معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ جامی

نورالدین عبدالرحمن ابن نظام الدین احمد ابن محمد متخلص به جامی در سال ۸۱۷ هجری قمری در خرجرد جام از توابع خراسان متولد شد. .وی بعدها همراه پدرش به سمرقند و هرات رفت و در آن دیار به کسب علم و ادب پرداخت. سپس به سیر و سلوک مشغول و از بزرگان طریقت شد. او نزد سلطان حسین میرزا بایقرا و وزیر فاضل او امیر علیشیر نوایی تقربی خاص داشت. او در محرم ۸۹۸ هجری قمری وفات کرد و در هرات با احترام فراوان به خاک سپرده شد. از جامی بیش از چهل اثر و تألیف سودمند و گرانبها به جای مانده است. معروفترین آثار او عبارت از هفت مثنوی به نام «هفت اورنگ» است.

دفتر اول

بخش ۱ - الله سبحانه هوالبرالودود : لله الحمد قبل کل کلام

بخش ۲ - اشارت به تنزیه و تقدس حضرت حق سبحانه و تعالی

بخش ۳ - در بیان آنکه حقیقت حضرت حق سبحانه و تعالی هستی ساذج است و وجود مطلق

بخش ۴ - اشارت به معنی تنزیه که متقضای عقل و تشبیه که موجب سمع است با تنبیه بر آنکه کمال در مرتبه جمع است

بخش ۵ - مناجات در تضرع و ابتهال به حضرت ذوالجلال والافضال جل جلاله و عم نواله

بخش ۶ - در نعت سیدالمرسلین و خاتم النبیین علیه من الصلوات الفضلها و من التحیات اکلمها

بخش ۷ - در خطاب زمین بوس حضرتی که نقش خاتم نبوتش خاتم النبیین است و طراز خلعت رسالتش سیدالمرسلین صلی الله علیه و آله و سلم

بخش ۸ - گفتار در اظهار دولتخواهی و مدحت گزاری حضرت خلافت پناهی سلطنت شعاری خلدالله تعالی ملکه و سلطانه و علا امره و شأنه

بخش ۹ - خطاب زمین بوس با ترغیب در رعایت رعایا و شفقت بر عموم برایا

بخش ۱۰ - قصه شفقت ورزیدن موسی علیه السلام و بره گریخته را به دوش کشیدن و از گلیم شبانی به خلعت کلیمی رسیدن

بخش ۱۱ - در بیان آنکه حکمت در وجود پادشاه صاحب جلالت حکمت است به موجب راستی و عدالت

بخش ۱۲ - در صفت عدل و نصفت : چیست عدل آنکه بگذری ز فضول

بخش ۱۳ - در بیان آنکه طمع را که از جمله آفات است با منقبت معدلت منافات است

بخش ۱۴ - پند مأمون به فرزند خویش : با پسر گفت یک شبی مأمون

بخش ۱۵ - قطع اطناب اطناب و ختم بر دعای استجابت ماب : جامی اطناب در سخن نه سزاست

بخش ۱۶ - گفتار در ترغیب مسترشدان آگاه بر مداومت کلمه طیبه لااله الاالله که مفتاح گنج سعادت و مصباح کنج عبادت است

بخش ۱۷ - اشارت به آنکه گفته اند الصوفی کاین باین : هر که حق داد نور معرفتش

بخش ۱۸ - اشارت به ذکر خفیه که گفته اند لایطلع علیه ملک فیکتبه و لا نفس فتعجب به

بخش ۱۹ - در کشف و اظهار آنکه در نفس کلمه طیبه لااله الاالله اشارتی هست به ستر و اخفای آن

بخش ۲۰ - اشارت به آنکه در ترکیب و ترتیب حروف کلمه طیبه اشعاری هست به ستر توحید که مفهوم و مضمون آنست

بخش ۲۱ - قال بعض کبراء العارفین قدس سره معنی لااله الاالله ان لا شی ء مما یدعی الها غیرالله

بخش ۲۲ - در مذمت آنان که به جهت اجتماع عوام و استجلاب منافع معاش از ایشان مجالس آرایند و به سبیل جهر و اعلان به ذکر حق سبحانه و تعالی اشتغال نمایند

بخش ۲۳ - تمثیل : مرده لوزینه پز چو از کینه

بخش ۲۴ - در بیان فرق میان رقص ارباب نقص و حال اهل کمال

بخش ۲۵ - تمثیل : جغد مسکین نشسته پهلوی باز

بخش ۲۶ - در ذکر قلبی آنان که دم از ذکر قلبی زنند و بر خود علامات آن نصب کرده آن را از قبیل ذکر خفیه شمارند و ندانند که آن نیز حکم ذکر جهر دارد بلکه ذکر جهر نیز از آن بهتر است زیرا که در ذکر جهر اصل ذکر متحقق است و احتمال غیر آن ندارد به خلاف ذکر خفیه

بخش ۲۷ - حکایت آن غوری که در مناره پنهان شده بود و فریاد می کرد که مرا مجویید که من اینجا نیستم

بخش ۲۸ - در بیان آنکه آنچه گذشت مذمت ذکر سر و جهر نیست بلکه مذمت جماعتی است که آن را وسیله لذات جسمانی و شهوات نفسانی ساخته اند

بخش ۲۹ - در بیان آنکه از خودی خود رستن و از عجب و ریا خلاص شدن جز در خدمت پیر صاحب تصرف دست ندهد

بخش ۳۰ - در بیان معنی رباعی که منسوب است به یکی از سلسه خانواده خواجگان ماوراء النهر قدس الله اسرارهم

بخش ۳۱ - در ترغیب مطالب بر مراقبه که عبارت است از نسیان رؤیة المخلوق بدوام النظر الی الخالق بنسیان رؤیة المخلوق یعنی رونده راه می باید که دائما ناظر جناب احدیت باشد و رقم نسیان و نیستی و فنا بر ناصیه جمیع مخلوقات کشد

بخش ۳۲ - حضرت خواجه بزرگ بهاء الحق و الدین المعروف به نقشبند قدس سره می فرمودند که دوام مراقبه نادر است و از این طایفه اندکی کسب آن کرده اند و ما به طریق حصول آن را یافته ایم که مخالف نفس است

بخش ۳۳ - ملاقات پیر کار دیده با جوان نورسیده : شد جوانی ز سالکان طریق

بخش ۳۴ - در بیان آنکه حضرت خواجه بزرگوار قدس سره می فرمودند که بنای کار را به نفس می باید کرد چنانکه اشتغال به وظیفه و زمان حال از تذکر ماضی و تفکر در مستقبل را مشغول گرداند و نفس را مگذارد که ضایع گذرد

بخش ۳۵ - امام شافعی گفت عمری گرد صوفیه گردیدم از ایشان دو سخن پسندیده شنیدم. یکی آنکه الوقت سیف قاطع و دیگر آنکه ان من العصمة ان لا تقدر

بخش ۳۶ - در بیان سخن آن عارف که گفت دوستان همه عالم دشمنند و همه دشمنان دوستند

بخش ۳۷ - در شرح حدیث اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک : هم به هر قبه ای تو را روییست

بخش ۳۸ - در بیان معنی ان من العصمة ان لایقدر : آن دگر نکته را که کرد ادا

بخش ۳۹ - در بیان آنکه در کلام سابق مذکور شد منافی اثبات اختیار آدمی نیست و در تحقیق معنی اختیار و جبر

بخش ۴۰ - در بیان جواب از سؤالی که چون بنده مختار در اختیار خود مجبور باشد اختیار وی به جبر راجع شود پس حکمت تکلیف وی به اوامر و نواهی چه باشد

بخش ۴۱ - حکایت بر سبیل تمثیل : داشت پور سبکتگین دو غلام

بخش ۴۲ - امتحان کردن شاه آن دو غلام را : شاه روزی به اتفاق شکار

بخش ۴۳ - سرعت نمودن غلام مقبول به انقیاد امر پادشاه و تبری کردن او از حول و قوت خویش

بخش ۴۴ - ابا کردن غلام دیگر از امتثال فرمان پادشاه : شاه چون اضطراب او می دید

بخش ۴۵ - بیان فرمودن پاشاه که مقصود از این امر اتیان بفعل مأمور به بود بلکه غرض آن بود که آنچه در سرشت شماست از انقیاد و عناد ظاهر شود

بخش ۴۶ - اشارت به آنکه امر دو قسم است ایجادی و ایجابی

بخش ۴۷ - سؤال غلام گناهکار از شاه گردون اقتدار : گفت شاها چو نهی و امر از توست

بخش ۴۸ - جواب پادشاه از سؤال غلام : گفت بر عارفان بود معلوم

بخش ۴۹ - سؤال دیگر از زبان غلام : گفت شاها چو فیض جود تو داد

بخش ۵۰ - جواب : گفت اعیان همه صفات مرا

بخش ۵۱ - سؤال دیگر : گفت شاها چو فعل و نیت من

بخش ۵۲ - جواب آن : گفت هر جا شد این شناسایی

بخش ۵۳ - مخاطبة مع المکاشفین بسر القدر : ای مکاشف شده به سر قدر

بخش ۵۴ - اشارة الی ما قاله بعض کبراء العارفین فی معنی قوله تعالی «یا ایها الناس اتقوا ربکم » الایة ان الامر ذم و حمد فکونوا وقایته فی الذم واجعلوه وقایتکم فی الحمد تکونوا ادباء عالمین

بخش ۵۵ - اشارة الی قوله تعالی حکایة عن الخلیل علیه السلام و اذا مرضت فهو یشفین

بخش ۵۶ - تحریض علی طلب الادب و تحریض علی ادب الطلب : اَدِّبوا النَّفْسَ اَیُّها الْاَصْحاب

بخش ۵۷ - قصه گریستن شاعری که قصیده غرا به حضرت شاه خواند و هیچ کس تحسین نکرد جز جاهلی که به اسالیب سخن عارف نبود

بخش ۵۸ - حکایت آن . . . که یکی از فضلا التماس کرد که علی را تعریف کن و پرسیدن آن فاضل که کدام علی را آن علی را که معتقد توست یا آن علی را که معتقد ماست

بخش ۵۹ - در بیان آنکه اکثر خلق عالم روی پرستش در موهوم و مخیل خود دارند

بخش ۶۰ - اشارة الی تفسیر قوله تعالی فاینما تولوا فثم وجه الله

بخش ۶۱ - در بیان آنکه ملازمت مصلی مر شطر مسجد حرام را بنا به انقیاد امر حق و اتباع شریعت اوست و الا هویت حق سبحانه چنانکه در قبله مصلی هست در جمیع جهات هست

بخش ۶۲ - در بیان آنکه در جهت بودن حق سبحانه و تعالی به اعتبار تنزل است به مرتبه جسم و جسمانیات و الا من حیث هو مبراست از جمیع امکنه و جهات

بخش ۶۳ - در بیان آنکه تسبیح موجودات به لسان حال می باشد چنانکه گذشت و ارباب کشف و نظر در آن متفقند و به زبان مقال نیز می باشد چنانکه اصحاب کشف و عیان بدان قایلند و در احادیث نیز واقع است

بخش ۶۴ - در بیان معنی کلام و بیان مراتب و اقسام آن و بیان آنکه کدام قدیم است و کدام حادث و بیان آنکه کلام جمادات و نباتات از کدام قبیل است

بخش ۶۵ - در ذکر حال طایفه دیگر از بی ادبان در احکام الهی و ادب نبوی چیزها می افزایند به مقتضای طبع و هوای خویش

بخش ۶۶ - حکایت ساده دلی که در خواب دزد جامه ها و دستارش ببرد و ازارش گذاشت و او ازار از پای کشید و در سر بست تا سرش برهنه نباشد

بخش ۶۷ - در وسوسه نماز و نیت برای کسب جمعیت : سوی وسواس او گراید دیو

بخش ۶۸ - حکایت شیخ محقق با مرید موسوس : راهدانی مرید خود را دید

بخش ۶۹ - در ذکر اصحاب تفرقه علی طبقاتهم : خدمت مولوی چه صبح و شام

بخش ۷۰ - تمثیل : به رهی تیز می گذشت کسی

بخش ۷۱ - در بیان آنکه انصاف به عیب خود پرداختن است و نظر به عیب دیگران نه انداختن

بخش ۷۲ - انتقال از نکوهش شعر و سخنوری به مذمت شعرای روزگار

بخش ۷۳ - حکایت بر سبیل تمثیل : دو سفیه زبان به هرزه گشای

بخش ۷۴ - در بیان آنکه آدمی کمال و نقصان خود را نمی داند زیرا که او مخلوق از برای خود نیست بلکه از برای غیر خود است فالذی خلقه انما خلقه لنفسه لاله فما اعطاه الا ما یصلح ان یکون له تعالی فلو علم انه مخلوق لربه لعلم ان الله خلق الخلق علی اکمل صورة تصلح لربه اعوذ بالله ان اکون من الجاهلین

بخش ۷۵ - در بیان آنکه نشئه ملکیه ادراک این معنی نمی کرد و لهذا زبان طعن بر آدم علیه السلام گشادند و بر وی به فساد و سفلک گواهی دادند

بخش ۷۶ - در بیان آنکه آدمی کل است و سایر اشیا به مثابه اجزا

بخش ۷۷ - داوود علیه السلام با حضرت حق سبحانه در مناجات خود گفت یا رب لم خلقت الخق؟ حضرت سبحانه در جواب وی گفت کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف

بخش ۷۸ - اشارت به تقسیم علم به علمی که مضاف به مرتبه جمع است و به علمی که مضاف به مرتبه فرق است و علی هذاالقیاس سائرالصفات

بخش ۷۹ - در بیان اندراج و اندماج شئون و اعتبارات فی اول رتب الذات و عدم تمایز ایشان از یکدیگر لا علما و لا عینا و تمایز ایشان فی ثانی رتب الذات علما لا عینا و ظهور ایشان فی مراتب الکون متفرقة مفصلة پس ظهور ایشان در مرتبه انسان کامل مجتمعة وحدانیة کما فی اول رتب الذات و ذلک غایة الغایات و نهایة النهایات

بخش ۸۰ - اشارة الی بعض بطون قوله تعالی انا عرضناالأمانة علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملهاالانسان انه کان ظلوما جهولا

بخش ۸۱ - در بیان آنکه مراد به انسان کمل افراد انسان است نه اناسی حیوانی که اولئک کالانعام بل هم اضل در شأن ایشان است

بخش ۸۲ - حکایت نحوی و عامی و صوفی که هر کدام از الفاظ و عباراتی که میان ایشان گذشت مناسب فهم و حال خویش معنی دیگر خواستند

بخش ۸۳ - تمثیل حال انسان به گندم که با وجود آنکه گیاه سبز است و خواص گندم از اغتذا و غیره در وی از قوت به فعل نیامده است اطلاق این اسم بر وی می کنند اما مجازا لاحقیقة

بخش ۸۴ - در تأسف و تلهف بر نایافت صحبت عزیزانی که اذا رأوا ذکر الله نشان ایشان است و اولئک الذین انعم الله علیهم در شأن ایشان است

بخش ۸۵ - در ترغیب بر تلاوت قرآن و وصف مصحف که محل کتاب اوست

بخش ۸۶ - در بیان معنی استعاذت و حقیقت آن و بیان آنکه شیطان مظهر اسم مضل است پس استعاذت از وی به اسم هادی و مظاهر آن باید کرد

بخش ۸۷ - مناجات : ای خدا کمترین گدای توام

بخش ۸۸ - انتقال از استعاذه به بسمله : چون زبان و جنان و ارکان را

بخش ۸۹ - اشارة حرفیة الی الباء : با که از بسمله ست حرف نخست

بخش ۹۰ - اشارة حرفیة الی الالف : «الف » اسم پیشتر از «با»

بخش ۹۱ - در بیان معنی اسم الله : هر تعین که گشت لا حق ذات

بخش ۹۲ - در بیان معنی اسم الرحمان و اسم الرحیم : هست اسم وجود حق رحمان

بخش ۹۳ - در انتقال از بسمله به تلاوت کلام الله : به تعوذ چو پاک کردی راه

بخش ۹۴ - فی بیان قوله علیه السلام رب تال للقرآن و القرآن یلعنه

بخش ۹۵ - حکایت عاشق و معشوقی که شب در خلوتی نشسته بودند و در بر همه اغیار بسته ناگاه غلام آن عاشق که باریک نام داشت حلقه بر در زد عاشق گفت کیست گفت منم غلام تو باریک عاشق گفت باز گرد که اگر در باریکی مویی شده ای امشب تو را درین خلوت گنجایی نیست

بخش ۹۶ - در بیان آنکه حکم لعنت مخصوص به تالیان قرآن نیست بلکه هر عملی ناشی از عجب و ریا و سایر محبطات عمل می شود از این قبیل است

بخش ۹۷ - در بیان آنکه مخلص مکسور اللام مادام که اخلاص را مضاف به خود می بیند در عین اشراک است و المخلصون علی خطر عظیم اشارت بدین تواند بود و چون به فضل حق سبحانه خلاصی از خودش دست داد و آن اخلاص را مضاف به حق سبحانه مشاهده کرد مخلص باشد بفتح اللام بلکه مخلص باشد و هم مخلص مخلص مفتوح اللام به اعتبار اضافت فعل اخلاص به حق و مخلص مکسوراللام به اعتبار مظهریت خودش مر فعل حق را سبحانه و لهذا مخلصین در شأن انبیا علیهم السلام به روایتی کسر و فتح لام نازل شده است

بخش ۹۸ - تمثیل : خس و خاشاک بین که در تگ پا

بخش ۹۹ - در بیان آنکه چون تالی کلام حق را سبحانه به واسطه دوام مراقبه متکلم عز شأنه دولت جمیعت خاطر و سعادت مشاهده دست دهد می باید که به ملاحظه تفاصیل معانی مشغول نشود تا ازدولت مشاهده باز نماند بلکه به ملاحظه اجمالی اکتفا کند و اگر نعوذبالله آن معنی در حجاب شود و خواطر پراکنده مستولی گردد به تأمل و تدبر در تفاصیل معانی بر وجهی که موافق شرع و سنت و مطابق اشارت کبراء امت باشد دفع آن خواطر بکند و در مذمت آنان که نه به این طریق در معانی آن غور کنند

بخش ۱۰۰ - تمثیل : سگکی می شد استخوان به دهان

بخش ۱۰۱ - قصه کلنگی که او را چون باز شکار کردن کبوتر هوس کرد و به واسطه این هوس از گرفتن کرم های آبی باز ماند و به شکار کبوتر نرسید بلکه خود شکاری دیگری شد

بخش ۱۰۲ - رحم اللاه مرئا عرف قدره و لم یتجاوز طوره : فرخ آن کس که وار خود بشناخت

بخش ۱۰۳ - قصه غوری و حج رفتن او به یک تگ و بازگشتن او از منزل اول

بخش ۱۰۴ - قصه آن پهلوانی که مخنثی را دید که در جوار کعبه خود را بر خاک انداخته و از خوف گناهان خود فریاد و زاری برگفته گفت خداوندا این مخنث را بیامرز یا بار گناهان او را بر گردن من نه که از بیم تو بخواهد مرد

بخش ۱۰۵ - تتمه قصه غوری : مرد غوری گرسنه و تشنه

بخش ۱۰۶ - در بیان آنکه چون پیری غالب یا یاری طالب یافت نشود عزلت بهتر از صحبت نماید چنانکه درین روزگار اختیار عزلت و ترک صحبت باید کرد

بخش ۱۰۷ - اشارت به آنکه عزلت بر دو قسم است عزلت مریدان و هی بالاجسام عن مخالطة الاغیار و عزلت محققان و هی بالقلوب عن ملاحظة الاکوان

بخش ۱۰۸ - در بیان آنکه ارباب عزلت و اصحاب خلوت بر سه طبقه اند طبقه اول آنکه نیت ایشان در عزلت و خلوت اجتناب از شر انام و اتقا از ضر خواص و عوام باشد

بخش ۱۰۹ - تمثیل : گفت روباه بچه با روباه

بخش ۱۱۰ - طبقه ثانی آنکه نیت ایشان اجتناب از آنست که شر ایشان متعدی به غیر شود و هذا ارفع من الاول فان فی الاول سوء الظن بالناس و فی الثانی سؤ الظن بنفسه و سؤ الظن بنفسک اولی لأنک بنفسک اعرف

بخش ۱۱۱ - سؤال و جواب راهب : راهبی راه بی غبار گرفت

بخش ۱۱۲ - در مذمت آنان که بنای مذهب خود بر کم آزاری نهاده اند و در ورطه اباحت و الحاد افتاده

بخش ۱۱۳ - در مذمت آنان که شرع را بهانه آزار مسلمانان سازند و کارهای باطل را در صورت حق بپردازند

بخش ۱۱۴ - قصه زاهد و عارف : زاهدی می گذشت در راهی

بخش ۱۱۵ - طبقه ثالثه آنکه نیت ایشان در عزلت ایثار صحبت حق است سبحانه و تعالی بر صحبت خلق

بخش ۱۱۶ - قصه کلی که در خانه معشوق خود بکوفت گفتند باز گرد که صحبتی تنگ است موی در نمی گنجد گفت بهانه مجوی و در باز کن که من خود کلم و موی ندارم

بخش ۱۱۷ - در بیان آنکه عزلت و اقسامش که مذکور شد یکی از آن چهار رکن است که ابدال به سبب مداومت بر آن به مقام خود رسیده اند و آن سه رکن دیگر صحت و جوع و سهر است چنانکه خواهد آمد

بخش ۱۱۸ - اشارت به رکن دوم از ارکان مقام ابدال که دوام صمت است

بخش ۱۱۹ - قصه مفسدی که در تحصیل مشت های نفس حیله ای انگیخت که شیطان سوگند یاد کرد که هرگز این حیله به خاطر من خطور نکرده است

بخش ۱۲۰ - در بیان آنکه انسان را قابلیت جمیع صفات متقابله هست به هر کدام که میل می کند و ورزش آن پیش می گیرد در آن به کمال می رسد

بخش ۱۲۱ - اشارة الی قوله علیه السلام من کان یؤمن بالله و الیوم الاخر فلیقل خیرا او لیصمت

بخش ۱۲۲ - در بیان آنکه قول خیر کدام است که به آن اشتغال نمایند و قول شر کدام است که از آن اجتناب کنند

بخش ۱۲۳ - بر تحریص و تحریض بر پاس داشتن انفاس و منع و زجر از تضییع و اهمال آن

بخش ۱۲۴ - رفتن اسکندر در ظلمات و رسیدن بر زمینی پر سنگریزه و گفتن مر سپاه را که این جواهر گرانسنگ است و قبول کردن بعضی و برداشتن ایشان و انکار کردن بعضی و بگذاشتن آن

بخش ۱۲۵ - در بیان آنکه نسبت حال مؤمنان و کافران با انبیا علیهم السلام همچون نسبت حال سپاه اسکندر است با اسکندر

بخش ۱۲۶ - سؤال و جواب : گر تو گویی به حکم عقل روا

بخش ۱۲۷ - التفات من الغیبة الی الخطاب بلسان المناجات

بخش ۱۲۸ - اشارة الی معنی قوله تعالی: قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیرة انا و من اتبعنی و سبحان الله و ما انا من المشرکین

بخش ۱۲۹ - جواب دیگر بر سبیل تنزل از سؤال لزوم انقلاب حقایق

بخش ۱۳۰ - در بیان آنکه مرویست از حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم که گفت لقیت ابراهیم لیلة اسری بی فقال یا محمد اقراء امتک منی السلام و اخبر هم ان الجنة طیبة التربة عذبة الماء و انها قیعان و ان غراسها سبحان الله و الحمدلله و لااله الا الله و الله اکبر، رواه الترمذی

بخش ۱۳۱ - اشارت به رکن سوم از ارکان ولایت که جوع است

بخش ۱۳۲ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم یوجر ابن آدم فی نفقته کلها الاشیئا وضعه فی الماء و الطین

بخش ۱۳۳ - اشارة الی قوله تعالی ماعندکم ینفد و ما عندالله باق

بخش ۱۳۴ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم یکفی ابن آدم فی لقیمات یقمن صلبه

بخش ۱۳۵ - در مذمت آنان که همت ایشان بتمام مصروف شراب است و طعام

بخش ۱۳۶ - مهمان شدن عارف معرفت شعار مر خردمند خدمتگزار را و گفتن خردمند مر عارف را که حضرت حق سبحانه این همه طعامهای گوناگون و میوه های رنگارنگ را از برای آدمیزاد آفریده است و جواب دادن عارف که خدای تعالی آنها را از برای آدمی آفریده است اما آدمی را برای آن نیافریده است

بخش ۱۳۷ - اشارت به تقسیم جوع به اختیاری و اضطراری : جوع آیین سالک راه است

بخش ۱۳۸ - در بیان آنکه چون سالک خلیع العذار در مشتهیات نفس و آرزوهای طبع افتاد علامت بعد و امارت طرد اوست از ساحت قرب

بخش ۱۳۹ - در مذمت صوفی نمایان ظاهر آرای و معنی گزاران صورت پیرای

بخش ۱۴۰ - حکایت بر سبیل تمثیل : سائلی گفت با کسی به عجب

بخش ۱۴۱ - تتمه سخن : چون یکی لحظه گفت و گو کردند

بخش ۱۴۲ - حکایت بر سبیل تمثیل : با پسر گفت لولیی در ده

بخش ۱۴۳ - تتمه سخن : به سخن شیخ روز را گذراند

بخش ۱۴۴ - حکایت بر سبیل تمثیل : عربی را که بود ساکن بر

بخش ۱۴۵ - در بیان سهر و بیخوابی که رکن چهارم ولایت و مقام ابدال است

بخش ۱۴۶ - اشارة الی قولهم عند الصباح یحمد القوم السری

بخش ۱۴۷ - ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرضوالها

بخش ۱۴۸ - اشارة الی بعض بطون قوله تعالی و جنة عرضها السموات و الارض

بخش ۱۴۹ - در معنی قوله علیه السلام الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا

بخش ۱۵۰ - حکایت بر سبیل تمثیل : داشت در ده مقام بیوه زنی

بخش ۱۵۱ - قال الله تعالی یا حسرتی علی ما فرطت فی جنب الله

بخش ۱۵۲ - تنبیه للغافلین و ایقاظ للنائمین : ای به مهد بدن چو طفل صغیر

بخش ۱۵۳ - قصه روستایی که درازگوش پیر لنگ پشت ریش به بازار خر فروشان برد، دلال فریاد برداشت که کی می خرد خری جوان روان تندرست، روستایی چون آن بشنید باور داشت و از فروختن درازگوش پشیمان شد

بخش ۱۵۴ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم احثواالتراب فی وجوه المداحین: کذا فی صحیح المسلم رحمة الله علیه و فیه ایضا مدح رجل عند النبی صلی الله علیه و سلم. قال صلی الله علیه و سلم: ویحک قطعت عنق صاحبک

بخش ۱۵۵ - هشام بن عبدالملک در طواف کعبه بود هر چند خواست که حجرالاسود را استلام کند به واسطه ازدحام طایفان میسرش نشد به جانبی بنشست و مردم را نظاره می کرد. ناگاه حضرت امام زین العابدین علی بن الحسین بن علی رضی الله عنهم حاضر شد و به طواف خانه اشتغال نمود چون به حجرالاسود رسید همه مردمان به یک جانب شدند تا نقبیل حجرالاسود کرد یکی از اعیان شام که همراه هشام بود پرسید که این چه کس است؟ هشام گفت نمی شناسم از ترس آنکه مبادا اهل شام به وی رغبت نمایند. فرزدق شاعر آنجا حاضر بود گفت من می شناسمش و در جواب سائل قصیده ای انشا کرد بیست بیت کما بیش در تعریف و تمدیح امام زین العابدین رضی الله عنه

بخش ۱۵۶ - تمام شدن انشاء قصیده فرزدق در مدح امام زین العابدین رضی الله عنه و غضب کردن هشام بر فرزدق و حبس کردن وی

بخش ۱۵۷ - خبر یافتن زین العابدین از مدیح فرزدق و دوازده هزار درم فرستادن برای وی و گفتن فرزدق که من اشعار بسیار گفته بودم و مدایح دروغ آورده این ابیات بهر کفارت بعضی از آنها گفتم برای خدای عز و جل و دوستی فرزندان رسول الله صلی الله علیه و سلم

بخش ۱۵۸ - در بیان آنکه مدح اهل بیت رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم در حقیقت مدح مادح است به محبت و مناسبت با ایشان

بخش ۱۵۹ - در مذمت آنان که صحابه کرام را رضی الله عنهم مذمت می کنند و بیان آنکه مذمت جاهل در حقیقت محمدت است و محمدت او مذمت

بخش ۱۶۰ - در تفسیر قوله تعالی: انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا

بخش ۱۶۱ - در مذمت آن طایفه شقاوت مال که خود را آل نبی و اهل بیت او شمرند صلی الله علیه و علی آله و سلم: و حال آنکه نباشند. قال صلی الله علیه و سلم: لعن الله الداخل فینا بغیر نسب و الخارج عنا بغیر سبب

بخش ۱۶۲ - در بیان آنکه چون کسی را با حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم نسبت دینی درست نباشد دعوی نسبت طینی سودی ندارد

بخش ۱۶۳ - تفسیر قوله تعالی: قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله

بخش ۱۶۴ - در بیان آنکه هر چیزی را که با معشوق در اموری مشابهت باشد به قدر مشابهت عاشق را به او میل افتد

بخش ۱۶۵ - قصه خلاص کردن مجنون آهو را از دست صیاد به سبب مشابه بودن وی لیلی را

بخش ۱۶۶ - اشارت به آنکه چون تقریب سخن به عشق و محبت رسیده بود در خاطر چنان بود که به قدر وسع شرح و بسط اصل و فرع آن کرده شود اما به موجب امر بعضی عزیزان که به حکم عشق و محبت امتثال امر او واجب ست اشتغال به امری دیگر که بعد از این معلوم شود واقع شد

بخش ۱۶۷ - در بیان آنکه حضرت شیخ ابوسعید ابوالخیر قدس الله تعالی سره همیشه از خود به ایشان تعبیر کردی و کلمه ما و من را هرگز بر زبان نیاوردی

بخش ۱۶۸ - اشارت به آنکه نکته در آن چه بوده باشد که حضرت شیخ قدس سره از خود به کلمه ایشان تعبیر کرده نه به او که غایب واحد راست

بخش ۱۶۹ - سؤال و جواب : ور تو گویی که کاملان بسیار

بخش ۱۷۰ - در بیان آنکه کاملان و عارفان را ملاحظه صورت کثرت از مشاهده سر وحدت باز نمی دارد

بخش ۱۷۱ - اشارت به بعضی از اوصاف و اخلاق حضرت خواجه و اصحاب ایشان ابقاهم الله تعالی ما أمکن البقاء و رقاهم ما تیسر الارتقاء

بخش ۱۷۲ - حکایت بر سبیل تمثیل : خسروی را که بود فرزندان

بخش ۱۷۳ - در بیان سر فضیلت نماز جماعت بر نماز منفرد

بخش ۱۷۴ - حکایتی که خدمت ارشاد مابی مولانا و مخدومنا سعدالملة والدین الکاشغری از شیخ خود خدمت مولانا نظام الدین خاموش قدس الله روحه نقل می فرموده اند

بخش ۱۷۵ - در بیان آنکه شرط صحبت آنست که همه اصحاب در معرض آن باشند که چون در یکدیگر عیبی بینند به قول یا فعل دفع آن بکنند

بخش ۱۷۶ - قصه آن خرس که آبش می برد شخصی تصور کرد که خیکی است پر بار، رفت تا آن را بگیرد، خرس در وی آویخت، آن شخص به وی درماند، دیگری از کناره فریاد کرد که خیک را بگذار و بیرون آی. گفت من او را گذاشته ام او مرا نمی گذارد

بخش ۱۷۷ - رجوع به آنچه پیش از این اشارتی به آن رفته بود

بخش ۱ - الله سبحانه هوالبرالودود

لله الحمد قبل کل کلام

بصفات الجلال والاکرام

حمد او تاج تارک سخن است

صدر هر نامه نو و کهن است

خامه چون تاج نامه آراید

درة التاج نام او شاید

الله الله چه طرفه نامست این

ورد دل حرز جان تمامست این

پنج حرف است بس شگرف این اسم

پیش گنج نهان ذات طلسم

از یدالله چو پنجه اند این پنج

زان گرانمایه گنج گوهر سنج

دیو را گو بمالش تو شتافت

جز بدین پنج پنجه نتوان تافت

از پس این حروف فرخ فال

جلوه گر صد هزار نعت کمال

خامه آن را چو مردم دیده

جامه مشک رنگ پوشیده

زیر مشکین شعار یک یک حرف

خفته حوران قاصرات الطرف

دو الف زو به راستی دو گواه

کرده روشن به سر وحدت راه

یکی از فتحه فتح باب فتوح

کرده در منظر مروح روح

وان دگر داده از سکون تسکین

دل و جان را به مکمن تمکین

از دو لامش گرفته قوت و قوت

از یکی ملک از آن دگر ملکوت

لام ساکن به ملک اشارت دان

وان دگر زان دگر عبارت دان

ملک فی نفسه بود ساکن

نیست جنبش در او ازو ممکن

جنبشی کافکند بر او سایه

ملکوتش دهد در آن مایه

شکل تشدیدشان که شانه وش است

عظم الله شأنه چه خوش است

چون یکی زان دو لام شد مدغم

در دگر چون دو گیسوی در هم

بر سر آن شانه سه دندانه

می زند هر دو را به هم شانه

ها که دال است بر هویت ذات

متعاقب بود بر او حرکات

حرکت چون سکون بر او جاری

و او به ذات خود از همه عاری

هیچ وقت از همه مجرد نیست

لیک با هیچ یک مقید نیست

رود این حرف در همه آنات

بر نفس های جمله حیوانات

همه او را بدین نفس ذاکر

گر ازو غایبند و گر حاضر

اسم ذات اولا همینها بود

لام تعریف و اختصاص فزود

چون شد اشباع کرده فتحه لام

با الف شد حروف اسم تمام

چیست تخصیص را سبب یعنی

دو جهان خاص اوست و او مولی

سر تعریف آنکه بشتابی

تا کمال شناخت دریابی

شرح اشباع فتحه آنکه مدام

شد در این اسم درج فتح تمام

کم کسی از زبان به کام رسد

ور رسد زین خجسته نام رسد

هر که زین اسم بهره مند بود

بهره او همین بسند بود

شرح این نی ز دیو مردم پرس

از قل الله ثم ذرهم پرس

بس بود پیش صاحب معنی

حسبی الله گواه این دعوی

بخش ۲ - اشارت به تنزیه و تقدس حضرت حق سبحانه و تعالی

جل من لااله الا هو

لا تقل کیف هو و لا ما هو

کل فی نعت ذاته الالسن

حار فی نور و جهه الأعین

لمعات جمال او ظاهر

سبحات جلال او قاهر

فیض لطفش چو نورپاش شود

تف قهرش چو دور باش شود

هر چه مفهوم عقل و ادراک است

ساحت قدس او ازان پاک است

قدس ذاتش چو برتر از کیف است

کیف هو گفتن اندر او حیف است

چون نه نوع آمد و نه جنس او را

پس چه معنی سئوال ما هو را

ما و هو چیست لا و هو می گوی

راه ازین لا و هو بدو می جوی

لا و هو هر دو نفی و اثباتند

نافی غیر و مثبت ذاتند

چند از این غافلی و گمراهی

لا و هو ورد خود کن ای لاهی

تا دهد لا و هوت قوت و قوت

ببرد تا سرادق لاهوت

به هوا و هوس در او نرسی

تا ز لا نگذری به هو نرسی

هو کفایت ز غیب ذات شناس

مکنش بر دگر ذوات قیاس

هیچ ذاتی به ذات او نرسد

عقل کل در صفات او نرسد

این چه مجد و بهاست سبحانه

وین چه عز ما اعز سلطانه

ای همه قدسیان قدوسی

گرد کوی تو در زمین بوسی

دو جهان جلوه گاه وحدت تو

شهد الله گواه وحدت تو

هم مقر گفته با تو هم جاحد

لمن الملک لله الواحد

پرتو روی توست از همه سو

همه را رو به توست از همه رو

همه در راه و راه می جویند

از غمت آه آه می گویند

مبتدی در ره تو مویه کنان

نعره اهدناالصراط زنان

منتهی در سجود بین یدیک

گفته کیف الطریق رب الیک

بنما ره که طالب راهیم

ره به سوی تو از تو می خواهیم

قطع این ره به راه پیمایی

کی توان کرد دگر تو ننمایی

بخش ۳ - در بیان آنکه حقیقت حضرت حق سبحانه و تعالی هستی ساذج است و وجود مطلق

دوربینان بارگاه الست

بیش ازین پی نبرده اند که هست

ذات پاکش ز چونی و چندی

هستی ساده از نشانمندی

در مکین و مکان چه فوق و چه تحت

وحدتی ساذج است و هستی بحت

وحدتی گشته کثرتش طاری

در همه ساری از همه عاری

از حدود تعلقات برون

وز قیود تعینات مصون

نه به دام قیود صید شده

نه به اطلاق نیز قید شده

هم مقید خود است و هم مطلق

گه ز باطل نموده گاه از حق

قید او سازوار با اطلاق

زهرش آمیزگار با تریاق

اوست مغز جهان جهان همه پوست

خود چه مغز و چه پوست چون همه اوست

بود کل جهان در او مستور

کرد در کل به ذات خویش ظهور

کل در او عین اوست او در کل

عین کل همچو آب اندر گل

آب در گل گل است و گل در آب

عین آب این دقیقه را دریاب

برتر است این سخن ز درک فهوم

کی شود درک جز به ترک رسوم

نرسد کس بدین به بوالهوسی

بگذر از اسم و رسم تا برسی

عقل بگذار کان عقیله توست

دانه مکر و دام حیله توست

عقل جز وی درین نشیمن کسب

بهر آداب بندگیست فحسب

به دلیل علیل و فکر سقیم

کی شناسد صفات و ذات قدیم

بوریا باف اگر چه بشکافد

مو به صنعت حریر چون بافد؟

بخش ۴ - اشارت به معنی تنزیه که متقضای عقل و تشبیه که موجب سمع است با تنبیه بر آنکه کمال در مرتبه جمع است

وصف حق حق به خود تواند گفت

این گهر را خرد نداند سفت

شرح اوصاف ذات او ده ازو

کس نداند صفات او به ازو

هر چه خود را به آن کند توصیف

مکنش بر خلاف آن تعریف

وانچه خود را ازان کند تقدیس

تو در اثبات آن مکن تلبیس

نه به تنزیه شو چنان مشغوف

که به نفی صفت شوی موصوف

نه به تشبیه آنچنان مایل

که به جسم و جهت شوی قایل

هر چه تقدیس ذات و تنزیه است

وانچه مشعر به نفی تشبیه است

مرجع آن بود تجرد ذات

از تلبس به مقتضای صفات

هر چه تشبیه باشد و تحدید

وانچه مبنی ز حصر یا تقیید

منشاء آن بود تلبس عین

به ظهور از ملابس کونین

گر تو ز ارباب ذوق و ادراکی

وز تقید به یک طرف پاکی

می کن اینسان که کردمت تنبیه

جمع تنزیه را مع التشبیه

هر یکی را به جای او می دار

چشم بر مقتضای او می دار

در صفت های حق مشو یک چشم

می گشا سوی هر یک اندک چشم

می کن از شر اعور دجال

استعاذت در اکثر احوال

معتدل شو که هر که اهل دل است

در جمیع امور معتدل است

وسط آمد محل عز و شرف

به وسط روی نه ز هر دو طرف

تا رساند تو را به فر و بها

حکم خیرالامور اوسطها

بخش ۵ - مناجات در تضرع و ابتهال به حضرت ذوالجلال والافضال جل جلاله و عم نواله

ای ظهور تو با بطون دمساز

وی بروز تو با کمون همراز

احدی لیک مرجع اعداد

واحدی لیک مجمع اضداد

اولی و تو را بدایت نی

آخری و تو را نهایت نی

ظاهری با کمال یکتایی

باطنی با وفور پیدایی

ایمنی از تغیر و تبدیل

فارغی از تحیز و تحویل

ذات تو در سرادقات جلال

از ازل تا ابد به یک منوال

بر تو کس نیست آمر و ناهی

همه آن می کنی که می خواهی

نه عطای تو را خطا مانع

نه بلای تو را ولادافع

بر خطا پیشگان عطای تو دام

با ولاشیوگان بلای تو کام

دام چه بود فریب جاه و جمال

کام چه بود نوید قرب و وصال

ای جهانی به کام از در تو

کام خواهم نه دام از در تو

دمبدم در رهم منه دامی

تا پی کام خود زنم گامی

به جوار خودم رهی بنمای

در حریم دلم دری بگشای

غایب از من مرا حضوری بخش

به سروری رسان و نوری بخش

ای بس آتش پرست باد به دست

کرده عمری به خاک دیر نشست

بوده با هیمه سالها همپشت

تا برافروزد آتش زردشت

کرده در خدمت مغان هر دم

قد چو عودالصلیب ترسا خم

رویش از آتش کنشت سیاه

خویش از فعلهای زشت تباه

نه همین روی و رای تیره ازو

پای تا سر به یک وتیره ازو

ناگهان برق رحمتی جسته

دلش از کفر و تیرگی رسته

گشته با جذبه عنایت خاص

مرغ جانش ز دام شرک خلاص

گرچه هستم به قید هستی بند

هم به تو بر تو می دهم سوگند

که مرا آنچنان یکی انگار

در دلم ظلمت شکی مگذار

رخت در دار ملک دینم نه

جای در کشور یقینم ده

هر چه غیر از تو زان نفورم کن

پای تا فرق غرق نورم کن

دیده ای ده سزای دیدارت

جانی آرام جای اسرارت

چند باشم ز خود پرستی خویش

بند در تنگنای هستی خویش

وارهانم ز ننگ این تنگی

برسانم به رنگ بیرنگی

می پرد مرغ همتم گستاخ

در ریاض امید شاخ به شاخ

که ز بام تو دانه ای چینم

یا ز نامت نشانه ای بینم

پیش ازان کز جهان ببندم بار

ز افسر فقر سربلندم دار

سوی تو بارها شتافته ام

بار جز بار دل نیافته ام

چون شد از بار دل گرانم پشت

حلقه شد چون دم سگانم پشت

خود گرفتم که از سگان بترم

مکن از حلقه سگان بدرم

من که باشم که با تو در بن غار

همچو اصحاب کهف باشم یار

کی خورم باک اگر نشینم پس

از صف دوستان نه اینم بس

که چو سگ گرچه پر شر و شینم

بر درت باسط الذراعینم

بود عمرم سفید طوماری

در کف همچو من سیه کاری

از برای سواد آن نامه

دل من محبره زبان خامه

روزگاری در آن قلم زده ام

از خطا و خلل رقم زده ام

کس نیابد در او نبشته خطی

که نه در ضمن آن بود سخطی

نیست حرفی در او مصون ز عوج

چون الف بلکه کاف وش همه کج

ای که پیش تو راز پنهانم

آشکار است تا به کی خوانم

بر تو این نامه پریشانی

چون تو حرفا به حرف می دانی

چون کند دست قهرمان اجل

طی این نامه خطا و خلل

ز آب عفوش ورق بشوی نخست

پس به کلک کرم که در کف توست

بهر آزادیم برات نویس

وز خطاها خط نجات نویس

مپسندم ازان صحیفه خجل

یوم نطوی السما کطی سجل

بخش ۶ - در نعت سیدالمرسلین و خاتم النبیین علیه من الصلوات الفضلها و من التحیات اکلمها

جامی از گفتگو ببند زبان

هیچ سودی ندیده چند زیان

پای کش در گلیم گوشه خویش

دست بگشا به کسب توشه خویش

شیوه گوشه گیری از سر گیر

گوشه دامن پیمبر گیر

روی دل در بقای سرمد باش

نقد جان زیر پای احمد باش

قایدالخلق بالهدی والعون

شاه لولاک ما خلقت الکون

نقد یثرب سلاله بطحا

امی لوح خوان ما اوحی

فیض ام الکتاب پروردش

لقب امی خدای ازان کردش

لوح تعلیم ناگرفته به بر

همه ز اسرار لوح داده خبر

قلم و لوح بودش اندر مشت

زان نفرسودش از قلم انگشت

آنکه شوق قمر کند چو قلم

به قلم گر نبرد دست چه غم

از گنه شست دفتر همه پاک

ورقی گر سیه نکرد چه باک

بر خط اوست انس و جان را سر

گر نخواند خطی ازان چه خطر

داشت از در دهانش درجی پر

واندر آن درج درج سی و دو در

بود عقد صحیح لیک در آن

کسری افکند سنگ بدگهران

بود نعلش سهیل رخشنده

سنگ را رنگ لعل بخشنده

چون سهیلش رفیق سنگ آمد

سنگ در دم عقیق رنگ آمد

سنگکی کم ز مهره تسبیح

در کفش سبحه خوان به لفظ فصیح

وان فصیحان دل سیه چون سنگ

در خموشی ز نعت او یکرنگ

معده سنگین نخواست چون ز طعام

بر شکم سنگ بسته داشت مدام

نه که او بود کان نقد وجود

کان بی سنگ چون تواند بود

شرح خلقش که خلق از آن عاجز

کی کما ینبغی توان هرگز

محمدت چون بلانهایه ز حق

یافت شد نام او ازان مشتق

می نماید به چشم عقل سلیم

حرف هایش عیان میان دو میم

چون رخ حور کز کناره آن

گشته پیدا دو گوشواره آن

یا دو حلقه ز عنبرین مویش

آشکار از دو جانب رویش

دال آن کز همه فرود نشست

دل بنازش گرفته بر سر دست

آمد «الحمد» اول قرآن

پس «الف لام میم » از پی آن

یعنی الحمد را بخوان اول

ساز الف لام از و به میم بدل

تا که حاصل شود بدین تبدیل

نام او در بدایت تنزیل

چون شد این نام آن خجسته اثر

می دهد ذلک الکتاب خبر

که مسمای اوست فی الواقع

مظهر کل و نسخه جامع

ثبت در وی به لون بی لونی

کلمات الهی و کونی

جان او موج خیز علم و یقین

سر لاریب فیه اینست این

بود هم بحر مکرمت هم کان

گوهرش کان خلقه القرآن

قم فانذر حدیث قامت او

قاستقم شرح استقامت او

صبح رویش ز والضحی اوضح

منشرح صدرش از الم نشرح

کحل ما زاغ سرمه بصرش

ما طغی وصف پاکی نظرش

پایه ارتقاش ثم دنا

ذروه اعتلاش او ادنی

جعبه تیر ما رمیت کفش

چشم تنگ سیه دلان هدفش

رانده بالا ز همت والا

رخش اسری بعبده لیلا

وصف خلق کسی که قرآن است

خلق را نعت او چه امکان است

لاجرم معترف به عجز و قصور

می فرستم تحیتی از دور

لست اهدی سوی الصلاة الیه

یا مفیض الوجود صل علیه

و علی اله و اصحابه

وارثی علمه و آدابه

بخش ۷ - در خطاب زمین بوس حضرتی که نقش خاتم نبوتش خاتم النبیین است و طراز خلعت رسالتش سیدالمرسلین صلی الله علیه و آله و سلم

ای دل و دیده خاک نعلینت

رشته جان شراک نعلینت

شد ادیم رخم به خون جگری

تا چو نعلین زیر پا سپری

بیدلی کرد در وفای تو سود

که چو نعلین رخ به پای تو سود

خاک نعلینت ار نه دسترس است

گردی از نعل مرکب تو بس است

در رهت خاکم از سر فاقه

گه فرس ران بر آن و گه ناقه

روی مجنون بر آن زمین اولی

که بود پای ناقه لیلی

ای خوش آن سرزمین که منزل توست

یا بر آنجا گذار محمل توست

هر کجا بگذری چو باد بهار

ندمد جز شمیم مشک تتار

ارض بطحا که زیر پای تو بود

خاک نعلین عرش سای تو بود

ریگش آید به چشم اهل نظر

خوشتر از خرد کرده لعل و گهر

می زند سنگریزه رودش

طعنه بر بحر و در منضودش

خاک یثرت که با گلت آمیخت

آبروی زمین روضه بریخت

هر گیاهی کز آن زمین خیزد

نافه در جیب یاسمین ریزد

خس و خاری که روید از دمنش

ننگ آید ز سوری و سمنش

ساحت روضه ات که کعبه نماست

حرم عصمت و حریم صفاست

کی بود با دل ز غم رسته

جامی احرام آن حرم بسته

برده با چهره غبار آلود

سوی آن روضه شریف سجود

کی بود ز آب چشم و خون جگر

شسته رخساره ها ز گرد سفر

پیش آن بارگاه نورانی

سوده بر خاک راه پیشانی

کی بود کی میان منبر و قبر

کرده صد چاک جیب خرقه صبر

گرد آن منزل بهشت نشان

رفته در دیده سرشک فشان

کی بود کز برای روزبهی

خاطر پر امید و دست تهی

رو در آن قبله گاه حشمت و ناز

پیش سینه نهاده دست نیاز

دمبدم در معنیی سفته

خالی از لاف و دعویی گفته

یا نبی الله السلام علیک

انما الفوز و الفلاح لدیک

به سلام آمدم جوابم بده

مرهمی بر دل خرابم نه

بس بود جاه و احترام مرا

یک علیک از تو صد سلام مرا

خواهم از شوق دستبوس تو مرد

دست بیرون کن از یمانی برد

مهر روی تو هوش برد از من

بنما روی خود ز برد یمن

چون تویی دیده ور به باغ بلاغ

همچو نرگس ز سرمه ما زاغ

سویم افکن ز مرحمت نظری

باز کن بر رخم ز لطف دری

مهر بگشا ز حقه یاقوت

روح را کام بخش و دل را قوت

زاری من شنو تکلم کن

گریه من نگر تبسم کن

تلخ شد کام من ز بخت نژند

ساز شیرین ز لعل شکر خند

لب بجنبان پی شفاعت من

منگر در گناه و طاعت من

گر نرفتم طریق سنت تو

هستم از عاصیان امت تو

مانده ام زیر بار عصیان پست

افتم از پای اگر نگیری دست

رحم کن بر من و فقیری من

دست ده بهر دستگیری من

خود به دست تو کی رسد دستم

اینقدر بس که در رهت پستم

پست بودن به راه تو خوشتر

کز بلندی به عرش سودن سر

عرش چون خاک شد به راه تو پست

تا رسیدش به پایبوس تو دست

فیض جانها ز جان پاک تو باد

عرش و مادون عرش خاک تو باد

بخش ۸ - گفتار در اظهار دولتخواهی و مدحت گزاری حضرت خلافت پناهی سلطنت شعاری خلدالله تعالی ملکه و سلطانه و علا امره و شأنه

حق چو داد از پی اطیعواالله

به اطیعواالرسول ما را راه

حرف دیگر نزد به لوح بیان

جز اولواالامر منکم از پی آن

چون اولواالامر ساخت پیرایه

شرع و دین با نبی‌ست همسایه

بلکه حق راست سایه ممدود

واندر آن سایه عالمی خوشنود

خلق را عدل شاه دین پرور

سایه فضل حق بود بر سر

خاصه این شهریار عالی رای

کش بود بر سر اعالی پای

تاجداران مسند تمکین

جمله ظل اللهند فی‌الارضین

لیک ظل مطابق کامل

نیست جز شاه مفضل عادل

گوهر افسر سرافرازی

قبله مقبلان ابوالغازی

شاه سلطان حسین آن که ببست

چرخ را عدلش از تعدی دست

حق تعالی ز فیض لطف و جمال

بهر اظهار کبریا و جلال

ساخت آیینه و بداد جلا

منعکس شد در او صفا علا

دید در وی خرد به نور قدم

سلطنت را قرین حسن و شیَم

داد نامش ازین دو اسم شگرف

درج در وی رموز حرف به حرف

بر سر اسنان سین او زده وصف

شرف کاخ دولت است و شرف

جعد لامش چو زلف خوبان خم

بر لوای ظفر بود پرچم

طا که هست از عطای شه حرفی

بست حاتم به جود ازان طرفی

دهر چون طائیش لقب کرده‌ست

شد معین کزان سبب کرده‌ست

هست در ضمن این سه حرف دفین

نقد اسماء تسعه و تسعین

الفش راستی ز نون برتر

تیر فتح است بر کمان ظفر

غنچه حاش نقد هشت نان

سینش از شاخ سدره داده نشان

یاش عشر است و شرع و عرش مجید

از تقالیبش آمده‌ست پدید

نون او نیم دایره‌ست به طبع

سبقت آن را بر این دوایر سبع

زیر این نُه رواق مینا فام

چون شود گفته این همایون نام

آید از هر یکی به جای صدا

خلدالله ملکه ابدا

چرخ در خدمتش رضا جوی است

بر در دولتش دعاگوی است

تا سزای رضای او گردد

گرد دولتسرای او گردد

گرچه آمد سپاه او بسیار

چون نجوم ثوابت و سیار

چشم امید بر سپاهش نیست

جز در حق امیدگاهش نیست

گر رعیت و گر سپاه وی‌اند

همه آسوده در پناه وی‌اند

چون برآمد به عدل و جودش نام

چشم دارم که در همین ایام

گیرد از یمن طالع مسعود

همه عالم چو مهدی موعود

آنچنان کز ظلام ظلم و ضلال

عرصه دهر بود مالامال

نور عدلش ز مطلع احسان

همه آفاق را رسد یکسان

باز و تیهو شوند همبازی

گرگ و آهو کشند همرازی

پای رنگ ار درآید اندر سنگ

دستگیری طمع کند ز پلنگ

بس کند شیر شرزه از شر و شور

خارد از پنجه پشت و گردن گور

بوم بر وصل روز یابد دست

شب پره گردد آفتاب پرست

طی شود زین بساط بوقلمون

صورت اختلاف گوناگون

همه اضداد سازگار شوند

یکدگر را معین و یار شوند

ظلم ازین کارگه ببندد رخت

کار بر اهل ظلم گردد سخت

چون بود لفظ سیم گاه رقم

پیش اهل قلم شبیه ستم

جود او سیم را براندازد

گنج ها را ازان بپردازد

پر کند از نواله‌های نوال

شکم حرص و معده آمال

مستحق ناکشیده ذل طمع

جوع آزش رسد به حد شبع

سایل از جست و جو بیاساید

روزیش بی سؤال پیش آید

سازد القصه فر دولت شاه

کارها را به موجب دلخواه

دولت شاه جان فرخنده‌ست

که جهان زان چو تن به جان زنده‌ست

باد آن جان همیشه پاینده

زان جهان و جهانیان زنده

بخش ۹ - خطاب زمین بوس با ترغیب در رعایت رعایا و شفقت بر عموم برایا

ای به شاهی بلند آوازه

کردی آیین خسروی تازه

دل تو نقد عدل راست محک

نیست چون دال و لام ازو منفک

شد چو با عین عاطفت دل تو

متصل عدل گشت حاصل تو

حق ز شاهان به غیر عدل نخواست

آسمان و زمین به عدل بپاست

سلطنت خیمه ایست بس موزون

کش بود راستی و عدل ستون

گر نباشد ستون خیمه به جای

چون بود خیمه بی ستون بر پای

شاه باشد شبان و خلق همه

رمه و گرگ آن رمه ظلمه

بهر آنست های و هوی شبان

تا بیابد رمه ز گرگ امان

چون شبان سازگار گرگ بود

رمه را آفتی بزرگ بود

لطف با گرگ کار بیخرد است

مرحمت بر رمه به جای خود است

گرت افتد به مرحمت میلی

رمه باشد به آن ز گرگ اولی

بخش ۱۰ - قصه شفقت ورزیدن موسی علیه السلام و بره گریخته را به دوش کشیدن و از گلیم شبانی به خلعت کلیمی رسیدن

روزی از روزها کلیم خدا

که زدی گام در حریم وفا

در شبانی به ره نهاد قدم

بره ای کرد ناگه از رمه رم

بره هر سو دوان و او در پی

کرد بسیار کوه و هامون طی

آخرش سست شد ز سختی رگ

دست و پا سوده باز ماند ز تگ

موسی او را گرفت و پیش نشاند

اشک رحمت به روی خویش فشاند

خوی او از غضب نگشت درشت

نرم نرمش کشید دست به پشت

کین رمیدن پی چه بود آخر

زین دویدن تو را چه سود آخر

کوشش من که در قفای تو بود

نیز برای خود از برای تو بود

گر تو را با تو واگذاشتمی

لطف خویش از تو بازداشتمی

بهر گرگ و پلنگ خون آشام

طعمه چاشت می شدی یا شام

آنگهش جا به گردن خود کرد

عزم رفتن به سوی مقصد کرد

چون ندیدش ز رنج قوت تن

بار او را گرفت بر گردن

نیست در وقت ناخوشی و خوشی

هیچ کاری فزون ز بارکشی

بارکش باش تا به روز شمار

در سرای سرور یابی بار

حق تعالی چو در شبانی او

دید آیین مهربانی او

گفت با قدسیان کروبی

آن که خلقش بود بدین خوبی

شاید ار قدر او بلند شود

در جهان شاه ارجمند شود

بر سر خلق سروریش دهند

ره به کوی پیمبریش دهند

همه در سایه اش بیاسایند

سایه وش سر به پای او سایند

بخش ۱۱ - در بیان آنکه حکمت در وجود پادشاه صاحب جلالت حکمت است به موجب راستی و عدالت

چیست دانی به زیر چرخ اثیر

حکمت اندر وجود شاه و امیر

تا بود پشت بی پناهان را

تا دهد داد دادخواهان را

نیکخواه جهانیان باشد

بر همه خلق مهربان باشد

ظالمان را ز ظلم باز آرد

دست مظلوم را قوی دارد

عدل را پیشوای خود سازد

کارها را به عدل پردازد

نص قرآن شنو که حق فرمود

در مقام خطاب با داوود

که تو را زان خلیفگی دادیم

سوی خلق جهان فرستادیم

تا نهی ملک را ز عدل اساس

حکم رانی به عدل بین الناس

هر که را نه ز عدل دستور است

از مقام خلیفگی دور است

گیرد از دیو درس ظلم سبق

عقل چون خواندش خلیفه حق

پیشه کرده خلاف فرمان را

گشته نایب مناب شیطان را

چون بود سایه خدا سلطان

کی پسندت خلافت شیطان

نشود مر خدای را سایه

تا نگیرد ز عقل سرمایه

بخش ۱۲ - در صفت عدل و نصفت

چیست عدل آنکه بگذری ز فضول

نکنی از طریق شرع عدول

شرع را نصب عین خود سازی

چشم بر غیر آن نیندازی

چون گماری به کار اندیشه

شیوه راستی کنی پیشه

اول آن را به شرع سازی راست

آنگه آری به جای بی کم و کاست

زانکه میزان معدلت شرع است

شرع اصل است و غیر آن فرع است

هر چه نبود به وفق آن میزان

عدل نامش منه که ظلم است آن

دور باشد ز طور دینداری

که کنی ظلم و عدل پنداری

بخش ۱۳ - در بیان آنکه طمع را که از جمله آفات است با منقبت معدلت منافات است

هر که را دل به عدل شد مایل

طمع از مال خلق گو بگسل

طمع و عدل آتش و آبند

هر دو یکجا قرار کی یابند

چون بکوبد طمع در مسکن

عدل بیرون گریزد از روزن

از طمع چون بود گدا را ننگ

کی سزد شاه را به آن آهنگ

حیف باشد ز شاه فرخ فر

ظلم جویی پی زر و زیور

زیور شاه وصف شاهی بس

گو مده دل به زر و زیور کس

بخش ۱۴ - پند مأمون به فرزند خویش

با پسر گفت یک شبی مأمون

کای در اقبال و بخت روزافزون

چون رسد نوبت خلافت تو

حرص دنیا مباد آفت تو

هر که را از خلیفگی خدای

نشود سیر نفس بد فرمای

سیر مشکل شود ازان زر و سیم

که کشد گه ز بیوه گه ز یتیم

بخش ۱۵ - قطع اطناب اطناب و ختم بر دعای استجابت ماب

جامی اطناب در سخن نه سزاست

قصه کوتاه کن که وقت دعاست

نه دعایی که شاعرانه بود

از ره صدق بر کرانه بود

خواهی آنها ز ایزد متعال

که بود در قیاس عقل محال

یا بود ز آرزوی نفسانی

مقتصر بر زخارف فانی

بل دعای قرین صدق و صفا

مشتمل بر مصالح دو سرا

هم در او جاه و حشمت دنیا

هم در او عز و دولت عقبا

سر نهی بر زمین عجز و نیاز

کای خدا کار او به لطف بساز

عدل را در دلش چنان جا کن

که نراند برون ز عدل سخن

شرع را پیشوای حکمش دار

حکم او را ز شرع ساز مدار

هر چه باشد ز عدل و شرع برون

مده او را بر آن قرار و سکون

تا بود در جهان بقا امکان

باقیش دار شاه و شاه نشان

دولتش را درین سرای امید

ساز تخم سعادت جاوید

مقبلی کش به خیر راهنماست

و او خود اندر زمانه بی همتاست

در پناهش پناه عالم باد

بالنبی و آله الامجاد

بخش ۱۶ - گفتار در ترغیب مسترشدان آگاه بر مداومت کلمه طیبه لااله الاالله که مفتاح گنج سعادت و مصباح کنج عبادت است

ای کشیده به کلک وهم و خیال

حرف زاید به لوح دل همه سال

گشته در کارگاه بوقلمون

تخته نقشهای گوناگون

چند باشد ز نقش های تباه

لوح تو تیره تخته تو سیاه

حرف خوان صحیفه خود باش

هر چه زاید بشوی یا بتراش

دلت آیینه خدای نماست

روی آیینه تو تیره چراست

صیقلی وار صیقلی می زن

باشد آیینه ات شود روشن

هر چه فانی ازو زدوده شود

وانچه باقی در او نموده شود

صیقل آن اگر نه ای آگاه

نیست جز لااله الاالله

لا نهنگیست کاینات آشام

عرش تا فرش در کشیده به کام

هر کجا کرده آن نهنگ آهنگ

از من و ما نه بوی مانده نه رنگ

هست پرگار کارگاه قدم

گرد اعیان کشیده خط عدم

نقطه ای زین دوایر پر کار

نیست بیرون ز دور این پرگار

چه مرکب درین فضا چه بسیط

هست حکم فنا به جمله محیط

بلکه مقراض قهرمان حق است

قاطع وصل کل ما خلق است

هر چه سر می زند ز جیب بقا

می برد بر قدش قبای فنا

هندوی نفس راست غل دو شاخ

تنگ کرده بر او جهان فراخ

کش کشانش دو شاخه بر گردن

می برد تا به خدمت ذوالمن

دو نهال است رسته از یک بیخ

میوه شان نفس و طبع را توبیخ

باشد این میوه تلخ اول کار

وآخر آرد حلاوت بسیار

کرسی لا مثلثیست صغیر

اندر او مضمحل جهان کبیر

هر که روی از وجود محدث تافت

ره به کنجی ازان مثلث یافت

عقل داند ز تنگی هر کنج

که در او نیست ما و من را گنج

بوحنیفه که در معنی سفت

نوعی از باده را مثلث گفت

هست بر رای او به شرع هدی

آن مثلث مباح و پاک ولی

این مثلث به کیش اهل فلاح

واجب و مفترض بود نه مباح

زان مثلث کسی که زد جامی

شد ز مستی زبون هر خامی

زین مثلث کسی که یک جرعه

خورد بختش به نام زد قرعه

جرعه راحتش به جام افتاد

قرعه دولتش به نام افتاد

چون تو از تنگنای رخنه لا

جستی افتاد کار با الا

گرچه لا داشت تیرگی عدم

دارد الا فروغ نور قدم

گرچه لا بود کان کفر جحود

هست الا کلید گنج شهود

چون کند لا بساط کثرت طی

دهد الا ز جام وحدت می

آن رهاند ز نقش بیش و کمت

وین رساند به وحدت قدمت

تا نسازی حجاب کثرت دور

ندهد آفتاب وحدت نور

دایم آن آفتاب تابان است

از حجاب تو از تو پنهان است

گر برون آیی از حجاب دویی

مرتفع گردد از میانه دویی

در زمین و زمان و کون و مکان

همه او بینی آشکار و نهان

هست ازان برتر آفتاب ازل

که در او افتد از حجاب خلل

تو حجابی ولی حجاب خودی

پرده نور آفتاب خودی

گر زمانی ز خود خلاص شوی

مهبط فیض نور خاص شوی

جذب آن فیض یابد استیلا

هم ز «لا» وارهی هم از «الا»

نفی و اثبات بار بربندند

خاطرت زیر بار نپسندند

گام بیرون نهی ز دام غرور

بهره ور گردی از دوام حضور

هم به وقت شنیدن و گفتن

هم به هنگام خوردن و خفتن

از همه غایب و به حق حاضر

چشم و جانت بود به حق ناظر

سکر و هشیاریت یکی گردد

خواب و بیداریت یکی گردد

دیده ظاهر تو بر دگران

دیده باطنت به حق نگران

بخش ۱۷ - اشارت به آنکه گفته اند الصوفی کاین باین

هر که حق داد نور معرفتش

کاین باین بود صفتش

جان به حق تن به غیر حق کاین

تن ز حق جان ز غیر حق باین

ظاهر او به خلق پیوسته

باطن او ز خلق بگسسته

از درون آشنا و همخانه

وز برون در لباس بیگانه

راه اهل ملامتست این راه

وز غرامت سلامتست این راه

خیز جامی و خاک این ره باش

هر چه داری به خاک این ره پاش

بخش ۱۸ - اشارت به ذکر خفیه که گفته اند لایطلع علیه ملک فیکتبه و لا نفس فتعجب به

ذکر گنج است و گنج پنهان به

جهد کن داد ذکر پنهان ده

به زبان گنگ شو به لب خاموش

نیست محرم درین معامله گوش

به دل و جان نهفته گوی که دیو

نبرد پی بدان به حیله و ریو

نفس را مطلع مساز بر آن

تا نیفتد ز عجب رخنه در آن

بر ملک نیز کشف آن مپسند

ورنه زان راز برگشاید بند

کند آن را پی بقا و ثبات

ثبت در طی دفتر حسنات

بخش ۱۹ - در کشف و اظهار آنکه در نفس کلمه طیبه لااله الاالله اشارتی هست به ستر و اخفای آن

حرفها را به وقت نطق و بیان

شفه آمد منصه اعلان

گر تأمل کنی درین کلمه

بنگری حال حرفهاش همه

بی گمان دانمت به آن گروی

که یکی نیست زان میان شفوی

مخرج حرفهاش جز شفه است

نسبت آن سوی شفه سفه است

وین اشارت بدان بود که مدام

بایدش در حریم ستر مقام

این سبق پیشه کن چه روز و چه شب

بی فغان زبان و جنبش لب

پیش روشندلان بحر صفا

ذکر حق گوهر است و دل دریا

پرورش ده به قعر آن گهری

که نیاید به لب ازان اثری

تا خدا سازدش به نصرت و عون

گوهری قیمتش فزون ز دو کون

بخش ۲۰ - اشارت به آنکه در ترکیب و ترتیب حروف کلمه طیبه اشعاری هست به ستر توحید که مفهوم و مضمون آنست

نیست لا اله الا الله

به حقیقت بجز سه حرف اله

جمله اجزای این خجسته کلام

شد ز تکرار این حروف تمام

گر بجویی درین کلام شگرف

غیر ازین حرفها نیابی حرف

این سه حرفند کاختلاف جهات

کرده آن را به صورت کلمات

کلماتی که گشت ازان حاصل

زان عیان شد مرکب کامل

پس درین جمله لفظ ها بی پیچ

غیر اسم اله نبود هیچ

همچنین معنیش که اصل اصول

اوست در اصطلاح اهل وصول

در همه رتبه های امکانی

چه مجرد چه جسم و جسمانی

سریان دارد و ظهور اما

سریانی برون ز دانش ما

ز اختلاف تنوعات شئون

می نماید جمال گوناگون

می کند در همه مراتب سیر

مختفی در حجاب صورت غیر

بلکه محو است صورت اغیار

لیس فی الدار غیره دیار

بخش ۲۱ - قال بعض کبراء العارفین قدس سره معنی لااله الاالله ان لا شی ء مما یدعی الها غیرالله

معنی لااله الاالله

آن بود پیش عارف آگاه

کانچه خوانند مشرکانش خدا

گرچه باشد ز فرط جهل و عما

نیست آن در حقیقت الا حق

که بود عین هستی مطلق

هر دو هستند فی الحقیقه یکی

نیست قطعا درین دقیقه شکی

در میان نسیت از کمال وفاق

فارقی جز تقید و اطلاق

بخش ۲۲ - در مذمت آنان که به جهت اجتماع عوام و استجلاب منافع معاش از ایشان مجالس آرایند و به سبیل جهر و اعلان به ذکر حق سبحانه و تعالی اشتغال نمایند

می زند شیخ ما ز شور و شغب

صیحه صبحگاه و هی هی شب

حزب اوراد صبح می خواند

خویش را حزب حق همی داند

سر پر از کبر و دل پر از اعجاب

روی در خلق و پشت بر محراب

صف زده گردش از خران گله ای

درفکنده به شهر ولوله ای

چیست این شیخ ذکر می گوید

لوث غفلت به ذکر می شوید

ناگهان مردکی دوید از در

کرده در گوش شیخ و یاران سر

که فلان خواجه یا امیر رسید

حضرت شیخ را محب و مرید

شیخ و اصحاب ز دست شدند

از شراب غرور مست شدند

ذکر را شد چنان بلند آهنگ

که از آن مردم آمدند به تنگ

گشت خشک از فغان سقف شکاف

ذاکران را درون ز لب تا ناف

آن یکی بر دهان کف آورده

وز کف خود طپانچه ها خورده

وان دگر جیب خرقه چاک زده

دمبدم آه دردناک زده

وان دگر یک به های های دروغ

کرده آغاز گریه های دروغ

گفته هر کس که دیده آن گریه

هذه فریت بلا مریت

خنکی چند کرده خود را گرم

نه ز خالق نه از خلایق شرم

شیخ چون ذکر را فرو آرد

رو به میدان گفت و گو آرد

سخن از کشف راند و الهام

فرق گوید میان حال و مقام

سر تجرید و نکته توحید

گوید اما مشوب با تقلید

او ز تحقیق دم زند اما

رسم تقلید سازدش رسوا

بخش ۲۳ - تمثیل

مرده لوزینه پز چو از کینه

سازد از سیر حشو لوزینه

شکل لوزینه می زند فریاد

هستم از سیر و بوی او آزاد

لیک حشوش به طعم گوید و بوی

حشو لوزینه بین و حشو مگوی

چون معارف به آخر انجامد

شیخ از گفت و گو بیارامد

مرده قوال را دهند آواز

تا کند پرده سماع آغاز

جنبد از گوشه ای بد آوازی

نغمه سازی ترانه پردازی

نغمه سازی که دف گرفته به چنگ

آیدش نغمه خارج آهنگ

بس که بلغم شود گلوگیرش

سرفه آید به جای تحریرش

حلقش از صوت پرخراش درد

گردن ذوق را به اره برد

قول قوال چون بدین منوال

گرم شد جست صوفیی فی الحال

دیگران هم موافقت کردند

می ز جام موافقت خوردند

یکی از چپ یکی ز راست دوان

گردشان حلقه بسته پیر و جوان

هیچ یک را به دل قبولی نه

پای کوبان ولی اصولی نه

همه بر بانگ نای و دف رقصان

لیک رقصان به جانب نقصان

بخش ۲۴ - در بیان فرق میان رقص ارباب نقص و حال اهل کمال

رقص ناقص به سوی نقص بود

جنبش کاملان نه رقص بود

می زند مرغ جانشان پر و بال

تا رهد باز ازین حضیض وبال

گرچه هر روز یک صدا و ندا

به هوای سماع جسته ز جا

آن یکی بر فلک کشیده ردی

وان دگر رفته تا به تحت ثری

آن یکی سوده سر به چرخ برین

وان دگر رخت برده زیر زمین

بخش ۲۵ - تمثیل

جغد مسکین نشسته پهلوی باز

چون از آنجا دهندشان پرواز

باز سازد ز قصر شه خانه

جغد پرد به کنج ویرانه

میل هر کس به سوی مسکن اوست

روی هر مرغ در نشیمن اوست

جوان به وقتی که مصحلت بینند

صوفیان از سماع بنشینند

خادم مطبخ آورد به میان

بهر اطعام قوم سفره و خوان

سفره ای از حرام مالامال

همه چیزی در او به غیر حلال

نانش از گندمی که شحنه شهر

از فقیران ده گرفته به قهر

گوشت زان گوسفند صحرایی

که ربوده ست ترک یغمایی

خود به حرمت از آنچه کردم فاش

صد ره افزون دگر حوایج آش

وجه حلوا و خرج پالوده

داده تردامنان آلوده

میوه از بوستان بیوه زنان

کند زانجا به غصب میوه کنان

شیخ و یاران او به شهوت و آز

چون به سفره کنند دست دراز

زند آنسان شره بر ایشان راه

که فرامش کنند بسم الله

آن یکی را گرفته تلواسه

که خورد بیشتر ز همکاسه

لقمه را از شتاب کم خاید

کار دندان به معده فرماید

وان دگر یک نهفته می نگرد

لقمه و چمچمه اش همی شمرد

گر کند در حساب چمچه غلط

گوید او را هزار گونه سقط

کانچه کردی خلاف سنت بود

توبه کن از خلاف سنت زود

کند اظهار بخل و ضنت را

لیک سازد بهانه سنت را

می نهد آن دگر ز نفس دغل

لقمه لقمه در آستین و بغل

که تبرک ز خوان درویشان

می برم بهر خانه و خویشان

هست این لقمه مایه برکات

هر که این لقمه خورد یافت نجات

باشد این مقتضای طبع خسیس

لیک بر حاضران کند تلبیس

چون شکم ز آش و نان بینبارند

سفره را از میانه بردارند

شیخ بهر فتوح زمره خاص

فاتحه خواند آنگهی اخلاص

لیکن آن فاتحه ز کبر و ریا

نرود از بروتشان بالا

باد انفاسشان ز نفس تباه

چون نیابد به سوی بالا راه

گند لعنت شود فرود آید

سبلت و ریششان بیالاید

چون که بنمود اذا طعمتم رو

کار بندند امر فانتشروا

همه با معده های آگنده

همه با خاطر پراگنده

شکم همچو طبل پیش نهند

روی در خوابگاه خویش نهند

نه ز انوار ذکرشان شرری

نه ز حال سماعشان اثری

حاصل ذکر درد گردن و سر

اثر رقص ضعف پشت و کمر

اکلشان هم نتیجه تازه

ندهد غیر خواب و خمیازه

صحبت پاکشان ز صدق و وفاق

مایه صد هزار کذب و نفاق

روز دیگر ازین قیاس بگیر

نیست حاجت که من کنم تقریر

روز و شب کار این و پیشه چنین

آه اگر بگذرد همیشه چنین

نجنا رب من تدلسنا

و قنا من شرور انفسنا

ثم من سیئات اعمال

انتشت من هنات احوال

بخش ۲۶ - در ذکر قلبی آنان که دم از ذکر قلبی زنند و بر خود علامات آن نصب کرده آن را از قبیل ذکر خفیه شمارند و ندانند که آن نیز حکم ذکر جهر دارد بلکه ذکر جهر نیز از آن بهتر است زیرا که در ذکر جهر اصل ذکر متحقق است و احتمال غیر آن ندارد به خلاف ذکر خفیه

وان دگر شیخ پیش خلق جهان

کرده خود را علم به ذکر نهان

چشم پوشیده لب فرو بسته

نفس از حرف و صوت بگسسته

پا به دامن کشیده سر در جیب

یعنی افتاده ام به مکمن غیب

پشت و پایی بر این جهان زده ام

خیمه بر اوج لامکان زده ام

گر فقیری ز دور جنبیده

گفته با وی مرید دزدیده

دور شو دور تا ز لجه راز

جانب ساحلش نیاری باز

شیخ بیچاره خود ز وهم و خیال

غرق بحر امانی و آمال

گاهی از فکر زن فتاده به بند

گه فرو مانده در غم فرزند

گه به فکر عمارت خانه

خویشتن را گرفته مردانه

گه به دکان و تیم گشته گرو

بهر تحصیل اجره در تگ و دو

گه به تخمین و ظن گرفته قیاس

دخل حمام و آسیا و خراس

گه فرو رفته در چه کاریز

ز آب آن غله کشته و پالیز

گاهی از دست نفس بدفرمای

از شریعت نهاده بیرون پای

رفته از همت فرومایه

در جوال خیال بی مایه

بر زن و دخترش فکنده نظر

هر یکی را جدا کشیده به بر

دست برده به غبغب پسرش

تا کند یک دو بوسه از شکرش

او درین شغل و عالمی مغرور

گو نشسته ست در مقام حضور

قلب او ذاکر است و لب خاموش

تا لبش آرمیده جان در جوش

ذکر حق را نهفته می گوید

راه دین را نهفته می پوید

ذکر قلبی کند به صدق و صفا

نه لسانی چون ذکر اهل ریا

داد ازین ابلهان گمره داد

منحرف از طریق عقل و سداد

ذکر اینجا کدام وذاکر کیست

بجز آمد شد خواطر چیست

باطنی همچو خانه زنبور

که کنندش فضولیان در شور

هر زمان خاطری چو زنبوری

که کشد نیش بر تن عوری

می رسد زهرناک از چپ و راست

می زند زخم خویش بی کم و کاست

نه شعاری ز خلعت تقوا

نه حصاری ز عصمت مولا

می خورد زخم لیکن افسرده ست

نیست آگه که زخم ها خورده ست

بامدادان کز آفتاب نشور

شود افسردگی ز جانش دور

درد آن زخم ها پدید آید

دل و جانش ز غم بفرساید

پس نه ذکر است آنکه وسواس است

نیست آن فربهی که آماس است

ذکر اگر نیز هست جهر است آن

نیست تریاق بلکه زهر است آن

گرچه بسته دهان ز ذکر بلند

نصب کرده بر آن نشانی چند

چشم پوشیده و لب خاموش

سرفکنده فرو به سینه و دوش

این سراسر فغان و فریاد است

که مرا ذکر خفیه اوراد است

روز تا شب به ذکر می کوشم

ذکر حق را ز خلق می پوشم

لیکن آنجا که عقل بر کار است

این نه اخفاست بلکه اظهار است

گرچه از یک نشانه کرد گذر

کرد بر پا دو صد نشان دگر

بخش ۲۷ - حکایت آن غوری که در مناره پنهان شده بود و فریاد می کرد که مرا مجویید که من اینجا نیستم

روستایی ز دست باران جست

رفت و در پای ناودان بنشست

ساده ای از تکاو عرصه غور

کرد روزی به سوی شهر عبور

مانده و گرسنه ز راه تکاو

بر کتف توبره به پا گرگاو

اوفتادش گذر به دکانی

دید پر نان و نانخورش خوانی

بی تکلف گذشت و خوش بنشست

کرد بیرون ز زیر پشمین دست

صاحب خوان چو بود اهل کرم

نزد از منع و زجر با او دم

چون ازان نان و خوان به تنهایی

خورد چندانکه داشت گنجایی

توبره بر زیر سر نهاد و بخفت

صاحب خوان چو آن بدید آشفت

گفت برخیز هان و هان برخیز

زودتر زین در دکان بگریز

ملک شهر حکم فرموده

که بگیرند الاغ آسوده

دمبدم می رسد یکی سرهنگ

می کند سوی هر الاغ آهنگ

می کشد در قطار خویش تو را

می کشد زیر بار خویش تو را

می برد بارکش به هر سویت

می کند ریش پشت و پهلویت

مرد غوری چو آن سخن بشنید

توبره بر کتف نهاد و دوید

در به در کو به کو بسی شتافت

هیچ جایی به از مناره نیافت

از همه مردمان کناره گزید

ترس ترسان در آن مناره خزید

از قضا بهر سود و سودایی

خاست از شهر شور و غوغایی

شد گمانش که شور سرهنگ است

کش به سوی الاغ آهنگ است

بانگ می زد که من نهان شده ام

وز جفای تو در امان شده ام

زود بگذر سخن مگوی اینجا

من نهانم مرا مجوی اینجا

بلکه خود زین دیار دورم من

همچنان در تکاو غورم من

صد سخن بیش ازین قبل بودش

لیک هر یک خلاف مقصودش

همچو آن ساده دل که از دغلی

ساخت بر ذکر سر نشان جلی

ذکرش آمد برون ز پرده سر

بر خیال سر او هنوز مصر

بخش ۲۸ - در بیان آنکه آنچه گذشت مذمت ذکر سر و جهر نیست بلکه مذمت جماعتی است که آن را وسیله لذات جسمانی و شهوات نفسانی ساخته اند

آنچه کردم بیان درین گفتار

نیست بر ذکر سر و جهر انکار

غیر ذکر خدا چه سر و چه جهر

نیست دل را نصیب و جان را بهر

هست انکار من بر آنکه کسی

سازد آن را وسیله هوسی

خویش را ز اهل حق کند به دروغ

تا ستاند بهای تره و دوغ

زیر پای آورد کتاب خدای

تا نهد شیشه شراب به جای

عشر زرین بدزدد از مصحف

تا کند زیب چنگ و زیور دف

سازد از نیزه حسین درفش

تا به پای یزید دوزد کفش

خود نزیبد ز مردم دانا

جز برای خدای ذکر خدا

زیرک هوشمند نقد نفیس

کی پسندد طفیل جنس خسیس

هر که از بود خویش یافت خلاص

شد مشرف به خلعت اخلاص

چون ز اخلاص گشت دولتمند

ذکر او خواه پست و خواه بلند

وان که در مانده وجود خود است

صید دام شقاوت ابد است

سر او جهر او تمام ریاست

وز ریاگر برست عجب به جاست

بخش ۲۹ - در بیان آنکه از خودی خود رستن و از عجب و ریا خلاص شدن جز در خدمت پیر صاحب تصرف دست ندهد

آن زمان از ریا و عجب رهی

که شوی پیر را رهین و رهی

هست در نفس دار و گیر بسی

که نداند به غیر پیر کسی

نفس افعی و پیر خضر شعار

کور می سازدش زمردوار

نفس دیو است و پیر نجم هدی

رجم دیو است کار نجم بلی

کیست پیر آن که نیست یک سر مو

سیه از ظلمت وجود بر او

گردد از تاب آفتاب ازل

مو به مو ظلمتش به نور بدل

نور حق تا بدلش ز لوح جبین

سرالشیب نوری اینست این

آن که پیر از بیاض موی بود

سخره کودکان کوی بود

هرگز آن دولت از کجا یابد

که بر او نور کبریا تابد

گوش کن از حکیم نادره گوی

که ز بلغم بود سفیدی موی

کی شود حاصل ای به غفل علم

نور حق از رطوبت و بلغم

تا کی ای ساده دل ز ساده وشی

ریش صابون زنی و شانه کشی

من گرفتم کز آب و صابونت

شد چو کافور موی شبگونت

چه بود در ترازوی امید

وزن این یک دو مشت پشم سفید

نور می بایدت در دل گیر

که دل است از خدای نور پذیر

نور ناتافته ز روزن دل

مشکل افتد به کوی و برزن گل

نور بر آب و گل ز دل تابد

آب و گل روشنی ز دل یابد

شمعکی برزند به خانه علم

رخت بربندد از میانه ظلم

نور حق چون ز دل ظهور کند

ظلمت تن چه شر و شور کند

آنچه تو از حدیث مصطفوی

در نشان ولی همی شنوی

که به رویش کسی نظر چو گشاد

بی توقف خدایش آمد یاد

آن نشان مقتضای این نور است

ور نه آب و گل از خدا دور است

چون درین نور پیر شد فانی

خواندش عقل پیر نورانی

پیر چون یافتی ازو مگسل

ور نه یکدم ز جست و جو مگسل

در به در کو به کو بجوی او را

هر کجا یافتی ببوی او را

چون ازو بوی جذب عشق آید

گر شوی خاک پای او شاید

ور نه آید مایست از تک و پوی

رو ز جای دگر بجوی و ببوی

آن بود بو که چون به او برسی

برهی از هزار بوالهوسی

خاطرت را به جذب پنهانی

جمع سازد ز هر پریشانی

برهاند ز رنج آب و گلت

برساند به سر جان و دلت

بخش ۳۰ - در بیان معنی رباعی که منسوب است به یکی از سلسه خانواده خواجگان ماوراء النهر قدس الله اسرارهم

با هر که نشستی و نشد جمع دلت

وز تو نرمید زحمت آب و گلت

زنهار ز صحبتش گریزان می باش

ور نی نکنی روح عزیزان بحلت

از زمین و زمان برون بردت

وز مکین و مکان برون بردت

از می عشق بیخودت سازد

وز علایق مجردت سازد

دولت صحبت چنین پیری

مس قلب توراست اکسیری

تا شود زر مس تو زان اکسیر

بگسل از خویش و دامن آن گیر

بر در او مقیم و قائم باش

تا بود جان بجا ملازم باش

حرف خود بر تراش روز به روز

سبق فقر و درس عشق آموز

تا که آید ز فر دولت او

نسبت جذب عشق بر تو فرو

گرچه عاریت است اول کار

ملک گردد در آخر از تکرار

چیست تکرار آنکه جذب درون

چون شود کم ز شغل گوناگون

آوری سوی پیر روی نیاز

به سر رشته خود آیی باز

پیش آن آفتاب از سر نو

پست گردی برای یک پرتو

تا فتد بر تو پرتوی زان نور

افتی از گفت و گوی عالم دور

همچنین می کن این وظیفه ادا

مرة بعد مرة اخری

تا شود راسخ آن صفت زانسان

که نباشد زوال آن آسان

بخش ۳۱ - در ترغیب مطالب بر مراقبه که عبارت است از نسیان رؤیة المخلوق بدوام النظر الی الخالق بنسیان رؤیة المخلوق یعنی رونده راه می باید که دائما ناظر جناب احدیت باشد و رقم نسیان و نیستی و فنا بر ناصیه جمیع مخلوقات کشد

سر مقصود را مراقبه کن

نقد اوقات را محاسبه کن

باش در هر نفس ز اهل شعور

که به غفلت گذشت یا به حضور

هر چه جز حق ز لوح دل بتراش

بگذر از خلق و جمله حق را باش

رخت همت به خطه جان کش

بر رخ غیر خط نسیان کش

در همه شغل باش واقف دل

تا نگردد ز شغل خود غافل

دل تو بیضه است ناسوتی

حامل شاهباز لاهوتی

گر ازو تربیت نگیری باز

آید آن شاهباز در پرواز

ور تو در تربیت کنی تقصیر

گردد از این و آن فساد پذیر

تربیت چیست آنکه بیگه و گاه

داریش از نظر به غیر نگاه

بگسلی خویش از هوا و هوس

روی او در خدای داری و بس

بخش ۳۲ - حضرت خواجه بزرگ بهاء الحق و الدین المعروف به نقشبند قدس سره می فرمودند که دوام مراقبه نادر است و از این طایفه اندکی کسب آن کرده اند و ما به طریق حصول آن را یافته ایم که مخالف نفس است

خواجه نقشبند بند گشای

نقش غیر از دل مرید زدای

گفت راهی که حق شناس سپرد

پی به مقصود خویش ازان ره برد

دولت ورزش مراقبه بود

که به مقصد رسید از آن ره زود

دیگران کان طریق نسپردند

پی به مقصود دیرتر بردند

باشد آن راه مرد صاحب سر

لیکن آمد دوام آن نادر

گر دولت را هوای آن ره خواست

مایه کسب آن خلاف هواست

چون خلاف هوا کنی پیشه

برهی از هزار اندیشه

بر یک اندیشه مستقیم شوی

در حریم وفا مقیم شود

بخش ۳۳ - ملاقات پیر کار دیده با جوان نورسیده

شد جوانی ز سالکان طریق

با یکی پیرکار دیده رفیق

پیر چون آفتاب پرمایه

وان جوان از قفاش چون سایه

می بریدند ره که ناگاهی

گشت پیدا پر آب و گل راهی

پیر مستانه می نهاد قدم

آن جوان از پی ایستاده دژم

کش مبادا شود در آن ما بین

از گل آلوده جامه یا نعلین

پیر چون آن بدید گفتا هی

خر نیی بیم آب و گل تا کی

چند داری نگاه جامه ز گل

دل نگه دار ای مغفل دل

از گل و آب جامه بتوان شست

که شود پاکتر ز بار نخست

لیک چون دل به غفلت آلاید

خونت از دیدگانت بپالاید

بخش ۳۴ - در بیان آنکه حضرت خواجه بزرگوار قدس سره می فرمودند که بنای کار را به نفس می باید کرد چنانکه اشتغال به وظیفه و زمان حال از تذکر ماضی و تفکر در مستقبل را مشغول گرداند و نفس را مگذارد که ضایع گذرد

خواجه پاک دین پاک نفس

روح الله روحه الاقدس

گفت عارف که در وفا فرد است

کار خود بر نفس بنا کرده ست

هیچگه پیش و پس نمی نگرد

نقد خود جز نفس نمی شمرد

ما مضی مات و المؤمل غیب

نیست جز نقد وقتش اندر جیب

می کند از سر شعور و وقوف

هر نفس را به حق آن مصروف

شده امروز و دی و فردایش

نقطه خاک گشته مأموایش

شغل حالش سترده است از دل

ذکر ماضی و فکر مستقبل

خارج از اختلاف روز و شب است

وقت را گاه ابن و گاه آب است

این وقت است اگر تصرف حال

باشد او را محول احوال

ورز قید تصرفش بدر است

وقت فرزند اوست او پدر است

نیست او ابن وقت ابوالوقت است

وقتش ایمن ز وصمت و مقت است

وقت ها را به قدرت مولا

می کند صرف افضل و اولی

بخش ۳۵ - امام شافعی گفت عمری گرد صوفیه گردیدم از ایشان دو سخن پسندیده شنیدم. یکی آنکه الوقت سیف قاطع و دیگر آنکه ان من العصمة ان لا تقدر

شاه دین شافعی مطلبی

گفت عمری پی خدا طلبی

کرده ام طوف گرد درویشان

نکته ای دو شنیده ام زیشان

هر دو پاکیزه و پسندیده

به ترازوی عقل سنجیده

وقت را گفته اند تیغ بران

که بود بی توقفی گذران

هر کجا تیز بگذرد چون تیغ

وانگردد به وای وای و دریغ

گرچه باشد گذشتش نفسی

لیک تاثیر او قویست بسی

اثرش بر دلی که می آید

ابدالابدین همی پاید

جهد کن کان اثر چنان باشد

که تو را آرزوی جان باشد

قاطع از بهر دشمن است این سیف

تو کشی دوست حیف باشد حیف

تیغ در دست توست دشمن کش

خاصه آن را که هست دشمن هش

هش چه چیزی است آگهی ز خدا

دشمن هش کدام نفس و هوا

نفس تو دشمن درونی تو

مابقی دشمن برونی تو

گر شود دشمن درونی نیست

باکی از دشمن برونی نیست

نفس اگر نیست در درون باقی

چه غم از دشمنان آفاقی

بلکه آفاقیان همه یارند

با تو آیین دوستی دارند

گرچه در قصد مال و جاه تواند

همه مانع کشان راه تواند

هست در راه فقر مصطفی

مال و جاه تو مانعان قوی

لیک از نفس بی مروت تو

دفع ایشان چو نیست قوت تو

لطف حق دیگری برانگیزد

که به یک حمله خونشان ریزد

تا تو آسوده راه حق سپری

هر چه جز راه حق ازان گذری

ظاهرا گرچه خصم و بدکار است

در حقیقت تو را مددگار است

وان که با نفس تو چه صبح و چه شام

می نهد گام سعی در پی کام

گر به صورت همی نماید دوست

به حقیقت عدوی جان تو اوست

بخش ۳۶ - در بیان سخن آن عارف که گفت دوستان همه عالم دشمنند و همه دشمنان دوستند

عارفی گفت هر که یارم شد

خصم جان امیدوارم شد

جوهر من مناسب خود یافت

رویم از حق به جانب خود تافت

مرد حق زان که را بتر داند

که دلش را ز حق بگرداند

وان که با من ز دشمنی زد دم

دوستدار من اوست در عالم

رویم از خود بتافت در حق کرد

قبله ام وجه حق مطلق کرد

که ازان به به پیش عاشق زار

که کند روی او به جانب یار

دشمنان خدا به مذهب من

دوستانند و دوستان دشمن

تا تو در بند نفس وسواسی

دشمن خود ز دوست نشناسی

نیست بر رهروان ستمگاره

هیچ دشمن ز نفس اماره

بخش ۳۷ - در شرح حدیث اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک

هم به هر قبه ای تو را روییست

هم به هر جانبیت پهلوییست

پهلوی راست سوی گلشن غیب

پهلوی چپ درین نشیمن ریب

در میان دو پهلویت پیوست

نفس دشمن نهاد کرده نشست

از چپ و راست جنس وهب و عمل

هر چه آید بری ز نقص و خلل

یا براندازش به حرص و هوا

یا بپالایدش به عجب و ریا

هر که باشد جز او چه جن و چه انس

چه ز جنس بشر چه دیگر جنس

یا گریزان شود به لاحولی

یا موافق به فعلی و قولی

لیک این نفس شوم بدکاره

که هم آغوش توست همواره

نه به تدبیر ازان توان رستن

نه به تزویر ازان توان جستن

در نگیرد بدو نه مهر و نه کین

سر اعدا عدوک اینست این

بخش ۳۸ - در بیان معنی ان من العصمة ان لایقدر

آن دگر نکته را که کرد ادا

شافعی از کلام اهل هدی

بود آن کز خدای عز و جل

عصمت آمد نصیب تو ز ازل

کانچه خواهد دلت ز خود رایی

ندهندت بر او توانایی

عصمت است اینکه نیست سیم و زرت

که شود آرزوی شور و شرت

مطرب آری به خانه می نوشی

شاهدان را کنی هم آغوشی

عصمت است اینکه نیست دسترست

که چو آزار کس شود هوست

برکشی تیغ و خون او ریزی

خاک و خونش به هم درآمیزی

عصمت است اینکه صاحب دیوان

نیستی خوش نشسته در ایوان

تا کنی بر امید عزت و جاه

عالمی را ز دود خانه سیاه

عصمت است اینکه همچو شحنه شهر

نیست با هر کسیت قوه قهر

تا کنی تهمت مسلمانی

واستانی به ظلم تاوانی

عصمت است اینکه نیستی قاضی

که چو باشی ز خواجه ناراضی

مالش از حکم پایمال کنی

خون او بر کسان حلال کنی

عصمت است اینکه ز احتساب تو را

نیست حظی به هیچ باب تو را

تا به بهتان در بهانه زنی

بیگناهی به تازیان هزنی

صد ازین عصمت است هر نفسی

که ندارد بدان شعور کسی

گر دهم شرح آن دراز شود

وحشت انگیز اهل راز شود

زانچه گفتم دلت گران نکنی

وهم تعریض این و آن نکنی

من که عیب است پای تا به سرم

کی به عیب کسان فتد نظرم

خود مرا در میان چه کار و چه بار

غیر من دیگریست کارگزار

من زبان و او سخن گذارنده

بلکه من خامه و او نگارنده

در حقایق به چشم عامه مبین

حرف و نقش از زبان خامه مبین

خامه آمد ز دست جنبش گیر

دست درست قدرتست اسیر

قدرت آمد اراده را تابع

وان ارادت ز علم شد واقع

علم فایض ز واهب فیاض

که مبراست فیضش از اعراض

لیکن آن علم اختیاری نیست

فیضانش جز اضطراری نیست

علم فایض چو گشت فتوی ده

که نوشتن ز نانوشتن به

تابع او شدند کارکنان

شد نوشته به هر ورق سخنان

سر این سلسله ببین که کجاست

جنبش مابقی ازان سر خاست

سر چو جنبید کی بود ممکن

که بود ماورای سر ساکن

گر تو را این نوشته ناید خوش

بشکن خامه را و دم درکش

زانکه خامه درین نوشتن خط

مظهر فعل کاتب است فقط

نیست امری دگر به خامه مضاف

عیب خامه چه می کنی ز گزاف

هرگه از چوب بر سگ آید کوب

باشد از جهل سگ گزیدن چوب

چوب را در میانه کاری نیست

در کف چوب اختیاری نیست

سگ اگر نیز می کند دندان

اینک آن چوبزن خوش و خندان

در کف قهر حق من آن چوبم

که به سگ سیرتان رسد کوبم

گر کسی را بود خیال نطق

در میان نیستم من آنک حق

بخش ۳۹ - در بیان آنکه در کلام سابق مذکور شد منافی اثبات اختیار آدمی نیست و در تحقیق معنی اختیار و جبر

نبرد فعل را چه خیر و چه شر

آنچه گفتم ز اختیار بدر

آن بود اختیار در هر کار

که بود فاعل اندر آن مختار

معنی اختیار فاعل چیست

آنکه فاعل چو فعل را نگریست

ایزد اندر دلش به فضل و رشاد

درک خیریت وجود نهاد

یعنی آنش به دیده خیر نمود

کاید آن فعل از عدم به وجود

منبعث شد ازان ارادت و خواست

کرد ایجاد فعل و بی کم و کاست

درک خیریت اختیار بود

وان به تعلیم کردگار بود

هر چه این علم و خواست شد سببش

اختیاری نهد خرد لقبش

وانچه باشد بدون این اسباب

اضطراریست نام او دریاب

باشد از اختیار و قدرت دور

فاعل آن بود بر آن مجبور

همچو برگ درخت و شاخ شجر

که بجنبد ز باد شام و سحر

هر که در فعل خود بود مختار

فعل او دور باشد از اجبار

گرچه از جبر فعل او دور است

اندر آن اختیار مجبور است

ورچه بی اختیار کارش نیست

اختیار اندر اختیارش نیست

بخش ۴۰ - در بیان جواب از سؤالی که چون بنده مختار در اختیار خود مجبور باشد اختیار وی به جبر راجع شود پس حکمت تکلیف وی به اوامر و نواهی چه باشد

گر تو گویی چو بنده مامور

هست در اختیار خود مجبور

اختیارش به جبر شد راجع

وان بود امر و نهی را مانع

کس نگوید به سنگ کز لب بام

چون بیفتی مکن به خاک مقام

یا ز پستی هوای بالا کن

از بن کوه بر سرش جا کن

کس نگوید به آب کز تگ چاه

مطلب بی رسن به بالا راه

یا چو دلو از رسن شود پاره

به تگ چه رود دگر باره

گویمت نکته ای به وجه صواب

که شود زین سؤال صعب جواب

حق چو تعیین جمله اعیان کرد

صفت هر یکی دگرسان کرد

ساخت احوالشان به هم مربوط

شد یکی شرط و دیگری مشروط

خوردن نان نهاد شرط شبع

خوف و امید شرط زهد و ورع

بهر آن کرد امر و نهی عباد

تا شود ظاهر انقیاد و عناد

زاید از انقیاد حب و رضا

وز خلاف و عناد سؤ قضا

زید را گرنه نهی بودی و امر

در ادای زکات و خوردن خمر

کی شدی پیش غایب و حاضر

انقیاد و عناد او ظاهر

زان چشیدی عواید درجات

زین کشیدی شداید درکات

زان پدید آمدی صفات جمال

زین هویدا شدی نعوت جلال

ور نه در دست زید نبود کار

نیست در فعل و ترک آن مختار

اختیاری چنانک هر چه خدا

خواست کارد ز فعل و ترک بجا

او تواند خلاف آن کردن

غیر آن را به ظاهر آوردن

بود پیش از وجود ما شیطان

در میان فرشتگان پنهان

بود از جنس جن و لعنت او

مستجن بود در جبلت او

تا نشد امر اسجدوا صادر

نشد آن سر مستجن ظاهر

بس بود امر و نهی شرط ظهور

فعل ها را ز بنده مامور

نی پی آنکه بنده را در دست

اختیار تمام و کامل هست

بخش ۴۱ - حکایت بر سبیل تمثیل

داشت پور سبکتگین دو غلام

گلرخ و لاله روی و سرو خرام

هر دو در پله بها همسنگ

هر دو در حله صفا یکرنگ

با یکی بود شاه را نظری

که نبود آن نظر بدان دگری

زانکه می دید لایحش ز جبین

سر دولت به چشم آخر بین

کس بر آن سر چو اطلاع نداشت

آن تفاوت گزاف می پنداشت

بود صد گفت و گو میان سپاه

که سبب چیست در تفاوت شاه

پیش فهم سلیم و عقل صحیح

کی سزد بی مرجحی ترجیح

دو گهر هر دو حاصل از یک کان

هر دو در قیمت و صفا یکسان

چون یکی شد نشانده در افسر

وان دگر مر قلاده را زیور

هر کسی موجب دگر می گفت

گوهر نکته دگر می سفت

آن یکی گفت شاه بی بدل است

ذات و فعلش منزه از علل است

آن که مقبول شد به قرب و وصول

کان من غیر موجب لقبول

وان که مردود شد به بعد و غضب

کان من غیر علت و سبب

وان دگر داد علم و دانش داد

گفت باشد طریق عشق و وداد

مبتنی بر مناسبت در ذات

یا در اسماء ذات و فعل و صفات

هر کجا این مناسبات افزون

نشئه عشق بیش و جذب درون

وان دگر گفت چند بحث و جدل

ملهمانند صاحبان دول

شاه باشد به رازها ملهم

که بود مر سپاه را مبهم

پیش او هست سر کار عیان

گر ندانند دیگران چه زیان

صد ازین قصه بلکه افزون هم

می گذشت اندر آن سپاه و حشم

وان همه بود از فراست شاه

نقد در کیسه کیاست شاه

هر چه شان در ضمیر می گردید

همه در لوح چهرشان می دید

آنچه نادان به گفت و گو داند

خرده بین از جبین فرو خواند

روز و شب داشت اهتمام تمام

که کند امتحان آن دو غلام

تا شود فاش پیش دشمن و دوست

که در آن قصه حق به جانب اوست

لیک همواره منتظر می بود

تا شود وقت امتحان موجود

پی نبرده به وقت کار نخست

ناید از مرد کار کار درست

زیر ایوان چرخ بوقلمون

کل امر بوقته مرهون

بخش ۴۲ - امتحان کردن شاه آن دو غلام را

شاه روزی به اتفاق شکار

خیمه بر بیشه زد ز شهر و دیار

زانکه جز در شکار نتوان کرد

ورزش کارزار و جنگ و نبرد

کار ارباب ملک بازی نیست

بازی آیین سرفرازی نیست

شغل اهل خرد نه لهو بود

ور بود سهل بلکه سهو بود

شرزه شیری ز بیشه غره کشید

که یلان را ز بیم زهره درید

آمد و بر کنار بیشه نشست

بر همه رهگذار بیشه ببست

شاه گفتا که وقت شد بی شک

که زنم آن دو نقد را به محک

سیم و زر تا نیوفتد به گداز

سره از قلب کی شود ممتاز

هر دو را پیش خواند و پیش نشاند

سخن شیر پیش ایشان راند

گفت خیزید و سازکار کنید

با وی آهنگ کارزار کنید

بخش ۴۳ - سرعت نمودن غلام مقبول به انقیاد امر پادشاه و تبری کردن او از حول و قوت خویش

آن یکی چست از زمین برجست

تیغ جست و میان به کین در بست

گفت شاها غلام فرمانم

هر چه حکم تو بنده آنم

گر کنم طاعت و اطاعت تو

باشد آن هم به استطاعت تو

من خود اندر میانه هیچ نیم

جز دروغ و بهانه هیچ نیم

آلتی ام به دست کارگزار

نیست در دست من کفایت کار

کار در دست کار ساز بود

نسبت آن به من مجاز بود

کار خود کن که کارساز تویی

معنی آرای این مجاز تویی

گر توانم دهی توانم کرد

ور دهانم شوی توانم خورد

فعلم از دست قدرتت هست است

دست من آستین آن دست است

دست جنبد ز آستین آری

لیک ناید ز آستین کاری

پیش آن کس که راست بین باشد

فعل و جنبش نه ز آستین باشد

دست تا ز آستین نه جنبان است

جنبش آستین چه امکان است

تا تو برنامدی به صورت من

نشد اثبات فعل و قدرت من

عین ممکن چو پیش چشم شهود

نیست فی حد ذاته موجود

فعلش از وی وجود چون یابد

نیست از نیست بود چون یابد

این مثل یاد کن که صاحب هش

ثبت العرش گفت ثم انقش

بخش ۴۴ - ابا کردن غلام دیگر از امتثال فرمان پادشاه

شاه چون اضطراب او می دید

زیر لب نرم نرم می خندید

خنده ای همچو برق عالم سوز

نه چو صبح دوم جهان افروز

مشو از لطف پادشاه دلیر

که بود خنده اش چو خنده شیر

او به قصد تو می کند دندان

تیز و تو می شماریش خندان

آن دگر یک چو حکم شاه شنید

سر طاعت ز حکم شاه کشید

گفت شاها چه مرد این کارم

چه کشی زار زیر این بارم

آهویی ام ز عمر ناشده سیر

آهویی را چه تاب پنجه شیر

چیست حکمت تو را درین تلبیس

که شریفی شود فدای خسیس

گر بتابم ازین حکایت رو

حجت من بس است لاتقلوا

ماندن از ساخت حضور تو دور

به که رفتن به پای خویش به گور

چه شود حاصلم بجز حرمان

که دهی فوق طاقتم فرمان

چون به ملا یطاق افتاد کار

رسم و راه پیمبرانست فرار

این و امثال این بسی می گفت

شاه از آن گفت و گو نمی آشفت

شیوه شاه نیست آشفتن

واندر آشفتگی سقط گفتن

شاه باید که بردبار بود

در سخن صاحب وقار بود

هر چه در باب مهر و کین گوید

هر بر وفق عقل و دین گوید

ای بسا کز لبش جهد یک حرف

که بسوزد هزار جان شگرف

بخش ۴۵ - بیان فرمودن پاشاه که مقصود از این امر اتیان بفعل مأمور به بود بلکه غرض آن بود که آنچه در سرشت شماست از انقیاد و عناد ظاهر شود

چون گذشت از حد آن جحود و عناد

شاه گفتا خدات صبر دهاد

چند ازین گفت و گوی بیهوده

که زبان زان مباد آلوده

امر من بهر آزمون شماست

نه مرا آرزوی خون شماست

خواستم تا درین فضای وجود

سر معلوم من شود مشهود

آنچه دانسته ام چه زین و چه شین

از شما بینمش به رأی العین

هر چه در هر کدام مکتوم است

پیش من لایزال معلوم است

تا ز قوت همه به فعل آید

زان سبب امر و نهی می باید

کی بود امر مقتضی موجود

فعل ها را درین نشیمن بود

عبد مأمور ازان کند بی مر

ترک اتیان بما به یؤمر

بخش ۴۶ - اشارت به آنکه امر دو قسم است ایجادی و ایجابی

بر دو قسم است امر اگر یابی

امر ایجادی است و ایجابی

امر ایجادی امر کن باشد

که مفیض نو و کهن باشد

زو تخلف نمی کند مدلول

زانکه او علت است و این معلول

امر ایجابی از حکیم ازل

صیغه افعل است و لا تفعل

بر قوی روشن است و بر عاجز

که تخلف ازان بود جایز

بخش ۴۷ - سؤال غلام گناهکار از شاه گردون اقتدار

گفت شاها چو نهی و امر از توست

قدرت و فعل زید و عمرو از توست

می کنی امر و می کنی امداد

زید را در حصول فعل مراد

می کنی امر و می شوی مانع

عمرو را کان شود ز وی واقع

این تفاوت میان شان ز چه خاست

آن چرا ز اولیا و این ز اعداست

بخش ۴۸ - جواب پادشاه از سؤال غلام

گفت بر عارفان بود معلوم

که شما حاکمید و من و محکوم

هر چه ظاهر ز زین و شین شماست

موجب مقتضای عین شماست

هر چه عین شما تقاضا کرد

فیض جود من آن هویدا کرد

زید چون بر لسان استعداد

پیش جودم در سؤال گشاد

امر تکلیف خویش خواست نخست

مطلبش شد چنانکه خواست درست

بعد ازان رو به جست و جو آورد

میل فعل مکلف به کرد

دادمش باز هر چه کرد طلب

کردمش مؤمن مطیع لقب

کرد آن اقتضا حقیقت عمرو

که مکلف شود به نهی و به امر

چون ز تکلیف کار او شد راست

ترک فعل مکلف به خواست

وقت آن چون به ترک شد معروف

شد به عصیان و سرکشی موصوف

هر چه ظاهر ز جمله اعیان است

سر به سر مقتضای ایشان است

این بود سر آنکه در محشر

چون شود آشکار سر قدر

هر که باشد ز اهل نفس و نفس

نفس خود را کند ملامت و بس

همه بر نفس خویشتن مویند

همه با نفس خویشتن گویند

جز تو ننهاد کس به راه تو فخ

بل یداک اوکتا و فوک نفخ

بخش ۴۹ - سؤال دیگر از زبان غلام

گفت شاها چو فیض جود تو داد

قابلان را قبول استعداد

این تفاوت چراست در قابل

این چرا مدبر است وان مقبل

نظر لطف سوی قابل کن

هر که را مدبر است مقبل کن

بخش ۵۰ - جواب

گفت اعیان همه صفات مرا

صورتند و شئون ذات مرا

وان صفات و شئون مذکوره

صور ذات و ذات ذوالصوره

نیست ذوالصوره را تغیر حال

در صور هم نفوذ جعل محال

صورت آن صور که اعیانند

هم بدان سیرت و بدانسانند

اختلافی که در صفات و شئون

بود در مستقر عز بطون

گشت در عین این و آن ساری

غیر آن چون شود دگر طاری

کی دهد دست جعل جاعل را

که موافق کند قوابل را

بخش ۵۱ - سؤال دیگر

گفت شاها چو فعل و نیت من

هست بر وفق قابلیت من

قابلیت به جعل جاعل نیست

فعل و فاعل خلاف قابل نیست

هر چه قابل به حسن استعداد

خواست فاعل به غیر آنش نداد

چون شناسا شدم بدین معنی

دستم از کار داشتن اولی

آنچه در من سرشته شد ز ازل

چون نیاید جز آن به فعل و عمل

جنبش و فعل من چه کار آید

کوشش و سعی من چه افزاید

تا به کی روزگار فرسودن

خواهم از کار و بار آسودن

چون ندانم که پی به گنج برم

بی طلب در طلب چه رنج برم

بخش ۵۲ - جواب آن

گفت هر جا شد این شناسایی

موجب عطلت و تن آسایی

آن نشان شقاوت از لیست

اثر لعن و طرد لم یزلیست

هر کجا باشد سبب مجاهده را

محنت کوشش و مکابده ار

آن دلیل سعادت است و نجات

موجب نیل رفعت درجات

مثل آن چو آب نیل آمد

بر بلا و ولا دلیل آمد

قبطیان را ازان دهان پر خون

سبطیان را ازو روان افزون

هر که را در طبیعت اطلاق است

خوردن قابضش چو تریاق است

هر که را قبض باشد و قولنج

او ز قابض ملال بیند و رنج

هست قابض یکی ولی هر جا

اثر دیگرش شود پیدا

اثرش در یکی دوا و علاج

در دگر مایه فساد مزاج

وین تفاوت درین صلاح و خلل

هست ناشی ز اختلاف محل

بخش ۵۳ - مخاطبة مع المکاشفین بسر القدر

ای مکاشف شده به سر قدر

پرده جد و اجتهاد مدر

بگذار از خویش و در خدای گریز

بگسل از خویش و در خدای آویز

گرچه تو ز اختیار مأموری

لیک در اختیار مجبوری

بین درین کارگاه وهم و خیال

خویش را در مجاری افعال

قالبی ز اختیار خود عاری

گشته افعال حق بر او جاری

هر چه جاری شود بر او ز افعال

بنگر کز دو نیست بیرون حال

یا ز اسباب قرب رضوان است

یا ز آثار بعد و خذلان است

گر ز قسم نخست باشد کار

نعمت حق شمار و شکرگزار

اذ من الشکر عم آلاؤه

و من الشکر دام نعماؤه

شکر باشد کلید گنج مزید

گنج خواهی مده ز دست کلید

ور ز قسم دوم بود کارت

شمر از نفس زشت کردارت

جرم و عصیان به سوی خویش افکن

سر شرمندگی به پیش افکن

معذرت پیشه گیر و استغفار

عجز و فقر و شکستگی پیش آر

کای خدا بنده گنهکارم

گرد خود کوهها گنه دارم

نیست غیر از تو عذر خواه تو کس

عذر من عفو کرده و کاه تو بس

بخش ۵۴ - اشارة الی ما قاله بعض کبراء العارفین فی معنی قوله تعالی «یا ایها الناس اتقوا ربکم » الایة ان الامر ذم و حمد فکونوا وقایته فی الذم واجعلوه وقایتکم فی الحمد تکونوا ادباء عالمین

متقی نفس خویش را چو شناخت

در شرورش وقایه حق ساخت

سپری شد به پیش حق که مدام

دارد او را نگه ز تیر ملام

هر چه آمد ز جنس نقصان پیش

داشت مسند به نفس ناقص خویش

گرچه در کیش صاحب تفرید

آن تقاضا همی کند توحید

که همه فعل ها چه زشت و چه خوب

بی وسایط به حق بود منسوب

لیک از آنجا که شیوه ادب است

نسبت فعل شر به حق عجب است

همچنین از مقوله افعال

هر چه دید از قبیل خیر و کمال

ساخت خاطر تهی ز وایه خویش

کرد حق را در آن وقایه خویش

نزد از نفس و فعل نفس نطق

داشت بی واسطه مضاف به حق

تا نیفتد در آن فساد و خلل

از ظهور و غرور نفس دغل

نزند سر ریا و عجب ازوی

گرددش نامه رعونت طی

بخش ۵۵ - اشارة الی قوله تعالی حکایة عن الخلیل علیه السلام و اذا مرضت فهو یشفین

به هدایت سرای قرآن آی

ادب آموز از خلیل خدای

زانکه شرط اذا مرضت چو گفت

در جزا در فهو یشفین سفت

شرط چون بود جنس سقم و مرض

خویش را داشت اندر آن معرض

داد ربط جزا که بود شفا

به خدا عز شأنه و علا

بخش ۵۶ - تحریض علی طلب الادب و تحریض علی ادب الطلب

اَدِّبوا النَّفْسَ اَیُّها الْاَصْحاب

طُرُقُ العِشْقِ کُلُّها آداب

مایه دولت ابد ادبست

پایه رفعت خرد ادبست

جز ادب نیست در دل ابدال

جز ادب نیست دأب اهل کمال

چیست ادب داد بندگی دادن

بر حدود خدای ایستادن

قول و فعل و شنیدن و دیدن

به موازین شرع سنجیدن

با حق و خلق و شیخ و یار و رفیق

ره سپردن به مقتضای طریق

حرکات جوارح و اعضا

راست کردن به حکم دین هدی

خطرات خواطر و اوهام

پاک کردن ز شوب نفس تمام

در ادای حدود بی تغییر

از غلو دور بودن و تقصیر

نه به افراط هیچ افزودن

نه ز تفریط هیچ فرسودن

دین و اسلام در ادب طلبیست

کفر و طغیان ز شوم بی ادبیست

گوش کن قصه نصاری را

که چو کردند قبله عیسی را

بس که در شأن او غلو کردند

دین و ملت فدای او کردند

سر زد از سر جان شان ناگاه

کالمسیح بن مریم ابن الله

. . .

. . .

گفت در مدحت علی سخنان

که نیاید جز از دروغ زنان

هست قدر علی ازان اعلی

که رسد فهم . . . آنجا

خود علی را چه ننگ ازان افزون

کش ستایش کنند مشتی دون

دون مگو بل ز دون بسی دونتر

در کمی از کم از کم افزون تر

همه را از ردی به دوش ردی

به حدیث نبی و نص نبی

بخش ۵۷ - قصه گریستن شاعری که قصیده غرا به حضرت شاه خواند و هیچ کس تحسین نکرد جز جاهلی که به اسالیب سخن عارف نبود

شاعری در سخنوری ساحر

در فن مدح گستری ماهر

بهر شاهی لوای مدح افراخت

پر صنایع قصیده ای پرداخت

مدح شاهان به عقل و شرع رواست

زانکه شاهند و شاه ظل خداست

هست عاید به نزد صاحبدل

مدحت ظل به مدح صاحب ظل

برد روزی یکی نکو خوان را

که رساند به عرض شاه آن را

نظم را حسن صوت می باید

تا ازان حسن او بیفزاید

پای تا سر قصیده را برخواند

حرف حرفش به سمع شاه رساند

در سخن واجب است حسن بیان

حق ازان گفت رتل القرآن

خواندنش چون به آخر انجامید

وز ادای سخن بیارامید

داشت شاعر به اهل مجلس گوش

که به تحسین او کنند خروش

زان هنرمند می کند جانی

کش ستایش کند هنردانی

هیچ کس دم نزد زبان نگشاد

داد تحسین آن قصیده نداد

ناگهان شهره ای به جهل و غرور

بانگ زد از حریم مجلس دور

بارک الله فلان نکو گفتی

گوهر مدح شه نکو سفتی

مرد شاعر چو سوی او نگریست

دست بر رو نهاد و زار گریست

گفت بشکست ازین حدیثم پشت

بلکه تحسین آن خبیثم کشت

ترک تحسین پادشاه و سپاه

روی بخت مرا نکرد سیاه

آفرینی که این مغفل کرد

روز عیش مرا مبدل کرد

هر چه از بوستان بی خرد است

گرچه شاخ قول بیخ رد است

شعر کافتد قبول خاطر عام

خاص داند که سست باشد و خام

میل هر کس به سوی جنس وی است

آنچه پخته ست جنس خام کی است

زاغ خواهد نفیر ناخوش زاغ

چه شناسد صفیر بلبل باغ

جغد نازد به کنج ویرانه

کی پذیرد ز قصر شه خانه

نیست چون دیده سخن بینش

عار می آیدم ز تحسینش

گر تو گویی که میل دل هرگز

نیست خالی ز نسبت جایز

. . . بس دنی علی عالیست

میل چون از مناسبت خالیست

با تو گویم حکایتی دریاب

کز تأمل در آن رسی به جواب

بخش ۵۸ - حکایت آن . . . که یکی از فضلا التماس کرد که علی را تعریف کن و پرسیدن آن فاضل که کدام علی را آن علی را که معتقد توست یا آن علی را که معتقد ماست

آن یکی پیش عالمی فاضل

گفت کای در علوم دین کامل

بازگو رمزی از علی ولی

که تو را یافتم ولی علی

گفت کای در ولای من واهی

از کدامین علی سخن خواهی

زان علی کش تویی ظهیر و معین

یا ازان کش منم رهی و رهین

گفت من گرچه اندکی دانم

در دو عالم علی یکی دانم

شرح این نکته را تمام بگوی

آن کدام است و این کدام بگوی

گفت آن کو بود گزیده تو

نیست جز نقش نو کشیده تو

پیکری آفریده ای به خیال

گذرانیده ای بر او احوال

پهلوانی بروت مالیده

بهر کین در دغا سگالیده

. . .

. . .

بنده نفس خویش چون من و تو

فارغ از دین و کیش چون من و تو

در خیبر به زور خود کنده

برده تا دوش و دورش افکنده

به خلافت دلش بسی مایل

شد ابوبکر در میان حایل

بعد بوبکر خواست دیگر بار

لیکن آن بر عمر گرفت قرار

چون ازین ورطه رخت بست عمر

شد خلافت نصیب یار دگر

در تک و پوی بهر این مطلوب

همه غالب شدند و او مغلوب

با چنین وهم و ظن ز نادانی

اسدالله غالبش خوانی

این علی را در شماره که و مه

خود نبوده ست ور نباشد به

وان علس کش منم به جان بنده

سبلت نفس شوم را کنده

بر صف اهل زیغ با دل صاف

بهر اعدای دین کشیده مصاف

بوده از غایت فتوت خویش

خالی از حول خویش و قوت خویش

قوت و فعل حق ازو زده سر

کنده بی خویشتن در خیبر

خود چه خیبر که چنبر گردون

پیش آن دست و پنجه بود زبون

دید ز آفات، خود خلافت را

بی ضرورت نخواست آفت را

هر چه بر دل نشیند از وی گرد

هست در چشم مرد آفت مرد

چیست گرد آنکه از ظهور وجود

زو مکدر شود صفای شهود

تا کسی بود ز انحراف مصون

کاید آن کار را ز عهده برون

بود با او موافق و منقاد

در جنگ و مخالفت نگشاد

چون همه روی در نقاب شدند

ذره سان محو آفتاب شدند

غیر از او کس ز خاص و عام نبود

که تواند به آن قیام نمود

لاجرم نصرت شریعت را

متکفل شد آن ودیعت را

بود سر کمال مصطفوی

گشت ختم خلافت نبوی

بود ختم رسل نبی وز پی

شد علی خاتم خلافت وی

جمعی از بیعتش ابا کردند

و اندر آن سرکشی خطا کردند

سر کشیدن ز امر اهل کمال

هست ناشی ز سر نقص و وبال

در جهان شاه و رهبری چو علی

گر کسی سر کشد زهی دغلی

این علی در کمال خلق و سیر

. . .

نیست در هیچ معنی و جهتی

. . . را به او مشابهتی

او به موهوم خویش دارد رو

زانکه موهوم اوست در خور او

علیی بهر خود تراشیده

خاطر از مهر او خراشیده

بخش ۵۹ - در بیان آنکه اکثر خلق عالم روی پرستش در موهوم و مخیل خود دارند

خلق عالم همه درین کارند

رو به وهم و خیال خود دارند

همه اندر خداپرستی فاش

لیکن آزر صفت خدای تراش

هر کسی بر امید بهبودی

بسته با خود خیال معبودی

روی تعظیم خود در او کرده

مهر او در درونه پرورده

به عبادت اگر چه مشغول است

عابد آن اله مجعول است

روز حشر که بر عموم بشر

حق تجلی کند به جمله صور

آن تجلی ز حضرت احدش

نبود جز به وفق معتقدش

جز در آن صورت ار شود ظاهر

گردد آن را ز جاهلی منکر

چون تجلی که در معاد بود

همه بر طبق اعتقاد بود

مکن او را به اعتقادی خاص

شو ز قید هر اعتقاد خلاص

نیست حصری خدای را و حدی

که مقید شود به معتقدی

تخته خامه عقاید باش

در همه صورتش مشاهد باش

شو هیولای جمله معتقدات

بو که یابی ز قید و حصر نجات

بخش ۶۰ - اشارة الی تفسیر قوله تعالی فاینما تولوا فثم وجه الله

از نبی اینما تولوا خوان

ثم وجه اللاه ش متمم دان

یعنی آن سو که روی قصد آری

تا حق بندگیش بگزاری

وجه حق کان بود حقیقت او

باشد آنجا به سوی او کن رو

هیچ جا را نکرد استثنا

پس بود عین حق عیان همه جا

عارف حق شناس را باید

که به هر سو که دیده بگشاید

بیند آنجا جمال حق پیدا

نگسلد از جمال حق قطعا

رو به هر چیز کاورد هر دم

در فضای حوایج عالم

هیچ شغلی حجاب او نشود

پرده آفتاب او نشود

در حوایج خدای را بیند

جز شهود خدای نگزیند

زانکه معلوم بنده نیست که کی

به سر آید حیات فانی وی

دم آخر کسی کز اهل جهان

داد بر هیأت مشاهده جان

چون برآرد سر از نشمین خاک

چشم و جانش بود به حضرت پاک

وان کزین منزل خراب گشت

لیک با ظلمت حجاب گذشت

خیزد از قبر تیره خوار و خجل

پشت بر آفتاب و رو در ظل

تا ابد مایل هوا و هوس

ناکس الرأس ماند آن ناکس

بخش ۶۱ - در بیان آنکه ملازمت مصلی مر شطر مسجد حرام را بنا به انقیاد امر حق و اتباع شریعت اوست و الا هویت حق سبحانه چنانکه در قبله مصلی هست در جمیع جهات هست

گر مصلی کند به وقت صلاة

روی در کعبه از جمیع جهات

باشد از حق بدان جهت مأمور

ور نه حق نیست اندر آن محصور

روی در روی او بود هیچ کس

نیست در قبله مصلی و بس

گرچه در هر جهت بود موجود

لیک در یک جهت شود مسجود

حق بود چون محیط و کعبه چو شط

نیست این دور ازان به هیچ نمط

تا کنی در محیط زان شط ره

گفت ولوا وجوهکم شطره

ره ز شط در محیط ببریدن

هست در شط محیط را دیدن

بخش ۶۲ - در بیان آنکه در جهت بودن حق سبحانه و تعالی به اعتبار تنزل است به مرتبه جسم و جسمانیات و الا من حیث هو مبراست از جمیع امکنه و جهات

چون نه جسم است حق نه جسمانی

نه هیولاست نی هیولانی

باشد از حیز و جهت بیرون

وز حدود مشابهت بیرون

هست من حیث ذاته الأقدس

صفت او همین تجرد و بس

لیک چون در مراتب امکان

گشت ظاهر به صورت اعیان

در جهان هر صفت که معروف است

بی تقید به جمله موصوف است

هر چه باشد ز جنس خیر و جمیل

بین ز اوصاف ذات او بی قیل

وانچه نقصی بود در آن واقع

نیست قطعا به سوی حق راجع

بلکه هست آن به ذوق اهل سداد

از قصور قبول استعداد

پس دلالت بر آنکه وصف کمال

هست ز اوصاف ایزد متعال

حمد حق باشد و ستایش او

قابل مستعد ستایش گو

وانکه از قابل است شر و قبیح

نه ز حق بهر حق بود تسبیح

پی اظهار این مراد و مرام

وارد است از نبی علیه سلام

انما الخیر کله بیدیک

لکن الشر لا یعود الیک

حق هم از بهر کشف این مقصود

در کلام مجید خود فرمود

هیچ چیزی ز نامی و جامد

نیست الا مسبح و حامد

بخش ۶۳ - در بیان آنکه تسبیح موجودات به لسان حال می باشد چنانکه گذشت و ارباب کشف و نظر در آن متفقند و به زبان مقال نیز می باشد چنانکه اصحاب کشف و عیان بدان قایلند و در احادیث نیز واقع است

حمد تسبیح حق بدین قانون

که رسانیده شد به عرض اکنون

به لسان دلالت آمد و حال

نه به ترتیب لفظ و حرف و مقال

وین به سمع خرد شود مدرک

واندر این نیست هیچ کس را شک

لیک ارباب کشف و اهل عیان

در جماد و نبات و هر حیوان

نطق دیگر همی کنند اثبات

در جمیع مواطن و اوقات

همه مستند زنده و گویا

خالق خویش را به جان جویا

حمد و تسبیح حق همی گویند

راه قرب و رضا همی پویند

تیزگوشان که سمعشان مبدل

شد به سمع دگر ز نور ازل

حمد و تسبیح شان همی شنوند

گرچه اهل نظر نمی‌گروند

مرتضی گفت با رسول خدا

رفتم از مکه جانب صحرا

هیچ سنگ و درخت نامد پیش

که نگفتی سلام بی کم و بیش

ابن مسعود گفت وقت طعام

می شنیدیم از طعام کلام

به زبان فصیح و لفظ صریح

خوش همی گفت بهر حق تسبیح

بخش ۶۴ - در بیان معنی کلام و بیان مراتب و اقسام آن و بیان آنکه کدام قدیم است و کدام حادث و بیان آنکه کلام جمادات و نباتات از کدام قبیل است

گرچه آمد بسیط اصل کلام

باشد آن را مراتب و اقسام

هست اصل بسیط آن ز صفات

ز صفاتی که هست لازم ذات

حق تعالی حقایق اسرار

چون کند بهر قایلان اظهار

صفتی را که هست مبداء آن

کرده نامش کلام اهل لسان

پیش آن کو بود به علم علم

این کلام است متصف به قدم

باشد آری به حکم عقل سلیم

صفت ذات همچو ذات قدیم

گاهی آن بی توسط گفتار

آید اندر مراتب و اطوار

چون دلالات جمله موجودات

بر کمال صفات و وحدت ذات

گاهی اندر لباس لفظ و حروف

که مر او را قوالبند و ظروف

وین دو قسم است زانکه حرف و مقال

یا به حسن مدرک است یا به خیال

آنچه مدرک همی شود به حواس

ظاهر آمد به پیش عقل و قیاس

وانچه باشد حواس ازان قاصر

هست بر اهل کشف بس ظاهر

موطنش عالم مثال بود

آلت سمع آن خیال بود

گردد از سمع باطن آن مفهوم

سمع ظاهر بود ازان محروم

گفت و گوی فرشتگان با هم

باشد از حرف و صوت آن عالم

هر ملک را در او مثالی هست

که دهدشان در آن مقالی دست

متجسد شود در او ارواح

متروح شود در او شباح

هر چه آید فرو ز عالم جان

قالبی باشدش در آن میدان

وانچه بالا رود ز عالم گل

صورتی یابد اندر آن منزل

وحی تنزیل و رؤیت جبریل

هست احکام آن جهان بی قیل

نطق و تسبیح کز جماد و نبات

بشنوی یا ز عجم حیوانات

همه هست از خواص آن عالم

سمع و حس نیست اندر آن محرم

هر که را شد گشاده راه خیال

اندر آن عالمش دهند مجال

کانچه باشد شنیدنی شنود

رغم محجوب را بدان گرود

وانچه باشد ز دیدنی بیند

دامن از منکر دنی چیند

نسبت این جهان به آن چون است

از حد عقل و فهم بیرون است

گفت شارع کحلقت تلقی

فی فلات بعیدة الأرجا

شرح آن را کسی چه سان سنجد

نیست زانسان که در بیان گنجد

چون سخن را کشید رشته دراز

به سر رشته باید آمد باز

بود سر رشته ذکر بی ادبان

از پی عبرت ادب طلبان

بخش ۶۵ - در ذکر حال طایفه دیگر از بی ادبان در احکام الهی و ادب نبوی چیزها می افزایند به مقتضای طبع و هوای خویش

دیگری زان فریق گویم کیست

آنکه در هر عمل به وسوسه زیست

نیست در راه دین وظیفه او

غیر وسواس در نماز و وضو

رو سوی کوزه و سبو نکند

جز در آب روان وضو نکند

خود چه آب روان که دریایی

دور قعری فراخ پهنایی

نقد دین در مدینه و مکه

یافت از دست ناقدان سکه

اینچنین جویها نبود آنجا

که بود فرض و عمقشان دریا

پس وضوی رسول و صحب کرام

چون وضوهای ما نبود تمام

شستن روی و دست و پا یک بار

فرض شد در شریعت مختار

بهر تکمیل آن دو بار دگر

گشت سنت ز فعل پیغمبر

غسل چارم کدام و پنجم چیست

غیر وسواس دیو مردم چیست

گر کسی گویدش مکن اسراف

نیست اسراف سیرت اشراف

عذر گوید که بر لب جویم

نیست اسراف هر چه می شویم

گرچه نبود سرف در آب روان

هست در نقد عمر ای نادان

حیف باشد ازین متاع شگرف

که به وسواس دیو گردد صرف

تن به لوث نجاست آلوده

به ز وسواس های بیهوده

دیو طبع است هر که وسوسه جست

فرخ آن کس که دل ز وسوسه شست

روی و ریش این همه چه می شویی

در نجاست گرفته ای گویی

غسل آن چون به محض شرع نبی ست

زان تجاوز کمال بی ادبیست

حق ازان صورت شریعت بست

که شود عادت طبیعت پست

شرع را چون به طبع بندی کار

از سر کوی شرع بندی بار

گر نه محکوم رأی خویشتنی

چند گرد هوای خویش تنی

طبع را پیشوای شرع کنی

شرع را کوست اصل فرع کنی

دل پسندی اسیر صد وسواس

داری از هم و لوث تن را پاس

دیده از خاک و خس بینباری

گرد بر پشت پای نگذاری

بخش ۶۶ - حکایت ساده دلی که در خواب دزد جامه ها و دستارش ببرد و ازارش گذاشت و او ازار از پای کشید و در سر بست تا سرش برهنه نباشد

ابلهی رخت خود به خواب سپرد

رختش از تن کشید و دزد ببرد

جز ازاری که بودش اندر پای

کش ز بی قیمتی گذاشت به جای

چون متاعی که با بها باشد

آفت دزدش از قفا باشد

کاله آن به که کم عیاری او

کند از دزد پاسداری او

ساده دل چون ز خواب سر برداشت

دید گم گشته هر چه در بر داشت

دست خود برد سوی سر دو سه بار

نه کله باز یافت نی دستار

گفت اگر جامه رفت نبود باک

دلم از بی عمامگی شد چاک

زانکه نبود به چشم هیچ گروه

مرد را بی عمامه فر و شکوه

چون نیارست سر برهنه نشست

کرد بیرون ازار و در سر بست

که از آنجا که رسم شهر و ده است

کون برهنه ز سر برهنه به است

آنچه پوشیدنش ضرورت بود

بی ضرورت برهنه کرد و نمود

وانچه بنمودنش به شرع رواست

یکدمش ز ابلهی برهنه نخواست

همچنین زاهد موسوس شهر

که ندارد ز شرع و سنت بهر

دفع وسواس کز سر تحقیق

فرض باشد به شرع اهل طریق

می گذارد ولی به غسل و وضو

می کند گاه شست و شوی غلو

غسل اعضا سه بار اگر چه بس است

شوید او آنقدر که دسترس است

چون ز کار وضو بپردازد

برود تا نماز آغازد

بخش ۶۷ - در وسوسه نماز و نیت برای کسب جمعیت

سوی وسواس او گراید دیو

همچو خون در رگش درآید ریو

گه بگوید نویت پی در پی

گه به لاحول سازد آن را طی

گه کند پست و گه بلند آهنگ

گه گزیند شتاب و گاه درنگ

گاه تا دوش ها برآرد دست

گه به پهلو فرو گذارد دست

گاه سر گاه ریش جنباند

گه چپ و راست رو بگرداند

کرد ورد نماز امام تمام

وان موسوس هنوز در احرام

خلق حیران که در چه کار است این

دیو خرم که یار غار است این

می کند از تکرر نیت

قصد کسب حضور جمعیت

لیک این معنی است بس مشکل

به یکی لحظه کی شود حاصل

کاش این فکر پیش ازین کردی

غم این کار پیش ازاین خوردی

هر که در خانه کرد خر تیمار

برد آسان به سوی منزل بار

وان که جو در سر بیابان داد

بارش آخر به پشت خویش نهاد

بخش ۶۸ - حکایت شیخ محقق با مرید موسوس

راهدانی مرید خود را دید

که به قصد نماز می کوشید

بهر تحریمه دست برمی داشت

باز ناکرده اش همی انگاشت

همچنین بارها مکرر کرد

شیخ را حال او مکدر کرد

گفت ای جاهل این طریقه کیست

امر حق یا نه قول و فعل نبیست

نیست کار تو کسب جمعیت

رو همی گو که کی کنم نیت

که سزاوار ریش و سبلت خویش

یا به مقدار حول و قوت خویش

یک دو گانه نماز بگزارم

صورت ظاهرش به جای آرم

پس به تکبیر دست ها بردار

کز تو کافی بود همین مقدار

تو کیی کز تو آن نماز آید

که قبول خدای را شاید

هر پریشان کجا به آسانی

جمع داند شد از پریشانی

سالها خون دیده باید خورد

تا شود فرد یکدم از خود مرد

بخش ۶۹ - در ذکر اصحاب تفرقه علی طبقاتهم

خدمت مولوی چه صبح و شام

دارد اندر کتابخانه مقام

متعلق دلش به هر ورقی

در خیالش ز هر ورق سبقی

نه شبش را فروغی از مصباح

نه دلش را گشادی از مفتاح

نه به جانش طوالع انوار

تافته از مطالع اسرار

کرده کشاف بر دلش مستور

نور کشف و شهود و ذوق و حضور

از مقاصد ندیده کسب نجات

بی خبر از مواقف عرصات

از هدایه فتاده در خذلان

وز بدایه نهایتش حرمان

بی فروغ وصول تیره و تار

از فروع و اصول کرده شعار

گرد خانه کتابهای سره

از خری همچو خشت کرده خره

سوی هر خشت از آن که رو کرده

در فیضی به رخ برآورده

قصر شرع نبی و حکم نبی

جز بر آن خشت ها نکرده بنی

زان به مجلس زبان چو بگشاید

سخنش جمله قالبی آید

صد مجلد کتاب بنهاده

در عذاب مخلد افتاده

از مجلد ندیده غیر از پوست

پی نبرده به مغزها که در اوست

پوست آمد نصیب اهل حجاب

مغزها بهره اولواالالباب

مرد دانا ز خوان چو میوه خورد

افکند پوست تا بهیمه چرد

وان که باشد بهیمه سیرت و خوی

پوست چیند همی ز برزن و کوی

پوست جز کثرت برونی نیست

مغز جز وحدت درونی نیست

هر که را رو به کثرت است و برون

پشت او سوی وحدت است و درون

او به کثرت گرفته است آرام

کی رسد بوی وحدتش به مشام

تا نتابد ز صوب کثرت روی

در نیابد ز جذب وحدت بوی

سر وحدت همیشه وحدانیست

هر چه کثرت همه پریشانیست

مرد را سالها ز کثرت فرد

روی باید به سر وحدت کرد

تا شود جمع هم و همت وی

آفتابش رهد ز ظلمت فی

یکدم از خود جدا تواند بود

بی خود و با خدا تواند بود

سر پر اندیشه های گوناگون

لب پر افسانه دل پر از افسون

آید از طعن عامه احیانا

سوی مسجد جناب مولانا

با چنین حال باطن معمور

نیز خواهد زهی خیال و غرور

می کند بر دل این تمنا خوش

شرم باشد ازان عمامه و فش

با تو گفتم حدیث اشرف ناس

حال اراذل را ازان بشناس

این بود سیرت خواص انام

چون بود حال عام کالانعام

عام را خود ز شام تا به سحر

نیست جز خورد و خواب ذکر دگر

صلح و جنگش برای این باشد

نام و ننگش فدای این باشد

سخن از دخل و خرج داند و بس

شهوت بطن و فرج داند و بس

همتش نگذرد ز فرج و گلو

داند از امر فانکحوا و کلوا

گر تجارت کند نبندد بار

جز به عزم فریب شهر و دیار

ظلم او بر سر اجیر و رفیق

کم نباشد ز قاطعان طریق

ور زراعت کند به دشت و دره

یا به ده یا به شهر و باغ و تره

تخم حرص و هوای او یکسر

ندهد جز نکال و خسران بر

ور بود اهل صنعت و پیشه

غیر آتش نباشد اندیشه

که چه صنعت کند که سیم و زری

برباید ز دست بی هنری

ور بود اهل کیل و وزن و ذراع

نبودش ز آفتاب صدق شعاع

ز دلش غیر ازین نجوشد غم

که خرد بیش یا فروشد کم

این که گفتم حلال خوارانند

راستکاران و رستگارانند

گوش کن سیرت عوانان را

به تغلب درم ستانان را

نه چه گویم دگر مجالم نیست

بیش ازین قوت مقالم نیست

حرف ایشان خرد هجی نکند

زانکه اندیشه همگری نکند

کم دونان و سست دینان گیر

هم از آنان قیاس اینان گیر

بخش ۷۰ - تمثیل

به رهی تیز می گذشت کسی

دامنش را گرفت بوالهوسی

که روان باش نام خویش بگوی

لقب باب و مام خویش بگوی

گفت روزی که زادم از مادر

نام من قلتبان نهاد پدر

نام خود گفتمت تو هم به قیاس

نام آن هر دو را ازین بشناس

بسته خاطر به کار خویشتنم

بیش ازین نیست فرصت سخنم

بخش ۷۱ - در بیان آنکه انصاف به عیب خود پرداختن است و نظر به عیب دیگران نه انداختن

جامی این وعظ و تلخگویی چند

خرده گیری و عیبجویی چند

شیوه واعظ آن بود که نخست

فعل خود را کند به قول درست

چون شود کار او موافق گفت

گر دهد پند غیر نیست شگفت

پای تا فرق جمله عیبی و عار

چه کنی عیب عمرو و زید شمار

زشت باشد که عیب خود پوشی

واندر افشای دیگران کوشی

کل به موی دروغ پوشد سر

که بود موی من چو سنبل تر

زند آنگه ز بس تبه گویی

طعنه بر شاهدان به کم مویی

شب عمرت به وقت صبح رسید

صبح شیب از شب شباب دمید

شیب کافورسای چون گردی

بر سرت بیخت گرد دم سردی

سردی آمد طبیعت کافور

چه کنی این طبیعت از وی دور

چرخ گردان جز این نمی داند

کاسیا بر سر تو گرداند

کس چو تو در سرای بیم و امید

ریش در آسیا نکرد سفید

منشین بیش ازین به زیر غبار

خیز و غسلی در آب دیده برآر

به طبیبان میار روی و مجوی

دارویی کان سیاه سازد موی

هست بهر بیاض موی علاج

پنبه برداشتن ز ریش حلاج

هست عیبی به هر سر مو شیب

اینک یک پیری و هزاران عیب

سالها گر تو در هنر کوشی

این همه عیب را چه سان پوشی

گشت موی سرت سفید چو شیر

شد زمانه تو را بشیر و نذیر

یا ز طفلی هنوز دیدت بهر

شیرت از سر گرفت مادر دهر

موی در سر سفیدی افکندت

سر مویی نمی شود پندت

می کنی از بیاض شعر اعراض

روز و شب شعر می بری به بیاض

گاه می خواهی از مداد امداد

می کنی شعر را چو شعر سواد

چون زمانه سواد شعر ربود

خود بگو از سواد شعر چه سود

شهر لهو است بگسل از وی خو

لیت شعری الی متی تلهو

چه زنی در ردیف و قافیه چنگ

کار بر خود کنی چو قافیه تنگ

هست نظمی لطیف عمر شریف

کش مرض قافیه ست و مرگ ردیف

دل گرو کرده ای به نظم سخن

فکر کار ردیف و قافیه کن

شعر بادیست کش کنند ابداع

از مفاعیل و فاعلات زراع

می کنی ز ابلهی و خودرایی

صبح تا شام باد پیمایی

کاملان چون در سخن سفتند

اعذب الشعر اکذبه گفتند

آنچه باشد جمال آن ز دروغ

پیش اهل بصیرتش چه فروغ

وادی شعر کی شود ذی زرع

گر نه آبش دهی ز منبع شرع

شعر مر شرع را چو فرع شود

چون نهد پا بلند شرع شود

ور ندارد ز عین شرع اثر

شعر نامش مکن که باشد شر

بخش ۷۲ - انتقال از نکوهش شعر و سخنوری به مذمت شعرای روزگار

شعر در نفس خویشتن بد نیست

پیش اهل دل این سخن رد نیست

ناله من ز خست شرکاست

تن چو نالم، ز شر ایشان کاست

پیش ازین فاضلان شعر شعار

کسب کردی فضایل بسیار

بودی آراسته به فضل و هنر

بودی آزاده از فضول سیر

حکمت و اصل و فرع ورزیده

به ترازوی شرع سنجیده

مستمر بر مکارم اخلاق

مشتهر در مجامع آفاق

طیب انفاس شان مروح روح

جنبش کلکشان کلید فتوح

همه را دل ز همت عالی

از قناعت پر از طمع خالی

وه کز ایشان بجز فسانه نماند

جز سخن هیچ در میانه نماند

کیست شاعر کنون یکی مدبر

که نداند ز جهل هر از بر

نکند فرق شعر را ز شعیر

راحت خلد را ز رنج سعیر

همت او خسیس و طبع لئیم

همه آفاق را حریف و ندیم

روز و شب کو به کوی و جای به جای

می دود چون سگان سوخته پای

تا کجا بو برد که یک دو سه کس

گشته جمع از سر هوا و هوس

کرده ترتیب عیش را اسباب

از شراب و کباب و چنگ و رباب

افکند خویش را به مکر و دروغ

پیش آن جمع چون مگس در دوغ

کاسه ای چند زهر مارکند

با همه جنگ و کارزار کند

ژاژ خاید ظرافت انگارد

هرزه گوید لطیفه پندارد

بس که آید ازان گروه درشت

سیلی اش بر قفا و بر رو مشت

بدر آید ازان میانه که بود

پس سر سرخ و چشمخانه کبود

با چنان چشمخانه و پس سر

روی از آنجا نهد به جای دگر

ننهاده ست هیچ کس خوانی

در همه شعر بهر مهمانی

که نرفته ست تا سر خوانش

ننشسته طفیل مهمانش

نگرفته ست کس پی گشتی

کنج باغی و جانب دشتی

که نجسته سراغ وی از پی

طی نکرده بساط عشرت وی

زو یکی گر به غار کرده فرار

ثانی اثنین گشته در بن غار

ور دو کس زو به استغاثه شده

از عقب ثالث ثلاثه شده

ور سه کس از جفاش پی زده گم

چون سگ کهف گشته رابعهم

قصه کوتاه هیچ فرد و فریق

زو نرسته به حیله های دقیق

گشته زین گونه خست و ابرام

شعر مذموم و شاعران بدنام

هر که مخذول و خاسرش خوانند

خوشتر آید که شاعرش خوانند

لطف شاعر اگر چه مختصر است

جامع صد هزار شین و شر است

نیست یک خلق و سیرت مذموم

که نگردد ازین لقب مفهوم

بخش ۷۳ - حکایت بر سبیل تمثیل

دو سفیه زبان به هرزه گشای

به تعصب شدند و هرزه درای

آن یکی رو به دیگری آورد

گفت ای در نکال و خسران فرد

هر کجا در زمانه دشنامی

رفته بر لفظ خاص یا عامی

یا نرفته ست لیک می شاید

که کس از وی زبان بیالاید

همه را کردم اندر انبانی

تحفه همچو تو گران جانی

آن دگر یک زبان به هرزه گشاد

داد دشنام و ناسزا می داد

هر چه از روی بغض و کین می گفت

ناسزا گوی اولین می گفت

هست اینها همه در انبان درج

تا به کی می کنی ز انبان خرج

چون زبان را همی کنی جنبان

چیزی آور که نیست در انبان

همچنین هر چه عقل و وهم و خیال

نقش بندد ز جنس شر و وبال

اسم شاعر به عرف اهل زمان

هست بی اشتباه شامل آن

گرچه عدس برون امکان است

همه درجش درون انبان است

شاعری گرچه دلپذیرم نیست

طرفه حالی کز آن گزیرم نیست

نکته الشعیر قد یؤکل

و یذم در عرب شده ست مثل

مضرب آن مثل منم امروز

بهر خویش آن مثل زنم امروز

می کنم عیب شعر و می گویم

می زنم طعن مشک و می بویم

طعنه بر شعر هم به شعر زنم

قیمت و قدر آن بدو شکنم

چه کنم در سرشت من اینست

وز ازل سرنوشت من اینست

بهر این آفریده اند مرا

جانب این کشیده اند مرا

هر چه حق ساخت طوق گردن من

کی توانم کشید ازان گردن

بخش ۷۴ - در بیان آنکه آدمی کمال و نقصان خود را نمی داند زیرا که او مخلوق از برای خود نیست بلکه از برای غیر خود است فالذی خلقه انما خلقه لنفسه لاله فما اعطاه الا ما یصلح ان یکون له تعالی فلو علم انه مخلوق لربه لعلم ان الله خلق الخلق علی اکمل صورة تصلح لربه اعوذ بالله ان اکون من الجاهلین

آدمی را همیشه معتقد است

که مگر آفریده بهر خود است

هر چه او را فتد مناسب حال

داندش از قبیل خیر و کمال

وانچه پنداردش منافی آن

داردش از مقوله نقصان

لیکن این اعتقاد عین خطاست

زانکه او آفریده بهر خداست

حق پی هر چه آفرید او را

نیست امکان بر آن مزید او را

در حقیقت کمال او آنست

کز وجودش مراد یزدانست

حق نخواهد ز هستی اشیا

جز ظهور صفات یا اسما

هر چه در عرصه جهان پیداست

هدف حکم اسمی از اسماست

گر نباشد وجود او بالفرض

حکم آن اسم کی پذیرد عرض

ولهذا رسول کرد خطاب

پیش ازین با معاشر اصحاب

گفت اگر ناید از شما عملی

که در آن باشد از گنه خللی

آفریند خدا خطاکیشان

که گناه آید و خطا زیشان

تا کنند از گناه استغفار

حکم غفار را کنند اظهار

بخش ۷۵ - در بیان آنکه نشئه ملکیه ادراک این معنی نمی کرد و لهذا زبان طعن بر آدم علیه السلام گشادند و بر وی به فساد و سفلک گواهی دادند

بود بیرون ز نشئه املاک

که کنند این دقیقه را ادراک

لاجرم گاه خلقت آدم

می زدند از غرور و دعوی دم

کای خدا با مسبحیم تو را

سبحه خوانان مصلحیم چرا

ز آب و گل صورتی برانگیزی

کاید از وی فساد و خونریزی

فاضل اینجا به پیشگاه قبول

چیست حکمت ز خلقت مفضول

گل بود خار و خس چه کار آید

پیش عنقا مگس چه کار آید

علم الله آدم الأسما

کلها ای حقایق الأشیا

اسم حق پیش صاحب عرفان

نیست الا حقایق اعیان

کرد اسما تمام تعلیمش

کرد اوصاف ذات تفهیمش

بعد ازان گفت مر ملائکه را

انبئونی بهذه الأسما

همه گشتند منحرف ز غرور

همه گفتند معترف به قصور

ما علمنا وراء ما علمت

ما فهمنا خلاف ما فهمت

صنعت توست آفرینش ما

رحمت توست علم و بینش ما

هر چه ما را نموده ای دانیم

هیچ بر وی فزود نتوانیم

پس به آدم رسید بار دوم

از خدا این ندا که انبئهم

بالأسامی التی بهم ظهرت

چون ز اسرارشان بود خبرت

آدم از امر حق زبان بگشاد

شرح آن نامها یکایک داد

زانکه هست از تمامی اشیا

آدمی کل و مابقی اجزا

هر چه در جزو هست در کل هست

جزو را کوته است از کل دست

نیست در هیچ جزو کل به کمال

هست در کل جمیع اجزا حال

کل چو گردد به ذات خود دانا

همه معلوم او شود اجزا

ور شود جزو نیز مدرک خویش

ننهد پا ز دانش خود پیش

گرچه علمش به خود شود حاصل

به دگر جزوها بود جاهل

بخش ۷۶ - در بیان آنکه آدمی کل است و سایر اشیا به مثابه اجزا

آدمی چیست برزخی جامع

صورت خلق و حق در او واقع

نسخه مجمل است و مضمونش

ذات حق و صفات بیچونش

متصل با دقایق جبروت

مشتمل بر حقایق ملکوت

باطنش در محیط وحدت غرق

ظاهرش خشک لب به ساحل فرق

یک صفت نیست از صفات خدا

که نه در ذات او بود پیدا

هم علیم است و هم سمیع و بصیر

متکلم مرید و حی و قدیر

همچنین از حقایق عالم

همه چیزی بود در او مدغم

خواهی افلاک و خواهی ارکان گیر

خواه کان یا نبات و حیوان گیر

صورت نیک و بد نوشته در او

سیرت دیو و دد سرشته در او

گرنه مرآت وجه باقی بود

از چه رو شد فرشته را مسجود

بود عکس جمال حضرت پاک

اگر ابلیس پی نبرد چه باک

هر چه در گنج کنت کنز نهان

بود، در وی خدا نمود عیان

خلق را در ظهور پیدایی

هستی اوست علت غایی

زانکه عرفان بود سبب آن را

و اوست مظهر کمال عرفان را

بخش ۷۷ - داوود علیه السلام با حضرت حق سبحانه در مناجات خود گفت یا رب لم خلقت الخق؟ حضرت سبحانه در جواب وی گفت کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف

گفت داوود با خدای به راز

کای مبرا ز افتقار و نیاز

چیست حکمت در آفرینش خلق

که ازان قاصر است بینش خلق

گفت بودم پر از گهر گنجی

مخفی از چشم هر گهر سنجی

خود به خود در خود آن همه گوهر

دیدمی بی توسط مظهر

خواستم کان جواهر مکنون

بنمایم ز ذات خود بیرون

تا که بیرون ازین نشیمن راز

گردد احکامشان ز هم ممتاز

همه یابند سوی هستی راه

از خود و غیر خود شوند آگاه

آفریدم گهرشناسی چند

تا گشایند ازان گهرها بند

گوهر حسن را کنند اظهار

تا شود گرم عشق را بازار

روی خوبان بداند بیارایند

عشق عشاق ازان بیفزایند

چیست آن گنج، گنج ذات خدا

وان جواهر، جواهر اسما

بود اسما نهفته اندر ذات

شد عیان از ظهور موجودات

داشت اسما جمال پنهانی

لیکن از رتبه های امکانی

شد ز یک جلوه آن جمال نهان

ظاهر اندر مظاهر امکان

هر جمال و کمال فرخنده

که بود در جهان پراکنده

پرتو آن کمال دان و جمال

بهر تفصیل رتبه اجمال

صفت علم را ببین مثلا

جلوه گر در مجالی علما

بخش ۷۸ - اشارت به تقسیم علم به علمی که مضاف به مرتبه جمع است و به علمی که مضاف به مرتبه فرق است و علی هذاالقیاس سائرالصفات

علم حق است کامده ست پدید

لیکن اندر مراتب تقیید

علم یاد آرد استناد به حق

چون بود حق ز قیدها مطلق

یا بود مستند به حق زان رو

که برآید به صورت من و تو

قسم اول بود به نسبت ذات

مستمرالثبوت و الاثبات

نشود متصف به قسم دگر

جز به وقت ظهور و در مظهر

هر لنعلم که هست در قرآن

قسم ثانی بود مصحح آن

ور نه قسم نخست از ادراک

از حدوث و عروض باشد پاک

ذکرالعلم مع کلا قسمیه

فرعوا سایر الصفات علیه

بخش ۷۹ - در بیان اندراج و اندماج شئون و اعتبارات فی اول رتب الذات و عدم تمایز ایشان از یکدیگر لا علما و لا عینا و تمایز ایشان فی ثانی رتب الذات علما لا عینا و ظهور ایشان فی مراتب الکون متفرقة مفصلة پس ظهور ایشان در مرتبه انسان کامل مجتمعة وحدانیة کما فی اول رتب الذات و ذلک غایة الغایات و نهایة النهایات

بود جمله شئون حق ز ازل

مندرج در تعین اول

همه بالذات متحد با هم

همه در ضمن یکدگر مدغم

همه در ستر جمع متواری

همه از فرق و حکم او عاری

در میانشان تعدد و تمییز

خارجا منتفی و علما نیز

بعد ازان در تعین ثانی

شد مفصل شئون پنهانی

شد حقایق ز یکدگر ممتاز

امتیازی درون پرده راز

امتیازی ز روی علم فقط

ز امتیازات خارجی منحط

وز پی آن حقایق مذکور

آمد از موطن بطون به ظهور

گرچه بودند باطن اندر ذات

ظاهر ذات بود چون مرآت

عکس باطن نمود در ظاهر

گشت امکان وجوب را ساتر

واجب از عکس صورت باطن

منصبغ شد به صبغ هر ممکن

متعدد به پیش چشم شهود

بود واحد به ذات لیک نمود

ز اختلاف تنوعات ظهور

شد مراتب عوالم مشهور

اولا عالم عقول و نفوس

وز پی آن مثال بس محسوس

زین عوالم باسرها اسما

نشد الا جدا جدا پیدا

بود هر شخص شخصی از اشخاص

زین عوالم به اسم دیگر خاص

آمد آیینه جمله کون ولی

همچو آیینه ای نکرده جلی

ننمود اندر او به وجه کمال

صورت ذوالجلال و الافضال

زانکه بود این تفرق عددی

مانع از سر جمعی احدی

گشت آدم جلای این مرآت

شد عیان ذات او به جمله صفات

مظهری گشت کلی و جامع

سر ذات و صفات ازو لامع

متجلی شد اندرین مظهر

همه اسما به رنگ یکدیگر

شد تفاصیل کون را مجمل

بر مثال تعین اول

به وی این دایره مکمل شد

آخرین نقطه عین اول شد

مصحفی گشت جامع آیات

هستی اش غایت همه غایات

بخش ۸۰ - اشارة الی بعض بطون قوله تعالی انا عرضناالأمانة علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملهاالانسان انه کان ظلوما جهولا

هیچ موجود نیست در عالم

که شناسد حقیقت آدم

داند آدم حقیقت همه چیز

عین حق را حقیقت همه نیز

بیند آن عین را به چشم عیان

گشت ظاهر به صورت اعیان

غیر ازو در جهان نبیند هیچ

آشکار و نهان نبیند هیچ

لیکن این دولتی نه آسان است

بلکه خاص خواص انسان است

جانب آن اشارتیست نهفت

آن امانت که حضرت حق گفت

بر سماوات و ارض و ما فی البین

قد عرضنا الامانت فابین

لیس فی الکون کائنا ماکان

کافل حملها سوی الانسان

غیر انسان کسش نکرد قبول

زانکه انسان ظلوم بود و جهول

ظلم او آنکه هستی خود را

ساخت فانی بقای سرمد را

جهل او آنکه هر چه جز حق بود

صورت آن ز لوح دل بزدود

نیک ظلمی که عین معدلت است

نغز جهلی که مغز معرفت است

ای نکرده دل از علایق صاف

مزن از دانش حقایق لاف

زانکه در عالم خدا دانی

جهل علم است و علم نادانی

بخش ۸۱ - در بیان آنکه مراد به انسان کمل افراد انسان است نه اناسی حیوانی که اولئک کالانعام بل هم اضل در شأن ایشان است

حد انسان به مذهب عامه

حیوانیست مستوی القامه

پهن ناخن برهنه پوست ز موی

به دو پا رهسپر به خانه و کوی

هر که را بنگرند کاینسان است

می برندش گمان که انسان است

وان که خود را گمان برد ز خواص

می فزاید بر این معانی خاص

شیخ خود بین برد ز نادانی

ظن که آن شد کمال انسانی

که کند خانقاه و صومعه جای

واکشد پا ز باغ و راغ و سرای

کند اسباب شیخی آماده

بنشیند به روی سجاده

ابلهی چند گرد او گردند

تابع کرد و ورد او گردند

بر خلایق مقدمش دارند

هر چه گوید مسلمش دارند

صد کرامت به نام او سازند

تا سلیمی به دامش اندازند

مقتدای زمانه خواجه فقیه

با درون خبیث و نفس سفیه

حفظ کرده ست چند مسئله ای

در پی افکنده از خران گله ای

سینه پر کینه دل پر از وسواس

کرده ضایع به گفت و گوی انفاس

عمر خود کرده در خلاف و مرا

صرف حیض و نفاس و بیع و شرا

گشته مشعوف لایجوز و یجوز

مانده عاجز به کار دین چو عجوز

با چنین کار و بار کرده قیاس

خویشتن را که هست اکمل ناس

همچنین تا به درزی و جولاه

همه زین گونه اند روی به راه

هر کسی را به خود گمان آنست

که همین اوست آن که انسانست

جنبش هر کسی ز جای وی است

روی هر کس به فکر و رای وی است

بخش ۸۲ - حکایت نحوی و عامی و صوفی که هر کدام از الفاظ و عباراتی که میان ایشان گذشت مناسب فهم و حال خویش معنی دیگر خواستند

نحویی گفت در حضور عوام

«کان » گه ناقص است و گاهی تام

تام از اسم بهره ور باشد

لیک همواره بی خبر باشد

وان که ناقص بود خبردار است

خبرش همچو اسم ناچار است

عامیی بانگ برکشید که هی

مولوی قول منعکس تا کی

بی خبر را به عکس خوانی تام

با خبر را به نقص رانی نام

تام آن کس بود که با خبر است

ناقص آن کز خبر نه بهره ور است

خبر آمد دلیل آگاهی

جهل برهان نقص و گمراهی

پیش ارباب دانش و عرفان

کی بود این تمامی آن نقصان

صوفیی بود دور بنشسته

عقد صحبت ز خلق بگسسته

لب گشاد و در حقیقت سفت

گفت خوش نکته ای که نحوی گفت

کامل و تام آن بود الحق

که در اسم حق است مستغرق

ساخت حق ز اسم خویش بهره ورش

نیست از حال ماسوا خبرش

وان که ناقص فتاد اسم خدا

نکندش بی خبر ز غیر و سوا

نشود محو اسم حق اثرش

باشد از غیر اسم حق خبرش

متکلم سه و کلام یکی

نیست کس را درین مقام شکی

هر کسی زان کلام کامده پیش

معنیی خواسته مناسب خویش

وین خلافی که می شود مفهوم

هست ناشی ز اختلاف فهوم

بخش ۸۳ - تمثیل حال انسان به گندم که با وجود آنکه گیاه سبز است و خواص گندم از اغتذا و غیره در وی از قوت به فعل نیامده است اطلاق این اسم بر وی می کنند اما مجازا لاحقیقة

پیر دهقان چو دانه گندم

در زمین بهر کشت سازد گم

هفته ای را ز زیر خاک کثیف

بر زند سر یکی گیاه ضعیف

چون ازین حال بگذرد یکچند

شود از تربیت قوی و بلند

بعد ازان خوشه آورد بر سر

دانه در وی هنوز تازه و تر

نورسی گر درین همه احوال

کند از پیر سالخورده سؤال

کین چه چیز است، در مقابل آن

غیر گندم نیایدش به زبان

لیک پوشیده نیست مردم را

کانچه خاصیت است گندم را

هست در وی هنوز بالقوه

فهی بالفعل غیر ممحوه

نه ازو نان پزد کسی و نه آش

نشود صرف در وجوه معاش

اسم گندم لبیب ذو تمییز

به تجوز کند بر او تجویز

لیک چون پخته و رسیده شود

به سرا و دکان کشیده شود

نام گندم محاسب ارزاق

به حقیقت بر او کند اطلاق

آدمی را شود طعام و غذی

بلکه او را شود تمام مذی

هستی خود کند در او فانی

سر برآرد ز جیب انسانی

همچنین هر که از زمین و بال

نکشیده ست سر به اوج کمال

چون گیاه فتاده بر خاک است

نام مردم بر او نه ز ادراک است

مگر از تاب علم و آب عمل

همه احوال او شود مبدل

گردد از وی صفات نقصان گم

چون گیاهی که می شود گندم

شود اندر خدای همواره

چون غذا محو در غذا خواره

بر بنی نوع خود شود فایق

آن که این اسم را بود لایق

لیک گر بازجویی آن انسان

که بود فعل و سیرتش این سان

یابیش زیر گنبد دولاب

همچو سیمرغ و کیمیا نایاب

بخش ۸۴ - در تأسف و تلهف بر نایافت صحبت عزیزانی که اذا رأوا ذکر الله نشان ایشان است و اولئک الذین انعم الله علیهم در شأن ایشان است

سالها شد که روی در دیوار

دل برآرم به گرد شهر و دیار

تا بیایم نشان آدمیی

کاید از وی نسیم محرمیی

بروم خاک پای او باشم

نقد جان زیر پای او پاشم

یک زمان یکزبان شوم با او

دو بگویم دو بشنوم با او

چشم باشم چو مجلس آراید

گوش باشم چو نکته فرماید

دیدنش از خدا دهد یادم

کند از دیدن خود آزادم

سخنش را چو جا کنم در گوش

سازدم از سخنوری خاموش

وه کزین کس نشانه پیدا نیست

اثری در زمانه قطعا نیست

ور کسی را برم گمان که وی است

چون شود ظاهر آنچنان که وی است

یابمش معجبی به خود مغرور

طورش از اهل دین و دانش دور

نه ازین کار در دلش دردی

نه ازین راه بر رخش گردی

نه ز علم و دراستش خبری

نه ز سر وراثتش اثری

سخن او به غیر دعوی نی

همه دعوی و هیچ معنی نی

کار او روز و شب خلاف هوا

ورد او صبح و شام نفی سوا

آن هوا را کند خلاف ولی

که بود عشق حضرت مولی

وان سوا را کند به نفی ز جان

که بود غیر او نه غیر خدای

طالبان را شود به توبه دلیل

بنماید به سوی زهد سبیل

توبه از آمدن به خانه او

زهد از خوان لولیانه او

چون پی گفتگو نهد مجلس

تا شود مایه بخش هر مفلس

به یکی لحظه سازدش روزی

مایه غیبت شبانروزی

رهنما نیست آن که راهزن است

بر سر راه خلق چاه کن است

چون شود گم به سوی حق ره ازو

هست شیطان نعوذ بالله ازو

گر کسی را بود شکیبایی

وقت تنهایی است و یکتایی

خانه در کوی انزوا کردن

رو به دیوار عزلت آوردن

دل به یکباره در خدا بستن

خاطر از فکر خلق بگسستن

بر در دل نشستن از پی پاس

تا به بیهوده نگذرد انفاس

ور ز غوغای نفس اماره

از جلیسی نباشدت چاره

شو انیس کتابهای نفیس

انها فی الزمان خیر جلیس

مصحفی جوی روشن و خوانا

راست چون طبع مردم دانا

وز حدیث صحیح مصطفوی

ناشی از خلق و سیرت نبوی

نسخه ای چون بخاری و مسلم

که ز سقم و علل بود سالم

وز تفاسیر آنچه مشهور است

که ز تحریف مبتدع دور است

وز اصول و فروع شرع هدی

آنچه الیق نماید و اولی

وز فنون ادب چو نحو و چو صرف

آنچه باشد در آن علوم شگرف

وز رسالات اهل کشف و شهود

وز مقالات اهل ذوق و وجود

آنچه باشد به عقل و فهم قریب

که شود منکشف به فکر لبیب

وز دواوین شاعران فصیح

وز مقولات ناظمان ملیح

آنچه قبضت کند به بسط بدل

چه قصاید چه مثنوی چه غزل

چون تو را جمع گردد این اسباب

روی دل ز اختلاط خلق بتاب

گوشه ای گیر و گوش با خود دار

دیده عقل و هوش با خود دار

بگذر از نفس و صاحب دل باش

حسب الامکان مراقب دل باش

از کلام و حدیث غیرهما

بهره وقت خود بگیر اما

نه چنان کان به غفلت انجامد

دل به غیر خدای آرامد

نیست مانند عمر را مپسند

صرف آن جز به یار بی مانند

صرفه در صرف عمر کن حرفه

که ز کوشش فزون بود صرفه

بخش ۸۵ - در ترغیب بر تلاوت قرآن و وصف مصحف که محل کتاب اوست

چون ز نفس و حدیثش آیی تنگ

به کلام قدیم کن آهنگ

مصحفی جو چو شاهد مهوش

بوسه زن در کنار خویشش کش

شاهد گلعذار و مشکین خط

چهره آراسته به عجم و نقط

بلکه باغ بهشت و روضه حور

سبزه اش مشک و تربتش کافور

جدولش چون چهار جوی بهشت

فیض بخش از چهار سوی بهشت

گرد جدول نقوش اعشارش

رسته گلهاست گرد انهارش

سوره هایش همه قصار و طوال

قصرها زان بهشت فرخ فال

کرده همواره زان قصور شگرف

جلوه حوران قاصرات الطرف

سر هر سوره بر مثال دری

که ازان در توان بر آن گذری

رسد از هر دری گه و بیگه

طالبان را صلا که بسم الله

عشر او کرده نشر بر و نوال

خمس او گشته شمس اوج کمال

آیتش غایت امانی کون

وقف بر وی همه معانی عون

کلماتش مفرق ظلمات

حرفها ظرفهای فیض حیات

چون بروج نجوم سیاره

متجزی شده به سی پاره

جزو جزوش حقایق اسرار

هر یکی را دقایق بسیار

به کنار این نگار فرخ فر

چون در آری به غیر او منگر

صرف او کن حواس جسمانی

وقف او کن قوای روحانی

دل به معنی زبان به لفظ سپار

چشم بر خط و نقط و عجم گذار

گوش ازو معدن جواهر کن

هوش ازو مخزن سرائر کن

در ادایش مکن زبان کج مج

حرفهایش ادا کن از مخرج

دور باش از تهتک و تعجیل

کام گیر از تأمل و ترتیل

رغم طبع جهول و نفس عجول

جهد در عرض کن نه اندر طول

رخت خویش از میانه بیرون بر

پی به وحدتسرای بیچون بر

خویش را چون درخت موسی دان

کامد از وی کلام حق به میان

سمع خود را به حکم شرع و قیاس

عین سمع خدای پاک شناس

گر کند جست و جوی حجت کس

حصر و هوالسمیع حجت بس

هست رشحی دگر ازین منبع

کنت سمعا له فبی یسمع

بار خود دور کن که جز باری

در میان نیست سامع و قاری

به زبان درخت و سمع کلیم

می کند عرض خود کلام قدیم

زین شهود آنچه سازدت مهجور

دیو رهزن بود مشو مغرور

به خدا بر ز شر دیو پناه

که خداگفت فاستعذ بالله

بخش ۸۶ - در بیان معنی استعاذت و حقیقت آن و بیان آنکه شیطان مظهر اسم مضل است پس استعاذت از وی به اسم هادی و مظاهر آن باید کرد

هست حق را دو اسم کارگزار

هر یکی را مظاهر بسیار

مظهر آن خلاف مظهر این

آن سوی کفر خوانده وین سوی دین

آن دو اسم اسم هادی است و مضل

فاش گفتم که حل شود مشکل

مظهر آن نبی و اتباعش

مظهر این بلیس و اشیاعش

آن هدایت کند به صدق و صواب

وین دلالت کند به کفر و حجاب

آنت خواند به قرب و نزدیکی

وینت راند به بعد و تاریکی

روی آن در صیانت خاطر

روی این در عمارت ظاهر

استعاذت که امر کرد بدان

ایزدت در قرائت قرآن

اولا آن بود که از ره دل

رو به هادی کنی ز اسم مضل

سر ذلت نهی به خاک نیاز

که تویی کارساز کارم ساز

زیر حکم مضل مفرسایم

آن من باش تا بیاسام

ثانیا آنکه که از ره صورت

نکند نفس و دیو مغرورت

هر چه در وی ضلالتی بینی

دامن از وی تمام درچینی

وانچه در وی هدایتی یابی

روی همت به سوی او تایی

ثالثا آنکه این خجسته کلام

به زبان آوری به صدق تمام

تا زبان چون جوارح و ارکان

استعاذت کند به وفق جنان

نه که گویی اعوذ و تازی تیز

سوی شیطان و نفس شورانگیز

نه که گویی اعوذ و آری روی

سوی بدسیرتان ناخوشخوی

تا ز هر بد عنانت کوته نیست

یک اعوذت اعوذبالله نیست

بلکه آن پیش صاحب عرفان

نیست الا اعوذ بالشیطان

گاه گویی اعوذ و گه لاحول

لیک فعلت بود مکذب قول

بر دهان جام زهر مرگ آمیز

بر زبان آنکه می کنم پرهیز

چند باشی به حیله و تلبیس

منزل دیو و سخره ابلیس

سوی خویشت دو اسبه می راند

به زبانت اعوذ می خواند

طرفه حالی که دزد بیگانه

گشته همراه صاحب خانه

می کند همچو او فغان و نفیر

در به در کو به کو که دزد بگیر

استعاذت ازان گدا آموز

که سگ ترک چون شود کین توز

به تک از سگ گریز گیرد پیش

رو نهد سوی ترک نیک اندیش

خویش را افکند به خرگاهش

کند از عجز خویش آگاهش

که خدا را برس به فریادم

ور نه سگ می کند ز بنیادم

ترک چون ضعف حال او بیند

زاری و ابتهال او بیند

در جوار خودش پناه دهد

ایمن از سگ سرش به راه دهد

بخش ۸۷ - مناجات

ای خدا کمترین گدای توام

چشم بر خوان کبریای توام

می رسم بر در تو هر روزه

شی ء لله زنان به دریوزه

نفس و شیطان که خصم دین منند

چون سگان خفته در کمین منند

گر چنین خوار و بی کسم نگرند

پوست بر من چو پوستین بدرند

از بد این سگان امانم ده

هر چه آنم به است آنم ده

بخش ۸۸ - انتقال از استعاذه به بسمله

چون زبان و جنان و ارکان را

که تصرف در آنست شیطان را

به تعوذ چنانکه می دانی

پاک گردی ز لوث شیطانی

ز آیت لایمسسه الا

آمدی در شمار مستثنا

مس دیو رجیم را یله کن

به دل و جان مساس بسمله کن

چون ز دیو رجیم رفتی راه

بسمل نفس کن به بسم الله

ایمن از دیو و فارغ از شیطان

قربت حق طلب بدین قربان

بخش ۸۹ - اشارة حرفیة الی الباء

با که از بسمله ست حرف نخست

بر بواقی ازان ترفع جست

که ز رفعت گذشت و خفض گزید

به چنین رفعتی ز خفض رسید

به تواضع چو ساخت خود را پست

حق گرفتش بدان ترفع دست

پست شو پست تا بلند شوی

بهره بفکن که بهره مند شوی

دانه اول فتاد پست به خاک

تا ازان سر کشید بر افلاک

چون خود از جیب کسر بر زد سر

آن صفت شد به جار او منجر

زانکه مجرور خویش را جار است

خو گرفتن ز جار ناچار است

هر که دارد ز خصلتی مایه

اثر آن رسد به همسایه

کرد گویی بدین حیث اشعار

آن که الجار گفت ثم الدار

فقر خواهی به اهل فقر نشین

همنشینی به اهل فقر گزین

تا کنی کسب ازان فریق اثری

گرچه زان کسب نبودت خبری

طبع دزدد ز یار بهتر خوی

نافه گیرد ز مشک اذفر بوی

عامل اندر حروف بسمله نیست

غیر «بی » از حروف عامله نیست

از عمل نیست یک نفس خالی

از عمل یافت منصب عالی

درجات رفیع در دو سرا

مبتنی بر عمل فتاد تو را

رو ز قرآن الیه یصعد خوان

کش بود تا به یرفعه میدان

تا بدانی که طیب از کلمات

یعنی ارواح ناجی از ظلمات

چون به اوج بقا کنند صعود

جز به قدر عمل نخواهد بود

«بی » که بنشست در مقام «الف »

چون خلیفه به جای مستخلف

آنچه مستخلف از ترفع شان

داشت بنمود در خلیفه عیان

طول قد الف ازین معنی

می نماید کنون ز صورت «بی »

ور نه «بی » در مواضع دیگر

منخفض بود و نافراخته سر

پادشاهان خلیفگان حق اند

در خلافت همه بر این نسق اند

هر چه دارند اتصاف بدو

ز اقتدار و نفاذ امر علو

وصف های حق است عز و جل

گشته ظاهر ولی به قدر محل

بخش ۹۰ - اشارة حرفیة الی الالف

«الف » اسم پیشتر از «با»

بود بسیار ظاهر و پیدا

«بی » چو آمد پدید الف در بسم

مختفی گشت همچو جان در جسم

بود پیش از وجود خلق جهان

سر وحدت چنانکه بود عیان

حکم کثرت چو یافت وصف ظهور

سر وحدت شد اندر آن مستور

نور وحدت ز کثرت ظاهر

گرچه بس ظاهر است و بس قاهر

لیک شیطان به مکر و زرق و حیل

پوشد آن را ز دیده احول

اینست آن سر که سایلی آگه

از نبی در حروف بسم الله

چون ز نا بودن «الف » پرسید

گفت شیطانش از میان دزدیدن

بخش ۹۱ - در بیان معنی اسم الله

هر تعین که گشت لا حق ذات

هست معدود در عداد صفات

ذات با هر تعین تنها

اسم آمد ز جمله اسما

ور بود با تعینات تمام

اسم جامع همی نهندش نام

لفظ الله و صورت کامل

اسم این اسم دان و زین مگسل

فابتداء الکلام بسم الله

کان بالکامل الذی حاذاه

ابتدا و انتها که قرآن راست

هر دو شرح کمال انسان راست

ختم بر ناس و ابتدا از ناس

قدر انسان ازین میان بشناس

وصف او لایزال و لم یزل است

اول الفکر و آخرالعمل است

این بود شأن علت غایی

جهد کن کین مقام را شایی

بخش ۹۲ - در بیان معنی اسم الرحمان و اسم الرحیم

هست اسم وجود حق رحمان

باعتبار العموم للاعیان

رحمتی در کمال بسط و سعت

مستفاد از «و رحمتی و سعت »

نیست غیر از وجود عام مفاض

بر حقایق ز واهب فیاض

اسم رحمان ازان بود مشتق

لفظ او خاص و معنیش مطلق

لفظ او بی وقوع سهو و غلط

می شود بر خدا مقول فقط

لیک معنیش شامل و عام است

کون را گشته خوان انعام است

عکس اینست حکم اسم رحیم

باعتبار الخصوص و التعمیم

هست اسم وجود حق اما

متخصص به موجب اشیا

بخشد از خوان رحمت القصه

طالبان وجود را حصه

لفظش افتاد بی خلاف و شقاق

بر حق و خلق جایزالاطلاق

بخش ۹۳ - در انتقال از بسمله به تلاوت کلام الله

به تعوذ چو پاک کردی راه

متوسل شدی به بسم الله

وقت آن شد که شاهد لاریب

بر تو جولان کند ز حجله غیب

بینی آن شاهد نگارین را

کرده در بر شعار مشکین را

آفتاب بلند از سایه

بسته بر روی خویش پیرایه

از اولواالایدی اش رسیده شعار

بهر نظاره اولواالابصار

وز پی خلعت بنی العباس

از حریر حروف کرده لباس

تا در آن کسوتش ببیند هوش

چشم بنهاده بر دریچه گوش

چون کشی از سرش حریر حروف

ظهر و بطنش شود تو را مکشوف

ظهر و بطن است جمله قرآن را

از پی یکدیگر بجوی آن را

ظهر و بطن است و بطن بطن یقین

همچنین تا به سبع یا سبعین

لفظ را چون کنی به ظهر قیاس

قشر و مغزند پیش خرده شناس

ظهر را هم به بطن چون نگری

همچنین قشر و مغزشان شمری

بطن سابق چو قشر لاحق را

بطن لاحق چو مغز سابق را

تا به پای عمل ز قشر عبور

نکنی نفتدت به مغز عثور

هست ماندن به قشر دأب دواب

مغز جو مغز چون اولواالالباب

ای بسا کس که هم به قشر نخست

باز ماند و به مغز راه نجست

چون بهایم به پوست شد خرسند

آدمی سان ز مغز پوست نکند

از کلام خدا به لفظ رسید

لفظ دانست و لفظ خواند و شنید

ظهر قرآن بر او نکرد ظهور

بطن ها ماند در بطون مستور

یافت گنجی طلسم او نشکست

جز به نقش طلسم او ننشست

دیده از گنج خشت بر دیوار

خشت دیوار گنج کرده شمار

نور عقلش نگشته راهنمای

که یکی خشت برکند از جای

بگشاید رهی به جانب گنج

شود از نقد گنج گوهر سنج

حق ازان حبل خواند قرآن را

تا بگیری به سان حبل آن را

بدرآیی ز چاه نفس و هوا

کنی آهنگ عالم بالا

نه که آیی به مال و جاه فرو

از بلندی روی به چاه فرو

رسن آمد کزین نشیمن پست

به در آیی در آن رسن زده دست

تو بدان دست و پای خود بستی

واندر این تنگ جای بنشستی

بخش ۹۴ - فی بیان قوله علیه السلام رب تال للقرآن و القرآن یلعنه

رب تال یفوه بالقرآن

و هو یفضی به الی الخذلان

خواجه را نیست جز تلاوت کار

لیکن آن طرد و لعنت آرد بار

لعنت است اینکه بهر لهجه و صوت

شود از تو حضور خاطر فوت

فکر حسن غنا برد هوشت

متکلم شود فراموشت

نشود بر دل تو تابنده

کین کلام خداست یابنده

باده نوشی مدام با اوباش

تا شود صاف حلق تو ز خراش

حلق باید ز خلط بلغم پاک

گر بود معده پر حرام چه باک

لعنت است اینکه سازدت پی سیم

روز و شب با امیر و خواجه ندیم

مجلس ناکسان بیارایی

تا بدان یک دو خرده بربایی

خانه شان مزبله ست و قرآن نور

دار این نور را ز مزبله دور

شرم بادت که بهر مزبله ای

سازی از نور قدس مشعله ای

لعنت است اینکه همت تو تمام

گشت مصروف لفظ و حرف کلام

نقد عمرت ز فکرت معوج

خرج شد در رعایت مخرج

صرف کردی همه حیات سره

در قراآت سبعه و عشره

گر شود مدی از ادای تو کم

حرف غم در دلت شود مدغم

فوت کردی سعادت سرمد

غم نخوردی برابر یک مد

همچنین هر چه از کلام خدا

جز خدا قبله دل است تو را

موجب لعن و مایه طرد است

جبذا مقبلی کز آن فرد است

معنی لعن چیست مردودی

به مقامات بعد خوشنودی

هر که ماند از خدا به یک سر مو

آمد اندر مقام بعد فرو

گرچه ملعون نشد ز حق مطلق

هست ملعون به قدر بعد از حق

زانکه اندر مقام یکتایی

نیست مو را مجال گنجایی

بخش ۹۵ - حکایت عاشق و معشوقی که شب در خلوتی نشسته بودند و در بر همه اغیار بسته ناگاه غلام آن عاشق که باریک نام داشت حلقه بر در زد عاشق گفت کیست گفت منم غلام تو باریک عاشق گفت باز گرد که اگر در باریکی مویی شده ای امشب تو را درین خلوت گنجایی نیست

مبتلایی به عشق بدخویی

داشت باریک نام هندویی

بعد عمری شبی ز بخت بلند

آمد آن صید وحشی اش به کمند

بود با او به هم خوش و خندان

کامد آواز حلقه بر سندان

کیست گفتار درین شب تاریک

گفت کمتر غلام تو باریک

گفت روز کز کمال نزدیکی

گرچه مویی شوی ز باریکی

نیست امکان آنکه ره یابی

زین در آن به که روی برتابی

بخش ۹۶ - در بیان آنکه حکم لعنت مخصوص به تالیان قرآن نیست بلکه هر عملی ناشی از عجب و ریا و سایر محبطات عمل می شود از این قبیل است

حکم لعنت ز فعل بی اخلاص

نیست با قاریان قرآن خاص

بس مصلی که در میان نماز

می کند بر خدای عرض نیاز

چون در صدق نیست باز بر او

می کند لعنت آن نماز بر او

این بود حال سایر قربات

چون صیام و قیام و حج و زکات

هر چه اخلاص نیست اکسیرش

گر زر ناب کم ز مس گیرش

چیست اخلاص آنکه کسب و عمل

پاک سازی ز شوب نفس دغل

نه در آن صاحب غرض باشی

نه ازان طالب عوض باشی

کیسه خود ازو بپردازی

سایه خود بر او نیندازی

حول خود از میانه برداری

قوت خود تمام بگذاری

حول و قوت ز فضل حق بینی

گل حکمت ز باغ حق چینی

بخشش محض بینی اش ز خدا

بر تو جاری شده ز وهب عطا

لیک با این همه خجل باشی

فعل ناکرده منفعل باشی

زانکه آن فعل گرچه فضل حق است

مبتنی بر قضای ما سبق است

مظهر آن تویی و در ظاهر

ساری احکام مظهر و سایر

گرچه خالیست فعل حق ز خلل

ناقص آمد عمل ز نقص محل

آب باران که فصل فروردین

آمد از آسمان به سوی زمین

بود شیرین ولی به عرصه دشت

شور شد چون به خاک شوره گذشت

بود جان بخش بوی باد شمال

که وزید از مهب لطف و جمال

بر بیابان گرم کرد مرور

یافت اسم سموم و نعت حرور

بخش ۹۷ - در بیان آنکه مخلص مکسور اللام مادام که اخلاص را مضاف به خود می بیند در عین اشراک است و المخلصون علی خطر عظیم اشارت بدین تواند بود و چون به فضل حق سبحانه خلاصی از خودش دست داد و آن اخلاص را مضاف به حق سبحانه مشاهده کرد مخلص باشد بفتح اللام بلکه مخلص باشد و هم مخلص مخلص مفتوح اللام به اعتبار اضافت فعل اخلاص به حق و مخلص مکسوراللام به اعتبار مظهریت خودش مر فعل حق را سبحانه و لهذا مخلصین در شأن انبیا علیهم السلام به روایتی کسر و فتح لام نازل شده است

مرد مخلص نگشته از خود پاک

باشد اخلاص او همه اشراک

نفسش از چرک شرک ناشده صاف

دارد اخلاص را به خویش مضاف

نیست پیش محقق آگاه

مخلصان را جز این خطر در راه

چون رهاند حقش ز نفس دغل

کسر لامش شود به فتح بدل

بود مخلص کنون شود مخلص

دهدش مخلصی ز خود مخلص

بلکه چون خود ز نفس ناکس رست

کسر او فتح و فتح او کسر است

گر به اخلاص خود شود حاضر

بیند اخلاص حق ز خود ظاهر

مخلص آید ولی به حق نه به خود

به حق آموزد این سبق نه به خود

مخلص مخلصی که در قرآن

انبیا راست نازل اندر شان

در عبارت بود دو صیغه ولی

در حقیقت بود به یک معنی

بخش ۹۸ - تمثیل

خس و خاشاک بین که در تگ پا

می رود لحظه لحظه جای به جا

جنبش خس اگر ز خس دانی

رخش در کوی شرک می رانی

ور نبینی به غیر جنبش باد

وز خس و جنبشی نیاری یاد

غرقه موج بحر توحیدی

خسرو بارگاه تفریدی

ور همی بینی اش ز باد اما

دانی از جنبش خسش پیدا

عارف کاملی ز اهل طریق

کرده منزل به ذوره تحقیق

بخش ۹۹ - در بیان آنکه چون تالی کلام حق را سبحانه به واسطه دوام مراقبه متکلم عز شأنه دولت جمیعت خاطر و سعادت مشاهده دست دهد می باید که به ملاحظه تفاصیل معانی مشغول نشود تا ازدولت مشاهده باز نماند بلکه به ملاحظه اجمالی اکتفا کند و اگر نعوذبالله آن معنی در حجاب شود و خواطر پراکنده مستولی گردد به تأمل و تدبر در تفاصیل معانی بر وجهی که موافق شرع و سنت و مطابق اشارت کبراء امت باشد دفع آن خواطر بکند و در مذمت آنان که نه به این طریق در معانی آن غور کنند

بار دیگر چو برد حضرت شاه

از خراسان سوی عراق سپاه

گفت من بعد شاه فرخنده

به خراسان نمی رسد زنده

شاه آمد به تخت بار دگر

مرد شهزاده پیشتر ز پدر

بعد ازو شاه سالهای دراز

زیست بر تختگاه حشمت و ناز

هر دو حکمش خلاف واقع شد

محنت و رنج خواجه ضایع شد

این و امثال این بسی احکام

منعکس شد ز گردش ایام

لیک قطعا خجل نمی گردند

زین صفت منفعل نمی گردند

شد مبین ز جرئت اینان

کالحیاء شعبه من الایمان

جفر اگر هست حکمت نبویست

مقتبس از چراغ مصطفویست

جز به نور متابعت حاشا

که شود از جمال پرده گشا

جفر دان زمانه مست و جنب

پیش بنهاده زین مقوله کتب

نه ز احوال عاقبت ترسان

نه ز اسباب عافیت پرسان

چند حرفی نوشته پهلوی هم

وز عدد زیرشان نهاده رقم

بسته بر خود تخیلی باطل

یکسر از حیله خرد عاطل

مر ورا دقت اهل دل را دق

چیست این جفر جعفر صادق

جعفر صادق از تو بیزار است

صادقان را ز کاذبان عار است

صدق زین است و کذب شین و چه شین

هر دو ضدین غیر مجتمعین

طرفه تر آنکه اهل جاه و جلال

که ندارند در زمانه مثال

به خرد گرچه در جهان سمراند

این زخارف ازین خران بخرند

آن جواهر که فاضلان سفتند

وان معارف که عارفان گفتند

همه در گوش هوششان باد است

طبعشان ز اجتناب ازان شاد است

کهنه خوانند جمله را و قدید

کی بود در قدید ذوق جدید

چند خاییدن قدید کسان

لب به نوباوه جدید رسان

من ندانم که این جدید کجاست

ذوق نوباه جدید که راست

مدعی کز جدید می لافد

تار و پود جدید می بافد

کهنه بگذاشت نا رسیده به نو

کهنه را ریخت نو نکرده درو

بی نو و کهنه بر زمین مانده

هم ازان رانده هم ازین مانده

در تلاوت اگر به چشم شهود

متکم تو را شود مشهود

مده از نفس ضال و دیو مضل

به تفاصیل لفظ و معنی دل

بلکه چشم شهود بر حق دوز

وز فروغش چراغ جان افروز

خوش نباشد که یار پیش نظر

تو نظر افکنی به جای دگر

با تو معشوق خفته در آغوش

تو سپاری به نامه او هوش

نامه در هجر نزهت بصر است

لیک یوم التلاق درد سر است

چون رسد روز وصل دست به یار

نامه را جای به سر دستار

ور شوی از جمال او محجوب

فکر در نامه کردن آید خوب

لیک فکری که در سراچه روح

بگشاید هزار باب فتوح

از عهود قدیم یاد دهد

صد در فیض را گشاد دهد

یوسف جانت را به رفع حجب

برهاند از این غیابه جب

شوق دیرینه را بجنباند

رویت از ماسوا بگرداند

بر تو تابد سرائر توحید

بر تو ریزد جواهر تفرید

گنج اسرار را شوی گنجور

دست احرار را شوی دستور

پی به دروازه نجات بری

می ز پیمانه حیات خوری

نه که از نهر عذب دور افتی

مرغ کوری به آب شور افتی

همچو این ابلهان بی فرجام

که به زرق فسون درین ایام

دم خبرت ز علم جفر زنند

تار تزویر گرد جفر تنند

می دهند از کمال بی عونی

صد خبر از حوادث کونی

همه مستنبط از کتاب خدای

همه مستخرج از بواطن آی

نه بر آنها ز روی عقل دلیل

نه بدان ها ز کوی نقل سبیل

سر به سر ز اقتضای فهم ردی

مبتنی بر قواعد عددی

ابتنایی تهی ز جزم و ز ظن

بلکه از بیت عنکبوت اوهن

هیچ از آنها به وفق واقع نه

وز یکی نور صدق لامع نه

قدوه این فریق بی توفیق

که سپرده ست شیوه تحقیق

سالها محنت و عنا برده

واندر این فن کتابها کرده

از کلام مجید کرد آگاه

که فلان شاهزاده بعد از شاه

وارث ملک و مال خواهد بود

عمر او دیر سال خواهد بود

بلکه گیرد به طالع میمون

چند کشور دگر ز شاه فزون

واندر این باب فصلی آماده

کرد و آورد پیش شهزاده

بخش ۱۰۰ - تمثیل

سگکی می شد استخوان به دهان

کرده ره بر کنار آب روان

بس که آن آب صاف و روشن بود

عکس آن استخوان در آب نمود

برد بیچاره سگ گمان که مگر

هست در آب استخوان دگر

لب چو بگشاد سوی آن به شتاب

استخوانش از دهان فتاد در آب

نیست را هستی توهم کرد

بهر آن نیست هست را گم کرد

بخش ۱۰۱ - قصه کلنگی که او را چون باز شکار کردن کبوتر هوس کرد و به واسطه این هوس از گرفتن کرم های آبی باز ماند و به شکار کبوتر نرسید بلکه خود شکاری دیگری شد

گازری در در نواحی بغداد

بود در کار گازری استاد

بر لب دجله گازری کردی

روزی خود ز گازری خوردی

بر لب آب دایما می دید

که کلنگی بزرگ می گردید

کرمکی چون ز آب بنمودی

نول کردی دراز و بربودی

به همان از جهان قناعت داشت

غیر آن جمله باد می پنداشت

داشت با عز من قنع پیوند

بود پروازگاهش اوج بلند

خوار ناکرده ذل من طمعش

بود بی ذلت طمع شبعش

ناگهان روزی از هوا بازی

تیز پری بلند پروازی

کرد سوی کبوتری آهنگ

نای او را گرفت سخت به چنگ

از سر همت بلند که داشت

اندکی خورد و بیشتر بگذاشت

از کرم نیست مدخلی کردن

خوان نهادن تمام خود خوردن

به ازان سفره حفره آتش

که نشد زو گرسنه ای دل خوش

چون بدید آن کلنگ ساده نهاد

آتشی در نهاد او فتاد

گفت من خود به جثه زو بیشم

شیوه او چرا نیندیشم

باد ازین کار و بار خویشم شرم

که به کرمی شوم چنین دلگرم

همه عالم پر از وحوش و طیور

چند باشم به کرمکی مغرور

بعد ازین همتی به کار کنم

لایق خویشتن شکار کنم

به جهان در دهم صلای کرم

خود خوردم طعمه و خورانم هم

این بگفت و گشاد بال چو باز

از زمین کرد بر هوا پرواز

از قضا دید کز میان هوا

شد مطوق حمامه ای پیدا

کرد بر وی به سان باز کمین

تا فرو گیردش به چنگل کین

سرنگون شد ز بخت بد فرمای

در غدیری فتاد پر گل و لای

ماند در لای و گل پر و بالش

شد به ادبار مبدل اقبالش

دید گازر و شکاریی بی فخ

گفت به به که نیک شد مطبخ

بر گرفتش روان و با دل شاد

رو به خلوتسرای خویش نهاد

کرد شخصی سؤال ازو به شگفت

کین چه مرغ است در جوابش گفت

این کلنگیست کرده شهبازی

خورده زین صنعت تبه بازی

ساخته از پی شکار فنی

کرده خود را شکار همچو منی

هر که افزون کشد قدم ز گلیم

افکند خویش را به ورطه بیم

باز را در شکار بودن به

جغد را جغدوار بودن به

بخش ۱۰۲ - رحم اللاه مرئا عرف قدره و لم یتجاوز طوره

فرخ آن کس که وار خود بشناخت

کار خود را به وار خود پرداخت

شد به حکمت بلند آوازه

گام بیرون نزد ز اندازه

متقارب نهاد در ره گام

متجانب ز طفره نظام

هر که زد طفره از سر صرفه

تا به مقصد رسد به یک طرفه

نرسیدش به پای مقصد دست

گردن و پشت هر دو خرد شکست

مرغ نورس نگشته نیرومند

می پرد ز اوج آشیان بلند

می زند پر شر و بال و بال

می کند چرب گربه را چنگال

ور تو گویی که همت عالی

کز هوا و هوس بود خالی

طلب مقصد بلند کند

میل مقصود ارجمند کند

از امور دنی به بیهوده

نکند دامن خود آلوده

خوش نباشد که باز شه پرور

به هوای مگس گشاید پر

بد نماید که شیر آهو جوی

به شکار شکال آرد روی

گویم آری ولی حکیم ازل

که بود حکم او بری ز خلل

بهر هر مقصدی رهی بنمود

سوی هر خانه ای دری بگشود

طالبان را به لطف کرد خطاب

گفت فأتوا البیوت من ابواب

گر تو از در روی مبارک باد

تاج فضلت کلاه تارک باد

ور گذاری در و ز بام روی

هدف طعن خاص و عام شوی

طشت رسوائیت فتد از بام

دیگ اندیشه تو ماند خام

من نمی گویمت به کعبه مرو

همت خود مکن به کعبه گرو

می روی زادگیر و راحله جوی

روز و شب در قفای قافله پوی

ور نه غولی شوی بیابانی

هم ز کعبه هم از وطن مانی

بلکه فرسوده پای و خونین دل

باز گردی ز اولین منزل

بخش ۱۰۳ - قصه غوری و حج رفتن او به یک تگ و بازگشتن او از منزل اول

به تمنای سیر و نیت گشت

واعظی بر حدود غور گذشت

بامدادان به مسجدی برخاست

بهر حضار مجلسی آراست

صفت کعبه و فضیلت حج

به براهین بیان نمود و حجج

نکته ها گفت جمله عشق آمیز

بیتها خواند جمله شوق انگیز

غوریی کش ز عشق لم یزلی

بود سری درون جان ازلی

چون ز واعظ شنید آن سخنان

جست از جای خویش نعره زنان

وصف خانه شنید و مستانه

خاست بر یاد صاحب خانه

چند باشی تو نیز افسرده

جنبشی کن اگر نه یی مرده

جنبشی نی که آب و گل جنبد

بل کز آب و گل تو دل جنبد

پای بیرون نهد ازین گل و آب

روی در مستقر حسن ماب

شعله بر زد ز سینه آتش او

جانب کعبه شد عنان کش او

کهنه گرگاو در برابر داشت

گرد در پا و کرک در بر داشت

در کفش زاد نی و راحله نی

همرهش کاروان و قافله نی

پرس پرسان که کعبه کو و کجاست

وز ره او نشان راست کراست

دو سه فرسنگ رفت بس بی سنگ

وین جهان فراخ بر وی تنگ

پایدان پاره پای آبله شد

معده از رنج جوع در گله شد

آتش شوق او نشست فرو

شست از وصل کعبه دست فرو

ای بسا آتشی که ناگه جست

پرورش چون نیافت زود نشست

شرری را که جست ز آهن و سنگ

بی فروزینه مشکل است درنگ

وز فروزینه چون مدد یابد

بهره ای از بقای خود یابد

ور تو با هیمه اش دهی پیوند

شعله گردد به قدر هیمه بلند

تا به حدی که عالم افروزد

هر چه یابد ز خشک و تر سوزد

گیرد آنسان زبانه او زور

که نماند نشاندنش مقدور

همچنین جذبه کز درون خیزد

به گریبان جان درآویزد

گرچه باشد ضعیف و زود زوال

یابد از تربیت جمال و کمال

باید اول که بر خبر باشی

تا که آن جذبه از چه شد ناشی

منشأش را ز دست نگذاری

روی همت به سوی او آری

گوش داری ز شر اضدادش

کنی از اهل جذبه امدادش

هر که یابی ازان نمد کلهش

تاج سازی به فرق خاک رهش

خانه گیری به کوی و برزن او

نگذاری ز چنگ دامن او

یار از یار خلق دزدد و خوی

میوه از میوه رنگ گیرد و بوی

پهلوان باش و داد کار بده

یا نه پهلو به پهلوانی نه

پهلوانی که از زبردستی

باشدش پای بر سر هستی

افکند از فغان و شیون تو

بار هستی ز دوش و گردن تو

بخش ۱۰۴ - قصه آن پهلوانی که مخنثی را دید که در جوار کعبه خود را بر خاک انداخته و از خوف گناهان خود فریاد و زاری برگفته گفت خداوندا این مخنث را بیامرز یا بار گناهان او را بر گردن من نه که از بیم تو بخواهد مرد

پهلوانی ز پر دلان عجم

می زد اندر طواف کعبه قدم

دید گریان مخنثی بر خاک

روی بنهاده پیرهن زده چاک

نوحه ای برگرفته عالم سوز

کای گنه بخش معذرت آموز

از گنه گرچه کوه البرزم

به کمال کرم بیامرزم

پهلوان را بسوخت دل گفتا

کای خداوند مکه و بطحا

لطف کن داد این مخنث ده

یا گناهش به گردن من نه

ور نه از بیم تو بخواهد مرد

داغ حرمان به گور خواهد برد

گر چنین پهلوان نباشد یافت

روی از همرهان نشاید تافت

هر که یابی ز طور او بویی

کش بود جذب حق سر مویی

رشته صحبتش ز کف مگذار

زانکه موییست در رسن بسیار

هر که تنها رود چو آن غوری

باز گردد به درد و رنجوری

بخش ۱۰۵ - تتمه قصه غوری

مرد غوری گرسنه و تشنه

رمقی در تن از حیاتش نه

لنگ لنگان به خانه روی نهاد

هر که پرسید ازو جوابش داد

که زدم گام تا توانستم

بازگشتم همینکه دانستم

که به کعبه نمی رسم امروز

تا به کعبه بسی رهست هنوز

از سه فرسنگ شد درونم خون

چون توانم هزار رفتن چون

بعد ازین کنج عزلتی گیرم

رو به دیوار محنتی میرم

چون نیامد به دست صحبت یار

واکشم پا ز صحبت اغیار

بخش ۱۰۶ - در بیان آنکه چون پیری غالب یا یاری طالب یافت نشود عزلت بهتر از صحبت نماید چنانکه درین روزگار اختیار عزلت و ترک صحبت باید کرد

کل من کان یوثر العزله

حصل العزلت بلا مهله

چون بود عزلتت ز صحبت به

پا ز صحبت به کنج عزلت نه

عزلت آمد کلید گنج شهود

عزلت آمد علاج رنج وجود

اندر او عز و لت که متصل است

آن لت نفس عز جان و دل است

عینش از علم و «ز» ز زهد شناس

یعنی او راست علم و زهد اساس

نیست بی «عین » علم جز زلت

نست بی «زای » زهد جز علت

یافتن عز زین دو حرف عزلت تو

نیست بی این دو حرف جز لت تو

بخش ۱۰۷ - اشارت به آنکه عزلت بر دو قسم است عزلت مریدان و هی بالاجسام عن مخالطة الاغیار و عزلت محققان و هی بالقلوب عن ملاحظة الاکوان

عزلت سالکان بود به جسد

عزلت عارفان به هوش و خرد

آن بود عزلت جسد که مدام

بگسلی از همه چه خاص و چه عام

در بر اهل زمانه در بندی

جا به جز کنج خانه نپسندی

پا نفرسایی از خروج و دخول

لب نیالایی از کلام فضول

به مقالات خلق دم نزنی

به ملاقاتشان قدم نزنی

خسرشان عین سود انگاری

بخلشان محض جود پنداری

پیش ازان کت برد اجل ز همه

ببری رشته امل ز همه

عزلت هوش آنکه غیر خدای

در حریم دلت نیابد جای

واکنی اندک اندک اندیشه

از همه تا شوی یک اندیشه

چون یک اندیشگیت پیشه شود

دولت گه گهت همیشه شود

هر چه بند تو بندگی گردد

بندگی جمله زندگی گردد

بی نشان بنده ای شوی احدی

جان فشان زنده ای شوی ابدی

بی نشانی و جانفشانی تو

گردد اسباب زندگانی تو

بخش ۱۰۸ - در بیان آنکه ارباب عزلت و اصحاب خلوت بر سه طبقه اند طبقه اول آنکه نیت ایشان در عزلت و خلوت اجتناب از شر انام و اتقا از ضر خواص و عوام باشد

آن یکی از همه جهان بجهد

تا ز آسیب گمرهان برهد

کند از نفع و ضرشان حذری

تا نبیند ز شرشان شرری

رمد از خلق در سرار و جهار

تا زید ایمن از شرار و شرار

ای بسا کس که خرمنی اندوخت

جست ناگاه یک شرار و بسوخت

دوستداران که نیکخواهانند

روز دزدان و عمر کاهانند

روز عمر تو را به حیله و ریو

آلت دد کنند و عدت دیو

گاه هم پنجه ددت سازند

گاه در دام دیوت اندازند

بخردی گوهر خرد سفته است

مار بد به که یار بد گفته است

مار بد جز به گرد تن نتند

یار بد عقل و دین ز بن بکند

مار بد گر بیفکنی سنگی

جهد از خانه تو فرسنگی

رستن از یار بد بود دشوار

در ببندی در آید از دیوار

مار بد جز به عمرهای مدید

ناید اندر سرا و خانه پدید

باشد آسان ازو حذر کردن

نقد جان از کفش بدر بردن

یار بد از فسون و افسانه

با تو همخوابه است و همخانه

کی دهد دست رستن از کیدش

یا بدین پای جستن از قیدش

مار بد چون بینی اش دانی

یار بد را شناخت نتوانی

بس که خون جگر بباید خورد

تا شود آشکار جوهر مرد

مار بد خصم این جهان باشد

یار بد خصم جاودان باشد

آن تخاصم که اهل نار کنند

همه از جهد و جهل یار کنند

جهد کرده قوی ز جهل و عما

تا نگیرد ضعیف راه وفا

برده فرمان ضعیف و مانده قوی

بهر فرمانبریش ضال و غوی

شاید ار آن خلاف این کردی

به وفاق این هوای دین کردی

هر دو با یکدگر چو یار شدند

جاودان خوار و خاکسار شدند

چون شود دور این جهان سپری

همه از یکدگر شوند بری

غرق آتش جوارح و اعضا

یلعن البعض منهم بعضا

سروران رنج پیروان جویان

قول لامرحبا بهم گویان

پیروان در عتاب با آنان

ورد لامرحبا بکم خوانان

ظلم جو دست خود گزان کای کاش

رفتمی بر ره پیمبر فاش

یار نگرفتمی فلانی را

دل نیازردمی جهانی را

صافی است این سخن ز شوب غرض

رو ز قرآن بخوان و یوم یعض

دور باش از در خدا دوران

راه هجرت گزین ز مهجوران

زانکه آسان ز شرشان دوری

ندهد دست جز به مهجوری

بخش ۱۰۹ - تمثیل

گفت روباه بچه با روباه

کای ز مکر سگان ده آگاه

بازیی کن مراکنون تعلیم

که بدان از سگم نباشد بیم

گفت ازان بازیی نبینم به

که تو در دشت باشی او در ده

چشم وی بر تو چشم تو بر وی

نفتد ور نه افتدت در پی

بکشد ور نه حق شود یاور

پوستینت ز پشت و پوست ز سر

بخش ۱۱۰ - طبقه ثانی آنکه نیت ایشان اجتناب از آنست که شر ایشان متعدی به غیر شود و هذا ارفع من الاول فان فی الاول سوء الظن بالناس و فی الثانی سؤ الظن بنفسه و سؤ الظن بنفسک اولی لأنک بنفسک اعرف

وان دگر رخت و بار برده به غار

وز صغار و کبار کرده کنار

نیتش آنکه هیچ آسوده

زو نگردد به هرزه فرسوده

به حدیث رسول صدق اندیش

هست هفتاد شعبه ایمان بیش

هست ازان جمله شعبه ادنی

کردن از راه خلق دفع اذی

هیچ اذایی به راه خلق خدای

نیست بدتر ز نفس بدفرمای

منصف متصف به هوش و خرد

خلق را نیک دید و خود را بد

همه کس را ز خویش بهتر دید

بد خود را به خلق نپسندید

تا کسی کم کشد ازو باری

در دلی کم خلد ازو خاری

بار خود را به دوششان نگذاشت

خار خود را ز راهشان برداشت

بخش ۱۱۱ - سؤال و جواب راهب

راهبی راه بی غبار گرفت

دامن کوه و کنج غار گرفت

نگشادش گره ز هیچ گروه

از قناعت نهاد پشت به کوه

مرد را کوه خوش هم آوازیست

پر دل و بردبار همرازیست

تیغ تیزش اگر نهند به سر

ننهد پا ز جای خویش بدر

نقد کان بسته بر کمر دایم

در مقام کرم بود قایم

همچو اوتاد بس قوی حال است

روز و شب مستقر ابدال است

حق تعالی که کرد خلق جبال

پی اظهار کبریا و جلال

قال فیها هدی و ارشادا

و جعلنا الجبال اوتادا

راهب القصه به کوه فشرد

نقد اوقات خود به کوه سپرد

ننهادی ز کوه بیرون پای

بلکه بودی چو کوه پا بر جای

روزی از صوب شهر عرصه دشت

راز جویی به سوی کوه گذشت

گفت کای کان حلم و کوه شکوه

چند باشی چو کان نهان در کوه

قدم از کان خویش بیرون نه

گوهر خویش را رواجی ده

تا گهر جای کرده در کان است

قیمت او ز خلق پنهان است

چون ز کان جلوه گر شود به دکان

قیمت او شود به شهر عیان

گفت دارم کشیده تنگ به بر

سگکی خویش از پلنگ بتر

نا معلم سگی که روز شکار

کند از بهر خویش ورزشکار

می کند پوست از وفاکیشان

می درد پوستین درویشان

کرده ام بند در بن غارش

تا رهد عالمی ز آزارش

خورد این سگ به کوه زخم پلنگ

به که آرد به زخم خلق آهنگ

نیست اندر اصول دینداری

هیچ بدتر ز مردم آزاری

باشد آزار خلق غم فرسود

خار و خاشاک کشتزار وجود

پاک شو پاک کین خس و خاشاک

ندمد جز ز طینت ناپاک

گفت با سگ کسی که ای ز جهان

گشته قانع به یک دو لقمه نان

خیر و شر جهان شناخته ای

با بد و نیک خلق ساخته ای

به چه خصلت حرامزاده تو را

می شود از حلالزاده جدا

گفت چون در رهیم پیش آید

بی سبب دست جور بگشاید

از چپ و راست چوب و سنگ کند

گه به چوبم گهی به سنگ زند

ای که همت به سوی آن داری

که شوی شهره در نکوکاری

غیر ازینت مباد اندیشه

که کم آزاریت شود پیشه

نه کم آزاریی بدان آیین

که به بی غیرتی کشد در دین

حکم خلاق را نهی یک سوی

به رضای خلایق آری روی

شوی اندر جریده اشرار

بنده راضی کند خدا آزار

بل کم آزاریی طبیعت کوب

به خرد نیک و در شریعت خوب

اگر آزار ور کم آزاریست

چون به وفق شریعت باریست

برساند به گنج امیدت

برهاند ز رنج جاویدت

ور نباشد به وفق شرع خدای

باشد انده فزای و محنت زای

اندهی موجب هزار ندم

محنتی مثمر هزار الم

بخش ۱۱۲ - در مذمت آنان که بنای مذهب خود بر کم آزاری نهاده اند و در ورطه اباحت و الحاد افتاده

هر که درویش ازو بود بیزار

کی ز درویش آید این کردار

نیست درویشی این که زندقه است

نیست جمعیت این که تفرقه است

اصطلاحات عارفان از بر

کرده و می کند بیان فر فر

دلش از سر کار واقف نه

معرفت بی شمار و عارف نه

همچو جوز تهی نماید نغز

لیک چون بشکنی نیابی مغز

کرده وهم و خیال بیباکان

مندرج در عبادت پاکان

لفظ ها پاک و معنیش گرگین

نافه چین لفافه سرگین

نافه نگشاده مشک افشاند

ور گشایی جهان بگنداند

ترک آزار کردن خواجه

دفتر کفر راست دیباچه

منکر آمد به پیش او معروف

شد به منکر عنان او مصروف

تنفس محنت گریز راحت جوی

داردش در ره اباحت روی

شد یکی پیش او حرام و حلال

می نیندیشد از نکال و وبال

می شود مرتکب مناهی را

می فتد در عقب ملاهی را

گاه لافش ز مذهب تجرید

که گزافش ز مشرب توحید

اینست لاف و گزاف آن غاوی

لیک او را چو نیک واکاوی

مذهبش جمع فضه و ذهب است

مشربش شرب باده عنب است

نه ز احوال سابقش عبرت

نه ز احوال لاحقش خبرت

از علامات عقل و دین عاری

مذهبش حصر در کم آزاری

ورد او از مباحیان کهن

کس میازار و هر چه خواهی کن

نسبت خود کند به درویشان

دم زند از ارادت ایشان

بخش ۱۱۳ - در مذمت آنان که شرع را بهانه آزار مسلمانان سازند و کارهای باطل را در صورت حق بپردازند

آن که شرع خدای ازوست تباه

نیست گویا ز سر شرع آگاه

کرده در کوی و خانه و بازار

شرع و دین را بهانه آزار

کار باطل کند به صورت حق

برد از شرع مصطفی رونق

می کند پایه شریعت پست

تا دهد مایه طبیعت دست

میر بازار و شحنه شهر است

شرع ازو او ز شرع بی بهر است

شرع را تیره ساخت از توره

قند را شیره ریخت در شوره

کرده اسلام را وقایه کفر

شد ز سعیش بلند پایه کفر

ساخت یکسان ز نفس شورانگیز

دین حق را به توره چنگیز

فی المثل گر یکی ز عام الناس

بفروشد سه چار گز کرباس

خالی از داغ صاحب تمغا

در همه شهر افکند غوغا

اول از شرع دست موزه کند

زو سؤال نماز و روزه کند

سازد او را نکرده هیچ گناه

پشت و پهلو به ضرب دره سیاه

کاله اش را به گردنش ماند

گرد بازارها بگرداند

بعد از آنش سوی عسس خانه

بفرستد برای جرمانه

تا ستاند عسس به چوب از وی

بهر شحنه بهای شاهد و می

این و امثال این فراوان است

که بر آن بد نهاد تاوان است

خصم دین شد به حیله و دستان

ای خدا داد دین ازو و بستان

شرع را خوار کرد خوارش کن

شرم بگذاشت شرمسارش کن

خود چه حاجت که من دعا کنمش

بر جگر ناوک دعا زنمش

پیشتر زین به هشتصد و هفتاد

به دعایش رسول دست گشاد

کای خدا هر که کرد نصرت دین

در دو کونش نصیر باش و معین

وان که خذلان شرع خواست امروز

دل و جانش به تیر خذلان دوز

خود چه خذلان ازان بتر که کسی

باغ رضوان بدل کند به خسی

روی در خلق و پشت بر مولا

دین فروشی کند پی دنیا

بدهد دین و دنیی اندوزد

شمع دین بهر دنیی افروزد

بخش ۱۱۴ - قصه زاهد و عارف

زاهدی می گذشت در راهی

فاسقی را بدید ناگاهی

در گناه عظیم افتاده

ره به سوی جحیم بگشاده

گفت یارب بگیر سخت او را

ده به سیلاب فتنه رخت او را

کشتی اش را فکن به موج خطر

تا نپیچد ز خط حکم تو سر

عارفی آن دعا شنید از دور

با دعا گوی گفت کای مغرور

چه گرفتاریش ازین افزون

که نهد پا ز شرع و دین بیرون

چه بلا زین بتر تواند بود

که بود زو خدای ناخشنود

گشته مسکین به موج دریا غرق

تو چه سنگش همی زنی بر فرق

گر تو را دست هست دستش گیر

دست جان هوا پرستش گیر

ور نه باری میفکن از پایش

جان به تیر دعا مفرسایش

بخش ۱۱۵ - طبقه ثالثه آنکه نیت ایشان در عزلت ایثار صحبت حق است سبحانه و تعالی بر صحبت خلق

وان دگر آن که صحبت مولا

کرد ایثار بر همه دنیا

روز و شب صحبت خدای گزید

دل ز پیوند ماسوا ببرید

کرد خالی ز ما خلق خود را

داد یکبارگی به حق خود را

دست و دل از هر آرزو بگسست

هر چه شد قید او ازو بگسست

صحبتی در گرفت تنگ بسی

که نگنجید در میانه کسی

مگر آن کس که محو خود کرده ست

ترک پیوند نیک و بد کرده ست

کرده بر خویش جیب هستی شق

بر زده سر ز جیب هستی حق

خاک بر حرف خویش پاشیده

بل کزین دفترش تراشیده

از من و ما نهاده بیرون پای

سر مویی نمانده زو بر جای

یکسر از موی هستی خود رست

موی را نیست جای و او را هست

بس که خود را ز موی سنجد کم

گنجد آنجا که مو نگنجد هم

بخش ۱۱۶ - قصه کلی که در خانه معشوق خود بکوفت گفتند باز گرد که صحبتی تنگ است موی در نمی گنجد گفت بهانه مجوی و در باز کن که من خود کلم و موی ندارم

کلکی بود عاشق گلکی

شوخکی مشکبار کاکلکی

داشت معشوق از قضا روزی

خلوتی با چو خود دل افروزی

هر دو تنها به عیش بنشسته

بر رخ غیر در فرو بسته

کلک از حالشان شنید خبر

رفت و گستاخ حلقه زد بر در

زد یکی از دورنه بانگ که کیست

بانگ بی وقت کردن از پی چیست

نیست این در گشادنی برگرد

گر نه سردی مکوب آهن سرد

خلوت خاص و صحبتی تنگ است

حلقه زلف یار در چنگ است

هر که در کوفت باد می سنجد

زانکه مو در میان نمی گنجد

گفت در باز کن بهانه مجوی

زانکه من خود کلم ندارم موی

موی را در میانه نبود راه

من ز مو عاریم بحمدالله

بخش ۱۱۷ - در بیان آنکه عزلت و اقسامش که مذکور شد یکی از آن چهار رکن است که ابدال به سبب مداومت بر آن به مقام خود رسیده اند و آن سه رکن دیگر صحت و جوع و سهر است چنانکه خواهد آمد

قدوه عارفان به سر قدم

قطب حق صاحب فصوص حکم

قدس الله سره الأصفی

و هدانا لقسطه الأوفی

کرده نقل از زبان معتمدی

در حکایات اهل دل سندی

که شبی در درون خلوت خاص

بودم از گفت و گوی خلق خلاص

در خانه بر این و آن بسته

بر مصلای خویش بنشسته

چشم جان در شهود شاهد غیب

پا به دامن کشیده سر در جیب

ناگه آمد کسی درون و ربود

آن مصلا که زیر پایم بود

زیر من یک دو گز حصیر افکند

که مصلا به غیر ازین مپسند

زو هراسی فتاد در دل من

زانکه در بسته بود منزل من

گفت ای ساده بهر چیست هراس

نهراسد ز کس خدای شناس

ثم قال اتق الله المتعال

فی جمیع الأمور و الأحوال

بود ز ابدال و در دلم افتاد

آندم از ملهم سداد و رشاد

که بپرم ازو به وجه سؤال

کز چه ابدال گشته اند ابدال

گفت ازان چار خصلت مشهور

که به قوت القلوب شد مسطور

عزلت و خامشی و جوع و سهر

کین بود عمده خصال و سیر

این سخن گفت و زد به رفتن رای

در فرو بسته و حصیر به جای

خارج آمد ز حد فهم عقول

که چه سان بود آن خروج و دخول

گر تو گویی تمثل ارواح

بود آن نی تحول اشباح

آید از حول و قوت کمل

که مجرد شوند ازین هیکل

چون ملایک به خلع و لبس صور

متمثل شوند جای دگر

گویم آری ولی بدین تقریر

نشود راست انتقال حصیر

هست جسمی کثیف و ظلمانی

نیست چیزی لطیف و روحانی

به تمثل چه سان شوی قابل

تا بدان قول حل شود مشکل

گر تو گویی که کاملان را هست

از خدا بر وجود اشیا دست

شاید آن را به قوت ایجاد

داخل خانه وصف هستی داد

خارج خانه اش وجود نبود

داخل خانه اش وجود فزود

گویم این نیست خود بکلی رد

لیک باشد عظیم مستعبد

زانکه هر چه آفریندش کامل

گر شود لحظه ای ازان غافل

کشد از عرصه وجود قدم

رخت هستی برد به کوی عدم

این نشاید که کامل از همه سوی

آورد جانب حصیری روی

عمرها روی ازان نگرداند

چشم همت ازو نپوشاند

تا کند روزگار دور و دراز

تو نیازی بر آن ادای نماز

گر تو گویی سزد ز صاحب دید

که کند نقل آن به خلق جدید

دل برون زو وجود برباید

در درون مثل آن بیفزاید

عرش بلقیس و نقل آن ز سبا

اینچنین گفت عارف دانا

در سبا کرد آصفش اعدام

داد جای دگر به هستی نام

ور نه یک ماهه راه در یک آن

قطع کردن برون بود ز امکان

زانکه تحریک جسم و جسمانی

امر تدریجی است نی آنی

گویم این وجه بس قویم و قویست

گرچه بیرون ز حد وهم غویست

لیک کار خدا و خاص خدا

نیست محصور در مدارک ما

ای بسا کار کاید از ابدال

که بود پیش عقل خلق محال

باشد از خالق قوی و قدر

کارشان خارق قوای بشر

هر چه فهم تو زان بود قاصر

مشو آن را ز ابلهی منکر

هر چه عقلت کند بر آن اقبال

مبر آن را برون ز حد محال

معنی استحالت و امکان

باشد از اکثر عقول نهان

بس که باشی مصدق و موقن

کان بود مستحیل و این ممکن

لیک نسبت به قدرت صانع

نبود هیچ یک ازان واقع

تا نورزی طریقت ابدال

کی شناسی حقیقت این حال

عزلت و صمت و جوع و کم خوابی

پیشه کن تا مقامشان یابی

شرح عزلت گذشت و اسرارش

نیست حاجت دگر به تکرارش

زان سه رکن دگر سخن بشنو

ترک انکار کن بدان بگرو

بخش ۱۱۸ - اشارت به رکن دوم از ارکان مقام ابدال که دوام صمت است

چون نشستن خموش نتوانم

باری از خامشی سخن رانم

چون سخن لله و مع الله نیست

شیوه عارفان آگه نیست

با خدا گوی یا برای خدای

ور نه لب را ببند و ژاژ مخای

دل احرار گنج اسرار است

راه آن گنج چیست گفتار است

هر که این ره به سوی گنج گشاد

داد بیهوده نقد گنج به باد

تا زبان از سخن نفرسوده ست

مایه اش بی سخن همه سود است

چون بر او نقطه ای ز نطق افزود

شد زیان گرچه بود یکسر سود

بر دو قسم است صمت اگر دانی

صمت پیدا و صمت پنهانی

هست قسم نخست صمت لسان

که ببندی زبان ز همنفسان

وان دگر صمت دل بود که حدیث

نکند در درونه نفس خبیث

هر که را لب خموش و دل گویاست

خفت وزر خویش را جویاست

گرچه بردش حدیث نفس ز راه

کم نویسد بر او فرشته گناه

وان که برعکس این گرفت قرار

جز به حکمت نمی کند گفتار

نزند جز به طبق صدق نطق

هر چه گوید صواب گوید و حق

هر که را شد زبان و دل خاموش

معدن حکمت است و مخزن هوش

جان او در تجلیات قدم

یافته جاودان ثبات قدم

با خدا گوید از خدا شنود

یک نفس از خدا جدا نشود

هر که را زین دو صمت حرمان است

سخره حکم نفس و شیطان است

قول او منحرف ز سمت سداد

فعل او متصف به نعت فساد

نرود جز ره خطا و غلط

نزند جز در بلا و سخط

چون دهد جای در دل اندیشه

نبودش غیر باطل اندیشه

ور زبان را دهد ز نطق فروغ

سر به سر باشد افترا و دروغ

شده سر خیل اهل خذلان را

گشته نایب مناب شیطان را

بلکه بگذشته کارش از شیطان

مانده شیطان به کار او حیران

بخش ۱۱۹ - قصه مفسدی که در تحصیل مشت های نفس حیله ای انگیخت که شیطان سوگند یاد کرد که هرگز این حیله به خاطر من خطور نکرده است

گشت پرباد مفسدی را بوق

برد نفسش نفیر بر عیوق

شد پی میل خویش مکحله جوی

کرد صحرا و دشت در تک و پوی

اشتری یافت ناگهان ماده

بهر مقصود خویش آماده

خواست با او شود به زودی جفت

اشتر از کار سرکشید و نخفت

چون میسر نشد تمنایش

بست چوبی به عرض بر پایش

پا بر آنجا نهاد و پیش خزید

مرده ریگش به آنچه خواست رسید

بود در کار خود بدان تلبیس

شد مصور به پیش او ابلیس

گفت ای بد سیر چه کار است این

مایه صد هزار عار است این

هر که می بیند از شریف و وضیع

از تو این صورت رکیک و شنیع

پیش ازان کاندر آن زند طعنت

بر من از جهل می کند لعنت

به خدا تا من از عناد و جحود

ز آدم و آدمی شدم مردود

هرگز این حیله در دلم نخلید

وین قباحت به خاطرم نرسید

خود زنی در چنین مکاید گام

من به تلقین آن شوم بدنام

بخش ۱۲۰ - در بیان آنکه انسان را قابلیت جمیع صفات متقابله هست به هر کدام که میل می کند و ورزش آن پیش می گیرد در آن به کمال می رسد

آدمی ز اصل فطرت آمد صاف

از صفا قابل همه اوصاف

هر صفت را که می شود طالب

می شود بر نهاد او غالب

گر به خوی فرشته آرد روی

زود گردد فرشته سیرت و خوی

ور زند فعل دیو از وی سر

شود از فعل بد ز دیو بتر

ای نگشته ز فطرت اول

فطرت خویش را مکن مبدل

جهد کن جهد تا به عالم دل

ملکات ملک کنی حاصل

نسپاری عنان به حیله و رید

نشوی کارخانه دد و دیو

ور نمانده ست فطرت تو سلیم

بل کز آفات نفس گشته سقیم

از هواهای نفس خود وا کن

هر صفت را به ضد مداوا کن

گر بخیلی به جود کوش و کرم

بذل دینار پیشه ساز و درم

ور حریصی به داده شو خرسند

جز قناعت شعار خود مپسند

نفس تو گر ز نطق یابد قوت

لب ببند از سخن به مهر سکوت

ور ز خاموشی اش نصیب افتاد

بایدت لب به گفت و گوی گشاد

گفت و گویی کلید صدق و صواب

نه که گردد مزید بعد و حجاب

گر کند عقل و شرع حکم سخن

تو به طبع و هوا خموش مکن

ور نباشد سخن فروشی خوش

رخت بر ساحل خموشی کن

بخش ۱۲۱ - اشارة الی قوله علیه السلام من کان یؤمن بالله و الیوم الاخر فلیقل خیرا او لیصمت

مصطفی کش جوامع الکلم است

که بدان سلک شرع منتظم است

بعد من کان مؤمنا بالله

و بیوم ینال فیه جزاه

گوهر صدق بی تفاوت سفت

فلیقل خیرا او لیصمت گفت

خیر گو خیر ور نه خامش کن

هر چه جز خیر ازان فرامش کن

هر که دانا بود به آنکه خدا

هست بینا به هر کس و شنوا

و گر از خیر دم زند یا شر

کند او را سؤال در محشر

هر چه گوید به عقل گوید و هوش

ور نباشد ز گفت و گوی خموش

بخش ۱۲۲ - در بیان آنکه قول خیر کدام است که به آن اشتغال نمایند و قول شر کدام است که از آن اجتناب کنند

قول صادر ز فاعل مختار

چار نوع است گوش با من دار

یا بود خیر سامع و قاتل

که ازان قرب حق شود حاصل

قائل از وی به رفعت درجات

رسد و مستمع به فوز و نجات

همچو قول رسول یا اصحاب

که گرفتند ازو طریق صواب

یا گزارنده را بود نافع

گرچه باشد وبال بر سامع

همچو تبلیغ وحی با کفار

که نمودند بر جحود اصرار

اجر تبلیغ یافت پیغمبر

کافران را فزود کفر و بطر

یا بود خیر مستمع را لیک

مر گزارنده را نیفتد نیک

همچو وعظ مرائیان زمان

که نرستند از خیال و گمان

ماند واعظ به وزر عجب و ریا

مستمع کار بست و یافت جزا

یا نه گوینده نی نیوشنده

باشد از وی به خیر کوشنده

چون مقالات خاص و عام امروز

که بود زین قبل تمام امروز

نکند بر زبانشان جریان

غیر قلماش و هرزه هذیان

بلکه کذب و نمیمه و غیبت

هزل نامش کنند یا طیبت

نیست زین چار جز دو قسم نخست

کاید از مرد هوشیار درست

زان دو قسم دگر ببند زبان

ور نه بینی ادب چو بی ادبان

بخش ۱۲۳ - بر تحریص و تحریض بر پاس داشتن انفاس و منع و زجر از تضییع و اهمال آن

هر نفس نورسیده مهمانیست

پاس او دار اگر تو را جانیست

واجب آمد به موجب اسلام

حسب مقدور ضیف را اکرام

خاصه اکرام این گرامی ضیف

که بود حیف غفلت از وی حیف

هست ضیفی ز فیض خانه غیب

آمده خالی از نشانه غیب

جهد آن کن کزین نشیمن آز

به ازان کامده ست گردد باز

قوتش ده ز سجن این سجین

تا برآید به اوج علیین

قدرش از ذکر حق بلند شود

کنگر عرش را کمند شود

بکشد جانت را به جذبه حب

سوی بالا ازین غیابه جب

کرد این ضیف پاک بر تو نزول

مکن او را به عیب ها معلول

ای بسا میهمان که بر تو فرو

آمد از آسمان قدس و علو

تو ز غیبت جنیبتش بستی

وز نمیمه تمیمه پیوستی

هم ز حرص و هواش آلودی

هم به عجب و ریاش فرسودی

بس که گفتی دریغ بر ما فات

یا دروغ از برای ما هو آت

از بخار دریغ و دود دروغ

بردیش ز آفتاب چهره فروغ

دامن افشان ازین معامله زود

که نبینی درین معامله سود

هر نفس چون خزینه ایست تهی

تا تو نقدی در آن خزینه تهی

گر به یاد خدا ز گوهر و در

سازی آن مخزن تهی را پر

چون به بازارحشر بگشایند

که در آن آنچه هست بنماید

صحن بازار ازان شود گلشن

چشم بازاریان ازان روشن

حور و غلمان برند ازان مایه

حسن خود را کنند پیرایه

ملک احسنت گوید و شاباش

شود از مدح بر تو گوهر پاش

ور ز قبح خصال و سؤ فعال

نهی آنجا ز جهل سنگ و سفال

کشد آن سنگ تخت تو زادبار

تحت نار وقودها الأحجار

وان سفالت به سفل سازد جا

درک اسفلت کند مأوا

ور گذاری ز سست اقبالی

همچنان آن خزینه را خالی

پر شود چشم تو ز اشک ندم

وآتشت سر زند ز سینه علم

که چرا قدر کم شناختمش

گنج در و گهر نساختمش

تا کنون کردمی ثمن آن را

مر مثمن سرای رضوان را

بود صد گنج گوهر آماده

همه در دست و پایم افتاده

من نچیدم ز فرط نادانی

لاجرم می برم پشیمانی

بخش ۱۲۴ - رفتن اسکندر در ظلمات و رسیدن بر زمینی پر سنگریزه و گفتن مر سپاه را که این جواهر گرانسنگ است و قبول کردن بعضی و برداشتن ایشان و انکار کردن بعضی و بگذاشتن آن

چون سکندر به قصد آب حیات

کرد عزم عبور بر ظلمات

بر زمینی رسید پهن و فراخ

راند خیل و حشم در آن گستاخ

هر کجا می شد از یسار و یمین

بود پر سنگریزه روی زمین

کرد روی سخن به سوی سپاه

کای همه کرده گم ز ظلمت راه

راه و رسم ستیزه بگذارید

بهره زین سنگریزه بردارید

این همه گوهر است بی شک و ریب

کیسه زان پر کنید دامن و جیب

هر که برداشت تخم حسرت کاشت

کز چه تقصیر کرد و کم برداشت

وان که بگذاشت آتشی افروخت

که بدان جاودانه خود را سوخت

هر که را بود شک در اسکندر

آن حکایت نیامدش باور

گفت هیهات این چه بیهوده ست

هر که گفته ست باد پیموده ست

زیر نعل ستور لعل که دید

در و گوهر به رهگذر که شنید

زان محل برگذشت دست تهی

جحد و انکار را رهین و رهی

وان که آیینه سکندر بود

سر جانش در او مصور بود

هر چه از وی شنید باور داشت

وانچه مقدور بود ازان برداشت

زود ازان سنگپاره های نفیس

کرد بر آستین و دامن و کیس

چون بریدند راه تاریکی

تافت خورشیدشان ز نزدیکی

شد جدا رنگ ها ز یکدیگر

گهر از سنگ و سنگ از گوهر

در مساس آنچه سنگریزه نمود

چون بدیدند لعل و مرجان بود

برگرفتند آه و واویلی

ز اشک حسرت به هر مژه سیلی

آن یکی دست می گزید که چون

زین گهر بر نداشتم افزون

بود خرج و جوال و مشک و جراب

بر ستوران پی طعام و شراب

کاشکی کردمی تهی یکسر

کردمی پر ازین در و گوهر

بود ظلمت هنوز سایه فکن

گفت اسکندر این خبر با من

گرچه بود آن خبر پسندیده

لیک نبود شنیده چون دیده

وان دگر خون همی گریست که آه

نفس و شیطان زدند بر من راه

خاک انباشتم به دیده هوش

سخن راست را نکردم گوش

کاشکی بهر امتحان باری

کردمی زان ذخیره مقداری

تا کنون نقد وقت من گشتی

وقتم این سان به مقت نگذشتی

کاشکی گر گهر نکردم بار

بر سکندر نکردمی انکار

تا نیفتادمی ازان تقصیر

در حجاب خجالت و تشویر

بخش ۱۲۵ - در بیان آنکه نسبت حال مؤمنان و کافران با انبیا علیهم السلام همچون نسبت حال سپاه اسکندر است با اسکندر

چون رسید از خدا کتاب و رسول

آن برد پیشرفت وین به قبول

نزدند از سر فساد و غلو

کافران جز در عناد و عتو

و لقد جائهم من الانباء

کذبوها و صدقوا الاهواء

نیست گفتند صدق این روشن

پیش ما ان نظن الا الظن

هست اساطیر اولین به یقین

بلکه افک قدیم و سحر مبین

مؤمنان کرده در پیمبر روی

هم سمعنا و هم اطعنا گوی

به همه گفته هاش گرویده

حکم هایش همه پسندیده

آمنوا نقش لوح خاطرشان

عملوا الصالحات ظاهرشان

کرده ز آتواالزکاة سرمایه

وز اقیمواالصلاة پیرایه

توسن نفس را گرفته لگام

وز اتمواالصیام ساخته دام

کرده طی وادی لعل و لیت

گشته جازم به عزم حج البیت

حرکات همه موافق نقل

سکنات همه مطابق عقل

دایما فی السکون و الحرکه

کرده اخلاق نیک را ملکه

روز حشر از رسوخ آن ملکات

همه خیرات دیده و برکات

درجات بهشت و حور قصور

شربت زنجبیل یا کافور

طلح و سدر منضد و مخضود

ماء مسکوب و سایه ممدود

آن فرش وان نمارق و اکواب

وان سرر وان کواعب اتراب

فاکهات کثیر نامقطوع

که نباشد ز مستحق ممنوع

وان معد کرده چیزهای دگر

که نکرده گذر به قلب بشر

همچنین کل ما ینافیها

از درکهای نار و مافیها

همه اخلاق بوده و احوال

اثر فعل صادر از عمال

کرده آن را خدای عز و جل

در سرای دگر جزای عمل

بوده اینجا معانی پنهان

گشته آنجا ز جمله اعیان

بوده اینجا عوارض زایل

گشته آنجا جواهر کامل

داری اینجاش سنگریزه گمان

یابی آنجاش لؤلؤ و مرجان

اندر این نشئه سنگ خرد و خسیس

واندر آن گوهر بزرگ نفیس

این بود حال کافر و مسلم

که درین تنگ موطن مظلم

بخش ۱۲۶ - سؤال و جواب

گر تو گویی به حکم عقل روا

نیست قلب حقایق اشیا

عرض آخر چه سان شود جوهر

یا معانی بدل به ذات و صور

گویم این نیست از مقوله قلب

تاتو نفیش کنی بزودی و سلب

بلکه چون بر حقیقت واحد

در مراتب وجود شد وارد

زو به هر مرتبه نمود اثری

که ندارد نمود در دگری

در همه ذهن ها به قول اصح

عین اشیا بود نه ظل و شبح

لیکن اندر وجود ذهنی شان

نیست ز احکام نفس الامر نشان

جوهر اندر وجود ذهنی خود

هست قایم به ذهن اهل خرد

لیکن اندر وجود نفس الامر

نیست در ذهن کس چه زید و چه عمرو

در وجودین خویشتن دائم

گاه لا قائم است و گه قائم

حکم اثبات لاقیام و قیام

ز اختلاف مراتب است و مقام

همچنین در وجود فی الاعیان

که وجودیست خارج اذهان

متعدد مواطن است و رتب

که بود زان ذهول مستغرب

آن رتب چیست حس و روح و خیال

هر یکی عالمی به استقلال

وان مواطن چو دنیی و برزخ

نشات بهشت یا دوزخ

یک حقیقت ز اختلاف ظهور

چون بر اینها کند مرور و عبور

نیست پوشیده بر ذوی الافهام

که بر او مختلف شود احکام

در یکی از مقوله هیئات

باش گو و اندر آن دگر ز ذوات

در یکی از معانی و اوصاف

که بر اعیان بود مفاض و مضاف

در دگر از شماره اعیان

که بود در مراتب امکان

بنگر اندر حقیقت هستی

کوست اصل بلندی و پستی

که چه سان در مراتب و اطوار

مختلف می نمایدش آثار

گاه تابع بود گهی متبوع

گاه سامع شود گهی مسموع

گه کند جلوه بالتبع چو صفات

گه کند بالاصاله همچو ذوات

اهست یک جا به غیر خود قائم

جای دیگر به ذات خود دائم

وین تغیر به فهم اهل ادب

در اضافات واقع است و نسب

پایه عز ذات ازان اعلاست

کش تو گویی فزود یا خود کاست

جاودان در مقر اجلال است

وز ازل تا ابد به یک حال است

دامن قدس او کجا شاید

کز خیال تغیر آلاید

بخش ۱۲۷ - التفات من الغیبة الی الخطاب بلسان المناجات

یا جلی الظهور و الاشراق

کیست جز تو در انفس و آفاق

لیس فی الکائنات غیرک شی

انت شمس الضحی و غیرک فی

فی چه باشد به فارسی سایه

سایه از روشنی برد مایه

سایه را در مواقع تعلیم

ضؤ ثانی رقم زده ست حکیم

نور چون از صرافتش نازل

گشت، نامش کنند فی یا ظل

دو جهان سایه است و نور تویی

سایه را مایه ظهور تویی

این و آن صورت است و معنی تو

نیست موجود صورتی بی تو

پرده صورت از میان بردار

بیش ازین بند صورتم مگذار

بلکه بیرون ز صورت و معنی

روی بنما که طی شود دعوی

چیست دعوی توهم من و ما

رؤیت غیر و اعتبار سوا

حرف ما و من از دلم بتراش

محو کن غیر را و جمله تو باش

خود چه غیر و کدام غیر اینجا

هم ز تو سوی توست سیر اینجا

در بدایت ز توست سیر رجال

در نهایت به سوی توست مال

اول ره تویی و آخر هم

بلکه سیر و مسیر و سایر هم

بخش ۱۲۸ - اشارة الی معنی قوله تعالی: قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیرة انا و من اتبعنی و سبحان الله و ما انا من المشرکین

شاه این راه کز سر معنی

بود ادعوا الی الله ش دعوی

یافت ادعو چو استناد به وی

کرد قید علی بصیره ز پی

یعنی این دعوتم نه بر عمیاست

بینم آن را که از خدا به خداست

بلکه مدعو وی است داعی نیز

در هدی و ضلال ساعی نیز

خود ز خود خویش را به خود خواند

خود کند هر چه خواهد و داند

گمرهان را درین نشیمن بیم

خوانم از اسم منتقم به رحیم

من کیم مر خدای را سایه

اسم هادی دهد مرا مایه

کیست گمراه ظل اسم مضل

ظل بود فی الحقیقه عین مظل

گرچه ما در شمار اسماییم

لیکن از روی ذات یکتاییم

من و هر کس گرفته است سبق

ز من اندر شهود وحدت حق

خلق را سوی حق چنین خوانیم

سر این کار را چنین دانیم

دانم او را ز نقص شرکت پاک

لست ممن یقول بالاشراک

بخش ۱۲۹ - جواب دیگر بر سبیل تنزل از سؤال لزوم انقلاب حقایق

زان سخن گوش کن جواب دگر

که جز این نیست عین فعل و اثر

بلکه چون از تکرر اعمال

اثری ماند در دل عمال

روز محشر به قدرت قادر

در لباس صور شود ظاهر

نیست صورت بعینها معنی

ره ز صورت بسی ست تا معنی

آن به این منقلب نگردد لیک

کسوتی باشدش مناسب و نیک

ملک خواب را نگر که چه سان

کند اظهار در خیال کسان

بهر هر معنیی ز جنس صور

کسوتی بس مناسب و در خور

چون شوی حرص و آز را مقهور

موش بینی رفیق خود یا مور

چون شود فرج و بطن را مغلوب

از خر و گاو بر تو آید کوب

دید در خواب صاحب خردی

که فم و فرج خلق مهر زدی

خواب خود را به ابن سیرین گفت

ابن سیرین جواب شیرین گفت

گفت ماه صیام قبل الفجر

گفته ای فجر را اذان پی اجر

بانگ بی وقت تو ز اکل و جماع

گشته اهل محله را مناع

از تو آن منع چون مقرر شد

در خیالت چنین مصور شد

همچنین هر صفت ز نقص و کمال

که شود در تو راسخ از افعال

رو نماید به قدرت خالق

در قیامت به صورت لایق

معنی عارضی بود اینجا

صورتی جوهری شود فردا

بخش ۱۳۰ - در بیان آنکه مرویست از حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم که گفت لقیت ابراهیم لیلة اسری بی فقال یا محمد اقراء امتک منی السلام و اخبر هم ان الجنة طیبة التربة عذبة الماء و انها قیعان و ان غراسها سبحان الله و الحمدلله و لااله الا الله و الله اکبر، رواه الترمذی

یاد کن آنکه در شب اسرا

با حبیب خدا خلیل خدا

گفت: گوی از من ای رسول کرام

امت خویش را ز بعد سلام

که بود پاک و خوش زمین بهشت

لیکن آنجا کسی درخت نکشت

خاک او پاک و طیب افتاده

لیک هست از درختها ساده

غرس اشجار آن به سعی جمیل

سبحله حمد له ست پس تهلیل

هست تکبیر نیز ازان اشجار

خوش کسی کش جز این نباشد کار

عرض فانی اند این کلمات

نیست شان در دو آن بقا و ثبات

لیک حق از کمال خلاقی

سازد آن را جواهر باقی

هر یکی را به صورت شجری

بنماید گرفته بار و بری

باغ جنات تحتهاالانهار

سبز و خرم شود ازان اشجار

بخش ۱۳۱ - اشارت به رکن سوم از ارکان ولایت که جوع است

چون سوم رکن از ولایت جوع

باشد اکنون بدان کنیم رجوع

جوع باشد غذای اهل صفا

محنت و ابتلای کرم هوا

مرده ره راست جوع رأس المال

زان کند اکتساب حسن مال

مصطفی گفت می رود شیطان

همچو خون در مجاری انسان

باید اندر گرسنگی زد چنگ

تا شود بر وی آن مجاری تنگ

کرد گویی نبی بدین گفتار

به عموم تصرفش اشعار

زانکه چون معده پر شود ز طعام

یکسر اعضا فتند در آثام

از ممر همه زند ابلیس

ره بر انسان به حیله و تلبیس

دست حکم خدای نپذیرد

آنچه نبود گرفتنی گیرد

پای راهی رود ز جهل و غرور

به مراحل ز صوب مقصد دور

باصره از دو دیده روشن

در حریم سخط کند روزن

سامعه هوش بر دریچه گوش

کذب و غیبت شنو نمیمه نیوش

ذایقه دایما چه چاشت چه شام

چاشنی گیرد از حلال و حرام

لامسه بالعشی و الاشراق

شاهدان را بسوده ساعد و ساق

باشد القصه در همه اندام

فعل ابلیس را تصرف عام

آدمی را ز بس فریب و فسون

در رگ و پی بود رونده چو خون

چون شود معده از طعام تهی

زان لعین و تصرفش برهی

تنگ گردد همه مجاری او

شوی ایمن ز حیله کاری او

معده سیر است هر یک از اعضا

جوید از مشتهای خویش غذا

ور بود معده جایع و عطشان

بود آن عین سیری ایشان

باش بر جوع و صوم معده دلیر

تا شود مابقی اعضا سیر

گرسنه سر به جیب صبر و ثبات

به که در کسب کردن شهوات

بدری همچو گرگ دیوانه

پوست بر آشناو بیگانه

گرسنه پا به دامن ادبار

پشت بر خلق و روی در دیوار

به که همچون سگان کهدانی

بهر لقمه دمی بجنبانی

جوع تنویر خانه دل توست

اکل تعمیر خانه گل توست

خانه دل گذاشتی بی نور

خانه گل چه می کنی معمور

بخش ۱۳۲ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم یوجر ابن آدم فی نفقته کلها الاشیئا وضعه فی الماء و الطین

مصطفی گفت هر که کرد انفاق

ببرد مزد خویش یوم تلاق

مگر آن هرزه کار بی حاصل

که کند سعی در عمارت گل

هر چه سازد در آب و خاک تلف

نایدش زان به غیر باد به کف

گر تو گویی کسی که دسترسی

یافت، سازد بنای خیر بسی

خانقاه و رباط و مسجد و پل

برکه و حوض بر ممر و سبل

چون بود قصدش از ریا منفک

مزد یابد بر آن عمل بی شک

گویم آری ولی به وجه جواب

با تو گویم دقیقه ای دریاب

قبله گاه توجهات همم

بر دو گونه است در جمیع امم

یا حفوظ نشیمن گل و آب

یا حظوظ ریاض حسن ماب

هر که می خواهد از عمارت گل

فسحت دار و نزهت منزل

یا تفاخر میانه اقران

که بنا کرد مسجدی ویران

چون به اخلاص همت عامل

متجاوز نشد ز عالم گل

نفقاتش در آب و گل موضوع

ماند و او ز اجر او مقطوع

بلکه در حج و عمره و صلوات

چون بود بهر عاجلت نفقات

همه ماند در آب و گل مرهون

ندهد اجر صانع بیچون

هر که را از عمارت گل و آب

هست مقصود کسب قرب و ثواب

چون ز گل درگذشت همت وی

نفاتش همی رود در پی

نفقاتش چو قطع کرد این راه

عندکم بود گشت عندالله

بخش ۱۳۳ - اشارة الی قوله تعالی ماعندکم ینفد و ما عندالله باق

کل ما کان عندکم ینفد

دام ما عنده الی السرمد

وضع آن اندر آب و گل نبود

موضعش غیر جان و دل نبود

نشود حبه ای ازان ضایع

روز محشر شود به او راجع

خانه تن خرابه ایست کهن

لله و فی الهش عمارت کن

لقمه هایی که مشتهای دل است

بهر این خانه مشت های گل است

چون کفایت همی کند دو سه مشت

چند گل می کشی به گردن و پشت

گل مزن می نگویمت به گزاف

گل همی زن ولی به قدر کفاف

هست چندان بس از شراب و طعام

که به طاعت توان نمود قیام

ور فزایی بر آن سرف باشد

کی سرف مایه شرف باشد

بخش ۱۳۴ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم یکفی ابن آدم فی لقیمات یقمن صلبه

مصطفی گفت آدمیزاده

که به خوردن حریص افتاده

باشدش چند لقمگک کافی

که به ابقای او بود وافی

قامت او ازان بماند راست

بهر طاعت به پا تواند خاست

لقمه را اولا مصغر کرد

بعد ازان جمع قلتش آورد

یعنی آندم که لقمه بندی کار

خرد باید به قدر و کم به شمار

بخش ۱۳۵ - در مذمت آنان که همت ایشان بتمام مصروف شراب است و طعام

خواجه را بین که از سحر تا شام

دارد اندیشه شراب و طعام

شکم از خوشدلی و خوشحالی

گاه پر می کند گهی خالی

فارغ از خلد و ایمن از دوزخ

جای او مزبله ست یا مطبخ

کار او بهر نفس پروردن

روز و شب ریدن است و یا خوردن

معده فاسد ز اشتهای دروغ

می دهد تیز و می زند آروغ

زین دو باد عفن ز طبع کثیف

داد بر باد نقد عمر شریف

بس که زد معده بر دماغش دود

روزن عقل شد بر او مسدود

شهرت بطن کان بود بطنه

تذهب بالذکاء و الفطنه

چون شود پر ز نان و آب شکم

گردد از سینه علم و دانش کم

خود چه دانش بود در آن سینه

که بود جای شهوت و کینه

ور بود دانشی ز جهل کم است

زانکه از بهر فرج یا شکم است

دانش خویش را چو خرج کند

بهر شهوات بطن و فرج کند

هر که را بنگری ز دشمن و دوست

قیمت او به قدر همت اوست

هر که را همت آن بود که مدام

رودش در درون شراب و طعام

قیمت او اگر بیفزاید

آن بود کز درون برون آید

چه ازین زشتتر بود به جهان

که طفیل شکم کنی دل و جان

دل و جان بهر آب و نان خواهی

عقل و دین بهر انی و آن کاهی

همت تو همه شکم باشد

هر چه غیر از شکم عدم باشد

بخش ۱۳۶ - مهمان شدن عارف معرفت شعار مر خردمند خدمتگزار را و گفتن خردمند مر عارف را که حضرت حق سبحانه این همه طعامهای گوناگون و میوه های رنگارنگ را از برای آدمیزاد آفریده است و جواب دادن عارف که خدای تعالی آنها را از برای آدمی آفریده است اما آدمی را برای آن نیافریده است

عارفی در طریق حق سندی

گشت مهمان صاحب خردی

میزبان بهر خدمتش برخاست

میهمانخانه را به خوان آراست

ساخت آراسته به رسم کرام

خوان و خانه به گونه گونه طعام

صحن خانه شد از طبقها تنگ

همه پر میوه های رنگارنگ

مرد عارف تعللی می کرد

اندک اندک تناولی می کرد

دست می برد و دست می آورد

لیک کم می گرفت و کم می خورد

هر که از خوان حق غذا خوار است

بر دلش خوردن غذا بار است

از ابای ابیت دارد قوت

زان ابا می کند ز لقمه و لوت

میزبان پی به حال مهمان برد

راه اکرام و احترام سپرد

گفت شیخا زکات دندان را

رد مکن نزل مستمندان را

خوان ما را به پشت پای مزن

قرص نانی به دست خود بشکن

چون نشستی به خوان هیچ کسان

لب و دندان به نان شان برسان

ور نداری به خوان و سفره نیاز

دست می کن به سوی میوه دراز

این همه میوه و طعام و شراب

که درین عالم است از هر باب

آفریده ست حق برای شما

تا فتد یک به یک خورای شما

گفت عارف که هر چه هست بلی

بهر ما آفریده است ولی

خلق ما از برای اینها نیست

هستی ما فدای اینها نیست

حق چو ایجاد نیک و بد کرده ست

خلق ما از برای خود کرده ست

خوانده باشی و ما خلقت الجن

گشته باشی به صدق آن موقن

لام تعلیل یعبدون را داد

یأکلون را نکرد قطعا یاد

در نعم هر که روی منعم دید

به نعم التفات نپسندید

ساخت منعم به انس خود علمش

انس با او بدل شد از نعمش

قوت و قوت ز حق گرفت مدام

گشت مستغنی از شراب و طعام

بخش ۱۳۷ - اشارت به تقسیم جوع به اختیاری و اضطراری

جوع آیین سالک راه است

شیوه عارفان آگاه است

جوع سالک به اختیار بود

جوع عارف به اضطرار بود

می نماید رونده مرتاض

از مطاعم به قصد خویش اعراض

تا دلش خوی با خوشی نکند

نفسش آهنگ سرکشی نکند

راهش آخر به مقصد انجامد

چون به مقصد رسد بیارامد

مرد عارف چو یافت لذت قرب

نه به اکلش فتد کشش نه به شرب

اکل و شربش چه باشد انس به حق

دایم او در حق است مستغرق

لقمه از خوان یطعمش بینی

شربت از چشمه سار یسقینی

جان او در تجلی صمدی

دارد از حق تسلی ابدی

حاجت خوردن از تهی شکمیست

مر صمد را تو خود بگو چه کمیست

گر صمد را کسی کند تعریف

فهو مالم یکن له تجویف

وصف تجویف خاص امکان است

پری او ز فیض رحمان است

گر نه رحمان کند وجود دهی

ماند از معنی وجود تهی

ذات رحمان چو هست عین وجود

خالی از کجا تواند بود

بخش ۱۳۸ - در بیان آنکه چون سالک خلیع العذار در مشتهیات نفس و آرزوهای طبع افتاد علامت بعد و امارت طرد اوست از ساحت قرب

پی به مقصود کی برد سالک

نا شده نفس خویش را هالک

دل چو در نفس و وایه او بست

گشت ازان وایه پایه او پست

می خورد می چرد بهایم وار

می برد می درد سبع کردار

بر رخش باب قرب مسدود است

وز حریم حضور مطرود است

می نهد پا برون ز حد حقوق

عاشق است او حظوظ چون معشوق

بر حقوق اقتصار ننماید

ره به کسب حظوظ پیماید

هر چه باشد بدان حیات منوط

یا قوام بدن بدان مربوط

از ضرورات نفس دارندش

وز حقوق بدن شمارندش

هست بی آن بقای نفس محال

ترک آن را بکل مبند خیال

وانچه زاید بود بر این مقدار

ز آرزوهای نفس بد کردار

نفس را باشد از قبیل حظوظ

هر که مرد است ازان بود محفوظ

چون حقوقی بود طعام و شراب

نور زاید ازان و صدق و صواب

فعل خیرات و ترک محظورات

واندر این فعل ترک صبر و ثبات

ور حظوظی بود معاذالله

آید از وی نتیجه های تباه

ظلمت و غفلت و فساد و فجور

ریبت و غیبت و عناد و غرور

بر حقوق اقتصار کردن به

ترک حظ اختیار کردن به

سالها هر چه خواستی کردی

عمرها هر چه خواستی خوردی

چیست آخر ازان ذخیره تو

جز دل تار و نفس تیره تو

دو سه روزی لبی به دندان گیر

راه مردان و ارجمندان گیر

بهر نای گلو و طبل شکم

چند باشی به جنگ غصه دژم

نای خالی به است و طبل تهی

چند در نای و طبل لقمه نهی

تا تو این نای را نسازی تنگ

نشوی در جهان بلند آهنگ

تا بر این طبل تازه باشد پوست

نرسد صیت تو به دشمن و دوست

پیش ازان کت اجل بگیرد نای

بزنی طبل ازین سپنج سرای

شو علم در فنا و فقر و قدم

نه به ملک قدم به طبل و علم

بخش ۱۳۹ - در مذمت صوفی نمایان ظاهر آرای و معنی گزاران صورت پیرای

حذر از صوفیان شهر و دیار

همه نا مردم اند و مردمخوار

هر چه دادی به دستشان خوردند

هر چه آمد ز دستشان کردند

کارشان غیر خواب و خوردن نی

هیچ شان فکر روز مردن نی

ذکرشان صرف بهر سفره و آش

فکرشان صرف در وجوه معاش

هر یکی کرده منزلی دیگر

نام آن خانقاه یا لنگر

بهر نیل امانی و شهوات

کرده میل اوانی و ادوات

فرش های لطیف افکنده

ظرف های نکو پراکنده

دیگدان کنده دیگ بنهاده

کرده آلات طبخ آماده

چشم بر در که کیست کز ده و شهر

یافته از طریق مردان بهر

گوشت یا آرد آورد دو سه من

تا نشیند به صدر شیخ زمن

سر انبان لاف بگشاید

بر حریفان گزاف پیماید

نکند بس ز مهمل و قلماش

تا به آن دم که پخته گردد آش

هرگز اسباب آش نادیده

نگشاده بر آشنا دیده

بهر آش است آشنایی او

ز آتش دیگ روشنایی او

هر کجا مفسدی مجالی یافت

کامردی را ز شهر سر برتافت

کرد یاد حضور درویشان

که سرم خاک مقدم ایشان

سفره پر نان و فوطه پر خرما

کیسه پر نقل و کاسه پر حلوا

آمد از شهر تا به منزل وی

امردک هم دوان دوان در پی

سر درون زد که السلام علیک

لیتنی دائما اعیش لدیک

شیخ برجست و در جواب سلام

که علیک السلام و الاکرام

در هم آویختند هر دو دغل

به تمنای دستبوس و بغل

امردک نیز پیش شیخ دوید

روی بر دست و پای او مالید

او هم از رحمت مسلمانی

بوسه ای برزدش به پیشانی

بعد ازان شیخ جای خود بنشست

پرسش حال و کار در پیوست

کارتان چیست حال تان چونست

اهل و مال و عیال تان چونست

یک به یک را جواب نیک شنید

رو در آن شخص کرد و زو پرسید

کین پسر می شود تو را فرزند

یا نه شاگرد توست و خویشاوند

گفت ازین هر سه نیست هیچکدام

لیک با ماش نسبتی ست تمام

نسبتی دور دور کرد بیان

که ازان سر کار گشت عیان

بخش ۱۴۰ - حکایت بر سبیل تمثیل

سائلی گفت با کسی به عجب

با فلانت چه نسبت است و نسب

گفت او ترک هست من تاجیک

لیک داریم خویشی نزدیک

دارد او پر درختها باغی

بر یکی کرده آشیان زاغی

هر گه آن زاغ می کشد آوا

آید آوای او بدین مأوا

تا مرا جای بودن این مأواست

گوش من بر صدای آن آواست

بخش ۱۴۱ - تتمه سخن

چون یکی لحظه گفت و گو کردند

هر فتوحی که بود آوردند

شیخ مالید دست و پیش نشست

برد اول به نان و حلوا دست

پاره ای خورد و پاره ای بگذاشت

پاره ای بخش غایبان برداشت

نقل و خرما به دست خود سره کرد

نامزد از برای شبچره کرد

بهر اهل فتوح فاتحه خواند

وز پی فاتحه معارف راند

گاه تفسیر گفت و گاه حدیث

گاه تسویل های دیو خبیث

یک زمان از سخن نیارامید

تا به نقل مشایخ انجامید

گاهی از شیخ خویش راند سخن

گاهی از شیخ شیخ پیر کهن

از کرامات آن دقایق خواند

وز مقامات این حقایق راند

سخنان گفت جمله پخته و نغز

لیک از پوست پی نبرد به مغز

چون تو باشی ز ذوق حال تهی

ذوق و حال کسان چه شرح دهی

خواجه را هیچ نی چه سود فغان

که فلان داشت این و بهمان آن

بخش ۱۴۲ - حکایت بر سبیل تمثیل

با پسر گفت لولیی در ده

نیست چیزی ز نان گندم به

گفت هرگز تو خورده ای بابا

گفت من خود نخورده ام اما

بود جدی مرا کهنسالی

یافته از زمانه اقبالی

دیده بود او کسی حوالی شهر

که گرفتی ز نان گندم بهر

بخش ۱۴۳ - تتمه سخن

به سخن شیخ روز را گذراند

به حیل شام را به چاشت رساند

وان حوایج که نقد گنجینه

بود ز آیندگان پیشینه

حاضر آورد یک دو کاسه طعام

داشت محسوب در وظیفه شام

چون شد آن آش و ماش و خورده روان

برگرفتند کاسه ها ز میان

نقل های ذخیره پیش کشید

نقل می گفت و نقلکی می چید

چون ز شب درگذشت یک دو سه پاس

گفت بر نقل و نقل شکر و سپاس

جانب خوابگه قدم برداشت

بره و گرگ را به هم گذاشت

گرگ بی حد گرسنه بره زبون

چون بماند سلامت از وی چون

شیخ در خواب و مفسدک بیدار

شیخ بیکار و مفسدک در کار

ساخت اندر پناه لنگر شیخ

کار خود را که خاک بر سر شیخ

گر زنی طعن این بر آن غرزن

بر تو خواند که ان بعض الظن

بعض ظن گفت حق نه کل آخر

صدق بعضی ظنون بود ظاهر

این نه صوفیگری و آزادیست

بلکه کیدیگری و قوادیست

شیخ و صوفی که گفتمش صد بار

می کنم زان گناه استغفار

آن فرومایه را چه استحقاق

کین اسامی بر او کنند اطلاق

لقب و اسم پادشایی چند

حیف باشد بر این دغایی چند

بلکه زان کس کش اینچنین کار است

حرف را ننگ و لفظ را عار است

کاش او را نمونه ای بودی

که من آن را به خلق بنمودی

تا به تمثیل شرح سیرت وی

کردمی همچو آن عرب در ری

بخش ۱۴۴ - حکایت بر سبیل تمثیل

عربی را که بود ساکن بر

جانب ری فتاد رای سفر

دید پیش دکانچه طباخ

چرب رودی، نفیر زد گستاخ

به تعجب که یا عجم ماذا

خذ فلوسا و اعطنی هذا

فلس ازو بستد و به جای نهاد

یک بدستی ازان به دستش داد

عربان در بغل نهاد و گذشت

گرد بازار و شهر و کو می گشت

ناگهانش میان شهر و غلو

چرب رود از بغل فتاد فرو

چون ز نامش نداشت مسکین بهر

که سراغش کند ز مردم شهر

بغل از وی تهی و کیسه ز دانگ

خرزه بر کف نهاد و می زد بانگ

ایها المسلمون ببلدة ری

هل وجدتم بمثل هذا شی

بخش ۱۴۵ - در بیان سهر و بیخوابی که رکن چهارم ولایت و مقام ابدال است

خواب مرگ و حیات بیداریست

صلح مرگ از حیات بیزاریست

می گریزی ز زخم نشتر مرگ

چه کنی روی در برادر مرگ

خواب دزدیست زندگانی کاه

نقد خود را ز دزد دار نگاه

مثلی روشن است بر که و مه

که سپردن به دزد کالا به

مگر این دزد ازان بود بالا

که سپردن توان به او کالا

باشد ای کرده رو به راه طلب

نیم عمر تو روز و نیمی شب

شب تو چون همه گذشت به خواب

عر تو نیمه شد به وقت حساب

بر تو خواهی دراز گردد روز

چیزی از شب بدزد و بر وی دوز

فی المثل گر شود ز عمر تو کم

روزی افتی میان غصه و غم

صد شب از عمر خویش کم کردی

غم آن از غرور کم خوردی

قصد شبگیر کن که بی شبگیر

نیست این راه انقطاع پذیر

شبروان را ز ره بریدن شب

گرچه باشد هزار گونه تعب

چون به منزل شتر بخوابانند

آن زمان مدح شبروی خوانند

انما السائرون کل رواح

یحمدون السری لدی الاصباح

بخش ۱۴۶ - اشارة الی قولهم عند الصباح یحمد القوم السری

روش سالکان که معنوی است

گاه ایمان نه عیب شبروی است

ظلمات حجب گرفته تمام

از یمین و یسار و خلف و امام

با وجود هزار راهنمای

باشد انده فزای و محنت زای

بامدادان که سرزند ز زمین

پرتو انکشاف صبح یقین

برود از میانه ظلمت شب

اشرقت ارضهم بنور الرب

شبروی را شوند قدر شناس

بگشایند لب به شکر و سپاس

ترک پندار ما و من گویند

حمد من أذهب الحزن گویند

هر چه جز حق همه غم است و حزن

چه سرا و دکان چه بچه و زن

بر تو باشد ز هر یک اندوهی

که تحمل نیاورد کوهی

بخش ۱۴۷ - ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرضوالها

لیک چون نفحه ای ز حق گذرد

گرچه غم کوهها بود برد

ان لله منزل البرکات

فی احایین دهرکم نفحات

متعرض شوید آنها را

قابل آن کنید جانها را

ای بسا نفحه آمد و تو به خواب

بر مشامت زد و تو مست خراب

می دهد بوی گل و نسیم سحر

لیک ازان مرد خفته را چه خبر

نفحه آمد ز حق نپذرفتی

نفحه آمد دماغ بگرفتی

نفحه آمد نصیب بیداران

نفحه آمد طبیب بیماران

آن که بیدار نی نیافت نصیب

وان که بیمار نی نخواست طبیب

ای خدا نفحه ای کرامت دار

که شوم از شمیم آن بیدار

باز بفرست نفحه ای دیگر

که به بیداریم بود در خور

بعد ازان نفحه ای که من بی من

برورم بوکشان سوی گلشن

گلشنی کان بود اوان العرض

جنت عرضها السما و الأرض

بخش ۱۴۸ - اشارة الی بعض بطون قوله تعالی و جنة عرضها السموات و الارض

اصل جنات جنت الذات است

عرضها الارض و السماوات است

ارض چه بود، حقایق اعیان

مستقر در نشیمن امکان

آسمان چه صفات یا اسما

متأثر ز حکم شان اشیا

بود اعیان باسرها و صفات

مندمج در نخست رتبه ذات

وحدت صرف و هستی ساذج

بود اینها همه در او مدرج

امتیازی و اختلافی نه

اتفاقی و ائتلافی نه

ذات خود را چو کرد بر خود عرض

عرضش این آسمان شد و این ارض

هم درآمد به کسوت اسما

هم برآمد به صورت اشیا

لیک در علم خویش نی در عین

بود در علم مندمج کونین

باز دیگر چو عرض کرد آغاز

کرد ارض و سمای دیگر ساز

ارض شد ملک و آسمان ملکوت

هر دو در تحت سطوت جبروت

شاید چو بار نخست در دومین

عرض او عین آسمان و زمین

هر چه در غیب ذات باطن بود

در شهادت ظهور کرد و نمود

آنچه در وی تجرد و تأثیر

گشت ظاهر شد آسمان و اثیر

آسمانی ولیک روحانی

نه هیولانی و نه جسمانی

وانچه آمد مخالف ارواح

ارض اجساد باشد و اشباح

طبقات است آن زمین و ازان

باشد اطباق آسمان جهان

ذات حق را که جنت آیین است

عرضهاالارض و السما این است

چون عیان شد ز غیب قدس قدم

عرضش این هر دو شد نه بیش و نه کم

بخش ۱۴۹ - در معنی قوله علیه السلام الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا

قال خیرالوری علیه سلام

انما الناس هجع و نیام

فاذا جائهم و ان کرهوا

سکرة الموت بعدها انتبهوا

آدمیزاده در مبادی حال

پی نفس و هوا رود همه سال

غیر تن پروری ندارد خوی

سوی دانشوری نیارد روی

خواب غفلت گرفته چشم دلش

نگذشته نظر ز آب و گلش

پی نبرده ز فرط نادانی

جز به لذات جسم و جسمانی

لذت او در آن بود محصور

همت او بر آن بود مقصور

غرض او بود ز جنبش و کسب

اکتساب مراد نفس فحسب

حرکاتش همه هوا و هوس

نزد بی هوای نفس نفس

سکناتش برای نفس تمام

خود نگیرد به غیر نفس آرام

عقل و روح قوا و ارکان را

جمله اقطاع کرده شیطان را

گشته هر یک به شغل دیگر بند

که نیارد گسست ازان پیوند

هر چه با او همی کند شیطان

نیست از وی مخالفت امکان

در کفش مانده سخت مضطر و خوار

همچو آن زن به دست آن عیار

بخش ۱۵۰ - حکایت بر سبیل تمثیل

داشت در ده مقام بیوه زنی

تازه رویی و نازنین بدنی

بود در کنج خانه مالامال

یک دو خم روغنش چو آب زلال

روزی افتاد حاجتش که به شهر

برد آن وز بهاش گیرد بهر

کرد ازان پر دو خیک و بر خر بست

جست بالا و در میانه نشست

مرد وار از گزند راه آزاد

خر سواره به شهر روی نهاد

چون ز ده دور گشت مقداری

آمد از ره پدید عیاری

پیش راهش گرفت کای خواهر

بلکه خورشید و ماه در چادر

از کجا می رسی چه داری بار

واندر این شهر با که داری کار

گفت با کس به شهر کارم نیست

رفتن از ده جز اضطرارم نیست

بار من روغن است و می کوشم

کش رسانم به شهر و بفروشم

گفت بگشای بار خویش که من

می روم سوی ده پی روغن

تا هم اینجا بهاش بشمارم

تو به ده من به شهر روی آرم

زن فرو جست و بار خویش بگشاد

خیک ها هر دو پیش مرد نهاد

مرد یک خیک را دهان بدرید

روغنش بهر امتحان بچشید

داد در دست زن که دار نگاه

تا به خیک دگر گشایم راه

زود بگشاد خیک دیگر سر

داد بیچاره را به دست دگر

چون دو دستش به خیک شد بسته

دست بردش به بند آهسته

کرد بیرون ز پاش شلوارش

بست کالای خویش در بارش

زن بیچاره چون به دفع فساد

نتوانست دست خویش گشاد

زانکه گر شور و جنگ می انگیخت

خیک روغن به خاک ره می ریخت

به ضرورت به کار تن در داد

نام و ناموس را به گوشه نهاد

گر ز روغن فراغتش بودی

دامن عصمتش نیالودی

بگسستی ز خیک چنگ و به جنگ

کار را بر حریف کردی تنگ

ای بسا کس که لاف مردی زد

دم ز آیین رهنوردی زد

همچو آن زن به این و آن شد بند

خویش را زیر حکم دیو افکند

زیر فرمان دیو شد ساکن

شد فضیحت ازان سکون لیکن

غفلتش بست دیده ادراک

که ندارد ازان فصیحت باک

روز آخر که مرگ مردم خوار

کند از خواب غفلتش بیدار

شود از کار و بار خویش آگاه

که بر او مکر دیو چون زده راه

یادش آید که در جوار خدای

بارها زد به جرم و عصیان رای

فعل های قبیح ازو صادر

گشت و حق بود حاضر و ناظر

یادش آید که در فلان ساعت

دیو چون زد بر او ره طاعت

رخ ز فرمان گذاری حق تافت

سوی کید و فریب دیو شتافت

هر چه در شصت سال یا هفتاد

کرد از شر و خیر پیش افتاد

یک به یک پیش چشم او دارند

آشکارا به روی او آرند

بگذارند ز گنبد والا

بانگ یا حسرتا و واویلا

بخش ۱۵۱ - قال الله تعالی یا حسرتی علی ما فرطت فی جنب الله

حسرت از جان او برآرد دود

وان زمان حسرتش ندارد سود

بس که ریزد ز دیده اشک ندم

غرق گردد ز فرق تا به قدم

و آب چشمش شود در آن شیون

آتشش را به خاصیت روغن

کاش این گریه پیش ازین کردی

غم این کار پیش ازین خوردی

دادی از جویبار دیده نمی

شستی از نامه سیه رقمی

نم چه سود این زمان که کشت امل

خشک گشت از تف سموم اجل

گریه روزی که بود فایده مند

از جهالت به خنده شد خرسند

چون زمان نشاط و خنده رسید

آبش از چشم و خون ز دل بچکید

حق چو فلیضحکوا قلیلا گفت

او ز بس خنده همچو غنچه شکفت

جوی چشمش شد ترشح جو

هرگز از چشمه سار فلیبکوا

لاجرم روز ضحک و استبشار

خون فشاند ز دیده خونبار

همه ضاحک ز عیش و مستبشر

او ز رنج و عنا عبوس و کدر

بخش ۱۵۲ - تنبیه للغافلین و ایقاظ للنائمین

ای به مهد بدن چو طفل صغیر

مانده در دست خواب غفلت اسیر

پیش ازان کت اجل کند بیدار

گر نمردی ز خواب سر بردار

چون در مدح عاشقان سفتند

تتجافی جنوبهم گفتند

چه نهی تن به بستر و بالشت

سر برآور که زشت باشد زشت

دوست بیدار و مرد عشق آیین

سر راحت نهاده بر بالین

یار هشیار و مرد عشق پرست

خفته در خوابگاه عشرت مست

پیش عارف که ره به حق برده

زنده حق است و غیر حق مرده

زنده جاودان تو را بر سر

مردگان را چه می کشی در بر

حی قیوم پیش تو قائم

تو گرفتار مردگان دائم

چشم بر چشم تو خبیر و بصیر

چشمت از مردگان تمتع گیر

چندباشی درین معامله گرم

شرم بادت ازین معامله شرم

چون حیا شعبه ای ز ایمان است

بیحیایی دلیل طغیان است

هر که موقن بود به آنکه خدای

حاضر و ناظر است در همه جای

در و دیوار و حاجب و بواب

نیست بر دیدن خدای حجاب

در پس پرده های تو بر تو

کی تواند مخالفت با او

هر که داند کز اوج قمه عرش

تا حضیض بساط خاکی فرش

از ملایک پر است و از ارواح

مطلع بر هیاکل و اشباح

کی تواند به جنبش و آرام

بر امور قبیح کرد اقدام

هر که داند که کاملان بشر

که نهانند در میان بشر

کون با هر بلندی و پستی

پیش ایشان بود کف دستی

از همه خوب و زشت آگاهند

لیک افشای آن نمی خواهند

کی تواند ز طبع دیو سرشت

دست بردن به فعل ناخوش زشت

هر که داند که مؤمن آگاه

متفرس بود به نورالله

خواند از لوح های چهره عیان

هر چه باشد نهان ز خلق جهان

کی تواند که در شب دیجور

کرده پنهان هزار فسق و فجور

بدر آید ز خانه وقت صباح

مترسم به رسم اهل صلاح

سخنش آنکه دوش پاس پسین

دیده ام خواب آن و واقعه این

با نبی یا ولی شدم همدم

ساخت در راز خود مرا محرم

که فلان میر یا فلان دستور

یا فلان صدر افتخار صدور

خاصه ما و برگزیده ماست

نام او ثبت در جریده ماست

دولت او مدام خواهد بود

جاه او مستدام خواهد بود

سازدش گردش سنین و شهور

بر ادعای مظفر و منصور

بافد القصه آن خوش آمد باف

صد ازینها ز تار و پود گزاف

بر قد هر کسی مناسب او

که بود لایق مناصب او

طرفه تر آنکه این تنک خردان

گروند از کمال حرص بدان

هر چه بر امتداد جاه و جلال

باشد از نوم یقظه او دال

یک به یک را کنند ازو باور

نپسندند کان شود دیگر

طبع انسان بر آن بود مجبول

که کند هر چه خیر اوست قبول

هر خوش آمد که گوییش به دروغ

گیردش نفس ازان دروغ فروغ

گرچه باشد همه خطا و غلط

نکند رد آن به هیچ نمط

کند اذعان به صدق گوینده

همچو آن ساده مرد خربنده

بخش ۱۵۳ - قصه روستایی که درازگوش پیر لنگ پشت ریش به بازار خر فروشان برد، دلال فریاد برداشت که کی می خرد خری جوان روان تندرست، روستایی چون آن بشنید باور داشت و از فروختن درازگوش پشیمان شد

پاسخش داد کای سلیم القلب

کرده دهر از تو فهم و دانش سلب

بلکه هرگزتو را نبوده ست آن

کز تو گویم کس ربوده ست آن

سالها شد که راکب اویی

قصه او ز من چه می جویی

به گزافی که بر زبان دو سه یار

راندم از بهر گرمی بازار

در صفت های این متاع سقط

از جهالت چه اوفتی به غلط

خواجه را بین که عمرهای دراز

بوده در حرص و بخل و خست و آز

غیر جمع درم نورزیده

گرد کسب کرم نگردیده

گر کشندش ز کام سی دندان

به ازان کز دهانش یک لب نان

گر کنندش ز پنجه پنج انگشت

ندهد حبه ای برون از مشت

ور درم واری از کفش ببرند

به که دیناری از کفش ببرند

چون نهد خوان در آفتاب به پیش

گیرد از ترس دست سایه خویش

مگسی کافتدش به کاسه درون

نا مکیده نیفکند به برون

کرده بر خاطر آن مبرد خوش

نحو را چون کسایی و اخفش

صرف دینار و درهم مجموع

پیش او هست مطلقا ممنوع

بس که می داردش ز کسر نگاه

نیست کس را به کسری از وی راه

صرف را چون ندید صرفه خویش

حرفی از نحو ساخته حرفه خویش

با چنین سیرت ار کند به مثل

مدح او طامعی خسیس و دغل

کای چو حاتم به جود گشته سمر

پیش تو صد چو معن بسته کمر

صیت جود کف تو در عالم

طعن معن است و ماتم حاتم

ذکر حاتم به عهد تو تا کی

شد ز نام تو نامه او طی

پیش تو یاد معن بی معنی ست

هر گدایی ز جود تو معنی ست

ز ابلهی گوش سوی او دارد

گفته اش جمله راست پندارد

زاغ عجب اندر آشیان دماغ

نهدش بیضه زان فسانه و لاغ

از خیالش زند نهالی سر

کش بود کبر برگ و نخوت بر

هرگز آن ابله سفله پیشه

نکند در دل خود اندیشه

کانچه گفت آن منافق طامع

نیست قطعا مطابق واقع

همه کذب است و افترا و نفاق

ندهد بویی از وفا و وفاق

نخوت آرد ز جانب ممدوح

که کند سد بابهی فتوح

زور و بهتان ز جانب مادح

که بود در کمال دین قادح

باشد القصه هر دو را مشئوم

زان به شرع هدی بود مذموم

ساده مردی ز عقل دور ترک

داشت در ده یکی ضعیف خرک

خرکی پیر و سست و لاغر و لنگ

که نرفتی دو روز یک فرسنگ

بس که از روزگار دیده دروش

نمی دم او به جای مانده نه گوش

هرگز از ضرب گز نیاسودی

راه را جز به گز نپیمودی

بود دایم ز زخم مرد سلیم

سرخ کیمخت او به رنگ ادیم

گر رسیدی به جو یکی باریک

همه عالم بر او شدی تاریک

ور شدی راه هم ز بولش گل

بودی از گل گذشتش مشکل

روزی آن ساده سوی شهرش برد

به حریفان خر فروش سپرد

یکی از جمع خر فروشانه

بهر آن کار ریش زد شانه

بانگ می زد که کیست در بازار

که خرد بهر خود خری رهوار

خر مگو استری جوان و روان

سخت در راه و تند در میدان

جهد از جای اگر رسد به مثل

سایه تازیانه اش به کفل

بلکه بر سایه اش گر آید نیش

گامها بگذرد ز سایه خویش

می جهد همچو باد جای به جای

می رود همچو آب در گل و لای

هست جوی بزرگ و نهر عظیم

پیش او کم ز جدول تقویم

خلق ازان گفت و گوی می خندید

لیک آن ساده مرد چون بشنید

سر فراگوش خر فروش آورد

کای به بازار خر فروشان فرد

اگر این قصه راست می گویی

راه این عرصه راست می پویی

سخنی گویمت به من کن گوش

به منش باز ده به کس مفروش

دیر شد کین چنین ستوده الاغ

که تو گفتی کنم به شهر سراغ

ای عجب کان خود آن من بوده ست

روز و شب زیر ران من بوده ست

یار در خانه و به گرد جهان

من طلبکارش آشکار و نهان

بخش ۱۵۴ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم احثواالتراب فی وجوه المداحین: کذا فی صحیح المسلم رحمة الله علیه و فیه ایضا مدح رجل عند النبی صلی الله علیه و سلم. قال صلی الله علیه و سلم: ویحک قطعت عنق صاحبک

گوش بر مدح مدح گو کم نه

بلکه احث التراب فی وجهه

مدح گوی تو در برابر تو

خاک ادبار ریخت بر سر تو

هر چه بر تو ز نفس شورانگیز

ریخت بردار و بر رخ او ریز

پیش خیر بشر نکو سیری

کرد روزی ستایش دگری

گفت ویحک قطعت عنق اخیک

ساختی روز روشنش تاریک

مدحت یار خویش بگزیدی

گردن یار خویش ببریدی

گرچه کردی بلند مقدارش

کشتی از تیغ عجب و پندارش

جان قدسی که جسم خاک وی است

عجب و پندار وی هلاک وی است

باشد او را در این سپنج سرای

زندگانی و زندگی به خدای

از خدا چون به خود شود محجوب

صدمت مرگ بر وی آرد کوب

ظاهرا گرچه زنده اش خوانی

باطنا مرده است تا دانی

انما الناس کلهم موتی

نیست جز اهل علم مستثنی

لیک علمی که باشدت قائد

که بدان سوی حق شوی عائد

پرده از دیده تو بردارد

جز حقیقت به دیده نگذارد

بردت زین حیات حس امید

زنده ای سازدت به حق جاوید

نایدت پیش چشم ذوق و شهود

غیر حق قدیم و حی ودود

همه را ظل ذات او بینی

جلوه گاه صفات او بینی

چون به ذات و صفات خود نگری

پی به آن ذات و آن صفات بری

گر کسی گویدت ثنا و مدیح

به بیان بدیع و لفظ فصیح

گرچه بر تو ز وی شود واقع

دانی آن را ز حق به حق راجع

نخوت و کبر بر تو ره نزند

آفت عجب گرد تو نتند

ور تو هم لب به نطق بگشایی

که کسی را به مدح بستایی

مدح تو حمد حق بود یکسر

لیک ظاهر به صورت مظهر

نبود باعث تو حرص و طمع

از پی دفع جوع و جذب شبع

بر چنین مادح و چنین ممدوح

کند این مدح فتح باب فتوح

همچو مدح ابوفراس شهیر

به فرزدق بر صغیر و کبیر

بر امامی که عابدین را زین

بود اعنی علی سلیل حسین

بخش ۱۵۵ - هشام بن عبدالملک در طواف کعبه بود هر چند خواست که حجرالاسود را استلام کند به واسطه ازدحام طایفان میسرش نشد به جانبی بنشست و مردم را نظاره می کرد. ناگاه حضرت امام زین العابدین علی بن الحسین بن علی رضی الله عنهم حاضر شد و به طواف خانه اشتغال نمود چون به حجرالاسود رسید همه مردمان به یک جانب شدند تا نقبیل حجرالاسود کرد یکی از اعیان شام که همراه هشام بود پرسید که این چه کس است؟ هشام گفت نمی شناسم از ترس آنکه مبادا اهل شام به وی رغبت نمایند. فرزدق شاعر آنجا حاضر بود گفت من می شناسمش و در جواب سائل قصیده ای انشا کرد بیست بیت کما بیش در تعریف و تمدیح امام زین العابدین رضی الله عنه

پور عبدالملک به نام هشام

در حرم بود با اهالی شام

می زد اندر طواف کعبه قدم

لیکن از ازدحام اهل حرم

استلام حجر ندادش دست

بهره نظاره گوشه ای بنشست

ناگهان نخبه نبی و ولی

زین عباد بن حسین علی

در کسای بها و حله نور

بر حریم حرم فکند عبور

هر طرف می گذشت بهر طواف

در صف خلق می فتاد شکاف

زد قدم بهر استلام حجر

گشت خالی ز خلق راه و گذر

شامیی کرد از هشام سؤال

کیست این با چنین جمال و جلال

از جهالت در آن تعلل کرد

وز شناساییش تجاهل کرد

گفت نشناسمش ندانم کیست

مدنی یا یمانی یا مکی ست

بوفراس آن سخنور نادر

بود در جمع شامیان حاضر

گفت من می شناسمش نیکو

زو چه پرسی به سوی من کن رو

آن کس است این که مکه و بطحا

زمزم و بوقبیس و خیف و منا

حرم و حل و بیت و رکن و حطیم

نادوان و مقام ابراهیم

مروه مسعی صفا حجر عرفات

طیبه و کوفه کربلا و فرات

هر یک آمد به قدر او عارف

بر علو مقام او واقف

قرة العین سیدالشهداست

غنچه شاخ دوحه زهراست

میوه باغ احمد مختار

لاله راغ حیدر کرار

چون کند جای در میان قریش

رود از فخر بر زبان قریش

که بدین سرور ستوده شیم

به نهایت رسید فضل و کرم

ذروه عزت است منزل او

حامل دولت است محمل او

از چنین عز و دولت ظاهر

هم عرب هم عجم بود قاصر

جد او را به مسند تمکین

خاتم الانبیاست نقش نگین

لایح از روی او فروغ هدی

فایح از خوی او شمیم وفا

طلعتش آفتاب روز افروز

روشنایی فزای و ظلمت سوز

جد او مصدر هدایت حق

از چنان مصدری شده مشتق

از حیا نایدش پسندیده

که گشاید به روی کس دیده

خلق ازو نیز دیده خوابانند

کز مهابت نگاه نتوانند

نیست بی سبقت تبسم او

خلق را طاقت تکلم او

در عرب در عجم بود مشهور

کو مدنش مغفل مغرور

همه عالم گرفت پرتو خور

گر ضریری ندید ازان چه ضرر

شد بلند آفتاب بر افلاک

بوم اگر زان نیافت بهره چه باک

بر نکو سیرتان و بدکاران

دست او ابر موهبت باران

فیض آن ابر بر همه عالم

گر بریزد همی نگردد کم

هست ازان معشر بلند آیین

که گذشتند ز اوج علیین

حب ایشان دلیل صدق و وفاق

بعض ایشان نشان کفر و نفاق

قربشان پایه علو و جلال

بعدشان مایه عتو و ضلال

گر شمارند اهل تقوا را

طالبان رضای مولا را

اندر آن قوم مقتدا باشند

واندر آن خیل پیشوا باشند

گر بپرسد ز آسمان بالفرض

سائلی من خیار اهل الارض

بر زبان کواکب و انجم

هیچ لفظی نیاید الاهم

هم غیوث الندی اذا وهبوا

هم لیوث الثری اذا نهبوا

ذکرشان سابق است در افواه

بر همه خلق بعد ذکرالله

سر هر نامه را رواج فزای

نام ایشانست بعد نام خدای

ختم هر نظم و نثر را الحق

باشد از یمن نامشن رونق

بخش ۱۵۶ - تمام شدن انشاء قصیده فرزدق در مدح امام زین العابدین رضی الله عنه و غضب کردن هشام بر فرزدق و حبس کردن وی

چون هشام آن قصیده غرا

که فرزدق همی نمود انشا

کرد از آغاز تا به آخر گوش

خونش اندر رگ از غضب زد جوش

بر فرزدق گرفت حالی دق

همچو بر مرغ بینوا عقعق

ساخت در چشم شامیان خوارش

حبس فرمود بهر آن کارش

اگرش چشم راستین بودی

راست کردار و راست دین بودی

دست بیداد و ظلم نگشادی

جای آن حبس خلعتش دادی

ای بسا راست بین که شد مبدل

از حسد حس او و شد احول

آنکه احول بود ز اول کار

چون شود حالش از حسد هشدار

آفت دیده حسد رمد است

رمد دیده خرد حسد است

از حسد دیده خرد شد کور

وز رمد دیده حسد بی نور

جان حاسد ز داغ غم فرسود

وز غم آسوده خاطر محسود

دایما از طبیعت فاسد

بر خدا معترض بود حاسد

که چنان مال یا منال چرا

مر فلان را همی دهد نه مرا

گر بدانم نمی کند خوشدل

کاش ازو نیز سازدش زایل

حسدالمرء یأکل الحسنات

و ان اعتاد کسبها سنوات

نکشد از شر شرر هیزم

آن ضرر کز حسد کشد مردم

آن حسد خاصه کاهل نفس و هوا

می برند از گزیدگان خدا

جای اینان مقر قرب و وصال

جای آنان جحیم بعد و نکال

ز آسمان مه همی دهد پرتو

بر زمین سگ همی زند عوعو

ز آسمان خور همی درخشد فاش

بر زمین کور می شود خفاش

بخش ۱۵۷ - خبر یافتن زین العابدین از مدیح فرزدق و دوازده هزار درم فرستادن برای وی و گفتن فرزدق که من اشعار بسیار گفته بودم و مدایح دروغ آورده این ابیات بهر کفارت بعضی از آنها گفتم برای خدای عز و جل و دوستی فرزندان رسول الله صلی الله علیه و سلم

قصه مدح بوفراس رشید

چون بدان شاه حق شناس رسید

از درم بهر آن نکو گفتار

کرد حالی روان ده و دو هزار

بوفراس آن درم نکرد قبول

گفت مقصود من خدا و رسول

بود ازان مدح نی نوال و عطا

زانکه عمر شریف را ز خطا

همه جا از برای هر همجی

کرده ام صرف در مدیح و هجی

تافتم سوی این مدیح عنان

بهر کفارت چنان سخنان

قلته خالصا لوجه الله

لا لان استعیض ما اعطاه

قال زین العباد و العباد

مانؤدیه عوض لا نرتاد

زانکه ما اهل بیت احسانیم

هر چه دادیم باز نستانیم

ابر جودیم بر نشیب و فراز

قطره از ما به ما نگردد باز

آفتابین بر سپهر علا

نفتد عکس ما دگر سوی ما

چون فرزدق به آن وفا و کرم

گشت بینا قبول کرد درم

از برای خدای بود و رسول

هر چه آمد ازو چه رد چه قبول

بود ازان هر دو قصدش الحق حق

می کنم من هم از فرزدق دق

رشحه ای زان سحاب لطف و نوال

که رسیدش ازان خجسته مال

زان حریفم اگر رسد حرفی

بندم از دولت ابد طرفی

صادقی از مشایخ حرمین

چون شنید آن نشید دور از شین

گفت نیل مراضی حق را

بس بود این عمل فرزدق را

کز جز اینش ز دفتر حسنات

برنیاید نجات یافت نجات

مستعد شد رضای رحمان را

مستحق شد ریاض رضوان را

زانکه نزدیک حاکم جائر

کرد حق را برای حق ظاهر

بخش ۱۵۸ - در بیان آنکه مدح اهل بیت رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم در حقیقت مدح مادح است به محبت و مناسبت با ایشان

مادح اهل بیت در معنی

مدحت خویشتن کند یعنی

مؤمنم موقنم خدای شناس

وز خدایم بود امید و هراس

از کجی ها در اعتقادم پاک

نیست از طعن کج نهادم باک

دوستدار رسول و آل ویم

دشمن خصم بد خصال ویم

جوهر من ز کان ایشان است

رخت من از دکان ایشان است

همچو سلمان شدم ز اهل البیت

گشت روشن چراغ من زان زیت

انا مولی لهم و مولی القوم

کان منهم و لا أخاف اللوم

مست عشقند عاشقان دائم

لایخافون لومت اللائم

چون بود عشق صادقان درسم

کی ز کید منافقان ترسم

این نه رفض است محض ایمان است

رسم معروف اهل عرفان است

رفض اگر هست حب آل نبی

رفض فرض است بر ذکی و غبی

لوکان رفضا حب آل محمد

فلیشهد الثقلان انی رافضی

شافعی آن که سنت نبوی

ز اجتهاد قویم اوست قوی

به زبان فصیح و لفظ متین

گفت در طی شعر سحر آیین

گر بود رفض حب آل رسول

یا تولا به خاندان بتول

گو گوا باش آدمی و پری

که شدم من ز غیر رفض بری

کیش من رفض و دین من رفض است

رفع من رفض و مابقی خفض است

بخش ۱۵۹ - در مذمت آنان که صحابه کرام را رضی الله عنهم مذمت می کنند و بیان آنکه مذمت جاهل در حقیقت محمدت است و محمدت او مذمت

هر که را رفض خلق شد خلق است

نه خلق بلکه ننگ ما خلق است

چه بتر زان که ابلهی ز عوام

لب گشاید به سب صحب کرام

چه بتر زان که جاهلی ز سفه

گوید اندر حق صحابه تبه

آن که باشد مدیحش از ذم کم

چون بود گر برآرد از ذم دم

وان که باشد دعای نفرین بوی

چون بود گر کند به نفرین روی

مدح جاهل به صورت ار مدح است

گر به معنی نظر کنی قدح است

ورچه قدحش بود به ظاهر قدح

لیک باشد ز روی معنی مدح

زانکه مدح از مناسبت خیزد

جنس در مدح جنس آویزد

نقص باشد ز مرد صاحبدل

که بود همطویله جاهل

قدح کردن ز جنی و انسی

هست برهان بعد و ناجنسی

دور بودن ز شیوه جهال

از سمات فضیلت است و کمال

. . .

. . .

بخش ۱۶۰ - در تفسیر قوله تعالی: انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا

معنی انما یرید الله

آن بود پیش عارف آگاه

که خدا را ز لوث رجس و فساد

هست تطهیر اهل بیت مراد

نیست پوشیده بر اولوالأفهام

که بود رجس بدترین آثام

چون بود رجس زلت و عصیان

نیست تطهیر آن بجز غفران

پس همه اهل بیت مغفورند

وز عقوبات آخرت دورند

از گنه چون بریست ذمتشان

نتوان بهر آن مذمتشان

از معاصی مدارشان معصوم

وز ذمایم مسازشان مذموم

از یکی گر جریمه ای دانی

کش نهفتن به شرع نتوانی

بر وی احکام شرع اجرا کن

زانچه مشروع نی تبرا کن

به طبیعت مکن در آن مدخل

دین خود را بدان مکن مختل

ور شود با یکی ز صحبت نبی

در مقام جفا و بی ادبی

زان حکایت به لطف منعش کن

با وی از حکم شرع گوی سخن

لب به گفتار ناسزا مگشای

ناسزا را به ناسزا مزدای

به تعصب مگوی دشنامش

جز به حسن ادب مبر نامش

چه عجب کز وی آن کلام فضول

در گذارند بهر روح رسول

تو مؤاخذ شوی به آن هذیان

که تو را یافت بر زبان جریان

اهل بیت طهارتند اینها

نور چشم بصارتند اینها

اختر برج شرع و ایمانند

گوهر درج صدق و احسانند

بهره مندند از نبی و نبیه

کالولد گفته اند سر ابیه

همه جزوند زان چراغ سبل

هست در جزو شمه ای از کل

آید آن شمه مایه تأثیر

جزو همچون مس است و آن اکسیر

چون ز اکسیر رو نماید اثر

مس اگر کوهاست گردد زر

گشته ز اکسیر زر ناب این مس

گ چه مس می‌نماید اندر حس

پیش حس مس و پیش عقل زر است

پیش آن سنگ و پیش این گهر است

مکن از حس زر و گهر را رد

که اغالیط حس ندارد حد

گر زر ناب از مس آلاید

قیمت زر ازان نفرساید

رنگ مس نیست بر رخ زر غش

بهر بیگانگان بود روکش

آن بود غش که زرگر قلاب

مس نماید به صورت زر ناب

تا بدان ابلهی فریب خورد

گیرد آن مس قلب و زر شمرد

بخش ۱۶۱ - در مذمت آن طایفه شقاوت مال که خود را آل نبی و اهل بیت او شمرند صلی الله علیه و علی آله و سلم: و حال آنکه نباشند. قال صلی الله علیه و سلم: لعن الله الداخل فینا بغیر نسب و الخارج عنا بغیر سبب

همچو این جاهلان جاه طلب

که غلو کرده در علو نسب

پدر و مادر از نسب عاری

پسر افتاده در نسب داری

دی پدر از اراذل قروی

پسر امروز سید علوی

مادرش لولی و پدر لالا

از زند دم ز حیدر و زهرا

سازد از آل مصطفی خود را

گوید از نسل مرتضی خود را

گوید این لیک خلق و فعل و فنش

می کند دمبدم دروغ زنش

پسری کش پدر مغیره بود

مر نبی را چه سان نبیره بود

کی بود ز اهل بیت آن نااهل

که گریزد ز جهل او بوجهل

زد خری لاف با خران دگر

که مرا رخش رستم است پدر

داد از آنها یکی جوابش باز

که گواه تو بس دو گوش دراز

پشک در نافه شد که من مشکم

می دهد بوی خوش تر و خشکم

نافه را چون گشاد مشک فروش

شد سیه زان گزاف گفتن روش

روبهی گفت با شتر که عمو

ز کجا می رسی درست بگو

می رسم گفت حالی از حمام

شسته ام ز آب سرد و گرم اندام

گفت روبه که شاهدی اینت

بس بود دست و پای چرکینت

اثر شستن همه اعضا

هست بر پاشنه تو را پیدا

می ندانم که با ولی و نبی

این چه گستاخی است و بی ادبی

ناکسان چون کنند و بی باکان

نسبت خویش با چنان پاکان

مایه زرقو قلبی و دغلی

چون بود نقد مصطفی و علی

مرغ مایل به دانه تلبیس

چون بود ز آشیانه تقدیس

میوه بد مذاق تلخ سرشت

چون بود حاصل از درخت بهشت

کی چو نافه خریطه سرگین

فتد از ناف آهوی مشکین

هذیان مسیلم کذاب

چون بود زاده حدیث و کتاب

چون بود موجبه مقدمتین

سلب شر است در نتیجه و شین

می دهد سلب در نتیجه شان

که نشد آن ز موجبات عیان

لعن الله تارکا لادب

داخلا بینهم بغیر نسب

باد لعنت بر آن که مهره خر

کرد پیوند سلک در و گهر

باد لعنت بر آن که دیده بدوخت

خاک تیره به نرخ مشک فروخت

باد لعنت بر آن که روی اندود

کرد مس را و همچو زر بنمود

پیش ازین فاضلان بسی بودند

که ز کسب و هنر نیاسودند

بود در هر زمان و در هر حال

سعیشان در مزید فضل و کمال

هنری جا نکرد در دلشان

که به کوشش نگشت حاصلشان

نسب اهل بیت بر خواندند

لیک در کسب آن فرو ماندند

با کمال جلی و قدر سنی

نه حسینی شدند نه حسنی

حبذا قابلان این دوران

کز حسب آنچه بود در امکان

عمر در جست و جو به سر بردند

تا ز امکان به فعلش آوردند

بعد ازان پای سعی فرسودند

در نسب راه کسب پیمودند

از نسب نامه های آل رسول

هر نسب شان که اوفتاد قبول

نسبت خویشتن بدان کردند

گوهر خویش را عیان کردند

ساختند آل خویش را به ستم

همچو استاد آلگر به بقم

شد ز جولاهگی و مال گری

حالشان منتقل به آلگری

لیک باشد به حکم عقل محال

که گلیم سیاه گردد آل

آن خسان کین محال می طلبند

زرد رویی آل می طلبند

بفرست ای خدای حجاجی

بر سر او ز معدلت تاجی

تا چنان کاولین ز نفس جهول

کرد جد در زوال آل رسول

کند این آخرین به دانش و داد

دفع این زادگان شر و فساد

شوید از آب تیغ میغ آثار

از شعار جمال آل این عار

بخش ۱۶۲ - در بیان آنکه چون کسی را با حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم نسبت دینی درست نباشد دعوی نسبت طینی سودی ندارد

پادشاهانه مجلسی می ساخت

نرد صحبت به هر کسی می باخت

برد روزی ز ذوق راهروی

ره بدان جمع سیدی علوی

شوکت و جاه شیخ را چو بدید

شوک آن شوکتش به سینه خلید

گفت هستم من آل پیغمبر

این بزرگی مرا بود در خور

با چنین رفعت نسب که مراست

این بزرگی نصیب شیخ چراست

هر خیالی که در مقابل شیخ

کرد اندیشه تافت بر دل شیخ

شیخ آیینه ایست لیکن کری

رویش از زنگ احتجاب بری

گشته در مرکز جهان مرکوز

رو به روی جهانیان شب و روز

هر چه ظاهر شود ز جمله جهات

منعکس گردد اندر آن مرآت

پیش این شیخ اگر روی زنهار

خاطر از زشت و خوب خالی دار

کانچه باشد بدان دل تو گرو

بر دل شیخ افکند پرتو

گر بود زشت آه و واویلی

ور بود خوب سادگی اولی

ساده نه لوح خویش پیش دبیر

تا شود از دبیر حرف پذیر

تا بود لوح تو حریف حروف

کی به تحریر او شود موصوف

گفت القصه شیخ با علوی

کای فروغ چراغ مصطفوی

نز نسب یافت آنچه جد تو یافت

از نسب کس به قرب حق نشتافت

گر نسب ساختی سرافرازش

بو لهب نیز بودی انبازش

من هم این از نسب نیافته ام

لیک در پیروی شتافته ام

مصطفی را ز فضل ربانی

گشته ام در متابعت فانی

به ره سنتش فرو شده ام

تا به حدی که جمله او شده ام

هستی من در او چو او برسید

حق به محبوبی خودم بگزید

شیخ مهنه که در فضای وجود

کس ازو مه نبود ز اهل شهود

بود صافی ز رنگ کبر و ریا

تافت زو عکس کبریای خدا

بخش ۱۶۳ - تفسیر قوله تعالی: قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله

با نبی گفت ایزد متعال

که به امت رسان به لطف مقال

ان تحبوا الاله فاتبعون

نیست کار از متابعت بیرون

مایه قرب حق متابعت است

پیروان را سبق متابعت است

هر که در اتباع من شد گم

سر زد آخر ز جیب یحببکم

هر که جان در متابعت در باخت

حکم یحببکم الله ش بنواخت

مقبلی ناکشیده محنت و رنج

بردش اقبال و بخت تا سر گنج

در ره گنجخانه جای به جای

ماند بر خاک ازو و نشانه پای

هر که دیده بر آن نشانه نهاد

دولتش ره به گنجخانه گشاد

وان که ره دور ازان نشانه سپرد

گم شد و ره به گنجخانه نبرد

گنج جذب خدای ذوالمنن است

ره سوی آن رعایت سنن است

هر که در بند آن رعایت بیش

بهره زان گنج بیش گیرد و پیش

مصطفی کز مقام مجذوبی

شد مکرم به نام محبوبی

ز آفرینش نخست مطلوب اوست

لم یزل لایزال محبوب اوست

هر که با او مشارکت خواهد

جان به راه متابعت کاهد

خویشتن را بدو کند مانند

تا شود همچو او سعادتمند

جذب حق پیش راه او گیرد

وز سرش تا قدم فرو گیرد

بخش ۱۶۴ - در بیان آنکه هر چیزی را که با معشوق در اموری مشابهت باشد به قدر مشابهت عاشق را به او میل افتد

هر که در راه عاشقی روزی

خورده باشد غم دل افروزی

هر چه همرنگ یار او باشد

از دل و جان شکار او باشد

مه برآید به سوی او نگرد

حسن و خوبی روی او شمرد

سرو بیند به قد او نازد

صفت سرو نازش آغازد

وقت گل سوی باغ بشتابد

بو که از باغ بوی او یابد

دامن گل ز خون دل شوید

بوی پیراهنش ز گل جوید

نرگس مست را بخواباند

که به چشمان مست او ماند

سر زلف بنفشه تاب دهد

سبزه را ز ابر دیده آب دهد

کان ز زلف کجش بود تاری

وین ز خط خوشش نموداری

با لب غنچه خنده ساز کند

جعد سنبل کشد دراز کند

کان ز لعلش برد شکر خنده

وین ز جعدش بود سر افکنده

چون ببیند به کوه کبک دری

که کند در خرام جلوه گری

سر نهد پیش او به صد خواری

که تو رفتار یار من داری

یاد آن چشم خوابناک کند

چشمشان از غبار پاک کند

بر کهن منزلی که روزی یار

خانه کرده ست یا فکنده گذار

نگذرد زان مرابع و اطلال

تا نسازد ز گریه مالامال

ریزد از ابر دیده چندان خون

که شود دامن دمن گلگون

گر بیابد یکی شکسته سفال

قدحی گیردش خجسته به فال

باده عشق و شوق نوشد ازو

همچو میخوارگان خروشد ازو

گاه با دیگدان شود دمساز

گاه با خیمه پاره گوید راز

گاه سازد ز خاک و خاکستر

بهر خواب پسین خود بستر

اثر پای ناقه اش به وحل

آورد عاشقانه رقص جمل

هر چه بیند به عالم القصه

کز جمال ویش بود حصه

کند از جان و دل بدان میلی

همچو مجنون به جانب لیلی

هر کجا بیند آن جمال افزون

گیردش بیش جذب عشق و جنون

بخش ۱۶۵ - قصه خلاص کردن مجنون آهو را از دست صیاد به سبب مشابه بودن وی لیلی را

صید جویی به دشت دام نهاد

آهوی وحشیش به دام افتاد

بست پایش چو بود در دل وی

کش برد زنده تا نواحی حی

نا نهاده ز دشت پا بیرون

شد دوچار وی از قضا مجنون

دید آن پای بسته آهو را

خاست از جان خسته آه او را

پیش آن صید پیشه باز دوید

ناله و آه جانگداز کشید

کاخر این صید را چه آزاری

دست و پا بسته اش چرا داری

او به صورت مشابه لیلی ست

گر به لیلی ببخشی اش اولی ست

نرگسش را نداده سرمه جلی

ور نه بودی به عینه لیلی

گردنش را نسوده عقد گهر

ور نه با لیلی آمدی همسر

خواند از شوق یار فرزانه

صد از اینان فسون و افسانه

رام شد صید پیشه ز افسونش

داد رشته به دست مجنونش

دست خود طوق گردن او ساخت

به زبان تفقدش بنواخت

بوسه بر چشم و گردن او داد

رشته از دست و پای او بگشاد

گفت رو رو فدای لیلی باش

همچو من در دعای لیلی باش

لاله می چر به جای خار و گیاه

وز خدا سر خروییش می خواه

سبزه می خور به گرد چشمه و جوی

بهر سر سبزیش دعا می گوی

تا ز لیلی تو را بود بویی

کم مباد از وجود تو مویی

گه چرا کرده در زمین حرم

گه غذا خورده از ریاض ارم

شاد زی از عنایت مولی

در حمای حمایت لیلی

بخش ۱۶۶ - اشارت به آنکه چون تقریب سخن به عشق و محبت رسیده بود در خاطر چنان بود که به قدر وسع شرح و بسط اصل و فرع آن کرده شود اما به موجب امر بعضی عزیزان که به حکم عشق و محبت امتثال امر او واجب ست اشتغال به امری دیگر که بعد از این معلوم شود واقع شد

قصه عاشقان خوش است بسی

سخن عشق دلکش است بسی

تا مرا هوش و مستمع را گوش

هست ازین قصه کی شود خاموش

هر بن موی صد دهانم باد

هر دهان جای صد زبانم باد

هر زبانی به صد بیان گویا

تا کنم قصه های عشق املا

لیک چون دل به شرح عشق کشید

نوبت گفت و گو به عشق رسید

رهروی از دیار عشق آمد

رشحی از چشمه سار عشق آمد

یعنی آمد ز کشور جانان

قاصدی نامه وفا خوانان

کیست جانان امان ده جان ها

از همه دردها و درمان ها

آن که عشاق پیش او میرند

سبق زندگی ازو گیرند

تا نمیری نباشی ارزنده

که به انفاس او شوی زنده

هست ازین مردگی مراد مرا

آنکه خواهند صوفیان به فنا

نه فنایی که جان ز تن برود

بل فنایی که ما و من برود

شوی از ما و من بکلی صاف

نشود با تو هیچ چیز مضاف

نزنی هرگز از اضافت دم

از اضافت کنی چون تنوین رم

هم ز نو وارهی و هم ز کهن

نگذرد بر زبانت گاه سخن

کفش من تاج من عمامه من

رکوه من عصا و جامه من

زانکه هر کس که از منی وارست

یک من او را هزار من بار است

صد منش بار بر سر و گردن

به که یک بار بر زبانش من

بخش ۱۶۷ - در بیان آنکه حضرت شیخ ابوسعید ابوالخیر قدس الله تعالی سره همیشه از خود به ایشان تعبیر کردی و کلمه ما و من را هرگز بر زبان نیاوردی

شیخ مهنه که بود پیوسته

از من و مای خویشتن رسته

صد حکایت ز خویش واگفتی

لیک هرگز نه من نه ما گفتی

رفتی اندر صف صفا کیشان

بر زبانش به جای من ایشان

بود بر وی شهود حق غالب

دید خود را ز چشم خود غایب

لفظ ایشان که خاص غایب راست

جامه ای بود بر قد او راست

خرد آن ساده را کند تعییر

که ز غایب به من کند تعبیر

خاصه از غایبی که ماند دور

جاودان از حریم قرب و حضور

بکشد رخت خود ز شهر وجود

بنشیند به گوشه ای نابود

گر بجوید به سال های دراز

اثر خویشتن نیابد باز

بخش ۱۶۸ - اشارت به آنکه نکته در آن چه بوده باشد که حضرت شیخ قدس سره از خود به کلمه ایشان تعبیر کرده نه به او که غایب واحد راست

گر تو گویی که شیخ دین ز چه رو

لفظ ایشان وظیفه ساخت نه او

گویمت زانکه لفظ او مطلق

هست اشارت سوی هویت حق

پیش چشم شهود دیده وران

محو باشد هویت دگران

در عبارت چو او و هو رانند

غرض از او و هو همو دانند

نیست مشهود جز هویت او

لا هو فی الوجود الاهو

وان هویت که واحد است و احد

برتر از وهم کثرت است و عدد

لیک چون در عدد شود ساری

رو نماید تعددی طاری

به تک و پو چو مرد وحدت جوی

از تعدد نهد به وحدت روی

سر وحدت بر او شود غالب

وصف کثرت ازو شود غایب

چون شود دور کثرتش ز نظر

لفظ ایشان به آن بود در خور

بخش ۱۶۹ - سؤال و جواب

ور تو گویی که کاملان بسیار

ما و من آورند در گفتار

بی شک ایشان بسی شتافته اند

وز من و ما خلاص یافته اند

ما و من بر زبان چرا رانند

غرض از ما و من که را دانند

گویم آن کس که شد ز خویش خلاص

شد به سر شهود وحدت خاص

غیر مشهود خود نداند هیچ

غیر ازان بر زبان نراند هیچ

نشود زانش ما و من مانع

هر چه گوید بر آن شود واقع

من چو گوید مرادش از من اوست

اوست چون مغز و لفظ ها همه پوست

بلکه حق بر زبان او گویاست

نطق حق از زبان او پیداست

متکلم ز خود چو گوید راز

جز من و ما دگر چه گوید باز

قایل من چو نیست جز ذوالمن

غیر ذوالمن کجا بود آن من

قطره چون بحر ساخت ناچیزش

که تواند ز بحر تمییزش

به من و ما اگر شود گویا

من و مایش بود همان دریا

گرچه آرد هزار طوفان زور

نفتدش در شهود بحر فتور

بخش ۱۷۰ - در بیان آنکه کاملان و عارفان را ملاحظه صورت کثرت از مشاهده سر وحدت باز نمی دارد

بلکه چون ابر بر سرت بارد

واندر آن تیرگیت نگذارد

تیرگی های تو فرو شوید

وز گل تو گل صفا روید

تیرگی چیست دود هستی تو

خویش بینی و خود پرستی تو

تیره کردی ز دود هستی روی

خیز رو کن در ابر هستی شوی

کیست آن ابر گفته شد زین پیش

ابر خود کیست بل کزان هم بیش

ابر چه بود محیط کز هر سو

ابرها سایلند از کف او

او محیط است و گرد او اصحاب

فیص کش فیض بخش همچو سحاب

خواجه بندگان کارآگاه

قبله مقبلان عبیدالله

روح الله روح اسلافه

طول الله عمر اخلافه

تافت از التماس شاه زمان

از سمرقند سوی مرو عنان

شاه با کبریا و جاه جلال

رفت فرسنگ ها به استقبال

خواجه می راند بارگی به شتاب

چون فرشته که راند ابر خوشاب

شاه و گردنکشان لشکر شاه

که همی سودشان به چرخ کلاه

سر به سر در رکاب او بودند

بر رکابش جبین همی سودند

همه فارغ ز خود پسندی خویش

داده داد نیازمندی خویش

همه آورده از بلندی رای

شرط تعظیم و احترام بجای

جای آن داشت که ز جاه و شکوه

رفتی از جای خویش آنجا کوه

لیک خواجه که کوه آیین بود

بلکه کوه وقار و تمکین بود

با همه بی همه فرس می راند

در معارف گهر همی افشاند

کرد ناگه بدین کمینه ندا

که نباشد فنا جز این معنا

کاین همه های و هو ز پیش و ز پس

نکند ذره ای اثر در کس

وین همه شغل های گوناگون

نبرد مرد را ز خود بیرون

الحق آن شاه مسند ارشاد

خبر از حال خویشتن می داد

حالش این بود بلکه صد چندین

رغم صورت پرست ظاهر بین

من هم از شوق می کنم سخنی

ور نه مدحش چه حد همچو منی

پای تا سر اگر زبان گردم

نتوانم که گرد آن گردم

همچو اویی سزد معرف او

وین زمان در جهان چو اویی کو

قرن ها دور آسمان گردد

تا چو او اختری عیان گردد

عمرها ابر مکرمت بارد

تا چو او گوهری پدید آرد

پی این خواجه گیر کین خواجه

دفتر فقر راست دیباجه

پای او ناسپرده نطع طمع

کرد از کائنات قطع طمع

بلکه کرده ز جود زود نه دیر

دیده حرص طامعان همه سیر

بر درش حلقه حلقه اهل نیاز

حلقه ناکوفته در او باز

چنبر چرخ حلقه در او

حلقه قدسیان ثناگر او

روی او قبله عبادت ها

کوی او کعبه سعادت ها

اهل حاجت چو حاجیان پیوست

زده در حلقه در او دست

برده از جویبار فضلش بهر

چه خراسان چه ماوراء النهر

دست فیاض او به رشح قم

شسته از لوح ملک حرف ستم

صورت کلک او کلید نجات

معنی خط او کفیل حیات

رقعه او به هر که شد واصل

آیتی یافت ز آسمان نازل

باشد آن چون نشان شاه مطاع

مایه دفع ظلم و رفع نزاع

سائلان را مفیض بر و نوال

قابلان را مفید علم و کمال

ساخت حکم شریعت و دین را

طوق گردن همه سلاطین را

کرده صافی به لطف عنف آمیز

عالم از دود دوده چنگیز

سعیش از ذیل دین به رأی درست

داغ تمغا و لوث یرغو شست

آری او هست ابر رحمت بار

ابر را شست و شوی باشد کار

چون ببارد به کوه یا هامون

آرد آلودگی ازان بیرون

هر چه یابد ز جنس قاذورات

کاهل دین را بود ز محظورات

همه را شوید از بلند و مغاک

خاک را سازد از پلیدی پاک

چشمه ها را کند ز آب زلال

در زمین های شوره مالامال

نم او چون رسد به زیر زمین

بر دماند ز گل گل و نسرین

ابر را چون نباشد این اوصاف

نیست او ابر جز بدعوی و لاف

دود خیزد ز خانه یا گلخن

به فلک بر رود که ابرم من

ابلهان را زند سر از خاطر

انه عارض لهم ممطر

اگر او ابر قطره افشان است

قطره اش چون ز دیده پنهان است

چون نشد سبزه ای ازو خرم

چون نشد چشمه ای ازو پر نم

دم آبی به تشنه ای نرساند

شعله آتش کسی ننشاند

غیر ازین نیستش ز ابر اثر

که کند منع پرتو مه و خور

مانع مه شود که در وطنی

بر فروزد چراغ بیوه زنی

گرمی مهر را شود پرده

که فتد بر یتیمی افسرده

آه ازین ابرهای جان فرسای

بلکه زین دودهای ابر نمای

دود در خانه ای که راه کند

در و دیوار آن سیاه کند

در و دیوار تو شده ست سیاه

لیک ازان تیرگی نیی آگاه

اینکه زان تیرگیت نیست خبر

هست بر تیرگی گواه دگر

خیز در پرتو کسی کن جا

کت به آن تیرگی کند بینا

بخش ۱۷۱ - اشارت به بعضی از اوصاف و اخلاق حضرت خواجه و اصحاب ایشان ابقاهم الله تعالی ما أمکن البقاء و رقاهم ما تیسر الارتقاء

زده اصحاب و خواجه حلقه به هم

چون نگین اند و حلقه در خاتم

رازدانان که راز دین دانند

اسم اعظم ازان نگین خوانند

حبذا حلقه ای که فوج ملک

حلقه در گوش آنست ز اوج فلک

همچو حلقه ز خود تهی یکسر

رفته از حقه سپهر بدر

جایشان دور حلقه گردون

لیک ازان حلقه سیرشان بیرون

ملاء بالقلوب عرشیون

فرقت بالجسوم فرشیون

وصفشان چیست غیب حضار

او ملوک کسائهم اطمار

جانشان مرغ آشیانه عرش

جسم شان نقد گنجخانه فرش

غایبان از خود و به حق حاضر

معرض از خلق و سوی حق ناظر

به لباس ملوک ارزنده

لیک خود را نهفته در ژنده

از شریعت شعار ظاهرشان

بر طریقت قرار خاطرشان

سر ایشان ز قیدها مطلق

در حقیقت همیشه مستغرق

فی المثل گر هزار دل مرده

از هواهای نفس افسرده

بگذرند از حریم محفلشان

زنده گردد ز مردگی دلشان

یاد وقتی که وقت من خوش بود

دولتم سویشان عنان کش بود

هر دم آنجا گذار می کردم

آب ازان چشمه سار می خوردم

تشنه لب بودم و پریشان حال

پیش ایشان نهاده آب زلال

گردشان گشتمی و هر روزه

کردمی قطره قطره دریوزه

سوی هر قطره چون شتافتمی

زندگانی تازه یافتمی

وای آن تشنه ای که خشک دهان

دور مانده ز چشمه های روان

وای آن ماهیی که در تف و تاب

باز ماند ز بحرهای خوش آب

وای آن گوسفند تن خسته

پایش از زخم سنگ بشکسته

خسته و پا شکسته در صحرا

مانده از گله و شبان تنها

روز نزدیک شام و هر طرفی

زده گرگان برای شام صفی

وای او صد هزار بار هزار

گر نیاید شبان و آخر کار

در نیابد دل پریشانش

نرهاند ز چنگ ایشانش

ننماید رهش به سوی گله

کندش همچنان به گرگ یله

ما درین دشت گرگ خیز جهان

گوسفندیم و حفظ حق چو شبان

روز عمر آمده به شام اجل

ما نچیده هنوز دام امل

گرگ شیطان و نفس بدکردار

کرده بر جان ما کمین صد بار

بلکه اهل زمانه خرد و بزرگ

گرد ما صف کشیده اند چو گرگ

تا نیفتاده ایم از گله دور

گرگ بر جان ما نیارد زور

ور دمی از گله جدا مانیم

ایمن از زخم او کجا مانیم

گله چه بود جماعت یاران

در ره جذب عشق همکاران

زین جماعت اگر جدا افتی

در نخستین قدم ز پا ا فتی

گر توان دور ازین جماعت زیست

پس یدالله علی الجماعت چیست

مرکب خود سوی جماعت ران

مظهر حفظ حق جماعت دان

حفظ اگر چه ز حق بود در خور

مظهر آن جماعت است اکثر

نادر است آنکه مرد تنها رو

حفظ حق افکند بر او پرتو

بخش ۱۷۲ - حکایت بر سبیل تمثیل

خسروی را که بود فرزندان

وقت رفتن رسید ازین زندان

هر یکی را به حیله کاری و فن

داد تیری که زور کن بشکن

یک به یک را چو قوت تن بود

زور کردن همان شکستن بود

تیرها دسته کرد دیگر بار

نه فزون و نه کم ازان به شمار

نتوانست کس که زور زند

دسته تیر را به هم شکند

گفت باشید اگر به هم هم پشت

بشکند زود پشت خصم درشت

ور بدارید از آنچه گفتم دست

زودتان اوفتد ز خصم شکست

یک یک انگشت اگر دهی به کسی

که بود زور او کم از تو بسی

تابد انگشت تو چنان به شتاب

که در آن تافتن رود ز تو تاب

ور به هر پنج تا بیش پنجه

دستش از تافتن کنی رنجه

جمع را هست قوت معتاد

که نباشد میسر از آحاد

بخش ۱۷۳ - در بیان سر فضیلت نماز جماعت بر نماز منفرد

بنگر در نماز وقت عمل

که جماعت در او بود افضل

زانکه از اجتماع قوم و امام

می شود نشئه نماز تمام

یکی از قوم اگر بود ز غرور

در نمازش ز سهو و لهو قصور

باشد از رای همت عالی

دیگری را نماز ازان خالی

ور یکی باشد را شرایط و ارکان

نبود بی تفاوت و نقصان

دیگری هم بود که آن اعمال

کرده باشد ادا به وجه کمال

ور یکی را بود قیام و رکوع

خالی از هیئت خشوع و خضوع

دیگری خاشع آنچنان باشد

که در احوال او عیان باشد

ور یکی زان میان پریشان دل

باشد از فکرهای بی حاصل

دیگری از خیال دور بود

غرق جمعیت و حضور بود

یک نماز از همه شود حاصل

که به میزان دین بود کامل

کامل ار نبود آن بود بی شک

که بود بیش فضلش از هر یک

اثر آن به همگنان برسد

چون اثرهای فیض جان به جسد

همه زان فیض زندگی یابد

ذوق آداب بندگی یابند

شود از همدلی و همکاری

ذوق هر یک به دیگران ساری

پیش روشندلان نیک خصال

هست روشن سرایت احوال

بخش ۱۷۴ - حکایتی که خدمت ارشاد مابی مولانا و مخدومنا سعدالملة والدین الکاشغری از شیخ خود خدمت مولانا نظام الدین خاموش قدس الله روحه نقل می فرموده اند

کهف اصحاب سعد دین و دول

منتهی در طریق علم و عمل

دلش از نسبت دو عالم دور

نسبت او به کاشغر مشهور

گفت از پیر خود نظام الدین

که به خاموش داشتی تعیین

که به وقت صفای آیینه

سوی مسجد شدم یک آدینه

چون ز مسجد پس از ادای نماز

سوی مأوای خویش گشتم باز

دیدم اندر دکانچه ای تنها

نوجوانی به حسن بی همتا

عشقش آورد بر من آنسان زور

کز دل و جان من برآمد شور

ماندم از حال خویشتن حیران

که دلی را که جمله کون و مکان

کم بود در فروغ معرفتش

چون شود مهر ذره ای صفتش

قطره ای را چه زهره و یارا

که تواند احاطه با دریا

هر کجا تافت آفتاب قدم

کی تواند نهاد سایه قدم

ناگهان در مقابل آن ماه

دیدم افتاده بیدلی در راه

از دل و دیده غرق آتش و آب

از تب عشق آن جوان در تاب

روشنم شد که آن محبت و درد

در دل من ازو سرایت کرد

من ازان عشق هستم آزاده

پرتو اوست بر من افتاده

چند گامی ازو چو بگذشتم

زان هوا و هوس تهی گشتم

همچنین نقل کرد ازو که دمی

نشدی خالی از غم و المی

روز و شب رنجه بودی از اوجاع

گاه تب داشتی و گاه صداع

گفت روزی که رنج های گران

این همه هست بر من از دگران

من چو کلم همه جهان اجزا

بلکه من شخص و دیگران اعضا

رنج بر جزو چون بود جاری

اثر آن به کل شود ساری

گفت ناقل که این حدیث بلند

در من انکار گونه ای افکند

زید را طبع منحرف گردد

چون به تب عمر و متصف گردد

می زند بر دماغ بکر بخار

چون ز خالد برد صداع قرار

بود با من رفیق خبازی

در خلا و ملا هم آوازی

آتش انداخت در تنور سحر

شعله آن زد از درونم سر

چون دهان تنور او آتش

از دهانم زبانه می زد خوش

آتش او چو شعله زد از من

سخن پیر شد مرا روشن

که تواند که حالت دگری

کند اندر کس دگر اثری

همت پیر آمد اندر کار

وآتشم زد به خرمن انکار

زنگ انکار از دلم بزدود

در اقبال بر رخم بگشود

بخش ۱۷۵ - در بیان آنکه شرط صحبت آنست که همه اصحاب در معرض آن باشند که چون در یکدیگر عیبی بینند به قول یا فعل دفع آن بکنند

مرد باید که یار جوی بود

یار چون یافت یار شوی بود

شوید از آب لطف و ابر کرم

از ضمیرش غبار غصه و غم

گر نشیند به دامنش گردی

باشد آن گرد بر دلش دردی

تا ز دامانش آن بیفشاند

پا به دامن کشید نتواند

یار چشم است اگر ز شهوت و خشم

مویی افتاده بینی اندر چشم

زود آن موی را ز چشم بچین

موی در وی ز جهل سهل مبین

زانکه در دیده موی ناهنجار

مایه مویه گردد آخر کار

خاربست مژه به گرد بصر

بر خس و خار بسته راه گذر

کز برون رنج آفتی ناگاه

به سواد بصر نیابد راه

یار چون چشم شد تو مژگان باش

گرد او شو به پا چو مژگان فاش

دفع کن هر اذا که از هر سوی

سوی آن چشم روشن آرد روی

لحظه لحظه ز خست و دونی

مخراشش چو موی افزونی

موی افزونی آفت دیده ست

دیده زو هر دم آفتی دیده ست

گر گذاریش دیده کور کند

ور کنی درد و رنج زور کند

بلکه صد پی به کندنش چاره

گر کنی بر دمد دگر باره

نه به کندن توانی از وی رست

نه بر آزار او صبور نشست

خودپسندان ناپسندیده

موی افزونی اند در دیده

دیده از دیدشان نگه می دار

ور نبینی ز دیدشان آزار

ز آتش کیدشان بکش دامن

پیش ازان دم که سوزدت خرمن

آتش کید بر فروخته اند

خرمن بس کسان که سوخته اند

اول اظهار اعتقاد کنند

دم تسلیم و انقیاد زنند

هر کجا پا نهی به راه و گذر

به ارادت نهند آنجا سر

ور به آزارشان بر آری دست

گردن خود کنند پیش تو پست

گر زنی سنگ گوهرش خوانند

بر سر خود چو تاج بنشانند

کانچه آید ازان کف و پنجه

حاش لله که کس شود رنجه

محنت تو کلید راحت ماست

ذلت تو مزید دولت ماست

لله و فی الله است یاری ما

به غرض نیست دوستداری ما

رنج محنت ز دوستان خدای

هست راحت فزای و رنج زدای

داغشان باغ و رنجشان گنج است

گنجشان از کرم گهر سنج است

ما ز آزارشان نیازاریم

قهر ایشان به لطف برداریم

قهرشان بهر امتحان باشد

امتحان فضل و امتنان باشد

در زر خالص آن که دارد شک

زند از بهر امتحانش محک

بر محک چون بود تمام عیار

خرد آن را به قیمت بسیار

بی محک ها درین سرای مجاز

سره از قلب کی شود ممتاز

از مریدان کنند افسانه

که فلان مرد بود و مردانه

صبر بر امتحان شیخ نمود

در دولت به روی خود بگشود

زین مقوله هزار کذب و گزاف

با تو گویند و تو ز خاطر صاف

همه را راستگوی پنداری

کذبهاشان به صدق برداری

بنشینی و ریش پهن کنی

بگشایی زبان به خوش سخنی

همه را رازدار خود سازی

راز دل با همه بپردازی

با همه خواه خواجه خواه فقیر

کنی آمیزشی چو شکر و شیر

چون برآید بر این نسق یک چند

شود از هر طرف قوی پیوند

لیک از آزمون گوناگون

آید از پرده حیله ها بیرون

آن غرض ها که بودشان در سر

گردد از قول و فعلشان ظاهر

شود احوال ظاهر ایشان

یوم تبلی السرائر ایشان

خبث سیرت ز صورت و سیما

بر تو گردد یگان یگان پیدا

چون غرض ها شود تو را روشن

دوستان را شوی به جان دشمن

غرض آنجا که بار بگشاید

دوستی را مجال تنگ آید

رخت بندد ز دل وفا و وفاق

خانه گیرد به سینه بغض و نفاق

لیک بهر حقوق پیشینه

داری آن را نهفته در سینه

شرمت آید که از پس یاری

لب گشایی به بغض و کین داری

دل تو از نفاق گیرد هم

کز نفاقت رسد هزار الم

دمبدم حیله ای برانگیزی

که از ایشان به حیله بگریزی

صد دغا و دغل به پیش آرند

حیله های تو باد انگارند

هر طرف صد وسیله انگیزند

تا دگر باره با تو آمیزند

بگذری تو ازان جفا کیشان

وین عجب کز تو نگذرند ایشان

هیچ از ایشان رهید نتوانی

چون شناور به خرس درمانی

بخش ۱۷۶ - قصه آن خرس که آبش می برد شخصی تصور کرد که خیکی است پر بار، رفت تا آن را بگیرد، خرس در وی آویخت، آن شخص به وی درماند، دیگری از کناره فریاد کرد که خیک را بگذار و بیرون آی. گفت من او را گذاشته ام او مرا نمی گذارد

خرسی از حرص طعمه بر لب رود

بهر ماهی گرفتن آمده بود

ناگه از آب ماهیی برجست

برد حال به صید ماهی دست

پایش از جای شد در آب فتاد

پوستین زان خطا در آب نهاد

ای بسا کس که حرص زد راهش

آب ناخورده کشت در چاهش

آب بهر حیات خود طلبید

لیک ازان جز هلاک خویش ندید

آب بس تیز بود و پهناور

خرس مسکین در آب شد مضطر

دست و پا زد بسی و سود نداشت

عاقبت خویش را به آب گذاشت

از بلا چون به حیله نتوان رست

باید آنجا ز حیله شستن دست

همچو خیکی که پشم ناکنده

باشد از رخت و پخت آگنده

بر سر آب چرخ زن می رفت

دست شسته ز جان و تن می رفت

دو شناور ز دور بر لب آب

بهر کاری همی شدند شتاب

چشمشان ناگهان فتاد بر آن

از تحیر شدند خیره در آن

کان چه چیز است مرده یا زنده ست

پوستی از قماش آگنده ست

آن یکی بر کناره منزل ساخت

وان دگر خویش را در آب انداخت

آشنا کرد تا به آن برسید

خرس خود مخلصی همی طلبید

در شناور دو دست زد محکم

باز ماند از شنا شناور هم

اندر آن موج گشته از جان سیر

گاه بالا همی شد و گه زیر

یار چون دید حال او ز کنار

بانگ برداشت کای گرامی یار

گر گران است پوست بگذارش

هم بدان موج آب بسپارش

گفت من پوست را گذاشته ام

دست از پوست باز داشته ام

پوست از من همی ندارد دست

بلکه پشتم به زور پنجه شکست

جهد کن جهد ای برادر بوک

پوست دانی ز خرس و خیک ز خوک

نبری خرس را ز دور گمان

پوستی پر قماش و رخت گران

نکنی خوک را ز جهل خیال

خیکی از شهد ناب مالامال

گر تو گویی ستوده نیست بسی

که نهی خرس و خوک نام کسی

گویم آری ولی بداندیشی

کش نباشد بجز بدی کیشی

جز بدی و ددی نداند هیچ

مرکب بخردی نراند هیچ

خرس یا خوک اگر نهندش نام

باشد آن خرس و خوک را دشنام

بزهی گر بود درین اقوال

زان دو باید نه از وی استحلال

ای خدا دل گرفت ازین سخنم

چند بیهوده گفت و گوی کنم

زین سخن مهر بر زبانم نه

هر چه مذموم ازان امانم ده

از بدی و ددی مده سازم

وز بدان و ددان رهان بازم

هر که دل ز آرزوی او خوش نیست

به زبان گفت و گوی او خوش نیست

چون توان یاد دوستان کردن

دل ازان یاد بوستان کردن

حیف باشد حکایت دشمن

رفتن از بوستان سوی گلخن

چون حدیث خسان نه بهبود است

باز گردم به آنچه مقصود است

بخش ۱۷۷ - رجوع به آنچه پیش از این اشارتی به آن رفته بود

پیش ازین ذکر قاصد و نامه

زد به لوح بیان رقم خامه

نامه ای بود بس عظیم الشان

قرة العین خواجه مرسل آن

حاصل نامه آنکه می باید

چند بیتی روان به نظم آید

در بیان عقاید اسلام

کافی اندر بیان آن و تمام

آن عقاید که ضبطش آسان است

واندر آن خاص و عام یکسان است

هر که هست اهل سنت و دیندار

باشد او را ز حفظ آن ناچار

اینک آن را همی کنم املا

مستعینا بربنا الأعلی

اعتقادنامه

بخش ۱ - آغاز : بعد حمد خدا و نعت رسول

بخش ۲ - فی وجوده سبحانه و تعالی : هر که را عقل خرده بین باشد

بخش ۳ - فی وحدته سبحانه و تعالی : واحد است او به ذات خویش و احد

بخش ۴ - اشارة الی صفاته سبحانه : به صفات کمال موصوف است

بخش ۵ - اشارت به حیات : از صفاتش یکی حیات آمد

بخش ۶ - اشارت به علم : هست بعد از حیات علم و شعور

بخش ۷ - اشارت به ارادت : وز پی آن بود ارادت و خواست

بخش ۸ - اشارت به قدرت : بعد ازان قدرتی بود کامل

بخش ۹ - اشارت به سمع و بصر : هر یک از وصف سمع و وصف بصر

بخش ۱۰ - اشارت به کلام : وآخرین وصف کان کلام بود

بخش ۱۱ - اشارة الی افعاله سبحانه : حادثات جهان چه شر و چه خیر

بخش ۱۲ - اشارت به وجود ملائکه : زانچه از علم آمده به عیان

بخش ۱۳ - اشارة الی الایمان بالانبیاء علیهم السلام : انبیا برگزیدگان حق اند

بخش ۱۴ - اشارة الی افضلیة نبینا صلی الله علیه و سلم

بخش ۱۵ - اشارة الی ختمیته صلی الله علیه و سلم : خاتم الانبیاء و الرسل است

بخش ۱۶ - فی شریعته صلی الله علیه و سلم : شرع او ناسخ شریعتهاست

بخش ۱۷ - اشارة الی معراجه صلی الله علیه و سلم : برد بیدار حق شب از بطحا

بخش ۱۸ - اشارت به معجزات انبیا علیهم السلام : خرق عادات از نبی و ولی

بخش ۱۹ - اشارت به کتاب های خدای تعالی : هست حق را کتاب ها بسیار

بخش ۲۰ - اشارت به آنکه کتاب الله قدیم است : چون کتاب خدا کلام خداست

بخش ۲۱ - اشارت به فضیلت امت و شرف آل و اصحاب او صلی الله علیه و علی آله و سلم

بخش ۲۲ - اشارت به آنکه تکفیر اهل قبله جایز نیست : هر که شد ز اهل قبله بر تو پدید

بخش ۲۳ - اشارت به عذاب قبر و سؤال منکر و نکیر : هر که را زیر خاک شد منزل

بخش ۲۴ - اشارت به نفختین : چون شود نوبت جهان آخر

بخش ۲۵ - اشارت به تطایر صحایف : از پی نفخ صور نوع بشر

بخش ۲۶ - اشارت به میزان : وضع میزان کنند از پی آن

بخش ۲۷ - اشارت به صراط : چون ز میزان و وزن آن برهند

بخش ۲۸ - اشارت به مواقف عرصات : پنجه آمد مواقف عرصات

بخش ۲۹ - اشارت به خلود کفار در نار و خروج بعض عصات به شفاعت

بخش ۳۰ - اشارت به حوض کوثر : چون ز دوزخ کنند خلق گذر

بخش ۳۱ - اشارت به درجات بهشت و خلود در آن و رؤیت حق سبحانه

بخش ۳۲ - گفتار در ختم دفتر اول از کتاب سلسلة الذهب و حواله آنچه تقریب سخن به آن رسیده بود به دفتر دیگر

بخش ۱ - آغاز

بعد حمد خدا و نعت رسول

بشنو این نکته را به سمع قبول

که نخستین فریضه بر عاقل

عاقلی کز بلوغ شد کامل

نیست بیرون از اینکه بپذیرد

در دل و جان خویشتن گیرد

بعد ازان بی تردد و انکار

به زبان هم زند دم اقرار

کافریننده ایست آدم را

بلکه ذرات جمله عالم را

کز عدمشان ره وجود نمود

جاودان هست و بود و خواهد بود

هست بی تهمت شمار یکی

نیست اندر یگانگیش شکی

کرد بعث محمد عربی

تا بود خلق را رسول و نبی

هر که ثابت شود به قول ثقات

که محمد علیه الف صلات

داد ما را خبر به موجب آن

واجب آید به آن ز ما ایمان

این بود مجمل سخن بی قیل

شرح آن گوش کن علی التفصیل

بخش ۲ - فی وجوده سبحانه و تعالی

هر که را عقل خرده بین باشد

پیش وی این سخن یقین باشد

کاسمان و زمین و هر چه در او

باشد از جسم و جان چه کهنه چه نو

نیست آن را ز صانعی چاره

که بود فیض بخش همواره

خانه بی صنع خانه ساز که دید

نقش بی دست خامه زن که شنید

هر چه آورده سوی هستی پی

یافته هستی و بقا از وی

نه عرض ذات او و نی جوهر

هر چه بندی خیال ازان برتر

همه محتاج او نشیب و فراز

و او مبرا ز احتیاج و نیاز

اول او بود و کاینات نبود

یافت زو جمله کاینات وجود

آخر او ماند و نماند کس

کنه او را جز او نداند کس

از همه در صفات و ذات جدا

لیس شی ء کمثله ابدا

بخش ۳ - فی وحدته سبحانه و تعالی

واحد است او به ذات خویش و احد

وحدتی برتر از شمار و عدد

هر که را وحدتش شود مشهود

از عدد فارغ است و از معدود

ساحت عزتش بود زان پاک

که کند کس توهم اشراک

ره به امکان نیافت همتایش

تنگنای محال شد جایش

گر خدا بودی از یکی افزون

کی بماندی جهان بدین قانون

در فیض وجود بسته شدی

تار و پود بقا گسسته شدی

همه عالم شدی عدم با هم

بلکه بیرون نیامدی ز عدم

داند آن کش ز عقل باشد بهر

که دو شه را چو جا شود یک شهر

سلک جمعیت از نظام افتد

رخنه در کار خاص و عام افتد

بخش ۴ - اشارة الی صفاته سبحانه

به صفات کمال موصوف است

به نعوت جلال معروف است

باشد اسمای او چنان بسیار

که بود برتر از قیاس و شمار

در خبر گرچه هست صد کم یک

هست نسبت به آن جناب اندک

ورچه باشد هزار و یک مشهور

نیست اندر هزار و یک محصور

همه پاک از شر و بری از شین

همه با ذات او نه غیر و نه عین

بخش ۵ - اشارت به حیات

از صفاتش یکی حیات آمد

که امام همه صفات آمد

نه حیاتش به روح و نفس و تن است

بلکه او زنده هم به خویشتن است

او به خود زنده ایست پاینده

زندگان دگر به او زنده

بخش ۶ - اشارت به علم

هست بعد از حیات علم و شعور

علمی از سبق جهل و فکرت دور

متعلق به جمله کلیات

متجاوز ازان به جزئیات

ذره ای نیست در مکین و مکان

که نه علمش بود محیط به آن

عدد ریگ در بیابان ها

عدد برگ ها به بستان ها

همه نزدیک او بود ظاهر

همه در علم او بود حاضر

بخش ۷ - اشارت به ارادت

وز پی آن بود ارادت و خواست

خواستی لایزال بی کم و کاست

فعل هایی که از همه اشیا

نو به نو در جهان شود پیدا

گر ارادی بود چو فعل بشر

ور طبیعی بود چو سیل و حجر

منبعث جمله از مشیت اوست

مبتنی بر کمال حکومت اوست

نخلد بی ارادتش خاری

نگسلد بی مشیتش تاری

فی المثل گر جهانیان خواهند

که سر مویی از جهان کاهند

گر نباشد چنان ارادت او

نتوان کاستن سر یک مو

ور همه در مقام آن آیند

که بر آن ذره ای بیفزایند

ندهد بی ارادت او سود

نتوانند ذره ای افزود

بخش ۸ - اشارت به قدرت

بعد ازان قدرتی بود کامل

مر مرادات را همه شامل

در همه کار در همه حالت

کارگر بی توسط آلت

اثر آن به هر عدم که رسید

رخت با خطه وجود کشید

بخش ۹ - اشارت به سمع و بصر

هر یک از وصف سمع و وصف بصر

هست جز علم معیتی دیگر

نیست از گوش سر شنیدن او

نیست موقوف دیده دیدن او

بشنود خدا دور یا نزدیک

بیند ار روشن است ور تاریک

حال هر ممکنی به کتم عدم

بیند و داند او نه بیش و نه کم

وز سؤال و طلب هر آنچه رود

بر زبانش یگان یگان شنود

بخش ۱۰ - اشارت به کلام

وآخرین وصف کان کلام بود

نه به حلق و زبان و کام بود

بر کلامش سکوت سابق نی

تهمت خامشیش لاحق نی

حق تعالی چو بی عبارت و حرف

با عدم گفته نکته های شگرف

عدم آمد ز ذوق آن سخنان

به فضای وجود رقص کنان

بخش ۱۱ - اشارة الی افعاله سبحانه

حادثات جهان چه شر و چه خیر

همه تقدیر او بود لاغیر

فعل ما خواه زشت و خواه نکو

یک به یک هست آفریده او

نیک و بد گرچه مقتضای قضاست

این خلاف رضا و آن به رضاست

هر چه خواهد کند ز منع و عطا

نیست کس را مجال چون و چرا

عدل و فضل است سوی او منسوب

ظلم باشد ز فعل او مسلوب

بخش ۱۲ - اشارت به وجود ملائکه

زانچه از علم آمده به عیان

صنف اول صف ملائکه دان

بندگانند جمله فرمانبر

ناکشیده به کفر و عصیان سر

متصف نی به مادگی و نری

وز زناشوهری همیشه بری

همه از وصمت عناد مصون

مستقر در مقام لایعصون

بعضی اندر شهود حق دایم

در جمال و کمال او هایم

بی خبر زانکه در نشیمن بود

عالمی هست و آدمی موجود

دیده بر غیر حق نیندازند

با خود و غیر خود نپردازند

قسم دیگر مدبر اشباح

متصرف در آن صباح و رواح

کرده هر یک به موجب تقدیر

در هیاکل تصرف و تدبیر

گردش آسمان از ایشان است

جنبش جسم و جان از ایشان است

نفتد قطره ای نم باران

ز ابر بر شهر و دشت و کهساران

که نه با آن فرشته ای آید

کش بر آنجا برد که می باید

ندمد برگ تازه ای از شاخ

در چمن ها و بیشه های فراخ

که نه جمعی فرشته را به مثل

باشد اندر وجود آن مدخل

از ملایک چهار مشهورند

که به اسماء خویش مذکورند

وحی تنزیل کار جبریل است

نفخ در صور از سرافیل است

کافل رزقهاست میکائیل

قابض روحهاست عزرائیل

چار دیگر موکل بشرند

که نویسندگان خیر و شرند

دو به روزند با وی و دو به شام

بر یمین و یسار کرده مقام

کاتب الخیر آن یکی ز یمین

شر و عصیان رقم زند دومین

می توانند پیش چشم بشر

که نمایند خویش را به صور

خاصه در چشم هادیان سبل

از اولواالعزم و انبیا و رسل

بخش ۱۳ - اشارة الی الایمان بالانبیاء علیهم السلام

انبیا برگزیدگان حق اند

برده از کل ما خلق سبق اند

بر سوای خود از بنی آدم

فضل دارند بر ملائکه هم

نفس شیطان به قصد جرم و گناه

نتواند زند بر ایشان راه

ور به فرض محال یا نادر

از یکی زلتی شود صادر

پیش ارباب شرع و دین آن هم

مشتمل بر مصالح است و حکم

آدم آن دم که خورد گندم را

تخم می کاشت نسل مردم را

دانه ای را که خورد ازان شجره

شد وجود من و تواش ثمره

بخش ۱۴ - اشارة الی افضلیة نبینا صلی الله علیه و سلم

هست بر مقتضای فضل ازل

بعضی از بعضی افضل و اکمل

وز همه افضل احمد عربیست

که ز حق سوی ما رسول و نبیست

آن فضایل که انبیا را بود

وان شمایل که اصفیا را بود

گر شود جمله مجتمع با هم

همه باشد ز فضل احمد کم

هر نبی را که حجتی دادند

جانب امتی فرستادند

نیست مبعوث پیش شرع شناس

غیر احمد کسی به کافه ناس

بخش ۱۵ - اشارة الی ختمیته صلی الله علیه و سلم

خاتم الانبیاء و الرسل است

دیگران همچو جزو و او چو کل است

از پی او رسول دیگر نیست

بعد ازو هیچ کس پیمبر نیست

چون در آخر زمان به قول رسول

کند از آسمان مسیح نزول

پیرو دین و شرع او باشد

تابع اصل و فرع او باشد

دین همین شرع و دین او داند

همه کس را به دین او خواند

بخش ۱۶ - فی شریعته صلی الله علیه و سلم

شرع او ناسخ شریعتهاست

هر شریعت که غیر آنست هباست

گر فتد حکم شرع آن سرور

متفق با شریعت دیگر

نیست آن را متابعت اصلا

جز ازان رو که شرع اوست روا

بخش ۱۷ - اشارة الی معراجه صلی الله علیه و سلم

برد بیدار حق شب از بطحا

به تن او را به مسجد اقصی

کرد از آنجا مقر به پشت براق

متوجه به قطع سبع طباق

بر سماوات یک به یک بگذشت

با همه انبیا ملاقی گشت

دید هنگام عرض خلد و جحیم

هر که بود اندر آن دو جای مقیم

چون شد اطباق آسمان ها طی

ماند در سدره جبرئیل از وی

رفت از آنجا به یاری رفرف

به مقامی ز پیشتر اشرف

بلکه جایی که جا نبود آنجا

محرمی جز خدا نبود آنجا

دیدنی ها بدید آنچه بدید

وانچه بود از شنیدنی بشنید

روی از آنجا به جای خویش آورد

خوابگاهش هنوز ناشده سرد

بخش ۱۸ - اشارت به معجزات انبیا علیهم السلام

خرق عادات از نبی و ولی

هست بر فضلشان دلیل جلی

اگر اظهار آن میان امم

هست با دعوی نبوت ضم

باشد آن معجزه به عرف انام

ور نه آمد کرامت آن را نام

از ولی خارقی که مسموع است

معجز آن نبی متبوع است

معجزاتی که انبیا را بود

مثل آنها رسول ما را بود

ای بسا معجزه که او را هست

که نداده ست انبیا را دست

بخش ۱۹ - اشارت به کتاب های خدای تعالی

هست حق را کتاب ها بسیار

گشته نازل بر انبیای کبار

صد و چار است در خبر مذکور

لیکن آن را در آن مدان محصور

هر کتابی که کرده حق انزال

باش مؤمن به آن علی الاجمال

همچو تورات آن کتاب کریم

بر کلیم و صحف بر ابراهیم

دیگر انجیل کامده ست فرود

بر مسیح و زبور بر داوود

جامع این چهار قرآن است

که محمد مبلغ آن است

معنی و لفظ آن بود معجز

ناید از خلق مثل آن هرگز

فصحای عرب اگر به تمام

سحر ورزند در ادای کلام

عاجز آینده و قاصر و مضطر

یکسر از مثل سوره اقصر

بخش ۲۰ - اشارت به آنکه کتاب الله قدیم است

چون کتاب خدا کلام خداست

از صفات کلام بنده جداست

مکن از حق کران چو معتزلی

لایزالیش دان و لم یزلی

حرف و صوتی که نو به نو حادث

می شود نیست چون دو آن لابث

باشد آن پیش عقل خرده شناس

مر کلام قدیم را چو لباس

دمبدم گر شود لباس بدل

شخص صاحب لباس را چه خلل

بخش ۲۱ - اشارت به فضیلت امت و شرف آل و اصحاب او صلی الله علیه و علی آله و سلم

امت احمد از میان امم

باشد از جمله افضل و اکرم

اولیایی کز امت اویند

پیرو شرع و سنت اویند

رهبران ره هدی باشند

بهتر از غیر انبیا باشند

خاصه آل پیمبر و اصحاب

کز همه بهترند در هر باب

وز میان همه نبود حقیق

به خلافت کسی به از صدیق

وز پی او نبود ازان احرار

کس چو فاروق لایق آن کار

بعد فاروق جز به ذی النورین

کار ملت نیافت زینت و زین

بود بعد از همه به علم و وفا

اسدالله خاتم الخلقا

جز به آل کرام و صجب عظام

سلک دین نبی نیافت نظام

نامشان جز به احترام مبر

جز به تعظیم سویشان منگر

همه را اعتقاد نیکو کن

دل ز انکارشان به یک سو کن

هر خصومت که بودشان با هم

به تعصب مزن در آنجا دم

بر کس انگشت اعتراض منه

دین خود رایگان ز دست مده

حکم آن قصه با خدای گذار

بندگی کن تو را به حکم چه کار

وان خلافی که داشت با حیدر

در خلافت صحابی دیگر

حق در آنجا به دست حیدر بود

جنگ با او خطا و منکر بود

آن خلاف از مخالفان مپسند

لیکن از طعن و لعن لب دربند

گر کسی را خدای لعنت کرد

نیست لعن من و تواش در خورد

ور به احسان و فضل شد ممتاز

لعن ما جز به ما نگردد باز

بخش ۲۲ - اشارت به آنکه تکفیر اهل قبله جایز نیست

هر که شد ز اهل قبله بر تو پدید

که به آورده نبی گروید

گرچه صد بدعت و خطا و خلل

بینی او را ز روی علم و عمل

مکن او را به سرزنش تکفیر

مشمارش ز اهل نار و سعیر

ور ببینی کسی ز اهل صلاح

که رود راه دین صباح و رواح

از مناهی شود بکل یک سوی

با اوامر نهد بکلی روی

کند از فرض ها و نافله ها

سوی عقبی روانه قافله ها

به یقین اهل جنتش مشمار

ایمن از روز آخرش مگذار

مگر آن کس که از رسول خدا

شد مبشر به جنت المأوی

گرچه ده کس بود به آن مشهور

اندر آن ده مدارشان محصور

زانکه جمعی ز آل پاک سرشت

هم بشارت رسیدشان به بهشت

بخش ۲۳ - اشارت به عذاب قبر و سؤال منکر و نکیر

هر که را زیر خاک شد منزل

دو فرشته به صورتی هایل

پیشش آیند ز ایزد متعال

امتحان را ازو کنند سؤال

که خدای تو و نبی تو کیست

زان همه دین که بود دین تو چیست

گر بگوید جوابشان به صواب

برهد از غم عذاب و عقاب

فسحت قبر او بیفزایند

روزنی در بهشت بگشایند

گردد او را عیان چه صبح و چه شام

که کجا دارد از بهشت مقام

ور نگوید جوابشان در خور

آهنین گرزی آیدش بر سر

ناله او به وقت گرز خوری

بشنود غیر آدمی و پری

آدمی و پری اگر شنوند

همه از خواب و خور نفور شوند

تنگی گورش آنچنان فشرد

که دو پهلوی او ز هم گذرد

بگشایند روزنی ز سقر

که در آن بنگرد به شام و سحر

جای خود را ببیند از دوزخ

آوخ از حالتی چنین آوخ

بخش ۲۴ - اشارت به نفختین

چون شود نوبت جهان آخر

وز قیامت نشانه ها ظاهر

نشود یافت هیچ کس به جهان

کالله الله برآیدش به زبان

مر سرافیل را دهد دستور

حق تعالی که در دمد در صور

زان دمیدن خلایق عالم

همه میرند چون چراغ از دم

عمرها زیر گنبد دوار

نبود از جنس آدمی دیار

بار دیگر ز حق شود مأمور

که کند نفخ صور صاحب صور

در دمد در قوالب و ابدان

به یکی دم زدن هزاران جان

گرچه ابدان بود پراکنده

همچو آتش به دم شود زنده

بخش ۲۵ - اشارت به تطایر صحایف

از پی نفخ صور نوع بشر

چون شود حشر کرده در محشر

سویشان بعد از انتظارگران

نامه های عمل کنند پران

سعدا را دهند بهر شرف

نامه از سوی دست راست به کف

اشقیا را صحیفه ها در مشت

از سوی چپ دهند یا پس پشت

بخش ۲۶ - اشارت به میزان

وضع میزان کنند از پی آن

تا بسنجند طاعت و عصیان

آن کش افزود کفه حسنات

شاد زی گو که شد ز اهل نجات

وان که افزود پله عصیان

خون گری گوی که ماند در خسران

بخش ۲۷ - اشارت به صراط

چون ز میزان و وزن آن برهند

بر جهنم پلی عجب بنهند

پلی آنسان که از قدم تا فرق

عابر آن بود در آتش غرق

تیز چون تیغ بلکه افزون هم

عرض آن موی بلکه از مو کم

هر که باشد ز مؤمن و کافر

بر سر پل کنندگشان حاضر

هر که کافر بود چو بنهد پای

قعر دوزخ شود مر او را جای

مؤمنان را ز حق رسد تأیید

لیک بر قدر قوت توحید

هر که را بر طریقت نبوی

خود نبوده ست غیر راست روی

دوزخ از نور او کند پرهیز

بگذرد همچو برق خاطف تیز

یا چو مرغ پران و باد وزان

یا چو چیز دیگر فروتر از آن

وان که ضعفی بود در ایمانش

نبود زان گذشتش آسانش

بلکه در رنج آن گذرگه تنگ

باشد او را به قدر ضعف درنگ

لیک یابد خلاصی آخر کار

گرچه بیند مشقت بسیار

بخش ۲۸ - اشارت به مواقف عرصات

پنجه آمد مواقف عرصات

که مطیعان بایستند و عصات

کرده آماده خالق داور

بهر هر موقفی سؤال دگر

هر که گوید جواب خود به صواب

طی هر موقفی کند به شتاب

ور نه در هر یکی ز سختی حال

رنج بیند هزار سال و ملال

بخش ۲۹ - اشارت به خلود کفار در نار و خروج بعض عصات به شفاعت

هر که افتد به دوزخ از کفار

جاودان جای او بود در نار

ور بود مؤمن فتاده ز راه

سوزد آنجا به قدر جرم و گناه

یا خود او را شفاعت شفعا

برهاند ازان جزا و سزا

ور دری از شفیع نگشاید

ارحم الراحمین ببخشاید

بخش ۳۰ - اشارت به حوض کوثر

چون ز دوزخ کنند خلق گذر

شست و شویی کنند در کوثر

دود دوزخ ز خود فرو شویند

سوی جنت سرای خود پویند

بخش ۳۱ - اشارت به درجات بهشت و خلود در آن و رؤیت حق سبحانه

درجات بهشت باشد هشت

که به قول ثقات ثابت گشت

گر کسی را به قدر علم و عمل

دهد آنجا خدا مقام و محل

جاودان در مقام خود باشد

هرگزش دل ز غصه نخراشد

نعمت او بود برون ز شمار

برتر از جمله نعمت دیدار

که ببیند خدای را به بصر

چون شب چارده مه انور

هست دیدار حق اجل نعم

و به انتهی الکلام و تم

بخش ۳۲ - گفتار در ختم دفتر اول از کتاب سلسلة الذهب و حواله آنچه تقریب سخن به آن رسیده بود به دفتر دیگر

چون شد این اعتقاد نامه درست

باز گردم به کار و بار نخست

کار من عشق و بار من عشق است

حاصل روزگار من عشق است

سر رشته کشیده بود به عشق

دل و جان آرمیده بود به عشق

به سر رشته خود آیم باز

سخن عاشقی کنم آغاز

هرگز آن رشته را خلل مرساد

تا به حشرم مهار بینی باد

آن نه رشته سلاسل ذهب است

نام رشته بر آن نه از ادب است

بهر شیران بود سلاسل زر

هر که شیر است ازان نپیچد سر

این مسلسل سخن که می خوانی

هم ازان سلسله ست تا دانی

تا نجوشد ز سینه عشق سخن

نتوان داد شرح عشق کهن

می زند جوش عشقم از سینه

تا دهم شرح عشق دیرینه

لیک بیم ملال بی ذوقی

که ندارد به شرح آن شوقی

می کند بند راه شوق بیان

می نهد مهر خامشی به دهان

پس همان به که لب فرو بندم

بیش از این گفت و گوی نپسندم

گر مددگار من شود توفیق

که کنم درس عشق را تحقیق

بهر آن دفتری ز نو سازم

داستانی دگر بپردازم

ور بماند جواد عمر از سیر

ختم الله لی بما هو خیر

دفتر دوم

بخش ۱ - آغاز دفتر ثانی مثنوی ملقب به سلسلة الذهب المتوسل بها الی اعز مقصد و اجل مطلب

بخش ۲ - اشارت به آنکه محبت هر چند از جانبین است اما اصل در آن محبت حضرت حق است سبحانه مر بنده را چنانکه

بخش ۳ - اشارت به ملائکه مهیمین که لایزال در شهود جمال حضرت حق مستهلکند و مستغرق

بخش ۴ - سلطان العارفین قدس الله تعالی سره در بادیه کله ای دید بر وی نوشته خسرالدنیا و الآخرة از زمین برداشت و بوسه داد و فرمود که این سر صوفیی است که دو جهان را برای خدای درباخته است

بخش ۵ - اشارت به قصه امتحان ملائکه مر ابراهیم خلیل را صلوات الرحمن علیه و در باختن آنچه داشت از مواشی و نعم و اموال در محبت حق سبحانه و تعالی

بخش ۶ - اذن کردن حق سبحانه و تعالی ملائکه را در امتحان کردن ابراهیم صلوات الرحمن علی نبینا و علیه

بخش ۷ - اشارت به تقسیم محبت به ذاتی و صفاتی و افعالی و آثاری

بخش ۸ - حکایت : داشت شاهی بر انس و جان غالب

بخش ۹ - حکایت ذوالنون و ابو یزید قدس الله تعالی سرهما

بخش ۱۰ - حکایت شاه شجاع کرمانی قدس الله تعالی سره : شاه کرمانی آن مطیع مطاع

بخش ۱۱ - رجوع به تمامی قصه : باز گردم به قصه دختر

بخش ۱۲ - خواب کردن حبشی و باز بردن دایه وی را به خانه

بخش ۱۳ - سؤال پسر صاحب جمال از پدر صاحب کمال و جواب وی از آن سؤال

بخش ۱۴ - جواب گفتن پدر پسر را : پدر این قصه از زبان پسر

بخش ۱۵ - پرسیدن پسر از سبب نقصان عشق عارف که عاشقق معنی بود به واسطه نقصان حسن صورت

بخش ۱۶ - اشارت به حال جماعتی که شراب عشق از جام صورت خورده اند و پی اصلا به جمال معنی نبرده اند

بخش ۱۷ - اشارت به حال جماعتی که پی به کمال معنی برده اند اما شراب عشق آن جز از جام صورت نخورده اند دایما در کشاکش اند از صورتی خلاص ناشده به دیگری گرفتار شوند اعاذناالله و جمیع المسلمین عن ذلک

بخش ۱۸ - شیخ شمس الدین تبریزی شیخ اوحدالدین کرمانی را قدس الله سرهما دید که در هنگامه های دمشق می گردید از وی پرسید که در چه کاری گفت آفتاب را در طشت آب می بینم گفت اگر بر قفا دمل نداری چرا بر آسمانش نمی بینی

بخش ۱۹ - اشارت به جماعتی که اگرچه به مشاهده جمال صورت گرفتار شدند در آن نماندند بلکه آن سبب ترقی ایشان شد به مشاهده جمال معنی

بخش ۲۰ - اشارت به جماعتی که در مظاهر صوری و معنوی مشهود ایشان جز جمال مطلق حضرت حق جل ذکره نیست

بخش ۲۱ - حاصل جواب عارف از سؤال پسر : سخن عارف ستوده سیر

بخش ۲۲ - سؤال دیگر از جانب پسر و جواب عارف : پس پسر گفت ایهاالعارف

بخش ۲۳ - حکایت بر سبیل تمثیل : هوشمندی بدید مجنون را

بخش ۲۴ - اشارت به آنکه تعلق خاطر طالبان راه حق که به آثار کونیه و تأمل در آن و توسل به آن در معرفت ذات و صفات حق سبحانه از این قبیل است

بخش ۲۵ - در بیان آنکه روش عارف به خلاف ارباب فکر و نظر از مؤثر است به اثر

بخش ۲۶ - حکایت بر سبیل تمثیل : قطره ای از تموج دریا

بخش ۲۷ - قصه حکیمی که به واسطه مشاهده خرق عادت از اولیاء علم وی به جهل برآمد

بخش ۲۸ - رجوع به تمامی تمثیل : قطره چون آب شد به تابستان

بخش ۲۹ - اشارت به اصحاب مکاشفه که تجلی صفات است : آن یکی در مجالی اشیا

بخش ۳۰ - اشارت به ارباب مشاهده که تجلی ذات است : وان دگر جمله را یک آینه دید

بخش ۳۱ - اشارت به قربات اربع که مراتب ولایت است یعنی قرب نوافل و قرب فرایض و مقام جمع الجمع که مرتبه قاب قوسین است و مقام جمع احدیت که مرتبه اؤ ادنی است و خاصه پیغمبر ماست صلی الله علیه و سلم و کمل ورثه وی

بخش ۳۲ - حکایت بر سبیل تمثیل : یک منک گوشت داد خواجه به زن

بخش ۳۳ - اشارت به تقسیم حیرت محمود و مذموم : معنی حیرت ار شود مقسوم

بخش ۳۴ - حکایت آن زن که در دیار مصر سی سال در مقام حیرت بر یک جای بماند

بخش ۳۵ - در بیان آنکه روی عاشق اول به سوی خویش است و بعد از آن به سوی معشوق و در آخر کار به سوی عشق

بخش ۳۶ - قصه آن مخنث که از روزن در منظری افتاد و از آنجا در خانه سفلی و از آنجا در سردابه ای و از آنجا در چاهی چون در سردابه افتاد بانگ کرد که ای خداوندان سرای، سرای شما زمین ندارد

بخش ۳۷ - اشارت به معنی آنچه رسول صلی الله و علیه و سلم فرموده است که الدنیا ملعونة و ملعون ما فیها الا ذکر الله سبحانه

بخش ۳۸ - حکایت پیر همدانی که از پسر پرسید که هرگز ریش گاو بوده ای و سؤال پسر که ریش گاو کیست و جواب دادن پدر که آن کس که بامداد از خانه بدر آید گوید امروز گنجی یابم، پسر گفت ای پدر تا من بوده ام ریش گاو بوده ام

بخش ۳۹ - در بیان آنکه چون عاشق ظلمت وایه های نفس بداند روی از خود بگرداند و در معشوق آورد

بخش ۴۰ - قصه آن گلخنی که در مشاهده جمال شاهزاده آتش در ژنده اش گرفت و از ژنده به تنش رسید و وی از همه بی خبر بود

بخش ۴۱ - در بیان آنکه چون عشق به مرتبه کمال رسد روی عاشق را از معشوق نیز بگرداند و در خود کند

بخش ۴۲ - حکایت مجنون : عشق مجنون بدین مقام رسید

بخش ۴۳ - مناجات : ای فروغ جمال تو خوبان

بخش ۴۴ - قصه عاشق شدن صاحب فتوحات مکیه قدس الله تعالی سره که عشق مفرط از دل وی سر زده بود و معشوق معین و معلوم نی

بخش ۴۵ - قصه خواب دیدن علی بن موفق معروف کرخی و بشر حافی و احمد بن حنبل را قدس الله تعالی ارواحهم

بخش ۴۶ - قصه مشاهده کردن شیخ علی رودباری قدس سره مردن آن مرقع پوش شوریده حال را در محبت آن جوان مغرور به حسن و جمال

بخش ۴۷ - قصه عاشق شدن آن دختر ترسا بر آن جوان مسلمان و در مفارقت وی بر بستر مرگ افتادن و جان دادن

بخش ۴۸ - قصه عاشق شدن کنیزک خلیفه بغداد بر غلام وی و از استیلای عشق وی خود را در دجله انداختن

بخش ۴۹ - قصه آن جوان که بر دختر عم عاشق شد و در عشق وی نام دزدی بر خود نهاد و ناموس عم نگاه داشت و بدان سبب به مقصود رسید

بخش ۵۰ - قصه عیینه و ریا : معتمر نام مهتری ز عرب

بخش ۵۱ - حیران شدن معتمر در آنکه آن زاری کننده که بود و پشیمان شدن که چرا دنبال آواز نرفت

بخش ۵۲ - رفتن معتمر دنبال آواز نالنده بار دوم و یافتن عیینه

بخش ۵۳ - باز نمودن عیینه صورت حال خود را پیش معتمر : روزی از روزها به کسب ثواب

بخش ۵۴ - غزل گفتن عیینه در حسب حال خود : شد خروشان به دلخراش آواز

بخش ۵۵ - عزیمت کردن معتمر و عیینه به جانب مسجد احزاب در طلب ریا

بخش ۵۶ - برخاستن معتمر به چاره سازی عیینه و وی را به مجلس انصار بردن و همراه ایشان از برای خواستگاری ریا پیش پدر وی رفتن

بخش ۵۷ - مشورت کردن پدر ریا با ریا در خواستگاری کردن وی از برای عیینه

بخش ۵۸ - قبول کردن معتمر آنچه پدر ریا خواست و عقد بستن ایشان به یکدیگر

بخش ۵۹ - فرستادن پدر ریا را بعد از چهل روز همراه عیینه به مدینه و پیش گرفتن حرامیان و هلاک شدن بر دست ایشان

بخش ۶۰ - رسید معتمر بعد از چندگاه به سر قبر ایشان و بر آنجا درختی دیدن پر خطهای زرد و سرخ

بخش ۶۱ - قصه تحفه مغنیه : تاجری می گذشت در بغداد

بخش ۶۲ - خریدن تاجر تحفه را و به خانه بردن و جذبه رسیدن مر او را

بخش ۶۳ - رسیدن شیخ بزرگوار سری سقطی قدس الله تعالی سره به سر وقت تحفه و آگاهی یافتن از حالی وی

بخش ۶۴ - به هم رسیدن شیخ سری قدس سره و تاجر و خریداری کردن شیخ سری تحفه را از وی

بخش ۶۵ - قصه ملاقات ذوالنون مصری قدس الله تعالی سره در حرم مکه با آن کنیزک و مقالات ایشان با یکدیگر

بخش ۶۶ - قصه آن جوان معشوق و پیر عاشق : بود شوخی نشسته بر لب بام

بخش ۶۷ - مناجات شیخ ابوعلی دقاق قدس سره بر بالای منبر

بخش ۶۸ - به بام برآمدن وی قدس سره هر آخر روز و با آفتاب خطاب کردن

بخش ۶۹ - دیدن بعضی اصحاب بعد از وفات وی را قدس سره به خواب

بخش ۷۰ - در ذکر موت و اهوال آن : صرصر مرگ را ببین چه فن است

بخش ۷۱ - اشارة الی قوله علیه السلام من اراد ان ینظر الی میت یمشی علی وجه الارض فلینظر الی ابن ابی قحافه

بخش ۷۲ - حکایت بر سبیل تمثیل : زنگی روی چون در دوزخ

بخش ۷۳ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم مثل المؤمن مثل النحلة لا تأکل الا طبیبا و لا تضع الا طبیبا

بخش ۷۴ - مشکل شدن مصاحبت زاغ و کبوتر بر آن حکیم و حل گشتن آن

بخش ۷۵ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم من تشبه بقوم فهو منهم

بخش ۷۶ - خلاص شدن مسخره فرعونیان از غرقه شدن به واسطه آنکه خود را به صورت موسی علیه السلام برآوردی و مسخرگی کردی

بخش ۷۷ - اعتذار کردن از اقتصار این دفتر از سلسلة الذهب بر همین مقدار

بخش ۱ - آغاز دفتر ثانی مثنوی ملقب به سلسلة الذهب المتوسل بها الی اعز مقصد و اجل مطلب

بسم الله الرحمن الرحیم

هست صلای سر خوان کریم

بشنو ای گوش بر فسانه عشق

از صریر قلم ترانه عشق

قلم اینک چو نی به لحن صریر

قصه عشق می کند تقریر

عشق مفتاح مخزن جود است

هر چه بینی به عشق موجود است

هیچ جنسی ز سافل و عالی

نیست از عشق و حکم آن خالی

حق چو بر خویشتن تجلی کرد

یافت خود را در آن تجلی فرد

دید ذاتی به وصف های کمال

متصف در حریم عز و جلال

وصف های همیشه لازم ذات

کسب کرده ز وی بقا و ثبات

هر چه دارد ز نام غیر نشان

نیست دخلش در اتصاف به آن

چون وجوب وجود و قدس قدم

بی نیازی ز عالم و آدم

آن که دارد ز علم و دانش کام

نهد آن را کمال ذاتی نام

لیک در ضمن آن کمال دگر

دید موقوف بر ظهور اثر

پیش اهل شعور و دانایی

لقب آن کمال اسمایی

وان ظهور حق است در اطوار

مختلف در خصایص و آثار

بس شهود تطورات ظهور

کش به آنها بود شعور و حضور

وین ظهور و شهود را دانا

می شمارد جلا و استجلا

آمدن در صور کمال جلاست

دیدن آن کمال استجلاست

حق چو حسن کمال اسما دید

آنچنانش نهفته نپسندید

خواست اظهار آن کمال کند

عرض آن حسن و آن جمال کند

خواست تا در مجالی اعیان

سر مستور او رسد به عیان

چون ز حق یافت انبعاث این خواست

فتنه عشق و عاشقی برخاست

هست با نیست عشق در پیوست

نیست زان عشق نقش هستی بست

نیست چون فیض نور هستی یافت

روی همت به منبع آن تافت

سایه و آفتاب را با هم

نسبت جذب عشق شد محکم

بخش ۲ - اشارت به آنکه محبت هر چند از جانبین است اما اصل در آن محبت حضرت حق است سبحانه مر بنده را چنانکه

عشق هر چند بین بین آمد

میل و جذبی ز جانبین آمد

لیک عشق حق است اصل در آن

پرتو آن فتاده بر دگران

تا بر اهل طلب خدای مجید

متجلی نشد به اسم مرید

به ارادت نشد کسی موصوف

به محبت نشد کسی معروف

ذات حق با همه صفات به هم

جز وجوب وجود و نعت قدم

در حقیقت باسرها ساریست

در مجاری جسم و جان جاریست

لیک پرده ز روی خود نگشاد

هیچ جا جز به قدر استعداد

آن یکی مستعد دانایی

وان دگر قابل توانایی

علم و دانش ازان یکی زد سر

فعل و قدرت نمود ازان دیگر

شد یکی مظهر ارادت و خواست

شیوه عاشقی ازو برخاست

تافت بر وی جمال عز قدم

در ره عاشقی نهاد قدم

بخش ۳ - اشارت به ملائکه مهیمین که لایزال در شهود جمال حضرت حق مستهلکند و مستغرق

از ملایک جماعتی هستند

کز می عشق جاودان مستند

نی ز خود نی ز خلقشان خبری

نی به خود نی به خلقشان نظری

برده از خلق در وجود سبق

در شهود حق اند مستغرق

عارفانی که راه دین پویند

نام ایشان مهیمین گویند

ز آدمیزاده نیز بسیارند

که ازین شیوه بهره ای دارند

جسم شان در مجاهدت قایم

جان شان در مشاهدت هایم

در بریده ز دنیی و عقبی

کرده از هر دو روی در مولی

بخش ۴ - سلطان العارفین قدس الله تعالی سره در بادیه کله ای دید بر وی نوشته خسرالدنیا و الآخرة از زمین برداشت و بوسه داد و فرمود که این سر صوفیی است که دو جهان را برای خدای درباخته است

بحر بس ژرف و یم بس طامی

قطب حق بایزید بسطامی

بود روزی به بادیه گذران

دید فرسوده کله ای و بر آن

آیتی ثبت بود کش معنی

بود خسران دنیی و عقبی

چون بر آن سر نوشته را نگریست

بوسه ها زد بر آن و زار گریست

کین سر صوفیی ست افتاده

دو جهان را برای حق داده

برگزیده زیان هر دو سرای

تا بود سودش از میانه خدای

ای خوش آن کس که شد پی این سود

به زیانکاری جهان خوشنود

از دو عالم همین خدا طلبید

دو جهان داد و یک خدای خرید

هر چه بودش ز جنس دنیی و دین

باخت در عشق حق خلیل آیین

بخش ۵ - اشارت به قصه امتحان ملائکه مر ابراهیم خلیل را صلوات الرحمن علیه و در باختن آنچه داشت از مواشی و نعم و اموال در محبت حق سبحانه و تعالی

چون خلیل الله آن امام کرام

یافت از حق مواید انعام

افسر دولتش نهاد به سر

خلعت خلتش فکند به بر

شد پی رهروان صاحبدل

بر دل پاک او صحف نازل

کثرت مالش از عدد بگذشت

رمه و گله اش ز حد بگذشت

کوه و در پر مواشی نعمش

شهر و ده پر حواشی خدمش

لیک با این همه نمی آسود

پی کسب رضای حق می بود

روز بودی به شغل مهمانی

شب در اندیشه خدا خوانی

در مقام مجاهدت قایم

در عبادت قدم زدی دایم

حال او را چو قدسیان دیدند

جز به میزان ظن نسنجیدند

می ز پیمانه گمان خوردند

ظن به حال وی آنچنان بردند

کان همه جد و جهد دمبدمش

نیست جز در مقابل نعمش

عشق نعمت زده ست ره بر وی

عشق منعم نبرده سویی پی

عشق فعلیست آن و اسمایی

نیست از عشق ذات شیدایی

عشق کان منتشی نه از ذات است

هدف تیرهای آفات است

فعل معشوق وصف او به مثل

چون به اضداد خود شوند بدل

عاشقان را فسرده گردد دل

گرمی عشقشان شود زایل

ور بود عشق منبعث از ذات

باشد آن عشق را بقا و ثبات

ذات با هر صفت شود پیدا

عاشق از عشق آن بود شیدا

گر رضا باشد آن صفت ور قهر

جان عاشق ز هر دو یابد بهر

بخش ۶ - اذن کردن حق سبحانه و تعالی ملائکه را در امتحان کردن ابراهیم صلوات الرحمن علی نبینا و علیه

حق چو آن وهم و آن گمان دانست

چاره آن در امتحان دانست

بهر نقد خلیل خواست محک

داد فرمان که فرقه ای ز ملک

خلعت از صورت بشر کردند

سبحه گویان بر او گذر کردند

بانگ تسبیح و نعره تهلیل

بر گرفتند در جوار خلیل

زان نوای و صدای جان افزای

عقل و هوش خلیل رفت از جای

نام جانان شنید و جان افشاند

آستین بر همه جهان افشاند

ای خوش آن نغمه های دردآمیز

که بود ذوق بخش و شورانگیز

بر کند عقل را ز بیخ و ز بن

نو کند در درونه عشق کهن

چون شدند آن گروه سبحه سرای

خامش از سبحه های هوش ربای

با خود آمد خلیل و داد آواز

کین نوا را ز نو کنید آغاز

جان من از سماع ناشده سیر

بر خموشی چرا شدید دلیر

حالت صوفیان نگشته تمام

بر مغنی بود سکوت حرام

نیست در مذهب مسلمانی

جز به اتمام ذبح قربانی

مرغ را کز کف تو دانه کش است

نیم بسمل رها کنی نه خوش است

یا مکن قصد هیچ جانداری

یا چو کشتی تمام کش باری

نیم کشته نه مرده نی زنده ست

جان عاشق به آن نه ارزنده ست

حال اهل ضلال در عقبی

لایموت آمده ست و لا یحیی

قدسیان گوهر ادب سفتند

در جواب خلیل حق گفتند

تا کی این ذکر رایگان گوییم

کار کردیم مزد آن جوییم

کار بی مزد هیچ کس نکند

مزد دیده ز کار بس نکند

کار خواهی به مزد بگشا دست

گره از کار مزد بگشاده ست

زانچه دارم ز مال گفت و عقار

می کنم بر شما دو دانگ نثار

بار دیگر کنید بهر خدا

این نوای طرب فزای ادا

بر بیان بلیغ و لفظ فصیح

برگرفتند قدسیان تسبیح

بانگ قدوس و نعره سبوح

شد براهیم را مهیج روح

دل و جانش در اهتزاز آمد

وجد و حال گذشته باز آمد

وجد و حالی چنانکه هست محال

درک آن پیش عقل و وهم و خیال

بلکه نارسته از خیال و گمان

نیست ادراک آن تو را امکان

قدسیان باز لب فرو بستند

زان صدا و خموش بنشستند

بانگ برداشت آن ستوده سیر

که فدا می کنم دو دانگ دگر

باز این ذکر را اعاده کنید

شورش و وجد من زیاده کنید

جان من ماهی است و ذکر حق آب

صبر ماهی از آب نیست صواب

ماهی از آب صبر نتواند

ور کند صبر زنده کی ماند

هر چه از آب بر کنار بود

آن نه ماهی که سوسمار بود

سوسمار است زیر ریگ روان

ماهیش می برند خلق گمان

سبحه خوانان که مزد جوی شدند

مزد دیدند و سبحه گوی شدند

های و هویی فکند در ملکوت

ذکر ذوالکبریاء و الجبروت

شد خلیل از سماع آن بی خویش

ساخت طی پرده وجود از پیش

کرد بر خود لباس هستی شق

سر برون زد ز جیب هستی حق

چون دگر باره زمره ملکوت

بر لب خود زدند مهر سکوت

ناله شوق برگرفت خلیل

کانچه دارم من از کثیر و قلیل

جمله را می کنم فدای شما

تا ز هم نگسلد نوای شما

منشینید ازین سرود خموش

که شدم در سماع آن همه گوش

باز آغاز آن نوا کردند

ورد تسبیح خود ادا کردند

شد خلیل از نوای ایشان مست

داد یکبارگی عنان از دست

وقت خوش یافت زان ترانه خوش

دست همت فشاند صوفی وش

هر چه بودش ز ملک و مال پسند

جمله در پای مطربان افکند

در سماعی که در وی از سر ذوق

نفشاند حریق شعله شوق

بر خود و خلق آستین وداع

گرد خود گشتن است و آن نه سماع

ز آتش امتحان چو ابراهیم

خالص آمد چو زر ناب و سلیم

قدسیان پیش او شدند عیان

که رسولیم از خدای جهان

آدمی نیستیم ما ملکیم

نقد پنهانی تو را محکیم

آمده بهر امتحان توییم

ناقد مخزن نهان توییم

لله الحمد کامدی به شمار

چون زر ده دهی تمام عیار

تو خلیلی و در تو عشق خدای

متخلل شده ز سر تا پای

جزو جزو تو از قدم تا فرق

گشته در خلت و محبت غرق

بنده منعمی نه بند نعم

از فوات نعم تو را چه الم

گر نعم فی المثل نقم گردد

نیست عشق تو آن که کم گردد

چون دلت از خدای نشکیبد

تاج خلت همین تو را زیبد

هر گمانی که داشتیم تو را

گشت روشن که سهو بود و خطا

عشق تو ذاتی است نه عرضی

گشته صافی ز شوب هر غرضی

عشق چون بر جمال ذات بود

حاش لله که بی ثبات بود

بخش ۷ - اشارت به تقسیم محبت به ذاتی و صفاتی و افعالی و آثاری

یا بود عشق منتشی از ذات

یا بود منبعث ز حسن صفات

یا ز افعال یا ز آثارش

می شمر منحصر درین چارش

عشق ذات آن بود که باشد دل

سوی حق خالی از غرض مایل

باز یابد ز خویشتن طلبی

که نباشد معینش سببی

کششی خیزد از درونه جان

که عبارت ازان کشش نتوان

هم عبارت ازان بود کوتاه

هم اشارت در آن بود گمراه

گر بپرسی که کیست محبوبیت

زین تک و پوی چیست مطلوبت

خوابت از چشم اشکبار که برد

صبرت از جان بیقرار که برد

رو به ره داشت جان آگاهت

چون فتادی ز ره که زد راهت

در جواب سؤال ماند لال

دم نیارد زد از حقیقت حال

هر چه بر خاطرش شود ظاهر

باشد از حسب حال او قاصر

بخش ۸ - حکایت

داشت شاهی بر انس و جان غالب

دختری بلکه اختری ثاقب

از قضا روزی آن یگانه عصر

سر فرو کرد از کرانه قصر

حبشی زاده ای بدید از دور

دلربا همچو خال چهره حور

قامت آن سیاه چرده روان

چون الف کرد منزلش در جان

با سواد رخ و جبین و عذار

ساخت جا در دلش سویداوار

ماندش آن صورت پسندیده

چون سیاهی دیده در دیده

گرچه او بد سمر به ماه وشی

سوخت جانش به داغ آن حبشی

عجب افسانه ای و خوش لاغی

که زند بر تذرو ره زاغی

لیکن اینها ز عشق نیست شگفت

خود چه گل کان ز باغ او نشگفت

عشق در بند حسن و احسان است

عشق بنده ست و حسن سلطان است

هر کجا حسن می نماید روی

می نهد سر به سجده عشق آن سوی

حسن بود آنکه در لباس ایاز

خواند محمود را به کوی نیاز

حسن بود آن به کسوت لیلی

قیس را داده سوی خود میلی

حسن بود آن ز صورت عذار

عذر وامق نهاده بر صحرا

حسن بود آن کزان سیاه نمود

که ازان ماه صبر و دین بربود

صبر و دین چیست آن ستوده غلام

برد ازان ماه هر چه داشت تمام

هر چه از جنس هستی اش در دست

دید برد و به جای آن بنشست

یکسر از رنج خویشتن برهید

غیر معشوق خویش هیچ ندید

حبذا عاشقی که رست از خویش

هر چه جز دوست برگرفت از پیش

یکدل و یک جهت شد و یکروی

روی همت بتافت از همه سوی

دوست دانست و دوست دید و شنید

هر چه جز دوست دید ازان ببرید

دختر القصه ماند بی خور و خواب

دل پر آتش ز عشق و دیده پر آب

لب فرو بست از پرستاران

مهر بگسست از وفاداران

پشت بر بزم و عیش و شادی کرد

رو به دیوار نامرادی کرد

همه حیران کار او ماندند

سخن از کار و بار او راندند

آن یکی گفت راه او زد دیو

ساخت دیوانه اش به حیله و ریو

وان دگر گفت با پری شد یار

کارش از یاری پری شد زار

وان دگر گفت خوبیی به تمام

داشت، چشمش رسید از ایام

وان دگر گفت هیچ از اینها نیست

آفتش غیر عشق و سودا نیست

دلبری دیده دل به او داده

وز غمش در کشاکش افتاده

بود با او همیشه یک دایه

از فسون و فسانه پر مایه

گنده پیری که تا جوان بوده

هدف تیر این و آن بوده

زده بعد از جوانی گذران

دست در کارسازی دگران

چون لبش در فسون بجنبیدی

بر خود افسونگران بلرزیدی

ور زبان در فسانه بگشادی

مالش صد فسانه خوان دادی

گرچه از بهر سبحه داشت به فن

مهره ای چند کرده در گردن

بود چون سبحه اش به زخم درشت

خرد به مهره های گردن و پشت

ورچه می کرد نفس حیله گرش

وصله وصله مرقعی به برش

بود اولی ز دهر خونخواره

چون مرقع تنش به صد پاره

دایه چون حال دختر آنسان دید

بر وی آن درد و رنج نپسندید

پیش دختر نشست کای فرزند

که بود با تو روح را پیوند

حق چو نشو و نمای سرو تو جست

بر کنار منش نشاند نخست

لب تو کاینچنین شکر شکن است

پرورش یافته ز شیر من است

ابرویت را به وسمه پیوسته

نقش نو کلک صنع من بسته

تا نکردم به سرمه دست دراز

بود چشمت تهی ز سرمه ناز

بود روشن رخت چو صبح دوم

در شب تار موی مشکین گم

تا نبستم نغوله موی تو را

کس ندید آشکار روی تو را

هر شب از بهر خواب تا به سحر

از حریرت فکنده ام بستر

چون شده سیر نرگس تو ز خواب

گل روی تو شسته ام به گلاب

حق خدمت بسی گزارده شد

تا هلال تو ماه چارده شد

بار دیگر مکن ز رنج و ملال

بدل این ماه چارده به هلال

محنت روزگار نابرده

گل رویت چراست پژمرده

بود مقصود دل ز قد تو راست

این زمان قد تو خمیده چراست

دیده عمری به روی تو خوش زیست

این چنین زلف تو مشوش چیست

حال خود بازگو چه حال است این

اثر خواب یا خیال است این

یا به بیداریت کسی زد راه

وز تو بربود صبر و دل ناگاه

مهر خاموشی از لبت بگشای

سوی آن رهزنم رهی بنمای

گر بود همچو مه بر اوج بلند

آرم او را فرو به خم کمند

ور چو ماهی بود به بحر درون

کنم او را به مکر و حیله برون

چون فسون و فریب بندم کار

خواهد از کار من فلک زنهار

گر بود زاهدی به خود مغرور

یا حکیمی ز خود پرستی دور

آن به زهد از فسون من نرهد

وین به جهد از فریب من نجهد

دختر از دایه آن فسون چو شنید

بهتر از راست هیچ چاره ندید

نام و ناموس را به گوشه نهاد

پرده از روی کار خود بگشاد

حال خود آنچنان که واقع بود

بی تکلف به دایه باز نمود

دایه گفتا کفایت این کار

بکنم دل ز غصه فارغ دار

بنهم در کنار کام تو را

دور دارم ز عار نام تو را

این سخن عرضه کرد بی کم و کاست

بهر موعود خویشتن برخاست

سینه سوزان ز داغ آن حبشی

کرد هر جا سراغ آن حبشی

عاقبت یافت منزل او را

دید موزون شمایل او را

کرد با او به دوستی پیوند

شد یکی مادر و دگر فرزند

خانه خویشتن نشانش داد

راه آمد شدن بر او بگشاد

هیچ شامی نبودی و سحری

که نکردی به سوی او گذری

یک شب او را به پیش خویش نشاند

بر وی از بهر خواب افسون خواند

آنچنان خفت بر سر بستر

که نماندش ز حال خویش خبر

گر به دندان کسی لبش کندی

چین در ابروی خود نیفکندی

ور دو صد نیش، پای کرده دراز

نکشیدی به جانب خود باز

خواب او را چو دایه دید گران

بست در پشت خادمیش روان

برد چون تنگ مشک یا عنبر

یکسر او را به خانه دختر

نیکبختا کسی که رفت به خواب

چشم حس بست ازین جهان خراب

جذب معشوق گشت حامل او

برد تا پیشگاه محمل او

شبروان رنج بین و محنت کش

واو به صدر وصال خرم و خوش

بخش ۹ - حکایت ذوالنون و ابو یزید قدس الله تعالی سرهما

داد ذوالنون به بایزید پیام

کای گرفته به خواب خوش آرام

سر برآور که وقت بیگه گشت

پای در نه که کاروان بگذشت

بایزیدش جواب داد که مرد

آن بود در سرای صلح و نبرد

که رود شب به خواب از همه پیش

بامدادان رسد به منزل خویش

سر به بالین نهد به فرقت یار

صبحدم پیش او شود بیدار

لیک در مجمع طلبکاران

باشد این خواب خواب بیداران

هر که عمری ز خواب دیده نبست

ندهد این خواب یکدم او را دست

بخش ۱۰ - حکایت شاه شجاع کرمانی قدس الله تعالی سره

شاه کرمانی آن مطیع مطاع

که به میدان عشق بود شجاع

هر شبی دیده پر نمک کردی

جگر خود به آن نمک خوردی

ساختی آب دیده را نمک آب

پاک شستی ز دیده سرمه خواب

بعد عمری که چشم او نغنود

یک شبی خواب راحتش بربود

روی جانان به خواب دید آن شب

میوه وصل یار چید آن شب

تخم بی خوابش رسید به بر

آمدش بر جمال یار نظر

گر به بی خوابیش نبودی خوی

به وی این خواب کی نمودی روی

چون به مقصود خود ز خواب رسید

هیچ مقصود به ز خواب ندید

بعد ازان چون زدی به راهی گام

یا گرفتی به منزلی آرام

داشتی بالشی قرین با خویش

که گرش آمدی مجالی پیش

زیر پهلو ز خار و خس رفتی

سر به بالین نهادی و خفتی

خوش بود خواب های بیداران

خوش بود کارهای بیکاران

دیده مشغول خواب و دل بیدار

دست فارغ ز کار و دل در کار

یار بر چشم سر چو گشت عیان

گر بود بسته چشم سر چه زیان

ور بود چشم سر ازو مسدود

گر بود چشم سر گشاده چه سود

بخش ۱۱ - رجوع به تمامی قصه

باز گردم به قصه دختر

که شدش خون ز انتظار جگر

یار خفته به خواب و او بیدار

چون شود از وصال برخوردار

دایه را گفت خواب او بگشای

زنگ حرمان ز خاطرم بزدای

خفته مرده ست و عشق با مرده

نیست جز کار جان افسرده

چشم او فارغ از کرشمه ناز

گوش او بی خبر ز عرض نیاز

نه زبانش به نطق گوهر ریز

نه دهانش ز خنده شورانگیز

قامت او که سرو آزاد است

بر زمین همچو سایه افتاده ست

من ازین سایه سایه دار شدم

بی خور و خواب سایه وار شدم

کار با سایه کس نساخته است

عشق با سایه کس نباخته است

دایه لب در فسون بجنبانید

حال او از فسون بگردانید

خواب او شد بدل به بیداری

مستی اش منقلب به هشیاری

سرو آزادش از زمین برخاست

چون چمن صحن خانه را آراست

لب لعلش گشاد بار دگر

قفل مرجان ز حقه گوهر

کرد چشمش به روی مردم باز

در رحمت که کرده بود فراز

خانه ای دید همچو قصر بهشت

پس و پیشش بتان حور سرشت

در میانشان یکی به مسند ناز

خوش نشسته ز دیگران ممتاز

از همه در جلال و جاه فره

وز همه در جمال و خوبی به

همه پیشش به خدمت استاده

داد خدمتگذاریش داده

واو نشسته به خرمی و خوشی

چشم و دل کرده وقف بر حبشی

حبشی نیز روی او می دید

دمبدم چشم خود همی مالید

کان مبادا خیال و خواب بود

آب پندارد و سراب بود

تا دم صبح در کشاکش بود

گاه خوش بود و گاه ناخوش بود

خوشیش آنکه در چنان جایی

فارغ از وحشتی و غوغایی

دید چیزی که هیچ چشم ندید

هیچ گوشی حدیث آن نشنید

بلکه بر خاطر کسی نگذشت

در دل هیچ آفریده نگشت

ناخوشی آنکه آن جمال و وصال

بود در معرض فنا و زوال

دیدکان راحتی که روی نمود

بی غم و محنتی نخواهد بود

آری آری درین سرای سپنج

با هم آمیخته است راحت و رنج

مرغ زیرک چو در زمین بیند

دانه را دام در کمین بیند

یک زمانی به حزم کار کند

صبر از دانه اختیار کند

تا دگر مرغکان غفلت کیش

سوی دانه روند از وی پیش

گر نیاید گزندشان از دام

کند او نیز سوی دانه خرام

ور رسدشان ز دانه رنج و ملال

رو نهد در گریز فارغ بال

ما درین دامگاه خونخواره

کم ازان مرغکیم صد باره

هیچ از آسیب دام نهراسیم

بلکه دانه ز دام نشناسیم

دام بینم و دانه پنداریم

دام را جز فسانه نشماریم

ور بگوید کسی که آن دام است

دام بهر عذاب و ایلام است

بر غرض گردد آن سخن محمول

نشود بهره ور ز حسن قبول

نیست این قصه های قرآنی

که ز پیشینیان همی خوانی

که فلان قوم در فلان ایام

می زدند از پی امانی گام

آن امانی که کام ایشان شد

آخرالامر دام ایشان شد

جز پی آنکه فهم گر داری

حصه خود ز قصه برداری

نه که آن را فسانه ای خوانی

در ریاست بهانه ای دانی

همچو آن کافران پیشینه

که پر از کینه بودشان سینه

از نبی قصه ها چو بشنفتند

از تعنت به یکدیگر گفتند

نه ز اخبار راستین است این

بل اساطیر اولین است این

تو هم این قصه ها چو می شنوی

به زبان خوش به آن همی گروی

لیک حالت بود مکذب گفت

آشکارت بود خلاف نهفت

گر تو را سر آن یقین بودی

کار و بار تو کی چنین بودی

نگذشتی ز دانش و خبرت

برگرفتی ز دیگران عبرت

هر که گوید تو را که معلوم است

که فلانی طعام مسموم است

لیک ازان می خورد به حرص و شره

گفت او را دروغ دان و تبه

می کند حیله تا ازان ببرد

طمع خلق را و خود بخورد

بخش ۱۲ - خواب کردن حبشی و باز بردن دایه وی را به خانه

شب چو نزدیک شد به وقت سحر

حبشی برد سوی بالین سر

چشم حس بست ازین جهان خراب

داد نقد خرد به غارت خواب

دایه آن را چو دید چابک و چست

باز بردش به خوابگاه نخست

بیخود افتاد تا بلندی چاشت

چاشتگاه بلند سر برداشت

چشم مالید و هر طرف گردید

زانچه شب دیده بود هیچ ندید

دید ازان منزل چو علیین

رخت خود در نشیمن سجین

نه ازان همدمان شب خبری

نه ازان شادی و طرب اثری

نه ازان آفتاب جاه و جمال

هیچ چیزش به دست غیر خیال

ره به مقصود خود ز پیر و جوان

جست چندانکه داشت تاب و توان

ناشده بر مراد خود فیروز

ماتمی در گرفت عالم سوز

دوستی حال وی چو آنسان دید

موجب آنچه دید ازو پرسید

گفت بس حال مشکلی دارم

غرقه گشته به خون دلی دارم

زد ره من به عشوه ناگاهی

دلپذیری به حسن و دلخواهی

بی نظیری که شد زبان مقال

عقل را در صفات حسنش لال

گر کسی نعت و نام او پرسید

یا محل یا مقام او پرسید

ور بگوید کجاست خانه او

خانه کیست آشیانه او

مولدش خلخ است یا فرخار

مسکنش تبت است یا تاتار

شاه اقلیم و ماه کشور کیست

خصم جانسوز و یار غمخور کیست

چشم او سرمه ناک افتاده ست

یا خود از سرمه پاک افتاده ست

نخل قدش که صنع حق بسته ست

معتدل یا بلند یا پست است

گیسویش چون کمند تافته اند

یا پی دام و بند بافته اند

رخش از نقش خال و خط ساده ست

یا خود آن زیب دیگرش داده ست

لعلش آمد حیات تشنه لبان

یا هلاک مراد دل طلبان

ابروی او که در جهان طاق است

قبله عاشقان مشتاق است

شد ز پیوستگیش پیوسته

بر جهان راه عافیت بسته

یا گشاده ست و رخنه گاه بلا

باز کرده به روی اهل ولا

از دهان و میانش هیچ نشان

هیچ کس یافت آشکار و نهان

یا خود آن سر مخفی مرموز

هست مستور سر غیب هنوز

هر چه زین نکته ها خیال کنند

وز من خسته دل سؤال کنند

جز خموشی جواب دیگر نیست

جز ندانم سخن میسر نیست

زانکه من در جمال آن دلبر

معنیی دیده ام برون ز صور

گرچه آن معنی ز صورت فرد

در لباس صور تجلی کرد

نور آن برق پرده سوز افروخت

سر به سر پرده های صورت سوخت

محو معنی و فارغ از صورم

نیست از جلوه صور خبرم

پیش من نیست رخ ز خط ممتاز

زلف او رانمی شناسم باز

گر کشد چشم او به تیغ ستم

ور دهد لعل او نوید کرم

هر دو در ذوق من بود یکسان

نیست این مشکل آن دگر آسان

دأب من نیست جز محبت ذات

ذات بر من زده ست ره نه صفات

من صفت بهر ذات می خواهم

نز برای صفات می کاهم

چون ز دل برق عشق شد لامع

ذات متبوع شد صفت تابع

من صفت بهر ذات دارم دوست

نه که در عشق ذات تابع اوست

چون کنی میل ذات بهر صفات

هست معشوق تو صفات نه ذات

هر صفت کش تو عاشقی به مثل

چون شود با نقیض خود مبدل

عشق تو نیز رو نهد به زوال

بلکه گیرد به نفرت استبدال

بخش ۱۳ - سؤال پسر صاحب جمال از پدر صاحب کمال و جواب وی از آن سؤال

با پدر گفت نازنین پسری

کای ز هر نیک و بد تو را خبری

چون نهم ز آستانه بیرون پای

شور و غوغا برآید از همه جای

از یمین و یسار اهل نیاز

دعوی عشق می کنند آغاز

آن یکی آه دردناک زند

جیب جان را ز درد چاک زند

وان دگر خون ز دیده افشاند

سوز دل ز آب دیده بنشاند

هر یک از درد عشق و سوز جگر

به زبان دگر دهند خبر

می ندانم چه صورت انگیزم

با که آمیزم از که پرهیزم

گفت از هر یکی بپرس جدا

کز جمالم چه ره زده ست تو را

آن یکی گفت ازان رخ ساده

رخ به خونم منقش افتاده

وان دگر گفت ازان لب میگون

چشم من پر نم است و دل پر خون

وان دگر گفت کان خط نوخیز

زد خطم بر صحیفه پرهیز

وان دگر گفت کان قد و رفتار

برده است از دلم شکیب و قرار

وان دگر گفت کان خم ابرو

ساخت پشتم ز بار عشق دو تو

وان دگر گفت ازان چه غبغب

جان شیرینم آمده ست به لب

وان دگر گفت دانه آن خال

در دلم کشت تخم رنج و ملال

وان دگر گفت ازان دو نرگس مست

دل من همچو جام باده شکست

وان دگر گفت معنی بیچون

دیدم از پرده صور بیرون

شد دلم مبتلای آن معنی

می دهم جان برای آن معنی

فارغ از زلف و غافل از رویم

می ندانم چه چیز می جویم

بخش ۱۴ - جواب گفتن پدر پسر را

پدر این قصه از زبان پسر

چون نیوشید گفت جان پدر

نیست پوشیده پیش اهل ادب

که بود ریش پر به عرف عرب

لیک آن پر که مرغ حسن و جمال

زند از وی سوی عدم پر و بال

گرچه خیزد همین ز روی و ذقن

رود از وی لطافت همه تن

نرگس چشم ازان شود بی آب

لاله روی ازان شود بی تاب

خم ابرو که خوانیش مه نو

شود از ریش داس عمر درو

قد که باشد نهال تازه و تر

خشک چوبی شود سزای تبر

خط فیروزه رنگ زنگاری

آورد روی در سیه کاری

خال مشکین که بر جبین و عذار

نقطه مشک بود بر گلنار

چون دمد ریش بینیش به صریح

مثل بعرالظباء حول الشیح

وانچه می خوانیش چه سیمین

بینی آن را به چشم عبرت بین

چون نشان سم ستور به راه

وز نم بول ازو دمیده گیاه

لب و سبلت چنان به هم کز موی

لای پالای بر دهان سبوی

رود القصه حسن و ماند ریش

گل دهد جای خویشتن به حشیش

چه حشیشی که آب و گل ببرد

چه گیاهی که گاو و خر بچرد

پس به این خال و خط مشو مغرور

باش از آلایش رعونت دور

کین همه زیب و زینت صور است

حال صورت زمان زمان دگر است

هر که او دل درین صور بسته ست

بگسل از وی که همتش پست است

پی آن رو که عارف معناست

مرد عارف به دوستی اولی ست

چون صور نیست ایمن از تغییر

دامن عاشقان معنی گیر

حسن معنی چو جاودان پاید

عشق آن اعتماد را شاید

حسن سیرت محل تغییر است

عارف از عشق آن کران گیر است

چون شنید این سخن پسر ز پدر

کرد بیرون غرور حسن ز سر

حسن سیرت گرفت با همه پیش

لیک با مرد عارف از همه بیش

چشم و دل بر رضای او می داشت

گوش بر حکم و رای او می داشت

هر چه گفتی به جان نیوشیدی

زهر دادی روان بنوشیدی

عارف تیز چشم معنی بین

کش شهود خدای بود آیین

روی او را چو روشن آینه تافت

که بر آن نور حق معاینه تافت

دایما در تجلی آن نور

بود از چشم خویشتن مستور

ذره بود او ز نور هستی حق

ذره در نور بود مستغرق

حبذا آن دو ناظر و منظور

هر دو ز آلودگی شهوت دور

روی در روی یکدگر کرده

باده از جام یکدگر خورده

سینه آن چو دامن این چاک

دامن این چو دیده آن پاک

حس این آفتاب هستی سوز

عشق آن صبح آفتاب افروز

بود یکچند ازان دو مهرگزار

گرم سودای عشق را بازار

عاقبت چون نهاد رو به زوال

زان پسر آفتاب حسن و جمال

عشق عشاق نیز رخت ببست

آتش اشتیاقشان بنشست

حسن شخص است و عشق چون سایه

سایه از شخص می برد مایه

چون درآید وجود شخص ز پای

نیست ممکن بقای سایه به جای

آن که دایم ز عشق لاف زدی

در محبت در گزاف زدی

ناگهانش به راه اگر دیدی

بی بهانه ز راه گردیدی

بر گرفتی ز دور راه گریز

پای خود درگریز کردی تیز

غیر عارف که رو به ره می داشت

سر آن رشته را نگه می داشت

گرچه عشقش نماند همچو نخست

نشد آیین آشنایی سست

عشق اگر رفت دوستداری ماند

در میانه طریق یاری ماند

بخش ۱۵ - پرسیدن پسر از سبب نقصان عشق عارف که عاشقق معنی بود به واسطه نقصان حسن صورت

روزی آن نوجوان به عارف گفت

کای شناسای رازهای نهفت

چون تو را دل اسیر معنی بود

عشق معنی ز صورت اولی بود

حسن معنی نمی شود سپری

عشق آن باشد از زوال بری

عشق تو چون فتاد در کم و کاست

خاطر تو ز من رمیده چراست

مرد عارف چو آن سؤال شنید

از جواب سؤال چاره ندید

گفت آنجا که جلوه معنیست

وهم نقص و زوال را ره نیست

حسن او لایزال و لم یزل است

عشق آن بی قصور و بی خلل است

هر که را زد جمال معنی راه

دست تغییر ازان بود کوتاه

لیک معنی جز از لباس صور

نشود جلوه گر بر اهل نظر

رخ ز هر صورتی که بنماید

به جمال خودش بیاراید

جرعه حسن خود بر او ریزد

حلیه خویش ازو درآویزد

عالمی مبتلای او گردد

پایبند وفای او گردد

لیک هر یک به قدر همت خویش

گیرد آیین عشق ورزی پیش

بخش ۱۶ - اشارت به حال جماعتی که شراب عشق از جام صورت خورده اند و پی اصلا به جمال معنی نبرده اند

آن یکی از حجاب پیچاپیچ

غیر صورت دگر نبیند هیچ

ببرد حسن صورت از راهش

نشود دل ز معنی آگاهش

اهل عالم همه درین کارند

به حجاب صور گرفتارند

لیک باشد ز اختلاف صور

روی هر یک به قبله گاه دگر

پیش ایشان ز فرط جهل و عمی

نیست ممتاز صورت از معنی

نشناسند قشر را ز لباب

قشر خواریست دأبشان چو دواب

چشمشان از صور چو ماند دور

دل و جانشان شود ز غم رنجور

بخش ۱۷ - اشارت به حال جماعتی که پی به کمال معنی برده اند اما شراب عشق آن جز از جام صورت نخورده اند دایما در کشاکش اند از صورتی خلاص ناشده به دیگری گرفتار شوند اعاذناالله و جمیع المسلمین عن ذلک

وان دگر گرچه عاشق صور است

لیک معشوقش از صور دگر است

حسن معنیست دیده در صورت

چشم ازان دوخته ست بر صورت

هست در دیده حسن معنی خام

نیست بی صورتش ز معنی کام

سوی صورت نظر نکرده نخست

نیست در دید حسن معنی جست

نیست بیرون ز شیشه رنگین

نور بی رنگ دیدنش آیین

می کند سوی دید نور آهنگ

لیک در شیشه های رنگارنگ

شیشه گر بشکند معاذالله

هست در دید نور حرف اله

بخش ۱۸ - شیخ شمس الدین تبریزی شیخ اوحدالدین کرمانی را قدس الله سرهما دید که در هنگامه های دمشق می گردید از وی پرسید که در چه کاری گفت آفتاب را در طشت آب می بینم گفت اگر بر قفا دمل نداری چرا بر آسمانش نمی بینی

شمس تبریز دید کاوحد دین

کرده نظاره بتان آیین

در دمشق از هوای غمزه زنان

گرد هنگامه هاست طوف کنان

سر بدو برده آشکار و نهفت

گفت ای شیخ در چه کاری گفت

چشمه آفتاب می بینم

لیک در طشت آب می بینم

گفت هیهات این چه بی بصریست

راست بین باش این چه کج نظریست

بر قفا گر نه دمل است تو را

کار بهر چه مهمل است تو را

سر ز پستی به سوی بالا کن

سوی خورشید چشم خود وا کن

ذات خورشید بر فلک طالع

تو به عکسی چرا شدی قانع

بخش ۱۹ - اشارت به جماعتی که اگرچه به مشاهده جمال صورت گرفتار شدند در آن نماندند بلکه آن سبب ترقی ایشان شد به مشاهده جمال معنی

وان دگر گرچه بود عشق مجاز

رهزن عقل و دین او ز آغاز

عاقبت حرف عاریت بسترد

ره به سر منزل حقیقت برد

میوه ای زان درخت چید و گذشت

جرعه ای زان قدح چشید و گذشت

سخن خوب و نکته سره گفت

عارفی کالمجاز قنطره گفت

بر ره تو مجاز قنطره ایست

نکند کس فراز قنطره ایست

زود بگذر که سالکان سبل

کم اقامت کنند بر سر پل

گرچه آن پل بود برای گذر

به حقارت به سوی او منگر

کی ز بحر تعلقات جهان

که در او غرقه اند پیر و جوان

جز به آن پل توان گذر کردن

پی به عشق حقیقی آوردن

بخش ۲۰ - اشارت به جماعتی که در مظاهر صوری و معنوی مشهود ایشان جز جمال مطلق حضرت حق جل ذکره نیست

وان دگر گرچه سوی صورت رو

آورد نیست قید صورت او

پیش او حسن صورت و معنی

چون دو آیینه اند داده جلی

دیده بر هر کدام بگشاید

جز جمال خدای ننماید

به بصر صورت جهان بیند

به بصیرت جهان جان بیند

هیچ چیز از متاع این دو سرای

نشود پیش او حجاب خدای

بخش ۲۱ - حاصل جواب عارف از سؤال پسر

سخن عارف ستوده سیر

چون به اینجا رسید پیش پسر

گفت کای فهم را مهیا تو

عشق من بود ازین قبل با تو

رخت آیینه مصفا بود

زان جمال ازل هویدا بود

چشم من بود بر جمال ازل

چون در آیینه ات فتاد خلل

چشم ازان آینه فرو بستم

پس زانوی خویش بنشستم

شاهد از آینه چو تابد رو

به بود آینه سر زانو

آن که باشد ز زانو آینه اش

حسن معنی شود معاینه اش

بخش ۲۲ - سؤال دیگر از جانب پسر و جواب عارف

پس پسر گفت ایهاالعارف

از مقامات عاشقی واقف

چون به من میل باطن تو نماند

پیش من ظاهر تو را چه نشاند

چون ز من دور می توانی زیست

نزد من هر دم آمدن پی چیست

گفت عارف که ای جوان سلیم

نیست دستور میهمان کریم

که ز خوردن چو دل بپردازد

میزبان را زدل بیندازد

بدرد سفره بشکند خوان را

بر زمین افکند نمکدان را

یا چو از نقل و باده گیرد کام

افکند سنگ بر طبق یا جام

بلکه تعظیم آنچه واسطه است

در وصول مراد رابطه است

هست در کیش حق شناسان فرض

بلکه در ذمه کریمان قرض

بخش ۲۳ - حکایت بر سبیل تمثیل

هوشمندی بدید مجنون را

آن ز فرمان عقل بیرون را

گه به ویرانه ای همی گردید

گریه می کرد و زار می نالید

گاه چون سایه با زمین هموار

اوفتادی به پای هر دیوار

گه فکندی چو آفتاب سپهر

خویشتن را به صحنش از سر مهر

گه به مژگانش آستان رفتی

چون سگان سر بر آستان خفتی

گفت با او حریف فرزانه

که تو را این همه بدین خانه

مهر ورزی و چاپلوسی چیست

خاکروبی و خاکبوسی چیست

نیست نقش بتی به دیوارش

چه بری سجده بر همن وارش

از خس و خار او چه می جویی

زان نرسته گلی چه می بویی

گفت خامش که این مقام کسیست

که به هر موی من ازو هوسیست

قصه کوته نشیمن لیلی ست

که ز هر ذره ام به او میلیست

نیست اینجا گشاده هیچ دری

که نبوده بر آن درش گذری

نیست اینجا ستاده دیواری

که به پشتش نسوده یکباری

نیست اینجا ز گل دمیده خسی

که نه دامن بر آن کشیده بسی

هر چه من می کنم به بوی ویست

اضطرابی ز آرزوی ویست

عشقبازی به منزل یاران

نیست جز شیوه وفاداران

سنگدل آن که چون به منزل یار

بگذرد نگذرد ز هوش و قرار

بی قراری و بیخودی نکند

ترک سامان و بخردی نکند

نکند داستان شوق آغاز

با در و بام او نگوید راز

بخش ۲۴ - اشارت به آنکه تعلق خاطر طالبان راه حق که به آثار کونیه و تأمل در آن و توسل به آن در معرفت ذات و صفات حق سبحانه از این قبیل است

هست ازین جمله آنکه اهل نظر

که ندوزند چشم دل ز اثر

به تفکر شوند برخوردار

ز آیت فانظروا الی الآثار

در جمال اثر کنند نگاه

به مؤثر برند از آنجا راه

از وجود ذوات در هر حال

بر وجودش کنند استدلال

زانکه آن کش وجود نیست به خود

موجدی بایدش به حکم خرد

در فضای وجود ننهد پا

یک بنا بی عنایت بنا

نعت موجد وجوب می باید

کز تسلسل محال پیش آید

حال عالم به یک نظام و نسق

نیست الا دلیل وحدت حق

موجد کون اگر دو تا بودی

کار آن منتظم کجا بودی

صنع پاکش چو هست محکم و راست

می برد عقل پی که او داناست

نیست پوشیده بر ذوی الافهام

که حیات است شرط علم مدام

اختصاص حوادث اکوان

به مواقیت عالم و ازمان

بر ثبوت ارادت است دلیل

نکی نفی آن به رای علیل

اولا هر چه خواست کرد آخر

وصف قدرت ازین شود ظاهر

قس علی ذاک سایر الاوصاف

کین بود پیش هوشمند کفاف

من که اسرار عشق می گویم

راه ارباب فکر چون پویم

فکر سرگشتی ست در ره عشق

کی رود حکم فکر بر شه عشق

چون نماند کمال عشق جمال

لال گردد زبان استدلال

ای خوش آن کو جمال حق دیده

پرده های اثر بدریده

پردگی جلوه کرده بر نظرش

گشته نور شهود پرده درش

گل توحید بی شکی چیده

پرده و پردگی یکی دیده

بخش ۲۵ - در بیان آنکه روش عارف به خلاف ارباب فکر و نظر از مؤثر است به اثر

روش عارف نکو رفتار

از مؤثر بود سوی آثار

چون دل او ز زنگ کثرت رست

داد او را شهود وحدت دست

دید نور بسیط بی پایان

منبسط بر حقایق اعیان

متنزل ز وحدت اطلاق

متکثر ز انفس و آفاق

زانچه بر لوح کون مسطور است

اولا چشم وی بر آن نور است

هر چه در عرصه جهان بیند

همه بعد از شهود آن بیند

یابد آن را ز اختلاف شئون

جلوه گر بر وجوه گوناگون

بخش ۲۶ - حکایت بر سبیل تمثیل

قطره ای از تموج دریا

در زمستان فتاد بر صحرا

خویش را منجمد ز شدت برد

هستی مستقل توهم کرد

لیکن از هر کسی و هر جایی

می شنید اینکه هست دریای

کرد از موج و شبنم و باران

بر وجودش اقامت برهان

گرچه از روی عقل برهان گفت

بود صد شک درون جانش نهفت

آری از سنگلاخ وهم و خیال

کس نرسته به پای استدلال

فلسفی عمرها نهاد اساس

دانش خویش را ز فکر و قیاس

به کف از بهر وزن کردن آن

از قوانین منطقش میزان

تا شناسد صحیح را ز سقیم

باز داند ولود را ز عقیم

کرد بسیاری از علوم و فنون

حاصل خویشتن به این قانون

ظن او آنکه از گمان رسته ست

همه در بار خود یقین بسته ست

لیکن آندم که بار بگشاید

جز متاع گمان برون ناید

بخش ۲۷ - قصه حکیمی که به واسطه مشاهده خرق عادت از اولیاء علم وی به جهل برآمد

یافت ناگاه آن حکیمک راه

پیش جمعی از اولیاء الله

فصل دی بود و منقلی آتش

شعله می زد میان ایشان خوش

شد بتقریب آتش و منقل

از خلیل بری ز نقص و خلل

ذکر آن قصه کهن به تمام

که بر او نار گشت برد و سلام

آن حکیمک ز جهل و استنکار

گفت بالطبع محرق آمد نار

آنچه بالطبع محرق است کجا

گردد از مقتضای طبع جدا

یکی از حاضران ز غیرت دین

گفت هین دامنت بیار و ببین

منقل آتشین به دامان ریخت

آتش خجلتش ز جان انگیخت

گفت در کن میان آتش دست

هیچ گرمی ببین در آتش هست

چون نه دستش بسوخت نی دامن

شد ازان جهل او بر او روشن

طبع را هم مسخر حق دید

جانش از تیرگی جهل رهید

اگر آن علم او یقین بودی

قصه او کی اینچنین بودی

علم کامد یقین ز بیم زوال

به یقین ایمن است در همه حال

بخش ۲۸ - رجوع به تمامی تمثیل

قطره چون آب شد به تابستان

گشت آن آب سوی بحر روان

وز روانی خود به بحر رسید

خویشتن را ورای بحر ندید

هستی خویش را در او گم ساخت

هیچ چیزی بغیر او نشناخت

گاه او را عیان به صورت موج

دید هم در حضیض و هم بر اوج

گاه دیدش به شکل تف و بخار

سوی بالا روان ز دریا بار

متراکم شد آن بخار و ز آن

متکون شد ابر در نیسان

متقاطر شد ابر و باران گشت

رونق افزای باغ و بستان گشت

قطره ها چون به یکدگر پیوست

سیل شد بر رونده راه ببست

سیل هم کف زنان خروش کنان

تافت یکسر به سوی بحر عنان

چون به دریا رسید و کرد آرام

شد درین دوره سیر بحر تمام

قطره این را چو دید نتوانست

کردن انکار دیده و دانست

کوست موج و بخار و سیل و سحاب

اوست کف اوست قطره اوست حباب

هیچ جز بحر در جهان نشناخت

عشق با هر چه باخت با او باخت

از چپ و راست چون گشاد نظر

غیر دریا ندید چیز دگر

همچنین عارفان عشق آیین

در جهان نیستند جز حق بین

دیده جمله مانده بر یکجاست

لیکن اندر نظر تفاوت هاست

بخش ۲۹ - اشارت به اصحاب مکاشفه که تجلی صفات است

آن یکی در مجالی اشیا

به صفت های حق بود بینا

هر چه بیند به معنی صفتی

گردد او را سبیل معرفتی

صد هزار آینه ست در نظرش

به صفات خدای راهبرش

گرچه برده‌ست ره به کشف صفات

بی خبر باشد از تجلی ذات

بخش ۳۰ - اشارت به ارباب مشاهده که تجلی ذات است

وان دگر جمله را یک آینه دید

که خدا را در آن معاینه دید

دید یک ذات در حدود جهات

متجلی شده به جمله صفات

یک وجود است سر به سر عالم

همه اجزاش متصل با هم

کره مصمت است بی تجویف

جمع گشته در او لطیف و کثیف

نه در آن فرجه ای نه فاصله ای

نز خلاء هیچ ظرف را گله ای

امتیازاتشان ز یکدیگر

هست از اعراض با صفات و صور

آن گرانمایه جوهر قابل

که مر اعراض را بود حامل

هست مرآت ذات بی همتا

وان عوارض مجالی اسما

هر که ناظر به حال مرآت است

صورتش دیدن از محالات است

هر که را دیده هست بر صورت

بیند آیینه محو در صورت

چشم عارف که تیزبین باشد

در شهود جهان چنین باشد

بیند اندر همه جهان یک ذات

جلوه گر گشته با شئون و صفات

همچو آیینه وصف و ذات جهان

باشد از پیش چشم او پنهان

از جهان جز خدا نبیند هیچ

غیر حق هیچ جا نبیند هیچ

شد جمال خدا معاینه اش

محو مشهود گشت آینه اش

هیچ دانی که این چه جلوه گریست

آینه چیست و اندر آینه کیست

آینه اوست و اندر آینه هم

غایب از دیده و معاینه هم

اول آیینه سان برون آید

پس در آیینه روی بنماید

گر به تقیید بینی او را بند

نام و نقشش جز آینه مپسند

ور ز تقیید یابی اش مطلق

اوست پیدا در آینه الحق

بخش ۳۱ - اشارت به قربات اربع که مراتب ولایت است یعنی قرب نوافل و قرب فرایض و مقام جمع الجمع که مرتبه قاب قوسین است و مقام جمع احدیت که مرتبه اؤ ادنی است و خاصه پیغمبر ماست صلی الله علیه و سلم و کمل ورثه وی

هر که را دیده نی به حق بیناست

دیده او به دید حق نه سزاست

تا نگردد به حکم «بی یبصر»

دیده تو به عین حق ناظر

نیست امکان جمال حق دیدن

گل ز باغ شهود حق چیدن

چون تو سازی روان ز نافله ها

به دیار قبول قافله ها

بر قوای تو وحدت و اطلاق

غالب آید به قدر استحقاق

چشم و گوش و زبان تو هر یک

عین هستی حق شود بی شک

وصف امکان شود در او مغلوب

منصبغ یابی اش به حکم وجوب

فعل و ادراک در همه حالت

به تو باشد مضاف و حق آلت

گرددت پیش صوفیان کرام

متقرب به قرب نافله نام

وگر آن رتبه ات شود حاصل

که تو آلت شوی و حق فاعل

هر که عرف مقربان داند

اهل قرب فرایضت خواند

ور کنی این دو قرب را با هم

جمع باشی یگانه عالم

نقد قربین حاصل تو بود

قاب قوسین منزل تو بود

ور ز همت کمی بلند روی

که مقید به جمع هم نشوی

دوران باشدت درین سه مقام

بی تقید به قید هیچکدام

پا ز عالی نهی سوی اعلی

سرفرازی به اوج او ادنی

این مقام نبی ست وان که قوی

باشد اندر وراثت نبوی

حبذا عارفی ز خود رسته

به مقامات قرب پیوسته

شده از قید خویشتن مطلق

ذات او وصف او شده همه حق

هر که افتد به آب و گل نظرش

شود از خود تصور بشرش

چون شود کشف سر ربانی

سر زند زو صدای سبحانی

گوید ار زانکه بنده ام حق کو

ور حقم چیست از من این تک و پو

افتد از حیرتش به کار گره

همچو آن گربه سنج خواجه ده

بخش ۳۲ - حکایت بر سبیل تمثیل

یک منک گوشت داد خواجه به زن

کش بپز زود بهر طعمه من

گوشت را زن کباب کرد و بخورد

خواجه چون گشت خواست عذر آورد

که هنوز آن ز دیگ بیرون بود

که کمین کرد گربه و بربود

خواجه سنجید گربه را فی الحال

نامد افزون ز گوشت یک مثقال

زد به صد غصه دست بر زانو

کرد با زن عتاب کای بانو

گربه بی شک چو گوشت یک من بود

گوشت یک من دگر بر آن افزود

نیست این نکته پیش من روشن

که تواند شدن دو من یک من

اگر این گربه است گوشت کجاست

وگر این گوشت شکل گربه چراست

بخش ۳۳ - اشارت به تقسیم حیرت محمود و مذموم

معنی حیرت ار شود مقسوم

غیر محمود نیست یا مذموم

آنست مذموم کز شکوک و شبه

بسته گردد به سوی مقصد ره

هست در راه سعی و کوی طلب

شرط اول تعین مطلب

وجهه قصد ناشده ممتاز

طایر سعی چون کند پرواز

در بیابان دو ره چو پیش آید

که یکی زان دو کعبه را شاید

تا به تعیین ندانی آن ره را

کی بریدن توانی آن ره را

لیک تعیین ره به جزم و یقین

که نه شک را شوی رهی و رهین

به امارات عقل دان و حواس

یا به تقلید مرد راه شناس

یا به الهام و کشف ربانی

که مر آن را خلاف نتوانی

گر نباشد یکی ازین سه دلیل

باز مانی ز راه خوار و ذلیل

ره زند بر تو غول حیرانی

بلکه غولی شوی بیابانی

چون تو را سر حیرت مذموم

شد به تفصیل ازین سخن معلوم

آن بود شرع حیرت محمود

که کشی برقع از رخ مقصود

لمعات جمال قدس قدم

بر تو تابد ز اوج فضل و کرم

هر زمان لمعه دگر بینی

هر نفس میوه دگر چینی

سازدت اصطلام آن لمعات

فارغ از مبدعات و مخترعات

خورد و خوابت تمام بربایند

بر تو درهای فیض بگشایند

گم شوی جاودان ز هستی خویش

ساده گردی ز خود پرستی خویش

صد بد و نیک بگذرد به سرت

که نباشد ز خویشتن خبرت

بخش ۳۴ - حکایت آن زن که در دیار مصر سی سال در مقام حیرت بر یک جای بماند

در نواحی مصر شیر زنی

همچو مردان مرد خود شکنی

به چنین دولتی مشرف شد

نقد هستی تمامش از کف شد

شست از آلودگی به کلی دست

نه به شب خفتی و نی به روز نشست

قرب سی سال ماند بر سر پای

که نجنبید چون درخت از جای

خفت مرغش به فرق فارغ بال

گشت مارش به ساق پا خلخال

شست و شو داده موی او باران

شانه کرده صبا چو غمخواران

هیچگه ز آفتاب عالمتاب

سایه بانش نگشته غیر سحاب

لب فرو بسته از شراب و طعام

چون فرشته نه چاشت خورد نه شام

همچو مور و ملخ ز هر طرفی

دام و دد گرد او کشیده صفی

او خوش اندر میانه واله و مست

ایستاده به پا نه نیست و نه هست

چشم او بر جمال شاهد حق

جان به طوفان عشق مستغرق

دل به پروازهای روحانی

گوش بر رازهای پنهانی

زن مگویش که در کشاکش درد

یک سر موی او به از صد مرد

مرد و زن مست نقش پیکر خاک

جان روشن بود از اینها پاک

کردگارا مرا ز من برهان

وز غم مرد و فکر زن برهان

مردیی ده که راد مرد شوم

وز مرید و مراد فرد شوم

غرقه گردم به موج لجه راز

هرگز از خود نشان نیابم باز

بخش ۳۵ - در بیان آنکه روی عاشق اول به سوی خویش است و بعد از آن به سوی معشوق و در آخر کار به سوی عشق

روی عاشق نخست در خویش است

دل او از برای خود ریش است

گر بخواهد برای خود خواهد

ور بکاهد برای خود کاهد

همه گرد مراد خود گردد

بهر بند و گشاد خود گردد

باشد از جام عشق مستی او

دوست باشد طفیل هستی او

دوست را چون به کام خود یابد

صید مقصود رام خود یابد

ور بود بر خلاف مقصودش

زان تغابن به سر رود دودش

این نه عشق است خویشتنداریست

به هواهای خود گرفتاریست

هیچ عاشق هوا پسند مباد

به مرادات نفس بند مباد

حیف عاقل که نقد عمر نفیس

هیچ سازد برای نفس خسیس

خیر خود را ز سود و مایه نفس

نشناسد به غیر وایه نفس

بس که باشد فرود پایه وی

شر بود هر چه هست وایه وی

هر چه با وایه وی انجامد

خیر خواند بر آن بیارامد

شکر گوید بسی که آخر کار

یافت کارش به وجه خیر قرار

بخش ۳۶ - قصه آن مخنث که از روزن در منظری افتاد و از آنجا در خانه سفلی و از آنجا در سردابه ای و از آنجا در چاهی چون در سردابه افتاد بانگ کرد که ای خداوندان سرای، سرای شما زمین ندارد

آن مخنث به بام همسایه

رفت از همت فرومایه

پا فرو شد به روزنش ناگاه

داشت روزن به سوی منظر راه

چون به منظر فتاد و خاست ز جای

شد فرودش به جای دیگر پای

یافت خود را به خانه زیرین

بود سردابه ای در او دیرین

شد به سردابه هم خطا پایش

جزم شد بر هلاک خود رایش

بانگ برداشت کای مسلمانان

کرده قصد هلاک مهمانان

گر نه تحت الثری ست جای شما

چون ندارد زمین سرای شما

بود چاهی درون سردابه

کآخر آنجا گشاد پاتابه

در تگ چاه میخی ایستاده

بهر عیش مخنث آماده

چون فرود آمد از برابر میخ

گشت جای نشست او سر میخ

میخ را شد به جای خویش قرار

شد مخنث ز میخ شکرگزار

عاقبت چرخ جز به خیر نگشت

وآخر کار من به خیر گذشت

که بحمدالله ار چه صد غم و رنج

بر من آمد درین سرای سپنج

خیر هر کس به قدر همت اوست

همت مرد راه قیمت اوست

کی توانی شناخت قیمت مرد

تا ندانی که چیست همت مرد

همت آن یکی علو نسب

شرف جد سیادت ام و اب

همت آن دگر صفات کمال

علم و عفت شجاعت و افضال

همت آن یکی زن و فرزند

همدم و آشنا و خویشاوند

همت آن دگر زر و زیور

تاج آراسته به لعل و گهر

همت آن یکی سراچه و باغ

مجلس امن و بزمگاه فراغ

همت آن دگر ده و کاریز

وانچه باشد مناسب از هر چیز

آن یکی را هوای درس علوم

منطق و نحو و صرف و طب و نجوم

وان دگر را خیال کلک و دوات

جمع کردن برای خط ادوات

بس کنم کانچه زین شمار بود

که حجاب جمال یار بود

از طریق شمار بیرون است

وز حد اعتبار افزون است

لیک با هم درین صفت یارند

که ازین کارخانه عارند

جلوه گاه جمالشان دنیی ست

جای وزر و وبالشان عقبی ست

همه از عز قرب واهب فرد

مایه لعنت اند و موجب طرد

بخش ۳۷ - اشارت به معنی آنچه رسول صلی الله و علیه و سلم فرموده است که الدنیا ملعونة و ملعون ما فیها الا ذکر الله سبحانه

هست قول نبی که دنیی دون

وانچه جز ذکر ایزد بیچون

داخل اوست جمله ملعونند

وز نظرگاه قرب بیرونند

هر که پیوند ساخت با ملعون

نیست او هم ز حکم لعن برون

لعن حق چیست گویمت مشروح

کنم ابواب فهم آن مفتوح

لعن، راندن بود ز ساحت قرب

محنت بعد بعد راحت قرب

هر که یکدم جدا ز مقصود است

او در آن دم لعین و مطرود است

چون به مقصود خویش رو آورد

رست از زخم تیغ لعنت و طرد

سایه لطف و رحمتش دریافت

آفتاب قبول بر وی تافت

قرب او چیست از حق آگاهی

بعد او زین طریقه گمراهی

امر و نهیی که هست در قرآن

هست ازین قرب و بعد داده نشان

امر باشد به قرب حق خواندن

نهی از اسباب بعد او راندن

دوزخ و آنچه هست در دوزخ

وان عذاب و نکال در برزخ

درکات مراتب بعداند

که یکایک مناسب بعداند

گشت ظاهر به یک طریق و نسق

صورت غفلت تو اندر حق

روضه خلد و بوستان نعیم

چشمه سلسبیل یا تسنیم

درجات بهشت و لطف قصور

عرفات قصور و جلوه حور

همه هستند پیش صاحب رای

صورت قرب و آگهی ز خدای

ای کزین آگهی شدی آگاه

غیر ازین آگهی مجوی و مخواه

هستی جان و تن همی فرسای

واندر آن آگهی همی افزای

تا نه از جان و تن فنا باشی

مرد آن آگهی کجا باشی

آگهی هست جاودان گنجی

گنج می بایدت بکش رنجی

در طلب ناکشیده محنت و رنج

ریش گاوی بود توقع گنج

بخش ۳۸ - حکایت پیر همدانی که از پسر پرسید که هرگز ریش گاو بوده ای و سؤال پسر که ریش گاو کیست و جواب دادن پدر که آن کس که بامداد از خانه بدر آید گوید امروز گنجی یابم، پسر گفت ای پدر تا من بوده ام ریش گاو بوده ام

با پسر گفت پیری از همدان

کای در اطوار کار خود همه دان

خویش را عمری آزمودستی

هیچگه ریش گاو بودستی

گفت با وی پسر که ای بابا

که بود ریش گاو گو با ما

گفت آن کس که بامداد پگاه

می نهد پا ز کنج خانه به راه

در دلش این هوس که بی رنجی

یابم امروز رایگان گنجی

چون به اینجا رساند پیر سخن

پسرش گفت در جواب که من

بوده ام ریش گاو تا هستم

ریش گاویست کار پیوستم

نیست جز ریش گاویم کاری

نیست از ریش گاویم عاری

بخش ۳۹ - در بیان آنکه چون عاشق ظلمت وایه های نفس بداند روی از خود بگرداند و در معشوق آورد

عاشق صدق جو چو دریابد

ظلمت خود ز خود عنان تابد

روی جان آورد به قبله دوست

نشود محتجب ز مغز به پوست

هر چه گوید برای او گوید

هر چه جوید برای او جوید

همچو پروانه کو به مجلس جمع

هستی خود فنا کند در شمع

بهر جانان فنا کند خود را

پیش رویش فدا کند خود را

بخش ۴۰ - قصه آن گلخنی که در مشاهده جمال شاهزاده آتش در ژنده اش گرفت و از ژنده به تنش رسید و وی از همه بی خبر بود

از رخ شاهزاده گلخنیی

یافت در دل ز مهر روشنیی

شد چو از ره سواره بگذشتی

گلخنی در نظاره گم گشتی

چو در آمد ز درد عشق ز پای

ساخت در تنگنای گلخن جای

چند گه شاهزاده ره پیمود

گلخنی در نظاره گه ننمود

به لطافت بهانه ای بر ساخت

مرکب خود به سوی گلخن تاخت

گلخنی چون لقای شاه بدید

نقد هستی به پای شاه کشید

چشم و دل بر جمال جانان دوخت

ژنده اش ز آتشی که بود افروخت

شعله از ژنده در تنش آویخت

او ز دیدار شه نظر بگسیخت

داشت حیران به روی دوست نظر

نه ز تن نی ز ژنده داشت خبر

شه ز رحمت به سوی او چو شتافت

غیر خاکسترش به جای نیافت

بخش ۴۱ - در بیان آنکه چون عشق به مرتبه کمال رسد روی عاشق را از معشوق نیز بگرداند و در خود کند

عشق عاشق چو سر کشد به کمال

شود از غیر عشق فارغ بال

عشق را قبله گاه خود سازد

دل ز معشوق هم بپردازد

حب محبوب حب حب گردد

آنچه لب بود لب لب گردد

غیر حب کس نماندش محبوب

شود اندر شهود حب مغلوب

عشق او چون بدین حد انجامد

پا به دامن کشد بیارامد

به گریبان جان درآرد سر

بندد از هر چه غیر عشق نظر

طالب این مقام بود نبی

که به حق در اوان به طلبی

گفت کای چشم و گوش من همه تو

مایه عقل و هوش من همه تو

عشق خود را که غایت امل است

دولت لایزال و لم یزل است

بر من خسته جان تشنه جگر

ساز محبوب تر ز سمع و بصر

بخش ۴۲ - حکایت مجنون

عشق مجنون بدین مقام رسید

از تک و پوی و گفت و گوی رهید

داد با خود ترانه ای نو ساز

عشقبازی به عشق کرد آغاز

آستین زد به هر نو و کهنی

داد دامن به چنگ خاربنی

از درون نرم خارپشت آیین

وز برون با کسان درشت آیین

زیر آن خاربن قرار گرفت

ترک رفتن به کوی یار گرفت

چند روزی بر این نسق چو گذشت

بارها در ضمیر لیلی گشت

که چه حال اوفتاد مجنون را

بیخود آن مبتلای مفتون را

که نشانش به دشت پیدا نیست

هم تگ آهوان صحرا نیست

مانده است از گروه گوران دور

نفکند در صف گوزنان شور

روزها نشنوم ز کس رازش

شب نیاید به گوشم آوازش

آخرالامر هیچ چاره ندید

شرح حالش ز محرمان پرسید

قصه درد او بیان کردند

صورت حال او عیان کردند

نیمروزی به کام دمسازان

یافت در خواب چشم غمازان

چشم ها را کشید سرمه ناز

عقل و دین را درید پرده راز

کرد نعلین دلبری در پای

شد به گام وفا زمین فرسای

شد خرامنده تا بر مجنون

سایه افکند بر سر مجنون

بانگ زد کای ز عشق برخوردار

سایه انداخت وصل سر بردار

گفت مجنون کیی تو باز نمای

لب خامش به شرح راز گشای

گفت من آن که زخم او خوردی

به تمناش سر فرو بردی

منم آرام جان تو لیلی

قبله جاودان تو لیلی

گفت رو رو که آنچنانم من

که بجز عشق تو ندانم من

عشق تو ای نگار فرزانه

در دلم کرد آنچنان خانه

که تو را هم نماند گنجایی

خوشترم بعد ازین به تنهایی

بخش ۴۳ - مناجات

ای فروغ جمال تو خوبان

پرتو خوبی تو محبوبان

جلوه حسن تو کجاست که نیست

جذبه عشق تو کراست که نیست

همه ذرات مست عشق تواند

پایکوبان ز دست عشق تواند

حسن لیلی که راه مجنون زد

کامش از کوی عقل بیرون زد

زلف عذرا که صبر وامق برد

دل و جانش به رنج و غصه سپرد

لعل شیرین که شد ز شکر ریز

قوت فرهاد و قوت پرویز

یک به یک نشئه جمال تو بود

که در اطوار مختلف بنمود

زد به هر جا ره اسیر دگر

صبرش از دل ربود و هوش ز سر

به کند خودش مقید کرد

رویش از هر دو کون در خود کرد

من هم ای پادشا گدای توام

هدف ناوک قضای توام

چند سرگشته داریم چون گوی

بی سر و پا دوانیم هر سوی

گه بری بر در خراباتم

گه شوی قبله مناجاتم

گه به صلحم کشی و گاه به جنگ

گه به شهدم کشی و گه به شرنگ

چه شود کز خودم خلاص دهی

جامی از باده های خاص دهی

بربایی چنان ز خویشتنم

که نیابم ز خود خبر که منم

ور نیابی سزا بدین هوسم

که عجب سفله طبع و هیچکسم

به در اهل درد راهم ده

به صف عاشقان پناهم ده

سر من خاک پای ایشان کن

حرز جانم دعای ایشان کن

خاطرم رام با کشاکش شان

وقت من خوش ز قصه خوش شان

بخش ۴۴ - قصه عاشق شدن صاحب فتوحات مکیه قدس الله تعالی سره که عشق مفرط از دل وی سر زده بود و معشوق معین و معلوم نی

پیر توحید شیخ محیی الدین

آفتاب سپهر کشف و یقین

زانچه از ذوق خود بیان کرده ست

در فتوحات مکی آورده ست

که ز مغرب چو آمدم به دمشق

جیب جانم گرفت جذبه عشق

عشقم اندر دل آتشی افزود

که بر آمد ز هستی من دود

لیکن آن را به هیچ روی و رهی

متعین نبود قبله گهی

علم افراخت عشق بر عیوق

لیک نام و نشان نه از معشوق

بخش ۴۵ - قصه خواب دیدن علی بن موفق معروف کرخی و بشر حافی و احمد بن حنبل را قدس الله تعالی ارواحهم

شب علی موفق آن شه دین

رفت در خواب سوی خلد برین

دید شخصی لطیف و پاک سرشت

ایستاده به رهگذار بهشت

یک به یک را به چهره می نگرد

ره رد و قبول می سپرد

سعدا را به خلد می خواند

اشقیا را ز خلد می راند

بعد ازان دید با خدادانی

دو فرشته نشسته بر خوانی

می نهندش ز طیبات جنان

از چپ و راست لقمه ها به دهان

بعد ازان با هزار جاه و جمال

یافت ره در سرادقات جلال

دید در زیر عرش حیرانی

از دو عالم فشانده دامانی

کرده در جلوه گاه وحدت جای

دوخته دیده در شهود خدای

ننهد دیده شهود به هم

ندهد پشت استقامت خم

گفت با خویشتن در آن دل شب

که کیانند این سه تن یارب

هاتفی گفت این که مشعوف است

به شهود خدای معروف است

که ز امید و بیم فارغ و فرد

به محبت پرستش حق کرد

وان دو تن را که دیدی از اول

بشر حافی و احمد حنبل

جامی از هر چه هست بگسل بندو

واندر آن یار دل گسل دل بند

بو که حکم کما تعیش تموت

دهدت بعد مرگ از وی قوت

بخش ۴۶ - قصه مشاهده کردن شیخ علی رودباری قدس سره مردن آن مرقع پوش شوریده حال را در محبت آن جوان مغرور به حسن و جمال

بوعلی رودباری آن شه دین

خسرو بارگاه صدق و یقین

رفت روزی به جانب حمام

تا سبک گردد از گرانی عام

دید از رقعه های گوناگون

ژنده صوفیانه بر بیرون

یا رب این ژنده گفت کسوت کیست

که درین راه جز به فاقه نزیست

چون درآمد چه دید درویشی

در ره عاشقی وفا کیشی

ایستاده به فرق خودکامی

که سرش می سترد حجامی

موی او چون شدی سترده به تیغ

داشتی بر زمین فتاده دریغ

دمبدم خم شدی به سوی زمین

بهر موی چیدنش ز روی زمین

صاف کرده درون ز حیله و زرق

ریختی آب صافیش بر فرق

عزم رفتن چو کرد تازه جوان

رفت درویش تا برون و روان

بهرش آورد یک دو فوطه خشک

بوی گل زان وزان و نفحه مشک

چون تنش خشک شد ز تری آب

سوی بیرون نهاد رو به شتاب

او خرامان چو سروی اندر پیش

در قفا همچو سایه آن درویش

بوعلی هم روانه در دنبال

تا شود واقف از حقیقت حال

جامه برداشت آن فقیر نژند

به سر آن جوان فرو افکند

رفت و لختی گلاب و عود اندوخت

ریخت بر وی گلاب و عود بسوخت

مروحه بر گرفت و کردش باد

آینه پیش روی وی بنهاد

این همه کرد لیکن آن دلخواه

هیچ گه سوی او نکرد نگاه

صبر درویش مبتلا برسید

ناله از جان دردناک کشید

کای مرا سوخته ز عشوه گری

چه کنم تا تو سوی من نگری

نیست گفتا به زندگان نظرم

پیش رویم بمیر تا نگرم

دید درویش سوی او و بمرد

وینچنین مرگ را حیات شمرد

رفت بیرون جوان و آه نکرد

وز رعونت بدو نگاه نکرد

بوعلی سوی خانقاهش برد

کفنش کرد پس به خاک سپرد

بعد یکچند شد به راه حجاز

آمدش آن پسر به راه افراز

خرقه بس خشن فکنده به بر

شیخ گفتش که ای ستوده پسر

تو نیی آن که سالها زین پیش

لب گشادی به مرگ آن درویش

گفت آری ولی چو آن گفتم

شب به خلوتسرای خود خفتم

آن فقیر ستم رسیده به خواب

دامن من گرفت و کرد عتاب

کای به تو بعد مرگ هم رویم

مردم و ننگریستی سویم

آن سخن کار کرد در دل من

داغ حسرت نهاد بر دل من

بر سر خاک او گذر کردم

جامه خواجگی بدر کردم

خرقه فقر و فاقه پوشیدم

در ره فقر و فاقه کوشیدم

بهر ترویح روح او هر سال

می گذارم حجی بدین منوال

به سر خاک او همی آیم

چهره بر خاک او همی سایم

می گشایم ز شرمساری خویش

لب به عذر گناهکاری خویش

بخش ۴۷ - قصه عاشق شدن آن دختر ترسا بر آن جوان مسلمان و در مفارقت وی بر بستر مرگ افتادن و جان دادن

از صف صوفیان سبک سیری

در سیاحت گذشت بر دیری

دید آنجا یکی ز رهبانان

لیک در کسوت مسلمانان

گفت کای کهنه پیر دیرانی

چیست این کسوت مسلمانی

گفت عمریست تا مسلمانم

دیده روشن به نور ایمانم

گفت کین دولت از کجات رسید

که درین تیرگی صفات رسید

گفت در دیر ما گرفت مقام

نوجوانی ز زمره اسلام

قامتش گلبنی ز باغ بهشت

چهره روشنتر از چراغ بهشت

لب نوشین او مسیحادم

با میانی چو رشته مریم

عالمی را ز مهر آن مهوش

دل چو قندیل دیر پر آتش

بود پاکیزه دختری ترسا

بر گل از زلف عنبری تر سا

داشت مالی ز حد و عد بیرون

با جمالی بسی ز مال افزون

چشم دختر بر آن جوان افتاد

زان نظر آتشش به جان افتاد

خرمن عافیت به بادش رفت

هر چه جز یاد او ز یادش رفت

نه به شب خواب و نه به روز قرار

با دل ریش و دیده خونبار

گفت و گو با خیال او می کرد

جست و جوی وصال او می کرد

حیله ها کرد و مکرها انگیخت

سیم و زر هر چه داشت بر وی ریخت

سیم و زر پیش او وجود نداشت

حیله و مکر هیچ سود نداشت

آخر از کار خویش مضطر ماند

وز فروماندگی به جان درماند

بود آنجا مصوری قادر

در میان مصوران نادر

نقش هر آفریده بی کم و کاست

بکشیدی چنانچه بودی راست

دامن از زر و سیم مالامال

با مصور بگفت صورت حال

چون مصور حدیث او بشنید

شکل یارش چنانکه بود کشید

کرد جایش فراز مسند ناز

عشقبازی به وی نهاد آغاز

گاه پیشش ز شوق نالیدی

روی بر خاک پاش مالیدی

گاه بر روی او گشادی چشم

گاه بر پای او نهادی چشم

گه بدو دست در کمر کردی

گه ز لبهای او شکر خوردی

لیکن آن کس که هست تشنه به آب

کی برد تشنگیش موج سراب

روزگاری چنین به سر می برد

غمش از دل بدین بدر می برد

تا که از دور چرخ جان فرسای

آمد از رنج تن جوان از پای

ماهش از تب کشید رنج محاق

جانش از تن گرفت راه فراق

دختر این را چو دید از غم و درد

شرح دادن نمی توان که چه کرد

آمدش بر درون آزرده

زخم صد مادر پسر مرده

هر چه ز آغاز مرگ عالمیان

کرده باشند جمله ماتمیان

همه را کرد بلکه افزون نیز

بلکه از حد وصف بیرون نیز

جان و دل سوخت ز آتش غم او

سیم و زر کرد صرف ماتم او

ماتمی داشت کین خراب آباد

آنچنان ماتمی ندارد یاد

آخر آورد سوی صورت روی

مرهم درد خود ز صورت جوی

روز بودی ثنای او گفتی

شب شدی سر به پای او خفتی

یک شبی گفت و گوی او کردیم

صبحدم ره به سوی او کردیم

یافتیمش به خواری افتاده

پیش صورت به خاک و جان داده

کرده بر روی صفحه دیوار

چند بیتی به خون دیده نگار

کای دل ای دل ز مرگ بی غم باش

چون رسد مرگ شاد و خرم باش

ترک ادبار خود گرفتم من

دین دلدار خود گرفتم من

توبه کردم ز کیش نصرانی

کیش من نیست جز مسلمانی

چشم دارم که در ریاض نعیم

من و جانان به هم شویم مقیم

جاودان رو به سوی او آرم

دامن او ز دست نگذارم

رفت او و به فرصتی اندک

می روم من هم از قفا اینک

شاد گشتند ازان مسلمانان

بر وی و دین وی ثناخوانان

خاک او پیش یار او کندند

اشک ریزان به خاکش افکندند

روز دیگر به بامداد پگاه

سوی آن بیت ها فتاد نگاه

بود کرده رقم به خون جگر

زیر آن بیت ها سه چار دگر

که عجب زین سفر بیاسودم

وصل جانانست زین سفر سودم

به عنایت رضای من جستند

نامه های خطای من شستند

یافتم بار در جوار خدای

داد در پیشگاه قربم جای

منم امروز و دولت سرمد

دامن وصل یار و عیش ابد

گفت راهب چو خواندم آن دو سه حرف

نوری اندر دلم فتاد شگرف

خاطر من بر آن گرفت آرام

که بود دین حق همین اسلام

کردم از جان و دل به آن اقرار

گشتم از دین دیگران بیزار

بخش ۴۸ - قصه عاشق شدن کنیزک خلیفه بغداد بر غلام وی و از استیلای عشق وی خود را در دجله انداختن

نوبهاران خلیفه بغداد

بزم عشرت به طرف دجله نهاد

داشت در پرده شاهدی نوخیز

در ترنم ز پسته شکر ریز

چون گرفتی چو زهره در بر چنگ

چنگ زهره فتادی از آهنگ

با غلام خلیفه کز خوبی

بود مهر سپهر محبوبی

داشت چندان تعلق خاطر

که نبودی به حال خود حاضر

هر دو مفتون یکدگر بودند

بلکه مجنون یکدگر بودند

بودشان صد نگاهبان بر سر

مانع وصلشان ز یکدیگر

طاقت ماه پردگی شد طاق

زآتش اشتیاق و داغ فراق

از پس پرده خوش نوایی ساخت

چنگ را بر همان نوا بنواخت

کرد قولی به عشقبازی ساز

پس بر آن قول برکشید آواز

کآخر ای چرخ بی وفایی چند

روح کاهی و عمر سایی چند

هرگز از مهر تو نگشتم گرم

شرم می آیدم ز مهر تو شرم

به که یکدم به خویش پردازم

چاره کار خویشتن سازم

بود در پرده دلبر دیگر

همچو او پرده ساز و رامشگر

گفت هر سو کسان به غمازی

چاره خود چگونه می سازی

پرده از پیش چاک زد که چنین

شد چو ماهی و ماه دجله نشین

همچو مه خویش را در آب انداخت

همچو ماهی به غوطه خواری ساخت

بود استاده آن غلام آنجا

جانی از هجر تلخکام آنجا

خویشتن را چو وی در آب افکند

کرد ساعد به گردنش پیوند

دست در گردن هم آورده

رخ نهفتند هر دو در پرده

هر دو رستند از منی و تویی

دست شستند از غبار دویی

جامی آیین عاشقی این است

مهر اینست و مابقی کین است

گر به دریای عشق داری روی

همچو اینان ز خویش دست بشوی

بخش ۴۹ - قصه آن جوان که بر دختر عم عاشق شد و در عشق وی نام دزدی بر خود نهاد و ناموس عم نگاه داشت و بدان سبب به مقصود رسید

نوجوانی نخورده نشتر غم

شد گرفتار عشق دختر عم

روز و شب در سرای عم می بود

در مقام رضای عم می بود

دمبدم روی دخترش می دید

میوه از باغ نوبرش می چید

بود شبها در آن نشیمن راز

با شکنهای زلف او کجه باز

لیک داغش چو سینه سوز افتاد

کجه او به روی روز افتاد

پیش عم آشکار شد رازش

داشت از خانه آمدن بازش

چند روز آن جوان نیکو روی

که به دیدار یار بودش خوی

چون بدل شد وصال او به فراق

محنتش جفت گشت و طاقت طاق

یک شب از آرزوی دیدارش

کرد منزل به بام و دیوارش

خواست از مهر روی روشن او

که درآید چو مه به روزن او

ناگهانش فکند لغزش پای

از لب بام در میان سرای

عم ز افتادنش چو گشت آگاه

دزدوارش گرفت و داشت نگاه

بامدادش به شاه دوران برد

دادخواهان به پیش سلطان برد

شاه پرسید ازو که ای اوباش

دور از اندیشه معاد و معاش

شب که رو در ره خطا رفتی

به سرای کسان چرا رفتی

دید مسکین جوان که آن نه نکوست

که نهد تهمتی به دامن دوست

زد به سر منزل ملامت گام

راند بر خویشتن به دزدی نام

شاه بعد از جواب بشنیدن

داد فرمان به دست بریدن

واقفی از حقیقت آن حال

رقعه ای کرد سوی شاه ارسال

کای به حشمت ز خسروان فایق

نیست بر عاشق این جزا لایق

عاشق از شور عشق مجنون است

کار مجنون ز شرع بیرون است

مرد عاشق نه سیم و زر دزدد

از لب یار خود شکر دزدد

نیست جز دزدیی پسندیده

آمدن سوی یار دزدیده

شه چو مضمون کار را دانست

حال آن دل فگار را دانست

گفت با عم وی که ای سره مرد

این جوان را مکش به محنت و درد

بگسل از عهد سست پیوندی

سرفرازیش ده به فرزندی

رسم و راه ستمگری بگذار

جوهر خود به جوهری بسپار

گفت عم کو نه لایق است مرا

نه حریف موافق است مرا

شاه گفت آن که نام و ننگ تو جست

دست از نام و ننگ بهر تو شست

زو موافقتری کجا یابی

سر ز پیوند او چرا تابی

گفت عم کو فقیر و دست تهیست

مرد را داغ فقر رو سیهیست

شاه اسباب کار هر دو بساخت

به زر و مال هر دو را بنواخت

عقد بست آن جوان و دختر را

ساخت یک عقد آن دو گوهر را

بخش ۵۰ - قصه عیینه و ریا

معتمر نام مهتری ز عرب

رفت تا روضه نبی یک شب

رو در آن قبله دعا آورد

ادب بندگی بجا آورد

ساخت بالین ز آستان نیاز

گوش بنهاد بر نشیمن راز

ناگه آمد به گوشش آوازی

که همی گفت غصه پردازی

کای دل امشب تو را چه اندوه است

وین چه بار گرانتر از کوه است

مرغی از طرف باغ ناله کشید

بر تو داغی به سان لاله کشید

واندر این تیره شب ز ناله زار

ساخت از خواب خوش تو را بیدار

یا نه یاری درین شب تاریک

از برون دور وز درون نزدیک

بر تو درهای امتحان بگشود

خوابت از چشم خون فشان بربود

بست هجرش کمر به کینه تو را

سنگ غم زد بر آبگینه تو را

چه شب است این چو زلف یار دراز

چشم من ناشده به خواب فراز

قیر شب قید پای انجم شد

مهر را راه آمدن گم شد

در نفیر و فغان زبان جرس

تنگ بر صبحدم مجال نفس

دست دوران دریده پرده کوس

تیغ گردون بریده نای خروس

چون مؤذن ره مناره سپرد

گویی افتاد ازان به گردن خرد

کش نیاید ز حلقه حلقوم

بانگ یا حی صدای یا قیوم

این نه شب هست اژدهای سیاه

که کند با هزار دیده نگاه

تا به دم درکشد غریبی را

یا زند زخم بی نصیبی را

منم اکنون و جانی آزرده

زو دو صد زخم بر جگر خورده

زخم او جا درون جان دارد

گر کنم ناله جای آن دارد

کو رفیقی که بشنود رازم

واندر این شب شود همآوازم

کو شفیقی که بنگرد حالم

کز جدایی چگونه می نالم

ز آتش غم چو موی پیچانم

موی پیچان و مور بی جانم

هست ناچار پیش فرزانه

موی را شانه مور را دانه

اگرم شانه همچو مو هوس است

شانه ام فرق شاخ شاخ بس است

دانه گر بایدم چو مور نژند

باشدم اشک دانه دانه بسند

ماه گردون بود گوا که چنین

ناله زان می کنم که ماه زمین

چهره از من چو ماه تافته است

تیغ مهرش دلم شکافته است

هرگز اینم گمان نبود به خویش

کایدم اینچنین بلایی پیش

ریخت بر سر بلای دهر مرا

داد ناآزموده زهر مرا

هر که ناآزموده زهر خورد

چه عجب گر ره اجل سپرد

چون بدینجا رساند ناله خویش

کرد با خامشی حواله خویش

آتش او درین ترانه فسرد

شد خموش آنچنان که گویی مرد

بخش ۵۱ - حیران شدن معتمر در آنکه آن زاری کننده که بود و پشیمان شدن که چرا دنبال آواز نرفت

معتمر چون بدید صورت حال

بر ضمیرش نشست گرد ملال

گام زد در ره پریشانی

داد رخت خرد به حیرانی

کان همه نالش از زبان که بود

وان همه سوزش از فغان که بود

چیست این ناله کیست نالنده

باز در خامشی سگالنده

آدمی یا نه آدمیست پریست

کآدمی وار کرده نوحه گریست

کاش چون خاست از دلش ناله

ناله را رفتمی ز دنباله

تا به نالنده راه یافتمی

پرده راز او شکافتمی

کردمی غور در نظاره گری

دست بگشادمی به چاره گری

چون بدین حال یک دو لحظه گذشت

حال آن دل رمیده باز بگشت

تیز برداشت همچو چنگ آواز

غزلی جانگداز کرد آغاز

غزل سینه سوز و دردآمیز

غزلی صبر کاه و شوق انگیز

بیت بیتش مقام سوز و نیاز

در هر مصرعش ز عیش فراز

حرف حرفش همه فسانه درد

نغمه محنت و ترانه درد

اولش نور عشق را مطلع

وآخرش روز وصل را مقطع

در قوافیش شرح سینه تنگ

بحر او رهنما به کام نهنگ

گه در او ذکر یار و منزل او

وصف شیرینی شمایل او

گه در او عجز و خواری عاشق

قصه خاکساری عاشق

گه در او محنت درازی شب

عمر کاهی و جانگدازی شب

گه در او داستان روز فراق

حرقت داغ شوق و سوز فراق

بخش ۵۲ - رفتن معتمر دنبال آواز نالنده بار دوم و یافتن عیینه

آن بزرگ عرب چو این بشنید

جانب او شدن غنیمت دید

تا شود واقف از حقیقت راز

رفت آهسته از پی آواز

دید موزون جوانی افتاده

روی زیبا به خاک بنهاده

قد ز نخل مدینه شیرین تر

طره از عطر مکه مشکین تر

لعل او غیرت عقیق یمن

شکر مصر را رواج شکن

جبهه رخشنده در میان ظلام

همچو پر نور آبگینه شام

سنبل تر دمیده از سمنش

سبزه عنبرین ز یاسمنش

گرد لبهاش خط زنگاری

طوطی غرقه در شکر خواری

بر رخش از دو چشم اشک فشان

مانده از رشحه جگر دو نشان

آن دو خط کز رخش هویدا بود

گوییا جدولی مثنا بود

که کشید از شفق دبیر سپهر

رقم آن را به لوح صفحه مهر

داد بر وی سلام و یافت جواب

کردباوی ز روی لطف خطاب

که بدین رخ که قبله طلب است

به کدامین قبیله ات نسب است

بر زبان قبیله نام تو چیست

آرزویت کدام و کام تو چیست

دلت این گونه بی قرار چراست

همدمت ناله های زار چراست

چیست چندین غزلسرایی تو

وز مژه خون دل گشایی تو

گفت از انصار دارم اصل و نژاد

پدرم نام من عیینه نهاد

وانچه از من شنیدی و دیدی

موجب آن ز من بپرسیدی

بنشین دیر تا بگویم باز

زانکه افسانه ایست دور و دراز

بخش ۵۳ - باز نمودن عیینه صورت حال خود را پیش معتمر

روزی از روزها به کسب ثواب

رو نهادم به مسجد احزاب

روی در قبله وفا کردم

حق مسجد که بود ادا کردم

بستم از جان نماز را احرام

کردم اندر مقام صدق قیام

پشت خود در رکوع خم دادم

سجده گاه از دو دیده نم دادم

به تشهد نشستم آزاده

از شهادت به شهد افتاده

یافت جنبش ز من به شهد انگشت

کرد شیرینیم به تلخی پشت

بهر عقده گشایی ایام

تیز دندان شدم پسین سلام

به دعا دست بر فلک بردم

پا به راه اجابت افشردم

عفو جویان شدم به استغفار

از همه کارها و آخر کار

از میان با کناره پیوستم

به هوای نظاره بنشستم

دیدم از دور یک گروه زنان

سوی آن جلوه گاه گام زنان

نه زنان بل ز آهوان رمه ای

هر یکی را ز ناز زمزمه ای

در گهر غرق گوش و گردن شان

خاک ره مشکبو ز دامن شان

از پی رقصشان به ربع و دمن

بانگ خلخال ها جلاجل زن

بود یک تن ازان میان ممتاز

پای تا سر همه کرشمه و ناز

او چو مه بود و دیگران انجم

او پری بود و دیگران مردم

کام جان خنده شکر ریزش

دام دل گیسوی دلاویزش

غنچه پر نوش گلبنی ز ارم

نافه در ناف آهویی ز حرم

پای ازان جمع بر کناره نهاد

بر سرم ایستاد و لب بگشاد

کای عیینه دل تو می خواهد

وصل آن کز غم تو می کاهد

هیچ داری سر گرفتاری

کز غمت بر دلش بود باری

با من این نکته گفت و زود برفت

در من آتش زد و چو دود برفت

نه نشانی ز نام او دارم

نه وقوف از مقام او دارم

یک زمان هیچ جا قرارم نیست

میل خاطر به هیچ کارم نیست

نز سر خود خبر مرا نه ز پای

می روم کو به کوی و جای به جای

این سخن گفت و زد یکی فریاد

رفته از خود به روی خاک افتاد

بعد دیری به خویش باز آمد

رخ به خون تر ترانه ساز آمد

بخش ۵۴ - غزل گفتن عیینه در حسب حال خود

شد خروشان به دلخراش آواز

غزل سینه سوز کرد آغاز

کای ز من دور رفته صد منزل

کرده منزل چو جانم اندر دل

گرچه راه فراق می سپری

سوی خونین دلان نمی گذری

مانده دور از در تو آب و گلم

بر رخ توست چشم جان و دلم

مهر تو کرده در دلم مسکن

دل من بر درت گرفته وطن

خواهشم بین مباش ناخواهم

کز دو عالم همین تو را خواهم

بی تو بر من بلای جان باشد

گرچه فردوس جاودان باشد

چون بزرگ عرب بدید آن حال

به ملامت کشید تیغ مقال

کای پسر زین ره خطا باز آی

جای گم کرده ای به جا باز آی

توبه کن از گناهکاری خویش

شرم دار از نه شرمداری خویش

هول روز شمار در پیش است

وای آن کو نه آخر اندیش است

یاد کن از مواقف عرصات

وز ستادن خجل میان عصات

عشق کان نیست بر جمال ازل

هوسی دان ز هر دغا و دغل

نه مبارک بود هوس بر مرد

مردیی کن وزین هوس برگرد

گفت کای بیخبر ز ماتم عشق

غافل از جانگدازی غم عشق

عشق هر جا که بیخ محکم کرد

شاخ از اندوه و میوه از غم کرد

به ملامت نشایدش کندن

به نصیحت ز پایش افکندن

مشک ماند ز بوی و لعل از رنگ

فلک از جنبش و زمین ز درنگ

لیک حاشا که یار دل گسلم

رخت بر بندد از حریم دلم

حرف مهرش که در دل تنگ است

همچو نقش نشسته در سنگ است

آمد از عشق شیشه بر سنگم

از ملامت مزن به سر سنگم

بخش ۵۵ - عزیمت کردن معتمر و عیینه به جانب مسجد احزاب در طلب ریا

خسرو صبح چون علم بر زد

لشکر شام را به هم بر زد

هر دو کردند ازان حرم به شتاب

چاره جو رو به مسجد احزاب

تا به پیشین قدم بیفشردند

در طلب روز را به سر بردند

ناگه از ره نسیم یار رسید

آن گروه زن آمدند پدید

لیک مقصود کار همره نی

خیل انجم رسید و آن مه نی

با عیینه سخن گزار شدند

قصه پرداز آن نگار شدند

که برون برد رخت ازین منزل

راند تا منزل دگر محمل

روی خورشید قرب غیم گرفت

راه حی بنی سلیم گرفت

قبله آن قبیله شد رویش

طاق محرابشان دو ابرویش

همچو لاله به سینه داغ تو برد

شعله زن لاله ای ز باغ تو برد

گرچه بار رحیل از اینجا بست

طالب وصل توست هر جا هست

چو سمن تازه و چو گل بویاست

نام او از معطری ریاست

نام ریا چو آمدش در گوش

از سرش عقل رفت و از دل هوش

پرده از چهره حیا برداشت

شرم بگذاشت وین نوا برداشت

کای دریغا که یار محمل بست

بار دل پشت صبر را بشکست

آمدم بر امید دیدارش

تافت از من زمانه رخسارش

از ثری قدرم ار چه بالا نیست

جای ریا بجز ثریا نیست

هست رو در ثری ثریا را

پشت بر من چراست ریا را

تا به کی از دو دیده خون ریزم

خون دل از درون برون ریزم

در دلم خون نماند و در چشم آب

همه اسباب گریه شد نایاب

کیست از دوستان و غمخواران

در طریق وفا هواداران

که مرا در فراق آن دلدار

دیده عاریت دهد خونبار

تا ز درد فراق او گریم

ز آتش اشتیاق او گریم

بخش ۵۶ - برخاستن معتمر به چاره سازی عیینه و وی را به مجلس انصار بردن و همراه ایشان از برای خواستگاری ریا پیش پدر وی رفتن

معتمر گفت با وی از دل پاک

کای عیینه مباش اندهناک

کانچه دارم ز ملک و مال به کف

گرچه اسباب حشمت است و شرف

همه صرف تو می کنم امروز

تا شوی بر مراد خود فیروز

دست او را گرفت مشفق وار

برد یکسر به مجلس انصار

گفت بعد از سلام با ایشان

کای به ملک صفا وفاکیشان

این جوان کیست در میان شما

چیست در حق او گمان شما

همه گفتند با جمال نسب

هست شمعی ز دودمان عرب

گفت کو را بلایی افتاده ست

در کمند هوایی افتاده ست

چشم می دارم از شما یاری

وز سر مرحمت مددکاری

بهر مطلوبش اختیار سفر

بر دیار بنی سلیم گذر

همه سمعا و طاعت گویان

معتمر را به جان رضا جویان

بر نجیب اشتران سوار شدند

متوجه بدان دیار شدند

می بریدند کوه و صحرا را

پرس پرسان دیار ریا را

تا به منزلگهش پی آوردند

پدرش را ازان خبر کردند

کردشان شاد و خرم استقبال

با کسان گفت تا به استعجال

فرش های نفیس افکندند

نطعهای عجب پراکندند

هر کسی را به جای وی بنشاند

وز ثنا گوهرش به فرق فشاند

آنچه حاضر ز گله بود و رمه

کشت و پخت و کشید پیش همه

معتمر گفت کای جمال عرب

همه کار تو در کمال ادب

نخورد کس ز سفره و خوانت

تا ز بحر نوال و احسانت

حاجت جمله را روا نکنی

آرزوی همه عطا نکنی

گفت کای سوی صدق روی شما

چیست از بنده آرزوی شما

گفت هست آنکه گوهر صدفت

اختر برج عزت و شرفت

با عیینه که فخر انصار است

نیک کردار و راست گفتار است

گوهر سلک اتصال شود

رازدار شب وصال شود

گفت تدبیر کار و بار او راست

واندر این کار اختیار او راست

با وی این را بگویم از آغاز

آنچه گوید به مجلس آرم باز

بخش ۵۷ - مشورت کردن پدر ریا با ریا در خواستگاری کردن وی از برای عیینه

این سخن گفت و از زمین برخاست

غضب آمیز و خشمگین برخاست

چون درآمد به خانه ریا گفت

کز چه رو خاطرت چنین آشفت

گفت از آن رو که جمعی از انصار

به هوایت کشیده اند قطار

همه یکدل به دوستداری تو

یکزبان بهر خواستگاری تو

گفت انصاریان کریمانند

در حریم کرم مقیمانند

بهر ایشان پیمبر مختار

خواسته ست از خدای استغفار

از برای چه دوستدارانند

وز هوای که خواستگارانند

گفت بهر یگانه ای ز کرام

عالی اندر نسب عیینه به نام

گفت من هم شنیده ام خبرش

نسبتی نیست با کسی دگرش

چون کند وعده در وفا کوشد

وز جفای زمانه نخروشد

هر چه آید به دست او بدهد

چشم بر دست دیگران ننهد

پدرش گفت می خورم سوگند

به خدایی که نبودش مانند

که تو را هیچگه به وی ندهم

نقد وصلت به دامنش ننهم

واقفم از فسانه تو و او

زانچه بوده میانه تو و او

گفت باری مرا چه بازار است

که ازان خاطر تو دربار است

نه خیالی ز روی من دیده ست

نه گیاهی ز باغ من چیده ست

لیک چون سبق یافت سوگندت

به اجابت نمی کنم بندت

قوم انصار پاکدینانند

در زمان و زمین امینانند

بر مقالاتشان مگردان پشت

رد ایشان مکن به قول درشت

مکن از منع کامشان پر زهر

گر نمی بایدت گران کن مهر

نرخ کالا ز حد چو در گذرد

رغبت از جان مشتری ببرد

گفت احسنت خوب گفتی خوب

کم فتد نکته اینچنین مرغوب

آنگه آمد برون و با ایشان

گفت کای زمره وفاکیشان

کرد ریا قبول این پیوند

لیکن او گوهریست بی مانند

مهر او هم به قدر او باید

تا سر او به آن فرو آید

باشد او گوهری جهان افروز

کیست قایم به قیمتش امروز

بخش ۵۸ - قبول کردن معتمر آنچه پدر ریا خواست و عقد بستن ایشان به یکدیگر

معتمر گفت آن منم اینک

هر چه خواهی ضمان منم اینک

خواست چندان زر تمام عیار

که مثاقیل آن رسد به هزار

بعد ازان نیز ده هزار درم

سیم خالص نه بیش ازان و نه کم

جامگی صد ز بردهای یمن

صد دیگر ازان فزون به ثمن

نافه ها مشک و طبله ها عنبر

عقدهای مرصع از گوهر

معتمر گفت تا سه چار نفر

زود کردند بر مدینه گذر

هر چه جستند حاضر آوردند

مجلس عقد منعقد کردند

عقد بستند آن دو مفتون را

شاد کردند آن دو محزون را

دو اسیر کمند یکدیگر

چشم بد را سپند یکدیگر

رخ به رخ شادمان شدند از هم

لب به لب کامران شدند از هم

این شد آن را به بوسه مرهم داغ

آن شد این را به خنده غنچه باغ

تنگ با هم چو غنچه شب خفتند

همچو گل صبحگاه بشکفتند

تافته روی شغل از همه کار

شغلشان بوسه بود و کار کنار

تا به چل روز کارشان این بود

حاصل روزگارشان این بود

بخش ۵۹ - فرستادن پدر ریا را بعد از چهل روز همراه عیینه به مدینه و پیش گرفتن حرامیان و هلاک شدن بر دست ایشان

بعد چل روز کز نشاط و سرور

حال بگذشتشان بدین دستور

داد اجازت پدر که ریا را

ماه شهر و غزال صحرا را

به عروسی سوی مدینه برند

وز غریبی ره وطن سپرند

بهر وی خوش عماریی پرداخت

برگ گل را ز غنچه محمل ساخت

سی شتر از نفایس و اجناس

جمله نادر به چشم جنس شناس

با دو صد عز و حشمت و جاهش

کرد سوی مدینه همراهش

هر دو با هم عیینه و ریا

شاد و خرم شدند ره پیما

معتمر با جماعت انصار

نیز بر کار خویش شکرگزار

که دو عاشق به هم رسانیدند

دل و جانشان ز غم رهانیدند

همه غافل از آنکه آخر کار

بر چه خواهد گرفت کار قرار

ماند تا با مدینه یک فرسنگ

جمعی از رهزنان بی فرهنگ

بر میان تیغ و در بغل نیزه

وز کمر کرده خنجر آویزه

همه خونین لباس و دزد شعار

همه تیغ آزمای و نیزه گذار

تنگ چشمان قحط سالی جوع

صیدشان ضب شکارشان یربوع

عیش شیرینشان ز دوغ ترش

فارغان از فروغ دانش و هش

همچو گرگان طعمه ناخورده

بر بره و میش حمله آورده

غافل از گوشه ای کمین کردند

رو در آن قوم پاکدین کردند

چون عیینه هجوم ایشان دید

غیرت عاشقی در او جنبید

شد چو شیران در آن مصاف دلیر

گاه با نیزه گاه با شمشیر

چند تن را به سینه چاک افکند

چون سگانشان به خون و خاک افکند

آخر از زخم تیغ صاعقه بار

داد آن قوم را چو دیو فرار

لیک نامقبلی ز کین داری

ضربتی زد به سینه اش کاری

قفس آسا به تن فتادش چاک

مرغ او کرد رو به عالم پاک

دوستان در خروش و گریه چو میغ

که برفت از جهان عیینه دریغ

گوش ریا چو آن خروش شنید

موکنان بر سر عیینه دوید

دید نقش زمین نگاری را

غرق خون نازنین شکاری را

گشته از چشمه سار سینه تنگ

خلعت سروش ارغوانی رنگ

دست سیمین خضاب ازان خون کرد

چهره گلگونه جامه گلگون کرد

چهره بر خون و خاک می مالید

وز دل دردناک می نالید

کای عیینه تو را چه حال افتاد

کآفتاب تو را زوال افتاد

سیرم از عمر بی لقای تو من

کاشکی بودمی به جای تو من

عقل بر عشق من زند خنده

که بمیری تو زار و من زنده

این بگفت و ز جان برآورد آه

رفت با آه جان او همراه

زندگی بی وی از وفا نشمرد

روی بر روی او نهاد و بمرد

ترک هجرانسرای فانی کرد

روی در وصل جاودانی کرد

دوستان از ره وفاداری

برگرفتند نوحه و زاری

چون کند طوطی از قفس پرواز

به خروش و فغان نیاید باز

عاقبت لب ز نوحه دربستند

بهر تجهیزشان کمر بستند

دیده از غم پر آب و سینه کباب

پاک شستندشان به مشک و گلاب

از حریر و کتان کفن کردند

در یکی قبرشان وطن کردند

در ته خاک غرق خونابه

تا قیامت شدند همخوابه

بخش ۶۰ - رسید معتمر بعد از چندگاه به سر قبر ایشان و بر آنجا درختی دیدن پر خطهای زرد و سرخ

بعد شش سال معتمر یا هفت

به سر روضه نبی می رفت

راه عمدا بر آن دیار افکند

بر سر قبرشان گذار افکند

دید بر خاک آن دو اندهمند

سر کشیده یکی درخت بلند

چون به عبرت نگاه کرد در آن

دید خطهای سرخ و زرد بر آن

بود زردی ز رویشان اثری

سرخی از چشم خونفشان خبری

با کسی گفت ازان زمین به شگفت

چه درخت است این به حیرت گفت

که درختیست این سرشته عشق

رسته از تربت دو کشته عشق

بلکه بر خاک آن دو تن علمیست

بر وی از شرح حالشان رقمیست

زاهل دل هر که آن رقم خواند

حال آن کشتگان غم داند

جانشان غرق فیض رحمت باد

کس چو ایشان ازین جهان مرواد

بخش ۶۱ - قصه تحفه مغنیه

تاجری می گذشت در بغداد

رهگذارش به خان برده فتاد

زان طرف بانگی آمدش در گوش

که همی گفت مرد برده فروش

کو حریفی مقامر و چالاک

کانچه دارد به کف ببازد پاک

کیسه از سیم و زر بپردازد

خانه و خانگی براندازد

بخرد شاهدی چو ماه تمام

تحفه ای از بهشت تحفه به نام

روی او عکسی از چراغ حرم

قد او گلبنی ز باغ ارم

زلف او دام راه ره طلبان

لعل او کام جان خشک لبان

چشم او چشمه خیز فتنه و ناز

خال او تخم شوق اهل نیاز

چون خرامد برد به لطف خرام

از مقیمان سر و غیب آرام

چون نشیند ز پا به حسن و وقار

باز دارد سپهر را ز مدار

گر برآرد به مطربی آواز

جان رفته به مرده آرد باز

طایر روح را به نغمه چنگ

به ریاض بقا دهد آهنگ

تاجر اوصاف آن پری چو شنید

در دلش آرزوی او جنبید

جلوه آن مهش ز روزن گوش

غارت عقل گشت و آفت هوش

ای بسا کس که روی دوست ندید

وز خبر گوشمال عشق کشید

آن خبرها که از خدای جهان

داد پیغمبر آشکار و نهان

که کریم است و خالق و رازق

بهر آن بود تا شوی عاشق

همچنین از نبی و آل کرام

یا ز اصحاب و اولیای عظام

این صفت ها و حال های شریف

که در آنها کتب شده تصنیف

همه از بهر عشقبازی توست

که شوی در طریق عشق درست

لیک چندان حجاب تو بر تو

بر تو بینم تنیده از هر سو

که نیاید ز چشم تو نظری

نه ز گوشت شنیدن خبری

بخش ۶۲ - خریدن تاجر تحفه را و به خانه بردن و جذبه رسیدن مر او را

تاجر القصه شد عزایم خوان

بهر تسخیر آن پری سوی خان

دیده چون از رخش منور یافت

دیده را از شنیده بهتر یافت

دید ماهی عجب رباینده

برتر از مدحت ستاینده

صد خریدار پیشش استاده

بیع او در مزاد افتاده

تاجر از جمله پای پیش نهاد

کرد بر هر چه هر که گفت مزاد

تا درآورد عاقبت به شمار

از درم در بهاش بیست هزار

فتنه عالمی خرید و ببرد

خانه ویرانگری به خانه سپرد

روزگاری حریف او می بود

به غنا و نوا و رود و سرود

لیک می دید ازو ربودگیی

واندر آن هر دمش فزودگیی

تا یکی روز بر گرفت آهنگ

به نوای لب و نوازش چنگ

گفت کای غمگسار غمخواران

مرهم سینه دل افگاران

همدم ناله سحر خیزان

رازدار ز دیده خونریزان

دستگیر فتادگان از پای

ره به جا آر رفتگان از جای

جای در پرده دلم کردی

پرده خلق منزلم کردی

عشق تو شعله زد ز خرمن من

بکش از دست خلق دامن من

نیست جز بندگیت زندگیم

بند هر کس مکن به بندگیم

به جمال و کمال تو سوگند

که مرا تا غمت به دام افکند

غم دیگر نیافت ره به دلم

تخم دیگر نرست ز آب و گلم

آنچنان پر شد از توام رگ و پی

که شود پر سبوی و خم از می

تو کس بی کسان و من بی کس

بی کسی را به غور کار برس

از کف این و آن خلاصم کن

به کرم های خویش خاصم کن

این بگفت و فتاد در گریه

خون ز مژگان گشاد در گریه

گشت از چنگ خود کنار گزین

برگرفت از کنار و زد به زمین

آنچه بودی ز آرزو پیوست

در کنارش چو آرزو بشکست

تاجر و هر که بود با تاجر

اندر آن بزم دلگشا حاضر

همه گفتند کش ز زیبایی

در سر افتاده است سودایی

عشق ماهی چنین رهش زده است

زخم بر جان آگهش زده است

لیک هر چند گفت و گو کردند

از چپ و راست جست و جو کردند

هیچ روشن نشد که آن مه کیست

وانکه بر وی زد از بتان ره کیست

قرب یک سال آنچنان می بود

همدم گریه و فغان می بود

نه به شب خواب و نی به روز قرار

نه ز لب خنده نز زبان گفتار

از طعام و شراب بست دهان

تاجر از حال او رسید به جان

در بسی کار آزمونش کرد

عاقبت جزم بر جنونش کرد

بردش از قصر چون نگارستان

همچو دیوانگان به مارستان

دل به ناکام بر جفاش نهاد

بند آهن به دست و پاش نهاد

او هم آنجا ز دیده خون می راند

شعرها حسب حال خود می خواند

اشکریزان ترانه ای می گفت

غزل عاشقانه ای می گفت

بخش ۶۳ - رسیدن شیخ بزرگوار سری سقطی قدس الله تعالی سره به سر وقت تحفه و آگاهی یافتن از حالی وی

هم در آن وقت ها سری سقطی

آن سریع طریق حق نه بطی

یک شبی وقت خویش باز نیافت

لذت سجده نیاز نیافت

قبضی آمد پدیدش اندر دل

بر وی ادراک سر آن مشکل

بامدادان قدم به سیر نهاد

روی در بقعه های خیر نهاد

به مزارات اهل دل بگذشت

عقده قبض او گشاده نگشت

گفت ازین درد دل چو بیمارم

سوی بیمارخانه رو آرم

محنت اهل ابتلا بینم

بو که این درد را دوا بینم

چو به بیمارخانه پای نهاد

گره از کار بسته اش بگشاد

نظری هر طرف همی افکند

دید زیبا کنیزکی در بند

که سرشکی چو ژاله می بارد

بر گل زرد لاله می کارد

دست بر دل ترانه می گوید

غزل عاشقانه می گوید

شیخ پاکیزه سر چو دید آن حال

از مقیمان بقعه کرد سؤال

کین پریرو چراست در زنجیر

برگرفته چنان فغان و نفیر

جمله گفتند کز فلان خانه

تحفه است این که گشت دیوانه

بند کردندش از پی اصلاح

باشد آید مزاج او به صلاح

تحفه آن گفت و گوی را چو شنید

از جگر آه دردناک کشید

اشک خونین ز دیده افشانان

بانگ برداشت کای مسلمانان

من نه مجنون که نیک هشیارم

آید از طعنه جنون عارم

مست آنم که باده مست ازوست

نعره رند می پرست ازوست

شور عشقش زده ست بر من راه

از همه غافلم وز او آگاه

عاقلم پیش یار و فرزانه

پیش ارباب جهل دیوانه

عقل و فهم شما زبون من است

کمترین بنده جنون من است

مانده در قید این جنون باشم

به که دانا و ذوفنون باشم

شیخ چون گفت و گوی تحفه شنید

خاطرش رخت سوی تحفه کشید

سوخت از گفته دلاویزش

کرد از اشک خود گهر ریزش

تحفه چون ز آتش نهانی او

دید از دیده اشک رانی او

گفت این گریه ایست بر صفتش

وای تو چون رسی به معرفتش

بشناسی چنانکه هست او را

جلوه گر از بلند و پست او را

بعد ازان ساعتی ز خویش برفت

پرده هستیش ز پیش برفت

چون ازان بیهشی به هوش آمد

باز در نعره و خروش آمد

شیخ گفت ای کنیز پاک سیر

چیست گفت ای سری بگوی خبر

شیخ گفت ای به دولت ارزانی

لقب و نام من چه می دانی

گفت تا دوست را شناخته ام

با غمش نرد عشق باخته ام

بر دل من ز رازهای جهان

هیچ رازی نمانده است نهان

شیخ گفت ای ز عشق در تب و تاب

کیست معشوق تو بگوی جواب

گفت معشوقم آن که جانم داد

در ستایشگری زبانم داد

به شناسایی خودم بنواخت

ساخت روشن دلم به نور شاخت

از رگ جان بود به من اقرب

نیست دور از برم نه روز و نه شب

بعد ازان شهقه ای بزد که مگر

مرغ جانش به لامکان زد پر

بار دیگر به خویش باز آمد

در سخن های دلنواز آمد

شیخ فرمود کش رها کردند

بندش از دست و پا جدا کردند

گفت ازین پس نیی به بند گرو

هر کجا خاطر تو خواهد رو

تحفه گفت ای به علم و دانش بیش

از همه چون روم به خاطر خویش

کان که از عشق سینه ریشم کرد

بنده بندگان خویشم کرد

تا نه راضی شود خداوندم

رفتن از جای خویش نپسندم

شیخ خندید کای گرامی یار

تو ز من نکته دانتری بسیار

روشنم گشت ازین سخن اکنون

که تویی هوشیار و من مجنون

بخش ۶۴ - به هم رسیدن شیخ سری قدس سره و تاجر و خریداری کردن شیخ سری تحفه را از وی

تحفه و شیخ در سخن بودند

رازگوی نو و کهن بودند

تاجر دین و دل ز دست شده

در لگدکوب غصه پست شده

ناگهانی ز در درون آمد

سوی آن بندی زبون آمدی

شیخ را چون بدید خرم شد

دلش از کار تحفه بی غم شد

گفت شاید به یمن همت او

سهل گردد بلا و محنت او

بعد تسلیم چهره نمناک

بهر تعظیم شیخ سود به خاک

شیخ گفت که این حد من نیست

کین کنیزک ز من به این اولیست

پس ازان شیخ رو به تاجر کرد

رغبت بیع تحفه ظاهر کرد

کرد تاجر فغان که واویلاه

که شد احوال من ز فقر تباه

نیست در دستت آن گشاد ای شیخ

که توانی بهاش داد ای شیخ

از درم شد بهاش بیست هزار

کی برآید ز دستت این مقدار

همه مالم ز دست شد بیرون

در بهای کنیزک و اکنون

نه کنیزک به دست نی مالم

محرمی کو که پیش او نالم

شیخ رفت و به خانه دانگی نه

جز دعا را غریو و بانگی نه

دست برداشت کای اله کریم

ایزد فرد و پادشاه قدیم

آبرو بخش اشک ریختگان

خاک ذلت به چهره بیختگان

کارساز فتادگان از کار

بار بردار ماندگان در بار

مانده در بار تحفه است دلم

سخنی گفته ام وز آن خجلم

کار من تنگ شد ز تنگدلی

سرخروییم ده درین خجلی

در گنجینه کرم بگشای

قیمت تحفه ام کرم فرمای

شیخ را بود رو به خاک نیاز

که برآمد ز سوی در آواز

در چو بگشاد دید کرده مقام

بر درش خواجه ای و چار غلام

همه بر آستان او زده صف

هر یکی شمع و بدره ای در کف

اذن خواهان درآمدند از در

بر زمین نیازمندی سر

پنج بدره ز سیم پاک عیار

هر یکی در شمار پنج هزار

پیش شیخ زمانه بنهادند

بر سر پای خدمت استادند

شیخ پرسیدشان ز صورت حال

خواجه فرمود در جواب سؤال

که مرا شب به خواب بنمودند

صورت فقر شیخ و فرمودند

که دلش بهر تحفه دربار است

قیمت تحفه را طلبگار است

قیمت تحفه بر به خدمت شیخ

تا شوی بهره ور ز همت شیخ

شیخ با خواجه بامداد پگاه

رو نهادند سوی تحفه به راه

چون رسیدند از قضا تاجر

نیز شد بی توقفی حاضر

عرضه کردند بدره ها بر وی

گفت من کی فروشم او را کی

قیمت تحفه هست ازان افزون

کش بدینها کنم ز دل بیرون

می فزودند در بها ز کرم

تا رسید آن به چل هزار درم

گفت تاجر ز دیده ریزان آب

که شبم گفت کردگار به خواب

که بود تحفه برگزیده ما

او خود و غیر خود رمیده ما

خط آزادیش بلا اکراه

می دهم خالصا لوجه الله

غیر او هر چه دارم از زر و سیم

به فقیران همی کنم تسلیم

همه را می دهم برای خدای

بو که حاصل کنم رضای خدای

خواجه چون گوش کرد آن سخنان

دست بر رو نهاد گریه کنان

گفت گویا که خالق معبود

نیست از کار و بار من خشنود

که مرا ساخت زین شرف نومید

سوخت جانم به حسرت جاوید

به کف من ز ملک و مال اکنون

هر چه هست آمدم ازان بیرون

همه کردم سبیل راه خدای

که خدایم بس است در دو سرای

تحفه از بند بندگی چو رهید

از سر و بر هر آنچه بود کشید

جای اطلس پلاس ساخت لباس

موی مشکین نهفت در کرباس

پا نهاد از حریم بقعه بیرون

چون پری شد به ستر غیب درون

شیخ با آن دو تن ز دنبالش

متحیر ز صورت حالش

پرس پرسان چو آمدند پدر

نه خبر یافتند ازو نه اثر

هر سه کردند متفق با هم

روی در بادیه به عزم حرم

خواجه در ره به درد و داغ بمرد

تن به بوم استخوان به زاغ سپرد

مغز سر طعمه کلاغان ساخت

دیده منقارگاه زاغان ساخت

تاجر و شیخ پا بیفشردند

ریگ کوبان به کعبه پی بردند

با دل بی غش و درونه صاف

شیخ می کرد گرد خانه طواف

آمد آواز ناله ایش به گوش

کش برآمد ز جان خسته خروش

وز پی ناله نکته ایش نهفت

شد شنیده که بیدلی می گفت

کای چراغ شب سیه روزان

مایه شادی غم اندوزان

آگهی بخش جهان آگاهان

رهنمای فتاده از راهان

درد عشقت شفای بیماری

زخم تو مرهم دل افگاری

هر که از شوق توست در تب و تاب

نشود جز به وصل تو سیراب

هر که زد در محبت تو نفس

مونس جان او تو باشی و بس

از غمت هر که بی قرار آمد

تا نبیند تو را نیارامد

چون مناجات او سری بشنید

سوی آن چون سرشک خویش دوید

سر برآورد کای سری چونی

کاندرین درد بادت افزونی

شیخ گفتا کیی تو باز نمای

که فتادم ز ناله تو ز پای

گفت تن زن که هست رسوایی

ناشناسی پس از شناسایی

تحفه ام من خلاص کرده تو

صد نوا یافته ز پرده تو

شیخ دیدش به خاک افتاده

چشم ها در مغاک افتاده

سر و سیمین او خلال شده

ماه رخسار او هلال شده

الف قامتش چو نون گشته

طره سرکشش نگون گشته

چشمی و صد هزار قطره خون

لبی و صد هزار ناله فزون

شیخ گفتا که تحفه حال بگوی

وصف احسان ذوالجلال بگوی

چون ز یار و دیار ببریدی

از کرم های او چها دیدی

تحفه گفت از هزار تاریکی

داد بارم به قرب و نزدیکی

بر سریر محبتم بنشاند

وزدو صد رنج و محنتم برهاند

شیخ گفتا که آن ستوده شیم

کت خریدی به چل هزار درم

بود همراه ما به راه حجاز

در غمت مرد رو به خاک نیاز

تحفه گفتا که آن گرانمایه

در جنان با من است همسایه

دادش آنها خدا که کم دیده

دیده و گوش نیز نشنیده

شیخ گفتا که آن کریم نهاد

که تو را کرد از کرم آزاد

بر امیدت درین طوافگه است

چشم بنهاده هر طرف به ره است

تحفه پنهان ره دعاش سپرد

بر در کعبه اوفتاد و بمرد

ناگهان تاجر از عقب برسید

تحفه را اوفتاده مرده بدید

او هم از بیدلی به خاک افتاد

پیش آن پاک جان پاک بداد

هر دو را شیخ گور کرد و کفن

بعد حج رو نهاد سوی وطن

رحمت حق نثار ایشان باد

جای ما در جوار ایشان باد

بخش ۶۵ - قصه ملاقات ذوالنون مصری قدس الله تعالی سره در حرم مکه با آن کنیزک و مقالات ایشان با یکدیگر

لقمه ماهی فنا ذوالنون

سالی آمد به عزم حج بیرون

گفت دیدم که در میان طواف

رفت نوری به آسمان ز مطاف

پشت خود را به خانه بنهادم

واندر آن داد فکر می دادم

ناله ای ناگهم رسیده به گوش

که برآمد ز من فغان و خروش

در پی ناله برگرفتم راه

دیدم آنجا کنیزکی چون ماه

اندر استار کعبه آویزان

اشک خونین ز هر مژه ریزان

برگرفته نوا که یا مولای

لیس الا هواک جوف حشای

کیست مقصود من تو دانی وبس

نیست محبوب من به غیر تو کس

آه ازین اشک سرخ و چهره زرد

که مرا در غم تو رسواکرد

سینه ام شد ز درد عشق تو تنگ

چه عجب گر به سینه کوبم سنگ

با دلی گرم و سینه ای بریان

گشتم از درد یاریش گریان

در مناجات باز لب بگشود

کای خداوند کارساز ودود

به حق آنکه دوستدار منی

در همه کار و بار یار منی

که به محض کرم بیامرزم

از گنه گرچه کوه البرزم

شیخ چون این سخن شنید ازو

گفت ازینسان مگوی بلکه بگو

به حق آنکه دوستدار توام

در همه کار و بار یار توام

چه وقوفت بود ز یاری او

یا ز آیین دوستداری او

گفت شیخا جماعتی هستند

که ز جام هوای او مستند

اول او دوست داشت ایشان را

پس به دل مهر کاشت ایشان را

نکنی فهم این سخن الا

که بخوانی «فسوف یأتی الل

ه بقوم یحبهم و یحب

ونه » ای حبیب گشته محب

گر نه او دوست داردت ز نخست

کی بود دوستداری از تو درست

عشق او تخم عشق ما و شماست

خواستگاری نخست از وی خاست

عشق او شخص و عشق ما سایه

سایه از شخص می برد مایه

تا نه شخص است ایستاده به پای

بهر اثبات سایه ژاژ مخای

ما نبودیم و خواست از وی بود

ما ازآن خواست یافتیم وجود

شیخ گفتا که ای به فهم لطیف

از چه روی چنین ضعیف و نحیف

گفت مست محبت مولا

هست دایم مریض در دنیا

چون دوای محب او درد است

به امید شفا نه در خورد است

تا نیابد ز دوست بوی وفا

زان مرض نیستش امید شفا

گفت با شیخ بعد ازان کای شیخ

که نه روشن بود جهان بی شیخ

به قفا وانگر چون وا نگرید

گرچه مالید چشم هیچ ندید

باز چون رو به جانب او تافت

اثری زو بجز خیال نیافت

ماند حیران که مرغ سان چون رفت

که به یکدم ز دام بیرون رفت

بخش ۶۶ - قصه آن جوان معشوق و پیر عاشق

بود شوخی نشسته بر لب بام

با فروزان رخی چو ماه تمام

بر شکسته کلاه گوشه ناز

گشته نازش هلاک اهل نیاز

پیری آمد سفید موی شده

پشتی از بار دل دو توی شده

روی خود را به خاک می مالید

وز دل دردناک می نالید

کای پسر از تو سینه چاک شدم

رحمتی کز غمت هلاک شدم

پیش ازان کز غمت بمیرم زار

حاجت من به یک نگاه برآر

گفت با او پسر به عشوه گری

من که باشم که تو به من نگری

در برابر نگر برادر من

که به خوبیست صد برابر من

پیر مسکین چو آن طرف نگریست

تا ببیند که در برابر کیست

دست زد آن به خون خلق دلیر

وز لب بامش اوفکند به زیر

کان که ما را به عشق نام برد

در رخ دیگری چرا نگرد

جامی از غیر دوست دیده بدوز

ور نه از دیده خون فشان شب و روز

گر نه از وصل بهره ور باشی

باری از هجر نوحه گر باشی

بخش ۶۷ - مناجات شیخ ابوعلی دقاق قدس سره بر بالای منبر

کشته عشق بوعلی دقاق

آن در آیین عشقبازی طاق

روزی این درد از دلش زد سر

به مناجات گفت در منبر

کای خداوند آسمان و زمین

نه مکان از تو خالی و نه مکین

جلوه گر در بلند و پست تویی

قصه کوتاه هر چه هست تویی

از تو با خلق لافها زده ام

در چندین گزافها زده ام

روز محشر که سازیم زنده

مکن از روی خلق شرمنده

گر ندانی سزای خویشتنم

کسوت صوفیان مکن ز تنم

که اگر مؤمنم و گر گبرم

نیست از زی صوفیان صبرم

در کفم رکوه و عصایی نه

در بوادی دوزخم سر ده

تا به هر وادیی که روی آرم

نوحه جانگداز بردارم

بر خود از درهای گوناگون

ریزم از دیده آب و از دل خون

چون نباشد به قربتم فرمان

پرورم جان به نوحه حرمان

بخش ۶۸ - به بام برآمدن وی قدس سره هر آخر روز و با آفتاب خطاب کردن

هم ز وی آورند کآخر کار

چون شد این درد بر دلش بسیار

چهره خور چو زرد فام شدی

شیخ دین بر کنار بام شدی

اشک چون ریختی گهر سفتی

رو به خورشید کردی و گفتی

کای جهانگرد آسمان پیمای

شب تاریک کاه روز افزای

ز اول بامداد کز سر کوه

سر زدی با هزار فر و شکوه

تا به اکنون که کردی از تگ و پوی

زرد رو در دیار فرقت روی

تیغ آهیخته زیر پا دیدی

کوههای بلند ببریدی

بس بیابان ژرف پی در پی

که به یک قرص گرم کردی طی

از بسی بحرها به زورق زر

برگذشتی ز موج ناشده تر

ده به ده کو به کو شهر به شهر

یافتند از فروغ فیض تو بهر

هیچ جا دلشکسته ای دیدی

وز خود و خلق رسته ای دیدی

کش ازین غم به دل بود دردی

یا ازین راه بر رخش گردی

سخنان گفتی اینچنین بسیار

تا شدی آفتاب نادیدار

بعد ازان آمدی فرو از بام

همچنان بی قرار و بی آرام

بی قراری عشق بی تمکین

جز به مردن نباشدش تسکین

بلکه آنان که مست این جام اند

چون بمیرند هم نیارامند

بخش ۶۹ - دیدن بعضی اصحاب بعد از وفات وی را قدس سره به خواب

هم ز وی آورند کز اصحاب

دید شخصیتش بعد مرگ به خواب

که بسی شور و بی قراری داشت

گریه و اضطراب و زاری داشت

گفت شیخا چه حالت است تو را

که ز مردن ملالت است تو را

گویی از حال خود نه خرسندی

که بدین عالم آرزومندی

گفت آری بس آرزومندم

که به دنیا برد خداوندم

نه پی جاه و مال و زینت و زر

نه پی وعظ و مجلس و منبر

بلکه از بهر آنکه تا پیوست

جز عصایی نباشدم در دست

به همه کویها درآرم سر

یک به یک خانه را بکوبم در

صاحب خانه را دهم آواز

کای پی هیچ مانده از همه باز

عمر بگذشت در پریشانی

بنگر کز چه باز می مانی

جامی انفاس عمر مغتنم است

انقطاع حیات دمبدم است

کار امروز را مباش اسیر

بهر فردا ذخیره ای برگیر

روز عمرت به وقت عصر رسید

عصر تو تا نماز شام کشید

خفتن خواب مرگ نزدیک است

موج گرداب مرگ نزدیک است

پیش ازین همچو سینه تاریکان

منشین بی خبر ز نزدیکان

بخش ۷۰ - در ذکر موت و اهوال آن

صرصر مرگ را ببین چه فن است

سر شکن بیخ کن ثمر فکن است

شاخ پیوندها شکسته اوست

بیخ امیدها گسسته اوست

وی فکنده ست ازین درخت بلند

میوه نارسیده فرزند

چند کردن به حول و قوت فخر

کثمود الذین جابوا الصخر

رو به قرآن بخوان که باد چه کرد

یا جنود ثمود و عاد چه کرد

دست بگسل ز نقل و باده و جام

یاد کن زان که ریزدت در کام

ساقی مرگ جام تلخ مذاق

حین یلتف ساقکم بالساق

پیش از آن دم که بر سر بستر

پیچدت پایها به یکدیگر

پای ازین تنگنای بیرون نه

رخت ازین تیره جای بیرون نه

آن بود پا برون نهادن تو

رخت از اینجا برون نهادن تو

که ببری ز غیر حق پیوند

نهی از بندگیش بر خود بند

الم مرگ قطع پیوند است

زانچه اکنون دلت به آن بند است

بندها را چو بگسلی امروز

به همین قطع و اصلی امروز

چون بمیری ز خویش پیش از مرگ

نخوری زخم نیش بیش از مرگ

بخش ۷۱ - اشارة الی قوله علیه السلام من اراد ان ینظر الی میت یمشی علی وجه الارض فلینظر الی ابن ابی قحافه

بود ازین گونه مرده بوبکر

رسته از کید زرق و حیله و مکر

زان چو دیدش نبی که می پیمود

ره درین تیره خاکدان فرمود

هر که خواهد ز خلق کهنه و نو

نگرد مرده روان گو رو

آهوی مشک نافه را بنگر

پسر بو قحافه را بنگر

او چنین مرده و گروه شقاق

می زنندش ز جهل طعن نفاق

کان صدق و نفاق یعنی چه

غرق وصل و فراق یعنی چه

بود آیینه تمام صفا

عکس بینندگان در او پیدا

هر که سویش ز نیک و بد می دید

اندر او عکس روی خود می دید

طعنه بر وی ز جان پر کینه

طعن زشتان بود بر آیینه

زشت ننهد ز بد سرشتی خویش

جز بر آیینه عیب زشتی خویش

بخش ۷۲ - حکایت بر سبیل تمثیل

زنگی روی چون در دوزخ

بینیی همچو موری مطبخ

ننمودی به پیش رویش زشت

لاف کافوری ار زدی انگشت

چشم ها گرد و چشمخانه مغاک

گردکان در کوی فتاده ز خاک

دو لبش طبع کوب و دل رنجان

همچو بر روی هم دو بادنجان

دهنش در خیال فرزانه

فرجه ای ز کدوی پر دانه

دید آیینه ای به ره برداشت

بر تماشای خویش دیده گماشت

هر چه از عیب خود معاینه دید

همه را از صفات آینه دید

گفت اگر روی بودیت چو من

صد کرامت فزودیت چو من

خواری تو ز بد سرشتی توست

بر ره افکندنت ز زشتی توست

اگرش چشم تیزبین بودی

گفت و گویش نه اینچنین بودی

عیبها را همه ز خود دیدی

طعن آیینه کم پسندیدی

مرد دانا به هر چه در نگرد

عیب بگذارد و هنر نگرد

هست در عیبها هنر بینی

از میان صدف گهر چینی

بر هنر هر که عیب بگزیند

از میان گهر صدف چیند

بخش ۷۳ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم مثل المؤمن مثل النحلة لا تأکل الا طبیبا و لا تضع الا طبیبا

گفت خیرالبشر رسول خدای

آن فزون از همه به دانش و رای

که بود مؤمن بلند محل

به مثل راست همچو منج عسل

مگس شهد چون رود در باغ

دارد از غیر طیبات فراغ

همچنین مؤمنان نیکوکار

از جهان طعمه های نیکوخوار

عیب پوشند و در هنر نگرند

گل و ریحان طیبات خورند

شهدهای ثنای گوناگون

از ممر زبان دهند برون

از نبی آنچه حجت این است

الخبیثات للخبیثین است

هر که بینی ز ناقص و کامل

نیست الا به جنس خود مایل

اولیا یار اولیا باشند

اشقیا جفت اشقیا باشند

ور دو ضد را به هم قرین یابی

راز بردار و همنشین یابی

دان که جنسیت نهانی هست

که به ظاهر بر آن نیابی دست

بخش ۷۴ - مشکل شدن مصاحبت زاغ و کبوتر بر آن حکیم و حل گشتن آن

زد حکیمی به طرف باغ قدم

دید زاغ و کبوتری با هم

هر دو فارغ نشسته بر یک شاخ

در زبان آوری به هم گستاخ

مانده حیران به فهم خرده شناس

کین نه بر وفق حکمت است و قیاس

صحبت جنس جز به جنس که دید

الفت بی مناسبت که شنید

ناگه از شاخ آمدند فرو

به تمنای آب بر لب جو

بر سر خاک در شتاب شدند

لنگ لنگان به سوی آب شدند

دید از آنجا که تیز فرهنگیست

که میانشان مناسبت لنگیست

لنگی پا رساند بر همشان

در تکاپوی ساخت همدمشان

که تو را شوق آن شود جامی

که رهی همچو میوه از خامی

شیوه نارسیدگان بگذار

رسم و راه رسیدگان بردار

تا ز خامی خویش و هیچ کسی

به مقام رسیدگی برسی

سوی پاکان توجهی می کن

به تکلف تشبهی می کن

بخش ۷۵ - قال رسول الله صلی الله علیه و سلم من تشبه بقوم فهو منهم

هر که در زی پاک کیشان است

به حدیث نبی از ایشان است

با تو گویم که زی ایشان چیست

گر توانی به زی ایشان زیست

اتباع شریعت نبوی

اقتدای طریق مصطفوی

تن به آداب او درآوردن

دل به اخلاق او بپروردن

کردن سر به وحدت مطلق

در شهود خدای مستغرق

اگر اینها نه حد خود دانی

جهد کن آنقدر که بتوانی

کل ما لیس کله یدرک

کله لا یجوز ان یترک

بخش ۷۶ - خلاص شدن مسخره فرعونیان از غرقه شدن به واسطه آنکه خود را به صورت موسی علیه السلام برآوردی و مسخرگی کردی

زآل فرعون بود ناسره ای

هرزه گو مسخ روی مسخره ای

بود بر صورت کلیم الله

گاه و بیگاه با عصا و کلاه

پیش فرعونیان ز ناسرگی

مثل موسی شدی به مسخرگی

سر به تقلید وی برآوردی

هر چه دیدی ز وی همان کردی

ماتم غرق را چو زد جبریل

جامه عمر قبطیان در نیل

نشد آن مسخره هلاک ز غرق

ریخت موسی ز درد خاک به فرق

کای نکوکار ازاین تبه کردار

از همه بیش دیده ام آزار

وی بدین مکرمت چه ارزنده ست

که همه مرده اند و وی زنده ست

گفت حق کای گزیده وی یکچند

ساختی با تو خویش را مانند

هر که بر صورت گزیده ماست

به عذاب مخالفان نه سزاست

آن تشبه که از عداوت خاست

بین که چون مرگ کاه و عمر فزاست

آن که از محض دوستی خیزد

کس چه داند که تا چه انگیزد

بخش ۷۷ - اعتذار کردن از اقتصار این دفتر از سلسلة الذهب بر همین مقدار

بود در دل چنان که این دفتر

نبود از نصف اولین کمتر

لیک خامه ز جنبش پیوست

چون بدینجا رسید سر بشکست

چرخ اگر باز بگذرد ز ستیز

سازدم گزلک عزیمت تیز

دهم از سر تراش آن خامه

برسانم به مقطع این نامه

ور نه آن را که خاطر صافیست

اینقدر هم که گفته شد کافیست

داشت جهدی دبیر چرخ برین

در رقم کردن حروف سنین

چون رقومش به صاد و ضاد رسید

خامه را حکم ایستاد رسید

هم بر این حرف این خجسته کلام

ختم شد والسلام والاکرام

دفتر سوم

بخش ۱ - مقدمه : حمد ایزد نه کار توست ای دل

بخش ۲ - این معدلت نامه ایست متحف به سلاطین که سلاله طین فطرت آدم اند و لهوی را که آخر آن فناست و آن شغل به زخارف دنیاست از دل ایشان بیرون برده اند و صورت عافیت از آن بلا را عاقبت خیر ایشان کرده که حرز خلد ملکهم حاشیه صحیفه روزگار ایشان باد و دعای دام بقائهم دام مرغ اجابت شکار ایشان

بخش ۳ - قصه قاصد فرستادن قیصر روم به نوشیروان تا معلوم کند که با وی در چه مقام است درصدد صلح است یا در معرض جنگ و انتقام است

بخش ۴ - پایه دعاگویی جناب خداوندگاری چنان بلند است که مادام که قلم بلند بالا پای بر قبه قصر قصه قیصر و کنگر ایوان داستان نوشیروان ننهاد سر او به آن نرسید لاجرم سر کرده و سر بر آن درآورده همواره این رقم می زند که سایه دولتش پاینده باد و آفتاب معدلتش تابنده

بخش ۵ - ظلم پادشاه چون سیلی حبیب است که هر چند سخت آید سست نماید و ظلم دیگران چون مشت پراکنده رقیب که هر چند سست نماید سخت آید

بخش ۶ - پیغام فرستادن سلطان به پادشاه روم که اگر چه من بنده زاده ام اما قرار مملکت بر این وجه داده ام که هیچ قوی بازو را مجال آن نمانده است که دست تطاول به مال ضعیفی دراز کند و اگر ناگاه دراز دستی واقع شود به موجب فرموده من بود و انصاف دادن پادشاه روم که هر کسی را دست ضبط و سیاست چنین بالا بود می شاید که همه زبردستان زیردستان او باشند

بخش ۷ - عادل که از حرف عین چشم عالمی بر وی است و از دال و لام دل جهانیش در پی آن به که در همه چشم ها خود را نغز نماید و به همه دل ها نیکو درآید در نغز کاری پیشوایی باشد و در نیکوکرداری راهنمایی

بخش ۸ - حکایت آن پادشاه صاحب شکوه که با سپاه انبوه به پای دیوار بستانی که شاهد نار پستان درخت انار سر از دیوار برکرده بود گذشت نه هیچ کس به وی چشم خیانت باز کرد و نه دست تصرف دراز

بخش ۹ - حکایت پیر دهقان و خم پر خوشه گندم یافتن وی و تفحص نمودن پادشاه که آن در کدام تاریخ بوده است

بخش ۱۰ - در کلمه عدل، عین که چون چشم بر سر آمده است مفتوح است و دال که چون دل در درون قرار گرفته ساکن یعنی باید که صاحب عدل را علی الدوام چشم بصر و بصیرت به حال رعایا مفتوح بود و اغماض از آن جایز نه و دل او از تظلم مظلومان در مرکز عدل آرمیده و جنبش و اضطراب در آن ممکن نه

بخش ۱۱ - حکایت بیوه زنی از نسا و باورد که سخنی درشت پرداخت و سلطان محمود را گرم ساخت و به سخنی دیگر نرم گردانید و به سر حد دادخواهی رسانید

بخش ۱۲ - چون حرف نخست از ظالم برود جز سه حرف الم نماند این اشارت به آن است که چون سر به گریبان عدم در خواهد کشید جز الم چیزی نخواهد دید و لفظ سیاست که متضمن سه حرف یاس است مبنی از آن معنی است که می باید که سیاست ظالم متضمن یاس کلی وی بود از ارتکاب مظالم

بخش ۱۳ - حکایت پیر زالی که راه بر سنجر گرفت و از بیراهی یک دو ظالم دادخواهی کرد و ظلم ایشان را از راه برداشت

بخش ۱۴ - به خواب دیدن عبدالله عمر رضی الله عنهما بعد از دوازده سال پدر خود را و خبر دادن وی از مناقشه در حساب و مضایقه در حقوق عباد

بخش ۱۵ - حکایت غازان که از برای یک توبره کاه آتش در خرمن ظالمی انداخت و از پرتو آن عالمی را روشن ساخت

بخش ۱۶ - حکایت هرمز بن کسری و منادی فرمودن وی سپاه را که به کشت کس درمیایید و بریدن گوش آن کس که آن منادی را گوش نکرد

بخش ۱۷ - حکایت پادشاهی که گوش وی گرفته بود و سامعه وی خلل پذیرفته و بر ناشنیدن آواز دادخواهان و سؤال محتاجان تأسف می خورد و اظهار تلهف می کرد

بخش ۱۸ - در بیان آنکه شهوت که به وایه طبع و کام نفس گرفتاری است دون پایه دولت سلطنت و جهانداری است

بخش ۱۹ - حکایت شبروی محمود غزنوی و از هر کس خبر بدی و نیکی خود پرسیدن و از بدی بریدن و بر نیکی آرمیدن

بخش ۲۰ - حکایت دعا کردن پادشاه ترمذ که تا از کنیزکی که به محبت وی از تدبیر ملک بازمانده بود خلاصی یابد

بخش ۲۱ - در بیان غضب که آتش طبع افروختن است و خرمن دین و دنیا سوختن

بخش ۲۲ - رسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم به گروهی و از ایشان پرسیدن که در چه کارید و جواب گفتن ایشان

بخش ۲۳ - حکایت شکایت آن پادشاه از استیلای صفت غضب بر وی پیش آن حکیم و معالجه فرمودن حکیم آن را

بخش ۲۴ - حکایت آن ساقی که در مجلس نوشیروان گستاخی کرد و عفو کردن نوشیروان آن گستاخی را از وی

بخش ۲۵ - گفتار در فضیلت جود و کرم : پیش سوداییان تخت و جلال

بخش ۲۶ - حکایت معامله و مقاوله حکم با زن : زد حکیمی به حکم جود قدم

بخش ۲۷ - حکایت رحم کردن نوشیروان بر آن پیرزن ناتوان که به کوزه ای نادرست دست و روی خود می شست

بخش ۲۸ - حکایت سنجر و بخشیدن منقل پر لعل و گوهر : سنجر بن ملکشه آن شه راد

بخش ۲۹ - قصه حاتم و آن بند از پای اسیری گشادن و بر پای خود نهادن

بخش ۳۰ - گفتار در مذمت بخل : بخل قفلیست بر خزینه شاه

بخش ۳۱ - حکایت آنچه رسول صلی الله علیه و سلم در حق آن زن بخیل گفته است

بخش ۳۲ - حکایت پسر یحیی برمکی و صفت بخل وی : داشت یحیای برمکی پسری

بخش ۳۳ - گفتار در بیان آنکه پادشاهان را از دو کس گریز نیست عالمی که کار دین وی سازد و وزیری که کار دنیای وی پردازد

بخش ۳۴ - حکایت امیر خوارزمی که ظلم و فسق خود را به شریعت راست کردی

بخش ۳۵ - حکایت محتسب بغداد که منکر پیش او معروف بود و معروف در نظر او منکر می نمود

بخش ۳۶ - در بیان آنکه همچنان که پادشاهان را از دانشمندان خوب گفتار نیک کردار ناچار است از وزیر مشیر به رعایت رعایا و عنایت به کافه برایا ناگزیر است

بخش ۳۷ - حکایت آن بد سرشت که به صاحب عباد نامه نوشت که فلان مالدار مرده است و از وی مال خطیر مانده و بجز یک طفل صغیر وارثی ندارد و جواب نوشتن صاحب عباد به وی

بخش ۳۸ - نصیحتی منجی از فضیحت و ملامت مفضی به سلامت

بخش ۳۹ - حکایت سیاست یعقوب سلطان آن عوان شیرازی را : بود یعقوب بن حسن شاهی

بخش ۴۰ - گفتار در احتیاج پادشاهان در مراحل امید و هراس به حکیمان فلک پیمای و منجمان ستاره شناس

بخش ۴۱ - حکایت نظام الملک و منجم موصلی : بود در دولت نظام الملک

بخش ۴۲ - گفتار در احتیاج به طبیب که حفظ صحت به رأی وی منوط است و معالجه مرض به تدبیر وی مشروط

بخش ۴۳ - امام شافعی رضی الله عنه فرموده است که می بایستی طبیب اسلامیان دانایان پارسا بودی نه یهود و ترسا

بخش ۴۴ - قصه آن طبیب که آفت رسیده ای را بی وجود اسباب معالجه کرد

بخش ۴۵ - معالجه کردن ابوعلی سینا آن صاحب ماخولیا را که طبیبان از معالجه وی عاجز مانده بودند

بخش ۴۶ - گفتار در تعریف و توصیف شعر و تقسیم آن به دو قسم متقابل که یکی آسایش جانست و دیگری کاهش دل

بخش ۴۷ - اشارت به بعضی از شعرای ماتقدم که از سلاطین پیشین تربیت ها یافتند و نام اینان به واسطه مدایح آنان بر صحیفه روزگار بماند

بخش ۴۸ - گشادن عنصری به یک دو بیتی گرهی را که از بریدن زلف ایاز بر دل محمود افتاده بود و آن دو بیت این است:

بخش ۴۹ - مقاوله شاعر مادح با خواجه ممدوح : شاعری را به خواجه ممدوح

بخش ۵۰ - حکایت منت نهادن سفله بازاری با عارف از لباس ذل طمع عاری

بخش ۵۱ - خاتمه کتاب : جامی از شعر و شاعری باز آی

بخش ۱ - مقدمه

حمد ایزد نه کار توست ای دل

هر چه کار تو بار توست ای دل

پشت طاقت به عاجزی خم ده

واعترف بالقصور عن حمده

و توسل بافضل الصلوات

و تقرب باصلح الدعوات

بنبی الهدی و احبابه

وارثی علمه و آدابه

بخش ۲ - این معدلت نامه ایست متحف به سلاطین که سلاله طین فطرت آدم اند و لهوی را که آخر آن فناست و آن شغل به زخارف دنیاست از دل ایشان بیرون برده اند و صورت عافیت از آن بلا را عاقبت خیر ایشان کرده که حرز خلد ملکهم حاشیه صحیفه روزگار ایشان باد و دعای دام بقائهم دام مرغ اجابت شکار ایشان

بعد حمد حق و درود نبی

نیست پوشیده بر ذکی و غبی

که ظلال الله اند پادشهان

راحت رنجیدیدگان جهان

سایه بان ساخته ز چتر سیاه

زآفتاب حوادث اند پناه

چترشان مختصر به پیش نظر

ظلش از نور مهر شامل تر

ملک اگر جمع اگر پریشان است

اثر عدل و ظلم ایشان است

عدل ایشان کند به دانش و داد

خانه ملک را قوی بنیاد

ظلم ایشان به کین نوی و کهن

خلق را بر کند ز بیخ و ز بن

ملک کشت است و عدل ابر پر آب

ملک دادت خدا به عدل شتاب

تخم کشتی در آبیاری کوش

دارش از تشنگی و خواری گوش

کشت بی آب هیچ بر ندهد

چون شجر خشک شد ثمر ندهد

عدل چون ملک را شود معمار

هیچ چیز دگر نیاید کار

هم سپاهی ز شاه گردد شاد

هم رعیت ازو شود آباد

هم خلایق رهد ز محنت و بیم

هم خزاین شود پر از زر و سیم

دشمنان گردن نیاز نهند

شیوه انقیاد ساز دهند

بخش ۳ - قصه قاصد فرستادن قیصر روم به نوشیروان تا معلوم کند که با وی در چه مقام است درصدد صلح است یا در معرض جنگ و انتقام است

قیصر روم سوی نوشیروان

قاصدی هوشمند کرد روان

قاصد شاه هوشمند سزد

تا ز خامی خیال کج نپزد

چون فرستاد از خرد زنده ست

آن خردمندی فرستنده ست

بعد ماهی که رنج راه کشید

به در بارگاه شاه رسید

دید شاهی به عدل بنشسته

در به روی ستمگران بسته

می فرستاد سوی هر کشور

عاملی زیرک و خرد پرور

نکته های گرانبها می سفت

هر یکی را جداجدا می گفت

که چو منزل به هر دیار کنید

با رعایا به رفق کار کنید

مرد دهقان چو تنگدست بود

وز لگدکوب فاقه پست بود

نامراد و امین نهید او را

تخم و گاو و زمین دهید او را

آبیاری کنید کشتش را

نعمت خوبی دهید زشتش را

کشت او را رسد چو وقت درو

مکنیدش درون به غصه گرو

دانه را چون کند جدا از کاه

از سر راستی کنید نگاه

حق او زانچه هست کم مکنید

به جوی خاطرش دژم مکنید

قوت جان و تن ز دهقان است

قوت روح و بدن ز دهقان است

گر نیابد جهان ز دهقان بهر

قحط خیزد ز کارخانه دهر

ور رسد تاجری به شهر شما

در تردد ز لطف و قهر شما

کار او را به لطف پیش آیید

بار او را به قهر مگشایید

تاجران منهیان اخبارند

از بد و نیکتان خبر دارند

با همه کارتان به نیکی باد

تا کنند از شما به نیکی یاد

اهل جمعیتند پیشه وران

بهر نظم معاش کارگران

آب ایشان به خیر و شر مبرید

سلک ایشان ز یکدگر مدرید

نرخ ها را نهید میزانی

خالی از هر قصور و نقصانی

تا در این تگنای جانفرسای

کم نهد کس ز نرخ بیرون پای

به سخای یمین و بذل یسار

ببرید از دل غریبان بار

جامه کودکان بیارایید

خانه بیوگان بیندایید

چون شود تازه عالم از نوروز

سبزه و گل شود جهان افروز

دعوت خلق را سماط نهید

عشرت و عیش را نشاط نهید

ببرید از دل فقیران زنگ

به نوای نی و نوازش چنگ

تا به آنها چو گوش بگشایند

از غم و رنج دی بیاسایند

چون گشایید دست جود و کرم

بر تهی کیسگان به بذل درم

هر زمان شرح آن کرم مدهید

منت بذل آن درم منهید

که ز منت کرم شود مفقود

در عداد ستم شود معدود

نیست منت خورای نفس کریم

باشد آن مقتضای طبع لئیم

قاصد روم را چو این سخنان

گشت مسموع شد شگفت ازان

شاه ازو آن شگفت را دریافت

پرده در رفع آن شگفت شکافت

گفت ما را خدایگان خوانند

چون خدا مالک جهان دانند

در رسوم خدایگانی ما

مهربانی بود نشانی ما

گر نه بر خلق مهربان باشیم

نایبان خدا چه سان باشیم

قاصد روم چون به روم رسید

وان سخن شاه روم ازو بشنید

گفت الحق که شاه شاهان اوست

سرور تاج ملکخواهان اوست

رمه ماییم و او شبان رمه

در بد و نیک پاسبان همه

به که بر خاک پاش تاج نهیم

بنده او شویم و باج دهیم

بخش ۴ - پایه دعاگویی جناب خداوندگاری چنان بلند است که مادام که قلم بلند بالا پای بر قبه قصر قصه قیصر و کنگر ایوان داستان نوشیروان ننهاد سر او به آن نرسید لاجرم سر کرده و سر بر آن درآورده همواره این رقم می زند که سایه دولتش پاینده باد و آفتاب معدلتش تابنده

کاش نوشیروان کنون بودی

عدلش از پیشتر فزون بودی

تا ز دعوی عدل شرمنده

خسرو روم را شدی بنده

کردی از بندگی سرافرازی

پیش شاه مجاهد غازی

پشت بر پشت شاه و شاه نشان

بندگانش ز جاه شاه وشان

مهبط العز و العلا سلطان

بایزید الدرم شه دوران

منبع جود و مجمع الطاف

مخزن عدل و معدن انصاف

خاک ایران زمین ازو گلشن

جان یونانیان ازو روشن

کاشف عقده های یونانی

شارح نکته های ایمانی

رای او گنج علم را مفتاح

روی او بزم ملک را مصباح

کرده طبعش به فکرت صافی

در کلام خدای کشافی

نه مجسطی ز شرح او جسته

نه قلیدس ز قدح او رسته

در خیالات هیئت افلاک

طبع او در نهایت ادراک

مطمئن در مواقف تأیید

مطلع بر مقاصد تجرید

لفظ و خطش مطالع انوار

نظم و نثرش طوالع اسرار

بیش ازین گر به فرض راندی حرف

از علوم عرب چه نحو و چه صرف

سیبویهش شدی بز اخفش

ریش جنبان ازان فواید خوش

حظ خود چون ز علم برگیرد

سوی اعداء ره سفر گیرد

آن غزا مایه بلا گردد

بر عدو صورت عزا گردد

تیغ او آفتاب رخشان است

گشته طالع بر اوج ایمان است

گشته زو ظلمت ضلالت دور

عالم از پرتو هدی پر نور

رمحش آن اژدهای خونخوار است

کش درون مخالفان غار است

بنگر آن اژدها که چون هر دم

درکشد عمر مدبری در دم

تیرش آن جره باز تیز پر است

که پران ز آشیانه ظفر است

بر صف خصم اگر گذار کند

مرغ جان همه شکار کند

چون نهد پشت خود به مسند جاه

کند اندر جهان به عدل نگاه

رسم ظلم از زمانه برخیزد

ظالم از هر کرانه بگریزد

شیر با گاو صلح جوی شود

گرگ با میش نرم خوی شود

بگذرد از شکار رنگ پلنگ

با دو رنگی شود به او یکرنگ

چون نهد سر به خواب خوش خرگوش

گیردش سگ به مهر در آغوش

به دم از روی او مگس راند

تا بر او خواب را نشوراند

بوز خوف سیاست شه را

ندرد پوستین روبه را

ور شود پوستینش را روزی

چاکی آید به پوستین دوزی

تیهو ایمن ز باز چون دراج

که کند نقد عمرشان تاراج

هم ازان ایمنی شود سپری

سر زند قهقهه ز کبک دری

خواهم از جود او سخن رانم

چون کفش در و گوهر افشانم

باز گویم که گوهر افشانی

پیش دستش بود ز نادانی

ابر نیسان که درفشان آمد

آب دریا که بیکران آمد

گه شمرد آن به سبحه انگشت

یا که پیمود این به مکیل مشت

بسط کرده بساط فضل و کرم

طی شده باز نامه حاتم

هر گدایی ز جود او معنی ست

پیش او ذکر معن بی معنی ست

کان ز دستش به کوه برده پناه

ساخته زیر سنگ منزلگاه

ور ببخشد ادای احسان را

به یکی دفعه حاصل کان را

بحر پر شور کرده در عمان

گوهر خویش در صدف پنهان

وان صدف را به قعر داده مقر

زیر و بالای او هزار خطر

زان هراسان که چون فتد به کفش

ندهد از تاج خویشتن شرفش

بلکه بر فرق هر گدا ریزد

همچو باران که بر گیا ریزد

جامیا تا کی این سخنرانی

در مدیح جناب سلطانی

تو که باشی که مدح او گویی

کام خاطر ز مدح او جویی

از ثنا و مدیح دست بردار

به دعای صریح دست برآر

کای خداوند کردگار کریم

ایزد فرد و پادشاه قدیم

با وجودت ازل چو دی و پریر

با بقایت ابد نه چندان دیر

نه فلک نقطه ای ز پرگارت

هفت دریا نمی ز ادرارت

مدت صنع تو چو لمح بصر

بل کزان نیز اقرب و اقصر

می نگویم که این و آتش ده

گویم آتش بده که آتش به

هر چه دانی سعادت دو سرای

در توفیق آن بر او بگشای

آن دوام است امر دم مشتق

اشتقاقیست بس لطیف الحق

از زبان مسبحان سپهر

نیکخواهان جاهش از سر مهر

دم دم کوس او چه صبح و چه شام

هست تکرار امر او به دوام

به نفاذ امرشان قرین بادا

همه را بر وی آفرین بادا

بخش ۵ - ظلم پادشاه چون سیلی حبیب است که هر چند سخت آید سست نماید و ظلم دیگران چون مشت پراکنده رقیب که هر چند سست نماید سخت آید

ای به شاهی کشیده سر به سپهر

خاک پای تو گشته افسر مهر

داد فضل خدایت آن پایه

که شدی مر خدای را سایه

از تکبر مبر به گردون سر

سایه را جای بر زمین خوشتر

جای سایه گر آسمان بودی

خلق را کی ز خور امان بودی

هر که را تیغ خور به فرق سر است

سایه او را ز زخم آن سپر است

حق نشاندت به تخت دادگری

تا کنی پیش تیغ ها سپری

نه که خود تیغ خونفشان باشی

آفت جان این و آن باشی

عدل را رو به چرخ والا کن

ظلم را در چه عدم جا کن

بیخ ظالم ز باغ ملک بکن

شاخ ظلم از درخت دین بشکن

ترسم این شاخت آورد زان بیخ

بار تعییر و میوه توبیخ

دست ظالم اگر نیاری بست

که نیارد به کار خلق شکست

بر جهان شهریار اوست نه تو

صاحب اقتدار اوست نه تو

ده ز اورنگ خسروی پشتش

خاتم ملک کن در انگشتش

ظلم یک کس کشیدن آسان است

ظلمجو چون دو شد فراوان است

تیز کز یک طرف رسد به مرد

به سپر دفع آن تواند کرد

ور ز هر سو سه و چهار بود

چاره یا مرگ یا فرار بود

بخش ۶ - پیغام فرستادن سلطان به پادشاه روم که اگر چه من بنده زاده ام اما قرار مملکت بر این وجه داده ام که هیچ قوی بازو را مجال آن نمانده است که دست تطاول به مال ضعیفی دراز کند و اگر ناگاه دراز دستی واقع شود به موجب فرموده من بود و انصاف دادن پادشاه روم که هر کسی را دست ضبط و سیاست چنین بالا بود می شاید که همه زبردستان زیردستان او باشند

شاه غزنین چو واقفی ز علوم

کرد تعیین به باجخواهی روم

گفت با او که گر کنند سؤال

از تو آن صاحبان جاه و جلال

که بود بنده زاده ای محمود

این خیال از کجاش روی نمود

تو چه خواهی جواب ایشان گفت

وین غبار از ضمیر ایشان رفت

گفت شاها چو این سؤال به توست

به که گردد جوابش از تو درست

گفت برگو که آری او بنده ست

لیک ازین بندگی نه شرمنده ست

زانکه دادش خدای آن شاهی

که کسی را ز ماه تا ماهی

نرسد دست ظلم بگشادن

گو شمال فروتران دادن

ظلم کردن جز او نیارد کس

چشمه ظلم ازو تراود و بس

رومیان این سخن چو بشنفتند

به تعجب به یکدگر گفتند

که مر او را رسد امیری ما

بهره جستن ز باجگیری ما

برتر از وی چو شهریاری نیست

باج او گر دهیم عاری نیست

بخش ۷ - عادل که از حرف عین چشم عالمی بر وی است و از دال و لام دل جهانیش در پی آن به که در همه چشم ها خود را نغز نماید و به همه دل ها نیکو درآید در نغز کاری پیشوایی باشد و در نیکوکرداری راهنمایی

اهل عالم نه پیرو خردند

بلکه بر دین پادشاه خودند

همه آیین شاه خود گیرند

همه بر دین شاه خود میرند

ای مباهی به دولت شاهی

وز قوانین مملکت آگاهی

روی در قبله نجات آور

پی به سر چشمه حیات آور

آنچنان زی که زیستن شاید

هر که آنسان زید بیاساید

مپسند آنچه شرع نپسندد

مگشای آن دری که او بندد

هر چه جز شرع و دین به هم بر زن

دست در دامن پیمبر زن

راست است او خوش آنکه راست شوی

وآوری رو به راه راستروی

همچو او شاه راستان گردی

در همین شیوه داستان گردی

کجروان روی در ره تو نهند

وز کجی همچو راستان برهند

بخش ۸ - حکایت آن پادشاه صاحب شکوه که با سپاه انبوه به پای دیوار بستانی که شاهد نار پستان درخت انار سر از دیوار برکرده بود گذشت نه هیچ کس به وی چشم خیانت باز کرد و نه دست تصرف دراز

در خزان عدل پیشه سلطانی

گذر افکند بر دهستانی

بود از گونه گونه رنگ رزان

غیرت کارگاه رنگرزان

دید یک جا که کرده از دیوار

سر برون شاخی از درخت انار

حقه های عقیق تازه و تر

بر وی آویخته ز شوشه زر

در دل خویشتن شمرد آن را

به امین خرد سپرد آن را

او همی رفت و لشکر انبوه

می رسیدش ز پی گروه گروه

روز دیگر که بازگشت از راه

در همان شاخسار کرد نگاه

دید بر وی انارها بر جای

آمد از زین فرو به شکر خدای

سر به سجده نهاد تا دیری

شکرگوی ایستاد تا دیری

کای خداوند عدل عدل آموز

در جهان آفتاب عدل افروز

تخم عدلم به دل تو کاشته ای

سپهم را بر آن تو داشته ای

ور نه از ما گروه بس گستاخ

دیر ماند این انارها بر شاخ

بخش ۹ - حکایت پیر دهقان و خم پر خوشه گندم یافتن وی و تفحص نمودن پادشاه که آن در کدام تاریخ بوده است

در زمان گذشته دهقانی

گاو می راند گرد ویرانی

ناگهان آلت زراعت او

بر زمین شد فرو در آن تک و پو

آشکارا شد از زمین یک خم

پر درونش ز خوشه گندم

خوشه هایی چو دانه های گهر

زرگرانش غلاف کرده ز زر

دانه های بزرگ و رخشنده

دیده را فیض نور بخشنده

حالی آن را به پیش شاه رساند

شاه آن را بدید و حیران ماند

گفت کز سالدیده دهقانان

قصه های نو و کهن دانان

باز پرسید کین که افزوده ست

حیرت ما کجا و کی بوده ست

کهنه پیری که بر حدود دویست

دور گردون نیافتش سر ایست

گفت بود این به دور آن سلطان

که دو صاحب خرد در آن دوران

یکی از دیگری رزی بخرید

آمد از رز خمی بزرگ پدید

خمی از زر و گوهر آکنده

شد خرنده بر فروشنده

که بیا خم خویش گرد آور

بهره برگیر ازان زر و گوهر

گفت رو رو که آن خریده توست

بهره از وی جز از تو نیست درست

هر دو زان گفت و گو بیازردند

داوری پیش پادشا بردند

پادشا داشت پیش ازان خبری

کان دو دارند دختر و پسری

داد پیوند هر دو را با هم

کردشان زان زر و گهر خرم

هر دو خصم آمدند با هم راست

وز میان جنگ و داوری برخاست

پیر گفتا که آن نه از ما بود

اثر عدل شاه والا بود

خاک از عدل او چو زر می شد

کشت ما خوشه گهر می شد

ظلم شاهان ز حد گذشت امروز

هست بر ما هزار شکر هنوز

که نه در خوشه بلکه در خرمن

گندم ما نمی شود ارزن

بخش ۱۰ - در کلمه عدل، عین که چون چشم بر سر آمده است مفتوح است و دال که چون دل در درون قرار گرفته ساکن یعنی باید که صاحب عدل را علی الدوام چشم بصر و بصیرت به حال رعایا مفتوح بود و اغماض از آن جایز نه و دل او از تظلم مظلومان در مرکز عدل آرمیده و جنبش و اضطراب در آن ممکن نه

شاه باید که چشم باز بود

بر بد و نیک سرفراز بود

چشم او باز باشد از چپ و راست

تا ز عالم برون برد کم و کاست

هر که بیند که او نه راسترو است

دل و جانش به کجروی گرو است

همچو تیر کجش بیندازد

کیش خود را ازو بپردازد

نه که همچون کمان کشد سوی خویش

سازدش جایگه به پهلوی خویش

باید او را دلی ز حلم چو کوه

کش نگیرد ز دادخواه ستوه

دادخواهی اگر ز تنگدلی

نسبت او کند به سنگدلی

نشود از حدیث او بی سنگ

وز جفا گوییش بلند آهنگ

ور جهد از زبان او شرری

که چو آتش کند در او اثری

گو درون را چو آب صافی کن

وآتشش را به آن تلافی کن

ور نریزد بر آتش او آب

زان افتد روز حشر در تب و تاب

بخش ۱۱ - حکایت بیوه زنی از نسا و باورد که سخنی درشت پرداخت و سلطان محمود را گرم ساخت و به سخنی دیگر نرم گردانید و به سر حد دادخواهی رسانید

پیش سلطان عاقبت محمود

که شه تختگاه غزنین بود

پیر زالی ز خطه باورد

خط باوردیان برون آورد

که عوانی ز خلعت دین عور

چشم جانش ز نور ایمان کور

به تغلب گرفت باغش را

ساخت جا کلبه فراغش را

شاه دادش مثال عدل طراز

که عوان ملک او گذارد باز

لیکن آن بد سرشت زشت خصال

تافت گردن از امتثال مثال

گفت مشکل که این عجوز دگر

سوی غزنین کند هوای سفر

بار دیگر عجوز بی سامان

بر زد از ظلم آن عوان دامان

روی در دار ملک غزنین کرد

شیوه دادخواهی آیین کرد

شاه گفتش ببر مثال دگر

کش نباشد ازان مجال گذر

گفت شاها مثال را چه کنم

مایه قیل و قال را چه کنم

آن که اول مثال تو نشنید

خواهد آخر مثال تو بدرید

شه شد از حکم طبع سخت سخن

که رو از غصه خاک بر سر کن

پیرزن گفت با دل صد چاک

که رهی بر سر از چه ریزد خاک

خاک بهتر به فرق سلطانی

که ندارد نفاذ فرمانی

گرچه خوانند شاه و سلطانش

گوش ننهد کسی به فرمانش

شه چو بشنید قول آن دلریش

شد پشیمان از سخت گویی خویش

بحلی خواسته زو به صد خجلی

داد فرمان ز بعد آن بحلی

که گروهی ز رحم گردن تاب

سختدل چون فرشتگان عذاب

گرمخویی کنند و دم سردی

در حق آن عوان باوردی

همچو دزدان کشند بر دارش

بلکه همچون سگان به دیوارش

با چنین خواریش چو خون ریزند

آن مثالش به گردن آویزند

کان که از حکم شاه سر تابد

پس جزاها کزین بتر یابد

چون سیاست بر این قرار گرفت

ظلمجوی از میان کنار گرفت

نام ظالم خود از جهان گم باد

غیبت او حضور مردم باد

بخش ۱۲ - چون حرف نخست از ظالم برود جز سه حرف الم نماند این اشارت به آن است که چون سر به گریبان عدم در خواهد کشید جز الم چیزی نخواهد دید و لفظ سیاست که متضمن سه حرف یاس است مبنی از آن معنی است که می باید که سیاست ظالم متضمن یاس کلی وی بود از ارتکاب مظالم

معدلت سیر تا جهاندارا

زیر حکمت سکندر و دارا

عالم از عدل تو پر آوازه

فضل و جودت برون ز اندازه

عدل را زاد راه فردا کن

ظلم را همنشین عنقا کن

عدل خواهی که بر مزید شود

ظلم باید که ناپدید شود

چون بود شاه معدلت پیشه

واندر آن منقبت یک اندیشه

گو سپه را ز ظلم دار نگاه

زانکه ظلم شه است ظلم سپاه

گرگ چون در رمه روان باشد

جرم بر دامن شبان باشد

ظلم شاخ است و بیخ آن ظالم

شاخ را بیخ پرورد دایم

گر فتد از تو شاخی در کم و کاست

بجهد شاخ دیگر از چپ و راست

بیخ را بر کن از نشیمن بود

تا توانی ز رنج شاخ آسود

تیغ از ظالمان مدار دریغ

عدل را دار در حمایت تیغ

چون سیاست کم از گناه بود

مجرمان را چه انتباه بود

زجر کم دفع ظلم نتواند

فصد ناقص مرض بشوراند

بخش ۱۳ - حکایت پیر زالی که راه بر سنجر گرفت و از بیراهی یک دو ظالم دادخواهی کرد و ظلم ایشان را از راه برداشت

بود در مرو شاهجان زالی

همچو زال جهان کهنسالی

روزی آمد ز خنجر ستمی

بر وی از یک دو لشکری المی

از تظلم زبان چو خنجر کرد

روی در رهگذار سنجر کرد

دید کز راه می رسد سنجر

برده از سرکشی به کیوان سر

بانگ برداشت کای پریشان کار

گوش خود سوی سینه ریشان دار

گوش سنجر چو آن نفیر شنید

بارگی سوی گنده پیر کشید

گفت کای پیرزن چه افتادت

که ز گردون گذشت فریادت

گفت من ز رنجکش یکی زالم

کمتر از صد به اندکی سالم

خفته در خانه ام سه چار یتیم

دلشان بهر نیم نان به دو نیم

غیر نان جوین نخورده طعام

کرده شیرین دهان ز میوه به نام

با من امسال گفت و گو کردند

وز من انگور آرزو کردند

سوی ده جستم از وطن دوری

تن نهادم به رنج مزدوری

دستم اینک چو پنجه مزدور

ز آبله پر چو خوشه انگور

چون ز ده دستمزد خود ستدم

شد پر از آرزویشان سبدم

بادل خرم و لب خندان

رو نهادم به سوی فرزندان

یک دو بیدادگر ز لشکر تو

در ره عدل و ظلم یاور تو

بر من خسته غارت آوردند

سبدم ز آرزو تهی کردند

هیچ کس را چو من ز طالع بد

بر نیامد تهی ز آب سید

تو چنین فارغ و جگر خواران

از جفای تو خون دل باران

این چه شاهی و مملکتداریست

در دل خلق تخم غم کاریست

دست از عدل و داد داشته ای

ظالمان بر جهان گماشته ای

گرچه امروز نیست حد کسی

که برآرد ز ظلم تو نفسی

چون هویدا شود سرای نهفت

چه جواب خدای خواهی گفت

دی نبودت به تارک سر تاج

وز تو فردا کند اجل تاراج

به یک امروزت این سرور که چه

در سر این نخوت و غرور که چه

کنگر تاج تو چو اره کشید

از جهان بیخ عافیت ببرید

قبه چتر تو چو گشت بلند

سایه ظلم بر جهان افکند

خلقی از تاب مهر بی مایه

با صد افسردگی در آن سایه

تو چنین گرم در جهالت خویش

گام زن در ره ضلالت خویش

تو نهاده به تخت پشت فراغ

میوه عیش می خوری زین باغ

مانده در باغ ظلم بیوه زنان

مضطر از دست ظلم میوه کنان

بیوگان در فغان ز میوه بری

تو گشاده دهان به میوه خوری

پیش ازان کت اجل دهان بندد

خصمت از اشک دوستان خندد

چشم بگشا چو عاقبت بینان

بنگر حال زار مسکینان

شاه سنجر چو حال او دانست

صبر بر حال خویش نتوانست

دست بر رو نهاد و زار گریست

گفت با خود که این چه کارگریست

تف بر این خسروی و شاهی ما

تف بر این زشتی و تباهی ما

شرم ما باد ازین جهانداری

شرم ما باد ازین جهانخواری

ما قوی شاد و دیگران ناشاد

ما خوش آباد و ملک ناآباد

بعد ازان گفت کان دو ظالم را

وان دو سر دفتر مظالم را

دفتر عمر پاره پاره کنند

تا همه ظالمان نظاره کنند

بیوه زن را عطا مقرر کرد

از زر و قلب زر توانگر کرد

داد با زر یکی رزش معمور

تا ازان کودکان خورند انگور

کردش از عدل و جود خود خوشنود

در جهان تا که بود ازان خوش بود

بخش ۱۴ - به خواب دیدن عبدالله عمر رضی الله عنهما بعد از دوازده سال پدر خود را و خبر دادن وی از مناقشه در حساب و مضایقه در حقوق عباد

دید پور عمر به چشم خیال

مر عمر را پس از دوازده سال

گفت بابا تو را چه حال افتاد

که ز حال منت نیامد یاد

گفت از وقت مرگ تا امروز

حالتی داشتم عجب جانسوز

از سؤال مظالم مردم

دست و پا کرده بود عقلم گم

پای میشی شکست در بغداد

در پلی سخت سست و بی بنیاد

هیچ وزری نه زان به گردن من

صاحبش دست زد به دامن من

که چرا از عمارت آن پل

داشتی دست ای خلیفه کل

تا در آن تنگنای حادثه زای

رفت از دست بیزبانی پای

بود قایم چنان به عدل عمر

که شد اندر جهان به عدل سمر

عدل او روی در نهایت کرد

تا که در نام او سرایت کرد

نامش از عدل چون مکمل شد

کسر در وی به فتح مبدل شد

لشکرش زان ز کسر پشت نداد

شد موفق به فتح جمله بلاد

با چنین عدل چون محاسب گشت

بنگر تا چه حد معاتب گشت

آن که عدلش ز ظلم خالی نیست

نامش از نعت عدل عالی نیست

بلکه جز راه ظلم کم سپرد

حال فردای او چه سان گذرد

بخش ۱۵ - حکایت غازان که از برای یک توبره کاه آتش در خرمن ظالمی انداخت و از پرتو آن عالمی را روشن ساخت

سرور خیل غازیان غازان

بر سر دشمنان دین تازان

روزی از شهر کرد عزم شکار

در رهش بر دهی فتاد گذار

به تعدی گرفت ناسره ای

از فقیری ز کاه توبره ای

خواست از وی فقیر دهقان داد

به سیاستگریش فرمان داد

گفت با شه وزیر وزر اندوز

بهر ظلمی هزار عذر آموز

کای شهنشه برای مشتی کاه

به سیاست مریز خون سپاه

شاه گفت ای به کار عدل زبون

گر نریزم برای کاهش خون

کاه را چون گرفت جو خواهد

جان دهقان برای جو کاهد

ور ز جو نیز دارمش معذور

بر وی آرد برای گندم زور

ور جهد از سیاست گندم

طمع آرد به خانه مردم

آتش افتد چو در در خانه

بایدش ز آب کشت مردانه

کز در خانه چون به بام رسد

کی کس از کشتنش به کام رسد

پس بفرمود تا کنند سپاه

خرمنی کاه گرد بر سر راه

جا به بالای خرمنش سازند

واندر آن خرمن آتش اندازند

آتش افتاد چون در آن خرمن

شد جهان از فروغ آن روشن

ظلمت ظلم از جهان برخاست

جان ظالم فتاد در کم و کاست

علم نور عدل بر سر زد

سر بر این نه رواق اخضر زد

بخش ۱۶ - حکایت هرمز بن کسری و منادی فرمودن وی سپاه را که به کشت کس درمیایید و بریدن گوش آن کس که آن منادی را گوش نکرد

پور کسری که داشت هرمز نام

دل به عدلش گرفته بود آرام

چون برون آمدی ز شهر سپاه

این منادی زدی به هر سر راه

که عناون در کف هوس منهید

پای در کشتزار کس منهید

فی المثل هر که خوشه ای شکند

پر کاهی ز خرمنی بکند

همچو خوشه به تیر دوزندش

خرمن از برق تیغ سوزندش

از قضا آن که نایب پسرش

بودی و راهبر به خیر و شرش

روزی از همرهی سلطان ماند

اسب در کشتزار دهقان راند

زین خیانت خبر به شاه رسید

به سیاستگریش گوش برید

یعنی آن کس که گوش بر ما نیست

به منادی ماش پروا نیست

بهر عبرت گرفتن که و مه

گوش اگر بر سرش نباشد به

بعد ازان گفت تا کشد ز احسان

پسر او غرامت دهقان

همچنین از سپاه او دگری

پیش شاه و سپاه معتبری

بر کنار رزی گذر می کرد

به تماشای رز نظر می کرد

ناگه از پهلویش جنیبت جست

خوشه غوره ای ز تاک شکست

صاحب باغ برگرفت فغان

کای برافتاده از تو کیش مغان

اصل دین مغان کم آزاریست

جستی آزارم این چه دینداریست

می روم ای به دین خود دو دله

تا کنم از تو پیش شاه گله

زو سپاهی چو نام شه بشنید

زهره او ز بیم شه بدرید

کمری داشت بر میان از زر

گردش آویزه خوشه های گهر

دست زد وان کمر روان بگشاد

پیش آن مرد باغبان بنهاد

که به تاوان خوشه ای که شکست

بین که دادم چه خوشه هات به دست

اگر آن بود خوشه انگور

باشد اینها ز گوهر منثور

رگ جانم ز تن گسیخته گیر

خونم از تیغ شاه ریخته گیر

بخش ۱۷ - حکایت پادشاهی که گوش وی گرفته بود و سامعه وی خلل پذیرفته و بر ناشنیدن آواز دادخواهان و سؤال محتاجان تأسف می خورد و اظهار تلهف می کرد

بر در بارگاه یا سر راه

داد خواهد ز من به ناله و آه

بنهم گوش خود به فریادش

بدهم همچو عادلان دادش

یا چو خیزد نفیر محتاجی

دیده ز احداث دهر تاراجی

کار او را دهم ز بخشش ساز

ناامید از درم نگردد باز

خسروی را که بود صاحب هوش

بسته شد از سماع روزن گوش

نه طبیبان علاج دانستند

نه حکیمان دوا توانستند

جزع بی قیاس ظاهر کرد

فزع بی شمار پیش آورد

نیکخواهی به فضل و علم علم

گفت کای خسرو ستوده شیم

گر ز ده حس یکی کم است تو را

دل چرا بسته غم است تو را

این همه شور و اضطراب که چه

وین همه ترک خورد و خواب که چه

شکر می کن کزانت دردی نیست

بر ضمیرت ز درد گردی نیست

رستی از رنج ناخوش آوازان

جستی از دام کید غمازان

بر دلت بس ز نور صدق فروغ

بسته شو گو ره هزار دروغ

گوش اگر رفت هوش باقی باد

گفت و گوی سروش باقی باد

شاه گفت ای دلت به دانش خوش

وز تو روشن ضمیر دانش کش

نه مرا گوش بهر آن باید

که بدان بانگ مطربان آید

به نوای طرب کنم آهنگ

بشنوم صوت عود و نغمه چنگ

رقص را در درونه جای دهم

بر بساط نشاط پای نهم

گوشم از بهر آن بود در کار

که اگر بر کسی رسد آزار

بخش ۱۸ - در بیان آنکه شهوت که به وایه طبع و کام نفس گرفتاری است دون پایه دولت سلطنت و جهانداری است

دل شه چون هوا پرست بود

ملک دین را ز وی شکست بود

دلش از شاهدان ساده عذار

در تمنای بوس و ذوق کنار

پاکی از خصم بر کنار نهد

بوسه بر تیغ آبدار دهد

قبله شاه شاهد ظفر است

کز همه شاهدان جمیل تر است

نخل بالاش رمح تیز گذار

بر صف صفداران کوه وقار

چشم شهلای او به سرمه سیاه

سرمه او غبار نعل سپاه

غمزه او سنان سینه شکاف

سینه پردلان روز مصاف

طلعتش آفتاب تیغ صیقل

غازیان را به روز فتح دلیل

هر که بر طلعتش گشاد نظر

بست دیده ز شاهدان دگر

الله الله که راست این شاهد

چه بلا دلرباست این شاهد

دل صد کس به خون بیالاید

تا یکی را جمال بنماید

بخش ۱۹ - حکایت شبروی محمود غزنوی و از هر کس خبر بدی و نیکی خود پرسیدن و از بدی بریدن و بر نیکی آرمیدن

شب که رهبان دیر شماسی

تازه کردی لباس عباسی

شاه غزنین سیاه پوشیدی

گرد شهر و سپاه گردیدی

تا سحر در لباس بیگانه

برگذشتی به هر در خانه

هر کجا یافتی سخنگویی

که در او بودی از خرد بویی

دل به پیوند او قوی کردی

ذکر محمود غزنوی کردی

که به شاهی شعار او چونست

حال او چیست کار او چونست

روزگارش به ظلم می گذرد

یا ره عدل و داد می سپرد

دوستان در ولای او چونند

دشمنان از بلای او چونند

هیچ عیبی نماندی و هنری

که نجستی در او ازان خبری

غرضش آنکه هر چه بد باشد

پیش اهل قبول رد باشد

بر کند نقش آن ز سینه خویش

بسترد حرفش از سفینه خویش

هر چه باشد نکو در آن کوشد

کش نبخشد به مفت و نفروشد

رسم نقصان ازان براندازد

تا تواند مضاعفش سازد

یک شبی ره فتادش از طرفی

دید ز اهل صفا نشسته صفی

نور کشف از حبینشان لایح

بوی عشق از نسیمشان فایح

همه در صورت و صفت یکرنگ

همه در علم و معرفت همسنگ

ترس ترسان سلام کرد و نشست

کرد همت بلند و گردن پست

گوش می داشت تا چه می گویند

راه رد یا قبول می پویند

یکی از ملک گوهری می سفت

یکی از دین حکایتی می گفت

گفته شد نکته های گوناگون

موج زد بحر الحدیث شجون

نام محمود غزنوی بردند

کارهای نکوش بشمردند

همه گفتند بس نکو شاهیست

خاصه و عامه را نکو خواهیست

همت او بلند پرواز است

با حریفان سفله ناساز است

لیک سودای لعبتان طراز

باز می داردش از آن پرواز

گر رود از سر این خیال او را

نکند نفس پایمال او را

بلکه از بندگیش سر تابد

بر خداوندیش ظفر یابد

نام شاه مظفرش گردد

همه گیتی مسخرش گردد

شه چو بر گوشش آن نفس بگذشت

در دل خویش ازان هوس بگذشت

لوح خاطر ز نقش شهوت شست

کرد بر خود لباس عفت چست

لاجرم شد به فرصتی اندک

شهره فتح و نصرتش مسلک

ملک هندوستان همه بگرفت

شرق و غرب جهان همه بگرفت

محمل آخر به ملک باقی راند

نام او تا به حشر باقی ماند

بخش ۲۰ - حکایت دعا کردن پادشاه ترمذ که تا از کنیزکی که به محبت وی از تدبیر ملک بازمانده بود خلاصی یابد

شاه ترمذ کنیزکی زیبا

داشت دلکش چو نقش بر دیبا

یافت در دل به سوی او میلی

بلکه بر کشت عاقبت سیلی

عشق در دل چو شد قوی بنیاد

رخنه در کار ملک و دین افتاد

یک شبی روی بر زمین مالید

به دعا از دل حزین نالید

کای خداوند آسمان و زمین

بنده حکم تو هم آن و هم این

کارم از دست رفت دستم گیر

دست جان هوا پرستم گیر

پیش ازین داشتم دلی ساده

از هواهای نفس آزاده

نیک از بد بدان شناختمی

کار نیکان به آن بساختمی

دلربایی ببرد آن دل را

به دو صد غم سپرد آن دل را

نقش اویم ز لوح دل بتراش

پاکش از لوح آب و گل بتراش

سر به سر کن زیان و سودش را

به عدم باز بر وجودش را

تا به تدبیر ملک پردازم

کار از کار ماندگان سازم

این بگفت و سرشک خونین ریخت

خاک محرابگه به خون آمیخت

گریه از صاحب دعا بی قیل

بر وجود اجابت است دلیل

بامدادادن که پا به تخت نهاد

بازش آن بت به سینه رخت نهاد

عهد نوروز بود و فصل بهار

دامن گل به کف چو دامن یار

خیمه از حد شهر بیرون زد

سایه بان بر کنار جیحون زد

دید از سبزه بر لب جیحون

گستریده بساط سقلاطون

دست جانان به صد نشاط به دست

شاد و خرم بر آن بساط نشست

آنچه اسباب کامرانی بود

وانچه ز آلات شادمانی بود

گرچه جا بر کنار دریا داشت

همه با یکدگر مهیا داشت

نیمروزان که وقتشان خوش شد

دل سوی بحرشان عنان کش شد

زورقی چون هلال از زر ناب

جمع در وی نشاط را اسباب

پیش شاه و کنیزک آوردند

ماه و خور در هلال جا کردند

شد روان زورق از کناره شط

می برید آب را به سینه چو بط

داشت شاه از نشاط پردازی

همچو بر بط فکنده شهبازی

ناگهان موجی از میان برخاست

زان دو زورق نشین فغان برخاست

رفت زورق به موج آب فرو

شد به مغرب دو آفتاب فرو

شه به حسرت کنیز را بگذاشت

به شنا ره به سوی شط برداشت

چون ازان لجه بر کنار رسید

اثری زان گزیده یار ندید

شد ز صدقی که بود در طلبش

به اجابت قرین دعای شبش

تازه شد رسم پادشاهی او

با همه خلق نیکخواهی او

آری آنجا که حکم هشیاریست

عاشقی ضد مملکتداریست

افتد از عشق ملک در کم و کاست

عشق و شاهی به هم نیاید راست

بخش ۲۱ - در بیان غضب که آتش طبع افروختن است و خرمن دین و دنیا سوختن

به غضب جان هیچ کس مخراش

حرف آسایش از دل متراش

غضب آمد خراشگر چو اره

اره است آن بلی ولی دو سره

ناخراشیده خاطر تو نخست

کی بود دلخراشی از تو درست

ز آتشی کز غضب برافروزی

اولا خان و مان خود سوزی

آنچه بر مردم کناره رسد

ز آتشت دود یا شراره رسد

اصل آن در دلت فروخته است

که ازان خرمن تو سوخته است

آب حلمی بزن بر آن آتش

تا نیفتد به دیگران آتش

خشم با دیگران سگی و ددیست

وین سگی و ددی بیخردیست

هر که را از خرد مدد باشد

کی در آن تن دهد که دد باشد

نیش دندان خوک و پنجه گرگ

بهر آزار شد بلای بزرگ

سوی آزارشان چو راهی نیست

پنجه و نیش را گناهی نیست

ز آدمیزاده چون کسی رنجه ست

خوک بی نیش و گرگ بی پنجه ست

خشم خوش باشد از برای خدای

نه ز وسواس نفس بد فرمای

چون برای خدا بود خشمت

از دو بینی جدا بود چشمت

آن نه چشم است غیرت دین است

وز در آفرین و تحسین است

جنبش خشم چون ز نفس بد است

بالش دیو و کاهش خرد است

به که از دیو دل بپردازی

خشم را زیر دست خود سازی

بخش ۲۲ - رسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم به گروهی و از ایشان پرسیدن که در چه کارید و جواب گفتن ایشان

در رهی می گذشت پیغمبر

با گروهی ز دوستان همبر

دید قومی گرفته تیشه به دست

گرد سنگی بزرگ کرده نشست

گفت کین دست و پا خراشیدن

چیست وین سنگ را تراشیدن

قوم گفتند ما جوانانیم

زورمندان و پهلوانانیم

چون به زور آوری کنیم آهنگ

هست میزان زور ما این سنگ

گفت گویم که پهلوانی چیست

مرد دعوی پهلوانی کیست

پهلوان آن بود که گاه نبرد

خشم را زیر پا تواند کرد

خشم اگر کوه سهمگین باشد

پیش او پشت بر زمین باشد

بخش ۲۳ - حکایت شکایت آن پادشاه از استیلای صفت غضب بر وی پیش آن حکیم و معالجه فرمودن حکیم آن را

بود شاهی به فضل و دانش و رای

راحت جان بندگان خدای

همه اخلاق او پسندیده

از ره عقل و دین نلغزیده

لیک خشمش ز حد برون بودی

زیر فرمان آن زبون بودی

از دلش چون غضب زبانه زدی

شعله در خرمن زمانه زدی

زین سبب روز و شب پریشان بود

هر چه می کرد ازان پشیمان بود

خشم با نیکخواه یا بدخواه

از همه کس بد است خاصه ز شاه

خشم کاید ز شه کسان را پیش

آنچنان خشم ناید از درویش

خشم درویش خان و مان سوزد

خشم شه جمله جهان سوزد

خشم آن ناسزاست یا دشنام

خشم این رنج خاص و کشتن عام

خشم آن بر سر زبان باشد

خشم این در گزند جان باشد

شد شبی این حدیث را خوانا

بر حکیمی به کارها دانا

گفت با او حکیم دانش کیش

کای به دانش ز شهریاران بیش

چون زند شعله آتش غضبت

سازد از تاب خویش خشک لبت

با خود اندیشه کن که این عاجز

نیست بیرون ز ملک من هرگز

گردن او همیشه پست من است

زدن و کشتنش به دست من است

در سیاست شتاب کردن چیست

بی فراست عذاب کردن چیست

کشتن زندگان بس آسان است

زنده چون کشته شد چه درمان است

به سفه در شدن به کار که چه

دادن از دست اختیار که چه

اختیاری که داده است خدای

دست ازان چون کشم ز سستی رای

شکر آن را که پادشاه منم

از بد و نیک کینه خواه منم

نیست او را به پادشاهی خویش

دست بر من به کینه خواهی خویش

به که بر حال وی ببخشایم

گردن او ز بند بگشایم

گر ببخشم سزایش از تقصیر

چند روزی در آن کنم تأخیر

بو که روشن شود حقیقت کار

دل نیازاردم ازان آزار

هر سحر چون ز خواب برخیزی

پیشتر زانکه با کس آمیزی

این سبق را به خود مکرر کن

رفتن خود بر آن مقرر کن

تا شود طبع این تکلف تو

به تدبر رود تصرف تو

چند روزی نهاد شاه کریم

بند بر خشم خود به پند حکیم

خشم او شد بدل به خوشنودی

کارش آورد رو به بهبودی

ای خوشا وقت شاه دانش کوش

باز کرده به اهل دانش گوش

کرده آنگه به حکم دانش کار

برگرفته ز خلق عالم بار

بخش ۲۴ - حکایت آن ساقی که در مجلس نوشیروان گستاخی کرد و عفو کردن نوشیروان آن گستاخی را از وی

بشنو این قصه را که نوشروان

روزی از باده خواست نوش روان

روشن اندیشگان پاک سرشت

ساز کردند مجلسی چو بهشت

ساقیان در نوای نوشانوش

مطربان بر سپهر برده خروش

ساقیی برگرفت ساغر زر

برده تا شاه معدلت گستر

دست او سست شد ز هیبت شاه

خلعت شاه شد ز باده تباه

خاطر شاه را به هم برزد

آتش خشمش از درون سرزد

گفت خواهم چو باده خون تو ریخت

همچو جرعه به خاک راه آمیخت

ساقی از شه چو این وعید شنید

وز وی امضای آن نداشت بعید

برگرفت از میان صراحی را

ریخت بر وی روان صراحی را

زد بر او بانگ کای تباه سیر

چیست این عذر از گناه بتر

گفت شاها چو آمد اول کار

از من این جرم خالی از هنجار

وان نبود آنچنان که بستیزی

به همان جرم خون من ریزی

جرم دیگر بر آن بیفزودم

تخت و تاجت به باده آلودم

تا چو در کشتنم بر آری تیغ

کس نگوید به کشورت که دریغ

کین شهنشاه معدلت پیشه

تافت زین پیشه روی اندیشه

یافت از دور چرخ دیر مدار

دامن عدل او ز ظلم غبار

شد مرا با درون آشفته

کردنی کرده گفتنی گفته

کوتهم شد بر این دقیقه سخن

بعد ازین هر چه بایدت آن کن

شاه گفت ای بر آتشم زده آب

طبع چون آب تو به لطف چو آب

گرچه بود از نخست بد کارت

عذر کار تو خواست گفتارت

عفو کردم جنایت تو تمام

شکر این عفو را بگردان جام

بخش ۲۵ - گفتار در فضیلت جود و کرم

پیش سوداییان تخت و جلال

نیست جز تاج جود رأس المال

گر نه سرمایه تاج جود کنند

کی ز سودای خویش سود کنند

معنی جود چیست بخشیدن

عادت برق چیست رخشیدن

برق رخشان کند جهان روشن

جود و احسان جهان جان روشن

پرتو برق هست تا یکدم

پرتو جود تا بود عالم

گرچه یک مرد در زمانه نماند

وز جوانمرد جز فسانه نماند

تا بود دور گنبد گردان

ما و افسانه جوانمردان

رفت حاتم ازین نشیمن خاک

ماند نامش کتابه افلاک

هر چه داری ببخش و نام برآر

به نکویی و نام نیک گذار

زانکه زیر زمردین طارم

نام نیکو بود حیات دوم

هر چه دادی نصیبت آن باشد

وانچه نی حظ دیگران باشد

بهره خود به دیگران چه دهی

مال خود بهر دیگران چه نهی

بخش ۲۶ - حکایت معامله و مقاوله حکم با زن

زد حکیمی به حکم جود قدم

ریخت در جیب زن هزار درم

چند روزی کزان گذشت حکیم

خواست از زن حساب صره سیم

گفت هر جا که سایلی زد بانگ

رفت در کار سایلان یک دانگ

دانگ دیگر به میهمانان رفت

به رفیقان و مهربانان رفت

آنچه ماند از همه ذخیره خویش

کردم از بهر روز تیره خویش

گفت دانا به شرع جود و عطا

آنچه گفتی به من خطاست خطا

هر چه دادی همان ذخیره توست

روشنی بخش روز تیره توست

وانچه از بهر خود نهادستی

جای در جیب و کیسه دادستی

زان شود کار وارثی به رواج

یا کند دست حادثی تاراج

بخش ۲۷ - حکایت رحم کردن نوشیروان بر آن پیرزن ناتوان که به کوزه ای نادرست دست و روی خود می شست

خواست تا آفتابه زر خویش

به بر او فرستد از بر خویش

باز گفتا مبادا گرداند

کش چنان دیدم و خجل ماند

بر فقیران گرد خود یکسر

کرد قسمت چل آفتابه زر

پیرزن گشت بهره مند از وی

کس نبرده به قصه او پی

کرد نوشیروان شه عادل

نیمروزی به بام خود منزل

دید بر پشت بام همسایه

پیر زالی فقیر و بی مایه

قامت کوژ و کوزه ای در دست

چون وی از روزگار دیده شکست

نه ورا نایژه نه دسته به جای

نه تهی کایستد به آن بر پای

خواست تا حیله ای برانگیزد

کآب از آنجا به روی خود ریزد

کوزه زان حیله ها که می انگیخت

می فتاد آب بر زمین می ریخت

چشم نوشیروان چو آن را دید

از مژه اشک مرحمت بارید

گفت بر خود که وای بر ما باد

خشم خلق و خدای بر ما باد

که به پهلوی ما فقیری را

عمر بگذشته گنده پیری را

نبود کوزه ای به دست درست

که به آن روی خود تواند شست

بخش ۲۸ - حکایت سنجر و بخشیدن منقل پر لعل و گوهر

سنجر بن ملکشه آن شه راد

که در جود بر زمانه گشاد

گفت او بود همچو ابر بهار

بر جهان در فشان و گوهر بار

داشت آماده شاه فرزانه

خاصه از بهر دی یکی خانه

خانه ای از زمردین سقلاط

چون چمن در بهار سبز بساط

منقلی در میانش از زر ناب

پر فروزنده لعلهای خوشاب

هر که نی دست و پا به آن بردی

منقل آتشش گمان بردی

روزی از ره یکی غریب رسید

که جهان همچو او ادیب ندید

همچو دریا و کان گرانمایه

همچو خورشید و مه سبکسایه

بود آسیب برد دی خورده

سوی آن برد دست افسرده

اهل مجلس چو از وی آن دیدند

همچو گل از شگفت خندیدند

و او زان کار خود سرافکنده

نرگس آسا بماند شرمنده

روز دیگر چو بامداد پگاه

آمد از لطف گفت با او شاه

زدی امروز سوی ما باری

زودتر گام سعی گفت آری

شب ز سرما ستمکش آمده ام

بامدادان به آتش آمده ام

تا مگر اخگری بیندوزم

خانه خود به آن برافروزم

شه چو از فاضل آن لطیفه شنید

لعل و منقل همه به او بخشید

گفت کاینها به خانه خود بر

دامن خویشتن بر آن گستر

تا چو سرمای دی شود کاری

همچو دی ز آفتش نیازاری

بخش ۲۹ - قصه حاتم و آن بند از پای اسیری گشادن و بر پای خود نهادن

حاتم آن بحر جود و کان عطا

روزی از قوم خویش ماند جدا

اوفتادش گذر به قافله ای

دید اسیری به پای سلسله ای

پیش آمد اسیر بهر گشاد

خواست زو فدیه تا شود آزاد

حاتم آنجا نداشت هیچ به دست

بر وی از بار آن رسید شکست

حالی از لطف پای پیش نهاد

بند او را به پای خویش نهاد

ساخت زان بند سخت آزادش

اذن رفتن به جای خود دادش

قوم حاتم ز پی رسیدندش

چون اسیران به بند دیدندش

فدیه او ز مال او دادند

پای او هم ز بند بگشادند

بخش ۳۰ - گفتار در مذمت بخل

بخل قفلیست بر خزینه شاه

تا کند دست شاه ازان کوتاه

قفل بگشا که دست کوتاهی

نیست لایق به منصب شاهی

دل شه کز خزینه اش هوس است

دولت شاهیش خزینه بس است

تا بود شاه شاه بی خم و پیچ

زانکه باید نیایدش کم هیچ

ور بماند ازان معاذالله

که تواند خزینه داشت نگه

بخل نخلیست دخل آن همه خار

خار آن جان خستگان آزار

گر به خرمای او بری دندان

هست دندان شکن تر از سندان

فی المثل گر فشاندش مریم

زان نریزد به غیر سنگ ستم

بخل نخلیست نوش او همه نیش

جگر خستگان ز نیشش ریش

گر بیالایدت به شهد انگشت

سازدت خم ز بار منت پشت

به حیل بر در بخیل مرو

به عزیزی او ذلیل مشو

که به سوی کریم فخر شعار

آن ذلیلی کند دلیلی عار

عار اگر می کشی از آنان کش

که بود فخر و عار از آنان خوش

نه بر ابروی آن گروه گره

نه پر آژنگ رویشان چو زره

بدهند و ز شرم داده خویش

از فقیران سرافکنند به پیش

نه که هر جا ز خاصه و عامه

از لئیمی کنند هنگامه

لطف و احسان خود شمار کنند

گردنت را به زیر بار کنند

بخش ۳۱ - حکایت آنچه رسول صلی الله علیه و سلم در حق آن زن بخیل گفته است

شد به پیش رسول بیوه زنی

از نهال قبول میوه کنی

وصف او کرد با رسول کسی

زد ز اعمال خیر او نفسی

که همه روز روزه می دارد

همه شب جز نماز نگذارد

لیکن از جود دست او بسته ست

رگ جانش به بخل پیوسته ست

گفت ختم رسل که دامن و جیب

کاشش آلوده بودی از همه عیب

وز بخیلی نبودیش بسته

دست از بذل مال پیوسته

هر کجا بخل فخر پی سپر است

هر کجا جود عیبها هنر است

بخش ۳۲ - حکایت پسر یحیی برمکی و صفت بخل وی

داشت یحیای برمکی پسری

بلکه فرزند بخل را پدری

یاد کردی ز بخشش پدران

گریه برداشتی چو نوحه گران

کان همه سیم و زر چرا دادند

زو پی من ذخیره ننهادند

تا من اکنون به هر درم ستمی

دیدمی و ندادمی درمی

هیچ نادیده ای که مهره یشم

لعل و گوهر نمودیش در چشم

تا به حدی لئیم بود و بخیل

که اگر روز مرگ عزرائیل

بخل کردی به باد در قولنج

گرچه جانش برآمدی زان رنج

نان گرفتی ز وی به فدیه جان

جان روان دادی ندادی نان

داشت میراث بنده ای ز پدر

بسته در خدمتش چو مور کمر

تنی از لاغری به مو نزدیک

چون میان بتان همه باریک

بودی از بس گرسنگی خورده

چون خیالی نه زنده نی مرده

جامه ای در برش سراسر چاک

در حرمان دیگرش هر چاک

بوالفضولی چو حال او را دید

خبر از خوان خواجه اش پرسید

گفت کو را شکست خوانی هست

در فراخی بسی کم از کف دست

گرد خوان صحن و کاسه اش بس آش

هر یکی همچو دانه خشخاش

کز سر سوزنش خراشیده

صحن ما کاسه زان تراشیده

مگس از آش او شود محروم

گر نهد پشه ای در آن خرطوم

نیم شب خوان کشد به خانه و بس

که نه پشه ست آن زمان نه مگس

بعد ازان سوی جامه اش نگریست

گفت در جامه چاکت این همه چیست

گرچه بر خوردنی نیی فیروز

باری این چاک های جامه بدوز

گفت بر سوزنی ندارم دست

که توان خرقه ای به هم پیوست

خواجه ام را ز بصره تا بغداد

گر بود پر ز سوزن پولاد

پس ز کنعان بیاید اسرائیل

همره جبرئیل و میکائیل

خانه کعبه را کنند گرو

چند روز اوفتند در تگ و دو

تا به آن جست و جوی پی در پی

سوزنی عاریت کنند از وی

تا زند بخیه درزی چالاک

آنچه بر یوسف از قفا شده چاک

ندهد سوزن آن فرومایه

نکند شادشان ازان وایه

بفسرد از توهم آن غر زن

که شود سوده ناگه آن سوزن

گیردش لایزال تب لرزه

زان تبش در خیال صد هرزه

بخش ۳۳ - گفتار در بیان آنکه پادشاهان را از دو کس گریز نیست عالمی که کار دین وی سازد و وزیری که کار دنیای وی پردازد

شاه را چاره نیست از دو نفر

تا زید در جهان به دولت و فر

آن یکی کار دین او سازد

وین دگر کار ملک پردازد

اول از ذکر آن کنم آغاز

که دهد کار شرع و دین را ساز

کیست آن عالمی به علم علم

زده اندر عمل به علم قدم

دشت کشت ازل به علم و ادب

شجر طیبش رسیده لقب

اصلها ثابت به قوت دین

فرعها فی السماء ز نور یقین

بیخ او در زمین دین محکم

شاخ او میوه ریز در عالم

گر بلغزد شکسته ای را پای

در ره دین ز نفس بدفرمای

تیره ناگشته دست او گیرد

عذر او را به لطف بپذیرد

شاه اگر از فریب نفس حرون

پا ز میدان دین نهد بیرون

خر او در خلاب نگذارد

زان عنانش گرفته باز آرد

در همه رازها بود محرم

بر همه ریش ها بود مرهم

قدم اندر ره هوس نزند

جز برای خدا نفس نزند

هر چه گوید برای حق گوید

راه حق را برای حق پوید

نه که پهلوی ظلم پردازان

بنشیند به قربشان نازان

به خوشامد زبان گشاده کند

مدد هر ز ره فتاده کند

دور دارد فعالشان ز وبال

پاک سازد حرامشان ز حلال

شکم حرص و معده آزش

ناورد از حرام ها بازش

هرچه پیش آیدش چه تلخ و چه شور

نکند هیچ فرق چون بط کور

چون بط کور لقمه اندازد

گردن خود به آسمان یازد

مگس است او و این عوانان سگ

خون سگ چون غذایش اندر رگ

گه گه از ترک هر هوا و هوس

سگ ز تقلیب دهر گردد کس

سگمگس هیچگاه کس نشود

قلب او غیر سگمگس نشود

بخش ۳۴ - حکایت امیر خوارزمی که ظلم و فسق خود را به شریعت راست کردی

بود پیری به خطه خوارزم

همه جا ظلمجو چه بزم و چه رزم

در پی گام ها چه صبح و چه شام

به شریعت روی همی زد گام

چار زن داشت لیک چون به نکاح

زن فزون از چهار نیست مباح

هر کجا دختر مسلمانی

پس ستر عفاف پنهانی

در کمند هوایش افتادی

چند زن پیش او فرستادی

تا کشیدندیش به خاک و به خون

وآوریدندیش ز پرده برون

به حرمگاه میر بردندی

به حرمدار وی سپردندی

میر چون آمدی به گاه نشاط

گستریدی به بزمگاه بساط

دخترک را به پیش خود خواندی

کفرها بر زبان او راندی

تا چو کافر شدی ازان سخنان

بنده اش ساختی اسیر کنان

کردیش بی نکاح شرمنده

که نباشد نکاح بر بنده

چیست این کارهای بد فرجام

حیله های ائمه ایام

کردگارا به حق صاحب شرع

که بلند است ازو مناصب شرع

که رهان شرع را ز حیله گران

پرده آن گروه را بدران

بخش ۳۵ - حکایت محتسب بغداد که منکر پیش او معروف بود و معروف در نظر او منکر می نمود

حاجیان را به وقت حج افتاد

ره به درالخلافه بغداد

بهر ایشان به محتسب والی

گفت تا منزلی کند خالی

گفت فردا به این قیام کنم

منزل نیکشان مقام کنم

بامدادان کسی فرستادند

وان سخن را به یاد او دادند

گفت رو گو که محتسب امروز

مجلسی ساخته جهان افروز

همه اعیان شهر آنجایند

جز به پیمانه می نپیمایند

رفته هوش و خرد به باد او را

ناید از حج و کعبه یاد او را

روز دیگر چنین رسید خبر

که نیارد شناخت بام از در

همچنان از شراب شب مست است

همچو پیمانه رفته از دست است

در سیم روز آمد از وی خط

که به عدلم نشسته بر لب شط

آمد اینک ز موصل آب به آب

کشتیی پر ز خیک های شراب

می کنم راست نرخ و پیمانه

می دهم عهد اهل میخانه

که به می غیر می نیامیزند

از دغا و دغل بپرهیزند

چون ازین کارها بپردازم

بهر منزل به هر طرف تازم

بو که پیدا کنم به نام شما

منزلی لایق مقام شما

حاجیی چون شنید این کلمات

قال یا کلب کل آت آت

هیچ معروف سرنوشت تو نیست

هیچ منکر چو روی زشت تو نیست

هر کجا باشی آمر و ناهی

نکشد کار جز به گمراهی

شهر بغداد دلگشا جاییست

در میانش چو دجله دریاییست

زیر خاکش بود بهشت نمای

از مزارات اولیای خدای

روی شهرش ز چون تو بی دینان

فسق کاران و فاسق آیینان

جای اصحاب تفرقه ست همه

رفض و الحاد و زندقه ست همه

دارم از دور آسمان گله ای

که چرا از نزول زلزله ای

مردگان را نیاورد به برون

زندگان را نیفکند به درون

تا شود ظاهرش چو علیین

باطن او فروتر از سجین

پاکدینان در او بیاسایند

کفر کیشان در او بفرسایند

بخش ۳۶ - در بیان آنکه همچنان که پادشاهان را از دانشمندان خوب گفتار نیک کردار ناچار است از وزیر مشیر به رعایت رعایا و عنایت به کافه برایا ناگزیر است

شاه را آنچنان که نیست گزیر

از فقیهی به راه شرع مشیر

از وزیر آنچنان گزیرش نیست

هر کسی لیک دلپذیرش نیست

به وزیری کسی بود در خور

کز همه بعد شه بود برتر

مقبلی مشفقی نکوکاری

نیک کردار و راست گفتاری

دلش از حال دیو و دد آگاه

دستش از مال نیک و بد کوتاه

با صغیران خورد غم پدری

با کبیران زند دم پسری

همه را خویش خویش پندارد

خویش را سینه ریش نگذارد

باشد از وزر اشتقاق وزیر

سر این اشتقاق سهل مگیر

وزر بار وزیر بارکش است

خاطر او به زیر بار خوش است

می کشد بار خلق بر در شاه

می شودشان ز ظلم شاه پناه

می کشد بار شه به ضبط امور

تا نیفتد ز خلق بر شه زور

نکند تیره عالم از توره

نفکند تخم سعی در شوره

از کفایتگری نپیچد سر

بر کفایتگران نبندد در

بخش ۳۷ - حکایت آن بد سرشت که به صاحب عباد نامه نوشت که فلان مالدار مرده است و از وی مال خطیر مانده و بجز یک طفل صغیر وارثی ندارد و جواب نوشتن صاحب عباد به وی

ابن عباد آن بری ز عناد

یار عباد و سازگار عباد

نام او زیب نامه کرم است

همچو اویی درین گروه کم است

سوی او ساعیی ز خبث سرشت

به سعایت یکی صحیفه نوشت

که فلان آن به مال چون قارون

شد برون زین نشیمن وارون

وارث مال او ز ناکس و کس

طفلکی خردسال مانده و بس

غرضش آنکه دست بگشاید

مال او هر چه هست برباید

شاید او نیز کاسه ای لیسد

یا بر این دوک رشته ای ریسد

آن کریم زمانه خامه کشید

وین حروفش به پشت نامه کشید

کان سفر کرده زین سرای امید

باد مقرون به رحمت جاوید

طفلش ایمن ز حادثات زمن

باد پرورده نبات حسن

مال او نیز باد روز به روز

در فزایش ز دولت فیروز

وانکه اظهار این سعایت کرد

بر ما دعوی کفایت کرد

دل ز شادی تهی و کف ز درم

ابدالدهر خوار باد و دژم

بخش ۳۸ - نصیحتی منجی از فضیحت و ملامت مفضی به سلامت

بشنو ای خواجه این حکایت را

بنگر این دانش و درایت را

تو هم آخر ز جنس آدمیی

با ملک در مقام محرمیی

گر قلم می زنی بدینسان زن

گوهر مکرمت ازین کان کن

ور نه بفکن قلم که از مشتت

باد با او فکنده انگشتت

روی نرم و دل درشت که چه

با درفش زمانه مشت که چه

چند بر جاه و مال لرزیدن

چند وزر و وبال ورزیدن

قصه ظالمان که بشنیدی

کیفر ظلم ها که خود دیدی

هیچ ازان اعتبار نگرفتی

ترک این کار و بار نگرفتی

پیش ازان دم که همچو سگ میری

در ره ظلم تیز تگ میری

آدمی گرد و از سگی باز آی

با صفات فرشته دمساز آی

ور نه ترسم که عالم گذران

با تو هم آن کند که با دگران

بخش ۳۹ - حکایت سیاست یعقوب سلطان آن عوان شیرازی را

بود یعقوب بن حسن شاهی

آسمان جمال را ماهی

نوجوانی که نارسیده بسی

بود کارش به غور کار رسی

ملکی از شام تا خراسان داشت

وز بدی ها دلی هراسان داشت

پشت ظلم آوران شکست از وی

صیت نوشیروان نشست از وی

روزی آمد ز خطه شیراز

رقعه ای پر دعای اهل نیاز

که فلان ظالم ستم پیشه

به کف آورده از قلم تیشه

می زند بیخ بندگان خدای

ای خداوند مرحمت فرمای

سوی تبریز خواند آن سگ را

یعنی آن بد نهاد بد رگ را

آه اگر سگ بگیردم دامن

که چه کین بودت این همه با من

کاندر این قصه چون سخن راندی

آن عوان را به نام من خواندی

شاهش القصه پیش خویش نشاند

رقعه سر تا به پای بر وی خواند

گرچه انکار کرد ز اول کار

کرد آخر به آنچه بود اقرار

شاه چاچی کمان نهادبه دست

ناوک جان ستان گشاد ز شست

هدف تیر خشم کرد او را

همچو سگ چار چشم کرد او را

آری آن تیر ازو چو کرد گذر

شد گشاده بر او دو چشم دگر

تا به آنها سزای خود بیند

کار بد را سزای بد بیند

حیف ازان دست و شست و تیر و کمان

که چنان شه ز جور دور زمان

آفت باد بی نیازی یافت

روی ازین صورت مجازی تافت

لطف ایزد نثار جانش باد

فضل حق راحت روانش باد

بخش ۴۰ - گفتار در احتیاج پادشاهان در مراحل امید و هراس به حکیمان فلک پیمای و منجمان ستاره شناس

هر چه بینی به زیر چرخ کبود

که کند جنبش از عدم به وجود

گرچه اول نموده روی اینجاست

جنبش آن ز عالم بالاست

نیست روزی به نزد ما و شبی

کش نباشد ز آسمان سببی

بی سبب ز آسمان نتابد نور

بی سبب بر زمین نجنبد مور

لاجرم نکته جوی دانش کیش

چرخ پیما به فکر دور اندیش

ز اختلافات گردش افلاک

مختلف وضع ها کند ادراک

بیند از هر یکی جدا اثری

کان اثر را نبیند از دگری

آورد حکم های گوناگون

از برای جهانیان بیرون

زید احکام سعد و نحس شناس

زان به امید جفت زین به هراس

آن به هر دولتش نوید آرد

وین خلل در ره امید آرد

به چنین علم جمله محتاجند

خاصه آنان که صاحب تاج اند

هست در رزم و بزم و گشت و شکار

اختیارات وقتشان در کار

زان کز آسیبشان فتد به مثل

در همه کار و بار خلق خلل

همه عالم تن اند و ایشان دل

کار بر تن ز دل بود مشکل

تا بود دل درون تن به صلاح

به صلاح است تن صباح و رواح

ور فسادی به دل رسد ناگاه

به همه تن فساد یابد راه

ای بسا حکم های روشن و راست

همچو الهام و وحی بی کم و کاست

که جهد از زبان اهل نجوم

صدق آن عاقبت شود معلوم

بنده را روی در خلد آرد

صورت بندگی بجا آرد

دل او زین سرا بگرداند

رخش همت بدان سرا راند

بخش ۴۱ - حکایت نظام الملک و منجم موصلی

بود در دولت نظام الملک

آن فلک بحر فضل او را فلک

موصلی نسبتی به نیشاپور

به نجوم و اصول آن مشهور

پشت او چون کمان به قبضه شیب

متصل در کمانش سهم الغیب

هر چه از آسمان خبر دادی

تیر حکمش خطا نیفتادی

بود در شهر خادم خواجه

در سفرها ملازم خواجه

ضعف پیری بر او چو زور آورد

روی در عالم سرور آورد

خواست روزی ز خواجه اذن و نهاد

در نشاپور روی از بغداد

خواجه وقت وداع با او گفت

کای دلت گنج رازهای نهفت

کی بود وقت رخت بستن من

یا صدف پر گهر شکستن من

گفت چون من روم پس از شش ماه

رخت بندی ازین نشیمنگاه

دستت از کار و بار بسته شود

صدفت بر گهر شکسته شود

خواجه این راز را نگه می داشت

چشم بر واصلان ره می داشت

از نشاپور هر که را دیدی

خبر موصلی بپرسیدی

هر که از صحتش خبر گفتی

همچو گل از نشاط بشگفتی

موصلی را به نامه کردی یاد

خاطرش را ز تحفه کردی شاد

زین حکایت گذشت سالی چند

بود خواجه به حال خود خرسند

ناگهان قاصدی رسید از راه

از نشاپور و اهل آن آگاه

خواجه احوال موصلی پرسید

گفت مسکین به خواجه جان بخشید

زان خبر وقت خواجه درهم شد

دل شادش نشانه غم شد

بحلی خواست از ستمزدگان

شادمان ساخت جان غمزدگان

وقف ها کرد و وقفنامه نوشت

تخم چندین هزار نیکی کشت

بندگان را ز بند کرد آزاد

ساخت ز آزادنامه هاشان شاد

کرد ادا آنقدر که وامش بود

وامداران شدند ازو خوشنود

به وصایازباندرازی کرد

بس کسان را که کارسازی کرد

دست از کار و بار و دنیا بست

دیده بر راه انتظار نشست

تا به تیغ جماعت بی باک

لوح جانشان ز حرف ایمان پاک

کرد جا در حظیره شهدا

روح الله روحه ابدا

بخش ۴۲ - گفتار در احتیاج به طبیب که حفظ صحت به رأی وی منوط است و معالجه مرض به تدبیر وی مشروط

دل بود اوستاد کارگزار

تن به دستش نهاده آلت کار

کارش از بهر راحت دو سرای

یاری خلق و بندگی خدای

شغل استاد را به هر حالت

شرط باشد درستی آلت

اول آلت درست می باید

تا ازو کارها درست آید

تا قلم را نخست دست دبیر

نتراشد به گزلک تدبیر

نرود بر مراد دل قلمش

خوش نیاید به چشم کس رقمش

تا نه گزلک ز صنعت سکاک

شود از کندی و درشتی پاک

کی قلم را توان تراشیدن

روی دفتر به آن خراشیدن

همچنین تن که آلت دل توست

کارهای دلت به اوست درست

حارسی بایدش دقیقه شناس

کش ز آفات دهر دارد پاس

حفظ صحت کند به زور آغاز

صحت رفته را بیارد باز

در مزاجت گر اختلال افتد

منحرف گشته ز اعتدال افتد

کند از یاوری علم و عمل

انحرافش به اعتدال بدل

کیست حارس طبیب روشن رای

سوده در راه کسب حکمت پای

برده در علم محنت تحصیل

کرده آن را ز آزمون تکمیل

مقبلی مشفقی نکوکاری

خاطری زو ندیده آزاری

با همه بذله گوی و خندان روی

با همه مهربان و نیکو خوی

نه در ابروش چین ز سنگدلی

نه گره بر جبین ز تنگدلی

طلعت او شفای بیماران

خنده اش راحت جگر خواران

مترقب لقای یزدان را

مترصد رضای رضوان را

دست او در سبب چو اهل حجاب

دل او با مسبب الاسباب

بخش ۴۳ - امام شافعی رضی الله عنه فرموده است که می بایستی طبیب اسلامیان دانایان پارسا بودی نه یهود و ترسا

شافعی آن امام مطلبی

گفتی این نکته با ذکی و غبی

که دریغا که دانش اندوزان

شمع علم شریعت افروزان

علم طب را که کار ایشان بود

به نصاری گذاشتند و یهود

ساختند آن گروه فرزانه

آشنا را رهین بیگانه

گرچه بر طب چو علم های دگر

نتوان یافت جز به کسب ظفر

آن نه چون دیگران در او کافیست

اصل در وی طبیعت صافیست

بس دقایق در او که پیش آید

که به درس و کتاب نگشاید

فطنتی یابد اندر او ازلی

که خفیات ازان شوند جلی

آن نه مقدور سعی انسانی ست

بلکه فیضی ز فضل یزدانی ست

بخش ۴۴ - قصه آن طبیب که آفت رسیده ای را بی وجود اسباب معالجه کرد

به یکی از ملوک سامانی

داشت دوران طبیبی ارزانی

در همه کارها بدو همدم

در همه رازها بدو محرم

دادیش در حضور خود پیوست

نبض جمع مخدرات به دست

روزی از گفت و گوی خلق خلاص

بود با او درون خلوت خاص

پای نامحرمان از آنجا پی

نامه محرمان از آنجا طی

ناگه آمد کنیزکی چون ماه

خوان به کف پیش شاه گشت دو تاه

تا نهد خوان خوردنی به زمین

ریخت خلطی به پشت او رنگین

الف قامتش چون دال بماند

خم چو پیران دیر سال بماند

کرد چندان که زور راست نشد

پشت او آنچنان که خواست نشد

گفت با آن حکیم شاه کریم

کای شفابخش هر مزاج سقیم

هم درین دم گشای دست علاج

وارهانش ازین فساد مزاج

ماند حیران حکیم چون اسباب

بود بهر علاج او نایاب

دست زد معجرش ز فرق کشید

جامه اش را ز پیش و پس بدرید

از زهارش گشاد بند ازار

کرد بیرونش از سرین شلوار

غرقه شد زان خجالت اندر خوی

خلط بگداخت در مفاصل وی

قامت خود چو سرو بستان راست

کرد و آزاد از زمین برخاست

در طبیبی چو نیک ماهر بود

پیش او سر کار ظاهر بود

چون بماند از علاج جسمانی

دست زد در علاج نفسانی

بخش ۴۵ - معالجه کردن ابوعلی سینا آن صاحب ماخولیا را که طبیبان از معالجه وی عاجز مانده بودند

بود در عهد بوعلی سینا

آن به کنه اصول طب بینا

ز آل بویه یکی ستوده خصال

شد ز ماخولیا پریشان حال

بانگ می زد که کم بود در ده

هیچ گاوی به سان من فربه

آشپز گر پزد هریسه ز من

گرددش گنج سیم کیسه ز من

زود باشید و حلق من ببرید

به دکان هریسه پز سپرید

صبح تا شام حال او این بود

با حریفان مقال او این بود

نگذشتی ز روز و شب دانگی

که چو گاوان نبودیش بانگی

که به زودی به کارد یا خنجر

بکشیدم که می شوم لاغر

تا به جایی رسید کو نه غذا

خورد از دست هیچ کس نه دوا

اهل طب راه عجز بسپردند

استعانت به بوعلی بردند

گفت سویش قدم نهید از راه

مژده گویان که بامداد پگاه

که رسد بهر کشتنت به شتاب

شنه در دست خواجه قصاب

رفت ازین مژده زور گرانیها

کرد اظهار شادمانی ها

بامدادان که بوعلی برخاست

شد سوی منزلش که گاو کجاست

آمد و خفت در میان سرای

که منم گاو هان و هان پیش آی

بوعلی دست و پاش سخت ببست

کارد بر کارد تیز کرد و نشست

برد قصاب وار کف سویش

دید هنجار پشت و پهلویش

گفت کین گاو لاغر است هنوز

مصلحت نیست کشتنش امروز

چند روزیش بر علف بندید

یک زمانش گرسنه مپسندید

تا چو فربه شود برانم تیغ

نبود افسوس ذبح او و دریغ

دست و پایش ز بند بگشادند

خوردنی هاش پیش بنهادند

هر چه دادندش از غذا و دوا

همه را خورد بی خلاف و ابا

تا چو گاوان ازان شود فربه

شد خود او از خیال گاوی به

بخش ۴۶ - گفتار در تعریف و توصیف شعر و تقسیم آن به دو قسم متقابل که یکی آسایش جانست و دیگری کاهش دل

شعر چه بود نوای مرغ خرد

شعر چه بود مثال ملک ابد

می شود قدر مرغ ازو روشن

که به گلخن در است یا گلشن

می سراید ز گلشن ملکوت

می کشد زان حریم قوت و قوت

مستمع را ز فتح باب فتوح

می دهد کام جان و راحت روح

یا خود از گلخن هوا و هوس

می زند دم ز دودناک نفس

سامعان را ز ذکر لابه و لاغ

محنت خاطر است و رنج دماغ

گر بود لفظ و معنیش با هم

این دقیق و لطیف و آن محکم

صیت او راه آسمان گیرد

نام شاعر هم جهان گیرد

ور بود از طبیعت تاریک

معنی او کثیف و لفظ رکیک

نرود از بروت او بالا

پیش ریشش بماند آن کالا

شعر باید چو چشمه سار زلال

از عقود لآل مالامال

نشود آب او حجاب گهر

بلکه گردد ز آب تازه و تر

نه چو آن چشمه گل آلوده

که در او قعر آب ننموده

نتوانی در او گهر جستن

بل کزو دست بایدت شستن

لفظ او تیره معنیش تاریک

ره به معنی ز لفظ او باریک

تا به فکرت درون نرنجانی

نکنی فهم آن به آسانی

بخش ۴۷ - اشارت به بعضی از شعرای ماتقدم که از سلاطین پیشین تربیت ها یافتند و نام اینان به واسطه مدایح آنان بر صحیفه روزگار بماند

حبذا شاعران مدحت سنج

پرده در مدح شهریاران رنج

نام ایشان ز جنبش اقلام

ثبت کرده به دفتر ایام

گر نمانده ست جسمشان زنده

اسمشان زنده ایست پاینده

رودکی آن که در همی سفتی

مدح سامانیان همی گفتی

چون به آن قوم همسفر می رفت

نه به آیین مختصر می رفت

صله نظم های همچو درش

بود در بار چارصد شترش

چون شتر زین رباط بیرون راند

بر زمین غیر شعر هیچ نماند

نام او را که می برند امروز

هست ازان شعر انجمن افروز

همچنین نام آل سامان را

نیک کاران و نیکنامان را

زنده از نظم خویش می دارد

وز پس پرده پیش می آرد

عنصری آن که داشت عنصر پاک

کم چو اویی فتد ز عنصر خاک

گوهر سلک چار عنصر بود

گوش گیتی ز نظم او پر بود

رودکی آنچه ز آل سامان یافت

او ز محمود بیشتر زان یافت

صله اش ساز و برگ خوشنودی

صله کش پیل های محمودی

مشک مدحش به آب شعر سرشت

کاخ اقبال را کتابه نوشت

صد ره از جای رفت کاخ و سرای

ماند جاوید آن کتابه به جای

وان معزی که خاص سنجر بود

در فصاحت زبان چو خنجر بود

خنجر آبدار و پر گوهر

گوهرش مدح شاه دین پرور

چون به مدحش شدی چو خنجر تیز

کردیش دست شاه گوهر ریز

گرچه صد گنج دست شاه فشاند

بر زمین غیر مدح شاه نماند

انوری هم چو مدح سنجر گفت

وین گرانمایه در به وصفش سفت

«گر دل و دست بحر و کان باشد

دل و دست خدایگان باشد»

بحر شد خشک و کان به زلزله ریخت

وان در از رشته بقا نگسیخت

با همه طمطراق خاقانی

بهر تاج آوران شروانی

گرچه دارد ز نغز گفتاری

مدح های هزار دیناری

نقد اهل جهان ز دینارش

نیست جز نقدهای گفتارش

رفت سعدی و دم ز یکرنگی

زدن او به سعد بن زنگی

به ز سعد و سرای و ایوانش

ذکر سعدیست در گلستانش

از سنایی و از نظامی دان

که ز دام اوفتادگان جهان

چون درین دامگاه یاد آرند

زان دو بهرامشاه یاد آرند

کو ظهیر آن به مدح نغمه سرای

کرده نه کرسی فلک ته پای

تا ببوسد رکاب ممدوحش

گردد ابواب رزق مفتوحش

نیست اکنون ز چاپلوسی او

جز حدیث رکاب بوسی او

از کمال گروه ساعدیان

نیست چیزی بجز سخن به میان

بود سلمان درین خراب آباد

مدح گوی اویس با دل شاد

بر زبان آنچه مانده زیشان است

چند بیتی ز نظم سلمان است

ای بس ایوان بر کشیده به چرخ

وی بسا قصر سر کشیده به چرخ

که برافراختند تاجوران

یادگاری به عالم گذران

تا ازین کوچگه چو درگذرند

جمع آیندگان در آن نگرند

یاد پیشینیان کنند از پس

به ثناشان برآورند نفس

چشم پوشیده چند بنشینی

خیز و چشمی گشای تا بینی

قصرها پست از زلازل دهر

قصریان بند در سلاسل قهر

زان بناها نمانده است آثار

جز کتابه به دفتر اشعار

وان عمارات را نه سر نه بن است

آنچه باقیست زان همین سخن است

یادگاری درین رباط کهن

نیست بهتر ز نظم و نثر سخن

به سخن زنگها زدوده شود

به سخن بندها گشوده شود

بس گره کافتد از زمانه به کار

که نماید گشادنش دشوار

ناگه از شیوه سخنرانی

نهد آن کار رو به آسانی

بخش ۴۸ - گشادن عنصری به یک دو بیتی گرهی را که از بریدن زلف ایاز بر دل محمود افتاده بود و آن دو بیت این است:

«گر عیب سر زلف بت از کاستن است

چه جای به غم نشستن و خاستن است

وقت طرب و نشاط و می خواستن است

کآرایش سرو هم ز پیراستن است »

بود ایاز آن به نیکویی ممتاز

از همه لعبتان چین و طراز

آفتابی ز آسمان امید

سروی از باغ رحمت جاوید

جبهه اش نور صبح بهروزی

کار او روز دولت افروزی

ابرویش قبله صفا کیشان

طاق محراب طاعت اندیشان

چشم او شیر گیر آهوی مست

صفت شیران ازو گرفته شکست

دهنی همچو عیش عاشق تنگ

دو لبش با سرشک او یکرنگ

غبغبش بود با ذقن به دو نیم

سیبی از میوه زار باغ نعیم

بر لبش همچو خضر تازه نبات

آمده تر برون ز آب حیات

متناسب ز فرق تا به قدم

متواضع ز شاه تا به حشم

هم ادب هم جمال با هم داشت

آنچه بیرون ازین بود کم داشت

در ادای حقوق خدمت شاه

ننشستی ز پای بیگه و گاه

خاطر شاه بود شیفته اش

وز جمال و ادب فریفته اش

یک شبی شه به بزم باده نشست

یافت تأثیر باده بر وی دست

دست عشقش بتافت دامن عقل

شوق وصلش بسوخت خرمن عقل

نقد جان در ره نیاز نهاد

چشم بر طلعت ایاز گشاد

دید زلفی که از بناگوشش

سرنگون سر نهاده بر دوشش

بند در بند و حلقه در حلقه

بند صد جان و دل به هر حلقه

سنبل خم گرفته تاب زده

حلقه بر روی آفتاب زده

خواست تا بر میان به هر تاری

بندد از دست عشق زناری

رسم دین از میانه برگیرد

شیوه کافری ز سر گیرد

عصمتش بانگ زد که هان محمود

سایه ات باد بر جهان ممدود

پیش ازان کت به کفر افتد کار

تیغ برکش به قطع این زنار

خجنر اندر کف ایاز نهاد

گفت کن لطف هر چه باداباد

قطع کن این کمند مشکین را

ور نه بر باد می دهم دین را

گفت ایاز از کجا برم ای شاه

تا که باشد به موجب دلخواه

گفت از نیمه زانکه نیمشب است

رفته یک نیمه زین شب طرب است

سازش از نیم زلف خویش تمام

تا رسیم از شب تمام به کام

چون ایاز این سخن ز شاه شنید

نیمی از زلف خویشتن ببرید

بوسه داد و به پیش شاه نهاد

شاه دست کرم به بذل گشاد

ریخت چندان در و زر و گوهر

بهر فرمان شنیدنش بر سر

که دگر پیش آن شه والا

نتوانست کرد سر بالا

شب بدینها به آخر انجامید

هر کس از شغل خود بیارامید

کرد بر شاه زور مستی و خواب

سر به بالین نهاد مست و خراب

خواب شب کرد و صبحدم برخاست

با نسیم سحر به هم برخاست

از حدیث شبانه یاد آورد

روز بد را ترانه یاد آورد

زلف ببریده را گرفت به دست

همچو ماتم رسیدگان بنشست

با دل خویش برگرفت خروش

که چه بد بود آنچه کردم دوش

بود عمر دراز زلف ایاز

روی برتافتم ز عمر دراز

نیمی از عمر خویش کم کردم

بر خود و عمر خود ستم کردم

صبر و هوشش فتاده در کم و کاست

گه به جا می نشست و گه می خاست

روز بگذشت و او قرار نیافت

هیچ کس ز اهل بار بار نیافت

بر در بار جمله صف بستند

منتظر بهر بار بنشستند

عنصری را شدند راهنمای

که برو خویش را به شاه نمای

بو که این عقده را گشاد دهی

رنج و اندوه او به باد دهی

عنصری را چو دید شاه از دور

گفت هستم ز شغل دوش نفور

حسب حالم ترانه ای ده ساز

که به عیش شبانم آیم باز

گفت شاها به باغ ملک تو در

هست سروی ایاز تازه و تر

دل پریشان مکن که گستاخی

برد از سرو تازه بر شاخی

باغبان سرو را چو پیراید

جز به پیراستن نیاراید

یک دوبیتی هم اندرین معنا

کرد بر مطربان شاه املا

در حریفان فتاد جوش و خروش

برگرفتند بانگ نوشانوش

وقت شه زان ترانه خرم شد

ساغر خرمی دمادم شد

دست همت ز تاج و تخت فشاند

عنصری را به پیش تخت نشاند

داد فرمان که گوهر آوردند

دهنش را سه باره پر کردند

آن دهانی که ریخت بر وی در

ساختش از سه باره گوهر پر

رفت آن عقد گوهرش ز دهان

ماند این سفته در به گوش جهان

آنچه باقی اگر چه خاک در است

به ز فانی اگر چه گنج زر است

بخش ۴۹ - مقاوله شاعر مادح با خواجه ممدوح

شاعری را به خواجه ممدوح

که بر او ریخت بدره های فتوح

روزی اندر میان نقار افتاد

هر دو را زان نقار کار افتاد

گفت خواجه که شرم باد تو را

زانچه گویی، نماند یاد تو را

زان همه زر که عاری از همه عیب

بارها ریختم تو را در جیب

گفت شاعر که راست می گویی

زین سخن راه راست می پویی

لیک زان غافلی که من کردم

که تو را قبله سخن کردم

شعر من هست مرغ فرخ فال

وز مدیح تو نامه هاش به بال

تو نشسته درون دروازه

کرده از تو جهان پرآوازه

زر که دادی به من خدای گواست

که ازان یک درم نمانده به جاست

آن رفیق هزار قافله رفت

وین ز راه شکم به مزبله رفت

زان فروزد سخن گزار چراغ

زین بسوزد به رهگذار دماغ

زان به سر تاج افتخارت ماند

زین به فرقم غبار غارت ماند

هر یکی را ذخیره چیست ببین

با دل تنگ و تیره کیست ببین

بخش ۵۰ - حکایت منت نهادن سفله بازاری با عارف از لباس ذل طمع عاری

عارفی بود در زمین هری

نام او سکه نگین هری

همتش دست در خدای زده

بر همه خلق پشت پای زده

یکی از سفلگان بازاری

نقد بازار او دل آزاری

پیش عارف دم ارادت زد

زان ارادت در سعادت زد

صبح تا شام خدمتش کردی

خوان کشیدی و سفره آوردی

لیک چون سفله بود و طبع پرست

بود آن پیش چشم او پیوست

روزه بگشاد روزی از خوانش

ریگی آمد ازان به دندانش

آن همه خدمت و ارادت او

گشت مغلوب رسم و عادت او

گویی آن ریگ بود سنگ فسان

کرد ازان سنگ تیز تیغ زبان

لطف و احسان خود شمار گرفت

هر یکی را نه صد هزار گرفت

که فلان چاشتت چه آوردم

یا فلان شب چه خدمتت کردم

زان مزعفر برنجها که ز قند

داشت شیرینیش به جان پیوند

زان حلاوای شکر و بادام

لب و دندان ازان رسیده به کام

زان ترش آشهای صفرا کش

برده طعمش ز اهل صفرا هش

عارف از گفت و گوی او آشفت

می شنیدم که زیر لب می گفت

که دو سه سال دیگ شویه خویش

که به میل دل دو رویه خویش

داده بود از هوای گوناگون

کرد در یک تغاره جمع اکنون

همه را ریخت بهر خجلت من

بر سر و روی و ریش و سبلت من

این چه آلودگیست کامد پیش

زین سفیهم ز نفس ساده خویش

به همه آب های روی زمین

نتوان یافتن خلاص از این

هیچ کس آشنای سفله مباد

منت آش و نان او مگشاد

خون دل به ز دیده پالودن

که ز پالوده اش لب آلودن

بخش ۵۱ - خاتمه کتاب

جامی از شعر و شاعری باز آی

با خموشی ز شعر دمساز آی

شعر شعر خیال بافتن است

بهر آن شعر مو شکافتن است

گر چو استاد کارگر همه سال

شعر بافی کنی بدین منوال

به عبث شکل موشکافی چند

شعر گویی و شعر بافی چند

نکند با تو بیش ازین ایام

کت به بافندگی برآرد نام

نیست از نام و ننگ رنگ تو را

گر ازین نام نیست ننگ تو را

نه چه گفتم چه جای این سخن است

رای دانا ورای این سخن است

هست همت چو مغز و کار چو پوست

کار هر کس به قدر همت اوست

کار فرخنده گشته از فرهنگ

کارگر را در او چه تهمت ننگ

همت مرد چون بلند بود

در همه کار ارجمند بود

نرسد جز بلند معراجی

خیر نساج را ز نساجی

کار کاید ز کارخانه خیر

در دو عالم بود نشانه خیر

نکند کز طبع خرده دان زاید

بهر شاهان خرده دان شاید

مدح دونان به نغز گفتاری

خرده دان را بود نگونساری

شیوه مادحی چو گیری پیش

مدح شاهان سرفراز اندیش

خاصه شاهی که از مسافت دور

مدت قطع آن سنین و شهور

مخلصی را به تنگنای خمول

بسته بر خود در خروج و دخول

نه ز نظمش جواهر منظوم

خوانده از نامه ثنا مرقوم

نه ز نثرش لآلی منثور

دیده در نامه دعا مسطور

به کرامند تحفه یاد کند

به گرامی هدیه شاد کند

چیست آن تحفه بدره زر ناب

وان هدیه عطیه نایاب

بدره ای بی شمار بدر در او

اخترانی بلند قدر در او

بدر تدویر و آفتاب درخش

لون شان طبع را مسرت بخش

عدد اخترانش بی شتلم

از اصول عدد دوازدهم

بر نصاب کواکب مرصود

گر شود کسر وی ز وی مفقود

لعبتانند جمله زرد لباس

به دو رویی به شهر روی شناس

روی سایند اگر به سنگ سیاه

زان شود تابناک سنگ چو ماه

رسته هر یک ز داغ آتش و دود

آتشین داغ بهر جان حسود

آنچه زین بیشتر ز شاه سعید

به فقیران نیکخواه رسید

کف جود ویش مضاعف ساخت

بحر را شرمسار زان کف ساخت

شاهدی کان سلاسل الذهب است

که ز بختش رسیده این لقب است

پایه ای دارد آنچنان عالی

که هلال آمدش به خلخالی

پای همت کشید ازان خلخال

کافسری بایدم گران مثقال

زان زری کامد از خزینه شاه

با خردمند قاصدی همراه

تا کنم زان به نیروی امید

افسر سرفرازی جاوید

گرچه زانجا که هست پایه فقر

که مبادا زوال سایه فقر

همه ملک جهان حقیر بود

زانکه آخر فناپذیر بود

لیک از آنجا که تحفه شاهیست

یاد کرد کمین هوا خواهیست

برق نور است زاسمان بلند

بر زمین فرود قدر نژند

قدر آن را قیاس نتوان کرد

جز ز شکرش اساس نتوان کرد

با دهان ز قیل و قال خموش

می کنم از زبان حال خروش

آن خروشی که گوش جان شنود

بلکه اهل خرد به آن گرود

گوش سر از سماع آن معزول

گوش سر بر سماع آن مجبول

تا بود در زمانه گفت و شنفت

تا بود قول آشکار و نهفت

گوش دهر از دعای شه پر باد

داعیان را به آن تفاخر باد

هر دعا را بقای آن مضمون

به سعادات سرمدی مقرون

همه مقبول و مستجاب شده

همه مقرون به فتح باب شده

بر همین نکته ختم شد مقصود

لله الحمد و العلی والجود

سلسلةالذهب

دفتر اول

اعتقادنامه

دفتر دوم

دفتر سوم

سلامان و ابسال

بخش ۱ - آغاز : ای به یادت تازه جان عاشقان

بخش ۲ - حکایت آن کرد که در انبوهی شهر کدویی بر پای خود بست تا خود را گم نکند

بخش ۳ - نعت خواجه ای که ربقه بندگیش طوق گردن سر بلندان است و داغ غلامیش نشان دولت ارجمندان

بخش ۴ - حکایت آن غلام نخوت کیش که به واسطه مکنت خواجه خویش از محنت قحط و تنگسالی بی باک بود و لاابالی

بخش ۵ - در مدح پادشاه دین پناه ظل الله فی الارضین علی مفارق الضعفاء و المساکین

بخش ۶ - حکایت آن شاعر که دعوی مداحی شاه کرد و نامه ای مختصر به نام شاه پیش آورد

بخش ۷ - اظهار عجز از استیفای ثنا کردن و دست تضرع به ادای دعا برآوردن

بخش ۸ - انتقال به مدح گوهر کان فتوت و مشید ارکان اخوت والی ملک جاه و جمال یوسف مصر فضل و افضال اعز الله تعالی انصاره و ضاعف اقتداره

بخش ۹ - در صفت ضعف و پیری و سد باب منفعت گیری : عمرها شد تا درین دیر کهن

بخش ۱۰ - حکایت آن پیر هشتاد ساله که پیش طبیب رسید و از وی علاج ضعف خود پرسید و جواب دادن طبیب که علاج تو آنست که جوان شوی و از هشتاد به چهل واپس روی

بخش ۱۱ - در سبب نظم کتاب و باعث عرض این خطاب : ضعف پیری قوت طبعم شکست

بخش ۱۲ - حکایت مجنون که در بادیه از انگشت قلم کرده بر تخته ریگ چون رمالان رقمی می زد گفتند این نوشتن چیست و این نوشته برای کیست گفت این نام لیلی است که به نوشتن آن می نازم چون او به دست نیست با نام او عشق می بازم

بخش ۱۳ - گفتار در موفق شدن جناب خلافت پناهی اجتناب از بعض مناهی وفقه الله سبحانه للتقوی و المغفرة فی الدنیا و الآخرة

بخش ۱۴ - حکایت آن پاره دوز به خرقه پاره دوزی اسباب معیشت اندوز که هر میوه تازه که رسیدی از آن مقداری خریدی و پیش عیال و اطفال خود بردی و با ایشان خوردی و گفتی به این خرسند باشید و چهره همت خود را به اندیشه زیادت نخراشید که طعم این میوه همه سال جز این نیست و مرا استطاعت خریدن بیش ازین نی

بخش ۱۵ - در بیان آنکه امضای عزیمت بر ترک گناه در مشیت حق است سبحانه و تعالی اگر امضا کند شکر باید کرد والا عذر باید آورد

بخش ۱۶ - حکایت آن می پرست که به مراتب کمال پیوست از وی سبب آن پرسیدند گفت این از برکت آن یافتم که هرگز جام می بر لب نیاوردم که بر عزیمت آن بوده باشم که به جام دیگر آلوده گردم

بخش ۱۷ - اشارت به خوابی که ناظم در اثنای این دیباچه دیده و تعبیر آن چنانچه خود کرده آرمیده

بخش ۱۸ - حکایت تعبیر معبر خواب آن ساده مرد را بر سبیل سخریه و استهزا و راست آمدن آن تعبیر بی شایبه تبدیل و تغییر

بخش ۱۹ - آغاز مقال در شرح صورت حال سلامان و ابسال : شهریاری بود در یونان زمین

بخش ۲۰ - اشاره به آنچه حق سبحانه و تعالی در شأن پادشاهان عجم به داوود علیه السلام کرده است

بخش ۲۱ - ظاهر شدن آرزوی فرزند از شاه کامیاب و سخن راندن حکیم در آن باب

بخش ۲۲ - حکایت آن اعرابی که بر فرزندان خود نام سباع درنده نهاده بود و بر خدمتگاران نام بهایم چرنده

بخش ۲۳ - در مذمت فرزند ناخلف : اینکه گفتم حال فرزند نکوست

بخش ۲۴ - حکایت شخصی که در ولادت فرزند از بزرگی استمداد همت کرده بود و باز از برای خلاصی از شر وی از همان بزرگ استمداد می کرد

بخش ۲۵ - مذمت کردن حکیم شهوت را که ولادت فرزندان بی آن معهود نیست

بخش ۲۶ - حکایت آن کریمی که دعوت سفله را اجابت نکرد تا صحبت با سفلگان عادت وی نگردد

بخش ۲۷ - در مذمت زنان که محل شهوت موقوف علیه فرزندان است

بخش ۲۸ - حکایت سلیمان علیه السلام و بلقیس که از مقام انصاف سخن گفته اند

بخش ۲۹ - تدبیر کردن حکیم در ولادت فرزند بی موافقت زنان و دایه گرفتن از برای تربیت وی

بخش ۳۰ - حکایت آن موسوس سودایی که به سبب آلایش جانوران دریایی دست از آب دریا شست و آبی پاکیزه تر از آب دریا جست

بخش ۳۱ - قیام نمودن ابسال به دایگی سلامان و دامن بر زدن در پرورش آن پاکیزه دامان

بخش ۳۲ - در صفت حدت فهم و جودت نظم و نثر وی : لطف طبعش در سخن مو می شکافت

بخش ۳۳ - در صفت بزم عیش سازی و سرود عشرت پردازی وی : شب که از هر کار دل پرداختی

بخش ۳۴ - صفت چوگان باختن وی با همسران و گوی بردن وی از دیگران

بخش ۳۵ - در صفت کمانداری و تیراندازی وی : شه چو گشتی بعد چوگان باختن

بخش ۳۶ - در صفت جود و سخا و بذل و عطای وی : بود در جود و سخا دریا کفی

بخش ۳۷ - حکایت گریختن قطران شاعر از بسیاری عطای ممدوح خود فضلون

بخش ۳۸ - اشارت به آنکه مقصود ازین مدحت ها مدحت شهریار کامگاریست خلدالله ملکه و سلطانه

بخش ۳۹ - حکایت عاشقی که دفع گمان اغیار را وصف معشوق خود در لباس آفتاب و ماه و غیر آن کردی

بخش ۴۰ - به کمال رسیدن اسباب جمال سلامان و ظاهر شدن عشق ابسال بر وی و حیله نمودن تا وی را نیز گرفتار خود گرداند

بخش ۴۱ - حکایت زلیخا که بر همه اطراف منزل خود تصویر جمال خود کرد تا یوسف به هر طرف نگرد صورت وی بیند به وی میل کند

بخش ۴۲ - تأثیر کردن حیله های ابسال در سلامان و مایل شدن به سوی وی

بخش ۴۳ - حکایت آن زاغ بر لب دریای شور که حواصل وی را آب شیرین می داد اما وی را آن قبول نیفتاد

بخش ۴۴ - رفتن ابسال به خلوت پیش سلامان و تمتع یافتن ایشان از صحبت یکدیگر

بخش ۴۵ - بیدار شدن سلامان از خواب شب و طلب داشتن ابسال را به مجلس طرب

بخش ۴۶ - حکایت اعرابیی که خوان خلیفه را پسندید و گفت بعد ازین اینجا دایم خواهم رسید و جواب گفتن خلیفه که شاید مگذارند و گفتن اعرابی که آن وقت تقصیر از شما خواهد بود نه از من

بخش ۴۷ - آگاه شدن حکیم و پادشاه از حال سلامان و ابسال و سرزنش کردن سلامان را و تنگ شدن احوال بر او

بخش ۴۸ - نصیحت کردن پادشان سلامان را : شاه با وی گفت کای جان پدر

بخش ۴۹ - اشارت به خونریزی شیرویه خسرو را و نامبارکی آن بر وی

بخش ۵۰ - جواب گفتن سلامان پادشاه را : چون سلامان آن نصیحت گوش کرد

بخش ۵۱ - حکایت روباه و روباه بچه : گفت با روباه بچه مادرش

بخش ۵۲ - نصیحت کردن حکیم سلامان را : چون شه از پند سلامان شد خموش

بخش ۵۳ - حکایت خروس و مؤذن : با خروس آن تاجدار سرفراز

بخش ۵۴ - جواب گفتن سلامان حکیم را : چون سلامان از حکیم اینها شنید

بخش ۵۵ - حکایت پیر روستایی با پسر : ساده مردی شد مسافر با پسر

بخش ۵۶ - تنگ شدن کار بر سلامان از ملالت بسیار شاه و حکیم را گذاشتن و با ابسال راه گریز برداشتن

بخش ۵۷ - حکایت فراخ بودن زندان تنگ بر زلیخا در مشاهده یوسف علیه السلام

بخش ۵۸ - در دریا نشستن سلامان و ابسال و به جزیره خرم رسیدن و در آنجا آرام گرفتن و مقیم شدن

بخش ۵۹ - حکایت گفتن وامق به آن که پرسید مقصود تو از این جست و جوی چیست

بخش ۶۰ - آگاه شدن شاه از رفتن سلامان و خبر نایافتن از حال وی و آیینه گیتی نمای را کار فرمودن و حال وی را دانستن

بخش ۶۱ - حکایت مکافات یافتن پرویز آنچه با فرهاد کرد از شیرویه

بخش ۶۲ - اندوهگین شدن شاه از تمادی شعف سلامان به صحبت ابسال و وی را به قوت همت از تمتع به وی بازداشتن

بخش ۶۳ - حکایت سؤال و جواب حکیم که حلال زاده کیست و نشانه آن چیست

بخش ۶۴ - رسیدن سلامان پیش شاه و اظهار شفقت نمودن شاه با وی

بخش ۶۵ - در بیان چهار خصلت که از شرایط سلطنت است : هست شرط پادشاهی چار چیز

بخش ۶۶ - تنگدل شدن سلامان از ملامت پدر و روی در صحرا نهادن و آتش افروختن و با ابسال به هم به آتش درآمدن و سوخته شدن ابسال و سالم ماندن سلامان

بخش ۶۷ - حکایت آن منافق و آن مؤمن صادق که ردای وی را در ردای خود پیچیده در کوره آتش نهاد و ردای منافق بسوخت و ردای مؤمن سالم بماند

بخش ۶۸ - بازماندن سلامان از ابسال و زاری کردن بر مفارقت او

بخش ۶۹ - حکایت آن اعرابی اشتر گم کرده که میگفت کاشکی من نیز با اشتر خویش گم گشتمی تا هر که وی را یافتی مرا نیز با وی یافتی

بخش ۷۰ - شنیدن پادشاه حال سلامان را و عاجز ماندن از تدبیر کار او و در تدبیر آن به حکیم رجوع کردن

بخش ۷۱ - منقاد شدن سلامان حکیم را و تدبیر کار او کردن

بخش ۷۲ - بیعت دادن پادشاه ارکان دولت خود را با سلامان و تسلیم کردن تخت و تاج را به وی

بخش ۷۳ - وصیت کردن پادشاه سلامان را : لطف او مرهم نه هر سینه ریش

بخش ۷۴ - اشارت به آنکه مراد از این قصه صورت قصه نیست بلکه مقصود از آن معنی دیگر است که بیان کرده خواهد شد

بخش ۷۵ - در بیان آنکه مقصود از اینها که مذکور شد چیست

بخش ۷۶ - خاتمه کتاب : جامی ای کرده بساط عمر طی

بخش ۱ - آغاز

ای به یادت تازه جان عاشقان

زآب لطفت تر زبان عاشقان

از تو بر عالم فتاده سایه‌ای

خوبرویان را شده سرمایه‌ای

عاشقان افتاده آن سایه‌اند

مانده در سودا از آن سرمایه‌اند

تا ز لیلی سر حسنت سر نزد

عشق او آتش به مجنون در نزد

تا لب شیرین نکردی چون شکر

آن دو عاشق را نشد پرخون جگر

تا نشد عذرا ز تو سیمین‌عذار

دیده وامق نشد سیماب‌بار

گفت‌وگوی حسن و عشق از توست و بس

عاشق و معشوق نبود جز تو کس

ای به پیشت حسن خوبان پرده‌ای

تو به پرده روی پنهان کرده‌ای

پرده را از حسن خود پروردگی

می دهی زان دل برد چون پردگی

بس که روی خوب تو با پرده ساخت

پرده را از روی تو نتوان شناخت

تا به کی در پرده باشی عشوه‌ساز

عالمی با نقش پرده عشق‌باز

وقت شد کین پرده بگشایی ز پیش

خالی از پرده نمایی روی خویش

در تماشای خودم بیخود کنی

فارغ از تمییز نیک و بد کنی

عاشقی باشم به تو افروخته

دیده را از دیگران بردوخته

ای در اطوار حقایق سیر تو

نیست در کار خلایق غیر تو

گرچه باشم ناظر از هر منظری

جز تو در عالم نبینم دیگری

جلوه‌گر در صورت عالم تویی

خرده دان در کسوت آدم تویی

از حریم تو دویی را بار نیست

گفت‌و‌گوی اندک و بسیار نیست

از دویی خواهم که یکتایم کنی

در مقامات یکی جایم کنی

تا چو آن کرد رهیده از دویی

این منم گویم خدایا یا تویی

گر منم این علم و قدرت از کجاست

ور تویی این عجز و سستی از که خاست

بخش ۲ - حکایت آن کرد که در انبوهی شهر کدویی بر پای خود بست تا خود را گم نکند

کردی از آشوب گردش‌های دهر

کرد از صحرا و کوه آهنگ شهر

دید شهری پر فغان و پر خروش

آمده ز انبوهیِ مردم به‌جوش

بی‌قراران جهان در هر مَقَر

در تک و پو بر خلاف یکدگر

آن یکی را از برون عزم درون

وان دگر را از درون میل برون

آن یکی را از یمین رو در شمال

وان دگر سوی یمین جنبش‌سگال

کُردِ مسکین چون بدید آن کار و بار

از میانه کرد جا بر یک کنار

گفت اگر جا بر صف مردم کنم

جای آن دارد که خود را گم کنم

یک نشانه بهر خود ناکرده ساز

خویشتن را چون توانم یافت باز‌‌؟

اتفاقا یک کدو بودش به دست

آن کدو بهر نشان بر پای بست

تا چو خود را گم کند در شهر و کو

بازیابد چون ببیند آن کدو

زیرکی آن راز را دانست و زود

در پی‌اش افتاد تا جایی غنود

آن کدو را حالی از وی باز کرد

بر تن خود بست و خواب آغاز کرد

کرد چون بیدار شد دید آن کدو

بسته بر پای کسی پهلوی او

بانگ بر وی زد که خیز ای سست‌کیش

کز تو حیران مانده‌ام در کار خویش

این منم یا تو نمی‌دانم درست

گر منم چون این کدو بر پای توست‌‌؟!

ور تویی‌، این من کجایم کیستم‌‌؟

در شماری می‌نیایم چیستم

ای خدا آن کرد بی‌سرمایه‌ام

از همه کردان فروتر پایه‌ام

ده ز فضلت رونقی این کرد را

کن ز لطفت راوقی این درد را

تا ز هر آلایشی صافی شوم

اهل دل را شربتی شافی شوم

جامی‌آسا یک به یک را شادکام

خم خم ار نبود رسانم جام جام

ور به من این مکرمت باشد بدیع

خواجه کونین را آرم شفیع

بخش ۳ - نعت خواجه ای که ربقه بندگیش طوق گردن سر بلندان است و داغ غلامیش نشان دولت ارجمندان

خواجه ای کش خیل شاهان بنده اند

حلقه حکمش به گوش افکنده اند

مقبلان را قبله جان روی اوست

کعبه امید خاک کوی اوست

کویش آمد کعبه هر محرمی

کعبه را نبود گزیر از زمزمی

زمزم آن چشم های پر نم است

آب روی عارفان زان زمزم است

نعره زمزم فشانان از غمش

ناله گردونچه های زمزمش

کعبه بی وی از بتان پر سنگ بود

بر خداجویان حریمش تنگ بود

سعی او از بیخ و بن برکندشان

در بیابان عدم افکندشان

شارع دین پاک گشت از سنگلاخ

بر خدا جویان شد آن میدان فراخ

شد قدمگاه خلیل او را به کام

عالی از یمن قدومش آن مقام

بر حجر نام یمین الله نهاد

بر یمین الله به حرمت بوسه داد

دست کم داده ست در روی زمین

هیچ کس را دستبوسی اینچنین

مروه را رو در صفا بود از ازل

سعی او مشکور در سهل و جبل

نسخه کونین را دیباچه اوست

جمله عالم مفلسند و خواجه اوست

طعمه از خوان عطایش می خوریم

زله از نزل نوالش می بریم

خلقی از کم طاعتی در خشکسال

از کفش دارند امید نوال

هر که چیند ریزه زین خوان کرم

از گزند قحطسال او را چه غم

بخش ۴ - حکایت آن غلام نخوت کیش که به واسطه مکنت خواجه خویش از محنت قحط و تنگسالی بی باک بود و لاابالی

در دیار مصر قحطی خاست سخت

کز فزع هر کس به نیل انداخت رخت

چون به سوی نان رهی نشناختند

رخت هستی را در آب انداختند

بود جانی قیمت هر تای نان

نان همی گفتند و می دادند جان

بخردی زیبا غلامی را بدید

کو به فخر و ناز دامن می کشید

طلعتی چون قرص خور آراسته

نی ز کمخواری مه آسا کاسته

تازه روی و خنده ناک و شادکام

هر طرف چون شاخ خرم در خرام

بخردش گفت ای غلام از فخر و ناز

چند باشی سرکش و گردن فراز

از غم نان عالمی خوار و دژم

تو چرایی اینچنین فارغ ز غم

گفت بر سر خواجه ای دارم کریم

هستم از انعام او غرق نعیم

خوان پر از نان خانه اش پر گندم است

نام قحط از خان و مان او گم است

چون نباشم خرم و شاد اینچنین

وز گزند قحط آزاد اینچنین

بخش ۵ - در مدح پادشاه دین پناه ظل الله فی الارضین علی مفارق الضعفاء و المساکین

در خم این گنبد عالی اساس

چیست شغل شاکر منعم شناس

در مقام شاکری بودن مقیم

بر کرم های جهاندار کریم

آن کرم خاصه که حکمش شامل است

وان وجود پادشاه عادل است

شاه عادل نیست جز ظل اله

خلق را ضل اله آمد پناه

هر چه ذات شخص ازان پیرایه بست

پیش دانا مثل آن در سایه هست

هست ازین رو سایه عین سایه دار

هان و هان تا ننگری در سایه خوار

سایه عکس ذات صاحب سایه است

وز صفات ذات او پر مایه است

هر چه در ذاتش نهان است از صفات

باشد از سایه هویدا در جهات

از شکوه خسروان کامکار

می شود فر الهی آشکار

ور بر این دعوی تو را باید گواه

رو نظر کن در شه عالم پناه

شهریاری کان یسار و یم یمین

عرصه ملک جمش زیر نگین

شاه یعقوب آن جهانداری که هست

با علوش ذروه افلاک پست

ملک هستی فسحت میدان او

گوی گردون در خم چوگان او

خاک نعل رخش او بوسد هلال

پشت کوز او بر این معنیست دال

بر سر این طارم دور از گزند

قدر او زین خاکبوسی شد بلند

دست او رسم کرم را تازه کرد

جود حاتم را بلند آوازه کرد

نام او دیباچه دیوان عدل

حکم او سنجیده میزان عدل

نور عدلش در شبستان عدم

کرده حبس ظلمت ظلم و ستم

شد ز حسن خلق مشهور ز من

هست میراث وی این خلق حسن

والدش موکب به دار الخلد راند

از وی این خلق حسن میراث ماند

پایه ای از تخت او چرخ کبود

تاجداران پیش تختش در سجود

پیش تختش کس ز سجده سر نتافت

هر که سر بر تافت از وی سر نیافت

سروری سر خاک راهش کردن است

آبرو رو در رهش آوردن است

هر که را سر در ره او خاک شد

خاک او تاج سر افلاک شد

هر که را خاک درش داد آبروی

شد هر آب رو به چشمش آب جوی

مدح او خواهم که گویم سال ها

یابم از مداحیش اقبال ها

لیک کوته می کنم این باب را

مختصر می سازم این اطناب را

جرم خورشید از افق گشته بلند

عالمی از پرتو او بهره مند

نیست حد ذره بی دست و پای

تا به مدح او شود دستانسرای

مدح او گفتن نه حد هر کس است

نام او گفتم همین مدحش بس است

بخش ۶ - حکایت آن شاعر که دعوی مداحی شاه کرد و نامه ای مختصر به نام شاه پیش آورد

شاعری شد پیش شاه نامور

کای ز رفعت سوده در افلاک سر

در مدیحت تازه شعری گفته ام

گوهری روشن چو شعری سفته ام

گرچه خلقی در مدحت سفته اند

اینچنین مدحی تو را کم گفته اند

نامه ای آنگه به دست شاه داد

کرده نام شاه و بس در وی سواد

شاه گفتش کای تهی از عقل و هوش

به که باشی از چنین مدحی خموش

نیست نقش نامه ات جز نام و بس

ذکر نام کس نباشد مدح کس

نی به ملک و عدل وصفم کرده ای

نی حدیث تخت و تاج آورده ای

دور ازین اوصاف چون نامم بری

آن نباشد شیوه مدح آوری

گفت شاها تو بدین فرخنده نام

یافتی شهرت به اوصاف کرام

هر که خواند نام تو یا بشنود

جز بدین اوصاف ذهنش کی رود

چون بود نامت بر این اوصاف دال

دفتری باشد ز اوصاف کمال

گرچه حرفی غیر ازین مذکور نیست

مدح تو گر خوانم آن را دور نیست

بخش ۷ - اظهار عجز از استیفای ثنا کردن و دست تضرع به ادای دعا برآوردن

به که اکنون اعتراف آرم به عجز

نعره اقرار بردارم به عجز

پیش ارباب ذکا اینست دین

سر لا احصی ثنا اینست این

چون ثنایش را نمی یارم شمار

به که گیرد بر دعا کارم قرار

نی دعایی کاید از هر سست رای

مختصر بر عز و جاه این سرای

بل دعایی چون دعای اهل دل

بر کرم های الهی مشتمل

هم نشاط و کامرانی آورد

هم حیات جاودانی آورد

شاه را روی دل اندر دین کند

دولت دینداریش آیین کند

شغل او بر موجب فرمان شود

تخم دولت های جاویدان شود

تا بود این طارم نیلوفری

جلوه گاه آفتاب خاوری

تخت شاهی جلوه گاه شاه باد

خاطرش ز اسرار دین آگاه باد

بادش از فضل ازل هر دم مدد

تا شود شایسته ملک ابد

نیکخواهانش زهر آفت سلیم

بر طریق نیکخواهی مستقیم

شاه را فضل و هنر بی حد بود

عد آن کی طاقت بخرد بود

بخش ۸ - انتقال به مدح گوهر کان فتوت و مشید ارکان اخوت والی ملک جاه و جمال یوسف مصر فضل و افضال اعز الله تعالی انصاره و ضاعف اقتداره

نیکخواهی خاصه کو را یاور است

گشته پیدا با وی از یک گوهر است

کرده جا در سایه اقبال او

سایه وار افتاده در دنبال او

هر کجا این آفتاب آن پرتو است

هر کجا آن پیشوا این پیرو است

گرچه بر مهد خلافت زاده است

بر خلافش یک قدم ننهاده است

والی مصر جلال و احتشام

بود از آن رو یوسفش کردند نام

رشک یوسف طلعت زیبای او

چون زلیخا عالمی شیدای او

هر که می آرد رخش را در نظر

می زند گلبانگ ما هذا بشر

گرچه هست او یک برادر شاه را

هست با صد جان برابر شاه را

آمد او شه را برادر یار هم

در زمانه باشد این بسیار کم

گفت با دانشوری آن ساده مرد

کای به دانش نزد هر آزاده فرد

باز کن زین نکته پوشیده پوست

که برادر به بود یا یار و دوست

گفت نبود نزد دانا هیچ چیز

زان برادر به که باشد یار نیز

بر سر گردون خدایا ماه و سال

تا فراق فرقدان باشد محال

این دو اختر را به هم تابنده وار

بر سریر مکرمت پاینده دار

بخش ۹ - در صفت ضعف و پیری و سد باب منفعت گیری

عمرها شد تا درین دیر کهن

تار نظمم بسته بر عود سخن

هر زمان از نو نوایی می زنم

دم ز دیرین ماجرایی می زنم

رفت عمر و این نوا آخر نشد

کاست جان وین ماجرا آخر نشد

پشت من چون چنگ خم گشت و هنوز

هر شبی در ساز عودم تا به روز

عود ناساز است و کرده روزگار

دست مطرب را ز پیری رعشه دار

نغمه این عود موزون چون بود

لحن این مطرب به قانون چون بود

وقت شد کین عود را خوش بشکنم

بهر بوی خوش در آتش افکنم

خام باشد عود را ناخوش زدن

خوش بود در عود خام آتش زدن

بو که عطر افشان شود این عود خام

عقل و دین را زان شود خوشبو مشام

عقل و دین را تقویت دادن به است

زانکه این تن روی در سستی نه است

رخنه ها در رسته دندان فتاد

کی توان بر خوردنی دندان نهاد

هم قواطع از بریدن کند گشت

هم طواحن ز آرد کردن در گذشت

خوردنم می باید اکنون طفل سان

نان خاییده به دندان کسان

قامتم شد کوز و ماندم سر به پیش

گشته ام مایل به سوی اصل خویش

مادرم خاک است و من طفل رضیع

میل مادر نیست از طفلان بدیع

زود باشد کآرمیده ز اضطراب

در کنار مادر افتم مست خواب

از دو چشم من نیاید هیچ کار

از فرنگی شیشه ناکرده چهار

درد پا تا گشت همزانوی من

شد پس زانو نشستن خوی من

پای من در خاستن باشد زبون

تا نگردد ساعدم تن را ستون

این خلل ها مقتضای پیری است

وای آن کو مبتلای پیری است

هر خلل کز پیری افتد در مزاج

نیست مقدور طبیب آن را علاج

بخش ۱۰ - حکایت آن پیر هشتاد ساله که پیش طبیب رسید و از وی علاج ضعف خود پرسید و جواب دادن طبیب که علاج تو آنست که جوان شوی و از هشتاد به چهل واپس روی

کرد پیری عمر وی هشتاد سال

از حکیمی حال ضعف خود سؤال

گفت دندانم ز خوردن گشته سست

ناید از وی شغل خاییدن درست

چون نگردد لقمه نرمم در دهان

هضم آن بر معده می آید گران

هضم در معده چو باشد ناتمام

قوت اعضا چه سان بخشد طعام

منتی باشد ز تو بر جان من

گر بری این سستی از دندان من

گفت با آن پیر دانشور حکیم

کای دلت از محنت پیری دو نیم

چاره ضعفت پس از هشتاد سال

جز جوانی نیست وان باشد محال

رسته دندان تو گردد قوی

گر ازین هشتاد چل واپس روی

لیک چون واپس شدن مقدور نیست

گر به این سستی بسازی دور نیست

چون اجل از تن جدایی بخشدت

از همه سستی رهایی بخشدت

بخش ۱۱ - در سبب نظم کتاب و باعث عرض این خطاب

ضعف پیری قوت طبعم شکست

راه فکرت بر ضمیر من ببست

در دلم فهم سخندانی نماند

بر لبم حرف سخنرانی نماند

به که سر در جیب خاموشی کشم

پا به دامان فراموشی کشم

نسبتی دارد به حال من قوی

این دو بیت از مثنوی مولوی

«کیف یأتی النظم لی و القافیه

بعد ما ضاعت اصول العافیه

قافیه اندیشم و دلدار من

گویدم مندیش جز دیدار من »

کیست دلدار آن که دلها دار اوست

جمله جانها مخزن اسرار اوست

دارد او از خانه خود آگهی

به که داری خانه او را تهی

تا چو بیند دور از او بیگانه را

جلوه گاه خود کند آن خانه را

هر که را باشد ز دانش بهره مند

غیر ازین معنی کجا افتد پسند

لیک شاهان نیز او را سایه اند

از صفات و ذات او پر مایه اند

ذکر ایشان در حقیقت ذکر اوست

فکر در اوصاف ایشان فکر اوست

لاجرم با دعوی تقصیر من

مدحت شه شد گریبانگیر من

لیک مدحش را درین دیرینه کاخ

بود دربایست میدان فراخ

می کنم میدان آن زین مثنوی

می دهم آیین مدحش را نوی

ور نه بودم مثنوی ها ساخته

خاطر از امثالشان پرداخته

خاصه نظم این کتاب از بهر اوست

مظهر آیات لطف و قهر اوست

تا چو تقریبی شود انگیخته

باشم اندر ذکر او آویخته

در ثنایش نغز گفتاری کنم

در دعایش ناله و زاری کنم

چون ندارم دامن قربی به دست

بایدم در گفت و گوی او نشست

بخش ۱۲ - حکایت مجنون که در بادیه از انگشت قلم کرده بر تخته ریگ چون رمالان رقمی می زد گفتند این نوشتن چیست و این نوشته برای کیست گفت این نام لیلی است که به نوشتن آن می نازم چون او به دست نیست با نام او عشق می بازم

دید مجنون را یکی صحرا نورد

در میان بادیه بنشسته فرد

ساخته بر ریگ ز انگشتان قلم

می زند حرفی به دست خود رقم

گفت ای مفتون شیدا چیست این

می‌نویسی نامه سوی کیست این

هر چه خواهی در سوادش رنج برد

تیغ صرصر خواهدش حالی سترد

کی به لوح ریگ باقی ماندش

تا کسی دیگر پس از تو خواندش

گفت شرح حسن لیلی می‌دهم

خاطر خود را تسلی می‌دهم

می‌نویسم نامش اول وز قفا

می‌نگارم نامه عشق و وفا

نیست جز نامی ازو در دست من

زان بلندی یافت قدر پست من

ناچشیده جرعه‌ای از جام او

عشقبازی می‌کنم با نام او

بخش ۱۳ - گفتار در موفق شدن جناب خلافت پناهی اجتناب از بعض مناهی وفقه الله سبحانه للتقوی و المغفرة فی الدنیا و الآخرة

حبذا شاهی که در عهد شباب

شد ز توبه همچو پیران بهره یاب

گرچه از باده لب آلود از نخست

زان به آب توبه آخر لب بشست

جامی می با آن همه آب طرب

ماند دور از مجلس او خشک لب

خم گرفته معده خالی از حرام

گوشه ای چون زاهدان نیکنام

گشته مرحوم از حریم بزم او

دستی اندر سر به صد حسرت سبو

گرچه بودی زو صراحی سر فراز

مانده زان با گردن خود دست باز

کی برد پیمانه سوی باده پی

باده پیماییست زین پس کار وی

جمله حیوانات را چشم است و گوش

خاص انسان باشد و بس عقل و هوش

دشمن هوش است می ای هوشمند

دوست را مغلوب دشمن کم پسند

با دو صد خرمن زر کامل عیار

نیم جو هوش ار فروشد روزگار

بخرد آن بهتر که عمری خون خورد

تا خرد آن نیم جو هوش و خرد

نی که گیرد یک دو جرعه می به کف

نقد دانش را کند یک سر تلف

پا نهد از حد دانایی برون

رخت خویش آرد به سر حد جنون

عمرها می خوردی و بیخود شدی

بنده فرمان نیک و بد شدی

زان همه می خواری و خرم دلی

حاصل تو چیست جز بی حاصلی

آنچنان صد سال دیگر گر خوری

پی به چیزی غیر ازین مشکل بری

عیش پارین را که کردی می شناس

سال دیگر را بر آن می کن قیاس

بخش ۱۴ - حکایت آن پاره دوز به خرقه پاره دوزی اسباب معیشت اندوز که هر میوه تازه که رسیدی از آن مقداری خریدی و پیش عیال و اطفال خود بردی و با ایشان خوردی و گفتی به این خرسند باشید و چهره همت خود را به اندیشه زیادت نخراشید که طعم این میوه همه سال جز این نیست و مرا استطاعت خریدن بیش ازین نی

پاره‌دوزی بود در اقصای ری

مطمئن بر پاره‌دوزی رایِ وی

با خمیده پشتی از بار عیال

داشت مشتی طفلکان خردسال

بود بر دلق معاش خویشتن

روز و شب از پاره‌دوزی وصله‌زن

چون رسیدی میوه‌های سال نو

خاطرش بودی به هر میوه گرو

سوی اهل خود به صد گونه حیل

آمدی هم جیب ازان پر هم بغل

پیش ایشان ریختی آن را دلیر

تا بخوردندی همه زان میوه سیر

بعد ازان گفتی که ای افتادگان

بر فراش محنت و غم زادگان

گر فتد صد بار ازین میوه به چنگ

جمله را اینست طعم و بوی و رنگ

ترک آز و آرزومندی کنید

طبع را مایل به خرسندی کنید

من چو خاکم زیر پای فقر پست

بیش ازینم برنمی آید ز دست

بخش ۱۵ - در بیان آنکه امضای عزیمت بر ترک گناه در مشیت حق است سبحانه و تعالی اگر امضا کند شکر باید کرد والا عذر باید آورد

توبه چون شیشه قضا آمد چو سنگ

شیشه را با سنگ نبود تاب جنگ

چون قضا با توبه آید سازگار

توبه را باشد بنایی استوار

ور نیاید سازگار او قضا

خوش نباشد جز به حکم او رضا

توبه ده توبه شکن هر دو قضاست

نسبت اینها به خود کردن خطاست

گر دهد توفیق توبه شکری گوی

ور نه عاصی وار راه عذر پوی

توبه از ماضی پشیمان گشتن است

وز معاصی حالیا بگذشتن است

عزم کردن کاندر استقبال هم

بر معاصی باشدت اقبال کم

گر به فرض این عزم تو ناید درست

کاختیار آن نه اندر دست توست

یکدم از اصلاح آن غافل مخسب

گرچه افتادی به گل در گل مخسب

عزم می کن کز گنه باز ایستی

جاودان با توبه دمساز ایستی

بو که فضل حق به ره باز آردت

یمن این عزم از گنه باز آردت

بخش ۱۶ - حکایت آن می پرست که به مراتب کمال پیوست از وی سبب آن پرسیدند گفت این از برکت آن یافتم که هرگز جام می بر لب نیاوردم که بر عزیمت آن بوده باشم که به جام دیگر آلوده گردم

می پرستی رو به راه توبه کرد

وز گنه جا در پناه توبه کرد

یافت از توبه مقامات بلند

وآمدش صید ولایت در کمند

سالها در کار می بشتافتی

این کرامت از چه خصلت یافتی

گفت هر گاهی که جام می به لب

می نهادم بهر شادی و طرب

کم گذشتی بر ضمیر من که باز

دست خود آرم به جام می فراز

غیر ازین معنی نگشتی در دلم

کز نشاط می دل خود بگسلم

یمن این نیت مرا توفیق داد

صد در دولت به روی من گشاد

بخش ۱۷ - اشارت به خوابی که ناظم در اثنای این دیباچه دیده و تعبیر آن چنانچه خود کرده آرمیده

چون رسیدم شب بدینجا زین خطاب

در میان فکرتم بربود خواب

خویش را دیدم به راهی بس دراز

پاک و روشن چون ضمیر اهل راز

نی ز بادش گرد را انگیزشی

نی به خاکش آب را آمیزشی

بود القصه رهی بی گرد و گل

من در آن ره گام زن آسوده دل

ناگه آواز سپاهی پر خروش

از قفا آمد در آن راهم به گوش

بانگ چاووشان دلم از جا ببرد

هوشم از سر قوتم از پا ببرد

چاره می جستم پی دفع گزند

آمد اندر چشمم ایوانی بلند

چون شتابان سوی آن بردم پناه

تا شوم ایمن ز آسیب سپاه

از میانشان والد شاه زمن

آن به نام و صورت و سیرت حسن

بارگیری چرخ رفعت زیر ران

رخ فروزنده چو مهر و مه بر آن

جامه های خسروانی در برش

بسته کافوری عمامه بر سرش

تافت سوی من عنان خندان و شاد

بر من از خنده در راحت گشاد

چون به پیش من رسید آمد فرود

بوسه بر دستم زد و پرسش نمود

خوش شدم زان چاره سازی ها که کرد

شاد ازان مسکین نوازی ها که کرد

در سخن با من بسی گوهر فشاند

لیک از آنها هیچ در گوشم نماند

صبحدم کز روی بستر خاستم

از خرد تعبیر این درخواستم

گفت این لطف و رضا جویی شاه

بر قبول نظم تو آمد گواه

یک نفس زین گفت و گو منشین خموش

چون گرفتی پیش در اتمام کوش

چون شنیدم از وی این تعبیر را

چون قلم بستم میان تحریر را

بو کزان سرچشمه ای کین خواب خاست

آید این تعبیر از آنجا نیز راست

بخش ۱۸ - حکایت تعبیر معبر خواب آن ساده مرد را بر سبیل سخریه و استهزا و راست آمدن آن تعبیر بی شایبه تبدیل و تغییر

رفت پیش آن معبر ساده ای

از ره عقل و خرد افتاده ای

گفت دیدم صبحدم خود را به خواب

در دهی سرگشته ویران و خراب

هر کجا از دور دیدم خانه ای

بود بی دیوار و در ویرانه ای

چون نهادم در یکی ویرانه پای

کرد پای من درون گنج جای

آن معبر گفت با مسکین به طنز

کای گرانمایه به گنج کنت کنز

آهنین نعلینی اندر پا فکن

سنگ خارا بر شکاف و کوه کن

هر زمان می کش به یک ویرانه رخت

پای خود را بر زمین می کوب سخت

هر کجا پایت خورد غوطه به خاک

کن به ناخن های دست آن را مغاک

چون دهی آن خاک را زینسان شکست

شک ندارم کافتدت گنجی به دست

چون به صدق اعتقاد آن ساده مرد

رفت و بر قول معبر کار کرد

شد فرو در جست و جو نابرده رنج

در نخستین گام پای او به گنج

صدق می باید به هر کاری که هست

تا فتد دامان مقصودت به دست

گر فتد در صدقت اندک تاب و پیچ

جست و جوی تو همه هیچ است هیچ

بخش ۱۹ - آغاز مقال در شرح صورت حال سلامان و ابسال

شهریاری بود در یونان زمین

چون سکندر صاحب تاج و نگین

بود در عهدش یکی حکمت شناس

کاخ حکمت را قوی کرده اساس

اهل حکمت یک به یک شاگرد او

حلقه بسته جمله گرداگرد او

شاه چون دانست قدرش را شریف

ساختش در خلوت و صحبت حریف

جز به تدبیرش نرفتی نیم گام

جز به تلقینش نجستی هیچ کام

در جهانگیری ز بس تدبیر کرد

قاف تا قافش همه تسخیر کرد

خلق را از عدل و جودش ساخت کار

شد بدان بنیاد ملکش استوار

شاه چون نبود به نفس خود حکیم

تا حکیمی نبودش یار و ندیم

قصر ملکش را بود بنیاد سست

کم فتد قانون حکم او درست

خالی از نعت و نشان عدل و ظلم

فرق نتواند میان عدل و ظلم

ظلم را بندد به جای عدل کار

عدل را داند به سان ظلم عار

عالم از بیداد او گردد خراب

چشمه سار ملک و دین از وی سراب

نکته ای خوش گفته است آن دوربین

عدل دارد ملک را قایم نه دین

کفر کیشی کو به عدل آید فره

ملک را از ظالم دیندار به

بخش ۲۰ - اشاره به آنچه حق سبحانه و تعالی در شأن پادشاهان عجم به داوود علیه السلام کرده است

گفت با داوود پیغمبر خدای

کامت خود را بگوی ای نیک رای

کز عجم چون پادشاهان آورند

نام ایشان جز به نیکی کم برند

گرچه بود آتشپرستی دینشان

بود عدل و راستی آیینشان

قرن ها زیشان جهان معمور بود

ظلمت ظلم از رعایا دور بود

بندگان فارغ ز غم فرسودگی

داشتند از عدلشان آسودگی

بخش ۲۱ - ظاهر شدن آرزوی فرزند از شاه کامیاب و سخن راندن حکیم در آن باب

چون به تدبیر حکیم نامدار

یافت گیتی بر شه یونان قرار

سر به سر گیتی مسخر ساختش

ثانی اثنین سکندر ساختش

یک نگین وار از همه روی زمین

خارجش نگذاشت از زیر نگین

شه شبی در حال خویش اندیشه کرد

شیوه نعمت شناسی پیشه کرد

خلعت اقبال بر خود چست یافت

هر چه از اسباب دولت جست یافت

غیر فرزندی که در عز و شرف

از پس رفتن بود او را خلف

در ضمیر شه چو این اندیشه خاست

گفت با دانای حکمت پیشه راست

گفت ای دستور شاهی پیشه ات

آفرین بادا بر این اندیشه ات

هیچ نعمت بهتر از فرزند نیست

جز به جان فرزند را پیوند نیست

حاصل از فرزند گردد کام مرد

زنده از فرزند ماند نام مرد

چشم تو تا زنده ای روشن به اوست

خاک تو چون مرده ای گلشن به اوست

دستت او گیرد اگر افتی ز پای

پایت او باشد اگر مانی به جای

پشت تو از پشتیش گردد قوی

عمرت از دیدار او یابد نوی

اوست بران در صف هیجا چو تیغ

تیرباران بر سر اعدا چو میغ

چون به همکاران شود دشمن شکن

او به جان کوشش کند ایشان به تن

دشمنت را شیوه از وی شیون است

خاصه گویی بهر قهر دشمن است

بخش ۲۲ - حکایت آن اعرابی که بر فرزندان خود نام سباع درنده نهاده بود و بر خدمتگاران نام بهایم چرنده

آن مسافر بهر دولت یابیی

ماند شب در خانه اعرابیی

جمله فرزندانش از خرد و بزرگ

یافت همنام ددان چون شیر و گرگ

هر که بود از خادمانش یکسره

گوسفندش نام بودی یا بره

گفت با او کای سپهدار عرب

آیدم زین نامها امشب عجب

گفت فرزندان که در خیل منند

مستعد از بهر قهر دشمنند

خادمان از بهر خدمتگاریند

متصل در شغل مهمانداریند

گرگ باید قهر دشمن را و شیر

تا بود بر کشتن دشمن دلیر

بهر خدمت بره به یا گوسفند

تا ز فعل او نیابد کس گزند

بخش ۲۳ - در مذمت فرزند ناخلف

اینکه گفتم حال فرزند نکوست

کش به اصل خویش پیوند نکوست

آن که باشد بد سگال و بد سرشت

در سرشت او هزاران خوی زشت

به بود کز سلک دوران داریش

پیش گیری شیوه بیزاریش

نوح را فرزند چون نااهل بود

فطرت او بر غرور و جهل بود

داغ بر وی لیس من اهلک کشید

روی بیرون رفتن از طوفان ندید

چون نباشد حال هر فرزند نیک

از خدا می کن طلب فرزند لیک

آنچنان فرزند کآخر در دعا

مرگ او جستن نباید از خدا

بخش ۲۴ - حکایت شخصی که در ولادت فرزند از بزرگی استمداد همت کرده بود و باز از برای خلاصی از شر وی از همان بزرگ استمداد می کرد

پیش شیخی رفت آن مرد فضول

بهر بی فرزندیش خاطر ملول

گفت با من دار شیخا همتی

تا ببخشد کردگارم دولتی

تازه سروی روید از آب و گلم

کز وجود او بیاساید دلم

یعنی آید در کنارم یک پسر

کز جمال او شود روشن بصر

شیخ گفتا خویش را رنجه مدار

واگذار این کار را با کردگار

در هر آن کاری که آری روی و رای

مصلحت را از تو به داند خدای

گفت شیخا من بدین مقصود اسیر

مانده ام از من عنایت وامگیر

از دعا شو قاصد بهبود من

تا به زودی رو دهد مقصود من

شیخ حالی در دعا برداشت دست

بر نشان افتاد تیر او ز شست

یک پسر چون آهوی چین مشکبار

از شکارستان غیبش شد شکار

چون نهال شهوت و شاخ هوا

یافت در آب و گلش نشو و نما

با حریفان باده نوشیدن گرفت

در پی هر کام کوشیدن گرفت

مست شد جا بر کنار بام کرد

دختر همسایه را بدنام کرد

شوهر دختر ز پیش او گریخت

ورنه خونش را به خنجر خواست ریخت

شحنه را دادند ازین صورت خبر

بدره های زر طمع کرد از پدر

روز و شب این بود کار و بار او

فاش شد در شهر و کو کردار او

نی نصیحت را اثر بودی در او

نی سیاست کارگر بودی در او

چون پدر زین کار و بار آمد به تنگ

باز زد در دامن آن شیخ چنگ

که ندارم غیر تو فریادرس

رحم کن بر من به فریادم برس

کن دعای دیگر اندر کار او

وز سر من دور کن آزار او

شیخ گفت آن روز من گفتم تو را

که مکن الحاح و بگذر زین دعا

عفو می خواه از خدا و عافیت

کین بود در هر دو عالم کافیت

چون ببندی بار رحلت زین دیار

نی پسر نی دخترت آید به کار

بنده ای در بندگی بی بند باش

هر چه می آید بدان خرسند باش

بخش ۲۵ - مذمت کردن حکیم شهوت را که ولادت فرزندان بی آن معهود نیست

از شه یونان حکیم تیزهوش

کرد چون افسانه فرزند گوش

گفت شاها هر که او شهوت نراند

در غم محرومی از فرزند ماند

چشم عقل و علم کور از شهوت است

دیو پیش دیده حور از شهوت است

هر کجا غوغای شهوت کرد زور

می برد از دل خرد از دیده نور

سیل شهوت هر کجا طوفان کند

خانه اقبال را ویران کند

راه شهوت پر گل و لای بلاست

هر که افتاد اندرین گل برنخاست

هر که یک جرعه می شهوت چشید

تا ابد روی خلاصی را ندید

زان می اندک به حرمت خوار شد

کاندکش مستدعی بسیار شد

از می اندک چو یک جرعه چشی

در مذاق تو نشنید زان خوشی

آن خوشی در بینی ات گردد مهار

در کشاکش داردت لیل و نهار

تا نبازی جان به راه نیستی

نبودت ممکن کزان باز ایستی

بخش ۲۶ - حکایت آن کریمی که دعوت سفله را اجابت نکرد تا صحبت با سفلگان عادت وی نگردد

چون سوی اینان لئیمی پی برد

لقمه ای چند از طعام وی خورد

چون بخواند سفله دیگر مرا

سویش آن لذت شود رهبر مرا

محو گردد نامم از سلک کرام

در شمار سفلگان مانم تمام

سفله ای مهمانیی آغاز کرد

سفلگان شهر را آواز کرد

خواند یک صاحب کرم را نیز هم

تا به خوانش رنجه فرماید قدم

گفت باشد نفس نادان و لئیم

زین دو وصف او دلی دارم دو نیم

بخش ۲۷ - در مذمت زنان که محل شهوت موقوف علیه فرزندان است

چاره نبود اهل شهوت را ز زن

صحبت زن هست بیخ عمر کن

زن چه باشد ناقصی در عقل و دین

هیچ ناقص نیست در عالم چنین

دور دان از سیرت اهل کمال

ناقصان را سخره بودن ماه و سال

پیش کامل کو به دانش سرور است

سخره ناقص ز ناقص کمتر است

بر سر خوان عطای ذوالمنن

نیست کافر نعمتی بدتر ز زن

گر دهی صد سال زن را سیم و زر

پای تا سرگیری او را در گهر

جامه از دیبای ششتر دوزیش

خانه از زرین لگن افروزیش

لعل و در آویزه گوشش کنی

شرب زرکش ستر شب پوشش کنی

هم به وقت چاشت هم هنگام شام

خوانش آرایی به گوناگون طعام

چون شود تشنه ز جام گوهری

آبش از سر چشمه خضر آوری

میوه چون خواهد ز تو همچون شهان

نار یزد آری و سیب اصفهان

چون فتد از داوری در تاب و پیچ

جمله اینها پیش او هیچ است هیچ

گویدت ای جانگداز عمر کاه

هیچ چیز از تو ندیدم هیچ گاه

گرچه باشد چهره اش لوح صفا

خالی است آن لوح از حرف وفا

در جهان از زن وفاداری که دید

غیر مکاری و غداری که دید

سالها دست اندر آغوشت کند

چون بتابی رو فراموشت کند

گر تو پیری یار دیگر بایدش

همدمی از تو قوی تر بایدش

چون جوانی آید او را در نظر

جای تو خواهد که او بندد کمر

بخش ۲۸ - حکایت سلیمان علیه السلام و بلقیس که از مقام انصاف سخن گفته اند

بود بلقیس و سلیمان را سخن

روزی اندر کشف سر خویشتن

هر دو را دل بر سر انصاف بود

خاطر از رنگ رعونت صاف بود

گفت شاه دین سلیمان از نخست

گرچه بر من ختم ملک آمد درست

در نیاید روز و شب کس از درم

تا من از اول به دستش ننگرم

کو چه تحفه بهر من آرد به کف

کش فزاید پیش من عز و شرف

بعد ازان بلقیس از سر نهفت

زد دم و از حال خویش این نکته گفت

کز جهان بر من جوانی نگذرد

کاندر او چشمم به حسرت ننگرد

در دلم ناید که ای کاش این جوان

بودیم دمساز جان ناتوان

این بود حال زنان نیک خوی

از زن بدخو نشاید گفت و گو

خواجه فردوسی که دانی بخردش

بر زن نیک است نفرین بدش

کی زن بدگونه نیک آیین بود

پیش نیکان در خور نفرین بود

بخش ۲۹ - تدبیر کردن حکیم در ولادت فرزند بی موافقت زنان و دایه گرفتن از برای تربیت وی

کرد چون دانا حکیم نیکخواه

شهوت زن را نکوهش پیش شاه

ساخت تدبیری به دانش کاندر آن

ماند حیران فکرت دانشوران

نطفه را بی شهوت از صلبش گشاد

در محلی جز رحم آرام داد

بعد نه مه گشت پیدا زان محل

کودکی بی عیب و طفلی بی خلل

غنچه ای از گلبن شاهی دمید

نفحه ای از ملک آگاهی وزید

تاج شد از گوهر او سربلند

تخت شد از بخت او فیروزمند

صحن گیتی بی وی و چشم فلک

بود آن بی مردم این بی مردمک

زو به مردم صحن آن معمور شد

چشم این از مردمک پر نور شد

چون ز هر عیبش سلامت یافتند

از سلامت نام او بشکافتند

سالم از آفت تن و اندام او

زآسمان آمد سلامان نام او

چون نبود از شیر مادر بهره مند

دایه ای کردند بهر او پسند

دلبری در نیکویی ماه تمام

سال او از بیست کم ابسال نام

نازک اندامی که از سر تا به پای

جز جزوش خوب بود و دلربای

بود بر سر فرق او خطی ز سیم

خرمنی از مشک را کرده دو نیم

گیسویش بود از قفا آویخته

زو به هر مو صد بلا آویخته

قامتش سروی ز باغ اعتدال

افسر شاهان به راهش پایمال

بود روشن جبهه اش آیینه رنگ

ابروی زنگاریش بر وی چو زنگ

چون زدوده زنگ ازو آیینه وار

شکل نونی مانده از وی بر کنار

چشم او مستی که کرده نیم خواب

تکیه بر گل زیر چتر مشک ناب

گوش ها نکته نیوش از هر طرف

گوهر گفتار را سیمین صدف

بر عذارش نیلگون خطی جمیل

رونق مصر جمالش همچو نیل

زان خط ار چه بهر چشم بد کشید

چشم نیکان را بلا بی حد رسید

رسته دندان او در خوشاب

حقه در خوشابش لعل ناب

در دهان او ره اندیشه گم

گفت و گوی عقل فکرت پیشه گم

از لب او جز شکر نگرفته کام

خود کدام است آن لب و شکر کدام

رشحی از چاه زنخدانش گشاد

وز زنخدانش معلق ایستاد

زو هزاران لطف ها آمد پدید

غبغبش کردند نام ارباب دید

همچو سیمین لعبت از سیمش تنی

چون صراحی بر کشیده گردنی

بر تنش پستان چو آن صافی حباب

کش نسیم انگیخته از روی آب

زیر پستانش شکم رخشنده نور

در سفیدی عاج و در نرمی سمور

دید مشاطه چو آن لطف شکم

گفت این از صفحه گل نیست کم

کرد چون وی این اشارت سوی آن

از سر انگشت اشارت شد نشان

آن نشان را واصفان خواندند ناف

نافی از وی نافه را در دل شکاف

هر که دیدی آن میان کم ز مو

جز کناری زو نکردی آرزو

از گل نسرین سرینش خرمنی

از خسان مستور زیر دامنی

مخزن لطف از دو دست او دو نیم

آستین از هر یکی همیان سیم

در کف او راحت آزردگان

سیلی غفلت بر از افسردگان

آرزوی اهل دل در مشت او

قفل دل ها را کلید انگشت او

خون ز دست او درون عاشقان

رنگ حنایش ز خون عاشقان

هر سر انگشتش خضاب و ناخضاب

فندق تر بود یا عناب ناب

ناخنانش بدرهای مختلف

بدرهای او ز حینا منخسف

شکل او مشاطه چون آراسته

از سر هر یک هلاکی کاسته

چون سخن با ساق و ران او کشید

زان زبان در کام می باید کشید

زانکه می ترسم رسد جایی سخن

کان سخن آید گران بر طبع من

بود آن سری ز نامحرم نهان

هیچ کس محرم نه آن را در جهان

بلکه دزدی پی به آن آورده بود

هر چه آنجا بود غارت کرده بود

در بر آن سیمین صدف بشکافته

گوهر کام خود آنجا یافته

هر چه باشد دیگری را دست زد

بهتر از چشم قبولش دست رد

بخش ۳۰ - حکایت آن موسوس سودایی که به سبب آلایش جانوران دریایی دست از آب دریا شست و آبی پاکیزه تر از آب دریا جست

آن موسوس بر لب دریا نشست

تا کند بهر تقرب آبدست

دید دریایی پر از ماهی و مار

چغز و خرچنگش هزار اندر هزار

هر طرف مرغان آبی در شناه

غوطه زن از قعر دریا قوت خواه

گفت دریایی که چندین جانور

گردد اندر وی به صبح و شام در

کی سزد کز وی بشویم دست و روی

شستم اکنون دست خود زین شست و شو

چشمه ای خواهم به سان زمزمی

کوته از وی دست هر نامحرمی

کانچه شد آلوده از آلودگان

فارغند از وی جگر پالودگان

بخش ۳۱ - قیام نمودن ابسال به دایگی سلامان و دامن بر زدن در پرورش آن پاکیزه دامان

شاه چون دایه گرفت ابسال را

تا سلامان همایون فال را

آورد در دامن احسان خویش

پرورد از رشحه پستان خویش

چشم او چون بر سلامان اوفتاد

زان نظر چاکش به دامان اوفتاد

شد به جان مشعوف لطف گوهرش

همچو گوهر بست در مهد زرش

در تماشای رخ آن دل فروز

رفت ازو خواب شب و آرام روز

روز تا شب جد او و جهد او

بود در بست و گشاد مهد او

گه تنش را شستی از مشک و گلاب

گه گرفتی شکرش در شهد ناب

مهر آن مه بس که در جانش نشست

چشم مهر از هر که غیر او ببست

گر میسر گشتیش بی هیچ شک

کردیش جا در بصر چون مردمک

بعد چندی چون ز شیرش باز کرد

نوع دیگر کار و بار آغاز کرد

وقت خفتن راست کردی بسترش

سوختی چون شمع بالای سرش

بامداد از خواب چون برخاستی

همچو زرین لعبتش آراستی

سرمه کردی نرگس شهلای او

چست بستی جامه بر بالای او

کج نهادی بر سرش زرین کلاه

وز برش آویختی زلف سیاه

با مرصع بندهای لعل و زر

بر میان نازکش بستی کمر

کردی اینسان خدمتش بیگاه و گه

تا شدش سال جوانی چارده

چارده بودش به خوبی ماه رو

سال او شد چارده چون ماه او

پایه حسنش بسی بالا گرفت

در همه دلها هوایش جا گرفت

شد یکی صد حسن او وان صد هزار

صد هزاران دل ز عشقش بی قرار

با قد چون نیزه بود آن دلپسند

آفتابی گشته یک نیزه بلند

نیزه واری قد او چون سر کشید

بر دل هر کس ازو زخمی رسید

زان بلندی هر کجا افکند تاب

سوخت جان عالمی زان آفتاب

جبهه اش بدر و از او نیمی نهان

با هلال منخسف کرده قران

بینی اش زیر هلال منخسف

در میان ماه کافوری الف

چشم مستش آهوی مردم شکار

جلوه گاهش در میان لاله زار

ملک خوبی را به رخها شاه بود

شوکت شاهی به او همراه بود

خانم شاهیش لعل آتشین

گنج در و گوهرش زیر نگین

تازه سیبش میوه باغ بهشت

آفرین بر دست آن کین میوه کشت

چشمه سار لطف سیب غبغبش

تشنگان را آمده جان بر لبش

گردن او سرفراز مهوشان

در کمندش گردن گردنکشان

پاکبازان از پی دفع گزند

از دعا بر بازویش تعویذبند

پست ازو قدر همه زورآوران

زیر دستش ساعد سیمینبران

ساعدش را از یسار و از یمین

جان فشانان نقد جان در آستین

پنجه اش داده شکست سیم ناب

دست هر پولاد بازو داده تاب

نقد راحت از دو کف در مشت او

حسن خاتم ختم بر انگشت او

هر چه در وصف جمالش گفته شد

گوهری از بحر صورت سفته شد

گوش جان را کن به سوی من گرو

شمه ای دیگر ز احوالش شنو

بخش ۳۲ - در صفت حدت فهم و جودت نظم و نثر وی

لطف طبعش در سخن مو می شکافت

لفظ نشنیده به معنی می شتافت

پیش ازان کش لفظ در گوش آمدی

معنیش در ربقه هوش آمدی

هر چه نظم از بحر طبعش یک گهر

هر چه نثر از باغ لطفش یک ثمر

چون ثریا پایه نظمش بلند

چون بنات النعش نثرش ارجمند

در لطایف لعل او حاضر جواب

در دقایق فهم او صافی چو آب

خط او چون خط خوبان دل فریب

خوشنویسان زان چو عاشق ناشکیب

چون گرفتی خامه مشکین رقم

آفرین کردی بر او لوح و قلم

جانش از هر حکمتی محفوظ بود

نکته های حکمتش محفوظ بود

در ادای حکمت یونانیان

گفتیش یونانیان نعم البیان

بخش ۳۳ - در صفت بزم عیش سازی و سرود عشرت پردازی وی

شب که از هر کار دل پرداختی

با حریفان نرد عشرت باختی

بزمگاهی چون بهشت آراستی

مطربان حور پیکر خواستی

چون دماغ او شدی از باده گرم

برگرفتی از میان جلباب شرم

گاه با قوال دمساز آمدی

با مغنی نغمه پرداز آمدی

تن تنش را از لب شکر شکن

چون مسیحا جان درآوردی به تن

گه شدی همراه نایی رهسپر

کرد از لبها نیش را نیشکر

بانگ نی را با شکر آمیختی

گوش را شکر به دامن ریختی

گاهی از چنگی گرفتی چنگ را

تیز کردی سوزناک آهنگ را

فندق تر ریختی بر خشک تار

در تر و در خشک افکندی شرار

گاهی از بربط چو طفل خردسال

در کنار خود به زخم گوشمال

ناله های دردناک انگیختی

بالغان را از مژه خون ریختی

گاه می شد بلبل آوا در غزل

گاه می زد دست در قول و عمل

هر شب اینش کار بودی تا سحر

با حریفان اینچنین بردی به سر

بخش ۳۴ - صفت چوگان باختن وی با همسران و گوی بردن وی از دیگران

چون تن از خواب سحر آسودیش

بامدادان عزم میدان بودیش

صبحدم چون شاه این نیلی تتق

بارگی راندی به میدان افق

شه سلامان نیز مست و نیمخواب

پای کردی سوی میدان در رکاب

با گروهی از نژاد خسروان

خردسال و تازه روی و نوجوان

هر یکی در خیل خوبان سروری

آفت ملکی بلای کشوری

صولجان بر کف به میدان تاختی

گوی زرکش در میان انداختی

یک به یک چوگان زنان جویان حال

گرد یک مه حلقه کرده صد هلال

گرچه بودی زخم چوگان از همه

بود چابکتر سلامان از همه

گوی بردی از همه با صد شتاب

گوی مه بود و سلامان آفتاب

با هلالی صولجان دنبال ماه

حال گویان می شدی تا حالگاه

گوی اگر صدبار از آنجا باز پس

آمدی هر بار حال این بود و بس

آری آن کس را که دولت یار شد

وز نهال بخت برخودار شد

هیچ چوگان زیر این چرخ کبود

گوی نتواند ز میدانش ربود

بخش ۳۵ - در صفت کمانداری و تیراندازی وی

شه چو گشتی بعد چوگان باختن

چون کمان مایل به تیر انداختن

از کمانداران خاص اندر زمان

خواستی ناکرده زه چاچی کمان

بی مدد آن را به زه آراستی

بانگ زه از گوشه ها برخاستی

دست مالیدی بر آن چالاک و چست

تا بن گوشش کشیدی از نخست

گاه بنهادی سه پر مرغی بر آن

رهسپر کردی به هنجار نشان

گر نشان بودی ازین فیروزه سفر

نقطه ای بی شک شدی آن نقطه صفر

ور گشادی تیر پرتابی زشست

بودیش خط افق جای نشست

گر نه مانع سختی گردون شدی

از خط دور افق بیرون شدی

در سر تیرش نرستی از خطر

گاه صید آهو به پا، تیهو به پر

پی سوی مقصود بردی راست پا

همچو طبع راست محفوظ از خطا

بخش ۳۶ - در صفت جود و سخا و بذل و عطای وی

بود در جود و سخا دریا کفی

بل کش از بحر عطا دریا کفی

پر شدی از فیض آن ابر کرم

عرصه گیتی ز دینار و درم

نسبتش کم کن به دریا کو ز کف

گوهر افکندی به بیرون وین صدف

ز ابر بودی دست جود او فره

ابر باشد قطره بخش او بدره ده

بزم جودش را چو می آراستم

نسبتش با معن و حاتم خواستم

لیک اندر جنب وی بی قال و قیل

معن باشد مدخل و حاتم بخیل

بس که دستش داشتی با بسط خوی

تافتی انگشت او از قبض روی

قبض کف گر خواستی انگشت او

خم نکردی پشت خود در مشت او

گر گذشتی بر در او سایلی

از جفای فاقه خون گشته دلی

بس که بر وی بار احسان ریختی

تک زنان از بار آن بگریختی

بخش ۳۷ - حکایت گریختن قطران شاعر از بسیاری عطای ممدوح خود فضلون

بود قطران نکته دانی سحرساز

قطره ای از کلک او دریای راز

بهر دریا بخشش فضلون لقب

گفت مدحی سر به سر فضل و ادب

طبع فضلون چون بر آن اقبال کرد

دامنش از مال مالامال کرد

روز دیگر مدحت او را بخواند

ضعف اول سیم و زر بر وی فشاند

همچنین روز دگر این کار کرد

روزها این کار را تکرار کرد

شد ز بس تضعیف چندان آن صله

که به تنگ آمد ازانش حوصله

چون درآمد شب چو برق از جای جست

وز حریم فضل فضلون بار بست

بامدادانش طلب کرد و نیافت

گفت مسکین روی ازین دولت بتافت

بودیم تا دست بر بذل درم

با ویم این بود دستور کرم

لیکن او را تاب این بخشش نبود

در سفر زین آستان کوشش نمود

بخش ۳۸ - اشارت به آنکه مقصود ازین مدحت ها مدحت شهریار کامگاریست خلدالله ملکه و سلطانه

شب خرد آن ناصح شیرین خطاب

کرد مشفق وار آواز عتاب

گفت جامی فکرت بیهوده چند

سودن این کلک نافرسوده چند

هر که بر ملک بقا فیروز نیست

دی به فرض ار بوده است امروز نیست

گم مکن سر رشته مقصود را

مدح کم گو شاه ناموجود را

گفتم ای سرچشمه دانشوری

بر تو ختم اندیشه نطق آوری

قصد من زین مدح شاه دیگر است

کافسر اقبالش اکنون بر سر است

هفت کشور سخره فرمان اوست

هفت دریا رشحه احسان اوست

وصف خاصان به ز عام اندر نهفت

باد صافی وقت آن عارف که گفت

«خوشتر آن باشد که وصف دلبران

گفته آید در لباس دیگران »

هر کس آری محرم این راز نیست

بر رخ هر محرم این در باز نیست

بخش ۳۹ - حکایت عاشقی که دفع گمان اغیار را وصف معشوق خود در لباس آفتاب و ماه و غیر آن کردی

عاشقی در گوشه ای بنشسته بود

گفت و گو با خویش در پیوسته بود

هر دم از نو داستانی ساختی

ناشنیده قصه ای پرداختی

گه ز مه گفتی گهی از آفتاب

گاهی از برگ گل سنبل نقاب

گه ز قد سرو کردی نکته راست

گاه ازان خس کش ز خاک پای خاست

غافلی از دور آن را می شنید

خاطرش زان هرزه گویی می رمید

گفت با وی کای به عشقت رفته نام

عاشق از معشوق خود راند کلام

عاشق و نام کسان گفتن که چه

گوهر وصف خسان سفتن که چه

گفت کای دور از نشان عاشقان

فهم نتوانی زبان عاشقان

ز آفتاب و مه غرض یار من است

سر این بر نکته دانان روشن است

گل که گفتم لطف رویش خواستم

ذکر سنبل رفت و مویش خواستم

سرو چه بود قامت رعنای او

من خسم رسته ز خاک پای او

گر تو واقف از زبان من شوی

جز حدیث عشقش از من نشنوی

بخش ۴۰ - به کمال رسیدن اسباب جمال سلامان و ظاهر شدن عشق ابسال بر وی و حیله نمودن تا وی را نیز گرفتار خود گرداند

چون سلامان را شد اسباب جمال

از بلاغت جمع در حد کمال

سرو نازش تازگی را سر گرفت

باغ لطفش رونق دیگر گرفت

نارسیده میوه ای بود از نخست

چون رسیدن شد بر آن میوه درست

خاطر ابسال چیدن خواستش

وز پی چیدن چشیدن خواستش

لیک بود آن میوه بر شاخ بلند

بود کوتاه آرزو را زان کمند

شاهدی پر عشوه بود ابسال نیز

کم نه ز اسباب جمالش هیچ چیز

با سلامان عرض خوبی ساز کرد

شیوه جولانگری آغاز کرد

گاه بر رسم نغوله پیش سر

بافتی زنجیره ای از مشک تر

تا بدان زنجیره دانا پسند

ساختی پای دل شهزاده بند

گاه مشکین موی را بشکافتی

فرق کرده زان دو گیسو تافتی

یعنی از وی کام دل نایافتن

تا کیم خواهد بدینسان تافتن

گه نهادی چون بتان دل فروز

بر کمان ابروان از وسمه توز

تا ز جان او به زنگاری کمان

صید کردی مایه امن و امان

چشم خود را کردی از سرمه سیاه

تاش بردی زان سیه کاری ز راه

برگ گل را دادی از گلگونه زیب

تا بدان رنگش ز دل بردی شکیب

دانه مشکین نهادی بر عذار

تا بدان مرغ دلش کردی شکار

گه گشادی بند از تنگ شکر

گه شکستی مهر بر درج گهر

تا چو شکر بر دلش شیرین شدی

وز لب گویاش گوهر چین شدی

گه نمودی از گریبان گوی زر

زیر آن طوق مرصع از کمر

تا کشیدی با همه فرخندگی

گردنش را زیر طوق بندگی

گه به کاری دست سیمین در زدی

زان بهانه آستین را بر زدی

تا نگارین ساعد او آشکار

دیدی و کردی به خون چهره نگار

گه ز بهر خدمتی کردی قیام

سخت تر برداشتی از جای گام

تا ز بانگ جنبش خلخال او

تاجور فرقش شدی پامال او

بودی القصه به صد مکر و حیل

جلوه گر در چشم او در هر محل

صبح و شامش روی در خود داشتی

یکدمش غافل ز خود نگذاشتی

زانکه می دانست کز راه نظر

عشق دارد در دل عاشق اثر

جز به دیدار بتان دلپذیر

عشق در دلها نگردد جایگیر

بخش ۴۱ - حکایت زلیخا که بر همه اطراف منزل خود تصویر جمال خود کرد تا یوسف به هر طرف نگرد صورت وی بیند به وی میل کند

بین زلیخا را که جان پر امید

ساخت کاخی چون دل صوفی سفید

هیچ نقش و هیچ رنگی نی در او

چون رخ آیینه زنگی نی در او

نقشبندی خواست آنگه چیره دست

تا به هر جا صورت او نقش بست

هیچ جای از نقش او خالی نماند

شادمان بنشست و یوسف را بخواند

پرده از رخسار زیبا برگرفت

وز مراد خود حکایت در گرفت

یوسف از گفت و شنیدش رو که تافت

صورت او دید رو هر سو که تافت

صورت او را چو پی در پی بدید

آمدش میلی به وصل وی پدید

بر سر آن شد که کام او دهد

شکر کامی به کام او نهد

لیک برهانی ز غیبش رو نمود

عصمت یزدانیش دریافت زود

دست خویش از کام او ناکام داشت

کامگاری را به هنگامش گذاشت

بخش ۴۲ - تأثیر کردن حیله های ابسال در سلامان و مایل شدن به سوی وی

چون سلامان با همه حلم و وقار

کرد در وی عشوهٔ ابسال کار،

در دل از مژگان او، خارش خلید

وز کمند زلف او، مارش گزید

ز ابروانش طاقت او گشت طاق

وز لبش شد تلخ، شهدش در مذاق

نرگس جادوی او خوابش ببرد

حلقهٔ گیسوی او تابش ببرد

اشک او از عارضش گل‌رنگ شد

عیشش از یاد دهانش تنگ شد

دید بر رخسار او خال سیاه

گشت از آن خال سیه حالش تباه

دید جعد بیقرارش بر عذار

ز آرزوی وصل او، شد بیقرار

شوقش از پرده برون آورد، لیک

در درون اندیشه‌ای می‌کرد نیک

که مبادا گر چشم طعم وصال

طعم آن بر جان من گردد وبال

آن نماند با من و، عمر دراز

مانم از جاه و جلال خویش باز

دولتی کن مرد را جاوید نیست

بخردان را قبلهٔ امید نیست

بخش ۴۳ - حکایت آن زاغ بر لب دریای شور که حواصل وی را آب شیرین می داد اما وی را آن قبول نیفتاد

بود همچون بوم زاغی روز کور

جا گرفته بر لب دریای شور

بودی از دریای شور آبشخورش

دادی آن شورابه طعم شکرش

از قضا مرغی حواصل نام او

حوصله سر چشمه انعام او

سایه دولت به فرق او فکند

نامدش شورابه دریا پسند

گفت پیش آی ای ز شوری در گله

کآب شیرینت دهم از حوصله

گفت ترسم کآب شیرین چون چشم

طعم آب شور گردد ناخوشم

زآب شیرین مانم و باشد نفور

طبع من ز آبشخور دریای شور

بر لب دریا نشسته روز و شب

در میان هر دو مانم تشنه لب

به که سازم هم به آب شور خویش

تا نیاید رنج بی آبیم پیش

بخش ۴۴ - رفتن ابسال به خلوت پیش سلامان و تمتع یافتن ایشان از صحبت یکدیگر

چون سلامان مایل ابسال شد

طالع ابسال فرخ فال شد

یافت آن مهر قدیم او نوی

شد بدو پیوند امیدش قوی

فرصتی می جست تا بیگاه و گاه

یابد اندر خلوت آن ماه راه

کام دل از لعل او حاصل کند

جان شیرین با لبش واصل کند

تا شبی سویش به خلوت راه یافت

نقد جان بر دست پیش او شتافت

همچو سایه زیر پای او فتاد

وز تواضع رو به پای او نهاد

شه سلامان نیز با صد عز و ناز

کرد دست مرحمت سویش دراز

چون قبا تنگ اندر آغوشش گرفت

کام جان از چشمه نوشش گرفت

هر دو را از بوسه شد آغاز کار

زانکه بوس آمد قلاووز کنار

بس که می سودند با هم لب به لب

شد لبالب هر دو را جام طرب

گرچه لبهاشان به هم بسیار سود

ماند باقی آنچه اصل کار بود

بهر سودایی که در سر داشتند

پرده شرم از میان برداشتند

شد گشاده در میان بندی که بود

سخت تر شد میل پیوندی که بود

داشت شکر آن یکی شیر این دگر

شد به هم آمیخته شیر و شکر

کام جان پر شیر و شکر بودشان

تا شکر خواب سحر بربودشان

بخش ۴۵ - بیدار شدن سلامان از خواب شب و طلب داشتن ابسال را به مجلس طرب

صبحدم کین شاهد مشکین نقاب

بهر خواب آلودگان از زر ناب

میل ها زین طاق زنگاری کشید

دیده ها را کحل بیداری کشید

خاست شهزاده ز بستر کامیاب

چشمی از بیداری شب نیمخواب

خار خاری از خمار شب در او

جنبشی از شوق یار شب در او

خاطرش از بهر دفع آن خمار

جرعه ای می خواست لیک از لعل یار

یار را بی زحمت اغیار خواند

پهلوی خود بر سر مسند نشاند

برقع شرم از جمالش باز کرد

عشرت دوشینه با او ساز کرد

روز دیگر بر همین دستور بود

چشم زخم دهر از ایشان دور بود

روز هفته هفته شد مه ماه سال

ماه و سالی خالی از رنج و ملال

همتش آن بود کان عیش و طرب

نی به روز افتد ز یکدیگر نه شب

لیک دور چرخ می گفت از کمین

نیست دأب من که بگذارم چنین

ای بسا صحبت که روز انگیختم

چون شب آمد سلک آن بگسیختم

وی بسا دولت که دادم وقت شام

صبحدم را نوبت آن شد تمام

بخش ۴۶ - حکایت اعرابیی که خوان خلیفه را پسندید و گفت بعد ازین اینجا دایم خواهم رسید و جواب گفتن خلیفه که شاید مگذارند و گفتن اعرابی که آن وقت تقصیر از شما خواهد بود نه از من

روی در بغداد کرد اعرابیی

در تمنای غنیمت یابیی

بعد چندین روز بار انتظار

بر سر خوان خلیفه یافت بار

پیش او افتاد خالی از گزند

یک طبق پالوده از جلاب قند

چرب و شیرین چون زبان اهل دل

نرم و نازک چون لب هر دل گسل

ایمن از آزار مشتی ژاژخای

چون نهد بر لب نهد بر معده جای

چون دهان از خوردن آن ساخت پاک

با خلیفه گفت دور از ترس و باک

کای تو را بر ذروه افلاک مهد

بستم اکنون با خدای خویش عهد

کاندرین مهمانسرای سبز فام

از برای چاشت یا امید شام

جز سوی خوان تو ننهم گام خویش

تا ازین پالوده گیرم کام خویش

شد خلیفه زان سخن خندان و گفت

ای ز تو پوشیده اسرار نهفت

شاید اینجا بار ندهندت دگر

زحمت آمد شدن چندین مبر

گفت تقصیر از تو باشد آن زمان

نی ز من ای قبله امن و امان

می کنم من صرف وسع خویشتن

چون تو نگذاری چه باشد جرم من

بخش ۴۷ - آگاه شدن حکیم و پادشاه از حال سلامان و ابسال و سرزنش کردن سلامان را و تنگ شدن احوال بر او

چون سلامان شد حریف ابسال را

صرف وصلش کرد ماه و سال را

باز ماند از خدمت شاه و حکیم

هر دو را شد دل ز هجر او دو نیم

چون ز حال او خبر جستند باز

محرمان کردندشان دانای راز

بهر پرسش پیش خویشش خواندند

با وی از هر کجا حکایت راندند

نکته ها گفتند از نو و کهن

تا به مقصود از طلب آمد سخن

شد یقین کان قصه از وی راست بود

داستانی بی کم و بی کاست بود

هر یک اندر کار وی رایی زدند

در خلاصش دستی و پایی زدند

بر نصیحت یافت کار آخر قرار

کز نصیحت نیست بهتر هیچ کار

از نصیحت ناقصان کامل شوند

وز نصیحت مدبران مقبل شوند

از نصیحت زنده گردد هر دلی

وز نصیحت حل شود هر مشکلی

ناصحان پیغمبرانند از نخست

گشته کار عقل و دین زیشان درست

هر که از پیغمبری دم زد بر او

جز نصیحت ز آسمان نامد فرو

بخش ۴۸ - نصیحت کردن پادشان سلامان را

شاه با وی گفت کای جان پدر

شمع بزم افروز ایوان پدر

دیده اقبال من روشن به توست

عرصه آمال من گلشن به توست

سالها چون غنچه دل خون کرده ام

تا گلی چون تو به دست آورده ام

همچو گل از دست من دامن مکش

خنجر خار جفا بر من مکش

در هوای توست تاجم فرق سای

وز برای توست تختم زیر پای

رو به معشوقان نابخرد منه

افسر دولت ز فرق خود منه

دست دل در شاهد رعنا مزن

تخت شوکت را به پشت پا مزن

منصب تو چست چوگان باختن

رخش زیر ران به میدان تاختن

نی گرفتن زلف چون چوگان به دست

پهلوی سیمینبران کردن نشست

در شکارستان اگر تیر افکنی

گاه آهو گاه نخجیر افکنی

به کز این آهووشان شیر گیر

بینمت نخجیروار آماج تیر

در صف مردان روی شمشیر زن

وز تن گردان شوی گردن فکن

به که از مردان مرد افکن جهی

پیش شمشیر زنی گردن نهی

ترک این کردار کن بهر خدای

ور نه خواهم زین غم افتادن ز پای

سالها بهر تو ننشستم ز پا

شرم بادت کافکنی از پا مرا

بخش ۴۹ - اشارت به خونریزی شیرویه خسرو را و نامبارکی آن بر وی

غرقه خون چون خسرو از شیرویه خفت

نکته ای خوش در حق شیرویه گفت

که بدان شاخی که آب از اصل خورد

سر کشید از آب و قصد اصل کرد

اصل را چون کند و شد میدان فراخ

خشک و بی بر بر زمین افتاد شاخ

بخش ۵۰ - جواب گفتن سلامان پادشاه را

چون سلامان آن نصیحت گوش کرد

بحر طبع او ز گوهر جوش کرد

گفت شاها بنده رای توام

خاک پای تخت فرسای توام

هر چه فرمودی به جان کردم قبول

لیکن از بی صبری خویشم ملول

نیست از دست دل رنجور من

صبر بر فرموده ات مقدور من

بارها با خویش اندیشیده ام

در خلاصی زین بلا پیچیده ام

لیک چون یادم ازان ماه آمده ست

جان من در ناله و آه آمده ست

ور فتاده چشم من بر روی او

کرده ام روی از دو عالم سوی او

در تماشای رخ آن دلپسند

نی نصیحت مانده بر یادم نه پند

بخش ۵۱ - حکایت روباه و روباه بچه

گفت با روباه بچه مادرش

چون به باغ میوه آمد رهبرش

میوه چندان خور که بتوانی به تگ

رستگاری یافتن ز آسیب سگ

گفت ای مادر چو بینم میوه را

کی توانم کار بست این شیوه را

حرص میوه پرده هوشم شود

وز گزند سگ فراموشم شود

بخش ۵۲ - نصیحت کردن حکیم سلامان را

چون شه از پند سلامان شد خموش

شد حکیم اندر نصیحت سخت کوش

گفت کای نوباوه باغ کهن

آخرین نقش بدیع کلک کن

حرفخوان دفتر هفت و چهار

خط شناس صفحه لیل و نهار

خازن گنجینه آدم تویی

نسخه مجموعه عالم تویی

قدر خود بشناس و مشمر سرسری

خویش را کز هر چه گویم برتری

آن که دست قدرتش خاکت سرشت

حرف حکمت در دل پاکت نوشت

پاک کن از نقش صورت سینه را

روی در معنی کن آن آیینه را

تا شود گنج معانی سینه ات

غرق نور معرفت آیینه ات

چشم خویش از طلعت شاهد بپوش

بیش ازین در صحبت شاهد مکوش

چیست شاهد صورتی پر عار و عیب

از هوس نی دامنش پاک و نه جیب

بر چنین آلودگی مفتون مشو

وز حریم عافیت بیرون مشو

نطفه در تن مایه بخش جان توست

قوت اعضا قوت ارکان توست

ای ز شهوت با تن و جان در ستیز

گوش دارش خواهی و خواهی بریز

بودی از آغاز عالی مرتبه

بر فراز چرخ بودت کوکبه

شهوت نفست به زیر انداخته

در حضیض خاک بندت ساخته

بخش ۵۳ - حکایت خروس و مؤذن

با خروس آن تاجدار سرفراز

آن مؤذن گفت در وقت نماز

هیچ دانا وقت نشناسد چو تو

وز فوات وقت نهراسد چو تو

با چنین دانایی ای دستانسرای

کنگر عرشت همی بایست جای

ماکیانی چند را کرده گله

چند گردی در ته هر مزبله

گفت بود اول مرا پایه بلند

شهوت نفسم بدین پستی فکند

گر ز نفس و شهوتش بگذشتمی

در ته هر مزبله کی گشتمی

در ریاض قدس محرم بودمی

با خروس عرش همدم بودمی

بخش ۵۴ - جواب گفتن سلامان حکیم را

چون سلامان از حکیم اینها شنید

بوی حکمت بر مشام او وزید

گفت ای جان فلاطون از تو شاد

صد ارسطو زیر فرمان تو باد

عقل ها بودند از آغاز ده

ساختی ده را تو اکنون یازده

من نهاده روی در راه توام

کمترین شاگرد درگاه توام

هر چه گفتی عین حکمت یافتم

در قبول آن به جان بشتافتم

لیک بر رای منیرت روشن است

کاختیار کار بیرون از من است

قدرت فاعل به قدر قابل است

قابلیت نی به جعل جاعل است

هر چه آن را من ز اول قابلم

کی توانم کز وی آخر بگسلم

بلکه هست از قدرت فاعل بدر

بر خلاف آن برون دادن اثر

بخش ۵۵ - حکایت پیر روستایی با پسر

ساده مردی شد مسافر با پسر

هر دو را بر یک خرک بار سفر

بود پای از محنت ره ریششان

بر سر آن کوهی آمد پیششان

کوهی از بالا بلندی پر شکوه

موج زن دریایی اندر پای کوه

بر سر آن کوه راهی نیک تنگ

کز عبورش بود پای وهم لنگ

هیچ کس زانجا نیارستی گذار

تا نکردی از شکم پا همچو مار

هر چه افتادی ازان باریک راه

قعر دریا بودیش آرامگاه

ناگهان شد آن خرک زانجا خطا

زد پسر بانگ از قفایش کای خدا

شد خرم زین ره خطا نگذاریش

هر کجا باشد سلامت داریش

پیر گفتا بانگ کم زن ای پسر

کاختیار از دست او هم شد بدر

گر تو حکم راست خواهی خیز راست

اختیار اینجا گمان بردن خطاست

بخش ۵۶ - تنگ شدن کار بر سلامان از ملالت بسیار شاه و حکیم را گذاشتن و با ابسال راه گریز برداشتن

هر کجا از عشق جانی در هم است

محنت اندر محنت و غم در غم است

خاصه عشقی کش ملامت یار شد

گفت و گوی ناصحان بسیار شد

از ملامت سخت گردد کار عشق

وز ملامتگر فزون تیمار عشق

بی ملامت عشق جان پروردن است

چون ملامت یار شد خون خوردن است

چون سلامان آن ملامت ها شنید

جان شیرینش ز غم بر لب رسید

مهر ابسال از درون او نکند

لیک شوری در درون او فکند

مشرب عذب و صالش تلخ شد

غره ماه نشاطش سلخ شد

بر نیامد هیچ جا از وی دمی

کش نیفتاد از ملامت ماتمی

جانش از تیر ملامت ریش گشت

در دل اندوهی که بودش بیش گشت

می بکاهد از ملامت جان مرد

صبر بر وی کی بود امکان مرد

می توان یک زخم خورد از تیغ تیز

چون پیاپی شد چه چاره جز گریز

روزها اندیشه کاری پیشه کرد

بارها در کار خویش اندیشه کرد

با هزار اندیشه در تدبیر کار

یافت کارش بر فرار آخر قرار

کرد خاطر از وطن پرداخته

محملی از بهر رفتن ساخته

چون درآمد شب روان محمل ببست

تنگ با ابسال در محمل نشست

هم سلامان نغز هم ابسال نغز

محمل از هر دو چو بادام دو مغز

وقت رفتن رفته سر بر دوش هم

گاه خفتن خفته در آغوش هم

هر دو را پهلو به پهلو متصل

بود محمل تنگ ازان رفتن نه دل

یار بی اغیار چون در بر بود

خانه هر چند تنگتر بهتر بود

بلکه هر جا یار را افتد درنگ

کی بود بر عاشق دلخسته تنگ

بخش ۵۷ - حکایت فراخ بودن زندان تنگ بر زلیخا در مشاهده یوسف علیه السلام

یوسف کنعان چو در زندان نشست

بر زلیخا آمد از هجران شکست

خان و مان بر وی چو زندان تنگ شد

سوی زندان هر شبش آهنگ شد

گفت با او فارغی از داغ عشق

ناچشیده میوه ای از باغ عشق

چند ازین بستانسرای نازنین

چون گنهکاران شوی زندان نشین

گفت باشد از جمال دوست دور

عرصه آفاق بر من چشم مور

ور کنم با او به چشم مور جای

خوشترم باشد ز صد بستانسرای

بخش ۵۸ - در دریا نشستن سلامان و ابسال و به جزیره خرم رسیدن و در آنجا آرام گرفتن و مقیم شدن

چون سلامان هفته ای محمل براند

پندگویان را بر او دستی نماند

از ملامت ایمن و فارغ ز پند

بار خود بر ساحل بحری فکند

دید بحری همچو گردون بی کران

چشم های بحریان چون اختران

قاف تا قاف امتداد دور او

تا به پشت گاو و ماهی غور او

کوه پیکر موج ها در اضطراب

گشته کوهستان از آنها روی آب

یا نه بختی اشتران از هر طرف

از سر مستی به لب آورده کف

ماهیان در وی نمایان بی دریغ

همچو جوهر از صقالت داده تیغ

بلکه پیدا پیش چشم خرده بین

چون خطای نقش بر دیبای چین

کرده سطح آب را هر جا دو نیم

همچو نیلی دیبه را مقراض سیم

گر بجنبیدی نهنگش زین نشیب

جوز هر خوردی بر این بالا نهیب

چون سلامان بحر را نظاره کرد

بهر اسباب گذشتن چاره کرد

کرد پیدا زورقی چون ماه نو

بر کنار بحر اخضر تیز دو

هر دو رفتند اندر او آسوده حال

شد مه و خورشید را منزل هلال

شد روان از بادبان پر ساخته

همچو بط سینه بر آب انداخته

راه را بر خود به سینه می شکافت

روی در مقصد به سینه می شتافت

بود بر شکل کمان لیکن ز تیر

تیزپرتر می گذشت از آبگیر

از پس ماهی که زورق راندند

وز دم دریا ز رونق ماندند

شد میان بحر پیدا پیشه ای

وصف آن بیرون ز هر اندیشه ای

هیچ مرغ اندر همه عالم نبود

کاندر آن عشرتگه خرم نبود

یک طرف در جلوه با هم جوق جوق

چون تذرو از تاج و چون قمری ز طوق

یک طرف صف صف همه دستانسرای

ساز دستان کرده از منقار و نای

نو درختان شاخ در شاخ اندر او

در نوا مرغان گستاخ اندر او

میوه در پای درختان ریخته

خشک و تر با یکدگر آمیخته

چشمه آبی به زیر هر درخت

آفتاب و سایه گردش لخت لخت

شاخ بود از باد دستی رعشه دار

مشت پر دینار از بهر شمار

چون نبودی نیک گیرا مشت او

ریختی از فرجه انگشت او

گوییا باغ ارم چون رو نهفت

غنچه پیدایش آنجا شکفت

یا بهشت عدن بی روز حساب

بر گرفت از روی خویش آنجا نقاب

چون سلامان دید لطف بیشه را

از سفر کوتاه کرد اندیشه را

با دلی فارغ ز هر امید و بیم

گشت با ابسال در بیشه مقیم

هر دو شادان همچو جان و تن به هم

هر دو خرم چون گل و سوسن به هم

صحبتی ز آویزش اغیار دور

راحتی ز آمیزش تیمار دور

نی ملامت پیشه با ایشان به جنگ

نی نفاق اندیشه با ایشان دو رنگ

گل در آغوش و خراش خار نی

گنج در پهلو و رنج مار نی

هر زمان در مرغزاری کرده خواب

هر نفس از چشمه ساری خورده آب

گاه با بلبل به گفتار آمده

گاه با طوطی شکر خوار آمده

گاه با طاووس در جولانگری

گاه در رفتار با کبک دری

قصه کوته دل پر از عیش و طرب

هر دو می بردند روز خود به شب

خود چه زان بهتر که باشد با تو یار

در میان و عیبجویان در کنار

در کنار تو بجز مقصود نی

مانع مقصود تو موجود نی

بخش ۵۹ - حکایت گفتن وامق به آن که پرسید مقصود تو از این جست و جوی چیست

خورده دانی گفت با وامق به راز

کای ز داغ عشق عذرا در گداز

می بری عمری به سر در جست و جوی

چیست مقصودت ز جست و جو بگوی

گفت مقصود آنکه با عذرا به هم

روی خویش اندر یکی صحرا نهم

در میان بادیه گیرم وطن

بر سر یک چشمه باشم خیمه زن

دوست زانجا دور و دشمن نیز هم

جان ز خلق آسوده و تن نیز هم

گر روم هر سو دو صد فرسنگ بیش

نایدم از آدمی دیار پیش

دیده گردد مو به مو اعضای من

قبله رویم شود عذرای من

با هزاران دیده رو سویش کنم

تا ابد نظاره رویش کنم

بلکه از نظاره هم یکسو شوم

وز دویی آزاد گردم او شوم

تا دویی باقی بود دوری بود

جان اسیر داغ مهجوری بود

چون نهد عاشق به کوی وصل گام

جز یکی می در نگنجد والسلام

بخش ۶۰ - آگاه شدن شاه از رفتن سلامان و خبر نایافتن از حال وی و آیینه گیتی نمای را کار فرمودن و حال وی را دانستن

شه چو شد آگاه بعد از چند گاه

زان فراق جانگداز عمر کاه

ناله بر گردون رسانیدن گرفت

وز دو دیده خون چکانیدن گرفت

گفت کز هر جا خبر جستند باز

کس نبود آگاه ازان پوشیده راز

داشت شاه آیینه گیتی نمای

پرده ز اسرار همه گیتی گشای

چون دل عارف نبود از وی نهان

هیچ حالی از بد و نیک جهان

گفت کان آیینه را آرند پیش

تا در آن بیند رخ مقصود خویش

چون بر آن آیینه افتادش نظر

یافت از گمگشتگان خود خبر

هر دو را عشرت کنان در بیشه دید

وز غم ایام بی اندیشه دید

با هم از فکر جهان بودند دور

وز همه اهل جهان یکسر نفور

هر یکی شاد از لقای دیگری

هیچشان غم نی برای دیگری

شاه چون جمعیت ایشان بدید

رحمتی آمد بر ایشانش پدید

بی ملامت کردن خاطر خراش

هر چه دانستی ز اسباب معاش

هر سر مویی فرو نگذاشتی

جمله را آنجا مهیا داشتی

ای خوش آن روشندل پاکیزه رای

کآورد شرط مروت را بجای

هر کجا بیند دو همدم را به هم

خورده جام شادی و غم را به هم

جانشان صافی ز زنگ تفرقه

جامشان ایمن ز سنگ تفرقه

اندر آن اقبالشان یاری کند

واندر آن دولت مددگاری کند

نی که از هم بگسلد پیوندشان

وافکند بر رشته جان بندشان

هر چه بر ارباب آفات آمده ست

یکسر از بهر مکافات آمده ست

نیک کن تا نیک پیش آید تو را

بد مکن تا بد نفرساید تو را

بخش ۶۱ - حکایت مکافات یافتن پرویز آنچه با فرهاد کرد از شیرویه

کوهکن کانبازی پرویز کرد

روی در شیرین شورانگیز کرد

دید شیرین سوی خود میل دلش

شد به حکم آنکه دانی مایلش

غیرت عشق آتش سوزان فروخت

خرمن تمکین خسرو را بسوخت

کرد حالی حیله ای تا زال دهر

ریخت اندر ساغر فرهاد زهر

رفت آن بیچاره جانی پر هوس

ماند با شیرین همین پرویز و بس

چرخ کین کش هم همین آیین نهاد

در کف شیرویه تیغ کین نهاد

تا به یک زخمش ز شیرین ساخت دور

وز سریر عشرتش انداخت دور

بخش ۶۲ - اندوهگین شدن شاه از تمادی شعف سلامان به صحبت ابسال و وی را به قوت همت از تمتع به وی بازداشتن

شاه یونان چون سلامان را بدید

کو به ابسال و وصالش آرمید

عمر رفت و زین خسارت بس نکرد

وز ضلالت روی دل واپس نکرد

ماند خالی زافسر شاهی سرش

تا که گردد سربلند از افسرش

تخت را افکند در پا بخت او

تا کف پای که بوسد تخت او

در درون افتاد ازین غم آتشش

وقت شد زین حال ناخوش ناخوشش

بر سلامان قوت همت گذاشت

تا ز ابسالش بکلی باز داشت

لحظه لحظه جانب او می شتافت

لیک نتوانستی از وی بهره یافت

روی او می دید و جانش می طپید

لیک با وصلش نیارستی رسید

زین تغابن در ره سخت اوفتاد

خر بمرد و بر زمین رخت اوفتاد

مرد مفلس را ازین بدتر چه غم

گنج در پهلو و کیسه بی درم

تشنه را زین سختر چه بود عذاب

چشمه پیش چشم و لب محروم از آب

اهل دوزخ را چه محنت زین بتر

آتش اندر جان و جنت در نظر

بر سلامان چون شد این محنت دراز

شد در راحت به روی وی فراز

شد بر او روشن که آن هست از پدر

تا مگر زان ورطه اش آرد بدر

ترس ترسان در پدر آورد روی

توبه کار و عذر خواه و عفو جوی

آری آن مرغی که باشد نیکبخت

آخر آرد سوی اصل خویش رخت

بخش ۶۳ - حکایت سؤال و جواب حکیم که حلال زاده کیست و نشانه آن چیست

از حکیمی کرد شاگردی سؤال

کای مهندس کیست فرزند حلال

گفت آن کو عاقبت گردد شبیه

با پدر گر بخرد است و گر سفیه

چند روزی گر نماند با پدر

عاقبت خود را رساند با پدر

ور نه حال او بر این معنی گواست

دست از او بگسل که فرزند زناست

آن گیا کز خوید گندم خاسته ست

خوید گندم را به خود آراسته ست

گرچه می ماند به وی آغاز کار

چون رسد وقت درو در کشتزار

دانه اش گوید که او نی گندم است

نعت و نام گندمی از وی گم است

بخش ۶۴ - رسیدن سلامان پیش شاه و اظهار شفقت نمودن شاه با وی

چون پدر روی سلامان را بدید

وز فراق عمر کاه او رهید

بوسه های رحمتش بر فرق داد

دست مهر از لطف بر دوشش نهاد

کای وجودت خوان احسان را نمک

چشم انسان را جمالت مردمک

روضه جان را نهال نوبری

آسمان را آفتاب دیگری

باغ دولت را گل نوخاسته

برج شاهی را مه ناکاسته

عرصه آفاق لشکرگاه توست

سرکشان را روی در درگاه توست

پای تا سر لایق تختی و تاج

نیست تخت و تاج را بی تو رواج

تاج را مپسند بر فرق خسان

تخت را در زیر پای ناکسان

ملک ملک توست بستان ملک خوش

ملک را بیرون مکن از سلک خویش

دست ازین شاهد که داری بازکش

شاهی و شاهد پرستی نیست خوش

دور کن حینای این شاهد ز دست

شاه باید بود یا شاهد پرست

بخش ۶۵ - در بیان چهار خصلت که از شرایط سلطنت است

هست شرط پادشاهی چار چیز

حکمت و عفت شجاعت جود نیز

نیست حکمت کز پی نفس لئیم

سخره حکم زنی گردد کریم

نیست از عفت که مرد هوشمند

دامن آلاید به یاری ناپسند

از شجاعت نیست کش سازد زبون

قحبه ای از ربقه مردی برون

نیست از جود آنکه نتواند گذشت

زانچه گرد آن جز از خست نگشت

هر که با این چار خصلت یار نیست

از عروس ملک برخوردار نیست

آنچه در هر چار ازو افتد خلل

در دل خود کی دهد شاهش محل

حرف حکمت را بر این کردم تمام

وانچه می بایست گفتم والسلام

بخش ۶۶ - تنگدل شدن سلامان از ملامت پدر و روی در صحرا نهادن و آتش افروختن و با ابسال به هم به آتش درآمدن و سوخته شدن ابسال و سالم ماندن سلامان

کیست درعالم ز عاشق زارتر

نیست کار از کار او دشوارتر

نی غم یار از دلش زایل شود

نی تمنای دلش حاصل شود

مایه آزار او بیگاه و گاه

طعنه بدخواه و پند نیکخواه

چون سلامان آن نصیحت ها شنید

جامه آسودگی بر خود درید

خاطرش از زندگانی تنگ شد

سوی نابود خودش آهنگ شد

چون حیات مردنی در خور بود

مردگی از زندگی خوشتر بود

روی با ابسال در صحرا نهاد

در فضای جانفشانی پا نهاد

پشته پشته هیمه از هر جا برید

جمله را یکجا فراهم آورید

جمع شد زان پشته ها کوهی بلند

آتشی در پشته و کوه او فکند

هر دو از دیدار آتش خوش شدند

دست هم بگرفته در آتش شدند

شه نهانی واقف آن حال بود

همتش بر کشتن ابسال بود

بر مراد خویشتن همت گماشت

سوخت او را و سلامان را گذاشت

بود آن غش بر زر و این زر خوش

زر خوش خالص بماند و سوخت غش

چون زر مغشوش در آتش فتد

گر شکستی اوفتد بر غش فتد

کار مردان دارد از یزدان نصیب

نیست این از همت مردان غریب

پیش صاحب همت این ظاهر بود

هر که بی همت بود منکر بود

بخش ۶۷ - حکایت آن منافق و آن مؤمن صادق که ردای وی را در ردای خود پیچیده در کوره آتش نهاد و ردای منافق بسوخت و ردای مؤمن سالم بماند

دین پرستی کوره آتش به پیش

گرم چون آتش به کسب و کار خویش

با منافق شیوه ای در دین دو رنگ

از پی اثبات دین برداشت جنگ

آن منافق گفت باآن دین پرست

هان بیار ار حجتی داری به دست

زو ردایش را طلب کرد از نخست

در ردای خویشتن پیچید چست

در میان کوره آتش نهاد

در ردای خصم دین آتش فتاد

ماند سالم زان ردای مرد دین

هین ببین خاصیت نور یقین

کان درونی سوخت چون خاشاک و خس

وانچه بیرون بود سالم ماند و بس

بخش ۶۸ - بازماندن سلامان از ابسال و زاری کردن بر مفارقت او

باشد اندر دار و گیر روز و شب

عاشق بیچاره را حالی عجب

هر چه از تیر بلا بر وی رسد

از کمان چرخ پی در پی رسد

ناگذشته از گلویش خنجری

از قفای آن درآید دیگری

گر بدارد دوست از بیداد دست

بر وی از سنگ رقیب آید شکست

ور بگردد از سرش سنگ رقیب

یابد از طعن ملامتگو نصیب

ور رهد زینها برزید خون به تیغ

شحنه هجرش به صد درد و دریغ

چون سلامان کوه آتش برفروخت

واندر او ابسال را چون خس بسوخت

رفت همتای وی و یکتا بماند

چون تن بیجان از او تنها بماند

ناله جانسوز بر گردون کشید

دامن مژگان ز دل در خون کشید

دود آهش خیمه بر افلاک زد

صبح ز اندوهش گریبان چاک زد

بس که از غم سینه کندن کرد ساز

سینه ناخن ناخنش شد همچو باز

بر وی از ناخن ز بس آزار جست

یک سر ناخن نماند از وی درست

سنگ می زد بر دل و بی هیچ شک

بود آن نقد وفایش را محک

چون به دل بنشست ازان سنگش غبار

نقد او آمد برون کامل عیار

چون ازو دست تهی کردی نشست

کندی از حسرت به دندان پشت دست

چون ندیدی پنجه اندر پنجه یار

پنجه خود کردی از دندان فگار

زان گهر دیدی چو خالی مشت خویش

کندی از دندان سرانگشت خویش

آن شکر لب را ندیدی چون به جای

نیشکر آیین شدی انگشت خای

روز و شب بی آنکه همزانوش بود

از طپانچه بودیش زانو کبود

هر شب آوردی به کنج خانه روی

با خیال یار خویش افسانه گوی

کای ز هجر خویش جانم سوخته

وز جمال خویش چشمم دوخته

عمرها بودی انیس جان من

نوربخش دیده گریان من

خانه در کوی وصالت داشتم

دیده بر شمع جمالت داشتم

هر دو از دیدار هم بودیم شاد

وز وصال یکدگر در صد گشاد

هر دو ما با یکدگر بودیم و بس

کار نی کس را به ما ما را به کس

دست بیداد فلک کوتاه بود

کارها بر موحب دلخواه بود

شب همی خفتیم در آغوش هم

رازگویان روز سر در گوش هم

در میان ما کسی را راه نی

ناکسی از حال ما آگاه نی

کاش چون آتش همی افروختم

تو همی ماندی و من می سوختم

سوختی تو من بماندم این چه بود

این بد آیین با من مسکین چه بود

کاشکی من نیز با تو بودمی

با تو راه نیستی پیمودمی

از وجود ناخوش خود رستمی

عشرت جاوید در پیوستمی

بخش ۶۹ - حکایت آن اعرابی اشتر گم کرده که میگفت کاشکی من نیز با اشتر خویش گم گشتمی تا هر که وی را یافتی مرا نیز با وی یافتی

آن عرابی چون شد اشتر در شتاب

از شتر افتاد چشمی مست خواب

از سبکباری شتر چون یاریی

دید کرد آغاز خوش رفتاریی

چون عرابی بامداد از خواب خاست

پی نبرد اصلا که آن اشتر کجاست

گفت واویلا که گم گشت اشترم

ماند خاطر از خیال او پرم

کاش با او گشتمی من نیز گم

تا نرفتی بر سرم این اشتلم

هر کجا او رفت با او رفتمی

تا ازین دوری به یکسو رفتمی

هر که آن گم گشته را وایافتی

با من آواره یکجا یافتی

بخش ۷۰ - شنیدن پادشاه حال سلامان را و عاجز ماندن از تدبیر کار او و در تدبیر آن به حکیم رجوع کردن

چون سلامان ماند از ابسال اینچنین

بود در روز و شبش حال اینچنین

محرمان آن پیش شه گفتند باز

جان او افتاد ازان غم در گداز

داشت با ابسال صد اندوه بیش

آمدش بی او غمی چون کوه پیش

با ویش غم بود و بی وی نیز هم

از ضمیر او نشد ناچیز غم

گنبد گردون عجب غمخانه ایست

بی غمی در وی دروغ افسانه ایست

چون گل آدم سرشتند از نخست

شد به قدش خلعت صورت درست

ریخت بالای وی از سر تا قدم

چل صباح ابر بلا باران غم

چون چهل بگذشت روزی تا به شب

بر سرش بارید باران طرب

لاجرم از غم کس آزادی نیافت

جز پس از چل غم یکی شادی نیافت

چون بود باران شادی ختم کار

گیرد آخر کار بر شادی قرار

لیک داند آن که دانش پرور است

کین قرار اندر سرای دیگر است

شه سلامان را در آن ماتم چو دید

بر دلش صد زخم رنج و غم رسید

چاره آن کار نتوانست هیچ

بر رگ جان اوفتادش تاب و پیچ

کرد عرض رای آن دانا حکیم

کای جهان را قبله امید و بیم

هر کجا درمانده ای را مشکلیست

حل آن ز اندیشه روشندلیست

در جهان امروز روشندل تویی

بند سای قفل هر مشکل تویی

سوخت ابسال و سلامان از غمش

کرده وقت خویش وقف ماتمش

نمی توان ابسال را آورد باز

نی سلامان را توان شد چاره ساز

گفتم اینک مشکل خود پیش تو

چاره جوی از عقل دور اندیش تو

رحمتی فرما که بس درمانده ام

در کف صد غصه مضطر مانده ام

داد آن دانا حکیم او را جواب

کای نگشته رایت از راه صواب

گر سلامان نشکند پیمان من

وآید اندر ربقه فرمان من

زود باز آرم به وی ابسال را

کشف گردانم ز وی این حال را

چند روزی چاره حالش کنم

جاودان دمساز ابسالش کنم

از حکیم این را سلامان چون شنید

زیر فرمان وی از جان آرمید

خار و خاشاک درش رفتن گرفت

هر چه گفت از جان پذیرفتن گرفت

خوش بود خاک در کامل شدن

بنده فرمان صاحبدل شدن

بشنو این نکته که دانا گفته است

گوهری بس خوب و زیبا سفته است

باش دانا بی لجاج و بی ستیز

یا که اندر سایه دانا گریز

رخنه کز نادانی افتد در مزاج

یابد از دانا و دانایی علاج

بخش ۷۱ - منقاد شدن سلامان حکیم را و تدبیر کار او کردن

چون سلامان گشت تسلیم حکیم

زیر ظل رأفت او شد مقیم

شد حکیم آشفته تسلیم او

سحر کاری کرد در تعلیم او

باده های دولتش در جام ریخت

شهدهای حکمتش در کام ریخت

جام او زان باده ذوق انگیز شد

کام او زین شهد شکر ریز شد

هر گه ابسالش فرا یاد آمدی

وز فراق او به فریاد آمدی

چون بدانستی حکیم آن حال را

آفریدی صورت ابسال را

یک دو ساعت پیش چشمش داشتی

در دل او تخم تسکین کاشتی

یافتی تسکین چو آن رنج و الم

رفتی آن صورت به سر حد عدم

همت عارف چو گردد زورمند

هر چه خواهد آفریند بی گزند

لیک چون یکدم ازو غافل شود

صورت هستی ازو زایل شود

گاه گاهی چون سخن پرداختی

وصف زهره در میان انداختی

زهره گفتی شمع جمع انجم است

پیش او حسن همه خوبان گم است

گر جمال خویش را پیدا کند

آفتاب و ماه را شیدا کند

نیست از وی در غنا کس تیزتر

بزم عشرت را نشاط انگیزتر

گوش گردون پر نوای چنگ اوست

در سماع دایم از آهنگ اوست

چون سلامان گوش کردی این سخن

یافتی میلی به وی از خویشتن

این سخن چون بارها تکرار یافت

در درون آن میل را بسیار یافت

چون ز وی دریافت این معنی حکیم

کرد اندر زهره تأثیری عظیم

تا جمال خود تمام اظهار کرد

در دل و جان سلامان کار کرد

نقش ابسال از ضمیر او بشست

مهر روی زهره بر وی شد درست

حسن باقی دید و از فانی پرید

عیش باقی را ز فانی برگزید

بخش ۷۲ - بیعت دادن پادشاه ارکان دولت خود را با سلامان و تسلیم کردن تخت و تاج را به وی

افسر شاهی چه خوش سرمایه است

تخت سلطانی چه عالی پایه است

هر سری لایق به آن سرمایه نیست

هر قدم شایسته این پایه نیست

چرخ سا پایی سزد این پایه را

عرش سا فرقی شد این سرمایه را

چون سلامان از غم ابسال رست

دل به معشوق همایون فال بست

دامنش ز آلودگی ها پاک شد

همتش را روی در افلاک شد

تارک او گشت در خور تاج را

پای او تخت فلک معراج را

شاه یونان شهریاران را بخواند

سرکشان و تاجداران را بخواند

جشنی آنسان ساخت کز شاهنشهان

نیست در طی تواریخ جهان

بود هر لشکر کش و هر لشکری

حاضر آن جشن از هر کشوری

زان همه لشکرکش و لشکر که بود

با سلامان کرد بیعت هر که بود

جمله دل از سروری برداشتند

سر به طوق بندگی افراشتند

شه مرصع افسرش بر سر نهاد

تخت ملکش زیر پای از زر نهاد

هفت کشور را به وی تسلیم کرد

رسم لشکر داریش تعلیم کرد

کرد انشا در چنان هنگامه ای

از برای وی وصیتنامه ای

بر سر جمع آشکارا نی نهفت

صد گهر ز الماس فکرت سفت و گفت

بخش ۷۳ - وصیت کردن پادشاه سلامان را

لطف او مرهم نه هر سینه ریش

قهر او کینه کش هر ظلم کیش

نی بدی در سیرت و صورت ددی

پیش ارباب خرد نابخردی

چون سگ مسلخ همه آلودگی

خوی او ز آلودگی آسودگی

تا دهان خود بیالاید به خون

خواهد اندر ذبح گاوی را زبون

منهیی باید تو را هر سو به پای

راست بین و صدق ورز و نیک رای

تا رساند با تو پنهان از همه

داستان ظلم و احسان از همه

آن که باشد از وزیر اندر نفیر

پرسش او را میفکن با وزیر

همه به خود تفتیش کن آن حال را

ساز عالی پایه اقبال را

آن که بهر تو کفایت می کند

ظلم بر شهر و ولایت می کند

آن کفایت نی سعایت کردن است

هیمه دوزخ به هم آوردن است

کافی است آری و از وی دور نیست

کو کند آخر ده خود را دویست

خط کافی چون چنین وافر شود

نفس او طغیان کند کافر شود

هست پیش زیرکان ارجمند

حکم کافر بر مسلمان ناپسند

قصه کوته هر که ظلم آیین کند

وز پی دنیات ترک دین کند

نیست در گیتی ز وی نادانتری

کس نخورد از خصلت نادان بری

کار دین و دنیی خود را تمام

جز به دانایان میفکن والسلام

ای پسر ملک جهان جاوید نیست

بالغان را غایت امید نیست

پیشوا کن عقل دین اندوز را

مزرع فردا شناس امروز را

پیش ازان کاید به سر این کشتزار

دولت جاوید را تخمی بکار

هر عمل دارد به علمی احتیاج

کوشش از دانش همی گیرد رواج

آنچه خود دانی روش می کن بر آن

وانچه نی می پرس از دانشوران

هر چه می گیری و بیرون می دهی

بین که چون می گیری و چون می دهی

هر چه می گیری به حکم دین بگیر

نی به حکم مدبری دین ناپذیر

هر کجاگیری به حکم دین فره

آن فره را هم به حکم دین بده

کیسه مظلوم را خالی مکن

پایه ظالم به آن عالی مکن

آن فتد در فاقه و فقر شگرف

وین کند آن را به فسق و ظلم صرف

عاقبت این شیوه گردد شیونت

خم شود از بار هر دو گردنت

رو متاب از راههای مستقیم

کین بود دستور شاهان قدیم

او به دوزخ رفت تو در پی مرو

هیمه دوزخ به سان وی مشو

جهد کن تا هر خطا و هر خلل

گردد از عدلت به ضد خود بدل

نی که از تو عدل گیرد رنگ ظلم

خرد گردد جام عدل از سنگ ظلم

تو شبانی و رعیت چون رمه

در شبانی دور باش از دمدمه

در شبانی شیوه دیگر مگیر

وز شبانان قدر خود برتر مگیر

خود تو منصف شو چون نیکو مذهبان

چیست اصل کار گله با شبان

باید اندر گله سرهنگان تو را

بهر ضبط گله یکرنگان تو را

چون سگ گله تو را سر در کمند

لیک سگ بر گرگ نی بر گوسفند

بر رمه باشد بلای بس بزرگ

چون سگ درنده باشد یار گرگ

از وزیران نیست شاهان را گزیر

لیک دانا و امین باید وزیر

داند احوال ممالک را تمام

تا دهد بر صورت احسن نظام

باشد اندر ملک و مال شه امین

ناورد بر غیر حق خود کمین

زآنچه باشد قسمت شاه و حشم

از رعیت نی فزون گیرد نه کم

مهربانی بر همه خلق خدای

مشفقی بر حال مسکین و گدای

بخش ۷۴ - اشارت به آنکه مراد از این قصه صورت قصه نیست بلکه مقصود از آن معنی دیگر است که بیان کرده خواهد شد

باشد اندر صورت هر قصه ای

خرده بینان را ز معنی حصه ای

صورت این قصه چون اتمام یافت

بایدت از معنی آن کام یافت

وضع این را راهدانی کرده است

کو به سر کار راه آورده است

زان غرض نی قیل و قال ما و توست

بلکه کشف سر حال ما و توست

کیست از شاه و حکیم او را مراد

وان سلامان چون ز شه بی جفت زاد

کیست ابسال از سلامان کامیاب

چیست کوه آتش و دریای آب

چیست ملکی کان سلامان را رسید

چون وی از ابسال دامان را کشید

کیست زهره کآخر از وی دل ربود

زنگ ابسالش ز آیینه زدود

شرح اینها یک به یک از من شنو

پای تا سر گوش باش و هوش شو

بخش ۷۵ - در بیان آنکه مقصود از اینها که مذکور شد چیست

صانع بی چون چو عالم آفرید

عقل اول را مقدم آفرید

ده بود سلک عقول ای خرده دان

وان دهم باشد مؤثر در جهان

کارگر چون اوست در گیتی تمام

عقل فعالش ازان کردند نام

اوست در عالم مفیض خیر و شر

اوست در گیتی کفیل نفع و ضر

نیستش پیوند جسمانی و جسم

گنج او مستغنی آمد زین طلسم

او به ذات و فعل خود زینها جداست

کرد بی پیوند اینها هر چه خواست

روح انسان زاده تأثیر اوست

نفس حیوان سخره تدبیر اوست

زیر فرمان ویند اینها همه

غرق احسان ویند اینها همه

او شه فرمانده است و دیگران

زیر فرمان وی از فرمانبران

چون به نعت شاهی او آراسته ست

راهدان از شاه او را خواسته ست

بر جهان فیضی که از وی می رسد

بر وی از بالا پیاپی می رسد

پیش دانا راهدان بوالعجب

فیض بالا را حکیم آمد لقب

روح پاکش نفس گویا گشته اسم

زاده زین عقل است بی پیوند جسم

هست بی پیوندی جسمش مراد

آن که گفت این از پدر بی جفت زاد

زاده ای بس پاکدامان آمده ست

نام این زاده سلامان آمده ست

کیست ابسال این تن شهوت پرست

زیر احکام طبیعت گشته پست

تن به جان زنده ست و جان از تن مدام

گیرد از ادراک محسوسات کام

هر دو زان رو عاشق یکدیگرند

جز به جبر از صحبت هم نگذرند

چیست آن دریا که در وی بوده اند

وز وصال هم در او آسوده اند

بحر شهوت های حیوانیست آن

لجه لذات نفسانیست آن

عالمی در موج او مستغرقند

واندر استغراق او دور از حقند

چیست آن ابسال در صحبت قریب

وان سلامان ماند از وی بی نصیب

باشد آن تأثیر سن انحطاط

طی شدن آلات شهوت را بساط

کرده جا محبوب طبع اندر کنار

وآلت شهوت فرومانده ز کار

چیست آن میل سلامان سوی شاه

وان نهادن رو به تخت عز و جاه

میل لذت های عقلی کردن است

رو به دار الملک عقل آوردن است

چیست آن آتش ریاضت های سخت

تا طبیعت را زند آتش به رخت

سوخت زان آثار طبع و جان بماند

دامن از شهوات حیوانی فشاند

لیک چون عمری به آتش بود خوی

گه گهش درد فراق آمد به روی

زان حکیمش وصف حسن زهره گفت

کرد جانش را به مهر زهره جفت

تا به تدریج او به زهره آرمید

وز غم ابسال و عشق او رهید

چیست زهره آن کمالات بلند

کز وصول آن شود جان ارجمند

زان جمال عقل نورانی شود

پادشاه ملک انسانی شود

با تو گفتم مجمل این اسرار را

مختصر آوردم این گفتار را

گر مفصل بایدت فکری بکن

تا به تفصیل آید اسرار کهن

هم بر این اجمال کاری این خطاب

ختم شد والله اعلم باالصواب

بخش ۷۶ - خاتمه کتاب

جامی ای کرده بساط عمر طی

در خیال شعر بودن تا به کی

همچو خامه چند باشی خامکار

در سواد شعر پیچی نامه وار

موی تو شد در سیه کاری سفید

رو سفیدی زین هنر کم دار امید

زانچه گفتی وقت عذر آوردن است

ورد خود استغفرالله کردن است

وقف استغفار کن نفس و نفس

نفس را در این نفس هم آر و بس

ز آب استغفار چون شستی دهان

گو دعا و مدحت شاه جهان

مدح شاه کامران یعقوب بیگ

فیض باران آمد و من تشنه ریگ

ریگ تشنه کی شود از آب سیر

بر وداع او کجا باشد دلیر

چون بود سیری ازین آبم محال

بر دعا بهتر بود ختم مقال

عالم از فیض نوالش تازه شد

نوبت عدلش بلند آوازه شد

هر دمش جاه و جمالی تازه باد

مدت ملکش برون ز اندازه باد

تحفة‌الاحرار

بخش ۱ - آغاز : قبله همت خدای شناس

بخش ۲ - والتکلان فی جمیع الاحوال علی المهیمن المتعال

بخش ۳ - در ارداف تسمیه به تحمید که فاتحه کتاب مجید و فاتح ابواب مزید است

بخش ۴ - مناجات اول متضمن اشارت به شواهد جود و دلایل وجود حق سبحانه ما اعلی شأنه و اجلی برهانه

بخش ۵ - مناجات دوم متضمن اشارت به آنکه حقیقت حق وجود صرف است و هستی مطلق جل ذکره و عم بره

بخش ۶ - مناجات سیم متضمن اشارت به آنکه موجب غفلت آدمی از نور شهود او دوام فیض و استمرار وجود اوست و اگر فرضا یک لحظه آن فیض منقطع شدی همه کس بر آن معنی مطلع گشتی

بخش ۷ - مناجات چهارم در التجا و اعتصام به ذوالجلال والاکرام و طلب توفیق در تحقیق این مقصد و مرام

بخش ۸ - نعت اول منبی از تقدم حقیقت وی بر همه حقایق امکانی به حسب مرتبه و وجود روحانی صلی الله علیه و سلم

بخش ۹ - نعت دوم در صفت معراج که از آسمان رسالت وی پایه ایست بس بلند و از آفتاب جلالت وی سایه ایست بس ارجمند

بخش ۱۰ - نعت سیم منبی از بعض معجزات وی که از حد عد متجاوز است و نطاق نطق از احاطه به آن عاجز

بخش ۱۱ - نعت چهارم در اقتباس نور و التماس حضور آن حضرت صلی الله علیه و سلم

بخش ۱۲ - نعت پنجم در ادب ضراعت امیدواران و طلب شفاعت گناهکاران

بخش ۱۳ - در منقبت قطب الطریق غوث الخلایق خواجه بهاء الملة والدین محمد البخاری المعروف به نقشبند قدس الله تعالی سره

بخش ۱۴ - در دعای دولتخواهی جناب ارشاد پناهی خواجه ناصرالدین عبیدالله ادام الله تعالی ظلال ارشاده علی مفارق الطالبین الی یوم الدین

بخش ۱۵ - در فضیلت مطلق سخن که در فضیلت وی سخن مطلقا نیست

بخش ۱۶ - در فضیلت کلام موزون که هر نوع از آن بحریست مشحون به لآلی مکنون و جواهر گوناگون

بخش ۱۷ - در تنبیه سخنوران هنرپرور بر آنچه دربایست شعر است تا مقبول طباع و مطبوع اسماع افتد

بخش ۱۸ - در کشف پرده از حقیقت دل و در بیان آنکه دل در پهلوی صاحبدل دل شود

بخش ۱۹ - صحبت اول با پیر روشن ضمیر در تاریکی شب ظن و تخمین و رسیدن مرید به واسطه وی به دولت علم الیقین

بخش ۲۰ - صحبت دوم با پیر صاحب تمکین و روشن شدن چشم مرید به نور عین الیقین

بخش ۲۱ - صحبت سیم با پیر حقیقت بین و یافتن مرید گوهر مقصود از حقه حق الیقین

بخش ۲۲ - مقاله اول در آفرینش عالم که آینه جمال نمای اسماء و صفات آفریننده است سبحانه و تعالی

بخش ۲۳ - حکایت شیخ روزبهان قدس سره با بیوه ای که میوه دل خود را شیوه مستوری می آموخت

بخش ۲۴ - مقاله دوم در بیان آفرینش آدم که آیینه ذات و مظهر جمعیت اسماء و صفات آفریننده است سبحانه و تعالی

بخشِ ۲۵ - حکایتِ مسافرِ کنعانی که به‌رسمِ ارمغانی، آینه‌ای نورانی پیشِ روی یوسف (علیه‌السلام) نهاد

بخش ۲۶ - مقاله سیم در بیان آنکه آدمیت آدمی نه به صورت ماء و طین است بلکه به سعادت اسلام و دین است و اول ارکان این سعادت اقرار است به کلمتین شهادت

بخش ۲۷ - حکایت تیز بصری حسن بصری رضی الله عنه که نکته حکمت حجاج را در ظلمات ظلم او مشاهده نموده

بخش ۲۸ - مقاله چهارم در اقامت نمازهای پنجگانه که پنجه طاقت قوی پنجگان تاب مشقت داده اوست و جبین عزت گردن فرازان به خاک مذلت نهاده او

بخش ۲۹ - حکایت کشیدن پیکان از تیر راست رو کیش ولایت کرم الله تعالی وجهه در وقتی که از کشاکش کمان مجاهده بر نشان مشاهده افتاده بود

بخش ۳۰ - مقاله پنجم در اشارت به روزه رمضان که نوریست کثیرالفیضان هم روح را شمع انجمن افروز است و هم نفس را برق خرمن سوز

بخش ۳۱ - حکایت زشت رویی که خریدار کور یافته بود و وجه ناسره خود را در پیش وی می ستود

بخش ۳۲ - مقاله ششم در اشارت به زکات که سرمایه بالش مال و مالش نفس بخل سگال است

بخش ۳۳ - حکایت آن صاحب کرم که بر همیان درم از رشته تدبیر پندگویان بند نهاد

بخش ۳۴ - مقاله هفتم در اشارت به زیارت بیت الله الحرام که به وادی تگ و پویش در پس هر سنگی سرهنگی سر نهاده و در بوادی جست و جویش در هر بن خاری گرفتاری از پای درافتاده

بخش ۳۵ - حکایت علی بن موفق قدس سره و مناجات وی با حضرت حق جل و علا

بخش ۳۶ - مقاله هشتم در اشارت به عزلت مشتمل بر عزت که بی «عین » علم زلت است و بی «زای » زهد علت

بخش ۳۷ - حکایت زنده دلی که با مردگان انس گرفته بود و از زندگان فرار می نمود

بخش ۳۸ - مقاله نهم در اشارت به صمت که سرمایه نجات و پیرایه رفع درجات است

بخش ۳۹ - حکایت کشفی که به بال بطان پریدن آغاز نهاد و به یک سخن ناجایگاه از اوج هوا به حضیض خاک افتاد

بخش ۴۰ - مقاله دهم در اشارت به سهر که نشانه هوشیاری و علامت بخت بیداریست

بخش ۴۱ - حکایت عارف دل بیدار شب زنده دار : عارفی از ظلمت شب نور یاب

بخش ۴۲ - مقاله یازدهم در نشان دادن از حال صوفیان که نشان ایشان بی نشانی است و زندگانی ایشان در جان فشانی

بخش ۴۳ - حکایت صوفیی که در سماع غنای مغنیه خرقه فقر از سر برکشید و از لجه بی آرام بحر حقیقت به ساحت ساحل مجاز آرمید

بخش ۴۴ - مقاله دوازدهم در شرح حال علمای از عمل دور و سف های به جهل و جدل مغرور

بخش ۴۵ - حکایت آن عالم در چاه افتاده که دست به شاگرد خود نداد تا جزای آخرت از دست ندهد

بخش ۴۶ - مقاله سیزدهم در مخاطبه سلاطین که اگر بر دیگران می تابند آسمان عدل را چشمه آفتابند و اگر همه گرد خود می گردند طوفان ظلم را گرداب

بخش ۴۷ - حکایت عمر عبدالعزیز که در همه عمر عزیز از افسر عین عدالت سربلند بود و از حلقه میم مروت کمربند

بخش ۴۸ - مقاله چهاردهم در اشارت به حال وزیران و دبیران که رقم عدالت و ظلم بر صفحات ایام از رشحات اقلام ایشان است

بخش ۴۹ - حکایت درازدستی که دست وی به بریدن از قلم وزارت کوتاه نشد

بخش ۵۰ - مقاله پانزدهم در تنبیه آنان که صبح شیب از شب شباب ایشان دمیده است و در آن صبحگاهی نسیم آگاهی به مشام ایشان نرسیده

بخش ۵۱ - حکایت سرد شدن پیر سفید موی از نفس آن خورشید گرم خوی که با زلف شبرنگ دم از صبح سفید مویی زد

بخش ۵۲ - مقاله شانزدهم در شرح حال نو رسیدگان غره به عهد جوانی که غره ماه عیش و کامرانی است

بخش ۵۳ - حکایت زاغی که چند روز در قفای کبکی دوید و از رفتار خود بازمانده به وی نرسید

بخش ۵۴ - مقاله هفدهم در اشارت به حسن خوبان و جمال محبوبان که دلفریب ترین گل این بهارستانند و ناشکیب ترین نقش این نگارستان

بخش ۵۵ - حکایت زنگی که روی خود را در آیینه بی زنگ دید و به عکس روی خود آیینه را نپسندید

بخش ۵۶ - مقاله هژدهم در اشارت به عشق که شور آن نمک خوان جگرخواران است و جراحت آن راحت جان دلفگاران

بخش ۵۷ - حکایت عاشقی که در حضور معشوق به قصد دیگری دیده گشاد و بدان کج نظری از نظر معشوق افتاد

بخش ۵۸ - مقاله نوزدهم در حسب حال خام طمعانی که از شعر شعر دامی بر ساخته اند و در دست و پای هر پخته و خامی انداخته

بخش ۵۹ - حکایت مدح گفتن لاغری شاعر خواجه را که بر وی لباس آسودگی از فربهی تنگ آمده بود

بخش ۶۰ - مقاله بیستم در پند دادن فرزند ارجمند که در بستان طفولیت به نبات حسن پرورده باد و در بستان بلاغت به نهایت کمال پی آورده

بخش ۶۱ - حکایت پیر هشیار با مرید فراموشکار : ساده مریدی ز جهان شسته دست

بخش ۶۲ - ختم خطاب و خاتمه کتاب : خامه چو بر موجب جف القلم

بخش ۱ - آغاز

قبله همت خدای شناس

هست بر نعمت خدای سپاس

خاصه بر نعمتی که دیر بقاست

در جهان تا جهان به جاست به جاست

چیست آن نکته های هوشیاران

نظم و نثر بدیع گفتاران

نیست شغلی پس از سپاس خدای

بهتر از نعت خواجه دو سرای

آن که بی پرده در نشیمن راز

سخن از وی به پایه اعجاز

ای خوش آن صافی دل انصاف جوی

کش بود در شیوه انصاف روی

در جهان بر هر چه اندازد نظر

عیب را بگذارد و بیند هنر

بخش ۲ - والتکلان فی جمیع الاحوال علی المهیمن المتعال

بسم الله الرحمن الرحیم

هست صلای سر خوان کریم

فیض کرم خوان سخن ساز کرد

پرده ز دستان کهن باز کرد

بانگ صریر از قلم سحر کار

خاست که بسم الله دستی بیار

مایده تازه برون آمده ست

چاشنیی گیر که چون آمده ست

ور نچشی نکهت آن بس تو را

بوی خوشش طعمه جان بس تو را

خاک به اینجا همه جان های پاک

بو که فتد ریزه این خوان به خاک

هر که بود بر سر این خوان رهش

به بود آغاز ز بسم اللهش

دیو که غارتگر این مرحله ست

بسملش از خنجر این بسمله ست

«بی » که ز پی «سین » بودش زین خطاب

چون سر پستانست ز ام الکتاب

تا تو ز پستانش شوی طفل وش

بهر غذای دل و جان شیر کش

بسم شده هر دو ز ترکیب «میم »

گفته بسم حرز تو از تیغ بیم

شکل چمن بین که به رحمن در است

کز چمن خلد نشان آور است

مژده دهد کز خط عنبر سرشت

بسمله باشد چمنی از بهشت

«با» که دو باشد دری آمد دو لخت

مدخل آن باغ سعادت درخت

«سین » وی از باد پر جبرئیل

سلسله بسته به رخ سلسبیل

چشم گشا چشمه هر «میم » بین

جاری از آن چشمه تسنیم بین

هر «الف » از وی شجری میوه ناک

میوه آن معرفت ذات پاک

طره حور است در او «لام »ها

بهر دل دیده وران دام ها

«ها» چو دو حلقه ست پی صید دل

گشته ازان طره به هم متصل

«را» که بود غایت سور و سرور

زو رسدت دست به دامان حور

«حا» که بهشتست اشارت نما

بهر بهشتست اشارت به ما

«نون » کالفش پای بود «میم » فرق

ماهی کوثر که در آبست غرق

«یا» که دهد یاد ز یای ندا

می زندت بانگ که این سو بیا

نه به تأمل قدم اهتمام

خوش بگذر بر چمن این کلام

کآیتی آمد ز سور مختصر

درج در او سر بسی از صور

صورت یاسین بود آن «یا» و «سین »

در رقمش از همه بالا نشین

نعت نخستینش به خوشتر بیان

می دهد از سوره رحمن نشان

کرده معلم گه تعلیم او

فهم حوامیم ز حامیم او

بر سر «را» بین دو الف لام را

داده نشان از دو الف لام را

از پی نونش الف اندر رقم

پرده گشا گشته ز نون و القلم

سطر حروفش ز بیاض و سواد

داده ات از نور و دخانست یاد

فتحه آن فاتح گنج ازل

کسره آن کاسر کأس امل

صورت جزمش که بود حلقه وار

گوش خرد دایم ازو حلقه دار

شانه تشدید که بر «لام » و «را»ست

تاج سر هدهد راه هدی ست

نقطه «بی » پست ز ارباب راز

تخم امید است به خاک نیاز

نقطه نونش پی دفع گزند

بر سر نار است نهاده سپند

وان دوی دیگر شده چون مردمک

نور ده دیده ملک و ملک

نوزده حرف ست به وقت شمار

فیض رسانیده به هژده هزار

وصف رحیم است شده ختم آن

صورت ختم آمده در وی عیان

این دو دلیل است که از کردگار

فیض رحیم است بود ختم کار

بخش ۳ - در ارداف تسمیه به تحمید که فاتحه کتاب مجید و فاتح ابواب مزید است

آنچه نگارد پی این خوش رقم

بر سر هر نامه دبیر قلم

حمد خداییست که از کلک کن

بر ورق باد نویسد سخن

چون رقم او بود این تازه حرف

جز به ثنایش نتوان کرد صرف

لیک ثنایش ز بیان برتر است

هر چه زبان گوید ازان برتر است

نطق و ثنایش چه تمناست این

عقل و تمناش چه سوداست این

نیست سخن جز گرهی چند سست

طبع سخنور زده بر باد چست

هیچ گشادی نبود در گره

گر نشود کار به آن بند به

صد گره از رشته پر تاب و پیچ

گر بگشایند در آن نیست هیچ

عقل درین عقده ز خود گشته گم

کرده درین فکر سر رشته گم

رشته فکرش که سزد پر گهر

پر بود اینجا ز گره سر به سر

می دهد این رشته ز سبحه نشان

صد گره افتاده در او مهره سان

عقل گرفته به کفش سبحه وار

عاجزی خویش کند زان شمار

آنکه نه دم می زند از عجز کیست

غایت این کار بجز عجز چیست

عجز به از هر دل دانا که هست

بر در آن حی توانا که هست

مرسله بند گهر کان جود

سلسله پیوند نظام وجود

غره فروز سحر خاکیان

مشعله سوز شب افلاکیان

خوان کرامت نه آیندگان

گنج سلامت ده پایندگان

چشمه کن قله قاف قدم

نایژه پرداز شکاف قلم

روز برآرنده شبهای تار

کارگزارنده مردان کار

واهب هر مایه که سودیش هست

قبله هر سر که سجودیش هست

دایره ساز سپر آفتاب

تیرگر باد و زره باف آب

عیب نهان دار هنر پروران

عذر پذیرنده عذر آوران

آب زن آتش سودای عقل

تاب ده دست تمنای عقل

صیقلی صاف ضمیران پاک

صیرفی گنج پذیران خاک

سر شکن خامه تدبیرها

خامه کش نامه تقصیرها

ایمنی وقت هراسندگان

روشنی حال شناسندگان

تازه کن جان به نسیم حیات

کارگر کارگه کائنات

ساخت چو صنعش قلم از «کاف » و «نون »

شد به هزاران رقمش رهنمون

سطر نخست از ورق این سواد

قدس نژادان تجرد نهاد

مایه ایشان ز هیولا بری

پایه ایشان ز صور برتری

جیب بقاشان ز فنا سوده نی

دامنشان ز آب و گل آلوده نی

جنبش ایشان به هنرهای خاص

از کشش چنگ طبیعت خلاص

ناشده اقلیم دوام و ثبات

تنگ بر ایشان ز حدود و جهات

سطر دوم نه فلک لاجورد

گرد یکی نقطه همه تیز گرد

کوشش ایشان به پیام سروش

گردش ایشان ز سر عقل و هوش

برده به چوگان ارادت همه

گوی ز میدان سعادت همه

بلکه به رقص آمده صوفی وشند

دایم ازین رقص چو صوفی خوشند

داده به هر دور ز ادوارشان

نور دگر واهب انوارشان

سطر سوم نیست بجز چار حرف

درج به هر چار رموز شگرف

هر چه بود در خم طاق سپهر

جمله ازین چار نموده ست چهر

قدرتش آن را به هم آمیخته ست

هر دم ازان نقش نو انگیخته ست

نقش نخستین چه بود زان جماد

کز حرکت بر در او ایستاد

کوه نشسته به مقام وقار

یافته در قعده طاعت قرار

کان که بود خازن گنجینه اش

ساخته پر لعل و گهر سینه اش

هر گهری دیده رواجی دگر

گشته فروزنده تاجی دگر

نوبت ازین پس به نبات آمده

چابک و شیرین حرکات آمده

بر زده از روزنه خاک سر

برده به یکچند بر افلاک سر

چتر برافراخته از برگ و شاخ

ساخته بر سایه نشین جا فراخ

کاه فشانده ز شکوفه درم

گاه ز میوه شده خوان کرم

جنبش حیوان شده بعد از نبات

گشته روان در گلش آب حیات

از ره حس برده ز مقصود بوی

پویه کنان کرده به مقصود روی

با دل خواهنده ز جا خاسته

رفته به هر جا که دلش خواسته

خاتمه این همه هست آدمی

یافته زو کار جهان محکمی

اول فکر آخر کار آمده

فکر کن و کارگزار آمده

بر کفش از عقل نهاده چراغ

داده ز هر شمع و چراغش فراغ

کارکنان داده به عقل از حواس

گشته به هر مقصد ازان ره شناس

باصره را داده به بینش نوید

راه نموده به سیاه و سپید

سامعه را کرده به بیرون دو در

تا ز چپ و راست نیوشد خبر

ذایقه را داده به روی زبان

کام ز شیرینی و شور جهان

لامسه را نقد نهاده به مشت

گنج شناسایی نرم و درشت

شامه را از گل و ریحان باغ

ساخته چون غنچه معطر دماغ

بر تنش این پنج حس ظاهرند

پنج دگر کارگر اندر سرند

کارکنان خردند این همه

بهر خرد نامزدند این همه

تا به مددگاری ایشان خرد

پی به شناسایی مبدع برد

چست ببندد کمر بندگی

بندگیی مایه صد زندگی

زندگیی مدت آن لایزال

در کنف عاطفت ذوالجلال

جامی اگر زنده دلی بنده باش

بنده این زنده پاینده باش

بندگیش زندگی آمد تمام

زندگی این باشد و بس والسلام

بخش ۴ - مناجات اول متضمن اشارت به شواهد جود و دلایل وجود حق سبحانه ما اعلی شأنه و اجلی برهانه

ای صفت خاص تو واجب به ذات

بسته به تو سلسله ممکنات

گر نرسد قافله بر قافله

فیض تو در هم درد این سلسله

کون و مکان شاهد جود تواند

حجت اثبات وجود تواند

دایره چرخ مدار از تو یافت

مرحله خاک قرار از تو یافت

کیسه پر لعل و زر کان که هست

قدرت تو بر کمر کوه بست

در سخن را که گره کرده ای

در صدف سینه تو پرورده ای

عرصه گیتی که بود باغسان

تربیت لطف تواش باغبان

چشمه مهرست گل اصفرش

گوی فلک غنچه نیلوفرش

طاسچه نرگس او دور ماه

جلوه گه نسترنش صبحگاه

شاخ شکوفه است ثریا در او

سرخ شفق لاله حمرا در او

سوسن آزاد وی آزادگان

سبزه به زیر قدم افتادگان

سرو وی آن سایه ور سربلند

کآمده از دست تهی بهره مند

آنست بنفشه که ز چرخ درشت

جامه کبود آمده و کوژپشت

شاخ گلش قامت شوخان شنگ

غنچه او خون شده دلهای تنگ

بلبل آن طبع سخن پروران

در چمن نطق زبان آوران

این همه آثار که نادر نماست

بر صفت هستی قادر گواست

رو به تو آریم که قادر تویی

نظم کن سلک نوادر تویی

باغ نشان گر ندهد زیب باغ

باغ شود بر دل نظاره داغ

ور دهدش جلوه به هر زیوری

هر ورقی باشد ازان دفتری

ثبت در او قاعده هستیش

در هنر خویش سبک دستیش

رنگرز باغ تویی باغ ما

کارگه صنعت صباغ ما

همچو گلیم از تو شده سرخ روی

رنگرزی های تو را شرح گوی

تیغ زبان آخته چون سوسنیم

تیغ شناسایی تو می زنیم

بودی و این باغ دل افروز نی

باشی و میدان شب و روز نی

بحر بقایی تو و باقی سراب

منک المبداء و الیک المآب

بخش ۵ - مناجات دوم متضمن اشارت به آنکه حقیقت حق وجود صرف است و هستی مطلق جل ذکره و عم بره

ای علم هستی ما با تو پست

نیست به خود هست به تو هر چه هست

ذات تو هم هستی و هم هست کن

هست کن عالم نوی و کهن

هست تویی هستی مطلق تویی

هست که هستی بود الحق تویی

هر چه نه هستی به سرای مجاز

باشدش البته به هستی نیاز

آنچه نه محتاج به کس هستی است

بر همه کس زانش زبردستی است

نام و نشانت نه و دامن کشان

می گذری بر همه نام و نشان

پست و بلند از کرمت بهره مند

با تو یکی نسبت پست و بلند

با همه چون جان به تن آمیزناک

پاک ز آلایش ناپاک و پاک

چشم مشبه ز جمال تو کور

عقل منزه ز کمال تو دور

ناقه تنزیه چو تنها فتاد

پای ز معموره به صحرا نهاد

حادی تشبیه چو محمل براند

رفت به معموره و در گل بماند

ای ز تو معموره و صحرا همه

بود تو هم بی همه هم با همه

در تو نیند این دو صفت جز به هم

چون ننمایند تجاوز به هم

هست ز تنزیه تو تشبیه تو

نیست جز این غایت تنزیه تو

نور بسیطی و غباریت نی

بحر محیطی و کناریت نی

نیست کناریت ولی صد هزار

گوهرت از موج فتد بر کنار

موج تو بود آن که شدی جلوه گر

در خود و بر خود به هزاران صور

در تتق ذات تو هر سر که بود

روی در آیینه علمت نمود

صورتشان عکس نما شد ز ذات

ذات ز تکرار صور شد ذوات

انجمن جمع همه عالم است

رونق آن انجمن از آدم است

با تو خود آدم که و عالم کدام

نیست ز غیر تو نشان غیر نام

گرچه نمایند بسی غیر تو

نیست درین عرصه کسی غیر تو

کیست به پیدایی تو در جهان

مانده ز پیدایی خویشی نهان

تو همه جا حاضر و من جا به جای

می زنم اندر طبلت دست و پای

چون فتم از پای مرا دستگیر

انت نصیری و الیک المصیر

بخش ۶ - مناجات سیم متضمن اشارت به آنکه موجب غفلت آدمی از نور شهود او دوام فیض و استمرار وجود اوست و اگر فرضا یک لحظه آن فیض منقطع شدی همه کس بر آن معنی مطلع گشتی

ای ز وجود تو نمود همه

جود تو سرمایه بود همه

مبدع نوی و کهن ما تویی

هست کن و نیست کن ما تویی

کارگرانند درین کارگاه

ز آتش لا سوخته در لااله

نیست ز لا مخلصی الا تو را

حکم تبارک و تعالی تو را

فیض نوالت چو پیاپی رسد

کس به شناسایی آن کی رسد

در خم این دایره هزل و جد

ضد متبین نشود جز به ضد

از عدم انوار قدم بازگیر

از رقم لوح قلم بازگیر

سبحه بکش از کف روحانیان

رخنه فکن در صف نورانیان

از سر کرسی بفکن عرش را

خوان پی کرسی نهیش فرش را

پایه کرسی به زمین بر فرو

گرد مذلت بنشین گو بر او

زلزله در گنبد اخضر فکن

یک دو سه قاروره به هم در شکن

منطقه بگشا ز میان فلک

تیر بیفکن ز کمان فلک

بازگشا عقد ثریا ز هم

ساز جدا پیکر جوزا ز هم

گاو چرا خورده این مرغزار

شیر جهان خوار فنا را سپار

قطع کن از داس اجل خوشه اش

ساز پی راه فنا توشه اش

باغ عناصر که زمینش خوش است

آب گوارنده هوا دلکش است

هست گلی رسته در او آتشین

غنچه آن گلشن چرخ برین

یار بر این باغ ز انجم تگرگ

در هم و بر هم شکنش شاخ و برگ

خاصترین میوه آن کادمیست

لذتش از چاشنی محرمیست

پخته و خامش همه بر خاک ریز

بر سرش از باد اجل خاک بیز

تا همه دانند که صانع تویی

مبدع این جمله بدایع تویی

هستی و پایندگی از توست و بس

مردگی و زندگی از توست و بس

جز تو کسی نیست به ملک قدم

کز لمن الملک فرازد علم

جامی اگر نیست ز بخت نژند

چون علم خسرویش سربلند

از علم فقر بلندیش ده

زیر علم سایه پسندیش ده

بخش ۷ - مناجات چهارم در التجا و اعتصام به ذوالجلال والاکرام و طلب توفیق در تحقیق این مقصد و مرام

ای ز کرم چاره گر کارها

مرهم راحت نه آزارها

روشنی دیده بینندگان

پردگی پرده نشینندگان

عقده گشاینده هر مشکلی

قبله نماینده هر مقبلی

توشه نه گوشه نشینان پاک

خوشه ده دانه فشانان خاک

بازوی تأیید هنرپیشگان

قبله توحید یک اندیشگان

شانه زن زلف عروس بهار

مرسله بند گلوی شاخسار

از نم لطفی که هوا ریخته

عقد در از گوش گل آویخته

در دل محرم ز جمالت چراغ

سیه محروم ز تو داغ داغ

طاعت تو نغزترین پیشه ای

فکرت تو مغز هر اندیشه ای

پای طلب راه گذار از تو یافت

دست توان قوت کار از تو یافت

بلکه تویی کارگر راستین

دست همه دست تو را آستین

تا نکنی تو نتوانیم ما

گر ندهی تو چه ستانیم ما

نیست درین کارگاه گیر و دار

جز تو کسی کاید ازو هیچ کار

روی عبادت به تو آریم و بس

چشم عنایت ز تو داریم و بس

در کف ما مشعل توفیق نه

ره به نهانخانه تحقیق ده

اهل دل از نظم چو محفل نهند

باده راز از قدح دل دهند

رشحی ازان باده به جامی رسان

رونق نظمش به نظامی رسان

پست چو خاکست بریز از نوش

جرعه ای از بزمگه خسروش

قافیه آنجا که نظامی نواست

بر گذر قافیه جامی سزاست

بر سر خسرو که بلند افسر است

از کف درویش گلی در خور است

این نفس از همت دون من است

وین هوس از طبع زبون من است

ورنه از آنجا که کرم های توست

کی بودم رشته امید سست

صد چو نظامی و چو خسرو هزار

شایدم از جام سخن جرعه خوار

بر همه در شعر بلندیم بخش

مرتبه شرع پسندیم بخش

پایه نظمم ز همه بگذران

خاصه به نعت سر پیغمبران

بخش ۸ - نعت اول منبی از تقدم حقیقت وی بر همه حقایق امکانی به حسب مرتبه و وجود روحانی صلی الله علیه و سلم

اختر برج شرف کاینات

گوهر درج صدف کاینات

جنبش اول ز محیط قدم

سلسله جنبان وجود از عدم

کلک عنایت چو رقم ساز کرد

از همه پیش این رقم آغاز کرد

مطلع دیباچه این ابجد است

پیشترین حرف که در احمد است

نقطه وحدت چو قد افراخته

از پی احمد الفی ساخته

کرده چو قطر آن الف مستقیم

دایره غیب هویت دو نیم

نیمی از آن قوس جهان قدم

قوس دگر ممکن رو در عدم

بر هدف انداخته از دست پاک

زین دو کمان تیر زهی شست پاک

صدرنشین اوست درین پیشگاه

کنت نبیا بود آن را گواه

بود ز رخ شمع نبوت فروز

آب ندیده گل آدم هنوز

رفعت ازو منبر افلاک را

رونق ازو خطبه لولاک را

جز پی آن شاه رسالت مآب

چرخ نزد خیمه زرین طناب

جز پی آن شمع هدایت پناه

ماه نشد قبه این بارگاه

تا نه فروغ از رخش اندوختند

مشعله مهر نیفروختند

تا نه نظر بر قدش انداختند

قایمه عرش نیفراختند

خنده او جان به جهان در دمید

منصب احیا به مسیحا رسید

برق وی از وادی موسی بجست

لمعه نور آمد از آنش به دست

قامت طوبی ز قدش سایه ایست

سدره ز کاخ شرفش پایه ایست

رشحه جام کرمش سلسبیل

مرغ هوای حرمش جبرئیل

نور مبین ناصیه پاک او

حبل متین حلقه فتراک او

تا زندش در خم فتراک دست

عرش برین بر سر کرسی نشست

او چه خور و صبح ویست آفتاب

صبح ز خورشید بود نور یاب

گر نه فروغی ز رخش تافتی

صبح وی این نور کجا یافتی

هست درین دایره رسمی درست

تابش مهر از پس و صبح از نخست

نورفشان اوست چه پیش و چه پس

منبع انوار همین اوست بس

جامی از آلایش خود دور باش

ذره صفت غرقه این نور باش

بخش ۹ - نعت دوم در صفت معراج که از آسمان رسالت وی پایه ایست بس بلند و از آفتاب جلالت وی سایه ایست بس ارجمند

یک شبی از صبح دل افروزتر

وز شب و روز همه فیروزتر

طره او نافه دولت گشای

غره او نور سعادت فزای

بارقه لطف درافشان در او

ابر عنایت گهر افشان در او

خواجه که آمد دو جهان بنده اش

کرد مدد دولت پاینده اش

عشق رگ جانش کشیدن گرفت

دل پی جانانش طپیدن گرفت

بر مژه از اشک ره خواب زد

راه طلب از ز سرشک آب زد

چون نم آن ابر کرامت نثار

باز نشاند از ره مقصد غبار

قاصدی از کشور نورانیان

پاک ز آلایش ظلمانیان

آمد و آورد براقی چو برق

پیکری از نور قدم تا به فرق

اوج سپر همچو شهاب اشهبی

چرخ ممر همچو قمر کوکبی

رفتن او جستن تیر از کمان

جستن او حجت طی مکان

پیش نرفته نظر از گام او

بود به هم جنبش و آرام او

گفت که ای ساقی ابرار خیز

جرعه بر این گنبد دوار ریز

ساخته ای عرش برین فرش را

فرش قدم کن چو زمین عرش را

راهرو راسترو «ماغوی »

رهبر روشن نظر «ماطغی »

خلعت اسری به برانداخته

جامه شب رفتن ازان ساخته

پای درآورد به پشت براق

خواند بر آفاق که هذا فراق

تافت ز بیت الحرم او را لگام

زد به طواف حرم قدس گام

بود ازو گام نهادن همان

در حرم قدس ستادن همان

باز از آنجا کمر عزم جست

روی سفر کرد به قصر نخست

شد به در خانه ماه آفتاب

یافت به یک حلقه زدن فتح باب

رفت در آن خانه به صد عز و ناز

خانه نشینان به هزاران نیاز

سجده کنان بوسه به پایش زدند

طبل دعا کوس ثنایش زدند

کای به درت ملک و ملک ملتجی

جئت الینا و لنعم المجی

آمدی و آمدنت بس خوش است

دیدن روی تو عجب دلکش است

خاک رهت بر سر ما تاج باد

هر شب عمرت شب معراج باد

خانه به خانه به همین رسم و راه

سایه طوبی شدش آرامگاه

باز برافراخت از آنجا لوا

رو به سراپرده «ثم استوی »

همنفسش زد نفس «لو دنوت »

زو شرف همنفسی گشت فوت

پای ازان پایه فراتر نهاد

عرش به زیر قدمش سر نهاد

خرقه تن را ز تن جان فکند

بر کتفش خلعت احسان فکند

آن که ازین خرقه مجرد شده

جاذبه شوق یکی صد شده

خیمه برون زد ز حدود و جهات

پرده او شد تتق نور ذات

تیرگی هست ازو دور گشت

پردگی پرده آن نور گشت

کیست کزان پرده شود پرده ساز

زمزمه ای گوید ازان پرده باز

هست ز پرده بدر این گفت و گوی

به که شود مختصر این گفت و گوی

خواجه در آن پرده چو دید آنچه دید

وانچه نیاید به زبان هم شنید

یافت اجازت که ز اقلیم راز

راحله راند به حریم مجاز

کرد گذر بر صف افلاکیان

شد ز تواضع شرف خاکیان

آمد و بر ریگ حرم بسترش

گرم هنوز از تن جان پرورش

چون طلبیدند ازان گنج پاک

بهره خود خانه خرابان خاک

در دل هر خانه خرابی که خواست

ریخت نصیبی به نصابی که خواست

بود به یک لحظه در آن نیمه شب

آمدن و رفتن او ای عجب

بود بلی نور زمین و آسمان

در سفر نور نگنجد زمان

عالم ازان نور بود مستنیر

دست بزن جامی و دامانش گیر

بو که از آنجا به ضیایی رسی

راه بیابی و به جایی رسی

بخش ۱۰ - نعت سیم منبی از بعض معجزات وی که از حد عد متجاوز است و نطاق نطق از احاطه به آن عاجز

ای ز تو شق خرقه ماه منیر

پیش تو مهر آمده فرمان پذیر

قصر نبوت به تو چون شد بلند

کسر به مقصوره کسری فکند

چتر فرازنده فرقت سحاب

سایه نشین چتر تو را آفتاب

سایه ندیدت به زمین هیچ کس

نور بود سایه خورشید و بس

جانت ز آلایش تن پاک بود

سایه نینداخت بر این خاک تود

دیده تو هم ز پس و هم ز پیش

دیده چو چشم همه عالم ز پیش

روحی و غایب نه ز تو هیچ سوی

در نظرت هست یکی پشت و روی

شمعی و نور از تو رسد جمع را

پشتی و رویی نبود شمع را

سنگ سیه در کف تو سبحه سنج

دل سیهان را شده آن سبحه رنج

بحر کرم موج زن از مشت تو

مقسم آن فرجه انگشت تو

گرسنه و تشنه هزاران هزار

گشته ازان جرعه کش و لقمه خوار

نخل که بودش به زمین سخت پای

جست به فرموده امرت ز جای

کرد به هر سو که تو خواندی خرام

ساخت به هر جا که تو گفتی مقام

بر در غاری که گذار تو بود

وز طلب خصم حصار تو بود

پرده چرا بافت یکی جانور

بیضه برای چه نهاد آن دگر

تا نرسد زخمی از اهل خلاف

آمدت این بیضه گر آن درع باف

مایده کان نیم شبیت آمده

روزیی از خوان «ابیت » آمده

«یطعمنی » طعمه و «یسقینی » آب

اینت گوارنده طعام و شراب

چون لب تو لقمه ز بزغاله کرد

لقمه به زیر لب تو ناله کرد

گفت که آلوده به زهرم مخور

گرچه برد تلخی زهر این شکر

قبضه ریگی که فشاندی ز کف

شد بصر بی بصرانش هدف

سرمه صفت نور بصر را کفیل

بود که شد در نظر خصم میل

جامی عاجز که نواساز توست

بسته لب از نکته اعجاز توست

گرچه گهروار چو تیغ آمده ست

بلکه گهربار چو میغ آمده ست

خواست به نعتت گهری تابناک

ریخت ز رویش خوی خجلت به خاک

بخش ۱۱ - نعت چهارم در اقتباس نور و التماس حضور آن حضرت صلی الله علیه و سلم

ای به سرا پرده یثرب به خواب

خیز که شد مشرق و مغرب خراب

رفته ز دستیم برون کن ز برد

دستی و بنمای یکی دستبرد

توبه ده از سرکشی ایام را

باز خر از ناخوشی اسلام را

مهد مسیح از فلک آور به زیر

رایت مهدی به فلک زن دلیر

کاله دجال بنه بر خرش

رو به بیابان عدم ده سرش

افسر ملک از سر دونان بکش

دامن دولت ز زبونان بکش

باز پسان را فکن از پیشگاه

داد ستم کش ز ستم کیش خواه

خامه مفتی که چو انگشت آز

شد ز پی لقمه ربایی دراز

دست سیاست بکش و بشکنش

همچو نی اندر بن ناخن زنش

واعظ پر گو که به پستیست بند

پایه خود کرده ز منبر بلند

چون نه بزرگ است ز شرعش سخن

منبر او بر سر او خرد کن

صومعه را قاعده تازه نه

رخت خرابات به دروازه نه

بدعتیان را ره سنت نمای

عزلتیان را در عزت گشای

خرقه تزویر به صد پاره کن

جان مزور ز تن آواره کن

شعله فکن خرمن ابلیس را

مهره شکن سبحه تلبیس را

گنج تو در خاک نهان دیر ماند

نور تو غایب ز جهان دیر ماند

پرتو روی تو که هست آفتاب

بود ازو کشور دین نور یاب

برق فراقت چو جهانسوز شد

مشعل یارانت شب افروز شد

مشعلشان چرخ چو بی نور کرد

صبح هدی را شب دیجور کرد

ظلمت بدعت همه عالم گرفت

بلکه جهان جامه ماتم گرفت

کاش فتد ز اوج عروجت رجوع

باز کند نور جمالت طلوع

دیده عالم به تو روشن شود

گلخن گیتی ز تو گلشن شود

دولتیان از تو علم برکشند

ظلمتیان رو به عدم در کشند

جامی از آنجا که هوادار توست

روی تو نادیده گرفتار توست

گر لب جانبخش تو فرمان دهد

بر قدمت سر نهد و جان دهد

بخش ۱۲ - نعت پنجم در ادب ضراعت امیدواران و طلب شفاعت گناهکاران

ای عربی نسبت امی لقب

بنده تو هم عجم و هم عرب

رشک خوری تافته از اوج ناز

مغرب تو یثرب و مشرق حجاز

گرد سرت ابطحی و یثربی

خاک درت مشرقی و مغربی

تیغ عرب زن که فصاحت تو راست

صید عجم کن که ملاحت تو راست

گر به قلم غالیه سا نیستی

یا به خط انگشت نما نیستی

صبح تو گو دود چراغی مدار

باغ تو گو پای کلاغی مدار

چون ز تو خوانند و نویسند هم

گر تو نخوانی ننویسی چه غم

از تو سیه راست سفیدی امید

به که سیاهی ننهی بر سفید

خواندنت این بس که سخن رانده ای

دور روان را به خدا خوانده ای

گوش جهان گاه خدا خوانیت

درج گهر شد ز سخنرانیت

گر شبهی ماند ازین درج دور

یا شرری ندهد ازین برج نور

زان نسزد تهمتی این درج را

زان نرسد ظلمتی این برج را

لعل لبت چون شکر افشان کند

کشور جان را شکرستان کند

طوطی طبعم که ثناخوان توست

در هوس یک شکر افشان توست

خار جفا ریخت به راهم گناه

لب بگشا عذر گناهم بخواه

تا که کنم تازه ثناخوانیی

ای شکرستان شکر افشانیی

تا فتد این بار ز گردن مرا

بوی رهایی رسد از من مرا

رسته ز خود بوسه به خاکت دهم

رو به در روضه پاکت نهم

خاطر گویا و زبانی خموش

از دل پر جوش برآرم خروش

گویمت ای خواجه فقیریم بین

عجز و نگونساری و پیریم بین

شد الفم لام ز غم های ژرف

گوش کن از حال من این یک دو حرف

آمده ام با همه آلایشی

منتظر بخشش و بخشایشی

دایره کش کردم از انگشت دست

تا نهدم دور فلک پشت دست

گرددم آن دایره حصن امان

از خطر چرخ و خطای زمان

از همه آفات نشینم سلیم

بر در بار تو چو جامی مقیم

بخش ۱۳ - در منقبت قطب الطریق غوث الخلایق خواجه بهاء الملة والدین محمد البخاری المعروف به نقشبند قدس الله تعالی سره

در خم این دایره نقش بند

چند شوی بند به هر نقش چند

نقش رها کن سوی بی نقش رو

دیده به هر نقش چه داری گرو

نقش چو پرده ست و تو ز افسردگی

مایل پرده شد از پردگی

برفکن از پردگی این پرده را

گرم کن از وی دل افسرده را

رستن ازین پرده که بر جان توست

بی مدد پیر نه امکان توست

وان گهر پاک نه هر جا بود

معدن آن خاک بخارا بود

سکه که در یثرب و بطحا زدند

نوبت آخر به بخارا زدند

از خط آن سکه نشد بهره مند

جز دل بی نقش شه نقشبند

خواجه بسته ز سر بندگی

در صف صفوت کمر بندگی

تاج بها بر سر دین او نهاد

قفل هوا از در دین او گشاد

قطب یقین نقطه توحید او

خلعت دین خرقه تجرید او

سر فنا را کس ازو به نگفت

در بقا را کس ازو به نسفت

اول او آخر هر منتهی

زآخر او جیب تمنا تهی

سایه او را قدم فرش سای

پایه او را به سر عرش پای

صورت او راست به میزان شرع

جان وی و زندگی از جان شرع

حق طلبان را به نظرهای خاص

داده ز اندیشه باطل خلاص

هر که بدان گنج عنایت رسید

رخت بدایت به نهایت کشید

راهنمای سفر اندر وطن

خلوتی دایره انجمن

کم زده بی همدمی هوش دم

در نگذشته نظرش از قدم

بس که ز خود کرده به سرعت سفر

باز نمانده قدمش از نظر

وقت توجه شده خم چون کمان

از چله خلوتیان بر کران

بین که چه سان کرده دو صد قافله

صید کمانی و کمان بی چله

چون ز نشان ها به عیان آمده

محو نشانهاش نشان آمده

یافته در طی مقامات خویش

بی صفتی را صفت ذات خویش

سلسله نسبت پیران او

عروه وثقای اسیران او

افکند آوازه آن سلسله

در صف شیران جهان زلزله

سفله که نامش به حقارت برد

نام خود از لوح بصارت برد

دیده خفاش بود روز کور

ور نه ز خورشید نبودی نفور

طایر روحش که ازین کهنه دام

سدره نشیمن شد و طوبی مقام

باد به فرخنده مقر مستقر

عند ملیک صمد مقتدر

بخش ۱۴ - در دعای دولتخواهی جناب ارشاد پناهی خواجه ناصرالدین عبیدالله ادام الله تعالی ظلال ارشاده علی مفارق الطالبین الی یوم الدین

زد به جهان نوبت شاهنشهی

کوکبه فقر عبیداللهی

آن که ز حریت فقر آگه است

خواجه احرار عبیدالله است

روی زمین کش نه سر و نی بن است

در نظرش چون روی یک ناخن است

یک روی ناخن که به دست آمدش

کی به ره فقر شکست آمدش

لجه بحر احدیت دلش

صورت کثرت صدف ساحلش

باشد از آن لجه ناقعر یاب

قبه نه توی فلک یک حباب

داده چو نم کلک گهر ریز را

شست ستمنامه چنگیز را

خامه او کرده ز نسخ رقاع

محو خط نامه ظلم از بقاع

رقعه او نور ده هر سواد

بقعه او ثانی خیرالبلاد

تاجوران حلقه به گوش درش

یافته فر از رخ فرخ فرش

از لب شیرین چو شکر ریخته

قوت روان با شکر آمیخته

گشته ملایک مگس خوان او

راتبه خوار از شکرستان او

حلقه اصحاب که گرد ویند

بهره ور از وارد ورد ویند

دایره جمع هر امنیت است

مرکز آن نقطه جمعیت است

هست به آن کعبه صدق و صواب

نسبتشان سلسله زر ناب

تا ابد آن سلسله نگسسته باد

گردن ایام بدان بسته باد

بخش ۱۵ - در فضیلت مطلق سخن که در فضیلت وی سخن مطلقا نیست

پیشترین نفحه باغ سخن

هست نسیم چمن آرای کن

صبحدم آن نفحه چو برخاسته ست

خشک و تر این چمن آراسته ست

زان نفس اول قلم سرزده

سر ز نیستان عدم بر زده

گرچه قلم داد سخن داده است

بی سخن او هم ز سخن زاده است

چون ز سخن زاد سخن در گرفت

پرده ازین راز سخن برگرفت

هست سخن پرده کش رازها

زنده کن مرده آوازها

نغمه خنیاگر دستانسرای

مرده بود بی سخن جان فزای

چون به سخن یار شود ساز او

جان به حریفان دهد آواز او

هر که نفس را کند اثبات جان

جز سخن خوش نبود جان آن

هست نفس قالب و جانش سخن

این نفس از زنده دلان گوش کن

گرچه سخن هست گرههای باد

در گرهش بین گهر صد گشاد

هر گره از وی گهری بلکه به

بسته در آن گوهر دیگر گره

حرفی اگر زیر شود یا زبر

نیست گره پیش خرد جز گهر

نیست سخن بسته این صوت و حرف

مرغ سخن راست نوایی شگرف

هر چه فتد سری ازان در دلت

معنی نو گردد ازان حاصلت

پیش سخندان سخن است آن همه

جان سخن را چو تن است آن همه

لاجرم آنان که ز کار آگهند

گفته جهان را کلمات اللهند

زانکه به آن منهی غیب از درون

می دهد اسرار نهانی برون

مطرب خوش لهجه به آن در نواست

گنبد فیروزه ازان پر صداست

خیز و به گلزار درون آ یکی

نرگس بینا بگشا اندکی

از پی گوشی که کند فهم راز

بین دهن گل چو لب غنچه باز

سوسن آزاد و زبان در زبان

مرغ سحر خیز و فغان در فغان

کاشف اسرار و معانی همه

عرضه ده گنج نهانی همه

این همه خود هست ولی ز آدمی

کس نزده پیش در محرمی

کشف حقایق به زبان وی است

حل دقایق ز بیان وی است

چنگ سخن گرچه بسی ساز یافت

از دم او نغمه اعجاز یافت

زر سخن را چو نمودم عیار

از سخن زر چه کشم بار عار

چون فلک ار زانکه ترازو نهی

زر مه و مهر به یک سو نهی

پله دیگر صدف در کنی

وز سخن همچو درش پر کنی

زر سبک پایه شود چرخ سای

در گرانمایه نجنبد ز جای

جامی اگر هست تو را گوهری

پای شد آمد بکش از هر دری

بر زر هر سفله منه چشم آز

همچو صدف با گهر خود بساز

بخش ۱۶ - در فضیلت کلام موزون که هر نوع از آن بحریست مشحون به لآلی مکنون و جواهر گوناگون

ای پر از آوازه کوس سخن

شاهد جانهاست عروس سخن

طرفه عروسی که ز زیور تهی

آید ازو دلبری و دل رهی

چون که به زیور شود آراسته

طعنه زند بر مه ناکاسته

چون گهر نظم حمایل کند

غارت صد قافله دل کند

چون کند از قافیه خلخال پای

پای خردمند بلغزد ز جای

چون ز دو مصراع کند ابروان

رخنه شود قبله پیر و جوان

معنی رنگین چو کشد غازه اش

باغ شود دل ز گل تازه اش

من که ز هر شاهد و می زاهدم

عمر تلف کرده این شاهدم

عقد حمایل که به بر جلوه داد

عقده صبر از رگ جانم گشاد

دل که گرانمایه ز اقبال اوست

طوق کش حلقه خلخال اوست

ابروی او گرچه نه پیوسته است

راه خلاصی به رخم بسته است

ماشطه کآرایشش آغاز کرد

غازه ز خون جگرم ساز کرد

روز و شب آواره کوی ویم

شام و سحر در تک و پوی ویم

شب که مرا دل سوی او رهبر است

کرسیم از زانوی و پای از سر است

از مدد همت والای خویش

بر سر کرسی چو نهم پای خویش

باز کشم پای ز دامان فرش

سر بدر آرم ز گریبان عرش

جامه جسم از تن جان برکشم

خامه نسیان به جهان در کشم

بلکه ز جان نیز مجرد شوم

جرعه کش باده سرمد شوم

باده ز جام جبروتم دهند

نقل ز خوان ملکوتم نهند

ساقی سلسال دهم سلسبیل

مطربم آواز پر جبرئیل

ساقی و مطرب به هم آمیخته

نقل معانی همه جا ریخته

بهره چو برگیرم ازان بزمگاه

از پی رجعت کنم آهنگ راه

هر چه دهد دستم ازان خوان پاک

زله کنم بهر حریفان خاک

بر طبق نظم به دست ادب

بر نمطی دلکش و طرزی عجب

پرده ز تشبیه مجازش کنم

تحفه هر محفل رازش کنم

جامی اگر اهل دلی گوش کن

سامعه را بدرقه هوش کن

هوش بدین تحفه غیبی سپار

تا خردت نام نهد هوشیار

بخش ۱۷ - در تنبیه سخنوران هنرپرور بر آنچه دربایست شعر است تا مقبول طباع و مطبوع اسماع افتد

قافیه سنجان چو در دل زنند

در به رخ تیره دلان گل زنند

روی چو در قافیه سنجی کنند

پشت بر این دیر سپنجی کنند

تن بگذارند و همه جان شوند

کوه ببرند و سوی کان شوند

جان کنی و کان کنی آیینشان

صیرفی چرخ گهر چینشان

ای که درین کان جگری خورده ای

گوهر رنگین به کف آورده ای

گوهر این کان همه یکرنگ نیست

لؤلؤ عمان همه همسنگ نیست

گوهر و لعل از دل کان می طلب

هر چه بیابی به ازان می طلب

هر که به خس کرد قناعت خسیست

به طلبی کن که به از به بسیست

ناشده از خوی بدت دل تهی

کی رسد از نظم تو بوی بهی

هر چه به دل هست ز پاک و پلید

در سخن آید اثر آن پلید

جیفه چو بندد دهن جوی تنگ

آب روان گیرد ازو بوی و رنگ

چون گره نافه گشاید نسیم

غالیه بو گردد و عنبر شمیم

نظم که نسبت به گهر باشدش

به ز گهر باشد اگر باشدش

لفظ جهان گشته و معنی غریب

لیک نه بیگانه ز فهم لبیب

قافیه کم یاب چو دیبای چین

وزن سبک سنگ چو ماء معین

نی رقم کلک تکلف بر او

نی کلف داغ تصلف بر او

یافته از صنعت و دقت جمال

لیک نه بیرون ز حد اعتدال

شاهد پرورده به صد عز و ناز

بیش به مشاطه ندارد نیاز

بر رخش از غالیه مشک سای

خوب بود خال ولی یک دو جای

خال که از قاعده افزون فتد

بر رخ معشوق نه موزون فتد

حال جمالش به تباهی کشد

روی سفیدش به سیاهی کشد

این همه گفتیم ولی زین شمار

چاشنی عشق بود اصل کار

عشق که رقص فلک از نور اوست

خوان سخن را نمک از شور اوست

جامی اگر در سرت این شور نیست

خوان سخن گر ننهی دور نیست

مرد کرم پیشه کجا خوان نهد

تا نه ز آغاز نمکدان نهد

بخش ۱۸ - در کشف پرده از حقیقت دل و در بیان آنکه دل در پهلوی صاحبدل دل شود

گلبن جان را که به گل کاشتند

آرزوی غنچه دل داشتند

چون ز گل آن گلبن تر سر کشید

غنچه نو رسته دل بردمید

درج در آن غنچه چو اوراق گل

هر چه در آفاق چه جزء و چه کل

حسن بیان آیت تفضیل او

کون و مکان دفتر تفصیل او

چرخ فلک وانچه بود در خمش

وانچه خرد نام نهد عالمش

در سعت دایره دل گم است

آن همه چون قطره و دل قلزم است

آنکه خدای همه گنجد در او

این همه پیداست چه سنجد در او

اینکه پس پرده تن پردگیست

دستخوش زندگی و مردگیست

مظهر اسرار دل آمد نه دل

مطرح انوار دل آمد نه دل

دل اگر این مهره بود کز گل است

فرق بدین مهره ز خر مشکل است

لاف خردمندی ازین مهره چند

خر هم ازین مهره بود بهره مند

هر که بر این مهره چو خر دل نهاد

در گرانمایه به خر مهره داد

تا نکنی روی به دریا دلی

نبودت از گوهر دل حاصلی

تا نزنی خیمه به پهلوی پیر

همچو دل از دل نشوی بهره گیر

هست دلت بیضه و مرغ نکو

بی اثر جنبش و پرش در او

تا که به جنبش رسد آنگه پرش

زیر پر پیر دهش پرورش

پیر که باشد شه کون و مکان

خواجه داد و ستد کن فکان

تخت نشانی ز سرافکندگی

تاج سرش خاک در بندگی

تن شده چون موی ز بیم و امید

مو شده از ظلمت هستی سفید

چون مه نو لیک به جهد تمام

پشت دو تا کرده به خدمت قیام

جیب دلش مشرق انوار غیب

نور به کف کرده چو موسی ز جیب

زندگی دل چو مسیح از دمش

سبزی جان چون خضر از مقدمش

طلعت او نور سعادت فشان

خلعت او دامن دامن کشان

علم یقین برده به چرخش علم

کشت وی از عین یقین دیده نم

سینه پاکیزه اش از کبر و کین

حقه پر گوهر حق الیقین

صحبتش اکسیر مس هر وجود

همتش ایثار کن بحر جود

جامی اگر نقد یقین بایدت

جدی و جهدی به ازین بایدت

پا بکش از هر چه بود زان گزیر

دامن اقبال چنین پیر گیر

بخش ۱۹ - صحبت اول با پیر روشن ضمیر در تاریکی شب ظن و تخمین و رسیدن مرید به واسطه وی به دولت علم الیقین

دوش که چون نور یقین در گمان

روز شد اندر تتق شب نهان

پرده شب روی زمین را نهفت

ظلمت شک نور یقین را نهفت

برق هدایت ز سحاب کرم

شعله برافراخت علم بر علم

چشم گشادند به هم روشنان

ظلمتیان را همه چشمک زنان

کامشب از آنجا که طلبگاری است

نی شب خفتن شب بیداری است

چشم من از چشمک شان باز شد

دولت بیداریم آغاز شد

روشنیی در دل تنگم فتاد

تیرگی غفلتم آمد به یاد

آه تلهف ز دلم تاب زد

اشک تأسف به گلم آب زد

سر ز گریبان وفا بر زدم

دست به دامان دعا در زدم

بهر دعا از گره مشت من

بند گشا گشت هر انگشت من

دست طلب بر فلک افراختم

تیر دعا بر هدف انداختم

گفتم کای قبله آزادگان

راهنمای ز ره افتادگان

صنع تو اکسیری هر جا مسی

فضل تو سرمایه هر مفلسی

همت دون رونق دینم ببرد

ظلمت شک نور یقینم ببرد

پیش رهم رهبر دینی فرست

بهر شبم شمع یقینی فرست

لب ز دعا سیر نگشته هنوز

وقت تضرع نگذشته هنوز

ناگهم از دور چراغی نمود

در دل من نور فراغی فزود

پیشتر آمد علم نور گشت

زنگ زدای شب دیجور گشت

چون علم نور گریبان شکافت

طلعت خضرش ز گریبان بتافت

خضر چه گویم که چو خضرش هزار

بود ز سرچشمه دل جرعه خوار

آب خضر آتش سوداش داشت

زندگی از باد مسیحاش داشت

چشم من القصه چو بر وی فتاد

شعله درین خشک شده نی فتاد

نور یقینم ز درون برفروخت

خار و خس وهم و گمان را بسوخت

زود بجستم چو مصلی ز جای

همچو مصلاش فتادم به پای

روی چو نعلیم به پا سودمش

پای ز بس بوسه بفرسودمش

دست کرم کرد به فرقم دراز

کای سر تو خاک به راه نیاز

روی به من کن که حبیب توام

نبض به من ده که طبیب توام

ره که بدین مرحله ام داده اند

خاص برای تو فرستاده اند

باز نما علت بیماریت

شرح ده اسباب گرفتاریت

گفتمش ای خضر مسیحا نفس

خضر و مسیحا تویی امروز و بس

از قدمت سبزه عیشم دمید

وز نفست ذوق حیاتم رسید

عین شفا شد ز تو بیماریم

به ز صد اطلاق گرفتاریم

صحت من دولت دیدار توست

شربت من لذت گفتار توست

روی تو شد حجت ایمان من

نور یقین زد علم از جان من

آنچه رسید از تو به جان سقیم

باشد ازان حجت و برهان عقیم

وانچه شدم از تو به آن ره شناس

منتج آن نیست دلیل و قیاس

بر من ازین پس غم و باری نماند

بر رخ مقصود غباری نماند

لیک ازین بیم ز پا اوفتم

کز تو مبادا که جدا اوفتم

اختر بختم متواری شود

صبح یقینم شب تاری شود

گفتم که جامی مشو اندیشه ناک

چون شدت آیینه اندیشه پاک

باش همیشه ز ره دل به من

آینه ات دار مقابل به من

تا ز فروغی که ز من بر تو تافت

دانش تو دید شود دید یافت

یافت تو را از تو رهاند تمام

جمله یکی یابی و بس والسلام

بخش ۲۰ - صحبت دوم با پیر صاحب تمکین و روشن شدن چشم مرید به نور عین الیقین

صبح که بر حاشیه این چمن

زد علم نور فشان نسترن

ریخت ازین گلشن فیروزه فام

شاخ شکوفه ورق سیم خام

باد سحر خیز گل افشان رسید

رخت سلوکم به گلستان کشید

جلوه گهی یافتم آراسته

سوی به سو جلوه گران خاسته

بلکه یکی صومعه و بسته صف

اهل صفا گرد وی از هر طرف

سبزه مصلا ز گیا ساخته

گرد به گرد چمن انداخته

سبز لباسان به خشوع تمام

کرده به بالای مصلا قیام

مرغ چمن زمزمه ساز همه

کرده ادا ورد نماز همه

جسته چنار اشرف اوقات را

دست برآورده مناجات را

او به مناجات چو تلقین شده

بیشتر یاسمین آمین شده

گل که به تجرید بود رهنمون

نقد خود آورده ز خرقه برون

غنچه به تعلیم طریق ادب

از سخن و خنده فرو بسته لب

کرده بنفشه چو مراقب نشست

با قد خم داده سرافکنده پست

نرگس اکمه که همه دیده بود

گفت چو دیدش نه پسندیده بود

دیده جهان بین نشود جز به دوست

کور بود هر که نه بینا به اوست

مکحله لاله شده سرمه سای

میل زمرد به درون داده جای

یا به میانش الفی کرده راه

گشته پی نفی سوی لااله

قمری و بلبل زده راه سماع

مستمعان کرده به وجد اجتماع

بر دف گل برگ جلاجل شده

شاخ ز رقت متمایل شده

من به چنین وقت پر از یاد پیر

جان و دلی شاد به ارشاد پیر

آتش شوقش ز درون شعله کش

برده ز من صبر و سکون شعله وش

گرد چمن طوف کنان می شدم

جامه دران نعره زنان می شدم

روی نمود آدمیی با جمال

هست نه و نیست نه همچون خیال

چشم گشادم به تأمل که کیست

وآمدنش سوی چمن بهر چست

در دلم افتاد که پیر من است

صیقل مرآت ضمیر من است

پرده دوری چو شد از پیش دور

دیدمش آن موج فشان بحر نور

پیش دویدم که سلام علیک

روحی و نفسی و فؤادی لدیک

گفت جوابی که چو آب حیات

داد ز اندیشه مرگم نجات

از لمعات رخ و نور جبین

چشم مرا ساخت چو دل تیزبین

شد مدد نور نظر نور دل

گشت بصیرت به بصر متصل

آنچه دل از پیش بدانسته بود

پیش بصر جمله هویدا نمود

دید که عالم ز سمک تا سما

نیست بجز واجب ممکن نما

هستی واجب یکی آمد به ذات

هست تعدد ز شئون و صفات

کثرت صورت ز صفات است و بس

اصل همه وحدت ذات است و بس

بحر یکی موج هزاران هزار

روی یکی آینه ها بی شمار

دیده چو شد بهره ور اینسان ز پیر

گفتمش ای خواجه روشن ضمیر

دیده ز یمن نظرت یافتم

وز همه با یمن ترت یافتم

آنچه مرا زابر نوالت رسید

سبزه ز باران بهاری ندید

وانچه ز مهرت به دل و دیده تافت

ذره ز خورشید درخشان نیافت

مدح تو نی حوصله چون منیست

منقبت جان نه حد هر تنیست

گفت که جامی تو کجایی هنوز

باش که تا صبح تو آید به روز

راه سلوک تو به پایان رسد

دانش و دید تو به وجدان رسد

فارغ ازین چشم و دل و جان شوی

هر چه بدیدی به یقین آن شوی

بخش ۲۱ - صحبت سیم با پیر حقیقت بین و یافتن مرید گوهر مقصود از حقه حق الیقین

چاشت که خورشید علم برفراشت

ظلمت سایه به زمین کم گذاشت

هر علم از سایه فزاید پناه

جز علم خور که بود سایه کاه

خنجر زرین چو کشید از شکوه

سایه شد از دشت گریزان به کوه

چهره چو افروخت ز نیلی تتق

زیب دگر یافت افق تا افق

سایه ظلمت ز میان دور شد

ظلمت سایه همگی نور شد

من به چنین روز ز ادبار خویش

تیره چو سایه پس دیوار خویش

تنگ شده بر دل من شهر و کوی

طوف کنان تافتم از شهر روی

پای نهادم به تماشا و گشت

رخت کشیدم سوی صحرا و دشت

عاقبتم گشت به دشتی کشید

کش نه کران بود نه پایان پدید

بادیه ای پهن چو صحن امل

دور چو از دیده غافل اجل

بس که سر افراخته زو گردباد

خیمه گردون شده ذات العماد

صد گله گورش ز یمین و یسار

صد رمه آهوش به هر مرغزار

هرگز از آسیب شکارافکنان

آهو و گورش نشده تگ زنان

بهر رهایی ز سگ تیر تاز

روبهش از حیله گری رسته باز

آنچه در او خواب برد ز اضطراب

دیده خرگوش ندیده به خواب

کنده ددانش همه دندان آز

از جگر خویش شده طعمه ساز

بود عجب بادیه ای دلگشای

شوق در او قوت پای آزمای

در هوس پیر دمی می زدم

در طلب وی قدمی می زدم

سیر من آخر به مقامی رسید

کز طرفی مژده کامی رسید

در پی آن کام شدی گام زن

نایره در خرمن آرام زن

تا به فلک رنگ یکی سبزه زار

گرد چو خورشید یکی چشمه سار

بر لب آن چشمه وضو کرد پیر

نورفشان چهره چو بدر منیر

سبق نمودم به دعا و سلام

پیش گرفتم سبق احترام

گوش کرامت به خطابم نهاد

درج حقیقت به جوابم گشاد

لطف جوابش چو نسیم بهار

بند گشاد از دل من غنچه وار

کرد چو آن بندگشایی مرا

داد ز هر بند رهایی مرا

رشته من از گره قید رست

بر گرهم گوهر اطلاق بست

قطره ناچیز به بحر آرمید

هستی خود را همگی بحر دید

در صور بحر چو موج و بخار

یافت همه جلوه خویش آشکار

چون پی گوهر سوی دریا شتافت

هیچ گهر جز گهر خود نیافت

چون به تماشا سوی خود بنگریست

هیچ ندانست که جز بحر چیست

جامی اگر زانکه زدی دست و پا

تا که بدین بحر شدی آشنا

غرقه بحر آمده غواص شو

طالب در و گهر خاص شو

در دل اگر شعله حالیت هست

لایق آن حسن مقالیت هست

سوخته شعله حالات باش

ساخته شرح مقالات باش

بخش ۲۲ - مقاله اول در آفرینش عالم که آینه جمال نمای اسماء و صفات آفریننده است سبحانه و تعالی

شاهد خلوتگه غیبت از نخست

بود پی جلوه کمر کرده چست

آیینه غیب نما پیش داشت

جلوه نمایی همه با خویش داشت

ناظر و منظور همو بود و بس

غیر وی این عرصه نپیمود کس

جمله یکی بود و دویی هیچ نه

دعوی مایی و تویی هیچ نه

بود قلم رسته ز زخم تراش

لوح هم آسوده ز رنج خراش

عرش قدم بر سر کرسی نداشت

عقل سر نادره پرسی نداشت

دایره چرخ به صد دخل و خرج

بود به مطموره یک نقطه درج

سلک فلک ناظم انجم نبود

پشت زمین حاصل مردم نبود

نطفه آبا به مضیق جهات

بود مصون از رحم امهات

بود درین مهد فرو بسته دم

طفل موالید به خواب عدم

دیده آن شاهد نابود بین

معنی معدوم چو موجود بین

گرچه همی دید در اجمال ذات

حسن تفاصیل شئون و صفات

خواست که در آینه های دگر

بر نظر خویش شود جلوه گر

در خور هر یک ز صفات قدم

روی دگر جلوه دهد لاجرم

روضه جانبخش جهان آفرید

باغچه کون و مکان آفرید

کرد ز هر شاخ و گل و برگ و خار

جلوه او حسن دگر آشکار

سرو نشان از قد رعناش داد

گل خبر از طلعت زیباش داد

غنچه سخن از شکرش کرد ساز

قفل ز درج گهرش کرد باز

سبزه به گل غالیه تر سرشت

پیش گل اوصاف خط او نوشت

شد هوس طره او باد را

بست گره طره شمشاد را

نرگس جماش به آن چشم مست

زد ره مستان صبوحی پرست

فاخته با طوق تمنای سرو

زد نفس شوق ز بالای سرو

بلبل نالنده به دیدار گل

پرده گشا گشت ز اسرار گل

کبک دری پایچه ها بر زده

زد به سر سبزه قدم سرزده

قمری بنهاده به شمشاد دل

سوخت به داغ غم او شاد دل

مرغ سحر ساخت به ناز و عتاب

در نظر نرگس بسیار خواب

حسن ز هر جا که زد القصه سر

عشق شد از جای دگر جلوه گر

حسن ز هر چهره که رخ بر فروخت

عشق ازان شعله دلی را بسوخت

حسن به هر طره که آرام یافت

عشق دلی آمده در دام یافت

حسن ز هر لب که شکر خنده کرد

عشق دلی را به غمش بنده کرد

حسن جز از عشق نگیرد غذی

عشق هم از وی نگریزد بلی

قالب و جانند به هم حسن و عشق

گوهر و کانند به هم حسن و عشق

از ازل این هر دو به هم بوده اند

جز به هم این راه نپیموده اند

هستی ما هست ز پیوندشان

نیست گشاد همه جز بندشان

حسن و کس از عشق گرفتار نی

جنس نفیس است و خریدار نی

بخش ۲۳ - حکایت شیخ روزبهان قدس سره با بیوه ای که میوه دل خود را شیوه مستوری می آموخت

روزبهان فارس میدان عشق

فارسیان را شه ایوان عشق

پیش در پرده سرایی رسید

از پس آن پرده صدایی شنید

کز سر مهر و شفقت مادری

گفت به خورشید لقا دختری

کای به جمال از همه خوبان فزون

پای منه هر دم از ایوان برون

ترسم از افزونی دیدار تو

کم شود اندوه خریدار تو

نرخ متاعی که فراوان بود

گر به مثل جان بود ارزان بود

شیخ چو آن زمزمه را گوش کرد

سر محبت ز دلش جوش کرد

بانگ برآورد که ای گنده پیر

از دلت این بیخ هوس کنده گیر

حسن نه آنست که ماند نهان

گرچه بود پرده جهان در جهان

حسن که در پرده مستوری است

زخم هوس خورده منظوری است

تا ندرد چادر مستوریش

جا نشود منظر منظوریش

جلوه که هر لحظه تقاضا کند

بهره دلی دان که تماشا کند

تا ز غم عشق چو شیدا شود

کوکبه حسن هویدا شود

جامی اگر زنده بیننده ای

در صف عشاق نشیننده ای

سرمه ز خاک قدم عشق گیر

زنده به زیر علم عشق میر

بخش ۲۴ - مقاله دوم در بیان آفرینش آدم که آیینه ذات و مظهر جمعیت اسماء و صفات آفریننده است سبحانه و تعالی

پیش که از ابر صفا نم نبود

رسته گل صفوت آدم نبود

بود جهان یک به یک آیینه ها

بلکه سراسر همه گنجینه ها

بر سر هر گنج طلسم دگر

نقد در او گوهر اسم دگر

لیک نشانی ز مسمی نداشت

مظهر جمعیت اسما نداشت

شاه ازل خواست چنان مظهری

چید ز دریای قدم گوهری

ساخت دلش مخزن اسرار خویش

کرد رخش مطلع انوار خویش

هر چه عیان داشت بر او خرج کرد

هر چه نهان خواست در او درج کرد

شد ز ره صورت و معنی به هم

مجمع بحرین حدوث و قدم

علم الاسما رقم دفترش

خمر طینه صدف گوهرش

گونه گندم به ادیمش سپرد

نامش از آن روی جز آدم نبرد

سایه بر اوج فلک انداختش

سجده گه فوج ملک ساختش

جز سر فرقت زدگان هر که بود

چهره به خاک ره آن پاک بود

بزم کرامت ز رخش بر فروخت

هر که رخش دید بر آن دیده دوخت

چون به رخش چشم همه تیز دید

نیل «عصی آدم » بر وی کشید

باز به حالش پی دفع گزند

تابشی از «تاب علیه » اوفکند

تیرگی معصیتش دور شد

ظلمت نیلش علم نور شد

سیر وجودش به لطافت رسید

دور کمالش به خلافت کشید

کشور اسماء الهی گرفت

مملکتی نامتناهی گرفت

پرتو او بر زن و بر مرد تافت

هر که ازو هر چه طلب کرد یافت

آینه ای شد که بر او چشم کس

چون نظر انداخت خدا دید و بس

بلکه نبود از دل ظلمت زدای

شاهد و مشهود در او جز خدای

ای به ره دور و درشت آمده

وز کمرش پشت به پشت آمده

پشت وفا بر گهر او مکن

دست جفا در کمر او مکن

حیف بود صورت آدم تو را

معنی شیطان شده همدم تو را

سهل بود جلد کتاب کریم

بسته بر افسانه دیو رجیم

دلق صفا در بر و زیر بغل

کرده نهان دفتر زرق و حیل

گرگ دلی صورت یوسف که چه

صورت اگر نیست تأسف که چه

اصل که معنی است چو بگذاشتی

دل به سوی فرع چرا داشتی

قدر شناس گهر خویش باش

صیرفی سیم و زر خویش باش

گر زر خالص شده ای خوش تو را

ور نه چه چاره ست ز آتش تو را

آتشی از سوز و طلب برفروز

هر غش و غلی که بیابی بسوز

جوهر دل را ز عرض پاک کن

چشم خرد را ز غرض پاک کن

دامن جان درکش از آلودگی

نیست در آلودگی آسودگی

بند ز تن بگسل و آزاده شو

نقش دویی دور کن و ساده شو

زاد مریدان ره آزادگیست

شیوه آیینه دلان سادگیست

ساده دلی باش پسندیده ذات

پاک ز رنگ صور کائنات

تا چو ازین مرحله بیرون شوی

همنفس شاهد موزون شوی

پیش نگاری شوی آیینه نه

کش نبود هیچ ز آیینه به

بخشِ ۲۵ - حکایتِ مسافرِ کنعانی که به‌رسمِ ارمغانی، آینه‌ای نورانی پیشِ روی یوسف (علیه‌السلام) نهاد

یوسفِ کنعان، چو به مصر آرَمید

صیتِ وی از مصر، به کنعان رسید

بود، در آن غم‌کده، یک دوستَش

پُرشده‌ی مغزِ وفا، پوستَش

رَه به‌سوی مصرِ جمالَش سپُرد

آینه‌ای بهرِ رَه‌آورد بُرد

یوسف اَزو کَرد، نَهانی، سؤال

کِای شده مَحرم به حریمِ وصال!

دَر طَلَبَم، رنجِ سفر بُرده‌ای

زین سفرَم، تحفه، چه آورده‌ای؟

گفت: به هر سو نظر انداختم

هیچ متاعی، چو تو، نشناختم

آینه‌ای، بَهرِ تو، کَردم به‌دست

پاک، زِ هرگونه غباری که هست

تا چو به آن، دیده‌ی خود، واکُنی...

طلعتِ زیبات، تماشا کُنی

تحفه‌ای افزون زِ لِقای تو، چیست؟

گَر رَوی از جای، به‌جای تو، کیست؟

نیست جهان را به صفای تو، کَس

غافل اَزین، تیره‌دلانَند و بَس

«جامی»، ازین تیره‌دلان، پیش باش

صِیقَلیِ آینه‌ی خویش باش

تا چو بِتابی رُخ، اَزین تیره‌جای

یوسفِ غیبِ تو، شود رونِمای

بخش ۲۶ - مقاله سیم در بیان آنکه آدمیت آدمی نه به صورت ماء و طین است بلکه به سعادت اسلام و دین است و اول ارکان این سعادت اقرار است به کلمتین شهادت

ای که در دولت دین کم زنی

چند دم از نسبت آدم زنی

آدمی آنست که دینی در اوست

محو گمان کرده یقینی دراوست

گر بود این پیکر گل آدمی

زو در و دیوار ندارد کمی

بلکه فزون باشد ازو در نمود

مهره دیوار به سلک وجود

آدمیی پشت بر ایام کن

روی به معموره اسلام کن

پیش شریعت رو و اسلام سنج

می رسد ارکان چو حروفش به پنج

رکن نخستش که شهادت بود

راه خلاف آمد عادت بود

هست دو ره هر دو به هم متصل

گام زنان زین دو ره ارباب دل

آن یکی اقلیم الهی گشای

شد به خدایت ره وحدت نمای

وان دگرت گنج فتوت فشان

برده به دهلیز نبوت کشان

ور به نهایت نگری یک ره است

عاقبت هر دو از آن الله است

هست یکی ظرف بغایت شگرف

ناطقه اش ساخته از صوت و حرف

نیست بجز شهد سعادت در او

هر الف انگشت شهادت در او

دست درین شهد ز عادت بدار

چون الف انگشت شهادت برآر

بو که ز منشور سعادت نویس

یابی ازین شهد یک انگشت لیس

خامه به هر صفحه که بنگاردش

از مگس نقطه نگه داردش

یعنی ازین شهد که صافی فتاد

هر که مگس طبع بود دور باد

لام الفش هست درین دیو لاخ

گردن دیوان هوا را دو شاخ

بلکه چو پرگاروش آمد پدید

خط عدم گرد دو عالم کشید

آلت قطع آمده مقراض وار

تا ببری زانچه نیاید به کار

چون ز دو انگشت ویی تیز دست

قید تعلق ببر از هر چه هست

چرخ که آمد به تو مقراض ده

اطلس او در دم مقراض نه

تا برد از همت والای تو

خلعت توحید به بالای تو

شاهد هر جان که بود دلفریب

یافته زین خلعت زیباست زیب

بیشه توحید درین دامگاه

شیردلان را بود آرامگاه

شیر دلی روی در آن بیشه کن

همدمی شیردلان پیشه کن

با همه هم بیشه و هم پیشه باش

یکدل و یک روی و یک اندیشه باش

روی در آن کن که تو را روی داد

صد در امید به رویت گشاد

چشم بر آن نه که ز روز نخست

روشنی چشم جهان بین توست

دست در آن زن که ازو شد به پای

قامت قدرت به فلک فرق سای

صانع بی چون که تو را آفرید

با تو بگویم که چرا آفرید

تا بشناسیش به نعت یکی

نی یکیی از کمی و اندکی

بل یکیی ز اندک و بسیار بیش

صد قدم از اندک و بسیار پیش

چون به شناسایی او پی بری

پیش نهی پای پرستشگری

روی به محراب عبادت کنی

کسب سبب های سعادت کنی

هر چه کند بنده برون زین دو کار

آخر ازان کار شود شرمسار

رخت به سر حد ندامت برد

داغ ندامت به قیامت برد

شعله زند از دل محنت قرین

آتش آنش ابدالآبدین

بخش ۲۷ - حکایت تیز بصری حسن بصری رضی الله عنه که نکته حکمت حجاج را در ظلمات ظلم او مشاهده نموده

از حسن آن بصری نافذ بصر

نکته ای آرند عجب مختصر

کز دل غفلت زده گر دم فشاند

آن نفس پاک که حجاج راند

گفت فضولی که نه در بندگی

کش پی آن داد خدا زندگی

ساعتی از عمر به پایان برد

گرچه در آن ملک سلیمان برد

شاید اگر داغ به جانش نهند

مالش محرومی از آنش دهند

پیش وی آید المی جانگداز

سوزد ازان حسرت دور و دراز

همچو حسن هر که بود هوشمند

گوش کند از لب حجاج پند

حکمت نو یافته هر جا بود

گم شده خاطر دانا بود

گرچه بیابد به رهش بی طلب

گیردش از خاک به دست ادب

گوهر گنجینه جان سازدش

در صدف سینه نهان سازدش

جامی اگر خلق تو آمد حسن

از لب هر ظالم حجاج فن

نکته حکمت که رسد گوش کن

ظلم رساننده فراموش کن

بخش ۲۸ - مقاله چهارم در اقامت نمازهای پنجگانه که پنجه طاقت قوی پنجگان تاب مشقت داده اوست و جبین عزت گردن فرازان به خاک مذلت نهاده او

ای شده رخنه صف طاعت ز تو

مانده تهی سلک جماعت ز تو

پنبه غفلت چو تو را بست گوش

سود نکردت ز مؤذن خروش

نعره او خواب تو را کم نکرد

قامت او قد تو را خم نکرد

میل نمازت به جوانی نبود

پشت دو تا گشته به پیری چه سود

پشت چو محراب خمیده تو را

روی به قبله نرسیده تو را

پنج نماز است به از پنج گنج

به که بدین پنج شوی گنج سنج

بهر تو پنجاه به پنج آمده

طبع تو زین پنج به رنج آمده

پنجه خود ساز بدین پنج سخت

پنجه ابلیس بدر لخت لخت

گر نکنی پنجه بدین رنجه اش

کی بودت طاقت سر پنجه اش

شیر دلی پنجه ازین پنج کن

شاخ هوا را بکن از بیخ و بن

شاخ هوا را نشود بیخ سست

تا ندهی نم ز طهارت نخست

دست بشو بهر تمسک به خیر

روی ز پندار توجه به غیر

از کف مساح به سر تاج نه

پای چو شد شسته به معراج نه

تا چو به معراج تو را ره شود

دست شیاطین ز تو کوته شود

وقت سیاست پی ادبارشان

پایه معراج تو بس دارشان

دین تو را نیست ستون جز نماز

بهر قیامش چو ستون قد فراز

پشت تو آندم که ز طاعت دوتاست

از پی این خیمه ستونیست راست

مسجد تو شد همه جا سنگ و خاک

خاک شد از بهر تو چون آب پاک

تا ره طاعت بود آسان تو را

زان نشود طبع هراسان تو را

لیک تو از کاهلی و جاهلی

همچو خران مانده در آب و گلی

پای امل از گل طینت برآر

چشم خرد بر زر و زینت مدار

زینت تو بس کمر بندگی

تاج تو در سجده سرافکندگی

رفته عمر تو رهین فناست

دولت آینده که داند که راست

شاهد وقت تو همین ساعت است

خوبترین زیور آن طاعت است

شرم تو بادا که به بالا و پست

سجده طاعت بردش هر چه هست

تو کنی از سجده او سرکشی

به که ازین شیوه قدم در کشی

ساق ادب بر زده عرش برین

بر در طاعت شده کرسی نشین

چرخ فلک خرقه ازرق به بر

بسته ز جوزا پی خدمت کمر

دوخته شب تا به سحر در رکوع

دیده انجم به زمین خضوع

سبحه پروین ز کف آویخته

اشک ستاره به سحر ریخته

ماه زده بر در او کوس مهر

مهر به خاک ره او سوده چهر

جنبش ارکان به سوی تحت و فوق

از کشش اوست به زنجیر شوق

کار جماد است پی حی پاک

قعده طاعت به مصلای خاک

وصف نبات است نمودن قیام

بر در قیوم جهان بر دوام

هیئت حیوان به رکوع است راست

دایم از آنست که پشتش دوتاست

ور نبود میل سجودش چرا

سر به زمین می برد اندر چرا

خیز و تو هم برگ تعبد ساز

جمع کن این چند عمل در نماز

تا ز پریشانی ظاهر بری

راه به جمعیت باطن بری

جمع نشینی به مقام حضور

از خود و از هستی خود بی شعور

بخش ۲۹ - حکایت کشیدن پیکان از تیر راست رو کیش ولایت کرم الله تعالی وجهه در وقتی که از کشاکش کمان مجاهده بر نشان مشاهده افتاده بود

شیر خدا شاه ولایت علی

صیقلی شرک خفی و جلی

روز احد چون صف هیجا گرفت

تیر مخالف به تنش جا گرفت

غنچه پیکان به گل او نهفت

صد گل محنت ز گل او شکفت

روی عبادت سوی محراب کرد

پشت به درد سر اصحاب کرد

خنجر الماس چو بید آختند

چاک به تن چون گلش انداختند

غرقه به خون غنچه زنگارگون

آمد ازان گلبن احسان برون

گل گل خونش به مصلا چکید

گفت چو فارغ ز نماز آن بدید

این همه گل چیست ته پای من

ساخته گلزار مصلای من

صورت حالش چو نمودند باز

گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر

گرچه ز من نیست خبردارتر

طایر من سدره نشین شد چه باک

گر شودم تن چو قفس چاک چاک

جامی از آلایش تن پاک شو

در قدم پاکروان خاک شو

باشد ازان خاک به گردی رسی

گرد شکافی و به مردی رسی

بخش ۳۰ - مقاله پنجم در اشارت به روزه رمضان که نوریست کثیرالفیضان هم روح را شمع انجمن افروز است و هم نفس را برق خرمن سوز

ای ز پی طبل شکم همچو نای

جمله گلو گشته ز سر تا به پای

کار تو از هر چه تصور کنی

نیست بجز آنکه شکم پر کنی

حرص تو لقمه نه به انصاف زد

دایه تو را بهر شکم ناف زد

چند کشی رنج شکم از گزاف

گر نزدت دایه بدین شیوه ناف

ساز چو نافه شکم خویش خشک

بو که دمد از نفست بوی مشک

نکهت روزه ز لب روزه دار

به بود از نافه مشک تتار

معده معد کرده پی نان و آب

کی شود از قوت روان بهره یاب

باطنت از نفس و هوا ممتلی

چون رسدت لذت «الصوم لی »

هر چه بدان شرع بشارت ده است

از همه حرف «انا اجزی به » است

شعله دوزخ چو شود تیغ زن

یا شررش ناوک خذلان فکن

روزه گرد آمده در دفترت

چون سپر نور کشد در برت

حرص و شره دوزخ پر آتش است

مهر زدن بر در دوزخ خوش است

روزه بود مهر زدن بر درش

مهر بزن تا برهی از شرش

چون خر کناس ز بس ناخوشی

خوی گرفتی به نجاست کشی

با من از این نکته چه باشی درشت

تو به شکم می کشی و او به پشت

ماه نو روزه ببین از افق

کابروی حور است ز نیلی تتق

می کند ایما که لب از بهر ما

مهر کن ای مهر لبت مهر ما

لب چو ببندی ز طعام و شراب

در حرم مات شود فتح باب

طرفه کلیدی که درین تنگنای

هاویه بند آمد و جنت گشای

سیصد و شصت است تو را روز سال

بیش ز کم خواری یکی سی منال

گرز تو یابد یک ازین سی شکست

حلق ز کفارتت افتد به شصت

کرده قضا دین تو را غارت است

کت ز ادا روی به کفارت است

گرسنگی طعمه خوان رضاست

تشنه لبی شربت جام صفاست

روزه خاصان نه همین است و بس

بلکه بریدن بود از هر هوس

هر چه نباید که بجویی مجوی

هر چه نشاید که بگویی مگوی

چشم مکن باز به نادیدنی

گوش بپرداز ز نشنیدنی

دست میالای به شغل دغل

پای مفرسای به راه امل

علم و عمل را ز ریا پاک کن

بلکه دل از غیر خدا پاک کن

نیست تو را قبله دین جز خدای

هیچ مدان هیچ مبین جز خدای

هر چه نه ذکر وی ازان دم ببند

وانچه پسندش نبود کم پسند

وایه نفس است جز او هر چه هست

وای تو گر زان نکشی باز دست

جستن آن وایه ز بی مایگیست

مایه اقبال تو بی وایگیست

نفس و هوا گر شرفی داشتی

اهل دلش کی به تو بگذاشتی

در دل و جان تخم دگر کاشتند

لاجرم آن را به تو بگذاشتند

بخش ۳۱ - حکایت زشت رویی که خریدار کور یافته بود و وجه ناسره خود را در پیش وی می ستود

خواست یکی کور، زنی زشت روی

کینه وری، طعنه زنی، زشت خوی

از شبه اش، چهره سیه رنگ تر

وز سپرش، جبهه پر آژنگ تر

گوش کر و پشت کژ و چشم کاژ

خامشیش بیهده، گفتار ژاژ

یک شبی از ناز به آن کور گفت

حیف که ماند از تو جمالم نهفت

طلعت من، خواسته از مه خراج

حرف خجالت زده بر لوح عاج

نرگس من، چشم و چراغ چمن

لاله من، داغ‌نه یاسمن

از صفت قامت من، کوتهی

یافته آوازه سرو سَهی

کور چو افسانه او گوش کرد

خون دل از سینه او جوش کرد

گفت، اگر حال چنین بودیت

دولت و اقبال قرین بودیت

دامن تو، دیده وری داشتی

تخم هوایت دگری کاشتی

این همه بیننده ز نزدیک و دور

کس ننهد آینه در پیش کور

چشم من ار کور نبودی چنین

تو سر دعوی نگشودی چنین

بستگی چشمم از اوصاف تو

بر تو گشاده ست در لاف تو

جامی اگر نقد کمالیت هست

در حُجُب غیب جمالیت هست

بر بصر اهل نظر جلوه ده

در نظر بی بصرانش منه

ور نه، ز همت در انصاف زن

خط خطا بر ورق لاف زن

بخش ۳۲ - مقاله ششم در اشارت به زکات که سرمایه بالش مال و مالش نفس بخل سگال است

ای شده زندان درم مشت تو

بند بر آنجا ز هر انگشت تو

پیش که ایام کند رنجه ات

گردش او تاب دهد پنجه ات

عیش تو را حال دگرگون کند

نقد خود از دست تو بیرون کند

خوش بگشا دست چو احسانیان

از پی آزادی زندانیان

مرد درم زن که درم گرد ساخت

ساختنش گرد چرا ورد ساخت

گردش ازان ساخت که گردان بود

کف به کف از راهنوردان بود

نی که به دستت ز خلاف کرم

ناخنی از سیم شود هر درم

تاش جدا کم کنی از مشت خویش

بر صفت ناخن از انگشت خویش

ناخن سیمت که به کف حاصل است

ناخنه دیده جان و دل است

ناخنه از دیده دل بر تراش

ور نه به ناخن دل خود می خراش

جمع مکن درهم و دینار را

سخره مشو شحنه ادبار را

ور به مثل جمع شود صرف کن

گوش نیوشنده بدین حرف کن

هست مبرد که تو را سیبویه

گرچه به نحو است مشارالیه

هر چه بگوید بز اخفش شوی

ریش بجنبانی و دل خوش شوی

پیشه کنی از سر جهل شگرف

منع دنانیر و دراهم ز صرف

صرف همه گرچه نیاید ز تو

منع همه نیز نشاید ز تو

ده بدر از سیم و زرت آنقدر

کآردت از عهده واجب بدر

حق چو تو را داد ز دینار بیست

بخل به یک نیمه دینار چیست

ریخت ز درهم به کنارت دویست

پنج چو خواهد ز کناره مایست

زین زر و سیم است به باغ نعیم

قصر تو را خشت زر و خشت سیم

خشت زر پخته ده و سیم خام

تا که بود قصر تو فردا تمام

ماره مکن زر که شود ماره مار

گردنت از مار شود طوق دار

چون به گلوی کس ازان ماره هیچ

ندهی ازان بین به گلو مارپیچ

هر درم سیم که حق فقیر

زیر زمین می کنی اش جایگیر

بهر جزای تو به روز شمار

سرخ چو دینار کنندش زنار

گاه به رخ داغ نهندت که هان

بهر چه رخ داشتی از وی نهان

گاه به پهلو که ز بس بی رهی

پهلو ازو بهر چه کردی تهی

گاه به پشتت که ز روی درشت

بهر چه کردی سوی بیچاره پشت

داغ دو روه به تنت لاله وار

بس که بسوزند شوی لاله زار

جای دگر داغ کند هر درم

همچو تو ننهند به بالای هم

قدر درم گر بود افزون به فرض

طول دهندت به همان قدر و عرض

تفرقه کن جمع درم های خویش

سینه تهی کن ز الم های خویش

داغ جداییش که اینجا کشی

بهتر ازان داغ که فردا کشی

حیف بود کز پی فرزند و زن

داغ نهی این همه بر خویشتن

ضامن رزق همه شد کردگار

کار خدا را به خدا واگذار

بخش ۳۳ - حکایت آن صاحب کرم که بر همیان درم از رشته تدبیر پندگویان بند نهاد

هر چه دهی از سر انصاف ده

قفل عدم بر در اسراف نه

بعد شکستن صدف خویش را

خوار مگردان خلف خویش را

بهره که دیدی ز خداوند خود

ساز ذخیره پی فرزند خود

تا چه بریزد صدفت زیر خاک

بهره ور آید ز تو آن در پاک

گفت که دارم سفری دور پیش

آنچه به دست است کنم زاد خویش

چون بپرد طوطی من زین قفس

بهره فرزند خداوند بس

دل چو قوی گشت به روزی دهم

از پی فرزند چه روزی نهم

جامی ازین به غم فرزند خور

زرد مکن روی وی از مهر زر

زآفت این رهزنش آگاه کن

قبله اش الرزق علی الله کن

دیده وری خواند به عقل سلیم

حرف فنا از ورق زر و سیم

خواست درین دایره تیز رو

سازدش از نقش بقا سکه نو

عقده ز همیان درم برگرفت

جلوه به میدان کرم در گرفت

بی درمان را درم اندوز ساخت

بی کرمان را کرم آموز ساخت

هر زر و سیمی که به درویش داد

آنچه طلب کرد بسی بیش داد

گفت فضولی ز کرم دست تنگ

کای شده پیش تو یکی سیم و سنگ

بخش ۳۴ - مقاله هفتم در اشارت به زیارت بیت الله الحرام که به وادی تگ و پویش در پس هر سنگی سرهنگی سر نهاده و در بوادی جست و جویش در هر بن خاری گرفتاری از پای درافتاده

ای ز گلت نا زده سر حب دل

مانده ز حب وطنت پا به گل

خیز که شد پرده کش و پرده ساز

مطرب عشاق ز راه حجاز

یکدم ازین پرده سماعی بکن

هر چه نه زین پرده وداعی بکن

دین تو را تا شود ارکان تمام

روی نه از خانه به رکن و مقام

ناقه اگر نیست تو را زیر ران

بر قدم فاقه روان شو روان

گر نبود راحله باد پای

راحله از پای کن و در ره آی

گر به ادیمت نبود دسترس

جلد قدم پای فزار تو بس

ته به تهش پشت ز گرد و غبار

کرده تهش خار به میخ استوار

پاشنه از خنده دهان کرده باز

ز آبله ها ریخته اشک نیاز

واله و حیرت زده و مستهام

خنده زنان گریه کنان می خرام

پشت امید تو به خورشید گرم

بستر آسایشت از ریگ نرم

سایه به فرقت که مغیلان کند

به که سراپرده سلطان کند

باد مخالف زده در دیده ریگ

پای فرو رفته به تفسیده ریگ

به که نشینی به مهب شمال

پای فرو کرده به آب زلال

بانگ حدی بشنو و صورت درای

شو چو شتر گرم رو و تیز پای

راه وفا می سپر و می گذر

بر خسک خشک چو ریحان تر

باد به میعاد تعبد رسان

رخت به میقات تجرد رسان

رشته تدبیر ز سوزن بکش

خلعت سوزن زده از تن بکش

هر چه بر آن بخیه زدی ماه و سال

آی برون از همه سوزن مثال

باز کن از بخیه زده جامه جوی

بو که تو را بخیه نیفتد به روی

گر نه ز مرگ است فراموشیت

به که بود کار کفن پوشیت

لب بگشا یافتن کام را

نعره لبیک زن احرام را

موی نشوییده و رخ گردناک

سینه خراشیده و دل دردناک

رو به حرم کن که در آن خوش حریم

هست سیه پوش نگاری مقیم

صحن حرم روضه خلد برین

او به چنان صحن مربع نشین

قبله خوبان عرب روی او

سجده شوخان عجم سوی او

باد چو در دامنش آویخته

غالیه در جیب جهان ریخته

تا شکنی شیشه ناموس و ننگ

کرده نهان در ته دامانت سنگ

باز شکن دامن شبرنگ او

دیده جان سرمه کش از سنگ او

سنگ سیاهش که ازان کوته است

دست تمنات یمین الله است

چون تو ازان سنگ شوی بوسه چین

بوسه زن دست که باشی ببین

بر سر گردون زنی از فخر کوس

گر رسدت دولت این دستبوس

از لب زمزم شنو این زمزمه

کز نم ما زنده دلند این همه

سوی قدمگاه خلیل الله آی

پا چو نیابی به پی اش دیده سای

پای مروت به سوی مروه نه

چهره صفوت به صفا جلوه ده

تا نشود در عرفاتت وقوف

کی شود از راه نجاتت وقوف

کبش منی را به منا ریز خون

نفس دنی را به فنا کن زبون

سنگ به دست آر ز رمی جمار

دیو هوا را کن ازان سنگسار

چون دل ازین شغل بپرداختی

کار حج و عمره به هم ساختی

شکر خدا گوی که توفیق داد

ره به سوی خانه خویشت گشاد

ور نه که یارد که به آن ره برد

ورچه شود مرغ به آن ره پرد

بخش ۳۵ - حکایت علی بن موفق قدس سره و مناجات وی با حضرت حق جل و علا

پور موفق که به توفیق حق

برد ز هر پیر موفق سبق

بادیه کعبه بسی می برید

محنت آن راه بسی می کشید

روزی از آنجا که دلی داشت تنگ

زد به در کعبه سر خود به سنگ

گفت خدایا پس هر محنتی

سوی من افکن نظر رحمتی

راه حج و عمره بسی رفته ام

بهر تو نی بهر کسی رفته ام

دل به وفای تو گرو بوده ام

بی سر و پا در تک و دو بوده ام

زین سفرم نیست به کف حاصلی

نی سره وقتی نه به سامان دلی

هیچ ندانم که مرا حال چیست

بخت مرا مایه اقبال چیست

شب چو درین درد فرو شد به خواب

آمدش از حضرت بی چون خطاب

کای به رهم پای ز سر ساخته

بر همه زین پای سرافراخته

گر نه تو را خواستمی کی چنین

دادمیت ره سوی این سرزمین

هر که نه مایل به سوی وی شوی

سوی خودش راهنما کی شوی

حاصلت این بس که تو را خواستم

باطنت از شوق خود آراستم

ره به سوی خانه خود دادمت

بر در هر کس نفرستادمت

یارب از آنجا که کرم آن توست

چشم همه بر در احسان توست

جامی اگر چند نه صاحبدلیست

از تو به امید چنین حاصلیست

بخش ۳۶ - مقاله هشتم در اشارت به عزلت مشتمل بر عزت که بی «عین » علم زلت است و بی «زای » زهد علت

ای چو گلت جیب به چنگ خسان

دامن صحبت بکش از ناکسان

گرچه ز آغاز گشادت دهند

عاقبت الامر به بادت دهند

غنچه وش از همنفسان لب ببند

خیره چو گل در رخ هر کس مخند

جلوه مده همچو خور انوار خویش

باش چو سایه پس دیوار خویش

بر کس و ناکس به حریم خمول

قفل کن ابواب خروج و دخول

دیر نشین باش چو عیسی دمان

خانه بپرداز ز نامحرمان

گر بود اندر بن غاریت جای

حلقه مارت شده زنجیر پای

به که به هر حلقه نهی پای خویش

محفل هر سفله کنی جای خویش

ور شودت دور کمر کوه سنگ

گرد میان منطقه دم پلنگ

به که دو رنگان منافق سیر

پیش تو بندند به خدمت کمر

گر کشدت شانه به سر پنجه شیر

کشمکش او کند از جانت سیر

به که حریفان کف راحت نهند

مرهم لطفت به جراحت نهند

گر کندت بحر پر آشوب غرق

یا گذرد موج هلاکت ز فرق

به که به کشتی رفیقان خاص

رخت خود آری به امید خلاص

در کنف پرتو خور کم نشین

تا نشود سایه تو را همنشین

راه ز گلگشت لب جو بتاب

تا نزند صورت تو سر ز آب

آینه را در نظر خود منه

تا نشود عکس تو را جلوه ده

اول فطرت که پدید آمدی

از همه کس فرد و وحید آمدی

عاقبت کار کز اینجا روی

از همه شک نیست که تنها روی

این همه اکنون گره و بند چیست

وین همه آمیزش و پیوند چیست

بگسل ازینان که زیان تواند

خصم دل و دشمن جان تواند

قدر تو کاهند که افزون شوند

عیب تو سنجند که موزون شوند

گر تو شوی پنبه همه آتشند

ور تو نهی سر همه گردن کشند

چون دلت از غصه پریشان شود

مایه جمعیت ایشان شود

ور شود اسباب حضور تو جمع

شعله زند عرق حسدشان چو شمع

چند درین ششدره بی گشاد

عمر دهی از دم اینان به باد

باد خزان است دم سردشان

سردی جان است ره آوردشان

ترسم از آن روز که سردت کنند

دل سپر ناوک دردت کنند

هر که نه مشغولی دینش ره است

غول ره توست خدا آگه است

پای وفا بر پی غولان مدار

روی به بیغوله تنهایی آر

ور نبود از دل سوداییت

طاقت بیغوله تنهاییت

خیز و قدم نه به ره رفتگان

روی سوی آرامگه رفتگان

یاد کن از عهد فراموششان

نکته شنو از لب خاموششان

پر شده شان بین ز غبار استخوان

کحل بصیرت کن ازان سرمه دان

منزلشان بین به ته سنگ تنگ

کوب سر افعی غفلت به سنگ

با نفس تنگ برآر از درون

زمزمه نحن بکم لا حقون

بو که دلت یابد از آن زندگی

روز حیات تو فروزندگی

بخش ۳۷ - حکایت زنده دلی که با مردگان انس گرفته بود و از زندگان فرار می نمود

زنده دلی از صف افسردگان

رفت به همسایگی مردگان

پشت ملامت به عمارات کرد

روی ارادت به مزارات کرد

حرف فنا خواند ز هر لوح خاک

روح بقا جست ز هر روح پاک

گشتی ازین سگ منشان تیز تگ

همچو تگ آهوی وحشی ز سگ

کارشناسی پی تفتیش حال

کرد ازو بر سر راهی سؤال

کین همه از زنده رمیدن چراست

رخت سوی مرده کشیدن چراست

گفت بلندان به مغاک اندراند

پاک نهادان ته خاک اندراند

مرده دلانند به روی زمین

بهر چه با مرده شوم همنشین

همدمی مرده دهد مردگی

صحبت افسرده دل افسردگی

زیر گل آنان که پراکنده اند

گرچه به تن مرده به جان زنده اند

مرده دلی بود مرا پیش ازین

بسته هر چون و چرا پیش ازین

زنده شدم از نظر پاکشان

آب حیاتست مرا خاکشان

جامی ازین مرده دلان گوشه گیر

گوش به خود دار و ز خود توشه گیر

هر چه درین دایره بیرون توست

گام سعایت زده در خون توست

بخش ۳۸ - مقاله نهم در اشارت به صمت که سرمایه نجات و پیرایه رفع درجات است

ای به زبان نکته گزار آمده

وی به سخن نادره کار آمده

نقطه نطق است تو را بر زبان

گشته از آن نقطه زبانت زیان

گر کنی آن نقطه ازین حرف حک

بر خط حکم تو نهد سر فلک

هر که درین گنبد نیلوفری

افکند آوازه نیکو فری

نیکویی فر وی از خامشیست

خامشیش تیغ جهالت کشیست

گفتن بسیار نه از نغزی است

ولوله طبل ز بی مغزی است

خم پر از باده تهی از صداست

چونکه تهی شد ز صدا پر نواست

در دلت از غیب گلی چون گشاد

از دم ناخوش مده آن را به باد

تا نه لبت بسته ز دعوی شود

کی دل تو مخزن معنی شود

غنچه که نبود به دهانش زبان

لعل و زرش بین گره اندر میان

سوسن رعنا که زبان آور است

کیسه تهی مانده ز لعل و زر است

منطق طوطی خطر جان اوست

قفل نه کلبه احزان اوست

زاغ که از گفتنش آمد فراغ

جلوه گر آنک به تماشای باغ

خست طبع است درین کهنه کاخ

حوصله تنگ و حدیث فراخ

چرخ بدین گردش دایم خموش

چرخه حلاج و هزاران خروش

رسته دندانت صفی بست خوش

پیش صف آمد لب تو پرده کش

کرده زبان تیغ پی یک سخن

چند شوی پرده در وصف شکن

گرچه سخن خاصیت زندگیست

موجب صد گونه پراکندگیست

زندگی افزای دل زنده را

ورد مکن قول پراکنده را

چشم برآمد شد انفاس دار

وین دو سه نو آمده را پاس دار

هر نفس از تو که هیولا وش است

قابل هر نقش خوش و ناخوش است

گر ز کرم نقش جمالش دهی

منقبت فضل و کمالش دهی

بر ورق عمر تو عنوان شود

فاتحه نامه احسان شود

ور ز سفه داغ قصورش کشی

در درکات شر و شورش کشی

خامه کش صفحه دین گرددت

میل زن چشم یقین گرددت

لب چو گشایی گرو هوش باش

ور نه زبان در کش و خاموش باش

هوش چه باشد ز خدا آگهی

آگهیی ز آفت غفلت تهی

دل چو شود ز آگهیت بهره مند

پایه اقبال تو گردد بلند

بر سخن بیهده کم شو دلیر

تا که ازان پایه نیفتی به زیر

بخش ۳۹ - حکایت کشفی که به بال بطان پریدن آغاز نهاد و به یک سخن ناجایگاه از اوج هوا به حضیض خاک افتاد

بست به صد مهر بر اطراف شط

عقد محبت کشفی با دو بط

شد به فراغت ز غم روزگار

قاعده صحبتشان استوار

روزی از آنجا که فلک راست خوی

گشت ز بی مهریشان کینه جوی

طبع بطان از لب دریا گرفت

رای سفر در دلشان جا گرفت

کرد کشف ناله که ای همدمان

وز الم فرقت من بی غمان

خو به کرم های شما کرده ام

قوت ز غم های شما خورده ام

گرچه مرا پشت چو سنگ است سخت

دارم ازین بار دلی لخت لخت

هیچ کسم نیست به جای شما

پشت به کوهم ز وفای شما

نی به شما وقت همپاییم

نی ز شما طاقت تنهاییم

نیک فرو مانده به کار خودم

پشت دو تا گشته ز بار خودم

بود ز بیشه به لب آبگیر

چوبکی افتاده چو یک چوبه تیر

یک بط از آن چوب یکی سر گرفت

وان بط دیگر سر دیگر گرفت

برد کشف نیز به آنجا دهان

سخت به دندان بگرفتش میان

میل سفر کرد به میل بطان

مرغ هوا گشت طفیل بطان

چون سوی خشکی سفر افتادشان

بر سر جمعی گذر افتادشان

بانگ برآمد ز همه کای شگفت

یک کشف آنک به دو بط گشته جفت

بانگ چو بشنید کشف لب گشاد

گفت که حاسد به جهان کور باد

زو لب خود بود گشادن همان

ز اوج هوا زیر فتادن همان

زان دم بیهوده که ناگاه زد

بر خود و بر دولت خود راه زد

جامی ازین گفتن بیهوده چند

زیرکیی ورز و لب خود ببند

تا که درین بادیه هولناک

از سر افلاک نیفتی به خاک

بخش ۴۰ - مقاله دهم در اشارت به سهر که نشانه هوشیاری و علامت بخت بیداریست

ای به شکر خواب سحر داده هوش

خیز که برخاست ز مرغان خروش

مرغ سحر زنده و تو مرده ای

او ز نوا گرم و تو افسرده ای

ترک هوا گوی و نوایی بزن

چنگ به دامان وفایی بزن

هر شب ازین پرده زنگارگون

این همه لعبت که سر آرد برون

هست پی آنکه شود آشکار

بر نظرت قدرت لعبت نگار

شرم تو بادا که کنی تا به روز

راه نظر را به مژه میخ دوز

ننگری این دیر بقا پرده را

وین همه اوضاع نوآورده را

بر نکنی سر که بر این پرده چیست

نقش نگارنده درین پرده کیست

سبحه انجم به ثریا که داد

طارم چارم به مسیحا که داد

تار که بر بط ناهید بست

رنگ که بر محمل خورشید بست

نیل بر این صفحه خضرا که بیخت

مهره درین حقه مینا که ریخت

خرقه شب غالیه گون از چه شد

دامنش آلوده به خون از چه شد

شمع سحر لمعه نور از که یافت

جبهه مه داغ قصور از که یافت

هست درین دایره قال و قیل

این همه بر هستی صانع دلیل

نقش نگر جانب نقاش رو

حسن بنا بین و به بنا گرو

بیش درین مرحله غافل مخسب

پای برآر از گل و در گل مخسب

خلعت عمر تو عجب کوته است

خون به دل از کوتهیش ته ته است

بیش میفزای به مقراض خواب

کوتهی آن که نیفتد صواب

خواب چو مرگ ار نبود ضد زیست

نکته «النوم اخ الموت » چیست

چهره این اخ به تف آلوده باد

خود به تف این اخ چه مناسب فتاد

هست یکی نیمه ز عمر تو روز

نیمه دیگر شب انجم فروز

روز و شب عمر تو با صد شتاب

می گذرد آن به خور و این به خواب

روز پی خور سگ دیوانه ای

خفته به شب مرده کاشانه ای

روز چنان می گذرد شب چنین

کی شوی آماده روز پسین

شب چو رسد شمع شب افروز باش

همنفس گریه جانسوز باش

اشک همی ریز به صد درد و سوز

عذر همی خواه ز تقصیر روز

هر چه به روز از دل جافی کنی

وای تو گر شب نه تلافی کنی

روز تو شد شام به عصیانگری

شام به روز آر به عذر آوری

روز و شبت گر همه یکسان شود

بر تو شب و روز تو تاوان شود

روز که صد گونه گنه کرده ای

نامه اعمال سیه کرده ای

شب ز مژه بهر سفیدی روی

از رخ آن نامه سیاهی بشوی

چند کنی خواب ز خودکامگی

با دل فارغ ز سیه نامگی

کرده تو خواب و ز ورای حجاب

ناظر حال تو منزه ز خواب

شب چه کنی روز به بی حاصلی

کو به تو خوش حاضر و تو غافلی

بخش ۴۱ - حکایت عارف دل بیدار شب زنده دار

عارفی از ظلمت شب نور یاب

دیده فرو بست به کلی ز خواب

شب که ز خورشید نظر دوختی

شمع نظر تا سحر افروختی

هر مژه از دیده خونابه ده

بود به ابروش همانا گره

روزی ازو کرد فضولی سؤال

کای نزده راه تو خواب و خیال

چون دل بیدار تو از خواب رست

دیده چرا بایدت از خواب بست

رنج نخفتن چو گران داردت

یکدمه راحت چه زیان داردت

گفت نشاید که خدای جهان

هر شبی آید ز نخست آسمان

بانگ زند کز صف دوران راه

کیست که آید به درم عذرخواه

تا کرم خویش سفیرش کنم

رحمت خود عذر پذیرش کنم

من به چنین حال نهم سر به خواب

گوش بخوابانم ازین خوش خطاب

او نظر لطف به من کرده باز

دیده اقبال من از وی فراز

هر که کند دعوی سودای او

خواب کنان از رخ زیبای او

دعویش از صدق بود بی فروغ

چون نفس صبح نخستین دروغ

جامی اگر دیده تو روشن است

در دلت از روضه جان روزن است

سخت قدم باش درین ره نه سست

چشم بر آن دار که چشمش به توست

بخش ۴۲ - مقاله یازدهم در نشان دادن از حال صوفیان که نشان ایشان بی نشانی است و زندگانی ایشان در جان فشانی

ای ز صفت تیره دلان خم زده

وز صفت اهل صفا دم زده

دل نشده صاف ز نام آوری

نام برآورده به صوفیگری

شیوه صوفی چه بود نیستی

چند تو بر هستی خود ایستی

گم شو ازین هستی پر اشتلم

بلکه شو از گم شدگی نیز گم

ناشده از خویش تهی همچو نی

دم زدنت زانکه نه یی تا به کی

گر تو نیی این همه آوازه چیست

هر نفس این زمزمه تازه چیست

نی چه بود آن که به دستان خویش

دم نزند جز ز نیستان خویش

بادیه هستی خود بسپرد

پی به نیستان عدم آورد

چون ز نیستان شکرافشان شود

بهر حریفان شکرستان شود

از شکرستان چو برآرد نفس

طوطی جان ها شود آنجا مگس

بر لبت این لاف که چون نی نیم

در دلت اندیشه که جز کی کیم

قالب تو رومی و دل زنگی است

رو که نه این شیوه یکرنگی است

با تن رومی دل زنگی که چه

رنگ یکی گیر دو رنگی که چه

رنگ دو رنگی به دو رنگان گذار

زانکه دو رنگی همه عیب است و عار

به که شفا جو ز مسیحا شوی

بو که ازین عیب مبرا شوی

خشک ز روزه شکمت طبلسان

گشته علم بر کتفت طیلسان

سر نزده از دلت انصاف فقر

چند بدین طبل و علم لاف فقر

خرقه صد پاره که داری به دوش

بر سر صد عیب بود پرده پوش

دلق ورع را چو بود تار سست

کی شود از خرقه پاره درست

رشته تسبیح تو دام ریاست

مهره آن دانه مرغ هواست

دانه و دام از پی آن گستری

تا غذی از گرسنه مرغی خوری

هست ز مسواک چه سوهان تو

تیز به خوان همه دندان تو

تیزی دندانت به سوهان بسای

از سر هر سفره مشو لقمه خای

شرح محاسن چو دهد شانه ات

سر به قبایح نهد افسانه ات

نیست به روی تو یکی مو سیاه

چند کنی نامه سیاه از گناه

شکل کمان راست قدت شرح ده

بهر کمان تو عصا گشته زه

تا به کمانت فلک این چله بست

تیر جوانیت برون شد ز شست

نوبت پیریست جوانی مکن

میل سوی نیل امانی مکن

بر سر سجاده چو پا سایدت

پا ز رعونت به زمین نایدت

رخ به زمین سای به وقت نماز

زانکه مصلاست حجاب نیاز

از کجی و کجروی اندیشه کن

پیروی راستروان پیشه کن

مدعیی خرقه تقوا مپوش

متقیی جام تمنا منوش

زهد می آلوده نیرزد به هیچ

مس زراندوده نیرزد به هیچ

صورت و معنیت به هم راست دار

تات شوند اهل صفا خواستگار

یا ز سرت خرقه تقوا بکش

یا قدم از راه تمنا بکش

بخش ۴۳ - حکایت صوفیی که در سماع غنای مغنیه خرقه فقر از سر برکشید و از لجه بی آرام بحر حقیقت به ساحت ساحل مجاز آرمید

کعبه روی از سر وجد عظیم

در صف پیران حرم شد مقیم

مرغ دل او چو زدی پر و بال

رستی از این دامگه پر وبال

وجد الهیش رهاندی ز خویش

جذب حقش بازستادی ز خویش

آمدی از هستی خود گشته صاف

رقص کنان گرد حرم در طواف

روزی از آنجا که قضا ره زدش

زخم بلا بر دل آگه زدش

مطربه ای رونق کارش ببرد

وز دل و جان صبر و قرارش ببرد

ذوق می عشوه و نازش چشید

دل ز حقیقت به مجازش کشید

بود همان حالت وجدش به جای

لیک ازان شاهد دستانسرای

خرقه به پیران حرم داد و گفت

سر خود از خلق چه دارم نهفت

در دل من وجد الهی نماند

جنبش من جز به ملاهی نماند

ز آتش اغیار درونم به جوش

خرقه اصحاب چه دارم به دوش

خوش نبود بتکده دل زان نگار

خلعت اسلام به بر کعبه وار

تا به حقیقت نکشید آن مجاز

باز نیامد به سر خرقه باز

جامی ازین قاعده دلپذیر

تا بتوانی سبق صدق گیر

زانکه درین مزرع مرد آزمای

هیچ نیرزد جو گندم نمای

بخش ۴۴ - مقاله دوازدهم در شرح حال علمای از عمل دور و سف های به جهل و جدل مغرور

ای علم علم برافراخته

چون علم از علم سرافراخته

خویشتن از علم علم ساختی

چون عمل آمد علم انداختی

لاف درستیست علم سازیت

حجت سستی علم اندازیت

دعوی دانش کنی از جاهلی

حاصل تحصیل تو بی حاصلی

خواجه زند بانگ که صنعتورم

مس شود از جودت صنعت زرم

لیکن اگر دست به جیبش نهی

چون کف مفلس بود از زر تهی

کیسه چو خالی بود از زر و سیم

دعوی اکسیر چه سود از حکیم

جمع کتب از سره و ناسره

کرده چو خشت است به گردت خره

آن خره کن رخنه که از چار حد

بست میان تو و مقصود سد

هر ورقی زان کتب آمد حجاب

زان حجب توی به تو رخ بتاب

تا ببری از همه فردا سبق

زان کتب امروز بگردان ورق

علم که خوانده به ره ناصواب

باشد ازان علم سیه رو کتاب

نور دل از سینه سینا مجوی

روشنی از چشم نه بینا مجوی

جانب کفر است اشارات او

باعث خوف است بشارات او

فکر شفایش همه بیماری است

میل نجاتش ز گرفتاری است

قاعده طب که به قانون نهاد

پای نه از قاعده بیرون نهاد

لیک نهان ساخت بر اهل طلب

روی مسبب به حجاب سبب

خاصیت علم سبب سوزی است

شیوه جاهل سبب آموزی است

طب ز نبی جوی که طب النبی

سازدت از جمله علل اجنبی

از مرض جهل شفا بخشدت

وز کدر نفس صفا بخشدت

تابد از اسباب و علل روی تو

واکند از هر چه نه حق خوی تو

عمر تو شد صرف اصول و فروع

هیچ نیفتاد به اصلت رجوع

هیچ وقوفت ز مقاصد چو نیست

از طلب آن به مواقف مایست

بر تو چو نگشاد ز مفتاح راه

دولت فتح از در فتاح خواه

گر ز موانع دل تو صاف نیست

کشف موانع حد کشاف نیست

نور هدایت ز هدایه مجوی

راه نهایت به نهایه مپوی

ترک نفاق و کم تلبیس گیر

علم ز سرچشمه تقدیس گیر

هر چه نه قال الله و قال الرسول

هست بر اهل فضلیت فضول

فضل خدا بین و فضولی مکن

جهل ز حد رفت جهولی مکن

علم چو دادت ز عمل سر مپیچ

دانش بی کار نیرزد به هیچ

چون به بساط عملت سود پای

بی عملان را به عمل ره نمای

بایدت اول ادب اندوختن

پس دگران را ادب آموختن

چون دگران را شوی آموزگار

کم طلب آن را عوض از روزگار

علم بود و جوهر و باقی سفال

آن چو حقیقت دگران چو خیال

بیع جواهر به سفالی که چه

بذل حقایق به خیالی که چه

بخش ۴۵ - حکایت آن عالم در چاه افتاده که دست به شاگرد خود نداد تا جزای آخرت از دست ندهد

عالمی از چاه جهالت برون

در رهی افتاد به چاهی درون

هیچ مدد دست ندادش به راه

ماند در آن راه چو یوسف به چاه

سایه صفت در تگ چاه آرمید

سایه شخصی به سر چاه دید

نعره برآورد که ای رهنورد

از ره احسان و مروت مگرد

پای مروت به سر چاه نه

دست به افتاده از راه ده

راهرو آمد به سر چاه و گفت

دست بده ای به غم و آه جفت

گفت نخست از کرم عام خویش

گو خبرم از لقب و نام خویش

گفت که شاگرد کمین توام

در ره دین خاک نشین توام

گفت که حاشا که ازین چاه پست

در زنم امروز به دست تو دست

من که به تعلیم میان بسته ام

از غرض سود و زیان رسته ام

کوششم از روی خردمندی است

خاص پی فضل خداوندی است

کی به جزای دگر آلایمش

وز غرض آلودگی افزایمش

در تک این چاه نشینم اسیر

تا شودم بی غرضی دستگیر

پایه علمم چو بلند اوفتاد

هر چه جز آنم نه پسند اوفتاد

همت جامی که بلندی گرفت

از شرف علم پسندی گرفت

علم پسندید ز طبع بلند

هر چه پسندید همانش بسند

بخش ۴۶ - مقاله سیزدهم در مخاطبه سلاطین که اگر بر دیگران می تابند آسمان عدل را چشمه آفتابند و اگر همه گرد خود می گردند طوفان ظلم را گرداب

ای به سرت افسر فرماندهی

افسرت از گوهر احسان تهی

زیور سر افسر ازان گوهر است

خالی ازان مایه درد سر است

گرد میان تو مرصع کمر

مهره و مار آمده با یکدگر

لیک نه آن مهره که روز شمار

نفع رساند به تو ز آسیب مار

تخت زرت آتش و گوهر در او

هست درخشنده چو اخگر در او

شعله به جان در زده آن آتشت

لیک ز بس بیخودی آید خوشت

چون به خود آیی ز شراب غرور

آورد آن سوختگی بر تو زور

هر دمت از درد دو صد قطره خون

از بن هر موی تراود برون

سود سر ایوان تو را بر سپهر

شمسه آن گشت معارض به مهر

قصر تو چون کاخ فلک سر بلند

حادثه را قاصر از آنجا کمند

حارس و بواب تو بر بد سگال

بسته پی حفظ تو راه خیال

لیک نیارند به مکر و حیل

بستن آن رخنه که آید اجل

زود بود کاید اجل از کمین

شیشه عمر تو زند بر زمین

نقد حیات تو به غارت برد

خصم تو را بخت بشارت برد

کنگر کاخ تو به خاک افکند

طاق بلندت به مغاک افکند

افسرت از فرق فتد زیر پای

پایه تخت تو بلغزد ز جای

روزی ازین واقعه اندیشه کن

قاعده دادگری پیشه کن

ظلم تو را بیخ چو محکم کند

ظلم تو ظلم همه عالم بود

خواجه به خانه چون بود دف سرای

اهل سرایش همه کوبند پای

شهری از آشوب تو غارت شود

تات یکی خانه عمارت شود

کاش کنی ترک عمارتگری

تا نکشد کار به غارتگری

باغی از آسیب تو گردد تلف

تات درآید ته سیبی به کف

به که ازان سیب شکیبت بود

ور نه به هر سیب حسیبت بود

میوه و مرغ سر خوانت مقیم

از حرم بیوه و باغ یتیم

مطبخیت هیمه ز خوی درشت

می کشد از پشته هر کوژپشت

باز تو را میر شکاران به فن

طعمه ده از جوژه هر پیرزن

بارگی خاص تو را هر پسین

کاه و جو از توبره خوشه چین

گوش کنیزان تو را داده بهر

از زر دریوزه گدایان شهر

چند کنی ظلم به هر بوم و مرز

چند گهی رسم و ره عدل ورز

بین که ازین هر دو کدام است به

هر چند نه به بر رخ آن دست نه

ظلم نهد دام سراب غرور

عدل دهد جام شراب سرور

هان که جگر سوخته و دل کباب

باز نمانی به سراب از شراب

شهر و ده آباد به عدل است و بس

طبع جهان شاد به عدل است و بس

تو چو شبانی و رعیت همه

در کنف رحمت تو چون رمه

وای شبانی که کند کار گرگ

همچو سگ زرد شود یار گرگ

بره کند باز ز پستان میش

تا دردش گرگ به دندان خویش

عدل تو گر فیض رسانی کند

بر رمه ها گرگ شبانی کند

پنجه کند شانه به دشت و دره

شانه زند گردن و پشت بره

بخش ۴۷ - حکایت عمر عبدالعزیز که در همه عمر عزیز از افسر عین عدالت سربلند بود و از حلقه میم مروت کمربند

چون ثمر دوحه عبدالعزیز

دولت دین شد شرف ملک نیز

قاعده عدل عمر تازه کرد

ملک و خلافت به یک اندازه کرد

کوه نشینان که ز ظلم سپاه

خاسته بودند ز سرهای راه

پویه کنان بر سر راه آمدند

بهر خبر پرسی شاه آمدند

کان شه پیشین ستمگر چه شد

حال وی ازگردش اختر چه شد

وین شه عادل دل فیروز روز

کیست که شد نیر عالم فروز

رهسپری گفت چه سان یافتید

این خبر خیر که بشتافتید

مژده رساندند که بودی دلیر

بر رمه زین پیش بسی گرگ و شیر

بر رمه از گرگ دلیری نماند

شیر به خونخواری شیری نماند

بره و گرگند به هم گشته رام

آهو و شیرند به هم در خرام

این همه از دولت این خسرو است

کز قدمش رسم عدالت نو است

آن ز خساست صفت گرگ داشت

بر سر ما گرگ دگر می گماشت

وین ز کرم چون به بزرگی رسید

گرگ ز سر کسوت گرگی کشید

هست درین مرحله خرد و بزرگ

با دهن یوسف و دندان گرگ

گرچه بود خوش لب خندانشان

جامی و صد زخم ز دندانشان

بخش ۴۸ - مقاله چهاردهم در اشارت به حال وزیران و دبیران که رقم عدالت و ظلم بر صفحات ایام از رشحات اقلام ایشان است

ای چو قلم صورت خود کرده راست

میل رقم های کج از تو خطاست

تا قلم آسا به سر خود روی

گرچه همه نیک روی بد روی

هر که به یک حرف قلم کج نهاد

حرف وی از لوح بقا محو باد

چند به دفتر رقم ناصواب

یاد کن از دفتر یوم الحساب

تو به سه انگشت شده خامه زن

خلق ده انگشت ز تو در دهن

آنکه تو خوانیش صریر قلم

از رقمت هست نفیر قلم

خط که ورق تر کند از دست تو

خاک به سر بر کند از دست تو

جنبش کلک تو ز کم کاستی

برده ز بالای الف راستی

وز قلمت قاف جهان تا به قاف

پر شکن و تاب شده همچو کاف

نوک قلم از سر گزلک مخار

تیز مکن بیهده دندان مار

عاقبت آن مار ز راه ستیز

بر تو زند زخم ز دندان تیز

بلکه زده زخم تو ز افسردگی

نیستی آگاه ز آزردگی

مو که زند بر سر کلکت گه

از ره معنیت بود پند ده

کای به خرد گشته سمر تا به چند

جهد به کاری که به مو نیست بند

چند مددگاری ظالم کنی

وز مددش کسب مظالم کنی

تا ببری از دل ظالم غبار

گردن مظلوم کنی زیر بار

خرمن دهقان که به خون جگر

کشته وی آمده در ده به بر

سوخته خرمن بیداد توست

دانه و کاهش شده بر باد توست

دانه کنی نقل به انبار شاه

کاه بری بهر ستور سپاه

حصه دهقان چو شوی غور رس

دانه اشک و که رویست و بس

مایه تاجر که در آوارگی

جمع نشد جز به جگرخوارگی

شد ز براتت همه صرف زکات

در کف قبض است هنوز از برات

کاسب بیچاره که در شهر و کوی

ز آبله دست کند آبروی

در کف از آیین ستمکاریش

هیچ بجز آبله نگذاریش

خارکش پیر که چون خارپشت

خم بودش پشت ز خار درشت

چون شود از خار تهی پشت او

قیمت آن را کشی از مشت او

گاوک شیر آور هر پیر زال

خرج شد از تو به خراجات سال

گرسنه و تشنه شده گوشه گیر

خون جگر می خورد اکنون چو شیر

مال یتیمان به رهت پایمال

حاصل سایل ز تو ذل سؤال

زیور طفلانت ز طبع لئیم

هست زر سایل و در یتیم

نقل شب عیش تو نقل سخن

نو به نو از تیردلان کهن

مطرب تو آن که به بانگ بلند

مال فلان گوید چونست و چند

حیله به صد گونه نمودن توان

وز کفش آن مال ربودن توان

کار تو شد بار دل صد هزار

شرم نمی داری ازین کار و بار

پیش مکن دست تطاول برون

کز تو قلمرو چو قلم شد نگون

شه ز تو بدنام و رعیت خراب

ملک ز غوغای تو در اضطراب

کن نظر تجربه در همسران

تا نشوی تجربه دیگران

تجربه چوب به پهلوست سخت

به که به عبرت نگری بر درخت

لیک سر تجربه گیریت نیست

تجربه جز حرص وزیریت نیست

بخش ۴۹ - حکایت درازدستی که دست وی به بریدن از قلم وزارت کوتاه نشد

بود یکی شاه که در ملک و مال

عهد وزیری چو رسیدی به سال

دست قلم ساش جدا ساختی

چون قلم از بند و برانداختی

هر که گرفتی ز هوا دست او

پایه اقبال شدی پست او

دست وزارت به وی آراستی

جان حسود از حسدش کاستی

روزی ازین قاعده ناپسند

ساخت جدا دست وزیری ز بند

دست بریده به هوا برفکند

تاش بگیرند صلا درفکند

چشم خرد کرد فراز آن وزیر

دست دگر کرد دراز آن وزیر

دست خود از بیخردی خود گرفت

بهر وزارت ره مسند گرفت

تجربه نگرفت ز دست نخست

دست خود از دست دگر نیز شست

جامی ازان پیش که تیغ اجل

دست تو کوتاه کند از عمل

دست امل از همه کوتاه کن

در صف کوته املان راه کن

بخش ۵۰ - مقاله پانزدهم در تنبیه آنان که صبح شیب از شب شباب ایشان دمیده است و در آن صبحگاهی نسیم آگاهی به مشام ایشان نرسیده

ای تنت از شمع گدازنده تر

شعله زنان آتش شیبت ز سر

داده سر سبز تو آتش فشان

از شجر اخضر و نارش نشان

چرخ که بر فرق تو کافور ریخت

بر تو هم از شعر تو کافور بیخت

تا که کند سردی کافور سرد

بر دل گرمت هوس خواب و خورد

کرده شب موی تو تصویر صبح

روز اجل راست تباشیر صبح

گردش دولابی چرخ برین

بر سر آرام گرفته زمین

کالبد جوجو آزادگان

در ته سنگ ستم افتادگان

آردکنان بس که بفرسود و کاست

موی تو پر گرد ازان آسیاست

پشت تو مانند کمان گشته کوز

خشک شده پوست بر آن همچو توز

رشته اشک تو بر آن بسته زه

ناوک آه تو بر آن تیر نه

جز پی آن نیست که کاری کنی

در ره مقصود شکاری کنی

قد تو لام و الف آمد عصا

هر دو پی نفی وجود تو لا

یعنی از آیینه لوح وجود

نفی شود صورت بود تو زود

یک نشناسی ز دو وقت شمار

تا نکند شیشه دو چشم تو چار

پا به دم مار ز نادیدنت

خلق به فریاد ز نشنیدنت

سنگ به دندانت شدی لخت لخت

موم کنون پیش تو چون سنگ سخت

با همه رخنه که به دندان توست

نامده یک حرف برون زان درست

نایدت از دست که جنبی زجای

تا نشود دست مددگار پای

لرزش دست تو به هنگام کار

برده ز دست تو برون اختیار

چون گره سیم شده مشت تو

رفته چو سیماب ز انگشت تو

قوت امساک نماندت به دست

گرچه که امساک تو را دست بست

قاعده حرص جز امساک نیست

چاره امساک بجز خاک نیست

پیش که با خاک روی خاک شو

پیش که ناپاک روی پاک شو

پیر شدی شیوه پیرانه گیر

شیوه پیرانه خوش آید ز پیر

دست ز فتراک جوانان بدار

عشق و جوانی به جوانان گذار

چون تو ازین پیری خویشی ملول

کی کندت طبع جوانان قبول

بخش ۵۱ - حکایت سرد شدن پیر سفید موی از نفس آن خورشید گرم خوی که با زلف شبرنگ دم از صبح سفید مویی زد

فصل خزان کز دم باد وزان

کارگه رنگرزان شد رزان

باغ جوان صورت پیری گرفت

سبزه تر رنگ زریری گرفت

برگ درختان ز سر شاخسار

مختلف الوان چو گل اندر بهار

موی سفیدی به قد خم شده

سینه اش آتشکده غم شده

پای نشست از ته دامان کشید

رخت تماشا به گلستان کشید

از ره فکرت قدمی می نهاد

وز سر عبرت نظری می گشاد

دید که با گیسوی چون پر زاغ

کبک خرامی شده طاووس باغ

معجر کافوری او مشک پوش

گوهر و زر زآمدنش در خروش

رنگ حنا را ز کفش خون جگر

هر سر انگشت چو عناب تر

پنجه مرجان زده انگشت او

گوهر خود یافته در مشت او

گشته ز هر ناخن او در خضاب

بدر و هلالی ز شفق رنگ یاب

پیر چو آن دید دل از دست داد

پشت دو تا روی به پایش نهاد

گفت بدین صورت زیبا که یی

آدمیی یا پریی یا کیی

ناز جوانی ز سر خود بنه

داد دل پی سپر خود بده

نیم دمی همدم من بنده باش

جمع کن پیر پراکنده باش

غنچه نوشین به تبسم گشود

گفت که دیر آمده ای خیز زود

روی به ره کن ببر از من امید

زانکه سرم هست چو معجر سفید

بلکه تو گویی به سر این معجرم

شعر سفید است ز موی سرم

پیر چو از موی شنید این خبر

خاست چو مو حالی و پیچید سر

تازه گل از پیر چو آن شیوه دید

پرده کافور ز سنبل کشید

موی خود آورد ز معجر برون

چون شبه شبرنگ و چو شب قیرگون

پیر بنالید که ای در فروغ

مه ز تو کم بهر چه بود این دروغ

گفت پی آنکه کنم آگهت

کانچه زند از طلب ما رهت

زان سبب افتاده ز راهیم ما

هر چه نخواهی تو نخواهیم ما

پیر شدی جامی و عمرت ز شصت

رشته پیوند به هفتاد بست

یاد جوانی و جوانان مکن

قبله جان جز در جانان مکن

بخش ۵۲ - مقاله شانزدهم در شرح حال نو رسیدگان غره به عهد جوانی که غره ماه عیش و کامرانی است

ای شده با موی سیاه از غرور

از نفر موی سفیدان نفور

رخ ز سفید به سیاهی منه

نور الهی به ملاهی مدره

طفلی و چون شیر شده موی پیر

هست عجب نفرت طفلان ز شیر

زاغ سیاهی تو درین بوم بیم

کی هلد این باز سفیدت سلیم

تکیه بر اسباب جوانی مکن

هر چه توان تا بتوانی مکن

بازوی تو گر به مثل آهن است

پوست اگر بر تن تو جوشن است

دست اجل موم کند آهنت

تیغ قضا چاک زند جوشنت

خم نکنی بهر خدا پشت خویش

سخت کمانی مکن ای سست کیش

قوت بسیار تو چون کم شود

گر همه تیر است قدت خم شود

پیش که سازد فلک عشوه ده

پشت تو را همچو کمان تن چو زه

باش کمان در پی طاعت وران

گوشه گزین از ره تحسین گران

بر تن خود راه ریاضت گشای

از تن خود کم کن و در جان فزای

سالک ره خشک بدن به بود

تک نزند اسب که فربه بود

ناشده پشت تو ز پیران راه

راست همی رو پی پیران راه

بر صف دینند چو پیران امیر

باش به فتراک امیران اسیر

تا نه از ایشان به اسیری رسی

کی بود امکان که به پیری رسی

بر در هر پیر کمربندیت

به که به سر تاج خداوندیت

پایه آن تاج بود بس بلند

کنگر آن را کمر آمد کمند

کوه که صد کان گهر یافته ست

تاج بلندی ز کمر یافته ست

سرکشی کاف برون کن ز سر

میم صفت بند گره بر کمر

در قدم پیر سبک سایه شو

وز گهرش گنج گرانمایه شو

چون تو به خدمت مددش می کنی

آن مدد از بهر خودش می کنی

آب چو ریزی به کفش در وضو

چهره اقبال دهی شست و شو

سنگ ز راهش چو نهی بر کران

پله طاعات کنی زان گران

کفش تهی چون نهیش پیش پای

بر سر افلاک شوی کفش سای

رکوه که در همرهی او بری

آب ز سرچشمه حیوان خوری

خاک رهش را به مژه روب پاک

تا شودت دیده جان سرمه ناک

غاشیه دولت او کش به دوش

تا شودت ستر کرم عیب پوش

تا نشوی پیر چو پیران کار

دست خود از دامن خدمت مدار

پایه پیری به جوانی مجوی

راه ارادت به امانی مپوی

ترسمت آن پایه نگردد به ساز

مانی از آداب جوانیت باز

بخش ۵۳ - حکایت زاغی که چند روز در قفای کبکی دوید و از رفتار خود بازمانده به وی نرسید

زاغی از آنجا که فراغی گزید

رخت خود از باغ به راغی کشید

زنگ زدود آیینه باغ را

خال سیه گشت رخ راغ را

دید یکی عرصه به دامان کوه

عرضه ده مخزن پنهان کوه

سبزه و لاله چو لب مهوشان

داده ز فیروزه و لعلش نشان

نادره کبکی به جمال تمام

شاهد آن روضه فیروزه فام

فاخته گون صدره به برکرده تنگ

دوخته بر صدره سجاف دو رنگ

تیهو و دراج بدو عشقباز

بر همه از گردن و سر سرفراز

پایچه ها برزده تا ساق پای

کرده ز چستی به سر تیغ جای

بر سر هر سنگ زده قهقهه

پی سپرش هم ره و هم بیرهه

تیزرو و تیز دو و تیز گام

خوش پرش و خوش روش و خوش خرام

هم حرکاتش متناسب به هم

هم خطواتش متقارب به هم

زاغ چو دید آن ره و رفتار را

وان روش و جنبش هموار را

با دلی از دور گرفتار او

رفت به شاگردی رفتار او

باز کشید از روش خویش پای

وز پی او کرد به تقلید جای

بر قدم او قدمی می کشید

وز قلم پا رقمی می کشید

در پی‌ اش القصه در آن مرغزار

رفت بر این قاعده روزی سه چار

عاقبت از خامی خود سوخته

ره روی کبک نیاموخته

کرد فرامش ره و رفتار خویش

ماند غرامت زده از وار خویش

هر کس ازین دایره تیزرو

هست درین دیر به واری گرو

جامی و از وار همه سادگی

تاجور مسند آزادگی

بخش ۵۴ - مقاله هفدهم در اشارت به حسن خوبان و جمال محبوبان که دلفریب ترین گل این بهارستانند و ناشکیب ترین نقش این نگارستان

نقش سراپرده شاهیست حسن

لمعه خورشید الهیست حسن

حسن که در پرده آب و گل است

تازه کن عهد قدیم دل است

آن که شد این سلسله بنیاد ازو

لایحه حسن دهد یاد ازو

ما که چنین کشته هر مهوشیم

سوخته خرمن ز همان آتشیم

در دل هر سوخته جوشی که هست

بر لب هر خسته خروشی که هست

یک شرر از گرمی آن آتش است

وقت کسی خوش که به آتش خوش است

ای که چو شکل خوشت آراستند

فتنه ارباب نظر خواستند

قد تو سرویست بهشتی چمن

روی تو شمعیست سپهر انجمن

صورت موزون تو نظم جمال

مطلع آن جبهه فرخنده فال

جبهه ات از نور چو مطلع نوشت

ابرویت از مشک دو مصرع نوشت

سطری از ابروی تو خوشتر نبود

لیک کج آمد چو به مسطر نبود

تابد ازان مطلع مهر ارتفاع

بر مه رخسار تو هر دم شعاع

هست دو چشمت ز شعاعش دو عین

بینی سیمین الفی بین بین

چشمه نوشت که عجب جانفزاست

از لب تو تا به لب آب بقاست

خضر خطت خرقه کبود آمده

بر لب آن چشمه فرود آمده

گوی زنخدان تو با گوی سیم

هست چو سیبی ز لطافت دو نیم

آب لطافت چکد از غبغبت

نیست بسی راه ازان تا لبت

بلکه خوی طلعت رخشان توست

گرد شده زیر زنخدان توست

خال زنخدانت به دلتنگیی

مانده به گرداب بلا زنگیی

بر لبت آن دانه مشکین که هست

تخم غم هر دل غمگین که هست

مشک به رخسار چو گلنار تو

نقطه زده بر خوی رخسار تو

ورد طری لرزه کنان بر تنت

کبک دری طوق کش گردنت

سینه تو چون دل عشاق صاف

جیب کسان چاک ازو تا به ناف

از ستم بازوی تو کرده بیم

زان زده در ساعد تو پنجه سیم

با تو اگر دولت همزانویی

هست نصیب کسی آن هم تویی

بهر تماشاگری روی خویش

آینه کن لیک ز زانوی خویش

نیست به تو همقدمی حد کس

سایه تو همقدم توست و بس

صد پی اگر از قدم فکر و رای

از سرت آییم فرو تا به پای

یک به یک اعضای تو موزون بود

هر یک ازان دیگری افزون بود

جلوه حسن تو در افزونی است

آیینه چونی و بیچونی است

صورت چونی شده از وی عیان

معنی بیچون شده در وی نهان

قبله هر دیده ور این آینه ست

منظر اهل نظر این آینه ست

جلوه این آینه نور بار

از نظر بی بصران دور دار

کور چه داند که در آیینه چیست

عکس خود افکنده بر آیینه کیست

چهره نهان دار که آلودگان

جز ره بیهوده نپیمودگان

چون به جمال تو نظر واکنند

آرزوی خویش تماشا کنند

دیده شهوت نتوانند بست

از غرض خاطر صورت پرست

با تو بجز راه هوا نسپرند

جز به غرض روی تو را ننگرند

روی غرض چون نبود نورمند

زود ازین آینه دلپسند

سیر شود چشم غرض بینشان

رنج و ملالت شود آیینشان

از نظر انداخته خوارش کنند

تیره رخ از گرد و غبارش کنند

بخش ۵۵ - حکایت زنگی که روی خود را در آیینه بی زنگ دید و به عکس روی خود آیینه را نپسندید

دیو نژادی چو یکی تیره ابر

لب چو خم نیل کبود و سطبر

زنگ چو انگشت نیفروخته

چهره چو چوبین طبقی سوخته

مانده دهن چون دهن جیفه باز

ناشده همچون در محنت فراز

یافت به ره آینه ای گردناک

ساخت به دامن رخش از گرد پاک

دیده چو بر روی ویش آرمید

شکلی از انسان که شنیدی بدید

آب دهان بر رخ پاکش فکند

وز کف خود خوار به خاکش فکند

گفت که تا قدر تو نشناختند

بر رهت این گونه نینداختند

پیش کسان پستی مقدار تو

نیست جز از زشتی دیدار تو

طینت اگر پاک چو من بودیت

کی به گل و خاک وطن بودیت

از بد و نیکی که پی اندر پی است

بهره هر چیز به قدر وی است

چون به رخ خویش نظر کم گشاد

عیب بر آیینه نه بر خود نهاد

بود همه نور و صفا آینه

شد ز رخش عیب نما آینه

طلعت او بود بدانسان سیاه

آینه را چیست ندانم گناه

جامی ازین گنبد آیینه رنگ

هر چه نماید به گه صلح و جنگ

کان سبب راحت و آزار توست

چون نگری صورت کردار توست

بخش ۵۶ - مقاله هژدهم در اشارت به عشق که شور آن نمک خوان جگرخواران است و جراحت آن راحت جان دلفگاران

رونق ایام جوانیست عشق

مایه کام دو جهانیست عشق

میل تحرک به فلک عشق داد

ذوق تجرد به ملک عشق داد

چون گل جان بوی تعشق گرفت

با گل تن رنگ تعلق گرفت

رابطه جان و تن ما ازوست

مردن ما زیستن ما ازوست

علوی و سفلی همه بند ویند

پست شو قدر بلند ویند

مه که به شب نوردهی یافته

پرتوی از مهر بر او تافته

خاک ز گردون نشود تابناک

تا اثر مهر نیفتد به خاک

چون به تن آزاده ز مهر است دل

سنگ سیاهیست در آن تیره گل

هر که نه در آتش عشق است غرق

از دل او تا به صنوبر چه فرق

کار صنوبر چو بود غافلی

از غم عشق، او که و صاحبدلی

زندگی دل به غم عاشقیست

تارک جان بر قدم عاشقیست

تا نشود عشق به دل پردگی

گرمی دل نیست جز افسردگی

ای شده کار تو بد از نیکوان

جفت صد اندوه ز طاق ابروان

حال تو از خال سیاهان تباه

روز تو از مشک عذاران سیاه

رهزن خوابت شده چشمان مست

توبه تو یافته زیشان شکست

هر که شد از سروقدان سرفراز

ساخت سرت پست به خاک نیاز

هر که به رخ نقطه سودا نهاد

داغ غمت بر دل شیدا نهاد

هر که به لب آب حیات آمدت

رخ ز خطش در ظلمات آمدت

گه دم از اندیشه ماهی زنی

ماه فلک بینی و آهی زنی

گه ز گلی خرم و خندان شوی

نغمه سرا بلبل بستان شوی

گه به غزالی دل شیدا دهی

روی چو دیوانه به صحرا نهی

یار هم آغوش به هر باده نوش

تو پس زانوی غم اندر خروش

یار هم آواز به هر حیله ساز

تو ز تب فرقت او در گداز

یار هم آهنگ به هر سینه تنگ

تو ز دلش کوفته بر سینه سنگ

زیرکیی ورز و چنان گیر یار

کش بود اندر دل و جانت قرار

محرم خلوتگه رازت شود

مونس شب های درازت شود

جغد نیی جلوه به هر کاخ چند

مرغ نیی نغمه ز هر شاخ چند

جلوه گر کنگر یک کاخ شو

نغمه زن طارم یک شاخ شو

رو به یکی آر که فرخندگیست

ترک دویی کن که پراکندگیست

میوه مقصود کی آرد درخت

تا نکند پای به یک جای سخت

بخش ۵۷ - حکایت عاشقی که در حضور معشوق به قصد دیگری دیده گشاد و بدان کج نظری از نظر معشوق افتاد

بوالهوسی بر سر راهی رسید

جلوه کنان چارده ماهی بدید

هاله شده گرد قمر معجرش

خیمه زده بر مه و خور چادرش

نغمه سرا جنبش خلخال او

نافه گشا زلف ز دنبال او

نعره برآورد که ای خودپرست

پای مکن تیز که رفتم ز دست

از تو به فریاد شدم همنفس

راه کرم گیر و به فریاد رس

تازه صنم چون شعف او بدید

وان همه شور و شغب او شنید

چون گل خندان ز دم او شکفت

غنچه نوشین شکفانید و گفت

خواهر من می رسد اینک ز پی

به ز چو من صد سر یک موی وی

نیست ز خوبان سخن آنجا که اوست

من کیم و صد چو من آنجا که اوست

با شرف حسن خداداد من

رفته به شاگردیش استاد من

ساده دل آن وسوسه چون گوش کرد

قاعده کار فراموش کرد

در غلط افتاد ز گفتار او

چشم وفا تافت ز دیدار او

کرد بسی در ره بیره نگاه

دید رهی دور و کسی نی به راه

بار دگر لب به سخن باز کرد

لابه گری پیش وی آغاز کرد

بانگ زد آن ماه که ای هرزه گوی

به که بگردانی ازین هرزه روی

قبله مقصود یکی بیش نیست

قاصد آن قبله دو اندیش نیست

شرط طلب ترک دویی کردن است

روی ارادت به یک آوردن است

چون ز یکی رو به دو آورده ای

رسم نو است اینکه تو آورده ای

چند کشیدن ز دو بینان گزند

دیده دل جامی از اینان ببند

چشم تو را گر نه غبار شکیست

چون ز دو عالم نه رخت در یکیست

بخش ۵۸ - مقاله نوزدهم در حسب حال خام طمعانی که از شعر شعر دامی بر ساخته اند و در دست و پای هر پخته و خامی انداخته

بحر ازل موج کرم برگرفت

دامن ساحل همه گوهر گرفت

جوهری طبع سخن پروران

کرد نگاهی به فراست در آن

هر چه سزا بود به سفتن بسفت

وانچه نه در پرده نسیان نهفت

زان گهر سفته هزاران هزار

گوش جهان را شده بین گوشوار

حیف که این قوم گهر ناشناس

مهره کش سلک امید و هراس

هر چه بر آن نام گهر بسته اند

مهره صفت بر دم خر بسته اند

گوهر کرده ز شرف زهرگی

زان شرف افتاده به خر مهرگی

ای که رسد از دل دانشورت

مرسله بر مرسله زان گوهرت

پرده گشای هنر خویش باش

نرخ فزای گهر خویش باش

باش به دکانچه دوران به هوش

جنس گران را مشو ارزان فروش

داشت فلک چون به تو ارزانیش

تو مده ارزان ز گران جانیش

چند ز تار طمع و پود لاف

بر قد هر سفله شوی حله باف

چند نهی نام لئیمان کریم

چند کنی وصف سفیهان حلیم

آن که به صد نیش یکی قطره خون

ناید از امساک ز دستش برون

نام کفش قلزم احسان کنی

وصف به بحر گهر افشان کنی

وان که به تعلیمگه ماه و سال

شکل الف را نشناسد ز دال

عارف آغاز ازل خوانیش

واقف انجام ابد دانیش

وان که چو از گربه برآید خروش

رو نهد از بیم به سوراخ موش

شیر ژیان ببر بیان گوییش

بلکه دلاورتر ازان گوییش

این همه اندیشه ناراست چیست

این همه آیین کم و کاست چیست

این همه از حرص و طمع زاده است

خود که ز خرص و طمع آزاده است

دور بود جوع طمع از شبع

گرسنه چشمند حروف طمع

شب که طمع بر تو کمین آورد

پشت قناعت به زمین آورد

رخت به بیغوله ماتم کشی

بیهده ای چند فراهم کشی

پوست کنی معنی استاد را

عور کنی طرفه بغداد را

برکشی از شاهد اطلس لباس

اطلس و سازیش لباس از پلاس

قافیه معیوب و روی ناروا

علت وزنش الم بی دوا

صدر و عجز بی مزه و خام ازو

حشو خبر داده خود این نام ازو

از تعب طبع کج اندیش خویش

چون شوی آسوده نهی پیش خویش

کهنه دواتی چو دلت تار و تنگ

کاغذی از تیره رخت برده رنگ

خامه چو نظم سخنت سخت سست

املی ناراست خط نادرست

گشته دو تا میل سوادش کنی

واسطه نیل مرادش کنی

در سر دستار زنی صبحگاه

قطره زنان تا در اصحاب جاه

خواجه به رویی که مبیناد کس

منتظر او منشیناد کس

چون بدر آید پس صد انتظار

بر زبر بهتری از خود سوار

پیش دوی بوسه به پایش دهی

لابه کنان داد ثنایش دهی

رقعه شعر آوری از سر برون

صد رقم از حرص و طمع در درون

آردش آن رقعه که صدپاره باد

نامه عصیان و قیامت به یاد

تا نخورد زخم سفاهت ز تو

رقعه ستاند به کراهت ز تو

او ز زبان طلبت در گریز

حرص تو دندان طمع کرده تیز

بیهده گفتار تو در مدح کس

نقش بر آب است و گره بر نفس

مزد بر آن بیهده بیهوده است

خاصه ازان کس که نفرموده است

طرفه که کاری به تبرع کنی

باز بر آن مزد توقع کنی

سوخت جهان از طمع خام تو

خلق به جان آمد از ابرام تو

ترک لجاج و کم ابرام گیر

یکدم ازین دغدغه آرام گیر

خواجه ز فضل تو به صد دل ملول

تو ز ندیمیش زبان پر فضول

تو به حضورش به سرور آمده

او ز حضور تو نفور آمده

منتظر وقت نشسته که چون

با تو دهد نفرت خاطر برون

بخش ۵۹ - حکایت مدح گفتن لاغری شاعر خواجه را که بر وی لباس آسودگی از فربهی تنگ آمده بود

فربهی از خوان سخن پروری

شاعریش کرده لقب لاغری

گفت به نظم خوش و شعر فصیح

بهر یکی خواجه فربه مدیح

خواجه مسکین چو مدیحش شنید

بوی توقع به مشامش رسید

کرد ازان نامه پر رنگ و ریو

خاطر او رم چو ز لاحول دیو

خاست ازان انجمن پر گزند

کرد توجه سوی قصر بند

چون نفس از فربهیش گشت تنگ

در رهش افتاد زمانی درنگ

گفت بدو لاغری مدح سنج

فربهیت می دهد ای خواجه رنج

خواجه ازان نکته چو گل بر شکفت

با دل صد پاره بخندید و گفت

رنج همه گرچه ز تن پروریست

رنج من اکنون همه از لاغریست

لاغری از فربهیم دست برد

در کف صد محنت و رنجم سپرد

جان تو جامی به درون لاغر است

حرص تو از جان تو فربه تر است

عمر گرانمایه به سر می بری

غافل ازین فربهی و لاغری

بخش ۶۰ - مقاله بیستم در پند دادن فرزند ارجمند که در بستان طفولیت به نبات حسن پرورده باد و در بستان بلاغت به نهایت کمال پی آورده

ای شب امید مرا ماه نو

دیده بختم به خیالت گرو

از پس سی روز برآید هلال

روی نمودی تو پس از شصت سال

سال تو چار است به وقت شمار

چار تو چل باد و چلت باز چار

هر چل تو یک چله کز علم و حال

سیر کنی در درجات کمال

نام تو شد یوسف مصر وفا

باد لقب دولت و دین را ضیا

می کنم از خامه حکمت نگار

بهر تو این نامه حکمت نگار

گرچه کنون نیست تو را فهم پند

چون به حد فهم رسی کار بند

تا نشود برقع تو موی روی

پا منه از خانه به بازار و کوی

سلسله بند قدم خویش باش

حبس نشین حرم خویش باش

هیچگه از صحبت همخانگان

رخت مکش بر در بیگانگان

طلعت بیگانه نه میمون بود

خاصه که سالش ز تو افزون بود

ور به دبستان سر و کارت دهند

لوح «الف بی » به کنارت نهند

پهلوی هر سفله مشو جانشین

از همه یکتا شو و تنها نشین

گرچه به خود نیست کج اندام «الف »

بین که چه سان کج شده در «لام الف »

لوح خود آن دم که نهی بر کنار

چون «الف » انگشت ازان بر مدار

«دل » وش از شرم فکن سر به پیش

«صاد» صفت دوز بر آن چشم خویش

خنده زنان گاه به آن گه به این

رسته دندان منما همچو «سین »

دل مکن از فکر پریشان دو نیم

تنگ دهان باش ز گفتن چو «میم »

گوش مده بیهده هر قیل و قال

تا نکشی درد سر گوشمال

دار ادب درس معلم نگاه

تا نشوی طبلک تعلیمگاه

سیلی او گرچه فضیلت ده است

گر تو به سیلی نرسانی به است

پی چو به سر منزل قرآن بری

روزی هر روزه ازان خوان خوری

چند گره زن به میان رحل وار

شاهد مصحف بنشان بر کنار

باش ز رخسار نکو فال او

محو تماشای خط و خال او

هر چه کنی زو گهر سلک خویش

ساز به تکرار زبان ملک خویش

حرف نوشته به دل طفل خرد

گزلک نیسان نتواند سترد

چون تو حق حفظ وی آری بجای

حفظ حق از جانت شود غم زدای

دست طلب ده به قلم گاه گاه

شو به سوی خطه خط رو به راه

باز نشان از ره کسب کمال

از نم آن نایژه گرد ملال

کوش به تحسین خط از هر نمط

لیک نه چندان که شوی جمله خط

صفر مکن بهر سه انگشت خویش

از گهر هر هنری مشت خویش

شعر اگرچه هنری دیگر است

شمه ای از عیب به شعر اندر است

شعر که عیبش ز میان سر زند

همت پاکانش قلم در زند

ور فتدت گه گهی اندیشه اش

کوش که چون من نکنی پیشه اش

هر نفس آمد گهری ارجمند

قیمت آن بیشتر از چون و چند

آن گهر از دست مده رایگان

خاصه که در مدح فرومایگان

محنت این کار به خود ره مده

رنج کشی در طلب علم به

تاج سر جمله هنرهاست علم

قفل گشای همه درهاست علم

در طلب علم کمر چست کن

دست ز اشغال دگر سست کن

با تو پس از علم چه گویم سخن

علم چو آید به تو گوید چه کن

علم کثیر آمد و عمرت قصیر

آنچه ضروریست به آن شغل گیر

هر چه ضروریست چو حاصل کنی

به که عمارتگری دل کنی

آنست عمارتگری دل که دل

واکشی از کشمکش آب و گل

پای به دامن کشی و سر به جیب

تن به شهادت دهی و جان به غیب

یاد خدا پردگی هش کنی

هر چه بجز اوست فرامش کنی

بخش ۶۱ - حکایت پیر هشیار با مرید فراموشکار

ساده مریدی ز جهان شسته دست

آمد و در صحبت پیری نشست

گرم نکرده به زمین جا هنوز

خاست ازان انجمن جان فروز

پیر برآشفت که تعجیل چیست

نفرت دیو از دم جبریل چیست

گفت قضا پرده کش هوش گشت

نادره چیزیم فراموش گشت

می روم این لحضه به هر راه و کوی

تا کنم آن گمشده را جست و جوی

پیر خروشید که ای بوالهوس

در دو جهان هست یکی چیز و بس

کان نه سزاوار فراموشی است

قبله گویایی و خاموشی است

گر همه آفاق در آغوش تو

باشد و آن چیز فراموش تو

غایت آگاهی تو غافل است

حاصل اوقات تو بی حاصل است

ور بود آن چیز فرا یاد تو

شاد کن خاطر ناشاد تو

گو دو جهان گشته فراموش باش

لب ز سخن شان شده خاموش باش

جامی ازین مشغله خاموش کن

هر چه نه آن چیز فراموش کن

زانکه سرانجام تو خاموشی است

وآخر کار تو فراموشی است

بخش ۶۲ - ختم خطاب و خاتمه کتاب

خامه چو بر موجب جف القلم

خشک بیستاد از این خوش رقم

بهر دعا از لب ام الکتاب

حرف سقاک اللهش آمد خطاب

روح امین دست به آمین گشاد

چرخ برین سبحه پروین گشاد

گوهر آن سبحه به پایش فشاند

در قدم غالیه سایش فشاند

گفت جزاک الله ازین فیض پاک

از تو به سجاده نشینان خاک

نقش شفانامه عیسی ست این

یا رقم خامه مانی ست این

غنچه ای از گلبن ناز آمده

یا گلی از گلشن راز آمده

حرف کش دفتر فرزانگیست

تازه کن مایه دیوانگیست

قفل گشای در کاخ صفاست

عطر فزای گل شاخ وفاست

صبح طرب مطلع انوار اوست

جیب ادب مخزن اسرار اوست

نظم کلامش نه بغایت بلند

تا نشود هر کس ازان بهره مند

سر معانیش نه زانسان دقیق

کش نتوان یافت به فکر عمیق

لفظ خوش و معنی ظاهر در او

آب زلال است و جواهر در او

از خس و خاشاک چو صافیست آب

می نشود بر در و گوهر حجاب

شاهد اسرار وی از صوت و حرف

کرده لباسی به بر خود شگرف

بسته حروفش تتق مشکفام

«حور مقصورات فی الخیام »

ماشطه خامه چو آراستش

از قبل من لقبی خواستش

تحفت الاحرار لقب دادمش

تحفه به احرار فرستادمش

هر که به دل از خردش روزنی ست

در نظرش هر ورقی گلشنی ست

راست چمن هاست در آنجا سطور

پر گل شادی و نهال سرور

جوی زر جدولشان آبخورد

سبزه تر گرد وی از لاژورد

گرد مجلد سوی جلدش چو میل

داد ادیم از سر مهرش سهیل

زهره شد از چنگ پرآوازه اش

تار بریشم ده شیرازه اش

هیکل آیات گرامیست این

حرز حمایتگر جامیست این

باش خدایا به کمال کرم

حافظ او ز آفت هر کج قلم

ظلمت کلک وی ازین حرف نور

دار چو انگشت بداندیش دور

چون بتراشد ز سر خامه نیش

سازد ازان نیش دل نامه ریش

خط وی از خطه دانش برون

گشته به سر حد خطا رهنمون

چون خط تقطیع نه بر اصطلاح

وز حک و اصلاح نگیرد صلاح

تیغ کند خامه سر تیز را

رشته برد نظم دلاویز را

کلک وی از چوب عوان بدتر است

وزن کش قافیه ویرانگر است

دیده حرفی که بود دیده باز

گردد ازو وقت کتابت فراز

حرف نگارد چو به کلک هوس

نقطه نه بر جای نهد چون مگس

گاه زند بر رخ عم خال غم

گاه شود سیم ز دستش ستم

بس که مرید از قلمش مرتد است

ضد وی آنجا که نویسد صد است

چند به لب باج حکایت دهیم

شکر به تاراج شکایت دهیم

شکر که این رشته به پایان رسید

بخیه این خرقه به دامان رسید

مهر نه خاتمه این خطاب

شد رقم خاتم تم الکتاب

سبحة‌الابرار

بخش ۱ - آغاز : المنة لله که به خون گر خفتیم

بخش ۲ - جامی که قوی شکسته حال است : جامی که قوی شکسته حال است

بخش ۳ - تاجور ساختن این شاهد غیبی به بی عیبی مباهی به تاج بسمله که مرصع است به جواهر اسماء و صفات الهی

بخش ۴ - در ترشیح اصل این شجره به رشحه توحید و توشیح صدر این مخدره به وشاح تحمید و فی مناجات

بخش ۵ - دست تضرع به مناجات برآوردن و در حلقه اجابت قبله حاجات استوار کردن

بخش ۶ - تخم درود در زمین معذرت کاشتن و خوشه مغفرت درودن و توشه آخرت برداشتن

بخش ۷ - چهره شاهد سخن به زیور خطاب آراستن و مهر ختم بر سعادت از خاتم نبوت خواستن

بخش ۸ - در دعای دوام دولت سایه شهریاری که سایه دولت شهریاران به خاک مذلت افتاده اوست و استدعای مزید رفعت تاجداری که تخت رفعت تاجداران به پای خدمت ایستاده اوست

بخش ۹ - سبب نظم جواهر آبدار سبحة الابرار که هر عقد وی از رشته آمال عقده گشاست و هر مهره از آن در گردش احوال مهر افزاست

بخش ۱۰ - عقد اول در پرده گشایی از گشادگی دل و بیان آنکه در پهلوی راستان به وی توان رسید محروم ماند هر که در پهلوی خویش طلبید

بخش ۱۱ - حکایت عین القضات همدانی که از همه دانی موی می شکافت هر چند چون موی بر خود تافت تا به صحبت غزالی نشتافت سر رشته این کار نیافت

بخش ۱۲ - مناجات در اشارت بیقراری شجره دل در مهب ریاح خواطر مختلفه و طلب توفیق تحقیق سخن که ثمره آن شجره است

بخش ۱۳ - عقد دوم در شرح سخن که شریف ترین گوهر صدف آدمیت است و لطیف ترین زیور شرف محرمیت

بخش ۱۴ - حکایت آن مظلوم که از تیر زبانی یک حجت سنجیده پرداخت و تیغ ظلم حجاج را در قطع عرق حیات خود کند ساخت

بخش ۱۵ - مناجات در بیان قصور زبان سخن از شرح کمال الهی و شکر نوال نامتناهی و طلب سنجیدگی وی تا به میزان موزونی یابد و در کفه قبول افزودنی

بخش ۱۶ - عقد سیم در کلام منظوم که ان من الشعر لحکمة عبارتیست از حکمت آمیزی او و ان من البیان لسحرا اشارتیست به سحرانگیزی او

بخش ۱۷ - حکایت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رحمه الله که چون این بیت بگفت که « برگ درختان سبز در نظر هوشیار، هر ورقی دفتریست معرفت کردگار » یکی از اکابر در واقعه دید که جمعی از ملائکه طبق‌های نور از بهر نثار وی می‌برند

بخش ۱۸ - مناجات در شکرگزاری نعمت کلام موزون و طبگاری توفیق برآوردن دلایل هستی خداوند بیچون جل ذکره و عم بره

بخش ۱۹ - عقد چهارم در استدلال به ظهور آثار وجود آفریدگار سبحانه ما اعز شأنه و ما اجلی برهانه

بخش ۲۰ - حکایت آن متکلم و صوفی که زبان استدلال گشاد و صوفی از صفای ذوق و وجدان خبر داد

بخش ۲۱ - مناجات در ثنا بر هستی آفریدگار گفتن و طلب داشتن توفیق بر گوهر توحید سفتن

بخش ۲۲ - عقد پنجم در بیان یکتایی و برهان بی همتایی حق سبحانه که در بیان و برهان همه زبان آوران یکسانند و همه بی زبانان یکزبان

بخش ۲۳ - حکایت آن پادشاه مریض که از دست دو طبیب نبض او به اعتدال نمی جست و تا قاروره وجود یکی نشکست مزاج وی از علاج دیگری به صحت نپیوست

بخش ۲۴ - مناجات در طلب ترقی از مقام توحید به شهود وحدت که نهایت راه و مقصدالاقصای عارفان آگاه است

بخش ۲۵ - عقد ششم در بیان آنکه ذات حق سبحانه حقیقت وجود است و هر حقیقت که مشهود است به سریان ذاتی وی موجود است

بخش ۲۶ - حکایت آن ماهیان که گوهر حیات در جستجوی دریا باختند و تا به خشکی نیفتادند دریا را نشناختند

بخش ۲۷ - مناجات در اشارت به عموم سران حقیقت در مراتب و طلب وصول به شهود آن که روش ارباب تصوف است

بخش ۲۸ - عقد هفتم در شرح تصوف که بستن دست تصرف است و رستن از قید تکلف

بخش ۲۹ - حکایت مناظره کلیم در نواحی طور با آن سیه گلیم مهجور که چرا سجده آدم نکردی و سر به طوق لعنت درآوردی

بخش ۳۰ - مناجات در اشارت به سعادت ذوق و وجدان و علم و عرفان ارباب تصوف و طلب کمال قوت ارادت که مقدمه آن سعادت است

بخش ۳۱ - عقد هشتم در بیان ارادت که عنان قصد از مقاصد مجازی تافتن است و بر باد پای جهد به کعبه مراد حقیقی شتافتن

بخش ۳۲ - حکایت آن مرید گرم رو که به فرموده پیر پخته کار در تنور فروزان نشست و از تاب آتش یک موی بر اندام وی کج نگشت

بخش ۳۳ - مناجات در اشارت به آنکه ارادت نخست از جانب مراد است نه مرید و طلب توفیق توبه که مبنای سایر مقامات است

بخش ۳۴ - عقد نهم در مقام توبه که پشت بر مخالفات کردن است و روی در موافقات آوردن

بخش ۳۵ - حکایت آن فرو رفته به چاه جاه که از دست دوک ریسی رشته عنایتش به چنگ افتاد و کمند نجات او گشت

بخش ۳۶ - مناجات در طلب کردن توبه و ثبات بر آن و نادیدن آن از خود و استوار ساختن آن به تقوا و ورع

بخش ۳۷ - عقد دهم در کشف سر ورع که کاسر سورت حرص و طمع است و کاشف ظلمت اهوا و بدع

بخش ۳۸ - حکایت آن متورع آبی از قبول مرغابی شکار کرده به چنگل بازی طعمه از غیر وجه خورده

بخش ۳۹ - مناجات در اشارت به آنکه حقیقت ورع اعراض است از ماسوی الله و طلب تحقیق به مقام زهد

بخش ۴۰ - عقد یازدهم در مقام زهد که انقطاع رغبت است از نعم فانی و اقتصار همت بر نعیم جاودانی

بخش ۴۱ - حکایت آن خفته چشم بیدار دل که روح الله به سر وقت وی رسید و عذر خواب کردن وی را از وی پسندید

بخش ۴۲ - مناجات در طلب مقام فقر بعد از تحقق به مقام زهد

بخش ۴۳ - عقد دوازدهم در سر فقر که برقع سواد الوجه فی الدارین بیاض چهره هستی خود نهفتن است فی مرتبتی العلم و العین

بخش ۴۴ - حکایت آن شیر زن موصلی که به روبه بازی موصل اخبار خواجه ای که طالب مواصلت وی بود پای توکل از پیشه فقر بیرون ننهاد

بخش ۴۵ - مناجات در توجه به مقام صبر بعد از تحقق به مقام فقر

بخش ۴۶ - عقد سیزدهم در بیان صبر که در اجتناب از مناهی رنج بردن است و بر اکتساب مراضی پای فشردن

بخش ۴۷ - حکایت عیاری که در زیر چوب شحنه چندان دندان فشرد که درم سیم در زیر دندان وی پاره پاره شد و دینار صبر وی درست بیرون آمد

بخش ۴۸ - مناجات در شکر شکر به صبر آمیختن و از تلخی این در شیرینی آن گریختن

بخش ۴۹ - عقد چهاردهم در شکر که صرف کردن نعمت منعم است در حق گزاری او و اعتراف به عجز و قصور در سپاسداری او

بخش ۵۰ - حکایت آن حکیم دریا دل ساحل گرد که غریقی را به کمند نصیحت از گرداب اندوه بیرون آورد

بخش ۵۱ - مناجات در انتقال از شکر و سپاسداری به خوف و ترسگاری

بخش ۵۲ - عقد پانزدهم در خوف که طریق احتیاط ورزیدن است و بر نعمت امنیت و انبساط لرزیدن

بخش ۵۳ - حکایت آن حاجی غریب با آن جنی مهیب : رهروی روی به تنهایی کرد

بخش ۵۴ - مناجات در اعتصام و التجا از موطن خوف به مأمن رجا

بخش ۵۵ - عقد شانزدهم در رجا که به روایح وصال زیستن است و به لوایح جمال نگریستن

بخش ۵۶ - حکایت عتاب کردن حق سبحانه خلیل را علیه الصلوة والسلام و رسیدن آن پیر آتش پرست به دولت اسلام

بخش ۵۷ - مناجات در کف تضرع گشادن و قدم رجا در میدان توکل نهادن

بخش ۵۸ - عقد هفدهم در توکل که اعتماد است بر کفیل ارزاق و تفویض امر به تدبیر وکیل علی الاطلاق عمت الاؤه و تقدست اسماؤه

بخش ۵۹ - حکایت آن شیخ صفی ابوتراب نسفی که در اثنای جهاد بین الصفین بالین استراحت نهاد

بخش ۶۰ - مناجات در روی به ریاض توکل آوردن و از آنجا استشمام نسیم رضا کردن

بخش ۶۱ - عقد هژدهم در رضا که گره کراهت از دل گشادن است و تلخی ها را چاشنی شیرین دادن

بخش ۶۲ - حکایت آن بنده گنهکار که چون دولت عفوش دست داد بر آن نیستاد و پای در میدان طلب رضا نهاد

بخش ۶۳ - مناجات در مقام رضا طلبیدن و از آنجا رخت به سر منزل محبت کشیدن

بخش ۶۴ - عقد نوزدهم در محبت که میل دل است به مطالعه کمال صفات و انجذاب روح به مشاهده جمال ذات

بخش ۶۵ - حکایت آن پیر خمیده پشت که در طریق محبت قالب راست بر زمین ننهاد و به سبب کجروی خود از نظر معشوق راست بین افتاد

بخش ۶۶ - مناجات در طلب شوق که ثمره شجره محبت است و شجره ثمره دریافت صحبت

بخش ۶۷ - عقد بیستم در شوق که کمندیست برازنده کنگره وصال و زمامیست رساننده به سر منزل اتصال

بخش ۶۸ - حکایت آن کنیزک و غلام که بر کنار دجله دست از زندگانی خود شستند و به غرقه شدن در آب از خشک لبی ساحل فراق خلاصی جستند

بخش ۶۹ - مناجات در اظهار شوق و حیرت و طلب ترقی به مقام غیرت

بخش ۷۰ - عقد بیست و یکم در غیرت که عبارت است از حمیت محبت صاحب سیر به قطع تعلق غیر از محبوب یا قطع التفات محبوب از غیر

بخش ۷۱ - حکایت دیده وری که به چشمی که در وقت وداع محبوب نگریست بعد از ملاقات به جمال وی ننگریست

بخش ۷۲ - مناجات در طلب آتش غیرت افروختن و موانع مقام قرب سوختن

بخش ۷۳ - عقد بیست و دوم در قرب که عبارت است از استغراق وجود سالک در عین جمع به غیبت از همه چیز تا غایتی که از صفت قرب نیز

بخش ۷۴ - حکایت سؤال و جواب ذوالنون با آن عاشق مفتون

بخش ۷۵ - مناجات در انتقال از حال قرب به حیا : ای که چون روح به تن نزدیکی

بخش ۷۶ - عقد بیست و سیم در حیا که محافظت ظاهر و باطن است از مخالفت احکام الهی به سبب مراقبه نظر حق سبحانه و تعالی

بخش ۷۷ - حکایت یوسف و زلیخا که پرده پوشی زلیخا پرده گشای دیده یوسف آمد تا حق را ناظر خود یافت و از نظر زلیخا روی بتافت

بخش ۷۸ - مناجات در طلب حیا از نقایص بشریت و تحقیق به خصایص حریت

بخش ۷۹ - عقد بیست و چهارم در حریت که طوق بندگی حق را گردن نهادن است و ربقه بندگی خلق از گردن گشادن

بخش ۸۰ - حکایت آن پیر خارکش که از خار خواریش گل عزت می گشاد و جوان رعناوش که گل عزتش بوی خواری می داد

بخش ۸۱ - مناجات در توجه از مقام حریت به فتوت : ای غمت مایه ده شادی ما

بخش ۸۲ - عقد بیست و پنجم در فتوت که بار خود از گردن خلق نهادن است و زیر بار خلق ایستادن

بخش ۸۳ - حکایت آن جوانمرد که چون به روی معشوق که چشم روشنش بود آبله افتاد خود را به نابینایی فرانمود تا معشوق نداند که عیب وی را می بیند

بخش ۸۴ - مناجات در انتقال از فتوت به صدق : ای جوانمردی مردان از تو

بخش ۸۵ - عقد بیست و ششم در صدق که عبارت از آنست که ظاهر و باطن برابر بود و بلکه باطن از ظاهر خوبتر

بخش ۸۶ - حکایت کعبه روی که به سبب راستی از کید ناراستی برست و آن ناراست به برکت راستی وی به راستان پیوست

بخش ۸۷ - مناجات در انتقال از صدق به اخلاص : ای ز نورت علم صبح سفید

بخش ۸۸ - عقد بیست و هفتم در اخلاص که پای همت بر سر هوا نهادن است و گردن ارادت از ربقه ریا گشادن

بخش ۸۹ - حکایت آن عجمی که کلمات عربی شنید دعا و استغفار پنداشت دست اخلاص به آمین برداشت هر چند آن دعا نبود آثار مغفرت روی نمود

بخش ۹۰ - مناجات در انتقال از اخلاص به جود : ای ز بیمت دل عشاق دو نیم

بخش ۹۱ - عقد بیست و هشتم در بذل و جود که اول آن اعطای درهم و دینار است و آخر آن بذل وجود

بخش ۹۲ - حکایت اعرابی که در معامله احسان و کرم بدره دینار و درم مهمانان به تخویف از زخم نیزه باز پس گردانید

بخش ۹۳ - مناجات در انتقال از جود به قناعت : ای محیط کرمت عرش صدف

بخش ۹۴ - عقد بیست و نهم در قناعت که بر حد ضرورت وقوف نمودن است و چشم طمع به زیادتی نگشودن

بخش ۹۵ - حکایت آن حکیم که از تره زار جهان به شاخی چند قناعت کرده بود و از خوان جهانیان دندان طمع برکنده

بخش ۹۶ - مناجات در انتقال از قناعت به تواضع : ای به زندان غمت شاد همه

بخش ۹۷ - عقد سی ام در تواضع که شاخ سربلندی شکستن است و بر خاک نیازمندی نشستن

بخش ۹۸ - حکایت پیر آزاده با جوان محتشم زاده : محتشم زاده از نخوت جاه

بخش ۹۹ - مناجات در انتقال از تواضع به حلم و مدارا : ای وجود همه پیش تو عدم

بخش ۱۰۰ - عقد سی و یکم در بعض دیگر از فضایل نوع انسان چون حلم و مدارا و عفو و احسان

بخش ۱۰۱ - حکایت راهبی که فریفته نشد به دعوی شیطان که گفت من عیسی ام از آسمان نزول کرده

بخش ۱۰۲ - مناجات در انتقال از حلم به بشر و طلاقت وجه

بخش ۱۰۳ - عقد سی و دوم در طلاقت وجه و مزاح که چین انقباض در جبین نینداختن است و به زبان انبساط سخنان شیرین پرداختن

بخش ۱۰۴ - حکایت آن پیرزن که از حضرت رسالت صلی الله علیه و علی آله و سلم پرسید که پیر زنان به بهشت خواهند رسید

بخش ۱۰۵ - مناجات در انتقال از طلاقت وجه به تودد و تالف

بخش ۱۰۶ - عقد سی و سوم در تودد و تالف که به شفقت و محبت با خلق خدای آمیختن است و از لوازم آمیزش ایشان نگریختن

بخش ۱۰۷ - حکایت آن زاغ و کبوتر که به مناسبت لنگی همپای یکدیگر شده بودند

بخش ۱۰۸ - مناجات در تقریب سماع : ای دل و دیده صاحبنظران

بخش ۱۰۹ - عقد سی و چهارم در سماع که از خود گذشتن است و آستین بر خلق افشاندن نه گرد خود گشتن و از خدای بازماندن

بخش ۱۱۰ - حکایت صوفی و اعرابی که غلام وی به حسن حدی شتران وی را هلاک کرده بود

بخش ۱۱۱ - مناجات در تقریب نصایح انگیختن : ای ز تو ملک و ملک رفته ز دست

بخش ۱۱۲ - عقد سی و پنجم در دولتخواهی سلاطین که عدل ایشان سرمایه آبادانی است و ظلم ایشان پیرایه ویرانی

بخش ۱۱۳ - حکایت معموری مملکت نوشیروان که جغد از بی خرابگی خراب بود و ویرانه چون گنج نایاب

بخش ۱۱۴ - مناجات در انتقال از دولتخواهی ارباب سلطنت به نیکخواهی ارکان دولت

بخش ۱۱۵ - عقد سی و ششم در نیکخواهی ارکان دولت که در میان پادشاه و رعایا رابطه اند و در وصول آثار عدل و ظلم واسطه

بخش ۱۱۶ - حکایت نصیحت قبول کردن عمر عبدالعزیز از غلام خود که خازن بیت المال بود

بخش ۱۱۷ - مناجات در انتقال از ارکان دولت به رعایا : ای به راه طلبت سعی کسی

بخش ۱۱۸ - عقد سی و هفتم در دلالت رعایا چه غایب و چه حاضر به حق شناسی و شکرگزاری سلاطین چه عادل و چه جابر

بخش ۱۱۹ - حکایت مناجات موسی علیه السلام که دیده یقین وی بگشایند و عدل در صورت ظلم را به وی نمایند

بخش ۱۲۰ - مناجات در انتقال از نصیحت رعایا به وصیت فرزند

بخش ۱۲۱ - عقد سی و هشتم در وصیت فرزند ارجمند ضیاء الدین یوسف حفظه الله عما یوجب التحسر و التأسف

بخش ۱۲۲ - حکایت امیرالمؤمنین حسن رضی الله عنه با آن جوان منزوی

بخش ۱۲۳ - مناجات در انتقال از وصیت فرزند به نصیحت نفس خود

بخش ۱۲۴ - عقد سی و نهم در نصیحت نفس خود که از همه گرفتارتر است و به نصیحت سزاوارتر

بخش ۱۲۵ - حکایت حکیم سنایی رحمه الله که در وقت وفات این بیت می خواند

بخش ۱۲۶ - مناجات در انتقال از خود به مطالعه کنندگان

بخش ۱۲۷ - عقد چهلم در التماس از مطالعه کنندگان که به نظر شفقت و نیکویی نگرند و از طریقه بدخویی و بدگویی در گذرند

بخش ۱۲۸ - حکایت شهری با روستایی که وی را به باغ خود برد

بخش ۱۲۹ - مناجات در انتقال به خاتمه : ای به لطف انجمن جان آرای

بخش ۱۳۰ - ختم کتاب و خاتمه خطاب : دامت آثارک ای طرفه قلم

بخش ۱ - آغاز

المنة لله که به خون گر خفتیم

یکچند چو غنچه عاقبت بشکفتیم

از کشمکش دهر بسی آشفتیم

کز گوهر راز سبحه واری سفتیم

بخش ۲ - جامی که قوی شکسته حال است

جامی که قوی شکسته حال است

وز دست زمانه پایمال است

چون فال زنان ناخردمند

گرد آورده ست مهره ای چند

باشد نظر خجسته فالی

افتد به چنان شکسته حالی

یارب به مسبحان افلاک

صادق نفسان عالم پاک

کین سبحه که جمله تاب و پیچ است

هر چند که در حساب هیچ است

با اهل صفاش رو به ره دار

وز دست معاندان نگهدار

بخش ۳ - تاجور ساختن این شاهد غیبی به بی عیبی مباهی به تاج بسمله که مرصع است به جواهر اسماء و صفات الهی

ابتدی بسم الله الرحمن

الرحیم المتوالی الاحسان

می کنم از نم این آب حیات

زندگی بخش دل اهل نجات

تر زبان خامه مشک افشان ار

تا معطر کند این عنوان را

نافه آهوی تاتار است این

نفحه طبله عطار است این

خوش نفس غنچه باغ قدم است

تازه رس میوه شاخ کرم است

بر رخ عقل در غیب گشاد

لوحه بر نامه لاریب نهاد

نقش هر لوحه ازین حرف وفاست

طالبان را در فردوس نماست

خرم آن کس که ازین در چو بتافت

بوی فردوس به فردوس شتافت

نیست فردوس جز اسرار شگرفت

که بود درج در او حرف به حرف

نتوانی که زنی از پی دم

تا نبندی لب از آغاز به هم

یعنی ای کرده به این نام بسند

لبت از هر چه جز این نام ببند

سینش از کنگره طارم عرش

قیرگون سایه به کافوری فرش

یعنی از چرخ چو خور تیغ ستیز

بر تو تیز است درین سایه گریز

بر تو مفتوح ز هر حلقه «میم »

روزن نعمتی از باغ نعیم

هر «الف » جان عدو را خاری

بلکه در چشم دلش مسماری

کم شده نطق زبانی به نظام

تا ز «لامش » نرسیده ست به کام

«ها» ش بنگر که روان کرده به جهد

در گلوی تو دو چشمه ست ز شهد

بهره ور شد دل مجروح ز ریش

ریش را یافت بهین مرهم خویش

«حا» ش حاشا که بود گاه شمار

بجز از عد جنان نکته گزار

ابروی «نون » وی آن قبله راز

که کند دل ز وی آغاز نماز

«یا» ش عشریست ز آیات جمال

عشره کامله اش نعت کمال

حرکاتش ز وفور برکات

داده جنبش به دل آثار حیات

سکناتش به سکون راهنمای

روح را در کنف فضل خدای

نقطه هایش چو فروزنده نجوم

به شیاطین قوی الوهم رجوم

شکل تشدید کزو شانه نماست

فارق معنی شدت ز رخاست

جامی این شاهد پاکیزه غیب

که دمد نکهت پاکیش ز جیب

شیوه جلوه نمایی ز تو یافت

صورت چهره گشایی ز تو یافت

کردی از بسمله تاج افرازش

عقد توحید حمایل سازش

نیست در گوش دل اهل نظر

هیچ زیور به ازین عقد گهر

بخش ۴ - در ترشیح اصل این شجره به رشحه توحید و توشیح صدر این مخدره به وشاح تحمید و فی مناجات

انما الله اله واحد

فهو المنعم و هوالحامد

می نهد شکر نعمت به دهان

می کند شکر گزاری به زبان

شکر فضلش چو عطای دگر است

باعث شکر و ثنای دگر است

کی شود در نظر خرده شناس

منتهی سلسله شکر و سپاس

هر که جانی بودش در بدنی

گر شود هر سر مویش دهنی

باشد از هر دهنی گشته زبان

هر سر موی به صد نطق و بیان

ابدالدهر سخن ساز کنند

پرده از نوی و کهن باز کنند

نتوانند که آرند بجای

شکر مویی ز کرم های خدای

آن به تاریخ قدم از همه پیش

وان به توقیع کرم از همه پیش

آن که بی لوح و قلم کرده رقم

بر سر لوح عدم حرف قلم

چشمه قاف قلم تا نگشاد

موج فیض از دل دریا نگشاد

نه فلک با همه اختر که در اوست

نه صدف با همه گوهر که در اوست

همه زان جنبش جود افتاده ست

که به صحرای وجود افتاده ست

نیلگون چرخ به پشت به خمش

یک حباب است ز نیل کرمش

رنگ نیلی حباب است دلیل

که پدید آمده از لجه نیل

زانچه در کارگه بوقلمون

از شکاف قلم آورد برون

طرفه نونیست نگون چرخ برین

نقطه حلقه آن گوی زمین

هر که پی برده به این خوش رقم است

عارف نکته «نون والقلم » است

مرد راهش که رود پی زده گم

رخش او راست فلک کاسه سم

اینک اینک بنگر شاهد حال

میخ انجم زده و نعل هلال

تا درین طبع فریبنده سرای

ننهد حادثه زلزله پای

بهر سر کوبیش از سنگ جبال

کرده دامان زمین مالامال

بحر جودش که فلک فلک آمد

بانگ موجش «لمن الملک » آمد

گوش ماهیش چو این حرف شنید

با خموشی ز سخن چاره ندید

از زبان گرچه تهی داشت دهان

«لله الواحد» ش آمد به زبان

واحد است او و ز ماهی تا ماه

همه بر وحدت اویند گواه

نیست در رشته وحدت خم و پیچ

همه او آمد و باقی همه هیچ

هست در دایره لیل و نهار

بابی از رحمت او فصل بهار

باغ پر زیب ز صنعتوریش

آب آیینه ز روشنگریش

باد ازو غالیه سایی اندوز

مرغ ازو نغمه سرایی آموز

بست جیب سمن از غنچه گره

بافت گرد چمن از سبزه گره

زوست محروس به فانوس سپهر

از دم حادثه شمع مه و مهر

به اولی اجنحه مرغان فصیح

داده دانه پی قوت از تسبیح

دست صنعش گل آدم چو سرشت

به خلافتگریش نام نوشت

تاج تکریم نهاد از کرمش

داد از «علم آدم » علمش

به سر مسند تعلیم نشست

طاعنان را دهن از طعن ببست

همه را کرد ترشح ز انا

رشح «سبحانک لا علم لنا»

ساخت محراب ملایک رویش

سجده بردند یکایک سویش

بجز آن آتشی دیو نژاد

که به مسجودی او سر ننهاد

کور دل بود به میل انا خیر

دیده نگشاد به خیریت غیر

چون نه گردن نهی آمد فن او

لعن شد طوق نه گردن او

پشت در کینه وری محکم کرد

روی در وسوسه آدم کرد

دانه را در نظرش تزیین داد

ره به دام خطرش تلقین داد

سوی دانه ز طمع گام نهاد

دانه اش در دهن دام نهاد

گرد عصیانش به رخساره نشست

پشت عهدش ز عصی خرد شکست

زلتش پرده ظلمت افراشت

توبه اش بانگ «ظلمنا» برداشت

تابش مشعله «تاب علیه »

ریخت انوار هدی بین یدیه

ما که در ظلمت هر مشغله ایم

طالب نور ازان مشعله ایم

خیز جامی که مناجات کنیم

روی در قبله حاجات کنیم

بو کز آن مشعله نوری برسد

جان ز نورش به سروری برسد

بخش ۵ - دست تضرع به مناجات برآوردن و در حلقه اجابت قبله حاجات استوار کردن

ای حیات دل هر زنده دلی

سرخ‌رویی دهِ هر جا خجلی

چاشنی‌بخشِ شکر‌گفتاران

کار‌شیرین‌کنِ شیرین‌کاران

برفرازندهٔ فیروزه‌رواق

شمسهٔ زرکشِ زنگاری‌طاق

تاج‌بر‌سر‌نِهِ زرین‌تاجان

عقده‌بندِ کمرِ محتاجان

جرم بخشنده بخشاینده

درِ بِرّ بر همه بگشاینده

ابر سیرآبی تفسیده‌لبان

خوان خرسندی روزی‌طلبان

گنج جان‌سنج به ویرانهٔ جسم

حارس گنج به صد گونه طلسم

دیر پروای به‌خود‌بسته‌دلان

زود‌پیوندِ دل‌از‌خود‌گسلان

قفل حکمت نِه گنجینهٔ دل

زنگ‌ظلمت‌برِ آیینهٔ دل

مرهم داغ جگر‌سوختگان

شادی جان غم‌اندوختگان

نقد کان از کمر کوه گشای

صبح عیش از شب اندوه نمای

مونس خلوت تنها‌شدگان

قبلهٔ وحدت یکتا‌شدگان

تیر‌باران‌فکن از قوس قزح

از صبا باده دِه از لاله قدح

پردهٔ عصمت گل‌پیرهنان

حلهٔ رحمت خونین‌کفنان

خانهٔ نحل ز تو چشمه‌ٔ نوش

دانهٔ نخل ز تو شهد‌فروش

لب پر از خنده ز تو غنچه باغ

داغ بر سینه ز تو لاله به راغ

غنچهٔ تنگدل باغ توییم

لاله‌سان سوخته از داغ توییم

هر که بر دل ز تو داغش باشد

زانچه غیر تو فراغش باشد

هر چه غیر تو رقم کردهٔ توست

گرچه پرورده تو پرده توست

چند بر طلعت خود پرده نهی

پرده بردار که بی پرده بهی

این نو‌ارقام قدیمی‌فهرست

به رقم‌جای قدم باز فرست

تازه‌رس قافلهٔ باز‌پسان

به قدمگاه کهن باز‌رسان

بانگ بر سلسله عالم زن

سلک این سلسله را بر هم زن

عرش را ساق بجنبان از جای

در فکن پایه کرسی از پای

چیره کن بر شجر سدره چمن

صرصر بیخ‌ کن شاخ‌ شکن

بر خُم رنگ فلک سنگ انداز

رخنه‌اش در خم نیرنگ انداز

رنگ او تیرگی است و تنگی

به ز رنگینی او بی‌رنگی

رنج و راحت که چنین پی ز پی است

اثر رنگرزی‌های وی است

هست رنگ همه زین رنگرزی

دست نیلی شده ز انگشت‌گزی

مهر و مه را بفکن طشت ز بام

تا برآرند به رسوایی نام

پردهٔ پرده‌نشینان ندرند

وز سر پرده‌دری درگذرند

کمر بستهٔ جوزا بگشای

گوهر عقد ثریا بگشای

زهره را چنگِ طرب زن به زمین

چند باشد به فلک بزم‌نشین

خامهٔ تیر بکش ز انگشتش

بل کز انگشت تهی کن مشتش

چار دیوار عناصر که به ماه

سر کشیده‌ست ازین مرحله‌گاه

مهره‌مهره بکَنش از سرِ هم

شو از آن مهره‌کش سلک عدم

آب را بر سر آتش بگمار

تا شود آگه ازو دود برآر

ز آتش قهر ببر ترّی آب

بحر و برّ عدمش ساز سراب

باد را خاک سیه ریز به فرق

خاک را کن ز نم طوفان غرق

نامزد کن به زمین زلزله‌ها

ساز ازان «عالیها سافلها»

ماهی و گاو که در بارِ ویند

با همه بار نگهدار ویند

گاو را ذبح کن از خنجر بیم

پشت ماهی ببر از اره دو نیم

هر چه القصه بود رنگ‌نمای

همه ز آیینه هستی بزدای

تا به مشتاقی افزون ز همه

بنگرم روی تو بیرون ز همه

نور پاکی تو و عالم سایه

سایه با نور بود همسایه

حق همسایگیم دار نگاه

سایه‌وارم مفکن خوار به راه

معنی نیک سرانجامی را

جامِ صورت بشکن جامی را

باشد از سایگیان دور شود

ظلمت سایگیش نور شود

آرد از رنگ به بی‌رنگی روی

یابد از گلشن بی‌رنگی بوی

بخش ۶ - تخم درود در زمین معذرت کاشتن و خوشه مغفرت درودن و توشه آخرت برداشتن

فرخ آن روز که از مکمن راز

بارگی راند به جولانگه ناز

علم جاه به بطحا افراخت

مکه را سکه دولت نو ساخت

سرو بی سایه اش از قدر بلند

بر سر تشنه لبان سایه فکند

ریگ از اکسیر قدومش زر شد

بطن وادی صدف گوهر شد

آفتاب سحر ایمان ویست

نیر چاشتگه احسان ویست

مشرقش مکه و مغرب یثرب

پر ضیا مشرق ازو تا مغرب

کرد بر خوان نبوت یک شب

دعوت گرسنه چشمان عرب

قرص مه را پی یک مشت لئیم

به سر انگشت کرم کرد دو نیم

نیست زین هیچ عجب تر عجبی

که نسودند به آن قرص لبی

شب دیگر ز قدم جان تا فرق

بر درخشنده براقی چون برق

اشهبی همچو شهاب آتش پای

نعل او چون مه نو گردون سای

گنبد خاک پس پشت فکن

راند از آفاق برون گنبد زن

خرقه تن به سر عرش کشید

خرقه را کند و به ذوالعرش رسید

شد از آن نور بقا دیده فروز

آمد و خوابگهش گرم هنوز

بود نور بصر شخص جهان

چون بصر از نظر خویش نهان

به یکی چشم زدن نور بصر

می کند از همه افلاک گذر

آزمون را به سوی چرخ بلند

چشم بگشای و همان لحظه ببند

بین که نور بصرت بی تک و تاز

چون به گردون رود و آید باز

به قلم گر نرسید انگشتش

بود لوح و قلم اندر مشتش

بود روحش قلم صنع ازل

گر قلم نیست قلمزن چه خلل

از سواد و خط اگر دیده ببست

به کمالش نرسد هیچ شکست

نور بود او و خط تیره ظلم

شود نور و ظلم جمع به هم

چار یارش که ز گوهر کانند

قصر دین را چو چهار ارکانند

صدق و عدل آوری و جود و حیاست

که از ایشان به جهان مانده بجاست

همه مرضی همه راضی رفتند

قرب حق را متقاضی رفتند

گشته در قرب حق اند اکنون گم

رضی الله تعالی عنهم

اولین زاده قدرت قلم است

که ز نوکش دو جهان یک رقم است

نه قلم بلکه یکی تازه نهال

رسته از روضه اقلیم جمال

گوهر معنی خیرالبشر است

که مر آن را شده تخم و ثمر است

سلک هستی چو درآید به شمار

وی بود اول فکر آخر کار

صورتش گرچه ز آدم زاده

معنیش اصل وجود ا فتاده

روشن است این بر هر فرزانه

که ز هم زاد درخت و دانه

قبله بنده و آزاد وی است

علت غایی ایجاد وی است

از رخش نور ربایی همه را

وز درش کار گشایی همه را

طرفه نامش که به آن نامزد است

کرده نعلین ز حرفین مد است

آدم اینک شرف سرمد را

تاج سر کرده به بیادش مد را

گل شهر دو جهان است بلی

هست شهری و گلی زو مثلی

گل که آمد عرق رخسارش

نیست جز شبنمی از گلزارش

بود پیش از رقم تازه او

بی صریر قلم آوازه او

لوح آثار قلم هیچ نداشت

که به رخ حرف تمناش نگاشت

عرش را پای نه بر کرسی بود

کز قدومش به خبر پرسی بود

تا درآید به شتر گشته سوار

بود گردون شتران کرده قطار

بودش ایام به ره بنشسته

چار طاقی ز عناصر بسته

نورش از جبهه آدم بنمود

سر نهادند ملایک به سجود

نوح در مهلکه طوفانی

پشت ازو یافت به کشتیرانی

بوی لطفش به براهیم رسید

گلشن از آتش نمرود دمید

طلعتش آتش موسی افروخت

لبش احیا به مسیحا آموخت

رفت در قافله فاقه خوشی

صالح از قافله اش ناقه کشی

رخت در زاویه فقر نهاد

داد صد تخت سلیمان بر باد

درس خوان ادب او ادریس

خانه روب حرم او بلقیس

بخش ۷ - چهره شاهد سخن به زیور خطاب آراستن و مهر ختم بر سعادت از خاتم نبوت خواستن

ای قمر طلعت مکی مطلع

مدنی مهد یمانی برقع

شقه برقع تو برق افروز

لمعه برق رخت برقع سوز

لیلت القدر ز مویت تاری

وحی منزل ز لبت گفتاری

طره ات سود همه سوداها

انتخابی ز حروفش طاها

«قاب قوسین » عیان ز ابرویت

نقش «حم » خم گیسویت

با تو آنان که در جنگ زدند

درج یاقوت تو را سنگ زدند

گوهرین جام لبت را خستند

ساغر دولت خود بشکستند

رخنه افتاد از آن حیله گران

در صف گهر صافی گهران

سلک دندانت به خون پنهان شد

رسته لؤلؤ تر مرجان شد

کس نکرده ست ز دل سنگینی

در پاکیزه بدین رنگینی

نخل قدسی و رطب تازه لبت

خسته از سنگ خسیسان رطب

یعنی از گوش خسان در تو ننگ

دارد ای خواجه ازین پس لب سنگ

گوییا صیرفی ملک و ملک

زد ازان سنگ زرت را به محک

تا کند عرض به هر ناسره کار

زیور حلم تو را پاک عیار

لاجرم حقه ات از صدمت سنگ

اهد قومی به برون داد آهنگ

حلم تو بود بلی کوه شکوه

کی ز یک سنگ فرو ریزد کوه

گر ازین کوه صدایی برسد

هر گدایی به نوایی برسد

گر برآری به شفاعت نفسی

بگشاید گره از کار بسی

تا به خواب اجل ای گوهر پاک

خوابگه ساختی از بستر خاک

فلک از غیرت خاک آشفته ست

«لیتنی کنت ترابا» گفته ست

چند در حجله به تنها خفتن

حجره از گرد فنا نارفتن

چند در ستر خفا بنشستن

در بر این خاک نشینان بستن

چند از سنبل تو بیگانه

دل به صد شاخ نشیند شانه

چند بی نرگس پاکت ز غبار

خانه سرمه بود تیره و تار

چند نعلین ز پابوس تو فرد

جفت باشد به هزاران غم و درد

خوابت از هفصد و هشتصد بگذشت

قد برافراز که از حد بگذشت

دستت از برد یمین بیرون آر

کف ز جلباب کفن بیرون آر

شانه زن سلسله مشکین را

سرمه کش نرگس عالم بین را

جلوه را خلعت ناز اندر پوش

حله لعل طراز اندر پوش

کرده نعلین جلادت در پای

از در حجره خرامان بدر آی

طاق محراب تهی کن ز خسان

سرش از فخر به کیوان برسان

منبر از بی قدمان خالی ساز

قدرش از مقدم خود عالی ساز

خطبه ملت و دین از سر گیر

کشف اسرار یقین از سر گیر

پرده بگشا ز رخ صدیقی

بدران پرده هر زندیقی

دره عدل ز دست عمری

زن به فرق سر هر خیره سری

خوی فشان کن ز حیا عثمانی

ریز بر کشت وفا بارانی

پنجه ور کن اسداللهی را

پوست بر کن دو سه روباهی را

ظالمان را پی کاری بنشان

آبشان ریز و غباری بنشان

تاج ملک از سر دونان بربای

تخت دولت ز زبونان بربای

ساعد کج رقمان ساز قلم

زان ازان قاعده راست رقم

بیرهان را حشر بیم فرست

راهدانی به هر اقلیم فرست

ور نخواهی که ز اقلیم بقا

آوری روی بدین شهر فنا

تازه کن عهد نکو عهدی را

ده ولیعهدی خود مهدی را

علمش بر حرم بطحا زن

تیغ قهرش به سر اعدا زن

مهد عیسی ز سر چرخ برین

گستران در ستم آباد زمین

بار دجال وشان بر خر نه

به بیابان عدم سر در ده

عاصیان بی سر و سامان تواند

دست امید به دامان تواند

خاصه جامی که کمین بنده توست

چشم گریان به شکر خنده توست

بهره ای نیست ز طاعتوریش

لب بجنبان به شفاعتگریش

بو که نقد خود ازین ورطه بیم

برد از رهزنی دیو سلیم

بخش ۸ - در دعای دوام دولت سایه شهریاری که سایه دولت شهریاران به خاک مذلت افتاده اوست و استدعای مزید رفعت تاجداری که تخت رفعت تاجداران به پای خدمت ایستاده اوست

چون نی خامه شد انگشت نمای

به نواسازی توحید خدای

دلگشا زمزمه دیگر ساخت

پرده نعت پیمبر پرداخت

به چو آن زمزمه کوتاه کند

که ثناگستری شاه کند

شاه والا گهر دریا کف

که فلک گوهر او راست صدف

حامی بیضه گیتی ز فتن

بر سر فتنه گران بیضه شکن

دل او صفحه ایام به تیغ

کرده پاک از رقم درد و دریغ

رای او رایت جمشید افراخت

چتر او سایه به خورشید انداخت

کفش ابریست که گوهر بارد

بلکه خورشید صفت زر بارد

گر چمن ز ابر کفش پر گردد

هر گل از وی طبقی در گردد

ور بر او زر کند از جود نثار

مشت دینار شود دست چنار

خیل اعداش که بی دسترسند

دست در هم زده یک مشت خسند

برق قهرش چو رسد زهرآلود

دودشان بگذرد از چرخ کبود

کار مظلوم بود ساخته اش

ظلم از آفاق برانداخته اش

پیش ازین نقد بسی گنج شگرف

نه به میزان کرم گشتی صرف

عدلش کنون که به عالم سمر است

مانع صرف چو عدل عمر است

نامش آن گوهر تاج اورنگ است

که بر او بحر کلامم تنگ است

بین ز فضل ازل این اکرامش

که چو وی هست گرامی نامش

ذاتی از تاجوری یافته زین

تاج سلطان بود و ذات حسین

ای خرد داده جمال ابدت

نام نیکو ز ازل نامزدت

سکه را خطبه لقبداری توست

خطبه را سکه به نام تو درست

هست نیک و بد عالم همه پوست

آنچه مغز است در او نام نکوست

چشم ازین پوست سوی مغزگشای

مغز نغز است سوی نغز گرای

نیکنام آمده بحر و بری

نامور شو به نکونامتری

جام عیشت چو شود دست آویز

جرعه بر خاک تهی دستان ریز

پاکبازان که همه خاک تواند

جرعه پرورد می پاک تواند

گنج نه گنج فشان هر دو تویی

تاج ده تاج ستان هر دو تویی

سرمه چشم جهان خاک درت

طوق جان حلقه بند کمرت

هست میدان سخن تنگ بسی

چون رود راه ثنای تو کسی

حرف را کی بود آن گنجایی

که شود ظرف ثناپیمایی

بحر معنی چو شود موج سگال

چشمه حرف بود تنگ مجال

کوزه از بحر چو دریوزه کند

بحر پیداست چه در کوزه کند

نیست چون این غرض انجام پذیر

به که گردم ز دعا زمزمه گیر

هر سحر تا فلک صبح شکاف

تیغ خورشید برآرد ز غلاف

فرق حاسد ز تو بشکافته باد

روز و شب یافته و تافته باد

یافته کام تو در باغ امل

تافته جان وی از داغ اجل

بخش ۹ - سبب نظم جواهر آبدار سبحة الابرار که هر عقد وی از رشته آمال عقده گشاست و هر مهره از آن در گردش احوال مهر افزاست

شب که زد تیرگی مهره گل

قیرگون خیمه ز مخروطی ظل

اختر از سیم و شهاب از زر ناب

ساختند از پی آن میخ و طناب

چون مشبک قفسی مشکین رنگ

گشت بر مرغ دلم عالم تنگ

بر خود این تنگ قفس چاک زدم

پای بر طارم افلاک زدم

عالمی یافتم از عالم پیش

هر چه اندیشه رسد زان هم بیش

عقل معزول ز گرد آوریش

وهم عاجز ز مساحتگریش

نور بر نور چراغ حرمش

فیض بر فیض سحاب کرمش

سنگ بطحاش گهردار همه

ابر صحراش گهربار همه

بر سرم گوهر و در چندان ریخت

که مرا رشته طاقت بگسیخت

حیفم آمد که ازان گنج نهان

نشوم بهره ور و بهره فشان

گوش جان را صدف در کردم

جیب دل را ز گهر پر کردم

بازگشتم به قدمگاه نخست

عزم بر نظم گهر کرده درست

هر چه زانجا گهر و در رفتم

همه ز الماس تفکر سفتم

بس سحرها که به شام آوردم

شام ها همچو شفق خون خوردم

مرسله مرسله بر هم بستم

عقد بر عقد به هم پیوستم

سبحه ای شد پی ابرار تمام

خواندمش سبحت الابرار به نام

قدسیان دست به آن آوردند

دعوی «نحن نسبح » کردند

مهره هایش ز خرد مهره ربای

عقدهایش ز فلک عقده گشای

سلک آن دایره مرکز دین

رشته شمع شبستان یقین

نقد هر عقد وی از کان دگر

داده آرایش دکان دگر

می رسد عد عقودش به چهل

هر یک از دل گره جهل گسل

اربعینیست که درهای فتوح

زو گشاده ست به خلوتگه روح

گرت این سبحه اقبال و شرف

افتد از گردش ایام به کف

طوق گردن کن و آویزه گوش

به دو صد عقد در آن را مفروش

بو که چو سبحه درآیی به شمار

رسدت دست به سر رشته کار

چرخ کحلی سلب ازرق پوش

همچو ابنای زمان زرق فروش

سبحه عقد ثریا در دست

خواست بر گوهر این سبحه شکست

گفتم این رشته گوهر به کفت

که بود نقد بلورین صدفت

گرچه بس لامع و نورافشان است

نور این سبحه دو صد چندان است

نور آن روی زمین را بگرفت

نور این کشور دین را بگرفت

نور آن چشم جهان روشن کرد

نور این دیده جان روشن کرد

گرچه آن گوهر بحر کهن است

این نو آیین در درج سخن است

گر به صورت بود آن پایه بلند

رفعت معنوی این راست پسند

گرچه در سلک زمان آن پیش است

چون درآری به شمار این بیش است

گرچه آنجا نرسد دست کسی

بهره ور گردد ازین دست بسی

گرچه آن هم وطن ماه و خور است

این به خورشید ازل راهبر است

گوش گردون چو شنید این سخنان

شد ز ذوق سخنم چرخ زنان

گفت قد جئت بنظم سامی

احسن الله جزاک ای جامی

ماه و اختر گهر سلک تو باد

لوح خور پی سپر کلک تو باد

باد تا مهره گل هست بجای

سبحه نظم تو انگشت نمای

بخش ۱۰ - عقد اول در پرده گشایی از گشادگی دل و بیان آنکه در پهلوی راستان به وی توان رسید محروم ماند هر که در پهلوی خویش طلبید

ای به پهلوی تو دل در پرده

سر ازین پرده برون ناورده

دل که هر سر بود آورده او

دل در پرده بود پرده او

یکدم از پرده غفلت بدر آی

باشد این راز شود پرده گشای

نیست این پیکر مخروطی دل

بلکه هست این قفس و طوطی دل

گر تو طوطی ز قفس نشناسی

به خدا ناس نیی نسناسی

دل شه خرگهی است این خرگاه

نام خرگه ننهد کس بر شاه

شه دگر باشد و خرگاه دگر

ترک خرگه کن و در شاه نگر

گلبن جان چو نشاندند به گل

بود مقصود ازل غنچه دل

غنچه دل چو شکفتن گیرد

در وی آفاق نهفتن گیرد

عالم و عالمیان در وی گم

همچو یک قطره نم در قلزم

چرخ یک غنچه ز بستان دل است

نطق یک نغمه ز دستان دل است

عنصر ناز ز باغش وردی

توده خاک ز راهش گردی

یک نفس وارهوا از سحرش

هفت دریا صدف یک گهرش

نه فلک پیش درش دهلیزی

پیش چیزیش حهان ناچیزی

زیب دست ادبش خاتم دین

آسمان کتبش نقش نگین

گنج پنهان ازل را گنجور

نشر احسان ابد را منشور

میوه زار کرمش نامقطوع

میوه خوار حرمش ناممنوع

گوی او دستخوش ما و تو نیست

رشته اش مهره کش ما و تو نیست

بلکه ما در کف او دستخوشیم

بسته رشته او مهره وشیم

اوست چون باد صبا ما چو غبار

اوست چون ابر چمن ما چو بهار

گرد مسکین ز زمین چون خیزد

گر نه در دامن باد آویزد

کی کشد سبزه سر از خاک چمن

رشته ابر نیفکنده رسن

هست ازو بخشش و بخشایش ما

هست ازو کاهش و افزایش ما

تن به جان زنده و جان زنده به دل

نیست هر جانور ارزنده به دل

زنده بودن به دل از محرمی است

این هنر خاصیت آدمی است

بی دل زنده چه مردار چه تو

زین شرف مانده چه دیوار چه تو

دل به تدبیر خرد نتوان یافت

بگذر از خود که به خود نتوان یافت

این که در پهلوی چپ می بینی

به اگر پهلو از او درچینی

راستی جوی که در پهلویش

دل و جان زنده شود از بویش

سالها خون جگر باید خورد

خاک ره کحل بصر باید کرد

بو که از زنده دلی یابی بوی

به ره زنده دلی آری روی

دل شود زنده ز بیخویشتنی

نه ز پر علمی و بسیار فنی

به اگر حاصل خود را سوزی

که به تحصیل چراغ افروزی

ره به بی خویشتنی آوردن

بهتر از دود چراغت خوردن

گر تو از خود ننشینی به فراغ

روشنایی ندهد دود چراغ

به چراغی چه شوی روی به راه

که کند دود ویت خانه سیاه

جو چراغی که نباشد دودش

رهنما ساز سوی مقصودش

پرتو نور دل پیر است آن

که چو خورشید جهانگیر است آن

دیده مپسند ازان نور فراز

هستی خویش در آن نور بباز

همچو خور گر به خود آتش نزنی

گر شوی صبح دم خوش نزنی

بخش ۱۱ - حکایت عین القضات همدانی که از همه دانی موی می شکافت هر چند چون موی بر خود تافت تا به صحبت غزالی نشتافت سر رشته این کار نیافت

مردم دیده روشن خردان

بحر دانش همه بین همه دان

بس که در مدرسه ها رنج علوم

برد شد حاصل وی گنج علوم

لیک ازان گنج بجز رنج ندید

بویی از سر حقیقت نشنید

روی همت به صفاکیشان کرد

کسب علم از کتب ایشان کرد

گرچه عمری به سر آن راه سپرد

ره ازان نیز به مقصود نبرد

در ره عشق نشد صاحبدل

گوهر دل نشد او را حاصل

ناگهان نیر اقبال بتافت

ره سوی احمد غزالی یافت

رشته عهد به غزالی بست

سر این رشته اش افتاد به دست

بود در صحبت وی روزی بیست

پس همه عمر به بهروزی زیست

یافت بینا بصری از رویش

برد روشندلی از پهلویش

از قفس طایر روحش پر زد

وز بصر نور دلش سر بر زد

ما رأی شیئا الا و رأی

فیه نور الله فی ظل سوی

از خدا کون و مکان را پر یافت

وز یکی هر دو جهان را پر یافت

دید یک واجب ممکن برقع

نور او طالع و ممکن مطلع

ظلمت خویش در آن نور بیافت

بلکه خود را همگی نور شناخت

بخش ۱۲ - مناجات در اشارت بیقراری شجره دل در مهب ریاح خواطر مختلفه و طلب توفیق تحقیق سخن که ثمره آن شجره است

ای ز اندوه تو پر خون دل ما

دمبدم از تو دگرگون دل ما

دل ما در رهت افتاده پریست

که بر او باد هوا را گذریست

هر دم از جنبش هر باد درشت

پشت آن روی شده رو شده پشت

دایما گر تو قرارش ندهی

بهر خود میل به کارش ندهی

بر در خود ندهی تسکینش

حرف تمکین نکنی تلقینش

بنده جامی که به داغ تو خوش است

به فروغی ز چراغ تو خوش است

یاد خود راحت جانش گردان

نام خود ورد زبانش گردان

به کرم های خودش بینا کن

به ثناهای خودش گویا کن

بر وی ابواب معانی بگشای

ره به اسرار نهانی بنمای

پشتیش باش به توفیق سخن

و آورش روی به تحقیق سخن

بخش ۱۳ - عقد دوم در شرح سخن که شریف ترین گوهر صدف آدمیت است و لطیف ترین زیور شرف محرمیت

آب آن روضه دین افروزد

تاب این خرمن ایمان سوزد

در سخن نیست به زر کس محتاج

سکه زر ز سخن یافت رواج

ای بسا قفل درین کاخ دو در

که کلیدش نتوان ساخت ز زر

لب چو ز افسون سخن آرایند

آن گره در نفسی بگشایند

ای قوی ربقه اخلاص به تو

خلعت لطف سخن خاص به تو

بحر معنی ز سخن پر گهر است

هر یک آویزه گوش هنر است

در بلورین صدف چرخ کهن

نیست والاگهری به ز سخن

سخن آواز پر جبریل است

روح بخش از دم اسرافیل است

سخن از عرش برین آمده است

بهر پاکان به زمین آمده است

نیست در کان گهری بهتر ازان

یا در امکان هنری بهتر ازان

نامه کون به وی طی شده است

آدمی آدمی از وی شده است

فضل کلک و شرف نامه به اوست

عقل را گرمی هنگامه به اوست

گر نبودی سخن تازه رقم

نشدی لوح و قلم لوح و قلم

قلم و لوح به کار سخن اند

روز و شب نقش و نگار سخن اند

به سخن زنده شود نام همه

به سخن پخته شود خام همه

دل که لب تشنه به آب سخن است

پخته و خام خراب سخن است

طبع ما خرم از اندیشه اوست

خرم آن کس که سخن پیشه اوست

شب که از فکر سخن پشت خمیم

فرق را کرده رفیق قدمیم

حلقه خاتم صدقیم و یقین

دل نگین حرف سخن نقش نگین

گه کشد در ته ران مرکب جم

گه به روم آورد از هند حشم

گوش از آن کوکبه جم نگرد

چشم ازین غالیه هند چرد

زیر این دایره بی سر و بن

نتوان مدح سخن جز به سخن

مدح گویان که فلک معراج اند

گاه مدحت به سخن محتاج اند

جز سخن کو به غنا نامزد است

مدحت و مادح و ممدوح خود است

چون سخن راه سفر پیش گرفت

قوت و قوت همه از خویش گرفت

رخت بر راحله راز نهاد

پای بر طارم اعجاز نهاد

قیمت نرخ گرانان همه برد

نامه سحر بیانان بسترد

حامل سر ودیعت سخن است

رهبر راه شریعت سخن است

شرع دستور کمال از وی یافت

دست بر امن زوال از وی یافت

نکته اصل بیان کرده اوست

چشمه فرع روان کرده اوست

گلی از باغ وفا ریخته است

در نسیم نفس آویخته است

گوش را آمده بویش به مشام

سخنش کرده لب ناطقه نام

هست ازین گل چمن دل تازه

بلبل شوق بلند آوازه

ما که خجلت زده از روی وییم

رو درین باغچه بر بوی وییم

هست بر بوی وی این بالش ما

وز تک و پوی وی این نالش ما

جلوه حسن ز وصافی اوست

سکه عشق ز صرافی اوست

سخن آنجا که زند لاف ادب

خامشی از زر صامت چه عجب

مس او به ز زر ده دهی است

ذکر زر در ره او بیرهی است

سخن و سحر به یک آهنگ اند

زر و زرنیخ به هم یکرنگ اند

سخن از چشمه جان گیرد آب

زر رخشان ز شرر یابد تاب

بخش ۱۴ - حکایت آن مظلوم که از تیر زبانی یک حجت سنجیده پرداخت و تیغ ظلم حجاج را در قطع عرق حیات خود کند ساخت

ظلم حجاج به غایت چو رسید

تیغ بر تهمتی چند کشید

گنج ها زر به فدا آوردند

گنجشان خاک به سر بر کردند

هیچشان حیله گر سود نکرد

کارشان روی به بهبود نکرد

جلمه کردند سر اندر سر تیغ

سر نهادند در آبشخور تیغ

بجز آن بازپسین نکته گذار

که چو آمد به سرش نوبت کار

گفت کای داور فرمانفرمای

کار بر ما نه به احسان پیمای

ما تنی چند که از بیخردی

کار ما نیست بجز شغل بدی

نسپردیم ره احسان لیک

نزدی گام تو هم چندان نیک

از گنه گرچه بدی شیوه ماست

ترک احسان ز تو هم عین خطاست

چه ز ما رسم ستم ورزیدن

چه ز تو سر ز کرم پیچیدن

طبع حجاج ازان نکته شگفت

داد فرمان به خلاص وی و گفت

تف بر آن طایفه مرده دلان

در هوا و هوس افسرده دلان

که ازان قوم فرومایه کسی

بر نیاورد چنین خوش نفسی

کاش از اول ز تو بودی این کار

تا ز تو یافتی این کار قرار

کار هر یک ز تو سنجیده شدی

جرم هر یک به تو بخشیده شدی

بخش ۱۵ - مناجات در بیان قصور زبان سخن از شرح کمال الهی و شکر نوال نامتناهی و طلب سنجیدگی وی تا به میزان موزونی یابد و در کفه قبول افزودنی

ای زبان خرد از کنه تو بند

پایه قدر سخن از تو بلند

به خرد شرح کمالت نتوان

به سخن شکر نوالت نتوان

سخن از باغ جمالت وردیست

واندرین مرحله بادآوردیست

از گلی رونق باغی که شناخت؟

وز تفی نور چراغی که شناخت؟

به کزین زمزمه خاموش شویم

پای تا سر چو صدف گوش شویم

طبع جامی که ثناگستر توست

کمترین مرغ وفا پرور توست

هر طرف گرچه هوایی دارد

پای دل بسته به جایی دارد

عار دارد ز حدیث همه کس

بر زبان ذکر تو می خواهد و بس

رخت ازان دایره بیرون آرش

نطق ازین قافیه موزون دارش

به لبش خطبه افزونی ده

بر زرش سکه موزونی نه

بخش ۱۶ - عقد سیم در کلام منظوم که ان من الشعر لحکمة عبارتیست از حکمت آمیزی او و ان من البیان لسحرا اشارتیست به سحرانگیزی او

ای به هر شاهد موزون مفتون

حالت از مشک خطان دیگرگون

هیچ شاهد چو سخن موزون نیست

سر خوبی ز خطش بیرون نیست

صبر ازو صعب و تسلی مشکل

خاصه وقتی که پی بردن دل

کشد از وزن به بر خلعت ناز

کند از قافیه دامانش طراز

پا به خلخال ردیف آراید

بر جبین خال خیال افزاید

رخ ز تشبیه دهد جلوه ما

ببرد عقل صد افتاده ز راه

مو به تجنیس ز هم بشکافد

خالی از فرق دو گیسو بافد

لب ز ترصیع گهر ریز کند

جعد مشکین گهرآویز کند

چشم از ابهام کند چشمک زن

فتنه در انجمن وهم فکن

بر سر چهره نهد زلف مجاز

شود از پرده حقیقت پرداز

چو بدین شکل به صد غنج و دلال

رو نماید ز شبستان مقال

گوش را حامله در سازد

صدف آسا ز گهر پر سازد

چشم را خرمن عنبر بخشد

به طبق غالیه تر بخشد

گه به تحمید شود نغمه سرای

گه ز توحید شود عقده گشای

گاه در صومعه خوشحالان

نکته گوید به لب قوالان

صوفی جان و جهان کرده وداع

گیرد از نکته او راه سماع

گاه دمساز شود با نی و چنگ

در خرابات برآرد آهنگ

مطرب مجلس مستان گردد

رهزن باده پرستان گردد

گاه غمنامه عاشق خواند

پیش معشوق موافق خواند

بر دلش تازه کند عهد قدیم

سازدش در حرم لطف مقیم

گه کند پرده معشوقی ساز

دهد از پرده معشوق آواز

پرده عاشق بیدل بدرد

پرده سان بر در معشوق برد

ما که از سحر سحر سازی او

وز شب شعبده پردازی او

غرق دریای تفکر شده ایم

تک نشین چون صدف در شده ایم

قوت جان قوت دل زو یابیم

گل درین مرکز گل زو یابیم

کحل دولت ز در او جوییم

نیست عیب از هنر او گوییم

گرچه بر بی هنران پرده در است

چشم بد دور که یکسر هنر است

ورچه جوینده هر نایابی

نکشد لب ز چنین جلابی

آن پر از جوهر قرآن مشتش

زان نیالوده به آن انگشتش

تا نه خلقی به گمان درمانند

کین دو گوهر مگر از یک کانند

بسمله تاج سر قرآن است

زانکه سنجیده بدین میزان است

وزن اگر موجب نقصان بودی

حرف موزون نه ز قرآن بودی

گر شکستی نشد از شعر درست

آن نه از وزن ز بی وزنی توست

چند باشی به زبان بیهده سنج

کشی از دست زبان بیهده رنج

شعر آبیست ز سرچشمه دل

سر چشمه شده آلوده به گل

گر نه سرچشمه ز گل پاک شود

چه عجب ز آب که گلناک شود

بایدت در سخن آسودگیی

پاک کن دل ز هر آلودگیی

تا درین مرحله مشغله ناک

پاک خیزد گهرت از دل پاک

پاکبازان همه خاک تو شوند

خازن گوهر پاک تو شوند

قدسیان طوف دیار تو کنند

تحفه نور نثار تو کنند

بخش ۱۷ - حکایت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رحمه الله که چون این بیت بگفت که « برگ درختان سبز در نظر هوشیار، هر ورقی دفتریست معرفت کردگار » یکی از اکابر در واقعه دید که جمعی از ملائکه طبق‌های نور از بهر نثار وی می‌برند

سعدی آن بلبل شیراز چمن

در گلستان سخن دستان‌زن

شد شبی بر شجر حمد خدای

از نوای سحری سحر نمای

بست بیتی ز دو مصراع به هم

هر یکی مطلع انوار قدم

جان ازان مژده جانان می‌یافت

بر خرد پرتو عرفان می‌تافت

عارفی زنده‌دلی بیداری

که نهان داشت به او انکاری

دید در خواب که درهای فلک

باز‌کردند گروهی ز ملک

رو نمودند ز هر در زده صف

هر یک از نور نثاری بر کف

پشت بر گنبد خضرا کردند

رو درین معبد غبرا کردند

با دلی دستخوش خوف و رجا

گفت کای گرم‌روان تا به کجا ؟

مژده دادند که سعدی به سحر

سفت در حمد یکی تازه‌گهر

چشم زخمی نرسد گر ز قضا

می‌سزد مرسله گوش رضا

نقد ما کان نه به مقدار وی است

بهر آن نکته ز اسرار وی است

خواب بین عقده انکار گشاد

رو بدان قبله احرار نهاد

به در صومعه شیخ رسید

از درون زمزمه (ی) شیخ شنید

که رخ از خون جگر تر می‌کرد

با خود آن بیت مکرر می‌کرد

بخش ۱۸ - مناجات در شکرگزاری نعمت کلام موزون و طبگاری توفیق برآوردن دلایل هستی خداوند بیچون جل ذکره و عم بره

ای سخن را چو گهر سنجیده

خلعت نظم در او پوشیده

کرده تمییز صحیحش ز سقیم

به ترازو زنی طبع سلیم

می کند وزن سخن نظم پرست

نه ترازوش پدیدار نه دست

طبع را دست و ترازو تو دهی

بر سخن قوت بازو تو دهی

اثر صنع بدیدن سهل است

زان به صانع نرسیدن جهل است

جامی غرق خجالت مانده

بر جبین آب خجالت رانده

نز گلش سبزه احسان خیزد

نز دلش نکته عرفان خیزد

گرچه روزی خور هر روزه توست

دست امید به دریوزه توست

فیضی از ابر یقین بر وی ریز

تا درین مدرسه وسوسه خیز

هر چه دریوزه ز جود تو کند

صرف برهان وجود تو کند

بخش ۱۹ - عقد چهارم در استدلال به ظهور آثار وجود آفریدگار سبحانه ما اعز شأنه و ما اجلی برهانه

ای درین کارگه هوش ربای

روز و شب چشم نه و گوش گشای

نه به چشم تو ز دیدن اثری

نه به گوشت ز شنیدن خبری

نرگس این چمنی کز لب جوی

خوش نهاده ست نظر سوی به سوی

نه ز رخسار گلش دیداری

نه به سرو و سمنش بازاری

گل این باغچه ای کز سر شاخ

صبحدم گوش گشاده ست فراخ

نه ز بلبل شنود آوازی

نز لب غنچه نهانی رازی

نکنی گوش و نبینی چندین

کور و کر چند نشینی چندین

چند گاهی ره آگاهان گیر

ترک همراهی بیراهان گیر

پرده از چشم جهان بین کن باز

بنگر پیش و پس و شیب و فراز

بین که این دایره گردان چیست

دور او گرد تو جاویدان چیست

بر سرت چتر مرصع که فراشت

بر وی این نقش ملمع که نگاشت

مهر را نور ده روز که کرد

ماه را شمع شب افروز که کرد

کیست میزان ده دکان سپهر

کفه سازنده آن از مه و مهر

تا به میزان چو دکان آرایند

عمر بر خلق جهان پیمایند

کیست کز دست دل آتشناک

صبح چون اطلس کحلی زده چاک

سوزن و رشته ز خورشید اندوخت

وصله زرد قصب بر وی دوخت

کیست کز طاق فلک چون خم زد

زیر او چار گهر بر هم زد

چون گهرها به هم آمیخته شد

نو به نو صورتی انگیخته شد

ساخت گردآوری عالم را

خاتم جمله صور آدم را

بهر این کارگه خونخواره

نیست از کارگزاری چاره

عین ممکن به براهین خرد

نتواند که شود هست به خود

چون ز هستیش نباشد اثری

چون به هستی رسد از وی دگری

ذات نایافته از هستی بخش

چون تواند که بود هستی بخش

خشک ابری که بود ز آب تهی

ناید از وی صفت آب دهی

هر چه آن را بود از بود نشان

گر بود منحصر اندر امکان

لازم آید که نیاید به وجود

هیچ موجود درین عرصه بود

نقش بی خامه نقاش که دید

نغمه بی زخمه مطرب که شنید

ناید از ممکن تنها چون کار

حاجت افتاد به واجب ناچار

او به خود هست و جهان هست بدو

نیست دان هر چه نه پیوست بدو

جنبش از وی رسد این سلسله را

روی در وی بود این قافله را

چون خلد جنبش موریت به پشت

زود آری سوی آن مور انگشت

زان خلش هستی او را دانی

به سر انگشت ز پشتش رانی

باورت ناید کاندر ژنده

خلدت پشت نه زان جنبنده

عالم و این همه آثار در او

چرخ و این جنبش بسیار در او

پرده سازند و نو اگر پیوست

که پس پرده نواسازی هست

همه را جنبش و آرام ازوست

همه را دانه ازو دام ازوست

زوست جنبنده نه از باد درخت

زوست فرخنده نه از گردون بخت

او برد تشنگی تشنه نه آب

او دهد شادی مستان نه شراب

غنچه در باغ نخندد بی او

میوه بر شاخ نبندد بی او

کارگر او دگران آلت کار

کارگر یافتی آلت بگذار

کار او کارگر او آلت اوست

اوست مغز و دگران جمله چو پوست

مغزخواهی نظر از پوست ببند

مغز جویی نکند پوست پسند

حرف غیر از ورق دل بتراش

خاطر از ناخن فکرت مخراش

از همه ساده کن آیینه خویش

وز همه پاک بشو سینه خویش

تا شود گنج بقا سینه تو

غرق نور ازل آیینه تو

طی شود وادی برهان و قیاس

تو بمانی و دل دوست شناس

دوست آنجا که بود جلوه نمای

حجت عقل بود تفرقه زای

چون نماید به تو این دولت روی

رو در آن آر و به کس هیچ مگوی

زانکه از گوهر عرفان خالی

به بود کیسه استدلالی

بخش ۲۰ - حکایت آن متکلم و صوفی که زبان استدلال گشاد و صوفی از صفای ذوق و وجدان خبر داد

فاضلی وادی برهان پیمای

در بیابان جدل جان فرسای

عمر در بحث و جدل طی کرده

پای یکران عمل پی کرده

نه دلش را ز طریقت نوری

نه سرش را ز حقیقت شوری

صوفیی دید ز آلایش پاک

زده در چهره آسایش خاک

ز ریاضت شده چون موی تنش

سر مویی نه سر خویشتنش

زان تقابل که میان شب و روز

هست با برد دی و حر تموز

شد به جنگاوریش شیر مصاف

زخم زن گشت به شمشیر خلاف

گفت کای روی تو چون خوی درشت

کرده بر صحبت دانایان پشت

با شناسایی خود ساخته ای

گو خدا را به چه بشناخته ای

گفت ازان فیض که هر لحظه ز غیب

ریزدم بر دل و جان پاک ز عیب

گرچه شد موج زنم خاطر ازان

هست گفتار زبان قاصر ازان

فاضلش گفت بدین کشف نهان

چون شوی قاید کوران جهان

گفت من غرق شناساوریم

نیست کاری به شناساگریم

هر که پی بر پی من بشتابد

هر چه من یافتم او هم یابد

کار من نیست که کس را به جدال

ره نمایم به خدای متعال

بخش ۲۱ - مناجات در ثنا بر هستی آفریدگار گفتن و طلب داشتن توفیق بر گوهر توحید سفتن

ای جهان از صفت ذات تو پر

عالم از حجت اثبات تو پر

هیچ جا نیست که غوغای تو نیست

پرتو روی دلارای تو نیست

تو چنین ظاهر و ما کور بصر

تو چنین حاضر و ما دور نگر

نور تو گر نبود ما چه کنیم

چشم بینا دل دانا چه کنیم

نیست از غایت کوته نظری

خبر ما ز تو جز بی خبری

گرچه جامی بود از بیخبران

چه شود گر به طفیل دگران

بخشی از هستی خویشش خبری

بندی از طاعت خویشش کمری

در دلش تخم هدایت کاری

بر گلش ابر عنایت باری

مهرش از مهره گل بگشایی

زنگش از چهره دل بزدایی

پا به کاشانه قربت نهیش

می ز میخانه وحدت دهیش

بخش ۲۲ - عقد پنجم در بیان یکتایی و برهان بی همتایی حق سبحانه که در بیان و برهان همه زبان آوران یکسانند و همه بی زبانان یکزبان

ای درین بتکده طبع فریب

برده غوغای بتان از تو شکیب

طبع را بند خرد بر پا نه

پای اندیشه درین غوغا نه

بنگر این انجم و مهر و مه را

بت ره گشته خلیل الله را

یافتندی به دلش راه قبول

گرنه بشکستیشان سنگ افول

سنگ بر بتکده آزر زن

در جهان صیت خلیلی افکن

تیز کن خنجر لابر سر لات

ببر از لات منی را ز منات

تاج عزت ز سر عزی کش

رخت طاعت به در مولاکش

ثنوی اهرمن و یزدان گوی

تافت از انجمن ایمان روی

عیسوی شد به سه گویی افزون

خیمه از ساحت دین زد بیرون

تو به صد بت چه به صد بلکه هزار

بلکه بیرون ز ترازوی شمار

کرده ای روی ولی هر نفسی

می پزی در ره ایمان هوسی

گاه گویی که من آن دریایم

که جهان را به گهر آرایم

دل صدف گوهر توحیدم در

گوش دهر از در توحیدم پر

گاه گویی که من آن گلزارم

که دهد بر گل عرفان خارم

هر که یابد ز گل من بویی

بوی عرفان دهد از هر مویی

به زبان می زنی این لاف ولی

نیست بر موجب اینت عملی

هر چه تقریر تو ترتیب کند

صورت حال تو تکذیب کند

هر چه یابد ز مقال تو فروغ

سازدش حال تو مطعون به دروغ

نیست این راستی و راستروی

که چنان راست که گویی نشوی

راه رو پس سخن راه بگوی

آنچه خواهی بشو آنگاه بگوی

دل نکرده ز دورویی صافی

چه ز یکرویی وحدت لافی

دیده بر شاهد وحدت بگشای

وز دورویی و دو گویی باز آی

سهل باشد که ز ماهی تا ماه

بر تو باشند درین نکته گواه

گرچه قولت دم اقرار زند

فعل تو نعره انکار زند

از محیط فلک و اوج سماک

تا حضیض سمک و مرکز خاک

بین مرتب شده اجرام که هست

وین همه جنبش و آرام که هست

شکل و ترتیب فلک بر یک حال

دور سیر همه بر یک منوال

یکی از صورت خود ناگشته

یکی از گردش خود نگذشته

متفق وضع دوایر با هم

منتظم سلک عناصر با هم

همه بر یک صفت و یک آیین

هیچ زیرین نشده بالایین

سال و مه روز و شب و شام و سحر

یک به یک گرم رو و تیز گذر

تا به آمد شد خود در گروند

بر یکی قاعده آیند و روند

چار فصلی که به هر سال در است

به همین رسم و روش رهسپر است

این موالید سه گانه که جهان

پر از آنهاست چه پیدا چه نهان

نوع نوعش نه کم آید نه فزون

از نهانخانه ابداع برون

کارگاهی به چنین ضبط و نسق

کار یک کارگزارست الحق

کشور آباد نگردد به دو شاه

بشکند از دو سپهدار سپاه

از دو بانو چو شود آشفته

خانه امید مدارش رفته

رنج طفل است ادای دو ادیب

مرگ رنجور دوای دو طبیب

بخش ۲۳ - حکایت آن پادشاه مریض که از دست دو طبیب نبض او به اعتدال نمی جست و تا قاروره وجود یکی نشکست مزاج وی از علاج دیگری به صحت نپیوست

داشت آن شاه به بالین دو حکیم

هر دو دانا و خردمند و کریم

لبشان با دم عیسی همدم

کفشان راحت هر رنج و الم

دست هر یک چو به نبض آوردی

دستگیری ضعیفان کردی

شاه بیمار ز تغییر مزاج

وان دو در کار به تدبیر علاج

لیک همپیشگی و همکاری

زد بر ایشان ره دولتیاری

هر چه این گفتی آن وا دادی

هر چه آن بستی این بگشادی

روز صحت شد از ایشان تاریک

شب تار اجل آمد نزدیک

شاه را بود وزیری زیرک

آن تعصب چو بدید از هر یک

حیله ای کرد به دانایی ساز

کان دو دانا به یکی آمد باز

زان یکی شاه چو شد چاره پذیر

قصه را کرد بر او عرضه وزیر

گفت ای از تو زیانم همه سود

این خیالت ز کجا روی نمود

گفت از آنجا که به ما گفت خدای

که عمارتگر این طرفه سرای

گر به فرض از یکی افزون بودی

هر دمش حال دگرگون بودی

طشت خورشید ز بام افتادی

کار گردون ز نظام افتادی

زاده خاک دگر خاک شدی

خاک چون گرد بر افلاک شدی

تیز کردی به عدم جمله قدم

بلکه سر بر نزدندی ز عدم

بخش ۲۴ - مناجات در طلب ترقی از مقام توحید به شهود وحدت که نهایت راه و مقصدالاقصای عارفان آگاه است

ای به توحید تو هر ذره گواه

نیست یک ذره به توحید تو راه

در رهت ذره ناچیز شدیم

کمتر از ذره بسی نیز شدیم

ما و بی حاصلی و نومیدی

که نه فضل تو کند خورشیدی

جست و جوی تو قرار از ما برد

ضعف تن قوت کار از ما برد

قوتی بخش که کاری بکنیم

به حریم تو گذاری بکنیم

جامی از کارگزاری مانده

نامه بیهده کاری خوانده

می کند از تو طلب قوت کار

تا شود در طلبت کارگزار

قوت کارگزاریش بده

سکه پاک عیاریش بده

نقد دین از غش و غل پاکش کن

دل ز آلایش گل پاکش کن

شد پریشان ز دو بینی کارش

روی در قبله وحدت دارش

بخش ۲۵ - عقد ششم در بیان آنکه ذات حق سبحانه حقیقت وجود است و هر حقیقت که مشهود است به سریان ذاتی وی موجود است

بعد ازان مرغ ظهورش پر و بال

زد ز ارواح به اقلیم مثال

وز مثالش به حس افتاد گذر

یافت مس حس ازو رونق زر

نه فلک بر ورق حس بنگاشت

هر فلک دوره دایم برداشت

زیر آن ز آب و گل و آتش و باد

چار در خانه آغاز نهاد

ساخت در وی پی نیکو بختی

از موالید سه پایه تختی

آن نکوبخت ازان تخت بلند

چشم بینش به چپ و راست فکند

دید و دانست که موجود یکیست

در همه شاهد و مشهود یکیست

اوست در صورت لیلی ظاهر

اوست از دیده مجنون ناظر

زده از پیرهن یوسف سر

بوی او داده به یعقوب بصر

هر چه او نیست نه مغز است نه پوست

همه هیچند همین اوست که اوست

ژرف بحریست پر از آب حیات

موج زن آمده از کل جهات

پر هوا جام حبابش خوانند

بر هوا چتر سحابش خوانند

در صدف ریخت نم نیسان است

منعقد گشت در غلطان است

نامور هست یکی وقت شمار

نامهاش آمده افزون ز هزار

آنچه بر وحدت ذات است مقیم

از دو نامش نتوان ساخت دو نیم

یک شود دیده یک بین بگشای

وز دو نامی به دو نیمی مگرای

بین یکی علم و عیان در وی گم

اسم و رسم دو جهان در وی گم

در همه بر صفت یکتایی

مانده پوشیده ز بس پیدایی

گر به فرض از همه اعیان جهان

ماند آن نور یکی لحظه نهان

همه اعیان به عدم باز روند

وز عدم واقف این راز شوند

تیزبین گرددشان چشم شهود

غرقه گردند به دریای وجود

ای درین خوابگه خفته دلان

جمع ناگشته چو آشفته دلان

زیر این پرده کحلی مه و سال

مانده در تفرقه خواب و خیال

لعبتانی که بدین پرده درند

که ازین پرده چنین جلوه گرند

گرچه بس عشوه ده و طنازند

پرده وحدت لعبت بازند

این همه لعبت و لعبت سازی

وین به صد شعبه لعبت بازی

نیست جز در نظر خواب آلود

جلوه گر گشته خیالی بی بود

چند خرسند نشینی به خیال

هان و هان دیده خود نیک بمال

بو کزین خواب چو بیدار شوی

خارق پرده پندار شوی

گرددت تیز نظر چشم شهود

بر تو مکشوف شود سر وجود

وحدتی بینی خالی ز دویی

ظاهر از کسوت مایی و تویی

هستی ساده ز هر نام و نشان

برتر از مرتبه علم و عیان

در همه ساری بی وهم حلول

سریانی نه حد فهم عقول

وز همه عاری بی نقص زوال

منتقل ناشده از حال به حال

جلوه اولش از حضرت ذات

بود بر خویش به اسما و صفات

ذات ساذج چو به اوصاف و نعوت

یافت در مرتبه علم ثبوت

دید در خود همه بیش و کم را

شد حقایق صور عالم را

وان حقایق ز درون عکس انداخت

علم کثرت اعیان افراخت

شد ز هر عکس در آیینه ذات

ذات یک عین ز اعیان ذوات

اولا گشت ز تکرار عکوس

مرتبه مرتبه ارواح نفوس

بخش ۲۶ - حکایت آن ماهیان که گوهر حیات در جستجوی دریا باختند و تا به خشکی نیفتادند دریا را نشناختند

داشت غوکی به لب بحر وطن

دایم از بحر همی راند سخن

روز و شب قصه دریا گفتی

گوهر مدحت دریا سفتی

گفتی از بحر پدید آمده ایم

زو درین گفت و شنید آمده ایم

دل ازو گوهر دانایی یافت

تن ازو دست توانایی یافت

هر کجا می نگرم اوست همه

هر طرف می گذرم اوست همه

ماهیی چند رسیدند آنجا

وز وی آن قصه شنیدند آنجا

عشق بحر از دلشان سر بر زد

آتش شوق به جانشان در زد

پای تا سر همگی پای شدند

در طلب مرحله پیمای شدند

برگرفتند تک و پوی نیاز

بحر جویان چه نشیب و چه فراز

گاه در تگ چو صدف جا کردند

گه چو خس رو به کنار آوردند

نه نشان یافت شد از بحر به نام

می نهادند به نومیدی گام

از قضا صیدگری دام نهاد

راهشان بر گذر دام فتاد

یکسر آن جمع به دام افتادند

تن به جان دادن خود در دادند

صیدگر برد سوی ساحلشان

ساخت بر خشک زمین منزلشان

چند تن کوشش و جنبش کردند

خز خزان راه به بحر آوردند

نیم مرده چو رسیدند به بحر

جام مقصود کشیدند به بحر

دانش و بینششان روی نمود

کانچه می داد نشان غوک چه بود

زنده در بحر شهود آسودند

غرقه بودند در آن تا بودند

بخش ۲۷ - مناجات در اشارت به عموم سران حقیقت در مراتب و طلب وصول به شهود آن که روش ارباب تصوف است

ای پر از فیض وجود تو جهان

غرق نور تو چه پیدا چه نهان

مایه صورت و معنی همه تو

با همه بی همه تو ای همه تو

بی نصیب از تو نه چند است و نه چون

خالی از تو نه درون است و نه برون

متحد اولی و آخریت

متفق باطنی و ظاهریت

کرده ای در همه اضداد ظهور

هیچ ضد نیست ز نزدیک تو دور

جامی از هستی خود پاک شده

در ره فقر و فنا خاک شده

در بقای تو فنا می خواهد

وز فنا در تو بقا می خواهد

از خود و کار خودش فانی دار

وان فنا را به وی ارزانی دار

چون فنا شد به بقایش برسان

بر سر صدر صفایش بنشان

کن به صافی صفتان رهبریش

متصف دار به صوفیگریش

بخش ۲۸ - عقد هفتم در شرح تصوف که بستن دست تصرف است و رستن از قید تکلف

ای به صوفیگری آوازه بلند

کرده زین شغل به آوازه پسند

دل چو خم چند بر آوازه نهی

ناید آوازه جز از خم تهی

چون دهد کوس برون بانگ ز پوست

بانگ او شاهد بی مغزی اوست

نیستی صوفی ازین نام چه سود

دعوی پختگی از خام چه سود

کی سیاهی شود از زنگی دور

گرچه خوانند به نامش کافور

جامه فوطه چه پوشی چو مگس

پر به هر خوان چه گشایی ز هوس

طوطی قدسی و از هیچ کسی

می زنی پر به هوای مگسی

دین که صد پاره ز بی باکی توست

نکندش خرقه صد پاره درست

چاک در تارکت از تیغ حسود

بخیه بر پاشنه موزه چه سود

گردی انداخته سجاده به دوش

گرد بازار چو سجاده فروش

لیک بازاریگان دیده ورند

صد ازین جنس به یک جو نخرند

در ره اهل دل از همت پست

جز عصا نیست تو را هیچ به دست

آن که در چه فتد از لغزش پا

دستگیریش نیاید ز عصا

هست مسواک به کف سوهانت

کز طمع تیز کند دندانت

ترسم از بیخ برد چون شجره

تیز دندانیت آخر چو اره

رشته سبحه برانگشت مپیچ

که ازان حلقه برون ناید هیچ

مهره ای چند بود بی سر و بن

کف ازان طاسچه نرد مکن

تات ازان چشم بود بست و گشاد

هرگزت رو ندهد نقش مراد

گر حساب حسناتت هوس است

عقد انگشت تو تسبیح بس است

چون زنان موی به صد رعنایی

ریشت از شانه زدن آرایی

شانه بفکن چو نیی مردانه

که به این دست جدا از شانه

جمعی از نان لبی آورده به چنگ

همچو دندان پی آن صف زده تنگ

بهر کم بهره ای آن هم نه حلال

در زنی سر به میانشان چو خلال

دستت از حرص و شره کوته کن

در صف اهل قناعت ره کن

نیست زیبنده درین دیر مجاز

آستین کوتهی از دست دراز

ذوق صوفیگری ار هست تو را

باید از خویش نظر بست تو را

صوفی آنست که از خود رسته ست

ز نکو جسته و از بد رسته ست

بند هستی و ز هستی ساده

زاده کون و ز کون آزاده

با اضافت ز اضافت بیرون

در مسافت ز مسافت بیرون

در مکان نی و مکان از وی پر

در زمان نی و زمان از وی پر

ابدش را به ازل جنگی نه

ازلش را ز ابد ننگی نه

نه ز ادوار در او تأثیری

نه در اطوار ازو تغییری

گر حضیض سمک و اوج سما

وانچه محصور بود بینهما

گیرد اندر دل پاکش خانه

نکند احساس که هست آن یا نه

دل او موج زنان دریاییست

کش فزون از دو جهان پهناییست

هفت دریا چو یکی شبنم ازوست

بلکه یک در کره عالم ازوست

گنج عرفان بودش حاصل کسب

قبله اش نیست بجز ذات فحسب

جلوه گر گشته بر او وحدت ذات

نکشد رنج تقابل ز صفات

پیش او لطف همان قهر همان

نوشداروش همان زهر همان

بخش ۲۹ - حکایت مناظره کلیم در نواحی طور با آن سیه گلیم مهجور که چرا سجده آدم نکردی و سر به طوق لعنت درآوردی

پورعمران به دلی غرقه نور

می شد از بهر مناجات به طور

دید در راه سر دوران را

قاید لشکر مهجوران را

گفت کز سجده آدم ز چه روی

تافتی روی رضا راست بگوی

گفت عاشق که بود کامل سیر

پیش جانان نبرد سجده غیر

گفت موسی که به فرموده دوست

سر نهد هر که به جان بنده اوست

گفت مقصود ازان گفت و شنود

امتحان بود محب را نه سجود

گفت موسی که اگر حال این است

لعن و طعن تو چراش آیین است

بر تو چون از غضب سلطانی

شد لباس ملکی شیطانی

گفت کین هر دو صفت عاریتند

مانده از ذات به یک ناحیتند

گر بیاید صد ازین یا برود

حال ذاتم متغیر نشود

ذات من بر صفت خویشتن است

عشق او لازمه ذات من است

تاکنون عشق من آمیخته بود

در عرضهای من آویخته بود

داشت بخت سیه و روز سفید

هر دمم دستخوش بیم و امید

این دم از کشمکش آن رستم

پس زانوی وفا بنشستم

لطف و قهرم همه یکرنگ شده ست

کوه و کاهم همه همسنگ شده ست

عشق شست از دل من نقش هوس

عشق با عشق همی بازم و بس

بخش ۳۰ - مناجات در اشارت به سعادت ذوق و وجدان و علم و عرفان ارباب تصوف و طلب کمال قوت ارادت که مقدمه آن سعادت است

ای صفاتت حجب وحدت ذات

جلوه گر ذات تو ز اسما و صفات

آشکارا به جهان غیر تو کیست

زیر این پرده نهان غیر تو کیست

باطن عالم و ظاهر همه تو

غایب از دیده و حاضر همه تو

فضل تو شامل هر ناکس و کس

همه را روی به سوی تو و بس

جامی از جمله کسان ناکستر

وز همه بازپسان واپستر

می نهد در ره تو روی نیاز

بی نیازش ز همه کار بساز

سر ز هر راه بگردان او را

سر بنه در ره مردان او را

از همه وسوسه ها پاکش کن

در ره اهل طلب خاکش کن

لنگی از پای ارادت ببرش

ده به اقلیم سعادت گذرش

بخشش از حسن ارادت کیشی

بر همه اهل ارادت بیشی

بخش ۳۱ - عقد هشتم در بیان ارادت که عنان قصد از مقاصد مجازی تافتن است و بر باد پای جهد به کعبه مراد حقیقی شتافتن

ای درین دامگه وهم و خیال

مانده در ربقه عادت همه سال

حق که منشور سعادت داده ست

در خلاف آمد عادت داده ست

چند سر در ره عادت باشی

تارک تاج سعادت باشی

کرده ای عادت و خو پرده خویش

باز کن خوی ز خو کرده خویش

دیده کز بهر صنایع باشد

تا دلیل ره صانع باشد

منظر شاهد رعنا سازی

با رخش نرد تماشا بازی

گوش کامد پی قرآن شنوی

تا به فرموده یزدان گروی

روزن بانگ نی و چنگ کنی

به سماع غزل آهنگ کنی

دست دادند که بی رنج و ملال

سازیش آبله از کسب حلال

نه که از جام شوی باده گسار

داریش بر کف دست آبله وار

پات دادند که از راه وفا

آوری رو به صف اهل صفا

نه که دین در ره آفات نهی

پا به میدان خرابات نهی

لب و دندان و زبانت دادند

قوت نطق و بیانت دادند

تا شوی بر نهج صدق و صواب

متکلم به اسالیب خطاب

نه که بیهوده سخن سنج شوی

خلق را مایه صد رنج شوی

آنچه گفتم همه عادات بد است

که نه شایسته دین و خرد است

به کز اینها همه پیوند گشای

آوری روی ارادت به خدای

هست ارادت بر هر آزاده

ترک ما کان علیه العاده

ای خوش آن وقت که بی فکر و نظر

بر زند خواستی از جان تو سر

کوه اگر بر تو کشد تیغ به جنگ

با مرصع کمر از دم پلنگ

دست خود در کمر آری با کوه

در دلت ناید ازو هیچ شکوه

همچو خورشید که نبود میغش

خویش را عور زنی بر تیغش

خون لعل از جگرش بگشایی

نقد کان از کمرش بربایی

بلکه چون کبک نهی پا به سرش

وز لگدکوب کنی پی سپرش

ور رسد بادیه ژرف به پیش

فسحت آن ز دل عارف بیش

گردبادش به فلک سوده کلاه

گشته گوی کلهش قبه ماه

خار آن دشنه بیدادگران

خاک آن تشنه خونین جگران

کوه با صرصر آن ریگ نمای

ریگ چون اخگر سوزان ته پای

به هوایش چو کند مرغ گذر

همچو پروانه فتد سوخته پر

بگذری از سر آن همچو سحاب

از مژه بر تف آن ریزان آب

ور بگیرد ره تو دریایی

قله موج به گردون سایی

جرم سیاره چو گوهر در وی

ماهی چرخ شناور در وی

غوک آن پنجه زنان با خرچنگ

گام اول ز وی و کام نهنگ

زان کنی همچو صبا زود گذار

نکنی لب تر ازان کشتی وار

هر چه القصه شود بند رهت

روی برتابد ازین قبله گهت

یک به یک را ز میان برداری

قدم صدق به جان برداری

تا نهی بزم به خلوتگه راز

چنگ وحدت ز نوای تو به ساز

ور بود تار ارادت ز تو سست

سازش اندر قدم پیر درست

باز در خواهش او خواهش خویش

روز در افزونیش از کاهش خویش

باش پیش رخش آیینه صاف

بر تراش از دل خود زنگ خلاف

شو سمندر چو فروزد آتش

باش در آتش او خرم و خوش

بخش ۳۲ - حکایت آن مرید گرم رو که به فرموده پیر پخته کار در تنور فروزان نشست و از تاب آتش یک موی بر اندام وی کج نگشت

صادقی را غم شبگیر گرفت

صبحدم دست یکی پیر گرفت

کمر خدمت او ساخت کمند

بهر معراج مقامات بلند

پیر روزی دم عرفان می زد

گوی اسرار به چوگان می زد

سامعان جمله سرافکنده به پیش

از ره گوش برون رفته ز خویش

آمد آن طالب صادق به حضور

که به فرموده ات ای چشمه نور

خشک و تر هیمه همه سوخته شد

تا تنوری عجب افروخته شد

بعد ازین کار چه و فرمان چیست

آنچه مکنون ضمیر است آن چیست

پیر مشغول سخن بود بسی

در جوابش نزد اصلا نفسی

کرد آن نکته مکرر دو سه بار

پیر زد بانگ که ای نکته گذار

چند با ما کنی الحاح چنین

رو در آن آتش سوزان بنشین

باز دریای صفا پیر کهن

موج زن گشت به تحقیق سخن

موج آن بحر به آخر چو رسید

یادش آمد ز مقامات مرید

گفت خیزید که آن نادره فن

کرده در آتش سوزانش وطن

زانکه عقد دل او نیست گزاف

با من آنسان که کند قصد خلاف

یافتندش چو زر پاک عیار

کرده در آتش سوزنده قرار

آتشش شعله زنان از همه سوی

بر تنش کج نشده یک سر موی

بخش ۳۳ - مناجات در اشارت به آنکه ارادت نخست از جانب مراد است نه مرید و طلب توفیق توبه که مبنای سایر مقامات است

ای دل اهل ارادت به تو شاد

به تو نازم که مریدی و مراد

مرد تلوین تو را تمکین نیست

شوق مسکین تو را تسکین نیست

خواهش از جانب ما نیست درست

هر چه هست از طرف توست نخست

تا به ناخواست دهی کاهش ما

هیچ سودی ندهد خواهش ما

ور به ما خواهش تو راست شود

مو به مو بر تن ما خواست شود

دولت نیک سرانجامی را

گرم کن ز آتش خود جامی را

در دلش از تف آن شعله فروز

هر چه غیر تو بود جمله بسوز

بو که بی درد سر خامی چند

پا ز سر کرده رود گامی چند

ره به سر منزل مقصود برد

پی به بیغوله نابود برد

ور زند آتش هستی تابی

ریزد از توبه بر آتش آبی

بخش ۳۴ - عقد نهم در مقام توبه که پشت بر مخالفات کردن است و روی در موافقات آوردن

پیش ازان کایدت این واقعه پیش

به که از توبه کنی چاره خویش

دامن از نفس و هوا درچینی

پس زانوی وفا بنشینی

هر چه بد باشد ازان بازآیی

عقد اصرار ز دل بگشایی

زانچه بگذشت پشیمان باشی

اشک اندوه ز مژگان پاشی

ره به سر حد خطا کم سپری

سوی اقلیم جفا کم گذری

گل این باغ همه یکرنگ است

بانگ مرغانش به یک آهنگ است

میوه کامسال ز شاخش چینی

بر همان صورت پارش بینی

بوی آنه هست همان رنگ همان

به کمال خودش آهنگ همان

پار خوش بود به چشم و دل تو

چیست امسال ازان حاصل تو

باشد اندر نظر نکته شناس

سال دیگر به همین طرز و قیاس

نیست در کار ز تکرار بزه

لیکن آن می برد از کار مزه

چند باشی ز معاصی مزه کش

توبه هم بی مزه ای نیست بچش

ملک از وصمت عصیان پاک است

دیو کافر منش و بی باک است

نکند طبع ملک میل گناه

ناید از توبه گری دیو به راه

خاصه آدمی آمد توبه

مایه محرمی آمد توبه

گرت از نسبت آدم نه اباست

ربنا گو و ظلمنات کجاست

چهره پر گرد کن از خاک نیاز

مژه از خون جگر رنگین ساز

جامه خود چو فلک زن در نیل

به درون شعله فکن چون قندیل

دیده را سرمه بیداری کش

رخت در زاویه خواری کش

فرش آن زاویه خاکستر کن

جا در او با دل چون اخگر کن

سینه از ناخن حسرت بخراش

حرف میل گنه از دل بتراش

دست بردار به درگاه خدای

کای خطابخش خطاگر بخشای

گریه و زاری و خواریم نگر

بر جگر ناوک کاریم نگر

آتش افکند به دل آوخ من

بس بود آتش دل دوزخ من

ز آتش دل شده ام گرم نفس

در گنه سوزیم این آتش بس

زین قبل گرد تواضع می تن

در زاری و تضرع می زن

بو که در دل کند اینت اثری

وا شود بر رخت از توبه دری

ور نه دریوزه کنان از زن و مرد

بر در هر کس و ناکس می گرد

درد دل می کن و همت می خواه

تا ازین ورطه برون آری راه

ای بسا شیر ز عجز آمده تنگ

کش شود صید نما روبه لنگ

وی بسا مرد فرومانده به جای

کش کشد پیرزنی خار ز پای

ای رقم کرده تو حرف گناه

نامه عمرت ازین حرف سیاه

گر نیی خامه سیهکاری چند

بهر هر حرف نگونساری چند

وای اگر عهد بقا پشت دهد

مرگ بر حرف تو انگشت نهد

گسترد دست اجل مهد فراق

وز فزع ساق تو پیچد بر ساق

دوستان نغمه غم ساز کنند

دشمنان خرمی آغاز کنند

وارثان حلقه به گرد سر تو

حلقه کوبان ز طمع بر در تو

از برون سو به تو گریان نگرند

وز درون خرم و خندان گذرند

هیچ تن را سر سودای تو نی

هیچ کس را غم فردای تو نی

بخش ۳۵ - حکایت آن فرو رفته به چاه جاه که از دست دوک ریسی رشته عنایتش به چنگ افتاد و کمند نجات او گشت

می شد اندر حشم حشمت و جاه

پادشاوار وزیری در راه

گرد او حلقه مرصع کمران

موکبش ناظم عالی گهران

دیدن حشمت او باده اثر

چشم نظارگیان مست نظر

هر که آن دولت و شوکت نگریست

بانگ برداشت که این کیست این کیست

بود چابک زنی آنجا حاضر

گفت تا چند که این کیست آخر

رانده ای از حرم قرب خدای

کرده در کوکبه دوران جای

خورده از شعبده دهر فریب

مبتلا گشته به این زینت و زیب

زیر این دایره پر خم و پیچ

مانده ای از همه محروم به هیچ

آمد آن زمزمه در گوش وزیر

داشت در سینه دلی پند پذیر

بر هدف کارگر آمد تیرش

صید شد کوه سپر نخجیرش

همه اسباب وزارت بگذاشت

به حرم راه زیارت برداشت

بود تا بود در آن پاک حریم

همچو پاکان به دل پاک مقیم

ای خوش آن جذبه که ناگاه رسید

زخم آن بر دل آگاه رسید

صاحب جذبه ز خود باز رهد

وز بد و نیک خرد باز رهد

جای در کعبه امید کند

روی در قبله جاوید کند

بخش ۳۶ - مناجات در طلب کردن توبه و ثبات بر آن و نادیدن آن از خود و استوار ساختن آن به تقوا و ورع

ای ز هر رو همه را روی به تو

روی هر ذره ز هر سوی به تو

کار ما چیست گنه ورزیدن

عادت تو گنه آمرزیدن

توبه از بنده بود سست نهاد

توبه آنست کش از توست گشاد

بار نه بار فکن هر دو تویی

توبه ده توبه شکن هر دو تویی

هر که شد گمشده تیه گناه

جز به توبه نشود روی به راه

جامی گمشده را بخش نجات

توبه روزی کن و بر توبه ثبات

نخوت توبه برون بر ز سرش

دیدن توبه بپوش از نظرش

پیش آن دیده که روشن نظر است

دیدن توبه گناه دگر است

می زند این همه از هستی سر

کس نخورد از شجر هستی بر

از ورع هر که زبردستی یافت

پنجه زورور هستی تافت

بخش ۳۷ - عقد دهم در کشف سر ورع که کاسر سورت حرص و طمع است و کاشف ظلمت اهوا و بدع

ای که بهر شکمت گردن آز

سوی کاسه چو صراحیست دراز

چون خم باده همین داری کام

که کنی پر شکم خود ز حرام

در نماز چه شد از پشت خم است

چون تو را قبله همت شکم است

چون به کامت ز ورع نیست مزه

لقمه را از مزه پرسی نه بزه

هر چه بر سفره و خوان تو نهند

هر چه در کام و دهان تو نهند

بخوری خواه کدر خواه صفی

گاو و خر نیست بدین خوش علفی

مرغ باید که مسمن باشد

صحن ازو چشمه روغن باشد

هیچ غم نیست گرش غصب کنان

شحنه ده کشد از بیوه زنان

میوه باید که بود تازه و تر

چاشنی دار چو جلاب شکر

هیچ غم نیست اگر دزد لئیم

افکند رخنه به بستان یتیم

تخم لقمه ست در آب و گل تو

نکند جز چو خودی حاصل تو

دانه ریزی به کف آید خر

خار کاری بدراند دامن

لقمه خشک حلالت در کام

لقمه چرب چه خواهی ز حرام

بز که لاغر بود و سگ فربه

هست ازین فربهت آن لاغر به

دسترنج تو حلال است تو را

غیر آن رنج و وبال است تو را

نان خود با تره و دوغ زنی

به که از خوان شه آروغ زنی

نیست ممتاز حرامت ز حلال

سیل تیره ست تو را آب زلال

دلق و دراعه همی آرایی

عطر تزویر بر آن می سایی

سبحه با شانه همی پیوندی

عقد تلبیس بر آن می بندی

می کشی خرقه پشمینه به دوش

می نهی گوشه فش در بن گوش

باشد اینها همه دعوی یعنی

صوفی وقتم و صاحب معنی

تا فتد ساده دلی در دامت

طعمه چاشت دهد یا شامت

چون به دل افتدت از شهر گره

با گروهی روی از شهر به ده

که فلان هست ز نیکوکیشان

مخلص و معتقد درویشان

زیر صد بار وی از ناداری

تو ز ادبار شوی سرباری

کند از مفلسی آن بی مایه

رخت خانه گرو همسایه

بهر تو سفره و خوان آراید

شربت و میوه بر آن افزاید

تو هم از دین و خرد هر دو بری

بنشینی و به شهوت بخوری

تف بر این صوت و سیرت که تو راست

تف بر این عقل و بصیرت که تو راست

این نه صوفیگری و درویشیست

نامسلمانی و کافر کیشیست

نفس را حلقه حلقوم بری

به که این زقه زقوم خوری

دزدی و راهزنی بهتر ازین

کفن از مرده کنی بهتر ازین

چند روزی کم بی دردان گیر

پی پیران و جوانمردان گیر

بین که مردان چه ریاضت بردند

تا درین مرحله پای افشردند

خاطر از وسوسه صافی کردند

در ورع موی شکافی کردد

گم شدی بر دلشان حرص و طمع

پرده دیدن اسرار ورع

اگر از شبهه خلیدی خاری

پا کشیدندی از گلزاری

ور ز شک قطره چکیدی جایی

دست شستندی از دریایی

مردم چشم جهان آن نفرند

که به نفرت سوی دنیا نگرند

صدق کوشان و ورع کیشانند

خصم حرص و طمع اندیشانند

چشم جان بر اثر ایشان دار

گوش دل بر خبر ایشان دار

بخش ۳۸ - حکایت آن متورع آبی از قبول مرغابی شکار کرده به چنگل بازی طعمه از غیر وجه خورده

خسروی عاقبت اندیشی کرد

روی در قبله درویشی کرد

با بزرگی که در آن کشور بود

بر سر اهل صفا سرور بود

نوبتی چند به هم بنشستند

عقد پیروی و مریدی بستند

برد صد تحفه خدمت سوی پیر

هیچ ازو پیر نشد تحفه پذیر

روزی از بالش زین مسند ساخت

قاصد صید سوی صحرا تاخت

باز را دیده بینا بگشاد

کله از سر گره از پا بگشاد

کرد ازان باز رها کرده ز قید

متعاقب دو سه مرغابی صید

صید را از خم فتراک آویخت

جانب پیر جنیبت انگیخت

بندگی کرد که ای خاص خدای

لقمه پاک است به این روزه گشای

هست ازین طعمه درین منزلگاه

پنجه کسب خلایق کوتاه

پیر خندید که ای پاک نهاد

نامت از لوح بقا پاک مباد

جره بازت که شکاری فکن است

جره از جوزه هر بیوه زن است

رخشت این ره چو به پایان برده ست

جو ز توزیع گدایان خورده ست

نیروی بازوی باز اندازت

باشد از دست ستم پردازت

چشمه کز سنگ تراود پاک است

تیره از رهگذر گلناک است

هر که آلوده به گل رهگذرش

کی ز گل پاک بود آبخورش

بخش ۳۹ - مناجات در اشارت به آنکه حقیقت ورع اعراض است از ماسوی الله و طلب تحقیق به مقام زهد

ای به خود خوانده ورع وزران را

رغم بر حرص و طمع لرزان را

دید غیر تو حرام است حرام

ورع از ترک حرام است تمام

نیست اهل ورع آن مانده ز راه

کش به غیر تو کند دیده نگاه

هر که از غیر تو شد بیگانه

ورع اینست و دگر افسانه

هر درختی که نه بارش ورع است

رسته از دانه حرص و طمع است

میوه ور کن ز ورع جامی را

ببر از میوه وی خامی را

غره دولت او سلخ مکن

طعم آن میوه بر او تلخ مکن

بر وی آن میوه چنان شیرین دار

که شود در دو جهان شیرین کار

از دلش رغبت دنیا کم کن

زان اساس ورعش محکم کن

سازش از مال جهان مایل زهد

تاکشد رخت به سر منزل زهد

بخش ۴۰ - عقد یازدهم در مقام زهد که انقطاع رغبت است از نعم فانی و اقتصار همت بر نعیم جاودانی

ای گل تازه که از باغ الست

به جهان آمده ای دست به دست

پرده سبز فلک غنچه توست

باشد این جامه به قدش ز تو چست

باغبان گرچه کند غنچه هوس

قصد او جلوه گل باشد و بس

گل تویی زن چمن و غیر تو خار

شیوه خار پرستی بگذار

گلبن اندر رهت از خار درشت

گه به کف زر کشد و گاه به مشت

غنچه مشتیست ز زر گل چو کفی

پی ایثار تو از هر طرفی

چشم نرگس به تماشای تو باز

نای بلبل ز نوای تو به ساز

یاسمن بزم تو را لخلخه سای

نارون فرق تو را چتر گشای

سبزه در آرزوی مفرشیت

باد خرسند به محمل کشیت

محملت راست به هر پیش و پسی

لاله از بانگ فتاده جرسی

گر بنفشه نه ز دستت سیلی

خورده اعضاش چرا شد نیلی

آینه روی تو را آب زلال

شانه کش موی تو را باد شمال

طرفه حالی که ز خیل تو همه

واندرین بزم طفیل تو همه

تو ز حال همه پوشیده نظر

گشته مشعوف دو سه خرده زر

گاه بندیش نهانی به میان

گه نهی بر طبق عرض عیان

کی سزد دلق مرقع به برت

در ته دلق گره کرده زرت

یا مرقع ز سرت بیرون باد

یا ز دل مهر زرت بیرون باد

صوفی و مال پرستی نه خوش است

عالی و میل به پستی نه خوش است

نقد دین گوهر و دنیا صدف است

وین صدف درصدد صد تلف است

چه دهی گوهر جاویدانی

به صدف خاصه که باشد فانی

لذت خوردن و آشامیدن

با بت حوروش آرامیدن

خلعت فاخر از اطلس کردن

خانه در قصر مقرنس کردن

زیر ران ابلق تازی راندن

بر مه و مهر غبار افشاندن

همه هیچند و به هیچی سمرند

بلکه از هیچ بسی هیچترند

همه زنگند بر آیینه دل

تار پیوند از اینها بگسل

گنده پیریست جهان عشوه نمای

دل صد تازه جوان کنده ز جای

دل خورشید دلان خون کرده

تابه آن چهره شفق گون کرده

طره اش حلقه تزویر و فریب

غمزه اش صف شکن صبر و شکیب

ابرویش کهنه کمانیست دو تاه

کرده از وسمه تلبیس سیاه

چشم او را مژه از تیر بلا

مژه اش میل کش چشم حیا

لبش از ماتم شوهر خندان

تیز در زخم کسانش دندان

دانه دام ضلالت خالش

کنده پای خرد خلخالش

قامتش خاربنی زین بستان

گل او حیله و برگش دستان

بازویش تاب ده پنجه دین

ساعدش پنجه بر صدق و یقین

ساق او دولت ناپاینده

پایه پایه به زوال آینده

نیست از شیوه بالغ نظری

که به دنباله چشمش نگری

صد ضرر بیند ازو ضره او

وای آن کس که شود غره او

ضره اش کیست جهان جاوید

که خرد راست نظرگاه امید

چند ازو روی نهی در پستی

بجه از وی که چو جستی رستی

هست ازو بند امل بگسستن

به خدا عزوجل پیوستن

بخش ۴۱ - حکایت آن خفته چشم بیدار دل که روح الله به سر وقت وی رسید و عذر خواب کردن وی را از وی پسندید

عیسی آن روح که این صورت جسم

بود بر گنج الهیش طلسم

روزی از دل در راحت می زد

گام در راه سیاحت می زد

دید در کنج یکی دیر خراب

خفته ای رخت خرد داده به خواب

دیده از نادره دیدن بسته

گوش از نکته شنیدن بسته

ساخته در قفس تنگ دهان

طوطی ناطقه را گنگ زبان

زد سر پای که ای رفته ز دست

میل بالا کن ازین پایه پست

دیده و گوش و زبان را بگشای

تازه کن بر دل خود یاد خدای

صفحه لوح جهان دفتر اوست

نسخه صنع بدایعگر اوست

نقش این لوح بخوان حرف به حرف

بشنو از هر یکی اسرار شگرف

بر کرم هاش ثناخوانی کن

بر رقمهاش درافشانی کن

خفته این گفته ز عیسی چو شنید

در جوابش ز سخن چاره ندید

سر برآورد که بگذار مرا

نیست با خلق جهان کار مرا

پا به یک سوی کشیدم ز میان

فارغ از عالمم و عالمیان

مژده از من به جهان جویان ده

که جهان هم به جهان جویان به

گفت عیسیش چو بشنید جواب

خواب کن خواب که خوش بادت خواب

بند اندوه نیی شاد بخسب

بنده کس نیی آزاد بخسب

همه مشغولی عالم کولیست

ترک کولی به خدا مشغولیست

بخش ۴۲ - مناجات در طلب مقام فقر بعد از تحقق به مقام زهد

ای در رحمت تو بر همه باز

غرقه نعمت تو شیب و فراز

عشقبازان به تمنای تو بند

زهدورزان به خیالت خرسند

گر نه با بت ز تو باشد نامی

کس سوی بتکده ننهد گامی

گرنه بویی ز تو آید به دماغ

کس نبوید گل خوشبوی به باغ

داغ تو باغ دل جامی بس

باشد از باغ تو بوییش هوس

بویی از باغ خودش روزی کن

لذت از داغ خودش روزی کن

منه از دام هواها بندش

بگسل از هر هوسی پیوندش

بر دلش نقش غم خویش نگار

خاطرش بسته به هر نقش مدار

بخیه فقرزنش بر ژنده

سازش از ذوق فنا دل زده

تا چو سر بر زند از ژنده فقر

مرده خود بود و زنده فقر

بخش ۴۳ - عقد دوازدهم در سر فقر که برقع سواد الوجه فی الدارین بیاض چهره هستی خود نهفتن است فی مرتبتی العلم و العین

ای گرانمایه ترین گوهر پاک

وی سبک سایه ترین پیکر خاک

پیکر خاک طلسم است و تو گنج

گنجی از بحر ازل گوهر سنج

هست گنج تو ز هر گنج فره

گوهر فقر در او از همه به

این گهر را چو شوی قدرشناس

برهی ز آفت امید و هراس

خرقه کز وی نه دلت خشنود است

چشمه چشمه ز ره داوود است

باشد از ناوک هستیت پناه

داردت از خلش عجب نگاه

چون بر آن خرقه زنی بخیه مدار

چشم بر رشته کس سوزن وار

در غزاهات که با نفس ردیست

خود فرقت کله ترک خودیست

می زند بر محک آگهیت

گوه زرد زر ده دهیت

بس بود وجه تو این زردی روی

سرخرویی ز زر خواجه جوی

خشک نانی که شب از دریوزه

به کف آری که گشایی روزه

چربد از مایده کرده خمیر

بر سر خوان شه از شکر و سیر

پات بی کفش ز فقر است و فنا

کفش گویی زده بر فرق غنا

بهر کفش از چه کشی منت کس

کفش تو جلد قدم های تو بس

از شکاف ار قدمت مضطرب است

صد در فتحش از آن در عقب است

وی ژولیده گرد آلودت

خوش کمندیست سوی مقصودت

شب دی خانه تو گلخن گرم

مهد سنجاب تو خاکستر نرم

روز سرمات به بالای عبا

پرتو خور شده زربفت قبا

لب تو شرح تعطش گویان

شربت از جام سقاهم جویان

بر تنت پوست ز کم خواری خشک

نفست عطر ده از نافه مشک

چون بنفشه قد خود ساخته خم

گر سر افکنده نشینی و دژم

به که افتی چو گل از خنده به پشت

غافل از سرزنش خار درشت

دست خالی ز درم یا دینار

گر سرافراز شوی همچو چنار

به که با خار و خس آیی همسر

مشت چون غنچه پر از خرده زر

شب آسایشت از کلک حصیر

گر بود صفحه تن نقش پذیر

دان ز دیبای منقش بهتر

کت بود در ته پهلو بستر

کهنه ابریق سفالیت به دست

دسته و نایژه اش دیده شکست

در قیامت به ترازوی حساب

چربد از مشربه های زر ناب

از غم بی زریت چهره چو زر

سرخرویی دهدت در محشر

بس بود بسته به خدمت کمرت

گو مرس دست به همیان زرت

عقد همیان به کمرگاه لئیم

اژدهاییست درون پر زر و سیم

چون تو بر دیده نهی دیناری

پیش مقصود شود دیواری

هر چه محجوب پس دیوار است

دیده را دیدن او دشوار است

تا ز مقصود شوی برخوردار

بکن از پیش نظر این دیوار

پرده بر چشم جهان بین مپسند

هر چه پرده ست ازان دیده ببند

حیف باشد که بود از تو نهان

آن که پر باشد ازو جمله جهان

هر چه رویت به سوی خود کرده ست

گر همه جان تو باشد پرده ست

کسب اسباب بود پرده گری

شیوه فقر و فنا پرده دری

مردیی کن همه را یکسو نه

ور نه در فقر و فنا زن ز تو به

بخش ۴۴ - حکایت آن شیر زن موصلی که به روبه بازی موصل اخبار خواجه ای که طالب مواصلت وی بود پای توکل از پیشه فقر بیرون ننهاد

بود مردانه زنی در موصل

سر جانش به حقیقت واصل

همچو خورشید مؤنث در نام

لیک در نور یقین مرد تمام

رو به محراب عبادت کرده

چاک در پرده عادت کرده

نه ره خورد به خود داده نه خفت

خاطرش فرد ز همخوابی جفت

مالداری ز بزرگان دیار

در بزرگی نسب پاک عیار

کس فرستاد به وی کان سره زن

در ره صدق و صفا نادره فن

ز آدمی فرد نشستن نه سزاست

آن که از جفت مبراست خداست

سر نخوت مکش از همسریم

تن فرو ده به زناشوهریم

مهرت ای رابعه ستر و جمال

هر چه خواهی دهم از مال و منال

شیرزن عشوه روبه نخرید

داد پیغام چو آن قصه شنید

که مرا گر به مثل بنده شوی

همچو خاکم به ره افکنده شوی

همگی ملک شود مال توام

دست در هم دهد آمال توام

لیک ازینها چو غباری خیزد

وقت صافم به غبار آمیزد

حاش لله که به اینها نگرم

راه اقبال بر اینها سپرم

پایه فقر بود وایه من

کی فتد بر دو جهان سایه من

مهر هر سفله کجا گیرم خوی

سوی هر قبله کجا آرم روی

بخش ۴۵ - مناجات در توجه به مقام صبر بعد از تحقق به مقام فقر

ای به سویت همه را روی نیاز

چشم لطف تو به روی همه باز

عاشقان کشته سودای تواند

داغ بر دل به تمنای تواند

درد دم بر دم تو همدمشان

داغ بی مرهم تو مرهمشان

رسته از خود ز پرستندگیت

خواجگی یافته از بندگیت

خرقه فقر و فنا پوشیده

در ره صدق و صفا کوشیده

گردن افراخته از طوق سگی

کرده در راه وفا تیز تگی

بنده جامی که سگ ایشان است

همچو ایشان ز وفاکیشان است

در کمند تو فتاده ست به بند

خالی از داغ سگانش مپسند

بست از خوان غنا دیده خویش

استخوانی نهش از فقر به پیش

صبر بر فقر و فناش آیین کن

تلخی صبر بر او شیرین کن

بخش ۴۶ - عقد سیزدهم در بیان صبر که در اجتناب از مناهی رنج بردن است و بر اکتساب مراضی پای فشردن

ای سبکسارتر از خشک گیا

که شود پی سپر باد صبا

بی ثباتی به ره صدق و صواب

چون گره بر نفس و نقش بر آب

هر دم از جا چه روی کشتی وار

کوه شو لنگر خود سنگین دار

شاهبازی مگشا پای ز بند

بس تو را ساعد شه شاخ بلند

تا به کی گوی صفت بی سر و پای

می جهی از خم چوگان قضا

همچو گو گر بجهی صد میدان

نیست امکان که رهی زان چوگان

سر بنه در ره چوگانی شاه

بو که یک بار کند در تو نگاه

آمد از شاه تو را کن مکنی

که در آن نیست خرد را سخنی

هر کجا گفت بکن دست گشای

هر کجا گفت مکن باز پس آی

رو بر آن راه که فرموده اوست

نوش ازان باده که پیموده اوست

لب ببند از می ناپیموده

پا بکش از ره نافرموده

راست کردار و قوی پیمان باش

مرکز دایره فرمان باش

گر نگونسار ز گردون افتی

به کزین دایره بیرون افتی

کند این دایره تنگ مجال

حفظ معموره دین سور مثال

رخش ازین سور چو بیرون رانی

نیست جز ماتم جاویدانی

کرد یک رخنه درین سور آدم

سور فردوس بر او شد ماتم

ما که در لجه خون افتادیم

همه زان رخنه برون افتادیم

چند روزی به صبوری می کوش

باده تلخ صبوری می نوش

صبر کن همچو شکر با دل تنگ

صبر کن همچو گهر در دل سنگ

نشود نی بجز از صبر شکر

نشود سنگ جز از صبر گهر

تا نگردد ز صبوری خون خشک

ناف آهو نشود نافه مشک

تا به سر چرخ فلک گردان است

صبر در وی روش مردان است

آسیا را چو به سر گردانند

عاجزان صبر بر آن نتوانند

انبیا پای به صبر افشردند

لاجرم پایه عالی بردند

نوح از موج غم قوم نرست

تا به کشتی صبوری ننشست

شد وزان رایحه صبر جمیل

بشکفانید گل از نار خلیل

یوسف از صبر به یعقوب رسید

صحت از صبر به ایوب رسید

یافت از صبر کلیم الله عون

جامه در نیل فنا زد فرعون

عیسی از صبر برانداخت کمند

ساخت جا کنگر این چرخ بلند

احمد از صبر بر آزار قریش

زهرشان ریخت در آبشخور عیش

صبر کن بر ستم بی خردان

نرسد جز به تن آزار ددان

چه غم از زخم که بر آب و گل است

غم از آنست که بر جان و دل است

هر لگد کان ز فرومایه رسد

نکند کوب چو بر سایه رسد

خاتم صبر که عالی گهر است

نقش آن من صبر قد ظفر است

کشت ایمان را صبر آمد ابر

این بود سر «تواصوا بالصبر»

خاصه صبر تو بر آن نعمت و ناز

کت نشاند به سراپرده راز

سینه صافی کنی از زنگ وجود

دیده روشن شوی از نور شهود

وجه حق وجهه جانت گردد

قبله جان و جهانت گردد

گر کند گردش ایام به فرض

بر تو آمال و امانی همه عرض

پای صبر تو نلغزد از جای

نفتد چشم تو بر غیر خدای

ور شود چرخ یکی خونین میغ

که ازان میغ نبارد جز تیغ

بر تو یک مو نشود یافت سلیم

بلکه گردد همه چون فرق دو نیم

لب به دندان صبوری خایی

گره ناله ز دل نگشایی

شرمت آید که درین مشهد خاص

خواهی از کشمکش درد خلاص

گر فتد کوه بلا بر عاشق

نیست دل کوفتگی زو لایق

ور به فرقش ز جفا تیغ آید

به که چون زخم دهان نگشاید

خاصه وقتی که بود ناظر او

چشم آرامگه خاطر او

بخش ۴۷ - حکایت عیاری که در زیر چوب شحنه چندان دندان فشرد که درم سیم در زیر دندان وی پاره پاره شد و دینار صبر وی درست بیرون آمد

شحنه ای گفت که عیاری را

مانده در حبس گرفتاری را

بند بر پای برون آوردند

بر سر جمع سیاست کردند

شد ز بس چوب چو انگشت سیاه

لیک بر نامد ازو شعله آه

رخت ازان ورطه چو آورد برون

پیش یاران ز دهان کرد برون

درمی سیم به چندین پاره

بلکه ماهی شده چند استاره

محرمی کرد سؤالش کین چیست

بدر کامل شده چون پروین چیست

گفت جا داشت در آن محفل بیم

زیر دندان من این درهم سیم

در صف جمع مهی حاضر بود

که بدو چشم دلم ناظر بود

پیش وی با همه بی باکی خویش

شرمم آمد ز جزعناکی خویش

اندر آن واقعه خندان خندان

بس که در صبر فشردم دندان

زیر دندان درم جو جو شد

سکه درهم صبرم نو شد

زد رقم سکه نو بر کارم

که به صبر اندر یک دینارم

چون نهد ناقد دوران معیار

سرخرویی رسدم زین دینار

صبر اگر چند که زهر آیین است

عاقبت همچو شکر شیرین است

مکن از تلخی آن زهر خروش

کآخر کار شود چشمه نوش

بخش ۴۸ - مناجات در شکر شکر به صبر آمیختن و از تلخی این در شیرینی آن گریختن

ای شکیبا نه دل ما از تو

از همه صبر خوش الا از تو

صبر بی تو ره بی دردان است

صبر با تو روش مردان است

از در قرب تو دوری مشکل

وز جمال تو صبوری مشکل

صبر بر قربت ازان مشکل تر

رخ به خون دل ازان مشکل تر

از کرم مشکل ما آسان کن

جای ما پیشگه احسان کن

نقش گل زینت ظاهر ز تو یافت

سر دل کشف سرایر ز تو یافت

بزدا نقش گل از صفحه دل

بنما نور دل از پرده گل

کام جامی ز صبوری تلخ است

عیشش از محنت دوری تلخ است

مپسند از دل غم فرجامش

که به تلخی گذرد ایامش

تا شود مرغ زبان آور شکر

کام شیرین کنش از شکر شکر

بخش ۴۹ - عقد چهاردهم در شکر که صرف کردن نعمت منعم است در حق گزاری او و اعتراف به عجز و قصور در سپاسداری او

ای که از پات نیابم تا فرق

یک سر موی نه در نعمت غرق

صفحه جبهه ات آن لوح منیر

که بود لایح ازان سر ضمیر

طرفه لوحیست که بی نقطه و خط

زان توان حرف رضا خواند و سخط

مردمان حبشی پیکر چشم

دیده بانان تو در منظر چشم

ابروان چتر سیه بر سرشان

مانع از آفت تیغ خورشان

گردشان خار مژه پرچین بند

تا ز بیرون نرسد هیچ گزند

گوش بگشاده دهان از دو طرف

تا شود درج گهر همچو صدف

در صدف قطره نیسان افتد

واندر او گوهر احسان افتد

در مشامت ز دو ماشوره سیم

می دهد بوی خوش انفاس نسیم

دهنت کارگه تنگ و بسی

کارها آید ازو هر نفسی

نکته رانی به مددگاری هش

چاشنی گیری شیرین و ترش

لقمه خایی و زلال انگیزی

لقمه ها را به زلال آمیزی

تا نگیرد به گلو راه نفس

طوطی جان نشود تنگ قفس

دست تو کارگزار از چپ و راست

کرده کار همه تن بی کم و کاست

پاک و ناپاک بشوید ز تنت

برد آلایش چرک از بدنت

گفت او راحت احباب و به مشت

مشتکی ساز حریفان درشت

وقت شانه کشیت پنجه گشای

گاه تسبیح تو انگشت نمای

ناخنش زخمه چنگ تن توست

که بر آن نغمه راحت زن توست

نیست چون پای تو صاحب قدمی

کت به مقصود رساند به دمی

ره بری ره سپری گام زنی

پای مرد تو به هر انجمنی

چون صف اهل صفا سازی جای

داردت از مدد ساق به پای

به مذلت چو شوی خاک نشین

مهد عزت نهدت زیر سرین

زانویش را چو کنی کرسی سر

یابی از سر دل عرش خبر

آمد آن آینه شاهد غیب

گر کنی روی در آیینه چه عیب

آنچه زینها به تو پرتوفکن است

لختی از نعمت بیرون تن است

شرح انواع عطاهای درون

باشد از حیز تقریر برون

دل کزین پرده بود پردگیی

نو به نو یافته پروردگیی

عقل و دین پردگی پرده اوست

علم و دانش همه پرورده اوست

وانچه بیرون بود از جان و تنت

لیک در آمدن و زیستنت

باشدش مدخلی آن رحمت توست

وز سر خوان کرم نعمت توست

گرچه آن را نبود حد و قیاس

واجب است از تو بر آن شکر و سپاس

همچنین عافیت از هر چه بلاست

پیش صاحبنظران عین عطاست

نعمت است این که خدا ساخت بری

چشمت از کوری و گوشت ز کری

نعمت است این که دلت داشت نگاه

از غم حشمت و اندیشه جاه

هر چه زین چرخ گره بر گره است

نعمت عافیت از جمله به است

یک بلا یا دو گر آمد به سرت

داشت ایمن ز هزار دگرت

قدر این نعمت اگر می دانی

خاطر از غصه چه می رنجانی

بخش ۵۰ - حکایت آن حکیم دریا دل ساحل گرد که غریقی را به کمند نصیحت از گرداب اندوه بیرون آورد

زد حکیمی به لب دریا گام

تا کشد تازه شکاری در دام

آرد انداخته دامی ز نظر

ماهی حکمتی از بحر بدر

دید مردی غم گیتی در دل

کرده بر ساحل دریا منزل

سر اندوه فرو برده به خویش

ناوک آه برآورده ز کیش

گفت چندین به دل اندوه که چه

کم ز کاهی غم چون کوه که چه

داد پاسخ که ز ناسازی بخت

کار شد بر من دلسوخته سخت

نه دلی ساده ز نقش هوسم

نه رسیدن به هوس دسترسم

کیسه از زر تهی و کاسه ز لوت

مانده پشت و شکم از قوت و قوت

گفت پندار که از مال و منال

کشتیی بود تو را مالامال

بحر زد موجی و کشتی بشکست

پاره ای تخته ات افتاد به دست

شدی از هول بر آن تخته سوار

بعد یک ماه رسیدی به کنار

یا خود انگار که بودت به زمین

قاف تا قاف جهان زیر نگین

بر تو زین دایره حادثه ناک

ریخت رنجی که رسیدی به هلاک

با تو گفتند کزین غم نرهی

تا ز سر افسر شاهی ننهی

باختی ملک و ز مردن جستی

به فلاکت ز هلاکت رستی

این دم این گنج سلامت که تو راست

عمر بی رنج و غرامت که تو راست

بهتر از کشتی پر مال و زرت

خوشتر از افسر زرین به سرت

شکر گو شکر کزین دیر سپنج

جز غم و رنج نبیند گله سنج

بخش ۵۱ - مناجات در انتقال از شکر و سپاسداری به خوف و ترسگاری

ای کشیده به جهان خوان کرم

حاضر خوان تو الوان نعم

نعم و شکر نعم هر دو ز توست

نشود جز به تو این کار درست

شکرگویان تو را جرم زبان

یک نواله ست ازان خوان به دهان

چون نواله ز نوا نیست جدا

زان نواله ست جهانی به نوا

گرچه جامی بود از هیچ کسان

زان نواله به نواییش رسان

گر به آتش نکنی غور رسی

به کسی کی رسد از هیچ کسی

به جمال نعمش بینا کن

به سپاس نعمش گویا کن

روز و شب با نعمش همدم دار

به سپاس نعمش خرم دار

ور کشد پا ز ره شکر ز طوف

زخم بر دل زنش از خنجر خوف

بخش ۵۲ - عقد پانزدهم در خوف که طریق احتیاط ورزیدن است و بر نعمت امنیت و انبساط لرزیدن

ای دلت را سر بی‌خویشی نه

جنبش عاقبت‌اندیشی نه

گه به کاشانه نهی گاه به باغ

مسند ایمنی و مهد فراغ

کرده‌ای عام گل منزل دل

از تو تا عالم دل صد منزل

چرخ را بین که چه بیداد فن است

مرگ را بین که چه بنیاد کن است

آن ز بیداد فنی بر سر کین

وین ز بنیاد کنی کرده کمین

تو به غفلت ز همه آسوده

راهِ بازی و هوس پیموده

گر به دل آیت ترسیت بود

وز خردمندی درسیت بود

به که بی‌ترس خوری و آشامی

در صف بی‌خردان آرامی

یاد کن زانکه رسد مرگ فراز

کار بر تو شود از مرگ دراز

کشی از خانه آراسته رخت

پای بر تخته نهی از سر تخت

از سر تخته برندت سوی خاک

وز بلندیت به آن تیره مغاک

بردت از همه شمشیر اجل

در ته خاک تو مانی و عمل

یاد کن زانکه ز آوازه صور

شق شود بر بدنت شقه گور

همچو لاله بدر آیی ز کفن

با دلی غرقه به خون عریان‌تن

تابدت شعشعه مهر به فرق

در عرق گردی ازان شعشعه غرق

یاد کن زانکه در آن روز گران

نامه گردد ز چپ و راست پران

نامه آید به یکی از سوی راست

وان دگر را ز چپ پر کم و کاست

یاد کن زانکه چو میزان بنهند

پله نیک و بدت عرضه دهند

زان دو پله یکی افزون آید

حال هر پله دگرگون آید

یاد کن زانکه نهی پا به صراط

یا به اندوه روی یا به نشاط

یا گرانی کشدت سوی جحیم

یا سبک بگذری از وی چو نسیم

یاد کن زانکه نماید ناگاه

پیش روی تو به یک بار دو راه

ره از آن سان که قضا بر تو نوشت

یا به دوزخ بردت یا به بهشت

یاد کن زانکه برد هوش ز قوم

هیبت نعره «وامتازوا الیوم »

مجرمان بار تعب بردارند

محرمان راه طرب بردارند

صد ازین واقعه هایل بیش

تو چنین بی‌خبر و غافل کیش

بازگو کین همه مغروری چیست

وز ره اهل خرد دوری چیست

گر غرور تو به کاخ است و سرای

خوشی منزل و آرایش جای

بین که آدم ز چنان حور آباد

به یکی وسوسه چون دور افتاد

ور غرور تو به علم است و کمال

یا به گنج زر و بسیاری مال

خیز و مصحف بگشا وز قرآن

قصه بلعم و قارون بر خوان

ور غرور تو به اصل است و نسب

شرف جد و کرم ورزی اب

بشنو افسانه نوح و پسرش

که چو طوفان غم آمد به سرش

ور به طاعتوری و تقدیس است

مایه عبرت تو ابلیس است

ور به دیدار نکوکاران است

که نظرگاه وفاداران است

هر که را روی به بهبود نداشت

دیدن روی نبی سود نداشت

پای همت بکش از دام غرور

می غفلت مخور از جام غرور

نیست کاری ز خدا ترسی به

جهد کن داد خدا ترسی ده

هر که در کشتی این ترس نشست

ترس کس کشتی او را نشکست

بخش ۵۳ - حکایت آن حاجی غریب با آن جنی مهیب

رهروی روی به تنهایی کرد

بهر حج بادیه پیمایی کرد

راحله پای بیابان پیمای

قافله دیو و دد جان فرسای

تف نشان جگرش موج سراب

گرد شوی قدمش چشم پر آب

جز عصا کس نگرفته دستش

غیر نعلین نه کس پابستش

روزی از دور یکی شخص غریب

شد پدیدار به دیدار مهیب

گفت تو آدمیی یا پریی

که عجب بر سر غارتگریی

گوهر ایمنی از من بردی

به کف خایفیم بسپردی

گفت نی آدمیم من پریم

لیک چون آدمیان گوهریم

تو کیی، مؤمن واحد دانی

یا نه در شرک فرس می رانی

گفت من سوی یکی رو دارم

از دو گویان جهان بیزارم

گفت اگر زانکه خدای تو یکیست

در دلت از یکی او نه شکیست

شرم بادت که جز از وی ترسی

پای بگذاشته از پی ترسی

چون خدادان ز خدا ترسد و بس

ترسد از وی همه چیز و همه کس

لیک ترسد چو نترسد ز خدای

هر وقت از همه کس در همه جای

ترسگاری ز خدا عاقلی است

لیک از غیر خدا غافلی است

بخش ۵۴ - مناجات در اعتصام و التجا از موطن خوف به مأمن رجا

ای تن ما ز تو چون موی از بیم

فرق وار از تو دل ما به دو نیم

تیغ بیمت همه را در خون غرق

دارد اینک اثر تیغ به فرق

روبهانیم ز خاری رنجه

وای اگر شیر زند سر پنجه

گرچه از حیله و مکریم دلیر

حیله ها را شکند حمله شیر

تا ز تو حکم امانی نرسد

تن امید به جانی نرسد

بنده جامی که در افزایش توست

چشم بر بخشش و بخشایش توست

بخششی ورز و ببخشای بر او

گر نبخشایی ای وای بر او

از جحیم سخطش ایمن دار

در نعیم کرمش ساکن دار

چشم جانش به رخت روشن کن

گلخن دهر بر او گلشن کن

به صف اهل صفایش برسان

به قدمگاه رجایش برسان

بخش ۵۵ - عقد شانزدهم در رجا که به روایح وصال زیستن است و به لوایح جمال نگریستن

ای ز بس بار تو انبوه شده

دل تو نقطه اندوه شده

خط ایام تو در صلح و نبرد

منتهی گشته به این نقطه درد

نه بر این نقطه درین دایره پای

گرد این نقطه چو پرگار برآی

بو که از غیب نویدی برسد

زین چمن بوی امیدی برسد

هست در ساحت این بر شده کاخ

عرصه روضه امید فراخ

کار بر خویش چنین تنگ مگیر

وز دم ناخوشی آهنگ مگیر

گر بود خاطر تو جرم اندیش

عفو ایزد بود از جرم تو بیش

نامه ات گر ز گنه پر رقم است

نامه شوی تو سحاب کرم است

گرچه کوهیست گناه تو عظیم

کاهش کوه دهد حلم حلیم

چون شود موج زنان قلزم جود

در کف موج خسی را چه وجود

هیچ بودی و کم از هیچ بسی

ساخت فضل ازل از هیچ کسی

از عدم صورت هستی دادت

ساخت از قید فنا آزادت

گذرانید بر اطوار کمال

پرورانید به انوار جمال

در دلت تخم خدا دانی کاشت

دولت معرفت ارزانی داشت

یافت تاج شرف سجده سرت

زیور گوهر خدمت کمرت

بی توسل به کلید طلبی

بی تقید به کمند سببی

بر تو ابواب مطالب بگشاد

صید مقصود به دست تو نهاد

بی همین گونه قوی دار امید

که چو افتی به جهان جاوید

بی سبب ساخته گردد کارت

بی درم سود کند بازارت

بر درد پرده شب نومیدی

صبح امید کند خورشیدی

ای بسا تشنه لب خشک دهان

بر لب از تشنگی افتاده زبان

مانده حیرت زده در صحرایی

چرخ طولی و زمین پهنایی

خاک تفسیده هوا آتش بار

بادش آتش زده در هر خس و خار

نه در او خیمه به جز چرخ برین

نه در او سایه به جز زیر زمین

سوسمار از تف آن در تب و تاب

همچو ماهی که فتد دور ز آب

ناگهان تیره سحابی ز افق

پیش خورشید فلک بسته تتق

بر سر تشنه شود باران ریز

گردد از بادیه طوفان انگیز

رشحه ابر کند سیرابش

سایه آن برد از تن تابش

وی بسا گم شده ره در شب تار

غرقه در سیل ز باران بهار

متراکم شده بر وی ظلمات

منقطع گشته سبب های نجات

دام و دد کرده بر او دندان تیز

اژدها بسته بر او راه گریز

بارگی خسته و بار افکنده

دل ز امید خلاصی کنده

ناگهان ابر ز هم بگشاید

نور مه روی زمین آراید

ره شود ظاهر و رهبر حاضر

راهرو خرم و روشن خاطر

آن که این گونه کرم آید ازو

ناامیدت کجا شاید ازو

روز و شب بر در امید نشین

طالب دولت جاوید نشین

تا به نام تو زند فال فرج

قرعه «من قرع الباب ولج »

فضل او کامده در شیب و فراز

آشنا پرور و بیگانه نواز

چون به بیگانه شود همخانه

آشنا را نکند بیگانه

هر که ره برد به همخانگی اش

نسزد تهمت بیگانگی اش

بخش ۵۶ - حکایت عتاب کردن حق سبحانه خلیل را علیه الصلوة والسلام و رسیدن آن پیر آتش پرست به دولت اسلام

روزیش وانگرفتم روزی

که نداری دل دین اندوزی

چه شود گر تو هم از سفره خویش

دهیش یک دو سه لقمه کم و بیش

از عقب داد خلیل آوازش

گفت بر خوان کرم دمسازش

پیر پرسید که ای لجه جود

از پی منع عطا بهر چه بود

گفت با پیر خطابی که رسید

وان جگر سوز عتابی که رسید

پیر گفت آن که کند گاه خطاب

آشنا را پی بیگانه عتاب

راه بیگانگیش چون سپرم

ز آشناییش چرا برنخورم

رو در آن قبله احسان آورد

دست بگرفتش و ایمان آورد

پیری از نور هدی بیگانه

چهره پر دود ز آتشخانه

کرد از معبد خود عزم رحیل

میهمان شد به سر خوان خلیل

چون خلیل آن خللش در دین دید

بر سر خوان خودش نپسندید

گشت با واهب روزی بگرو

یا ازین مایده برخیز و برو

پیر برخاست که ای نیک نهاد

دین خود را به شکم نتوان داد

با لبی خشک و دهان ناخورد

روی ازان مرحله در راه آورد

آمد از عالم بالا به خلیل

وحی کای در همه اخلاق جمیل

گرچه آن پیر نه بر دین تو بود

منعش از طعنه نه آیین تو بود

عمر او بیشتر از هفتاد است

که در آن معبد کفر آباد است

بخش ۵۷ - مناجات در کف تضرع گشادن و قدم رجا در میدان توکل نهادن

ای غمت دولت جاوید همه

قرب تو غایت امید همه

به غمت خاطر نومیدان خوش

وز رخت جنت جاویدان خوش

مبتلای من و ماییم هنوز

مانده در خوف و رجاییم هنوز

چون به مایی خود اندر بندیم

به تو بی فضل تو چون پیوندیم

بین گرفتاری و رسوایی ما

برهان ما را از مایی ما

بو که سویت ره و رویی یابیم

وز گلستان تو بویی یابیم

جامی از جان و جهان بگسسته ست

تار امید به لطفت بسته ست

دار پیوندش ازان تار قوی

کن بدل کهنگیش را به نوی

چون شود عقد امیدش محکم

عقده شک ز دلش گردد کم

ساز از سر یقین آگاهش

ده به میدان توکل راهش

بخش ۵۸ - عقد هفدهم در توکل که اعتماد است بر کفیل ارزاق و تفویض امر به تدبیر وکیل علی الاطلاق عمت الاؤه و تقدست اسماؤه

ای در اسباب جهان پای تو بند

ماندن از راه بدین سلسله چند

بگسل از پای خود این سلسله را

باشد از پی برسی قافله را

قافله پی به مسبب برده

تو در اسباب قدم افشرده

عنکبوت ار نیی از طبع دنی

تار اسباب به هم چند تنی

پرده روی مسبب سبب است

عشق با پرده ز دانا عجب است

دار خرماست سبب ورزیدن

بر سبب ورزی خود لرزیدن

تا نیفتی ز سر دار فرود

پیشه کن کاهلی پای مرود

بو که چینی ثمر بهبودی

بی تقاضای کلوخ امرودی

آن که ذات تو نو آورده اوست

نعت و فعل تو رقم کرده اوست

نور او راه تو را بوده دلیل

فضل او رزق تو را گشته کفیل

جهل باشد که ازو تابی روی

با کفیلیش شوی روزی جوی

تا کند روز جهان افروزی

هیچ روزی نبود بی روزی

یاد کن آنکه چه سان مادر تو

بود عمری صدف گوهر تو

داشت بی خواست مهیا خورشت

داد از خون جگر پرورشت

از شکم جا به کنارش کردی

شیر صافیش ز پستان خوردی

چون توانا شدی از قوت شیر

گشتی از کاسه و خوان قوت پذیر

خوردی از مایده بهروزی

سالها بی غم روزی روزی

غم روزیت چو در جان آویخت

آبت از دیده و خون از دل ریخت

دست و پا چون به میان آوردی

کار خود را به زیان آوردی

اوفتادی ز زیادت طلبی

در کمند سبب از بی سببی

گاهی از کسب شدی نفس پرست

گشتی از کد یمین آبله دست

خوردی از آبله صد جرعه خون

زان نشد روزی تو هیچ فزون

گاهی آهنگ تجارت کردی

نقد خانه همه غارت کردی

یا به صحرا درمت دزد شمرد

یا به دریا ز کفت موج ببرد

گه زمین بهر زراعت کندی

حاصل خود به زمین افکندی

نشد از تخم پراکنده به گل

جز پراکندگی دل حاصل

گاه گشتی به کف نفس اسیر

سر نهادی به در شاه و امیر

همه را خوارتر از خود دیدی

رو در ادبارتر از خود دیدی

هان یکی حمله مردانه بزن

دل ازین کاخ پر افسانه بکن

کسب اسباب ز همت پستیست

ترک اسباب ز بالا دستیست

پای بالا نه ازین پایه بست

در «توکلت علی الله » زن دست

کار خود را به خدا بازگذار

کت نمی بینم ازین بهتر کار

بجز او کیست که کار تو کند

نقد مقصود نثار تو کند

کار دانا کن هر کارگر اوست

پیشه پیش آور هر پیشه ور اوست

سوی تو زوست بلا روی به راه

وز بلا عاطفت اوست پناه

در پناهندگیش یکرو باش

رو بتاب از همه و با او باش

راست کن قاعده نیت خویش

باز جو مایه امنیت خویش

تا ز هر دغدغه ساکن باشی

در هر آفتکده ایمن باشی

خار صحرات دهد نفحه ورد

ورد صلحت دمد از خار نبرد

بخش ۵۹ - حکایت آن شیخ صفی ابوتراب نسفی که در اثنای جهاد بین الصفین بالین استراحت نهاد

بوتراب آن گهر بحر شرف

کابرو یافت ازو خاک نسف

با خود آن دم که جهادیش نماند

مرکب جهد سوی اعدا راند

چو شد از هر دو طرف صف ها راست

بانگ جنگ آوری از صفها خاست

آمد از بارگی خویش به زیر

با دلی همچو دل شیر دلیر

زیر پهلو ز ردا فرش انداخت

تیغ همخوابه سپر بالین ساخت

شد میان دو صف آنگونه به خواب

که شنیدند نخیرش اصحاب

مدت خواب چو گشتش سپری

از سپر جست سرش دورتری

پشتی لشکر بیداران شد

رخنه بند صف همکاران شد

سایلی گفت که در روز نبرد

که ز هیبت بدرد زهره مرد

دارم از خواب تو بسیار شگفت

شیخ خندان شد ازان نکته و گفت

گر بود ایمنیت روز مصاف

کم ز شب های عروسی و زفاف

از قدمگاه توکل دوری

قایمی بر قدم مغروری

مرد را کش نه به دل زنگ شکیست

بستر خواب و صف جنگ یکیست

کار اگر مشکل اگر آسان است

همه با فضل ازل یکسان است

چون تو را عقد یقین آمد سست

هر چه آید به تو از سستی توست

بخش ۶۰ - مناجات در روی به ریاض توکل آوردن و از آنجا استشمام نسیم رضا کردن

ای دو عالم همه اجزا و تو کل

خار صحرای توکل ز تو گل

جزو را معرفت کل تو دهی

توشه راه توکل تو دهی

خاصگان را تو شوی راهنمون

سوی روزی ز سببها بیرون

گه پی تشنه لب پر تب و تاب

چشمه آب برآری ز سراب

گاه بر گرسنه از بی بر شاخ

ریزی از بهر غذا میوه فراخ

مرد ره را جگر شیر دهی

بار او بر کتف شیر نهی

چون شود بر کتف شیر سوار

تازیانه دهیش از دم مار

جان جامی که درین گرداب است

مرکز دایره اسباب است

ده به گلزار توکل راهش

ساز ازان روضه تماشاگاهش

غنچه آن چو شود نافه گشا

به مشامش برسان بوی رضا

بخش ۶۱ - عقد هژدهم در رضا که گره کراهت از دل گشادن است و تلخی ها را چاشنی شیرین دادن

ای درین مرحله تنگ بساط

مانده در ربقه اندوه و نشاط

گاه از دور فلک خشنودی

گاهی آزرده و خشم آلودی

باش همچون گل خندان خرم

چند چون غنچه کشی رو در هم

نستی بحر، فغان چندین چیست

رویت از باد هوا پر چین چیست

نیستی کوه چرا عربده ساز

هر چه گویند تو را گویی باز

راست چون چنگی بی زخمه خموش

چون رسد زخمه درآیی به خروش

زخمه بر چنگ برای طرب است

تو به آن غمزده ای این عجب است

کشته خنجر مرتاضی باش

هر ریاضت که رسد راضی باش

غایت کار کزان سوره بیست

جز «رضینا بقضاء الله » نیست

رافع رنج مقامات رضاست

فاتح گنج کرامات رضاست

بی رضا روضه رضوان مطلب

فیض سرچشمه حیوان مطلب

تلخ را بر دل خود شیرین کن

خوردن آن به خوشی آیین کن

نوک پیکان قضا بر جان خور

در جبین چین مفکن همچو سپر

بر سرت اره پر دندانه

گر رسد فرق مکن از شانه

بلکه آن پیش دل کارآگاه

نیست جز کنگره افسر جاه

ور کند رنگ قفایت نیلی

دست بیداد جهان از سیلی

دارش از دولت اقبال نوید

گل نیلوفر بستان امید

ور نهد از شرر مشعل مهر

آتشین داغ به جان تو سپهر

دانش از پرورش لطف ازل

تازه تر لاله صحرای امل

مشنو از شاخ به جز بوی بهی

گرچه آبی بود از میوه دهی

تلخی میوه مبین و آسیبش

خور ازین باغ چون شیرین سیبش

گره از دل بگشا همچون نی

به گره بند نشستن تا کی

بکش از بند گشایی المی

تا برآید به خوشی از تو دمی

بند بر بند بود کار جهان

زین هوس ها که بود در تو نهان

از هوس ها چو ببری پیوند

ننهی از بوالهوسی بر خود بند

بند ایام گشاد تو شود

سیر گردون به مراد تو شود

هر که دارد ز مرادات فراغ

نامرادی ننهد بر وی داغ

نبودش خواست درین تنگ قفس

غیر چیزی که خدا خواهد و بس

هر چه آید به وی از بند و گشاد

باشد اندر همه در عین مراد

دل وی از همه خرم گردد

رنج و غم گرد دلش کم گردد

با همه بندگی آزاد زید

با صد اندوه و الم شاد زید

هرگزش هیچ گزندی نرسد

رنجش از رنج پسندی نرسد

هیچ شغلی نشود پرده هش

هیچ تلخش نکند روی ترش

در جراحت همه راحت بیند

بخل را عین سماحت بیند

هر چش از رنج و بلا پیش آید

یک به یک را به رضا پیش آید

تو هم ای غافل ازین قافله باش

پای دل بسته بدین سلسله باش

مجرمی جایزه عفو طلب

تا زنی دست به دامان طرب

رشته عفو چو یابی ز عفو

چاک دین را کن ازین رشته رفو

گرچه این جایزه خوش جایزه ایست

جایزت نیست برین جایزه ایست

پای بیرون کش ازین تنگ فضا

بارگی ران سوی اقلیم رضا

کلک عفوی که نه رضوان نمط است

خط آن حجت بعد و سخط است

بخش ۶۲ - حکایت آن بنده گنهکار که چون دولت عفوش دست داد بر آن نیستاد و پای در میدان طلب رضا نهاد

با ادب بنده ای از به طلبی

گام زن شد به ره بی ادبی

بس ادب ورز که از لغزش پای

مرکز بی ادبی سازد جای

خواجه را ساخت چو آتش غضبش

سوختن خواست به داغ ادبش

رفت و با اشک ندامت ریزی

کرد آغاز شفیع انگیزی

مقبلی زد قدم همراهی

با وی از بهر شفاعت خواهی

خواجه بخشید گناهش به شفیع

بخشش از اهل کرم نیست بدیع

بنده آن مژده بخشش چو شنود

چشمه خون ز دل و دیده گشود

چهره از خون جگر گلگون کرد

دامن از سیل مژه پرخون کرد

با وی آن مرد شفاعت پیشه

گفت کای غافل بی اندیشه

از پس عفو گنه گریه ز چیست

کس بدینسان که تو گریی نگریست

خواجه گفت از مژه زان خون پالاست

کز پی عفو طلبگار رضاست

عفوش از قول زبان حاصل شد

به رضاجویی دل مایل شد

عفو من خاص برای دل توست

غرض از عفو رضای دل توست

چون بود دل ز کسی ناخشنود

به زبان عفو کیش دارد سود

هر چه او کرد به صورت بحل است

لیک خشنودی دل کار دل است

بخش ۶۳ - مناجات در مقام رضا طلبیدن و از آنجا رخت به سر منزل محبت کشیدن

ای رضا بخش ریاضت کیشان

رایض طبع رضا اندیشان

قبله همت کارآگاهان

قاضی حاجت حاجت خواهان

دل راضی به قضایت طلبیم

روضه حسن رضایت طلبیم

بی رضای تو گل باغ نعیم

هست بر سینه ما داغ جحیم

از سخط لاله این باغ مکن

باغ را بر دل ما داغ مکن

باغ ما شیفته شبنم توست

داغ ما سوخته مرهم توست

شبنم جود بدین باغ فرست

مرهم لطف بدین داغ فرست

بنده جامی که طلبگار رضاست

مانده در کشمکش خوف و رجاست

دامن از خوف و رجایش نفشان

بر سر خوان رضایش بنشان

بنهش جام محبت بر دست

سازش از نشوه آن بیهش و مست

بخش ۶۴ - عقد نوزدهم در محبت که میل دل است به مطالعه کمال صفات و انجذاب روح به مشاهده جمال ذات

ای دلت شاه سراپرده عشق

جان تو زخم بلا خورده عشق

عشق پروانه شمع ازل است

داغ پروانگیش لم یزل است

بی قراری سپهر از عشق است

گرم رفتاری مهر از عشق است

خاک یک جرعه ازان جام گرفت

که درین دایره آرام گرفت

دل بی عشق تن بی جان است

جان ازو زنده جاویدان است

گوهر زندگی از عشق طلب

گنج پایندگی از عشق طلب

مرده خوان هر که نه از وی زنده ست

نیست دان هر چه نه زو پاینده ست

عشق هر جا بود اکسیرگر است

مس ز خاصیت اکسیر زر است

گونه چون زر عشاق گواست

کانچه شد گفته بود روشن و راست

عشق نی کار جهان ساختن است

بلکه نقد دل و جان باختن است

عشق نی دلق بقا دوختن است

بلکه با داغ فنا سوختن است

عاشق آن دان که ز خود باز رهد

نغمه ترک خودی ساز دهد

نه ره دولت و دنیا سپرد

نه سوی نعمت عقبی نگرد

قبله همت او دوست بود

هر چه جز دوست همه پوست بود

آنچه با دوست دهد پیوندش

شود از فرط محبت بندش

گر دمد خار ز پیرامن او

که سوی دوست کشد دامن او

بود آن خار به از گلزارش

عین راحت شمرد آزارش

وانچه از دوست حجابش گردد

بر رخ وصل نقابش گردد

گرچه خود مردمک دیده بود

پیش چشمش نه پسندیده بود

غم او شادی جانش باشد

نام او ورد زبانش باشد

گر به ذکرش گذراند همه سال

ننشیند به دلش گرد ملال

گوی گردد خم چوگانش را

سر نهد ضربت فرمانش را

نزند دم چو بگوید که بمیر

شود از جام اجل جرعه پذیر

نشود رنجه ز بد خوبی او

نزید جز به رضا جویی او

ترک خشنودی اغیار کند

به رضای دل او کار کند

خیره ماند چو جمالش بیند

لال گردد چو دلالش بیند

باشد از لذت صحبت رقصان

لیک شوقش نپذیرد نقصان

هر دمش حیرت دیگر زاید

هر نفس شوق دگر افزاید

گرچه در بحر بود کشتی وار

عاقبت خشک لب آید به کنار

هر نفس صد نفر از حور و پری

گر کند بر نظرش جلوه گری

کم فتد جانب آنها نظرش

نفرت افزون شود از هر نفرش

غنچه سان باشدش از روز بهی

دل پر از یار و ز اغیار تهی

نه چو نرگس که چو بگشاید چشم

بر همه خار و گلش آید چشم

گل همان در نظرش خار همان

نشود بهر گل از خار رمان

به رخ تازه گل و خشک گیاه

نکند جز به یکی چشم نگاه

نیست این قاعده عشق و وفا

نیست این لازمه صدق و صفا

یا مکن بیهده از عشق خروش

یا نظر زانچه نه معشوق بپوش

بخش ۶۵ - حکایت آن پیر خمیده پشت که در طریق محبت قالب راست بر زمین ننهاد و به سبب کجروی خود از نظر معشوق راست بین افتاد

چارده ساله مهی بر لب بام

چون مه چارده در حسن تمام

بر سر سرو کله گوشه شکست

بر گل از سنبل تر سلسله بست

داد هنگامه مشعوقی ساز

شیوه جلوه گری کرد آغاز

او فروزان چو مه و کرده هجوم

بر در و بامش اسیران چو نجوم

ناگهان پشت خمی همچو هلال

دامن از خون چو شفق مالامال

کرد در قبله او روی امید

ساخت فرش ره او موی سفید

گوهر اشک به مژگان می سفت

وز دو دیده گهر افشان می گفت

کای پری با همه فرزانگیم

نام رفت از تو به دیوانگیم

لاله سان سوخته باغ توام

سبزه وش پی سپر باغ توام

نظر لطف به حالم بگشای

رنگ اندوه ز جانم بزدای

نوجوان حال کهن پیر چو دید

بوی صدق از نفس او نشنید

گفت کای پیر پراکنده نظر

رو بگردان به قفا باز نگر

که در آن منظره گل رخساریست

که جهان از رخ او گلزاریست

او چو خورشید فلک من ماهم

من کمین بنده او و او شاهم

عشقبازان چو جمالش نگرند

من که باشم که مرا نام برند

پیر بیچاره چو آن سو نگریست

تا ببیند که در آن منظره کیست

زد جوان دست و فکند از بامش

داد چون سایه به خاک آرامش

کان که با ما ره سودا سپرد

نیست لایق که دگر جا نگرد

هست آیین دو بینی ز هوس

قبله عشق یکی باشد و بس

بخش ۶۶ - مناجات در طلب شوق که ثمره شجره محبت است و شجره ثمره دریافت صحبت

ای فروزان ز تو کاشانه چرخ

پر می عشق تو خمخانه چرخ

ما درین خمکده مستان توییم

دست بر فرق ز دستان توییم

یافتیم از تو چو پیمانه شکست

دست ما گیر که رفتیم ز دست

گرچه در قید سیاهیم و سفید

از تو بی قیدیی داریم امید

به که از ما برهانی ما را

دامن از ما بفشانی ما را

دل جامی که به عشقت گرو است

ناقه کوشش او کندرو است

پای دل مانده به گل مپسندش

از دو عالم بگسل پیوندش

رو به ره دار ز آوارگیش

کندپایی ببر از بارگیش

زاد راه از کرم خویش دهش

شادمانی به غم خویش دهش

محمل عشق مقامش گردان

ربقه شوق زمامش گردان

بخش ۶۷ - عقد بیستم در شوق که کمندیست برازنده کنگره وصال و زمامیست رساننده به سر منزل اتصال

ای دلت را به کف شوق زمام

سیر عاشق شود از شوق تمام

شوق اگر قاید راهت نشود

کعبه وصل پناهت نشود

شوق قلاب دل دوران است

جاذب خاطر مهجوران است

شوق کوتاه کند راه دراز

بر رخ مرد ببندد در آز

شوق برقیست نشیمن افروز

مانع ره شده را خرمن سوز

کوه هر رنج که در راه بود

پیش مشتاق کم از کاه بود

چون زند شعله شوق از دل تاب

نشود کشته به صد دریا آب

هر چه تسکین ویت دسترس است

آن نه شوق است هوا و هوس است

به هوس گام طلب نتوان زد

خیمه در کوی طرب نتوان زد

هوس آیین هوسناک بود

جان عاشق ز هوس پاک بود

هوس ابریست ز باران خالی

سایه اش مایه بی اقبالیست

نه ازو کشت امل آب خورد

نه ز تن تب نه ز دل تاب برد

خواجه دل بسته در اسباب جهان

کشتی افکنده به گرداب جهان

خفته بر نطع امل مست غرور

طبعش ازنفس و هوا پر شر و شور

چشمش از طلعت شاهد روشن

گشته در کاخ بطالت روزن

دل او پردگی پرده آز

مانده در پرده ازو چهره راز

دستش از بازوی خذلان رنجه

زده در دامن حرمان پنجه

پای او رهسپر کوی خطا

گام پیمای پی نفس و هوا

معده غارتگر هر پخته و خام

خورده در هم چه حلال و چه حرام

گوشش از قول نصیحتگر کر

رام با زمزمه رامشگر

ژاژخایی هنر دندانش

هزل دستور لب خندانش

شبش آبستن هر فسق و فساد

روز او پرده در صدق و سداد

با چنین فعل و صفت گر ناگاه

بشنود خارقی از اهل الله

که فلان پیر جهان پیما گشت

قدم خشک ز دریا بگذشت

وان دگر پرده عادت بدرید

کرد پرواز و چو مرغان بپرید

وان دگر کرد سوی کوه نظر

کوه سنگ از نظر او شد زر

وان دگر زد به کرامت قدمی

کرد طی بادیه ای را به دمی

وان دگر لشکر همت انگیخت

لشکری را به دعایی خون ریخت

زین مقالات فتد در دل او

کین مقامات شود حاصل او

چند روزی ره مردان گیرد

شیوه راهنوردان گیرد

لیکن آن شیوه از صدق تهی

ندهد بهره بجز دل سببی

صدق باید که بود شوق فزای

تا به مقصود شود راهنمای

شوق صادق چو کشد محمل مرد

کعبه وصل کند منزل مرد

هیچ مانع نگذارد در راه

تا در آن کعبه کند منزلگاه

بلکه پندار وجود ار به مثل

افکند در ره مقصود خلل

کشتی آساش به هم در شکند

رخت هستیش به دریا فکند

چون در آن موج ز خود شوید دست

افتدش ماهی مقصود به شست

بخش ۶۸ - حکایت آن کنیزک و غلام که بر کنار دجله دست از زندگانی خود شستند و به غرقه شدن در آب از خشک لبی ساحل فراق خلاصی جستند

بر لب دجله چو شد سبز بساط

زد سراپرده خلیفه به نشاط

داشت در ستر خلافت دو نگار

هر دو مه طلعت و خورشید عذار

آن یکی پردگی پرده ناز

چنگ ناهید ازو یافته ساز

عکس گلگونه رخسارش گل

بنده حلقه زلفش سنبل

وان دگر ساده غلامی چون ماه

سوده بر چرخ کله گوشه جاه

سرو قدش ز قبا یافته زیب

عقل را نرگس او داده فریب

هر دو بودند به هم عاشق زار

عشقشان برده ز دل صبر و قرار

لیکن از دست رقیبان غیور

می طپیدند ز یکدیگر دور

مجلس از باده چو دیگرگون شد

پردگی را غم عشق افزون شد

پرده ای نو ز پس پرده بساخت

چنگ را هم به همان پرده نواخت

گفت صوتی که دگر وقت رسید

کاید از پرده گشادیم پدید

سوختم از دل غمخواره خویش

به که سازم پس ازین چاره خویش

دست زد پرده ز رخسار گشاد

تشنه لب رو به سوی دجله نهاد

بیخودی کرد و دل از خود پرداخت

بار خود در خطر موج انداخت

بود مه طلعت و ماهی اندام

کرد در آب چو ماهی آرام

می زدش شعله شوق از دل تاب

خواست تسکین دهد آن شعله به آب

دید چون حال وی آن طرفه غلام

خویش را در پیش انداخت چو دام

گشته صد چشم هواخواهی را

یافت در موج شط آن ماهی را

هر دو گشتند هم آغوش به هم

رازگوی از لب خاموش به هم

لب به لب روی به رو بنهادند

دست در گردن هم جان دادند

بخش ۶۹ - مناجات در اظهار شوق و حیرت و طلب ترقی به مقام غیرت

ای سراسیمه شوق تو فلک

سر نپیچیده ز طوق تو ملک

داغ بر جان و دل از شوق توییم

بنده داغ و سگ طوق توییم

گرنه با طوق وفا تیزتگیم

در ره تو چو سگان کم ز سگیم

میل غیر از دل ما بیرون کن

شوق خود روز به روز افزون کن

گر می از ساغر وصلت نکشیم

به جگر خواری شوق تو خوشیم

هست بهر تو جگر خواری ما

عزت ما و دگر خواری ما

باد در لجه این بحر سراب

جامی از خواری تو عزت یاب

گر کند بخت ره آموزی را

داغ شوق تو شود روزی او

هر چه جز شوق تو در جان فگار

کارد افسوس و دریغ آرد بار

تا کند قطع ز افسوس و دریغ

بنه اندر کفش از غیرت تیغ

بخش ۷۰ - عقد بیست و یکم در غیرت که عبارت است از حمیت محبت صاحب سیر به قطع تعلق غیر از محبوب یا قطع التفات محبوب از غیر

ای به هر غیر گشاده نظری

در دلت نیست ز غیرت اثری

می کنی دعوی غیرتناکی

لیکن از معنی غیرت پاکی

غیرت و دیدن اغیار که چه

غیر بین و خبر از یار که چه

دیدن غیر ز غیرت دور است

غیر بین در دو جهان مغرور است

دیده کو دیدن شه را شاید

به رخ غیر نظر نگشاید

عشق شاه آمد و غیرت چاووش

به که چاووش به صد بانگ و خروش

منع اغیار کند از در شاه

غیر را در حرمش ندهد راه

حرم شاه حریم دل توست

شاه همواره مقیم دل توست

غیر شه را به حرم راه مده

به گدا محرمی شاه مده

شاه جو شاه نگر شاه پرست

هر چه جز شاه بشوی از وی دست

دست در دامن شه محکم دار

دل به داغ غم او خرم دار

هر چه جز وی ز دلت بیرون کن

داغ شوقش به دلت افزون کن

مکن آن داعیه چون بوالهوسان

که بتابی رخ مهرش ز کسان

فیض مهرش که جهان را عام است

حصر بر خود نه حد هر خام است

خواست ابلیس که آن فیض کرم

باز برد به فریب از آدم

آن خود از وی نتوانست برید

لیک ازان شیوه کشید آنچه کشید

کرد ازان شیوه پر شیون خویش

لعن را طوق نه گردن خویش

اینقدر بس ز تو غیرت که به دل

شوی از هر چه نه او مهر گسل

رشته مهر بدو پیوندی

با وی انباز دگر نپسندی

نه که صد کس به وی انباز کنی

عشقبازی به همه ساز کنی

گاه با شاهد مهوش باشی

به هواداری او خوش باشی

گاه خیمه به در شاه زنی

دست دل در کمر جاه زنی

گه سوی میر کنی روی امید

سازی از حرص سیه روی سفید

گه کنی جای ز ایوان وزیر

تا شوی از کرمش جایزه گیر

این همه قاعده کافری است

به خداوند شریک آوری است

نیست بر شرکت کس رخصت ده

حکم «لایغفر ان یشرک به »

چرک شرک از دل خود پاک بشوی

پاک شو پس سوی پاک آور روی

مبر آنجا دل آلایشناک

صحبت پاک نیابد جز پاک

دل که در خون نزد پر ز غمش

کی سزد مرغ حریم حرمش

جان که ناید به لب از شوق و نیاز

با لبش گو که چه سان گوید راز

دیده کز دل نکنی خونبارش

نیست شایستگی دیدارش

دمبدم شوی به خون دیده خویش

پس طلبگاری دیدار اندیش

هر که از محنت هجران نگریست

کی تواند رخ جانان نگریست

نیست خوش گنج چو رنجی نکشی

رنج کش گرطلبی گنج خوشی

بخش ۷۱ - حکایت دیده وری که به چشمی که در وقت وداع محبوب نگریست بعد از ملاقات به جمال وی ننگریست

بیدلی داغ دل افروزی داشت

در دل از آتش او سوزی داشت

عمرها مست لقایش می بود

بسته در قید وفایش می بود

دمبدم جلوه دیگر می دید

از جمالش گل دیگر می چید

چرخ از آنجا که ستم دین ویست

قطع یاران ز هم آیین ویست

خواست تا خانه براندازدشان

خانه در کوی دگر سازدش

صبح دولت متواری گردد

روز صحبت شب تاری گردد

بر جدایی دل خود بنهادند

بر سر ره به وداع استادند

عاشق دلشده برداشت فغان

بر رخ از خون جگر اشک فشان

لیک یک دیده او اشک فشاند

وان دگر زآتش دل خشک بماند

چشم تر ناشده را زد مسمار

تا نبیند پس ازان طلعت یار

رشکش آمد که به چشمی که نریخت

اشک چون رشته صحبت بگسیخت

بار دیگر به جمالش نگرد

بلکه دیدن به خیالش گذرد

بعد یکچند رسیدند به هم

ساغر وصل کشیدند به هم

سالها همنفس هم بودند

در یکی زاویه همدم بودند

هرگز آن دیده به رویش نگشاد

کامش از دولت دیدار نداد

بخش ۷۲ - مناجات در طلب آتش غیرت افروختن و موانع مقام قرب سوختن

ای ز غیرت رقم غیر زدای

زین صقیل آینه غیر نمای

جلوه گر در همه اغیار تویی

وز همه گشته نمودار تویی

در همه کون و مکان غیر تو کو

تا کسی بر تو برد غیرت ازو

گرد گشتیم درین خانه بسی

نیست غیر تو درین خانه کسی

هر کسی جسته به غیری پیوند

کرده دل را به غم غیر تو بند

جامی از غیر تو بر دوخته چشم

وز خیال رخت افروخته چشم

چشمش از طلعت خود روشن ساز

بر دلش کن در آن گلشن باز

رو بگردان ز در دورانش

هجرت آموز ز مهجورانش

سوز او ساز فزون روز به روز

ز آتش غیرت غیریت سوز

وادی بعد بر او کوته کن

به سراپرده قربش ره کن

بخش ۷۳ - عقد بیست و دوم در قرب که عبارت است از استغراق وجود سالک در عین جمع به غیبت از همه چیز تا غایتی که از صفت قرب نیز

ای زده در صف دوران دم قرب

ره فراوان ز تو تا عالم قرب

روز قرب آمد و دوری شب تار

روز چون نیست به شب گیر قرار

دور ازین روز شب تاریکی

چند چون صبحدم از نزدیکی

چون دهد دولت نزدیکی دست

به ادب بایدت از دور نشست

گر به نزدیکی خود مغروری

غم خود خور که به غایت دوری

پاکبازان که دم قرب زدند

نام خود بر درم قرب زدند

پا کشیدند ازین دیر مغاک

رخت بردند ز مطموره خاک

بر سر آب نهادند قدم

برتر از باد کشیدند علم

گرم از آتش بگذشتند چو دود

پای کوبان به سر چرخ کبود

یک یک اوراق فلک طی کردند

روی در کرسی و عرش آوردند

ساختند از سر کرسی پایه

عرش افکند به سرشان سایه

سر بدان سایه فرو نامدشان

خواب در سایه نکو نامدشان

مدد از دولت سرمد جستند

ظلمت سایگی از خود شستند

صد در از لطف گشود ایشان را

قرب بر قرب فزود ایشان را

چشمشان سرمه اقبال کشید

دیدن قرب نشد پرده دید

غرقه در وصل و ز وصل آگه نی

جز ازان قبله اصل آگه نی

پرده قربتشان آمده جا

فارغ از پرده در خوف و رجا

لیکن آنان که ز قرب آگاهند

جان ز آگاهی آن می کاهند

گرچه از قرب نوازش یابند

هر دم از بیم گدازش یابند

که مباد آن به زوال انجامد

به دل اندوه و ملال آرامد

حالشان باشد ازان دیگرگون

دیده پر آب بود دل پر خون

چهره دولتشان گردد زرد

نفس عشرتشان آید سرد

شعله در رشته جان اندازد

شمع سان از تف آن بگدازند

بخش ۷۴ - حکایت سؤال و جواب ذوالنون با آن عاشق مفتون

والی مصر ولایت ذوالنون

آن به اسرار حقیقت مشحون

گفت در مکه مجاور بودم

در حرم حاضر و ناظر بودم

ناگه آشفته جوانی دیدم

نه جوان سوخته جانی دیدم

لاغر و زرد شده همچو هلال

کردم از وی ز سر مهر سؤال

که مگر عاشقی ای شیفته مرد

که بدین گونه شدی لاغر و زرد

گفت آری به سرم شور کسیست

کش چو من عاشق رنجور بسیست

گفتمش یار به تو نزدیک است

یا چو شب روزت ازو تاریک است

گفت در خانه اویم همه عمر

خاک کاشانه اویم همه عمر

گفتمش یکدل و یکروست به تو

یا ستمکار و جفاجوست به تو

گفت هستیم به هر شام و سحر

به هم آمیخته چون شیر و شکر

گفتمش یار تو ای فرزانه

با تو همواره بود همخانه

سازگار تو بود در همه کار

بر مراد تو بود کارگزار

لاغر و زرد شده بهر چه‌ای

سر به سر درد شده بهر چه‌ای

گفت رو رو که عجب بی خبری

به کزین گونه سخن درگذری

محنت قرب ز بعد افزون است

جگر از هیبت قربم خون است

هست در قرب همه بیم زوال

نیست در بعد جز امید وصال

آتش بیم دل و جان سوزد

شمع امید روان افروزد

بخش ۷۵ - مناجات در انتقال از حال قرب به حیا

ای که چون روح به تن نزدیکی

چون رگ جان به بدن نزدیکی

بلکه نزدیکتری از رگ جان

لیک دورند ازین فهم کجان

قرب تو گر ننهد پیش قدم

بازگردد همه عالم به عدم

گر ز ما دور نشیند همه کس

مایه هستی ما قرب تو بس

دور و نزدیک ز تو بهره ورند

وز سماط کرمت طعمه خورند

در رهت قطع مسافت دوریست

وصل جستن به سفر مهجوریست

چیست قرب تو ز خود ببریدن

دامن از کون و مکان در چیدن

روز جامی که ز قربت دور است

تیره گشته چو شب دیجور است

از فروغ رخ خود نورش ده

مرهمی بر دل رنجورش نه

تا دهد نیر قرب تو ضیا

درکشد روی به جلباب حیا

بخش ۷۶ - عقد بیست و سیم در حیا که محافظت ظاهر و باطن است از مخالفت احکام الهی به سبب مراقبه نظر حق سبحانه و تعالی

ای برافکنده ز رخ ستر حیا

هیچ ازین کار حیا نیست تو را

خیره چشمی چه کنی اختروار

همچو خورشید حیایی پیش آر

دل تو مزرعه تخم وفاست

نم آن مزرعه باران حیاست

نشود سبزه زبستان نو خیز

ناشده ابر بر آن باران ریز

خوی که بر رخ ز حیا دارد گل

زان بسی نشو و نما دارد گل

غنچه کز شرم به رخ بسته نقاب

زان نقاب است زر و گوهر یاب

لعل و زر باشد ازان حاصل او

منبسط گشته ز شادی دل او

لاله کز شرم به دل دارد داغ

سرخرو گشته از آنست به باغ

بنگر آن سوسن شرمنده که چون

از زبان نامده حرفیش برون

لاجرم در صف سوری و سمن

شد به آزادی مشهور چمن

خیره چشم است به بستان نرگس

که دهد جام به مستان نرگس

زان سبب دیده اش از نور تهی

مانده بی خاصیت نوردهی

خوی که از شرم نشیند به جبین

تازه رو باشد ازو شاهد دین

آنکه بر صخره صما شب تار

که بود در تگ چه در بن غار

از نفوذ بصر نور فشان

بیند از رهروی مور نشان

ناظر حال تو باشد شب و روز

تو هم از ناظریش دیده فروز

ناظر ناظری او می باش

حاضر حاضری او می باش

بو که شرمندگیت آید پیش

که بتابی ز گنه خاطر خویش

در مقامی که کنی قصد گناه

گر کند کودکی از دور نگاه

شرم داری ز گنه در گذری

پرده عصمت خود را ندری

شرم بادت که خداوند جهان

که بود واقف اسرار نهان

بر تو باشد نظرش بیگه و گاه

تو کنی در نظرش قصد گناه

بخش ۷۷ - حکایت یوسف و زلیخا که پرده پوشی زلیخا پرده گشای دیده یوسف آمد تا حق را ناظر خود یافت و از نظر زلیخا روی بتافت

چون زلیخا ز مه کنعانی

ماند در دایره حیرانی

بازوی عشق بر او زور آورد

تلخی هجر در او شور آورد

کردش از انجمن پیدایی

جای در زاویه تنهایی

شد حجاب از نظر اصحابش

پرده «غلقت الابوابش »

دامن عصمتشان کرد رها

میل «همت به و هم بها»

شوق بستد ز کف هر دو زمام

هر دو گشتند ز هم طالب کام

ناگهان جست زلیخا از جای

از سر تخت طرب پرده ربای

تا شود مانع دیدار کسی

پرده پوشید به رخسار کسی

یوسفش گفت به صد گونه شگفت

که چه چیز است پس پرده نهفت

گفت دارم صنمی از زر ناب

پای تا سر گهر و لعل خوشاب

سالها شد که هوادار ویم

روی بر خاک پرستار ویم

شرمم آید که پس از چندین سال

بیندم فاش درین ناخوش حال

گفت یوسف که نه قاصر نظرم

من بدین شرم سزاوارترم

تو ازین پیکر بی نفع و ضرر

که خود آراستی از گوهر و زر

مانده ای روی خجالت در پیش

دیده می بندیش از دیدن خویش

من ازان پاک که نفع و ضر ازوست

بحر و کان پر زر و پر گوهر ازوست

چون نباشم خجل و شرمنده

سر تشویر به پیش افکنده

این سخن گفت و به در روی نهاد

بر زلیخا در حرمان بگشاد

بخش ۷۸ - مناجات در طلب حیا از نقایص بشریت و تحقیق به خصایص حریت

ای اولی اجنحه مرغان سر خویش

برده از شرم تو زیر پر خویش

کار آدم ز حیایت شده سخت

ستر خود ساخته از برگ درخت

شب ز انجم نظر افروخته ایست

چشم خجلت به زمین دوخته ایست

صبحدم گرد درت کار سپهر

اشکریزی بود از گرمی مهر

بنده جامی که کمین بدنه توست

در ره عجز سرافکنده توست

چون مه آورده رخ اندر کمی است

حلقه گشته به در محرمی است

محرم حلقه رازش گردان

وز در بیهده بازش گردان

گر بود حرص و هوا را بنده

ساز ازان بندگیش شرمنده

چون به شرمندگی افتاده شود

هر چه شرم آرد ازان ساده شود

زن رقم بر ورق سادگیش

حرف آزادی و آزادگیش

بخش ۷۹ - عقد بیست و چهارم در حریت که طوق بندگی حق را گردن نهادن است و ربقه بندگی خلق از گردن گشادن

ای ملک زاده اقلیم وجود

پدرت خیل ملک را مسجود

سایبان حرمت چرخ برین

تختگاه قدمت گوی زمین

«ولقد کرمنا» تاج سرت

«وحملناهم » رخش سفرت

کوه در خدمت تو بسته کمر

کان پی زینت تو داده گهر

بحر هم نیز به کار تو در است

بهر تو حیله ور و حیله گر است

که دهد حقه در از صدفت

که نهد پنجه مرجان به کفت

از پی مطبخ تو جانوران

گله گله به در و دشت چران

باغ صد میوه خوش پرورده

نقل بزم تو مهیا کرده

هر چه زیر فلک بی سر و بن

هست القصه چه نوی چه کهن

همه بهر تو و تو بهر خدای

یکدم از رقده غفلت به خود آی

بازگونه مکن این وضع بدیع

که وضیعی نبود کار رفیع

نیستی باد چو صاحب هوسی

در میاویز به هر خار و خسی

نیستی آب چو آلوده دلی

در میامیز به هر لای و گلی

نیستی خاک بنه زین پستی

قدم سعی به بالادستی

گرم رو آمده چون آتش باش

هر چه پیش آید ازان سرکش باش

از خسان سرکشی آزادگی است

به خسان بستگی افتادگی است

تا به کی بنده هر خس باشی

بنده هر کس و ناکس باشی

چیست خس هر چه نه شاه ازل است

کش به هستی نه عوض نی بدل است

از همه بگسل و با او پیوند

بنه از بندگیش بر خود بند

بو که از بند غم آزاد شوی

به غم بندگیش شاد شوی

شاه فرد است مشو بیهده گرد

فرد شو بهر طلبگاری فرد

دست ز آلایش کونین بشوی

ترک آسایش کونین بگوی

پای بیرون نه ازین دیرین دیر

دل بپرداز ز آویزش غیر

بنده ای شو ز دو کون آزاده

لوحی از نقش تعلق ساده

گر برآرد ز زمین باد دمار

ننشیند به ضمیر تو غبار

ور ز موجت گذرد آب ز سر

نشود دامن تجرید تو تر

ور جهان شعله زند آتش وش

وقت تو گردد ازان آتش خوش

زیر این دایره زنگاری

گل بود خار و عزیزی خواری

رونق گل مطلب از خارش

مشو از بهر عزیزی خوارش

آن زمان خلعت عزت یابی

که رخ از عزت او برتابی

بخش ۸۰ - حکایت آن پیر خارکش که از خار خواریش گل عزت می گشاد و جوان رعناوش که گل عزتش بوی خواری می داد

خارکش پیری با دلق درشت

پشته خار همی برد به پشت

لنگ لگان قدمی برمی داشت

هر قدم دانه شکری می کاشت

کای فرازنده این چرخ بلند

وی نوازنده دلهای نژند

کنم از جیب نظر تا دامن

چه عزیزی که نکردی با من

در دولت به رخم بگشادی

تاج عزت به سرم بنهادی

حد من نیست ثنایت گفتن

گوهر شکر عطایت سفتن

نوجوانی به جوانی مغرور

رخش پندار همی راند ز دور

آمد آن شکرگزاریش به گوش

گفت کای پیر خرف گشته خموش

خار بر پشت زنی زینسان گام

دولتت چیست عزیزیت کدام

عمر در خارکشی باخته ای

عزت از خواری نشناخته ای

پیر گفتا که چه عزت زین به

که نیم بر در تو بالین نه

کای فلان چاشت بده یا شامم

نان و آبی که خورم و آشامم

شکر گویم که مرا خوار نساخت

به خسی چون تو گرفتار نساخت

به ره حرص شتابنده نکرد

به در شاه و گدا بنده نکرد

داد با این همه افتادگیم

عز آزادی و آزادگیم

بخش ۸۱ - مناجات در توجه از مقام حریت به فتوت

ای غمت مایه ده شادی ما

بر درت بندگی آزادی ما

بنده خاص تو را نیست پسند

بر دل از بندگی غیر تو بند

فارغ است از دو جهان در دو جهان

نه عیان بسته چیزی نه نهان

جا گرفته به سر خشک زمین

گشته در کوی فنا خاک نشین

نشده خاطر او بند به هیچ

نه دلش یافته پیوند به هیچ

تافته روی ز روی همه کس

روی در روی تو آورده و بس

جامی از بندگی خویش ملول

دارد از خواجگیت چشم قبول

بر درت عز قبولیش بده

در رهت اذن دخولیش بده

بر وی افشان ز ره خود گردی

بر دلش نه ز غم خود دردی

افکن از منزل بی دردانش

رخت در کوی جوانمردانش

بخش ۸۲ - عقد بیست و پنجم در فتوت که بار خود از گردن خلق نهادن است و زیر بار خلق ایستادن

ای که از طبع فرومایه خویش

می زنی گام پی وایه خویش

خاطر از وایه خود خالی کن

زین هنر پایه خود عالی کن

بهر خود گرمی جز سردی نیست

سردی آیین جوانمردی نیست

چند روزی ز قوی دینان باش

در پی حاجت مسکینان باش

شمع شو شمع که خود را سوزی

تا به آن بزم کسان افروزی

با بد و نیک نکوکاری ورز

شیه یاری و غمخواری ورز

ابر شو تا که چو باران ریزی

بر گل و خس همه یکسان ریزی

چشم بر لغزش یاران مفکن

به ملامت دل یاران مشکن

در گذر از گنه و از دگران

چون ببینی گنهی در گذران

باش چون بحر ز آلایش پاک

ببر آلایش از آلایشناک

همچو دیده به سوی خویش مبین

خویش را از دگران بیش مبین

بس عمارت که بود خانه رنج

بس خرابی که شود پرده گنج

با همه باش به صلح آوریی

که نگنجد به میان داوریی

همچو آن بیخته خاک از خس و خار

که زند آب بر آن ابر بهار

کف پا رانبود زان دردی

پس پا را نرسد زان گردی

ور سوی داوریت افتد رای

به که با خود کنی از بهر خدای

بت خود را بشکن خوار و ذلیل

ناور شو به فتوت چو خلیل

بت تو نفس هواپرور توست

که به صد گونه خطا رهبر توست

بسط کن بر همه کس خوان کرم

بذل کن بر همه همیان درم

گر براهیمی و گر زردشتی

روی در هم مکش از هم پشتی

بازکش پای ز آزار همه

دست بگشای به ایثار همه

هر چه بدهی به کسی باز مجوی

دل ز اندیشه آن پاک بشوی

آنچه بخشند چه بسیار و چه کم

نیست بر گشتن ازان طور کرم

طفل چون صاحب احسان گردد

زود از داده پشیمان گردد

هر چه خندان بدهد نتواند

که دگر گریه کنان نستاند

تا توانی مگشا جیب کسان

منگر در هنر و عیب کسان

عیب بینی هنر چندان نیست

هدف قصد هنرمندان نیست

هر چه نامش نه پسندیده کنی

بهتر آنست که نادیده کنی

دل ز اندیشه آن داری دور

دیده از دیدن آن سازی کور

بو که از چون تو نکو کرداری

به دل کس نرسد آزاری

بخش ۸۳ - حکایت آن جوانمرد که چون به روی معشوق که چشم روشنش بود آبله افتاد خود را به نابینایی فرانمود تا معشوق نداند که عیب وی را می بیند

آن جوانمرد زنی زیبا خواست

خانه دل به خیالش آراست

لیک ازان پیش که بینند به هم

وز پی وصل نشینند به هم

آن صنم عارضه ای پیدا کرد

بر سر بستر و بالین جا کرد

زآتش تب به رخش تاب نماند

زآبله در گل او آب نماند

اختر منخسف افزون ز شمار

ماند بر ماه رخش ثابت وار

قرص خورشید رخش پر زده شد

خوان خوبیش به هم بر زده شد

مرد دلداده چو آن قصه شنید

دیده بر بست و به رخ پرده کشید

هر دم از درد فغانی می کرد

دردمندانه بیانی می کرد

که ازین درد که آمد به سرم

مانده از نور سواد بصرم

بعد یکچند برآورد نفیر

که فغان از اثر چرخ اثیر

کز دلم نقد شکیبایی برد

وز کفم گوهر بینایی برد

پس ازان هر دو به هم پیوستند

شاد و ناشاد به هم بنشستند

مرد کورانه معاشی می کرد

زن ز کوریش دریغی می خورد

آن نکو زن چه پس از سالی بیست

که درین دیر پر آفات بزیست

خیمه در عالم تنهایی زد

مرد حالی دم بینایی زد

لب گشادند حریفان به سؤال

شرح جستند ز کیفیت حال

گفت آن روز که آن غیرت حور

ماند از آبله در عین قصور

نظر از جمله جهان در بستم

فارغ از دیدن او بنشستم

تا نداند که من آن می بینم

دامن خاطر ازو می چینم

در دلش ناید ازان اندوهی

به ضمیرش نرسد مکروهی

چون ازین دیر فنا رخت ببست

به سراپرده جاوید نشست

فارغ از وهم غم افزایی خویش

کردم اقرار به بینایی خویش

همه گفتند که احسنت ای مرد

وز حریفان به جوانمردی فرد

غایت دین مروت اینست

حد آیین فتوت اینست

بخش ۸۴ - مناجات در انتقال از فتوت به صدق

ای جوانمردی مردان از تو

جنبش راهنوردان از تو

ما برای تو جهانگردانیم

در وفای تو جوانمردانیم

جز به سر نیست جهانگردی ما

جز به جان نیست جوانمردی ما

فرخ آن کس که سرافرازی یافت

در رهت پایه جانبازی یافت

سر تویی خیل سرافرازان را

جان تویی پیکر جانبازان را

جامی از رنج طلب آمده سیر

بر درت می گذرد دیر به دیر

تیر غفلت بکش از کیش او را

گرمیی ده به ره خویش او را

چون صبا تیز عنانش گردان

در طلب گرد جهانش گردان

با دلی تنگ درونی تیره

شد بر او بیهده گویی چیره

فیض نوریش ده از عالم صدق

تا چو صبح از تو برآرد دم صدق

بخش ۸۵ - عقد بیست و ششم در صدق که عبارت از آنست که ظاهر و باطن برابر بود و بلکه باطن از ظاهر خوبتر

ای گرو کرده زبان را به دروغ

برده بهتان ز کلام تو فروغ

این نه شایسته هر دیده ور است

که زبانت دگر و دل دگر است

از ره صدق و صفا دوری چند

دل قیری رخ کافوری چند

روی در قاعده احسان کن

ظاهر و باطن خود یکسان کن

یکدل و یکجهت و یکرو باش

وز دورویان جهان یکسو باش

از کجی خیزد هر جا خللیست

راستی رستی نیکو مثلیست

راست جو راست نگر راست گزین

راست گو راست شنو راست نشین

تیر اگر راست رود بر هدف است

ور رود کج ز هدف بر طرف است

رورقم های «الف بی » بنگر

که الف از همه باشد برتر

رو بنه تخته ابجد به کنار

که درآید الف اول به شمار

گر سبب جوید حکمت طلبی

نیست جز راستی آن را سببی

راست رو است که سرور باشی

در حساب از همه برتر باشی

صدق اکسیر مس هستی توست

پایه افراز فرو دستی توست

اثر کذب بود هیچکسی

به کسی گر رسی از صدق رسی

صبح کاذب زند از کذب نفس

نور او یک دو نفس باشد و بس

صبح صادق چو بود صدق پسند

علم نورش از آنست بلند

دل اگر صدق پسندیت دهد

بر همه خلق بلندیت دهد

وگر از کذب گزیند علمی

علم او بنشیند به دمی

صدق پیش آر که صدیق شوی

گوهر لجه تحقیق شوی

گرچه صدیق نبی راست خلف

باشدش بر دگر اصناف شرف

گر بر این قاعده برهان خواهی

به که برهانش ز قرآن خواهی

آنست صدیق که دل صاف شود

دعوی او همه انصاف شود

وعده او به وفا انجامد

دلش از غش به صفا آرامد

در درون تخم امانت فکند

وز برون خار خیانت بکند

بر فتد بیخ نفاق از گل او

سرزند شاخ وفاق از دل او

نه در او رنگ تکلف باشد

نه در او بوی تصلف باشد

دامن همت صدیقان گیر

در ره خدمت صدیقان میر

بو که بر جان تو خالی ز قصور

از صفای دلشان ریزد نور

مس قلب تو ازان زر گردد

سنگ بی قدر تو گوهر گردد

بخش ۸۶ - حکایت کعبه روی که به سبب راستی از کید ناراستی برست و آن ناراست به برکت راستی وی به راستان پیوست

رهروی کعبه تمنا می داشت

لیکنش مادر ازان وا می داشت

کعبه اش بود بلی مادر او

طوف می کرد به گرد سر او

نیک زن رخت چو زین خانه ببست

ثمن خانه اش آورد به دست

زان ثمن کرد چو آمد به شمار

جیب را مخزن پنجه دینار

شد عصا در کف و نعلین به پای

در ره کعبه بیابان پیمای

چون ز ره مرحله ای چند برید

ناگهش راهزنی پیش رسید

گفت ای شیخ چه داری در جیب

جیب پر زر بود از صوفی عیب

بود چون راسترو و راست سرشت

شیوه راستی از دست نهشت

گفت در جیب پی توشه راه

نیست دینار زرم جز پنجاه

راهزن گفت برون آور هان

هر چه داری به تنگ جیب نهان

بستد آن را و یکایک بشمرد

بوسه ها داد و بدو باز سپرد

گفت کافتاد ازین راستیم

در کم و کاست کم و کاستیم

صدقت از کذب رهانید مرا

پایه بر چرخ رسانید مرا

ناوک صدق توام صید تو ساخت

آهوی دام و سگ قید تو ساخت

پس به الحاح و نیازی غالب

ساخت بر مرکب خویشش راکب

که به این راحله ره را کن طی

که منت می رسم اینک از پی

سال دیگر به جهان دست فشاند

در پی او به حرم راحله راند

هر دو بودند به هم پیر و مرید

تا اجل رشته صحبت ببرید

بخش ۸۷ - مناجات در انتقال از صدق به اخلاص

ای ز نورت علم صبح سفید

صادقان را به تو خوش صبح امید

ما چو صبح از تو به صدقیم علم

جز به مهرت ز ازل نازده دم

تا به کی جامه جان چاک زنیم

علم صدق بر افلاک زنیم

انجم اشک چو گردون ریزیم

چون شفق اشک به خون آمیزیم

تاب مهری به دل ما افکن

تا شود زان نفس ما روشن

برسانیم به روشن نفسی

ناکسان را به مقامات کسی

هست در کشمکش نفس نژند

جامی از ناکسی خود گله مند

مده از گرم روان واپسیش

برهان از کسی و ناکسیش

گرچه راهی به خطا پیموده

از عمل های ریاآلوده

به خلاصی ز ریا خاصش کن

حلقه کوب در اخلاصش کن

بخش ۸۸ - عقد بیست و هفتم در اخلاص که پای همت بر سر هوا نهادن است و گردن ارادت از ربقه ریا گشادن

ای به خود رسته که چون شاخ گیا

می دهد جنبش تو باد هوا

تا کی از باد هوا جنبیدن

چون هوا نیست خوش آرامیدن

هست جنبش ز هوا عادت خس

جنبش از بهر خدا باید و بس

چون هوا آید جنبش کم کن

کوه سان پا به زمین محکم کن

ور خدا خواندت از سر کن پای

بر هوا پا نه و در راه درآی

دام ازین وادی خونخوار بکش

دامن از صحبت اغیار بکش

روی در قبله یکرویی کن

خلق بگذار و خداجویی کن

تا کی از دین ببری رونق را

کز پی خلق پرستی حق را

چون نباشد نظر کس به تو باز

دانه چین مرغ شوی وقت نماز

نهی آن گونه پی سجده جبین

کو پی دانه برد سر به زمین

وقت سجده که سوی خانه بود

مدت چیدن یک دانه بود

نه در آن سجده وقاری بودت

نه به دل هوش و قراری بودت

ور بود همچو تویی حاضر تو

که در آن سجده بود ناظر تو

دیر ماند سر تو سجده شناس

همچو در کاه سر گاو خراس

سجده جز بهر خدا شرک بود

شرک بر چهره جان چرک بود

رشحی از چشمه اخلاص بجوی

وز رخ جان خود آن چرک بشوی

چیست اخلاص دل از خود کندن

کار خود را به خدا افکندن

نقد دل از همه خالص کردن

روی چون زر به خلاص آوردن

دل به اسباب جهان نا دادن

دیده بر حور جنان ننهادن

ساختن از دو جهان قبله یکی

تافتن روی ز هر وهم و شکی

گر بری ره به چنین اخلاصی

باشی اندر صف مردان خاصی

خطبه قرب به نام تو بود

جرعه وصل به کام تو بود

لهو تو جد شود و سهو صواب

هزل تو مایه احسان و ثواب

محرم کعبه اقبال شوی

محرم پرده اجلال شوی

بخش ۸۹ - حکایت آن عجمی که کلمات عربی شنید دعا و استغفار پنداشت دست اخلاص به آمین برداشت هر چند آن دعا نبود آثار مغفرت روی نمود

عربی چند به هم ذوق کنان

لب گشادند به نادر سخنان

یکی از نجد حکایت می کرد

یکی از وجد شکایت می کرد

یکی از ناقه و محمل می گفت

یکی از وادی و ساحل می گفت

یکی از عشق به خوبان عرب

یکی از سعی در اسباب طرب

ناگهان مخلصی از ملک عجم

زد به سر منزل آن قوم قدم

به فنون ادبش راه نبود

وز زبان عرب آگاه نبود

شد گمانش که دعا می خوانند

سخن از حمد و ثنا می رانند

طلب عفو گنهکاریهاست

بر در لطف عفو زاریهاست

او هم آنجا به تواضع بنشست

گریه و آه و فغان در پیوست

هر چه آن قوم بیان می کردند

با هم اسرار عیان می کردند

او به تقلید همان را می گفت

گوهر اشک به مژگان می سفت

حشو می گفت و دعا می پنداشت

ذم همی خواند و ثنا می پنداشت

لیک چون بر لبش آن خاص کلام

بود در معنی اخلاص تمام

یافت درباره وی حکم دعا

داد خاصیت غفران و رضا

شد ازان دعوت از نخوت دور

جرم از عفو و گناهان مغفور

کرد از اخلاص ز تقصیر بری

بر مس قلب خود اکسیر گری

بخش ۹۰ - مناجات در انتقال از اخلاص به جود

ای ز بیمت دل عشاق دو نیم

خطر مخلص راه تو عظیم

وای مخلص اگرش آید پیش

خطر دیدن اخلاص ز خویش

دید اخلاص ز خود اشراک است

نعت اشراک نه از ادراک است

کار مخلص همه نقص است و خلل

کسر او تا نه به فتح است بدل

کسر مخلص ز وی و فتح ز توست

کسر او هست به فتح تو درست

بی تو جامی تنی آمد بی روح

بر تن ای روح فشان گنج فتوح

هر عمارت که زدی ویران کن

همچو گنجش به خود آبادان کن

کیست او تا دم اخلاص زند

تا قدم در حرم خاص زند

دار در سایه انعام خودش

بهره مند از کرم عام خودش

مکن از حرص و هوا پا بستش

گوهر جود نه اندر دستش

بخش ۹۱ - عقد بیست و هشتم در بذل و جود که اول آن اعطای درهم و دینار است و آخر آن بذل وجود

ای درم گرد تو بسیار شده

دین تو در سر دینار شده

گنج جود است کف تو مپسند

از هر انگشت بر آنجا دو سه بند

دست بسته بود از مرد درشت

بهر آزار درم جویان مشت

مشت پرز که نماید مدخل

مشت پر کرده بود بر سایل

کف بی جود وی از خوی نه خوب

بر گدایان ز قفا سیلی کوب

پنجه خود به مساحت بگشای

بر درم جود در راحت بگشای

غنچه سان خرده چه پیچی به ورق

خرج کن همچو گل آن را به طبق

موجب قبض بود جمع درم

مایه بسط و طرب بذل و کرم

بین کفت را که به بیشی و کمی

قبض و بسط از درم و بی درمی

باش چون حقه که هست از زر و مال

خواه پر خواه تهی بر یک حال

نه چو همیان که زر و بی زریش

می دهد فربهی و لاغریش

عقد همیان که پر از سیم و زر است

بر میان تو چو زرین کمر است

بر میان همچو کمر مپسند آن

جز پی خدمت حاجتمندان

گنج از امساک بود خاک به سر

کان ز امساک شود زیر و زبر

هر چه داری ز در و گوهر ناب

ریز بر خاک و برآ خوش چو سحاب

بار فقر ار فکنی از یک تن

بار منت منهش بر گردن

کوهی از فقر اگر آید پیش

کاهی از منت ازان باشد بیش

چون عطابخش خدا آمد و بس

به که دانا ننهد منت کس

در کرم حیله گری بیش نیی

جود را رهگذری بیش نیی

چیست چندین عظموت و جبروت

پشت لب بر زدن و باد بروت

کیسه بیشتر از کان که شنید

کاسه گرمتر از آش که دید

هر زر و مال که بخشیده دهی

باید از وجه پسندیده دهی

به ستم سیم ستانی ز کسان

تا کشی خوان کرم بهر خسان

نیست لایقتر ازین هیچ کرم

کز کسان بازکشی دست ستم

قحبه کز کسب زنا بخشد زر

بخل صد بار ز جودش بهتر

جود او دود شرارت شرر است

بخل او نخل سعادت ثمر است

مالت از دزد به تاراج افتد

به که نی در کف محتاج افتد

ابر باید که به صحرا بارد

زان چه حاصل که به دریا بارد

می دهد سبزه و گل صحرا را

می کند آبله رو دریا را

دل فاسق که به زر شاد کنی

مجلس فسق وی آباد کنی

به می و نقل کنی یاوریش

مطرب و شاهد و شمع آوریش

ظلم زور ز زر یافته هست

ظلم را تیغ زراندود به دست

از زر و سیم بر او جود مکن

ظلم را تیغ زر اندود مکن

هر چه بخشی که بگیری دگری

آن نه جود است که بیع است و شری

تخم تلبیس بود دانه به دام

نیست بر گرسنه مرغان انعام

صید گر دانه که می افشاند

می کند حیله که جان بستاند

همتی ورز درین کاخ منیر

همچو خورشید ببخش و مپذیر

فیض خور نیست به هر شیب و فراز

بهر نفعی که به وی گردد باز

بر عطا صیت و ثنایی مطلب

وز عطاخواه جزایی مطلب

ور فتد زو دو صدت گنج به چنگ

باز ده ورچه کشد کار به جنگ

بخش ۹۲ - حکایت اعرابی که در معامله احسان و کرم بدره دینار و درم مهمانان به تخویف از زخم نیزه باز پس گردانید

آن عرابی به شتر قانع و شیر

در یکی بادیه شد مرحله گیر

ناگهان جمعی از ارباب قبول

شب در آن مرحله کردند نزول

خاست مردانه به مهمانیشان

شتری برد به قربانیشان

روز دیگر ره پیشینه سپرد

بهر ایشان شتر دیگر برد

عذر گفتند که باقیست هنوز

چیزی از داده دوشین امروز

گفت حاشا که ز پس مانده دوش

دیگ جود آیدم امروز به جوش

روز دیگر به کرم ورزی پشت

کرد محکم شتری دیگر کشت

بعد ازان بر شتری راکب شد

بهر کاری ز میان غایب شد

قوم چون خوان نوالش خوردند

عزم رحلت ز دیارش کردند

دست احسان و کرم بگشادند

بدره زر به عیالش دادند

دور ناگشته هنوز از دیده

میهمانان کرم ورزیده

آمد آن طرفه عرابی از راه

دید آن بدره در آن منزلگاه

گفت کین چیست زبان بگشودند

صورت حال بدو بنمودند

خاست بدره به کف و نیزه به دوش

وز پی قوم برآورد خروش

کای سفیهان خطا اندیشه

وی لئیمان خساست پیشه

بود مهمانیم از محض کرم

نه چو بیع از پی دینار و درم

داده خویش ز من بستانید

پس رواحل به ره خود رانید

ور نه تا جان برود از تنتان

در تن از نیزه کنم روزنتان

داده خویش گرفتند و گذشت

وان عرابی ز قفاشان برگشت

بخش ۹۳ - مناجات در انتقال از جود به قناعت

ای محیط کرمت عرش صدف

عرشیان در طلبت باده به کف

ما که لب تشنه احسان توییم

کشتی افتاده به طوفان توییم

نظر لطف بر این کشتی دار

به سلامت برسانش به کنار

خیمه ما به سوی ساحل زن

صدف هستی ما را بشکن

پرده ظلمت ما را بگشای

صفوت گوهر ما را بنمای

جامی از هستی خود گشته ملول

دارد از فضل تو امید قبول

بر سر خوان عطایش بنشان

دامن از گرد خطایش بفشان

بنگر اندوه وی و شادش کن

بنده پیر شد آزادش کن

بینشش ده که تو را بشناسد

نعمتت را ز بلا بشناسد

کمر خدمت طاعت بخشش

افسر عز قناعت بخشش

بخش ۹۴ - عقد بیست و نهم در قناعت که بر حد ضرورت وقوف نمودن است و چشم طمع به زیادتی نگشودن

ای کمر بسته به صد حرص چو مور

وای تو گر بری این حرص به گور

خرمن هستی تو شد جو جو

بهر دانه تو چنین در تک و دو

چون شود هیچ ندانم حالت

دور گردون چو کند پامالت

در کمین خانه دوران دو رنگ

زخم زد بر دل تو کبر پلنگ

حرص در جان تو موش است بکوش

تا به زخمش نرسد آفت موش

گر دو عالم زبر و زیر شود

دیده حرص کجا سیر شود

صاد کز سلک حروفش زیری

یافت چشمیست تهی از سیری

چند در آز شوی عمر گسل

چیست زین عمر درازت حاصل

دلت از آز بپرداز که هست

ماهی از آز گرفتار به شست

خاطر از آز تهی کن که مدام

مرغ را آز کند بسته دام

حرص در کن مکن دین هنر است

حرص درکش مکش خود خطر است

گلخن حرص بود تیره و تنگ

کن به گلزار قناعت آهنگ

گل که از خاک قناعت خیزد

نافه در ناف ریاحین بیزد

کنز لایفنی از وی گهریست

مال لاینفد از وی خبریست

آن گهر زیور گوش خرد است

وین خبر مایه عمر ابد است

فاقد قاف قناعت عنقا

نیست جز ناعب انواع غنا

گنج خالی ز قناعت رنج است

هم قناعت که قناعت گنج است

دنیی کم که تو را هست پسند

چو دهد دست بدان شو خرسند

کم که نزدیک به کارت سازد

به ز بسیار که دور اندازد

قانع از رنج طلب آسوده ست

طامع اندر طلب بیهوده ست

هر چه دادند به آن داده بساز

سوی ناآمده گردن مفراز

در قناعت که تو را دسترس است

گر همین عزت نفس است بس است

گر عنان سوی قناعت تایی

زندگانی خوش آندم یابی

هست زیر فلک گردنده

قانع آزاده و طامع بنده

نیست جز قاعده بیخردی

از طمع بندگی همچون خودی

بخش ۹۵ - حکایت آن حکیم که از تره زار جهان به شاخی چند قناعت کرده بود و از خوان جهانیان دندان طمع برکنده

می شد آن خاصگی شاه به دشت

بر کنار تره زاری بگذشت

تره کاری ز قضا بر لب جوی

بود ز آلودگی گل تره شوی

زان تره هر چه همی ماند در آب

طعمه می ساخت حکیمی به شتاب

خاصگی گفت بدو کای سره مرد

کس ندیدم که بدینسان تره خورد

تره تو که نه نان دیده نه دوغ

ندهد کار تو را هیچ فروغ

گر چو ما خدمتی شاه شوی

صاحب مرتبه و جاه شوی

دسته تره که بر خوان بودت

پهلوی بره بریان بودت

لقمه بره که با تره خوری

به ز هر تره که بی بره خوری

گفت با خاصگی آن مرد حکیم

کای ز جاه آمده در چاه مقیم

گر چو ما راه قناعت سپری

به حرمگاه قناعت گذری

باشد از خوان جهان تره بست

خوردن بره نیفتد هوست

کمر خدمت شاهت چو کمند

نفکند گردن اقبال به بند

شاه از خلعت شاهی بیرون

نیست جز چون تو یکی مرد زبون

پیش شمشیر سر افکنده شوی

به که پیش چو خودی بنده شوی

در دیاری که ز فقر آبادیست

بندگی خاک ره آزادیست

بخش ۹۶ - مناجات در انتقال از قناعت به تواضع

ای به زندان غمت شاد همه

بند تو بنده و آزاد همه

روی در قبله احسان توییم

بندی و بنده فرمان توییم

سر ما افسر طاعت ز تو یافت

دل ما عز قناعت ز تو یافت

حرص ما بر تو ز حد بیرون است

هر چه گوییم ازان افزون است

زان گرفتار صنایع نشویم

کز تو جز هم به تو قانع نشویم

جامی از حرص و قناعت رسته

در رهت محمل طاعت بسته

بارش از راه به منزل برسان

رختش از موج به ساحل برسان

شعله در خرمن پندارش زن

سکه بر صفحه دینارش زن

زآتش عشق شراریش بده

بر در قرب قراریش بده

پشت کبرش که ندیده ست شکست

به لگدکوب تواضع کن پست

بخش ۹۷ - عقد سی ام در تواضع که شاخ سربلندی شکستن است و بر خاک نیازمندی نشستن

ای گذشته سرت از چرخ برین

جز به منت ننهی پا به زمین

می روی دامن اجلال کشان

آستین بر سر کونین فشان

گرد راهت که گذشته ست ز میغ

داری از دیده خورشید دریغ

صد سلام ار شنوی از پس پیش

به علیکی نگشایی لب خویش

این چه جاه است و جلالت که توراست

وین چه طغیان و ضلالت که توراست

نه ز چشمت به فقیران نظری

نه ز پایت به اسیران گذری

پری از خویش و ز جز خویش تهی

از همه در نظر خویش بهی

حکم بر عاقبت کار بود

جز خدا زان که خبردار بود

شو چو مردان منی از خویش افکن

نه منی جوی و منی گیر چو زن

هست اصل گهرت ماه منی

تا کی از بد گهری ما و منی

باد پندار برون کن ز دماغ

کت ازین باد شود کشته چراغ

راه بیرون ز بصارت مسپر

در حقیران به حقارت منگر

بس گدا صورت همت عالی

جیبش از نقد امانی خالی

پیش چشمش چو شود تیز نگاه

لعب شطرنج بود شاهی شاه

نایدش صبحگهان پیش ضمیر

غیر بازیچه شب میر و وزیر

وای تو گر به چنین آگاهی

به حقارت نگری ناگاهی

دین و دنیات همه هیچ شود

رشته جانت گلو پیچ شود

به ز خود بین همه نیک و بد را

در ره نیک و بد افکن خود را

سر نه آنجا که همه پای نهند

بوسه زن پا که به هر جای نهند

مرد سرکش ز هنرها عاریست

پشت خم خاصیت پرباریست

شاخ بی میوه کشد سر به قیام

شاخ پر میوه شود خم به سلام

چون تکبر ز لعین بر زد سر

شود لگدکوب «ابی واستکبر»

وز تواضع به صفی داد خدا

مژده «تاب علیه و هدی »

سر فرازی مکن از کیسه پری

که بود کار فلک کیسه بری

چون برد کیسه تو دزد فلک

شور دعویگریت را چه نمک

مفلس از جیب تهی کی لافد

پسته چون پوچ بود نشکافد

سر نهادن که نه از بهر خداست

سرنگونی ز پی نفس دغاست

سگ پی لقمه چو دم جنباند

عاقل آن را نه تواضع خواند

بهتر از سبلت آن کس دم سگ

که بر او بهر طمع جنبد رگ

هر تواضع که پی منفعت است

از خسان آن نه تواضع صفت است

طمع از خلق گدایی باشد

گر همه حاتم طایی باشد

سره گر خواند یکی ناسره ات

سر فرو کن به ته توبره ات

کانچه گفت او به ته توبره هست

یا نه بر تو سخن ناسره بست

ز اول و آخر خود یادی کن

خویش را هم به خود ارشادی کن

وین زمان نیز ببین تا که چه یی

نکته دان شو به یقین تا که چه یی

گر چنین نامه خود بر خوانی

بار نامه پس از این نتوانی

بخش ۹۸ - حکایت پیر آزاده با جوان محتشم زاده

محتشم زاده از نخوت جاه

می خرامید ظریفانه به راه

به تبختر قدمی برمی داشت

وز تکبر علمی می افراشت

عارفی پشت دو تا در ژنده

دلی از نور الهی زنده

گفت کای تازه جوان تند مرو

پند سنجیده پیران بشنو

این روش نیست چو خوش پیش خدای

بازکش زین روش ناخوش پای

طبع او از سخن پیر آشفت

بانگ برداشت ز نادانی و گفت

کای ز گفتار تو بر من باری

می شناسی که کیم گفت آری

اولت بود یکی قطره آب

که ازان شستن ثوب است ثواب

از شکم تا به کنار آمده ای

از ره بول دو بار آمده ای

و آخرت جیفه افتاده به خاک

کرده پنهان به یکی تیره مغاک

بر تو آن پرده به فرض ار بدرند

چشم نابسته کسان کم گذرند

در میانه که سراسر خوشی است

روز و شب کار تو سرگین کشی است

تنت آراسته از گوهر و در

چون شکنبه شکم از سرگین پر

گر به خود نیست شناساوریت

لب گشادم به شناساگریت

از من این نکته فراموش مکن

مدحت مدحگران گوش مکن

بخش ۹۹ - مناجات در انتقال از تواضع به حلم و مدارا

ای وجود همه پیش تو عدم

چرخ را پشت تواضع ز تو خم

با همه رفعت خود عرش برین

بر درت روی مذلت به زمین

هر که خود را به رهت خوار افکند

کنگر عزت خود ساخت بلند

همه را عزت و خواری از توست

مکنت کارگزاری از توست

ما به خونخواری خواریت خوشیم

از کسان منت عزت نکشیم

عزتی کان نه ز تو خواری ماست

خواریی کز تو سبکباری ماست

جامی از عزت و خواری رسته

کمر شکرگزاری بسته

کز تواضع چو سر افراختیش

سایه بر کبر نینداختیش

نیستش چون به سر از کبر کلاه

دارش از خاصیت کبر نگاه

به کف خشم عنان مسپارش

روی در حلم و مدارا دارش

بخش ۱۰۰ - عقد سی و یکم در بعض دیگر از فضایل نوع انسان چون حلم و مدارا و عفو و احسان

ای رخ افروخته از آتش خشم

خرمنت سوخته از آتش خشم

از خسان آتشی افروخته ای

تر و خشک خود ازان سوخته ای

خار خشکی که ز تو صد خرمن

شود از یک شرر آتش روشن

آب حلمی بزن این آتش را

در ته پای کش این سرکش را

دهن از گفتن بیهوده ببند

لبت آلوده به ناخوش مپسند

بهر آزار مکش تیغ زبان

بر زبونان مگذر تیغ زنان

هر زمان پهن مکن از سر کین

پنجه در سیلی مشتی مسکین

دمبدم بر تنی از جرم بری

پر مکن مشت ز بیدادگری

لب فرو بند به دندان ستم

بازکش از لگد ظلم قدم

چون ستوران حرون چند ز حد

می بری زخم به دندان و لگد

خشم کم کن که بود روز جزا

ترک خشمت سپر خشم خدا

سازد ارد دست نگیرد سپرت

دوزخ آماج سهام شررت

رویت امروز به بهروزی کن

بهر فردات سپردوزی کن

حلم اگر چند گران است چو کوه

می رسد بر دل ازان رنج و ستوه

رو در آن کوه کن از موج عقب

پیش ازان کت گذرد موج ز لب

حلم کشتی و غضب طوفان است

صاحب حلم چو کشتیبان است

زور طوفانش چو کشتی شکند

موج طوفان به هلاکش فکند

سال ها راه گنه پیمودی

قدم سعی به ره فرسودی

هر چه کردی نپسندید خدای

که خلد نشتر خاریت به پای

تو هم این شیوه بیاموز آخر

زآتش قهر میفروز آخر

خرده بر کم خردان بیش مگیر

رنج نیکان و بدان پیش مگیر

هر که غمگین کندت شادش کن

وان که بندت نهد آزادش کن

نیکی اندیش بداندیشان باش

مصلحت کوش خطاکیشان باش

گنج دان رنج جفاکاران را

باغ خوان داغ دل آزاران را

پیشه کن عفو به خوبی و خوشی

گذر از ناخوشی کینه کشی

در صف عفو و کرم منتظمی

بهتر از کشمکش منتقمی

کینه خواهی روش احسان نیست

هر که احسان نکند انسان نیست

مشو از ورزش بی احسانی

خارج از دایره انسانی

هر دم از دیو پریشان چه شوی

وز غضب سخره شیطان چه شوی

همه تن پای شده همچون گوی

اندرین معرکه داری تک و پوی

دیو افتاده تو را در دنبال

می دهد گردشت از حال به حال

بخش ۱۰۱ - حکایت راهبی که فریفته نشد به دعوی شیطان که گفت من عیسی ام از آسمان نزول کرده

راهبی را در دل زد غم دین

شد درین دیر دو در گوشه نشین

در صحبت به رخ خلق ببست

فارغ از خلق به خلوت بنشست

دیو هر چند چپ و راست شتافت

هیچ بر رهزنی اش دست نیافت

روزی از خاک درش سر بر زد

سر انگشت ادب بر در زد

راهب از صومعه زد بانگ که کیست

بر در و در زدن او پی چیست

گفت من عیسی ام از چرخ برین

آمده تا شومت رهبر دین

گفت من دین وی آموخته ام

دیده از نور وی افروخته ام

گر همان دین نخست آورده ست

خالی از فایده کاری کرده ست

ور پی دین دگر کرده نزول

هرگز آن دین ز ویم نیست قبول

دیو چون دید که آن زرق و فسون

هیچ نگرفت در آن پاک درون

بانگ برداشت که من ابلیسم

لیک تو ایمنی از تلبیسم

از خطا هر چه بپرسی و صواب

گویمت بر نهج صدق جواب

گفت از مکر تو آگاهم من

گفتگوی تو نمی خواهم من

دیو چون گشت خجالت زده باز

داد راهب زپی او آواز

کای شده کجرویت عادت و خوی

پرسمت یک دو سخن راست بگوی

که درین دایره دیر شکست

کی بر این طایفه ات باشد دست

گفت آن روز که از ظلمت خشم

پرده شان بسته شود بر دل و چشم

دانش و بینششان کم گردد

پشت دینداریشان خم گردد

همچو گویی به کف نوزادان

یک به یک از زد و بردش شادان

پیش چوگان من افتند زبون

حالشان هر نفسی دیگرگون

بخش ۱۰۲ - مناجات در انتقال از حلم به بشر و طلاقت وجه

ای ز حکمت همه را پشت به کوه

نیست بی پشتی ازان هیچ گروه

کوه حلم تو صدا احسان است

جان مادر تن ازان رقصان است

زان نوا مست سماعیم همه

جسم و جان کرده وداعیم همه

در سماعند چو ما ملک و ملک

دور آن بیشتر از دور فلک

هر سماعی که نه جاویدانیست

نه سماع است که سرگردانیست

پاکه با هستی خود کوفتن است

فرق خود را به لگد کوفتن است

جامی از دست خود از دست شده ست

وز لگدکوب خودی پست شده ست

از لگدکوب خودش باز رهان

وز غم نیک و بدش باز رهان

گرچه خود را به یقین جلوه ده است

بر جبینش ز گمان صد گره است

پرده از چشم یقینش بگشای

گره دل ز جبینش بگشای

بخش ۱۰۳ - عقد سی و دوم در طلاقت وجه و مزاح که چین انقباض در جبین نینداختن است و به زبان انبساط سخنان شیرین پرداختن

ای تو را صورت چین نقش جبین

خوی ناخوب تو صورتگر چین

ابرویت راست به هر مو گرهی

هر گره بر رگ جان عقده نهی

لبت از نکته شیرین خاموش

چهره ات از ترشی سرکه فروش

چیست چندین ترشی روی تو را

چون نه صفرا شکند خوی تو را

نامده تیر بلایی سویت

چون سپر چیست پر از چین رویت

در دلت صد گره از نادانیست

شاهد آب گره پیشانیست

از ته جوی چو ناهموار است

بر رخ آن گره ناچار است

از زمین برنزند سر خاشاک

بیخ آن تا نبود در ته خاک

گر شود ساده دلی مهمانت

نخورد جز ترشی از خوانت

می گریزد ز تو طبع همه کس

نکند آرزوی سرکه مگس

از گره چهره پرآژنگ مکن

کار بر خسته دلان تنگ مکن

نیستی ابر ترش رویی چیست

چند خواهی به ترش رویی زیست

به که چون برق درخشان باشی

تا که باشی خوش و خندان باشی

در رخ تنگدلی خندیدن

بهتر از تنگ شکر بخشیدن

از شکر کام و دهان آساید

وز شکر خنده روان افزاید

پر گره رو چو شب از انجم چند

بی گره شو چو دم صبح و بخند

باغ خندان ز گل خندان است

خنده آیین خردمندان است

خنده هر چند که از جد دور است

جد پیوسته نه از مقدور است

دل شود رنجه ز جد شام و صباح

می کن اصلاح مزاجش به مزاح

جد بود پا به سفر فرسودن

هزل یک لحظه به راه آسودن

گر نه آسودگیت رنج زدای

شود از رنج در افتی از پای

لیک هزلی نه که از دود دروغ

برد از چهره جد تو فروغ

تخم کین در گل دل ها کارد

خوی خجلت ز جبین ها بارد

شو ز فیاض خرد تلقین جوی

راست گو لیک خوش و شیرین گوی

مغز بادام که گردد خورده

به که باشد به شکر پرورده

بخش ۱۰۴ - حکایت آن پیرزن که از حضرت رسالت صلی الله علیه و علی آله و سلم پرسید که پیر زنان به بهشت خواهند رسید

کرد آن زال کهنسال سؤال

از نبی کای شه فرخنده خصال

روز محشر که بهشت آرایند

رستگاران به بهشت آسایند

شود آن منزل عالی وطنان

راحت آباد چو من پیر زنان

گفت حاشا که چنان خوش وطنی

گردد آرامگه پیرزنی

گل آن باغ جوانان باشند

غنچه اش تنگ دهانان باشند

پیرزن چون ز نبی قصه شنید

ناله از سینه پر غصه کشید

از فغان زمزمه غم برداشت

وز مژه گریه ماتم برداشت

شد نبی مژده دهش چابک و جست

که نه گر کهنه عجوزان ز نخست

یک به یک دختر دوشیزه شوند

کی در آن روضه پاکیزه شوند

اول کار جوانی بخشند

آنگه آمال و امانی بخشند

بخش ۱۰۵ - مناجات در انتقال از طلاقت وجه به تودد و تالف

ای غمت شادی دولتمندان

لب امید به یادت خندان

باد یک شمه ز لطفت گفته

باغ را غنچه دل بشکفته

می گشایی به سر انگشت کرم

از جبین ها گره غصه و غم

بستن از توست و گشادن از تو

خاستن از تو فتادن از تو

تا در خلق نبندی بر ما

فتح بابی نپسندی بر ما

جامی اکنون ز خود و خلق نفور

خواهد از تو شرف فر حضور

تیز بین ساز بدانسان بصرش

که تو باشی همه جا در نظرش

هیچ چیزش ز تو مانع نشود

جز به دیدار تو قانع نشود

همه جا از همه رو در همه کس

جلوه نور تو را بیند و بس

نفرت او ز همه کم گردد

الفتش با همه محکم گردد

بخش ۱۰۶ - عقد سی و سوم در تودد و تالف که به شفقت و محبت با خلق خدای آمیختن است و از لوازم آمیزش ایشان نگریختن

ای ز خود ناشده یک لحظه خلاص

هر دم از عام مجو خلوت خاص

چو الف از همه کس فرد مشو

حکم «المؤمن آلف » بشنو

میل وصلت ز الف کم باشد

جز به حرفی که مقدم باشد

هر چه در مرتبه از وی پست است

در وصلت به رخ وی بسته ست

گر نیی همچو الف بند به هیچ

از سبق یافتگان پای مپیچ

لیک از آنان که به پستیت کشند

به ره طبع پرستیت کشند

به سر کنگر همت سرکش

دامن وصلت از ایشان درکش

عزلت از غیر خوش آید نه ز یار

دامن صحبت یاران مگذار

یار از یار کند کسب کمال

یار از یار برد جاه و جلال

یار با یار به هم جان و تنند

سخت پیوند چو روح و بدنند

تن ز جان زندگی آموز بود

جان به تن بندگی اندوز بود

تن بی جان چه بود مرداری

جان بی تن که بود بیکاری

سنگ از پرتو خود گیرد تاب

گردد از صحبت گل آب گلاب

چون صبا بر گل و ریحان گذرد

بر سرت غالیه افشان گذرد

ور گذر سوی خس و خار کند

چشمت از زخم خس افگار کند

چون زنی در کمر صحبت دست

با حریفان کنی آهنگ نشست

با بزرگان به ادب کن پیوند

نیک و بدهر چه ببینی بپسند

بد ازیشان به نکویی بردار

خود ازیشان همه نیک آید کار

نطق ایشان ز مقامات وصول

وز تو ایمان و تلقی به قبول

با رفیقان به مروت می باش

تخم ایثار و فتوت می پاش

عیبشان چون فتد از پرده بدر

دار پوشیده ازان عیب نظر

با فرودان شفقت ورزی کن

یافتی مرز، کیا مرزی کن

در خطاشان به نصیحت پیش آی

ره بر ایشان به نصیحت بگشای

گر تو را صحبت نیکان باید

جز به نیکی ره آن نگشاید

نیک شو تا که به نیکان برسی

کس نیکان شوی از نیک کسی

ای بسا بد که ز یک خوی نکو

با نکوکار شود همزانو

بخش ۱۰۷ - حکایت آن زاغ و کبوتر که به مناسبت لنگی همپای یکدیگر شده بودند

عارفی طوف کنان رفت به باغ

دید در باغ حمامی با زاغ

با هم از حکم دو جنسی رسته

چون دو همنجس به هم پیوسته

عارف آن حال عجب را چون دید

به تعجب سر انگشت گزید

که دو ناجنس به هم چون گستاخ

میوه چین آمده اند از یک شاخ

ناگهان دید که از شاخ بلند

برگشادند سوی خاک نژند

آب جویان به تک و پوی شدند

لنگ لنگان به لب جوی شدند

دید کانبازیشان در لنگی

می دهد خاصیت یکرنگی

زاغرا ور نه چه نسبت به حمام

که گزینند به یک شاخ مقام

بس دو خویش به نسب همخانه

که نشینند ز هم بیگانه

آشنایی نه به قرب نسب است

قرب ارباب ادب از ادب است

بخش ۱۰۸ - مناجات در تقریب سماع

ای دل و دیده صاحبنظران

از خیالت به جمال دگران

روی در روی تو باشد همه را

چشم دل سوی تو باشد همه را

همه جا پرتو رویت نگرند

پا ز سر کرده به سویت گذرند

به هوای تو نشینند به هم

به تمنای تو بینند به هم

هر نوایی که به جایی شنوند

که ازان بوی وفایی شنوند

پای تا سر همگی گوش شوند

با غمت دست در آغوش شوند

آستین بر سر جان افشانند

دامن از میل جهان افشانند

بنده جامی نه ازان انجمن است

لیک در دامنشان دستزن است

مگسل دست وی از دامنشان

خوشه چینی دهش از خرمنشان

از نم زرق و ریا پاکش کن

در ره صدق و صفا خاکش کن

بخش ۱۰۹ - عقد سی و چهارم در سماع که از خود گذشتن است و آستین بر خلق افشاندن نه گرد خود گشتن و از خدای بازماندن

ای درین خوابگه بی خبران

بی خبر خفته چو کوران و کران

سر برآور که درین پرده سرای

می رسد بانگ سرود از همه جای

بلبل از منبر گل نغمه نواز

قمری از سرو سهی زمزمه ساز

فاخته چنبر دف کرده ز طوق

از نوا گشته جلاجل زن شوق

لحن قوال شده صومعه گیر

نه مرید از دم او جسته نه پیر

مطرب از مصطبه دردکشان

داده از منزل مقصود نشان

باد نی بر دل مستان صبوح

فتح کرده همه ابواب فتوح

عود خاموش ز یک مالش گوش

کودک آساست برآورده خروش

چنگ با عقل ره جنگ زده

راه صد دل به یک آهنگ زده

تایب کاسته شکسته ز شراب

به یکی کاسه شده مست رباب

پیر راهب شده ناقوس زنان

نوبتی مقرعه بر کوس زنان

بانگ برداشته مرغ سحری

کرده بر خفته دلان پرده دری

مؤذن از راحت شب دل کنده

کرده صد مرده به یا حی زنده

چرخ در گرد ازین بانگ و نوا

کوه در رقص ازین صوت و صدا

هرگز از جای نمی خیزی تو

الله الله چه گران چیزی تو

هیچ دانی چه گران باشد فیل

پشتش از پشته ارزیز ثقیل

زیر آن بار گران جان داده

پشته بر پشت ز پای افتاده

گر بسنجد خردش با تو به هم

یابدش از پشه بسیاری کم

ساعتی ترک گران جانی کن

شوق را سلسله جنبانی کن

بگسل از پای خود این لنگر گل

گام زن شو به سوی کشور دل

آستین بر سر عالم افشان

دامن از طینت آدم افشان

سنگ بر شیشه ناموس انداز

چاک در خرقه سالوس انداز

هر چه بند است بکش از وی پای

هر چه حشو است تهی کن زان جای

نغمه جان شنو از چنگ سماع

بجه از جسم به آهنگ سماع

همه ذرات جهان در رقصند

رو نهاده به کمال از نقصند

تو هم از نقص قدم نه به کمال

دامن افشان ز سر جاه و جلال

زین سرودند بهایم هایم

تو ازین گونه غنایم نایم

خواب بگذار که بی خوابی به

دیده را سرمه بیخوابی ده

حیف باشد که به آن جثه شتر

باشد از لذت این زمزمه پر

تو بدین دبدبه انسانی

زان صدا چون دبه خالی مانی

بخش ۱۱۰ - حکایت صوفی و اعرابی که غلام وی به حسن حدی شتران وی را هلاک کرده بود

صوفیی راه یقین می پیمود

پا به میدان توکل می سود

روز در بادیه می برد به شب

یک شبی زنده ای از حی عرب

آمدش در ره آن بادیه پیش

ساختش شمع سیه خانه خویش

کرد در ساحت آن خانه نگاه

دید شبرنگ غلامی چون ماه

در غل و بند ز گردن تا پای

قدرتش نی که بجنبد از جای

بر زمین روی تواضع مالید

پیش مهمان به تضرع نالید

که بود خواجه من اهل کرم

نزند جز به ره لطف قدم

نشود سد روش احسان را

نکند رد سخن مهمان را

خواه ازو عفو گنهکاری من

رحم بر عجز و گرفتاری من

خواجه چون روی به مهمان آورد

وز پی طعمه او خوان آورد

گفت انگشت به خوانت ننهم

تا نبخشی گنه این سیهم

خواجه گفتا گنهش بخشیدم

لیک بشنو که چه از وی دیدم

شتران بود مرا جمله نجیب

در هنر نادر و در شکل عجیب

کوه کوهان همه و دشت نورد

پشته پشتان همه و صحرا گرد

کرگدن وار بسی نیرومند

فیل کردار تنومند و بلند

سخت رفتارتر از صرصر باد

چون ارم پیکرشان ذات عماد

از سفر واسطه روزی من

وز جرس نوبت فیروزی من

در سه روزه ره این سر منزل

کردشان بار گران مستعجل

وز حدی صوت طرب زای کشید

تا به یک روز بدین جای رسید

بارشان چون بگشادند ز هم

برگرفتند همه راه عدم

نیست اکنون که دل از غصه پرم

جز به صحرای عدم یک شترم

گفت صوفی به خداوند غلام

کای به دلجویی من کرده قیام

هستم از وصف خوش آوازی او

آرزومند حدی سازی او

خواجه گفتش که حدی کن آغاز

داد قانون حدی سازی ساز

بود صوفی به ادب بنشسته

شتری در نظر او بسته

صوفی از ذوق گریبان زد چاک

وز جهان بی خبر افتاد به خاک

وان شتر کرد رسن را پاره

روی در بادیه گشت آواره

بخش ۱۱۱ - مناجات در تقریب نصایح انگیختن

ای ز تو ملک و ملک رفته ز دست

شتران فلک از ذوق تو مست

بیم آنست که این هفت و چهار

بگسلانند ز مهر تو مهار

در بیابان غمت روی نهند

جان شیرین به تک و پوی دهند

ای خوش آن رهرو از خود رسته

رقص دایم ز تو در پیوسته

زیر پایش چو کند پای ز سر

نشتر خار بود سبزه تر

خارج از دایره صلح و نزاع

کرده سر پی سپر راه سماع

ساز خاک قدمش جامی را

ببر از وی به دمش خامی را

جرعه جام فنایش بچشان

بر سر خوان وفایش بنشان

قید تقلید ز جانش بگشای

رشح حکمت ز زبانش بگشای

به نصیحت نفسش دار روان

باز کن گوش نصیحت شنوان

بخش ۱۱۲ - عقد سی و پنجم در دولتخواهی سلاطین که عدل ایشان سرمایه آبادانی است و ظلم ایشان پیرایه ویرانی

ای بلند از قدمت پایه تخت

تاج را گوهر تو مایه بخت

کرده از صبح ازل همرهیت

سایه وش دولت ظل اللهیت

منصب خسرویت داده خدای

کاوری قاعده عدل بجای

عرش را قائمه این قاعده است

شرع را فایده زین مائده است

شه که از عدل نه فرخنده پی است

خسروی واسطه خسر وی است

نامه جاه فنا انجام است

آنچه جاوید بماند نام است

جم ازین بزم شد و جام نماند

وز جم و جام بجز نام نماند

بد که بشکست ز مردن گهرش

نام بد هست شکست دگرش

نیک اگرچه ز فنا گشته گم است

نام نیکوش بقای دوم است

رشته عمر سراسر پیچ است

با درازی چو شد آخر هیچ است

زیر این دایره دیر مدار

مدت نوع شد افزون ز هزار

لیکن امروز هزاران سال است

که جدا مانده ازان اقبال است

گنج شاهی که خدا داد تو را

قیمت ملک بقا داد تو را

عدل یک ساعته ات را به قیاس

شصت ساله عمل خیر شناس

خود ده انصاف که این پایه که راست

بهر سود ابد این مایه که راست

گر بدین مایه زیانکار شوی

وای آن روز که هشیار شوی

روی در صحبت دینداران دار

که خراب است ز بی دینان کار

سفلگانی که سرافراخته اند

بهر دنیای تو دین باخته اند

جاهلانند همه جاه طلب

خویشتن را علما کرده لقب

چشمه هایند درین تیره مغاک

گشته از جیفه دنیا ناپاک

جستن پاکی ازین قوم خطاست

ز آب ناپاک طهارت نه رواست

بیخ ظلم از دل خود پاک بکن

شاخ ظالم به سیاست بشکن

بلکه آن بیخ چو برکنده شود

شاخ ناچار سرافکنده شود

تیشه بر بیخ چو رانی گستاخ

تازه بر جای کجا ماند شاخ

حیف باشد که در آن روز گران

از تو پرسند گناه دگران

تیغ بر کس مکش از کینه وری

به که باشد دلت از کینه بری

خشم و کین چشم خرد را رمد است

نارمنده ز رمد بی خرد است

چون کشد آتش خشم تو علم

آب عفوش بزن از بحر کرم

تا نسوزی گهی از دشمن خویش

مشو آتش فکن خرمن خویش

خشم کز غیرت دین شعله کش است

روشنی جستن ازان شعله خوش است

گرچه در چشم خسان شعله نماست

بر لب خضروشان آب بقاست

مکن اندر کشش خلق شتاب

که تأنیست درین کار صواب

هر که شد سر به زمین افکنده

نشود جز به قیامت زنده

وان که زنده ست خود از خوی درشت

هر گهش خواهی بتوانی کشت

گوی با داد طلب نرم نه تیز

عاجزان را نبود تاب ستیز

نرم باران به زراعت دهد آب

چون رسد سیل شود کشت خراب

گر ستمدیده ای از کشور تو

دادخواهان برسد بر در تو

با تو مظلومی خود عرض کند

بر تو فریادرسی فرض کند

بین که آن ظلم ز ظالم به مثل

گر رود با تو چه آری به عمل

سختی روز جزا آسان کن

از برای دگران هم آن کن

با اسیران به محنت شده بند

آنچه با خود نپسندی مپسند

گوش بر قصه محتاجان دار

کار حاجت طلبان زود گزار

تا بود حاجت حاجتمندان

نیست خوش طاعت دیگر چندان

همچو طاووس خودآرای مباش

در خودآرایی خودرای مباش

افسر فرق تو بس عز سجود

زیور دست تو زر بخشی و جود

بر میانت کمر طاعت بس

بند کم شو به کمربندی کس

کله از عدل و قبا پوش ز داد

بر تو این نکته فراموش مباد

زانکه آبادی ملک از عدل است

وز غم آزادی ملک از عدل است

تا رعیت ز ملک شد نشد

ملک از سعی وی آباد نشد

بخش ۱۱۳ - حکایت معموری مملکت نوشیروان که جغد از بی خرابگی خراب بود و ویرانه چون گنج نایاب

عدل نوشیروان چو یافت کمال

ملکش از ماشطه عدل جمال

خواست تفتیش غم و شادی ملک

به خبرگیری از آبادی ملک

خویش را شهره به بیماری ساخت

وانگه آواز به هر شهر انداخت

کاورندش سوی داروخانه

کهنه خشتی ز یکی ویرانه

کان حکیمان که ز کار آگاهند

بهر درمان وی این می خواهند

کرد خلقی ز خرد یافته بهر

خشت جو ده به ده و شهر به شهر

هیچ جا یافت نشد ویرانی

کهنه کاخی و خراب ایوانی

تا به جان داری آن پاک سرشت

به کف آرند یکی قالب خشت

بازگشتند همه دست تهی

شاه را در صدد عرضه دهی

که ز معماری عدلت به جهان

نیست ویرانه نه پیدا نه نهان

خشت بر خشت زمین معمور است

از وی آثار خرابی دور است

جغد در کشور تو هست به رنج

که خرابی شده نایاب چو گنج

شه چو دستور عمارت بشنید

رخت نعمت به در شکر کشید

گفت المنت لله که خدای

شد سوی عدل مرا راهنمای

ساخت آباد به من عالم را

وز غم آزاد بنی آدم را

قالب من نه خلل آیین بود

قصد من از طلب خشت این بود

ورنه هرگز نکند هیچ استاد

خانه تن به گل و خشت آباد

بخش ۱۱۴ - مناجات در انتقال از دولتخواهی ارباب سلطنت به نیکخواهی ارکان دولت

ای ز عدل تو سماوات به پای

نور عدلت ز زمین ظلم زدای

عدل شاهان که به هر خیر و شریست

از جهانداری عدلت اثریست

نام تو عدل بود کار تو عدل

آشکارا شده آثار تو عدل

ظلم هایی که به عالم پیداست

همه عدل است ولی ظلم نماست

همه از توست بلی کی شاید

کز تو کاری که نه عدل است آید

نسبت ظلم به تو نیست ادب

ظلمت ماش دهد ظلم لقب

جام عدلی به سر جامی ریز

کش ز مستی نکند ظلم انگیز

معتدل ساز ازان جام او را

به ز آغاز کن انجام او را

از همه ظلم رهایی بخشش

دولت عدل نمایی بخشش

تا به هر سفله که ظلم اندوزد

رستن از ظلمت ظلم آموزد

بخش ۱۱۵ - عقد سی و ششم در نیکخواهی ارکان دولت که در میان پادشاه و رعایا رابطه اند و در وصول آثار عدل و ظلم واسطه

ای می قرب شهت برده ز دست

زین قرابه نشده کس چو تو مست

زود باشد که دهد خونابه

ساقی دورت ازین قرابه

حق این قرب به شکر آر بجای

قرب حق بر سر این قرب فزای

چیست شکر این کرم و لطف شگرف

در رضاجویی حق کردن صرف

شاه اگر خنجر خونریز شود

بهر آزار کسان تیز شود

سخت رویی چو سپر پیش آری

زخم بر بی گنهش نگذاری

وگر او برق فروزان گردد

وز غضب آتش سوزان گردد

ناید از تو که ازو تاب زنی

بلکه بر آتش او آب زنی

اهل حاجت چو در جود زنند

دم ز اندیشه مقصود زنند

اگر او راه خساست سپرد

بخل را عقل و کیاست شمرد

تو سوی جود کنی رهبریش

رو به احسان و عطا آوریش

وگر او پشت به انصاف کند

در عطا و کرم اسراف کند

تو در اصلاح تک و پوی کنی

به طریق وسطش روی کنی

وگر او راه طبیعت گیرد

ترک قانون شریعت گیرد

باز داری ز طبیعت رویش

هادی راه شریعت شویش

وگر او زاجر ظالم نشود

باعث رد مظالم نشود

تو بر آن زجر کنی انگیزش

سازی از بهر مظالم تیزش

این بود رسم و ره آگاهی

شاه را صورت دولتخواهی

نه که در نیک و بدش یار شوی

در شر و شور مددگار شوی

هر چه خواهد دل او آن خواهی

عالمی را ز ستم جان کاهی

ظلم را قاعده شوم نهی

بار بر گردن مظلوم نهی

دین فروشی و دیانت دانی

کفر ورزی و کفایت دانی

کافیی آری و این پنهان نیست

کز کفایت ده تو گشته دویست

تخم شیرین نکنی در شوره

رونق دین شکنی از توره

خوان صد مظلمه آری سویش

تا شکم پر کنی از پهلویش

همچو روبه که ز کوته نظری

از چراگاه به صد حیله گری

گاو را در نظر شیر برد

تا ز پس مانده او سیر خورد

دین خود جمله به دنیا دادی

طرفه کز دنیا هم ناشادی

می سزد گر نهدت طبع کرام

خسر الدنیا و الآخره نام

پیش ازین نیز سلاطین بودند

که همه صاحب تمکین بودند

بودشان کارگزاران در پیش

همه پاکیزه دل و نیک اندیش

دنیی خود تبع دین کرده

رسم دین پروری آیین کرده

برگرفته ز میان بهره خویش

کرده مرآت صفا چهره خویش

گشته از عاقبت کار آگاه

غم خور خلق و نصیحتگر شاه

چون یکی نکته به شاهی گفته

شاه ازان نکته چو گل بشکفتی

دل ز آلایش غفلت شستی

زان قبل نکته دیگر جستی

بخش ۱۱۶ - حکایت نصیحت قبول کردن عمر عبدالعزیز از غلام خود که خازن بیت المال بود

عمر ثانی آن همچو نخست

کرده در دین سبق عدل درست

داشت در ستر حرم فرزندان

چون پدر جمله سعادتمندان

عید شد پیش پدر جمع شدند

همه پروانه آن شمع شدند

اشک از دیده فشاندند چو شمع

کای پریشانی عالم به تو جمع

با تن عور چو شمعیم همه

بهر جامه شده جمعیم همه

نیست از اطلس اکسون سخنی

همچو فانوس کم از پیرهنی

تا به کی سرزنش دایه کشیم

سردی طعنه همسایه کشیم

چون عمر گریه فرزندان دید

بار غم بر دلشان نپسندید

بنده ای داشت عجب فرخ فال

کار او خازنی بیت المال

گفتش آور بدر از مخزن خویش

خرج یک ماهه من بی کم و بیش

کار این چند جگرگوشه بساز

خرجی من به دگر ماه انداز

بنده گفتا که تویی ای خواجه

بر سر دفتر دین دیباچه

می ندانم که تو را ضامن کیست

که یکی هفته دگر خواهی زیست

چون خوری مال مسلمانان را

گر بمیری که دهد تاوان را

عمر آن نکته نیکو چو شنفت

آفرین کرد و به فرزندان گفت

روی در زاویه درد کنید

وین هوس بر دل خود سرد کنید

زانکه بی خون جگر پالودن

نیست امکان به بهشت آسودن

بخش ۱۱۷ - مناجات در انتقال از ارکان دولت به رعایا

ای به راه طلبت سعی کسی

خالی از ترک هوس ها هوسی

آه ازین هیچ کسی ها که ز ماست

بهر این بوالهوسی ها که ز ماست

جان درین هیچ کسی چند کنیم

در هر بوالهوسی چند زنیم

نیست در هیچ هوس بوی بهی

دل ما را ز هوس ساز تهی

بلکه آن را به هوا ساز بدل

به هوایی که بود عشق ازل

نه هوایی که بود میل به مال

یا به نیل شرف جاه و جلال

عمر جامی که متاعیست شگرف

در هواها و هوس ها شده صرف

گر ازان عاریه چیزی مانده ست

یا ازان گنج پشیزی مانده ست

قوتش ده که هوای تو کند

صرف آن بهر رضای تو کند

از رضایت چو بباید نظری

برساند به کسان زان اثری

بخش ۱۱۸ - عقد سی و هفتم در دلالت رعایا چه غایب و چه حاضر به حق شناسی و شکرگزاری سلاطین چه عادل و چه جابر

ای درین تنگ فضا گشته اسیر

زیر تیغ و قلم شاه و وزیر

گه ز تیغ ستمی همچو قلم

فرق سر شق شده رنج و الم

گه به زخم قلمی همچون تیغ

غرق خون مانده افسوس و دریغ

جگری گیر به دندان دو سه روز

بنشین خرم و خندان دو سه روز

پرده تنگدلی ساز مکن

داستان گله آغاز مکن

همچو زخم از اثر تیغ بخند

لوح سان نقش قلم را بپسند

نفع شه بیش بود از ضررش

خیر او نیز هم افزون ز شرش

شکر نفعش چو نگفتی هرگز

چون گل از وی نشکفتی هرگز

این همه از ضرر او گله چیست

خیر بین شو ز شر او گله چیست

گنج بی رنج ندیده ست کسی

گل بی خار نچیده ست کسی

گر نه شه داور عالم بودی

کار عالم همه در هم بودی

گر شبان پاس ندارد رمه را

گرگ از پای درآرد همه را

باغبان گر نزند بانگ به باغ

قرص انجیر شود نان کلاغ

تیغ او گر به میان سد نشود

کید یأجوج فتن رد نشد

رمح او شاخ سعادت ثمر است

که ازو کام امل میوه خور است

خود او بیضه سیمرغ ظفر

طایر دولت از آنجا زده پر

بر تن او زره پر خم و تاب

چشمه ساری خوی مردیش زهاب

تیر او مرغ پران سوی به سو

نامه مرگ بر جان عدو

بر کمانش که ز هر گوشه زه است

زو به صید ظفرت توشه ده است

افسرش کنگره دولت توست

کمرش بسته پی خدمت توست

قهر او گر نشود شحنه شهر

شهد در کام کسان گردد زهر

خلق او گر نشود لطف طلسم

بگسلد رابطه روح ز جسم

در حضر روشنی جاهت ازوست

در سفر ایمنی راهت ازوست

سوی تو ظلمی ازو گر ره کرد

دست ظلم دگران کوته کرد

تخم روزیت که دهقان کارد

مکنت از بازوی سلطان دارد

تاجران رخت که از راه آرند

سوی شهر از مدد شاه آرند

پاسبان شبت از دزد ویست

جارس روز تو بی مزد ویست

خویش و بیگانه ازو قافله شو

راه و بیراهه ازو قافله رو

سنت و شرع ازو پشت قوی

شرع دان زو بلدی و بدوی

مسجد و منبر ازو معمور است

دین و دولت ز خرابی دور است

این همه کارگر و کارگری

نیست جز بهر تو چون در نگری

قدر هر یک که شمردم بشناس

پیشه کن قاعده شکر و سپاس

از برای تو یکی کارگزار

کز پی مزد کند این همه کار

گر دو صد گنج گهر افشانی

مزد یک روزه ادا نتوانی

نیست یک نقد که گیرد ز تو شاه

مزد یک کاربر کار آگاه

این همه ناله و فریاد که چه

این همه طعنه بیداد که چه

گرچه پیش تو بود ظلم نمای

شاید آن عدل بود پیش خدای

ای بسا عدل که دارای جهان

کرده در صورت ظلم است نهان

بخش ۱۱۹ - حکایت مناجات موسی علیه السلام که دیده یقین وی بگشایند و عدل در صورت ظلم را به وی نمایند

گفت روزی به مناجات کلیم

کای جهاندار خداوند حکیم

بر دلم روزن حکمت بگشای

عدل در صورت ظلمم بنمای

گفت تا نور یقینت نبود

طاقت دین اینت نبود

گفت یارب بده آن نور مرا

وافکن از ضعف یقین دور مرا

گفت نزدیک فلان چشمه نشین

می نگر قدرت ما را ز کمین

موسی آنجا شد و پنهان بنشست

منتظر پای به دامان بنشست

دید کز راه سواری برسید

چون خضر رخت به سرچشمه کشید

جامه کند از تن و زد غوطه در آب

تن فرو شست و بر آمد به شتاب

جامه پوشید و ز زین خانه گرفت

ره سوی منظر و کاشانه گرفت

بر زمین ماند ازو کیسه زر

از دل سفله ز دنیا پرتر

پس ازو کودکی آمد از راه

جانب کیسه اش افتاد نگاه

از چپ و راست کسی را چو ندید

کیسه بربود و سوی خانه دوید

بعد ازان دید که نابینایی

راه چشمه به عصا پیمایی

آمد و ساخت وضویی به نیاز

بست بر یک طرف احرام نماز

ناگه آن کیسه فرامش کرده

خیرباد خرد و هش کرده

آمد و کیسه به جا باز نیافت

بهر پرسش به سوی کور شتافت

کور با وی سخنی گفت درشت

زد بر او قهرکنان تیغی و کشت

موسی آن صورت هایل چو بدید

گفت کای تختگهت عرش مجید

آن یکی کیسه پر زر برده

وین دگر ضربت خنجر خورده

کیسه آن برده بر این زخم چراست

پیش شرع و خرد این حکم خطاست

آمدش وحی که ای نکته شناس

کار ما راست نیاید به قیاس

داشت آن کودک نورس پدری

مزد را بهر کسان کارگری

در عمارتگری مرد سوار

کرد یکچند به مزدوری کار

مزد نگرفته بیفتاد و بمرد

مزد وی بود در آن کیسه که برد

کور مقتول ازین کوری پیش

ریخت خون پدر قاتل خویش

کشتش امروز پسر بهر قصاص

وز پدر روز جزا داد خلاص

بخش ۱۲۰ - مناجات در انتقال از نصیحت رعایا به وصیت فرزند

ای ز تو اهل نظر تیز بصر

کارت از قاعده عدل بدر

غایت کار تو نتوان دانست

کنه اسرار تو نتوان دانست

بس که پختیم درین نکته هوس

اینقدر شد ز تو دانسته و بس

کانچه آید ز درت در همه باب

عین حکمت بود و محض صواب

وجه آن لیک معین نشود

جز به تعیین تو روشن نشود

پایه تیره دلان پست ز توست

هر کجا روشنیی هست ز توست

روشنی بخش دل جامی را

گل نشان آب و گل جامی را

زان دلش شمع منور گردان

زین دمش غالیه پرور گردان

تا ازان نور هدایت ریزد

یا ازین عطر عنایت بیزد

بر حریفان پسندیده خویش

خاصه بر مردمک دیده خویش

بخش ۱۲۱ - عقد سی و هشتم در وصیت فرزند ارجمند ضیاء الدین یوسف حفظه الله عما یوجب التحسر و التأسف

ای نهال چمن جان و دلم

غنچه باغچه آب و گلم

قرة العینی و چشمم به تو تیز

چرخ را کند کن چشم ستیز

قوة الظهری و پشتم به تو راست

بختم از پشتی تو بی کم و کاست

یوسفی آمده از مصر وفا

لقبت بر سر دین تاج ضیا

سال تو پنج و درین دیر سپنج

از دو پنجاه فزون باد این پنج

زین دو پنجاه تو را هر پنجی

در هنر پنجه گشا بر گنجی

در هنر کوش که زر چیزی نیست

گنج زر پیش هنر چیزی نیست

هنری نی که دهد گنج زرت

هنری از دل و جان رنجبرت

وان هنر نیست نصیب همه کس

بهره زنده دلان آمد و بس

چون کنی در هنر آموزی روی

دلی از خوان ادب روزی جوی

فال فرخندگی از مصحف گیر

مصحفی نورفشان بر کف گیر

جوی ادیبی به قرائت کامل

لفظش از حسن ادا راحت دل

وحی را کان به تو واصل شده است

زو چنان گیر که نازل شده است

زان زلالت چو زبان تر گردد

یادگیر آنچه میسر گردد

بعد ازان پشت به عادات و رسوم

روی جهد آر به تحصیل علوم

حفظ کن مختصری در هر فن

گیر خوشبو گلی از هر گلشن

هر سبق را که نهی پیش نظر

تا ندانی ز سر آن مگذر

علم دارد طرق گوناگون

مرو از حد ضرورت بیرون

عمر کم فضل و ادب بسیار است

کسب آن کن که تو را ناچار است

در ره عشق به میزان قبول

هست ادب بی ادبی فضل فضول

پا منه جز به در استادی

از کدورات جهان آزادی

مخبر و محضر او هر دو نکو

بهتر از مخبر او محضر او

سخنش مایه ادراک شود

خلقت از صحبت او پاک شود

نه سفیهی لقبش گشته فقیه

مخبر و محضر او هر دو کریه

نفس ازو میل به جاه آموزد

طبع ازو خوی تباه اندوزد

ور کنی روی سرت خطه خط

بایدت در ره آن سیر وسط

خط که از شایبه حسن تهیست

بهره کاغذ ازو رو سیهیست

خط چنان به ز قلم راننده

که بیاساید ازو خواننده

در کف نغز خط خوب رقم

رزق را طرفه کلیدیست قلم

لیک چندان چو قلم رنج مبر

کت بجز خط نبود هیچ هنر

می نگویم سخن شعر و فنش

که خمش باد زبان از سخنش

گر شود بحر مکن لب تر ازو

ور شود کان مطلب گوهر ازو

کیسه خالی کن هر پر هنر است

میل کوری کش هر دیده ور است

رقم دل مکن این هندسه را

ره به خاطر مده این وسوسه را

دل که باشد حرم خاص خدای

حیف باشد که شود وسوسه جای

در جوانی کم بی دردی گیر

راه مردی و جوانمردی گیر

ره که باید به جوانی سپری

گر به پیری فکنی رنج بری

نیست کار تو بجز بازپسی

چون به سر منزل پیری برسی

به ره خدمت درویشان پوی

کحل بینش ز در ایشان جوی

چون تو را بخت رساند به کسی

که تو را از تو رهاند نفسی

دست در دامنش آویز و بکش

دامن از صحبت هر ناخوش و خوش

ور نه در کسوت یکتایی باش

ساکن کلبه تنهایی باش

رخت آن کلبه کن از ترس خدای

بنشین امن ز ترس دو سرای

بند بر خلق در گفت و شنود

قایل و سامع خود هم خود شو

بخش ۱۲۲ - حکایت امیرالمؤمنین حسن رضی الله عنه با آن جوان منزوی

حسن آن سبط نبی سر ولی

طلعتش مطلع انوار جلی

رفت در خانه آن تازه جوان

در ره اهل دل از گرم روان

دید بر خلق خدا در بسته

وز همه خلق جدا بنشسته

گفت کام تو ز یکتایی چیست

مونس جانت به تنهایی کیست

گفت آن کس که مقیم دلم اوست

تخم دل کشته در آب و گلم اوست

من و اوییم درین تنهایی

نیست کس را به میان گنجایی

باز گفتا که درین کاشانه

مر تو را چیست متاع خانه

گفت چیزی که درین خانه مراست

ترسکاری دل از قهر خداست

گرد این خانه چو در می نگرم

غیر ازین نیست متاع دگرم

باز گفتا که دهد دور و دراز

مجلس خوش حسن بصری ساز

وعظ او پرده غفلت بدرد

کاهلی را ز جبلت ببرد

چون سوی مجلس او می نروی

تا ازو نکته حکمت شنوی

گفت ناید بجز از بی خبران

حق پرستی به حدیث دگران

ای بد آن بنده که در راه خدای

پند ناصح دهدش قوت پای

من به بیداری خود در کارم

گو مکن مرغ سحر بیدارم

بخش ۱۲۳ - مناجات در انتقال از وصیت فرزند به نصیحت نفس خود

ای مراد دل تنها شدگان

مونس وحدت یکتا شدگان

مایه صحبت تو تنهایی

سایه وحدت تو یکتایی

فرخ آن کس که به تنهایی ساخت

رخش در عالم یکتایی تاخت

دیده را کحل شهود تو کشید

چون تو را دید دگر هیچ ندید

جز تو مقصود نداند کس را

بلکه موجود نخواند کس را

گر بخواهد ز درت خواهد و بس

ور بکاهد ز غمت کاهد و بس

از وصال تو بود بالش او

وز فراق تو سزد نالش او

حال جامیت نکو معلوم است

زانچه شد گفته عجب محروم است

بگشا چشم عنایت سویش

وز همه خلق بگردان رویش

تا به محرومی خود پردازد

به نصیحتگری خود سازد

بخش ۱۲۴ - عقد سی و نهم در نصیحت نفس خود که از همه گرفتارتر است و به نصیحت سزاوارتر

جامی این پرده سرایی تا چند

چون جرس هرزه درایی تا چند

چند بیهوده کنی خوش نفسی

هیچ نگرفت دلت زین جرسی

ساز بشکست چه افغان است این

تار بگسست چه دستان است این

نامه عمر به توقیع رسید

نظم احوال به تقطیع کشید

تنگ شد قافیه عمر شریف

دمبدم می شودش مرگ ردیف

سر به جیبی همه شب قافیه جوی

تنت از معنی باریک چو موی

گه شوی سوی مقاصد قاصد

باشی آن را به قصاید صاید

مدح ارباب مناصب گویی

فتح ابواب مطالب جویی

گه پی ساده دلی سازی جا

بر سر لوح بیان حرف هجا

گه کنی میل غزل پردازی

عشق با طرفه غزالان بازی

گه پی مثنوی آری زیور

بر یکی وزن هزاران گوهر

گه ز ترجیع شوی بندگشای

عقل و دین را فکنی بند به پای

گاهی از بهر دلر غمخواره

سازی از نظم رباعی چاره

گاه با هم دهی از طبع بلند

قطعه قطعه ز جواهر پیوند

گه به یک بیت ز غم فرد شوی

مرهم سینه پر درد شوی

گه کنی گم به معما نامی

خواهی از گمشده نامی کامی

گاهی از مرثیه ماتم داری

وز مژه خون دمادم باری

که فلان میر و فلان شاه بمرد

ملک و میراث به بدخواه سپرد

به که داری چو نهایت نگران

ماتم خویش به مرگ دگران

بین که چون سهم اجل را قوسی

کرد گردون ز پی فردوسی

با دل شق شده چون خامه خویش

ماند سر زیر ز شهنامه خویش

ناظم گنجه نظامی که به رنج

عدد گنج رسانید به پنج

روز آخر که ازین مجلس رفت

گنج ها داده ز کف مفلس رفت

گرچه می‌رفت به سحر افشانی

بر فلک دبدبه خاقانی

گشت پامال حوادث دبه اش

بی صدا شد چو دبه دبدبه اش

انوری کو و دل انور او

حکمت شعر خردپرور او

کو ظهیر آن که چو خضر آب حیات

کلک او داشت روان در ظلمات

هر کمالی که سپاهانی داشت

که به کف تیغ سخنرانی داشت

شد ازین دایره دیر مسیر

آخرالامر همه نقص پذیر

گرد حرفی که رقم زد سعدی

بر رخ شاهد معنی جعدی

صرصر قهر چو شد حادثه زای

آمد آن جعد معنبر در پای

حافظ از نظم بلند آوازه

کرد آیین سخن را تازه

لیک روز و شبش از بیشه کمند

زان بلندی سوی پستی افکند

پخت از دور مه و گردش سال

میوه باغ خجندی به کمال

لیک باد اجل آن میوه پاک

ریخت در خطه تبریز به خاک

آن دو طوطی که به نوخیزیشان

بود در هند شکرریزیشان

عاقبت سخره افلاک شدند

خامشان قفس خاک شدند

گام بگشا که شگرفان رفتند

یک به یک نادره حرفان رفتند

زود برگرد چو برخواهی گشت

زین تبه حرف که فرصت بگذشت

کیست کز باغ سخنرانی رفت

که نه با داغ پشیمانی رفت

بخش ۱۲۵ - حکایت حکیم سنایی رحمه الله که در وقت وفات این بیت می خواند

بازگشتم از سخن زیرا که نیست

در سخن معنی و در معنی سخن

چون سنایی شه اقلیم سخن

راقم تخته تعلیم سخن

خواست گردون که فرو شوید پاک

رقم هستیش از تخته خاک

بر سر بستر کین افکندش

همچو سایه به زمین افکندش

لب هنوزش ز سخن نابسته

داشت با خود سخنی آهسته

همدمی بر دهنش گوش نهاد

به حدیثش نظر هوش گشاد

آنچه از عالم دل تلقین داشت

بیتکی بود که مضمون این داشت

که بر اطوار سخن بگذشتم

لیک حالی ز همه برگشتم

بر دلم نیست ز هر بیش و کمی

به جز از حرف ندامت رقمی

زانکه دور است درین دیر کهن

سخن از معنی و معنی ز سخن

سخن آنجا که شود دام نمای

صید معنی نشود کام گشای

معنی آنجا که کشد دامن ناز

گفت و گو را نرسد دست نیاز

سخن آنجا که شود تنگ مجال

مرغ معنی نگشاید پر و بال

معنی آنجا که نهد پای بلند

از عبارت نتوان ساخت کمند

پایه قدر سخن چون این است

وای طبعی که سخن آیین است

لب فرو بند که خاموشی به

دل تهی کن که فراموشی به

بخش ۱۲۶ - مناجات در انتقال از خود به مطالعه کنندگان

ای رهایی ده هر بیهوشی

مهر بر لب نه هر خاموشی

به هوای تو سخن کوشی ما

به تمنای تو خاموشی ما

گر تو در حرف تهی لطف شگرف

لجه ژرف شود چشمه حرف

ور بر آفاق زنی حمله بیم

قاف تا قاف شود حلقه میم

بعد توست اصل همه تنگی ها

قرب تو مایه یکرنگی ها

دل جامی که بود تنگ از تو

عندلیبیست غم آهنگ از تو

بال پروازش ازین تنگی ده

نکهتش از گل یکرنگی ده

دوز از تار فنا دلق او را

برهان از خود و از خلق او را

عیبش از بی هنران ساز نهان

وز گمان هنرش باز رهان

تا ز عیب و هنر خود آزاد

زید اندر کنف فضل تو شاد

بخش ۱۲۷ - عقد چهلم در التماس از مطالعه کنندگان که به نظر شفقت و نیکویی نگرند و از طریقه بدخویی و بدگویی در گذرند

ای ز گلزار سخن یافته بوی

وز تماشای چمن تافته روی

بلبل دلشده مشتاق چمن

نکته خوان گشته ز اوراق سمن

بخرد اوراق سمن طی کرده

رو در اوراق سخن آورده

هر ورق کز سخن آنجاست رقم

نسخه صحت رنج است و الم

دیده بر دفتر جمعیت نه

الم تفرقه را صحت ده

باش با دفتر اشعار جلیس

انه خیر جلیس و انیس

دفتر شعر بود روضه روح

فاتح غنچه گلهای فتوح

هر ورق را که ز وی گردانی

گل دیگر شکفد گر دانی

خواهی آن رونق باغ تو شود

نکهتش عطر دماغ تو شود

خاطر از شوب غرض خالی کن

همت از صدق طلب عالی کن

از درون زنگ تعصب بزدای

بر خرد راه تأمل بگشای

مگذر قطره زنان همچو قلم

همچو پرگار بجا دار قدم

زن به گرد آوردی معنی رای

گرد هر نقطه و هر نکته برآی

حق معنی به طلب از هر حرف

نیک در رو به تنگ معنی ژرف

غوطه ناخورده به دریا غواص

نکند کف صدف گوهر خاص

اگر افتد ز معانیش پسند

یکی از ده به همان شو خرسند

بحر هر چند که کان گهر است

صدف او ز گهر بیشتر است

اصل معنیست منه تاوانی

در عبارت چو فتد نقصانی

پسته هر چند که سر بسته نکوست

به که مغز در بر وی پوست

عیب اگر هست کرم ورز و بپوش

ور نه بیهوده چو حاسد مخروش

عیب پوشیست ز احباب مهم

حبک الشی ء یعمی و یصم

عیبجویی هنر خود کردی

عیب نادیده یکی صد کردی

گاه بر راست کشی خط گزاف

گاه بر وزن زنی طعن زحاف

گاه بر قافیه کان معلول است

گاه بر لفظ که نامقبول است

گاه نابرده سوی معنی پی

خرده گیری ز تعصب بر وی

چون تو از نظم معانی دوری

زین قبل هر چه کنی معذوری

هرگز از دل نچکاندی خونی

بهر موزونی ناموزونی

مرغ تو قافیه آهنگ نشد

خاطرت قافیه سان تنگ نشد

پس زانو ننشستی یک شب

دیده از خواب نبستی یک شب

تا کشی گوهری از مخزن غیب

سر فکرت نکشیدی در جیب

تا دهد معنی باریکت روی

نشدی ز آتش دل حلقه چو موی

رنج این کار ندانی هرگز

فهم آن هم نتوانی هرگز

به که از کجرویت خم نزنیم

ور دو صد طعنه زنی دم نزنیم

بخش ۱۲۸ - حکایت شهری با روستایی که وی را به باغ خود برد

میوه ها تازه و تر شاخ به شاخ

روزی باغ روان کرده فراخ

سیب و امرود به هم مشت زده

فندق از خرمی انگشت زده

نار پستان صنمی شاخ انار

سرکش از بوسه و آبی ز کنار

تاک ها کرده در او پر پایه

همچو عالی گهران پر مایه

نخشبی های وی از گوهر پاک

کرده یاقوت تر آویزه تاک

هر که از فخری او گفته صفات

دهنش کرده پر از حب نبات

شهری القصه چو آن باغ بدید

گاو نفسش به چراگاه رسید

می نکرد از پس و از پیش نگاه

همچو گرگی که فتد در رمه گاه

همچو بادی که ز دشت آید سخت

میوه با شاخ شکستی ز درخت

کندی آنسان ز درختی سیبی

که رساندی به درخت آسیبی

ور بر آن سیب نه دستش بودی

کردی از سنگ کلوخ امرودی

به سوی نار چو دست آوردی

حقه لعل شکست آوردی

ور یکی خوشه ز تاک افکندی

تاک را پایه به خاک افکندی

بیخودیهاش چو دهقان می دید

بر خود از غصه آن می پیچید

شهریش گفت ز من این تک و پوی

گر نه بر وفق مراد است بگوی

گفت من با تو چه گویم آخر

وز تو انصاف چه جویم آخر

نه یکی دانه به گل کاشته ای

نه نهالی ز گل افراشته ای

نه زمینی ز تو آراسته گشت

نه درختی ز تو پیراسته گشت

نشد از بیل کفت آبله دار

نشدی غرقه به خون آبله وار

آبیاریت شبی خواب نبرد

راحت خواب تو را آب نبرد

در دلت نیست جز این اندیشه

کین به خود رسته چو کوه و بیشه

کی ز رنجم شود آگه دل تو

نیست جز بی خبری حاصل تو

رنج همدرد که داند همدرد

شرح آن هست به بیدردان سرد

شهریی شد ز ره دشت به ده

تا گشاید ز دلش گشت گره

دید از ابنای دهش دهقانی

بردش از راه سوی بستانی

باغی آراسته چون باغ بهشت

بل کز آراستگی داغ بهشت

بخش ۱۲۹ - مناجات در انتقال به خاتمه

ای به لطف انجمن جان آرای

تیغ مهرت چمن دل پیرای

دست جودت ز ازل نخل نشان

تا ابد بر سر ما نخل فشان

گرچه از خار ستم بینا نیم

زیر نخل تو رطب چینانیم

در رطب ریزیت از نحل کرم

گر کشد خار ستم تیغ چه غم

کلک جامیت ز نخلت شاخی

ریخته تازه رطب گستاخی

نسزد زین رطب شهد آمیز

کار محرور حسد جز پرهیز

آن زمان کش رود این کلک ز دست

یابد این شاخ رطب ریز شکست

چشم دارد که به جای رطبش

شهد ریزی ز شهادت به لبش

وان نفس کش ببرد عرق حیات

تیغ ان اجل الله لآت

کنی از همت رحمت املش

ختم بر خیر کتاب اجلش

بخش ۱۳۰ - ختم کتاب و خاتمه خطاب

دامت آثارک ای طرفه قلم

دام دل ها زدی از مشک رقم

واسطی نسبت و شامی اثری

تحفه شام سوی روم بری

نقد عمر است نثار قدمت

نور چشم است سواد رقمت

مرغ جان راست صریر تو صفیر

وز صفیر تو در آفاق نفیر

از کجا پرسمت ای قاصد دل

که عجب مسرعی و مستعجل

مرکب گرم عنان می رانی

خوی چکان قطره زنان می رانی

نامه نامفزا می آری

خیر مقدم ز کجا می آری

این چه نقش است که ناگاه زدی

پنجه شب به رخ ماه زدی

بافتی بر قد این حور سرشت

حله از طره حوران بهشت

این چه حور است درین حله ناز

کرده از دولت جاوید طراز

روی زیباش مه اوج شرف

زلف مشکینش «من اللیل زلف »

جبهه اش فاتحه مصحف نور

بر میانش کمر «خیرالامور»

هر دو مصراع ز وی ابرویی

قبله حاجت حاجت جویی

چشمش از کحل بصیرت روشن

نظر لطف به عشاق افکن

طره اش پرده کش شاهد دین

خال او مردمک چشم یقین

لب او مژده ده باد مسیح

در فسون خوانی هر مرده فصیح

راستی شکل قد رعنایش

صدق عکس رخ صبح آسایش

گوشش از حلقه اخلاص گران

دیده عشق به رویش نگران

خرد گام زن از دنبالش

بیخود از زمزمه خلخالش

جامی آمد چو به خلخال سخن

از دعا گوهر خلخاش کن

یا رب این غیرت حورالعین را

شاهد روضه علیین را

از دل و دیده هر دیده وری

بخش توفیق قبول نظری

خاصه آن در روش فضل دلیر

زان دلیریش شده نام دو شیر

آن یکی در ره دین شیر خدای

وان دگر پنجه به هر صید گشای

چشمش از خوش قلمان روشن کن

خالش از پاک دمان گلشن کن

از خط خوب کنش پاینده

وز دم پاک طرب زاینده

لیک در جلوه گه عزت و جاه

دارش از دست دویی پاک نگاه

اول آن خامه زن سهو نویس

به سر دوک قلم بیهده ریس

بر خط و شعر وقوف از وی دور

چشم داران حروف از وی کور

فصل و وصل کلماتش نه به جای

فصل پیش نظرش وصل نمای

گه دو بیگانه به هم پیوسته

گه دو همخانه ز هم بگسسته

نقطه هایش نه به قانون حساب

خارج از دایره صدق و صواب

خال رخساره زده بر کف پای

شده از زیور رخ پای آرای

ور به اعراب شده راهسپر

رسم خط گشته ازو زیر و زبر

گه نوشته ست کم و گاه فزون

گشته موزون ز خطش ناموزون

یا برده یکی از پنج انگشت

یا فزوده ششم انگشت به مشت

از قلم باد جدا انگشتش

بلکه انگشت قلم در مشتش

دوم آن کس که کشد گزلک تیز

بهر اصلاح نه از سهو و ستیز

بتراشد ز ورق حرف صواب

زند از کلک خطا نقش بر آب

گل کند خار به جا بنشاند

خار را خوبتر از گل داند

بادش آن گزلک خنجر کردار

قاطع دست تصرف زین کار

حسن مقطع چو بود رسم کهن

قطع کردیم بر این نکته سخن

ختم الله لنا بالحسنی

و هو مولانا نعم المولی

یوسف و زلیخا

بخش ۱ - آغاز : الهی غنچه امید بگشای

بخش ۲ - افتتاح نامه به نام یگانه ای که چشمه روشن مهر از دریای نوالش یک نم است و دفتر ملون سپهر از آیات کمالش یک رقم

بخش ۳ - ترتیب دلایل هستی واجب تعالی نمودن و ترغیب به تامل در آن فرمودن

بخش ۴ - دست برداشتن به مناجات به دستیاری ارباب حاجات

بخش ۵ - تخصیص مناجات به ناظم بی دستیاری مشارک و مساهم

بخش ۶ - نعت خواجه ای که خاتم ختمیت در انگشت داشت و مهر خاتمیت بر پشت علیه من الصلوات افضل ها و من التحیات اکمل ها

بخش ۷ - در معراج وی که از آفتاب رفیع الدرجات ذوالعرش سایه ایست و از معارج قدر آن از ذروه عرش تا حضیض فرش پایه ای

بخش ۸ - لباس ضراعت پوشیدن و در اقتباس نور شفاعت کوشیدن

بخش ۹ - در تبرک جستن به ذکر خواجه که به مقتضای عند ذکرالصالحین تنزل الرحمة ذکر او سرمایه استنزال رحمت نور شهود است و پیرایه استخلاص از رحمت ظهور وجود

بخش ۱۰ - در تمدح سلطانی که به موجب مدح السلطان یستنزل الامان مدحت او طیب زندگانی را ضمان است و مادح او از فوت امانی در امان

بخش ۱۱ - در بیان آنکه هر یک از جمال و عشق مرغیست از آشیان وحدت پریده و بر شاخسار مظاهر کثرت آرمیده اگر نوای عزت معشوقیست از آنجاست و اگر ناله محنت عاشقیست هم از آنجاست

بخش ۱۲ - نخل بیان فضیلت عشق بستن و شاخچه آغاز سبب نظم کتاب به آن پیوستن

بخش ۱۳ - دسته گل از چمن فضایل سخن چیدن و رشته اتمام سبب کتاب بر آن پیچیدن

بخش ۱۴ - داستان شمع جمال یوسفی در شبستان غیب افروختن و پروانه دل آدم را به مشاهده فروغ آن سوختن

بخش ۱۵ - نهال جمال یوسفی را از بهارستان غیب به باغستان شهادت آوردن و به آب دیده یعقوب و هوای دل زلیخا پروردن

بخش ۱۶ - در صفت و نسب زلیخا که مغرب از طلوع آفتاب جمالش مشرق گشته بود بلکه به هزار درجه از آن گذشته

بخش ۱۷ - در نیام منام دیدن زلیخا نوبت اول تیغ آفتاب جمال یوسف را علیه السلام و کشته عشق شدن وی به آن تیغ نهفته در نیام

بخش ۱۸ - وزیدن نسیم سحری بر زلیخا و نرگس خوابناکش را گشادن و از خیال شبانه غنچه وار خون به دل فرو خوردن و مهر بر لب نهادن

بخش ۱۹ - از مشاهده تغییر حال زلیخا گره تحیر به رشته تفکر کنیزان افتادن و دایه بر سر انگشت استفسار گره را از آن رشته گشادن

بخش ۲۰ - خواب دیدن زلیخا یوسف را علیه السلام نوبت دوم و سلسله عشق وی جنبیدن و وی را در ورطه جنون کشیدن

بخش ۲۱ - به خواب آمدن یوسف علیه السلام زلیخا را نوبت سیم و نام و مقام وی دانستن و به عقل و هوش باز آمدن

بخش ۲۲ - آمدن رسولان پادشاهان اطراف غیر از مصر به خواستگاری زلیخا و تنگدل گشتن وی از نومیدی آن

بخش ۲۳ - فرستادن پدر زلیخا قاصدی به سوی عزیز مصر و عرض کردن زلیخا بر وی و قبول کردن وی آن را

بخش ۲۴ - نسیم قبول از جانب مصر وزیدن و محمل زلیخا را چون عماری گل به مصر کشیدن

بخش ۲۵ - خبر یافتن عزیز مصر از مقدم زلیخا و به عزیمت استقبال برخاستن و لشکریان مصر را به تجمل تمام آراستن

بخش ۲۶ - دیدن زلیخا عزیز مصر را از شکاف خیمه و فریاد برداشتن که این نه آن کس است که من در خواب دیده ام و سالها محنت محبتش کشیده ام

بخش ۲۷ - درآمدن زلیخا همراه عزیز مصر به مصر و بیرون آمدن مصریان و طبق های نثار بر عماری زلیخا افشاندن

بخش ۲۸ - عمر گذرانیدن زلیخا در مفارقت یوسف علیه السلام و تلهف و تأسف وی بر آن مدی اللیالی و الایام

بخش ۲۹ - آغاز حسد بردن اخوان و دور انداختن یوسف را علیه السلام از کنعان

بخش ۳۰ - خواب دیدن یوسف علیه السلام که آفتاب و ماه و یازده ستاره وی را سجده می برند و شنیدن اخوان آن را و زیادت شدن حسد ایشان

بخش ۳۱ - مشورت کردن برادران با یکدیگر که چه حیله سازند که یوسف را از پیش پدر دور سازند

بخش ۳۲ - رفتن برادران پیش پدر و درخواست کردن که یوسف را علیه السلام همراه خود به صحرا برند

بخش ۳۳ - بردن برادران یوسف را از پیش پدر و در راه هدایت خود چاه ضلالت کندن و وی را بی هیچ جنایت در چاه افکندن

بخش ۳۴ - رسید کاروان به سر چاه و یوسف را بیرون آوردن و یک بار دیگر عالم را به آفتاب جمال وی روشن کردند

بخش ۳۵ - رسانیدن مالک یوسف را علیه السلام به حوالی مصر و خبر یافتن پادشاه از آن و عزیز را به استقبال ایشان فرستادن

بخش ۳۶ - به آب نیل درآمدن یوسف علیه السلام و غبار سفر از خود شستن و به قصد بارگاه پادشاه مصر در هودج نشستن

بخش ۳۷ - رسدن زلیخا به درگاه پادشاه و سبب ازدحام پرسیدن و جمال یوسف را علیه السلام دیدن و وی را شناختن

بخش ۳۸ - به معرض بیع درآوردن مالک یوسف را علیه السلام و خریدن زلیخا وی را به اضعاف آنچه دیگران می خریدند

بخش ۳۹ - داستان دختر بازغه نام از نسل عاد که به مال و جمال نظیر خود نداشت و غایبانه عاشق جمال یوسف شد و در آن آیینه جمال حقیقت دید و از مجاز به حقیقت رسید

بخش ۴۰ - تربیت کردن زلیخا یوسف را علیه السلام و خدمتگاری نمودن وی مر او را به آنچه دسترس وی بود

بخش ۴۱ - شرح دادن یوسف علیه السلام قصه محنت راه و زحمت چاه را و آگاه شدن زلیخا از آنکه اندوهی که آن روز داشته است به سبب آن بوده است

بخش ۴۲ - تمنا کردن یوسف علیه السلام شبانی را به حکم آنکه هیچ پیغمبری نبوده است که شبانی نکرده است و مهیا ساختن زلیخا اسباب شبانی وی را

بخش ۴۳ - مطالبه کردن زلیخا وصال یوسف را علیه السلام و استغنا نمودن یوسف از وی

بخش ۴۴ - پرسیدن دایه از زلیخا سبب گداختن و سوختن وی را در مشاهده شمع جمال یوسف علیه السلام

بخش ۴۵ - فرستادن زلیخا دایه را به نزدیک یوسف علیه السلام و مطالبه مقصود کردن و ابا نمودن وی از آن

بخش ۴۶ - رفتن زلیخا به خود پیش یوسف علیه السلام و تضرع نمودن و عذر گفتن یوسف علیه السلام از تحصیل مراد وی

بخش ۴۷ - فرستادن زلیخا یوسف را علیه السلام به جانب باغ و تهیه اسباب وی کردن

بخش ۴۸ - رسیدن شب و عرضه کردن کنیزکان جمال خویش را بر یوسف علیه السلام تا به کدامیک از ایشان رغبت نماید

بخش ۴۹ - تضرع نمودن زلیخا پیش دایه و التماس حیله ای که سبب مواصلت یوسف گردد علیه السلام کردن

بخش ۵۰ - عمارت کردن دایه خانه ای که در وی تصویر جمال یوسف و زلیخا کردند

بخش ۵۱ - خواندن زلیخا یوسف را علیه السلام به سوی آن خانه و مطالبه وصال نمودن

بخش ۵۲ - درآوردن زلیخا یوسف را علیه السلام به خانه هفتم و بذل کردن مجهود در نیل مقصود و گریختن یوسف و ماندن زلیخا در تحیر و تأسف

بخش ۵۳ - پیش رسیدن عزیز یوسف را بر بیرون آن خانه و پنهان داشتن آنچه میان وی و زلیخا گذشته بود و افشای زلیخا آن را

بخش ۵۴ - کشیدن سرهنگان یوسف را علیه السلام به جانب زندان و گواهی دادن طفل شیرخواره به پاکی وی و گذاشتن وی

بخش ۵۵ - در دست از دهن باز داشتن زنان مصر و زبان طعن بر زلیخا کشیدن و به تیغ غیرت عشق دست و زبان ایشان بریدن

بخش ۵۶ - معذور داشتن زنان مصر بعد از مشاهده جمال یوسف زلیخا را و دلالت کردن یوسف را بر انقیاد زلیخا و تهدید کردن وی به زندان

بخش ۵۷ - انگیز کردن زنان مصر زلیخا را بر فرستادن یوسف علیه السلام به زندان و فرمان بردن زلیخا ایشان را

بخش ۵۸ - در پشیمان شدن زلیخا از فرستادن یوسف علیه السلام به زندان و فریاد و زاری کردن بر مفارقت وی

بخش ۵۹ - بی طاقت شدن زلیخا در مفارقت یوسف علیه السلام و در شب همراه دایه به زندان رفتن و مشاهده جمال وی کردن

بخش ۶۰ - رفتن زلیخا در روز به بام قصر خویش و از آنجا نظاره بام زندان کردن و بر مفارقت یوسف ناله و زاری برداشتن

بخش ۶۱ - در شرح احسان های یوسف علیه السلام با اهل زندان و تعبیر کردن وی خواب مقربان پادشاه مصر را و وصیت کردن وی مر یکی ازیشان را که وی را پیش پادشاه یاد کند

بخش ۶۲ - طلب کردن پادشاه مصر یوسف را علیه السلام برای تعبیر خواب خود و تعلل کردن وی تا آنچه میان وی و زنان مصر گذشته بود تفحص نمایند

بخش ۶۳ - بیرون آمدن یوسف علیه السلام از زندان و گرامی داشتن پادشاه مر وی را و وفات کردن عزیز مصر و مبتلا شدن زلیخا به تنهایی و جدایی

بخش ۶۴ - در شرح حال زلیخا بعد از وفات عزیز مصر و استیلای محبت یوسف علیه السلام بر وی و ابتلای وی به محنت فراق

بخش ۶۵ - آمدن زلیخا به سر راه یوسف علیه السلام و از نی خانه ای ساختن تا از آواز گذشتن سپاه وی خرسندی یابد

بخش ۶۶ - گرفتن زلیخا سر راه یوسف را و التفات نایافتن و بعد از آن به خانه رفتن و بت را شکستن و ایمان به خدای تعالی آوردن و پس بر سر راه وی آمدن و التفات یافتن

بخش ۶۷ - آمدن زلیخابه خلوتخانه یوسف علیه السلام و به دعای وی بینایی و جمال و جوانی را یافتن

بخش ۶۸ - نکاح بستن یوسف علیه السلام زلیخا را به فرمان خدای تعالی و زفاف کردن با وی

بخش ۶۹ - غلبه کردن محبت زلیخا بر یوسف علیه السلام و بنا کردن عبادتخانه از برای وی

بخش ۷۰ - خواب دیدن یوسف علیه السلام مادر و پدر را و از خدای تعالی وفات خود طلبیدن و اضطراب زلیخا

بخش ۷۱ - وفات یافتن یوسف علیه السلام و هلاک شدن زلیخا از الم مفارقت وی

بخش ۷۲ - شکایت از فلک پر نکایت که اژدهاوار گرد عالمیان حلقه کرده و همه را به دایره تصرف خود درآورده بر یکی زخم زند و بر دیگری زهر افکند نه هیچ از دست رفته را با وی دست ستیز و نه هیچ از پای افتاده را از وی پای گریز

بخش ۷۳ - در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک در فتراک اکتساب کمالات استوار دارد و پای میل در ذیل اجتناب از جهالات برقرار وفقه الله لما یحبه و یرضاه

بخش ۷۴ - در مخاطبه نفس و ترقی دادن وی از حضیض خویشتنداری و خودپسندی به ذروه دست کوتاهی و همت بلندی

بخش ۷۵ - خاتمه در شکر اتمام و تاریخ اختتام و دعای بعض اکرام ابقاهم الله تعالی الی یوم القیام

بخش ۱ - آغاز

الهی غنچه امید بگشای

گلی از روضه جاوید بنمای

بخندان از لب آن غنچه باغم

وز این گل عطر پرور کن دماغم

درین محنت سرای بی مواسا

به نعمت های خویشم کن شناسا

ضمیرم را سپاس اندیشه گردان

زبانم را ستایش پیشه گردان

ز تقویم خرد بهروزیم بخش

بر اقلیم سخن فیروزیم بخش

دلی دادی ز گوهر گنج بر گنج

ز گنج دل زبان را کن گهر سنج

گشادی نافه طبع مرا ناف

معطر کن ز مشکم قاف تا قاف

ز شعرم خامه را شکر زبان کن

ز عطرم نامه را عنبر فشان کن

سخن را خود سرانجامی نمانده ست

وز آن نامه بجز نامی نمانده ست

درین خمخانه شیرین فسانه

نمی یابم صدایی زان ترانه

حریفان باده ها خوردند و رفتند

تهی خم ها رها کردند و رفتند

نبینم پخته ای زین بزم و خامی

که باشد بر کفش زان باده جامی

بیا جامی رها کن شرمساری

ز صاف و درد پیش آر آنچه داری

بخش ۲ - افتتاح نامه به نام یگانه ای که چشمه روشن مهر از دریای نوالش یک نم است و دفتر ملون سپهر از آیات کمالش یک رقم

به نام آن که نامش حرز جانهاست

ثنایش جوهر تیغ زبانهاست

زبان در کام کام از نام او یافت

نم از سرچشمه انعام او یافت

خرد را زو نموده دمبدم روی

هزاران نکته باریک چون موی

پی آن مو زبان را شانه کرده

ز دندان شانه را دندانه کرده

تعالی الله زهی قیوم دانا

توانایی ده هر ناتوانا

فلک را انجمن افروز از انجم

زمین را زیب انجم ده به مردم

مرتب ساز سقف چرخ دایر

فراز چار دیوار عناصر

به ناف غنچه گل را نافه پیوند

ز گل بر شاهد گلبن حلی بند

قصب باف عروسان بهاری

قیام آموز سرو جویباری

بلندی بخش هر همت بلندی

به پستی افکن هر خود پسندی

گناه آموز رندان قدح خوار

به طاعت گیر پیران ریاکار

انیس خلوت شب زنده داران

رفیق روز در محنت گزاران

ز بحر لطف او ابر بهاری

کند خار و سمن را آبیاری

ز کان جود او باد خزانی

کند فرش چمن را زرفشانی

ز شکرش پر شکر کام شگرفان

ز قهرش زهر عیش تلخ حرفان

وجودش آن فروزان آفتاب است

که ذره ذره از وی نوریاب است

گر از خورشید و مه دارد نهان روی

فتد در عرصه نابودشان گوی

به ما زان منت هستی نه آمد

که هست و هستی و هستی ده آمد

ز بام آسمان تا مرکز خاک

اگر صد پی به پای وهم و ادراک

فرود آییم یا بالا شتابیم

ز حکمش ذره ای بیرون نیابیم

مبرا ذاتش از چونی و چندی

مبراتر ز پستی و بلندی

ز بیچونیش چون و چندها هست

بلندان با علو قدر او پست

خرد در ذات او آشفته رایی

طلب در راه او بی دست و پایی

اگر بنهد به لطف خود قدم پیش

شود زو دوری ما دمبدم بیش

چو خیزد صدمت صیت جلالش

بود در بارگاه لایزالش

ملک شرمنده از نادانی خویش

فلک حیران ز سرگردانی خویش

همان بهتر که ما مشتی هوسناک

کنیم آیینه از زنگ هوس پاک

ز بود خود فراموشی گزینیم

پس زانوی خاموشی نشینیم

بخش ۳ - ترتیب دلایل هستی واجب تعالی نمودن و ترغیب به تامل در آن فرمودن

دلا تا کی درین کاخ مجازی

کنی مانند طفلان خاک بازی

تویی آن دست پرور مرغ گستاخ

که بودت آشیان بیرون ازین کاخ

چرا زان آشیان بیگانه گشتی

چو دونان جغد این ویرانه گشتی

بیفشان بال و پر ز آمیزش خاک

بپر تا لنگر ایوان افلاک

ببین در رقص ازرق طیلسانان

ردای نور بر عالم فشانان

همه دور شباروزی گرفته

به مقصد راه فیروزی گرفته

ولی هر یک چو گوی از جنبش خاص

به چوگان ارادت گشته رقاص

یکی از غرب رو در شرق کرده

یکی در غرب کشتی غرق کرده

شده گرم از یکی هنگامه روز

یکی شب را شده هنگامه افروز

یکی حرف سعادت نقش بسته

یکی سر رشته دولت گسسته

چنان گرمند در منزل بریدن

کزین جنبش ندانند آرمیدن

ز رنج راهشان فرسودگی نی

میان را درد و پا را سودگی نه

چه داند کس که چندین در چه کارند

همه تن رو شده رو در که دارند

به هر دم تازه نقشی می نمایند

ولیکن نقشبندی را نشایند

عنان تا کی به دست شک سپاری

به هر یک روی «هذا ربی » آری

خلیل آسا در ملک یقین زن

نوای «لا احب الآفلین » زن

کم هر وهم و ترک هر شکی کن

رخ «وجهت وجهی » در یکی کن

یکی بین و یکی دان و یکی گوی

یکی خواه و یکی خوان و یکی جوی

ز هر ذره بدو رویی و راهیست

بر اثبات وجود او گواهیست

بود نقش دل هر هوشمندی

که باید نقش ها را نقشبندی

به لوحی گر هزاران حرف پیداست

نیاید بی قلمزن یک الف راست

درین ویرانه نتوان یافت خشتی

برون از قالب نیکو سرشتی

به خشت از کلک انگشتان نوشته ست

که آن را دست دانایی سرشته ست

ز لوح خشت چون این حرف خوانی

ز حال خشت زن غافل نمانی

به عالم این همه مصنوع ظاهر

به صانع چون نه یی مشغول خاطر

چو دیدی کار رو در کارگر دار

قیاس کارگر از کار بردار

دم آخر کزان کس را گذر نیست

سر و کار تو جز با کارگر نیست

بدو آر از همه روی ارادت

و زو جو ختم کارت بر سعادت

بخش ۴ - دست برداشتن به مناجات به دستیاری ارباب حاجات

خداوندا ز هستی ساده بودیم

ز بیم نیستی آزاده بودیم

نخست از نیست ما را هست کردی

به قید آب و گل پابست کردی

ز ضعف ناتوانایی رهاندی

ز نادانی به دانایی رساندی

فرستادی به ما روشن کتابی

به امر و نهی فرمودی خطایی

میان نیک و بد تخلیط کردیم

گهی افراط و گه تفریط کردیم

ره فرمودنی ها کم سپردیم

به نافرمودنی ها پا فشردیم

تو نگذشتی ز دستور عنایت

نپوشیدی ز ما نور هدایت

بر آن نور از تو گیرم پوششی نیست

چه حاصل زان چو از ما کوششی نیست

ز ناکوشیدن خود در خروشیم

بده توفیق کوشش تا بکوشیم

چو دانا همچو نادان گشته غرق است

ز دانش تا به نادانی چه فرق است

ز دستان های نفس ناخوش آهنگ

مکن بر ما ره حسن عمل تنگ

در آن تنگی که ما باشیم و آهی

ز رحمت سوی ما بگشای راهی

ازان ره خوان سوی درگاه ما را

به ایمان بر برون همراه ما را

بخش ۵ - تخصیص مناجات به ناظم بی دستیاری مشارک و مساهم

من آن مرغم که دامم دانه توست

فسون وحشتم افسانه توست

تویی کاسباب کارم ساز کردی

در نعمت به رویم بازی کردی

کرامت کردی از خدمت پسندی

به توفیق سجودم سربلندی

به راهت سرمه سا کردی جبینم

کشیدی سرمه چشم راه بینم

زبانم را به ذکر خود گشادی

دلم را ذوق یاد خویش دادی

به شیرینی و چربی از زبانم

نهادی لقمه خوش در دهانم

نه بر دندان ازو کوبی رسیده

نه از خوردن گلو رنجش کشیده

به شکر آن شکر گفتاریم ده

ز تلخی رسته شیرین کاریم ده

به بد گفتن زبان من مگردان

زبان من زیان من مگردان

ز کلکم گر جهد حرف خطایی

کزان پیش آیدم چون و چرایی

خط عفوم بر آن حرف خطاکش

چو کلکم زان میفکن در کشاکش

گیاهی ام وفا پرورده تو

ز آب و گل برون آورده تو

سرم هست از هوا هر سوی مایل

ولی پایم به کوی توست در گل

گلی کان پای من گیرد به کویت

ازان گل به که ندهد رنگ و بویت

چو غنچه یکدلم گردان درین باغ

چو لاله کن نشانمندم یه یک داغ

درین ره حاصلی چون یکدلی نیست

دو دل بودن به جز بی حاصلی نیست

نبیند پسته یک مغز خندان

چو بادام دو مغز آزار سندان

چو خوشه پرورد صد دانه در بر

به هر دانه رسد تیغیش بر سر

چو غنچه یکدل آمد بر وی از خار

نیابد با هزاران خنجر آزار

گناه من اگر از حد برون است

هزاران بار ازان فضلت فزون است

اگر باشد دو صد خرمن گناهم

توانی سوختن از برق آهم

وگر باشد ز عصیان صد کتابم

توانی شستن از چشم پرآبم

به هر گلرخ که کردم سرخ دیده

کنون از هر مژه خونم چکیده

خیال روی او از دیده شویم

از آن رو اشک سرخ آید به رویم

نظر گر سعی در بی آبیم کرد

سرشک آبی به روی کارم آورد

دو چشم من دو رود است از ندامت

همین بس آبرویم در قیامت

ازین سودا رسم شاید به سودی

رسان از من به پیغمبر درودی

بخش ۶ - نعت خواجه ای که خاتم ختمیت در انگشت داشت و مهر خاتمیت بر پشت علیه من الصلوات افضل ها و من التحیات اکمل ها

محمد کش قلم چون نامور ساخت

ز میمش حلقه طوق کمر ساخت

خط لوح عدم زان حرف حک شد

ازان سر حلقه ملک و ملک شد

تواند شد ز سر حالش آگه

خرد باجمله دانش حاش لله

درین دیر مسدس زوست روشن

مثمن روزنی از هشت گلشن

چو پای آراست از خلخال دالش

سر دین پروران شد پایمالش

چه نام است این که در دیوان هستی

بر او نگرفته نامی پیشدستی

زبانم چون ز وی حرفی سراید

دل و جانم زلذت پر برآید

چو نام اینست نام آور چه باشد

مکرم تر بود از هر چه باشد

مکرم شد ز عالم نسل آدم

مکرم تر ویست از هر مکرم

خدا بر سروران سرداریش داد

ز خیل انبیاسالاریش داد

چو آدم در ره هستی قدم زد

ز مهر روی صبح آراش دم زد

ز جودش گر نگشتی راه مفتوح

نبردی ره به جودی کشتی نوح

خلیل از وی نسیمی یافت کآتش

بر او شد همچو خرم گلستان خوش

مسیح از مقدم او مژده گویی

کلیم از مشعل او شعله جویی

به مصر جاهش از کنعان رسیده

غلامی بود یوسف زر خریده

در آن وادی که صالح ناقه کش بود

به یاد محملش با فاقه خوش بود

ز بستان وفا آزاده سروی

ز باغ اصطفی رعنا تذروی

قدش را پایه گردون خرامی

لبش را مایه یحیی العظامی

به بالا سایه بان چتر سحابش

چو زرین قبه بر چتر آفتابش

چو مه را بر سپر تیر اشارت

زد از سبابه معجز بشارت

دو نون شد میم دور حلقه ماه

چهل را ساخت شست او دو پنجاه

بلی چون داشت دستش بر قلم پشت

رقم زد خط شق بر مه به انگشت

نبودش خط ولی زد خط تخجیل

به کلک نسخ بر تورات و انجیل

خرامان سرو وی از سایه آزاد

جهان از سایه سرو وی آباد

ز سایه بود برتر پایه او

زمین و آسمان در سایه او

تنش را بود جان پاک مایه

ندید از جان کسی بر خاک سایه

فلک همچون زمین چون سایه دارش

ندید افتاد در پا سایه وارش

به سنگ از دست دشمن لعل او خست

به مشت ریگ پشت جمله بشکست

گرچه کور شد زان چشم هر خام

چو سرمه ساخت روشن چشم اسلام

دهانش بود از در حقه پر

شد از خون درج مرجان حقه در

یکی دینار بود از حلم و فرهنگ

محک آمد پی دینارش آن سنگ

چو شد معیار او آن سنگ کاری

نشد ظاهر بجز کامل عیاری

پی دیوار ایمان بود کارش

ولی شد چار دای از چار یارش

کجا در راه دین درد آزمایی

که تا یابد به هر دائی دوایی

دوای جان جامی درد او باد

دلش همواره غم پرورد او باد

بخش ۷ - در معراج وی که از آفتاب رفیع الدرجات ذوالعرش سایه ایست و از معارج قدر آن از ذروه عرش تا حضیض فرش پایه ای

شبی دیباچه صبح سعادت

ز دولت های روز افزون ز یادت

ز قدر او مثالی لیلت القدر

ز نور او براتی لیلت البدر

سواد طره اش خجلت ده حور

بیاض غره اش «نور علی نور»

نسیمش جعد سنبل شانه کرده

هوایش اشک شبنم دانه کرده

به مسمار ثوابت چرخ سیار

ببسته بر جهان درهای ادبار

گرفته گرگ و میش آرام در وی

گوزن و شیر با هم رام در وی

طرب را چون سحر خندان ازو لب

گریزان روز محنت زو شباشب

درین شب آن چراغ چشم بینش

سزای آفرین از آفرینش

چو دولت شد ز بدخواهان نهانی

سوی دولتسرای ام هانی

به پهلو تکیه بر مهد زمین کرد

زمین را مهد جان نازنین کرد

دلش بیدار و چشمش در شکر خواب

ندیده چشم بخت این خواب در خواب

درآمد ناگهان ناموس اکبر

سبکروتر ازین طاووس اخضر

بر او مالید پر کای خواجه برخیز

که امشب خوابت آمد دولت انگیز

برون بر یک زمان زین خوابگه رخت

تو بخت عالمی بیخواب به بخت

پسیچ راه عشرت کردم اینک

براقی برق سیر آوردم اینک

جهنده بر زمین خوش بادپایی

پرنده در هوا فرخ همایی

چو عقل مینوی افلاک گردی

چو فکر هندسی گیتی نوردی

نه دست کس عنان او بسوده

نه از پایی رکابش گشته سوده

چو آن دل کز بتان دارد فراغی

ندیده ران او آسیب داغی

گرش بایستی آخور بهر خوردن

گرفتش شغل او گردون به گردن

ز زین بی رنج پشت نازنینش

ندیده رنجی از کس پشت زینش

ازان دولتسرا چون خواجه دین

خرامان شد به عزم خانه زین

شد از سبوحیان گردون صدا ده

که «سبحان الذی اسری بعبده »

زد از سم آن براق برق رفتار

ز مکه سکه بر اقصی درم وار

زدش در نیم لحظه بلکه کمتر

ز دور کاسه سم حلقه بر در

در آن مسجد امام انبیا شد

صف پیشینیان را پیشوا شد

وز آنجا شد بر این فیروزه خرگاه

چو هاله خیمه زد پیرامن ماه

کشیدش بر جبین داغ غلامی

بر آمد زانگهش نام تمامی

وز آنجا شد به بالاتر سبک خیز

عطارد را به فرق سر عطا ریز

وز آنجا کرد سوی زهره آهنگ

به دامان وفایش زهره زد چنگ

به قصد شستن پا زین گلابه

چهارم چرخش آورد آفتابه

چو زد بر کاخ پنجم اشبهش گام

گرفت از نعل بوسش بهره بهرام

فشاند از لعل لب بر مشتری در

شد از گوهر چو نقطه مشت او پر

به هفتم کاخ چون نعلین سودش

زحل حل یافت هر مشکل که بودش

وز آن پس قصر هشتم ساخت مسکن

ثوابت را بدو شد چشم روشن

بنات النعش و پروین لب گشودند

به نثر و نظم خود او را ستودند

ز مهر شمع رویش نسر طایر

چو پروانه به گردش گشت دایر

فتاد از شوق سرو دلربایش

چو سایه نسر واقع زیر پایش

چو شد بر چرخ اطلس عبره اندیش

به پای اندازش افکند اطلس خویش

وز آنجا چون به شاخ سدره ره جست

ز پریدن پر جبریل شد سست

به تدبیرش سرافیل از کمین جست

ز رفرف حجله آیین هودجش بست

چو رفرف شد مشرف از وجودش

گرفت از دست رفرف عرش زودش

به دست عرش تن چون خرقه بگذاشت

علم بر لامکان بی خرقه افراشت

گلی بردند ازین دهلیزه پست

بر آن درگاه والا دست بر دست

جهت را مهره از ششدر رهانید

مکان را مرکب از تنگی جهانید

مکان یافت خالی از مکان نیز

که تن محرم نبود آنجا و جان نیز

قدم زنگ حدوث از جان او شست

وجوب آلایش امکان او شست

یکی ماند آن هم از نعت یکی پاک

ز بسیاری برون وز اندکی پاک

بدید آنچه از حد دیدن برون بود

مپرس از ما ز کیفیت که چون بود

نه چندی گنجد آنجا و نه چونی

فرو بند از کمی لب وز فزونی

شنید آنگه کلامی نی به آواز

معانی در معانی راز در راز

نه آگاهی ازو کام و زبان را

نه همراهی بدو نطق و بیان را

ز درکش گوش جان را باد در مشت

ز حرفش دست دل را کوته انگشت

لباس فهم بر بالای او تنگ

سمند عقل در صحرای او لنگ

ز گفتن برتر است آن وز شنیدن

زبان زین گفت و گو باید بریدن

منه جامی ز حد خود برون پای

وز این دریای جانفرسا برون آی

درین مشهد ز گویایی مزن دم

سخن را ختم کن والله اعلم

بخش ۸ - لباس ضراعت پوشیدن و در اقتباس نور شفاعت کوشیدن

ز مهجوری برآمد جان عالم

ترحم یا نبی الله ترحم

نه آخر رحمت للعالمینی

ز محرومان چرا فارغ نشینی

ز خاک ای لاله سیراب برخیز

چو نرگس خواب چند از خواب برخیز

برون آور سر از برد یمانی

که روی توست صبح زندگانی

شب اندوه ما را روز گردان

ز رویت روز ما فیروز گردان

به تن در پوش عنبر بوی جامه

به سر بربند کافوری عمامه

فرو آویز از سر گیسوان را

فکن سایه به پا سرو روان را

ادیم طایفی نعلین پا کن

شراک از رشته جانهای ما کن

جهانی دیده کرده فرش راهند

چو فرش اقبال پابوس تو خواهند

ز حجره پای در صحن حرم نه

به فرق خاک ره بوسان قدم نه

بده دستی ز پا افتادگان را

یکی دلداریی دلدادگان را

اگر چه غرق دریای گناهیم

فتاده خشک لب بر خاک راهیم

تو ابر رحمتی آن به که گاهی

کنی در حال لب خشکان نگاهی

خوش آن کز گرد ره سویت رسیدیم

به دیده گردی از کویت کشیدیم

به مسجد سجده شکرانه کردیم

چراغت را ز جان پروانه کردیم

به گرد روضه ات گشتیم گستاخ

دلی چون پنجره سوراخ سوراخ

زدیم از اشک ابر چشم بی خواب

حریم آستان روضه ات آب

گهی رفتیم ازان ساحت غباری

گهی چیدیم ازو خاشاک و خاری

ازان نور سواد دیده دادیم

وز این بر ریش دل مرهم نهادیم

به سوی منبرت ره بر گرفتیم

ز چهره پایه اش در زر گرفتیم

ز محرابت به سجده کام جستیم

قدمگاهت به خون دیده شستیم

به پای هر ستون قد راست کردیم

مقام راستان درخواست کردیم

ز داغ آرزویت با دل خوش

زدیم از دل به هر قندیل آتش

کنون گر تن نه خاک آن حریم است

بحمدالله که جان آنجا مقیم است

به خود درمانده ایم از نفس خود رای

ببین درمانده ای چند و ببخشای

اگر نبود چو لطفت دستیاری

ز دست ما نیاید هیچ کاری

قضا می افکند از راه ما را

خدا را از خدا درخواه ما را

که بخشد از یقین اول حیاتی

دهد آنگه به کار دین ثباتی

چو هول روز رستاخیز خیزد

به آتش آب روی ما نریزد

کند بااین همه گمراهی ما

تو را اذن شفاعتخواهی ما

چو چوگان سرفکنده آوری روی

به میدان شفاعت امتی گوی

به حسن اهتمامت کار جامی

طفیل دیگران یابد تمامی

بخش ۹ - در تبرک جستن به ذکر خواجه که به مقتضای عند ذکرالصالحین تنزل الرحمة ذکر او سرمایه استنزال رحمت نور شهود است و پیرایه استخلاص از رحمت ظهور وجود

کتاب فقر را دیباچه راست

سواد نوک کلک خواجه ماست

کسی چون او به لوح ارجمندان

نزد نقش بدیع نقشبندان

چو فقر اندر قبای شاهی آمد

به تدبیر عبیداللهی آمد

به فقر آن را که لطفش آشنا کرد

به بر گر خرقه ای بودش قبا کرد

ز درویشیش هر کس را نشان است

ردای خواجگی در پاکشان است

جهان باشد به چشمش کشتزاری

نمی خواهد دران جز کشت کاری

ازان دانه کزو آدم به ناکام

ز بستان بهشت آمد بدین دام

هزارش مزرعه در زیر کشت است

که زاد رفتن راه بهشت است

درین مزرع فشاند تخم و دانه

در آن عالم نهد انبار خانه

زمین با همتش یک مشت خاک است

ز مشت خاکش اندر ره چه باک است

ز مشتی خاک کاندر راه بیند

به دامانش کجا گردی نشیند

اگر قیصر وگر فغفور چین است

به گرد خرمن از خوشه چین است

به هر جا افکند طرح زراعت

به رسمی گاوها دارد قناعت

اگر افتد قبول همتش مفت

شود گاو زمین و آسمان جفت

به خرمن کوبی او فضل بیچون

ز ثور آورده گاو از چرخ گردون

فلک را بین کواکب در میانه

ز خرمن هاش یک غربال دانه

به دهقانیش چون داری مسلم

بدان ماند که گویی روح اعظم

که گر حال مرکب یا بسیط است

به جمله فیض احسانش محیط است

گیاهی بهره ور شد از نوالش

ز قوت سوی فعل آمد کمالش

کمال روح اعظم زین چه باشد

بجز ذم وی این تحسین چه باشد

مقام خواجه برتر از گمان است

برون از حد تقریر زبان است

دلش بحریست ز اسرار الهی

ازو یک قطره از مه تا به ماهی

به جنبش چون درآید بحر زخار

به جنبش قطره چون آید پدیدار

چو بنشیند مراتب دیده بر هم

ببندد دیده دل از دو عالم

یکی بیند که در قید یکی نیست

وز آن در تنگنای اندکی نیست

نموده روی در بالا و پست اوست

اگر بسیار اگر کم هر چه هست اوست

کند در هستی او خویش را گم

ببندد از دویی چشم توهم

چو گردد قطره اندر بحر ناچیز

ز بحرش کی بود امکان تمییز

خوش آنانی که سر بر خاک اویند

دل و جان بسته بر فتراک اویند

همه پر مایه از سرمایه او

همه در نور حو از سایه او

مبادا سایه او از جهان دور

ز فقدش دیده ایام بی نور

سنین عمر احرار ملک کیش

به پیشش باد ز ادوار فلک بیش

خصوصا عمر فرزندان نامیش

مفصل دار اخلاق گرامیش

درین زنگارگون کاخ زراندود

بهم یحیی رسوم الفضل والجود

جهان آیینه مقصودشان باد

در آن نور قدم مشهودشان باد

بخش ۱۰ - در تمدح سلطانی که به موجب مدح السلطان یستنزل الامان مدحت او طیب زندگانی را ضمان است و مادح او از فوت امانی در امان

جهان یکسر چه ارواح و چه اجسام

بود شخص معین عالمش نام

بود انسان درین شخص معین

چو عین باصره در چشم روشن

درین عین آن که چون انسان عین است

جهان مردمی سلطان حسین است

به زیر این خمیده طاق مینا

دو چشم آدمیت زوست بینا

خوشا چشمی که بینایی ازو یافت

به بینایی توانایی ازو یافت

فلک صد چشم دارد بر ره او

که چشم خود کند منزلگه او

ز روی اوست روشن چشم عالم

به بوی اوست گلشن خاک آدم

به حسن خلق و لطف خلق بی قیل

بود یوسف درین مصر فلک نیل

در اصلابش کرم رسمی قدیم است

کریم ابن الکریم ابن الکریم است

سزد گر از کمال خوبی او

کند پیر فلک یعقوبی او

ز کف بحر نوال آورده در مشت

کشیده جویباری از هر انگشت

دو صد کشت امل در هر دیاری

شده سرسبز از هر جویباری

ز دستش کابر و یم هستند ازان کم

خروشان باشد ابر و کف زنان یم

نموده لمعه ای از زرفشان تیغ

نهفته تیغ خود خورشید در میغ

چو گشته برق تیغش پرتوافکن

جهان را کرده چون خورشید روشن

دو دم یک برق را گرچه بقا نیست

بقا از تیغ او یکدم جدا نیست

بقای او فنای تیرگی هاست

نیاید روشنی با تیرگی راست

ز عدل او به وقت خواب شبگیر

کند نطع از پلنگ خفته نخچیر

ز شبگردی چو یابد گرگ مالش

نهد از دنبه میشش گرد بالش

پی جذب محبت چنگل باز

شود قلاب مرغ تیز پرواز

درخت بیشه ای پر شاخ و پیوند

اگر شاخ گوزنی را کند بند

کند شیر ژیان مشکل گشایی

به پنجه بخشد از بندش رهایی

کمینگاه بد اندیشان بی باک

بود ز اندیشه ناایمنی پاک

اگر یک تن بود چون مهر انور

ز مشرق تا به مغرب طشتی از زر

نیارد هیچ عور از درع پرهیز

که در طشت زر او بنگرد تیز

چو صبح آنجا که لطف او بخندد

چو ظلمت ظلم از آنجا رخت بندد

چو برق آنجا که قهرش بر فروزد

به یک شعله جهانی را بسوزد

خداوندا به پیران جوانبخت

که تا هست آسمان چتر و زمین تخت

به زیر پای تخت شاهیش باد

به تارک چتر ظل اللهیش باد

فلک با چتر او در چاپلوسی

زمین با تخت او در خاکبوسی

خراب آباد عالم باد معمور

به اولاد کرامش تا دم صور

به تخصیص آن که چرخ آمد مطیعش

زمان را تاج سر نام بدیعش

زمانش آن عجم از وی مشرف

به تعریف عرب بادا معرف

جهان را تا بلندی هست و پستی

مباد این نام پاک از لوح هستی

دگر شهزاده کز بخت مظفر

به طفلی شد طفیلش تخت و افسر

خرد چون دید جاه و احترامش

همی کرد آرزو نقشی ز نامش

درین میدان که بادا خالی از درد

فلک طاس تهی را پر فرح کرد

ز بزمش خور یکی زرین قدح باد

دلش چون نام دایم پر فرح باد

بخش ۱۱ - در بیان آنکه هر یک از جمال و عشق مرغیست از آشیان وحدت پریده و بر شاخسار مظاهر کثرت آرمیده اگر نوای عزت معشوقیست از آنجاست و اگر ناله محنت عاشقیست هم از آنجاست

در آن خلوت که هستی بی نشان بود

به کنج نیستی عالم نهان بود

وجودی بود از نقش دویی دور

ز گفت و گوی مایی و تویی دور

جمال مطلق از قید مظاهر

به نور خویش هم بر خویش ظاهر

دلارا شاهدی در حجله غیب

مبرا دامنش از تهمت عیب

نه با آیینه رویش در میانه

نه زلفش را کشیده دست شانه

صبا از طره اش نگسسه تاری

ندیده چشمش از سرمه غباری

نگشته با گلش همسایه سنبل

نبسته سبزه ای پیرایه بر گل

رخش ساده ز هر خطی و خالی

ندیده هیچ چشمی زو خیالی

نوای دلبری با خویش می ساخت

قمار عاشقی با خویش می باخت

ولی زانجا که حکم خوبروییست

ز پرده خوبرو در تنگ خوییست

نکو رو تاب مستوری ندارد

ببندی در ز روزن سر برآرد

نظر کن لاله را در کوهساران

که چون خرم شود فصل بهاران

کند شق شقه گلریز خارا

جمال خود کند زان آشکارا

تو را چون معنیی در خاطر افتد

که در سلک معانی نادر افتد

نیاری از خیال آن گذشتن

دهی بیرون به گفتن یا نوشتن

چو هر جا هست حسن اینش تقاضاست

نخست این جنبش از حسن ازل خاست

برون زد خیمه ز اقلیم تقدس

تجلی کرد بر آفاق و انفس

ز هر آیینه ای بنمود رویی

به هر جا خاست از وی گفت و گویی

ازو یک لمعه بر مُلک و مَلَک تافت

ملَک سرگشته خود را چون فلک یافت

همه سبوحیان سبوح جویان

شدند از بیخودی سبوح گویان

ز غواصان این بحر فَلَکْ فُلک

برآمد غلغل سبحان ذی الملک

ازان لمعه فروغی بر گل افتاد

ز گل شوری به جان بلبل افتاد

رخ خود شمع ازان آتش برافروخت

به هر کاشانه صد پروانه را سوخت

ز نورش تافت بر خورشید یک تاب

برون آورد نیلوفر سر از آب

ز رویش روی خویش آراست لیلی

به هر مویش ز مجنون خاست میلی

لب شیرین به شکرریز بگشاد

دل از پرویز برد و جان ز فرهاد

سر از جیب مه کنعان برآورد

زلیخا را دمار از جان برآورد

جمال اوست هر جا جلوه کرده

ز معشوقان عالم بسته پرده

به هر پرده که بینی پردگی اوست

قضا جنبان هر دل بردگی اوست

به عشق اوست دل را زندگانی

به عشق اوست جان را کامرانی

دلی کو عاشق خوبان دلجوست

اگر داند وگر نی عاشق اوست

هلا تا نغلطی ناگه نگویی

که از ما عاشقی وز وی نکویی

که همچون نیکویی ، عشقِ ستوده

ازو سر برزده در تو نموده

تویی آیینه ، او آیینه آرا

تویی پوشیده و او آشکارا

چو نیکو بنگری آیینه هم اوست

نه تنها گنجْ او گنجینه هم اوست

من و تو در میان کاری نداریم

بجز بیهوده پنداری نداریم

خمش کین قصه پایانی ندارد

زبانی و زبان دانی ندارد

همان بهتر که هم در عشق پیچیم

که بی این گفت و گو هیچیم هیچیم

بخش ۱۲ - نخل بیان فضیلت عشق بستن و شاخچه آغاز سبب نظم کتاب به آن پیوستن

دل فارغ ز درد عشق دل نیست

تن بی درد دل جز آب و گل نیست

ز عالم رویت آور در غم عشق

که باشد عالمی خوش عالم عشق

غم عشق از دل کس کم مبادا

دلی بی عشق در عالم مبادا

فلک سرگشته از سودای عشق است

جهان پر فتنه از غوغای عشق است

اسیر عشق شو کازاد باشی

غمش بر سینه نه تا شاد باشی

می عشقت دهد گرمی و مستی

دگر افسردگی و خود پرستی

ز یاد عشق ، عاشق تازگی یافت

ز ذکر او بلند آوازگی یافت

اگر مجنون نه می زین جام خوردی

که او را در دو عالم نام بردی

هزاران عاقل و فرزانه رفتند

ولی از عاشقی بیگانه رفتند

نه نامی ماند زیشان نی نشانی

نه در دست زمانه داستانی

بسا مرغان خوش پیکر که هستند

که خلق از ذکر ایشان لب ببستند

چو اهل دل ز عشق افسانه گویند

حدیث بلبل و پروانه گویند

به گیتی گرچه صد کار آزمایی

همین عشقت دهد از خود رهایی

متاب از عشق رو گر خود مجازیست

که آن بهر حقیقی کارسازیست

به لوح اول «الفبا » تا نخوانی

ز قرآن درس خواندن کی توانی

شنیدم شد مریدی پیش پیری

که باشد در سلوکش دستگیری

بگفت ار پا نشد در عشقت از جای

برو عاشق شو آنگه پیش ما آی

که بی جام می صورت کشیدن

نیاری جرعه معنی چشیدن

ولی باید که در صورت نمانی

وز این پل زود خود را بگذرانی

چو خواهی رخت در منزل نهادن

نباید بر سر پل ایستادن

بحمدالله که تا بودم درین دیر

به راه عاشقی بودم سبک سیر

چو دایه مشک من بی نافه دیده

به تیغ عاشقی نافم بریده

چو مادر بر لبم پستان نهاده ست

ز خونخواری عشقم شیر داده ست

اگرچه موی من اکنون چو شیر است

هنوز آن ذوق شیرم در ضمیر است

به پیری و جوانی نیست چون عشق

دمد بر من دمادم این فسون عشق

که جامی چون شدی در عاشقی پیر

سبکروحی کن و در عاشقی میر

بنه در عشقبازی داستانی

که باشد از تو در عالم نشانی

بکش نقشی ز کلک نکته زایت

که چون از جا روی ماند به جایت

چو از عشق این صدا آمد به گوشم

به استقبال بیرون رفت هوشم

به جان گشتم گرو فرمانبری را

نهادم رسم نو سحرآوری را

بر آنم گر خدا توفیق بخشد

که نخلم میوه تحقیق بخشد

کنم از سوز عشق آن نکته رانی

که سوزد عقل رخت نکته دانی

درین فیروزه گنبد افکنم دود

کنم چشم کواکب گریه آلود

سخن را پایه بر جایی رسانم

که بنوازد به احسنت آسمانم

بخش ۱۳ - دسته گل از چمن فضایل سخن چیدن و رشته اتمام سبب کتاب بر آن پیچیدن

پس از پیری و عجز و ناتوانی

چو بازش تازه شد عهد جوانی

بجز راه وفا و عشق نسپرد

بر آن زاد و بر آن بود و بر آن مرد

درین نامه سخن رانم ز هر یک

به خامه گوهر افشانم ز هر یک

به هر نقدی کز ایشان خرج سازم

ز حکمت تازه گنجی درج سازم

طمع دارم که گر ناگه شگرفی

بخواند زین محبت نامه حرفی

نتابد نامه سان بر روی من پشت

نساید خامه وش بر حرفم انگشت

به دورادور اگر بیند خطایی

نیارد بر سر من ماجرایی

به قدر وسع در اصلاح کوشد

وگر اصلاح نتواند بپوشد

سخن دیباچه دیوان عشق است

سخت نوباوه بستان عشق است

خرد را کار و باری جز سخن نیست

جهان را یادگاری جز سخن نیست

به عالم هر چه از نوی و کهن زاد

چنین گوید سخندان کز سخن زاد

سخن از کاف و نون دم بر قلم زد

قلم بر صفحه هستی قدم زد

چو شد قاف قلم زان کاف موجود

گشاد از چشمه اش فواره جود

جهان باشان که در بالا و پستند

ز جوشش های آن فواره مستند

چو زان جوشش کند لب نکته رانی

گلی باشد ز گلزار معانی

زند باد نفس دستش به دامان

برون آرد ز گلزارش خرامان

کند ره بر در دروازه گوش

فتد از مقدم او هوش مدهوش

کند خاطر به استقبالش آهنگ

درآرد دل به بر چون غنچه اش تنگ

گهی لب را نشاط خنده آرد

گه از دیده نم اندوه بارد

ازو خندد لب اندوهمندان

و زو گریان شود دلهای خندان

چو این شأن الهی بینم از وی

معاذالله که دامن چینم از وی

بدین می شغل گیری ساخت پیرم

به پیرافشانی اکنون شغل گیرم

دهم از دل برون راز نهان را

بخندانم بگریانم جهان را

کهن شد دولت شیرین و خسرو

به شیرینی نشانم خسرو نو

سرآمد نوبت لیلی و مجنون

کسی دیگر سرآمد سازم اکنون

چو طوطی طبع را سازم شکرخا

ز حسن یوسف و عشق زلیخا

خدا از قصه ها چون احسنش خواند

به احسن وجه ازان خواهم سخن راند

چو باشد شاهد آن وحی منزل

نباشد کذب را امکان مدخل

نگردد خاطر از ناراست خرسند

وگر خود گویی آن را راست مانند

سخن را زیوری چون راستی نیست

جمال مه بجز ناکاستی نیست

ازان صبح نخستین بی فروغ است

که لاف روشنی از وی دروغ است

چو صبح راستین از صدق دم زد

ز خور بر آسمان زرین علم زد

به صنعت گر بیارایی دروغی

نگیرد زان چراغ وی فروغی

چرا دوزی به قد زشت دیبا

چو از دیبا نگردد زشت زیبا

ز دیبا زشت زیبایی نیابد

ولی دیبا سوی زشتی شتابد

رخ گلرنگ را گلگونه باید

کش از گلگونه گلرنگی فزاید

چو گلگونه به روی تیره مالی

نبیند دیده زان جز تیره حالی

ز معشوقان چو یوسف کس نبوده

جمالش از همه خوبان فزوده

ز خوبان هر که را ثانی ندانند

ز اول یوسف ثانیش خوانند

نبود از عاشقان کس چون زلیخا

به عشق از جمله بود افزون زلیخا

ز طفلی تا به پیری عشق ورزید

به شاهی و اسیری عشق ورزید

بخش ۱۴ - داستان شمع جمال یوسفی در شبستان غیب افروختن و پروانه دل آدم را به مشاهده فروغ آن سوختن

گهر سنجان دریای معانی

ورق خوانان وحی آسمانی

چو تاریخ جهان کردند آغاز

چنین دادند ازان آدم خبر باز

که چون چشم جهان بینش گشادند

بر او اولاد او را جلوه دادند

صفوف انبیا یکجا پس و پیش

ستاده هر صفی در پایه خویش

صفوف اولیا قایم دگر جای

نهاده در مقام پیروی پای

گروهی با شکوه پادشاهی

به تاج شوکت شاهی مباهی

ستاده صف به صف دیگر خلایق

به ترتیب خوش و دستور لایق

چو آدم سوی آن مجمع نظر کرد

ز هر جمعی تماشای دگر کرد

به چشمش یوسف آمد چون یکی ماه

نه مه خورشید اوج عزت و جاه

چو شمع انجمن زان جمع ممتاز

میان جمع شمع آسا سرافراز

جمال نیکوان در پیش او گم

چنان کز پرتو خورشید انجم

ردای دلبری افکنده بر دوش

فدای خاک پایش صد رداپوش

کمال حسنش از اندیشه بیرون

ز حد عقل فکرت پیشه بیرون

به پشتش خلعت لطف الهی

به فرقش تاج فر پادشاهی

جبینش مطلع صبح سعادت

شب غیب از رخش روز شهادت

همه پیغمبران از پیش و از پس

ز ظلمت های جسمانی مقدس

همه ارواح قدسی بی کم و کاست

علم ها برکشیده از چپ و راست

درین محرابی خورشید قندیل

فکنده غلغل تسبیح و تهلیل

ازان جاه و جمال آدم عجب ماند

به عنوان تعجب زیر لب راند

که یارب این درخت از گلشن کیست

تماشاگاه چشم روشن کیست

بر او این پرتو دولت چرا تافت

جمال و جاه چندین از کجا یافت

خطاب آمد که نور دیده توست

فرحبخش دل غمدیده توست

ز باغستان یعقوبی نهالیست

ز صحرای خلیل الله غزالیست

ز کیوان بگذرد ایوان جاهش

زمین مصر باشد تختگاهش

ز بس خوبی که در رویش عیان است

حسدانگیز خوبان جهان است

کند روی تو را آیینه داری

به بخشش زانچه در گنجینه داری

بگفت اینک در احسان گشادم

ز شش دانگ جمالش چار دادم

ازان خوبی که باشد دلبران را

دو بخش او را یکی مر دیگران را

پی نسخ بتان درج ار گشاید

خط حسن همه ثلثش نماید

پس آوردش به سوی سینه خویش

صفا بخش از دل بی کینه خویش

ز مهر خویشتن کردش خبردار

به پیشانی زدش بوسی پدروار

چو گل از ذوق فرزندیش بشکفت

چو بلبل بر گل رویش دعا گفت

بخش ۱۵ - نهال جمال یوسفی را از بهارستان غیب به باغستان شهادت آوردن و به آب دیده یعقوب و هوای دل زلیخا پروردن

درین نوبتگه صورت پرستی

زند هر کس به نوبت کوس هستی

حقیقت را به هر دوری ظهوریست

ز اسمی بر جهان افتاده نوریست

اگر عالم به یک دستور ماندی

بسا انوار کان مستور ماندی

گر از گردون نگردد نور خود گم

نگیرد رونقی بازار انجم

زمستان از چمن بار ار نبندد

ز تأثیر بهاران گل نخندد

چو آدم رخت ازین محرابگه بست

به جایش شیث در محراب بنشست

چو وی هم رفت کرد آغاز ادریس

درین تلبیس خانه درس تقدیس

چو شد تدریس ادریس آسمانی

به نوح افتاد دین را پاسبانی

به طوفان فنا چون غرقه شد نوح

شد این در بر خلیل الله مفتوح

چو خوان دعوتش چیدند ز آفاق

موفق شد به آن انفاق اسحاق

ازین هامون شد او راه عدم کوب

زد از کوه هدی گلبانگ یعقوب

چو یعقوب از عقب زین کار دم زد

ز حد شام بر کنعان علم زد

اقامت را به کنعان محمل افکند

فتادش در فزایش مال و فرزند

شمار گوسفندش از بز و میش

در آن وادی شد از مور و ملخ بیش

پسر بیرون ز یوسف یازده داشت

ولی یوسف درون جانش ره داشت

چو یوسف بر زمین آمد ز مادر

به رخ شد ماه گردون را برادر

دمید از بوستان دل نهالی

نمود از آسمان جان هلالی

ز گلزار خلیل الله گلی رست

قبای نازک اندامی بر او جست

برآمد اختری از برج اسحاق

ز روی او منور چشم آفاق

علم زد لاله ای از باغ یعقوب

ازو هم مرهم و هم داغ یعقوب

غزالی شد شمیم افزای کنعان

و زو رشک ختن صحرای کنعان

ز جان تا بود بهره مادرش را

ز شیر خویش شستی شکرش را

چو دیدش در کنار خود دو ساله

دمید ایام زهرش در نواله

گرامی دری از بحر کریمی

ز مادر ماند با اشک یتیمی

پدر چون دید حال گوهر خویش

صدف کردش کنار خواهر خویش

ز عمه مرغ جانش پرورش یافت

به گلزار خوشی بال و پرش یافت

قدش آیین خوش رفتاری آورد

لبش رسم شکر گفتاری آورد

دل عمه به مهرش شد چنان بند

که نگسستی ازو یک لحظه پیوند

به هر شب خفته چون جان در برش بود

به هر روز آفتاب منظرش بود

پدر هم آرزوی روی او داشت

ز هر سو میل خاطر سوی او داشت

جز او کس در دل غمگین نمی یافت

به گه گه دیدنش تسکین نمی یافت

چنان می خواست کان ماه دل افروز

به پیش چشم او باشد شب و روز

به خواهر گفت ای کز مهرورزی

به فرقم چون درخت بید لرزی

ندارم طاقت دوری ز یوسف

خلاصم ده ز مهجوری ز یوسف

به خلوتگاه راز من فرستش

به محراب نیاز من فرستش

ز یعقوب این سخن خواهر چو بشنید

ز فرمانش به صورت سر نپیچید

ولیکن کرد باخود حیله ای ساز

که تا گیرد ز یعقوبش به آن باز

به کف ز اسحاق بودش یک کمر بند

به خدمت سوده در راه خداوند

کمربندی که هر دستش که بستی

ز دست اندازی آفات رستی

چو یوسف را ز خود رو در پدر کرد

میان بندش نهانی زان کمر کرد

چنان بست آن کمر را بر میانش

که آگاهی نشد قطعا از آنش

کمر بسته به یعقوبش فرستاد

وز آن پس در میان آوازه در داد

که گشته ست آن کمربند از میان گم

گرفتی هر کسی را زان توهم

به زیر جامه جست و جوی کردی

پس آنگه در دگر کس روی کردی

چو در آخر به یوسف نوبت افتاد

کمر را از میانش چست بگشاد

در آن ایام هر کس اهل دین بود

بر او حکم شریعت اینچنین بود

که دزدی هر که بودی پایگیرش

گرفتی صاحب کالا اسیرش

دگر باره به تزویر این بهانه

چو کرد آماده بردش سوی خانه

به رویش چشم روشن شاد بنشست

پس از یکچند اجل چشمش فرو بست

بر او شد خاطر یعقوب خرم

ز دیدارش نبستی دیده بر هم

به پیش رو چو یوسف قبله ای یافت

ز فرزندان دیگر روی بر تافت

به یوسف بود هر کاری که بودش

به یوسف بود بازاری که بودش

به یوسف بود روحش راحت اندوز

به یوسف بود چشمش دیده افروز

بلی هر جا کزان سان مه بتابد

اگر خورشید باشد ره نیابد

چه گویم کان چه حسن و دلبری بود

که بیرون از حد حور و پری بود

مهی بود از سپهر آشنایی

ازو کون و مکان پر روشنایی

نه مه هیهات روشن آفتابی

مه از وی بر فلک افتاده تایی

چه می گویم چه جای آفتاب است

که رخشان چشمه اش اینجا سراب است

مقدس نوری از قید چه و چون

سر از جلباب چون آورده بیرون

چو آن بیچون درین چون کرده آرام

پی روپوش کرده یوسفش نام

به دل یعقوب اگر مهرش نهان داشت

وگر کردش به جان جا جای آن داشت

زلیخایی که رشک حور عین بود

به مغرب پرده عصمت نشین بود

ز خورشید رخش نادیده تابی

گرفتار خیالش شد به خوابی

چو بر دوران غم عشق آورد زور

ز نزدیکان نباشد عاشقی دور

بخش ۱۶ - در صفت و نسب زلیخا که مغرب از طلوع آفتاب جمالش مشرق گشته بود بلکه به هزار درجه از آن گذشته

چنین گفت آن سخندان سخن سنج

که در گنجینه بودش از سخن گنج

که در مغرب زمین شاهی به ناموس

همی زد کوس شاهی نام طیموس

همه اسباب شاهی حاصل او

نمانده آرزویی در دل او

ز فرقش تاج را اقبالمندی

ز پایش تخت را پایه بلندی

فلک در خیلش از جوزا کمربند

ظفر با بند تیغش سخت پیوند

زلیخا نام زیبا دختری داشت

که با او از همه عالم سری داشت

نه دختر اختری از برج شاهی

فروزان گوهری از درج شاهی

نگنجد در بیان وصف جمالش

کنم طبع آزمایی با خیالش

ز سر تا پا فرود آیم چو مویش

شوم روشن ضمیر از عکس رویش

ز نوشین لعلش استمداد جویم

ز وصفش آنچه در گنجد بگویم

قدش نخلی ز رحمت آفریده

ز بستان لطافت سر کشیده

ز جوی شهریاری آب خورده

ز سرو جویباری آب برده

به فرقش موی دام هوشمندان

ازو تا مشک فرق اما نه چندان

فراوان مو شکافی کرده شانه

نهاده فرق نازک در میانه

ز فرق او دو نیمه نافه را دل

و زو در نافه کار مشک مشکل

فرو آویخته زلف سمن سای

فکنده شاخ گل را سایه در پای

دو گیسویش دو هندوی رسن ساز

ز شمشاد سرافرازش رسن باز

فلک درس جمالش کرده تلقین

نهاده از جبینش لوح سیمین

ز طرف لوح سیمینش نموده

دو نون سرنگون از مشک سوده

به زیر آن دو نون طرفه دو صادش

نوشته کلک صنع اوستادش

ز حد نون او تا حلقه میم

الف واری کشیده بینی از سیم

فزوده بر الف صفر دهان را

یکی ده کرده آشوب جهان را

شده سینش عیان از لعل خندان

گشاده میم را عقده به دندان

ز بستان ارم رویش نمونه

در او گلها شکفته گونه گونه

به رو هر جانب از خالی نشانی

چو زنگی بچگان در گلستانی

زنخدانش که سیم بی زکات است

در او چاهی پر از آب حیات است

به زیر غبغب ار دانا برد راه

بود گرد آمده رشحی ازان چاه

قرار دل بود نایاب آنجا

که هم چاه است و هم گرداب آنجا

بیاض گردنش صافی تر از عاج

به گردن آورندش آهوان باج

بر و دوشش زده طعنه سمن را

گل اندر جیب کرده پیرهن را

دو پستان هر یکی چون قبه نور

حبابی خاسته از عین کافور

دو نار تازه بر رسته ز یک شاخ

کف امیدشان نبسوده گستاخ

ز بازو گنج سیمش در بغل بود

عیار سیم پیش آن دغل بود

پی تعویذ آن پاکیزه چون در

دل پاکان عالم از دعا پر

پریرویان به جان کرده پسندش

رگ جان ساخته تعویذ بندش

ز تاراج سران تاج و دیهیم

دو ساعد آستینش کرده پر سیم

کفش راحت ده هر محنت اندیش

نهاده مرهمی بر هر دل ریش

به دست آورده ز انگشتان قلم ها

زده از مهر بر دلها رقم ها

دل از هر ناخنش بسته خیالی

فزوده بر سر بدری هلالی

به پنج انگشت مه را برده پنجه

ز زور پنجه مه را کرده رنجه

میانش موی بل کز موی نیمی

ز باریکی بر او از موی بیمی

نیارستی کمر از موی بستن

کزان مو بودیش بیم گسستن

شکم چون تخته قاقم کشیده

به نرمی دایه ناف او بریده

سرینش کوهی اما سیم ساده

چه کوهی کز کمر زیر اوفتاده

بدان نرمی که گر افشردیش مشت

برون رفتی خمیر آیین ز انگشت

ز دست افشار زرین پس خمش شو

بیا وین سیم دست افشار بشنو

ز زیر ناف تا بالای زانو

نگویم هیچ نکته کهنه یا نو

نداده در حریم آن حرمگاه

حصار عصمتش اندیشه را راه

سخن رانم ز ساق او که چون است

بنای حسن را سیمین ستون است

بنامیزد بود گلدسته نور

ولی از چشم هر بی نور مستور

صفای او نمود آیینه را رو

درآمد از ادب پیشش به زانو

ازان آیینه همزانوی او شد

که فیض نوریاب از روی او شد

به وی هر کس که همزانو نشیند

رخ دولت در آن آیینه بیند

قدم در لطف نیز از ساق کم نیست

چو او در لطف کس صاحب قدم نیست

چنان بودش چو رفتی چست و چابک

قدم از پاشنه تا پنجه نازک

که گر بر چشم عاشق بودیش جای

شدی پر آبله ز اشکش کف پای

ندانم از زر و زیور چه گویم

که خواهد بود قاصر هر چه گویم

به زیور خود که وصف آن پری کرد

که زیور را جمالش زیوری کرد

پر از گوهر به تارک افسری داشت

که در هر یک خراج کشوری داشت

در و لعلش که بود آویزه گوش

همی برد از دل و جان لطف آن هوش

اگر بگسستیش گوهر ز گردن

شدی گنج جواهر جیب و دامن

مرصع موی بندش کز قفا بود

هزاران عقد گوهر را بها بود

نه گر لطفش گرفتی یاره را دست

که یارستی به دستانش بر او بست

نیارم بیش ازین از زر خبر داد

که شد خلخال و اندر پایش افتاد

گهی در عشوه مسند نشینی

به زیبا دیبه رومی و چینی

گهی در جلوه ایوان خرامی

ز زرکش حله مصری و شامی

به هر روز نوی کافکنده پرتو

نبوده بر تنش جز خلعتی نو

به یک جیبش دوباره سر نسوده

چون مه هر روز از برجی نموده

ز پابوس سران دامن کشیدی

بدین دولت مگر دامن رسیدی

ندادی دست جز پیراهنش را

که در آغوش خود دیدی تنش را

سهی سروان هواداریش کردی

پریرویان پرستاریش کردی

ز همزادان هزاران حورزاده

به خدمت روز و شب پیشش ستاده

نه هرگز بر دلش باری نشسته

نه یکبارش به پا خاری شکسته

نبوده عاشق و معشوق کس را

نداده ره به خاطر این هوس را

به شب چون نرگس سیراب خفتی

سحر چون غنچه خندان شکفتی

به سیمین لعبتان از خردسالان

به صن خانه در رعنا غزالان

دلی فارغ ز لعب چرخ دوار

نبودی غیر لعبت بازیش کار

بدینسان خرم و دلشاد بودی

وز آن غم خاطرش آزاد بودی

کش از ایام بر گردن چه آید

وز این شبهای آبستن چه زاید

بخش ۱۷ - در نیام منام دیدن زلیخا نوبت اول تیغ آفتاب جمال یوسف را علیه السلام و کشته عشق شدن وی به آن تیغ نهفته در نیام

ز کنگردار کاخ شهریاری

چو حارس دیده شکل کوکناری

به بیداری نمانده دیگرش تاب

خواص کوکنارش کرده در خواب

ستاره از دهل کوبی دهل کوب

هجوم خواب دستش بسته بر چوب

نکرده مؤذن از گلبانگ یا حی

فراش غفلت شب مردگان طی

زلیخا آن به لبها شکر ناب

شده بر نرگسش شیرین شکر خواب

سرش سوده به بالین جعد سنبل

تنش داده به بستر خرمن گل

ز بالین سنبلش در هم شکسته

به گل تار حریرش نقش بسته

به خوابش چشم صورت بین غنوده

ولی چشم دگر از دل گشوده

در آمد از درش ناگه جوانی

چه می گویم جوانی نی که جانی

همایون پیکری از عالم نور

به باغ خلد کرده غارت حور

ربوده سر به سر حسن و جمالش

گرفته یک به یک غنج و دلالش

کشیده قامتی چون تازه شمشاد

به آزادی غلامش سرو آزاد

ز بر آویخته زلفی چو زنجیر

خرد را بسته دست و پای تدبیر

فروزان لمعه نور از جبینش

مه و خورشید را رو بر زمینش

مقوس ابرویش محراب پاکان

معنبر سایه بان بر خوابناکان

رخش ماهی ز اوج برج فردوس

ز ابرو کرده آن مه خانه در قوس

مکحل نرگسش از سرمه ناز

ز مژگان بر جگرها ناوک انداز

دو لعلش از تبسم در شکر ریز

دهانش در تکلم شکر آمیز

بریق درش از لعل درافشان

چو از گلگون شفق برق درخشان

به خنده از ثریا نور می ریخت

نمک از پسته پرشور می ریخت

ذقن چون سیبی از غبغب مطوق

ز سیب آویخته آبی معلق

به گل خال رخش از مشک داغی

گرفته آشیان زاغی به باغی

ز سیمش ساعد و بازو توانگر

ز بی سیمی میان چون موی لاغر

زلیخا چون به رویش دیده بگشاد

به یک دیدارش افتاد آنچه افتاد

جمالی دید از حد بشر دور

ندیده از پری نشنیده از حور

ز حسن صورت و لطف شمایل

اسیرش شد به یک دل نی به صد دل

گرفت از قامتش در دل خیالی

نشاند از دوستی در جان نهالی

ز رویش آتشی در سینه افروخت

وز آن آتش متاع صبر و دین سوخت

وز آن عنبر فشان گیسوی دلبند

به هر مو رشته جان کرد پیوند

ز طاق ابرویش با ناله شد جفت

ز خواب آلوده چشمش غرق خون گفت

دل تنگ از لبش تنگ شکر ساخت

ز دندانش مژه عقد گهر ساخت

ز سیمین ساعدش شست از خرد دست

میانش را کمر در بندگی بست

به رویش دید مشکین خال دلکش

نشست از وی سپند آسا بر آتش

ز سیب غبغبش آسیب جان دید

بدانسان سیبی آسان کی توان چید

بنامیزد چه زیبا صورتی بود

که صورت کاست و اندر معنی افزود

زلیخا از زلیخایی رمیده

ازان صورت به معنی آرمیده

ازان معنی اگر آگاه بودی

یکی از واصلان راه بودی

ولی چون بود در صورت گرفتار

نشد در اول از معنی خبردار

همه در بند پنداریم مانده

به صورتها گرفتاریم مانده

ز صورت گر نه معنی رو نماید

کجا یک دل سوی صورت گراید

یقین داند که در کوزه نمی هست

ازان در گردن آرد تشنه اش دست

چو سازد غرقه دریای زلالش

نیاید یاد نم دیده سفالش

شبی خوش همچو صبح زندگانی

نشاط افزا چو ایام جوانی

ز جنبش مرغ و ماهی آرمیده

حوادث پای در دامن کشیده

درین بستانسرای پر نظاره

نمانده باز جز چشم ستاره

ربوده دزد شب هوش عسس را

زبان بسته جرس جنبان جرس را

سگان را طوق گشته حلقه دم

در آن حلقه ره فریادشان گم

ز شهپر مرغ شب خنجر کشیده

ز بانگ صبح نای خود بریده

بخش ۱۸ - وزیدن نسیم سحری بر زلیخا و نرگس خوابناکش را گشادن و از خیال شبانه غنچه وار خون به دل فرو خوردن و مهر بر لب نهادن

سحر چون زاغ شب پرواز برداشت

خروس صبحگاه آواز برداشت

عنادل لحن دلکش بر کشیدند

لحاف غنچه ازگل درکشیدند

سمن از آب شبنم روی خود شست

بنفشه جعد عنبر بوی خود شست

زلیخا همچنان در خواب نوشین

دلش را روی در محراب دوشین

نبود آن خواب خوش بیهوشیی بود

ز سودای شبش مدهوشیی بود

کنیزان روی بر پایش نهادند

پرستاران به دستش بوسه دادند

نقاب از لاله سیراب بگشاد

خمارآلود چشم از خواب بگشاد

گریبان مطلع خورشید و مه کرد

ز مطلع سر زده هر سو نگه کرد

ندید از گلرخ دوشین نشانی

چو غنچه شد فرو در خود زمانی

بر آن شد کز غم آن سرو چالاک

گریبان همچو گل بر تن زند چاک

ولی شرم از کسان بگرفت دستش

به دامان صبوری پای بستش

نهان می داشت رازش در دل تنگ

چو کان لعل لعل اندر دل سنگ

فرو می خورد چون غنچه به دل خون

نمی داد از درون یک شمه بیرون

لب او با کنیزان در حکایت

دل او زان حکایت در شکایت

دهانش با رفیقان در شکرخند

دلش چون نیشکر در صد گره بند

زبانش با حریفان در فسانه

به دل از داغ عشقش صد زبانه

نظر بر صورت اغیار می داشت

ولی پیوسته دل با یار می داشت

عنان دل به دستش خود کجا بود

که هر جا بود با آن دلربا بود

دلی کز عشق در کام نهنگ است

ز جست و جوی کامش پای لنگ است

برون از یار خود کامی ندارد

درونش با کس آرامی ندارد

اگر گوید سخن با یار گوید

وگر جوید مراد از یار جوید

هزاران بار جانش بر لب آمد

که تا آن روز محنت را شب آمد

شب آمد سازگار عشقبازان

شب آمد رازدار عشقبازان

ازان بر روزشان شب اختیار است

که آن یک پرده در دین پرده دار است

چو شب شد روی در دیوار غم کرد

به زاری پشت خود چون چنگ خم کرد

ز تار اشک بست اوتار بر چنگ

به دل پردازی خود ساخت آهنگ

ز ناله نغمه جانکاه برداشت

به زیر و بم فغان و آه برداشت

خیال یار پیش دیده بنشاند

هم از دیده هم از لب گوهر افشاند

که ای پاکیزه گوهر از چه کانی

که از تو دارم این گوهر فشانی

دلم بردی و نام خود نگفتی

نشانی از مقام خود نگفتی

نمی دانم که نامت از که پرسم

کجا آیم مقامت از که پرسم

اگر شاهی تو را آخر چه نام است

وگر ماهی تو را منزل کدام است

مبادا هیچ کس چون من گرفتار

که نی دل دارم اندر بر نه دلدار

خیالت دیدم و بربود خوابم

گشاد از دیده و دل خون نابم

کنون دارم من بیخواب مانده

دلی از آتشت در تاب مانده

چه باشد گر زنی آبم بر آتش

نباشی همچو آتش گرم و سرکش

گلی بودم ز گلزار جوانی

تر و تازه چو آب زندگانی

نه بر سر هرگزم بادی وزیده

نه در پا هرگزم خار خلیده

به یک عشوه مرا بر باد دادی

هزارم خار در بستر نهادی

تنی نازک تر از گلبرگ صد بار

چه سان خواب آیدم بر بستر خار

همه شب تا سحرگه کارش این بود

شکایت با خیال یارش این بود

چو شب بگذشت دفع هر گمان را

بشست از گریه چشم خونفشان را

لبش تر بود از خون خوردن شب

کلوخ خشک را مالیده بر لب

به بالین رونق از گلبرگ تر داد

به بستر جان ز سرو سیمبر داد

شب و روزش بدین آیین گذشتی

سر مویی ازین آیین نگشتی

بخش ۱۹ - از مشاهده تغییر حال زلیخا گره تحیر به رشته تفکر کنیزان افتادن و دایه بر سر انگشت استفسار گره را از آن رشته گشادن

کمان عشق هر جا افکند تیر

سپر داری نباشد کار تدبیر

چو سازد در درون آن تیر خانه

ز بیرون باشد آن را صد نشانه

خوش است از بخردان این نکته گفتن

که مشک و عشق را نتوان نهفتن

اگر بر مشک گردد پرده صد توی

کند غمازی از صد پرده اش بوی

زلیخا عشق را پوشیده می داشت

به سینه تخم غم پوشیده می کاشت

ولی سر می زد آن هر دم ز جایی

همی کرد از درون نشو و نمایی

گهی از گریه چشمش آب می ریخت

چه جای آب خون ناب می ریخت

به هر قطره که از مژگان گشادی

نهانی راز او بر رو فتادی

گهی از آتش دل آه می کرد

به گردون دود آهش راه می کرد

به هر آهی که از دل برکشیدی

کسان بوی کباب دل شنیدی

که از روز و شب بی خواب و بی خورد

گل سرخش نمودی لاله زرد

بدانستی همه کز هیچ باغی

نروید لاله ای خالی ز داغی

کنیزان این نشانی ها چو دیدند

خط آشفتگی بر وی کشیدند

ولی روشن نشد کان را سبب چیست

قضا جنبان آن حال عجب کیست

یکی گفتا کسی مثلش ندیده ست

همانا کز کسی چشمش رسیده ست

یکی افتاد این معنی پسندش

که از دیو و پری آمد گزندش

یکی گفتا همانا سحر سازی

ز سحرش بست بر دامن طرازی

یکی گفت این همه آثار عشق است

دلش بی شک به زیر بار عشق است

ولی کس را به بیداری ندیده

ز خوابش گویی این آفت رسیده

همی بست از گمان هر کس خیالی

همی کردند با هم قیل و قالی

ولی سر دلش ظاهر نمی شد

سخن بر هیچ چیز آخر نمی شد

ازان جمله فسونگر دایه ای داشت

که از افسونگری سرمایه ای داشت

به راه عاشقی کارآزموده

گهی عاشق گهی معشوق بوده

به هم وصلت ده معشوق و عاشق

موافق ساز یار ناموافق

شبی آمد زمین بوسید پیشش

به یاد آورد خدمت های خویشش

بگفت ای غنچه بستان شاهی

به خاری از تو گلرویان مباهی

دلت خرم لبت پر خنده بادا

ز فرت بخت ما فرخنده بادا

تو در باغ جمال آن تازه سروی

که کردت طوطی جان تذروی

من از بحر وفا آن جویبارم

که پروردت زمانه در کنارم

رخت ز آغاز من بودم که دیدم

به تیغ مهر نافت من بریدم

سر و تن شستم از مشک و گلابت

گلاب مشکبو کردم خطابت

قماط از پرده دل کردمت ساز

ز جانش رشته پیچیدم به صد ناز

غذا از شیر دادم شکرت را

بپروردم تن جان پرورت را

شب آمد خواب در کار تو کردم

سحر شد زیب رخسار تو کردم

اگر رفتم طراز دوش بودی

چو خفتم خفته در آغوش بودی

چو شد شاخ گلت سرو خرامان

هنوزت دست نگسستم ز دامان

به هر کاریت خدمتگار بودم

به خدمتگاریت در کار بودم

به هر جا رفت سرو دلربایت

فتادم همچو سایه در قفایت

چو بنشستی به خدمت ایستادم

چو خسپیدی به پایت سر نهادم

کنون هم در همان کارم که بودم

بدان صدقت پرستارم که بودم

ز من راز دلت پنهان چه داری

ز خود بیگانه ام زینسان چه داری

بگوی آخر درین کارت که انداخت

که برد اینسان خرد بارت که انداخت

چنین آشفته و در هم چرایی

چنین با درد و غم همدم چرایی

گل سرخت چرا زرد است ازینسان

دم گرمت چرا سرد است ازینسان

تو خورشیدی چو ماهت کاستن چیست

زوال چاشتگاهت خواستن چیست

یقین دانم که زد ماهی تو را راه

بگو روشن مرا تا کیست آن ماه

اگر بر آسمان باشد فرشته

ز نور قدسیان ذاتش سرشته

به تسبیح و دعا خوانم چنانش

که آرم بر زمین از آسمانش

وگر باشد پری در کوه و بیشه

عزایم خوانیم کار است و پیشه

به تسخیرش عزیمت ها بخوانم

کنم در شیشه و پیشت نشانم

وگر باشد ز جنس آدمیزاد

بزودی سازم از وی خاطرت شاد

که باشد خود که پیوندت نخواهد

نه بنده بل خداوندت نخواهد

زلیخا چون بدید آن مهربانی

فسون پردازی و افسانه خوانی

ندید از راست گفتن هیچ چاره

گرفت از گریه مه را در ستاره

که گنج مقصدم بس ناپدید است

در آن گنج ناپیدا کلید است

چه گویم با تو از مرغی نشانه

که با عنقا بود هم آشیانه

ز عنقا هست نامی پیش مردم

ز مرغ من بود آن نام هم گم

چه شیرین است عیش تلخکامی

که می داند ز کام خویش نامی

ز دوری گرچه باشد تلخ کامش

کند باری زبان شیرین ز نامش

زبان بگشاد آنگه پیش دایه

ز همرازی بلندش ساخت پایه

به خواب خویشتن بیداریش داد

به بیهوشی خود هشیاریش داد

چو دایه حرفی از طومار او خواند

ز چاره سازیش حیران فرو ماند

بلی این حرف نقش هر خیال است

که نادانسته را جستن محال است

مرادی را ز اول تا ندانی

کجا در آخرش جستن توانی

نیارست از دلش چون بند بگشاد

به اصلاحش زبان پند بگشاد

نخستین گفت کاینها کار دیو است

همیشه کار دیوان مکر و ریو است

به مردم صورتی زیبا نمایند

که تا بر وی در سودا گشایند

زلیخا گفت دیوی را چه یارا

که بنماید چنان شکلی دلارا

تنی کز شور و شر باشد سرشته

معاذالله کزو زاید فرشته

دگر گفتا که این خوابیست ناراست

چرا باید به هر ناراست جان کاست

بگفت این خواب اگر ناراست بودی

بدینسان راستان را کی ربودی

شمارند اهل دل این نکته را راست

که کج با کج گراید راست با راست

دگر گفتا که هستی دانش اندیش

برون کن این محال از خاطر خویش

بگفتا کار اگر بودی به دستم

کی این بار گران دادی شکستم

مرا تدبیر کار از دست رفته ست

عنان اختیار از دست رفته ست

مرا نقشی نشسته در دل تنگ

که بی محکم تر است از نقش در سنگ

اگر بادی وزد یا آبی آید

ز سنگ آن نقش محکم چون زداید

چو دایه دیدش اندر عشق محکم

فرو بست از نصیحت گوییش دم

نهانی رفت و حالش با پدر گفت

پدر زان قصه مشکل برآشفت

ولی چون بود عاجز دست تدبیر

حوالت کرد کارش را به تقدیر

بخش ۲۰ - خواب دیدن زلیخا یوسف را علیه السلام نوبت دوم و سلسله عشق وی جنبیدن و وی را در ورطه جنون کشیدن

خوش آن دل کاندر او منزل کند عشق

ز کار عالمش غافل کند عشق

در او رخشنده برقی برفروزد

که صبر و هوش را خرمن بسوزد

نماند در وی اندوه سلامت

شود کاهی بر او کوه ملامت

چنان جانش ملامت کیش گردد

که عشقش از ملامت بیش گردد

زلیخا همچو مه می کاست سالی

پس از سالی که شد بدرش هلالی

هلال آسا شبی پشت خمیده

نشسته در شفق از خون دیده

همی گفت ای فلک با من چه کردی

رساندی آفتابم را به زردی

فکندی چون کمانم ز استقامت

نشانم کردی از تیر ملامت

به دست سرکشی دادی عنانم

کزو جز سرکشی چیزی ندانم

نهاده در دلم از مهر تابی

بخیلی می کند با من به خوابی

به بیداری نگردد همنشینم

نیاید هم که در خوابش ببینم

نشان بخت بیداریست آن خواب

که در وی بینم آن ماه جهانتاب

نگیرد چشم من در خفتن آرام

ز بخت خویشتن خوابش دهم وام

بود بختم شود از خواب بیدار

نماید یارم اندر خواب دیدار

همی گفت این سخن تا پاسی از شب

رسده جانش از اندوه بر لب

ز ناگه زین خیالش خواب بربود

نبود آن خواب بل بیهوشیی بود

هنوزش تن نیاسوده به بستر

درآمد آرزوی جانش از در

همان صورت کز اول زد بر او راه

درآمد با رخی روشنتر از ماه

نظر چون بر رخ زیبایش انداخت

ز جا برجست و سر در پایش انداخت

زمین بوسید کای سرو گل اندام

که هم صبرم ز دل بردی هم آرام

به آن صانع که از نور آفریدت

ز هر آلایشی دور آفریدت

تو را بر خیل خوبان سروری داد

به لطف از آب حیوان برتری داد

قدت را گلبن بستان جان ساخت

لبت را مایه قوت روان ساخت

ز روی دلفروزت شمعی افروخت

که چون پروانه مرغ جان من سوخت

ز مشکین گیسوان دادت کمندی

که بر من زو به هر موییست بندی

تنم را ساخت چون موی از میانت

دلم را تنگ چون میم دهانت

که بر جان من بیدل ببخشای

به پاسخ لعل شکر بار بگشای

بگو با این جمال و دلستانی

کیی تو وز کدامین خاندانی

درخشان گوهری کانت کدام است

گرامی شاهی ایوانت کدام است

بگفتا از نژاد آدمم من

ز جنس آب و خاک عالمم من

کنی دعوی که هستم بر تو عاشق

اگر هستی درین گفتار صادق

حق مهر و وفای من نگه دار

به بی جفتی رضای من نگه دار

مکن دندان رسیده شکرت را

مساز الماس دیده گوهرت را

تو را از من اگر بر سینه داغ است

نپنداری کزان داغم فراغ است

مرا هم دل به دام توست در بند

ز داغ عشق تو هستم نشانمند

زلیخا چون بدید آن مهربانی

ز لعل او شنید آن نکته رانی

گرفت از نو پری دیوانه ای را

فتاد آتش به جان پروانه ای را

سری مست خیال از خواب برخاست

جگر پر سوز و جان پر تاب برخاست

به دل اندوه او انبوهتر شد

به گردون دودش از اندوه بر شد

یکی صد گشت سودایی که بودش

ز حد بگذشت غوغایی که بودش

زمام عقل بیرون رفتش از دست

ز بند پند و قید مصلحت رست

همی زد همچو غنچه جیب جان چاک

چو لاله خون دل می ریخت بر خاک

گهی از مهر رویش روی می کند

گهی بر یاد زلفش موی می کند

پرستاران به هر سویش نشستند

به گرد مه چو هاله حلقه بستند

اگر زان حلقه بودی هیچ تقصیر

برون جستی ز حلقه راست چون تیر

وگر نگرفتیش آن حلقه دامان

سوی برزن شدی سروش خرامان

وگر بندش نکردی غنچه کردار

چو گل بی پرده کردی رو به بازار

پدر زان واقعه چون گشت آگاه

دوا جو شد ز دانایان درگاه

به تدبیرش به هر راهی دویدند

به از زنجیر تدبیری ندیدند

بفرمودند پیچان ماری از زر

که باشد مهره دار از لعل و گوهر

به سیمین ساقش آن مار گهر سنج

درآمد حلقه زن چون مار بر گنج

زلیخا بود گنج خوبی آری

بود هر گنج را ناچار ماری

چو زرین مار زیر دامنش خفت

ز دیده مهره می بارید و می گفت

مرا پای دل اندر عشق بند است

همان بندم ازین عالم پسند است

سبک دستی چرخ عمر فرسای

بدین بندم چرا سازد گران پای

مرا خود قوت پایی نمانده ست

به هیچ آمد شدن رایی نمانده ست

به این بند گران پا بستنم چیست

بدین تیغ جفا دل خستنم چیست

فرو رفته ست پای سرو در گل

ره جنبش بر او گشته ست مشکل

چه حکمت باغبان بیند درین باب

که زنجیرش نهد بر پای از آب

به پای دلبری زنجیر باید

که در یک لحظه هوش از من رباید

نباشد در نظر چندان درنگش

که بینم سیر روی لاله رنگش

ز من چون برق رخشان بگذرد زود

بر آرد از دل پر آتشم دود

اگر یاری دهد بخت بلندم

بدین زنجیر زر پایش ببندم

ببینم روی او چندان که خواهم

بدو روشن شود روز سیاهم

چه می گویم نگاری ناز پرورد

که گر بر پشت پا بنشیندش گرد

به روی جان نشیند کوه دردم

بساط شادمانی درنوردم

پسندم کی فتد بر خاطرش بار

به سیمین ساق او از بند آزار

مرا صد تیغ خوشتر بر دل تنگ

که در دامان او خاری زند چنگ

ازین افسانه های عاشقانه

یکی افتاد ناگه در نشانه

فتاد از زخم آن در سینه اش چاک

چو صید زخمناک افتاد بر خاک

به بیهوشی زمانی گشت دمساز

دگر آمد به حال خویشتن باز

به افسون دل دیوانه خویش

ز سر آغاز کرد افسانه خویش

گهی در گریه گه در خنده می شد

گهی می مرد و گاهی زنده می شد

همی شد هر دم از حالی به حالی

بدینسان بود حالش تا به سالی

بخش ۲۱ - به خواب آمدن یوسف علیه السلام زلیخا را نوبت سیم و نام و مقام وی دانستن و به عقل و هوش باز آمدن

بیا ای عشق پر افسون و نیرنگ

که باشد کار تو گه صلح و گه جنگ

گهی فرزانه را دیوانه سازی

گهی دیوانه را فرزانه سازی

چو بر زلف پریرویان نهی بند

به زنجیر جنون افتد خردمند

وگر زان زلف بندی برگشایی

چراغ عقل یابد روشنایی

زلیخا یک شبی نی صبر و نی هوش

به غم همراز و با محنت هم آغوش

ز جام درد درد آشامیی کرد

ز شور عشق بی آرامیی کرد

کشید از مقنعه موی معنبر

فشاند از آتش دل خاک بر سر

به سجده پشت سرو ناز خم کرد

زمین را رشک گلزار ارم کرد

ز نرگس ریخت اشک ارغوانی

چو سوسن کرد ساز خوش زبانی

شد از غمگین دل خود غصه پرداز

به یار خویش کرد این قصه آغاز

که ای تاراج تو هوش و قرارم

پریشان کرده ای تو روزگارم

غمم دادی و غمخواری نکردی

دلم بردی و دلداری نکردی

ندانم نام تو تا سازمش ورد

نیابم جای تو تا گردمش گرد

به کام خویش می کردم شکر خند

کنون در بندم از تو چون نی قند

چو غنچه بس که خوردم از غمت خون

فتادم همچو گل از پرده بیرون

نمی گویم که در چشمت عزیزم

نه آخر مر تو را کمتر کنیزم

چه باشد گر کنیزی را نوازی

ز بند محنتش آزاد سازی

مبادا کس به خون آغشته چون من

میان خلق رسوا گشته چون من

دل مادر ز بد پیوندیم تنگ

پدر را آید از فرزندیم ننگ

پرستاران مرا بدرود کردند

به تنهاییم غم فرسود کردند

زدی آتش به جان چون من خسی را

نسوزد کس بدینسان بی کسی را

به آن مقصود جان و دل خطابش

بدینسان بود تا بربود خوابش

چو چشمش مست گشت از ساغر خواب

به خوابش آمد آن غارتگر خواب

به شکلی خوبتر از هر چه گویم

ندانم بعد ازین دیگر چه گویم

به زاری دست در دامانش آویخت

به پایش از مژه خون جگر ریخت

که ای در محنت عشقت رمیده

قرارم از دل و خوابم ز دیده

به پاکی کاینچنین پاک آفریدت

ز خوبان دو عالم برگزیدت

که اندوه مرا کوتاهیی ده

ز نام و شهر خویش آگاهیی ده

بگفتا گر بدین کارت تمام است

عزیز مصرم و مصرم مقام است

به مصر از خاصگان شاه مصرم

عزیزی داد عز و جاه مصرم

زلیخا چون ز جانان این نشان یافت

تو گویی مرده صد ساله جان یافت

رسیدش باز ازان گفتار چون نوش

به تن زور و به جان صبر و به دل هوش

ازان خوابی که دید از بخت بیدار

اگر چه خفت مجنون خاست هوشیار

خبر زان مه که در دل جوشش آورد

دگر باره به عقل و هوشش آورد

کنیزان را ز هر سو داد آواز

که ای با من درین اندوه دمساز

پدر را مژده دولت رسانید

دلش را زآتش محنت رهانید

که آمد عقل و دانش سوی من باز

روان شد زآب رفته جوی من باز

بیا بردار بند زر ز سیمم

که نبود از جنون من بعد بیمم

چو مدخل سیم را در بند مگذار

به دست خود بند از سیم بردار

پدر را چون شنید این مژده در گوش

به استقبال آن رفت از سرش هوش

به رسم عاشق اول ترک خود کرد

وز آن پس ره سوی آن سرو قد کرد

دهان بگشاد آن مار دو سر را

رهاند از بند زر آن سیمبر را

پرستاران به پاش سر نهادند

به زیر پایش تخت زر نهادند

نشاندندش فراز مسند ناز

به زرین تاج کردندش سرافراز

پریرویان ز هر جا جمع گشتند

همه پروانه آن شمع گشتند

به همزادان چو در مجلس نشستی

چو طوطی لعل او شکر شکستی

سر درج حکایت باز کردی

ز هر شهری سخن آغاز کردی

ز روز و شام گشتی نکته انگیز

شدی از ذکر مصر اندر شکر ریز

حدیث مصریان کردی سرانجام

که تا بردی عزیز مصر را نام

چو این نامش گرفتی بر زبان جای

درافتادی به سان سایه از پای

ز ابر دیده سیل خون فشاندی

نوای ناله بر گردون رساندی

به روز و شب همه این بود کارش

سخن از یار راندی و دیارش

به این گفتار خوش گشتی سخن گوش

وگر نی بودی از گفتار خاموش

بخش ۲۲ - آمدن رسولان پادشاهان اطراف غیر از مصر به خواستگاری زلیخا و تنگدل گشتن وی از نومیدی آن

به دارالملک گیتی شهریاران

به تخت شهریاری تاجداران

به دل داغ تمنای تو دارند

به سینه تخم سودای تو کارند

به سوی ما به امید قبولی

رسیده ست اینک از هر یک رسولی

بگویم داستان هر رسولت

ببینم تا که می افتد قبولت

به هر کشور که افتد در دلت میل

تو را سازم به زودی شاه آن خیل

پدر می گفت و او خاموش می بود

به بوی آشنایی گوش می بود

خوشا گوش سخن کردن ز جایی

به امید حدیث آشنایی

ز شاهان قصه ها پی در پی آورد

ولی از مصریان دم برنیاورد

زلیخا دید کز مصر و دیارش

نیامد هیچ قاصد خواستگارش

ز دیدار پدر نومید برخاست

ز غم لرزان چو شاخ بید برخاست

به نوک دیده مروارید می سفت

ز دل خونابه می بارید و می گفت

مرا ای کاشکی مادر نمی زاد

وگر می زاد کس شیرم نمی داد

ندانم بر چه طالع زاده ام من

بدین طالع کجا افتاده ام من

اگر بر خیزد از دریا سحابی

که ریزد بر لب هر تشنه آبی

چو ره سوی من لب تشنه آرد

به جای آب جز آتش نبارد

ندانم ای فلک با من چه داری

چو خویشم غرق خون دامن چه داری

گرم ندهی به سوی دوست پرواز

ز وی باری چنین دورم مینداز

گر از من مرگ خواهی مردم اینک

ز بیداد تو جان بسپردم اینک

وگر خواهی مرا در رنج و اندوه

نهادی بر دلم صد رنج چون کوه

به زیر کوه گاهی چند باشد

به موج غم گیاهی چند باشد

دلم از زخم تو صد جای ریش است

اگر رحمی کنی بر جای خویش است

اگر من شاد اگر غمگین تو را چه

وگر من تلخ اگر شیرین تو را چه

کیم من وز وجود من چه خیزد

وزین بود و نبود من چه خیزد

اگر شد خرمنم بر باد گو شو

دو صد خرمن ازین بر تو به یک جو

هزاران تازه گل بر باد دادی

ز داغ مرگ بر آتش نهادی

کجا گردد تو را خاطر پریشان

که من باشم یکی دیگر ازیشان

به صد افغان و درد آن روز تا شب

درون غنچه وار از خون لبالب

سرشک از دیده غمناک می ریخت

به دست غصه بر سر خاک می ریخت

پدر چون دید شوق و بی قراریش

ز سودای عزیز مصر زاریش

رسولان را به خلعت های شاهی

اجازت داد لب پر عذر خواهی

که هست از بهر این فرزانه فرزند

زبانم با عزیز مصر در بند

بود روشن بر دانش پرستان

که باشد دست دست پیشدستان

زبان دهر را به زین مثل نیست

که گوید دست پیشین را بدل نیست

رسولان زان تمنا در گذشتند

ز پیشش باد در کف بازگشتند

زلیخا گرچه عشق آشفت حالش

جهان پر بود از صیت جمالش

به هر جا قصه حسنش رسیدی

شدی مفتون او هر کس شنیدی

سران ملک را سودای او بود

به بزم خسروان غوغای او بود

به هر وقت آمدی از شهریاری

به امید وصالش خواستگاری

درین فرصت که از قید جنون رست

به تخت دلبری هشیار بنشست

رسولان از شه هر مرز و هر بوم

چو شاه ملک شام و کشور روم

فزون از ده تن از ره در رسیدند

به درگاه جلالش آرمیدند

یکی منشور ملک و مال در مشت

یکی مهر سلیمانی در انگشت

که هر یک تحفه کشور ستانیست

ز شاهی خواستگاری را نشانیست

به هر جا رو نهد آن غیرت خور

بود تخت آن او و تاج بر سر

به هر کشور که گردد جلوه گاهش

بد دیهیم شاهی خاک راهش

اگر گیرد چو مه در شام آرام

دعای او کنند از صبح تا شام

وگر آرد به سوی روم آهنگ

غلام وی شوند از روم تا زنگ

بدین دستور هر قاصد پیامی

همی گفت از لب فرخنده نامی

زلیخا را ازین معنی خبر شد

ز اندیشه دلش زیر و زبر شد

که با اینان ز مصر آیا کسی هست

که عشق مصریانم پشت بشکست

به سوی مصریانم می کشد دل

ز مصر ار قاصدی نبود چه حاصل

نسیمی کز دیار مصر خیزد

که در چشمم غبار مصر بیزد

مرا خوشتر ازان باد است صد بار

که آرد نافه از صحرای تاتار

درین اندیشه بود او کش پدر خواند

پدروارش به پیش خویش بنشاند

بگفت ای نور چشم و شادی دل

ز بند غم خط آزادی دل

بخش ۲۳ - فرستادن پدر زلیخا قاصدی به سوی عزیز مصر و عرض کردن زلیخا بر وی و قبول کردن وی آن را

زلیخا داشت از دل بر جگر داغ

ز نومیدی فزودش داغ بر داغ

بود هر روز را رو در سپیدی

بجز روز سیاه ناامیدی

پدر چون بهر مصرش خسته جان دید

علاج خسته جانیش اندر آن دید

که دانایی به راه مصر پوید

علاجش از عزیز مصر جوید

برد از وی پیامی چند با او

زلیخا را دهد پیوند با او

ز نزدیکان یکی دانا گزین کرد

به دانایی هزارش آفرین کرد

بداد از تحفه ها صدگونه چیزش

به رفتن رای زد سوی عزیزش

پیامش داد کای دور زمانه

تو را بوسیده خاک آستانه

به هر روز از نوازش های گردون

عزیزی بر عزیزی بادت افزون

مرا در برج عصمت آفتابیست

که مه را در جگر افکنده تابیست

ز اوج ماه برتر پایه او

ندیده دیده خور سایه او

ز گوهر در صدف صافی بدن تر

ز اختر در شرف پرتو فکن تر

کند پوشیده رخ مه را نظاره

که ترسد بیندش چشم ستاره

جز آیینه کسی کم دیده رویش

بجز شانه کسی نبسوده مویش

نباشد غیر زلفش را میسر

که گاهی افکند در پای او سر

به صحن خانه چون گردد خرامان

نیارد پایبوسش غیر دامان

ندیده سیب او مشاطه در مشت

نسوده بر لبش نیشکر انگشت

جمال او ز گل دامن کشیده

که پیراهن به بدنامی دریده

ز نرگس حسن او پوشیده رخسار

که نرگس خیره چشم است و قدح خوار

نپوید در فروغ مهر یا ماه

که تا با او نگردد سایه همراه

گذر بر چشمه و جویش نیفتد

که چشم عکس بر رویش نیفتد

درون پرده منزلگاه کرده

ولی صد شور ازو بیرون پرده

همه شاهان هواخواهان اویند

خراب لطف ناگاهان اویند

سرافرازان ز حد روم تا شام

همه از شوق او خون دل آشام

ولی وی در نیارد سر به هر کس

هوای مصر در سر دارد و بس

نگردد خاطر او رام با روم

شمارد آب و خاک شام را شوم

به راه مصر چشم او سبیل است

برای مصر اشکش رود نیل است

ندانم سوی مصرش این شعف چیست

هواانگیز طبعش آن طرف کیست

همانا خاک او زانجا سرشتند

برات رزق او آنجا نوشتند

اگر افتد قبول رای عالی

فرستیمش به آن دلکش حوالی

اگر نبود به صدر خانه خوبی

بود خدمتگری را خانه روبی

عزیز مصر چون این قصه بشنود

کلاه فخر بر اوج فلک سود

تواضع کرد و گفتا من که باشم

که در دل تخم این اندیشه پاشم

ولی چون شه مرا برداشت از خاک

سزد گر بگذرانم سر ز افلاک

من آن خاکم که ابر نوبهاری

کند از لطف بر من قطره باری

اگر بر روید از تن صد زبانم

چو سبزه شکر لطفش چون توانم

بدین لطفی که شه کرده ست اظهار

کند واجب که گر بختم شود یار

کنم از فرق پای از دیده نعلین

شوم سویش روان بالرأس والعین

ولی با شاه مصر آن کان فرهنگ

چنانم در گرفته خدمتی تنگ

که گر یک ساعت از وی دور گردم

ز تیغ سطوتش رنجور گردم

درین خدمت مرا معذور دارد

گمان نخوت از من دور دارد

اگر گوید برای حق گزاری

روان سازم دو صد زرین عماری

هزاران از کنیزان و غلامان

صنوبر قامتان طوبی خرامان

غلامانی ز بس نیکو سرشتی

مصفاتر ز غلمان بهشتی

ز شیرینی دهانشان در شکرخند

ز لعل و زر همه بر مو کمربند

قبا بسته کله گوشه شکسته

به زرین خانه های زین نشسته

کنیزانی همه در حله حور

چو حوران از قصور آب و گل دور

معنبر طره ها بر گل گشاده

مقوس طاق ها بر مه نهاده

ز هر گوهر به خود بربسته زیور

نشسته جلوه گر در هودج زر

ز ارباب کیاست هر که باید

ز ارکان ریاست هر که شاید

فرستم تا به صد اعزازش آرند

بدین خلوتسرای نازش آرند

چو دانا قصد این اندیشه بشنید

به سجده سر نهاد و خاک بوسید

که ای مصر از تو دیده صد عزیزی

ز تو کشت کرم را تازه خیزی

شه ما را سر خیل و حشم نیست

به پیشش زانچه گفتی هیچ کم نیست

غلامان و کنیزانی که دارد

نگنجد در شماره گر شمارد

به بزمش خلعت فرخنده تختان

بود وافرتر از برگ درختان

ز دستش بذل گوهرهای تابان

بود افزون تر از ریگ بیابان

مراد وی قبول خاطر توست

خوش آن کس کو قبول خاطرت جست

چو آن میوه خورای خوانت افتاد

به زودی پیش تو خواهد فرستاد

بخش ۲۴ - نسیم قبول از جانب مصر وزیدن و محمل زلیخا را چون عماری گل به مصر کشیدن

چو از مصر آمد آن مرد خردمند

که از جان زلیخا بگسلد بند

خبرهای خوش آورد از عزیزش

تهی از خویش و پر کرد از عزیزش

گل بختش شگفتن کرد آغاز

همای دولتش آمد به پرواز

ز خوابی بندها بر کارش افتاد

خیالی آمد و آن بند بگشاد

بلی هر جا نشاطی یا ملالیست

به گیتی در ز خوابی یا خیالیست

خوش آن کس کز خیال و خواب بگذشت

سبکبار از چنین گرداب بگذشت

زلیخا را پدر چون شادمان یافت

به ترتیب جهاز او عنان تافت

مهیا ساخت بهر آن عروسی

هزاران لعبت رومی و روسی

همه پسته دهان و نارپستان

عذار و بر گلستان بر گلستان

نهاده عقد گور بر بناگوش

کشیده قوس مشکین گوش تا گوش

چو برگ گل به وقت صبح تازه

ز ننگ وسمه پاک و عار غازه

نغوله بسته بر لاله ز عنبر

ز گوش آویزه کرده لؤلؤ تر

هزار امرد غلام فتنه انگیز

به عشوه جان ستان و غمزه خونریز

کلاه لعل بر سر کج نهاده

گره از کاکل مشکین گشاده

ز اطراف کله هر تار کاکل

چنان کز زیر لاله شاخ سنبل

به بر کرده قباهای قصب رنگ

چو غنچه نازک و چون نیشکر تنگ

کمرهای مرصع بسته بر موی

به موی آویخته صد دل ز هر سوی

هزار اسب نکو شکل خوش اندام

به گاه پویه تند و وقت زین رام

ز گوی پیش چوگان تیز دوتر

ز آب روی سبزه نرم رو تر

اگر سایه فکندی تازیانه

برون جستی ز میدان زمانه

چو وحشی گور در صحرا تکاور

چو آبی مرغ در دریا شناور

شکن در سنگ خارا کرده از سم

گره بر خیزران افکنده از دم

بریده کوه را آسان چو هامون

ز فرمان عنان کم رفته بیرون

هزار اشتر همه صاحب شکوهان

سراسر پشته پشت و کوه کوهان

به تن ها کوه اما بی ستون نی

ز راه باد رفتاری برون نی

چو زهاد قناعت کوش کم خوار

چو اصحاب تحمل بار بردار

بریده صد بیابان بر توکل

چریده خار را چون سنبل و گل

ز شوق رهروی بی خواب و خوردان

بر آهنگ حدی صحرانوردان

ز انواع نفایس صد شتروار

خراج کشوری بر هر شتر بار

دو صد مفرش ز دیبای گرامی

چه مصری و چه رومی و چه شامی

دو صد درج از گهرهای درخشان

ز یاقوت و در و لعل بدخشان

دو صد طبله پر از مشک تتاری

ز بان و عنبر و عود قماری

به هر جا ساربان منزل نشین شد

همه روی زمین صحرای چین شد

مرتب ساخت از بهر زلیخا

یکی دلکش عماری حجله آسا

مقطع خانه ای از صندل و عود

موصل لوح های وی زراندود

مرصع سقف او چون چتر جمشید

زرافشان قبه اش چون گوی خورشید

برون او درون او همه پر

ز مسمار زر و آویزه در

فرو هشته بدو زربفت دیبا

به رنگ دلپذیر و نقش زیبا

زلیخا را در آن حجله نشاندند

به صد نازش به سوی مصر راندند

به پشت بادپایان آن عماری

روان شد چون گل از باد بهاری

هزاران سرو و شمشاد و صنوبر

سمن روی و سمن بوی و سمنبر

روان گشتند گویی نوبهاری

رخ آورد از دیاری در دیاری

به هر منزل که شد جای آن صنم را

خجالت داد بستان ارم را

غلامان مست جولان در تک و تاز

کنیزان جلوه گر از هودج ناز

فکنده هر کنیز از زلف دامی

شکار خویشتن کرده غلامی

کشیده هر غلام از غمزه تیری

گشاده رخنه در جان اسیری

ز یک سو دلبری و عشوه سازی

ز دیگر سو نیاز و عشقبازی

هزاران عاشق و معشوق در کار

به هر جا صد متاع و صد خریدار

بدین دستور منزل می بریدند

به سوی مصر محمل می کشیدند

زلیخا با دلی از بخت خشنود

که راه مصر طی خواهد شدن زود

شب غم را سحر خواهد دمیدن

غم هجران به سر خواهد رسیدن

ازان غافل که آن شب بس سیاه است

از آن تا صبح چندین ساله راه است

به روز روشن و شب های تاریک

همی راندند تا شد مصر نزدیک

فرستادند از آنجا قاصدی پیش

که راند پیش ازیشان محمل خویش

به سوی مصر جوید پیشتر راه

عزیز مصر را گرداند آگاه

که آمد بر سر اینک دولتی نیز

گر استقبال خواهی کرد برخیز

بخش ۲۵ - خبر یافتن عزیز مصر از مقدم زلیخا و به عزیمت استقبال برخاستن و لشکریان مصر را به تجمل تمام آراستن

عزیز مصر چون آن مژده بشنید

جهان را بر مراد خویشتن دید

منادی کرد تا از کشور مصر

برون آیند یکسر لشکر مصر

ز اسباب تجمل هر چه دارند

همه در معرض عرض اندر آرند

برون آمد سپاهی پای تا فوق

شده در زیر و زر و گهر غرق

غلامان و کنیزان صد هزاران

همه گلچهرگان و مه عذاران

غلامانی به طوق و تاج زرین

چو رسته نخل زر از خانه زین

کنیزانی هه هر هفت کرده

به هودج در پس زربفت پرده

شکر لب مطربان نکته پرداز

به رسم تهنیت خوش کرده آواز

مغنی جنگ عشرت ساز کرده

نوای خرمی آغاز کرده

به مالش داده گوش عود را تاب

طرب را ساخته اوتارش اسباب

نوای نی نوید وصل داده

به جان از وی امید وصل زاده

رباب از تاب غم جان را امان ده

برآورده کمانچه نعره زه

درافکنده دف این آوازه از دوست

کزو در دست ره کوبان بود پوست

بدین آیین رخ اندر ره نهادند

به ره داد نشاط و عیش دادند

چو مه چون یک دو سه منزل بریدند

به آن خورشید مهرویان رسیدند

زمینی یافتند از تیرگی دور

زده در وی هزاران قبه نور

تو گویی ابر چرخ بی کناره

به سان ژاله باریده ستاره

کشیده در میانه بارگاهی

ز خوبان صف زده گردش سپاهی

عزیز مصر چون آن بارگه دید

چو صبح از پرتو خورشید خندید

فرود آمد ز رخش خسروانه

به سوی بارگه شد خوش روانه

مقیمان حرم پیشش دویدند

به اقبال زمین بوسش رسیدند

یکایک را سلام و مرحبا گفت

چو گل در رویشان از خنده بشگفت

تفحص کرد ازیشان حال آن ماه

ز آسیب هوا و محنت راه

به رسم پیشکش چیزی که بودش

که پیش چشم خوشتر می نمودش

چه از شیرین وشاقان شکرخند

چه از زرین کلاهان کمربند

چه از اسبان زین در زر گرفته

ز دم تا گوش در گوهر گرفته

چه از مویینه و ابریشمینه

چه از نادر گهرهای خزینه

ز شکرهای مصری تنگ بر تنگ

ز شربت های نوشین رنگ در رنگ

بدین ها روی صحرا را بیاراست

تلطف ها نمود و عذرها خواست

به فردا عزم ره را نام زد کرد

وزآن پس رو به منزلگاه خود کرد

بخش ۲۶ - دیدن زلیخا عزیز مصر را از شکاف خیمه و فریاد برداشتن که این نه آن کس است که من در خواب دیده ام و سالها محنت محبتش کشیده ام

زلیخا کرد ازان چشمه نگاهی

برآورد از دل غمدیده آهی

که واویلا عجب کاریم افتاد

به سر نابهره دیواریم افتاد

نه آنست اینکه من در خواب دیدم

به جست و جویش این محنت کشیدم

نه آنست این که عقل و هوش من برد

عنان دل به بیهوشیم بسپرد

نه آنست این که گفت از خویش رازم

ز بیهوشی به هوش آورد بازم

دریغا بخت سستم سختی آورد

طلوع اخترم بدبختی آورد

نشاندم نخل خرما خار بردار

فشاندم تخم مهر آزار بردار

برای گنج بردم رنج بسیار

فتاد آخر مرا با اژدها کار

شدم بر بوی گل چیدن به گلشن

سنان خار زد چنگم به دامن

منم آن تشنه در ریگ بیابان

برای آب هر سویی شتابان

زبان از تشنگی بر لب فتاده

لب از تبخاله موج خون گشاده

نماید ناگهان از دور آبم

فتان خیزان به سوی آن شتابم

به جای آب یابم در مغاکی

ز تاب خور درخشان شوره خاکی

منم آن راحله گم کرده در کوه

ز بی زادی به زیر کوه اندوه

شده پا شاخ شاخ از زخم سنگم

نه پای سیر نی رای درنگم

ز ناگه چشم خون آغشته من

خیالی بیند از گمگشته من

گشایم گام سوی او دلیری

بود از بخت من درنده شیری

منم آن بحری کشتی شکسته

برهنه بر سر لوحی نشسته

رباید هر زمان از جای موجم

برد گه تا حضیض و گه بر اوجم

ز ناگه زورقی آید پدیدار

شوم خرم کزو آسان شود کار

چو نزدیک من آید بی درنگی

بود بهر هلاک من نهنگی

چو من در جمله عالم بیدلی نیست

میان بیدلان بی حاصلی نیست

نه دل اکنون به دست من نه دلبر

ازانم سنگ بر دل دست بر سر

خدا را ای فلک بر من ببخشای

به روی من دری از مهر بگشای

اگر ننهی به کف دامان یارم

گرفتار کسی دیگر ندارم

به روسایی مدر پیراهنم را

به دست کس میالا دامنم را

به مقصود دل خود بسته ام عهد

که دارم پاس گنج خود به صد جهد

مسوز از غم من بی دست و پا را

مده بر گنج من دست اژدها را

ازینسان تا به دیری زاریی داشت

ز نوک هر مژه خونباریی داشت

همی نالید از جان و دل چاک

همی مالید روی از درد بر خاک

در آمد مرغ بخشایش به پرواز

سروش غیب دادش ناگه آواز

که ای بیچاره روی از خاک بردار

کزین مشکل تو را آسان شود کار

عزیز مصر مقصود دلت نیست

ولی مقصود بی او حاصلت نیست

ازو خواهی جمال دوست دیدن

و زو خواهی به مقصودت رسیدن

مباد از صحبت وی هیچ بیمت

کزو ماند سلامت قفل سیمت

کلیدش را بود دندانه از موم

بود کار کلید موم معلوم

چه حاجت گوهرت را داشتن پاس

ز نرم آهن نیاید کار الماس

چو از خار ترش دادند سوزن

چه سان گردد به خارا بخیه افکن

چو باشد آستین از دست خالی

نیاید ز آستین خنجر سگالی

زلیخا چون ز غیب این مژده بشنود

به شکرانه سر خود بر زمین سود

زبان از ناله و لب از فغان بست

چو غنچه خوردن خون را میان بست

ز خون خوردن دمی بی غم نمی زد

ز غم می سوخت اما دم نمی زد

به ره می بود چشم انتظارش

که کی این عقده بگشاید ز کارش

کهن چرخ مشعبد حقه بازیست

پی آزار مردم حیله سازیست

به امیدی نهد بر بیدلی بند

برد آخر به نومیدیش پیوند

نماید میوه کامیش از دور

کند خاطر به ناکامیش رنجور

عزیز مصر چون افکند سایه

در آن خیمه زلیخا بود و دایه

عنان بربودش از کف شوق دیدار

به دایه گفت کای دیرینه غمخوار

علاجی کن که یک دیدار بینم

کزین پس صبر را دشوار بینم

نباشد شوق دل هرگز ازان بیش

که همسایه شود یار وفاکیش

چو گیرد آب بر لب تشنه جانی

بسوزد گر نه تر سازد دهانی

زلیخا را چو دایه مضطرب دید

به تدبیرش به گرد خیمه گردید

شکافی زد به صد افسون و نیرنگ

در آن خیمه چو چشم خیمگی تنگ

بخش ۲۷ - درآمدن زلیخا همراه عزیز مصر به مصر و بیرون آمدن مصریان و طبق های نثار بر عماری زلیخا افشاندن

سحرگاهان که زد چرخ مکوکب

ز زرین کوس کوس رحلت شب

کواکب نیز محفل برشکستند

به همراهی شب محمل ببستند

شد از رخشانی آن زر فشان کوس

به رنگ پر طوطی دم طاووس

عزیز آمد به فر شهریاری

نشاند از خیمه مه را در عماری

سپه را از پس و پیش و چپ و راست

به آیینی که می بایست آراست

ز چتر زر به فرق نیکبختان

به پا شد سایه ور زرین درختان

مرصع زین به پای هر درختی

شده مسند برای نیکبختی

درخت و سایه و مسند روانه

نشسته نیکبخت اندر میانه

طرب سازان نواها ساز کردند

شتررانان حدی آغاز کردند

شد از بانگ حدی و غلغل لحن

فلک ها را طبق پر دشت را صحن

ز بس رفتار کز اسپ و شتر بود

در و دشت از هلال و بدر پر بود

گهی کنده به هر سوی از تک و پوی

هلال از زخم ناخن بدر را روی

گهی طالع شده فرخنده بدری

هلال از وی شده ناچیز قدری

زمین را کرده ریش اسپ از سم خویش

کف پای شتر مرهم بر آن ریش

پی مست آهوان زین نشیمن

صهیل بادپایان ارغنون زن

پی آسودگان هودج ناز

نفیر ساربانان پرده پرداز

کنیزان زلیخا خرم و خوش

که رست از دیو هجران آن پریوش

عزیز و اهل او هم شادمانه

که شد زینسان بتی بانوی خانه

زلیخا تلخ عمر اندر عماری

رسانده بر فلک فریاد و زاری

که ای گردون مرا زینسان چه داری

چنین بی صبر و بی سامان چه داری

ندانم در حق تو من چه کردم

که افکندی چنین در رنج و دردم

نخست از من به خوابی دل ربودی

به بیداری هزارم غم فزودی

گه از دیوانگی بندم نهادی

گه از فرزانگی بندم گشادی

چو شد از تو شکست خود درستم

خطا کردم که از تو چاره جستم

چه دانستم که وقت چاره سازی

ز خان و مان مرا آواره سازی

مرا بس بود داغ بی نصیبی

فزون کردی بر آن درد غریبی

چو باشد جانگدازی چاره سازیت

معاذالله چه باشد جانگدازیت

منه در ره دگر دام فریبم

میفکن سنگ بر جام شکیبم

دهی وعده کزین پس کامیابی

وز آن آرام جان آرام یابی

بدین وعده بغایت شادمانم

ولی گر بختم این باشد چه دانم

زلیخا با فلک این گفت و گو داشت

که آن برداشت را آمد فرو داشت

برآمد بانگ رهدانان به تعجیل

که اینک شهر مصر و ساحل نیل

هزاران تن سواره یا پیاده

خروشان بر لب نیل ایستاده

عزیز مصر را در حق گزاری

به کف بهر نثار آن عماری

طبق های زر از زر و درم پر

طبق های دگر از گوهر و در

گهرریزان بر او صاحب نثاران

چو بر طرف چمن بر غنچه باران

ز بس کفها زر و گوهر فشان شد

عماری در زر و گوهر نشان شد

نمی آمد ز گوهر ریز مردم

در آن ره مرکبان را بر زمین سم

چو گشتی سم اسبی آتش افکن

ز لعل و نعل بودی سنگ و آهن

همه صف ها کشیده میل در میل

نثار افشان گذشتند از لب نیل

به نیل اندر شد از درهای شاهی

چو پر گوهر صدف هر گوش ماهی

شد از بذل درم ریزان بسیار

نهنگش نیز چون ماهی درم دار

بدین آرایش شاهانه رفتند

به دولت سوی دولتخانه رفتند

سرایی بلکه در دنیا بهشتی

ز فرشش ماه خشتی مهر خشتی

در آن دولتسرا تختی نهاده

به زیبایی ز هر تختی زیاده

در او برده به کار استاد زر کار

پی گوهر نشانی زر به خروار

به پای تخت زر مهدش رساندند

گهروارش به تخت زر نشاندند

ولی جانش ز داغ دل نرسته

ازان زر بود در آتش نشسته

مرصع تاج بر فرقش نهادند

میان تخت و تاجش جلوه دادند

ولیکن بود ازان تاج گرانسنگ

به زیر کوه از بار دل تنگ

فشاندندش به تارک گوهر انبوه

ولی بود آن بر او باران اندوه

ز گوهرها که بردی حور ازان رشک

به چشمش درنیامد جز در اشک

کسی کش دل ز هجران لخت لخت است

ز یک لختیست گر مایل به تخت است

در آن میدان که را باشد سر تاج

که صد سر می رود آنجا به تاراج

چو چشم از اشک نومیدی بود پر

کجا باشد در او گنجایی در

بخش ۲۸ - عمر گذرانیدن زلیخا در مفارقت یوسف علیه السلام و تلهف و تأسف وی بر آن مدی اللیالی و الایام

چو دل با دلبری آرام گیرد

ز وصل دیگر کی کام گیرد

کجا پروانه پرد سوی خورشید

چو باشد سوی شمعش روی امید

نهی صد دسته ریحان پیش بلبل

نخواهد خاطرش جز نکهت گل

ز مهر آتش چو در نیلوفر افتد

تماشای مهش کی در خور افتد

چو خواهد تشنه جانی شربت آب

نیفتد سودمندش شکر ناب

زلیخا را در آن فرخنده منزل

همه اسباب حشمت بود حاصل

غلامی بود پیش رو عزیزش

نبود از مال و زر کم هیچ چیزش

پرستاران گلبوی گل اندام

پرستاریش را بی صبر و آرام

کنیزان دل آشوب دلارای

پی خدمتگری ننشسته از پای

غلامان قصب پوش کمربند

ز سر تا پای شیرین چون نی قند

سیه فامانی از عنبر سرشته

ز شهوت پاکدامن چون فرشته

مقیمان حریم پاکبازی

امینان حرم در کارسازی

ز خاتونان مصری همنشینان

به رعنایی و خوبی نازنینان

همه همقامت و همزاد با او

ز ذوق همنشینی شاد با او

زلیخا با همه در صفه بار

که یکسان باشد آنجا یار و اغیار

بساط خرمی افکنده بودی

درون پر خون و لب پر خنده بودی

به ظاهر با همه گفت و شنو داشت

ولی دل جای دیگر در گرو داشت

لبش با خلق در گفتار می بود

ولی جان و دلش با یار می بود

ازان یاریگران در شادی و غم

نبودش با کسی پیوند محکم

به صورت بود با مردم نشسته

به معنی از همه خاطر گسسته

ز وقت صبح تا شب کارش این بود

میان دوستان کردارش این بود

چو شب بر چهره مشکین پرده بستی

چو مه در پرده اش تنها نشستی

خیال دوست را در خلوت راز

نشاندی تا سحر بر مسند ناز

به زانوی ادب بنشستیش پیش

به عرض او رسانیدی غم خویش

ز ناله چنگ محنت ساز کردی

سرود بیخودی آغاز کردی

بدو گفتی که ای مقصود جانم

به مصراز خویشتن دادی نشانم

عزیز مصر گفتی خویش را نام

عزیزی روزیت بادا سرانجام

به فرقم تاج عزت از عزیزیت

به روی آثار دولت از کنیزیت

به مصر امروز مهجور و غریبم

ز اقبال وصالت بی نصیبم

ندانم تا به کی سوزم بدین داغ

چراغ محنت افروزم بدین داغ

بیا و رونق باغ دلم باش

به وصلت مرهم داغ دلم باش

به نومیدی کشید از عشق کارم

سروش غیب کرد امیدوارم

بدان امیدم اکنون زنده مانده

ز دامن گرد نومیدی فشانده

به نوری کز جمالت بر دلم تافت

یقین دانم که آخر خواهمت یافت

ز شوقت گرچه خونبار است چشمم

به سوی شش جهت چار است چشمم

خوشا وقتی که از راهی برآیی

به برج دیده چون ماهی درآیی

چو دیدار تو بینم نیست گردم

بساط هستی خود درنوردم

کنم سر رشته پندار خود گم

شوم از بیخودی در کار خود گم

مرادیگر به جای من نبینی

چو جان آیی به جان من نشینی

نهم یکسو خیال ما و من را

تو را یابم چو جویم خویشتن را

تویی از هر دو عالم آرزویم

تو را چون یافتم از خود چه گویم

سحر کردی بدین گفتار شب را

نبستی زین سخن تا روز لب را

چو باد صبح جستن کردی آغاز

بر آیین دگر دادی سخن ساز

چه گفتی گفتی ای باد سحر خیز

شمیم مشک در جیب سمن بیز

تماشاگاه سرو و سوسن آرای

ز سنبل جعدتر بر روی گل سای

به شاخ از برگ جنبانی جلاجل

شود رقصان درخت پای در گل

به معشوقان بری پیغام عاشق

بدین جنبش دهی آرام عاشق

ز دلداران نوازش نامه آری

کنی غمدیدگان را غمگساری

کس از من در جهان غمدیده تر نیست

ز داغ هجر ماتمدیده تر نیست

دلم بیمار شد دلداریی کن

غمم بسیار شد غمخواریی کن

به عالم هیچ منزلگه نباشد

کت آنجا گاه و بیگه ره نباشد

ز در ور خود بود زآهن درآیی

چو در بندند از روزن درآیی

ببخشا بر چو من بی راه و رویی

بکن از جانب من جست و جویی

درآ در دار ملک شهریاران

برآ بر تختگاه تاجداران

به هر شهری خبر پرس از مه من

به هر تختی نشان جو از شه من

گذار افکن به هر باغ و بهاری

قدم نه بر لب هر جویباری

بود بر طرف جویی زین تک و پوی

به چشم آید تو را آن سرو دلجوی

به صحرای ختن نه از کرم گام

به صورتخانه چین گیر آرام

تماشا کن ز روی او مثالی

به دام آور به بوی او غزالی

چو گیرد رای رفتن زین دیارت

به هر کوه و دری کافتد گذارت

اگر پیش آیدت کبک خرامان

به یاد او بزن دستش به دامان

وگر بینی به راهی کاروانی

در او سالار گشته دلستانی

به چشم من ببین آن دلستان را

بدین کشور رسان آن کاروان را

بود کان دلستان را چون ببینم

گلی از گلبن امید چینم

ز وقت صبح تا خورشید تابان

به جولانگاه روز آمد شتابان

دلی پر درد و چشم خونفشان داشت

به باد صبحدم این داستان داشت

چو شد خورشید شمع مجلس روز

زلیخا همچو خور شد مجلس افروز

پرستاران به پیشش صف کشیدند

رفیقان با جمالش آرمیدند

به آن صافی دلان پاک سینه

بجای آورد رسم و راه دینه

به هر روز و شبی این بود حالش

بدین آیین گذشتی ماه و سالش

چو در خانه دل او تنگ گشتی

به عزم گشت تیزآهنگ گشتی

گهی با داغ سینه ز آه و ناله

به دشت افراختی خیمه چو لاله

ازان گلرخ به لاله راز گفتی

ز داغ دل سخن ها باز گفتی

گهی چون سیل هر وادی به تعجیل

شدی با دیده گریان سوی نیل

نهادی در میان با او غم خویش

زدی بر نیل دلق ماتم خویش

به سر می برد ازینسان روزگاری

به ره می داشت چشم انتظاری

که یارش از کدامین ره برآید

چو خور طالع شود چون مه برآید

بیا جامی که همت برگماریم

ز کنعان ماه کنعان را بیاریم

زلیخا با دلی امیدوار است

نظر بر شاهراه انتظار است

ز حد بگذشت درد انتظارش

دوا بخشی کنیم از وصل یارش

بخش ۲۹ - آغاز حسد بردن اخوان و دور انداختن یوسف را علیه السلام از کنعان

دبیر خامه ز استاد کهن زاد

درین نامه چنین داد سخن داد

که چون یوسف به خوبی سربرافراخت

دل یعقوب را مشعوف خود ساخت

به سان مردمش در دیده بنشست

ز فرزندان دیگر دیده بربست

گرفتی با وی آنسان لطفها پیش

که بر وی رشکشان هر دم شدی بیش

درختی بود در صحن سرایش

به سبزی و خوشی بهجت فزایش

چو سکان صوامع سبزپوشی

ز جنبش تیز وجدی پر خروشی

ستاده در مقام استقامت

فکنده بر زمین ظل کرامت

پی تسبیح هر برگش زبانی

بنامیزد عجب تسبیح خوانی

گذشته شاخ ازین فیروزه کاخش

ملایک گشته گنجشکان شاخش

به هر فرزند کش دادی خداوند

ازان خرم درخت سدره مانند

هماندم تازه شاخی بردمیدی

که با قدش برابر سر کشیدی

چو در راه بلاغت پا نهادی

به دستش زان عصای سبز دادی

به جز یوسف که از تأیید بختش

عصا لایق نیامد زان درختش

نهال باغ جان بود او نشاید

که با او شاخ چوبی همسر آید

شبی پنهان ز اخوان با پدر گفت

که ای بازوی سعیت با ظفر جفت

دعا کن تا کفیل کار و کشتم

برویاند عصایی از بهشتم

که از عهد جوانی تا به پیری

کند هر جا که افتم دستگیری

دهد در جلوه گاه جنگ و بازی

مرا بر هر برادر سرفرازی

پدر روی تضرع در خدا کرد

برای خاطر یوسف دعا کرد

رسید از سدره پیک ملک سرمد

عصایی سبز در دست از زبرجد

نه زخم تیشه ایام دیده

نه رنج اره دوران کشیده

قوی قوت گران قیمت سبک سنگ

نیالوده به ننگ روغن و رنگ

پیام آورد کین فضل الهیست

ستون بارگاه پادشاهیست

چو شد یوسف ازان تحفه قوی دست

ز حسرت حاسدان را پشت بشکست

بر ایشان آن عصا از دست هستی

گرانتر آمد از صد چوبدستی

به خود بستند ازان هر یک خیالی

نشاندند از حسد در دل نهالی

از اول طبع را زان زندگی زاد

ولی آخر بر شرمندگی داد

بخش ۳۰ - خواب دیدن یوسف علیه السلام که آفتاب و ماه و یازده ستاره وی را سجده می برند و شنیدن اخوان آن را و زیادت شدن حسد ایشان

خوش آن کز بند صورت باز رسته

ز سحر چشمبندان چشم بسته

دلش بیدار و چشمش در شکر خواب

ندیده کس چنین بیدار در خواب

بپوشیده ز ناپاینده دیده

ولی پوشیده آینده دیده

شبی یوسف به پیش چشم یعقوب

که پیش او چو چشمش بود محبوب

به خواب خوش نهاده سر به بالین

به خنده لعل نوشین کرد نوشین

ز شیرین خنده آن لعل شکرخند

به دل یعقوب را شوری در افکند

چو یوسف نرگس سیراب بگشاد

چو بخت خویش چشم از خواب بگشاد

بدو گفت ای شکر شرمنده تو

چه موجب داشت شکر خنده تو

بگفتا خواب دیدم مهر و مه را

ز رخشنده کواکب یازده را

که یکسر داد تعظیمم بدادند

به سجده پیش رویم سر نهادند

پدر گفتا که بس کن زین سخن بس

مگوی این خواب را زنهار با کس

مباد این خواب را اخوان بدانند

به بیداری صد آزارت رسانند

ز تو در دل هزاران غصه دارند

درین قصه کیت فارغ گذارند

نیارند از حسد این خواب را تاب

که بس روشن بود تعبیر این خواب

پدر کرد این وصیت لیک تقدیر

به بادی بگسلد زنجیر تدبیر

به یک تن گفت یوسف آن فسانه

نهاد آن را به اخوان در میانه

شنیدستی که هر سر کز دو بگذشت

به اندک وقت ورد هر زبان گشت

حکیمی گفت کان دو جز دو لب نیست

کزان سر بگذرانیدن ادب نیست

بسا سر کز دو لب افتد به بیرون

درون صد دلاور را کند خون

چه خوش گفت آن نکو گوی نکوکار

که سر خواهی سلامت سر نگهدار

چو وحشی مرغی از بند قفس جست

دگر نتوان به دستان پای او بست

چو اخوان قصه یوسف شنیدند

ز غصه پیرهن بر خود دریدند

که یا رب چیست در خاطر پدر را

که نشناسد ز نفع خود ضرر را

نمی دانیم کز طفلی چه آید

که طفلی جز طفیلی را نشاید

به هر یک چند بر بافد دروغی

دهد زان گوهر خود را فروغی

خورد آن پیر مسکین زو فریبی

شود از صحبت او ناشکیبی

کند قطع نکو پیوندی ما

برد مهر پدر فرزندی ما

پدر کرده ست ازینسان سربلندش

نیفتد اینقدر حشمت پسندش

هوس دارد که ما از تیرگی پاک

به سجده پیش او افتیم بر خاک

نه تنها ما که مادر با پدر هم

نباید جاه جویی اینقدر هم

پدر را ما خریداریم نی او

پدر را ما هواداریم نی او

اگر روز است در صحرا شبانیم

وگر شب خانه اش را پاسبانیم

بر اعدا قوت بازویش از ماست

بر احباب آب رویش از ماست

بجز حیلتگری از وی چه دیده ست

کز اینسان بر سر ما برگزیده ست

بیا تا کار خود را چاره سازیم

به هر راهش توان آواره سازیم

چو با ما بر سر غمخوارگی نیست

دوای او به جز آوارگی نیست

بباید چاره سازی را کمر بست

نرفته اختیار چاره از دست

چو خاری بر دمد از شور بختی

بباید کند ناگشته درختی

به قصد چاره سازی عهد بستند

به عزم مشورت یکجا نشستند

بخش ۳۱ - مشورت کردن برادران با یکدیگر که چه حیله سازند که یوسف را از پیش پدر دور سازند

چو گردد کشته پنهان ماند این راز

ز کشته بر نیاید هرگز آواز

یکی گفت این به بی دینیست راهی

که اندیشیم قتل بی گناهی

اگر اسب جفا رانیم آخر

نه تا کشتن مسلمانیم آخر

غرض زین بقعه بیرون بردن اوست

نه کشتن یا زدن یا بردن اوست

همان به کافکنیمش از پدر دور

به هایل وادیی محروم و مهجور

بیابانی در او جز دام و دد نی

به جز روباه و گرگ از نیک و بد نی

نباشد آب او جز اشک نومید

نباشد نان او جز قرص خورشید

نه در وی سایه ای جز در شب تار

نه در وی بستری جز نشتر خار

چو یکچند اندر او آرام گیرد

به مرگ خویشتن بی شک بمیرد

نگشته تیغ ما رنگین به خونش

رهیم از تیغ نیرنگ و فسونش

دگر یک گفت قتل دیگر است این

چه جای قتل ازان هم بدتر است این

به یکدم زیر خنجر جان سپردن

به است از گرسنه یا تشنه مردن

صواب آنست کاندر دور و نزدیک

طلب داریم چاهی تنگ و تاریک

ز صدر عزت و جاه افکنیمش

به صد خواری در آن چاه افکنیمش

بود کانجا نشیند کاروانی

برآساید در آن منزل زمانی

به چاه اندر کسی دلوی گذارد

به جای آب ازان چاهش برآرد

به فرزندیش گیرد یا غلامی

کند در بردن وی تیزگامی

شود پیوند او زینجا بریده

به وی از ما گزندی نارسیده

چو گفت او قصه چاه پر آسیب

شدند آنان همه بر چه سراشیب

ز غور چاه مکر خود نه آگاه

همه بی ریسمان رفتند در چاه

گرفته با پدر در دل نفاقی

بر آن تزویر کردند اتفاقی

وز آن پس رو به کار خود نهادند

به فردا وعده آن کار دادند

چو آید مشکلی پیش خردمند

کزان مشکل فتد در کار او بند

کند عقل دگر با عقل خود یار

که تا در حل آن گردد مددگار

ز یک شمعش نگیرد نور خانه

فروزد شمع دیگر در میانه

ولی هست این سخن در راست بینان

به صدر راستی بالانشینان

نه در کجرو حریفان کج اندیش

که گردد از دو کجرو کجروی بیش

چو مجلس ساختند اخوان یوسف

برای مشورت در شان یوسف

یکی گفت او ز حسرت خون ما ریخت

به خونریزیش باید حیله انگیخت

ز دشمن ریز خون چون یافتی دست

که از دستش به خونریزی توان رست

بخش ۳۲ - رفتن برادران پیش پدر و درخواست کردن که یوسف را علیه السلام همراه خود به صحرا برند

جوانمردان که از خود رستگانند

به کنج بیخودی بنشستگانند

ز قید طبع و کید نفس پاکند

به راه درد و کوی عشق خاکند

نه زیشان بر دل مردم غباری

نه از مردم بر ایشان هیچ باری

به ناسازی عالم سازگارند

به هر باری که آید بردبارند

چو شب خسپند بی کین و ستیزند

سحر زانسان که شب خسپند خیزند

حسد ورزان یوسف بامدادان

به فکر دینه خرم طبع و شادان

زبان پر مهر و سینه کینه اندیش

چو گرگان نهان در صورت میش

به دیدار پدر احرام بستند

به زانوی ادب پیشش نشستند

در زرق و تملق باز کردند

ز هر جایی سخن آغاز کردند

بیان کردند هر نوی و کهن را

رسانیدند تا اینجا سخن را

که از خانه ملالت خاست ما را

هوای رفتن صحراست ما را

اگر باشد اجازت قصد داریم

که فردا روز در صحرا گذاریم

برادر یوسف آن نور دو دیده

ز کمسالی به صحرا کم رسیده

چه باشد کش به ما همراه سازی

به همراهیش ما را سر فرازی

به کنج خانه مانده روز تا شب

«فارسله غدا نرتع و نلعب »

گهی با او ره صحرا نوردیم

گهی بر پشت کوه و پشته گردیم

گهی از گوسفندان شیر دوشیم

گهی شیرین و خندان شیر نوشیم

ز فرش سبزه بازیگاه سازیم

به هر لاله به بازی راه سازیم

رباییم از سر لاله کلاهش

کنیم از فرق یوسف جلوه گاهش

زده بالا به سان کبک دامان

میان سبزه سازیمش خرامان

به یک جا گله آهو چرانیم

ز یک سو گرگ را زهره درانیم

بود طبعش به اینها شاد گردد

ز اندوه وطن آزاد گردد

ز جد گرچه هزار اعجوبه سازی

نخندد طبع کودک جز به بازی

چو یعقوب این سخن بشنید ازیشان

گریبان رضا پیچید ازیشان

بگفتا بردن وی کی پسندم

کزان گردد درون اندوهمندم

ازان ترسم کزو غافل نشینید

ز غفلت صورت حالش نبینید

درین دیرینه دشت محنت انگیز

کهن گرگی بر او دندان کند تیز

بدان نازک بدن دندان رساند

تنش را بلکه جانم را دراند

چو آن افسونگران این را شنیدند

فسون دیگر از نو در دمیدند

که آخر ما نه زانسان سست راییم

که هر ده تن به گرگی بس نیاییم

نه گرگ ار شیر مردمخوار باشد

به چنگ ما چو روبه خوار باشد

چو زیشان کرد یعقوب این سخن گوش

ز عذر انگیختن گردید خاموش

به صحرا بردن یوسف رضا داد

بلا را در دیار خود صلا داد

بخش ۳۳ - بردن برادران یوسف را از پیش پدر و در راه هدایت خود چاه ضلالت کندن و وی را بی هیچ جنایت در چاه افکندن

فغان زین چرخ دولابی که هر روز

به چاهی افکند ماهی دل افروز

غزالی در ریاض جان چرنده

نهد در پنجه گرگ درنده

چو یوسف را به آن گرگان سپردند

فلک گفتا که گرگان بره بردند

به چشمان پدر تا می نمودند

ز یکدیگر به مهرش می ربودند

گهی آن بر سر دوشش گرفتی

گه این تنگ اندر آغوشش گرفتی

چو پا بر دامن صحرا نهادند

بر او دست جفا کاری گشادند

ز دوش مرحمتبارش فکندند

میان خاره و خارش فکندند

برهنه پا قدم بر خار می زد

به گل از خار و خس مسمار می زد

فکنده کفش ره بر خاره می کرد

کف سیمین ز خاره پاره می کرد

کف پایی که می بودش ز گل ننگ

ز خون در خار و خارا گشت گلرنگ

چو ماندی پس ازان ده سخت پنجه

طپانچه کردیش رخساره رنجه

به تیغ قطع باد آن دست کوتاه

که سرپنجه زند با پنجه ماه

چو رفتی پیش کردی خم سیلی

قفایش چون رخ بدخواه نیلی

ببسته از فقا اولیست دستی

که بیند آن قفا از وی شکستی

چو با ایشان شدی پهلو به پهلو

رسیدی مالش گوشش ز هر سو

کسی کان گوش را مالد به انگشت

جز انگشتش مبادا هیچ در مشت

به زاری هر که را دامن کشیدی

به بیزاری گریبانش دریدی

به گریه هر که را در پا فتادی

به خنده بر سر او پا نهادی

به ناله هر که را آواز کردی

نواهای مخالف ساز کردی

چو شد نومید ازیشان گریه برداشت

ز خون دیده بر گل لاله می کاشت

گهی در خون و گه در خاک می خفت

ز اندوه دل صد چاک می گفت

کجایی ای پدر آخر کجایی

ز حال من چنین غافل چرایی

بیا بنگر کنیزک زادگان را

ز راه عقل و دین افتادگان را

که با کام دلت در دل چه دارند

حق الطاف تو چون می گذارند

گلی کز روضه جانت دمیده ست

بر او باران احسانت چکیده ست

چنان از تشنگی در تاب مانده

که نی رنگ اندر او نی آب مانده

نهال نازپرورد بهشتی

که در بستانسرای عمر کشتی

چنان از باد جور افتاده بر خاک

کزو جوید بلندی خار و خاشاک

مهی کز وی شبت را نور بودی

ز ظلمت های دوران دور بودی

رسیدش از فلک زانسان وبالی

که جوید لمعه نور از هلالی

بدینسان بود حالش تا سه فرسنگ

ازو صلح و وزآن سنگین‌دلان جنگ

ازو نرمی و زیشان سخترویی

ازو گرمی و زیشان سرد گویی

ز ناگه بر لب چاهی رسیدند

ز رفتن بر لب چاه آرمیدند

چهی چون گور ظالم تنگ و تیره

ز تاریکیش چشم عقل خیره

لب او چون دهان اژدهایی

پی قوت از برون مردم ربایی

درونش چون درون مردم آزار

برای مردم آزاری پر از مار

مدار نقطه اندوه دورش

برون از طاقت اندیشه غورش

محیطش پر کدورت مرکزش دور

هوایش پر عفونت چشمه اش شور

نفس زن گر در او یکدم نشستی

نفس را بر نفس زن ره ببستی

چو ایشان دفع آن گلچهره مه را

پسندیدند آن نابهره چه را

دگر بار از جفاشان داد برداشت

به نوعی ناله و فریاد برداشت

که گر آن سنگ را معلوم گشتی

ز سوزش نرمتر از موم گشتی

ولی آن ساز تیزآهنگ‌تر شد

دل چون سنگ ایشان سنگ تر شد

چه گویم کز جفا ایشان چه کردند

دلم ندهد که گویم آنچه کردند

بر آن ساعد که گر بر وی رسیدی

حریر خلد ازان آزار دیدی

رسن بستند از موی بز و میش

بر او شد هر سر مویی یکی نیش

میانش را که بودی موی‌مانند

به پشمین ریسمان دادند پیوند

کشیدند از بدن پیراهن او

چو گل از غنچه عریان شد تن او

به قد خود بریدند از ملامت

لباسی تا به دامان قیامت

فرو آویختند آنگه به چاهش

در آب انداختند از نیمه راهش

ز خوبی بود خورشید جهانتاب

فکندش چرخ چون خورشید در آب

برون از آب در چه بود سنگی

نشیمن ساخت آن را بی درنگی

چه دولت یافت آخر بنگر آن سنگ

که کان گوهری شد بس گرانسنگ

ز لعل بی گدازش شکر آیین

شد آن شورابه همچون شهد شیرین

شد از نور رخش آن چاه روشن

چو شب روی زمین از ماه روشن

شمیم گیسوان عطر سایش

عفونت را برون برد از هوایش

ز فر طلعت او هر گزنده

سوی سوراخ دیگر شد خزنده

به تعویذ اندرش پیراهنی بود

که جدش را ز آتش مأمنی بود

فرستادش به ابراهیم رضوان

ازان رو شد برا و آتش گلستان

رسید از سدره جبریل امین زود

ز بازوی وی آن تعویذ بگشود

برون آورد از آنجا پیرهن را

بدان پوشید آن پاکیزه تن را

ازان پس گفت ای مهجور غمناک

پیامت می رساند ایزد پاک

که روزی این خیانت پیشگان را

گروه ناصواب اندیشگان را

ز تو دلریش تر پیشت رسانم

فکنده پیش سر پیشت نشانم

بر ایشان این جفاها را شماری

وزیشان حال خود پوشیده داری

تو دانی مو به مو کایشان کیانند

سر مویی تو را ایشان ندانند

ز جبریل این سخن یوسف چو بشنود

ز رنج و محنت اخوان برآسود

نمود آن تخته سنگش تختگاهی

نشست آنجا چو نیکو بخت شاهی

به تسکین دادن جان حزینش

ندیم خاص شد روح الأمینش

بخش ۳۴ - رسید کاروان به سر چاه و یوسف را بیرون آوردن و یک بار دیگر عالم را به آفتاب جمال وی روشن کردند

بنامیزد چه فرخ کاروانی

کز ا یشان آب جویان کاروانی

چو دلوی برکشد ناگه ز چاهی

شود طالع ز برج دلو ماهی

سه روز آن ماه در چه بود تا شب

چو ماه نخشب اندر چاه نخشب

چو چارم روز ازین فیروزه خرگاه

برآمد یوسف شب رفته در چاه

ز مدین کاروانی رخت بسته

به عزم مصر با بخت خجسته

ز راه افتاده دور آنجا فتادند

پی آسودگی محمل گشادند

خوش آن گمره که راه آرد به جایی

که باشد همچو یوسف رهنمایی

به گرد چاه منزلگاه کردند

به قصد آب رو در چاه کردند

نخست آمد سعادتمند مردی

به سوی آب حیوان رهنوردی

به تاریکی چاه آن خضر سیما

فرو آویخت دلو آب پیما

به یوسف گفت جبریل امین خیز

زلال رحمتی بر تشنگان ریز

نشین در دلو چون خورشید تابان

ز مغرب سوی مشرق شو شتابان

کنار چاه را دور افق کن

افق را باز نورانی تتق کن

ز رویت پرتوی بر عالم افکن

جهان را از سر نو ساز روشن

روان یوسف ز روی سنگ برجست

چو آب چشمه و در دلو بنشست

کشید آن دلو را مرد توانا

به قدر دلو و وزن آب دانا

بگفت امروز دلو ما گران است

یقین چیزی به جز آب اندر آن است

چو آن ماه جهان آرا برآمد

ز جانش بانگ «یا بشری » برآمد

بشارت کز چنین تاریک چاهی

برآمد بس جهان افروز ماهی

بشارت کز میان چشمه شور

برآمد آبی از شورآبگی دور

در آن صحرا گلی بشکفت او را

ولی از دیگران بنهفت او را

نهانی جانب منزگهش برد

به یاران خودش پوشیده بسپرد

بلی چون نیکبختی گنج یابد

اگر پنهان ندارد رنج یابد

حسودان هم در آن نزدیک بودند

ز حال او تفحص می نمودند

همی بردند دایم انتظارش

که تا خود چون شود انجام کارش

ز حال کاروان آگاه گشتند

خبرجویان به گرد چاه گشتند

نهان کردند یوسف را ندایی

برون نامد ز چاه الا صدایی

به سوی کاروان کردند آهنگ

که تا آرند یوسف را فراچنگ

پس از جهد تمام و جد بسیار

میان کاروان آمد پدیدار

گرفتندش که ما را بنده است این

سر از طوق وفا تابنده است این

به کار خدمت آمد سست پیوند

ره بگریختن گیرد به هر چند

ز نیکو بندگی فارغ نهاد است

فروشیمش اگر چه خانه زاد است

چو گیرد بنده بد بندگی پیش

ز نیکویی کند بد بندگی بیش

به آن باشد که بفروشی به هیچش

نداری از بدی در تاب و پیچش

در اصلاحش ازین پس می نکوشیم

به هر قیمت که باشد می فروشیم

جوانمردی که از چه بر کشیدش

به اندک قیمتی زیشان خریدش

به مالک بود مشهور آن جوانمرد

به فلسی چند مملوک خودش کرد

وز آن پس کاروان محمل ببستند

به قصد مصر در محمل نشستند

زیانکار آن که جنس جان فروشد

چنان جنسی چنین ارزان فروشد

خراج مصر و یک دیدار از وی

متاع جان و یک گفتار از وی

ولی این نرخ را یعقوب داند

زلیخایی خریداری تواند

دهد گنج سعادت ناخردمند

ستاند رو کشیده درهمی چند

بخش ۳۵ - رسانیدن مالک یوسف را علیه السلام به حوالی مصر و خبر یافتن پادشاه از آن و عزیز را به استقبال ایشان فرستادن

چو مالک را برون از دست رنجی

فرو شد پای ازان سودا به گنجی

نمی آمد به روی آن دلارای

در آن ره بر زمین از شادیش پای

به بویش جان همی پرورد و می رفت

دو منزل را یکی می کرد و می رفت

به مصر آمد چو نزدیک از ره دور

میان مصریان شد قصه مشهور

که آمد مالک اینک از سفر باز

به عبرانی غلامی گشته دمساز

بر اوج نیکویی تابنده ماهی

به ملک دلبری فرخنده شاهی

ندیده با هزاران دیده افلاک

چو او نقشی به صورتخانه خاک

چو شاه مصر این آوازه بشنید

ازین غیرت بسی بر خویش پیچید

که خاک مصر بستان جمال است

به از گلهای این بستان محال است

گلی کز روضه فردوس خیزد

ز شرم رویشان بر خاک ریزد

عزیز مصر را گفتا روان شو

به استقبال سوی کاوران شو

به چشم خود ببین آن ماهرو را

بیاور رو بدین درگاه او را

عزیز از مصر رو در کاروان کرد

نظر در روی آن آرام جان کرد

چنان دیدار او از خود ربودش

که بیخود خواست تا آرد سجودش

ولی یوسف سرش از خاک برداشت

به پیش روی خویشش سجده نگذاشت

که سر جز پیش آن کس خم مبادت

که بر گردن ز سر منت نهادت

عزیز آنگه ز مالک شد طلبکار

کش آرد تا در شاه جهاندار

بگفتا ز آمدن فکری نداریم

ولی از لطف تو امیدواریم

که ما را این زمان معذور داری

به آسایش درین منزل گذاری

بود روزی سه چار آسوده گردیم

که از رنج سفر بی خواب و خوردیم

غبار از روی و چرک از تن بشوییم

تن پاکیزه سوی شاه پوییم

عزیز مصر چون این نکته بشنید

به خدمتگاری شه باز گردید

به شاه از حسن یوسف شمه ای گفت

به غیرت ساخت جان شاه را جفت

اشارت کرد کز خوبان هزاران

به دارالملک خوبی شهریاران

همه زرین کله بنهاده بر سر

همه زرکش قبا پوشیده در بر

کمرهای مرصع بر میانشان

به خنده در شکر ریزی دهانشان

چو گل از گلشن خوبی بچینند

ز گلرویان مصری برگزینند

که چون آرند یوسف را به بازار

کنندش عرض بر چشم خریدار

کشند اینان بدین شکل و شمایل

به دعوی داریش صف در مقابل

شود ور خود بود مهر جهانگرد

ازین آتش رخان بازار او سرد

بخش ۳۶ - به آب نیل درآمدن یوسف علیه السلام و غبار سفر از خود شستن و به قصد بارگاه پادشاه مصر در هودج نشستن

به چارم روز موعود یوسف خور

چو زد از ساحل نیل فلک سر

به یوسف گفت مالک کای دلارای

تو همچون خور کنار نیل کن جای

ز خود کن گرد ره را شست و شویی

ز خاکت نیل را ده آبرویی

به حکم مالک آن خورشید تابان

به سوی نیل شد حالی شتابان

به زیر پیرهن برد از برون دست

سمن را پرده نیلوفری بست

کلاه زرفشان از فرق بنهاد

ز زرین بیضه خود زاغ شب زاد

کشید آنگه چنان پیراهن از فرق

که جیبش غرب مه شد دامنش شرق

نمود آن دوش و بر از عطف دامن

چنان کز دور گردون صبح روشن

ازار نیلگون بسته به تعجیل

چو سیمین سروری آمد بر لب نیل

ز چرخ نیلگون برخاست فریاد

که شد نیل از قدوم آن مه آباد

به جای نیل من بودی چه بودی

ز پا بوسش من آسودی چه بودی

بر آن شد خور که خود را افکند پیش

به رود نیل ریزد چشمه خویش

نبیند چشمه خود چون سزایش

طفیل نیل شوید دست و پایش

به دریا پا نهاد از سوی ساحل

چو مه در برج آبی ساخت منزل

به طلعت بود خورشید جهانتاب

چو نیلوفر فرو رفت اندر آن آب

تنش در آب چون عریان درآمد

به تن آب روان را جان درآمد

گشاد از هم مسلسل گیسوان را

به رخ زنجیر بست آب روان را

مهیا ساخت بهر صید خواهی

معنبر دامی از مه تا به ماهی

گهی می ریخت آب از دست بر سر

ز پروین ماه را می بست زیور

گهی می داد از کف مالش گل

ز پنجه شانه می زد شاخ سنبل

چو گرد از روی و چرک از تن فرو شست

چو سروی از کنار نیل بر رست

ز مفرش دار مالک پیرهن خواست

به جلباب سمن گل را بیاراست

کشید آنگه به بر دیبای زرکش

به چندین نقش های خوش منقش

به زرین تاج مه را قدر بشکست

کمربند مرصع بر میان بست

فرو آویخت زلفین دلاویز

هوای مصر ازان شد عنبر آمیز

بدان خوبیش در هودج نشاندند

به قصد قصر شه مرکب براندند

نمود از قصر بیرون تختگاهی

که شاه آنجا کشیدی رخت گاهی

به پیشش خیل خوبان صف کشیده

پی دیدار یوسف آرمیده

فراز تخت هودج را نهادند

جهانی چشم بر هودج ستادند

قضا را بود ز ابر تیره آن روز

نهفته آفتاب عالم افروز

به یوسف گفت مالک کای دلارام

ز هودج نه به سوی تختگه گام

تو خورشیدی ز عارض پرده بگشای

ز نور خویش عالم را بیارای

چو یوسف برج هودج را بپرداخت

چو خور بر چشم مردم پرتو انداخت

گمان شد ناظران را کافتاب است

که طالع گشته از نیلی سحاب است

نظر کردند در مهر جهانتاب

بدانستند کز وی نیست آن تاب

هنوز او در پس ابر است مستور

ز روی یوسف است آن تابش نور

ز حیرت کف زنان اهل نظاره

فغان برداشتند از هر کناره

که یا رب کیست این فرخنده اختر

که هم ماه است ازو شرمنده هم خور

بتان مصر سر در پیش ماندند

ز لوحش حرف نسخ خویش خواندند

بلی هر جا شود مهر آشکارا

سها را جز نهان بودن چه یارا

بخش ۳۷ - رسدن زلیخا به درگاه پادشاه و سبب ازدحام پرسیدن و جمال یوسف را علیه السلام دیدن و وی را شناختن

زلیخا بود ازین صورت تهی دل

کزو تا یوسف آمد یک دو منزل

ولی جانش ازان معنی خبر داشت

ز داغ شوق سوزی در جگر داشت

نمی دانست کان شوق از کجا خاست

به حیلت سازیش تسکین همی خواست

به صحرا شد برون تا زان بهانه

ز دل بیرون دهد اندوه خانه

به سختی چند روز آنجا به سر برد

بر آن محنت بسی دندان بیفشرد

گرفت اسباب عیش و خرمی پیش

ولی هر لحظه شد اندوه او بیش

چو در صحرا به خرمن سیلش افتاد

دگر باره به خانه میلش افتاد

به پشت بارگی هودج نشین شد

به منزلگاه خود رحلت گزین شد

اگر چه روی در منزلگهش بود

گذر بر ساحت قصر شهش بود

چو دید آن انجمن گفت این چه غوغاست

که گویی رستخیز از مصر برخاست

یکی گفت این پی فرخنده نامیست

بساط عرض کنعانی غلامیست

غلامی نی که رخشان آفتابی

به دارالملک خوبی کامیابی

زلیخا دامن هودج برانداخت

چو چشمش بر غلام افتاد بشناخت

برآمد از دلش بی خواست فریاد

ز فریادی که زد بی خود بیفتاد

روان هودج کشان هودج براندند

به خلوتخانه خاصش رساندند

چو شد منزلگهش آن خلوت راز

ز حال بی خودی آمد به خود باز

ازو پرسید دایه کای دلفروز

چرا کردی فغان از جان پر سوز

لب شیرین به افغان چون گشادی

بدان تلخی چرا بی خود فتادی

بگفت ای مهربان مادر چه گویم

که گردد آفت من هر چه گویم

در آن مجمع غلامی را که دیدی

ز اهل مصر وصف او شنیدی

ز عالم قبله گاه جان من اوست

فدایش جان من جانان من اوست

به خوابم روی زیبا وی نموده ست

شکیب از جان شیدا وی ربوده ست

به تن در تب به دل در تاب ازویم

ز دیده غرق خون ناب ازویم

درین کشور ز سودایش فتادم

بدین شهر از تمنایش فتادم

ز خان و مان مرا آواره او ساخت

درین آوارگی بیچاره او ساخت

به هر محنت که دیدی چند سالم

که بود از راحت گیتی ملالم

همه از آرزوی روی او بود

ز شوق قامت دلجوی او بود

ز کوه افزون بود بار من امروز

ندانم چون شود کار من امروز

مه من شاه ایوان که گردد

به رخ شمع شبستان که گردد

کدامین دیده گردد روشن از وی

کدامین خانه گردد گلشن از وی

که یابد از لب جانبخش او کام

که گیرد در پناه سروش آرام

کمند جعد مشکینش که بافد

ز وصل نخل سیمینش که لافد

که بازد حاصل خود در بهایش

که سازد کحل دیده خاک پایش

مرا به گردد از وی حال یا نی

رسد دستم بدین اقبال یا نی

چو دایه آتش او دید کز چیست

چو شمع از آتش او زار بگریست

بگفت ای شمع سوز خود نهان دار

غم شب رنج روز خود نهان دار

صبوری پیشه کردی روزگاری

مکن جز صبر نیز امروز کاری

بود کز صبر امیدت برآید

ز ابر تیره خورشیدت برآید

بخش ۳۸ - به معرض بیع درآوردن مالک یوسف را علیه السلام و خریدن زلیخا وی را به اضعاف آنچه دیگران می خریدند

چه خوش وقتی و خرم روزگاری

که یاری بر خورد از وصل یاری

برافروزد چراغ آشنایی

رهایی یابد از داغ جدایی

چو یوسف شد به خوبی گرم بازار

شدندش مصریان یکسر خریدار

به هر چیزی که هر کس دسترس داشت

در آن بازار بیع او هوس داشت

شنیدم کز غمش زالی برآشفت

تنیده ریسمانی چند می گفت

همین بس گرچه بس کاسد قماشم

که در سلک خریدارانش باشم

منادی بانگ می زد از چپ و راست

که می خواهد غلامی بی کم و کاست

رخ او مطلع صبح صباحت

لب او گوهر کان ملاحت

ز سیمای صلاحش چهره پر نور

به اخلاق کرامش سینه معمور

نیارد بر زبان جز راستی هیچ

نباشد در کلام او خم و پیچ

یکی شد زان میانه اول کار

به یک بدره زر سرخش خریدار

ازان بدره که چون خواهی شمارش

بیابی از درست زر هزارش

خریداران دیگر رخش راندند

به منزلگاه صد بدره رساندند

بر آن افزود دولتمند دیگر

به قدر وزن یوسف مشک اذفر

بر آن دانای دیگر ساخت افزون

به وزنش لعل ناب و در مکنون

بدین قانون ترقی می نمودند

ز انواع نفایس می فزودند

زلیخا گشت ازین معنی خبردار

مضاعف ساخت آنها را به یک بار

خریداران دیگر لب ببستند

پس زانوی نومیدی نشستند

عزیز مصر را گفت ای نکو رای

برو بر مالک این قیمت بپیمای

بگفتا آنچه من دارم دفینه

ز مشک و گوهر و زر در خزینه

به یک نیمه بهایش برنیاید

ادای آن تمام از من کی آید

زلیخا داشت درجی پر ز گوهر

نه درجی بلکه برجی پر ز اختر

بهای هر گهر زان درج مکنون

خراج مصر بودی بلکه افزون

بگفتا کین گهرها در بهایش

بده ای گوهر جانم فدایش

عزیز آورد باز از نو بهانه

که دارد میل آن شاه زمانه

که در خیل وی این پاکیزه دامان

بود سر دفتر دیگر غلامان

بگفتا رو سوی شاه جهاندار

حق خدمتگزاری را بجا آر

بگو بر دل جز این بندی ندارم

که پیش دیده فرزندی ندارم

سرافرازی فزا زین احترامم

که آید زیر فرمان این غلامم

به برجم اختر تابنده باشد

مرا فرزند و شه را بنده باشد

چو شاه این نکته سنجیده بشنید

ز بذل التماسش سر نپیچید

اجازت داد تا حالی خریدش

ز مهر دل به فرزندی گزیدش

به سوی خانه بردش خرم و شاد

زلیخا شد ز بند محنت آزاد

به مژگان گوهر شادی همی سفت

دو چشم خود همی مالید و می گفت

به بیداریست یا رب یا به خواب است

که جان من ز جانان کامیاب است

به شبهای سیه کی بود امیدم

که گردد روزی این روز سفیدم

شبم را صبح فیروزی برآمد

غم و رنج شباروزی سرآمد

شدم با نازنین خویش همراز

سزد اکنون که بر گردون کنم ناز

درین محنتسرا بی غم چو من کیست

پس از پژمردگی خرم چو من کیست

چه بودم ماهیی در ماتم آب

طپان بر ریگ تفسان از غم آب

درآمد سیلی از ابر کرامت

به دریا برد ازان ریگم سلامت

که بودم گمره در ظلمت شب

رسیده جان ز گمراهیم بر لب

برآمد از افق رخشنده ماهی

به کوی دولتم بنمود راهی

که بودم خفته ای بر بستر مرگ

خلیده در رگ جان نشتر مرگ

درآمد ناگهان خضر از در من

به آب زندگی شد یاور من

بحمدالله که دولت یاریم کرد

زمانه ترک جان آزاریم کرد

هزاران جان فدای آن نکوکار

که آورد اینچنین نقدی به بازار

چه غم گر حقه گوهر شکستم

چو آمد معدن گوهر به دستم

به پیش نقد جان گوهر چه باشد

طفیل دوست باشد هر چه باشد

جمادی چند دادم جان خریدم

بنامیزد عجب ارزان خریدم

کی از نقد خود آن کس بهره بیند

که عیسی بدهد و خر مهره چیند

اگر خرمهره را بدرود کردم

چو عیسی آن من شد سود کردم

به شعر فکرت این اسرار می بیخت

سرشک از چشم گوهربار می ریخت

گهی در روی یوسف لال می بود

ز داغ هجر فارغ بال می بود

گه از هجر گذشته یاد می کرد

به وصلش خاطر خود شاد می کرد

بخش ۳۹ - داستان دختر بازغه نام از نسل عاد که به مال و جمال نظیر خود نداشت و غایبانه عاشق جمال یوسف شد و در آن آیینه جمال حقیقت دید و از مجاز به حقیقت رسید

نه تنها عشق از دیدار خیزد

بسا کین دولت از گفتار خیزد

درآید جلوه حسن از ره گوش

ز جان آرام برباید ز دل هوش

ندارد بیش ازین دلاله کاری

که گوید قصه زیبانگاری

ز دیدن هیچ اثر نی در میانه

کند عاشق کسان را غایبانه

به ملک مصر زیبا دختری بود

که نسل عادیان را سروری بود

زده درج عقیقش خنده بر در

ز شکر خند او مصر از شکر پر

ز بس شیرین که شکر خند او بود

دل نیشکر اندر بند او بود

چو شکر ریختی از لعل خندان

شکر انگشت بگرفتی به دندان

شکر بود از دهانش با دل تنگ

نبات از رشک لعلش شیشه بر سنگ

چو در لطف از نباتش لب فره شد

نبات اندر دل شیشه گره شد

نبات ار چند دادی شیشه را دل

نمی شد با لب لعلش مقابل

نبود ایمن ز لعل می پرستش

که با آن پر دلی آرد شکستش

جهان را فتنه بود آن غیرت حور

ز شیرین شکر او مصر پر شور

سران ملک در سوداش بودند

بتان شهر ناپرواش بودند

ولی بر چرخ می سود افسر او

به هر کس در نمی آمد سر او

ز عز و مال و استغنای جاهش

نمی افتاد سوی کس نگاهش

حدیث یوسف و وصفش چو بشنید

به ماه روی او مهرش بجنبید

چو شد گفت و شنید آن پیاپی

شد آن اندیشه محکم در دل وی

به دیدن میلش افتاد از شنیدن

بلی باشد شنیدن تخم دیدن

نصاب قیمتش معلوم خود ساخت

ز ترتیب نصابش دل بپرداخت

هزار اشتر همه پاکیزه گوهر

پر از دیبا و مشک و گوهر و زر

ز انواع نفایس هر چه بودش

که دادن در بها لایق نمودش

مرتب کرد و راه مصر برداشت

به مخزن از ذخایر هیچ نگذاشت

فتاد از مقدمش آوازه در مصر

برآمد های و هویی تازه در مصر

به مصر آمد سری در راه یوسف

خبر پرسان ز جولانگاه یوسف

چو از جولانگه یوسف نشان یافت

دل خرم به سوی او عنان تافت

جمالی دید بیش از حد ادراک

چو جان ز آلودگی آب و گل پاک

به گیتی مثل او نادیده هرگز

ز کس مانند او نشنیده هرگز

نخست از دیدن او بی خود افتاد

ز ذوق بی خودی گشت از خود آزاد

وز آن پس بیهشی هشیاری آورد

ز خواب غفلتش بیداری آورد

زبان بگشاد و پرسش کرد آغاز

جواهر جست ازان گنجینه راز

بگفت ای از تو کار نیکویی راست

بدین خوبی جمالت را که آراست

که لامع ساخت خورشید جبینت

که آمد خرمن مه خوشه چینت

کدامین خامه زن نقش تو پرداخت

کدامین باغبان سرو تو افراخت

که زد پرگار طاق ابرویت را

که داد این تاب بند گیسویت را

گل سیراب تو آب از کجا خورد

بدین آبش درین بستان که پرورد

به سروت خوب رفتاری که آموخت

به لعلت نغز گفتاری که آموخت

مه روی تو لوح نامه کیست

سر زلف تو حرف خامه کیست

که بینا نرگست را چشم بگشاد

ز خواب نیستی بیداریش داد

که بر درج درت زد قفل یاقوت

که دل را قوت آمد روح را قوت

که کندت در زنخدان چاه غبغب

که ز آب زندگی کردش لبالب

که خال عنبرینت زد به رخسار

نشیمن ساخت زاغی را ز گلزار

چو یوسف این سخن ها کرد ازو گوش

غذای جان فشاند از چشمه نوش

بگفتا صنعت آن صانعم من

که از بحرش به رشحی قانعم من

فلک یک نقطه از کلک کمالش

جهان یک غنچه از باغ جمالش

ز نور حکمتش خورشید تابی

ز بحر قدرتش گردون حبابی

جمالش بود پاک از تهمت عیب

نهفته در حجاب پرده غیب

ز ذرات جهان آیینه ها ساخت

ز روی خود به هر یک عکسی انداخت

به چشم تیز بینت هر چه نیکوست

چو نیکو بنگری عکس رخ اوست

چو دیدی عکس سوی اصل بشتاب

که پیش اصل نبود عکس را تاب

معاذالله ز اصل ار دور مانی

چو عکس آخر شود بی نور مانی

نباشد عکس را چندان بقایی

ندارد رنگ گل چندان وفایی

بقا خواهی به روی اصل بنگر

وفا جویی به سوی اصل بگذر

غم چیزی رگ جان را خراشد

که گاهی باشد و گاهی نباشد

چو دانا دختر این اسرار بشنید

بساط عشق یوسف درنوردید

به یوسف گفت چون وصفت شنیدم

به دل داغ تمنایت کشیدم

گرفتم پیش راه آرزویت

ز سر پا ساختم در جست و جویت

چو دیدم روی تو افتادم از پای

به جان دادن ته پایت زدم رای

ولی چون گوهر اسرار سفتی

نشان زان منبع انوار گفتی

به تحقیق سخن بشکافتی موی

مرا از مهر خود برتافتی روی

حجاب از روی امیدم گشودی

ز ذره ره به خورشیدم نمودی

کنون بر من در این راز باز است

که با تو عشق ورزیدن مجاز است

چو باشد بر حقیقت چشم بازم

به افتد ترک سودای مجازم

جزاک الله که چشمم باز کردی

مرا با جان جان همراز کردی

ز مهر غیر بگسستی دل من

حریم وصل کردی منزل من

اگر هر موی من گردد زبانی

ز تو رانم به هر یک داستانی

نیارم گوهر شکر تو سفتن

سر مویی ز احسان تو گفتن

پس آنگه کرد پدرود وی و رفت

برست از مایه و سود وی و رفت

بنا کرد از پس رفتن به تعجیل

عبادتخانه ای بر ساحل نیل

دلی از ملک و مال عالم آزاد

به مسکینان و محتاجان صلا داد

که ملک و مال وی تاراج کردند

به قوت یک شبش محتاج کردند

به جای تاج از گوهر مرصع

قناعت کرد با فرسوده مقنع

به جای بستن زرین عصابه

به سر بربست پشمین پای تابه

تن خود ز اطلس و اکسون بپرداخت

لباس آیینه آسا از نمد ساخت

به دست وی چو گوهر دار یاره

سفالین سبحه آمد در شماره

به کنج آن عبادتخانه ره کرد

ز عالم رو در آن محرابگه کرد

ز گلخن دامن خاکستر آورد

به خلوت بستر سنجاب گسترد

ز خارا زیر سر بنهاد بالش

درآمد گیتی از دردش به نالش

در آن معبد به سر می برد تا بود

به طاعت پای می افشرد تا بود

چو در طاعتگری عمرش سرآمد

به جان دادن چو مردان خوش برآمد

نپنداری که جان را رایگان داد

فروغ روی جانان دید و جان داد

دلا مردانگی زین زن بیاموز

به ماتم شیوه بین شیون بیاموز

غم خود خور اگر این غم نداری

بکن ماتم گر این ماتم نداری

به سر شد عمر در صورت پرستی

دمی ز اندیشه صورت نرستی

به هر دم حسن صورت را زوالیست

ز حالی هر زمان گردان به حالیست

مزن هر دم قدم در سنگلاخی

ز شاخی هر زمان منشین به شاخی

نشیمن برتر از کون و مکان گیر

فراز کاخ معنی آشیان گیر

بود معنی یکی صورت هزاران

مجو جمعیت از صورت شماران

پریشانی بود هر جا شمار است

وز آن رو در یکی کردن حصار است

چو تاب حمله دشمن نداری

به آن کز جنگ او باشی حصاری

بخش ۴۰ - تربیت کردن زلیخا یوسف را علیه السلام و خدمتگاری نمودن وی مر او را به آنچه دسترس وی بود

چو دولت گیر شد دام زلیخا

فلک زد سکه بر نام زلیخا

نظر از آرزوهای جهان بست

به خدمتگاری یوسف میان بست

ز زرکش جامه های خز و دیبا

به قدش همچو قدش چست و زیبا

مذهب تاج ها زرین کمرها

مرصع هر یک از رخشان گهرها

چو روز سال هر یک سیصد و شصت

مهیا کرد و فارغ بال بنشست

به هر روزی که صبح نو دمیدی

به دوشش خلعتی از نو کشیدی

چو از زر تاج کردی خسرو شرق

به تاج دیگرش آراستی فرق

چو سر افراختی سرو روانش

به آیین دگر بستی میانش

رخ آن آفتاب دلفریبان

نشد طالع دو روز از یک گریبان

دوبار آن تازه سرو گلشن راز

به یک افسر نشد هرگز سرافراز

نیست آن لب شکر از یک کمربند

میان خود مکرر از نی قند

چو تاج زر به فرقش بر نهادی

هزاران بوسه اش بر فرق دادی

که چون تو خاک پایش تاج من باد

به اوج سروری معراج من باد

چو پیراهن کشیدی بر تن او

شدی همراز با پیراهن او

تنم گفتی ز تو یک تار بادا

وز آن تن چون تو برخوردار بادا

قبا بر قد آن سرو دلارا

چو کردی راست گفتی مر قبا را

که دارم آرزو زان سرو گلرنگ

که همچون تو در آغوشش کشم تنگ

کمر چون چست کردی بر میانش

گذشتی این تمنا بر زبانش

که گر دستم کمر بودی چه بودی

ز وصلش بهره ور بودی چه بودی

مسلسل گیسویش چون شانه کردی

مداوای دل دیوانه کردی

به هم دربافتی از عنبر خام

شکار جان خود را عنبرین دام

به قصد خورد شام و طعمه چاشت

به نعمت خانه خود روز و شب داشت

مهیا کرده خوانهای ملون

به نعمت های گوناگون مزین

پی حلواش قند و مغز بادام

گرفتی از لب و دندان او وام

برای میوه های گونه گونه

ز سیمین سیب او کردی نمونه

گهی از سینه های مرغ در پیش

کبابش ساز کردی چون دل خویش

گهی دادی چو لعل آبدارش

مرباهای خاص خوشگوارش

چو کردی شربتش از شکر ناب

شدی همچون نبات از شرم او آب

به هر چیزش کز اینها میل دیدی

روان چون جان خود پیشش کشیدی

شبانگه کش خیال خواب بودی

ز روز و رنج او بی تاب بودی

بیفکندی فراش دلپذیرش

نهادی مهد دیبا و حریرش

نهالش را ز گل کردی نهالین

گلش را از سمن یا لاله بالین

فسون خواندی بسی و افسانه گفتی

غبار خاطرش ز افسانه رفتی

چو بستی نرگسش را پرده خواب

شدی با شمع همدم در تب و تاب

دو مست آهوی خود را تا سحرگاه

چرانیدی به باغ حسن آن ماه

گهی با نرگسش همراز گشتی

گهی با غنچه اش دمساز گشتی

گهی از لاله زارش لاله چیدی

گهی از گلستانش گل چریدی

گرفتی گه ز نوشین چشمه اش لب

گهش گرد ذقن گشتی چو غبغب

گهی با گیسویش کردی سخن ساز

که ای همسر شده با گلبن ناز

مرا از دیده زان خونابه پاشی

که دیوی با پری همخوابه باشی

بدین افسوس پشت دست خایان

رساندی شب چو گیسویش به پایان

به روزان و شبان این بود کارش

نبود از کار او یکدم قرارش

غمش خوردی و غمخواریش کردی

به خاتونی پرستاریش کردی

بلی عاشق همیشه جان فروشد

به جان در خدمت معشوق کوشد

به مژگان از ره او خار چیند

به چشم از پای او آزار چیند

به چشم و جان نشیند حاضر او

بود کافتد قبول خاطر او

بخش ۴۱ - شرح دادن یوسف علیه السلام قصه محنت راه و زحمت چاه را و آگاه شدن زلیخا از آنکه اندوهی که آن روز داشته است به سبب آن بوده است

سخن پرداز این شیرین فسانه

چنین آرد فسانه در میانه

که پیش از وصل یوسف بود روزی

زلیخا را عجب دردی و سوزی

ز دل صبر و ز تن آرام رفته

شکیب از جان عم فرجام رفت

نه در خانه به کاری بند گشتی

نه بر بیرون به کس خرسند گشتی

مژه پر آب و دل پر خون همی رفت

درون می آمد و بیرون همی رفت

بدو گفت آن بلند اقبال دایه

که ای مه پایه خورشید سایه

مبادت از جفای چرخ تابی

ز بیداد زمانه اضطرابی

نمی دانم که امروزت چه حال است

که جانت غرق دریای ملال است

چو آن برگی که گرداند نسیمش

که بر یک جا نبیند کس مقیمش

گهی بر پشت افتد گاه بر روی

گه آن سو باشدش جنبش گه این سوی

به یک منزلگه آرامی ندارد

به جز گردندگی کامی ندارد

بگو کین بی قراری از که داری

ز نو رنجی که داری از که داری

بگفتا من ز خود حیرانم امروز

به کار خویش سرگردانم امروز

غمی دارم ندانم کین غم از چیست

ز جانم سر زده این ماتم از کیست

نهانی دردی آرامم ببرده ست

به جور دور ایام سپرده ست

منم خاکی به خود ساکن نهادی

که پیچیده ست در وی گردبادی

وجودش گرچه از جنبش تهی نیست

ولی از حال بادش آگهی نیست

چو یوسف همنشین شد با زلیخا

شباروزی قرین شد با زلیخا

شبی پیش زلیخا راز می گفت

غم و اندوه پیشین باز می گفت

به تقریب سخن بگشاد ناگاه

زبان در شرح راه و قصه چاه

زلیخا چون حدیث چاه بشنید

به سان ریسمان بر خویش پیچید

فتاد اندر دلش کان روز بوده ست

که جانش در غم جانسوز بوده ست

حساب روز و مه چون نیک برداشت

به پیش او یقین شد آنچه پنداشت

بلی داند دلی کاگاه باشد

که از دلها به دلها راه باشد

خصوصا از دل صد چاک عاشق

که باشد در ره معشوق صادق

ز هر چاکش بود بگشاده راهی

سوی معشوق ازان راهش نگاهی

ازان ره پرتو احوال جانان

فتد بر چشم جان ناتوانان

اگر خاری خلد در پای دلدار

دل عاشق شود افگار ازان خار

وگر بادی وزد بر زلف محبوب

فتد در جان عاشق زان صد آشوب

وگر گردی نشیند بر عذارش

شود خم پشت عاشق زیر بارش

شنیدستم که روزی کرد لیلی

به قصد فصد سوی نیش میلی

چو زد لیلی به حی نیش از پی خون

به وادی رفت خون از دست مجنون

بیا جامی ز بود خود بپرهیز

ز پندار وجود خود بپرهیز

گرت فخری و ننگی هست از توست

ورت بویی و رنگی هست از توست

مصفا شو ز مهر و کینه خویش

مصیقل کن رخ آیینه خویش

بود نور جمال شاهد غیب

بتابد چون کلیم اللهت از جیب

شود چشم دلت روشن بدان نور

نماند سر جانان بر تو مستور

بخش ۴۲ - تمنا کردن یوسف علیه السلام شبانی را به حکم آنکه هیچ پیغمبری نبوده است که شبانی نکرده است و مهیا ساختن زلیخا اسباب شبانی وی را

خوش آن بیدل که دولتیار گردد

به گرد خاطر دلدار گردد

برون آید تمام از خواهش خویش

دهد در خواهش او کاهش خویش

چو خواهد جان روانی بر لب آرد

ببوسد خاک او و جان سپارد

چو جوید دل کند دل را ز غم خون

دهد در دم ز راه دیده بیرون

چو گوید خیز از سر پای سازد

به خدمتگاری او سر فرازد

اگر راند نتابد سر چو خامه

وگر خواند نپیچد رو چو نامه

به حکم آنکه امت پروری را

شبان لایق بود پیغمبری را

ز یوسف با هزاران کامرانی

همی زد سر تمنای شبانی

زلیخا آن تمنا را چو دریافت

به تحصیل تمنایش عنان تافت

نخستین خواست ز استادان یک فن

که کردند از برایش یک فلاخن

رسن همچون خور از زر تافتندش

جو گیسوی معنبر بافتندش

زلیخا نیز می پخت آرزویی

که گنجانم در او خود را چو مویی

چو نتوان بی سبب خود را بر او بست

ببوسم گاه گاهش زان سبب دست

وگر می گفت این را چون پسندم

که یک مو بار خود بر وی ببندم

مرصع ساخت بهر زیب و زیور

چو مژگان خودش از در و گوهر

به جنبش گر فتادی لعل خوشرنگ

ز بی مقداری افکندیش چون سنگ

وز آن پس داد فرمان تا شبانان

رمه در کوه و در صحرا چرانان

جدا سازند نادر بره ای چند

چو گردون چر بره بی مثل و مانند

چو آهوی ختن سنبل چریده

ز گرگان هرگز آسیبی ندیده

زره سان پشمشان چون موی زنگی

ز ابریشم فزون در تازه رنگی

ز فربه دنبه ها یکسر گران بار

به راه از بس گرانی نرم رفتار

به هر وادی چو رفتندی چرا زن

تو گویی موج می زد سیل روغن

به روی موج باد از سر فرازی

گرفته صنعت زنجیر سازی

میان آن رمه یوسف شتابان

چو در برج حمل خورشید تابان

چو مشکین آهوی تنها فتاده

به سوی گوسفندان رو نهاده

زلیخا صبر و هوش و عقل و جان را

سبک دنباله کش کرده شبان را

نگهبانان موکل ساخت چندی

که دارندش نگاه از هر گزندی

بدینسان بود تا می خواست کارش

نبود از دست بیرون اختیارش

اگر می خواست در صحرا شبان بود

وگر می خواست شاه ملک جان بود

ولی در ذات خود بود آن پریزاد

ز شاهی و شبانی هر دو آزاد

بخش ۴۳ - مطالبه کردن زلیخا وصال یوسف را علیه السلام و استغنا نمودن یوسف از وی

چو بندد بیدلی دل در نگاری

نگیرد کار او هرگز قراری

اگر نبود به کف نقد وصالش

به نسیه عشق بازد با خیالش

ولی خونش بود از دل چکیده

که افتد کار وی از دل به دیده

چو یابد بهره چشم اشکبارش

فتد اندیشه بوس و کنارش

وگر بوس و کنارش هم دهد دست

ز بیم هجر باشد رنجه پیوست

امید کامرانی نیست در عشق

صفای زندگانی نیست در عشق

بود آغاز آن خون خوردن و بس

بود انجامش از خود مردن و بس

به راحت کی بود آن کس سزاوار

که خون خوردن بود یا مردنش کار

زلیخا بود یوسف را ندیده

به خوابی و خیالی آرمیده

به جز دیدارش از هر جست و جویی

نمی دانست خود را آرزویی

چو دید از دیدن او بهره مندی

ز دیدن خواست طبع او بلندی

به آن آورد روی جست و جو را

که آرد در کنار آن آرزو را

ز لعل او به بوسه کام گیرد

ز سروش با کنار آرام گیرد

بلی نظارگی کاید سوی باغ

ز شوق گل چو لاله سینه پر داغ

نخست از روی گل دیدن شود مست

ز گل دیدن به گل چیدن برد دست

زلیخا وصل را می جست چاره

ولی می کرد ازان یوسف کناره

زلیخا بود خون از دیده ریزان

ولی می بود ازو یوسف گریزان

زلیخا داشت بس جانسوز داغی

ولی می داشت زان یوسف فراغی

زلیخا رخ بدان فرخ لقا داشت

ولی یوسف نظر بر پشت پا داشت

زلیخا بهر یک دیدن همی سوخت

ولی یوسف ز دیدن دیده می دوخت

ز بیم فتنه روی او نمی دید

به چشم فتنه جوی او نمی دید

نیارد عاشق آن دیدار در چشم

که با یارش نیفتد چشم بر چشم

ز عاشق دمبدم اشکی و آهی

نباشد جو به امید نگاهی

چو یار از حال عاشق دیده پوشد

سزد کش خون دل از دیده جوشد

زلیخا را چو این غم بر سر آمد

به اندک فرصتی از پا درآمد

برآمد در خزان محنت و درد

گل سرخش به رنگ لاله زرد

به دل ز اندوه بودش بار انبوه

سهی سروش خمید از بار اندوه

برفت از لعل لب آبی که بودش

نشست از شمع رخ تابی که بودش

نکردی شانه موی عنبرین بوی

جز این پنجه که می کندی به آن موی

به سوی آینه کم رو گشادی

مگر زانو که بر وی رو نهادی

ز بس کز دل فشاندی خون تازه

نگشتی چهره اش محتاج غازه

همه عالم به چشمش چون سیه بود

به چشمش سرمه را کی جایگه بود

ز سرمه زان سیه چشمی نمی جست

که اشک از نرگس او سرمه می شست

زلیخا را چو شد زین غم جگر ریش

زبان سرزنش بگشاد بر خویش

که ای کارت به رسوایی کشیده

ز سودای غلام زر خریده

تو شاهی بر سریر سرفرازی

چرا با بنده خود عشق بازی

به معشوقی چو خود شاهی طلب دار

که شاهی را بود شاهی سزاوار

عجب تر آنکه از عجبی که دارد

به وصل چون تویی سر در نیارد

زنان مصر اگر دانند حالت

رسانند از ملامت صد ملامت

همی گفت این و لیکن آن یگانه

نه زانسان در دل او داشت خانه

کش از خاطر توانستی برون کرد

بدین افسانه دردش را فسون کرد

بلی چون دلبری با جان درآمیخت

نیارد جان ازو پیوند بگسیخت

برد پیوند جان از تن به یک دم

ولی با او بود جاوید محکم

چه خوش گفت آن به داغ عشق رنجور

که بوی از مشک و رنگ از گل شود دور

ولی بیرون بود ز امکان عاشق

که گوید ترک جانان جان عاشق

بخش ۴۴ - پرسیدن دایه از زلیخا سبب گداختن و سوختن وی را در مشاهده شمع جمال یوسف علیه السلام

زلیخا را چو دایه آنچنان دید

ز دیده اشکریزان حال پرسید

که ای چشمم به دیدار تو روشن

دلم از عکس رخسار تو گلشن

دلت پر رنج و جانت پر ملال است

نمی دانم تو را اکنون چه حال است

تو را آرام جان پیوسته در پیش

چه می سوزی ز بی آرامی خویش

در آن وقتی که از وی دور بودی

اگر می سوختی معذور بودی

کنون در عین وصلی سوختن چیست

به داغش شمع جان افروختن چیست

که را از عاشقان این دست داده ست

که معشوقش به خدمت سر نهاده ست

همین بس طالع فرخنده تو

که سلطان تو آمد بنده تو

مهی لایق به تاج پادشاهی

به فرمان تو شد دیگر چه خواهی

به رویش خرم و دلشاد می باش

ز غم های جهان آزاد می باش

ز سرو لاله رنگش کام می گیر

به رفتار خوشش آرام می گیر

لبش می بین و جان می پرور از وی

زلال کامرانی می خور از وی

زلیخا چون شنید اینها ز دایه

سرشکش را دل از خون داد مایه

ز ابر دیده خون دل فرو ریخت

به پیشش قصه مشکل فرو ریخت

بگفت ای مهربان مادر همانا

نیی چندان به سر کار دانا

نمی دانی که من بر دل چه دارم

وز آن جان و جهان حاصل چه دارم

به خدمت پیش رویم ایستاده

ولی بی خدمتی را داد داده

ز من دوری نباشد هیچگاهش

ولی نبود به من هرگز نگاهش

بر آن تشنه بباید زار بگریست

که بر لب آن باید تشنه اش زیست

چو رویم شمع خوبی برفروزد

دو چشم خود به پشت پای دوزد

بدین اندیشه آزارش نجویم

که پشت پاش به باشد ز رویم

چو بگشایم بدو چشم جهان بین

به پیشانی نماید صورت چین

بر آن چین سرزنش از من روا نیست

که از وی هر چه می آید خطا نیست

ز ابرویش مرا در دل گره هاست

کزان کج نیست کارم بی گره راست

چنین کز وی گره بر کارم افتد

نظر کردن به وی دشوارم افتد

دهانش کز سخن با من به تنگ است

به جز خون خوردنم از وی چه رنگ است

ز لعلش در دهانم آب گردد

به چشمم آب خون ناب گردد

قدش کامد نهال آرزویم

ز رحمت کم شود مایل به سویم

چو خواهم از نهالش سیب چینم

نچیده سیب صد آسیب بینم

ز چاه غبغبش چون کام خواهم

به چاه غم کند آرامگاهم

به رشکم ز آستین او که پیوست

به دستان یافته بر ساعدش دست

ز دامانش زنم در جیب جان چاک

که دارد پیش پایش روی بر خاک

چو دایه این سخن بشنید بگریست

که با حالی چنین مشکل توان زیست

فراقی کافتد از دوران ضروری

به از وصلی بدین تلخی و شوری

غم هجران همین یک سختی آرد

چنین وصلی دو صد بدبختی آرد

بخش ۴۵ - فرستادن زلیخا دایه را به نزدیک یوسف علیه السلام و مطالبه مقصود کردن و ابا نمودن وی از آن

زلیخا با غم با این درازی

چو دید از دایه رحم چاره سازی

بگفت ای از تو صد یاریم بوده

به هر کاری هواداریم بوده

مرا یک بار دیگر یاریی کن

ز غمخواریم بین غمخواریی کن

قدم از تارک من کن به سویش

زبان من شو و از من بگویش

که ای سرکش نهال ناز پرورد

رخت را در لطافت ناز پرورد

ز بستان جمال و گلشن ناز

نرسته چون قدت سروری سرافراز

ز جان و دل گل و آبی سرشتند

در او شاخی ز باغ سدره کشتند

چو برگ سربلندی داد آن شاخ

سهی سرو تواش خواندند گستاخ

عروس دهر تا در زادن افتاد

ز تو پاکیزه تر فرزند کم زاد

به فرزندیت آدم چشم روشن

ز گلروییت عالم گشته گلشن

کمال حسن تو حد بشر نیست

پری از خوبی تو بهره ور نیست

پری را گر نبودی شرمساری

نماندی از تو در کنج تواری

فرشته گرچه بر چرخ برین است

به پیش روی تو سر بر زمین است

فلک زینسان بلندت ساخت پایه

فکن بر مبتلای خویش سایه

زلیخا گرچه زیبا دلرباییست

فتاده در کمندت مبتلاییست

ز طفلی داغ تو بر سینه دارد

ز سودایت غمی دیرینه دارد

به ملک خود سه بارت دیده در خواب

وز آن عمریست مانده در تب و تاب

گهی چون آب در زنجیر بوده ست

گهی چون باد در شبگیر بوده ست

کنون هم گشته زین سودا چو مویی

ندارد جز تو در دل آرزویی

بر او ناکرده نقد زندگی گم

ترحم کن خوش است آخر ترحم

به لب هستی زلال زندگانی

چه باشد قطره ای بر وی فشانی

به قد هستی نهال میوه آور

چه باشد گر خورد از میوه ات بر

رضا ده تا ز لعلت کام گیرد

بود سوز دلش آرام گیرد

قدم نه تا سراندازد به پایت

رطب چیند ز نخل دلربایت

چه کم گردد ز جاه چون تو شاهی

اگر گاهی کنی سویش نگاهی

هوس دارد که با چندان عزیزی

کند پیش کنیزانت کنیزی

چو یوسف این فسون از دایه بشنود

به پاسخ لعل گوهربار بگشود

به دایه گفت کای دانا به هر راز

مشو بهر فریب من فسون ساز

زلیخا را غلام زر خریدم

بسا از وی عنایت ها که دیدم

گل و آبم عمارت کرده اوست

دل و جانم وفا پرورده اوست

اگر عمری کنم نعمت شماری

نیارم کردن او را حق گزاری

سری بر خط فرمانش نهاده

به خدمتگاریم اینک ستاده

ولی گو بر من اندیشه مپسند

که پیچم سر ز فرمان خداوند

ز بدفرمای نفس معصیت زای

نهم در تنگنای معصیت پای

به فرزندی عزیزم نام برده ست

امین خانه خویشم شمرده ست

نیم جز مرغ آب و دانه او

خیانت چون کنم در خانه او

خدای پاک را در هر سرشتی

جداگانه بود کاری و کشتی

بود پاکیزه طینت پاک کردار

زنازاده نباشد جز زناکار

ز مردم سگ ز سگ مردم نزاید

ز گندم جو ز جو گندم نیاید

به سینه سر اسرائیل دارم

به دل دانایی از جبریل دارم

اگر هستم نبوت را سزاوار

بود ز اسحاقم استحقاق این کار

گلی ام رازها در وی نهفته

ز گلزار خلیل الله شگفته

معاذالله که کاری پیشه سازم

که دارد از ره این قوم بازم

زلیخا زین هوس گو دور می دار

دل خویش و مرا معذور می دار

که من دارم ز فضل ایزد پاک

امید عصمت از نفس هوسناک

بخش ۴۶ - رفتن زلیخا به خود پیش یوسف علیه السلام و تضرع نمودن و عذر گفتن یوسف علیه السلام از تحصیل مراد وی

چو دایه با زلیخا این خبر گفت

ز گفت او چو زلف خود برآشفت

به رخسار از مژه خون جگر ریخت

ز بادام سیه عناب تر ریخت

خرامان ساخت سرو راستین را

به سر سایه فکند آن نازنین را

بدو گفت ای سر من خاک پایت

سرم خالی مبادا از هوایت

ز مهرت یک سر مویم تهی نیست

سر مویی ز خویشم آگهی نیست

خیال توست جان اندر تن من

کمند توست طوق گردن من

اگر جان است غم پرورده توست

وگر تن جان به لب آورده توست

ز حال دل چه گویم خود که چون است

ز چشم خونفشان یک قطره خون است

چنان در لجه عشق توام غرق

کزو خالی نیم از پای تا فرق

ز من فصاد هر رگ را که کاود

به جای خون غمت بیرون تراود

چو یوسف این سخن بشنید بگریست

زلیخا آه زد کین گریه از چیست

مرا چشمی تو چون خندان نشینم

که چشم خویش را در گریه بینم

چو از مژگان شانی قطره آب

چو آتش افکند در جان من تاب

ز معجزهای حسن توست دانم

که از آب افکنی آتش به جانم

چو یوسف دید ازو اندوه بسیار

شد از لب همچو چشم خود گهربار

بگفت از گریه زانم دل شکسته

که نبود عشق کس بر من خجسته

چو زد عمه به راه مهر من گام

به دزدی در جهانم ساخت بدنام

ز اخوانم پدر چون دوستر داشت

نهال کین من در جانشان کاشت

ز نزدیک پدر دورم فکندند

به خاک مصر معجورم فکندند

شود دل دمبدم خون در بر من

که تا عشقت چه آرد بر سر من

بلی سلطان معشوقان غیور است

ز شرکت ملک معشوقیش دور است

نمی خواهد چه زانجام و چه زآغاز

درین منصب کسی را با خود انباز

به رعنایی چو سروی سرفرازد

چو سایه زیر پایش پست سازد

به زیبایی چو ماهی رخ فروزد

ز برق غیرتش خرمن بسوزد

رسد خور چون به اوج چرخ دوار

به سوی مغربش سازد نگونسار

چو مه را پر برآید قالب از نور

کند رنج محاقش زار و رنجور

زلیخا گفت کای چشم و چراغم

فروغ تو ز مه داده فراغم

نمی گویم که در چشمت عزیزم

کنیزان تو را کمتر کنیزم

نیاید زین کنیز کمترینه

به جز شوق درون و سوز سینه

ز من کز جان فزون می دارمت دوست

گمان دشمنی بردن نه نیکوست

کسی آزار جان خود نخواهد

به هیچ آفت روان خود نکاهد

مرا از تیغ مهرت دل دو نیم است

تو را از کین من چندین چه بیم است

بکن لطفی و از لب کام من ده

زمانی رام شو آرام من ده

بزن یک گام در همراهی من

ببین جاوید دولتخواهی من

جوابش داد یوسف کای خداوند

منم پیشت به بند بندگی بند

برون از بندگی کاری ندارم

به قدر بندگی فرمای کارم

خداوندی مجوی از بنده خویش

بدین لطفم مکن شرمنده خویش

کیم من تا تو را دمساز گردم

درین خوان با عزیز انباز گردم

بباید پادشاه آن بنده را کشت

که زد بر یک نمکدان با وی انگشت

مرا به گر کنی مشغول کاری

که در وی بگذرانم روزگاری

ز خدمتگاریت سر بر نیارم

به صد جهدت حق خدمت گذارم

ز خدمت بندگان آزاد گردند

به منشور عنایت شاد گردند

ز نیکو خدمتان خاطر شود شاد

نگردد بنده بد خدمت آزاد

زلیخا گفت کای فرخنده گوهر

که هستم پیش تو از بنده کمتر

به هر جایی که کاری آیدم پیش

بود آنجا به پا صد کارگر بیش

نه خوش باشد که ایشان را گذارم

به هر کاری تو را در بار دارم

بود پای از برای ره سپردن

نباید دیده را چون پا شمردن

به جای پا چو ره پر خار بینی

اگر دیده نهی آزار بینی

چو یوسف این سخن بشنید ازو گفت

که ای جان و دلت با مهر من جفت

چو صبح از صادقی در مهر رویم

مزن دم جز به وفق آرزویم

مرا چون آرزو خدمتگذاریست

خلاف آن نه رسم دوستداریست

دلی کو مبتلای دوست باشد

مراد او رضای دوست باشد

رضای خود ببازد در رضایش

نهد روی رضا بر خاک پایش

ازان یوسف همی داد این سخن ساز

که تا در صحبت از خدمت رهد باز

ز صحبت داشت بیم فتنه و شور

به خدمت خواست تا گردد ازان دور

خوش آن پنبه که از آتش گریزد

چو نتواند که با آتش ستیزد

بخش ۴۷ - فرستادن زلیخا یوسف را علیه السلام به جانب باغ و تهیه اسباب وی کردن

چمن پیرای باغ این حکایت

چنین کرد از کهن پیران روایت

که چون یوسف ز لبهای شکر خا

فشاند این تازه شکر بر زلیخا

زلیخا داشت باغی و چه باغی

کزان بر دل ارم را بود داغی

به گردش ز آب و گل سوری کشیده

گل سوری ز اطرافش دمیده

درختانش کشیده شاخ در شاخ

به تنگ آغوشی هم نیک گستاخ

چنارش را قدم بر دامن سرو

حمایل دست ها در گردن سرو

نشسته گل ز غنچه در عماری

به فرقش نارون در چتر داری

چمن نارنج بن را صحن میدان

به کف نارنج و شاخش گوی و چوگان

در آن میدانگه خالی ز آفت

ربوده از همه گوی لطافت

قد رعنا کشیده نخل خرما

گرفته باغ را زو کار بالا

ز حلوا خرمنی هر خوشه از وی

گرفته خسته جانان توشه از وی

به سان دایگان پستان انجیر

پی طفلان باغ از شیره پر شیر

بدان هر مرغک انجیر خواره

دهان برده چو طفل شیر خواره

فروغ خور به صحنش نیم روزان

ز زنگاری مشبک ها فروزان

به هم آمیخته خورشید و سایه

ز مشک و زر زمین را داده مایه

ز جنبش لمعه های نور در ظل

دف گل را شده زرین جلاجل

عنادل زان جلاجل نغمه پرداز

درین فیروزه کاخ افکنده آواز

ز باد و سایه وز بیدش هزاران

طپیده ماهیان بر جویباران

به رفت و روب باغ از خوب و ناخوب

کشیده سایه هر شاخ جاروب

ز خط سبزه خاکش لوح تعلیم

کشیده جوی آبش جدول از سیم

ازان لوح مجدول خرده دانان

رموز صنع حی پاک خوانان

گل سرخش چو خوبان ناز پرورد

به رنگ عاشقان روی گل زرد

صبا جعد بنفشه تاب داده

گره از طره سنبل گشاده

سمن با لاله و ریحان هم آغوش

زمین از سبزه تر پرنیان پوش

به هم بسته در آن نزهتگه حور

دو حوض از مرمر صافی بلور

میانشان چون دو دیده فرق اندک

به عینه هر یکی چون آن دگر یک

نه از تیشه در آن زخم تراشی

نه از خم تراش آن را خراشی

نه آن را بند پیدا و نه پیوند

شده بند اندر آن فکر خردمند

تصور کرده با خود هر که دیده

که بی بند است و پیوند آفریده

زلیخا بهر تسکین دل تنگ

چو کردی جانب آن روضه آهنگ

یکی بودی لبالب کرده از شیر

یکی از شهد گشتی چاشنی گیر

پرستاران آن ماه فلک مهد

ازان یک شیر نوشیدی وز این شهد

میان آن دو حوض افراخت تختی

برای همچو یوسف نیکبختی

به ترک صحبتش گفتن رضا داد

به خدمت سوی آن باغش فرستاد

به گل مرغ چمن زد داستانی

که خوش باغی و نیکو باغبانی

چو باشد باغ و بستان جنت ایوان

نشاید باغبان جز حور و رضوان

صد از زیبا کنیزان سمنبر

همه دوشیزه و پاکیزه گوهر

چو سرو ناز قایم ساخت آنجا

پی خدمت ملازم ساخت آنجا

بدو گفت ای سر من پایمالت

تمتع زین بتان کردم حلالت

اگر من پیش تو بر تو حرامم

وز این معنی به غایت تلخکامم

به سوی هر که خواهی گام بردار

ز وصل هر که خواهی کام بردار

بر آن کامی که ایام جوانی

بود وقت نشاط و کامرانی

کنیزان را وصیت کرد بسیار

که ای نوشین لبان زنهار زنهار

به جان در خدمت یوسف بکوشید

اگر زهر آید از دستش بنوشید

به هر جا جان طلب دارد ببازید

به جانبازی برای او بتازید

به هر حکمی که راند شاد باشید

به زیر حکم او منقاد باشید

ولی از هر که گردد بهره بردار

مرا باید کند اول خبردار

همی زد گوییا چون ناشکیبی

به لوح آرزو نقش فریبی

که هرک افتد پسند وی ازان خیل

به وقت خواب سوی او کند میل

نشاند خویش را پنهان به جایش

خورد بر از نهال دلربایش

به زیر نخل رعنایش نشیند

رطب چیند ولی دزدیده چیند

چو یوسف را فراز تخت بنشاند

نثار جان و دل در پایش افشاند

کنیزان را به پیش او به پا کرد

به خدمت سرو بالاشان دو تا کرد

دل و جان پیش یار خویش بگذاشت

به تن راه دیار خویش برداشت

خوش آن عاشق که بر فرمان معشوق

بود خوش بر دلش هجران معشوق

چو خواهد خاطر معشوق دوری

کند بر محنت هجران صبوری

چو نبود وصل دلبر رای دلبر

بود صد بار هجر از وصل خوشتر

بخش ۴۸ - رسیدن شب و عرضه کردن کنیزکان جمال خویش را بر یوسف علیه السلام تا به کدامیک از ایشان رغبت نماید

شبانگه کز سواد شعر گلریز

فلک شد نوعروس عشوه انگیز

ز پروین گوش را عقد گهر بست

گرفت از مه صقیل آیینه در دست

کنیزان جلوه گر در حله ناز

همه دستانسرای و عشوه پرداز

به گرد تخت یوسف صف کشیدند

فسون دلبری بر وی دمیدند

یکی شد از لب شیرین شکرریز

که کام خود کن از من شکر آمیز

ز تنگ شکر من بند بگشای

به سان طوطی از من شو شکرخای

یکی از غمزه سویش کرد اشارت

که ای زاوصاف تو قاصر عبارت

مقامت می کنم چشم جهان بین

بیا بنشین به چشمم مردم آیین

یکی بنمود سرو پرنیان پوش

که این سرو امشبت بادا هم آغوش

کجا در مهد عشرت شاد خسبی

اگر زین سرو ناز آزاد خسبی

یکی در زلف مشکین حلقه افکند

که هستم بی سر و پا حلقه مانند

به روی من دری از وصل بگشای

مکن چون حلقه ام بیرون در جای

یکی برداشت دست نازنین را

به بالا زد ز ساعد آستین را

که دفع چشم بد را زان شمایل

به گردن دست من بادت حمایل

یکی گرد میان مو را کمر کرد

ز مو آرایش موی دگر کرد

کمر کن دست یعنی در میانم

که بر لب آمد از دست تو جانم

بدینسان هر یکی زان لاله رویان

ز یوسف وصل را می بود جویان

ولی بود او به خوبی تازه باغی

وز آن مشت گیاه او را فراغی

بلی بودند یکسر مکر و دستان

به صورت بت به سیرت بت پرستان

دل یوسف جز این معنی نمی خواست

که گردد راهشان در بندگی راست

بدیشان هر چه گفت از راه دین گفت

پی نفی شک اسرار یقین گفت

نخستین گفت کای زیبا کنیزان

به چشم مردم عالم عزیزان

درین عزت ره خواری مپویید

به جز آیین دینداری مجویید

ازین عالم برون ما را خداییست

که ره گم کردگان را رهنماییست

گل ما از نم رحمت سرشته ست

ز دانایی در آن گل دانه کشته ست

که تا زان دانه برخیزد نهالی

درین بستانسرا یابد کمالی

کشد سوی بلندی سر ز پستی

دهد بر میوه یزدان پرستی

پرستش جز خدایی را روا نیست

که غیر او پرستش را سزا نیست

بیا تا بعد ازین او را پرستیم

که بی او هر کجا هستیم پستیم

به سجده باید آن را سر نهادن

که داند سر برای سجده دادن

چرا دانا نهد پیش کسی سر

که پا و سر بود پیشش برابر

به دست خود بت سنگین تراشد

ز مهر او دل غمگین خراشد

بود معلوم کز سنگی چه خیزد

ز معبودیش جز ننگی چه خیزد

چو یوسف ز اول شب تا سحرگاه

به وعظ آن غافلان را ساخت آگاه

همه لب در ثنای او گشادند

سر طاعت به پای او نهادند

یکایک را شهادت کرد تلقین

دهان جمله شد زان شهد شیرین

خوشا شهدی که هرک از وی یک انگشت

به دست آرد به هر تلخی کند پشت

نگردد کور دیو بی سعادت

به جز از خم انگشت شهادت

رهید از چشم زخمش آن خردمند

که انگشت سعادت چشم او کند

زلیخا جست وقت بامدادان

به یوسف راه خرم طبع و شادان

گروهی دید گرداگرد یوسف

پی تعلیم دین شاگرد یوسف

بتان بشکسته و بگسسته زنار

ز سبحه یافته سر رشته کار

زبان گویا به توحید خداوند

میان با عقد خدمت تازه پیوند

به یوسف گفت کای از فرق تا پای

دل آشوب و دلارام و دلارای

به رخ سیمای دیگر داری امروز

جمال از جای دیگر داری امروز

چه کردی شب که از وی حسنت افزود

دری دیگر ز خوبی بر تو بگشود

چه خوردی دوش کین زیباییت داد

ز خوبان جهان بالاییت داد

همانا صحبت این نازنینان

سمن رخسارگان سیمین سرینان

تو را حسن و جمال دیگر آورد

جمالت را کمال دیگر آورد

بلی میوه ز میوه رنگ گیرد

ز خوبان خوبرو خوبی پذیرد

بسی زین نکته با آن غنچه لب گفت

ولی او هیچ ازین گفتار نشگفت

دهان را از تکلم تنگ می داشت

دو رخ را از حیا گلرنگ می داشت

سر از شرمندگی بالا نمی کرد

نگاه الا به پشت پا نمی کرد

زلیخا چون بدید آن سر کشیدن

به چشم مرحمت سویش ندیدن

ز حسرت آتشی در جانش افروخت

به داغ ناامیدی سینه اش سوخت

به ناکامی وداع جان خود کرد

رخ اندر کلبه احزان خود کرد

بخش ۴۹ - تضرع نمودن زلیخا پیش دایه و التماس حیله ای که سبب مواصلت یوسف گردد علیه السلام کردن

چو با آن کشته سودای یوسف

ز حد بگذشت استغنای یوسف

شبی در کنج خلوت دایه را خواند

به صد مهرش به پیش خویش بنشاند

بدو گفت ای توانبخش تن من

چراغ افروز جان روشن من

گر از جان دم زنم پرورده توست

ور از تن شیر رحمت خورده توست

ز مهر تو که از مادر ندیدم

بدین پایه که می بینی رسیدم

چه باشد کز طریق مهربانی

به منزلگاه مقصودم رسانی

ز هجران تا به کی رنجور باشم

وز آن جان و جهان مهجور باشم

چو زینسان یار بیگانه ست با من

چه حاصل زانکه همخانه ست با من

هر آن معشوق کز عاشق نفور است

به صورت گرچه نزدیک است دور است

چو پیوندی نباشد جان و دل را

چه خیزد از ملاقات آب و گل را

جوابش داد دایه کای پریزاد

که ناید با تو از حور و پری یاد

جمال دلربا دادت خداوند

که برباید دل و دین از خردمند

اگر نقاش چین از آرزویت

کشد در بتکده نقشی ز رویت

بتان یکسر به بویت زنده گردند

رخت بینند و از جان بنده گردند

به کوه از رخ نمایی آشکارا

نهی عشق نهان در سنگ خارا

چو بخرامی به باغ از عشوه کاری

درخت خشک را در جنبش آری

به صحرا آهوانت گر ببینند

به مژگان از رهت خاشاک چینند

چو افسون خوانی از لعل شکرخا

رسد مرغ از هوا ماهی ز دریا

بدین خوبی چنین درمانده چونی

چرا چندین کشی آخر زبونی

ز غمزه ناوک از ابرو کمان کن

شکار آن نگار دلستان کن

بتاب از زلف خم در خم کمندی

به پایش نه به بزم وصل بندی

رخت بنما رخش را سوی خود تاب

به همرازیش همزانوی خود یاب

به رفتار آور این نخل رطب بار

به راه لطفش آر از لطف رفتار

به لب از خنده شهد افشانیی ده

وز آن شهدش به خود چسپانیی ده

به سیمین گوی خود کن چشم او باز

چو چوگان سوی خود سازش سر انداز

به روی از مشک خال دلگسل نه

ز شوق خال خود داغش به دل نه

زلیخا گفت کای مادر چه گویم

که از یوسف چه می آید به رویم

نسازد دیده هرگز سوی من باز

چه سان جولانگری با وی کنم ساز

اگر مه گردم از دورم نبیند

وگر خور بر زمین نورم نبیند

چو مردم نور دیده گر فزایم

به چشم تنگ او مشکل درآیم

اگر کردی به سوی من نگاهی

به حال من فتادی گاه گاهی

غم من در دل او جا گرفتی

غم او کی چنین بالا گرفتی

نه تنها آفتم زیبایی اوست

بلای من ز ناپروایی اوست

اگر آن دلربا پروام کردی

کجا زین گونه ناپروام کردی

جوابش داد دیگر بار دایه

که ای حور از جمالت برده مایه

مرا در خاطر افتاده ست کاری

کزان کار تو را خیزد قراری

ولی وقتی میسر گردد آن کار

که سیم آری به اشتر زر به خروار

بسازم چون ارم دلکش بنایی

بگویم تا در او صورت گشایی

به موضع موضع از طبع هنر کوش

کشد شکل تو با یوسف هم آغوش

چو یوسف یک زمان در وی نشنید

در آغوش خودت هر جا ببیند

بجنبد در دلش مهر جمالت

شود از جان طلبگار وصالت

ز هر سو چون بجنبد مهربانی

برآید کارها زانسان که دانی

چو بشنید این حکایت را ز دایه

به هر جا زر و سیمش بود مایه

بر آن دست تصرف داد او را

بدان سرمایه کرد آباد او را

بخش ۵۰ - عمارت کردن دایه خانه ای که در وی تصویر جمال یوسف و زلیخا کردند

چنین گویند معماران این کاخ

که چون شد بر عمارت دایه گستاخ

به دست آورد استادی هنر کیش

به هر انگشت دستش صد هنر بیش

به رسم هندسی کارآزمایی

قوانین رصد را رهنمایی

ز تشکیلش مجسطی سخت آسان

ز تشکیک وی اقلیدس هراسان

چو از پرگار بودی خالیش مشت

نمودی کار پرگار از دو انگشت

چو بهر خط ز طبعش سر زدی خواست

بر او آن کار بی مسطر شدی راست

بجستی بر شدی بر طاق اطلس

بر ایوان زحل بستی مقرنس

چو سوی تیشه کردی دستش آهنگ

ز خشت خام گشتی نرمتر سنگ

به طراحی چو فکر آغاز کردی

هزاران طرح زیبا ساز کردی

عمارات جهان بی سر و بن

نمودی جمله در یک روی ناخن

به نقش آفرینش چون زدی رای

شدی از خامه لوح هستی آرای

به تصویر آنچه بر کلکش گذشتی

ز رشح آن روانی زنده گشتی

به سنگ ار صورت مرغی کشیدی

سبک سنگ گران از جا پریدی

به حکم دایه زرین دست استاد

زراندوده سرایی کرد بنیاد

صفای صفه هایش صبح اقبال

فضای خانه هایش گنج آمال

ممهد فرش مرمر در ممرهاش

موصل زآبنوس و عاج درهاش

در اندر هم در آنجا هفت خانه

چو هفت اورنگ بی مثل زمانه

مرتب هر یک از لون دگر سنگ

صقالت دیده و صافی و خوشرنگ

به هفتم خانه همچون چرخ هفتم

که هر نقشی و رنگی بود ازو گم

مرصع چل ستون از زر برافراخت

ز وحش و طیر زیبا شکل ها ساخت

به پای هر ستونی ساخت از زر

غزالی ناف او پر مشک اذفر

ز طاووسان زرین صحن او پر

به دم های مرصع در تحیر

میان آن درختی سر کشیده

که مثلش چشم نادربین ندیده

ز سیم خام بودش نازنین ساق

ز زر اغصانش از فیروزه اوراق

به هر شاخش ز صنعت بود طیار

زمرد بال مرغی لعل منقار

بنامیزد درختی سبز و خرم

ندیده هرگز از باد خزان خم

همه مرغان او با مردمان رام

به یک جا کرده صبح و شام آرام

در آن خانه مصور ساخت هر جا

مثال یوسف و نقش زلیخا

به هم بنشسته چون معشوق و عاشق

ز مهر جان و دل با هم معاتق

به یکجا این لب او بوسه داده

به یکجا آن میان این گشاده

اگر نظارگی آنجا گذشتی

ز حسرت در دهانش آب گشتی

همانا بود سقف آن سپهری

بر او تابنده هر جا ماه و مهری

عجب ماهی و مهری چون دو پیکر

ز چاک یک گریبان بر زده سر

نمودی در نظر هر روی دیوار

چو در فصل بهاران تازه گلزار

به هر گل گل زمینش بیش یا کم

دو شاخ تازه گل پیچیده با هم

ز فرشش بود هر جایی شکفته

دو گل با هم به مهد ناز خفته

در آن خانه نبود القصه یک جای

تهی زان دو دلارام و دلارای

به هر سو دیده ور دیده گشودی

ز اول صورت ایشان نمودی

چو شد خانه بدین صورت مهیا

به یوسف شد فزون شوق زلیخا

به هر نوبت که آن بتخانه را دید

در او مهر دگر از نور بجنبید

بلی عاشق چو بیند نقش جانان

شود از نقش حرف شوق خوانان

ازان حرف آتش او تازه گردد

اسیر داغ بی اندازه گردد

بخش ۵۱ - خواندن زلیخا یوسف را علیه السلام به سوی آن خانه و مطالبه وصال نمودن

چو شد خانه تمام از سعی استاد

به تزیینش زلیخا دست بگشاد

زمین آراست از فرش حریرش

جمال افزود از زرین سریرش

قنادیل گهر پیوندش آویخت

ریاحین بهر عطرش در هم آمیخت

همه بایستنیها ساخت آنجا

بساط خرمی انداخت آنجا

در آن عشرتگه از هر چیز و هر کس

نمی بایستش الا یوسف و بس

بلی بی روی جانان گر بهشت است

به چشم عاشق مشتاق زشت است

بر آن شد تا که یوسف را بخواند

به صدر عزت و جاهش نشاند

به خلوت با جمالش عشق بازد

به میدان وصالش رخش تازد

ز لعل جانفزایش کام گیرد

به زلف سرکشش آرام گیرد

ولی اول جمال خود بیاراست

وز آن میل دل یوسف به خود خواست

به زیورها نبودش احتیاجی

ولی افزود ازان خود را رواجی

به خوبی گل به بستانها سمر شد

ولی از عقد شبنم خوبتر شد

ز غازه رنگ گل را تازگی داد

لطافت را نکو آوازگی داد

ز وسمه ابروان را کار پرداخت

هلال عید را قوس قزح ساخت

نغوله بست موی عنبرین را

گره در یکدگر زد مشک چین را

ز پشت آویخت مشکین گیسوان را

ز عنبر داد پشتی ارغوان را

مکحل ساخت چشم از سرمه ناز

سیهکاری به مردم کرد آغاز

نهاد از عنبر تر جا به جا خال

به جانان کرد عرض صورت حال

که رویت آتشی در من فکنده ست

بر آن آتش دل و جانم سپند است

به مه خطی کشید از نیل چون میل

که شد مصر جمال آباد ازان نیل

نبود آن خط نیلی بر رخ ماه

که میلی بود بهر چشم بدخواه

مگر مشاطه دید آن نرگس مست

فتاد آنجاش میل سرمه از دست

به دستان داد سیمین پنجه را رنگ

کزان دستان دلی آرد فرا چنگ

به کف نقشی زد او را خرده کاری

کزان نقشش به دست آید نگاری

به فندق گونه عناب تر داد

به جانان زاشک عنابی خبر داد

به صنعت ده هلال مه قفا را

ز جلباب شفق کرد آشکارا

که تا از طارم دولت هلالی

نشانش بخشد از عید وصالی

نمود از طرف عارض گوشواره

قران افکند مه را با ستاره

که تا آن دولت دنیا و دینش

به حکم آن قران گردد قرینش

چو غنچه با جمال تازه و تر

لباس تو به تو پوشیده در بر

مرتب ساخت بر تن پیرهن را

ز گل پر کرد دامان سمن را

شعار شاخ گل از یاسمین کرد

سمن در جیب و گل در آستین کرد

ندیدی دیده گر کردی تأمل

به جز آب تنک بر لاله و گل

عجب آبی در او از نقره خام

دو ماهی از دو ساعد کرده آرام

ز دستینه دو ساعد دیده رونق

ز زر کرده دو ماهی را مطوق

رخش می داد با ساعد گواهی

که حسنش گیرد از مه تا به ماهی

چو بر نازک تنش شد پیرهن راست

به زرکش دیبه چینش بیاراست

بت چین با هزاران نازنینی

به جولان آمد از دیبای چینی

نهاد از لعل سیراب و زر خشک

فروزان تاج را بر خرمن مشک

شد از گوهر مرصع جیب و دامان

به صحن خانه طاووس خرامان

خرامان می شد و آیینه در دست

خیال حسن خود با خود همی بست

چو عکس روی خود دید از مقابل

عیار نقد خود را یافت کامل

ز نقد خود درون گنج طرب کرد

به قصد آن خریداری طلب کرد

به جست و جوی یوسف کس فرستاد

پرستاران ز پیش و پس فرستاد

درآمد ناگهان از در چو ماهی

عطارد حشمتی خورشید جاهی

وجودی از خواص آب و گل دور

جبین و طلعتی نور علی نور

ازو یک لمعه و روشن جهانی

و زو یک حرف و هر سو داستانی

زلیخا را چو دیده بر وی افتاد

ز شوقش شعله گویی در نی افتاد

گرفتش دست کای پاکیزه سیرت

چراغ دیده اهل بصیرت

بنامیزد چه نیکو بنده ای تو

به هر احسانی و لطف ارزنده ای تو

به نیکو بندگی های تو نازم

به طوق منتت گردن فرازم

بیا تا حق شناست باشم امرو

زمانی در سپاست باشم امروز

کنم قانون احسان کنون ساز

که تا باشد جهان گویند ازان باز

به نیرنگ و فسون کز حد برون برد

به اول خانه زان هفتش درون برد

ز زرین در چو داد آندم گذارش

به قفل آهنین کرداستوارش

چو شد در بسته از لب مهر بگشاد

ز دل راز درون خود برون داد

نخستین گفت کای مقصود جانم

که جان را جز تو مقصودی ندانم

خیال خود به خواب من نمودی

به طفلی خواب از چشمم ربودی

ز سودای خودم دیوانه کردی

به غم های خودم همخانه کردی

نطر نگشاده در نظاره تو

بدین کشور شدم آواره تو

ندیده چاره آوارگی ها

کشیدم در غمت بیچارگی ها

کنون کز دیدن روی تو شادم

ز بی رویی تو بس نامرادم

ز بی رویی گذر رویی به من کن

ز روی مهر با من یک سخن کن

جوابش داد یوسف سرفکنده

که ای همچو منت صد شاه بنده

مرا از بند غم آزاد گردان

به آزادی دلم را شاد گردان

مرا خوش نیست کاینجا با تو باشم

پس این پرده تنها با تو باشم

تو کان آتشی من پنبه خشک

تو باد صرصری من نفحه مشک

کجا این پنبه با آتش برآید

چه سان این نفحه با صرصر گراید

زلیخا آن نفس جز باد نشمرد

سخن گویان به دیگر خانه اش برد

بر او قفل دگر محکم فرو بست

دل یوسف ازان اندوه بشکست

دگر باره زلیخا ناله برداشت

نقاب از راز چندین ساله برداشت

بگفت ای خوشتر از جان ناخوشی چند

به پایت می کشم سرسر کشی چند

تهی کردم خزاین در بهایت

متاع عقل و دین کردم فدایت

به آن نیت که درمانم تو باشی

رهین طوق فرمانم تو باشی

نه آن کز طاعت من روی تابی

به هر ره بر خلاف من شتابی

بگفتا در گنه فرمانبری نیست

به عصیان زیستن طاعتوری نیست

هر آن کاری که نپسندد خداوند

بود در کارگاه بندگی بند

بدان کارم شناسایی مبادا

بر آن دست توانایی مبادا

در آن خانه سخن کوتاه کردند

به دیگر خانه منزلگاه کردند

زلیخا بر درش قفلی دگر زد

دگر سان قصه اش از سینه سر زد

بدین دستور ز افسون و فسانه

همی بردش درون خانه به خانه

به هر جا قصه ای دیگر همی خواند

به هر جا نکته ای دیگر همی راند

به شش خانه نشد کامش میسر

نیامد مهره اش بیرون ز ششدر

به هفتم خانه کرد او را قدم چست

گشاد کار خویش از هفتمین جست

بلی نبود درین ره ناامیدی

سیاهی را بود رو در سپیدی

ز صد در گر امیدت بر نیاید

به نومیدی جگر خوردن نشاید

دری دیگر بباید زد که ناگاه

ازان در سوی مقصود آوری راه

بخش ۵۲ - درآوردن زلیخا یوسف را علیه السلام به خانه هفتم و بذل کردن مجهود در نیل مقصود و گریختن یوسف و ماندن زلیخا در تحیر و تأسف

سخن پرداز این کاشانه راز

چنین بیرون دهد از پرده آواز

که چون نوبت به هفتم خانه افتاد

زلیخا را ز جان برخاست فریاد

که ای یوسف به چشم من قدم نه

ز رحمت پا درین روشن حرم نه

در آن خرم حرم کردش نشیمن

به زنجیر زرش زد قفل آهن

حریمی یافت از اغیار خالی

ز چشم حاسدان دورش حوالی

درش زآمد شد بیگانه بسته

امید آشنایان زان گسسته

در او جز عاشق و معشوق کس نی

گزند شحنه و آسیب عسس نی

رخ معشوق در پیرایه ناز

دل عاشق سرود شوق پرداز

هوس را عرصه میدان گشاده

طمع را آتش اندر جان فتاده

زلیخا دیده و دل مست جانان

نهاده دست خود در دست جانان

به شیرین نکته های دلپذیرش

خرامان برد تا پای سریرش

به بالای سریر افکند خود را

به آب دیده گفت آن سرو قد را

که ای گلرخ به روی من نظر کن

به چشم لطف سوی من گذر کن

اگر خورشید روی من ببیند

چو ماه از خرمن من خوشه چیند

مرا تا کی درین محنت پسندی

که چشم رحمت از رویم ببندی

بدینسان درد دل بسیار می کرد

به یوسف شوق خویش اظهار می کرد

ولی یوسف نظر با خویش می داشت

ز بیم فتنه سر در پیش می داشت

به فرش خانه سرافکنده در پیش

مصور دید با او صورت خویش

ز دیبا و حریر افکنده بستر

گرفته یکدگر را تنگ در بر

از آن صورت روان صرف نظر کرد

نظرگاه خود از جای دگر کرد

اگر در را اگر دیوار را دید

به هم جفت آن دو گلرخسار را دید

رخ خود در خدای آسمان کرد

به سقف اندر تماشای همان کرد

فزودش میل ازان سوی زلیخا

نظر بگشاد بر روی زلیخا

زلیخا زان نظر شد تازه امید

که تابد بر وی آن تابنده خورشید

به آه و ناله و زاری درآمد

ز چشم و دل به خونباری درآمد

که ای خود کام کام من روا کن

به وصل خویش دردم را دوا کن

منم تشنه تو آب زندگانی

منم کشته تو جان جاودانی

چنانم از تو دور ای گنج نایاب

که باشدکشته بی جان تشنه بی آب

ز داغت سال ها در تاب بودم

ز شوقت بی خور و بی خواب بودم

مرا زین بیشتر در تاب مگذار

چنینم بی خور و بی خواب مگذار

به حق آن خدایی بر تو سوگند

که باشد بر خداوندان خداوند

به این حسن جهانگیری که دادت

به این خوبی که در عارض نهادت

به این نوری که تابد از جبینت

که دارد ماه را رو بر زمینت

به ابروی کمانداری که داری

به سرو خوب رفتاری که داری

به محراب کمان ابروی تو

به قلاب کمند گیسوی تو

به جادو نرگس مردم فریبت

به دیباپوش سرو جامه زیبت

به آن مویی که می گویی میانش

به آن سری که می خوانی دهانش

به مشکین نقطه ات بر روی گلرنگ

به شیرین خنده ات از غنچه تنگ

به آب دیده من ز اشتیاقت

به آه گرمم از سوز فراقت

به حرمانی که زیر کوهم از وی

گرفتار هزار اندوهم از وی

به استیلای عشقت بر وجودم

به استغنایت از بود و نبودم

که بر حال من بیدل ببخشای

ز کار مشکلم این عقده بگشای

به دل عمریست تا داغ تو دارم

هوای بوی از باغ تو دارم

زمانی مرهم داغ دلم شو

به بویی رونق باغ دلم شو

ز قحط هجر تو بس ناتوانم

ببخش از خوان وصلت قوت جانم

ز تو ای نخل تر خرما ز من شیر

مکن در خوان نهادن هیچ تقصیر

مرا زین شیر و خرما قوت جان ده

ز جان دادن درین قحطم امان ده

جوابش داد یوسف کای پریزاد

که ناید با تو کس را از پری یاد

مگیر امروز بر من کار را تنگ

مزن بر شیشه معصومیم سنگ

مکن تر ز آب عصیان دامنم را

مسوز از آتش شهوت تنم را

به آن بیچون که چونها صورت اوست

برونها چون درونها صورت اوست

ز بحر جود او گردون حبابیست

ز برق نور او خورشید تابیست

به پاکانی کز ایشان زاده ام من

بدین پاکیزگی افتاده ام من

ازیشان است روشن گوهر من

وزیشان است رخشان اختر من

که گر امروز دست از من بداری

مرا زین تنگنا بیرون گذاری

به زودی کامگاری بینی از من

هزاران حق گزاری بینی از من

ز لعل جان فزایم کام یابی

به قد دلکشم آرام یابی

مکن تعجیل در تحصیل مقصود

بسا دیرا که خوشتر باشد از زود

گر افتد صید نیکو دیر در دام

به است از زود نانیکو سرانجام

زلیخا گفت کز تشنه مجو تاب

که اندازد به فردا خوردن آب

ز شوقم جان رسیده بر لب امروز

نیارم صبر کردن تا شب امروز

کی آن طاقت مرا آید پدیدار

که با وقت دگر اندازم این کار

ندانم مانعت زین مصلحت چیست

که نتوانی به من یک لحظه خوش زیست

بگفتا مانع من زان دو چیز است

عقاب ایزد و قهر عزیز است

عزیز این کج نهادی گر بداند

به من صد محنت و خواری رساند

برهنه کرده تیغ آنسان که دانی

کشد از من لباس زندگانی

زهی خجلت که چون روز قیامت

که افتد بر زناکاران غرامت

جزای آن جفاکیشان نویسند

مرا سر دفتر ایشان نویسند

زلیخا گفت زان دشمن میندیش

که چون روز طرب بنشیندم پیش

دهم جامی که با جانش ستیزد

ز مستی تا قیامت برنخیزد

تو می گویی خدای من کریم است

همیشه بر گنهکاران رحیم است

مرا از گوهر و زر صد خزینه

درین خلوتسرا باشد دفینه

فدا سازم همه بهر گناهت

که تا باشد ز ایزد عذر خواهت

بگفت آن کس نیم کافتد پسندم

که آید بر کسی دیگر گزندم

خصوصا بر عزیزی کز عزیزی

تو را فرمود بهر من کنیزی

خدای من که نتوان حق گزاریش

به رشوت کی سزد آمرزگاریش

به جان دادن چو مزد از کس نگیرد

در آمرزش کجا رشوت پذیرد

زلیخا گفت کای شاه نکو بخت

که هم تاجت میسر باد و هم تخت

دلم شد تیر محنت را نشانه

ز بس کآری بهانه بر بهانه

بهانه کجروی و حیله سازیست

بهانه نی طریق راست بازیست

معاذالله که راه کج روم من

ز تو این حیله دیگر نشنوم من

عجب بی طاقتم آرام من ده

اگر خواهی واگر نی کام من ده

به گفتن گفتن آمد روز من سر

نگشت از تو مراد من میسر

زبان دربند دیگر زین خرافات

بجنب از جا که فی التأخیر آفات

مرا در خشک نی آتش فتاده ست

تو را با آتش من خوش فتاده ست

مرا این دود و آتش کی کند سود

چو در چشمت نگردد آب ازین دود

ازین آتش چو دودم هست تابی

بیا بر آتشم زن یکدم آبی

زلیخا چون به پایان برد این راز

تعلل کرد دیگر یوسف آغاز

زلیخا گفت کای عبری عبارت

که بردی از سخن وقتم به غارت

مزن بر روی کارم دست رد را

که خواهم کشتن از دست تو خود را

به عشرت دستم اندر گردن آویز

گر نه برمش از خنجر تیز

نیازی دست اگر در گردن من

شود خون منت حالی به گردن

کشم خنجر چو سوسن بر تن خویش

چو گل در خون کشم پیراهن خویش

نهم بر تن ز جان داغ جدایی

ز حجت گفتنت یابم رهایی

عزیزم پیش تو چون کشته یابد

پی کشتن عنان سوی تو تابد

پس از کشتن به زیر پرده خاک

به تو پیوندد این جان هوسناک

بگفت این و کشید از زیر بستر

چو برگ بید سبزارنگ خنجر

ولی از آتش غم پر تف و تاب

به حلق تشنه برد آن قطره آب

چو یوسف آن بدید از جای برجست

چو زرین یاره بگرفتش سر دست

کزین تندی بیارام ای زلیخا

وز این ره بازکش گام ای زلیخا

ز من خواهی رخ مقصود دیدن

ز وصل من به کام دل رسیدن

زلیخا ماه اوج دلستانی

ز یوسف چون بدید آن مهربانی

گمان زد شد که خواهد کام او داد

به وصل خویشتن آرام او داد

ز دست خود روانی خنجر انداخت

به قصد صلح طرح دیگر انداخت

لب از نوشین دهانش پر شکر کرد

ز ساعد طوق وز ساقش کمر کرد

به پیش ناوکش جان را هدف ساخت

ز شوق گوهرش تن را صدف ساخت

ولی نگشاد یوسف بر هدف شست

پی گوهر صدف را مهر نشکست

دلش می خواست در سفتن به الماس

ولی می داشت حکم عصمتش پاس

زلیخا در تقاضا گرم و یوسف

همی انگیخت اسباب توقف

نهادی بر ازار خویش دستی

یکی عقده گشادی و دو بستی

فتادش چشم ناگه در میانه

به زرکش پرده ای در کنج خانه

سؤالش کرد کان پرده پی چیست

در آن پرده نشسته پردگی کیست

بگفت آن کس که تا من بنده هستم

به رسم بندگانش می پرستم

بتی تن از زر و چشمش ز گوهر

درونش طبله ای پر مشک اذفر

به هر ساعت فتاده پیش اویم

سر طاعت نهاده پیش اویم

درون پرده کردم جایگاهش

که تا نبود به سوی من نگاهش

ز من آیین بی دینی نبیند

درین کارم که می بینی نبیند

چو یوسف این سخن بشنید زد بانگ

کزین دینار نقدم نیست یک دانگ

تو را آید به چشم از مردگان شرم

وز این نازندگان در خاطر آزرم

من از دانای بینا می نترسم

ز قیوم توانا می نترسم

بگفت این و ز میان کار برخاست

وز آن خوش خوابگه بیدار برخاست

الف کرد از دو شاخ لام الف دور

رهاند از گاز سیمین شمع کافور

چو گشت اندر دویدن گام تیزش

گشاد از هر دری راه گریزش

به هر در کامدی بی در گشایی

پریدی قفل جایی پره جایی

اشارت کردنش گویی به انگشت

کلیدی بود بهر فتح در مشت

زلیخا چون بدید آن از عقب جست

به وی در آخرین درگاه پیوست

پی باز آمدن دامن کشیدش

ز سوی پشت پیراهن دریدش

برون رفت از کف آن غم رسیده

به سان غنچه پیراهن دریده

زلیخا زان غرامت جامه زد چاک

چو سایه خویش را انداخت بر خاک

خروشی از دل ناشاد برداشت

ز ناشادی خود فریاد برداشت

که واویلا ز بی اقبالی بخت

که برد از خانه ام آن نازنین رخت

دریغ آن صید کز دامم برون رفت

دریغ آن شهد کز کامم برون رفت

عزیمت کرد روزی عنکبوتی

که بهر خود کند تحصیل قوتی

به جایی دید شهبازی نشسته

ز قید دست شاهان باز رسته

به گرد او تنیدن کرد آغاز

که بندد پر و بالش را ز پرواز

زمانی کار در پیکار او کرد

لعاب خود همه در کار او کرد

چو آن شهباز کرد از وی کناره

نماندش غیر تار چند پاره

منم آن عنکبوت زار رنجور

فتاده از مراد خویشتن دور

رگ جانم گسسته همچو تارش

نگشته مرغ امیدی شکارش

گسسته تارم از هر کار و باری

به دستم نیست جز بگسسته تاری

بخش ۵۳ - پیش رسیدن عزیز یوسف را بر بیرون آن خانه و پنهان داشتن آنچه میان وی و زلیخا گذشته بود و افشای زلیخا آن را

چنین زد خامه نقش این فسانه

که چون یوسف برون آمد ز خانه

برون خانه پیش آمد عزیزش

گروهی از خواص خانه نیزش

چو در حالش عزیز آشفتگی دید

در آن آشفتگی حالش بپرسید

جوابی دادش از حسن ادب باز

تهی از تهمت افشای آن راز

عزیزش دست بگرفت از سر مهر

درون بردش به سوی آن پریچهر

چو با هم دیدشان با خویشتن گفت

که یوسف با عزیز احوال من گفت

به حکم آن گمان آواز برداشت

نقاب از چهره آن راز برداشت

که ای میزان عدل آن را سزا چیست

که با اهلت نه بر کیش وفا زیست

به کار خویش بی اندیشگی کرد

درین پرده خیانت پیشگی کرد

عزیزش داد رخصت کای پریروی

که کرد این کج نهادی راست بر گوی

بگفت این بنده عبری کز آغاز

به فرزندی شد از لطفت سرافراز

درین خلوت به راحت خفته بودم

درون از گرد محنت رفته بودم

چون دزدان بر سر بالینم آمد

به قصد خرمن نسرینم آمد

خیالش آنکه من از وی نه آگاه

به خرم گلستانم آورد راه

به اذن باغبان ناگشته محتاج

برد سنبل به غارت گل به تاراج

چو دست آورد پیش آن ناخردمند

که بگشاید ز گنج وصل من بند

من از خواب گران بیدار گشتم

ز جام بیخودی هشیار گشتم

هراسان گشت از بیداری من

گریزان شد ز خدمتگاری من

رخ از شرمندگی سوی در آورد

به روی نیکبختی در برآورد

شتابان از قفای وی دویدم

برون ننهاده پا در وی رسیدم

گرفتم دامنش را چست و چالاک

چو گل افتاد در پیراهنش چاک

گشاده چاک پیراهن دهانی

کند قول مرا روشن بیانی

کنون آن به که همچون ناپسندان

کنی یکچند محبوسش به زندان

و یا خود بر تن و اندام پاکش

نهی دردی که سازد دردناکش

پسندی بر وی این رنج گران را

که گردد عبرتی مر دیگران را

عزیز از وی چو بشنید این سخن را

نه بر جا دید دیگر خویشتن را

دلش گشت از طریق استقامت

زبان را ساخت شمشیر ملامت

به یوسف گفت چون گشتم گهرسنج

پی بیع تو خالی شد دو صد گنج

به فرزندی گرفتم بعد از آنت

ز حشمت ساختم عالی مکانت

زلیخا را هوادار تو کردم

کنیزان را پرستار تو کردم

غلامان حلقه در گوش تو گشتند

صفاکیش و وفاکوش تو گشتند

به مال خویش دادم اختیارت

نکردم رنجه دل در هیچ کارت

نه دستور خرد بود این که کردی

عفاک الله چه بد بود این که کردی

نمی شاید درین دیر پر آفات

جز احسان اهل احسان را مکافات

تو احسان دیدی و کفران نمودی

به کافر نعمتی طغیان نمودی

ز کوی حق گذاری رخت بستی

نمک خوردی نمکدان را شکستی

چو یوسف از عزیز این تاب و تف دید

چو موی از گرمی آتش بپیچید

بدو گفت ای عزیز این داوری چند

گناهی نی بدین خواریم مپسند

زلیخا هر چه می گوید دروغ است

دروغ او چراغی بی فروغ است

زن از پهلوی چپ شد آفریده

کس از چپ راستی هرگز ندیده

بداند هر که بشناسد چپ از راست

که از چپ راستی مشکل توان خواست

مرا تا دیده دارد در پیم سر

که گردد کام وی از من میسر

گهی از پس درآید گه ز پیشم

بهر مکر و فسون خواند به خویشم

ولی هرگز بر او نگشاده ام چشم

به خوان وصل او ننهاده ام چشم

که باشم من که با خلق کریمت

نهم پای خیانت در حریمت

بد آن بنده که چون مولا نبیند

رود در مسند مولا نشیند

ز غربت داشتم بر سینه داغی

گرفته از همه کنج فراغی

زلیخا قاصدی سویم فرستاد

به رویم صد در اندیشه بگشاد

به افسون های شیرین از رهم برد

به همراهی درین خلوتگهم برد

قضای حاجت خود خواست از من

سکون عافیت برخاست از من

گریزان رو به سوی در دویدم

به صد درماندگی آنجا رسیدم

گرفت اینک قفای دامنم را

درید از سوی پس پیراهنم را

مرا با وی جز این کاری نبوده ست

برون زین کار بازاری نبوده ست

گرت نبود قبول این بی گناهی

بکن بسم الله اینک هر چه خواهی

زلیخا چون شنید این ماجرا را

به پاکی یاد کرد اول خدا را

وز آن پس خورد سوگندان دیگر

به فرق شاه مصر و تاج و افسر

به اقبال عزیز و عز و جاهش

که دولت ساخت از خاصان شاهش

بلی چون افتد اندر دعویی بند

گواه بی گواهان چیست سوگند

کند سوگند بسیار آشکاره

دروغ اندیشی سوگند خواره

پس از سوگند آب از دیدگان ریخت

که یوسف از نخست این فتنه انگیخت

چراغ کذب را کافروزدش زن

به جز اشک دروغین نیست روغن

ازان روغن چراغش چون فروزد

به یک ساعت جهانی را بسوزد

عزیز آن گریه و سوگند چون دید

بساط راست بینی در نوردید

به سرهنگی اشارت کرد تا زود

زند بر جان یوسف زخمه چون عود

به زخم غم رگ جانش خراشد

ز لوحش آیت راحت تراشد

به زندانش کند محبوس چندان

که گردد آشکار آن سر پنهان

بخش ۵۴ - کشیدن سرهنگان یوسف را علیه السلام به جانب زندان و گواهی دادن طفل شیرخواره به پاکی وی و گذاشتن وی

چو یوسف را گرفت آن مرد سرهنگ

به محنتگاه زندان کرد آهنگ

به تنگ آمد دل یوسف ازان درد

نهان روی دعا در آسمان کرد

که ای دانا به اسرار نهانی

تو را باشد مسلم راز دانی

دروغ از راست پیش توست ممتاز

که داند جز تو کردن کشف این راز

ز نور صدق چون دادی فروغم

منه تهمت به گفتار دروغم

گواهی بگذران بر دعوی من

که صدق من شود چون صبح روشن

ز شست همت کشور گشایش

چو آمد بر هدف تیر دعایش

در آن مجمع زنی خویش زلیخا

که بودی روز و شب پیش زلیخا

سه ماهه کودکی بر دوش خود داشت

چو جان بگرفته در آغوش خود داشت

چو سوسن بر زبان حرفی نرانده

ز طومار بیان حرفی نخوانده

فغان زد کای عزیز آهسته تر باش

ز تعجیل عقوبت بر حذر باش

سزاوار عقوبت نیست یوسف

به لطف و مرحمت اولیست یوسف

عزیز از گفتن کودک عجب ماند

سخن با او به قانون ادب راند

که ای ناشسته لب زآلایش شیر

خدایت کرده تلقین حسن تقریر

بگو روشن که این آتش که افروخت

کزانم پرده عز و شرف سوخت

بگفتا من نیم نمام و غماز

که گویم با کسی راز کسی باز

ز غمازیست مشک چین سیه روی

که از صد پرده بیرون می دهد بوی

ببین در تازه گلهای بهاری

که خندان و خوشند از پرده داری

نیم غماز لیکن گر بدانی

بگویم با تو این راز نهانی

برو در حال یوسف کن نظاره

که پیراهن چه سانش گشته پاره

گر از پیش است در پیراهنش چاک

زلیخا را بود دامن ازان پاک

ندارد دعوی یوسف فروغی

همی گوید برای خود دروغی

ور از پس چاک شد پیراهن او

بود پاک از خیانت دامن او

دروغ است آنچه می گوید زلیخا

نه راه صدق می پوید زلیخا

عزیز از طفل چون گوش سخن کرد

روان تفتیش حال پیرهن کرد

چو دید از پس دریده پیرهن را

ملامت کرد آن مکاره زن را

که دانستم که این کید از تو بوده ست

بر آن آزاده این قید از تو بوده ست

چه کید است این که پیش آوردی آخر

چه بد بود این که با خود کردی آخر

ز راه ننگ و نام خویش گشتی

طلبگار غلام خویش گشتی

پسندیدی به خود این ناپسندی

وز آن پس جرم آن بر وی فکندی

ز کید زن دل مردان دو نیم است

زنان را کیدهایی بس عظیم است

عزیزان را کند کید زنان خوار

به کید زن بود دانا گرفتار

ز مکر زن کسی عاجز مبادا

زن مکاره خود هرگز مبادا

برو زین پس به استغفار بنشین

ز خجلت روی در دیوار بنشین

به گریه گرم کن هنگامه خویش

بشو زین حرف ناخوش نامه خویش

تو ای یوسف زبان زین راز در بند

به هر کس گفتن این راز مپسند

همین بس در سخن چالاکی تو

که روشن گشت بر ما پاکی تو

قدم از راه غمازی بدر نه

که باشد پرده پوش از پرده در به

عزیز این گفت و بیرون شد ز خانه

به خوشخویی سمر شد در زمانه

تحمل دلکش است اما نه چندین

نکو خویی خوش است اما نه چندین

چو مرد از زن به خوشخویی کشد بار

ز خوشخویی به دیوثی رسد کار

مکن در کار زن چندان صبوری

که افتد رخنه در سد غیوری

بخش ۵۵ - در دست از دهن باز داشتن زنان مصر و زبان طعن بر زلیخا کشیدن و به تیغ غیرت عشق دست و زبان ایشان بریدن

نسازد عشق را کنج سلامت

خوشا رسوایی و کوی ملامت

غم عشق از ملامت تازه گردد

وز این غوغا بلند آوازه گردد

ملامت شحنه بازار عشق است

ملامت صیقل زنگار عشق است

ملامت های عشق از هر کرانه

بود کاهل تنان را تازیانه

چو باشد مرکب رهرو گران خیز

شود زان تازیانه سیر او تیز

زلیخا را چو بشکفت آن گل راز

جهانی شد به طعنش بلبل آواز

زنان مصر ازان آگاه گشتند

ملامت را حوالتگاه گشتند

به هر نیک و بدش در پی فتادند

زبان سرزنش بر وی گشادند

که شد فارغ ز هر ننگی و نامی

دلش مفتون عبرانی غلامی

چنان در مغز جانش جا گرفته ست

که دست از دین و دانش وا گرفته ست

عجب گمراهیی پیش آمد او را

که رو در بنده خویش آمد او را

عجب تر کان غلام از وی نفور است

ز دمسازی و همرازیش دور است

نه گاهی می کند در وی نگاهی

نه گامی می زند با وی به راهی

به هر جا آن رود این ایستد باز

به هر جا ایستد رفتن کند ساز

به هر جا آن کشد برقع ز رخسار

زند این از مژه بر دیده مسمار

ز هر غم کو بگرید این بخندد

هر آن در کو گشاید این ببندد

همانا پیش چشم او نکو نیست

ازان رو خاطرش را میل او نیست

گر آن دلبر گهی با ما نشستی

ز ما دیگر کجا تنها نشستی

ره ناکامی ما کم گرفتی

به ما هم کام دادی هم گرفتی

به مقبولی کسی را دسترس نیست

قبول خاطر اندر دست کس نیست

بسازیبا رخ نیکو شمایل

که سویش طبع مردم نیست مایل

بسا لولی وش شیرین کرشمه

که ریزد خون ز دل ها چشمه چشمه

زلیخا چون شنید این داستان را

فضیحت خواست آن ناراستان را

روان فرمود جشنی ساز کردند

زنان مصر را آواز کردند

چه جشنی بزمگاه خسروانه

هزارش ناز و نعمت در میانه

ز شربت های رنگارنگ صافی

چو نور از عکس در ظلمت شکافی

بلورین جام ها لبریز کرده

به مائالورد عطرآمیز کرده

ز زرین خوان زمینش مطرح خور

ز سیمین کاسه ها برجی پر اختر

به طعم و بوی خوش آن کاسه و خوان

طعامش قوت جسم و قوت جان

در او از خوردنی ها هر چه خواهی

ز مرغ آورده حاضر تا به ماهی

پی حلواش داده نیکوان وام

ز لب شکر ز دندان مغز بادام

ز تخته تخته حلواهای رنگین

بنای قصر جشنش بود شیرین

برای فرش در صحن وی افکند

هزاران خشت از پالوده قند

دهان تنگان به لب های شکرخا

نداده در دهان لوزینه را جا

چو گشته کامجو لوزینه زانها

به حشوش نام رفته بر زبانها

ز تازه میوه های تر نایاب

سبدها باغبان پر کرده از آب

نکرده هیچ نادربین تصور

کز آب آید برون زانسان سبد پر

روان هر سو کنیزان و غلامان

به خدمت همچو طاووسان خرامان

پریرویان مصری حلقه بسته

به مسندهای زرکش خوش نشسته

ز هر خوان آنچه می بایست خوردند

ز هر کار آنچه می شایست کردند

چو خوان برداشتند از پیش آنان

زلیخا شکرگویان مدح خوانان

نهاد از طبع حیلت ساز پر فن

ترنج و گزلکی بر دست هر تن

به یک کف گزلکی در کار خود تیز

به دیگر کف ترنجی شادی انگیز

ترنجی رنگ آن صفراء فاقع

پی صفراییان درمان نافع

بدیشان گفت پس کای نازنینان

به بزم نیکویی بالانشینان

چرا دارید ازینسان تلخ کامم

به طعن عشق عبرانی غلامم

اگر دیده ز وی پر نور دارید

به دیدارش مرا معذور دارید

اجازت گر بود آرم برونش

بدین اندیشه کردم رهنمونش

همه گفتند کز هر گفت و گویی

به جز وی نیست ما را آرزویی

بفرما تا برون آید خرامان

کشد بر فرق ما از ناز دامان

که ما از جان و دل مشتاق اوییم

رخش نادیده از عشاق اوییم

ترنجی کز تو اکنون بر کف ماست

پی صفراییان داروی صفراست

بریدن بی رخش نیکو نیاید

نمی برد کسی تا او نیاید

زلیخا دایه را سویش فرستاد

که بگذر سوی ما ای سرو آزاد

برون نه پا که در پای تو افتیم

به پیش قد رعنای تو افتیم

بود غمخانه دل تکیه گاهت

بیا تا دیده گردد فرش راهت

به قول دایه یوسف در نیامد

چو گل ز افسون او خوش برنیامد

به پای خود زلیخا سوی او شد

در آن کاشانه همزانوی او شد

به زاری گفت کای نور دو دیده

تمنای دل محنت رسیده

ز خود کردی نخست امیدوارم

به نومیدی فتاد آخر قرارم

فتادم در زبان مردم از تو

شدم رسوا میان مردم از تو

گرفتم آنکه در چشم تو خوارم

به نزدیک تو بس بی اعتبارم

مده زین خواری و بی اعتباری

ز خاتونان مصرم شرمساری

دل ریشم نمکخوار لب توست

نمکریزی بر او کار لب توست

مده ره در وفاداریم شک را

نگه می دار حق این نمک را

شد از افسون آن افسونگر گرم

دل یوسف به بیرون آمدن نرم

پی تزیین او چون باد برخاست

چو سرو از حله سبزش بیاراست

فرو آویخت گیسوی معنبر

به پیش حله اش چون عنبر تر

تو پنداری که بود از مشک ماری

کشیده خویش را در سبزه زاری

میانش را که با مو همبری کرد

ز زرین منطقه زیورگری کرد

ز چندان گوهر و لعل گرانسنگ

عجب دارم که نامد آن میان تنگ

به سر تاج مرصع از جواهر

ز هر جوهر هزارش لطف ظاهر

به پا نعلین از لعل و گهر پر

بر او بسته دوال از رشته در

ردایی از قصب کرده حمایل

به هر تارش گره صد جان و صد دل

به دستش داد زرین آفتابه

کنیزی از پیش زرکش عصابه

یکی طشتش به کف از نقره خام

به سان سایه او را گام بر گام

بدانسان هر که دیدش چابک و چست

نخست از جان شیرین دست خود شست

نیارم بیش ازین گفتن که چون بود

که از هر وصف کاندیشم برون بود

ز خلوتخانه آن گنج نهفته

برون آمد چو گلزار شگفته

زنان مصر کان گلزار دیدند

ز گلزارش گل دیدار چیدند

به یک دیدار کار از دستشان رفت

زمام اختیار از دستشان رفت

ز زیبا شکل او حیران بماندند

ز حیرت چون تن بی جان بماندند

چو هر یک را در آن دیدار دیدن

تمنا شد ترنج خود بریدن

ندانسته ترنج از دست خود باز

ز دست خود بریدن کرد آغاز

یکی از تیغ انگشتان قلم کرد

بدان حرف وفای او رقم کرد

قلم دیدی که با تیغ ار ستیزد

ز هر بندش برون شنگرف ریزد

یکی پر ساخت کف از صفحه سیم

کشیدش جدول از سرخی چو تقویم

به هر جدول روانه سیلی از خون

ز حد خود نهاده پای بیرون

چو دیدندش که جز والا گهر نیست

برآمد بانگ زیشان کین بشر نیست

نه چون آدم ز آب و گل سرشته ست

ز بالا آمده قدسی فرشته ست

زلیخا گفت هست این آن یگانه

کز اویم سرزنش ها را نشانه

ملامت کز شما بر جان من بود

همه از عشق این نازک بدن بود

مراد جان و تن من خواندم او را

به وصل خویشتن من خواندم او را

ولی او سر به کارم در نیاورد

امید روزگارم بر نیاورد

اگر ننهد به کام من دگر پای

ازین پس کنج زندان سازمش جای

رسد کارش در آن زندان به خواری

گذارد عمر در محنت گذاری

ز زندان خوی سرکش نرم گردد

دلش در نیکخویی گرم گردد

نگردد مرغ وحشی جز بدان رام

که گیرد در قفس یکچند آرام

گروهی زان زنان کف بریده

ز عقل و صبر و هوش و دل رمیده

ز تیغ عشق یوسف جان نبردند

ازان مجلس نرفته جان سپردند

گروهی از خرد بیگانه گشتند

ز عشق آن پری دیوانه گشتند

برهنه پای و سر بیرون دویدند

دگر روی خردمندی ندیدند

گروهی آمدند آخر به خود باز

ولی با سوز و درد عشق دمساز

زلیخاوار مست از جام یوسف

فتاده مرغ دل در دام یوسف

جمال یوسف آمد خمی از می

به قدر خود نصیب هر کس از وی

یکی را بهره مخموری و مستی

یکی را رستن از پندار هستی

یکی را جان فشاندن بر جمالش

یکی را لال ماندن در خیالش

نباید جز بر آن بی بهره بخشود

کزان می بهره اش بی بهرگی بود

بخش ۵۶ - معذور داشتن زنان مصر بعد از مشاهده جمال یوسف زلیخا را و دلالت کردن یوسف را بر انقیاد زلیخا و تهدید کردن وی به زندان

چو کالا را شود جوینده بسیار

فزون گردد بدان میل خریدار

چو یک عاشق بود مفتون یاری

بود بر عشق عاشق را قراری

زند سر آتش سودایش از دل

چو بیند دیگری را در مقابل

چو شد حال ز یوسف گشتگان لال

جمال یوسفی را شاهد حال

زلیخا را ازان شوری دگر شد

به یوسف میل جانش بیشتر شد

بدیشان گفت یوسف را چو دیدید

ز تیغ مهر او کفها بریدید

اگر در عشق وی معذوریم هست

بدارید از ملامت گوییم دست

چو یاران از در یاری درآیید

درین کارم مددگاری نمایید

همه چنگ محبت ساز کردند

نوای معذرت آغاز کردند

که یوسف خسرو اقلیم جان است

بر آن اقلیم حکم او روان است

به دیدارش که را آهنگ باشد

که ندهد دل اگر خود سنگ باشد

غمش گر مایه رنجوری توست

جمالش حجت معذوری توست

به زیر چرخ کس پیدا نگردد

که رویش بیند و شیدا نگردد

شدی عاشق ملامت نیست بر تو

درین سودا غرامت نیست بر تو

فلک گرد جهان بسیار گردید

بدین شایستگی معشوق کم دید

دل سنگین به مهرت نرم بادش

وز این نامهربانی شرم بادش

وز آن پس روی سوی یوسف نهادند

سخن را در نصیحت داد دادند

بدو گفتند کای عمر گرامی

دریده پیرهن در نیکنامی

درین بستان که گل با خار جفت است

گل بی خارچون تو کم شگفته ست

درین دریا که نه چرخش صدف هاست

به تو این چار گوهر را شرفهاست

مکن پایه بلندی مایه خویش

فرودا اندکی از پایه خویش

زلیخا خاک شد در راهت ای پاک

همی کش گه گهی دامن بر این خاک

چه کم گردد ز تو ای پاکدامن

اگر گه گه کشی بر خاک دامن

به دفع حاجتش حجت رها کن

ز تو چون حاجتی خواهد روا کن

به بی حاجت تو را گر حاجتی هست

مکش از حاجت حاجتوران دست

مکن چون داشت حق خدمتت گوش

حقوق خدمت وی را فراموش

نیاز او نگر وز حد مبر ناز

ازان ترسیم ای نخل سرافراز

که چون نبود تو را جز سرکشی کار

نیارد سرکشی جز ناخوشی بار

فرو شوید ز دل مهر جمالت

کند دست جفایش پایمالت

حذر کن زانکه چون مضطر شود دوست

به خواری دوست را از سر کشد پوست

چو از لب بگذرد سیل خطرمند

نهد مادر به زیر پای فرزند

دهد هر لحظه تهدیدت به زندان

که هست آرامگاه ناپسندان

چو گور ظلم جویان تیره و تنگ

گریزان زندگان از وی به فرسنگ

در او ضیق النفس هر زنده ای را

نشیمن هر به مرگ ارزنده ای را

در او نگشاده دست صنع استاد

نه راه روشنی نه منفذ باد

هوایش مایه بخش هر وبایی

زمینش کشتزار هر بلایی

درش بسته به قفل ناامیدی

ندیده غره صبحش سفیدی

سیاه و تنگ چون قاروره قیر

متاع ساکنانش غل و زنجیر

همه بر سفره بی آب و نانی

نشسته سیر لیک از زندگانی

موکل سخترویی چند بر وی

مجاور تلخگویی چند در وی

در ابرو چین پی آزار مردم

ز هر چین صد گره در کار مردم

زده آتش به عالم خوی ایشان

سیاه از دود آتش روی ایشان

کجا شاید چنین محنتسرایی

که باشد جای چون تو دلربایی

خدا را بر وجود خود ببخشای

به روی او در مقصود بگشای

قلم سان سر نهش بر خط تسلیم

بشوی از لوح خاطر نقطه بیم

وگر باشد تو را از وی ملالی

که چندانش نمی بینی جمالی

چو زو ایمن شوی دمساز ما باش

نهانی همدم و همراز ما باش

که ما هر یک به خوبی بی نظیریم

سپهر حسن را ماه منیریم

چو بگشاییم لبهای شکرخا

ز خجلت لب فرو بندد زلیخا

چنین شیرین و شکرخا که ماییم

زلیخا را چه قدر آنجا که ماییم

چو یوسف گوش کرد افسونگریشان

پی کام زلیخا یاوریشان

گذشتن از ره دین و خرد نیز

نه تنها بهر وی از بهر خود نیز

پریشان شد ز گفت و گوی ایشان

بگردانید روی از روی ایشان

به حق برداشت کف بهر مناجات

که ای حاجت روای اهل حاجات

پناه پرده عصمت نشینان

انیس خلوت عزلت گزینان

چراغ دولت هر بی گزندی

حصار آفت هر ناپسندی

عجب درمانده ام در کار اینان

مرا زندان به از دیدار اینان

به ار صد سال در زندان نشینم

که یکدم طلعت اینان ببینم

به نامحرم نظر دل را کند کور

ز دولت خانه قرب افکند دور

اگر تو مکر این مکارگان را

ز کوی عقل و دین آوارگان را

که آمد تنگ ازیشان جای بر من

نگردانی ز من ای وای بر من

چو زندان خواست یوسف از خداوند

دعای او به زندان ساختش بند

اگر بودی ز فضلش عافیتخواه

سوی زندان قضا ننمودیش راه

برستی ز آفت آن ناپسندان

دلی فارغ ز محنت های زندان

بخش ۵۷ - انگیز کردن زنان مصر زلیخا را بر فرستادن یوسف علیه السلام به زندان و فرمان بردن زلیخا ایشان را

چو از دستان آن ببریده دستان

همه از خودپرستی بت پرستان

دل یوسف نگشت از عصمت خویش

بسی از پیشتر شد عصمتش بیش

همه خفاش آن خورشید گشتند

ز نور قرب وی نومید گشتند

زلیخا را غبارانگیز کردند

به زندان کردن او تیز کردند

بدو گفتند کای مسکین مظلوم

نبوده مستحقی چون تو محروم

چو یوسف گرچه نبود حورزادی

نیابی هرگز از وصلش مرادی

شدیم از پند گویی سخت کشتی

زبان کردیم سوهان از درشتی

ولی سوهان نگیرد آهن او

نباشد غیر رو سختی فن او

چو کوره ساز زندان را بر او گرم

بود زان کوره گردد آهنش نرم

چو گردد نرم از آتش طبع پولاد

ازو چیزی تواند ساخت استاد

ز گرمی نرم اگر نتواندش کرد

چه حاصل زانکه کوبد آهن سرد

زلیخا را چو زان جادوزبانان

شد از زندان امید وصل جانان

برای راحت خود رنج از خواست

در آن ویران مقام گنج او ساخت

چو نبود عشق عاشق را کمالی

نبندد جز مراد خود خیالی

طفیل خویش خواهد یار خود را

به کام خویش سازد کار خود را

به بوی یک گل از بستان معشوق

زند صد خار غم بر جان معشوق

زلیا با عزیز آمیخت یک شب

ز دل این غصه بیرون ریخت یک شب

که گشتم زین پسر بدنام در مصر

شدم رسوای خاص و عام در مصر

درین قولند مرد و زن موافق

که من بر وی ز جانم گشته عاشق

درین هامون شکار تیر اویم

به خاک و خون طپان نخجیر اویم

به جانم تیر او چندان نشسته ست

که پیکان بر سر پیکان نشسته ست

سر یک مویم از عشقش تهی نیست

به عشق او ز خویشم آگهی نیست

در آن فکرم که دفع این گمان را

سوی زندان فرستم آن جوان را

به هر کویش به عجز و نامرادی

بگردانم منادی در منادی

که این باشد سزای آن بداندیش

که انبازی کند با خواجه خویش

نیندیشد ز قهر جانخراشش

نهد پای تمنا در فراشش

چو مردم قهر من با او ببینند

ازان ناخوش گمان یکسو نشینند

عزیز اندیشه او را پسندید

ز استصواب آن طبعش بخندید

بگفتا من تفکر پیشه کردم

درین معنی بسی اندیشه کردم

نچیدم گوهری به زانکه سفتی

نیامد در دلم به زانچه گفتی

به دست توست اکنون اختیارش

ز راه خویشتن بنشان غبارش

زلیخا از وی این رخصت چو بشنید

سوی یوسف عنان کید پیچید

که ای کام دل و مقصود جانم

به عالم جز تو مقصودی ندانم

عزیزم با تو بالا دست کرده ست

سرت را زیر حکمم پست کرده ست

اگر خواهم به زندان سازمت جای

وگر خواهم به گردون سایمت پای

بنه سر سرکشی تا چند با من

برآ خوش ناخوشی تا چند با من

قدم زن در مقام سازگاری

مرا از غم رهان خود را ز خواری

اگر کامم دهی کامت برآرم

به اوج کبریا نامت برآرم

وگر نی صد در محنت گشاده

پی زجر تو زندان ایستاده

به رویم خرم و خندان نشینی

ازان بهتر که در زندان نشینی

زبان بگشاد یوسف در خطابش

بداد آنسان که می دانی جوابش

زلیخا از جواب او برآشفت

به سرهنگان بی فرهنگ خود گفت

که زرین افسرش از سر فکندند

خشن پشمینه اش در بر فکندند

ز آهن بند بر سیمش نهادند

به گردن طوق تسلیمش نهادند

به سان عیسی اش بر خر نشاندند

به هر کویی ز مصر آن خر براندند

منادی زن منادی بر کشیده

که هر سرکش غلام شوخ دیده

که گیرد شیوه بی حرمتی پیش

نهد پا در فراش خواجه خویش

بود لایق که همچون ناپسندان

بدین خواری برندش سوی زندان

ولی خلقی ز هر سو در تماشا

همی گفتند حاشا ثم حاشا

کزین روی نکو بدکاری آید

وز این دلدار دل آزاری آید

فرشته ست این به صد پاکی سرشته

نیاید کار شیطان از فرشته

نکو رو می کشد از خوی بد پای

چه خوش گفت آن نکو روی نکورای

که هر کس در جهان نیکوست رویش

بسی بهتر ز روی اوست خویش

به صورت هر که زشت آمد سرشتش

به است از خوی زشتش روی زشتش

چنان کز زشت نیکویی نیاید

ز نیکو نیز بدخویی نیاید

بدینسان تا به زندانش ببردند

به عیاران زندانش سپردند

چو آن دل زنده در زندان درآمد

به جسم مرده گویی جان درآمد

در آن محنتسرا افتاد جوشی

برآمد زان گرفتاران خروشی

شدند از مقدم آن شاه خوبان

همه زنجیریان زنجیر کوبان

به پا شد بندشان قید ارادت

به گردن غلشان طوق سعادت

به شادی شد به دل اندوه ایشان

کم از کاهی غم چون کوه ایشان

بلی هر جا رسد حورا سرشتی

اگر دوزخ بود گردد بهشتی

به هر جا یار گلرخسار گردد

اگر گلخن بود گلزار گردد

چو در زندان گرفت از جنبش آرام

به زندانبان زلیخا داد پیغام

کزین پس محنتش مپسند بر دل

ز گردن غل ز پایش بند بگسل

تن سیمینش از پشمین مفرسای

به زرکش حله سروش را بیارای

بشوی از فرق او گرد نژندی

ز تاج حشمتش ده سربلندی

یکی خانه برای او جدا کن

جدا از دیگران آنجاش جا کن

معطر دار دیوار و درش را

منور ساز طاق و منظرش را

زمینش را ز سندس مفرش انداز

ز استبرق بساط دلکش انداز

در آن خانه چو منزل ساخت یوسف

بساط بندگی انداخت یوسف

رخ آورد آنچنان کش بود عادت

در آن منزل به محرات عبادت

چون مردان در مقام صبر بنشست

به شکر آنکه از کید زنان رست

نیفتد در جهان کس را بلایی

که ناید زان بلا بوی عطایی

اسیری کز بلا باشد هراسان

کند بوی عطا دشوارش آسان

بخش ۵۸ - در پشیمان شدن زلیخا از فرستادن یوسف علیه السلام به زندان و فریاد و زاری کردن بر مفارقت وی

درین فیروزه کاخ دیر بنیاد

عجب غافل نهاد است آدمیزاد

نباشد دأب او نعمت شناسی

نداند طبع او جز ناسپاسی

به نعمت گرچه عمری بگذراند

نداند قدر آن تا در نماند

بسا عاشق که بر هجران دلیر است

به آن پندار کز معشوق سیر است

فلک چون آتش هجران فروزد

چو شمعش تن بکاهد جان بسوزد

چو زندان بر گرفتاران زندان

گلستان شد ازان گلبرگ خندان

زلیخا کش ازان سرو یگانه

به از خرم گلستان بود خانه

چو آن سرو از گلستانش بدر شد

گلستانش ز زندان تیره تر شد

به تنگ آمد در آن زندان دل او

یکی صد شد ز هجران مشکل او

چه مشکل زان بتر بر عاشق زار

که بی دلدار بیند جای دلدار

چه آسایش در آن گلزار ماند

کزو گل رخت بندد خار ماند

سنان خار در گلزار بی گل

بود خاصه پی آزار بلبل

چو خالی دید ازان گل گلشن خویش

چو غنچه چاک زد پیراهن خویش

ز غم چون پر برآید جان غمناک

چه باک ار جیب خود عاشق زند چاک

دری بر سینه خود می گشاید

که غم بیرون رود شادی درآید

به ناخن همچو گل رخسار می کند

چو سنبل موی عنبر بار می کند

چو بودش روی و موی از جان نشانی

ز هجر یار خود می کند جانی

ز دست دل به سینه سنگ می کوفت

به قصد هجر طبل جنگ می کوفت

اگرچه بود شاه خیل خوبی

شکست آمد بر او زان طبل کوبی

به فرق سر به پنجه خاک می بیخت

سرشک از دیده غمناک می ریخت

ز خاک و آب می کرد اینچنین گل

که بندد رخنه های هجر بر دل

ولی رخنه که هجران در دل افکند

بدین یک مشت گل مشکل شود بند

به دندان لعل چون عناب می خست

به عقد در عقیق ناب می خست

مگر می خواست تا بنشاند آن خون

که از جوش دلش می ریخت بیرون

رخ گلگون خود می ساخت نیلی

چو نیلوفر ز ضربت های سیلی

که سرخی در خور آمد خرمی را

نشاید جز کبودی ماتمی را

ز دل خونین رقم بر رو همی زد

به حسرت دست بر زانو همی زد

که این کاری که من کردم که کرده ست

چنین زهری که من خوردم که خورده ست

درین محنتسرا یک عشق پیشه

نزد چون من به پای خویش تیشه

به دست خویش چشم خویش کندم

ز کوری خویش را در چه فکندم

ز غم کوهی به پشت خویش بستم

به زیر کوه پشت خود شکستم

دلم خون شد چو حنا روزگاری

که آوردم به کف زیبا نگاری

ز دستان فلک بختمن آشفت

ز دست خویش دادم دامنش مفت

به جانم از دل آواره خویش

نمی دانم چه سازم چاره خویش

بدینسان نوحه جانسوز می کرد

شب اندوه خود را روز می کرد

ز هر چیزی کزو بویی شنیدی

به بوی او ز جان آهی کشیدی

گرفتی دمبدم پیراهن او

که روزی سوده بودی بر تن او

چو گل عطر دماغ خویش کردی

بدان تسکین داغ خویش کردی

گهی رو بر گریبانش نهادی

به صد حسرت زهش را بوسه دادی

که طوق حشمت آن گردن است این

چه گفتم رشته جان من است این

گهی در آستینش دست بردی

ز بخت آن دستبرد خود شمردی

نهادی بر دو چشم خود به تعظیم

به یاد ساعدش کردی پر از سیم

گهی کردی به دیده دامنش جای

که روزی سوده رو بر پشت آن پای

نمودی ناامید از پایبوسی

به دامنبوسی او چاپلوسی

چو دور از فرق دیدی افسرش را

فشاندی گرد لعل و گوهرش را

که این همسایه آن فرق بوده ست

جهانی بر زمینش فرق سوده ست

کمر را کز میانش یاد دادی

چو دیدی بندگی را داد دادی

به یاد آهوی صید افکن خویش

کمندش ساختی در گردن خویش

چو زرکش حله اش از هم گشادی

به گریه دیده پر نم گشادی

بشستی دامن از اشک نیازش

ز اشک لعل خود بستی طرازش

چو نعلینش به جایی جفت دیدی

ازان بوسی به جانی مفت دیدی

بدو جفتش شدن در دل گذشتی

ز بی جفتیش طاقت طاق گشتی

نهادی بند بر دل از دوالش

ز خون دیده دادی رنگ آلش

بدینسان هر دمش از نو غمی بود

ز هر چیزی جدا در ماتمی بود

چو قدر نعمت دیدار نشناخت

به داغ دوری از دیدار بگداخت

پشیمان شد ولی سودی نبودش

به غیر از صبر بهبودی نبودش

ولی صبر از چنان رو چون توان کرد

کی از دل مهر او بیرون توان کرد

هلاک عاشق از جانان جداییست

به تخصیص آنکه بعد از آشناییست

چو افتد عقد صحبت در میانه

بود فرقت عذاب بی کرانه

وگر پیوند صحبت در میان نیست

جدایی ناخوش است اما چنان نیست

به تنگ آمد ز خود ترک خودی کرد

به نیکی چون نشد میل بدی کرد

سر خود بر در و دیوار می زد

به سینه خنجر خونخوار می زد

به بام قصر می شد پاسبان وار

کز آنجا افکند خود را نگونسار

طناب از گیسوی شبرنگ می ساخت

بدان راه نفس را تنگ می ساخت

خلاصی از جفای دهر می جست

ز شربتدار جام زهر می جست

ز هر چیزی که پس یا پیش می خواست

همه اسباب مرگ خویش می خواست

همی بوسید دایه دست و پایش

همی گفت از صمیم دل دعایش

که از جانان مرتب باد کامت

ز لعل او لبالب باد جامت

رهاییت آنچنان باد از جدایی

که هرگز نایدت یاد از جدایی

زمانی با خود آی این بی خودی چند

خردمندی گزین نابخردی چند

دل ما را ز غم خون می کنی تو

که کرده ست اینکه اکنون می کنی تو

ز من بشنو که هستم پیر این کار

شکیبایی بود تدبیر این کار

ز بی صبری فتادی در تب و تاب

بر این آتش بریز از ابر صبر آب

چو گیرد صرصر محنت وزیدن

نباید همچو کاه از جا پریدن

به آن باشد که در دامن کشی پای

به سان کوه باشی پای بر جای

صبوری مایه فیروزی آمد

قوی تر پایه بهروزی آمد

صبوری میوه امیدت آرد

صبوری دولت جاویدت آرد

به صبر اندر صدف باران شود در

به صبر از لعل و گوهر کان شود پر

به صبر از دانه آید خوشه بیرون

ز خوشه رهروان را توشه بیرون

به صبر اندر رحم یک قطره آب

شود نه ماه را ماه جهانتاب

زلیخا با دل و جان رمیده

شد از گفتار دایه آرمیده

گریبانی دریده تا به دامن

کشید از صبر کوشی پا به دامن

ولی صبری که گیرد عاشقش پیش

به قول ناصحان مصلحت کیش

چو گردد ناصح از گفتار خاموش

کند آن حرف را عاشق فراموش

بخش ۵۹ - بی طاقت شدن زلیخا در مفارقت یوسف علیه السلام و در شب همراه دایه به زندان رفتن و مشاهده جمال وی کردن

چو در زندان مغرب یوسف مهر

نهان کرد از زلیخای فلک چهر

زلیخای فلک را چهره شد گم

ز مهر یوسف اندر اشک انجم

زلیخا را غم یوسف چنان کرد

که از اشک شفق گون خونفشان کرد

شفق را شد ز اشک او جگر خون

وز آن خون دامن گردون جگرگون

به گریه ناله جانسوز برداشت

همان آه و فغان روز برداشت

چو روی اندر شب آرد روز عاشق

به شب گردد فزون بر سوز عاشق

ز هجران تیره باشد روزگارش

فزاید تیرگی شبهای تارش

ز غم روزش بود رو در سیاهی

شبش گردد سیاهی بر سیاهی

شب آبستن بود وان دم که آید

برای عاشقان اندوه زاید

چو آرد از مشیمه بچه بیرون

به جای شیر از دلها مکد خون

ازان مادر که برخوردار باشد

کزینسان بچه اش خونخوار باشد

زلیخا را چو از بی صبری خویش

بدین خونخوارگی آمد شبی پیش

ز دلبر دور وز دلدار مهجور

شبش بی ماه ماند و خانه بی نور

چو نبود روی جانان پرتو افکن

به صد مشعل نگردد خانه روشن

ز بس اندوه دل چشمش نمی خفت

ز دیده خون دل می راند و می گفت

ندانم حال یوسف چیست امشب

کفیل خدمت او کیست امشب

که گسترده ته پا بسترش را

که کرده راست بر بالین سرش را

چراغ افروز بالینش که بوده ست

کف راحت به بالینش که سوده ست

که بگشاده کمربند از میانش

که بوده وقت خواب افسانه خوانش

هوای آن مقامش ساخت یا نه

چو مرغ آن دام رامش ساخت یا نه

گل او همچنان بر آب خود هست

مسلسل سنبلش بر تاب خود هست

نبرده آن هوا آب و گلش را

بشولیده نکرده سنبلش را

دلش چون غنچه در تنگی فتاده

و یا چون گل به شادی لب گشاده

همی گفت اینچنین در هر لباسی

غم خود تا ز شب بگذشت پاسی

ازان پس طاقت و تابی نماندش

به دل از جوی صبر آبی نماندش

ز شوقش در دل افتاد آتش تیز

به دایه دیده پر خون گفت برخیز

که یکدم جانب زندان گراییم

به آن محنتسرا پنهان درآییم

نهان در گوشه زندان نشینیم

مه زندانی خود را ببینیم

چو زندان جای آنسان گلعذاریست

نه زندان بلکه خرم نوبهاریست

دل هر عاشق از بستان گشاید

مرا این غنچه در زندان گشاید

روان شد همچو سرو ناز و دایه

فتان خیزان به دنبالش چو سایه

به زندان چون رسید آن ماه شبگرد

نهانی میر زندان را طلب کرد

اشارت کرد تا بگشاد ره را

نمود از دور آن تابنده مه را

بدیدش بر سر سجاده از دور

چو خورشید درخشان غرقه در نور

گهی چون شمع بر پا ایستاده

ز رخ زندانیان را نور داده

گهی خم کرده قامت چون مه نو

فکنده بر بساط از چهره پرتو

گهی سر بر زمین در عذر تقصیر

چو شاخ تازه گل از باد شبگیر

گهی طرح تواضع در فکنده

نشسته چون بنفشه سر فکنده

ز خود دور و به وی نزدیک بنشست

ولی در گوشه تاریک بنشست

ز جان زاری و از دل ناله می کرد

ز نرگس یاسمین را لاله می کرد

به لؤلؤ لعل لب را می خراشید

ز نخل تر رطب را می تراشید

به چشم خونفشان و اشک گلگون

همی داد از درون این راز بیرون

که ای چشم و چراغ نازنینان

مراد خاطر اندوهگینان

به جانم آتشی افروخت عشقت

سراپای وجودم سوخت عشقت

نزد بر آتشم وصل تو آبی

به آبی از دلم ننشاند تابی

به تیغ ظلم کردی سینه ام چاک

همی بینم تو را زین ظلم بی باک

نداری رحم بر مظلومی من

زهی مرحومی و محرومی من

ز تو هر لحظه ام از نو غمی زاد

مرا ای کاشکی مادر نمی زاد

وگر می زاد مادر کاش دایه

به فرق من نمی افکند سایه

ز شیر ناب کم می داد بهرم

به شیر از قهر می آمیخت زهرم

ز حال خود بدینسان در سخن بود

ولی یوسف به حال خویشتن بود

سر مویی بدو حاضر نمی شد

وگر می شد اثر ظاهر نمی شد

چو شب بگذشت و همچون صبح خیزان

زلیخای فلک شد اشکریزان

غریو کوس سلطانی درآمد

مؤذن در سحر خوانی برآمد

دم سگ حلقه بر حلقوم او بست

دمش را از فغان شب فرو بست

خروس از خواب شب شد گردن افراز

ز نای ساز کرده تیز آواز

زلیخا دامن اندر چید و برگشت

به خدمت آستان بوسید و برگشت

به زندان تا مهش خلوت نشین بود

شد آمد سوی زندانش چنین بود

غذای جان او شد آن تک و پوی

نبودش جز در آن آمد شدن روی

نکردی کس به بستان میل چندان

که بود آن خسته دل را میل زندان

بلی آن را که زندانیست یارش

به جز زندان کجا باشد قرارش

بخش ۶۰ - رفتن زلیخا در روز به بام قصر خویش و از آنجا نظاره بام زندان کردن و بر مفارقت یوسف ناله و زاری برداشتن

شب آمد عاشقان را پرده راز

شب آمد بی دلان را غصه پرداز

توان بس کار در شبگیر کردن

که روزش کم توان تدبیر کردن

زلیخا چون غم شب بگذرانید

نه غم بل ماتم شب بگذرانید

بلا و محنت روز آمدش پیش

صد اندوه جگرسوز آمدش پیش

نه روی آنکه در زندان کند روی

نه صبر آنکه بی زندان کند خوی

ز نعمت های خوش هر لحظه چیزی

نهادی بر کف محرم کنیزی

فرستادی به زندان سوی یوسف

که تا دیدی به جایش روی یوسف

چو آن محرم ز زندان آمدی باز

بدو صد عشقبازی کردی آغاز

گهی رو بر کف پایش نهادی

گهی صد بوسه اش بر چشم دادی

که این چشمیست کان رخسار دیده ست

که آن پاییست کانجاها رسیده ست

اگر چشمش نیارم بوسه دادن

و یا رو بر کف پایش نهادن

ببوسم باری آن چشمی که گاهی

کند در روی زیبایش نگاهی

نهم رو بر کف آن پای باری

که وقتی می کند سویش گذاری

بپرسیدی ازان پس حال او را

جمال روی فرخ فال او را

که رویش را نفرسوده گزندی

به کار او نیفتاده ست بندی

گلش را از هوا پژمردگی نیست

تنش را زان زمین آزردگی نیست

ز نعمت ها که بردی خورد یا نی

ازین دلداده یاد آورد یا نی

پس از پرسش نمودن های بسیار

ز جا برخاستی با چشم خونبار

به بام کاخ در یک غرفه بودش

کز آنجا بام زندان می نمودش

در آن غرفه شدی تنها نشستی

در غرفه به روی خلق بستی

بدیده در به مژگان لعل سفتی

سوی زندان نظر کردی و گفتی

کیم تا روی گلفامش ببینم

پس این کز بام خود بامش ببینم

نیم شایسته دیدار دیدن

خوشم با آن در و دیوار دیدن

به هر جا ماه من منزل نشین است

نه خانه روضه خلد برین است

ز دولت سقف او سرمایه دارد

که خورشیدی چنان در سایه دارد

مرا دیوارش از غم پشت بشکست

که پشت آن مه بر او بنهاده بنشست

سعادت سرفراز آید ازان در

که سرو من فرود آرد به آن سر

چه دولتمند باشد آستانی

که بوسد پای آنسان دلستانی

خوش آن کز تیغ مهرش آشکاره

تنم چون ذره کرده پاره پاره

در افتم سرنگون از روزن او

به پیش آفتاب روشن او

هزاران رشک دارم بر زمینی

که بخرامد بدانسان نازنینی

شود از گرد دامانش معطر

ز موی عنبرافشانش معنبر

سخن کوتاه تا شب کارش این بود

گرفتاریش آن گفتارش این بود

درین گفتار جانش بر لب آمد

درین اندوه روزش تا شب آمد

چو آمد شب دگر شد حیله اندیش

که گیرد پیش آیین شب پیش

شبش این بود و روزان تا بدان روز

که زندان بود جای آن دل افروز

به شب زندان شدن را چاره کردی

به روز از غرفه اش نظاره کردی

نبودی هیچگه خالی ازین کار

گهی دیوار دیدی گاه دیدار

چنان یوسف به خاطر خانه کردش

که از جان و جهان بیگانه کردش

ز بس در یاد او گم کرد خود را

بشست از لوح خاطر نیک و بد را

کنیزان گرچه می‌دادندش آواز

نمی آمد به حال خویشتن باز

بگفتی با کنیزان گاه و بیگاه

که من هرگز نباشم از خود آگاه

به گفتار از من آگاهی مجویید

بجنبانیدم اول پس بگویید

ز جنبانیدن اول با خود آیم

وزان پس گوش بشنیدن گشایم

دل من هست با زندانی من

از آنست این همه حیرانی من

به خاطر هر که را آن ماه گردد

کجا از دیگری آگاه گردد

بگشت از حال خود روزی مزاجش

به زخم نشتر افتاد احتیاجش

ز خونش بر زمین در دیده کس

نیامد غیر یوسف یوسف و بس

به کلک نشتر استاد سبکدست

به لوح خاک نقش این حرف را بست

چنان از دوست پر بودش رگ و پوست

که بیرون نامدش از پوست جز دوست

خوش آن کس کو رهایی یابد از خویش

نسیم آشنایی یابد از خویش

کند در دل چنان جا دلبری را

که گنجایی نماند دیگری را

درآید همچو جانش در رگ و پی

نبیند یک سر مو خالی از وی

نه بویی باشدش از خود نه رنگی

نه صلحی باشدش با کس نه جنگی

نه دل در تاج و نه در تخت بندد

ز کوی او هوس ها رخت بندد

اگر گوید سخن با یار گوید

وگر جوید مراد از یار جوید

نیارد خویشتن را در شماری

نگیرد پیش غیر از عشق کاری

رخ اندر پختگی آرد ز خامی

ز بود خود برون آید تمامی

تو هم جامی تمام از خود برون آی

به دولتخانه سرمد درون آی

چو دانم راه دولتخانه دانی

نه از دولت بود چندین گرانی

بر این دام گران جانان قدم نه

قدم در دولت آباد عدم نه

نبودی و زیانی زان نبودت

مباش امروز هم کین است سودت

مجوی اندر خودی بهبود خود را

کزین سودا نیابی سود خود را

بخش ۶۱ - در شرح احسان های یوسف علیه السلام با اهل زندان و تعبیر کردن وی خواب مقربان پادشاه مصر را و وصیت کردن وی مر یکی ازیشان را که وی را پیش پادشاه یاد کند

ز مادر هر که دولتمند زاید

فروغ دولتش ظلمت زداید

به خارستان رود گلزار گردد

گل از وی نافه تاتار گردد

چو ابر ار بگذرد بر تشنه کشتی

شود از مقدمش خرم بهشتی

چو باد ار در رود در تازه باغی

فروزد از رخ هر گل چراغی

به زندان گر درآید خرم و شاد

کند زندانیان را از غم آزاد

چو زندان بر گرفتاران زندان

شد از دیدار یوسف باغ خندان

همه از مقدم او شاد گشتند

ز بند درد و رنج آزاد گشتند

به گردن غلشان شد طوق اقبال

به پا زنجیرشان فرخنده خلخال

اگر زندانیی بیمار گشتی

اسیر محنت و تیمار گشتی

کمر بستی پی بیمارداریش

خلاصی دادی از تیمارخواریش

وگر جا بر گرفتاری شدی تنگ

سوی تدبیر کارش کردی آهنگ

گشاده رو شدی او را رضا جوی

ز تنگی در گشاد آوردیش روی

وگر بر مفلسی عشرت شدی تلخ

ز ناداری نمودی غره اش سلخ

ز زرداران کلید زر گرفتی

ز عیشش قفل تنگی بر گرفتی

وگر خوابی بدیدی نیکبختی

به گرداب خیال افتاده رختی

شنیدی از لبش تعبیر آن خواب

به خشکی آمدی رختش ز گرداب

دو کس از محرمان شاه آن بوم

ز خلوتگاه قربش مانده محروم

به زندان همدمش بودند و همراز

در آن ماتمکده با وی هم آواز

به یک شب هر یکی دیدند خوابی

کزان در جانشان افتاد تابی

یکی را مژده ده خواب از نجاتش

یکی را مخبر از قطع حیاتش

ولی تعبیر آن زیشان نهان بود

وز آن بر جانشان بار گران بود

به یوسف خواب های خود بگفتند

جواب خواب های خود شنفتند

یکی را گوشمال از دار دادند

یکی را بر در شه بار دادند

جوانمردی که سوی شاه می رفت

به مسندگاه عز و جاه می رفت

چو رو سوی شه مسندنشین کرد

به وی یوسف وصیت اینچنین کرد

که چون در صحبت شه باریابی

به پیشش فرصت گفتار یابی

مرا در مجلسش یاد آوری زود

کزان یادآوری وافر بری سود

بگویی هست در زندان غریبی

ز عدل شاه دوران بی نصیبی

چنینش بی گنه مپسند رنجور

که هست این از طریق معدلت دور

چو خورد آن بهره مند از دولت و جاه

می از قرابه قرب شهنشاه

چنان رفت آن وصیت از خیالش

که بر خاطر نیامد چند سالش

نهال وعده اش مأیوسی آورد

به زندان بلا محبوسی آورد

بلی آن را که ایزد برگزیند

به صدر عز معشوقی نشیند

ره اسباب بر رویش ببندد

رهین این و آنش کم پسندد

نتابد جز سوی خود روی او را

ز هر کس بگسلاند خوی او را

به دست غیر تاراجش نخواهد

به غیر خویش محتاجش نخواهد

نخواهد دست او در دامن کس

اسیر دام خویشش خواهد و بس

بخش ۶۲ - طلب کردن پادشاه مصر یوسف را علیه السلام برای تعبیر خواب خود و تعلل کردن وی تا آنچه میان وی و زنان مصر گذشته بود تفحص نمایند

چو باشد خوشه خشک و گاو لاغر

بود از سال تنگت قصه آور

نخستین سال های هفتگانه

بود باران و آب و کشت و دانه

همه عالم ز نعمت پر برآید

وز آن پس هفت سال دیگر آید

که نعمت های پیشین خورده گردد

ز تنگی جان خلق آزرده گردد

نبارد زآسمان ابر عطایی

نروید از زمین شاخ گیایی

ز عشرت مالداران ست دارند

ز تنگی تنگدستان جان سپارند

چنان نان گم شود بر خوان دوران

که گوید آدمی نان و دهد جان

جوانمرد این سخن بشنید و برگشت

حریف بزم شاه دادگر گشت

حدیث یوسف و تعبیر او گفت

دل شاه از دمش چون غنچه بشگفت

بگفتا خیز و یوسف را بیاور

کزو به گرددم این نکته باور

سخن کز دوست آری شکر است آن

ولی گر خود بگوید خوشتر است آن

چو از دلبر سخن شاید شنیدن

چرا از هر دهن باید شنیدن

دگر باره به زندان شد روانه

ببرد این مژده سوی آن یگانه

که ای سرو ریاض قدس بخرام

سوی بستانسرای شاه نه گام

خرام آنسو بدین روی دلارا

بیارا زین گل آن بستانسرا را

بگفتا من چه آیم سوی شاهی

که چون من بی کسی را بی گناهی

به زندان سالها محبوس کرده ست

ز آثار کرم مأیوس کرده ست

اگر خواهد ز من بیرون نهم پای

ازین غمخانه اول گو بفرمای

که آنانی که چون رویم بدیدند

ز حیرت در رخم کفها بریدند

به یکجا چون ثریا با هم آیند

نقاب از کار من روشن گشایند

که جرم من چه بود از من چه دیدند

چرا رختم سوی زندان کشیدند

بود کین سر شود بر شاه روشن

که پاک است از خیانت دامن من

مرا پیشه گناه اندیشگی نیست

در اندیشه خیانت پیشگی نیست

در آن خانه خیانت نامد از من

به جز صدق و امانت نامد از من

مرا به گر زنم نقب خزاین

که باشم در فراش خانه خاین

جوانمرد این سخن چون گفت با شاه

زنان مصر را کردند آگاه

که پیش شاه یکسر جمع گشتند

همه پروانه آن شمع گشتند

چو ره کردند در بزم شه آن جمع

زبان آتشین بگشاد چون شمع

کزان شمع حریم جان چه دیدید

که بر وی تیغ بدنامی کشیدید

ز رویش در بهار و باغ بودید

چرا ره سوی زندانش نمودید

بتی کازار باشد بر تنش گل

کی از دانا سزد بر گردنش غل

گلی کش نیست تاب باد شبگیر

به پایش چون نهد جز آب زنجیر

زنان گفتند کای شاه جوان بخت

به تو فرخنده فر هم تاج و هم تخت

ز یوسف ما به جز پاکی ندیدیم

به جز عز و شرفناکی ندیدیم

نباشد در صدف گوهر چنان پاک

که بوده از تهمت آن جان و جهان پاک

زلیخا نیز بود آنجا نشسته

زبان از کذب و جان از کید رسته

ز دستان های پنهان زیر پرده

ریاضت های عشقش پاک کرده

فروغ راستیش از جان علم زد

چو صبح راستین از صدق دم زد

به جرم خویش کرد اقرار مطلق

برآمد زو صدای حصحص الحق

بگفتا نیست یوسف را گناهی

منم در عشق او گم کرده راهی

نخست او را به وصل خویش خواندم

چو کام من نداد از پیش راندم

به زندان از ستم های من افتاد

در آن غم ها ز غم های من افتاد

غم من چون گذشت از حد و غایت

به حالش کرد حال من سرایت

جفایی گر رسد او را ز جافی

کنون واجب بود آن را تلافی

هر احسان کاید از شاه نکوکار

به صد چندان بود یوسف سزاوار

چو شاه این نکته سنجیده بشنید

چو گل بشگفت و چون غنچه بخندید

اشارت کرد کز زندانش آرند

بدان خرم سرابستانش آرند

ز باغ لطف گلبرگیست خندان

گل خندان به بستان به که زندان

به ملک جان بود شاه نکوبخت

مقام شه نشاید جز سر تخت

بسا قفلا که ناپیدا کلید است

برد او راه گشایش ناپدید است

بود چون کار دانا پیچ در پیچ

به پیشش کوشش فکر و نظر هیچ

ز ناگه دست صنعی در میان نه

به فتحش هیچ صانع را گمان نه

پدید آید ز غیب آن را گشادی

ودیعت در گشادش هر مرادی

چو یوسف دل ز حیلت های خود کند

برید از رشته تدبیر پیوند

به جز ایزد نماند او را پناهی

که باشد در نوایب تکیه گاهی

ز پندار خودی و بخردی رست

گرفتش فیض فضل ایزدی دست

شبی سلطان مصر آن شاه بیدار

به خوابش هفت گاو آمد پدیدار

همه بسیار خوب و سخت فربه

به خوبی و خوشی از یکدگر به

وز آن پس هفت دیگر در برابر

پدید آمد سراسر خشک و لاغر

در آن هفت نخستین روی کردند

به سان سبزه آن را پاک خوردند

بدینسان سبز و خرم هفت خوشه

که دل زان قوت بردی دیده توشه

برآمد از عقب هفت دگر خشک

بر آن پیچید و کردش سر به سر خشک

چو سلطان بامداد از خواب برخاست

ز هر بیدار دل تعبیر آن خواست

همه گفتند کین خوابی محال است

فراهم کرده وهم و خیال است

به حکم عقل تعبیری ندارد

به جز اعراض تدبیری ندارد

جوانمردی که از یوسف خبر داشت

ز روی کار یوسف پرده برداشت

که در زندان همایون فر جوانیست

که در حل دقایق خرده دانیست

بود بیدار در تعبیر هر خواب

دلش از غوص این دریا گهریاب

اگر گویی بر او بگشایم این راز

و زو تعبیر خوابت آورم باز

بگفتا اذن خواهی چیست از من

چه بهتر کور را از چشم روشن

مرا چشم خرد زان لحظه کور است

که از دانستن این راز دور است

روان شد جانب زندان جوانمرد

به یوسف حال خواب شه بیان کرد

بگفتا گاو و خوشه هر دو سالند

به اوصاف خودش وصاف حالند

چو باشد خوشه سبز و گاو فربه

بود از خوبی سالت خبره ده

بخش ۶۳ - بیرون آمدن یوسف علیه السلام از زندان و گرامی داشتن پادشاه مر وی را و وفات کردن عزیز مصر و مبتلا شدن زلیخا به تنهایی و جدایی

درین دیر کهن رسمیست دیرین

که بی تلخی نباشد عیش شیرین

خورد نه ماه طفلی در رحم خون

که آید با رخی چون ماه بیرون

بسا سختی که بیند لعل در سنگ

که خورشید درخشانش دهد رنگ

شب یوسف چو بگذشت از درازی

طلوع صبح کردش کارسازی

چو شد کوه گران بر جانش اندوه

برآمد آفتابش از پس کوه

پی تعظیم و اکرام وی از شاه

خطاب آمد به نزدیکان درگاه

کز ایوان شه خورشید اورنگ

به میدانی ز هر جانب دو فرسنگ

دو رویه تا به زندان ایستادند

تجمل های خود را عرضه دادند

چه از زرین کمر سرکش غلامان

همه در خلعت زرکش خرامان

چه از چابکسواران سپاهی

به تازی مرکبان با هم مباهی

چه از خورشید پیکر خوش نوایان

به عبرانی و سریانی سرایان

سران مصر بیرون از شماره

نثار آور دوان از هر کناره

تهیدستان به امید نثاری

گشاده هر طرف جیب و کناری

چو یوسف شد سوی خسرو روانه

به خلعت های خاص خسروانه

فراز مرکبی از پای تا فرق

چو کوهی گشته در زر و گهر غرق

به هر جا طبله های مشک و عنبر

ز هر سو بدره های زر و گوهر

به راه مرکب او می فشاندند

گدا را از گدایی می رهاندند

چو آمد بارگاه شه پدیدار

فرود آمد ز رخش تیز رفتار

خز و اطلس به پا انداختندش

به پای انداز فرق افراختندش

به بالای خز و اکسون همی رفت

بر اطلس چون مه گردون همی رفت

ز قرب مقدمش چون شه خبر یافت

به استقبال او چون بخت بشتافت

کشیدش در کنار خویشتن تنگ

چو سرو گلرخ و شمشاد گلرنگ

به پهلوی خودش بر تخت بنشاند

به پرسش های خوش با وی سخن راند

نخست از خواب خود پرسید و تعبیر

درآمد لعل نوشینش به تقریر

وز آن پس کردش از هر جا سؤالی

بپرسیدش ز هر کاری و حالی

جواب دلکش و مطبوع گفتش

چنان کامد ازان گفتن شگفتش

در آخر گفت این خوابی که دیدم

ز تو تعبیر آن روشن شنیدم

چه سان تدبیر آن کردم توانم

غم خلق جهان خوردن توانم

بگفتا باید ایام فراخی

که ابرو نم نیفتد در تراخی

منادی کردن اندر هر دیاری

که نبود خلق را جز کشت کاری

به ناخن سنگ خارا را تراشند

ز چهره خوی فشانان دانه پاشند

چو از دانه شود آگنده خوشه

نهندش همچنان از بهر توشه

سنان ها خوشه را زان رسته از تن

که باشد بر رخ خصمان سنان زن

چو گردد خوشه در خانه درنگی

بیاید روزگار قحط و تنگی

برد هر کس برای عیش تیره

به قدر حاجت خود زان ذخیره

ولی هر کار را باید کفیلی

که از دانش بود با وی دلیلی

به دانش غایت آن کار داند

چو داند کار را کردن تواند

ز هر چیزی که در عالم توان یافت

چو من دانا کفیلی کم توان یافت

به من تفویض کن تدبیر این کار

که ناید دیگری چون من پدیدار

چو شاه از وی بدید این کار سازی

به ملک مصر دادش سرفرازی

سپه را بنده فرمان او کرد

زمین را عرصه میدان او کرد

به جای خود به تخت زر نشاندش

به صد عزت عزیز مصر خواندش

چو پا بالای تخت زر نهادی

جهانی زیر تختش سر نهادی

چو رفتی بر سر میدان ز ایوان

رسیدی بانگ چاووشان به کیوان

به هر جانب که طوف اندیش بودی

جنیبت کش هزاران بیش بودی

به هر کشور که بگذشتی سواره

برون بودی سپاهش از شماره

چو یوسف را خدا داد این بلندی

به قدر این بلندی ارجمندی

عزیز مصر را دولت زبون گشت

لوای حشمت او سرنگون گشت

دلش طاقت نیاورد این خلل را

به زودی شد هدف تیر اجل را

زلیخا روی در دیوار غم کرد

ز بار هجر یوسف پشت خم کرد

نه از جاه عزیزش خانه آباد

نه از اندوه یوسف خاطر آزاد

فلک کو دیر مهر و زود کین است

درین حرمانسرا کار وی این است

یکی را برکشد چون خور بر افلاک

یکی را افکند چون سایه بر خاک

خوش آن دانا به هر کاری و باری

که از کارش نگیرد اعتباری

نه از اقبال او گردن فرازد

نه از ادبار او جانش گدازد

بخش ۶۴ - در شرح حال زلیخا بعد از وفات عزیز مصر و استیلای محبت یوسف علیه السلام بر وی و ابتلای وی به محنت فراق

دلی کز دلبری ناشاد باشد

ز هر شادی و غم آزاد باشد

غم دیگر نگیرد دامن او

نگردد شادیی پیرامن او

اگر گردد جهان دریای اندوه

برآرد موجهای غصه چون کوه

ازان نم دامن او تر نگردد

ز اندوهی که دارد برنگردد

وگر جشن طرب سازد زمانه

دهد رو عیش های جاودانه

فرو پیچد ازان جشن طرب روی

نخواهد کم غم خود یک سر موی

زلیخا بود مرغ محنت آهنگ

جهان چون خانه مرغان بر او تنگ

در آن روزی که دولت یار بودش

حریم خانه چون گلزار بودش

عزیزش بود بر سر سایه گستر

نهالی بود رعنا سایه پرور

همه اسباب عشرت جمع می داشت

رخی افروخته چون شمع می داشت

غم یوسف ز جان او نمی رفت

حدیثش از زبان او نمی رفت

در این وقتی که رفت از سر عزیزش

نماند اسباب دولت هیچ چیزش

خیال روی یوسف یار او بود

انیس خاطر افگار او بود

به یادش روی در ویرانه ای کردی

وطن در کنج محنتخانه ای کرد

نه می خورد از فراق او نه می خفت

ز دیده خون همی بارید و می گفت

خوش آن کز بخت برخوردار بودم

درون یک سرا با یار بودم

دلی بی بار از حرمان دیدار

جمالش دیدمی هر روز صد بار

ازان دولت چو بختم ساخت محروم

به زندان کردمش مظلوم و مرحوم

به شب پنهان به زندان بردمی راه

تماشا کردمی آن روی چون ماه

به روزم زنگ غم از دل زدودی

در و دیوار آن منزل که بودی

منم امروز ازینها دور مانده

به دل رنجه به تن رنجور مانده

ندارم زو به جز در دل خیالی

وز آن خالی نیم در هیچ حالی

خیالش گر رود چون زنده مانم

که در قالب خیال اوست جانم

همی گفت این حدیث و آه می زد

ز آه آتش به مهر و ماه می زد

چو مد آه دایم دود آهش

به فرق سر شدی چتر سیاهش

ز خورشید حوادث هیچگاهی

نبودی غیر ازان چترش پناهی

نبود آن چتر کش بالای سر بود

فلک را از خدنگ او سپر بود

خدنگش را گر آن مانع نگشتی

ز صندوق فلک پران گذشتی

ز مژگان دمبدم خوناب می ریخت

مگر خوناب خون ناب می ریخت

چو بود از تاب دل سوزان تب او

مژه می ریخت آبی بر لب او

نمی شست از رخ آن خونابه گویی

ازان خونابه بودش سرخرویی

چو زان خونابه رخ را غازه کردی

به دل عقد محبت تازه کردی

به روی کار ناوردی دم نقد

به جز خون جگر کابین آن عقد

گهی کندی به ناخن روی گلگون

چو چشم خود گشادی چشم ها خون

ز سرخی هر یکی بودی دواتی

نوشتی از غمش خط نجاتی

گهی سینه گهی دل می خراشید

ز جان جز نقش جانان می تراشید

همی زد بر سر زانو کف دست

سمن را رنگ نیلوفر همی بست

به مهر دوست یعنی در خورم من

گر او خورشید شد نیلوفرم من

چو باشد آفتاب خاوری یار

مرا نبود به از نیلوفری کار

به دل همچون صنوبر کوفتی مشت

به سان نیشکر خاییدی انگشت

کفش کز هر نگاری داشتی عار

نگارین گشتی از انگشت افگار

ز انگشتان خونین خامه کردی

ز کافوری کف خود نامه کردی

درون نامه حرف غم نوشتی

برون زین حرف چیزی کم نوشتی

ولی زان نامه هرگز داستانش

نخواندی دلبر ننوشته خوانش

فراوان سال ها کار وی این بود

ز هجران رنج و تیمار وی این بود

جوانی تیره گشت از چرخ پیرش

به رنگ شیر شد موی چو قیرش

برآمد صبح و شب هنگامه برچید

به مشکستان او کافور بارید

گریزان گشت زاغ از تیر تقدیر

به جای زاغ شد بوم آشیان گیر

نباشد یاد پیری را درین باغ

کزینسان بوم گیرد خانه زاغ

سیاهی را سرشک از نرگسش شست

ز نرگسزار چشمش یاسمین رست

به شادی زیر این طاق کج آیین

سیه پوشیدیش چشم جهان بین

چو ماتمدار گشت از ناامیدی

چرا رفت از سیاهی در سفیدی

ز هندستان مگر بودش نمونه

که باشد کار هندو باژگونه

به روی تازه چون گل چینش افتاد

شکن در صفحه نسرینش افتاد

ز ناز آن چین که افکندی در ابرو

فتادش چون سپر بی ناز در رو

ندارد کس درین بحر کهن یاد

که گیرد آب چین بی جنبش باد

ولی گر باد بودی ور نبودی

رخ چون آب او پر چین نمودی

سهی سروش ز بار عشق خم شد

سرش چون حلقه همراز قدم شد

نه سر نی پای بود از بخت واژون

ز بزم وصل همچون حلقه بیرون

درین غمدیده خاک از خون مردم

چو شد سرمایه بیناییش گم

به پشت خم ازان بودی سرش پیش

که جستی گم شده سرمایه خویش

به سر بردی در آن ویران مه و سال

سرش ز افسر تهی پایش ز خلخال

تهی از حله های اطلسش دوش

سبک از دانه های گوهرش گوش

معطل گردن از طوق مرصع

معرا عارض از زربفت برقع

به زیر پهلو از خاکش نهالین

عذار نازکش را خشت بالین

به مهر یوسفش از خاک بستر

به از مهد حریر حور گستر

به یاد او به زیر روی خشتش

مربع بالشی بود از بهشتش

درین محنت کزان یک شمه گفتم

به شرحش گوهر صد نکته سفتم

نرفتی غیر یوسف بر زبانش

نبودی غیر او آرام جانش

در آن وقتی که گنج سیم و زر داشت

هزاران حقه پر در و گهر داشت

ز هر کس قصه یوسف شنیدی

به پایش گنج سیم و زر کشیدی

دهانش را چو درجی از گهر پر

لبالب ساختی از گوهر و در

بدین بخشش که بودش کار پیوست

شد از سیم و زر و گوهر تهیدست

به پشمین جامه مسکین گشت خرسند

بر آن از لیف خرما شد کمربند

خبرگویان ز یوسف لب ببستند

پس زانوی خاموشی نشستند

گذشت آن کز لب هر صاحب هوش

ز یوسف یافتی قوت از ره گوش

بر آن شد تا ز بی قوتی رهد باز

کند بر راه یوسف خانه ای ساز

که چون افتد گذرگاهی به راهش

پذیرد قوت از آواز سپاهش

زهی بیچاره آن از پا فتاده

زمام اختیار از دست داده

ز وصل خوان جانان بازمانده

نوای عیش او ناساز مانده

نباشد قوتی از بوی یارش

نیابد قوت از پیک دیارش

گهی با باد از وی راز گوید

گه از مرغی نشانش باز جوید

چو بیند رهروی بر رهگذاری

به رویش از ره غربت غباری

ببوسد پای او کز شهریار است

بشوید گرد او گر زان دیار است

وگر سلطانش از راهی سواره

برآید نبودش تاب نظاره

شود خرم به خاک و گرد راهش

نشیند خوش به آواز سپاهش

بخش ۶۵ - آمدن زلیخا به سر راه یوسف علیه السلام و از نی خانه ای ساختن تا از آواز گذشتن سپاه وی خرسندی یابد

زلیخا را ز تنهایی چو جان کاست

به راه یوسف از نی خانه ای خواست

بدو کردند نی بستی حواله

چو موسیقار پر فریاد و ناله

چو کردی از جدایی ناله آغاز

جدا برخاستی از هر نی آواز

چو از هجر آتش اندر وی گرفتی

ز آهش شعله در هر نی گرفتی

در آن نی بست بود افتاده خسته

چو صیدی تیرها گردش نشسته

ولی از ذوق عشقش چون اثر بود

بر او هر تیرگویی نیشکر بود

بر آخر داشت یوسف دیوزادی

سپهر اندازه ای گردون نهادی

تکاور ابلقی چون چرخ فیروز

ز شب بسته هزاران وصله بر روز

ز نور و ظلمت اندر وی نشانه

برابر چون شب و روز زمانه

گره بر خوشه چرخ از دم او

شکن در کاسه بدر از سم او

به هر سمش هلالی بسته از زر

ز سیم اختر رخشان مسمر

به زخم سم چو سنگ خاره خستی

ز هر ماه نوش سیاره جستی

اگر نعلش پریدی در تک و دو

به چرخ اندر نشستی چون مه نو

گذشتی در شکارستان نخجیر

پران از پهلوی نخجیر چون تیر

گرش میدان شدی از غرب تا شرق

به یک جستن پریدی گرم چون برق

اگر گردش نه پا زو پس کشیدی

به گردش باد صرصر کی رسیدی

به راه ار چه شدی پر قطره از خوی

ندیدی هیچ کس یک قطره از وی

به خوش رفتن در آن خوی بودیش میل

چو آن گرد آمده از قطره ها سیل

چو گنجی بود از گوهر روانه

بری ز آسیب مار تازیانه

بر آخر گر شدی رام و فروتن

گرفتی خدمتش گردون به گردن

بدادیش ار درآوردی به آن سر

به سطل ماه آب از چشمه خور

مهیا ساختی در هر شبانگاه

جوش از سنبله وز کهکشان کاه

ز شعر چشمه دار شب مه و سال

پی جو کردیش آماده غربال

ز سدره سبحه خوان مرغان گزیدی

که تا سنگ از جوش چون دانه چیدی

دو پیکر بود از زینش مثالی

رکاب از هر طرف تابان هلالی

چو یوسف در هلالش پای کردی

چو ماه اندر دو پیکر جای کردی

کشیدی زیر ران او صهیلی

که رفتی هر طرف اضعاف میلی

به هر جا هر که بشنیدی صهیلش

نبودی حاجت کوس رحیلش

شتابان سوی آن شاه آمدندی

چو سیاره پی ماه آمدندی

زلیخا نیز چون آن را شنیدی

ازان نی بست خود بیرون خزیدی

به حسرت بر سر راهش نشستی

خروشان بر گذرگاهش نشستی

چو بی یوسف رسیدی خیلی از راه

به طنزش کودکان کردندی آگاه

که اینک در رسید از راه یوسف

به رویی رشک مهر و ماه یوسف

زلیخا گفتی از یوسف در اینان

نمی یابم نشان ای نازنینان

به دل زین طنز مپسندید داغم

که ناید بوی یوسف در دماغم

به هر منزل که آن دلدار گردد

جهان پر نافه تاتار گردد

به هر محمل که آن جانان نشیند

شمیمش در مشام جان نشیند

چو یوسف در رسیدی با گروهی

کز ایشان در دل افتادی شکوهی

بگفتندی که از یوسف خبر نیست

درین قوم از قدوم او اثر نیست

بگفتی در فریب من مکوشید

قدوم دوست را از من مپوشید

بتی کش شاه ملک جان توان داشت

قدومش را کجا پنهان توان داشت

نسیمش باغ جان را تازه سازد

نه تنها جان جهان را تازه سازد

چو جان را تازگی همراه گردد

ازان جان تازه کن آگاه گردد

چو کردی گوش آن حیران مهجور

ز چاووشان صدای دور شو دور

زدی افغان که من عمریست دورم

به صد محنت درین دوری صبورم

نباشد بیش ازینم تاب دوری

نجویم دوری الا از صبوری

ز جانان تا به کی مهجور باشم

همان بهتر که از خود دور باشم

بگفتی این و بیهوش اوفتادی

ز خود کرده فراموش اوفتادی

ز جام بیخودی از دست رفتی

چنان بیخود به آن نی بست رفتی

در آن نیها چو دم از جان ناشاد

دمیدی خاستی افغان و فریاد

بدین دستور بودی روزگاری

نبودی غیر ازینش کار و باری

بخش ۶۶ - گرفتن زلیخا سر راه یوسف را و التفات نایافتن و بعد از آن به خانه رفتن و بت را شکستن و ایمان به خدای تعالی آوردن و پس بر سر راه وی آمدن و التفات یافتن

نداند عاشق بیدل قناعت

فزاید حرص وی ساعت به ساعت

دو دم نبود به یک مطلوبش آرام

به هر دم در طلب برتر نهد گام

چو یابد بوی گل خواهد که بیند

چو بیند روی گل خواهد که چیند

زلیخا کرد بعد از ره نشینی

هوای دولت دیدار بینی

شبی سر پیش آن بت بر زمین سود

که عمری در پرستش کارش این بود

بگفت ای قبله جانم جمالت

سر من در عبادت پایمالت

تو را عمریست کز جان می پرستم

برون شد گوهر دانش ز دستم

به چشم خود ببین رسواییم را

به چشمم باز ده بیناییم را

ز یوسف چند باشم مانده مهجور

بده چشمی که رویش بینم از دور

مرا در هیچ وقتی و مقامی

به جز دیدار یوسف نیست کامی

بده کام مرا گر می توانی

چو دادی کام من دیگر تو دانی

در این جان سختیم مپسند چندین

بدین بدبختیم مپسند چندین

چه عمر است این که نابودن ازین به

ره نابود پیمودن ازین به

همی گفت این و بر سر خاک می کرد

ز گریه خاک را نمناک می کرد

چو شاه خور به تخت خاور آمد

صهیل ابلق یوسف برآمد

برون آمد زلیخا چون گدایی

گرفت از راه یوسف تنگنایی

به رسم دادخواهان داد برداشت

ز دل ناله ز جان فریاد برداشت

ز بس بر آسمان می شد ز هر سوی

نفیری چاوشان «طرقوا» گوی

ز بس بر گوشها می زد ز هر جای

صهیل مرکبان راه پیمای

کس از غوغا به حال او نیفتاد

به حالی شد که او را کس مبیناد

ز نومیدی دلی صد پاره گشته

ز کوی خرمی آواره گشته

ز درد دل فغان می کرد و می رفت

ز آه آتشفشان می کرد و می رفت

به محنتخانه خود چون پی آورد

دو صد شعله به یک مشت نی آورد

به پیش آورد آن سنگین صنم را

زبان بگشاد تسکین الم را

که ای سنگ سبوی عز و جاهم

به هر راهی که باشم سنگ راهم

شد از تو راه بختم تنگ بر دل

سزد گر از تو کوبم سنگ بر دل

به پیش روی تو چون سجده بردم

به سر راه وبال خود سپردم

به گریه از تو هر کامی که جستم

ز کام هر دو عالم دست شستم

تو سنگی خواهم از ننگ تو رستن

به سنگی گوهر قدرت شکستن

بگفت این پس به زخم سنگ خاره

خلیل آسا شکستن پاره پاره

چو بشکستش به چالاکی و چستی

به کارش زان شکست آمد درستی

ز شغل بت شکستن چون بپرداخت

به آب چشم و خون دل وضو ساخت

تضرع کرد و رو بر خاک مالید

به درگاه خدای پاک نالید

که ای عشق تو را از زیر دستان

بتان و بتگران و بت پرستان

اگر نه عکس تو بر بت فتادی

به پیش بت کسی کی سر نهادی

دل بتگر به مهر خود خراشی

وز آتش افکنی بر بت تراشی

کسی در پیش بت افتاده پست است

که گوید بت پرست ایزد پرست است

اگر رو در بت آوردم خدایا

بر آن بر خود جفا کردم خدایا

به لطف خود جفای من بیامرز

خطا کردم خطای من بیامرز

ز بس راه خطا پیمایی از من

ستاندی گوهر بینایی از من

چو آن گرد خطا از من فشاندی

به من ده باز آنچ از من ستاندی

بود دل فارغ از داغ تأسف

بچینم لاله ای از باغ یوسف

چو برگشت از ره آن بر مصریان شاه

گرفت افغان کنان بازش سر راه

که پاکا آن که شه را ساخت بنده

ز ذل و عجز کردش سرفکنده

به فرق بنده مسکین محتاج

نهاد از عز و جاه خسروی تاج

چو جا کرد این سخن در گوش یوسف

برفت از هیبت آن هوش یوسف

به حاجب گفت این تسبیح خوان را

که برد از جان من تاب و توان را

به خلوتخانه خاص من آور

به جولانگاه اخلاص من آور

که تا یک شمه از حالش بپرسم

وز این ادبار و اقبالش بپرسم

کزان تسبیح چون شور و شغب کرد

عجب ماندم که تأثیری عجب کرد

گرش دردی نه دامنگیر باشد

کلامش را کی این تأثیر باشد

دو صد جان خاک دریابنده شاهی

که دریابد به آهی یا نگاهی

فروغ صدق صادق دادخواهان

مزور قصه گم کرده راهان

شود مر صبح صادق را تباشیر

مزوررا دهد پاداش تزویر

نه چون شاهان دور این زمانه

که می جویند بهر زر بهانه

ز هر ظالم که یک دینار رنگ است

وگر زو دست صد کس زیر سنگ است

ز دینار زرش صد سرخروییست

تظلم کردن از وی هرزه گوییست

بخش ۶۷ - آمدن زلیخابه خلوتخانه یوسف علیه السلام و به دعای وی بینایی و جمال و جوانی را یافتن

ازان خوشتر چه باشد پیش عاشق

که گردد یار نیک اندیش عاشق

به خلوتگاه رازش بار یابد

ز بارش سینه بی آزار یابد

به پیش او نشیند راز گوید

حکایت های دیرین باز گوید

ز غوغای سپه چون رست یوسف

به خلوتگاه خود بنشست یوسف

درآمد حاجب از در کای یگانه

به خوی نیک در عالم فسانه

ستاده بر در اینک آن زن پیر

که در ره مرکبت را شد عنانگیر

مرا گفتی که با وی باش همراه

به همراهی رسانش تا به درگاه

بگفتا حاجت او را روا کن

اگر دردیش هست آن را دوا کن

بگفت او نیست زانسان کوته اندیش

که با من بازگوید حاجت خویش

بگفتا رخصتش ده تا درآید

حجاب از حال خود هم خود گشاید

چو رخصت یافت همچون ذره رقاص

درآمد شادمان در خلوت خاص

چو گل خندان شد و چون غنچه بشگفت

دهان پر خنده بر یوسف دعا گفت

ز بس خندیدنش یوسف عجب کرد

ز وی نام و نشان وی طلب کرد

بگفت آنم که چون روی تو دیدم

تو را از جمله عالم برگزیدم

فشاندم گنج گوهر در بهایت

دل و جان وقف کردم بر هوایت

جوانی در غمت بر باد دادم

بدین پیری که می بینی فتادم

گرفتی شاهد ملک اندر آغوش

مرا یکبارگی کردی فراموش

چو یوسف زین سخن دانست کو کیست

ترحم کرد و بر وی زار بگریست

بگفتا ای زلیخا این چه حال است

چرا حالت بدینسان در وبال است

چو یوسف گفت با وی ای زلیخا

فتاد از پا زلیخا بی زلیخا

شراب بیخودی زد از دلش جوش

برفت از لذت آوازش از هوش

چو باز از بی خودی آمد به خود باز

حکایت کرد با وی یوسف آغاز

بگفتا کو جوانی و جمالت

بگفت از دست شد دور از وصالت

بگفتا خم چرا شد سرو نازت

بگفت از بار هجر جانگدازت

بگفتا چشم تو بی نور چون است

بگفت از بس که بی تو غرق خون است

بگفتا کو زر و سیمی که بودت

به فرق آن تاج و دیهیمی که بودت

بگفت از حسن تو هر کس سخن راند

ز وصفت بر سر من گوهر افشاند

سر و زر را نثار پاش کردم

به گوهر پاشیش پاداش کردم

نهادم تاج حشمت بر سر او

گرفتم افسر از خاک در او

نماند از سیم و زر چیزی به دستم

کنون دل گنج عشق اینم که هستم

بگفتا حاجت تو چیست امروز

ضمان حاجت تو کیست امروز

بگفت از حاجتم آزرده جانی

نخواهم جز تو حاجت را ضمانی

اگر ضامن شوی آن را به سوگند

به شرح آن گشایم از زبان بند

وگر نی لب ز شرح آن ببندم

غم و درد دگر بر خود پسندم

قسم گفتا به آن کان فتوت

به آن معمار ارکان نبوت

کز آتش لاله و ریحان دمیدش

لباس خلت از یزدان رسیدش

که هر حاجت که امروز از تو دانم

روا سازم به زودی گر توانم

بگفت اول جمال است و جوانی

بدان گونه که تو دیدی و دانی

دگر چشمی که دیدار تو بینم

گلی از باغ رخسار تو چینم

بجنبانید لب یوسف دعا را

روان کرد از دو لب آب بقا را

جمال مرده اش را زندگی داد

رخش را طلعت فرخندگی داد

به جوی رفته باز آورد آبش

وز آن شد تازه گلزار شبابش

ز کافورش برآمد مشک تاتار

ز صبحش آشکارا شد شب تار

سپیدی شد ز مشکین طره اش دور

درآمد در سواد نرگسش نور

خم از سرو گل اندامش برون رفت

شکنج از نقره خامش برون رفت

جوانی پیریش را گشت حاله

پس از چل سالگی شد هژده ساله

جمالش را سر و کاری دگر شد

ز عهد بیشتر هم پیشتر شد

دگر ره یوسفش گفت ای نکوخوی

مراد دیگرت گر هست برگوی

مرادی نیست گفتا غیر ازینم

که در خلوتگه وصلت نشینم

به روز اندر تماشای تو باشم

به شب رو بر کف پای تو باشم

فتم در سایه سرو بلندت

شکر چینم ز لعل نوشخندت

نهم مرهم دل افگار خود را

به کام خویش بینم کار خود را

به کشت خود که پژمرده ست و درهم

دهم از چشمه سار صحبتت نم

چو یوسف این تمنا کرد ازو گوش

زمانی سر به پیش افکند خاموش

نظر بر غیب بودش انتظاری

جواب او نه نی گفت و نه آری

میان خواست حیران بود و ناخواست

که آواز پر جبریل برخاست

پیام آورد کای شاه شرفناک

سلامت می رساند ایزد پاک

که ما عجز زلیخا را چو دیدیم

به تو عرض نیازش را شنیدیم

ز موج انگیزی آن عجز و کوشش

درآمد بحر بخشایش به جوشش

دلش از تیغ نومیدی نخستیم

به تو بالای عرشش عقد بستیم

تو هم عقدیش کن جاوید پیوند

که بگشاید به آن از کار او بند

ز عین عاطفت یابی نظرها

شود زاینده زان عقدت گهرها

بخش ۶۸ - نکاح بستن یوسف علیه السلام زلیخا را به فرمان خدای تعالی و زفاف کردن با وی

چو فرمان یافت یوسف از خداوند

که بندد با زلیخا عقد پیوند

اساس انداخت جشنی خسروانه

نهاد اسباب جشن اندر میانه

شه مصر و سران ملک را خواند

به تخت عز و صدر جاه بنشاند

به قانون خلیل و دین یعقوب

بر آیین جمیل و صورت خوب

زلیخا را به عقد خود درآورد

به عقد خویش یکتا گوهر آورد

نثار افشان بر او مه تا به ماهی

مبارکباد گو شاه و سپاهی

به رسم معذرت یوسف به پا خاست

به مجلس حاضران را عذرها خواست

زلیخا را به پرسش ساخت دلشاد

به خلوتخانه خاصش فرستاد

پرستاران همه پیشش دویدند

سر و افسر همه پیشش کشیدند

خروشان از جمال دلفریبش

به زرکش جامه ها دادند زیبش

چو های و هوی مردم یافت آرام

به منزلگاه خود زد هر کسی گام

عروس مه نقاب عنبرین بست

زرافشان پرده بر روی زمین بست

به فیروزی بر این فیروزه طارم

چراغ افروز شد گیتی ز انجم

فلک عقد ثریا از بر آویخت

شفق یاقوت تر با گوهر آمیخت

جهان را شعر شب شد پرده راز

در آن پرده جهانی راز پرداز

به خلوت محرمان با هم نشستند

به روی غیر مشکین پرده بستند

زلیخا منتظر در پرده خاص

دل او از طپش در پرده رقاص

که این تشنه که بر لب دیده آب است

به بیداریست یارب یا به خواب است

شود زین تشنگی سیراب یا نی

نشیند از دلش این تاب یا نی

گهی پر آب چشمش ز اشک شادی

گهی پر خون ز بیم نامرادی

گهی گفتی که من باور ندارم

که گردد خوش بدینسان روزگارم

گهی گفتی که لطف دوست عام است

ز لطف دوست نومیدی حرام است

ازین اندیشه خاطر در کشاکش

گهی خوش بودی آنجا گاه ناخوش

ز ناگه دید کز در پرده برخاست

مهی بی پرده منزل را بیاراست

زلیخا را نظر چون بر وی افتاد

تماشای ویش پی در پی افتاد

برون برد از خودش اشراق آن نور

ز نور خور ظلام سایه شد دور

چو یوسف آن محبت کیشیش دید

ز دیدار خود آن بی خویشیش دید

ز رحمت جای بر تخت زرش کرد

کنار خویش بالین سرش کرد

به بوی خود به هوش آورد بازش

به بیداری کشید از خواب نازش

به آن رویی کزو می بست دیده

وزو می بود عمری دل رمیده

چو چشم انداخت رویی دید زیبا

به سان نقش چین بر روی دیبا

چو روی حور عین مطبوع و مقبول

ز حسن آراییش مشاطه معزول

نظر چون یافت بر دیدن قرارش

عنان کش شد سوی بوس و کنارش

به لب بوسید شیرین شکرش را

به دندان کند عناب ترش را

چو بود از بهر آن فرخنده مهمان

دو لب بر خوان وصل او نمکدان

ازان رو کرد اول بوسه را ساز

که بر خوان از نمک به باشد آغاز

نمک چون شور شوقش بیشتر کرد

دو ساعد در میان او کمر کرد

به زیر آن کمر نابرده رنجی

نشانی یافت از نایاب گنجی

میان بسته طلب را چابک و چست

ازان گنج گهر درج گهر جست

نهادش پیش آن سرو گل اندام

مقفل حقه ای از نقره خام

نه خازن برده سوی حقه دستی

نه خاین داده قفلش را شکستی

کلید حقه از یاقوت تر ساخت

گشادش قفل و در وی گوهر انداخت

کمیتش گام زد در عرصه تنگ

ز بس آمد شدن شد پای او لنگ

چو نفس سرکش اول توسنی کرد

در آخر ترک مایی و منی کرد

شبانگه تشنه ای برخاست از خواب

به سیمین برکه سر در زد پی آب

شد اول غرقه و آخر با خوشی جفت

برون آمد به جای خویشتن خفت

دو غنچه از دو گلبن بر دمیده

ز باد صبحدم با هم رسیده

یکی نشگفته و دیگر شگفته

نهفته ناشگفته در شگفته

چو یوسف گوهر ناسفته را دید

ز باغش غنچه نشگفته را چید

بدو گفت این گهر ناسفته چون ماند

گل از باد سحر نشگفته چون ماند

بگفتا جز عزیزم کس ندیده ست

ولی او غنچه باغم نچیده ست

به راه جاه اگر چه تیزتگ بود

به وقت کامرانی سست رگ بود

به طفلی در که خوابت دیده بودم

ز تو نام و نشان پرسیده بودم

بساط مرحمت گسترده بودی

به من این نقد را بسپرده بودی

ز هر کس داشتم این نقد را پاس

نزد بر گوهرم کس نوک الماس

بحمدالله که این نقد امانت

که کوته ماند ازان دست خیانت

دو صد بار ار چه تیغ بیم خوردم

به تو بی آفتی تسلیم کردم

چو یوسف این سخن را زان پریچهر

شنید افزود از آنش مهر بر مهر

بدو گفت ای به حسن از حور عین بیش

نه این به زانچه می جستی ازین پیش

بگفت آری ولی معذور می دار

که من بودم ز درد عاشقی زار

به دل شوقی که پایانی نبودش

به جان دردی که درمانی نبودش

تو را شکلی بدین خوبی که هستی

کزو هر دم فزاید شور و مستی

شکیبایی نبود از تو حد من

بکش دامان عفوی بر بد من

ز حرفی کز کمال عشق خیزد

کجا معشوق با عاشق ستیزد

بخش ۶۹ - غلبه کردن محبت زلیخا بر یوسف علیه السلام و بنا کردن عبادتخانه از برای وی

به صدق آن کس که زد در عاشقی گام

به معشوقی برآید آخرش نام

که آمد در طریق عشق صادق

که نامد بر سرش معشوق عاشق

زلیخا را چه صدقی بود در عشق

که یکسر عمر خود فرسود در عشق

به طفلی در که لعبت باز بودی

به نورس لعبتان دمساز بودی

پی بازی چو کردی چاره سازی

نبودی بازیش جز عشقبازی

دو لعبت را که پیش هم نشاندی

یکی عاشق یکی معشوق خواندی

چو دست چپ ز دست راست دانست

ره و رسم نشست و خاست دانست

در آن خوابی که دید از بخت بیدار

به دام عشق یوسف شد گرفتار

هوای ملک خود از دل به در کرد

به ملک مصر آهنگ سفر کرد

ز شهر خود به شهر یوسف آمد

نه بهر خود ز بهر یوسف آمد

جوانی در خیال او به سر برد

به امید وصال او به سر برد

به پیری در تمنای وی افتاد

به کوری بی تماشای وی افتاد

پس از پیری که بینا و جوان شد

به مهر روی آن جان و جهان شد

وز آن پس در هوایش زیست تا زیست

به دل قید وفایش زیست تا زیست

چو صدقش بود بیرون از نهایت

در آخر کرد در یوسف سرایت

دل یوسف به مهرش شد چنان گرم

که می آمد ازان دلگرمیش شرم

چنان زد راه دل آن دلفریبش

که یک ساعت نماند از وی شکیبش

به گرد خاطرش گشتی رضاجوی

لبش بر لب نهادی روی بر روی

ز بس کشت طرب را آب دادی

به آبش دمبدم حاجت فتادی

ولی وز بر زلیخا پرده بشکافت

ز خورشید حقیقت پرتوی تافت

چنان خورشید بر وی اشتلم کرد

که یوسف را در او چون ذره گم کرد

بلی در بوته عشق مجازی

گذشتش عمر در مانع گدازی

چو خورشید حقیقت گشت طالع

نبودش پیش دیده هیچ مانع

کشش های حقیقت در وی آویخت

ز هر چه آن ناگزیرش بود بگریخت

شبی از چنگ یوسف شد گریزان

خلاصی جست ازو افتان و خیزان

چو زد دست از قفا در دامن او

ز دستش چاک شد پیراهن او

زلیخا گفت اگر من بر تن تو

دریدم پیش ازین پیراهن تو

تو هم پیراهنم اکنون دریدی

به پاداش گناه من رسیدی

درین کار از تفاوت بی هراسیم

به پیراهن دری رأسا برأسیم

چو یوسف روی او در بندگی دید

وز آن نیت دلش را زندگی دید

به نام او ز زر کاشانه ای ساخت

نه کاشانه عبادتخانه ای ساخت

چو کاخ آسمان فیروزه خشتی

زمین از لطف و صنع او بهشتی

پر از نقش و نگار از فرش تا سقف

مهندس را بر او فکر و نظر وقف

ز روزنهاش نوربخت تابان

ز درها قاصد دولت شتابان

ز عالی غرفه هایش چشم بد دور

مقوس طاق ها چون ابروی حور

ز عکس شمسه اش خور برده مایه

محال از وی درون خانه سایه

دمیده ز آب کلک نیکبختان

ز نخلستان دیوارش درختان

به هر شاخی ازان مرغان نشسته

ولیکن از نوا منقار بسته

میان خانه زد فرخنده تختی

ز زر لختی ز لعل ناب لختی

دو صد نقش بدیع انگیخت از وی

هزار آویزه در آویخت از وی

زلیخا را گرفت از مهر دل دست

نشاندش بر فراز تخت و بنشست

بدو گفت ای به انواع کرامت

مرا شرمنده کردی تا قیامت

در آن وقتی که می خواندی غلامم

کرامت خانه ای کردی به نامم

ز لعل و زر پی سرخی و زردی

هر آن زینت که امکان داشت کردی

کنون من هم پی شکر عطایت

عبادتخانه ای کردم برایت

در او بنشین پی شکر خدایی

کزو داری به هر مویی عطایی

توانگر ساختت بعد از فقیری

جوانی داد بعد از ضعف و پیری

به چشم نور رفته نور دادت

وز آن بر رو در رحمت گشادت

پس از عمری که زهر غم چشاندت

به تریاک وصال من رساندت

زلیخا هم به توفیق الهی

نشسته بر سریر پادشاهی

در آن خلوتسرا می بود خرسند

به وصل یوسف و فضل خداوند

بخش ۷۰ - خواب دیدن یوسف علیه السلام مادر و پدر را و از خدای تعالی وفات خود طلبیدن و اضطراب زلیخا

زهی حسرت که ناگه نیکبختی

کشد تا پیشگاه وصل رختی

کشیده شاهد دولت در آغوش

کند اندوه هجران را فراموش

ندیده خاطرش از غم غباری

به شادی بگذراند روزگاری

ز ناگه باد ادباری برآید

سموم هجر را کاری برآید

درآید در ریاض وصل گستاخ

درخت آرزو را بشکند شاخ

زلیخا چون ز یوسف کام دل یافت

به وصل دایمش آرام دل یافت

به دل خرم به خاطر شاد می زیست

ز غم های جهان آزاد می زیست

تمادی یافت ایام وصالش

در آن دولت ز چل بگذشت سالش

پیاپی داد آن نخل برومند

بر فرزند بل فرزند فرزند

مرادی از جهان در دل نبودش

که بر خوان امل حاصل نبودش

شبی بنهاده سر یوسف به محراب

ره بیداریش زد رهزن خواب

پدر را دید با مادر نشسته

به رخ چون خور نقاب نور بسته

ندا کردند کای فرزند دریاب

کشید ایام دوری دیر بشتاب

ز ناخواهی بر آب و گل رقم نه

به نزهتگاه جان و دل قدم نه

چو یوسف یافت بیداری ازان خواب

به پهلوی زلیخا شد ز محراب

حدیث خواب را با وی بیان کرد

وز آن مقصود را بر وی عیان کرد

ز خوابش با خیال دوری افکند

به جانش آتش مهجوری افکند

ولی یوسف ز طور خود برون شد

به اقلیم بقا شوقش فزون شد

قدم زین تنگنای آز برداشت

ره فسحتسرای راز برداشت

متاع انس ازین دیر فنا برد

به محراب بقا دست دعا برد

که ای حاجت روای مستمندان

به سر افسر نه تارک بلندان

به فرقم تاج اقبالی نهادی

که هرگز هیچ مقبل را ندادی

دلم زین کشور فانی گرفته ست

ز تدبیر جهانبانی گرفته ست

مرا فارغ ز من راهی به خود ده

مثال شاهی ملک ابد ده

نکوکاران که راه دین گرفتند

به قرب و منزلت پیشین گرفتند

برون آر از شمار واپسانم

به فر قربت ایشان رسانم

زلیخا چون شنید این رازداری

به دل زخمی رسیدش سخت کاری

یقین دانست کز وی آن دعا را

اثر گردد به زودی آشکارا

نیاید از کمان او خدنگی

که در تأثیر آن افتد درنگی

قدم در کلبه ای زد تیره و تنگ

گشاد از یکدگر گیسوی شبرنگ

همی کرد از غم دوری به سر خاک

همی مالید پر خون چهره بر خاک

ز شادی طاق و با اندوه و غم جفت

ز دیده اشک می بارید و می گفت

که ای درمان درد دردناکان

به مرهم خرقه دوز سینه چاکان

مراد خاطر هر نامرادی

گشاد ششدر هر بی گشادی

مفاتیح آور درهای بسته

جبایر بند دلهای شکسته

خلاصی بخش مهجوران ز اندوه

سبک سازنده غم های چون کوه

گرفتار دل افگار خویشم

عجب حیران شده در کار خویشم

ندارم طاقت هجران یوسف

ز تن کش جان من با جان یوسف

نخواهم بی جمالش زندگی را

به ملک زندگی پایندگی را

نهال عمر بی برگ است بی او

حیات جاودان مرگ است بی او

به قانون وفا نیکو نباشد

که من باشم به گیتی او نباشد

اگر با من نسازی همره او را

مرا بیرون بر اول آنگه او را

نمی خواهم کزو یکسو نشینم

جهان را بی جمال او ببینم

به سر برد اینچنین در گریه و سوز

نه شب را گفت شب نی روز را روز

بلی هر کس ز غم دارد دلی تنگ

شب و روزش نماید هر دو یکرنگ

بخش ۷۱ - وفات یافتن یوسف علیه السلام و هلاک شدن زلیخا از الم مفارقت وی

به دیگر روز یوسف بامدادان

که شد دلها ز فیض صبح شادان

به بر کرده لباس شهریاری

برون آمد به آهنگ سواری

چو پا در یک رکاب آورد جبریل

بدو گفتا مکن زین بیش تعجیل

امان نبود ز چرخ عمر فرسای

که ساید بر رکاب دیگرت پای

عنان بگسل ز آمال و امانی

بکش پا از رکاب زندگانی

چو یوسف این بشارت کرد ازو گوش

زشادی شد بر او هستی فراموش

ز شاهی دامن همت برافشاند

یکی از وارثان ملک را خواند

به جای خود شه آن مرز کردش

به خصلت های نیک اندرز کردش

دگر گفتا زلیخا را بخوانید

به میعاد وداع من رسانید

بگفتند او به دست غم زبون است

فتاده در میان خاک و خون است

ندارد طاقت این بار جانش

به کار خویش بگذار آنچنانش

بگفتا ترسم این داغ غرامت

بماند بر دل او تا قیامت

بگفتند ایزدش خرسند داراد

به خرسندی قوی پیوند داراد

به کف جبریل حاضر داشت سیبی

که باغ خلد ازان می داشت زیبی

چو یوسف را به دست آن سیب بنهاد

روان آن سیب را بویید و جان داد

بلی زان نکهت باغ بقا یافت

ازان نکهت به سوی باغ بشتافت

چو یوسف را ازان بو جان برآمد

ز جان حاضران افغان برآمد

ز بس بالا گرفت آواز فریاد

صدا در گنبد فیروزه افتاد

زلیخا گفت کین شور و فغان چیست

پر از غوغا زمین و آسمان چیست

بدو گفتند کان شاه جوانبخت

به سوی تخته رو کرد از سر تخت

وداع کلبه تنگ جهان کرد

وطن بر اوج کاخ لا مکان کرد

چو بشنید این سخن از خویشتن رفت

فروغ نیر هوشش ز تن رفت

ز هول این حدیث آن سرو چالاک

سه روز افتاد همچون سایه بر خاک

چو چارم روز شد زان خواب بیدار

سماع آن ز خود بردش دگر بار

سه بار اینسان سه روز از خود همی رفت

به داغ سینه سوز از خود همی رفت

چهارم روز چون آمد به خود باز

ز یوسف کرد اول پرسش آغاز

نه از وی بر سر بستر نشان یافت

نه تابوتش به آن عالم روان یافت

جز این از وی خبر بازش ندادند

که همچون گنج در خاکش نهادند

نخست از دور چرخ ناموافق

گریبان چاک زد چون صبح صادق

بر آن آتش که بر دل داشت پنهان

رهی بگشاد از چاک گریبان

ولی زان راه در جانش به هر دم

فزون گشت آتش سوزنده نی کم

به ناخن رخنه ها در روی می کند

برای چشمه خور جوی می کند

به هر جویی کز آن چشمه روان کرد

سمن را جلوه گاه ارغوان کرد

شد از ناخن به رخ گلگون خط افکن

چو عرق ناخنه در چشم روشن

به سینه از تغابن سنگ می زد

طپانچه بر رخ گلرنگ می زد

ز سیم آنجا عقیق تر همی رست

وز این بر لاله نیلوفر همی رست

به سوی فرق نازک برد پنجه

ز زور پنجه آن را ساخت رنجه

ز ریحان سرو بستان را سبک کرد

به چیدن سنبلستان را تنک کرد

ز دل نوحه ز جان فریاد برداشت

فغان از سینه ناشاد برداشت

که یوسف کو و تخت آرایی او

به محتاجان کرم فرمایی او

چو عزمش کرد زین بر بارگی تنگ

به ملک جاودانی داشت آهنگ

ز بس بود اندرین رفتن شتابش

نکردم پایبوسی چون رکابش

ازین کاخ غم افزا چون برون رفت

نبودم در حضور او که چون رفت

سرش بنهاده بر بالین ندیدم

خویش از صفحه نسرین نچیدم

چو آمد بر تن آن زخم درشتش

نکردم سینه پشتیبان پشتش

چو سوی تخته برد از تختگه رخت

همایون بخت شد زو تخته چون تخت

گلاب از چشم اشک افشان نجستم

به آن روشن گلاب او را نشستم

کفن چون بر تن او راست کردند

به تکفینش نشست و خاست کردند

نکردم رشته اندوزی فن خویش

که تا دوزم بر او لاغر تن خویش

چو از غم خارها در دل شکستند

وز این سر منزلش محمل ببستند

زبان پر از نوای بینوایی

نکردم محمل او را درایی

چو جای خواب در خاکش گشادند

چو در پاک در خاکش نهادند

زمین زیر بر و دوشش نرفتم

به کام دل به آغوشش نخفتم

دریغا زین زیانکاری دریغا

دریغا زین جگرخواری دریغا

بیا ای کام جان محرومیم بین

ز ظلم آسمان مظلومیم بین

بریدی از من و یادم نکردی

به دیداری ز خود شادم نکردی

وفادارا وفاداری نه این بود

به یاران شیوه یاری نه این بود

مرا از دل برون افکندی و رفت

میان خاک و خون افکندی و رفت

عجب خاری شکستی در دل من

که بیرون ناید الا از گل من

نه جایی راه رفتن کرده ای ساز

کز آنجا هیچگه آید کسی باز

همان بهتر کز اینجا پر گشایم

به یک پرواز کردن سویت آیم

بگفت این و عماری دار را خواست

به روی خود عماری را بیاراست

به یک جنبش ازان اندوه خانه

به رحلتگاه یوسف شد روانه

ندید آنجا نشان زان گوهر پاک

به جز خرپشته ای از خاک نمناک

بر آن خرپشته آن خورشید پایه

به خاک انداخت خود را همچو سایه

ز رخسار چو خور در زر گرفتش

ز اشک لعل در گوهر گرفتش

گهی فرقش همی بوسید و گه پای

فغان می زد ز دل کای وای من وای

تو زیر گل چو بیخ گل نهفته

به بالا من چو شاخ گل شگفته

تو زیر خاک منزل کرده چون گنج

به روی خاک من ابر گهرسنج

فرو رفته تو همچون آب در خاک

به بیرون مانده من چون خار و خاشاک

خیالت موج خون بر خاک من زد

فراقت شعله در خاشاک من زد

زدی آتش به خاشاک وجودم

ازان پیچان رود بر چرخ دودم

به دود من کسی نگشاده دیده

که نی از دیدگان آبش چکیده

همی نالید و هر دم سینه چاک

به صد حسرت همی مالید بر خاک

چو درد و حسرتش از حد برون شد

به رسم خاکبوسی سرنگون شد

به چشمان خود انگشتان درآورد

دو نرگس را ز نرگسدان برآورد

به خاک وی فکند از کاسه سر

که نرگس کاشتن در خاک بهتر

چو باشد از گل رویت جدا چشم

چه کار آید درین بستان مرا چشم

بود رسم مصیبت بین مبهوت

سیه بادام افشاندن به تابوت

چو آن مسکین ز تابوتش جدا ماند

دو بادام سیه بر خاکش افشاند

به خاکش روی خون آلود بنهاد

به مسکینی زمین بوسید و جان داد

خوش آن عاشق که چون جانش برآید

به بوی وصل جانانش برآید

حریفان حال او را چون بدیدند

فغان و ناله بر گردون کشیدند

هر آن نوحه که بهر یوسف او کرد

همی کردند بر وی با دو صد درد

همی کردند نوحه نوحه گر را

به سان نوحه گر آن سیمبر را

چو ساز نوحه را آهنگ شد پست

نوردیدند بهر شستنش دست

بشستندش ز دیده اشکباران

چو برگ گل ز باران بهاران

به سان غنچه کز شاخ سمن رست

بر او کردند زنگاری کفن چست

ز گرد فرقتش رخ پاک کردند

به جنب یوسفش در خاک کردند

ندیده هرگز این دولت کس از مرگ

که یابد صحبت جانان پس از مرگ

ولی دانای این شیرین حکایت

که دارد از کهن پیران روایت

چنین گوید که با هر جانب از نیل

که جسم پاک یوسف یافت تحویل

به دیگر جانبش قحط و وبا خاست

به جای نعمت انواع بلا خاست

بر این آخر قرار کار دادند

که در تابوتی از سنگش نهادند

شکاف سنگ قیر اندای کردند

میان قعر نیلش جای کردند

ببین حیله که چرخ بی وفا کرد

که بعد از مرگش از یوسف جدا کرد

نمی دانم که با ایشان چه کین داشت

که زیر خاکشان آسوده نگذاشت

یکی شد غرق بحر آشنایی

یکی لب تشنه در بر جدایی

چه خوش گفت آن قدم فرسوده در عشق

ز هر سود و زیان آسوده در عشق

که عشق آنجا که باشد گرم بازار

ندارد هیچ با آسودگی کار

کفن بر عاشق از وی چاک باشد

اگر خود خفته زیر خاک باشد

خوش آن عاشق که در هجران چنین مرد

به خلوتگاه جانان جان چنین برد

نگوید کس که مردی در کفن رفت

بدین مردانگی کان شیرزن رفت

نخست از غیر جانان دیده بر کند

وز آن پس نقد جان بر خاکش افکند

هزاران فیض بر جان و تنش باد

به جانان دیده جان روشنش باد

بخش ۷۲ - شکایت از فلک پر نکایت که اژدهاوار گرد عالمیان حلقه کرده و همه را به دایره تصرف خود درآورده بر یکی زخم زند و بر دیگری زهر افکند نه هیچ از دست رفته را با وی دست ستیز و نه هیچ از پای افتاده را از وی پای گریز

فلک بر خویش پیچان اژدهاییست

پی آزار ما زور آزماییست

گرفتاریم در پیچ و خم او

رهیدن چون توانیم از دم او

نبینی کس کزو زخمی نخورده

ز صد کس بر یکی رحمی نکرده

ز ظلمش هیچ کس سالم نجسته ست

کدامین سینه کان ظالم نخسته ست

به هر اختر کزو روشن چراغیست

نهاده بر دل آزاده داغیست

هزاران داغ هست و مرهمی نی

وز این بی مرهمی هیچش غمی نی

بود پیدا در او شب های دیجور

هزاران روزن اندر عالم نور

چه حاصل زان چو نوری درنیفتد

به خاطرها سروری درنیفتد

چو شیران روز دور است از دو رنگی

ولی شب ها کند با ما پلنگی

به جز آزار ما را زو چه رنگ است

که با ما روز شیر و شب پلنگ است

سزد کز عیش تنگ خود بنالیم

که با شیر و پلنگ اندر جوالیم

تو را با هر که رو در آشناییست

قرار کارت آخر بر جداییست

بسی گردش نمود این سبز طارم

بسی تابش مه و خورشید و انجم

که تا با هم طبایع رام گشتند

شکار مرغ جان را دام گشتند

هنوز این مرغ تا فرخ سرانجام

نچیده دانه کامی زاین دام

طبایع بگسلند از یکدگر بند

کند هر یک به اصل خویش پیوند

بماند مرغ دور از آشیانه

دلی پر خون ز فقد آب و دانه

مبین دور سپهر و مهر گرمش

که هیچ از کین گذاری نیست شرمش

به مهرش دل کسی چون صبح کم بست

که در خون چون شفق هر شام ننشست

ز سوزش کس دمی بی غم نیفتاد

کزان در عمرها ماتم نیفتاد

به بستان پای نه فصل بهاران

تماشا کن که گرد جویباران

چرا کرده ست غنچه پیرهن چاک

به خواری سبزه چون افتاده بر خاک

چرا دراعه گل پاره پاره ست

دهان پر شعله و دل پر شراره ست

که افکنده ز پا سرو روان را

که کرده غرقه در خون ارغوان را

چرا سنبل پریشانست و درهم

چرا تر چشم نرگس ز اشک شبنم

بنفشه در کبودی سوگواریست

به خون آغشته لاله داغداریست

صنوبر با دلی گشته به صد شاخ

تنی از تیغ خور سوراخ سوراخ

ز گل پر داغ پشت و روی گلبن

سمن در کندن رخ تیز ناخن

درختان از صبا در رقص اندوه

غم جانکاه مرغان کوه بر کوه

بود کو کو زنان قمری ز هر سو

که یعنی در جهان آسودگی کو

هزاران با هزاران نغمه درد

که خوش آن کو غم این باغ کم خورد

مطوق فاخته گردن به چنبر

کزین چنبر کسی نارد برون سر

جهان را دیدی و فصل بهارش

بیا و از خزان گیر اعتبارش

ببین دم سردی باد خزان را

ببین رخ زردی برگ رزان را

دم آن سرد از درد فراق است

که یار از یار و جفت از جفت طاق است

رخ این زرد از اندوه دوریست

که دوری بعد نزدکی ضروریست

برفته آب و رنگ از شاهد باغ

سیه پوش آمده در ماتمش زاغ

نموده عور هر شاخی به باغی

دم طاووس را پای کلاغی

ز سر چادر فتاده نسترن را

ز خیمه رفته پوشش نارون را

انار آن تاج تارک ناربن را

که می بخشد نوی باغ کهن را

درونش را چو وقت خنده بینی

به صد پر کاله خون آگنده بینی

به آن خوبان بستان را شمامه

ز رعنایی معصفر کرده جامه

نشسته بر رخ زردش غباریست

همانا مانده دور از روی یاریست

ز روی سختی یخ در آب منهل

شده باد از زره سازی معطل

چنار ار دستبرد برد دیدی

به باغ آوازه سرما شنیدی

نکردی دست خود را تابه اکنون

ز بیم از آستین شاخ بیرون

بهار آنست عالم را خزان این

ازین هست آن غم افزاتر وز آن این

درین غمخانه بی غم چون زید کس

دل پژمرده خرم چون زید کس

به گیتی در نشان خرمی نیست

وگر باشد نصیب آدمی نیست

نباشد سر پر از ناز حبیبی

نصیب آدمی جز بی نصیبی

دل از اندیشه شادی تهی کن

دماغ از فکر آزادی تهی کن

به داغ نامرادی شاد می باش

به غل بندگی آزاد می باش

ز هر چیزی که افتد دلپسندت

کند خاطر به مهر خویش بندت

به صد حسرت بریدن خواهی آخر

غم هجرش کشیدن خواهی آخر

گشا دستی و از پا بند بگسل

وز این بی حاصلان پیوند بگسل

وگر تو نگسلی آن کس که بسته ست

پی بگسستنش بگشاده دست است

تو خفته غافل و او ایستاده

یکایک می ستاند آنچه داده

در آورد از درشتی پا به سنگت

به میدان روایی ساخت لنگت

عصاگیری به کف گاه روایی

که لنگی را به رهواری نمایی

چو صرصر تازه شاخی را ز بن کند

به چوب خشک نتوان کرد پیوند

به زورت پنجه طاقت زبون کرد

ز دستت نقد گیرایی برون کرد

بری دستی سوی هر کار پیوست

ولی کاریت بر می ناید از دست

چو رفت از دست بیرون زور پنجه

مکن خود را به زور پنجه رنجه

ز چشمت برد نقد روشنایی

تو از بی بینشی سرمه چه سایی

چو در بینش تو را اینست سیرت

مکش سرمه مگر چشم بصیرت

یکی چشمانت در کوری و تنگی

چه سازی چار از چشم فرنگی

ز سیمین سین که میمت را حلی بود

چو لب عقد شمارش لام و بی بود

در آن عقدت چنان کسری فتاده

که کس را نیست زان کسری زیاده

ز نادانی گه نطق و خموشی

کنی آن را ز لب ها پرده پوشی

بدین آیین ز بس سختی و سستی

فتاده صد شکستت در درستی

تو بینی هر شکستی را زجایی

به هر جا پیش گیری ماجرایی

به هر چه از تن شود کم یا ز جانت

به اسباب جهان افتد گمانت

ز طبعت هرگز این معنی نزاده ست

که آن کس می برد آن را که داده ست

جهان را کرده ای بر خویشتن تنگ

نداری در جهان دیگر آهنگ

نیی واقف که دیگر عالمی هست

کز آنجا خاست گر بیش و کمی هست

ازان ترسم که چون مرگ آیدت پیش

نیاری کندن از عالم دل خویش

دل و جانی پر از صد گونه وسواس

روی بیرون ز عالم ناکس الراس

شود چرخت ز جام مرگ ساقی

هنوزت میل این ویرانه باقی

شنیدستم که جالینوس کز دل

نزد نوریش سر در عالم گل

چنین گفته ست چون جانش رسیده

به لب کای کاشکی پیش دو دیده

ز فرج استرم یک فرجه بودی

که عالم زان پس از مرگم نمودی

گشاد دل نبودش چون میسر

فرج را فرجه جست از فرج استر

رهی بگشا در ین کاخ دل افروز

که نزهتگاه فردا بینی امروز

نیاید در دلت هرگز که گاهی

کنی در حال این عالم نگاهی

ادیم خاک کفشی پافشار است

در او صد کوه سختی ریگ وار است

به آن کین کفش را از پا فشانی

وگرنه خسته پا در ره بمانی

بر افکن پرده افلاک از پیش

مباش از پردگی محروم ازین پیش

برون از پرده نامحدود نوریست

کزان هر لمعه خورشید سروریست

در آن لمعه ز هر امید گم شو

به سان ذره در خورشید گم شو

چو گم گشتی در او یابی رهایی

ز درد فرقت و داغ جدایی

بخش ۷۳ - در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک در فتراک اکتساب کمالات استوار دارد و پای میل در ذیل اجتناب از جهالات برقرار وفقه الله لما یحبه و یرضاه

تولاک الله ای فرزانه فرزند

نگهدار تو باد از بد خداوند

ز هر پندت دهاد آن بهره مندی

که وقت حاجت آن را کار بندی

مرا هفتاد شد سال و تو را هفت

تو را می آید اقبال و مرا رفت

پریشانم ز عمر رفته خویش

ملول از سال و ماه و هفته خویش

ز من کشتی که کار آید نیامد

گلی کافزون ز خار آید نیامد

چه سود اکنون که کار از دست رفته ست

عنان اختیار از دست رفته ست

تو جهدی کن چو در کف مایه داری

به فرق از چتر دولت سایه داری

بکن کاری که سودی دارد آخر

به سر باران جودی بارد آخر

نخست از کسب دانش بهره ور شو

زجهل آباد نادانان بدر شو

بود معلوم هر آزاد و بنده

که نادان مرده و داناست زنده

کسی کو دعوی فرزانگی کرد

کجا با مردگان همخانگی کرد

ولیکن پا به دانش نه درین راه

که علم آمد فراوان عمر کوتاه

نیابد هیچ کس عمر دوباره

به علمی رو کز آنت نیست چاره

چو کسب علم کردی در عمل کوش

که علم بی عمل زهریست بی نوش

چه حاصل زانکه دانی کیمیا را

مس خود را نکرده زر سارا

ز توفیق عمل چون خلعت خاص

رسد آن را مطرز کن به اخلاص

عمل کز معنی اخلاص عاریست

به ذوق پخته کاران خام کاریست

ز کار خام کس سودی ندارد

چو حلوا خام باشد علت آرد

چواخلاص آوری می باش آگاه

که باشد صد خطر ز اخلاص در راه

به خوش پوشی و خوش خواری مکن خوی

بتاب از راحت پشت و شکم روی

غرض از جامه دفع حرو برد است

ندارد میل زینت هر که مرد است

گر افتد بر خشن پوشی قرارت

بود ز آفات چون قنفد حصارت

چو روبه گر شوی از نرم شادان

کشندت پوست از سر سگ نهادان

به شیرینی مکن همچون مگس جهد

که آخر بند بر پایت نهد شهد

به تلخی شاد زی زین بحر خونخوار

که تا گنج گهر گردی صدف وار

ز خوان هر کسی کآلایی انگشت

در آزار وی انگشتان مکن مشت

نمک را چون کنی در خورد خود صرف

نمکدان را منه انگشت بر حرف

به احسان بر احبا دست بگشای

منه در تنگنای مدخلی پای

مده شان قرض و مستان نیم حبه

فان القرض مقراض المحبت

به بخشش باش از ایشان بار بردار

مساز از وامداریشان گرانبار

چنان زن لیک در بخششگری گام

که بر گردن نیاید بارت از وام

برای دوستان جان را فدا کن

ولیکن دوست از دشمن جدا کن

که باشد دوست آن یار خدایی

دلش روشن به نور آشنایی

کشد بار تو چون باشی گرانبار

کند کار تو چون گردی زیانکار

به ناخوش کارها گیرد خوشت دست

کند ز آب نصیحت آتشت پست

ز آلایش چو گردد دستگیرت

برآرد پاک چون موی از خمیرت

به کار نیک گردد یاور تو

به کوی نیکنامی رهبر تو

چنین یاری چو یابی خاک او شو

اسیر حلقه فتراک او شو

وگرنه روی در دیوار خود باش

ببر ز اغیار و یار غار خود باش

ز غم های زمانه شاد بنشین

ز اندوه جهان آزاد بنشین

فراوان شغل ها را اندکی کن

ز عالم روی شغل اندر یکی کن

اگر باشد شب تاریک اگر روز

به هر وقتی که باشد دل در او دوز

وگر ناید تو را این دولت از دست

نشاید عار بیکاری به خود بست

بکن زین کارخانه در کتب روی

خیال خویش را ده با کتب خوی

ز دانایان بود این نکته مشهور

که دانش در کتب داناست در گور

انیس کنج تنهایی کتاب است

فروغ صبح دانایی کتاب است

بود بی مزد و منت اوستادی

ز دانش بخشدت هر دم گشادی

ندیمی مغز داری پوست پوشی

به سر کار گویایی خموشی

درونش همچو غنچه از ورق پر

به قیمت هر ورق زان یک طبق در

عماری کرده از رنگین ادیم است

دو صل گل پیرهن در وی مقیم است

همه مشکین عذاران توی بر توی

ز بس رقت نهاده روی بر روی

ز یکرنگی همه هم روی و هم پشت

گر ایشان را زند کس بر لب انگشت

به تقریر لطایف لب گشایند

هزاران گوهر معنی نمایند

گهی اسرار قرآن باز گویند

گه از قول پیمبر راز گویند

گهی باشند چون صافی درونان

به انواع حقایق رهنمونان

گهی آرند در طی عبارات

به حکمت های یونانی اشارات

گهت از رفتگان تاریخ خوانند

گه از آینده اخبارت رسانند

گهی ریزندت از دریای اشعار

به جیب عقل گوهرای اسرار

به هر یک زین مقاصد چون نهی گوش

مکن از مقصد اصلی فراموش

گرت نبود به کلی سوی آن روی

مکن خالی ازان باری تک و پوی

به راز دل چو بگشایی لب خویش

نخست از خیر و شر آن بیندیش

چو آید از قفس مرغی به پرواز

دگر مشکل بود آوردنش باز

درون تیره از از میل زخارف

زبان مگشای در شرح معارف

معارف گر چو مور باریک باشد

چه حاصل زان چو دل تاریک باشد

مکن با صوفیان خام یاری

که باشد کار خامان خامکاری

طریق پخته کاری را ندانند

به خامی میوه از باغت فشانند

ز اصل خویش آن میوه بریده

بماند تا قیامت نارسیده

منه دست تهی از سیم و از زر

به جز در دست پیر پیرپرور

چو در دستش نهی دست ارادت

به دست آید تو را گنج سعادت

چو عیسی تا توانی خفت بی جفت

مده نقد تجرد را ز کف مفت

ز دیده خواب راحت دور کردن

به از همخوابگی با حور کردن

به گلخن پشت بر خاکستر گرم

به از پهلوی زن بر بستر نرم

اگر نرسی که ناگه نفس خود کام

به میدان خطاکاری نهد گام

ز زن کردن بنه بندیش بر پای

که نتواند دگر جنبیدن از جای

بدن نیت در هر زن که کوبی

صلاح نفس جوی اول نه خوبی

زنی کش سرخرویی از عفاف است

همین گلگونه رویش کفاف است

در آن حله جمال حور دارد

که از نامحرمش مستور دارد

بود قرب سلاطین آتش تیز

ازان آتش به سان دود بگریز

چو آتش برفروزد مشعل نور

ازان می گیر بهره لیک از دور

ازان ترسم که چون نزدیک رانی

ز نور زندگی تاریک مانی

منه پا منصبی را در میانه

که عزل و نصب را گردی نشانه

ز آسودن در آن مسند بپرهیز

که گیرد دیگری دستت که برخیز

ز منصب روی در بی منصبی نه

که از هر منصبی بی منصبی به

ز نخوت پاک کن اندیشه خویش

تواضع کن به هر کس پیشه خویش

چو خوشه خویش را از سرکشی پاس

ندارد سر نهد از ضربت داس

چو خود را دانه بر خاک افکند خوار

ز خاکش مرغ بردارد به منقار

طلب می کن به صدر ارجمندی

ز تعظیم فرودان سربلندی

عدد را بین که چون از بخت فیروز

شد از تقدیم صفر افزونی اندوز

مکن وعده و گر کردی وفا کن

طریق بی وفایی را رها کن

از آن حضرت که فیاض وجود است

خطاب جمله «اوفوا بالعقود» است

چو نادانان نه در بند پدر باش

پدر بگذار و فرزند هنر باش

چو دود از روشنی بود نشانمند

چه حاصل زانکه آتش راست فرزند

مکن یادش به جز در خلوت خاص

که سازی شادش از تکبیر و اخلاص

چو پندی بشنوی از پند فرمای

چو دانا بایدش در جان کنی جای

نه چون نادان ز یک گوشش درآری

به دیگر گوش بیرونش گذاری

نروید بی درنگی دانه در خاک

نیابد قطره قدر گوهر پاک

نباشد این مثل پوشیده بر کس

که گر در خانه کس، حرفی بود بس

چو دریای قدر جنبش نماید

ز بانگ غوک بی سامان چه آید

همان به کاندر این دیر مجازی

کند فضل خدایت کارسازی

بخش ۷۴ - در مخاطبه نفس و ترقی دادن وی از حضیض خویشتنداری و خودپسندی به ذروه دست کوتاهی و همت بلندی

به کار پختگان رو آر جامی

مکن زین بیشتر در کار خامی

چه باشد پختگی آزاده بودن

به خاک نیستی افتاده بودن

نبینی زیر این زنگارگون کاخ

که از خامیست میوه بر سر شاخ

بیفتد چون کند در پختگی روی

نخورده سنگ طفلان جفاجوی

ز خوان پخته کاران توشه ای گیر

ز سنگ انداز خامان گوشه ای گیر

طمع را از قناعت بیخ بر کن

طلب را از توکل شاخ بشکن

به شهرستان همت ساز خانه

به عزلتگاه عنقا آشیانه

زبان مگشای در مدح زبونان

مکش از بهر یک نان ننگ دونان

سران ملک را زن پشت پایی

قویدستان گیتی را قفایی

نطر کن در فصول چارگانه

که می گردد بر آن دور زمانه

ببین یکسان بهار پار و امسال

خزان هر دو را بنگر به یک حال

میان هر دو تابستان و دی نیز

بر این منوال ممکن نیست تمییز

نمی دانم درین شکل مدور

چرا شادی بدین وضع مکرر

مکرر گرچه سحرآمیز باشد

طبیعت را ملال انگیز باشد

زیان بگذار و فکر سود خود کن

ز هستی روی در نابود خود کن

درون از شغل مشغولان بپرداز

دل از مشغولی غولان بپردازد

فسون عشق در دوران میاموز

چراغ از بهر شبکوران میفروز

همی دار از گزاف انفاس را پاس

که شرط رهرو آمد پاس انفاس

نفس کز روی آگاهی نیاید

مزید عمر آگاهان نشاید

چراغ زندگانی را بود پف

دماغ عقل را دود تأسف

جوانی تیرگی برد از دیارت

منور شد به پیری روزگارت

سرآمد ظلمت کوری و دوری

برآدم نیر «الشیب نوری »

ازان ظلمت ندیدی هیچ کامی

بزن در پرتو این نور گامی

بود زین کام راه آری به جایی

کز آنجا بشنوی بوی وفایی

چه رنگ آخر تو را از مو سفیدی

چو ندهد مو سفیدی رو سفیدی

به دل گر هست ازان رنگت حجابی

مکن همچون سیهکاران خضابی

ز پیری بر سرت برف شگرف است

وز آن غم گریه تو آب برف است

درآ گریان به راه عذرخواهی

به آب برف شوی از دل سیاهی

سیاهی گر ندانی شستن از دل

ندانم زین سیهکاری چه حاصل

قلم بفکن که دستت رعشه دار است

ورق بردر که فکرت هرزه کار است

چراغ فکر را تابی نمانده ست

ریاض شعر را آبی نمانده ست

نبینم از چنان فرخنده باغی

تو را در دست جز پای کلاغی

بدین پا راه طاووسان چه پویی

خلاص از حبس محبوسان چه جویی

خلاصی رستن است از وهم و پندار

نه تحریر سطور و نظم اشعار

نظامی کو نظم دلگشایش

تکلف های طبع نکته زایش

درون پرده اکنون جای کرده

و زو مانده همه بیرون پرده

نیابد بهره تا در پرده باشد

جز از سری که با خود برده باشد

ندارد آن سر «الا من اتی الله

بقلب سالم » مما سوی الله

دلی کرده ازین پیغوله تنگ

سوی فسحتسرای قدس آهنگ

ازین دام گرفتاران رمیده

به زیر دامن عرش آرمیده

درون از نقش کثرت پاک شسته

ز کثرت سر وحدت باز جسته

به پهلوی خود این دل را نیابی

چه باشد گر ز خود پهلو بتابی

نهی پهلو به مرد کاردانی

میان کاردانان پهلوانی

چه خوش گفت آن دل او گنج عرفان

که باشد روزه داری صرفه نان

همی آید نماز از هر زن پیر

که باشد شیوه او عجز و تقصیر

دلی گر مرد این راهی به دست آر

که پیش کاردانان این بود کار

چنان دل را که شرحش با تو گفتم

به وصفش گوهر اسرار سفتم

بجوی از پهلوی پیر مکمل

که این باشد به دست آوردن دل

بخش ۷۵ - خاتمه در شکر اتمام و تاریخ اختتام و دعای بعض اکرام ابقاهم الله تعالی الی یوم القیام

بحمدالله که بر رغم زمانه

به پایان آمد این دلکش فسانه

دلم کز نظم سنجی در عنا بود

ز فکر قافیه در تنگنا بود

بیفکند از کف فکرت ترازو

نشست از نظم سنجی سست بازو

ز دیوار فراغت یافت پشتی

به راه نرمی افتاد از درشتی

سرم برداشت از زانو گرانی

سبک شد خاطر از بار نهانی

قلم آن فارس مرکب انامل

که کردی از حبش در روم منزل

به روم از مقدمش ماندی اثرها

به حاضر دادی از غایب خبرها

پی راحت ز مرکب شد پیاده

دراز افتاد بی مهد و وساده

نه از دست قلمزن تارکش پست

نه گزلک را بر او در سرزنش دست

دوات از طبله مشک خطایی

به امداد قلم در مشکسایی

دهان طبله را زد مهری از موم

که به باشد دهان طبله مختوم

ورق ها از پریشانی رهیدند

به دامن پای جمعیت کشیدند

به سان گل دو صد برگ است و یک پوست

که تا کی برکند زیشان فلک پوست

چو گل هر دم رواج تازه شان باد

ز پیوند بقا شیرازه شان باد

کتابی بین به کلک صدق مرقوم

به نام عاشق و معشوق موسوم

ز نامش طوطی آسایم شکرخا

چو بردم نام یوسف با زلیخا

بنامیزد چه خرم نوبهاریست

کزو باغ ارم را خارخاریست

بود هر داستان زو بوستانی

به هر بستان ز گلرویی نشانی

هزاران تازه گل در وی شگفته

دو صد نرگس به خواب ناز خفته

چمن های معانی شاخ در شاخ

عباراتش نواسنجان گستاخ

خط مشکین او بر لوح کافور

چو در پای درختان سایه و نور

هر آن حرفی که در وی چشمه دار است

ز معنی موج زن یک چشمه سار است

به هر سو جدول از هر چشمه ساری

پر از آب لطافت جویباری

خوش آن رهرو که بخت سازگارش

نشاند بر لب آن جویبارش

نظر در آبش از دل غم بشوید

غبار از خاطر درهم بشوید

ز جانش سر زند سر وفایی

ز جیب آرد برون دست دعایی

ز موج بحر الطاف الهی

کند این تشنه لب را قطره خواهی

چو آرد تازه گلها را در آغوش

نگردد باغبان بر وی فراموش

قلم نساجی این جنس فاخر

رسانید آخر سالی به آخر

که باشد بعد ازان سال مجرد

نهم سال از نهم عشر از نهم صد

گرفتم بیت بیتش را شماره

هزار آمد ولیکن چار باره

خداوندا به مردان ره عشق

نهاده بار در منزلگه عشق

که باد این نوعروس حجله غیب

تهی دامان و جیب از وصله عیب

مبارک بر شه و ارکان دولت

غضنفر هیبتان شیر صولت

به تخصیص آن جوانمردی کش از دیر

نسب چون نام باشد شیر بر شیر

ز بس در بیشه مردی دلیر است

ز مردان جهان نامش دو شیر است

یکی در از دژ دوران کننده

یکی سرپنجه با گوران زننده

به رسم تعمیه زان بردمش نام

که ماند دور ازان اندیشه عام

وگر نی کی توان زان فهم دراک

به صد حقه نهفت این گوهر پاک

کند در شعر طبعش موشکافی

وز آن مو نوک کلکش شعر بافی

نهد زین شعر مشکین دام دلها

دهد از شعر شیرین کام دل ها

دل عشاق ازان یک مانده در بند

لب خوبان ازین یک در شکرخند

به ذکرش ختم شد این روشن انفاس

به سان نور منزل ختم بر ناس

بلی در بارگاه آدمیت

جز او کم یافت راه محرمیت

همیشه تا عطای دور عالم

کند طبع لئیمان شاد و خرم

چنان دل با خدای عالمش باد

که ناید از عطای عالمش یاد

سخن را از دعا دادی تمامی

به آمرزش زبان بگشای جامی

سیهکاری مکن چون خامه خویش

بشوی از چشم پرخون نامه خویش

ازین صحرا جواد خامه پی کن

وز این سودا سواد نامه طی کن

زبان را گوشمال خامشی ده

که هست از هر چه گویی خامشی به

لیلی و مجنون

بخش ۱ - آغاز : ای خاک تو تاج سربلندان

بخش ۲ - دست فکرت در سلسله ممکنات زدن و به ذروه توحید واجب برآمدن

بخش ۳ - نخل خامه رطب بار پیراستن و نخلستان نعت خواجه ابرار به آن آراستن علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات

بخش ۴ - پایه معراج سخن را از قمه عرش گذرانیدن و به اول درجه از درجات معارج قدر او صلی الله علیه و سلم رسانیدن

بخش ۵ - در معنی عشق صادقان و صدق عاشقان : چون صبح ازل ز عشق دم زد

بخش ۶ - در سبب نظم این کتاب و باعث ترتیب این خطاب : از هر چه سخنوران بدانند

بخش ۷ - در ذکر بعضی رفتگان از دایره مال و سال و دعای بعضی مرکزنشینان نقطه حال

بخش ۸ - آغاز سلسله جنبانی داستان عشق لیلی و مجنون که آن سر دفتر پردگیان حجله جمال و عفت بود و این سر حلقه زنجیریان عشق و محبت

بخش ۹ - داستان مایل شدن مجنون به یکی از خوبان قبایل و محبوبان شیرین شمایل و از غیرت التفات وی با دیگری دل از وی برداشتن و هر دو را به هم بگذاشتن

بخش ۱۰ - گرم شدن مجنون از سماع آوازه لیلی و آهنگ مقام او کردن و چون شکاریان سرگشته به پای خود روی به دام آوردن

بخش ۱۱ - افسانه شب گذرانیدن مجنون و لیلی از جمال هم دور و از وصال یکدیگر مهجور

بخش ۱۲ - رفتن مجنون روز دیگر به قبیله لیلی و ملاقات کردن باوی و به جهت ازدحام اغیار مجال سخن نایافتن

بخش ۱۳ - گذاشتن مجنون ناقه بچه دار را که در وقت استغراق وی در محبت لیلی به سوی بچه خود باز می گشت و از لیلی دور می انداخت

بخش ۱۴ - در محک امتحان زدن لیلی نقد محبت مجنون را و تمام عیار بیرون آمدن آن

بخش ۱۵ - عهد وفا بستن لیلی با مجنون و تأکید کردن آن به سوگندان گوناگون

بخش ۱۶ - استفسار کردن اهل قبیله مجنون از حال وی و اطلاع یافتن بر محبت وی با لیلی

بخش ۱۷ - خبر یافتن پدر مجنون از عشقبازی وی با لیلی و نصیحت کردن در آن باب

بخش ۱۸ - دلالت کردن بزرگان بنی عامر پدر مجنون را به آنکه یکی از معشوقان قبیله عرب را به نکاح مجنون درآرد تا آتش سودای او فرو نشیند

بخش ۱۹ - غمازی کردن غمازان پیش لیلی که مجنون عهد دیگر کرده است و دختر عم را به عقد نکاح درآورده است

بخش ۲۰ - رفتن مجنون پیش لیلی و به بانگ زاغ فال نیکو گرفتن و نذر کردن که اگر دیدار لیلی میسر گردد یک حج پیاده بگزارد

بخش ۲۱ - رفتن مجنون به حج بعد از اجازت خواستن از لیلی

بخش ۲۲ - واقف شدن قبیله لیلی از عشق مجنون با وی و منع کردن وی از ملاقات با لیلی

بخش ۲۳ - خبر یافتن پدر لیلی از ملاقات کردن وی با مجنون و سیاست کردن وی بر آن

بخش ۲۴ - رفتن مجنون به خانه بیوه زنی که در همسایگی لیلی می بود و منع کردن پدر لیلی آن بیوه زن را از آنکه مجنون را در خانه خود گذارد

بخش ۲۵ - خشم گرفتن پدر لیلی از مجنون به جهت آمدن وی به خانه همسایه لیلی و به دادخواهی به درگاه خلیفه رفتن و سوگند خود را که پیش ازین مذکور شد راست کردن

بخش ۲۶ - پیغام فرستادن مجنون پیش پدر تا لیلی را برای وی خواستگاری کند و بردن پدر وی اعیان قبیله را به جهت کفایت این مقصود

بخش ۲۷ - ابا نمودن پدر لیلی از پیوند دادن وی با مجنون

بخش ۲۸ - دیده نوفل مجنون را در بادیه و بر وی ترحم کردن و وی را وعده دادن که لیلی را برای وی خواستگاری کند و ابا کردن پدر لیلی

بخش ۲۹ - در صحرا و دشت گردیدن مجنون و خطاب کردن وی با گردباد

بخش ۳۰ - باز خریدن مجنون غزالی را از صیاد و آزاد کردن وی بر یاد لیلی کردن وی بر یاد لیلی

بخش ۳۱ - ملاقات کردن مجنون با شبان لیلی و خبر یافتن که مردان قبیله لیلی به غارت بیرون رفته اند و پیش لیلی رفتن وی

بخش ۳۲ - حکایت کردن کثیر شاعر عاشق عزه از مجنون پیش خلیفه

بخش ۳۳ - رسیدن کثیر به روضه پر غزالان و خبر آوردن پیش مجنون و جواب آن شنیدن

بخش ۳۴ - شنیدن خلیفه آوازه مجنون را در عشقبازی و شعرپردازی و طلب داشتن وی

بخش ۳۵ - صفت تابستان و خبر یافتن مجنون از رفتن لیلی به حج و همراه شدن با قافله وی

بخش ۳۶ - رسیدن مجنون در قافله لیلی به کعبه و در مناسک حج با وی عشق باختن

بخش ۳۷ - دیدن جوانی از ثقیف لیلی را در راه کعبه و عاشق شدن بر وی و نکاح کردن وی

بخش ۳۸ - شنیدن مجنون شوهر کردن لیلی را و اضطراب نمودن وی از آن

بخش ۳۹ - زیادت شدن اندوه مجنون از شوهر کردن لیلی و از انسیان بگسستن و با وحشیان پیوستن

بخش ۴۰ - میهمان شدن مجنون شخصی را و هم آواز شدن با مرغی که از جفت خود جدا افتاده بود و ناله و فریاد می کرد

بخش ۴۱ - نامه نوشتن لیلی به مجنون و عذر خواستن که شوهر کردن نه اختیار وی بلکه تکلیف مادر و پدر بود

بخش ۴۲ - رسانیدن قاصد نامه لیلی را به مجنون و خواندن وی آن نامه را

بخش ۴۳ - جواب نوشتن مجنون نامه لیلی را : مجنون چو به نامه در قلم زد

بخش ۴۴ - بیمار شدن شوهر لیلی و وفات یافتن وی با داغ محرومی از وصال لیلی

بخش ۴۵ - خبر وفات شوهر لیلی به مجنون رسیدن و گریستن وی از آن خبر و سبب پرسیدن قاصد از آن گریه

بخش ۴۶ - رفتن مجنون به حوالی دیار لیلی و ملاقات و مقالات وی با سگی که در کوی وی دیده بود

بخش ۴۷ - پوست پوشیدن مجنون و به میان گوسفندان لیلی درآمدن و به حوالی خیمه گاه وی رفتن

بخش ۴۸ - رفتن مجنون به طفیل گدایان به خیمه گاه لیلی و شکستن لیلی کاسه وی را و رقص کردن مجنون از ذوق آن

بخش ۴۹ - ملاقات کردن مجنون با لیلی در یکی از راهها و در انتظار مراجعت او در مقام حیرت ایستادن و شیان کردن مرغ بر سر وی

بخش ۵۰ - خبر یافتن اعرابی از حال مجنون و به زیارت وی رفتن و چند روز با وی بودن و اشعار یاد گرفتن

بخش ۵۱ - مراجعت کردن اعرابی بار دیگر به زیارت مجنون و بعد از جست و جوی بسیار وی را یافتن که غزالی را در آغوش گرفته و هر دو جان داده

بخش ۵۲ - در بیان حال مجنون که وی از صورت مجاز به معنی حقیقت رسیده بود و از جام صورت شراب معنی چشیده

بخش ۵۳ - رفتن آن اعرابی به دیار لیلی و خبر وفات مجنون را به وی رساندن و اظهار کردن لیلی آن معنی را پیش از گفتن اعرابی

بخش ۵۴ - بیمار شدن لیلی از خبر وفات مجنون و نصیحت کردن دوستان مر او را و جواب دادن وی مر ایشان را

بخش ۵۵ - صفت خزان و فرو ریختن برگ جمال لیلی از شاخسار حیات و وصیت کردن که وی را در زیر پای مجنون به خاک کنند

بخش ۵۶ - در بی وفایی عالم و سرعت زوال حیات فانی : گیتی که نشیمن زوال است

بخش ۵۷ - در نصیحت فرزند ارجمند رزقه الله تعالی سعادالدارین و اوصله من مضیق خیر العلم الی فسح مشاهد العین

بخش ۵۸ - در ختم کتاب و خاتمه خطاب : هر چند چو بحر تلخکامی

بخش ۱ - آغاز

ای خاک تو تاج سربلندان

مجنون تو عقل هوشمندان

محجوب تو را نهار لیلی

مکشوف تو را سها سهیلی

خورشید ز توست روشنی گیر

بی روشنی تو چشمه قیر

بر چشمه قیر اگر بتابی

گیرد فلکش به آفتابی

ای دست مقربان آگاه

از دامن عزت تو کوتاه

در راه تو عقل فکرت اندیش

صد سال اگر قدم نهد پیش

ناآمده از تو رهنمایی

دور است که ره برد به جایی

هر رو که در آشنایی توست

از پرتو رهنمایی توست

ای هستی بخش هر چه هست است

کس بی تو ز نیستی نرسته ست

فرمان تو را درازدستی

بر عالم نیستی و هستی

خود را ز تو نیست هست دیده

هست از تو به نیستی رسیده

جز تو همه سرفکنده تو

هر نیست چو هست بنده تو

ای از خم کاف و حلقه نون

صد نقش بدیع داده بیرون

آن نور که از شکاف کاف است

پیدا کن قاف تا به قاف است

بی نقطه نون نگشته دایر

بر مرکز هستی این دوایر

هر بحر کرم که صرف کردی

از چشمه این دو حرف کردی

ای در یکی و یگانگی فرد

با تو نفس از یگانگی سرد

پاکی ز توهم دویی تو

در حکم خرد همین تویی تو

رقام ازل به کلک تقدیر

قسام ابد به تیغ تدبیر

دیباچه نویس دفتر عقل

رخشانی بخش گوهر عقل

پرگار زن محیط افلاک

بر مرکز تنگ عرصه خاک

کاشانه فروز شب سیاهان

از مشعل نور صبحگاهان

دراعه طراز کوه و صحرا

از سبزی حله های خضرا

بر قامت شاهدان نوروز

بی رشته قبا و پیرهن دوز

شیرازه کن جریده گل

دمساز جریده خوان بلبل

از کیسه غنچه بند فرسای

در کاسه لاله مشک تر سای

رخساره نگار هر نگاری

ناوک زن هر درون فگاری

یاریگر هر ز یار مانده

همراه هر از دیار رانده

تسکین ده درد بی قراران

مرهم نه داغ دلفگاران

شورابه گشای چشمه چشم

صفرا شکن زبانه خشم

دباغ ادیم لاجوردی

صباغ خزان چهره زردی

از طلعت دلبران طناز

بر طلعت خویش برقع انداز

خارافکن راه سست رایان

خارا کن سد تیز پایان

عصیان کاه جنایت آمرز

اول گیر نهایت آمرز

بگذشت ز حد جنایت من

تا خود چه شود نهایت من

گر بگدازی گناهکارم

ور بنوازی امیدوارم

بنگر به امیدواری من

بگذر ز گناهکاری من

هر چیز که خواهم از تو دارم

وین نیز که خواهم از تو دارم

مهر کهن مرا نوی ده

در خواهش خود دلی قوی ده

روزی که قوی نهاد بودم

بیرون ز طریق داد بودم

کارم نه به وفق عقل و دین بود

رویم نه به شارع یقین بود

و امروز که رو به ره نهادم

وز دل گره گنه گشادم

در دست نماند قوت کار

وز پای برفت زور رفتار

بر سستی و پیریم ببخشای

بر عجز و فقیریم ببخشای

بنشسته به فرق من سفیدی

برفیست ز ابر ناامیدی

زین برف فسرده گشت روزم

زان آتش آه می فروزم

هر برف که بر زمین نشیند

بهر گل و یاسمین نشیند

زین برف که بر گلم نشسته ست

بس خار که بر دلم شکسته ست

خاری که شکست در دل من

روزی که برآید از گل من

خواهم که کند به سویت آهنگ

در دامن رحمتت زند چنگ

باشد به چو من شکسته رایی

زین چنگ زدن رسد نوایی

بخش ۲ - دست فکرت در سلسله ممکنات زدن و به ذروه توحید واجب برآمدن

هر جا به اثر نظر گمارند

زان پی به در مؤثر آرند

ننهند ز زشته بر خرد بند

گیرند به رشته ریس پیوند

در خط چو قلم فرو نمانند

زان قصه خط نویس خوانند

هر جا بینند رشته تابی

در گردنشان شود طنابی

تا چرخ شوند رهنوردان

وز چرخ به سوی چرخ گردان

هر جا خوانند تازه حرفی

در نامه ز خامه شگرفی

زان حرف به سوی خامه آیند

وز خامه به خامه زن گرایند

از هر چه بود به ملک امکان

در جلوه گری ز جسم تا جان

صد سلسله در میان نهد پای

لیکن همه منتهی به یک جای

از مرکز دایره به هر سوی

باشد خط نصف قطر را روی

کارش به محیط یابد انجام

سیرش به محیط گردد آرام

در دایره کین خطوط پیداست

هر یک به محیط می رود راست

رو زین ره راست گر نپیچی

قدری داری وگر نه هیچی

ای میل به تاب و پیچ کرده

روی از دو جهان به هیچ کرده

یک لحظه ز تاب و پیچ باز آی

هیچند همه ز هیچ باز آی

در گردش این بلند کردار

بین این همه نقش های پرگار

هر نقش اگر چه دلپسند است

آیینه صنع نقشبند است

باید ره دلپسند رفتن

از نقش به نقشبند رفتن

تا چند به نقش بند مانی

آن به که به نقشبند رانی

هر نقش عجب که زیر و بالاست

برهان وجود حق تعالی ست

هر جنس کرم که رهنورد است

از کارگه قدیم فرد است

هر مرغ سخن که در ترانه ست

توحید سرای آن یگانه ست

هر غنچه به شکر او دهانیست

هر برگ گل طری زبانیست

هر لاله که در حریم باغیست

از نور هدایتش چراغیست

از سبزه تر به طرف گلشن

داده خط بندگیش سوسن

با خلعت سبز نیکبختان

رقصان به هوای او درختان

راسخ قدمان باغ دایم

در طاعتش ایستاده قایم

ما را که به تختگاه تعلیم

بنهاده به فرق تاج تکریم

هر تیغ بلا که بر سر آید

گردنکشی از درش نشاید

آن به که ز عنف پاک باشیم

در راه وفاش خاک باشیم

نقد دل و جان به او سپاریم

خود در دو جهان جز او که داریم

آن دم که رسد نفس به آخر

گردد سکرات موت ظاهر

جز دامن فضل او نگیریم

میریم به یاد او چو میریم

نظارگیان این کهن دیر

در مرحله نظر سبک سیر

بالغ نظران آفرینش

روشن بصران تیز بینش

پوشیده درج چرخ دانان

ننوشته درج دهر خوانان

بخش ۳ - نخل خامه رطب بار پیراستن و نخلستان نعت خواجه ابرار به آن آراستن علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات

ای صدرنشین تخت کونین

تخم و ثمر درخت کونین

ای اول فکر و آخر کار

ای قبله هفت و زبده چار

چون روی بدین دیار کردی

وین هفت شتر قطار کردی

شد عرش بدان بزرگواری

فرش تو درین شتر سواری

از پای شتر نشانه در راه

مهر است یکی و دیگری ماه

عیسی که به خر نشسته خوش بود

پیش شترت مهار کش بود

سر رشته جاه و اعتبارش

افتاده به دست ازان مهارش

ای ناقه تو به سرخ مویی

داده به دو کون سرخ رویی

رنگش که عجب شفق نسق بود

خورشید رخ تو را شفق بود

همرنگیش ار نخواست گردون

هر شام چرا شود شفق گون

اختر چشم و هلال گردن

زو بختی چرخ چشم روشن

گامی که زده به ره شتابان

زان گشته چهار بدر تابان

کوهانش بلند قدر چون طور

وز حق تو بر او تجلی نور

ای گوهر سلک محرمیت

پشت تو قوی به خاتمیت

ملکت خاتم نهاده در مشت

کردی تو ز کبریا بر آن پشت

خاص تو خلافت الهی

شاهان به خلافتت مباهی

در جیب تو خاتم خلافت

تابان ز قفایت از لطافت

با بخت تو تخت سخت پیمان

خاتم داری تو را سلیمان

مهر تو به جانش مهر کن بود

در دیوان تو مهر زن بود

او دست زده به عرش بلقیس

پای تو و اوج عرش تقدیس

او در صف وحش و موقف طیر

محتاج به هدهد سبا سیر

جبریل ز سروری به سر تاج

پیش تو به هدهدیست محتاج

ای مقصد کارگاه تقدیر

مقصود چهل صباح تخمیر

در خاک ارادت اولین کشت

در کاخ نبوت آخرین خشت

این کاخ ز هیچ آفریده

یک خشت به قالبت ندیده

با تو ز دگر کسان چه حاصل

تو خشت زری و دیگران گل

برتر ز سپهر تکیه گاهت

خشت مه و مهر فرش راهت

زان در که برآید از تو کاری

بر ما بگشای خشتواری

ای از تو به وعده شفاعت

خرم دل مفلسان طاعت

ما دولت طاعت از تو داریم

امید شفاعت از تو داریم

پاکیزه دل از غلو و تقصیر

از خوان توییم چاشنی گیر

دل کنج نوال توست ما را

سر در ره آل توست ما را

شادیم به آل نامدارت

یاریم به هر چهار یارت

آن چارستون خانه دین

وان چار چراغ بزم تمکین

هر یک به خلافتت سزاوار

هر چار یکی هر یکی چار

ایشان به یگانگی به هم راست

بیگانگی از فضولی ماست

شاهان به صفا موافق آهنگ

وز سگخویی سپاه در چنگ

جان بر شرف لقایشان باد

دل در کنف وفایشان باد

بخش ۴ - پایه معراج سخن را از قمه عرش گذرانیدن و به اول درجه از درجات معارج قدر او صلی الله علیه و سلم رسانیدن

ای اشهب شبرو تو از نور

از ظلمت جسم پیکرش دور

از زرده مهر گرمروتر

وز خنگ سپهر تیزدو تر

بر هر چه فکنده نور دیده

با نور به هم به آن رسیده

نی رنجکش زمین سم او

نی دستخوش صبا دم او

رانش ز نشان داغ ساده

با داغ تو در بهشت زاده

خضرای فلک چراگه او را

بر دیده روشنان ره او را

آب از نم سلسبیل خورده

سبق از پر جبرئیل برده

برتر بودش سپهر کن سم

از نعل هلال و میخ انجم

باریک و خمیده پیکر ماه

گردد چو رکاب هر سر ماه

باشد ز رکابیش خورد بر

پای تو به او درآورد سر

ای پایه اول تو معراج

نعلین تو فرق عرش را تاج

عمری به هزار دیده افلاک

گردید به گرد خطه خاک

تا کی تو به دیده اش نهی پای

سازی بر سر چو افسرش جای

آن شب که به سیر آسمانی

رفتی ز سرای ام هانی

در پویه براق زیر رانت

جبریل چو برق در عنانت

برداشت قدم ز ریگ بطحا

افراشت علم به سنگ اقصی

بر خیل رسل امامیت داد

در سیر سبل تمامیت داد

این هفت بساط در نوشتی

وز چار رباط درگذشتی

در منزل مه مقام کردی

کار وی ازان تمام کردی

بهر قدمت تمام سر شد

بر چرخ به سروری سمر شد

کاتب ز تو حرف راستی جست

از هر چه نه راست لوح خود شست

چون خامه نهاد بر خطت سر

از مدح تو داد زیب دفتر

زهره ز تو یافت مژده خاص

شد چنگ زنان ذوق رقاص

می رفت رهت به گیسوی چنگ

می ساخت به پایبوست آهنگ

بود آینه صیقل خورشید

عکسی ز رخ تو داشت امید

از روی تو لعمه ای بر آن تافت

رخشندگی این همه ازان یافت

بهرام ز دست خنجر افکند

زیر سم مرکبت سرافکند

در چاوشی رهت کمر بست

وز فخر کلاه گوشه بشکست

بر خورده چو نقطه مشتری مشت

کرده به تو رو، به مهر و مه پشت

چو سایه فتاد در قفایت

تا سرمه خرد زخاک پایت

کیوان که بر این حصار عالی

مشهور بود به کوتوالی

با تو به خلاف پا نیفشرد

روی تو بدید و قلعه بسپرد

از بام زحل عروج کردی

جا بر فلک البروج کردی

از اختر پر دوازه برج

همچون از در دوازده برج

کردند مقدسان نثارت

از تحفه خویش شرمسارت

از نقش جهانیان مقدس

بستی نقشی به چرخ اطلس

کرسی به زمین چو فرشت افتاد

زانجا سایه به عرشت افتاد

بر عرش ز سایه ات رمیدی

محمل سوی وایه ات کشیدی

از ششدره جهت بجستی

وز تنگی روز و شب برستی

ملکی دیدی در او مکان نی

تمییز زمین و آسمان نی

کردی ز عنایت پیاپی

هفتاد هزار پرده را طی

بی پرده جمال دوست دیدی

وز پرده به پردگی رسیدی

گشتی همه دیده پای تا فرق

در پرتو نور او شدی غرق

کردی همه کاینات را گم

چون قطره به موجخیز قلزم

گوشت ز زبان بی زبانی

بشنید کلام جاودانی

ذرات حقیقت تو شد گوش

گوشت ز جهات رست چون هوش

دریافت به تیزهوشی ذوق

از تحت همان حدیث کز فوق

هر نکته ازان شنیده پاک

سرمایه صد هزار ادراک

تورات کلیم ازان ندایی

انجیل مسیح ازان صدایی

بر سقف زبرجدی که رفتی

زان خوبتر آمدی که رفتی

چون ز اوج سپهر آمدی باز

مه رفتی و مهر آمدی باز

شد عالم تیره از تو پر نور

ویرانه گیتی از تو معمور

نور تو میان جان نشیناد

بی نور تو کس جهان مبیناد

بخش ۵ - در معنی عشق صادقان و صدق عاشقان

چون صبح ازل ز عشق دم زد

عشق آتش شوق در قلم زد

از لوح عدم قلم سرافراشت

صد نقش بدیع پیکر انگاشت

هستند افلاک زاده عشق

ارکان به زمین فتاده عشق

بی عشق نشان ز نیک و بد نیست

چیزی که ز عشق نیست خود نیست

این سقف بلند لاجوردی

روزان و شبان به گرد گردی

نیلوفر بوستان عشق است

گوی خم صولجان عشق است

مغناطیسی که طبع سنگ است

در آهن سخت کرده چنگ است

عشقیست فتاده آهن آهنگ

سر بر زده از درونه سنگ

زان گیر قیاس دردمندان

در جذبه عشق دلپسندان

بین سنگ که چون درین نشیمن

بی سنگ شود ز شوق آهن

هر چند که عشق دردناک است

آسایش سینه های پاک است

از محنت چرخ باژگون گرد

بی دولت عشق کی رهد مرد

کس ز آدمیان چه دون چه عالی

از معنی عشق نیست خالی

لیکن از دوست فرق تا دوست

افزون باشد ز مغز تا پوست

معشوق یکی زر است و سیم است

بی سیم دلش چو زر دو نیم است

معشوق یکی رز است و باغ است

زینهاش به سینه مانده باغ است

خوش آن که به مهر شاهدی جست

زین دغدغه ها ضمیر خود شست

دل بست به طرفه نازنینی

در مجلس انس خرده بینی

دامن پاکی ز دست اغیار

نی دامن چاک چون گل از خار

خوشتر ز وی آنکه چون اسیری

شد بسته پیر دیده پیری

خجلت ده گل به تازه رویی

رشک سمن از سفید مویی

آیینه روح ها جمالش

مفتاح فتوح ها مقالش

عشقت چو ازین دو جا بخواند

محمل به حقیقتت رساند

صحرای وجود را گل است این

دریای مجاز را پل است این

زین عشق کسی که بی نصیب است

در انجمن جهان غریب است

غافل ز حریم محرمیت

نشنیده نسیم آدمیت

آرند که واعظی سخنور

بر مجلس وعظ سایه گستر

از دفتر عشق نکته می راند

و افسانه عاشقان همی خواند

خر گم شده ای بر او گذر کرد

وز گمشده خودش خبر کرد

زد بانگ که کیست حاضر امروز

کز عشق نبوده خاطر افروز

نی محنت عشق دیده هرگز

نه داغ بتان کشیده هرگز

برخاست ز جای ساده مردی

هرگز ز دلش نزاده دردی

کان کس منم ای ستوده دهر

کز عشق نبوده هرگزم بهر

خر گم شده را بخواند کای یار

اینک خر تو بیار افسار

این را ز خری کزان دژم نیست

جز گوش دراز هیچ کم نیست

سرمایه محرمی ز عشق است

بل ک آدمی آدمی ز عشق است

هر کس که نه عاشق آدمی نیست

شایسته بزم محرمی نیست

جامی به کمند عشق شو بند

بگسل ز همه به عشق پیوند

جز عشق مگوی هیچ و مشنو

حرفی که نه عشق ازان خمش شو

بخش ۶ - در سبب نظم این کتاب و باعث ترتیب این خطاب

از هر چه سخنوران بدانند

وز لوح سخنوری بخوانند

مقبول ترین فسانه عشق است

مطبوع ترین ترانه عشق است

زین راز چو پرده باز کردم

وین طرفه ترانه ساز کردم

شد طوطی طبع من شکرخا

از قصه یوسف و زلیخا

جست از کلکم در آن شکرریز

شیرین سخنان شکر آمیز

در عالم ازان فتاد شوری

در خاطر عاشقان سروری

سر چشمه لطف بود لیکن

زان تشنگیم نگشت ساکن

مرغ دل من ز جای دیگر

می خواست زند نوای دیگر

چون قرعه زدم به فال میمون

افتاد به شرح حال مجنون

هر چند که پیش ازین دو استاد

در ملک سخن بلند بنیاد

در نکته وری زبان گشادند

داد سخن اندر آن بدادند

از گنجه چو گنج آن گهر ریز

وز هند چو طوطی این شکر ریز

آن مقرعه زن به کوس دعوی

وین جلوه ده عروس معنی

آن کنده ز نظم نقش در سنگ

وین داده به حسن صنعتش رنگ

آن برده علم به اوج اعجاز

وین کرده فسون ساحری ساز

من هم کمر از قفا ببستم

بر ناقه بادپا نشستم

هر جا که رسید رخش ایشان

از خاطر فیض بخش ایشان

من نیز به فاقه ناقه راندم

خود را به غبارشان رساندم

گر مانده ام از شمارشان پس

بر چهره من غبارشان بس

اکسیر وجودم آن غبار است

بر فرق نیازم آن نثار است

نی نی غرقم به موج قلزم

از خاک چرا کنم تیمم

از چشمه همت آب جویم

وز روی خود آن غبار شویم

فیاض همه سروش غیب است

دریوزه که نی ازوست عیب است

گوهر چو توان ز کان گرفتن

سستی بود از دکان گرفتن

در مشت من است دجله حقا

حقابه نبایدم ز سقا

جام از کف دست خویش کردن

آب از نم جوی خویش خوردن

به زانکه خوری به کاسه زر

از حوضه ساقیان دیگر

در لجه فیض نیست امساک

لیکن قحط است خاطر پاک

بسته ست دهان چشمه را سنگ

چون آب کند به جوشش آهنگ

سرچشمه کنم ز سنگ خالی

تا سر کشد آب بر حوالی

هر سو جویی ز آب رانم

هم خود خورم آب و هم خورانم

سازم ز سروش غیب ساقی

دریوزه کنم شراب باقی

بخش ۷ - در ذکر بعضی رفتگان از دایره مال و سال و دعای بعضی مرکزنشینان نقطه حال

ای ساقی جان فداک روحی

پر کن قدح از می صبوحی

زان می که بر اهل دل مباح است

روشن کن غره صباح است

تا حاضر صبحدم نشینیم

در پرتو آن به هم نشینیم

رانیم به مجلس حریفان

حرفی ز لطایف لطیفان

آنان که به هم رفیق بودیم

بر یکدیگر شفیق بودیم

با هم قدم طلب نهادیم

با هم ورق ادب گشادیم

در غیبت و در حضور همپشت

بی هم به نمک نبرده انگشت

ما را بگذاشتند و رفتند

زین باک نداشتند و رفتند

چون لاله جدا ز باغ ایشان

داریم به سینه داغ ایشان

فردوس برین مقامشان باد

کوثر رشحی ز جامشان باد

ساقی می غم زدای درده

وان جام طرف فزای درده

آن می که چو طبع ازان شود شاد

از حال مقدمان دهد یاد

ثابت قدمان راه تجرید

صافی قدحان بزم توحید

پیران مسالک طریقت

شیران مهالک حقیقت

رو تافتگان ز خودپرستی

ره یافتگان به سر هستی

بنهاده به سینه داغ بودند

بر ظلمتیان چراغ بودند

خلقی زیشان درین شب تار

بودند در اقتباس انوار

فارغ ز چراغ و شمع گشتند

مستغرق نور جمع گشتند

هر جا زیشان نشان پاییست

تا پایه قرب رهنماییست

بادا سر ما فدای ایشان

جان خاک ره وفای ایشان

ساقی دل ما ز ما گرفته ست

غم شیب و فراز ما گرفته ست

می ده که ازین منی و مایی

یکدم ما را دهد رهایی

لب های امید را بخندان

از جرعه جام نقشبندان

از نقش خودی و خودپسندی

ما را برهان به نقشبندی

زین پیش اگر چه بود بغداد

از یمن جنیدیان بس آباد

بغداد شده کنون سمرقند

باشد ز عبیدیان خطرمند

چون نام بری جنیدیان را

کن قافیه شان عبیدیان را

در شعر چو زان سخن برآید

زین قافیه خوبتر نشاید

ترتیب رسوم صوفیانه

نظمیست بدیع در زمانه

این نظم که باد لایزالی

زین قافیه ها مباد خالی

ساقی بده آن می چو خورشید

در جام جهان نمای جمشید

آن می که بود ز نور پرتو

تاریخ گشای کهنه و نو

بهرام کجا و گور او کو

وان بازوی شیر زور او کو

کاووس چه کرد کاس خود را

وان کاخ سپهر اساس خود را

چنگیز که بود گرگ این دشت

وین دشت ز گرگیش تهی گشت

در پنجه مرگ روبهی کرد

قالب به مصاف او تهی کرد

تیمور شه آن چو سد آهن

ایمن ز فساد رخنه افکن

شد در کف عجز نرم چون موم

جان داد ز ملک و مال محروم

شهرخ که به فرخی به سر برد

آوازه به شهرخی بدر برد

شد در صف این بساط آفات

با شاهرخی قرینه مات

ساقی نفسی بهانه بگذار

رطلی دو می مغانه پیش آر

آن می که دمد به بویش از دل

ریحان دعای شاه عادل

شاهی که ز ظلم عار دارد

وز عدل و کرم شعار دارد

عدلش چو پناه تخت و تاج است

او را به دعا چه احتیاج است

فاروق چو ناقه زین فضا راند

آوازه عدل او به جا ماند

حجاج چو رخت ازین دکان بست

از ظلمت ظلم او جهان رست

آن گشت به عادلی نکونام

در روض رضا گرفت آرام

وین زیست ز ظالمی بداندیش

صد عقبه عقوبت آمدش پیش

خوش وقت کسی که پند گیرد

عبرت ز کس دگر پذیرد

بر سبلت ناپسند خندد

وان را که پسند کار بندد

ساقی بده آن می کهنسال

یاقوت مذاب و لعل سیال

آن می که چو دوستان بنوشند

با هم به وفا و مهر کوشند

آرام شود رمیدگان را

پیوند دهد بریدگان را

یاری که کند به یار پیوند

نخل املش شود برومند

یار است کلید گنج امید

یار است نوید عیش جاوید

مقصود وجود چیست جز یار

زین سوداسود چیست جز یار

تا خاتمت وجود از آغاز

مرغی نکند چو یار پرواز

خاصه که به باغ آشنایی

بر شاخ وفا بود نوایی

یعنی که نوای لطف سازد

دل های شکستگان نوازد

کاری نبود به جای این کار

یاران جهان فدای این یار

ساقی دم صبح مشکبیز است

و انفاس نسیم صبح خیز است

آمد ز شرابخانه بویی

برخیز و به دست کن سبویی

زان می که چو شمع جان فروزد

پروانه عقل را بسوزد

چون عقل بسوخت عشق سر زد

گنجشک بشد همای پر زد

خود را برهان ز حیله عقل

و آزاده شو از عقیله عقل

تا سود بری ز مایه عشق

وآسوده زیی به سایه عشق

هر جا عشق است پاکبازیست

هر جا عقل است حیله سازیست

جامی به جنون عشقبازی

خود را برهان ز حیله سازی

ور زانکه بدان شرف نیرزی

کایین جنون عشق ورزی

بنشین و فسانه خوان و افسون

زان کس که ز عشق بود مجنون

بخش ۸ - آغاز سلسله جنبانی داستان عشق لیلی و مجنون که آن سر دفتر پردگیان حجله جمال و عفت بود و این سر حلقه زنجیریان عشق و محبت

تاریخ نویس عشقبازان

شیرین رقم سخن طرازان

از سرور عاشقان چو دم زد

بر لوح بیان چنین رقم زد

کز عامریان بلند قدری

بر صدر شرف خجسته بدری

مقبول عرب به کار سازی

محبوب عجم به دلنوازی

از مال و منال بودش اسباب

افزون ز عمارت گل و آب

چون خیمه درین بساط غبرا

می بود مقیم کوه و صحرا

صحرای عرب مخیم او

معمور ز یمن مقدم او

عرض رمه اش برون ز فرسنگ

بر آهوی دشت کرده جا تنگ

اشتر گله هاش کوه کوهان

چون کوه بلند پرشکوهان

زیشان گشتی گه چراخوار

کوهستان ها زمین هموار

خیلش گذران به هر کناره

چون گله گور بی شماره

بگشاده دری به میزبانی

در داده صلای میهمانی

هر شام به کوه و دشت تا روز

آتش پی میهمانی افروز

حاجت طلبان به روی او شاد

ویرانی شان به جودش آباد

دستش به ایادی جمیله

انگشت نمای هر قبیله

داده کف او شکست خاتم

بر بسته به جود دست حاتم

سادات عرب به چاپلوسی

پیش در او به خاکبوسی

شاهان عجم ز بختیاری

با او به هوای دوستداری

از جاه هزار زیب و فر داشت

وان از همه به که ده پسر داشت

هر یک ز نهال عمر شاخی

وز شهر امل بلند کاخی

لیکن ز همه کهینه فرزند

می داشت دلش به مهر خود بند

بر دست بود بلی ده انگشت

در قوت حمله جمله یک پشت

باشد ز همه به سور و ماتم

انگشت کهین سزای خاتم

آری بود او ز برج امید

فرخنده مهی تمام خورشید

فرخندگی مه تمامش

بیرون ز قیاس و قیس نامش

سالش که قدم به چارده داشت

بر چارده مه خط سیه داشت

یاقوت لبش به خوشنویسی

ماهش به شعار مشک ریسی

تابان مه روشن از جبینش

خورشید فتاده بر زمینش

ابروش بلای نازنینان

محراب دعا پاکدینان

قدش نخلی عجب دلاویز

بر خسته دلان ز لب رطب ریز

دور شکرش ز موی میمی

زیر کمرش ز موی نیمی

گوی ذقنش ز سیم ساده

سبزه ز درون برون نداده

سرو قد گلرخان دلجوی

چوگان شده در هوای آن گوی

سر تا قدم از ادب سرشته

بر دل رقم ادب نوشته

طبعش ز سخن به موشکافی

مشعوف به شعر شعربافی

چون لعل لبش خموش بودی

بر روزن راز گوش بودی

چون غنچه تنگ او شکفتی

سنجیده هزار نکته گفتی

کلکش ز سواد طره حور

صد نقش زدی به لوح کافور

هر حرف که بر ورق کشیدی

بر نغز خطان ورق دریدی

با طایفه ای ز خردسالان

چون او همه مشکبو غزالان

همواره هوای گشت کردی

طوافی کوه و دشت کردی

گه باز زدی به کوه دامان

با کبک دری شدی خرامان

گه بنشستی به طرف وادی

بر رود زدی نوای شادی

گه ره سوی چشمه سار جستی

وز چشمه دل غبار شستی

گه رخت به مرغزار بردی

وز دل غم روزگار بردی

می زد قدمی به هر بهانه

فارغ ز حوادث زمانه

نه در جگرش ز عشق تابی

نه بر مژه اش ز شوق آبی

نه جامه صابری دریده

نی ناله عاشقی کشیده

شب خواب فراغتش ربودی

بر بستر عافیت غنودی

روزش در آرزو گشادی

در هر تک و پوی رو نهادی

کامی که عنان کش دلش بود

بر وفق مراد حاصلش بود

بینا نظر پدر به حالش

خرم دل مادر از جمالش

ناگشته هنوز خاطراندیش

کاخر ز فلک چه آیدش پیش

حالیست عجب که آدمیزاد

آسوده زید درین غم آباد

غافل که چه بر سرش نوشتند

در آب و گلش چه تخم کشتند

شاخی کش از آب و خاک خیزد

در دامن او چه میوه ریزد

شیرین گردد ازان دهانش

یا تلخ شود مذاق جانش

بخش ۹ - داستان مایل شدن مجنون به یکی از خوبان قبایل و محبوبان شیرین شمایل و از غیرت التفات وی با دیگری دل از وی برداشتن و هر دو را به هم بگذاشتن

آن را که به عشق گل سرشتند

وین حرف به لوح دل نوشتند

شسته نشود ز لوحش این حرف

ور عمر کند به شست و شو صرف

هر لحظه کند به یاری آهنگ

در دامن دلبری زند چنگ

گر در همه جا به جان خریدار

تا خود به کجا شود گرفتار

قیس آن ز قیاس عقل بیرون

نامش به گمان خلق مجنون

ناگشته هنوز اسیر لیلی

می داشت به هر جمیله میلی

یک ناقه رهگذار بودش

کارنده به هر دیار بودش

مویش چو شفق به سرخرنگی

زنجیره زده چو موی زنگی

از گردن و موی او مثالی

طالع شده در شفق هلالی

بی ماندگی از روش فلک سان

پیشش همه کوه و دشت یکسان

سیلی گردی میان وادی

بر قله کوه گردبای

کردی پی راه بین هر جای

آیینه گری به هر کف پای

هر روز بر او سوار گشتی

پوینده هر دیار گشتی

آهنگ به هر قبیله کردی

جویایی هر جمیله کردی

روزی به همین طریقه می گشت

ناگه به یکی قبیله بگذشت

می کرد به هر طرف نگاهی

از دور بدید جلوه گاهی

خوبان چو ستاره حلقه بسته

ماهی به میانشان نشسته

ماهی نه که روشن آفتابی

در هر دل ازو فتاده تابی

شد جانبشان سلام گویان

زان ماه نشان و نام جویان

گفتند کریمه نام دارد

اصل و نسب از کرام دارد

دستوری چون به سوی او راند

در ساحت او شتر بخواباند

زانوی شتر ببست و بنشست

بنهاد به زانوی ادب دست

دزدیده به روی او نظر کرد

در جان وی آن نظر اثر کرد

خندان خندان شکر شکن شد

با او به کرشمه در سخن شد

از لب به سخن شکر همی ریخت

لؤلؤ ز عقیق تر همی ریخت

او هم به خوشی جواب می داد

وز ساغر لب شراب می داد

قیس از سخنش ز دست می شد

ناخورده شراب مست می شد

از جام هم آن دو باده پیمای

رفتند به یک دو جرعه از جای

بودند بدین صفت زمانی

کز دور پدید شد جوانی

سروی ز ریاض زندگانی

پوشیده لباس ارغوانی

بر ناقه تیز گام راکب

رخشنده رخی چو نجم ثاقب

افتاد در آن گروه جوشی

برخاست ز جان شان خروشی

بی خواست شدند پیش او باز

بگشاده به خیر مقدم آواز

در نغمه به ساقشان خلاخل

چون در کف مطربان جلاجل

آن شیوه چو دید قیس ازیشان

برخاست ز جای خود پریشان

گرداند بر آن پریرخان پشت

وآورد زمام ناقه در مشت

آنان چو شتاب وی بدیدند

فریادکنان ز پی دویدند

کای قیس چنین شتاب منمای

وز قاعده عتاب بازآی

مپسند که بی رخت نشینیم

بنشین که رخ تو سیر بینیم

صحبت به مثل اگر زمانیست

از رابطه ازل نشانیست

دامن ز وفا کشیدن نتوان

سر رشته آن برید نتوان

هر چند ز ره غبار رفتند

صد نکته آبدار گفتند

چون ز آتششان نداشت دودی

آن گفت و شنو نداشت سودی

بر ناقه خود نشست و زانان

بر تافت عنان نشید خوانان

کای دل کم یار بی وفا گیر

در زاویه فراغ جاگیر

آن کس که چو گل دو روی باشد

در وی ز وفا چه بوی باشد

زانان چه کنم که چون رسم من

چون کوه کشند پا به دامن

ور کم ز منی نماید اقبال

باشند ترانه زن ز خلخال

حاشا که اگر غبار گردم

با باد درین دیار گردم

ور ابر گهر نثار باشم

یک قطره بر این دیار پاشم

زین گفت و شنود خامشی به

وز هیچکسان فرامشی به

بخش ۱۰ - گرم شدن مجنون از سماع آوازه لیلی و آهنگ مقام او کردن و چون شکاریان سرگشته به پای خود روی به دام آوردن

برگشت چو قیس غم رسیده

زان شمع قبیله دل رمیده

بهر شب خود چراغ می‌جست

وز لاله‌رخان سراغ می‌جست

هر زنده که آمدی ز هر حی

گشتی به نیاز مرده وی

کز خیل بتان خبر چه داری

زین قصه بگوی هر چه داری

جمعی به دیار وی رسیدند

وان میل و شعف ز وی بدیدند

گفتند که در فلان قبیله

ماهیست چو حور عین جمیله

لیلی آمد به نام و خیلی

هر سو به هواش کرده میلی

حسن رخش از صفت برون است

هم خود برو و ببین که چون است

از گوش مجوی کار دیده

فرق است ز دیده تا شنیده

این قصه شنید قیس و برخاست

خود را به لباس بهتر آراست

از شوق درون فغان برآورد

وان ناقه به زیر ران درآورد

می راند در آرزوی لیلی

تا سر برزد به کوی لیلی

چون مردم لیلیش بدیدند

بر وی دم مردمی دمیدند

گفتند به نیکویی ثنایش

کردند به صدر خانه جایش

لیک از هر سو نظر همی تافت

از مقصد خود اثر نمی یافت

خون گشت ز ناامیدیش دل

ناگاه برآمد از مقابل

آواز حلی و بانگ خلخال

گرداند سماع آن بر او حال

در حله ناز دید سروی

چون کبک دری روان تذروی

رویی ز حساب وصف بیرون

گلگونه نکرده لیک گلگون

جبهه چو کشیده لوح سیمی

نی نی ز مه تمام نیمی

ابروش کمان عنبرین توز

مژگانش ز مشک تیر دلدوز

آهو چشمی که گویی آهو

چشمش به نظاره دوخت در رو

چون لعل لبی ولی نه از سنگ

چون می در لطف و لعل در رنگ

کوچک دهنی عجب شکربار

زنبور عسل مگر به گلزار

بر برگ گلی شده هنرکوش

نیشی زده است و کرده پر نوش

درج گهرش ز عقد دندان

چون غنچه ز رشح صبح خندان

سیمین ذقنش ز لطف سیبی

چون سیم عجب خرد فریبی

بر وی خالی ز مشک سوده

یارانه ز لطف او نموده

غبغب که ازوست طوق داری

گویی که تو سیمتن نگاری

سیمین سیبی گرفته در مشت

حلقه شده گرد سیبش انگشت

هر موی ز زلف او کمندی

بر پای دلی نهاده بندی

لیلی آمد بدین شمایل

وز جای برفت قیس را دل

گشتند به روی یکدگر خوش

در خرمن هم زدند آتش

آن حلقه زلف باز می کرد

وین دست هوس دراز می کرد

آن پرده ز رخ گشاد می داد

وین صبر و خرد به باد می داد

آن ناوک زهرناک می زد

وین زمزمه هلاک می زد

آن خنده زنان شکر همی ریخت

وین گریه کنان گهر همی ریخت

آن از نم خوی جبین همی شست

وین دفتر عقل و دین همی شست

آن بر سر حسن و ناز می بود

وین سر به ره نیاز می بود

القصه شدند چاشنی گیر

از یکدیگر چو شکر و شیر

چون غنچه به هم دو سرو گلرنگ

کردند آغاز صبحتی تنگ

شد دیده چو بهره ور ز دیدار

گشتند شکر شکن به گفتار

هر یک به بهانه ای ز جایی

می گفت نبوده ماجرایی

نی شرح غم نو و کهن بود

مقصود سخن همین سخن بود

غافل ز فریب این غم آباد

بودند ز بند هر غم آزاد

الا غم آن که چون سرآید

این روز وصال و شب درآید

دور از دلبر چگونه باشند

بی یکدیگر چگونه باشند

بی ترجمه زبان، هر یک

می گفت زبان جان هر یک

زارم ز توهم شب امروز

دور از شب باد یارب امروز

خورشید که پادشاه روز است

وز ظلمت شب پناه روز است

تا حشر جهان فروز بادا

شب های زمانه روز بادا

این می گفتند لیک گردون

کی گردش خود کند دگرگون

زرین علمی که مشرق انداخت

دور فلکش به مغرب انداخت

قیس و لیلی ز هم بریدند

دیدند ز فرقت آنچه دیدند

آن ناقه به جای خویشتن راند

وین پای شکسته در وطن ماند

بخش ۱۱ - افسانه شب گذرانیدن مجنون و لیلی از جمال هم دور و از وصال یکدیگر مهجور

شب کز سر چرخ لاجوردی

گوی زر خور ز تیز گردی

در ظلمت چاه مغرب افتاد

شد عرصه دهر ظلمت آباد

زرین طاووس ازین کهن باغ

بگذشت و نشست لشکر زاغ

مشکین پرها ز هم گشادند

کافوری بیضه ها نهادند

افروخت هزار مشعل نور

رخشانی بیضه های کافور

قیس از لیلی برید پیوند

محمل به منازل خود افکند

دل با لیلی و تن به خانه

جان ناوک درد را نشانه

چون مار گزیده ناتوانی

می کند به کار خویش جانی

لیلی می گفت و اشک می ریخت

وز پنجه به فرق خاک می بیخت

لیلی می گفت و آه می کرد

آهش به سپهر راه می کرد

هر چند شدی فسانه پرداز

کردی پی خواب حیله ها ساز

کاری به حیل نمی شدی راست

می خفت و همی نشست و می خاست

پهلو چو به بسترش رسیدی

خواب از مژه ترش رمیدی

گویی که ز بسترش به هر بار

در پهلو همی خلید صد خار

ور بنشستی سر به زانو

آورده در آن دو آینه رو

هر صورت محنتی که بودی

زان آینه هاش رو نمودی

ور زانکه به خاستن زدی رای

فریادکنان بجستی از جای

بر سینه غمی گران تر از کوه

صد چرخ زدی به رقص اندوه

نومید ز چاره سازی شب

راندی سخن از درازی شب

گفتی شب غم عجب بلاییست

شب نی که سیاه اژدهاییست

بر دور افق کشیده خود را

در کام گرفته نیک و بد را

کام از لب یار چون ربایم

کافتاده به کام اژدهایم

کو صبح که یک فسون بخواند

وز آفت او مرا رهاند

این بود ز داغ فرقت یار

شب تا دم صبح قیس را کار

لیلی به حریم خانه خویش

هم داشت ازین قبل دلی ریش

از صحبت قیس یاد می کرد

وز دست فراق داد می کرد

هر حال که قیس ناتوان داشت

او نیز جدا ز وی همان داشت

چشمش ز خیال او نمی خفت

می راند ز دیده اشک و می گفت

هست او مرغی بلند پرواز

هر جا خواهد شدن کند ساز

من فرش حرمسرای خویشم

جنبش نبود ز جای خویشم

رفتن سوی او ز من نشاید

وای دل من گر او نیاید

مردان همه جا خجسته حالند

بیچاره زنان که بسته بالند

آمد شد عشق کار زن نیست

زن مالک کار خویشتن نیست

عشقی که برآورد سر از جیب

از مرد هنر بود ز زن عیب

داغی که مراست در دل از وی

رنجی که مراست حاصل از وی

گر بر دل وی ز صد یکی هست

امید وصالش اندکی هست

ور نیست زهی بلا که افتاد

این مردن نو مبارکم باد

تا صبحدم این ترانه می زد

وآتش ز دلش زبانه می زد

القصه دو عاشق وفادار

هر دو به فراق هم گرفتار

تاریک شبی به روز بردند

وز جان ره عاشقی سپردند

در دل غم آنکه شب چه زاید

چون روز شود چه رو نماید

بخش ۱۲ - رفتن مجنون روز دیگر به قبیله لیلی و ملاقات کردن باوی و به جهت ازدحام اغیار مجال سخن نایافتن

چون عیسی صبح دم برآورد

وز زرد قصب علم برآورد

باد دم او به مشکبیزی

اخضر شجر و شکوفه ریزی

زرین علمش به زرفشانی

نیلی صدف و گهرفشانی

قیس از دم اژدهای شب رست

وز آه و نفیر دم فرو بست

بر ناقه رهنورد دم زد

واندر ره بی خودی قدم زد

می راند نشید شوق خوانان

تا ساحت خیمه گاه جانان

در خیمه چو سایه چون نه ره داشت

از دور زمام خود نگه داشت

نادیده ز خیمگی نشانی

می گفت به خیمه داستانی

کای قبله نور و حجله حور

در سایه ات آفتاب مستور

لیلی ست مرا چو چشم روشن

تو پرده چشم روشن من

هستم ز مژه سرشکباران

چون دامن تو به روز باران

بر گریه زار من ببخشای

وز طلعت یار پرده بگشای

چون میخم اگر رسد به سر سنگ

زینجا نکنم به رفتن آهنگ

هر چند دهند پیچ و تابم

خود را به تو بسته چون طنابم

بر بار تو تن نهاده دایم

هستم چو ستون ستاده قایم

بار دل من بسی ست بی یار

از گردن من بیفکن این بار

در پیچش کار من چه کوشی

وز من رخ یار من چه پوشی

جیب من اگر درد جفایت

دست من و دامن وفایت

من بودم و دوش گریه و سوز

وای ار گذرد چو دوشم امروز

لیلی ست چو آب زندگانی

من تشنه جگر چنانکه دانی

وقت است که بر لبم فشاند

یک قطره و آتشم نشاند

من از غمش اینچنین در آتش

او خرم و شادکام و دلخوش

قیس ار چه نشد بلند آواز

در خیمه شید لیلی آن راز

در سینه فروخت آتش او

شد سوی برون عنانکش او

از پرده خیمه چهره گلگون

آمد چون گل ز غنچه بیرون

بر ناقه ستاده قیس را دید

چون صبح به روی او بخندید

از حقه لعل گوهر افشاند

وز پسته شور شکر افشاند

گفت ای زده دم ز مهر رویم

بر جان تو داغ آرزویم

دردی که تو را نشسته در دل

یا کرده به سینه تو منزل

داری تو گمان که مرغ آن درد

تنها به دل تو آشیان کرد

هست ای ز تو باغ عیش خندان

درد دل من هزار چندان

لیکن چو تو دم زدن نیارم

سوی تو قدم زدن نیارم

رازی که توانیش تو گفتن

من نتوانم به جز نهفتن

عاشق زده کوس جامه پاکی

معشوق و لباس شرمناکی

عاشق غم دل به ناله پرداز

معشوق و به جان نهفتن آن راز

عاشق نالد ز درد دوری

معشوق و خموشی و صبوری

عاشق گرید ز پرده بیرون

معشوق به دل فرو خورد خون

عاشق ره جست و جو سپارد

معشوق به خانه پا فشارد

عاشق که کشد فغان به عیوق

باشد ز هوای روی معشوق

معشوق به درد و غم معانق

باشد به امید وصل عاشق

سازنده که ساز عشق پرداخت

معشوقی و عاشقی به هم ساخت

این هر دو نوا ز یک مقامند

از یکدیگر جدا به نامند

چون قیس شنید این ترانه

برداشت سرود عاشقانه

از ذوق درید پیرهن را

بر خاک فکند خویشتن را

می خواست که از هوای لیلی

چون سایه فتد به پای لیلی

با او ز گذشته راز گوید

غم های زمانه باز گوید

همزادانش روان ز هر سوی

حاضر گشتند مرحبا گوی

دهشت زده گشت قیس از آنان

لب بست ز گفت و گوی جانان

محروم ز کام خویش برگشت

دلخسته و سینه ریش برگشت

می رفت به درد و غم دلی جفت

با خویشتن این سرود می گفت

کای قوم که همدمان یارید

یکدم او را به من گذارید

تا سیر جمال او ببینم

خرم به وصال او نشینم

زین چیست بتر که دلفگاری

برده شب فرقت انتظاری

پر خون دل و دیده بامدادان

گردد به وصال دوست شادان

نایافته نطق را مجالی

ناگفته هنوز حسب حالی

ناگاه گروهی از کرانه

حایل گردند در میانه

از نطق زبان وی ببندند

بر جان وی این گره پسندند

کس روی چنین کسان مبیناد

جز دامن ازین خسان مچیناد

روزی زینسان به شب رسیدش

رنجی و غمی عجب رسیدش

شب نیز بدین صفت به سر برد

محمل به نشیمن سحر برد

پا ساخت ز سر به راه لیلی

شد باز به خیمه گاه لیلی

دید از اغیار خیمه خالی

گم هر که نه یار ازان حوالی

بوسید به خدمت آستانه

بر پای ستاد خادمانه

لیلی به درون خیمه اش خواند

بر مسند احترام بنشاند

هنگامه عاشقی نهادند

سر نامه عاشقی گشادند

هر دو معشوق و هر دو عاشق

چون شیر و شکر به هم موافق

لیلی و سری به عشوه سازی

قیس و نظری به پاکبازی

قیس و خط سبز بر بناگوش

لیلی و سفر ز خطه هوش

لیلی و گره ز مو گشادن

قیس و دل و دین به باد دادن

قیس و سخنان خنده انگیز

لیلی و ز خنده در شکر ریز

لیلی و کرشمه های خوبی

قیس و غم عشق و سینه کوبی

القصه دو دوست گشته همدم

کردند اساس عشق محکم

آن بر سر صدر ناز بنشست

وین در صف عاشقی کمر بست

بردند به سر چنانکه دانی

در شیوه عشق زندگانی

بخش ۱۳ - گذاشتن مجنون ناقه بچه دار را که در وقت استغراق وی در محبت لیلی به سوی بچه خود باز می گشت و از لیلی دور می انداخت

عشق اول او سرود و شادیست

بیرون ز آهنگ نامرادیست

نی رنج غرامت است در وی

نی زخم ملامت است در وی

سرمایه راحت و سرور است

از سود و زیان دهر دور است

چون می که نخست جز خوشی نیست

یک ذره در او مشوشی نیست

محنت کاهد طرب فزاید

وز دل غم روز و شب زداید

نی دردی ناگوار دارد

نی درد سر خمار دارد

قیس از می عشق شادمانه

فارغ ز کشاکش زمانه

هر روز که بامداد کردی

در کار خود ایستاد کردی

از منزل خویش بار بستی

احرام حریم یار بستی

کردی چو بر آن قبیله اقبال

رستی ز تنش دو صد پر و بال

بر بوی وصال شاد رفتی

بی زحمت پا چو باد رفتی

بودی به رهش دمیده نشتر

از سبزه به زیر پای خوشتر

زآتش صد کوه پشت بر پشت

بودیش ز ریگ گرم یک مشت

گر ناوک خار و تیغ خاره

کردی کف پاش پاره پاره

بنمودیش اندر آن تک و پوی

از هر پاره و درستی روی

زان قبله جان چو بازگشتی

چون کعبه رهش دراز گشتی

بودی به حساب خاطر تنگ

هر گام بر او هزار فرسنگ

رفتی به دو چشم اشکپالا

چون آب روان به سوی بالا

پویان قدمش به منزل خویش

مویش ز قفا کشان دل ریش

هر بار که رو به راه کردی

صد بار به پس نگاه کردی

تا بو که کسی برآید از راه

ک آرد خبری به وی ازان ماه

می رفت چو سیل از سر کوه

می آمد همچو کوه اندوه

می رفت چو باد تیز در دشت

چون آب ستاده باز می گشت

روزی ز قضا تنی ز تب سست

ره سوی دیار یار می جست

پایش به روش نکرد یاری

بی واسطه شتر سواری

یک ناقه بچه دار بودش

کز بچه به دل قرار بودش

از بچه اگر جدا فتادی

در فرقت او ز پا فتادی

قیس از بچه ناقه را جدا کرد

رو در ره یار دلربا کرد

میلی دو سه چونکه راه بسپرد

اندیشه لیلی از خودش برد

ناقه چو زمام سستتر دید

بر بوی بچه ز راه گردید

آن لحظه که قیس را خبر شد

تا بچه خویش رهسپر شد

زان قصه چو قیس آگهی یافت

دامن ز مراد خود تهی یافت

رو کرد به راه ناقه را باز

وز نغمه شوق شد حدی ساز

میلی دو سه چون برید ناقه

دور از بچه رنج دید و فاقه

شد قیس رمیده دل دگر بار

بی خود ز هجوم عشق دلدار

چون قیس ز ناقه بی خبر گشت

ناقه به ره گذشته برگشت

این قصه چو قیس بر سر آورد

بار دگرش به ره درآورد

بر قیس ز دست داده چاره

این واقعه شد سه چار باره

زآمد شد ناقه شد دلش خون

این راز ز سینه داد بیرون

کان گنج که من خراب اویم

منزلگه اوست پیش رویم

وان بچه که ناقه را غمش کشت

آرامگهش بود پس پشت

گر روی به مقصد من آرد

بی مقصد خویش جان سپارد

ور روی کند به مقصد خویش

زان غصه شود درون من ریش

همراهی ما به هم محال است

خوشنودی ما ز هم خیال است

آن به که ز دل گره گشاییم

هر یک به ره دگر گراییم

این گفت و ز ناقه رخت بگشاد

بند از دل لخت لخت بگشاد

او را به دیار خویش بگذاشت

تنها ره یار خویش برداشت

شد در ره او به فرق پویان

با خویشتن این سرود گویان

کای دل به موافقان درآویز

وز چنگ مخالفان بپرهیز

در راه وفا قدم ز سر کن

وآیین جفا ز سر به در کن

زین راه کسی که داردت باز

از همرهیش درون بپرداز

گر هست به رهرویت میلی

همراه تو بس خیال لیلی

لیلی می گوی و راه می رو

وآسوده درین پناه می رو

لیلی ز جهان تو را پسند است

هر کس که جز اوست بر تو بند است

از هر چه نه اوست بند بگسل

پیوند ز ناپسند بگسل

می زد زینسان ترانه خاص

می رفت بر آن ترانه رقاص

پا کرده ز سر به رسم هر روز

پی برد به کوی آن دل افروز

هر چیز که بود دیدنی دید

رازی که توان شنید بشنید

چون شب شد ازان مقام برگشت

با خوشدلی تمام برگشت

آمد غمگین و رفت دلشاد

حال دل عاشقان چنین باد

بخش ۱۴ - در محک امتحان زدن لیلی نقد محبت مجنون را و تمام عیار بیرون آمدن آن

عنوانکش این صحیفه درد

در طی صحیفه این رقم کرد

کز قیس رمیده دل چو لیلی

دریافت به سوی خویش میلی

می خواست که غور آن بداند

تا بهره به قدر آن رساند

روزی که پریرخان آن حی

بودند ز نر و ماده با وی

با هر پسری که خنده کردی

بی بیع و شراش بنده کردی

با هر دختر که لب گشادی

پیشش به کنیزی ایستادی

بودند درین هنر که ناگاه

قیس هنری درآمد از راه

رویی ز غبار راه پرگرد

جانی ز فراق یار پر درد

بوسید زمین و مرحبا گفت

بر لیلی و خیل او دعا گفت

لیلی سوی او نظر نینداخت

زان جمع به حال او نپرداخت

از عشوه کشیده زلف بر رو

وز ناز فکند چین در ابرو

با هر که نه قیس خنده آمیز

با هر که نه قیس در شکر ریز

با هر که نه قیس در تبسم

با هر که نه قیس در تکلم

رو در همه بود و پشت با او

خوش با همه و درشت با او

قیس ار به رخش نظاره کردی

از پیش نظر کناره کردی

ور آن به سخن زبان گشادی

این گوش به دیگری نهادی

چون قیس ز لیلی این هنر دید

حال خود ازین هنر دگر دید

شاخ املش گلی دگر کرد

شد لاله سرخ او گلی زرد

از هر مژه لعل تر فرو ریخت

بر صفحه زر گهر فرو ریخت

پرده ز رخ نیاز برداشت

وین پرده جانگداز برداشت

کان رونق کار و بار من کو

وان حرمت و اعتبار من کو

خوش آنکه چو لیلی ام بدیدی

از صحبت دیگران رمیدی

با من بودی به من نشستی

با من ز سخن دهن نبستی

زو خواستمی به روزگاران

عذر گنه گناهکاران

کو با همه بی گناهی من

یک تن پی عذرخواهی من

گر می نشود شفیع من کس

این اشک چو خون شفیع من بس

لیلی چو غزلسراییش دید

وین نغمه جانگداز بشنید

آور ز جمله رو به سویش

بگشاد زبان به گفت و گویش

شد در رخ او ز لطف خندان

گفت ای شه خیل دردمندان

ما هر دو دو یار مهربانیم

وز زخمه عشق در فغانیم

بیگانه تنیم و آشنا دل

پر چنگ زبان و پر صفا دل

چین در ابرو اگر فکندم

تا ظن نبری که کین پسندم

بر روی گره میان مردم

باشد گره زبان مردم

عشقت که بود ز نقد جان به

چون گنج ز دیده ها نهان به

چون قیس شنید این بشارت

شد هوشش ازین سخن به غارت

بر خاک چو سایه بی خود افتاد

در سایه آن سهی قد افتاد

تا دیر که از زمین نجنبید

گفتند به خواب مرگ خسبید

بر چهره زدند آبش از چشم

آن آب نبرد خوابش از چشم

خوبان عرب ز جا بجستند

هنگامه خویش برشکستند

رفتند همه فتان و خیزان

از تهمت قتل او گریزان

ننشست ازان پریرخان کس

او ماند همین و لیلی و بس

او خفته و لیلی اش به بالین

بر ماه همی فشاند پروین

یعنی که به داغ شوق مرده ست

وز محنت عشق جان سپرده ست

تا آخر روز حالش این بود

چون مرده فتاده بر زمین بود

چون روز گذشت و چشم بگشاد

چشمش به جمال لیلی افتاد

او نیز ز دیده خون فشان کرد

وز هر مژه سیل خون روان کرد

لیلی پرسید کای یگانه

در مجمع عاشقان فسانه

ای بی خودی از کجا فتادت

وین باده بی خودی که دادت

گفتا ز کف تو خوردم این می

وین باده تو دادیم پیاپی

بر من ز نخست تافتی روی

بستی ز سخن لب سخنگوی

کف در کف دیگران نهادی

رخ در رخ دیگران ستادی

پیش آمدمت فکندیم پس

خوارم کردی به چشم هر خس

وآخر در لطف باز کردی

صد عشوه و ناز ساز کردی

چون پروردی به درد و صافم

یک جرعه نداشتی معافم

گفتی سخنان مستی انگیز

کردی زان می به مستیم تیز

گر بی خودیی کنم چه چاره

من آدمیم نه سنگ خاره

لیلی چو شنید این حکایت

گفتا به کرشمه عنایت

با قیس که ای مراد جانم

قوت ده جسم ناتوانم

دردی که تو راست حاصل از من

داغی تو راست بر دل از من

درد دل من ازان فزون است

وز دایره صفت برون است

شد قیس ز ذوق این سخن شاد

شادان رخ خود به خانه بنهاد

بخش ۱۵ - عهد وفا بستن لیلی با مجنون و تأکید کردن آن به سوگندان گوناگون

سر فتنه نیکوان آفاق

چون ابروی خود به نیکویی طاق

منصوبه گشای عرصه ناز

محجوبه نشین پرده راز

ریحان حدیقه امانی

گلبرگ بهار زندگانی

آهوی شکارگیر شیران

بازو شکن صد دلیران

سجاده نورد پارسایان

دراعه نمای خودنمایان

بازار نه ستم فروشی

ارزان کن نرخ مهرکوشی

چشم عرب از جمال او باغ

جان عجم از هوای او داغ

از صوت وشاح و بانگ خلخال

خنیاگر وجد و مطرب حال

از طوق گلو و زیور گوش

بازی ده عقل و رهزن هوش

یعنی لیلی نگار موزون

آن چون قیسش هزار مجنون

چون دید که قیس حق شناس است

عشقش بدر از حد قیاس است

در نقد وفاش هیچ شک نیست

محتاج گواهی محک نیست

چون روز دگر به سویش آمد

جانی پراز آرزویش آمد

دل جست به خنده رضایش

جان داد به مژده وفایش

برداشت دل از جفا پسندی

بگشاد زبان به عهد بندی

خواهان رضای او به صد جهد

گفتش پی استواری عهد

سوگند به ذات ایزد پاک

گردش ده چرخ های افلاک

روشن کن این بلند طارم

از شمع مه و چراغ انجم

فیاض وجود و واهب جود

مقصود گذشتگان ز مقصود

سوگند به دیده های روشن

بر عالم راز پرتو افکن

ناظر به حقایق نهانی

حاضر به دقایق معانی

بر لوح وجود هر چه دیده

تا کنه کمال آن رسیده

سوگند به سینه های دانا

بر دانش چیزها توانا

واقف ز کنوز آفرینش

عارف به رموز اهل بینش

هر نکته مشکلی که خوانده

محروم ز حل آن نمانده

سوگند به هر غریب مهجور

افتاده ز یار خویشتن دور

نی در شب غم امیدی او را

نی از لب کس نویدی او را

هم ضربت تیغ هجر دیده

هم شربت زهر غم چشیده

سوگند به هر مهی پری وش

همچون مه خوب و چون پری خوش

دل کرده به مهر چون خودی بند

وز هر که نه او بریده پیوند

پیراهن غنچه بی تنش چاک

وز تهمت عیب دامنش پاک

سوگند به هر چه از خردمند

گویند به آن خوش است سوگند

کز مهر تو تا مجال باشد

ببریدن من محال باشد

تا دور فلک دهد امانم

یاد تو بود انیس جانم

باشم به غمت درین غم آباد

از شادی هر دو عالم آزاد

صد بار گر از غمت بمیرم

پیوند به دیگری نگیرم

بخت ار دهد اختیار کارم

از جمله تو باشی اختیارم

هر کج که نبینمش به تو راست

با وی نکنم نشست یا خاست

کس همنفسم مباد بی تو

پروای کسم مباد بی تو

تا لوح وفات شد درستم

از حرف دو کون لوح شستم

زین عهد که با تو بستم امروز

عهد همه را شکستم امروز

این بحر وفا مباد تیره

کین بس به قیامتم ذخیره

لیلی چو کمر به عهد دربست

در مهد وفا به عهد بنشست

در پیش رهی گرفت باریک

می کرد کران ز دور و نزدیک

ترک همه کار و بار خود کرد

روی از همه کس به یار خود کرد

بنهاد به طوق یار گردن

در چید ز دست غیر دامن

چون قیس سحر ز ره رسیدی

سر در ره ناقه اش کشیدی

با او گفتی حکایت شب

شکر روز و شکایت شب

تا شب بودی نشسته با هم

از صحبت غیر رسته با هم

در وصل چو قیس جهد او دید

وین عهد وفا به عهد بشنید

وسواس محبتش فزون شد

وان وسوسه عاقبت جنون شد

آمد به جنون ز پرده بیرون

مجنون لقبش نهاد گردون

طی گشت بدین لقب سرانجام

از نامه دهر قیس را نام

در هر محفل که جاش کردند

مجنون مجنون نداش کردند

او نیز بدین خطاب خوش بود

زین تازه ترانه ذوق کش بود

زان نکته چه به که عشق راند

زان نام چه به که عشق خواند

جامی بگسل ز هرزه کاری

تا نام به عاشقی برآری

در کارگه سپهر دوار

بهتر نبود ز عاشقی کار

بخش ۱۶ - استفسار کردن اهل قبیله مجنون از حال وی و اطلاع یافتن بر محبت وی با لیلی

بیاع متاع هوشیاری

رقاص سماع بی قراری

ویرانه نشین کوه اندوه

دیوانه سوار قله کوه

گنجور خزانه های افلاس

رنجور فسانه های وسواس

آسوده سایه مغیلان

سرگشته وادی ذلیلان

دمساز مغنیان فریاد

همراز مجردان آزاد

همگردن آهوان صحرا

همشیون بلبلان شیدا

تاراج رسیده شه عشق

نعلین دریده ره عشق

سنگ افکن شیشه خانه عقل

بر هم زن دام و دانه عقل

با گور و گوزن همطویله

با دیو و پری ز یک قبیله

یعنی مجنون اسیر لیلی

شوریده دار و گیر لیلی

چون از خود و قوم خود بگردید

وز قاعده خرد بگردید

بر بستر شب نیارمیدی

چون روز شدی کسش ندیدی

سر رشته عهد پاره کردی

وز همعهدان کناره کردی

هر یاری را که دیدی از دور

از یاری او رمیدی از دور

هر خویشی را که آمدی پیش

دور افکندی ز خویشی خویش

چون قوم وی این صفت بدیدند

در طعنه وی زبان کشیدند

کو را ز میان ما چه حال است

کز قوم خودش چنین ملال است

تیغی نه به مرحمت کشیده ست

وز ما صله رحم بریده ست

چون هاله به گرد او نشستند

پیرامن ماه حلقه بستند

دیدند دلیل و نبض جستند

وز خامشیش زبان بشستند

نگشاد گره ز پرده راز

وز پرده برون نداد آواز

یاری بودش در آن قبیله

قایم به مساعی جمیله

شیرین کاری سخن گزاری

در پرده عشق رازداری

گفتند بدو که قیس هر چند

کرده ست چو نی ره نفس بند

در وی دردم دم وفایی

باشد که برون دهد صدایی

افتاد پی تفحص حال

روزی دو سه قیس را ز دنبال

وآخر گفتش که ای برادر

دارم ز غمت دلی پر آذر

داغ غم تو بسوخت جانم

زد شعله ز مغز استخوانم

پیوند وفا بریدنت چیست

وز صحبت من رمیدنت چیست

زین پیش به هم حریف بودیم

چون لام و الف الیف بودیم

انصاف بده که آن کجا رفت

آن قاعده چون شد و چرا رفت

بنشین نفسی که راز گوییم

احوال گذشته باز جوییم

یار ار نه به راز لب گشاید

بوی یاری ز وی نیاید

در خلوت دوستان دمساز

معماری دوستان کند راز

مجنون چو شنید این ترانه

زد ناله و آه عاشقانه

گفت ای دیرینه همدم من

واندر هر راز محرم من

کاریم به سر فتاده دشوار

در ورطه مردنم ازان کار

کاری نه که بار رنج و اندوه

صد بار فزون گران تر از کوه

این بار اگر نیفتد از پشت

دانم به یقین که خواهدم کشت

پرسید که آن کدام بار است

وان بر دلت از کدام یار است

گفتا غم لیلی و بیفتاد

از گفتن نام آن پریزاد

هم چشم ز کار رفت و هم گوش

هم لب ز حدیث گشته خاموش

دست از دو جهان فشاند تا دیر

نی مرده نه زنده ماند تادیر

آن یار چو دید حال او را

در عشق و وفا کمال او را

دانست که کار و بار او چیست

معشوقه کدام و یار او کیست

ز آشفتگیش بسی بیاشفت

وان راز نهان به دیگران گفت

مقصود وی آنکه آن غم و رنج

گردد ز دواگران دواسنج

بخش ۱۷ - خبر یافتن پدر مجنون از عشقبازی وی با لیلی و نصیحت کردن در آن باب

مسکین پدرش خبر چو زان یافت

چون باد به سوی او عنان تافت

مهر پدری ز دل زدش جوش

وز مهر کشیدش اندر آغوش

کای جان پدر چه حال داری

رو بهر چه در وبال داری

امروز شنیده ام که جایی

دادی دل خود به دلربایی

در خطه این خط مجازی

نیکو هنریست عشقبازی

لیکن همه کس به آن سزا نیست

هر منظر خوب دلگشا نیست

معشوق نکو سرشت باید

این کار ز اصل زشت ناید

لیلی که به چشم تو عزیز است

نسبت به تو کمترین کنیز است

در مذهب عقل نیست چیزی

مشعوف شدن به هر کنیزی

تو خضروشی به سربلندی

خضرای دمن وی از نژندی

عالم هم خاک پای خضر است

خضرای دمن چه جای خضر است

بردار خدای را دل از وی

پیوند امید بگسل از وی

او خس تو گلی نه تازه سروی

او زاغ تو نازنین تذروی

با خس گل و سرو را چه نسبت

با زاغ تذرو را چه نسبت

مپسند نصیب خود ازین باغ

یک لاله کزو به دل نهی داغ

باغیست پر از گل و ریاحین

ریحان می بوی و لاله می چین

صد دسته به دست خویش می بند

دلبسته شدن به لاله ای چند

وین نیز مقرر است و معلوم

کان حی که به لیلی اند موسوم

با ما همه بر سر نزاع اند

سر باززنان ز اجتماع اند

هستیم به هم چو آتش و آب

از صحبت یکدگر عنان تاب

داریم درین نشیمن جنگ

صد تیغ به خون یکدگر رنگ

با آن که به دشمنی ستیزد

خود گو که ز دوستی چه خیزد

مجنون به پدر درین نصایح

گفت ای به زبان مهر ناصح

هر نکته حکمتی که گفتی

هر در نصیحتی که سفتی

نقش دل نکته دان من شد

آویزه گوش جان من شد

با تو نه دل عتاب دارم

لیکن همه را جواب دارم

گفتی که شدی ز عشق مفتون

وز جذبه عاشقی دگرگون

آری نزنم نفس ز انکار

عشق است مرا درین جهان کار

حاشا که ازین ره ایستم من

جز زنده به عشق نیستم من

هر کس که نه راه عشق ورزد

در مذهب من جوی نیرزد

عشق است خلاصی دل مرد

از گردش چرخ باژگون گرد

گفتی که به دلبری نشاید

هر بت که نه ز اصل پاک زاید

خوبان که سرشته ز آب و خاکند

گر پاک دلی ز اصل پاکند

حسن ازل است اصل ایشان

عیش ابد است وصل ایشان

آیینه نور ذوالجلالند

عنوان صحیفه جمالند

بر آب وگل ار نتابد آن نور

یک تن نشود به حسن مشهور

نه ذوق دهد نه دل رباید

نی تن کاهد نه جان فزاید

گفتی لیلی به حسن بالاست

لیکن به نسب فروتر از ماست

عاشق به نسب چه کار دارد

کز هر چه نه عشق عار دارد

هر کس که بود فتاده عشق

فرزند دل است و زاده عشق

از نسبت آب و گل بریده

در روضه جان و دل چریده

مادر نشناسد و پدر نیز

وز عیب رهیده وز هنر نیز

گفتی که بکش سر از هوایش

اندیشه تهی کن از وفایش

ترک غم عشق کار من نیست

وین کار به اختیار من نیست

حرفی دو سه از وفا سرشتند

بر صفحه جان من نوشتند

از ناخن اگر چه جان خراشم

آن حرف وفا چه سان تراشم

هر حرف صواب کش نگارند

حک کردن آن خطا شمارند

گفتی نسزد نصیبه کس

از گلشن دهر یک گل و بس

لیلی که نسیم اوست طیبم

بس باشد ازین چمن نصیبم

او جان من است و من تن او را

او هست مرا بس و من او را

گر دور ز یکدگر بکاهیم

کام دگر از جهان نخواهیم

خاطر به هم است شاد ما را

شادی دگر مباد ما را

گفتی که به کین آن قبیله

داریم هزار کید و حیله

ما را که ز مهر سینه چاک است

از کینه دیگران چه باک است

لیلی چو ز مهر من زند دم

از کین قبیله کی خورم غم

من خود ز همه جهان به تنگم

با هر که نه او بود به جنگم

از صلح منش اگر بود ننگ

آغاز کنم به خویش هم جنگ

بیچاره پدر چو قیس را دید

وز روی سخنان عشق بشنید

دانست که کار قیس سخت است

در سیل بلا فتاده رخت است

دربست زبان ز گفتن پند

بگسست ز بند پند پیوند

انداخت ز فرط نیکخواهی

کارش به عنایت الهی

بخش ۱۸ - دلالت کردن بزرگان بنی عامر پدر مجنون را به آنکه یکی از معشوقان قبیله عرب را به نکاح مجنون درآرد تا آتش سودای او فرو نشیند

چون قیس دریده جیب و دامان

از پند پدر نشد به سامان

اعیان قبیله پیش آن پیر

گفتند به حسن راء/ی و تدبیر

کای عامری فلک عماری

معموری ملک کامگاری

فرزند تو نور دیده ماست

آرام دل رمیده ماست

چشم و دل ما به اوست روشن

آب و گل ما ازوست روشن

بر آتش مهر او سپندیم

تا چند بر آتشش پسندیم

چون عشق و وفاست در سرشتش

این واقعه گشت سرنوشتش

آن را که فتد چنین بلایی

گر زانکه طلب کند دوایی

شرط است ره سفر گرفتن

یا مهر بتی دگر گرفتن

خرد است و زو سفر نیاید

وز عهده آن به در نیاید

آن به که پریرخی بجویی

مشهور جهان به خوبرویی

در عقد و نکاح وی در آری

همت به صلاح او گماری

باشد گیرد بدو تسلی

فارغ شود از هوای لیلی

در خدمت آن میان ببندد

وز قصه این زبان ببندد

این نکته ز صاحبان تدبیر

افتاد پسند خاطر پیر

بگشاد زبان و قیس را خواند

پیش نظرش به لطف بنشاند

گفت ای ز تو بخت من خجسته

در دیده چو مردمم نشسته

چشمم به شمایل تو بیناست

وز پشتی توست پشت من راست

طبعم به تو شاد و سینه خرم

حالم ز جدایی تو درهم

تا چند ز خانه فرد باشی

تنها رو و هرزه گرد باشی

یکچند به سوی خانه باز آی

چون مرغ به آشیانه باز آی

ور نیست به خانه ات قراری

همخانه کنم تو را نگاری

تا صحبت تو به ناز دارد

وز هرزه رویت باز دارد

گاهی که قدم نهی به خانه

بوسد قدمت چو آستانه

ور سوی برون شوی خرامان

در پای تو سر نهد چو دامان

عم تو که هست نقطه غم

از صفحه روزگار او کم

در پرده یکی نگار دارد

کز مه به جمال عار دارد

صافی بدنی چو در مکنون

از حقه تنگ وصف بیرون

همشیره شهد شکر او

همخوابه ناز عبهر او

هر دم به جهان فکنده پرتو

از قامت او قیامتی نو

آوازه او به هر دیاری

آواره او چو تو هزاری

بیرون ز حساب عقل مالش

وز مال بسی فزون جمالش

در افسر جاه همسر توست

در اصل و نسب برابر توست

بر دامن تو نه ننگی از وی

بر شیشه تو نه سنگی از وی

حیف است چنین دو گوهر پاک

ناگشته به وصل هم طربناک

خواهم که شود قرینه تو

خشنود به مهر و کینه تو

گردد به تو جلوه گر ز یک سلک

نا سفته درش شود تو را ملک

باشید به هم چو جان و دل دوست

بادام صفت دو مغز و یک پوست

گردید به هم رفیق و دمساز

نی نیش حسود و زخم غماز

چون قیس شنید این سخن را

بگشاد لب شکرشکن را

هم از مژه هم ز لب گهر سفت

افشاند سرشک و با پدر گفت

کای اصل وجود و گوهر من

خاک قدم تو افسر من

گل کرده توست آب و خاکم

پرورده توست جان پاکم

من عیسی مریمم درین دیر

در راه مجردی سبک سیر

خورشید وشم ازین و آن فرد

پیوند بریده از زن و مرد

دارم دلی از جهان رمیده

آن به که من بلا رسیده

تا در خم این رواق باشم

زآویزش جفت طاق باشم

دیوانه ام از بلند رایی

دیوانه چه مرد کدخدایی

من بار خود افکنم ز گردن

در بار کسان چرا دهم تن

جز من نسزد رفیق من کس

تنهایی من رفیق من بس

بیچاره پدر چو کرد ازو گوش

این طرفه جواب رفت از هوش

گفتا که ز کدخدایی تو

باشد غرضم رهایی تو

باشد یابی به کدخدایی

از لیلی و عشق او رهایی

پیوند کنی به دیگری سخت

بندد غم لیلی از دلت رخت

یک کفش بود برای یک پای

یک دل نشود دو دوست را جای

ماء/وای دو خصم نیست یک باغ

شهباز آید سفر کند زاغ

گفت ای پدر این چه حیله سازیست

با بیدلی این چه عشوه بازیست

هیهات که بگسلم ز لیلی

تا سیر شود دلم ز لیلی

لیلی نقش و دلم نگین است

لیلی تخم و دلم زمین است

لیلی جان است و من تن او را

او طوطی و دل نشیمن او را

تا تن جان را بود نشیمن

من باشم و لیلی لیلی و من

گشتم یکسر همه جهان را

دیدم یک یک جهانیان را

هر چیز که روی در خلل داشت

چون در نگریستم بدل داشت

الا لیلی که گر نیاید

چیزی دگرش بدل نشاید

بر بی بدل ار بدل گزینم

جز در دل و دین خلل نبینم

چون دید پدر که حال مجنون

از پند نمی شود دگرگون

با خاطر خوش شدش دعاگوی

در کش مکش قضا رضاجوی

بخش ۱۹ - غمازی کردن غمازان پیش لیلی که مجنون عهد دیگر کرده است و دختر عم را به عقد نکاح درآورده است

کی پرده عاشقی شود ساز

بی زخمه عیبجوی غماز

نادیده خراش رشته چنگ

از چنگ کجا برآید آهنگ

از قصه قیس و دختر عم

در مجلس دوستان محرم

چون یافت وقوف هرزه گویی

بر قیس شکسته عیبجویی

فی الحال به لیلی این خبر برد

کز عشق تو قیس را دل افسرد

در دل شرری که داشت بنشست

با تو نظری که داشت بربست

خاطر به هوای دیگری داد

باشد به لقای دیگری شاد

آمد پدر و گرفت دستش

با دختر عم نکاح بستش

امروز وی است و دختر عم

آسوده جگر ز نشتر غم

تو نیز نظر ازو فروبند

یاری بگزین و دل در او بند

با اهل جفا وفا روا نیست

پاداش جفا به جز جفا نیست

لیلی چو شنید این حکایت

کردش غم جان به دل سرایت

کاری افتاد و سختش افتاد

خر مرد به راه و رختش افتاد

کرد از غم و درد دست و پا گم

دردی نوشید از اول خم

با قیس ز گردش زمانه

برداشت خطاب غایبانه

کای دلبر بی وفا چه کردی

با عاشق مبتلا چه کردی

با آنکه به جان غم تو خورده ست

کردی کاری که کس نکرده ست

راهش بزدی و گشتی از راه

احسنت احسنت بارک الله

با هم نه چنین کنند یاران

این نیست طریق دوستداران

گندم بنمودی از نخستم

چون عقد امید شد درستم

کردم پی گندمت تک و دو

هیچم نفروختی بجز جو

اول ز وفا نهادیم دام

وان دم که ز من گرفتی آرام

دامن نکوتری گرفتی

وآرام به دیگری گرفتی

چون با دگریت دل خوش افتد

غم نیست که در من آتش افتد

باد از تو بلند آتش من

زان مجلس عشرت تو روشن

لیلی به چنین غم جگرسوز

چون کرد شب سیاه خود روز

ناگه مجنون درآمد از راه

از لیلی و حال او نه آگاه

شد یار طلب به رسم هر بار

لیلی به عتاب گفت زنهار

ندهند ره اندر آن حریمش

وز تیغ و سنان کنند بیمش

او مرد حرمسرای ما نیست

او شیفته لقای ما نیست

گو دامن یار خویشتن گیر

دنباله کار خویشتن گیر

شب با دگران و روز با ما

یکدل نبود هنوز با ما

مسکین مجنون چو آن جفا دید

بسیار به این و آن بنالید

آن نالش او نداشت سودی

بنهاد به ره سر سجودی

گریان گریان ز دور برگشت

غمگین ز سرای سور برگشت

نادیده ز یار خود نصیبی

می گفت به زیر لب نسیبی

دردا که عظیم دردناکم

در راه امید و بیم خاکم

هر لحظه فرو روم به راهی

خود را نبرم گمان گناهی

همراه سرشک من رو ای آه

وز جرم نکرده عذر من خواه

پاکم ز گناه پیچ در پیچ

عشق است گناه من دگر هیچ

آن را که بود همین گناهش

بر بیگنهی بس این گواهش

حاشا که اگر فلک شود میغ

باران گردد به فرق من تیغ

از یار تواندم بریدن

سر بر در دیگری کشیدن

روزی که به زیر خاک باشم

زآلایش جسم پاک باشم

جان من خسته پیش جانان

باشد نغمات شوق خوانان

بر قالب خود کفن زنم چاک

فریادکنان برآیم از خاک

تا حشر ره وفاش گیرم

هر لحظه به خاک پاش میرم

با خویش همی سرود مجنون

زان نکته همچو در مکنون

وز دور همی شنید یاری

از آتش عشق داغداری

برگشت و به لیلی اش رسانید

لیلی ز دو دیده خون چکانید

شد باز به عشق تازه پیمان

وز کرده خویش پشیمان

از شعر لطیف و نظم دلکش

او نیز زد این ترانه خوش

کان کس که به حاسدان نهد گوش

آیین وفا کند فراموش

حاسد ببرد ز جان شیرین

شیرینی دوستان دیرین

یا رب که مباد هیچ حاسد

جز بار گران و نرخ کاسد

حاسد ز میانه دور بادا

وز زخم زمانه کور بادا

بادا رگ جان او بریده

کز روی توام برید دیده

گفتم بی تو به صبر کوشم

وز جام فراق زهر نوشم

چون شوق آمد چه جای صبر است

صبرم بی تو چو تیره ابر است

کز وی همه برق آه خیزد

باران سرشک درد ریزد

برخیز و بیا که بی قرارم

وز کرده خویش شرمسارم

تا دل دهمت به بی گناهی

دستت بوسم به عذرخواهی

چون این در ناب گشت سفته

وین غنچه درد دل شکفته

در خون دل از مژه قلم زد

بر پاره کاغذی رقم زد

پیچید و به دست قاصدی داد

سوی سر عاشقان فرستاد

مجنون چو بخواند نامه او

پا ساخت ز سر چو خامه او

احرام حریم خیمه اش بست

دیگر چو ستون ز پای ننشست

زان وسوسه می طپید تا بود

وان مرحله می برید تا بود

بخش ۲۰ - رفتن مجنون پیش لیلی و به بانگ زاغ فال نیکو گرفتن و نذر کردن که اگر دیدار لیلی میسر گردد یک حج پیاده بگزارد

چون باز سفیده دم درین باغ

بنشست بر آشیانه زاغ

زاغان سیه ز سهم آن باز

کردند ز آشیانه پرواز

شد قیس چو باز صبحدم خیز

مقراض دو پا به ره بری تیز

چون از ره حی برید لختی

ناگاه پدید شد درختی

سبز و خرم چو نخل مینا

بگشاد به آن دو چشم بینا

رخشنده بصر بدید زاغی

چون دود چراغی و چراغی

در تیره شبی ستاره دو

با انگشتی شراره دو

عباسی خلعتی مرتب

کرده ز پی خلافت شب

بانگی دو سه زد لطیف و موزون

نزدیک عرب به فال میمون

مجنون زان بانگ در طرب شد

رقاص نشیمن طلب شد

یعنی که خوش است فالم امروز

روزی گردد وصالم امروز

بر من باشد حجی پیاده

یک حج چه بود که صد زیاده

گر بار دهد به خاطر خوش

سوی خودم آن نگار مهوش

چون راه به خیمه گاه حی برد

وز حی به حریم دوست پی برد

فرموده اجازت دلخولش

بنشاند به مسند قبولش

سر نامه راز برگشادند

هر راز که بود شرح دادند

گاه از ستم فراق گفتند

گاه از غم اشتیاق گفتند

کردند دو همنشین و همراز

معشوقی و عاشقی به هم ساز

لیلی به سریر پادشاهی

مجنون به نفیر دادخواهی

لیلی و سر شرف بر افلاک

مجنون و رخ نیاز بر خاک

لیلی و به خنده شکرافشان

مجنون و زدیده گوهر افشان

لیلی و ز حسن ناز بر ناز

مجنون و ز عشق راز در راز

لیلی نه که شمع صبح خیزان

مجنون نه که ابر فیض ریزان

لیلی نه که ماه عالم افروز

مجنون نه که آتش جهانسوز

لیلی نه که لاله بر سر کوه

مجنون نه که کوه رنج و اندوه

لیلی چه سخن چراغ دلها

مجنون به گداز داغ دلها

لیلی به دو زلف و مشکبیزی

مجنون به دوچشم اشکریزی

لیلی گلی از گلاب شسته

مجنون خسی از سراب رسته

لیلی به نشاط خودپسندی

مجنون به بساط دردمندی

بردند به سر دو آرزومند

با هم روزی ز دور خرسند

هر راز که داشتند گفتند

هر نکته که خواستند سفتند

یک درد دلی نگفته کم ماند

یک غنچه ناشگفته کم ماند

چون خواست وداع آن دلارای

مجنون به نیاز خاست بر پای

کای کعبه رهروان مشتاق

وی قبله نیکوان آفاق

گلزار ارم حریم کویت

زوار حرم مقیم کویت

گیسوی تو طوق تاجداران

بر بوی تو شوق بی قراران

خلخال زر تو تاج بر سر

سلسال لب تو رشک کوثر

هر موی تو را ز زلف شبگون

آشفته چون من هزار مجنون

بگشاده لبت به خنده کوشی

بازارچه شکر فروشی

بستم چو گشاده طبع و شادان

احرام در تو بامدادان

گفتم که سجود خاک این در

امروزم اگر شود میسر

بر من باشد که بندم احرام

زین در به طواف حج اسلام

اکنون که به کام خود رسیدم

رویت به مراد خود بدیدم

فرمان تو گر بود درین کار

بندم سوی حج ز منزلت بار

گر عمر بود دگر بیابم

با پا روم و به سر بیایم

ور گردد جیب عمر پاره

ماشاء/الله کان چه چاره

لیلی ز وی این سخن چو بشنید

بر خویش چو زلف خویش پیچید

گفت ای ره صدق منهج تو

تو حج منی و من حج تو

گر چهره به وصل هم فروزیم

زان به که به هجر هم بسوزیم

روزی که من از تو دور باشم

خود گو که چه سان صبور باشم

تو شاد به شغل حج گزاری

من زار به کنج سوگواری

گفتا ز عنایت خدایی

خواهم که به محنت جدایی

صابر دارد تو را مرا هم

چندان که رسیم باز با هم

این گفت و ز دیده خون روان کرد

گریان گریان وداع جان کرد

بخش ۲۱ - رفتن مجنون به حج بعد از اجازت خواستن از لیلی

شرط است وفا به عهد کردن

در پاس عهود جهد کردن

سفری که ازین بلند مهد است

یک نکته ازان وفا به عهد است

آنست همیشه مرد را جهد

کاید بیرون ز عهده عهد

مجنون که وفا به عهد می کرد

در رفتن کعبه جهد می کرد

از منزل دوست بی سر و پای

شد بادیه گرد و راه پیمای

از گرمی ریگ و سختی سنگ

کرد آبله پای سعی او لنگ

از بس که شد از شکاف رنجه

شد پاشنه شاخه ها چو پنجه

بودی کف پاش گاه رفتار

نعلین هزار میخی از خار

ساقش شده صد قلم ز خاره

کردی ز میان ره کناره

بر صفحه ریگ ازان قلم ها

از محنت خود زدی رقم ها

گاهی قدمش ز بس شدی ریش

چون کو رفتی به پهلوی خویش

گاهی بودی به پویه اش رو

چون ناقه بسته پا به زانو

سقای عطش سراب بودش

وز آبله پا در آب بودش

نانش ز فطیر ماه و خور بود

آبش ز تراوش جگر بود

خوابش چو فتادن ذلیلان

بی خود ته دامن مغیلان

هر خار شدی به وقت آن خواب

بهر رگ جان کشیش قلاب

هم مرحله مار و مور با او

همراه گوزن و گور با او

دیوان و ددان رفیق راهش

یا او شه و آن همه سپاهش

هر خامه ریگ را که دیدی

حرفی ز نگار خود کشیدی

خون از مژه ریختی بر آن حرف

چندان که شدی به رنگ شنگرف

چون کعبه روان ز بعد میقات

لبیک زنان شدی در اوقات

او بسته لب از نوای لبیک

لیلی گفتی به جای لبیک

چشمش به سواد مکه از دور

چون شد ز جمال کعبه پر نور

آمد ز جمال لیلی اش یاد

برداشت ز داغ شوق فریاد

زانجا به طواف خانه زد گام

نگرفته ز ماه خانگی کام

انداخت به خانه شعله آه

از فرقت روی خانگی ماه

زد بر در خانه حلقه شوق

در گردن جان ز حلقه اش طوق

از حلقه غم در آن تک و دو

می جست ز حلقه اش برون شو

آن گه ز دو دیده خون دل ریخت

در دامن ستر کعبه آویخت

کای پرده نشین حجله ناز

وی عقده گشای پرده راز

در انجمن عرب نشستی

بازار همه عجم شکستی

روی عرب و عجم به سویت

جان همه مست آرزویت

در بادیه تو زیر هر سنگ

افتاده سر هزار سرهنگ

سنگی تو و شرک شیشه خانه

دیده ز تو کسر جاودانه

ریگ حرمت به سرمه سایی

در چشم زمانه روشنایی

از خوی من است هرزه کوشی

وز دامن توست پرده پوشی

از پرده دری پناه من باش

بر توبه گری گواه من باش

از هر چه نه نیک توبه کردم

بد کردم و لیک توبه کردم

معشوق ازل که اوست پیدا

در دیده عاشقان شیدا

عمری به درش نشسته بودم

پیمان وفاش بسته بودم

از هر چه مرا شکست پیمان

هستم ز همه کنون پشیمان

یارب ز همه بتاب رویم

وز حرف همه ورق بشویم

الا ز هوای روی لیلی

وز دعوی آرزوی لیلی

لیلی ست امیدگاه جانم

سرمایه عمر جاودانم

لیلی ستن فروغ بخش دیده

و آرام ده دل رمیده

لیلی ست چراغ زندگانی

نوباوه باغ کامرانی

او شاه ولایت نکوییست

جان تن عشق و مهرجوییست

تا او شاه است بنده ام من

تا او جان است زنده ام من

هر کس که نه زنده زوست مرده ست

هر کس که نه گرم ازو فسرده ست

گر جمله جهان شوند یک رای

کز قاعده وفاش باز آی

حاشا که نهم به سویشان گوش

یک لحظه ازو کنم فراموش

گویند به قصد حج چو مجنون

آمد سر و پا برهنه بیرون

زین واقعه اش پدر خبر یافت

دنباله او چو باد بشتافت

با او به طوافگه قرین بود

در وقت دعاش در کمین بود

بشنید چو آن دعا و زاریش

قانون وفا و دوستداریش

دست طمع از خلاص او شست

دیگر همه جا رضای او جست

در محمل لطف و هودج ناز

آورد به کوی لیلی اش باز

بخش ۲۲ - واقف شدن قبیله لیلی از عشق مجنون با وی و منع کردن وی از ملاقات با لیلی

خوش نغمه مغنی حجازی

این نغمه زند به پرده سازی

کز کعبه چو بازگشت مجنون

با شوقی از آنچه بود افزون

محمل به دیار لیلی افکند

سررشته وصل یافت پیوند

آمد شد پیش ساخت پیشه

جویان وصال او همیشه

چون سر زدی آفتاب خاور

در راه طلب شدی تکاور

آیین وفا ز سر گرفتی

راه در دوست برگرفتی

جامی ز می طلب لبالب

بردی بر دوست روز تا شب

چون ظلمت شب علم کشیدی

خود را به حریم غم کشیدی

در کلبه خود مقام کردی

آسایش شب حرام کردی

هر چند که دوست را ندیدی

با او گفتی و زو شنیدی

چون یکچندی بر این برآمد

صد بار دل از زمین برآمد

آن واقعه فاش شد در افواه

گشتند کسان لیلی آگاه

در گفتن این فسانه راز

نمام زبان کشید و غماز

مشروح شد این حدیث درهم

با مادر لیلی و پدر هم

یک شب ز کمال مهربانی

در گوشه خلوتی که دانی

فرزند خجسته را نشاندند

بر وی ز سخن گهر فشاندند

کای مردم چشم و راحت دل

کم شو نمک جراحت دل

هر چند که چرخ پرده دار است

در پرده دری ستیزه کار است

کم دوز پرده ای ز آغاز

ک آخر نکند دریدنش ساز

هر شب که ز مشک پرده بندد

از پرده دری سحر بخندد

یک گل به نقاب غنچه ننهفت

کز جنبش باد صبح نشکفت

یک دانه نشد به پرده خاک

کان پرده نگشت عاقبت چاک

خلق از تو و قیس آنچه گویند

زان قصه نه نیکی تو جویند

زین گونه حکایت پریشان

رسوایی توست قصد ایشان

بشنید صبا سحر ز بلبل

آوازه پرده داری گل

بر وی نفسی دمید و بگذشت

آن پرده بر او درید و بگذشت

زان پیش که این سخن شود فاش

افتد سمری به دست اوباش

کوته کن ازان زبان مردم

بر در ورق گمان مردم

دیوار چو سست شد ز یک نم

از یک دو نم دگر شود خم

گر رو ننمایدش ز معمار

پشتیوانی شود نگونسار

آتش بنشان ز آستانه

نابرده علم به سقف خانه

چون شعله به سقف خانه گیرد

صد حیله اگر کنی نمیرد

بردار ز قیس عامری دل

وز صحبت او امید بگسل

رفتن ز درت نه رای قیس است

تو کعبه و قیس بوقبیس است

لیکن تو مکن برای او کار

از پهلوی خود بیفکن این بار

یاری که ازو به دل غبار است

یارش نکنی لقب که بار است

مپسند به گردن خود این بار

بر دامنت این غبار مگذار

در ستر عفاف باش مستور

دیگر مدهش به خانه دستور

مستور که رخ نهفته باشد

چون غنچه ناشکفته باشد

آسوده بود به طرف گلزار

رسوا نشود به کوی و بازار

وان دم که گشادچهره چون گل

زد نعره عشق و شوق بلبل

از طارم گلبنش شکستند

با شاخ گیاه دسته بستند

گردانیدند گرد هر کوی

بردند به هرزه آبش از روی

هر چند که دامن تو پاک است

وز طعنه حاسدت نه باک است

آلوده هر گمان چه باشی

افتاده به هر زبان چه باشی

آن را که ز درد سر معاف است

طبعش خالی ز انحراف است

از درد سر عصابه رستن

بهتر که به سر عصابه بستن

لیلی می کرد پندشان گوش

از آتش قیس سینه پر جوش

ایشان با قیس بر سر جنگ

لیلی بی قیس با دلی تنگ

ایشان بر قیس ناسزاگوی

لیلی او را به جان دعا گوی

ایشان با قیس آب و آذر

لیلی با او چو شیر و شکر

ایشان ز برون به پندگویی

لیلی ز درون به مهرجویی

چون رو به دیار آن دل افروز

شد قیس روان به رسم هر روز

افتاد دوچار او عجوزی

همچون خر پیر پشت کوزی

رویی که ز سختی و درشتی

شاید صفتش به سنگپشتی

از کشمکش حوادث دهر

فرقی چو کدو ز موی بی بهر

خالی سر او ز زیب معجر

عاری تن او ز ستر میزر

وامانده دو لب ولی نه خندان

چون فرج دهان تهی ز زندان

چشمش چو دهان به جز یکی نه

در دجالی او شکی نه

زان صورت زشت و شکل هایل

فالی بدش اوفتاد در دل

کان کس که نخست بیند این روی

آخر ز خوشی کیش رسد بوی

بیچاره چو با دل پریشان

شد همدم ماه مهر کیشان

آن مه ز حدیث شب خبر گفت

ناسازی مادر و پدر گفت

گفتا بنگر چه پیشم آمد

بر ریش جگر چه نیشم آمد

از عشق تو داشتم دلی نیش

شد زخم جداییت بر آن ریش

از یکشبه فرقت توام دل

می سوخت به سان شمع محفل

اکنون که کشد به ماه یا سال

هم خود تو بگو که چون بود حال

از آمدن تو صد بلایم

گر زانکه رسد به تنگنایم

زان می ترسم که ناپسندی

ناگه برساندت گزندی

مجنون چو شنید این سخن را

زد چاک ز درد پیرهن را

جانی و دلی ز غصه جوشان

برگشت بدین نوا خروشان

کای دل پس از این صبور می باش

وز هر چه نه صبر دور می باش

گر رد تو کرد دوست غم نیست

آن رد ز قبول غیر کم نیست

هجری که بود مرا دلبر

وصل است و ز وصل نیز خوشتر

هر کس که نه بر رضای جانان

دارد هوس لقای جانان

در دعوی عشق نیست صادق

نتوان لقبش نهاد عاشق

عاشق که بود ز خویش رسته

بر خود در آرزو ببسته

افتاده به خاک نامرادی

خالی ز غم و تهی ز شادی

فارغ ز امید و ایمن از بیم

بنهاده سری به خط تسلیم

از محنت روزگار بی غم

از هر چه رسد ز یار خرم

بخش ۲۳ - خبر یافتن پدر لیلی از ملاقات کردن وی با مجنون و سیاست کردن وی بر آن

مجنون چو به حکم آن دل افروز

محروم شد از زیارت روز

تا روز غمش به شب رسدی

صد ره جانش به لب رسیدی

شبها به لباس شبروانه

گشتی به ره طلب روانه

منزل به دیار یار کردی

وانجا همه شب قرار کردی

هر گاه که یافتی مجالی

لب بگشادی به حسب حالی

گفتی ز فراق روز با او

صد قصه سینه سوز با او

هر چند ز هجر غصه کش بود

با این تک و پوی نیز خوش بود

یک شب به هم آن دو پاکدامان

در کشور عشق نیکنامان

بودند نشسته هر دو تنها

انداخته در میان سخن ها

از مرده دلان حی جوانی

در شیوه عشق بدگمانی

بگذشت بر در آن شکسته حالان

با هم ز درون خسته نالان

بر صحبت تنگشان حسد برد

واندر حقشان گمان بد برد

آری نیکی ز بد نیاید

هر حامله جنس خویش زاید

چیزی که بود ز سرکه یا می

در کوزه همان تراود از وی

القصه ز چشمه سار لیلی

یک قطره که دید ساخت سیلی

شد روز دگر به خلوت راز

پیش پدرش فسانه پرداز

در خرمن خشکش آتش افروخت

زان شعله نخست خرمنش سوخت

آمد سوی لیلی آتش افکن

وان راز شبانه ساخت روشن

بهر ادبش گشاد پنجه

گل را به طپانچه ساخت رنجه

چون نیلوفر ز زخم سیلی

کردش رخ لاله رنگ نیلی

از ضربت چوب تر بر اعضاش

گل خاست ز چوب گلبن آساش

هر دم می گفت توبه لیلی

از هر چه نه عشق قیس یعنی

هر دم می کرد ناله زار

لیکن نه ز لت، ز فرقت یار

هر دم می ریخت از مژه خون

لیکن ز فراق روی مجنون

بعد از همه یاد کرد سوگند

اول به جلال آن خداوند

کز هیبت اوست چرخ افلاک

آورده رخ نیاز در خاک

وانگه به لوایح کمالش

لامع ز بدایع جمالش

وانگه به مقربان درگاه

ز اسرار صفات و ذاتش آگاه

کز جراء/ت قیس ازین غم آباد

خواهم به خلیفه برد فریاد

او کیست که گاه صبح و گه شام

در طوف حریم من زند گام

صد دام نهد ز حیله و کید

تا طرفه غزال من کند صید

گر داد خلیفه داد من خوش

ور نی بندم من ستمکش

در رهگذر وی از ستیزه

محکم بندی ز تیغ و نیزه

یا پای برون نهد ازین راه

یا دست کند ز عمر کوتاه

مجنون چو ازین حدیث جانسوز

آگاهی یافت هم در آن روز

شد عرصه دهر تنگ بر وی

زد غصه هجر چنگ در وی

گشت از تک و پوی پای او سست

وز حرف امید لوح دل شست

بنشست و کشید پا به دامان

از رفتن آشکار و پنهان

نی از غم خویش از غم یار

کز جور پدر نبیند آزار

بخش ۲۴ - رفتن مجنون به خانه بیوه زنی که در همسایگی لیلی می بود و منع کردن پدر لیلی آن بیوه زن را از آنکه مجنون را در خانه خود گذارد

همسایه لیلی آن جمیله

می بود زنی نه زان قبیله

از کربت غربتش درون ریش

وز محنت بیوگی غم اندیش

برداشته شوهر از سرش پای

وز وی دو یتیم مانده بر جای

بودند به هم غریب و مهجور

هم معده گرسنه هم بدن عور

مجنون چو ز گنج وصل محروم

کردی چو چغذ میل آن بوم

غمخانه وی مقام کردی

در خدمت وی قیام کردی

آن هر دو یتیم را چو دیدی

دست شفقت به سر کشیدی

هر سیم و زرش که دست دادی

پوشیده به دستشان نهادی

چون سایه یار رفتش از دست

همسایه وی به جاش بنشست

در بادیه تشنه جان غمناک

مالد لب خود به ریگ نمناک

بی آب فتاده در تب و تاب

جوید از ریگ تری آب

ترک همه قیل قال کردی

وز دلبر خود سئوال کردی

گفتی چون است و حال او چیست

نظارگی جمال او کیست

پیوند وصال با که دارد

آیین دلال با که دارد

چون من دگریش هست یا نه

با من نظریش هست یا نه

دام دل کیست گیسوانش

محراب که طاق ابروانش

لعلش به عتاب خنده آمیز

در کام که می کند شکرریز

درج گهرش به وقت گفتار

بر گوش که می شود گهربار

من می سوزم ز آرزویش

تا کیست نشسته پیش رویش

من می میرم ز اشتیاقش

تا کیست ملازم وثاقش

با آن همه نازنینی او

حاشا من و همنشینی او

این بس که به خانه ات نشینم

ربع و طللش ز دور بینیم

این گفتی و بر زمین فتادی

وز هر مژه سیل خون گشادی

چندان ز دو دیده اشک راندی

کش تاب گریستن نماندی

از بی تابی برفتی از هوش

کردی ز همه جهان فراموش

آن بیوه زنش به رخ زدی آب

شستیش ز دیده سرمه خواب

زان خواب چو چشمش آمدی باز

رفتن کردی به جای خود ساز

محروم ز یار روزگاری

جز این تک و پو نداشت کاری

لیکن فلک ستیزه پیشه

کش پیشه همین بود همیشه

یک داغ دگر به دل نهادش

بر تافت زمام این مرادش

لیلی خواهان قدم نهادند

پیش پدرش زبان گشادند

زآمد شد او فسانه گفتند

گرد وی ازان ستانه رفتند

کین پدرش دگر بجوشید

در طعنه بیوه زن خروشید

کای سفله ناکس این چه سستی ست

در کار من این چه نادرستی ست

آن را که ببرد نام و ننگم

بر جام شرف فکند سنگم

در خانه خود چرا دهی راه

گر بار دگر درین گذرگاه

گردن به رضای او درآی

می دان به یقین که سر نداری

بیچاره چو آن عتاب بشنید

بر خویش چو نی در آب لرزید

مجنون رمیده دل دگر بار

چون از ره دور شد پدیدار

زد بانگ که ای خجسته فرزند

آزار من شکسته مپسند

دیگر ره خانه ام مپیمای

در ساحت خیمه ام منه پای

لیلی به تو در مقام یاریست

لیکن پدرش به کین گذاریست

او میر قبیله من گدایم

با صولت او کجا بس آیم

تنها نه ز جان خویش ترسم

بر زندگی تو بیش ترسم

دیگر ز درم قدم نگه دار

راندم دم راست دم نگه دار

مجنون ز حدیث او بر آشفت

گریان گریان به زیر لب گفت

کای مادر مشفق این چه کار است

کز مشفقیت دلم فگار است

ما هر دو غریب این دیاریم

بیگانگیی ز هم نداریم

از خدمت خویش راندنم چیست

خونابه ز دل چکاندنم چیست

هر کس که ز غربتش نصیب است

آزار غریب ازو غریب است

در نامه نسبت نسیبان

خویشند به هم همه غریبان

باشد ورق ادب دریدن

خط بر ورق نسب کشیدن

در کوی تو رو به لیلی ام بود

زین روی بسی تسلی ام بود

واکنون که ز من بتافتی روی

از جان و دلم تو را دعاگوی

از کوی تو رخت بستم اینک

در ورطه خون نشستم اینک

شاد آمدم و حزین برفتم

با حال چنان چنین برفتم

دارم ز تو چشم آنکه گاهی

کافتد سوی لیلیت نگاهی

یادآوری از غریبی من

وز محنت بی نصیبی من

گویی به زبان من دعایش

خواهی ز برای من لقایش

گر بر هدف اجابت آید

این عقده ز کار من گشاید

ور نه ز فراق او بمیرم

دامن به قیامتش بگیرم

این نکته بگفت و شد شتابان

وحشت زده روی در بیابان

بخش ۲۵ - خشم گرفتن پدر لیلی از مجنون به جهت آمدن وی به خانه همسایه لیلی و به دادخواهی به درگاه خلیفه رفتن و سوگند خود را که پیش ازین مذکور شد راست کردن

چون مانع دل رمیده مجنون

از صحبت آن نگار موزون

یعنی پدر بزرگوارش

آن در همه فن بزرگ کارش

سوگند که خورده بود از اول

از قصه بیوه شد مسجل

برخاست به مقتضای سوگند

محمل به در خلیفه افکند

برخواند به رسم دادخواهی

افسانه خویش را کماهی

کز عامریان ستیزه خویی

در بیت و غزل بدیهه گویی

آشفته سری به زرق و سالوس

بدریده لباس نام و ناموس

از قاعده ادب فتاده

خود را مجنون لقب نهاده

افکنده ز روی راز پرده

صد پرده ز عشق ساز کرده

دارم گهری یگانه چون حور

از چشم زد زمانه مستور

مستوره حجله نکویی

محجوبه ستر خوبرویی

جز آینه کس ندیده رویش

نبسوده به غیر شانه مویش

آن شیفته رای دیو دیده

رسوا شده دهل دریده

از بس که زند ز عشق او دم

آوازه او گرفت عالم

در جمله جهان یک انجمن نیست

کافسانه سرای این سخن نیست

نامش که به سان جان نهان بود

در سینه من به جای جان بود

از بس به غزل سراید آن را

پر ساخت ازان همه جهان را

زآمد شد او به خانه من

فرسوده شد آستانه من

بی حلقه زدن ز در درآید

پایش شکنم به سر درآید

گر در بندم درآید از بام

صبحش رانم قدم زند شام

همسایه که رنج او کشیده ست

هم زآمدنش به جان رسیده ست

جز تو که رسد به غور من کس

از بهر خدا به غور من رس

حرفی دو به خامه عنایت

بنویس به میر آن ولایت

تا قاعده کرم کند ساز

وین حادثه از سرم کند باز

دانست خلیفه شرح حالش

بنوشت به وفق آن مثالش

چون میر ولایت آن رقم خواند

مرکب سوی قیس و قوم او راند

انداخت بساط داوری را

زد بانگ سران عامری را

قیس و پدرش به هم نشستند

اعیان قبیله حلقه بستند

منشور خلیفه کرد بیرون

مضمون وی آنکه قیس مجنون

کز لیلی و عشق او زند لاف

بیرون ننهد قدم ز انصاف

زین پس پی کار خود نشیند

بر خاک دیار خود نشیند

لیلی گویان غزل نخواند

لیلی جویان جمل نراند

پا باز کشد ز جست و جویش

لب مهر کند ز گفت و گویش

بر خاک درش وطن نسازد

وز ذکر وی انجمن نسازد

نی بر دمنش ترانه گوید

نی با طللش فسانه گوید

منزل نکند بر آستانش

محفل ننهد ز داستانش

آتش نزند به عود هستی

نامش نکند سرود مستی

ور زانکه خلاف این کند کار

باشد به هلاک خود سزاوار

هر کس که کند به قتلش آهنگ

بر شیشه هستیش زند سنگ

بر وی دیت و قصاص نبود

سرکوبی عام و خاص نبود

این واقعه را چو قوم دیدند

مضمون مثال را شنیدند

بر قیس زبان دراز کردند

چشم شفقت فراز کردند

گفتند که غور کار دیدی

منشور خلیفه را شنیدی

من بعد مجال دم زدن نیست

بالاتر ازین سخن سخن نیست

گر می نشوی بدین سخن راست

خونت هدر است و مال یغماست

بر مادر و بر پدر ببخشای

زین شیوه ناصواب باز آی

لیلی و پدر اگر ستیزند

خون تو بدین گنه بریزند

ما را چه ره ستیزه رویی

امکان نزاع و کینه جویی

مجنون ز سماع این ترانه

برداشت نفیر عاشقانه

از هر مژه خون دل روان کرد

بر چهره زرد خون فشان کرد

خود را به زمین خواری افکند

در ورطه خاکساری افکند

پیچید چو مار زخم خورده

افتاد چو مور نیم مرده

هوشش ز سر و توان ز تن رفت

مصروع آسا ز خویشتن رفت

گردش همه خلق حلقه بستند

در حلقه ماتمش نشستند

داور ز غمش نشست در خون

شد شیوه داوری دگرگون

دستور حکومتش شده سست

منشور خلیفه را فرو شست

کین نامه که زیرکی فروش است

قانون معاش اهل هوش است

جز بر سر عاقلان قلم نیست

دیوانه سزای این رقم نیست

تا دیر فتاده بود بر خاک

رخساره نهاده بود بر خاک

چون بیهشیش ز سر برون شد

هوشش به نشید رهنمون شد

با زخمه عشق ساخت چون چنگ

شد ساز بدین نشیدش آهنگ

ما گرم روان راه عشقیم

غارت زدگان شاه عشقیم

جز عشق وظیفه نیست ما را

پروای خلیفه نیست ما را

زان پایه که عشق پای ما بست

کوتاه بود خلیفه را دست

آنجا که حمام ما گریزد

شهباز خلیفه پر بریزد

ما طایر سدره آشیانیم

بالای زمین و آسمانیم

زان دام که عنکبوت سازد

از پهلوی ما چه قوت سازد

لیلی چو درون جان نهد پای

در زاویه دلم کند جای

گو بند بر او خلیفه ره را

بستان ز وی این دو جلوه گه را

هیهات چه جای این خیال است

مهجوری من ز وی محال است

محوم در وی چو سایه در نور

دور است که من ز من شوم دور

بخش ۲۶ - پیغام فرستادن مجنون پیش پدر تا لیلی را برای وی خواستگاری کند و بردن پدر وی اعیان قبیله را به جهت کفایت این مقصود

مشاطه این عروس طناز

مشاطگی اینچنین کند ساز

کان پی سپر سپاه اندوه

در سیل بلا ستاده چون کوه

سرگشته چو گردباد در دشت

با باد به سان گرد می گشت

چون ماند برون ز کوی لیلی

جانی پر از آرزوی لیلی

بودی دل و دیده تنگ و تاریک

از دوری او به مرگ نزدیک

یک جا دو دمش نبود آرام

هر لحظه سوی دگر زدی گام

در وادی گرم ریگ پیمای

در آتش پر شرر زدی پای

بر کوه فکند سایه چون میغ

می داشت قرار بر سر تیغ

گیرم که ز غم زبون توان بود

بر آتش و تیغ چون توان بود

هر جا که سیاهیی بدیدی

چون اشک به سوی او دویدی

لیلی گفتی و حال کردی

وز لیلی ازو سئوال کردی

گر یک دو سخن ز وی بگفتی

خاک قدمش به دیده رفتی

ور نی دامن کشیدی از وی

پیوند سخن بریدی از وی

حالش چو بر این گذشت یکچند

بگسست ز عقل و هوش پیوند

شوق آمد و صبر را زبون کرد

همچون قلمش علم نگون کرد

شد حیله گر و وسیله اندیش

زد گام سوی وسیله خویش

زاعیان قبیل جست یک تن

چون جان ز فروغ عقل روشن

گفت ای به توام امید یاری

دارم به تو این امیدواری

کز من به پدر بری سلامی

وز پی برسانیش پیامی

کای نخل من از تو سر کشیده

وز پرورشت به بر رسیده

معجون گلم سرشته توست

مضمون دلم نوشته توست

باشد هنر تو هر چه دارم

من خود به جز این هنر چه دارم

پیراسته باغ عمرم از تو

تابنده چراغ عمرم از تو

دیدم ز تو دمبدم نویدی

دارم به تو این زمان امیدی

کز تو رسدم نویدی دیگر

آماده شود امیدی دیگر

لیلی که مراد جان من اوست

فیروزی جاودان من اوست

در حجله عزتش نشاندند

چون چشم بدم ز در براندند

از فرقت او هلاکم امروز

دلخسته و سینه چاکم امروز

جز بر در او نبایدم جای

گر جا ندهند وای من وای

آخر طلب رضای من کن

دردم بنگر دوای من کن

گو با پدرش که کین نورزد

با من که جهان بدین نیرزد

طوقی ز برای من کند ساز

سازد به غلامیم سرافراز

باشم به حریم احترامش

داماد نه کمترین غلامش

گفتی که تو را نسب بلند است

وز نسبت او تو را گزند است

من سوختم از نسب چه حاصل

جز محنت روز و شب چه حاصل

خواهم بد من شود ز تو نیک

با من دم مهر می زنی لیک

جز کینه وریت نیست ظاهر

مهر پدریت نیست آخر

ارحم ترحم شنیده باشی

خاصیت رحم دیده باشی

رحمی بنما که مردم اینک

جان از ستمت سپردم اینک

قصدم نه ازین هوای نفس است

اینجا که منم چه جای نفس است

کان ادب است خاک پاکم

زآلایش طبع پاک پاکم

لیلی که به غم فروخت جانم

آنیست در او که سوخت جانم

آن را ز کسی دگر نیابم

زانست کزو نظر نتابم

ور نه چه کرا کند که مردی

از دغدغه های جمع فردی

از بهر زنی نه سر نه انجام

در مرحله طلب نهد گام

بس باشدم اینقدر که گاهی

از دور کنم در او نگاهی

او صدر سریر ناز باشد

آزاده و سرفراز باشد

من خاک صف نعال باشم

افتاده و پایمال باشم

آن یار تمام بی کم و کاست

گریان ز حضور قیس برخاست

زان ملتمسی که از پدر کرد

اشراف قبیله را خبر کرد

با یکدگر اتفاق کردند

سوگند بر اتفاق خوردند

سوی پدرش قدم نهادند

وان دفتر غم ز هم گشادند

با او سخنان قیس گفتند

هر مهره که سفته بود سفتند

دانست پدر که حال او چیست

بر روی نهاد دست و بگریست

کش کارد به استخوان رسیده ست

وز محنت دل به جان رسیده ست

با این المش چه سان پسندم

آن به که کنون میان ببندم

در چاره کار او خروشم

چندان که توان بود بکوشم

در کف نهمش زمام مقصود

مستی دهمش ز جام مقصود

محمل پی رهروی بیاراست

وز اهل قبیله همرهی خواست

پیران به تضرع شفیعی

خردان به تواضع مطیعی

راندند ز آب دیده سیلی

تا وادی خیمه گاه لیلی

آمد پدرش چنانکه دانی

وافکند بساط میهمانی

خدام ز هر طرف رسیدند

خوان ها پی نزلشان کشیدند

چون خوان ز میانه برگرفتند

افسون و فسانه در گرفتند

هر کس سخنی دگر درانداخت

پرده ز ضمیر خود برانداخت

از هر جانب جنیبه راندند

تقریب سخن به آن رساندند

کز مقصد خویشتن حکایت

گویند به پرده کنایت

گفتند در این سراچه پست

بالا نرود صدا ز یک دست

تا دست دگر نسازیش یار

نبود به صدا دهی سزاوار

طاقی که تو را به هر رواق است

در هر دهنی به نام طاق است

تا جفت نگرددش دو بازو

خود گو که چه سان شود ترازو

در طاق جمال ها نهفته ست

آیینه آن جمال جفت است

بگذر به نظاره بر چمن ها

هر چند که گل خوش است تنها

چون سبزه به سلک او درآید

پیش نظر تو خوشتر آید

وانگاه به صد زبان ثناگوی

کردند به سوی میزبان روی

کای دست تو بیخ ظلم کنده

حی عرب از سخات زنده

در پرده تو را خجسته ماهیست

کز چشم دلت بدو نگاهیست

پاکیزه چو گوهر نسفته

دوشیزه چو شاخ ناشکفته

ماه است و ز مه دریغ باشد

کین گونه به زیر میغ باشد

بر ظلمتیان شب ببخشای

وین میغ ز پیش ماه بگشای

طاق است و بود عطیه مفت

با طا دگر گرش کنی جفت

قیس هنریست اینک آن طاق

چون بخت به بندگیت مشتاق

در اصل و نسب یگانه دهر

در فضل و ادب فسانه شهر

مرحومش از این مراد مپسند

داماد گذاشتیم و فرزند

بپذیر به دولت غلامیش

زین شهد رهان ز تلخکامیش

آن یک حور است و این فرشته

از جوهر قدسیان سرشته

خوش نیست فرشته را که از حور

چون دیو بود همیشه مهجور

لایق به همند این دو گوهر

مشتاق همند این دو اختر

یک درج به است جای ایشان

یک برج طربسرای ایشان

آیین وفا و مهربانی

گفتیم تو را دگر تو دانی

بخش ۲۷ - ابا نمودن پدر لیلی از پیوند دادن وی با مجنون

آن دور ز راه و رسم مردم

ره کرده به رسم مردمی گم

آن در تن او به جای دل سنگ

از وی تا دل هزار فرسنگ

مطموره نشین چاه غفلت

طیاره سوار راه غفلت

از تیرگی درون خود غرق

در آب سیاه پای تا فرق

از شارع دانش اوفتاده

بر جهل جبلی ایستاده

فارغ ز خیال عشقبازی

آسوده ز حال جانگدازی

نی داغ محبتی کشیده

نه جرعه محنتی چشیده

دوری فکن دو همدم از هم

طاقت شکن دو عاشق از غم

یعنی که کفیل کار لیلی

بر هم زن روزگار لیلی

هر چند کش از نسب پدر تو

لیک از پدری رهش بدر بود

رحم پدری نداشت بر وی

صد محنت و غم گماشت بر وی

چون خواهش آن قبیله بشنید

از خواهششان عنان بپیچید

بر ابروی ناگشاده چین زد

صد عقده خشم بر جبین زد

آن کس که به خنده دل خراشد

ابرو چو گره زند چه باشد

گفت این چه خیال نادرست است

چون خانه عنکبوت سست است

گر این طلب از نخست بودی

در کیش خرد درست بودی

امروز که حیز زمانه

پر شد ز صدای این ترانه

یک گوش نماند در جهان باز

خالی ز سماع این سرآواز

طفلان که به هم فسانه گویند

این قصه به کنج خانه گویند

رندان که به نای و نوش کوشند

پیمانه بدین خروش نوشند

ناصح که نهد اساس تعلیم

از صورت حال ما کند بیم

رسوایی ازین بتر چه باشد

باد بتر این ز هر چه باشد

حاشا که پذیرد این تلافی

از پرده شعر حیله بافی

آتش که بود مفیض انوار

بر کوه بلند در شب تار

پوشیدن آن به خس چه امکان

ز اهل خرد این هوس چه امکان

شیشه که شود میان خاره

ز افتادن سخت پاره پاره

کی ز آب دهن درست گردد

بر قاعده نخست گردد

خیزید و در طلب ببندید

زین گفت و شنود لب ببندید

عاری که به گردن من آمد

آلایش دامن من آمد

عاری دگرم به سر میارید

من بعد مرا به من گذارید

بر هرزه چرا کنم من این کار

بیهوده چرا برم من این عار

آن خس که به دیده خست خارم

چون دیده خود بدو سپارم

زان کس که به دل نشاند تیرم

چون دعوی دل دهی پذیرم

با آنکه زند خدنگ کاری

مشت است و درفش کارزاری

من مشتکیم کنون ز یک مشت

زان در ندهم به بار او پشت

در مذهب رهرو سبکبار

باری نبود گرانتر از عار

در بار گران میفکنیدم

وین پشت خمیده مشکنیدم

چون عامریان نشسته خاموش

برگشت ازین محالشان گوش

مهر از لب بسته برگرفتند

آیین سخن ز سر گرفتند

گفتند حدیث عار تا چند

زین بیهده افتخار تا چند

قیس هنری به جز هنر نیست

وز دایره هنر بدر نیست

عشقی که زده ست سر ز جیبش

هان تا نکنی دلیل عیبش

خود عشق چه جای قال و قیل است

بر پاکی باطنش دلیل است

تا دل نه ز میل طبع پاک است

کی ز آتش عشق سوزناک است

در پاکی طبع نیست عاری

بر چهره فخر ازان غباری

گفتی لیلی ازین فسانه

رسوا گشته ست در زمانه

رسوایی او بگو کدام است

کز عاشقیش بلند نام است

گویا و گواست وجد و حالش

بر دعوی عفت و جمالش

معشوقه اگر جمیل نبود

عاشق به رهش ذلیل نبود

ور هست جمیل و نیستش جیب

پاکیزه ز وصله دوزی عیب

زود آتش عشق او بمیرد

معشوقی او زوال گیرد

آنجا که مقام افتخار است

زین هر دو صفت بگو چه عار است

هر چند که قیس گفت و گو کرد

دلالگی جمال او کرد

دلاله اگر هزار باشد

زینسان نه سخن گزار باشد

دلالگی جمال دلدار

نی عیب در او و نه عار

آن کجرو کج نهاد کج دل

در دایره کجیش منزل

چو این سخنان راست بشنید

چون بی خبران ز راست رنجید

شد راه جواب آن بر او بند

بگشاد زبان روان به سوگند

گفتا به خدایی خدایی

کز وی نه تهیست هیچ جایی

او بی جای و جهان ازو پر

تنها نه جهان که جان ازو پر

هر ذره اگر چه زو تهی نیست

یک ذره ازوش آگهی نیست

دیگر به پیمبران مرسل

ثابت قدمان صف اول

دانشورزان دانش آموز

بینش داران بینش افروز

پرواز ده شکسته بالان

نیرو شکن خطا سگالان

دیگر به سران کعبه مسکن

از جعبه کعبه ناوک افکن

هر ناوک و صد هزار نخجیر

بیرون ز شکارگاه تدبیر

از صید حرم همه غذاخوار

کوته زیشان زبان انکار

کز لیلی اگر درین تک و پوی

خواهید برای قیس یک موی

وان را دو جهان بها بیارید

زان کار به جز قفا نخارید

یک موی وی و هزار مجنون

گو دست ز وی بدار مجنون

مجنون که بود که داد خواهد

وز لیلی من مراد خواهد

جان دادن او بس است دادش

مردن ز فراق او مرادش

با من دگر این سخن مگویید

کام دل خویشتن مجویید

آنان چو جواب او شنیدند

وآزار عتاب او کشیدند

نومید به خانه بازگشتند

با قیس حریف راز گشتند

هر قصه که گفته بود گفتند

هر گل که شگفته بود گفتند

امید وصال یار ازو رفت

وآرام دل و قرار ازو رفت

از گریه به خون و خاک می خفت

وز سینه دردناک می گفت

لیلی جان است و من تن او

یارب به روان روشن او

کان کس که مرا ازو جدا ساخت

کاری به مراد من نپرداخت

در هر نفسیش باد مرگی

وز زندگیش مباد برگی

وان کس که دلم فگار کرده ست

دورم ز دیار و یار کرده ست

جانش چو دلم فگار بادا

و آواره به هر دیار بادا

وان کس که ز خصلت پلنگی

زد سنگ فراقم از دو رنگی

پا میخ شکاف سنگ بادش

سر در دهن نهنگ بادش

زو بر دل من چو دور خاتم

شد تنگ فراخنای عالم

واو کنده به تنگنای این دور

رویم چو نگین به ناخن جور

بادش ناخن جدا ز انگشت

دستش کوته ز خارش پشت

بخش ۲۸ - دیده نوفل مجنون را در بادیه و بر وی ترحم کردن و وی را وعده دادن که لیلی را برای وی خواستگاری کند و ابا کردن پدر لیلی

سوداگر چین این صحیفه

این نافه برون دهد ز نیفه

کان دم که ز گریه چشم مجنون

دور از لیلی نشست در خون

نومیدی دیدن جمالش

گرداند از آنچه بود حالش

ناقه ز حریم حی برون راند

وز خاک قبیله دامن افشاند

شد آهوی دشت و کبک وادی

خارا کن کوه نامرادی

بر هر ضرری صبور می بود

وز هر نفری نفور می بود

کم داشت درین بساط غبرا

جز انس به وحشیان صحرا

شبها که خیال خواب کردی

وز پرده شب نقاب کردی

کردی ز سرین گور بالین

کیمخت گوزن را نهالین

هر صبح که برزدی سر از خواب

وز گریه زدی زمین دشت آب

خونابه ز کاس لاله خوردی

همکاسگی غزاله کردی

یک روز برهنه تن چو خامه

از صفحه ریگ کرده نامه

زانگشت بر آن قلم همی زد

لیلی لیلی رقم همی زد

بر یاد دو زلف مشکفامش

می کرد نظاره دو لامش

می ریخت ز خون دل ته پاش

قطره ز مژه چو نقطه یاش

بر ریگ چو نام او نوشتی

وز رشح جگر به خون سرشتی

از سیل مژه بشستیش پاک

باز از هوس دل هوسناک

آن طرفه رقم ز سر گرفتی

زان وایه خویش برگرفتی

این بود تمام روز کارش

سرمایه عیش روزگارش

ناگاه ز گرد ره رسیدند

جمعی و به گردش آرمیدند

بر کوهه زین همه سواران

در کوه و دره شکارکاران

نوفل نامی در آن میانه

چون مهر یگانه زمانه

از دست کریم یم عطایی

زانگشت کرم گره گشایی

چون مهر به روزها زرافشان

چو چرخ به صبح گوهر افشان

در نظم بلند چون ثریا

در سجع لطایفش مهیا

با نوش لبان به عشقبازی

با تنگدلان به دلنوازی

در معرکه دلاوری شیر

در قطع امور ملک شمشیر

از افسر ملک سربلندیش

وز گنج نوال بهره مندیش

نوفل خود را ز رخش گستاخ

انداخت فرو چو میوه از شاخ

بر خاک نشست پیش رویش

بگشاد زبان به گفت و گویش

آن نام که می نوشت می خواند

وز صاحب نام حرف می راند

دانست نهفته راز او را

معشوقه عشوه ساز او را

وان ماتم و سوگواریش دید

وان گریه زار و زاریش دید

بر حال ویش ترحم آمد

گریان شد و در تکلم آمد

کای تخت نشین خامه ریگ

وی حرف نویس نامه ریگ

این تخم خیال کشتنت چند

وین حرف هوس نوشتنت چند

زین وسوسه خیال باز آی

زین دغدغه محال باز آی

کز وسوسه کار برنیاید

جانان به کنار درنیاید

زین حرف که می کشی به انگشت

کامت ننهد حریف در مشت

زین ریگ که می کنی به خون رنگ

ناری گهری به کف به جز سنگ

یکچند بیا قرین من باش

همخانه و همنشین من باش

برکش ز سر این لباس عوری

تن پوش به خلعت صبوری

نی خواب بود تو را و نی خور

می خسب چو دیگران و می خور

تا بازآیی به آب و رنگت

وز شکل کمان رهد خدنگت

در خور باشی به وصل آن ماه

لایق گردی به یار دلخواه

دیوی تو کنون نه خورد و نه خفت

با حور چگونه سازمت جفت

سوگند به آنکه از خردمند

همواره به نام اوست سوگند

کانچ آوردم کنون به گفتار

گر زانکه کنی به وفق این کار

چندانکه توان بود کنم جهد

تا کام تو خوش کنم بدین شهد

در گردن آن پری شمایل

بازوی تو را کنم حمایل

کاری که ز ساختن بود دور

سازند به زاری و زر و زور

زاری که خلاف سربلندیست

با همچو خودی نه ارجمندیست

هر چند که زر بود ببازم

تا کار تو را چو زر بسازم

ور زانکه به زر نگردد آن راست

غم نیست که زور بازو اینجاست

این عقده که بر رهت فتاده

از نوک سنان کنم گشاده

ور کند بود سر سنانم

از تیغ به مقطعش رسانم

مجنون چو شنید این فسون را

بگذاشت فسانه جنون را

سر در ره هوشمندی آورد

خاطر به خردپسندی آورد

شد چون دگران رفیق راهش

برداشت قدم به خیمه گاهش

اندام بشست و سر تراشید

خلعت پوشید و عطر پاشید

آن سنبل مشکبار رسته

شد چون گلش از غبار شسته

بربست عمامه را عرب وار

آورد شکوفه سرو او بار

نوفل با او بدیهه گویان

بودی به ره نشاط پویان

هر لحظه بهانه ای نمودی

نو ساز ترانه ای سرودی

بر عرصه دشت باده خوردی

دلجویی او زیاده کردی

گاهی غزل و نسیب خواندی

گاهی سخن از حبیب راندی

یک چند بر این نمط چو بگذشت

مجنون ز گذشته تازه تر گشت

آمد قد او به لطف اول

شد برگ گلش ز خط مجدول

طوطی خطش شکر به منقار

بر نوفل و بزم او شکریار

طاووس رخش ز جلوه کاری

خجلت ده لاله بهاری

دیوانه لطافت پری یافت

تن پرتو روحپروری یافت

آشفتگی از سرش به در شد

بین شیشه شکن که شیشه گر شد

القصه مصورش بیاراست

زان گونه به لیلی اش همی خواست

شکلی همه آرزوی لیلی

بر سنگ زن سبوی لیلی

نوفل شد ازین تفاوت آگاه

دانا دلی اوفکند در راه

تا پی به دیار لیلی آرد

پیش پدرش سخن گزارد

سازد به سخن مسلسل او را

آرد به حضور نوفل او را

آمد پدرش بدان وسیله

همراه سران آن قبیله

نوفل به هزار اهتمامش

بنشاند به صدر احترامش

چون خوان بکشید و سفره بگشاد

نوبت به سخن گزاری افتاد

صد قصه نو و کهن در انداخت

وآخر ز غرض سخن درانداخت

فرمود که قیس نیک پیوند

کامروز بود مرا چو فرزند

برتر باشد ز هر که گویی

موصوف به هر هنر که گویی

خواهم که بدین شرف تو هم نیز

ممتاز کنیش ز اهل تمییز

منظور کنی به منظر خویش

پیوند دهی به گوهر خویش

بنگر که ز مال و زر چه خواهی

چه مال و چه زر ز هر چه خواهی

تا در نظرت به پای ریزم

وانهات به زیر پای ریزم

باشیم من و تو خویش با هم

صافی دل و مهرکیش با هم

آن سخت جواب تلخ گفتار

بگشاد در سخن دگر بار

هر عذر که گفته بود ازین پیش

پیش پدرش ز جانب خویش

گفت آن همه را و بیشتر نیز

افزود بر آن بسی دگر نیز

از بس که به عذر شد سخن کوش

زد سینه نوفل از غضب جوش

شد تیز سخن به سان شمشیر

تهدید ده از زبان شمشیر

کای هرزه درای این بیابان

بر بانگ درای خود شتابان

ترسم که بدین تهی درایی

چون بی شتران ز پا درآیی

خیز و پی پاس حال خود گیر

رنگ شفقت بر آل خود گیر

زان پیش که آورم سپاهی

چون دور زمانه کینه خواهی

نی بحر و چو بحر هیبت انگیز

موجش همه تیر و خنجر تیز

زان موج شوند پای تا فرق

اعیان قبیله ات به خون غرق

آن گوهر ناب را به من ده

صد منت ازان به جان من نه

تا سر به سپهر برفرازم

جشنی به عروسیش بسازم

کایند شب عروسی او

حوران به بساط بوسی او

گفتا پدر عروس کای شاه

برتاب عنان خویش ازین راه

هر چند که ما نه مرد جنگیم

از جنگ نه آنچنان به تنگیم

روزی که زنی تو کوس و نایی

ما نیز زنیم دست و پایی

گر زانکه شویم بر تو فیروز

عیدی باشد خجسته آن روز

از پیچش پنجه تو رستیم

وز رنج شکنجه تو جستیم

وز زانکه تو را ظفر دهد دست

ما را علم ظفر شود پست

چون برق جهم به خانه خویش

پیش گهر یگانه خویش

از تیغ زنم به سینه چاکش

آلوده به خون نهم به خاکش

پوشم تن آن عروس چالاک

در پرده خون و حجله خاک

وآسوده زیم درین غم آباد

از نام عروس و ننگ داماد

در خاک نهفته به نگاری

کافتاده به دست خاکساری

پوشیده به آن گهر به سنگی

کاید به وی از سفال ننگی

نوفل ز سماع قصه نو

چشمی سوی قیس زد که بشنو

قیس هنری هنروری کرد

در معرکه شان دلاوری کرد

بگشاد زبان سحر پرداز

کای بد سخنان ناخوش آواز

بادی که ز نای جهان خیزد

در دیده عقل خاک بیزد

حرفی که نه دانشش نگارد

در نامه سیاه رویی آرد

نوفل نه سخن ز جهل گوید

تا نکته سهو و سهل گوید

مغز است نه پوست هر چه او گفت

نغز است و نکوست هر چه او گفت

از گفته او ورق مپیچید

روی دل ازین سبق مپیچید

آن فیض نسیم نیکخواهیست

نی باد بروت پادشاهیست

حکمت که تراود از دل شاه

عکسی ست ز نور چشمه ماه

زان عکس کسی که دور ماند

در ظلمت شب ز نور ماند

لیلی ست زلال زندگانی

من سوخته ای ز تشنه جانی

گر روی نهد به تشنه ای آب

خاکش بر سر کزان زند تاب

لیلی ست گلی به طرف جویی

من قانع ازان گلم به بویی

دل باد چو لاله باغبان را

کز باد دریغ دارد آن را

لیلی ست به بزم جان چراغی

من دارم ازو به سینه داغی

آن کو نه چراغ من فروزد

یارب که به داغ من بسوزد

لیلی می گفت و آن حسودان

کوران ز حسودی و کبودان

فریاد بر او زدند کای خام

دربند زبان به کام ازین نام

او نیست ز نام او چه حاصل

زین حرف زبان خویش بگسل

هر لحظه مبر به هرزه نامش

وآلوده مکن به گوش عامش

ور زانکه بری زبان داری

تنها نه زبان که جان نداری

خواهیم تو را زبان بریدن

وز کالبد تو جان کشیدن

مجنون چو سماع این سخن کرد

زو قطع امید خویشتن کرد

دانست کزان نهال نوبر

کامیش نمی شود میسر

رو گریه کنان به نوفل آورد

کای مرهم داغ و داروی درد

در خواه ازین ستیزه کاران

تا رسم ستیزه را گذاران

چندانکه به طرف جوی یک بار

مرغی بنهد در آب منقار

بر من در مرحمت گشایند

وز دور رخش به من نمایند

تا یک نظرش ز دور بینم

وانگه به خیال او نشینم

سازم همه عمر زان ذخیره

بهر شب تار و روز تیره

گفت کزین خیال بگذر

زین داعیه محال بگذر

دیدار وی و تو ای رمیده

چون آب است و سگ گزیده

خیز و ره این هوس سپردن

بگذار که دیدن است و مردن

ور هستی ازین حیات دلگیر

در غمکده فراق می میر

مجنون نه به یار خود رسیدن

نی در همه عمر امید دیدن

با نوفل گفت کای ستمگر

ای وعده تو سراب یکسر

رنج از دل من به گفت رفتی

گفتی و نکردی آنچه گفتی

لیکن نه ز توست از من است این

بر هر که نه کور روشن است این

نامقبلیم علم برافراخت

واقبال تو را علم بینداخت

من کی و سرود عیش سازان

من کی و فسون عشوه بازان

چون می نکند فسون مرا به

آشفتگی و جنون مرا به

این گفت و ز جای خویش برخاست

رقصان به نوای خویش برخاست

انداخت شکوفه سان عمامه

چون شاخ خزان رسیده جامه

نومید دلیش رنجه در بر

می زد چو چنار پنجه بر سر

خلقی ز پیش سرشک ریزان

واو خاک به فرق خویش بیزان

خلقی ز پیش به دل زنان سنگ

واو چاک فکن به سینه تنگ

چون آهوی دام جسته بگذشت

زان مردم و رو نهاد در دشت

شد باز چنانکه بود و می رفت

وین زمزمه می سرود و می رفت

لیلی و سریر عشرت و ناز

مجنون و نفیر شوق پرداز

لیلی و عنان به دست دوران

مجنون و به دشت یار گوران

لیلی و به این و آن سبک رو

مجنون و به آهوان تک و دو

لیلی و سکون به کوه وزنان

مجنون و به کوه با گوزنان

لیلی و ترانه گو به هر کس

مجنون و صفیر کوف و کرکس

لیلی و خروش چنگ و خرگاه

مجنون و خراش گرگ و روباه

لیلی و چو مه به قلعه داری

مجنون و به غار غم حصاری

آری هر کس برای کاریست

هر شیر سازی مرغزاریست

دولت به درم خرید نتوان

ایوان به ارم کشید نتوان

آن به که به نیک و بد بسازیم

هر کس به نصیب خود بسازیم

گل نیست ز خار بهره گیریم

با خار زییم تا بمیریم

بخش ۲۹ - در صحرا و دشت گردیدن مجنون و خطاب کردن وی با گردباد

ریحان شکن حریم این باغ

این بو دهد از نسیم این باغ

کان لاله داغدار هر دشت

از نوفل و نوفلی چو برگشت

آزاده ز هر گروه بودی

آواره دشت و کوه بودی

هر جا که کسی ز دور دیدی

چون آهو و گور ازو رمیدی

یک روز فرود حال و وجدش

شد جای به کوهسار نجدش

جا قله کوه خاره می کرد

در هر طرفی نظاره می کرد

دیده به دیار لیلی افکند

در کوزه ز گریه سیلی افکند

شوقش به درون چو کوه بنشست

قاروره صبر خرد بشکست

پیکی طلبید کز دیارش

آرد به حریم دل قرارش

گوید خبر و بیان کند حال

از منزل یار و ربع و اطلال

ناگاه ز گرد ره سوادی

بنمود چه دید گردبادی

زان خاک دیار بار بسته

پرده به رخ از غبار بسته

افتاد به سجده بر زمینش

بگشاد زبان به آفرینش

کای صوفی گرد گرد رقاص

بی زحمت پا به رهروی خاص

وی دشت نورد کوه پیمای

نگرفته سکون دو دم به یک جای

در پای تو کوه و دشت یکسان

در کوه روی چو دشت آسان

پیچان شده اژدها نمایی

بر خویش ولی نه اژدهایی

سر بر فلک اژدها که دیده ست

جولان زده بر هوا که دیده ست

خیزان نخلی ز خاک گستاخ

نی بیخ تو را پدید و نی شاخ

وین طرفه که گر ز باغ خیزی

میوه فکنی و برگ ریزی

نی راه تو بی غبار هرگز

نی یک جایت قرار هرگز

افتاده تو درخت چالاک

برداشته تو خار و خاشاک

پیچیده چو دودی و نه دودی

دوری ز سیاهی و کبودی

پرگاری کاخ سقف زنگار

چون قصر ارم ز تو ستون دار

کشتی ست در آب ربع مسکون

تو تیری و بادبانت گردون

بر کشتوران درین نشیمن

ویران ز تو صد هزار خرمن

امروز دلم به سینه خرم

از مقدم توست خیر مقدم

سویم که شده ست رهنمایت

جان باد فدای خاک پایت

بر من ز ره کرم گذشتی

وآرام من رمیده گشتی

از منزل یار بسته ای بار

کاید ز تو بوی مشک تاتار

این خاک که عطر محمل توست

چون نافه چین حمایل توست

گر از در اوست بر سرم ریز

چون سرمه به دیده ترم ریز

خاشاک تو کش شمیم مشک است

ریحان تری و عود خشک است

زان آتش من بلند گردان

بر وی دل من سپند گردان

زان جان و جهان خبر چه داری

بگشای زبان به هر چه داری

بی او دل من ز غصه خون است

بی من دل او بگو که چون است

از یاد ویم فرامشی نیست

وز حرف وفاش خامشی نیست

هرگز گذرم به دل نهانش

جنبد به حدیث من زبانش

هیهات چه جای این سؤال است

دارم هوسی ولی محال است

شه بهر گدا کجا کشد آه

مه سوی سها کی افکند راه

شب کیست طفیلی سگانش

سوده سر خود بر آستانش

او کرده به بالش خوش آهنگ

بر بستر غم سر من و سنگ

او داده به مهد عیش پهلو

من خفته به خاک خواریم رو

چون روز شود ز خواب خیزد

بر لاله تر گلاب ریزد

اول سوی او که می گراید

دیده به رخش که می گشاید

گرد دمنش ز من بدل نیست

گرینده چو من بر آن طلل نیست

از دور که می کند نگاهش

در طوف به گرد خیمه گاهش

آنجا که شود به عشوه خندان

گریه که کند ز دردمندان

وان دم که شود ز لب شکرریز

دندان طمع که می کند تیز

گاهی که بود به هودجش جای

در راه طلب که می نهد پای

روزی که قدم نهد به محمل

ز آب مژه کیست مانده در گل

شبها که به خانه اش مقام است

بنشسته به پاس او کدام است

بینا به رخش کسان و من کور

نزدیک همه به او و من دور

تو باد سبکروی و من خاک

تو صرصر و من شکسته خاشاک

گاهی که به سوی او زنی رای

بردار به دست لطفم از جای

چون خاک رهم به کوی او بر

خاشاک آسا به سوی او بر

تا بر سر راه او نشینم

یک بار دگر رخش ببینم

ور زانکه نیم بدین سزاوار

بگذار مرا غریب و بیمار

بیماری من بگوی با او

وین زاری من بگوی با او

کای کام دل و مراد جانم

بینایی چشم خونفشانم

زان روز که مانده از تو دورم

تا ظن نبری که من صبورم

جان و دل پاره پاره دارم

لیکن چه کنم چه چاره دارم

هر تن که ز جان به داغ دوریست

تنهایی او نه از صبوریست

خواهد که ز جان جدا نماند

لیکن چه کند نمی تواند

هر حیله که بود آزمودم

نی صلح و نه جنگ داشت سودم

سودی ندهد چو نیست تقدیر

نی سعی جوان نه همت پیر

زین پس من و داغ نامرادی

افتان خیزان به کوه و وادی

افتم شب ها چو ناتوانی

خیزم به سحر چو نیم جانی

دانم که دل تو نیز خون است

وز دست تو چاره ام برون است

لیکن بکن اینقدر که باری

در دامن کوه و کنج غاری

چون بی تو به سر رسد حیاتم

یادی بکنی پس از وفاتم

این گفت و چو پادشاه خاور

بگسست طناب خیمه زر

زد چرخ به عرصه زمانه

بر رسم عرب سیاه خانه

مسکین سر خود به خاره بنهاد

بر بستر خار بی خود افتاد

چشمش همه شب به خواب نغنود

بیهوش فتاد خوابش این بود

بخش ۳۰ - باز خریدن مجنون غزالی را از صیاد و آزاد کردن وی بر یاد لیلی کردن وی بر یاد لیلی

چون صبحدم از غزاله خور

پوشید زمین غلاله زر

افشاند فلک ز چشمه قیر

از مهر غزاله قطره ها شیر

مجنون که به خواب بیخودی بود

از خواب شبانه چشم بگشود

گرم از سر خار و خاره برجست

از خاره مگر شراره برجست

از کوه و قدم نهاد در دشت

در دشت چو گردباد می گشت

می کرد به دام و دد نگاهی

در سینه همی کشید آهی

می برد ز وحش و طیر رشکی

وز دیده همی فشاند اشکی

یعنی که بود ز فرقت یار

هر چیز خلاص و من گرفتار

هر زنده حریف جفت خویش است

وآسوده ز خود و خفت خویش است

جز من که ز جفت خویش طاقم

سرگشته وادی فراقم

نه خورد بود مرا و نی خواب

گر کوه بود نیارد این تاب

می زد به همین خیال گامی

ناگاه ز دور دید دامی

در مطرح آهوان نهاده

در بند وی آهویی فتاده

صیاد گرفته تیغ خونریز

چون تیغ دویده بر سرش تیز

آهو به شکنجه دویدن

صیاد و شتاب سر بریدن

مجنون چو بدید آه برداشت

تا پیش کشنده راه برداشت

دستش بگرفت و کرد فریاد

کز دست تو داد می کنم داد

هیچ ار ز خدات بهره ای هست

از بهر خدا بدار ازو دست

بردار به دست لطف و بگشای

تیغش ز گلو و بند از پای

پایش قلمیست خیزرانی

شق کرده سرش پی روانی

بر صفحه خاک کش گذار است

از چار قلم رقم نگار است

هفت است قلم درین شکی نیست

از هفت چهار اندکی نیست

آن را مشکن به سخت بستن

عمدا نسزد قلم شکستن

در طوق جفا چنان گلویی

لایق نبود به هیچ رویی

ظلم است به پیش عقل روشن

آن طوق فکندنش به گردن

زین مظلمه بازکش عنان را

وز گردن خود برون کن آن را

چشمی داری به سوی او بین

سر تا به قدم به وی فرو بین

چشمش که ز سرمه خدایی

آسوده بود ز سرمه سایی

حیف است تهی ز نور مانده

وز بینش خویش دور مانده

آن گردن ساده کشیده

ک آسیب کمند کس ندیده

دانی که به طوق زر دریغ است

پولاد دلا چه جای تیغ است

آن سینه که لوح سیم پاک است

نی چون دل من سزای چاک است

از کینه خلق پاک سینه ست

با سینه او تو را چه کینه ست

در پهلوی او به لطف جا کن

دست ستمت ازو جدا کن

خنجر چو قلم گرفته در مشت

کم زن رقمش به تخته پشت

آن را شده بند بند مپسند

بگذار نسفته مهره ای چند

بین گردن و پشت نازنینش

دندان طمع کن از سرینش

هر کس که به گرد ران برد دست

در پهلوی آتش گردنی هست

نافش که چو نافه مشکبار است

چون نافه دریدنش چه کار است

گر در شکم طمع زنی چاک

به زانکه در آن شکم کنی خاک

مجنون چو به قصد صید صیاد

زین گفت و شنید دام بنهاد

صیاد اسیر قید او شد

چون صید گرفته صید او شد

چون موم دلش به نرمی افتاد

افکند ز دست تیغ پولاد

لیکن ز غم عیالمندیش

می بود آهو هنوز بندیش

مجنون که نه جامه داشت در بر

نی بار عمامه نیز بر سر

در فکر عطای او فرو ماند

طیاره به گله پدر راند

زان گله گرفت گوسپندی

از آفت گرگ بی گزندی

لنگر کنش از خرام دنبه

سر تا به قدم تمام دنبه

آورد و به صید پیشه بسپرد

پا در ره عذر خواهی افشرد

کین صید که سوی اوت میلی ست

در گردن و چشم همچو لیلی ست

قیمت نکنم که چند ارزد

هر موی به گوسفندی ارزد

آن ظن نبری که این بهاییست

از بهر خلاص او فداییست

اکنون رسنش به دست من ده

ک آهوی چنین به دست من به

تا سر نهمش به جای لیلی

وانگه کنمش فدای لیلی

مسکین چو رسن به دست او داد

صد بوسه به چشم مست او داد

پشمین رسنش ز سر به در کرد

وز ساعد خویش طوق زر کرد

خاک قدمش به دیده می رفت

می شست رخش به اشک و می گفت

ای گردن تو چو گردن دوست

چشم تو چو چشم پر فن دوست

گر ساق تو ای به ساق لاغر

از سیم بود چو او توانگر

گویم به زبان راستگویی

صد بار که او تو و تو اویی

تا یار من سلیم باشی

آزرده تیغ بیم باشی

رو گرد دیار یار می چر

سنبل می چین و لاله می خور

لاله چو خوری به گرد کویش

می گوی چو من دعای رویش

کان روی چو لاله تازه بادا

وآزاده عار غازه بادا

سنبل چو چری ز مرغزارش

می خور غم زلف مشکبارش

کان سنبل تر کسی مبیناد

یک شاخ ازو کسی مچیناد

آهو می رفت و او هم از پی

می رفت طفیل رفتن وی

با هم ره همرهی سپردند

تا پی به دیار یار بردند

مجنون بنشست زیر خاری

وان رفت به سوی مرغزاری

آن ناله ز هجر یار می کرد

وین طوف به مرغزار می کرد

چون مهر نشست و مه برآمد

تاراج شب سیه برآمد

یکدیگر را دگر ندیدند

هر یک به زمینی آرمیدند

بخش ۳۱ - ملاقات کردن مجنون با شبان لیلی و خبر یافتن که مردان قبیله لیلی به غارت بیرون رفته اند و پیش لیلی رفتن وی

خورشید به وقت بامدادان

چون داد مراد نامرادان

یعنی که به آفتابه زر ریخت

وز حقه پر گهر گهر ریخت

مجنون به هزار نامرادی

می گشت به گرد کوه و وادی

لیلی می گفت و راه می رفت

همراه سرشک و آه می رفت

هر جا که ز پای رهنوردی

دیدی به هوا ز دور گردی

چون باد صبا هواش کردی

سرمه ز غبار پاش کردی

پر شعله دلی ز داغ لیلی

از وی کردی سراغ لیلی

ناگه رمه ای برآمد از راه

سردار رمه شبانی آگاه

در وادی جست و جو کلیمی

از پشم سیه به بر گلیمی

موسی وارش به کف عصایی

در دیده گرگ اژدهایی

از فرق به سوی او قدم ساخت

چون سایه به پای او سر انداخت

گفت ای دل و جان من فدایت

روشن بصرم به خاک پایت

یابم ز تو بوی آشنایی

آخر تو کیی و از کجایی

این طرفه رمه که از بز و میش

گرد تو گرفته از پس و پیش

گردی که ز راهشان برآید

زان نکهت مشک و عنبر آید

این بوی ز منزل که دارند

شب پیش در که می گذارند

گفتا که شبان لیلی ام من

پرورده خوان لیلی ام من

هست این رمه مایه بخش خوانش

آبادان ساز خان ومانش

اینک سر و گوششان نشانمند

از داغ و دروش آن خداوند

شب خفتنشان به مسکن اوست

این عطر ز بوی دامن اوست

هر جا که کشد به ناز دامان

گیسوافشان شود خرامان

گردد همه مشکبو زمینش

جانبخش نسیم عنبرینش

مجنون چو نشان دوست بشنید

چون اشک به خون و خاک غلطید

افتاد ز پای رفته از کار

چشم از نظر و زبان ز گفتار

بی خود به زمین فتاد تا دیر

در بی خودی ایستاد تا دیر

وآخر که به هوشیاری آمد

در پیش شبان به زاری آمد

کای محرم خیل خانه دوست

شبها سگ آستانه دوست

امروز ز وی خبر چه داری

گو روشن و راست هر چه داری

سینه ز غمش پر است تا لب

از بهر خدا که بر گشا لب

گفتا که کنون خوش است در حی

کس نیست به گرد خیمه وی

در خیمه خود نشسته تنهاست

چون ماه میان هاله یکتاست

مردان قبیله رخت بستند

وز عرصه حی برون نشستند

دارند هوای آنکه غافل

بر قصد گروهی از قبایل

سازند کمین به صبحگاهان

بر غارت مال بی پناهان

از وی چو سماع این بشارت

صبری که نداشت کرد غارت

گفتا به شبان که ای نکو خوی

لطفی بکن و رضای من جوی

این کهنه گلیم خود به من ده

صد منت ازان به جان من نه

چون بخت گلیم من سیه بافت

بخت تو به آن ره از کجا یافت

محروم ز دلبر قدیمی

من بعد من و سیه گلیمی

باشد که زنم چنانکه دانی

طبل طربی در او نهانی

هر چند برون بود ز امکان

در زیر گلیم طبل پنهان

این گفت و گلیم را بپوشید

می رفت و ز شوق می خروشید

رو کرد به سوی آن قبیله

از بهر وصال آن جمیله

لیلی جویان به حی درآمد

فریاد ز جان وی برآمد

در هر قدمی که پیش می رفت

اندک اندک ز خویش می رفت

چشمش چو به خانه وی افتاد

شد خانه هستیش ز بنیاد

بانگی بزد از درون غمناک

وافتاد به سان سایه بر خاک

لیلی چو شنید بانگ بشناخت

از خانه برون مقام خود ساخت

بیرون از در چه دید مجنون

افتاده ز عقل و هوش بیرون

بالای سرش نشست خونریز

از نرگس شوخ فتنه انگیز

از گریه به روش آب می زد

نی آب که خون ناب می زد

زان خواب گران به هوشش آورد

در غلغله و خروشش آورد

برخاست به روی دوست دیدن

بنشست به گفتن و شنیدن

هر دو به سخن زبان گشادند

غم های گذشته شرح دادند

مجنون ز شکایت سفر گفت

لیلی ز غم وطن گهر سفت

آن خواند حدیث کوه و وادی

وین قصه کنج نامرادی

آن بود ز ناله درددل گوی

وین بود ز گریه خون دل شوی

آن گفت که بی رخت بجانم

این گفت که من فزون از آنم

آن گفت دلم هزار پاره ست

این گفت که این زمان چه چاره ست

آن گفت شدم ز جان خود سیر

این گفت که مرگ من رسد دیر

آن گفت که هجر جانگداز است

این گفت که وصل چاره ساز است

آن گفت که بی تو دردناکم

این گفت که از غمت هلاکم

آن گفت مراست دل ز غم ریش

این گفت مراست ریش ازان بیش

آن گفت نمی روم ازین کوی

این گفت به ترک جان خود گوی

آن گفت در آتشم ز دوری

این گفت که پیشه کن صبوری

آن گفت که صبر نیست کارم

این گفت جز این دوا ندارم

آن گفت که خوش بود رهایی

این گفت ز محنت جدایی

آن گفت فغان ز کینه کیشان

این گفت که باد مرگ ایشان

آن گفت دلم ز غم دو نیم است

این گفت چه غم خدا کریم است

چون گفته شد آنچه گفتنی بود

وان راز که هم نهفتنی بود

زد شعله درون لیلی از بیم

کان قوم ز عقل و دین به یک نیم

ناگاه ز راه در نیایند

وان دلشده را به سر نیایند

بر وی نکشند تیغ بیداد

و او را نرسد کسی به فریاد

گفت ای ز میان عاشقان فرد

در راه وفا به جان جوانمرد

برخیز که تیغ چرخ تیز است

با ما و تو بر سر ستیز است

با هم به وداع ایستادند

وز هر مژه سیل خوش گشادند

آن روی به دشت کرد یا کوه

وین ماند به جا چو کوه اندوه

اینست بلی زمانه را خوی

آسودگی از زمانه کم جوی

صد سال بلا و رنج بینی

ک آسوده یکی نفس نشینی

ناکرده تو جای خویشتن گرم

هیچش ناید ز روی تو شرم

دستت گیرد که زود برخیز

پایت کوبد به سر که بگریز

بخش ۳۲ - حکایت کردن کثیر شاعر عاشق عزه از مجنون پیش خلیفه

روشن سخن عرب کثیر

بر طارم نظم نجم نیر

با عزه که رشک حور عین بود

رونق شکن بتان چین بود

بیرون ز قیاس داشت میلی

چون قیس رمیده دل به لیلی

چون گل به نسیم او شگفتی

گفتی به هوایش آنچه گفتی

شعرش که حلاوتی نکو داشت

هر چاشنیی که داشت زو داشت

آری نمک سخن ز عشق است

نور فلک سخن ز عشق است

از سوز دل است در سخن شور

وز شعله عشق بر فلک نور

روزیش خلیفه پیش خود خواند

بر خوان نوال خویش بنشاند

گفتا که بخوان نسیبی امروز

از آتش عزه مجلس افروز

برداشت به یاد او سرودی

وز دیده روانه ساخت رودی

در فرقت او نسیب می خواند

وز هر مژه سیل اشک می راند

می کرد ز اشک و نظم خود پر

دامن ز عقیق و مجلس از در

چون دید خلیفه آن غم و درد

پرسید ز وی که ای جوانمرد

دانم که ز عاشقان بسی را

دیدی، دیدی چو خود کسی را

گفتا که بلی دلی ز غم ریش

رفتم به دیار عزه زین پیش

در راه به وادیی فتادم

کز بیم عنان ز دست دادم

رفتم دو سه روز بی خور و خواب

نی نان دیده ز دور نی آب

ناگه دیدم خجسته حالی

با پشت خمیده چون هلالی

خونین جگری چون نافه مشک

از غم شده پوست بر تنش خشک

بنهاده به قصد صید دامی

رفتم کردم بر او سلامی

با وی به ادب خطاب کردم

دریوزه نان و آب کردم

گفتا که ز حی فتاده دورم

وز مرده دلان حی نفورم

با من نه طعام نی شراب است

نانم گیه آب من سراب است

لیکن بنشین دمی که شاید

بر ما در روزیی گشاید

یک صید به دام ما درافتد

وین رنجکشی ز ما برافتد

من هم به کناره ای نشستم

بر راه امید چشم بستم

ناگاه شد آهویی خوش اندام

زنجیری بند و حلقه دام

آهو نه که لعبتی مصور

زیبا شکل و بدیع منظر

چشمش برده ز آهوان دست

بی سرمه سیاه و بی قدح مست

مستان همه در خمار چشمش

آهو چشمان شکار چشمش

شاخش چو فتیله ای ز عنبر

بر فرق فتیله موی دلبر

شاخی بی برگ کس ندیده

زان گونه ز مشک تر دمیده

بر مشک ممر ناف شد چست

بر ناصیه زور کرد و بر رست

هر بند ازان دو شاخ نوزاد

قلاب دل هزار صیاد

از بی عقدی و بی وشاحی

با گردن ساده چون صراحی

آهو چشمی به عشوه جسته

پیوند حمایلش گسسته

سینه چو شکم به رنگ کافور

نافش مشکین چو نیفه حور

نسرین سرین او درین باغ

چون لاله ندیده محنت داغ

پشتش نکشیده هیچ باری

بر وی ننشسته جز غباری

پرورده میان سبزه و آب

آسوده ز دست رنج قصاب

پایش قلمی خط آزموده

جز بر خط سبزه سر نسوده

افتاده به دام خود چو دیدش

برجست و چو جان به بر کشیدش

چشمش بوسید و گردش افشاند

صد بیت به وصف او فرو خواند

بگشاد ز پاش حلقه دام

بگذاشت که در چرا زند گام

آهو چو ز بند او شد آزاد

نگریخته پیش او باستاد

زد بانگ که پیش چشم لیلی

چشم چو تو صد بود طفیلی

باز آی و مترس کز همه کس

من یار توام ز عالم و بس

مادام که باشد آدمیزاد

بادی تو و لیلی از غم آزاد

این گفت و فتاد صید دیگر

در دام وی از نخست بهتر

با وی به همین نسق به سر برد

پس دست به آهوی دگر برد

این قاعده با سه چار پنجی

پرداخت نخورده دست رنجی

از گرسنگی نماند تابم

گفتم که بزن بر آتش آبم

دام از پی صید داشتن چیست

چون بگرفتی گذاشتن چیست

مهمان توام به طعمه محتاج

این طعمه چرا دهی به تاراج

گفتا که ازین هوس خمش باش

با هشیاری چو من بهش باش

زآتش گیرم که مثل لیلی ست

با مثل ویم عظیم میلی ست

بوسم به محبت ویش پای

بر دیده روشنش کنم جای

کام دل خویش ازو برآرم

بازش به فدای او گذارم

چیزی که بود چنین مرا پشت

خود گوی که چون توانمش کشت

چیزی که بود شبیه یارم

چون طاقت خوردن وی آرم

ور نی من از این شکار کردن

محتاجترم ز تو به خوردن

چیزی نخورم ز خشک و تر هیچ

جز شاخ گیاهی و دگر هیچ

او بود درین که برد ناگاه

آهوی دگر به دام او راه

گفتم که دوان شوم ازو پیش

وان را بکشم به دشنه خویش

او پیش ز من دوید و آن را

بگرفت چنانکه دیگران را

صد بوسه به روی چشم او داد

کردش به فدای لیلی آزاد

نومید شدم ز کار و بارش

بی طعمه بماندم از شکارش

زان گفت و شنو در آن زمینم

گشت از سخنان او یقینم

کز عامریان وی است مجنون

حال از غم لیلی اش دگرگون

بخش ۳۳ - رسیدن کثیر به روضه پر غزالان و خبر آوردن پیش مجنون و جواب آن شنیدن

چون رفت کثیر آن هنرور

زان صیدگه اندکی فراتر

آراسته دید مرغزاری

از باغ بهشت یادگاری

از سبزه زمین چو سبز مفرش

وز گل گل مختلف منقش

یا مصحفی از زمردش حرف

از لاله بر آن وقوف شنگرف

یا خود ورقی بر آن ز زنگار

بنوشته الف الف به تکرار

طفلان گیا مگر بهاران

بودند بر آن ز مشق کاران

یا خود زرهی نهفته در زنگ

پوشیده ز سبزه بر بدن تنگ

تا تیر سحاب و ناوک برق

در سینه و تن نگرددش غرق

آورده ز جیب خاک لاله

بیرون ز عقیق تر پیاله

یا خود قدحی زلعل سیراب

پر نیزه ای از زمرد ناب

کش باد به لعب خویش نازان

می گرداند چو کاسه بازان

یا مشعله ایست بس فروزان

بی روغن و بی فتیله سوزان

کز مشعله دار خرده بینش

محکم شده پای در زمینش

سوریش به یاسمن معانق

خیریش به یاسمین موافق

نیل آورده بنفشه با میل

تا بر رخ نسترن کشد نیل

گوگرد سرشت بود میلش

وان شعله نیلگون دلیلش

نرگس همه دیده از کناره

می کرد به این و آن نظاره

سوسن همه تن زبان به هر سوی

می بود ازین و آن سخنگوی

در بازی و رقص نوغزالان

با یکدیگر چو خردسالان

گه این یک ازان ربوده لاله

گه آن یک ازین کشیده ناله

لب سرخ ز سرخ لاله خوردن

پا سبز ز سبزه ها سپردن

گشته رمه آهوان بسیار

از سبزه و گل مه چراخوار

لیکن رمه ای به قوت تگ

آزاده هم از شبان هم از سگ

چون دید کثیر آن نکو رای

انبوهی آهوان به یک جای

برگشت به صیدگاه مجنون

کای خاطر تو به صید مفتون

خیز و دل ازین مقام بر کن

دامن درچین و دام برکن

یکدم به فلان زمین بزن گام

واندر ره آهوان فکن دام

تا پی در پی شکار بینی

وانگه به فراغ دل نشینی

بگریست که آن حمای لیلی ست

چون کعبه حرامسرای لیلی ست

آنجا لیلی مقام کرده ست

با همزادان خرام کرده ست

چون کبک دری شده خرامان

بر سبزه و گل کشیده دامان

هر سبزه کزان زمین دمیده ست

روزی دامن بر آن کشیده ست

هر خار که خاسته ست زان خاک

افکنده چو گل به دامنش چاک

گلهاش که رنگ و بو گرفته ست

از عارض و زلف او گرفته ست

هر لاله به خون که چهره شسته

از خاک به داغ اوست رسته

نرگس که گشاده چشم بیناست

چشمش به نیاز خاک آن پاست

سوسن که زبان دراز کرده

وصف رخ اوست ساز کرده

افتاده بنفشه از ذلیلی

در فرقت اوست جامه نیلی

آهو بچگان که مشکبویند

از تیر مژه شکار اویند

باشد که رسد ز راه ناگاه

هستند نهاده چشم بر راه

زان روز که زان زمین گذشته ست

صیدش چو حرم حرام گشته ست

آهو که چرد به مرغزارش

چون دام نهم پی شکارش

باشد دل و جان فگار اویم

کی نیک فتد شکار اویم

هر گه که کشد دلم به آن جای

از دیده خونفشان کنم پای

گردش گردم چو حج گزاران

چون چشمه زمزم اشکباران

نی آهوی او ز من کند رم

نی شاخ گیاه او کنم خم

چون لاله به خاک و خون نشستن

خوش تر که گیاه او شکستن

وز ناوک غم شکار ماندن

بهتر که شکار او رماندن

این گفت و پی شکار خود رفت

لیلی گویان به کار خود رفت

لیلی می گفت و کار می کرد

هر دم صیدی شکار می کرد

می بوسیدش به جای لیلی

پس می کردش فدای لیلی

کارش این بود صبح تا شام

زین کار نبود هیچش آرام

بخش ۳۴ - شنیدن خلیفه آوازه مجنون را در عشقبازی و شعرپردازی و طلب داشتن وی

دهقان شکوفه بند این شاخ

استاد رقم نگار این کاخ

این حرف نوشت بر کتابه

کان خانه خراب این خرابه

چون شد به حدیث عشق مشهور

وز مشهوران به عقل مهجور

ز آوازه نکته های چون در

کرد انجمن زمانه را پر

نگذاشت ز عقد آن ل آلی

یک گوش به هیچ حلقه خالی

زان گوش خلیفه شد گهر بند

چشمی به لقایش آرزومند

دادند خبر به والی نجد

آن با خبر از حوالی نجد

کان عاشق عامری نسب را

مجنون لقب لبیب ادب را

نشنیده ز هیچ کس بهانه

سازد به دیار او روانه

والی به سران آن ولایت

شد نکته گزار ازین حکایت

گفتند که او ز عقل دور است

وز صحبت عاقلان نفور است

منزل نکند به هیچ جایی

طعمه نخورد به جز گیایی

گاهی که بود نشیمنش کوه

صد کوه به سینه اش ز اندوه

همپنجه زور او پلنگ است

ماء/وای شبش شکاف سنگ است

گاهی که به گرد دشت و وادی

گردد به هزار نامرادی

با دام و دد است روز همگام

با آهو و گور گشته شب رام

درمانده به کار او خلایق

دیدار خلیفه را چه لایق

فرمود که چون خلیفه فرمان

داده ست بدین غرض چه درمان

کردند طلب به هر زمینش

جستند نشان ز آن و اینش

بر قله کوه یافتندش

با فر و شکوه یافتندش

از موی به فرق چتر شاهی

وز تن چو خلیفه در سیاهی

گردش دد و دام حلقه بسته

او خوش به میانشان نشسته

گفتند که خیز و رخت بربند

فرمان خلیفه را کمر بند

گفتا که ز رخت داشتم دست

تا رخت به جز نبایدم بست

در کوه و کمر کمر فکندم

تا بهر کسی کمر نبندم

از دود درون سیاه بختم

بی رختی من بس است رختم

پشتم ز سپاه غم شکسته ست

بر پشت چنین کمر که بسته ست

گفتند بترس ازین دلیری

مپسند در آنچه گفت دیری

گفتا که طمع نکرده زیرم

بر نارفتن ازان دلیرم

ناگشته طمع مهاربینی

نتوان به خلیفه همنشینی

بر خلق که کارها دراز است

از شومی های حرص و آز است

عاشق که به ترک این دو خاص است

از کشمکش جهان خلاص است

گفتند مباد اگر ستیزد

خونت نه به حجتی بریزد

گفتا چو بریخت عشق خونم

کی تیغ کسان کند زبونم

از خنجر تیز کی کشم سر

بر کشته چه برگ گل چه خنجر

بر زنده جفای زیر دستی

باشد همه از برای هستی

هستی ز میان چو رخت بربست

خنجر به تهی فتاد و بشکست

از وی به سخن چو باز ماندند

ناقه به ره دگر براندند

اوبود پی بلاکشی کوه

جا کرده به زیر تیغ اندوه

کردند دراز دست تدبیر

بستند به پاش بند و زنجیر

زانسان که زند به کوهساری

بر شاخ گیاه حلقه ماری

می خورد ز مار حلقه کرده

صد زخم نهان به زیر پرده

در پیچش مار مهره می سفت

از گوهر اشک خویش و می گفت

من بسته دام زلف یارم

زنجیری جعد مشکبارم

زنجیر دگر به پای من چیست

زنجیر بر بلای من کیست

زنجیر من ار برآرد آواز

در مجلس عاشقان شود ساز

زنجیرکشان قید تدبیر

زان زمزمه بگسلند زنجیر

پایی که به یک دو گام کمتر

بگذشت ز بند هفت کشور

نی نی که ز چار میخ ارکان

وز ششدر تنگ این نه ایوان

هیهات که یک دو حلقه آهن

لنگر شودش درین نشیمن

سیری که نه سوی یار پویند

وز وی نه وصال یار جویند

گیرم که دهد به خلد راهی

زان نیست عظیم تر گناهی

در مذهب آن که نکته دان است

این بند گران جزای آنست

چون یک دو سه هفته ناقه راندند

نزدیک خلیفه اش رساندند

گرمیش به آب گرم بردند

چرک از تن و مو ز سر ستردند

شد جود خلیفه مهر پرتو

آراست تنش به خلعت نو

بر خوان کرامتش نشاندند

عطر کرمش به سر فشاندند

مسکین چو به حال خود فرو دید

خود را نه به شیوه نکو دید

دانست که شد درین دبستان

سیلی خور دست خودپرستان

شد تنگ بر او فضای هستی

دیوانگیش گرفت و مستی

بر خویش فرو درید جامه

افکند به خاک ره عمامه

از گفت و شنید لب فرو بست

در زاویه ای خموش بنشست

فرمود خلیفه تا کثیر

آن در ره اهل عقل خیر

در مجلس خاص حاضر آمد

دهشت بر آن مسافر آمد

گفتا که نخست در برابر

آماده کنید کلک و دفتر

زان کلک که شعر او نویسید

سازید انگشت و شهد لیسید

برداشت بلند آنگه آواز

کرد از دل خود نشیدی آغاز

در وی صفت جمال لیلی

بی بهرگی از وصال لیلی

بیماری قیس در فراقش

خونخواری وی ز اشتیاقش

زین گونه چو خواند چند بیتی

زان یافت چراغ قیس زیتی

کرد از رگ جان فتیله آن را

بگشاد زبانه وش زبان را

برخواند ز سوز یک قصیده

عقد عددش به صد رسیده

هر بیت ازان چو خانه پر

زاشک چو گهر سرشک چون در

مصرع مصرع ازان چو درها

آمد شد درد را گذرها

بودش به میان بیت ها چاک

چاک افکن سینه های غمناک

بحرش که ز موج برکند کوه

گرد آمده سیل های اندوه

از قافیه هاش صد دل تنگ

از تنگی خود به سینه زن سنگ

هر حرف ز عشق داستانی

هر نقطه ز خون دل نشانی

خوناب جگر تراوش دل

از چشمه حرفهاش سایل

بر مطلعش اوفتاده تابی

از روی چو لیلی آفتابی

در مقطع او بریدن امید

از طلعت آن خجسته خورشید

زو صاعقه ها به خرمن دل

از یاد حبیب و ذکر منزل

بگشاده زبان به شرح احوال

زآثار خیام و رسم اطلال

از هر مژه سیل خون گشاده

صد داغ به هر دلی نهاده

قاصد کرده ز مرغ یا باد

بنوشته غم درون ناشاد

خاک قدمش به خون سرشته

بنهاده به دستش آن نوشته

بردن سوی دوست گر نیارد

باری به سگان او سپارد

زایام وصال در حکایت

زآلام فراق در شکایت

گه جامه دری ز دست غماز

گه نوحه گری ز بخت ناساز

هر کس که به آن نوا نهد گوش

خون دلش از درون زند جوش

هر کس که بر آن رقم نهد چشم

از گریه به سیل غم دهد چشم

چون قصه جان غصه پرورد

زان ماتم غم به آخر آورد

از شعله آه آتش افروخت

هر دل که نه سنگ ز آتشش سوخت

وز نوحه درد گریه برداشت

یک چشم تهی ز گریه نگذاشت

رخساره چو سایه بر زمین سای

افتاد ز پای بند بر پای

چون دید خلیفه دردمندش

فرمود که برکنند بندش

وانگه ز خزینه بند بگشاد

صد بدره سیم و زر عطا داد

پس گفت که در دیار ما باش

ساکن شده در جوار ما باش

در طی صحیفه عنایت

خواهیم ز میر آن ولایت

کو همت خود به آن گمارد

تا لیلی را پدر بیارد

همسلک کنیم در و گوهر

مقصود دلت شود میسر

مجنون به وی التفات ننمود

بر وعده وی ثبات ننمود

دامن ز عطای او بیفشاند

در وادی عشق بارگی راند

چون آهوی دام جسته می رفت

وز جور زمانه رسته می رفت

می رفت و همی نشست و می خفت

هر لحظه هزار شکر می گفت

کز درد سر خلیفه رستم

و احرام دیار یار بستم

بخش ۳۵ - صفت تابستان و خبر یافتن مجنون از رفتن لیلی به حج و همراه شدن با قافله وی

سیاح حدود این ولایت

نظام عقود این حکایت

زین قصه روایت اینچنین کرد

کان خاک نشیمن زمین گرد

نخجیر دره گوزن بیشه

نخجیر و گوزن تگ همیشه

چون ماند ز طوف کوی لیلی

وز گام زدن به سوی لیلی

آشفته و بی قرار می گشت

شوریده به هر دیار می گشت

از چهره به خون غبار می شست

سرگشته نشان یار می جست

هر جا می دید کاروانی

پیدا می کرد کاردانی

می سوخت ز درد و داغ جانان

می کرد ز وی سراغ جانان

رزی که سموم نیمروزی

برخاست به کوه و دشت سوزی

شد دشت ز ریگ و سنگپاره

طشتی پر از اخگر و شراره

حلقه شده مار ازو به هر سوی

زانسان که بر آتش اوفتد موی

گر گور به دشت رو نهادی

گامی به زمین او نهادی

چون نعل ستور راهپیمای

پر آبله گشتیش کف پای

گیتی ز هوای گرم ناخوش

تفسان چو تنوره ای ز آتش

هر کوه گران در آن تنوره

ریزان از هم چو سنگ نوره

هر چشمه به کوه در خروشان

سنگین دیگی پر آب خوشان

کردی ماهی ز آب لابه

با روغن داغ و روی تابه

هر تخته سنگ داشت بر خوان

نخجیر کباب و کبک بریان

از سایه گوزن دل بریده

در سایه شاخ خود خزیده

بیچاره پلنگ از تف و تاب

در پای درخت سایه نایاب

افتاده چو سایه درختی

ظلمت لختی و نور لختی

گشته به گمان سایه نخجیر

ز آسیمه سری به وی پنه گیر

آن روز به هر دره که سیلی

کرد از بالا به زیر میلی

آن سیل نبود از نم میغ

بود آن شده آب کوه را تیغ

مجنون رمیده در چنین روز

انگشت شده ز بس تف و سوز

زو شعله دل زبانه می زد

آتش به همه زمانه می زد

آرام نمی گرفت یک جای

می سوخت بر آتشش مرگ پای

ناگاه چو لاله داغ بر دل

بالای تلی گرفت منزل

انداخت به هر طرف نگاهی

از دور بدید خیمه گاهی

خیمه زده جوق جوق مردم

گشته چو فلک زمین پر انجم

برجست و نفیر آه برداشت

ره جانب خیمه گاه برداشت

آنجا چو رسید از کناری

بیرون آمد شترسواری

بر وی سر ره گرفت مجنون

کای طلعت تو به فال میمون

این قافله روی در کجایند

محمل به کجا همی گشایند

آن جوق کدام وین کدام است

آن قوم چه نام وین چه نام است

آن ناقه سوار بی شتابی

می گفت ز یک یکش جوابی

گفتا همه روی در حجازند

بر نیت حج بسیچ سازند

پرسید در آن میان ز خیلی

گفتا لیلی و آل لیلی

مسکین چو شنید از وی این نام

زان گفت و شنو گرفت آرام

از گرد وجود خویشتن پاک

افتاد به سان سایه بر خاک

بعد از چندی ز خاک برخاست

از هستی خویش پاک برخاست

احرام حجاز بست با یار

از بی یاری برست با یار

لیلی می راند محمل خویش

مجنون از دور با دل ریش

می رفت رهی به آن درازی

با محمل او به عشقبازی

می بود دلش به ناله زار

بربسته به محملش جرس وار

هر بار که محملش بدیدی

افغان چو درای برکشیدی

گفتی که چه حاجتش به محمل

این بس که مرا نشسته در دل

محمل که بر آن دو رخ حجاب است

محمل نه که برج آفتاب است

کو بخت که بر چو من خرابی

زین برج بتابد آفتابی

گردم فارغ ز هوش و تمییز

در پرتو آن چو ذره ناچیز

محمل کش او چو ناقه راندی

وز ناقه نشان پا بماندی

مجنون ز قفا بایستادی

بوسه به نشان پاش دادی

وز روی چو زر به زر گرفتی

وز هر مژه در گهر گرفتی

کین مانده به ره نشان یار است

وز ناقه دوست یادگار است

گر یار به دست نیست باری

گیرم به نشان او قراری

مسکین عاشق به عاشقی بند

از دوست بود به هیچ خرسند

گر یار به وصل در نسازد

با او به خیال عشق بازد

از پایش اگر اثر نیابد

بر خاک رهش به پی شتابد

زان دور که پای وی ببوسد

نایافته پای پی ببوسد

جامی بنگر که در چه کاری

وز دوست به دست خود چه داری

عالم همه مست جام اویند

دل کرده شکار دام اویند

هر یک شده مست آرزویی

آن مست به رنگ وین به بویی

او خورشیدیست عرش پایه

از وی همه عرش و فرش سایه

می دار نظر به سایه دوست

لیکن زان رو که سایه اوست

در سایه مدار روی امید

زانسان که شود حجاب خورشید

از تیرگی حجاب بگذر

وز سایه در آفتاب بنگر

بخش ۳۶ - رسیدن مجنون در قافله لیلی به کعبه و در مناسک حج با وی عشق باختن

لیلی چو به عزم خانه برخاست

خانه به جمال خود بیاراست

چشمش سوی آن رمیده افتاد

خون جگرش ز دیده افتاد

بگریست که ای فراق دیده

درد و غم اشتیاق دیده

در کشمکش فراق چونی

در آتش اشتیاق چونی

من بی تو چه دم زنم که چونم

اینک ز دو دیده غرق خونم

روزان و شبان در آرزویت

تنها منم و خیال رویت

جز مردم دیده کس ندارم

کز دل با او دمی برآرم

خوشحال تو در غمم که باری

گفتن دانی به غمگزاری

مجنون به زبان بی زبانی

هم زین سخنان چنانکه دانی

می گفت و ز بیم ناکس و کس

چشمی از پیش و چشمی از پس

غم بی حد و فرصتی چنین تنگ

کردند به طوف خانه آهنگ

لیلی به طواف خانه در گرد

مجنون ز قفاش سینه پر درد

آن سنگ سیاه بوسه می داد

وین دل به خیال خام او شاد

آن برد دهان به آب زمزم

وین کرد ز گریه دیده پر نم

آن روی به مروه و صفا داشت

وین جای به ذروه وفا داشت

آن در عرفات گشته واقف

وین واقف او در آن مواقف

آن روی به مشعر حرامش

وین در غم شعر مشکفامش

آن تیغ به دست در منا تیز

وین بانگ زده که خون من ریز

آن کرده به رمی سنگ آهنگ

وین داشته سر به پیش آن سنگ

آن کرده وداع خانه بنیاد

وین کرده ز بیم هجر فریاد

لیلی چو ازان وداع پرداخت

مسند به درون محمل انداخت

مجنون به میانه فرصتی جست

جا کرد به پیش محملش چست

هر دو به وداع هم ستادند

وز درد ز دیده خون گشادند

بی گفت زبان ز چشم پر خون

دادند ز سینه درد بیرون

کردند وداع یکدگر را

چون تن که کند وداع سر را

یک لحظه که سر رفیق تن نیست

تن را امکان زیستن نیست

آن راند به سوز و درد محمل

وین ماند ز گریه پای در گل

زان شد محمل چو نافه پر مشک

وین را در تن چو نافه خون خشک

چون نافه ز راز پرده بگشاد

وین شمه ز حال خود برون داد

کافسوس که تن بماند و جان رفت

از دل صبر و ز تن توان رفت

بنمود جمال خود پس از دیر

زان می سوزم که زود شد سیر

عمری ز قفای او دویدم

تا روی وی از نقاب دیدم

ناگشته هنوز چشم من گرم

پوشید و نداشت از خدا شرم

آن تشنه لبم که در بیابان

هر سو شدم آبجو شتابان

چون پی بردم به چشمه آب

صبر از دل من چو آب نایاب

ننشسته هنوز آتش تیز

زد دشنه عرابیم که برخیز

از من تا مگر ره بسی نیست

امروز به روز من کسی نیست

دل پر درد است و سینه پر سوز

یا رب که مباد کس بدین روز

خوش آن کین روز هم نماند

تیغ اجلم ز غم رهاند

این گفت و جدا ز آل لیلی

با همرهی خیال لیلی

با جمعی دگر به راه زد گام

نی تاب و توان نه صبر و آرام

ترسید کزان گروه بی باک

در همرهیش به جان فتد چاک

زان لیلی را رسد ملالی

و او را ز ملالش انفعالی

آن کعبه روی حجازی آهنگ

در بادیه فراخ دلتنگ

با یار ز وصل یار محروم

غمگین و ز غمگذار محروم

چون پی به حریم خانه آورد

رو در ره آن یگانه آورد

بگرفت ره طوافگاهش

بنهاد سر وفا به راهش

بخش ۳۷ - دیدن جوانی از ثقیف لیلی را در راه کعبه و عاشق شدن بر وی و نکاح کردن وی

گوهر کش این علاقه در

زان در کند این علاقه را پر

کان هودجی مراحل ناز

وان حجلگی عماری راز

آهوی شکارگیر شیران

تاراجگر دل دیران

مجنون کن زیرکان دانا

آسیب توان صد توانا

چون بارگی از حرم برون راند

حادی به حدی گری فسون خواند

هر کعبه روی به قصد منزل

می راند به صد شتاب محمل

از حی ثقیف نازنینی

خورشید رخی قمر جبینی

بر دور رخش خط معنبر

بر ماه ز شک بسته چنبر

در خاتم مهتریش انگشت

سردار قبیله پشت بر پشت

آثار غنایش از حد افزون

نی کوه ازو تهی نه هامون

آن کیسه تهی ز گنج پاشیش

وین پر ز حواشی و مواشیش

با محمل او مقابل افتاد

زان جا هوسیش در دل افتاد

بر پرده محملش نظر داشت

بادی بوزید و پرده برداشت

در پرده چه دید آفتابی

بل کز رخش آفتاب تابی

زلفین نهاده بر بناگوش

کرده شب و روز را هم آغوش

ابروش پی هزار سرکش

انداخته نعل ها در تش

چشمش به نگاه جاودانه

نیرنگ فریب جاودانه

نوشین دهنش چو گشته خندان

بگشاده گره ز جان به دندان

شسته ذقنش به آب غبغب

لوح ادب دو صد مؤدب

چون دید ز پرده روی آن ماه

رفت آگهیش ز جان آگاه

شد مرغ دلش شکاری عشق

و افتاده ز زخم کاری عشق

بیچاره شده ز عشقبازی

دربست میان به چاره سازی

چون بود ز چاره رای او سست

در چاره گری میانچیی جست

هر چند که مرد چاره داند

کی چاره کار خود تواند

دور است به پیش دانش اندیش

از کارد تراش دسته خویش

دلاله کند به چاپلوسی

آراسته مجلس عروسی

گر وی نبود کجا شود شاد

از وصل عروس جان داماد

آورد به دست کاردانی

افسون سخنی فسانه خوانی

پیری که به نکته های دلکش

دادی صلح آب را به آتش

پیش پدر ویش فرستاد

دعوی ها کرد و وعده ها داد

گفتا به نسب بزرگوارم

چون تو نسب بزرگ دارم

در جاه و جمال کس چو من نیست

در مال و منال کس چو من نیست

هر چیز طلب کنی بیارم

در پای تو ریزم آنچه دارم

وادی وادی ز میش تا بز

با چوپانان راد گربز

از اشتر و اسب گله گله

خادم نر و ماده یک محله

سیم و زری از شمردن افزون

وز کفه وزن نیز بیرون

مملوک توام فسانه کوتاه

العبد و ماله لمولاه

هستم به قبول بندگی بند

داماد نیم تو را و فرزند

گر زانکه کنی قبول خود خوش

یک خوش چه سخن بود که صد خوش

ور نی نتوان به زر کشیدن

یک ذره قبول دل خریدن

چون شد پدرش ز خوان آن پیر

زین طعمه پاک چاشنی گیر

آن تازه جوان پسندش افتاد

بی تاب و گره به بندش افتاد

گفتا که جمال او ندیده

فرزند من است و نور دیده

شد خاطر بی قرار ساکن

بر دادن این مراد لیکن

با آنکه خلل پذیر نبود

از مشورتی گزیر نبود

رفت و طلبید مادرش را

آن قدرشناس گوهرش را

با او ز دگر کسان یگانه

این راز نهاد در میانه

او نیز به این سخن رضا داد

وین داعیه را به سینه جا داد

گفتا که مناسب است و لایق

این کار به حال هر دو عاشق

لیلی چو به این شود هم آغوش

از یار کهن کند فراموش

مجنون چو ازین خبر برد بوی

در آرزوی دگر کند روی

ما هم برهیم در میانه

از گفت و شنید این فسانه

لیکن چو به لیلی این سخن گفت

ز اندیشه دلش چو زلفش آشفت

از شعله این غمش جگر سوخت

رنگ سمنش چو لاله افروخت

برگ گلش از گلاب تر شد

جیبش ز سرشک پر گهر شد

دامن ز خیال خود برافشاند

سرگشته به حال خود فرو ماند

نی تاب خلاف رای مادر

بیرون شدن از رضای مادر

نی طاقت ترک یار دیرین

سر تافتن از قرار دیرین

دختر که بود به پرده شرم

سیراب گلش ز آب آزرم

با مادر و با پدر چه گوید

بیرون ز رضایشان چه جوید

لیلی که درین حدیث جانکاه

می برد به سر به گریه و آه

نگشاد دهان به چاره کوشی

گفتند رضاست این خموشی

دادند به خواستگار پیغام

تا در پی این غرض زند گام

دلداده چو این پیام بشنید

کار دو جهان به کام خود دید

سود افسر فخر بر ثریا

بودش همه کارها مهیا

چون چهره خود عروس خاور

پوشید به طره معنبر

گردون به سپند مجمر افروخت

مجلس به چراغ مه برافروخت

آرایش مجلس طرب کرد

اشراف قبیله را طلب کرد

هر یک به مقام خود نشستند

مه را به ستاره عقد بستند

باران ز پی نثار آن عقد

چندین طبق از زر و گهر نقد

قومی به نثار زرفشانی

جمعی به شمار زر ستانی

کف های توانگران درم ریز

دامان تهی کفان درم خیز

آن برده به زر ده دهی مشت

وین کرده قراضه چین ده انگشت

خلقی همه شاد غیر لیلی

خندان به مراد غیر لیلی

داماد چو دید کان نواله

کردند به کام او حواله

شد خوش کش ازان حواله بهر است

غافل که در آن نهان چه زهر است

مرغی بپرید از آشیانه

بنشست به خاک بهر دانه

دید آمده دانه ای پدیدار

چون برد به سوی دانه منقار

از پرده خاک دام برجست

وز حلقه تنگ حلق او بست

چون از شب عقد رفت یکچند

با جان و دلی بس آرزومند

آمد پی آن مه حصاری

آراسته چون فلک عماری

بردش سوی خانه با صد اعزاز

بنشاند به صدر حجله ناز

لیلی به هزار عز و تمکین

در مسند ناز یافت تسکین

آورد چو ماه در زمین رو

نگشاد گره ز طاق ابرو

از خنده ببست درج گوهر

وز گریه گشاده لؤلوی تر

وان تشنه جگر ستاده از دور

بر آب نظر نهاده از دور

نی صبر کشیدن تف و تاب

نی رخصت گرد گشتن آب

روزی دو سه چون به صبر بنشست

شوق آمد و پشت صبر بشکست

شد همبر نخل راستینش

زد دست هوس در آستینش

زد بانگ که خیز و دور بنشین

زین تازه رطب صبور بنشین

زین نخل کسی رطب نچیده ست

چیدن چه سخن رطب ندیده ست

خوش نیست ز ناشکسته شاخی

میدان هوس بدین فراخی

آن کس که فگار خار اویم

دلخسته در انتظار اویم

صبر و دل و دین فدای من کرد

جان را هدف بلای من کرد

در بادیه از من است دلتنگ

در کوه ز من زند به دل سنگ

آهو به خیال من چراند

جامه به هوای من دراند

از زهر فراق من جگر پاک

از اشک گوزن جسته تریاک

از من نفسی نبوده غافل

وز من به کسی نگشته مایل

یک بار ندیده سیر رویم

گامی نزده دلیر سویم

راضیست به سایه ای ز سروم

خرسند به پری از تذروم

زان سایه نکردمش سرافراز

وین پر سوی او نکرد پرواز

پیمان وفای اوست طوقم

غالب به لقای اوست شوقم

چون با دگری درآورم سر

وز وصل کسی دگر خورم بر

در حالت او و من نظر کن

وین وسوسه را ز دل به در کن

مغرور مشو به حشمت خویش

می دار نگاه عزت خویش

سوگند به صنع صانع پاک

اعجوبه نگار تخته خاک

کت بار دگر اگر ببینم

دست آورده به آستینم

بر روی تو آستین فشانم

بر فرق تو تیغ کین برانم

بر کین تو گر نباشدم دست

خود دست به کشتن خودم هست

خود را بکشم به تیغ بیداد

وز دست جفات گردم آزاد

بیچاره چو این وعید و سوگند

بشنید ازان لب شکرخند

دانست که پای سعی کند است

وان ناقه بی زمام تند است

چون بود به دام او گرفتار

وز بیم مفارقت دل افگار

ناچار به درد و داغ او ساخت

با بوی گلی ز باغ او ساخت

هر لحظه ز وصل فرقت آمیز

وز راحت های محنت انگیز

بیخ املیش کنده می شد

صد ره می مرد و زنده می شود

تا بود همیشه کارش این بود

سرمایه روزگارش این بود

وان روز که مرد هم بر این مرد

زاد ره آن جهان همین برد

بخش ۳۸ - شنیدن مجنون شوهر کردن لیلی را و اضطراب نمودن وی از آن

طبال سرای این عروسی

در پرده عاج و آبنوسی

این طبل گران نوا نوازد

وین پرده سینه کوب سازد

کان زخم دوال خورده عشق

وآوازه بلند کرده عشق

چون از حرم حجاز برگشت

بر خاک حریم یار بگذشت

آن داغ که داشت تازه تر شد

وان باغ که کاشت تازه بر شد

شوری دگرش به جان درآمد

وز بام و درش فغان درآمد

می بست ز تار اشک رودی

می زد ز خراش دل سرودی

می گفت ترانه ای بر آن رود

می جست نشانه ای ز مقصود

چون بر دمنی خرام کردی

یا در طللی مقام کردی

هر کس گفتی که این نشانیست

زان مه که به حسن داستانیست

یعنی لیلی بلای جانت

غارتگر طاقت و توانت

بر خاک دمن جبین نهادی

وز دیده سرشک خون گشادی

کردی ز طلل عزلسرایی

بر هر خس و خار چهره سایی

هر خیمه به منزلی که دیدی

منزل به حریم آن کشیدی

چون گفتندی که لیلی آنجاست

در سایه آن گرفته ماء/واست

آن را حرم دگر گرفتی

وآیین طواف برگرفتی

در بادیه هر کجا نشستی

نامش بر ریگ نقش بستی

سیل مژه اش بر آن گذشتی

چندان کام نام شسته گشتی

شخصی دیدش که خاک می بیخت

وآخر بر فرق خاک می ریخت

گفتا پی چیست خاک بیزی

وز کیست به فرق خاک ریزی

گفتا بیزم به هر زمین خاک

تا بو که بیابم آن در پاک

وانگه که نیابش چو بیزم

از درد به فرق خاک ریزم

سر طلبم ز خاک یا آب

ذوق طلب است و درد نایاب

ور نی که گهر به خاک دیده ست

وان دانه در ز خاک چیده ست

گفتا که ازین طلب یارام

وز محنت روز و شب بیارام

کان تازه گهر کز آرزویش

شد عمر تو صرف جست و جویش

تو جان کندی و دیگری یافت

دل کند ز تو چو بهتری یافت

تو نیز بدار دست ازین کار

وز پهلوی خود بیفکن این بار

یاری که ره وفا نورزد

صد خرمن ازو جوی نیرزد

دستن تو به عهد اوست پابست

واو داده به عهد دیگری دست

تو لیلی گو چو در مکنون

واو بسته زبان ز نام مجنون

دل بسته به یار خوش شمایل

حرف غم تو سترده از دل

از حی ثقیف زنده جانی

با طبع لطیف نوجوانی

بر تو پی شوهری گزیده

خرمهره به گوهری خریده

چون لام الفند هر دو یکجا

تو چون الف ایستاده یکتا

چون ناخن و گوشت هر دو همپشت

تو ناخن چیده از سر انگشت

برخیز و ازین خیال برگرد

زین وسوسه محال برگرد

با تیره دلان صفا چه یعنی

پاداش جفا وفا چه یعنی

خوبان همه چون گل دو رویند

مغرور شده به رنگ و بویند

گل قاعده وفا نورزید

هر کس که پگه تر آمد او چید

با بید چو ارغوان بسازد

با دزد چو باغبان بسازد

دامن چو نهاد در کف خار

تو نیز همش به خار بگذار

گل کان نه تو راست خار بهتر

بگذاشتنش به خار بهتر

هر زن که ز شوی شد رضا جوی

مردی کن و دست ازو فرو شوی

در یک موزه دو پا که دیده ست

یک خانه دو کدخدا که دیده ست

زن کیست فسون سحر و نیرنگ

از راستیش نه بوی نی رنگ

زن صعوه سرخ و زرد بال است

بودن به رضای زن محال است

گر بگذاری شود هوا گرد

ور بفشاری بمیرد از درد

نخلیست ولی ز موم بسته

کز یک جنبش شود شکسته

نی از گل او مشام مشکین

نی میوه او به کام شیرین

بر وی همه شاخ و برگ بستند

جز شاخ وفا کزو شکستند

چون با دگری شود هم آغوش

پیمان تو را کند فراموش

بشکن عهدش چو عهد بشکست

کز عهد شکن بدین توان رست

بگسل کفش از کف نگارین

چون پاک شد از نگار پارین

کرده ست به دست دیگر آهنگ

کف را مده از حنای او رنگ

مجنون ز سماع این ترانه

برخاست به رقص صوفیانه

بانگی بزد و به سر بغلطید

از صرع زده بتر بغلطید

در خاک شده ز خون دل گل

گردید چو مرغ نیم بسمل

از بس که ز یار سنگدل سنگ

می کوفت به سینه با دل تنگ

صد رخنه ازان به کارش افتاد

بر بیهوشیی قرارش افتاد

بردش بدر از سرای تدبیر

بیهوشیی آنچنان گلوگیر

کز لب نفسش گذر نکردی

در آینه ها اثر نکردی

امید ز زندگیش کنده

نشناختیش ز مرده زنده

بعد از دیری که جان نو یافت

جان را به هزار غم گرو یافت

چون بر نفسش گشاده شد راه

بر جای نفس نزد به جز آه

سینه به سنان آه می سفت

وز سینه همی زد آه و می گفت

آه از دل یار سنگدل آه

آه از غم یار دل گسل آه

فریاد که شمع دلفریبان

زد شعله به جان ناشکیبان

افسوس و هزار بار افسوس

کان جیب در لباس ناموس

ناموس مرا به جیب زد چاک

پاشید به فرق نام من خاک

هر عهد که بسته بود بشکست

با آنکه بریده باد پیوست

او جفت کسان و من چنین فرد

او کان دوا و من بدین درد

محرومی ازو گرم جگر سوخت

محظوظی دیگران بتر سوخت

آن داشت مرا چو موی باریک

وین ساخت کنون به مرگ نزدیک

نزدیکی مرگ و دوری یار

سهل است به پیش عاشق زار

یارش که به دست دیگران است

این بار بسی بر او گران است

او عمر به کان کنی به سر برد

نقدینه کان کسی دگر برد

در باغ درخت باغبان کاشت

بر غارتی سپاه برداشت

کو آنکه به هم نشسته بودیم

در بر رخ باد بسته بودیم

تا باد نیاورد به ما روی

وز ما نبرد به دیگران بوی

امروز در آرزوی آنم

کین سوخته جان بر او فشانم

کز من به نسیم آن پریزاد

آرد به طفیل دیگران یاد

ای باد به سوی او گذر کن

وز من به جمال او نظر کن

گو ای دل تو ز من رمیده

با دلبر دیگر آرمیده

روزی که شوی حریف جامش

نقل از لب خود نهی به کامش

یاد آر ز حال تلخکامی

وز درد دل شکسته جامی

زان پیش که در غمت بمیرد

وز وصل تو بهره بر نگیرد

با خاک رود درست پیمان

وز کرده خود شوی پشیمان

بخش ۳۹ - زیادت شدن اندوه مجنون از شوهر کردن لیلی و از انسیان بگسستن و با وحشیان پیوستن

آن عاشق از خرد رمیده

زاندیشه نیک و بد رهیده

از مستی عشق بود مجنون

دادش به میان مستی افیون

داغی ز فراق یار بودش

یک داغ دگر بر آن فزودش

لیکن داغی فزون ز هر داغ

آشفت ز عشق داغ بر داغ

واکرد ز انس ناکسان خوی

وآورد به سوی وحشیان روی

از کین کسان چو شست سینه

با او دگری نجست کینه

با وی همه وحش رام گشتند

در انس به وی تمام گشتند

می رفت به کوه و دشت چون شاه

با او سپه وحوش همراه

بنهاده به پای هر درختی

بودش از ریگ و سنگ تختی

چون بر سر تخت خود نشستی

گردش دد و دام حلقه بستی

از پرتو عدل شه بر ایشان

بودند به هم ز صلح کیشان

آهو از گرگ رم نکردی

نخجیر ز شیر غم نخوردی

نخجیر به ره ز لعب سازی

کردی به دم پلنگ بازی

رفتندی چون شدی ره اندیش

گوران چو جنیبتش پس و پیش

بودی چو قدم زدی به هر راه

جاروب کشیش کار روباه

تا بنشاندی ز ره تف و تاب

از اشک خودش زدی گوزن آب

بالای سرش ز چتر داری

زاغان سیه به حق گزاری

ور زانکه شدی گهیش میلی

تا نامه کند به سوی لیلی

آهو قلمش ز ساق دادی

وز جلد سرین ورق گشادی

بردیش به رسم نیکخواهی

از چشم سیاه خود سیاهی

می رفت چنین نشید خوانان

از دیده سرشک لعل رانان

وآهو بچگان به خیر و خوبی

پیش قدمش به پایکوبی

ناگاه به روضه ای رسیدند

وز دور جماعتی بدیدند

از سبزه به زیر پا بساطی

چون لاله ز جام می نشاطی

مجنون از دور ره بگرداند

زیشان خطر سپه بگرداند

زان قوم یکی شناخت او را

وز ساز ثنا نواخت او را

کای سرور عاشقان شیدا

در روی تو نور عشق پیدا

وی خانه خراب این خرابات

رسته ز قبیله و قرابات

وی راهسپر به پای تجرید

تنها رو تنگنای تفرید

وی فرق دو نیم تیغ اندوه

بنشسته به زیر تیغ چون کوه

سوگند به آنکه مست اویی

نی پا و نه سر ز دست اویی

سوگند به آنکه زندگانی

جز دولت وصل او ندانی

سوگند به لعل آبدارش

سوگند به جعد تابدارش

سوگند به آهوان مستش

جادومنشان می پرستش

سوگند به آن دو ابر مه پوش

کش جای گرفته بر بناگوش

کز ما مگذر بدین روانی

بر ما مشکن ز دل گرانی

دیریست که ما شکسته ای چند

هستیم به وصلت آرزومند

تا گردان است دور عالم

امروز رسیده ایم با هم

نبود پس ازین بریدن ما

معلوم به هم رسیدن ما

پیش آ که به هم دمی برآریم

با یکدیگر غمی گذاریم

مجنون چو نیازمندیش دید

وآیین رضا پسندیش دید

بگذاشت به جای خود سپه را

بر مجلسیان فکنده ره را

پرسید که این چه سرزمین است

کش خاک به نرخ مشک چین است

گفتند نواحی حجاز است

رحلتگه هر که پاکباز است

لیلی صد بار محمل اینجا

رانده ست گرفته منزل اینجا

با همقدمان خود درین جای

مشکین دامان کشیده در پای

این خاک که همچو مشک خوشبوست

از مشک افشانی دامن اوست

مجنون چو شنید این سخن را

بر جای ندید خویشتن را

خود را به زمین چو سایه انداخت

بانگی زد و این نشید پرداخت

کای همنفسان کزین دیارید

وز دلبر من سخن گزارید

جان من و دل فدایتان باد

سر خاک به زیر پایتان باد

اینجا نه هوای کعبه دارم

نی نیت آنکه حج گزارم

مقصوم ازین طواف لیلی ست

باقی همه پیش او طفیلی ست

نتوان چو به کوی او گذشتن

سودی نکند به کعبه گشتن

حج همه عمره دیدن اوست

بی او حج و عمره ام نه نیکوست

تیر وصلش برون ز جعبه

سرگردانیست طوف کعبه

من تشنه او به وادی غم

کی آب خورم ز چاه زمزم

با زمزمه غم ویم شاد

ناید ز زلال زمزمم یاد

آن زمزمه بر زبان چو رانم

از هر مژه زمزمی فشانم

در هر منزل که می زنم گام

زان گام وصال او بود کام

هر جا که نه روی او چراغ است

گر باغ ارم بود که داغ است

لیلی ست ز هر سفر مرادم

نی طالب سلمی و سعادم

تا با غم او شدم هم آغوش

کردم ز دگر بتان فراموش

دانای منازل و مراحل

زین وادی جانگداز هایل

گاهی که شود فسانه پرداز

از پرده چنین برون دهد راز

کان طاق ز لطف و با ستم جفت

از لیلی و جفت چون سخن گفت

جوری که رود ز دوست بر من

آن را مکشاد هیچ دشمن

انداخت مرا به خردسالی

در پنجه عشق لاابالی

بگذشت ز زور پنجه عشق

عمرم همه در شکنجه عشق

امروز که نوبت وصال است

جانم ز فراق در وبال است

آن سکه به نام دیگری شد

وان لقمه به کام دیگری شد

او همدم یار و من چنین دور

او واصل و من غریب و مهجور

این گفت و جبین به خاک مالید

وز سینه چاک چاک نالید

خوناب جگر ز دیده بگشاد

چندانکه ز گریه بی خود افتاد

شب را که ز بی خودی درآمد

گردون به لباس دیگر آمد

شد یکرنگی او دورنگی

با حیله شیریش پلنگی

از حلقه همدمان برون جست

با گور و گوزن خویش پیوست

جان بی جانان رسیده بر لب

شب برد به سر چنانکه هر شب

بخش ۴۰ - میهمان شدن مجنون شخصی را و هم آواز شدن با مرغی که از جفت خود جدا افتاده بود و ناله و فریاد می کرد

چون زرده بیضه های گردون

آمد سحر از سپیده بیرون

زیر خم طاق لاجوردی

زان زرده زمین گرفت زردی

مجنون پی جست و جوی دلبر

برداشت ز خواب بیخودی سر

لیلی گویان به ره درآمد

تا نوبت چاشتگه سر آمد

می شد چو سموم نیمروزان

افتان خیزان به ریگ سوزان

لب تشنه ز آه دشنه می کرد

بر سینه ز آه دشنه می خورد

می جست چو صید زخم خورده

از صیدگران کناره کرده

ناگه به دهی گذارش افتاد

چون باغ بهشت راحت آباد

در وادی گرم شد پدیدار

از نار خلیل تازه گلزار

گشت از تف خور شده چو زاغی

دیوارنشین طرفه باغی

آمد به نیاز خواجه باغ

کای باز سیاه گشته چون زاغ

منت نه و میهمان من باش

زینت ده آشیان من باش

دیوار نه آشیانه توست

در دیده نشین که خانه توست

غم نیست اگر سیه نهادی

در دیده روشنم سوادی

مجنون ز نیاز آن جوانمرد

جنبید و هوای آشیان کرد

چون ورد عرابیان بیجیف

نحن العرب است و نکرم الضیف

او هم ز کرم کشید خوانی

در پیش گزیده میهمانی

وآماده نهاد بر سر خوان

شهد صافی و مرغ بریان

مجنون نگشاد سوی خوان دست

وز خوردن آن لب و دهان بست

گفتا کاینها طعام من نیست

در خورد گلو و کام من نیست

آیین دد است صید کردن

وز پهلوی کشته لقمه خوردن

بر من همه جانور حرامند

زان رو با من همیشه رامند

دندان کردی به خونشان تیز

ناچار کنند از تو پرهیز

از شیره نحل آیدم قی

قی کرده نحل کی خورم کی

از بیخ نبات های شیرین

شد تلخ به کام ذوق من این

حلوای نبات من همین بس

لیک این نشود خورای هر کس

در چاشتگهان طعامش این بود

شب هم چو رسید شامش این بود

شب رونق روز را چو بشکست

شد خواجه به خانه خواب و دربست

در صحن سراش بود نخلی

آسان خرجی نفیس دخلی

خرجش ز نم سحاب توشه

دخلش سر و شاخ غرق خوشه

هر خوشه رواجبخش خوانها

شیرین کن تلخی دهان ها

خوشه نه که شوشه های زر بود

هر یک سلک عقیق تر بود

رنگش چو عقیق و چاشنی شهد

لب طالب کام او به صد جهد

قدی چو قد شکر دهانان

مرغان ز سرش نشید خوانان

مجنون به خیال قد لیلی

دریافت به وی ز خویش میلی

سر بر قدمش نهاد و بگریست

کز دوست جدا نه خوش توان زیست

خوش آن که ز دوست بهره مند است

وز بوسه به پاش سربلند است

کردم به طلب همه جهان طی

در دستم ازو نه پای نی پی

امروز به درد و سوز من کیست

وز تیره شبی به روز من کیست

او بود درین که مرغی از شاخ

برداشت نوا به ناله گستاخ

می کرد چنان فغانی از درد

کاندر دل سنگ رخنه می کرد

می داد ز پر خراش آواز

چون نوحه گران ترانه ها ساز

از عود شجر که بی وتر بود

هر لحظه به پرده دگر بود

هر دم که ز غم زدی نوایی

از هر پرش آمدی صدایی

گویی که ز ناله های پر حال

موسیقاریش بود هر بال

یا خود چنگی ز ناله زار

رگ های تنش بر آن چو اوتار

در هر نفش استخوان پرهاش

مضراب زننده بر وترهاش

مجنون چو شنید ناله او

شد محنت و غم حواله او

هر چند که ناله زارتر شد

جان و دل او فگارتر شد

آن ناله چو زار شد ز حد بیش

افتاد برون ز طاقت خویش

برجست به فرق خاک ده روفت

تا خواجه و در بر او فرو کوفت

کای خواجه خانه این چه حال است

کز جان خود امشبم ملال است

این مرغ چه درد و سوز دارد

کین ناوک سینه سوز دارد

از ناله او که دردناک است

در سینه من هزار چاک است

زین نغمه غم که می سراید

ترسم جانم ز تن برآید

این نوحه او ز پرده راز

از درد من است قصه پرداز

گفتا دو حمامه مطوق

بودند به صد صفا و رونق

زین نخل گرفته آشیانه

بر طارم شاخ کرده خانه

با هم بودی به خانه دمساز

با هم کردی بر اوج پرواز

با هم رفتی و دانه خوردی

تا چشمه آب ره سپردی

نی هرگزشان ز هم ملالی

نی دیده ز هجر گوشمالی

از دامنشان به گاه و بیگاه

آفات زمانه دست کوتاه

زین پیش به یک دو روز بازی

در شیوه صید حیله سازی

ره یافت به آشیان ایشان

شد تفرقه گر میان ایشان

هر یک به گریز پر گشادند

مهجور ز یکدگر فتادند

این باز آمد به خانه خویش

وان ماند ز آشیانه خویش

معلوم نشد که حال او چیست

در چنگل باز مرد یا زیست

درد دل این ز دوری اوست

وز تفرقه ضروری اوست

مجنون چو شنید این فسانه

از خواجه آن سرا و خانه

بانگی بزد از درون پر تاب

کز زلزله ده درآمد از خواب

بگریست که درد من جز این نیست

زین درد کسی چو من حزین نیست

وانگه سوی نخل رفت و بنشست

بگشاد زبان به آن زبان بست

کای مرجان ساق لعل منقار

لعل تو گهر ز خاک بردار

فندق سر و فستقی پر و بال

همخرقه آسمان مه و سال

یاقوتی چشم عنبرین طوق

سر بر کرده ز چنبر شوق

ناقوسی دیر آشنایی

مزماری بزم بینوایی

چوبک زن کاخ این عماری

کافراخته شد ز چوب کاری

آگاهی بخش شب سیاهان

از غفلت خواب صبحگاهان

یارب که به سابق عنایت

وز لاحق فضل بی نهایت

گم کرده خویش را بیابی

وان دولت پیش را بیابی

ماند دامان این کرامت

موصول به دامن قیامت

من هم با تو درین بلایم

وافتاده ز یار خود جدایم

عمری من و یار خویش با هم

فارغ ز مخالفان عالم

همراز حریم قرب بودیم

در مهد وفا به هم غنودیم

نی در ره ما ز هجر خاری

نه بر رخ ما ز غم غباری

هم بسته زبان پندگویان

هم خسته درون عیبجویان

بودیم به هم دو مغز و یک پوست

پوشیده ز چشم دشمن و دوست

ایام ز سنگ بی وفایی

افکند میان ما جدایی

اکنون از هم نشسته فردیم

بی یکدیگر زبون دردیم

هیهات چه گفتم این دروغ است

خورشید دروغ بی فروغ است

من بر دل ازو چو لاله داغی

زان داغ منش چو گل فراخی

او فارغ و من عظیم مشتاق

او جفت کسان و من ز وی طاق

آن را که به عشقش آشناییست

این غم بتر از غم جداییست

پر قصه درد عالم از من

واو همدم دیگری کم از من

معشوقه به زیر خاره و خار

بهتر که بود به دست اغیار

میوه به زمین فتاده در باغ

زان به که به غارتش برد زاغ

این گفت و ز دیده سیل خون ریخت

خوناب دل از درون برون ریخت

وز خواجه میزبان جدا شد

معلوم نشد که تا کجا شد

بخش ۴۱ - نامه نوشتن لیلی به مجنون و عذر خواستن که شوهر کردن نه اختیار وی بلکه تکلیف مادر و پدر بود

دردانه فروش درج این درج

این گوهر حرف را کند خرج

کان از صدف شرف مهین در

وان نه صدف از فروغ او پر

آن بانوی حجله نکویی

وان بانی کاخ خوبرویی

آن ماه فلک حصاری از وی

وان پر مه و خور عماری از وی

شمع حرم بزرگواری

سیاره برج نامداری

آهوی دمن غزال اطلال

پروین عقد هلال خلخال

چون گوهر سلک دیگری شد

آرایش تاج سروری شد

یعنی جفت مهی چو خود طاق

مشهور به نیکویی در آفاق

پیوسته ز کار خود خجل بود

وز عاشق خویش منفعل بود

ترسید که آن گمانش افتد

واندر خاطر چنانش افتد

کو پشت به دوستار خود کرد

وان جفت به اختیار خود کرد

با صحبت وی گرفت آرام

وز لب شکرش نهاد در کام

بر گنج مراد دست دادش

در دست کلید آن نهادش

تدبیر نیافت غیر ازین هیچ

کان قصه درد پیچ در پیچ

در طی صحیفه مطول

چون زلف سیاه خود مسلسل

تحریر کند به خون دیده

از خامه هر مژه چکیده

عنوان همه درد همچو مضمون

ارسال کند به سوی مجنون

این داعیه چون به خاطر آورد

آن نامه سینه سوز را کرد

آغاز به نام ایزد پاک

تسکین ده بیدلان غمناک

از ابروی نیکوان کمان ساز

وز غمزه خدنگ فتنه انداز

رخساره شاهد گل آرای

مشتاقی جان بلبل افزای

درمان کن درد دردناکان

مرهم نه ریش سینه چاکان

از برق جمال دین و دل سوز

وز صبح وصال دیده افروز

دیباچه نامه چون رقم زد

از صورت حال خویش دم زد

کین نامه که تازه داستانیست

از دلشده ای به دلستانیست

آن مانده به کنج نامرادی

وین رانده فرس به دشت و وادی

آن پای به دامن غرامت

وین روی به کوچه ملامت

نی نی غلطم ز بی زبانی

پیشش به سخن شکر فشانی

یعنی ز من به دام بسته

نزدیک تو ای ز دام جسته

ای رفته ز همدمان سوی دشت

همراه تو نی جز آهوی دشت

از درد تو باشد آهو آگاه

باشد ز سه حرف او دو حرف آه

ای جسته ز محرمان خود دور

از تیزتکیت در حسد گور

کن تیز سوی من این تک و تاز

در گور حسد آتش انداز

ای اشک فشان به هر گوزنی

از بار دل تو کوه وزنی

خود را زین وزن اگر رهاند

پیدا باشد کزو چه ماند

ای زاطلس و خز تو را کناره

پهلوی تو خوش به خار و خاره

از ما کرده کناره چونی

افتاده به خار و خاره چونی

سر با که همی نهی به بالین

همخواب کیی به یک نهالین

بر مهد شبت که می نهد گام

وز شهد لبت که می خورد کام

بپسوده به دست راحتت کیست

مرهم بخش جراحتت کیست

شبها کف پای تو که بیند

خار از کف پای تو که چیند

خوانت که نهد به چاشت یا شام

همخوان تو کیست جز دد و دام

با این همه شکر کن که باری

نبود چو منت به سینه باری

باری چه که کوههای اندوه

هر ذره ازان به جای صد کوه

پند پدر و جفای مادر

درد سر و ماجرای شوهر

روزان و شبان نیم زمانی

دور از نظر نگاهبانی

چون آه کشم نظر به راهت

گوید که برای کیست آهت

ور گریه کنم ز داغ حرمان

گوید که به گریه نیست فرمان

وز خانه نهم چو پای بیرون

گوید که ز در میای بیرون

ور روی نهم به چشمه آب

گوید که ز چشمه روی برتاب

ور جای کنم به عرصه دشت

گوید تا کی چنین توان گشت

دوران چو گلم به ناز پرورد

وز خار ستیزه غنچه ام کرد

شوهر کردن نه کار من بود

کاری نه به اختیار من بود

از مادر و از پدر شد این کار

زیشان به دلم خلید این خار

هر کس که چو گل رخ تو دیده ست

یا بوی تو از صبا شنیده ست

کی دیده به هر کسی کند باز

یا صحبت هر خسی کند ساز

همخوابه من نبوده هرگز

سر بر سر من نسوده هرگز

نی دست که گیرد آستینم

نی پای که بسپرد زمینم

گشته ز من خراب مهجور

قانع به نگاهی آن هم از دور

زین غم روزش شبی ست تاریک

زین رنج تنش چو موی بایک

وز کشمکش غمش ز هر سوی

نزدیک گسستن است آن موی

آن موست حجاب را بهانه

خوش آنکه بر افتد از میانه

تاروی تو بی حجاب بینم

خورشید تو بی سحاب بینم

نامه که شد از حجاب بنیاد

آخر چو به بی حجابی افتاد

زد خاتم مهر اختتامش

از حلقه میم و السلامش

پیچید چو درج عیش عاشق

از دست رفیق ناموافق

بنوشت بر آن ز چشم پرخون

کامرزادش خدای بیچون

کز کلبه غم به کوی هجران

در شهر بلا ز ملک حرمان

پرسد خبری ز عمر سیری

بر شیوه جاندهی دلیری

وان حرف وفا بدو رساند

تا حال اسیر خود بداند

بخش ۴۲ - رسانیدن قاصد نامه لیلی را به مجنون و خواندن وی آن نامه را

نی باد و ز باد گرم روتر

نی سیل و ز سیل تیزدوتر

ننهاده هنوز چشم بر هم

پیوست چو کعبه رو به زمزم

دامن ز غبار ره برافشاند

اشتر به کنار چشمه خواباند

چون خضر به چشمه سار پیوست

خورد آبی و خضروار بنشست

لیلی گفتش که از کجایی

کاید ز تو بوی آشنایی

گفتا که ز خاک پاک نجدم

کحل بصر است خاک نجدم

زان خاک سرشته شد گل من

زان گل شگفد چو گل دل من

لیلی گفتا که تلخکامی

مجنون لقبی و قیس نامی

سرگشته در آن دیار گردد

غمدیده و سوگوار گردد

هیچت به وی آشناییی هست

امکان زبان گشاییی هست

گفتا بلی آشنای اویم

سر در کنف وفای اویم

بسته کمرم به دوستداریش

بگشاده زبان به غمگساریش

هر جا باشم دعاش گویم

تسکین دل از خداش جویم

لیلی گفتا که در چه کار است

گفتا که ز درد عشق زار است

همواره ز مردمان رمیده

با وحش رمیده آرمیده

گه قافیه خوان فراز سنگی

سنگ از جگرش گرفته رنگی

گه زمزمه گو به کنج غاری

بر چهره او غم غباری

لیلی گفتا که ای خردمند

دانی که به عشق کیست در بند

گفتا آری به یاد لیلی

هر دم راند ز دیده سیلی

لیلی جویان به پای خیزد

لیلی گویان سرشک ریزد

از هر چه نهد فلک به خوانش

این نام بود غذای جانش

او را به زبان همین رود نام

واو را ز زبان همین بود کام

لیلی ز مژه سرشک خون ریخت

و اسرار نهان ز دل برون ریخت

گفتا که منم مراد جانش

وان نام من است بر زبانش

از درد من است سینه اش داغ

وز یاد من است خاطرش باغ

سرمایه سوز او منم من

روشن کن روز او منم من

من نیز به جان خراب اویم

بر آتش غم کباب اویم

واو بی خبر از خرابی من

غافل ز جگرکبابی من

جانم به فدات اگر توانی

کز من خبری به وی رسانی

درجی دارم به خون نوشته

بیرون و درون به خون سرشته

خواهم ببری ز روی یاری

آن را و به دست او سپاری

آیین وفا گری کنی ساز

وآری سوی من جواب آن باز

دردی ببری و داغی آری

شمعی بدهی چراغی آری

برخاست به پای آن جوانمرد

کای مجنون را دل از تو پر درد

منت دارم به جان بکوشم

کالای تو را به جان فروشم

هر حرفی ازان به چشم مجنون

جانیست به قدر بلکه افزون

لطفی به ازین همی ندانم

کین ملطفه را به وی رسانم

شد لیلی را درون ز غم شاد

وان نامه ز جیب خویش بگشاد

پیچید در آن به آرزویی

برگ کاهی و تار مویی

یعنی زان روز کز تو فردم

چون مو زارم چو کاه زردم

وانگاه آن را به نامه بر داد

با دلبر نامور فرستاد

چون نامه بر آن گرفته برجست

بر ناقه رهنورد بنشست

شد راحله تاز راه مجنون

مایل به قرارگاه مجنون

آنجا چو رسید بی کم و کاست

بسیار دوید از چپ و راست

از وی اثری نیافت آنجا

زین غم جگرش شکافت آنجا

زد گام به سایه گاه سنگی

کاساید ازان طلب درنگی

دیدش که چو مستی اوفتاده

دستور خرد ز دست داده

در خواب نه لیک چشم بسته

بیدار ولی ز خویش رسته

جسمش اینجا و جان دگر جای

پیدا اینجا نهادن گر جای

از گردش ماه و مهر بیرون

وز دایره سپهر بیرون

از دعوی عاشقی بریده

وز معشوقی عنان کشیده

مستغرق بحر عشق گشته

وز هر چه نه عشق در گذشته

قاصد هر چند حیله انگیخت

تا بود که به وی تواند آمیخت

آن حیله نداشت هیچ سودش

از بانگ بلند آزمودش

برداشت چو حادیان نوایی

در کوه فکند ازان صدایی

لیلی گویان حدی همی کرد

وان دلشده را ندا همی کرد

کرد آن اثری در او سرانجام

وآمد به خود از سماع آن نام

گفتا تو کیی و این چه نام است

زین نام مراد تو کدام است

گفتا که منم رسول لیلی

خاص نظر قبول لیلی

لیلی که بود انیس جانت

بینایی چشم خونفشانت

گفتا که ره ادب نجسته

وز مشک و گلاب لب نشسته

هر دم به زبان چه آری این نام

گستاخ چرا شماری این نام

زد لاف که من زبان اویم

گویا شده ترجمان اویم

اینک به کف نیازم اکنون

از وی رقمی چو در مکنون

خیز و بستان که نامه اوست

یک رشح ز نوک خامه اوست

مجنون چو شنید نام نامه

پا ساخت ز فرق سر چو خامه

پیشش ز سر نیاز بنشست

وان حرف وفا گرفتش از دست

چون بر سر نامه نام او دید

بوسید و به چشم خویش مالید

زد نکهت وصل بر دماغش

بنشاند نسیم آن چراغش

افتاد ز عقل و هوش رفته

خاصیت چشم و گوش رفته

آمد چو ز بی خودی به خود باز

این نغمه شوق کرد آغاز

کین نامه ز غنچه مراد است

زو در دل تنگ صد گشاد است

از خوان وفاست یک نواله

گشته به من گدا حواله

سربسته چو ناف مشکبار است

گویی که ز چین زلف یار است

تعویذ دل رمیدگان است

طومار بلاکشیدگان است

حرزیست به بازوی ارادت

مرقوم به خامه سعادت

وان دم که گشاد نامه را سر

سر برزد ازو نوای دیگر

کین نامه نه نامه نوبهاریست

از باغ امل بنفشه زاریست

نقشیست به کلک دلنوازی

آرایش لوح چاره سازی

دلکش رقمیست نو رسیده

بر صفحه آرزو کشیده

صفهاش کشیده عنبرین مور

ره ساخته بر زمین کافور

هر موری ازان به سوی خانه

برده دل بی دلان چو دانه

زان نامه دلنواز هر حرف

بود از می ذوق و حال یک ظرف

هر جرعه می کزان بخوردی

از جا جستی و رقص کردی

خطهاش نمودی آشکارا

چون سلسله های مشک سارا

هر سلسله ای ازان سلاسل

زنجیر نه هزار عاقل

از خواندن نامه چون بپرداخت

در گردن جای حمایلش ساخت

قاصد چو بدید آن به پا خواست

زو کرد جواب نامه درخواست

گفتا که جواب چون نویسم

بر چهره مگر به خون نویسم

از کاغذ و خامه ام تهی مشت

کاغذ ریگ است و خامه انگشت

قاصد به شتر نشست حالی

شد مرحله کوب آن حوالی

از هر طرفی به جهد بشتافت

شب را به یکی قبیله ره یافت

کار وی ازان قبیله شد راست

چون صبح علم کشید برخاست

شد بر ره آمدن عنان تاب

وآورد پی دبیری اسباب

لیلی چو ز مشکبوی نامه

شد غالیه بند جیب جامه

قاصد جویان ز خیمه برخاست

قد کرد پی برون شدن راست

با یک دو کنیز گام برداشت

چون کبک دری خرام برداشت

بودش خیمه به مرغزاری

نزدیک به خیمه چشمه ساری

جو کرده بر آب سیمگون طشت

آبشخور تشنگان آن دشت

آمد به کنار چشمه و جست

از هر چه نه یار دست خود شست

بنشست ولی ز خود نه آگاه

بنهاد چو چشمه چشم بر راه

تا بو که کسی ز ره درآید

از دست وی آن غرض برآید

ناگاه بدید کز غباری

آمد بیرون شتر سواری

بخش ۴۳ - جواب نوشتن مجنون نامه لیلی را

مجنون چو به نامه در قلم زد

در اول نامه این رقم زد

دیباچه نامه امانی

عنوان صحیفه معانی

جز نام مسببی نشاید

کز وی در هر سبب گشاید

مطلق گردان دست تقدیر

زنجیری ساز پای تدبیر

دارای زمین و آسمان نیز

جان ده جان دار و جان ستان نیز

کوته کن دست بی نصیبان

مونس شو خلوت غریبان

فواره گشای چشمه جود

مطموره نشان کنج نابود

آن را که به وصل چاره سازد

سر برتر از آسمان فرازد

وان را که ز هجر سینه سوزد

صد شعله به خرمنش فروزد

چون بست زبان ازین سرآغاز

گشت از دل ریش راز پرداز

کین هست صحیفه نیازی

زآزرده دلی به دلنوازی

یعنی ز من به خار خفته

نزدیک تو ای گل شگفته

ای همچو بهار تازه خندان

لیکن نه به روی دردمندان

ای باغ ولی نشیمن زاغ

بهر همه مرهم و مرا داغ

ای روی ز من نهفته چون گنج

در دامن دیگران گهرسنج

ابری تو ولی به روزگاران

برق از تو به من رسد نه باران

کشت همه از تو چو بهشت است

خاکم ز تو چون به خون سرشته ست

اینست عنایت از تو بر من

کز برق توام بسوخت خرمن

بر سوخته خرمنان ببخشای

رشحی ز زلال لطف بگشای

ای چشمه آب زندگانی

لیک از پیش تشنه ای که دانی

آن تشنه شده ز چشمه سیراب

من سوخته دل ز صد تف و تاب

خضر است بلی به چشمه در خور

گو تشنه بمیر صد سکندر

ز آبی که سکندر است لب خشک

با سوخته دل چو نافه مشک

کی بهره برد چو من گدایی

در ظلمت هجر مبتلایی

آن دم که رسید نامه تو

پر عطر وفا ز خامه تو

بردیده خونفشان نهادم

در سینه به جای جان نهادم

تعویذ دل رمیده کردم

قوت تن قحط دیده کردم

هر حرف وفا از وی که خواندم

از دیده سرشک خون فشاندم

هر نقش امل ز وی که دیدم

از سینه نوای غم کشیدم

در وی سخنان نوشته بودی

صد تخم فریب کشته بودی

غمخواری من بسی نمودی

غم های مرا بسی فزودی

گفتی که بجاست تا هش از من

هرگز نشوی فرامش از من

زآغوش کسان نباشد انصاف

از عشق کسی دگر زدن لاف

لب از دگریت بوسه آلود

پاکی زبان نداردت سود

گیرم که تو دوری از کم و کاست

ناید به زبان تو به جز راست

مسکین عاشق چه بدگمان است

هر لحظه اسیر صد گمان است

هر شبهه به پیش او دلیلیست

هر پشه مرده زنده پیلیست

کاهی بیند گمان برد کوه

کوهیش آید به سینه ز اندوه

از مور کند توهم مار

صد زخم خورد به جان افگار

مرغی که به بام یار بیند

کو دانه ز بام یار چیند

زان مرغ به خاطرش غباریست

کز غیر به دوست نامه آریست

گفتی که به بوسه دل ندارم

وز فکر کنار برکنارم

این درد نه بس که صبح تا شام

همصحبت توست کام و ناکام

رویی که به سالها نبینم

وان میوه که عمرها نچینم

هر روز هزار بار بیند

هر لحظه به کام خویش چیند

گفتی که ز درد پایمال است

وز غصه به معرض زوال است

خوهد ز میانه زود رفتن

بر باد هوا چو دود رفتن

گر او برود تو را چه کم یار

کالای تو را چه کم خریدار

زانجیر بن ار جدا شود زاغ

صد مرغ دگر ستاده در باغ

ممکن بود از تو کام هر کس

محروم ازان همین منم بس

چون روز امیدم از سفیدی

دور است خوشم به ناامیدی

نومید چه خواهیم در این بار

نبود به امیدواریم کار

گر از من خسته بر کرانی

این بس که به کام دیگرانی

کام دل دشمنان که خواهی

حاصل بادا چنانکه خواهی

چون کام تو هست کام ایشان

بادا کامم به نام ایشان

هر پوست که دوست دانی او را

حیف است که پوست خوانی او را

از دوستی تو پوست مغز است

آن پوست که خوانیش نه نغز است

آن را که تو دوست داری ای دوست

گر دوست ندارمش نه نیکوست

با هر که تو دوستدار اویی

از من نسزد بجز نکویی

عاشق که برای دوست کاهد

آن به که رضای دوست خواهد

از خواش خویش رو بتابد

در راه مراد او شتابد

عشق از طلب مراد دور است

عاشق ز مراد خود نفور است

شادان به غم و غمین ز شادی

خاک است به کوی نامرادی

هر چند که من نه از تو شادم

یک بار نداده ای مرادم

خاطر ز زمانه شاد بادت

گیتی همه بر مراد بادت

دمسازی دوستان تو را باد

ور من میرم تو را بقا باد

بخش ۴۴ - بیمار شدن شوهر لیلی و وفات یافتن وی با داغ محرومی از وصال لیلی

نیرنگ زن بیاض این راز

صورتگری اینچنین کند ساز

کان کعبه بی نظیر منظر

چون صورت چین بدیع پیکر

یعنی لیلی مه حصاری

برج قمر از رخش عماری

با شوهر خود چو سرکشی کرد

پاداش خوشیش ناخوشی کرد

بر درج امل نداد دستش

وز برج امید پر شکستش

با وی ورق مراد نگشاد

سر بر خط انقیاد ننهاد

مسکین زین غم ز پا درافتاد

بیمار به روی بستر افتاد

آن وصل بلای جان او شد

سود اندیشی زیان او شد

وصلی که در آن نه یار یار است

بر عاشق ازان هزار بار است

از دور بهشت عدن دیدن

میوه ز ریاض او نچیدن

بر دوزخیان عیش ناخوش

باشد بتر از عذاب آتش

می بود ز خاطر غم اندیش

بیماری او زمان زمان بیش

از تاب تبش که بود سوزان

شد رشته نبض او فروزان

زان گونه که نبض گیر را دست

چون نبض ز نبض او همی جست

انگشت به نبضش ار نهادی

چون شمع آتش در آن فتادی

آمد به سرش طبیب دانا

بر بردن رنج ها توانا

بر صحت او دلیل می جست

قاروره چو دید دست ازو شست

گلنار فسرده برگ گشتش

قاروره دلیل مرگ گشتش

چون یک دو سه روز بود رنجه

مسکین به شکنج این شکنجه

ناگاه عنایت ازل دست

بگشاد بر او شکنجه بشکست

از کشمکش نفس رهاندش

وز تنگی این قفس جهاندش

شد مرغش ازین مخیم خاک

پروازکنان به عالم پاک

جان داد به درد و جاودان زیست

آن کو ندهد به درد جان کیست

جانی که به درد برنیاید

در قالب مرد درنیاید

باشی به جهان به درد یکچند

وز وی ببری به درد پیوند

در بودن درد و در سفر درد

آوخ ز جهان درد بر درد

زین درد کسی کنار گیرد

کو پیشترک ز مرگ میرد

زین مکمن درد خیز برخیز

زین دشمن پر ستیز بگریز

این رومی صبح و زنگی شام

طرارانند شوخ و خودکام

آنت به درست زر فریبد

وینت به کف گهر فریبد

تا گنج ابد ز تو ستانند

در رنج مؤبدت نشانند

هان تا نخوری فریب ایشان

مغرور به زین و زیب ایشان

لیلی که ز درد و داغ مجنون

می داشت دلی چو غنچه پر خون

از مردن شو بهانه بر ساخت

وز خون دل خویشتن بپرداخت

آهی که به سینه اش گره بود

در خرمن صبر شعله نه بود

در ماتم شو ز سینه بگشاد

واندوه نهان به باد بر داد

در گریه چو دوست دوست گفتی

درها به فراق دوست سفتی

زان دوست غرض نه شوهرش بود

با خویش خیال دیگرش بود

عمری به لباس سوگواری

بنشست به رسم عده داری

شب بستر غم فکنده می داشت

تا روز به گریه زنده می داشت

در روز به درد و سوز می بود

با آه جهان فروز می بود

عشقش به درونه داشت خانه

شد ماتم شوهرش بهانه

عمری به دراز گریه و آه

می کرد و زبان خلق کوتاه

بخش ۴۵ - خبر وفات شوهر لیلی به مجنون رسیدن و گریستن وی از آن خبر و سبب پرسیدن قاصد از آن گریه

آن رفته ز قید عقل بیرون

کامد روزی به سوی مجنون

وز لیلی و عقد او خبر گفت

وان شیفته را ز نو برآشفت

می خواست ز تار مهربافی

آن زخم گذشته را تلافی

چون یافت خبر ز مردن شوی

آورد به سوی کوه و در روی

وان گم شده را بجست بسیار

چون یافت نشانش آخر کار

گفتا که مرا بشارتی هست

گویم به تو گر اشارتی هست

خاری که فتاده در رهت بود

ضربت زن جان آگهت بود

باد اجلش ز راه برداشت

وز وی اثری به راه نگذاشت

یعنی زیبا جوان داماد

زد گام برون ازین غم آباد

درد سر خویشتن برون برد

زین منزل و عمر با تو بسپرد

مجنون ز حدیث مردن او

وز قصه جان سپردن او

بر خود پیچید و زار بگریست

چون ابر به نوبهار بگریست

چندان بگریست کان خبرگوی

از موجب گریه شد خبرجوی

گفت ای به میان عاشقان شاه

زاسرار نهان عشق آگاه

چون قصه عقد او شنیدی

از غصه لباس جان دریدی

از هر مژه سیل خون فشاندی

وز چشم زمانه خون چکاندی

و امروز که ذکر مردنش رفت

وافسانه جان سپردنش رفت

هم گریه زار برگرفتی

وین نوحه گری ز سر گرفتی

با یکدگر این دو حال چون است

کز دانش عقل من برون است

گفتا کان روز گریه زان بود

کان عقد مرا گزند جان بود

آن کز غم جان سرشک نگشاد

سنگی باشد نه آدمیزد

وامروز سرشک ازان فشانم

کافتاد آتش درون جانم

کان کو تنها نه سیم و زر باخت

هر نقد که داشت جمله درباخت

دل از همه طاق جفت او شد

مرغ گل نوشگفت او شد

همخانه و همسرای او بود

روشن نظر از لقای او بود

محروم ز وصلش اینچنین مرد

جان از غم عشقش اینچنین برد

من خسته جگر که با دل تنگ

دورم ز درش هزار فرسنگ

گردم هر روز در دیاری

باشم هر شب به کنج غاری

پیوستن ما به هم خیال است

نزدیکی ما به هم محال است

جز اینکه مقیم یک جهانیم

در دایره یک آسمانیم

ساییم به روی یک زمین پای

داریم درون یک زمان جای

دانی که چگونه زار میرم

بر بستر هجر خوار میرم

در چشم من است آنکه روزی

سر بر زندم ز سینه سوزی

مهجور ز یار و دور از اغیار

افتم به میان خاره و خار

جز آهوی دشت همدمی نه

غیر از دد و دام محرمی نه

در حسرت آن غزال سرمست

از جیب هوس برون کنم دست

آهویی را کشم در آغوش

هویی زنم و ز من رود هوش

جان همره هوش رخت بندد

بر مردن من زمانه خندد

از مرقد آهوان به زورم

آرند به خوابگاه گورم

زان آهوی شوخ در غرامت

من باشم و گور تا قیامت

آن را که بود رهی چنین پیش

جان و دلی از غم چنین ریش

چون رفتن دشمنان کند یاد

حاشا که ز مرگشان شود شاد

رنجی که به خود نمی پسندم

چون بر دگری رسد چه خندم

این چرخ ستمگر جفاکوش

کی نوبت کس کند فراموش

دی کرد به زخم دشمن آهنگ

فردا به سبوی من زند سنگ

شاد از غم کس نزیستن به

بر محنت خود گریستن به

دانا که بود درین غم آباد

آن کز غم کس نمی شود شاد

این گفت و به خیر باد برخاست

وز محنت راه عذر او خواست

آن سوی قبیله بارگی راند

وین با دد و دام خود به جا ماند

بخش ۴۶ - رفتن مجنون به حوالی دیار لیلی و ملاقات و مقالات وی با سگی که در کوی وی دیده بود

گوهر کش سلک این حکایت

در قصه چنین کند روایت

کان داده درین محیط مواج

سرمایه عقل و دین به تاراج

آن کشتی عافیت شکسته

بر تخت شکسته ای نشسته

چون مژده مرگ دشمن خویش

بشنید ز یار مصلحت کیش

دانست که خاست مانع از راه

شد راه به کوی وصل کوتاه

مه در مهد است و پاسبانی نی

گل نوعهد و غم خزانی نی

از قوت شوق کوی جانان

شد ناقه بادپای رانان

چون قوت شوق بارگی وار

بردش به دیار آن وفادار

حیران می گشت وز چپ و راست

از دوست نشانه ای همی خواست

ناگاه ز دور دید یک سگ

افتاده ز پای و مانده از تگ

هم بازوی او ز کار رفته

هم پنجه اش از شکار رفته

داء/الثعلب ببرده مویش

وز زخم ددان فگار مویش

از لاغریش ز پوست هر سو

پیدا شده استخوان پهلو

بود انبانی و استخوان پر

یا خود قربانی از کمان پر

دمش که ز مو نداشت تاری

حلقه زده می نمود ماری

خالیش دهان لقمه فرسای

از دندان های استخوان خای

چون گر سنگیش قصد جان کرد

گویی دندان چو استخوان خورد

پهلوش ز سختی زمین ریش

در ناله ز دست پهلوی خویش

هر ریش به پوستش دهانی

در وی ز وفاکشان زبانی

همچون دندان ازان دهان ها

بنموده سفید استخوان ها

نی نی شده پوستش بر اندام

صد چشمه زیاده بود چون دام

زان دام به جای صید نخجیر

گشته پی قوت خود مگس گیر

روبه با وی به سرفرازی

هر دم گفتی به طنز و بازی

کای شیر پلنگ گیر برخیز

با روبه خسته دل درآویز

تا کی عریان به هر زمینی

خسبی به کف آر پوستینی

مجنون چو بدید روی آن سگ

چون اشک دوید سوی آن سگ

چون سایه به زیر پایش افتاد

صد بوسه به خاک پای او داد

رفتش ته پا به دیده تر

گسترده ز ریگ نرم بستر

بالین سر زانوی خودش ساخت

بر سر سایه ز مهرش انداخت

شستن به دو چشم تر جراحت

خارید تنش به دست راحت

گرد از سر و روی او بیفشاند

وز پهلو و پشت او مگس راند

چون دست ز شغل کار سازی

بگشاد زبان به دلنوازی

کای طوق وفا قلاده تو

شیران جهان فتاده تو

هستی به وفا ز آدمی بیش

وز جمله به راه محرمی پیش

یک لقمه ز دست هر که خوردی

صد سنگ خوری و برنگردی

کار تو شبانه پاسبانی

وآیین تو روزها شبانی

دزد از تو ز کار خویشتن سیر

گرگ از تو اسیر پنجه شیر

بانگت دل شبروان شکسته

دست عسسان به چوب بسته

در معرکه گاه راستکاران

یک موی تو وز عسس هزاران

چون در ره پردلی زنی تگ

با شیری تو عسس کم از سگ

بس گمشده در شبان تاری

کز بانگ خودت به منزل آری

آن را که به شب ز ره برون است

بانگ تو نوای ارغنون است

ور زانکه ز کوی دوست آید

از رشته جان گره گشاید

روزی که بود شکار کارت

سلطان جهان بود شکارت

در بازوی وی بود کمندت

در پنجه وی گشاد و بندت

دلقت ز حریر و خز ملمع

طوقت ز زر و گهر مرصع

از همتگی تو گر بماند

در پیروی تو رخش راند

کار تو به خود کند حواله

وز خوان خودت دهد نواله

چون سر دهدت به صید نخجیر

ناید به دویدن از تو تقصیر

از بس که سبکروی کنی ساز

ماند ز تو سایه در قفا باز

گر مرغ شود شکار یا باد

مشکل ز دم تو گردد آزاد

بس روبه جلد کار دیده

کش زخم تو پوستین دریده

وان را پی دوختن همان روز

داده به دکان پوستین دوز

ناگشته پلنگ رنجه تو

ترسید ز زور پنجه تو

با آن درع و سلاح داری

بر قله کوه شد حصاری

شیر از تو شنید مکر و دستان

از بیم خزید در نیستان

با آن همه انبوهی نیزه

پیچید ز تو سر ستیزه

با زور تو ک آفت گوزن است

آهوی حقیر را چه وزن است

هر گور که زخم خورده از تو

جان با تگ پا نبرده از تو

خرگوش تو را به خواب دیده

از ترس تو خواب ازو رمیده

اینست حکایت جوانیت

تاریخ صفای زندگانیت

واکنون که فلک ز پا فکندت

شد زور ز پای زورمندت

کردند رها تو را به خواری

ناکرده کسیت حقگزاری

تا مرگ نگرددم هم آغوش

حاشا که تو را کنم فراموش

بودی سگ آستان لیلی

شبها شده پاسبان لیلی

هر چند کزان شرف فتادی

وان مرتبه را ز دست دادی

هستم سگ تو من فتاده

از حلقه دم کنم قلاده

دست آر ز دوستی سوی من

کن طوق سعادتم به گردن

بگذار به حرمت وفایت

تا روی نهم به خاک پایت

کین پای به کوی او رسیده ست

گاهی ز قفای او دویده ست

نگرفته شبی ز پاسش آرام

برگردش خیمه اش زده گام

چشمت بوسم که گاه گاهی

کرده ست به روی او نگاهی

یا باد به میل خار و خاشاک

شد سرمه کشش ز راه آن پاک

بندم به دم تو ز اشک گوهر

کان حلقه زده بسی بر آن در

داغی که ازو بود به رانت

وز سر وفا دهد نشانت

خواهم دل خود نهم بر آن داغ

تا داغ دلم شود ازان باغ

هستی القصه پای تا فرق

در نور جمال یار من غرق

خواهم که ز خود تهی کنم جای

تا بو که به جای من نهی پای

من باز رهم ز دلخراشی

درمان خراش من تو باشی

خاکم به ره تو ای وفادار

زنهار و هزار بار زنهار

روزی که رسی به خاک آن کوی

باز آیدت آب رفته بر جوی

افتد به حریم او گذارت

بخشند بر آن ستانه بارت

هر جا که نشان پاش بینی

خاک ره فرق ساش بینی

بوسی ز لبم نشان آن پای

وز فرق سرم شوی زمین سای

گاهی که طفیل میهمانی

یادی کندت به استخوانی

زان طعمه شوی چو بهره اندیش

یاد آری ازین طفیلی خویش

شبها که بر آستانه او

گردی پی پاس خانه او

بی خوابی من به خاک و خواری

دور از در او به خاطر آری

چون دامن خیمه اش بهاران

از ابر شود سرشکباران

آبی آری به روی کارم

از قصه چشم اشکبارم

بر گردن میخ ها طنابش

چو حلقه شود به پیچ و تابش

بر گردن مانده زیر باری

منت نه ازان به طوقداری

یک شب که به چشم نایدش خواب

آید بیرون به گشت مهتاب

ساز از پی خواب او بهانه

گوی از من بی دل این فسانه

کای شیر شکار آهوی شنگ

تیغ تو به خون پردلان رنگ

تا چند من غریب شیدا

گردم ز تو گرد کوه و صحرا

عمری ز در تو دور بودم

دمساز گوزن و گور بودم

امروز که آمدم به نزدیک

چشمم ز غبار هجر تاریک

ترسم که اگر قدم نهم پیش

اندوه تو بر دلم شود بیش

یک مانع اگر ز راه برخاست

صد مانع دیگرم مهیاست

گر گرد جوانه شیر شبگیر

در حیله گریست روبه پیر

بر شیر شکسته پای در سنگ

صد زخم رسد ز روبه لنگ

گر دل دهیم کنم دلیری

در بیشه این دیار شیری

سر پای کنم به راه وصلت

آیم به شکارگاه وصلت

در بیشه تو مقام گیرم

وز وصل تو صید کام گیرم

ور نی باشم چنانکه زین بیش

بودم به خیال مردن خویش

میرم به مراد بخت ناساز

تو از من و من ز خود رهم باز

بخش ۴۷ - پوست پوشیدن مجنون و به میان گوسفندان لیلی درآمدن و به حوالی خیمه گاه وی رفتن

آن پوست و مغز قصه اش نغز

از پوست چنین برون دهد مغز

کان پوست شناس مغز دیده

از پوست به مغز آن رسیده

چون شد به دیار یار نزدیک

شد کار بر او چو موی باریک

نی رخصت پیش یار رفتن

نی صبر ازان دیار رفتن

از قرب دیار شوق افزود

وز وصل هزار مانعش بود

سرگشته در آن دیار می گشت

وآشفته و بی قرار می گشت

هر کس که در آن دیار دیدی

یا در راهی به او رسیدی

زو چاره کار خویش جستی

درمان درون ریش جستی

روزی می گشت گرد آن دشت

ناگه رمه ای ز دور بگذشت

شد گرد رمه عبیر جیبش

کامد ز عبیردان غیبش

از نور شبان چو لمعه نور

می تافت فروغ لیلی از دور

زانه لمعه چو یافت روشنایی

افروخت چراغ آشنایی

گفت ای ز تو در سیه گلیمی

روشن شده آتش کلیمی

هر کوه ز مقدم تو طوری

در طور ز آتش تو نوری

ای وادی ایمن از تو این خاک

ترسان ز عصات نیل افلاک

هر جا که ز کف بیفکنی چوب

بر معرکه ددان فتد کوب

هر چند به صورت آن عصاییست

در دیده خصم اژدهاییست

بربوده به دشت از دد و دام

آواز فلاخن تو آرام

هر گه سنگی به زور بازو

در کفه آن کنی ترازو

گرگ از رمه ات ز بیم آن سنگ

افتان خیزان جهد به فرسنگ

ور زانکه شوی ازان فلاخن

بر برج فلک عروسک افکن

افتاده ز ترس لرزه بر شیر

خود را زان برج افکند زیر

ای کاسه تو کشیده خوانی

پرورده ز شیر خود جهانی

هر صبح ز خوانش این کهن پیر

بزغاله و بره را دهد شیر

با تشنه لبی منم اسیری

زین خوان کرم نخورده شیری

با تشنه لبان چو چرخ مستیز

یک جرعه شیر بر لبم ریز

شیری نه که تن بپروراند

شیری که غذا به جان رساند

یعنی که ز لطف و مهربانی

رحمی بنما چنانکه دانی

بگشای به کوی لیلی ام در

دزدیده به سوی لیلی ام بر

تا بو که به گوشه ای نشینم

پوشیده جمال او ببینم

از تو به قلاده سگم خوش

چون سگ به قلاده خودم کش

باشد که طفیلی سگانش

سایم سر خود بر آستانش

یا کن ز سر وفا پسندی

خاصم به لباس گوسفندی

آمد تن من گسسته جانی

بی پوست و گوشت استخوانی

زین گله که جان فدای آنم

یک پوست بکش در استخوانم

شاید به حریم ارجمندان

گنجم به طفیل گوسفندان

چون گله به آن حرم درآید

لیلی سوی آن نظر گشاید

من نیز به آن نظر درآیم

پنهان سوی او نظر گشایم

رویی بینم که در فراقش

دل سوخته ام ز اشتیاقش

این گفت و چو سایه بی خود افتاد

چون مرده به خاک مرقد افتاد

تا ماهی و ماه کرد ازو راه

از دیده سرشک وز جگر آه

بالای سرش شبان نشسته

چشمی گریان دلی شکسته

زان بیهوشی چو با خود آمد

واندوه شده یکی صد آمد

بگشاد شبان لب ترحم

گفت ای شده در هوای دل گم

خوش باش که وقت دلنوازیست

وامشب شب وصل و کار سازیست

آورد به سوی او یکی پوست

کین پرده توست تا در دوست

این را در پوش و شاد و خندان

می رقص میان گوسنفدان

شاید کامروز همچو هر روز

گرد رمه گردد آن دل افروز

حال تو در آن میان نداند

وز کف به تو راحتی رساند

مسکین مجنون چو پوست را دید

سوی رمه میل دوست بشنید

برخاست فکنده پوست در بر

برساخت ز دست پای دیگر

پیوسته دلی اسیر غم داشت

کاندر ره عشق پای کم داشت

با آن پایی که داشت پیوست

هر پای دگر کش آمد از دست

با آن رمه خم ز بار غم پشت

هم پای همی دوید هم پشت

می زد به امید دست و پایی

تا بو که ازان رسد به جایی

می گفت به زیر لب که یارب

این خلعت نورسیده کامشب

از نرمی دولتم به پشت است

با آن سنجاب بس درشت است

گر قصه آن رسد به قاقم

در خود کشد از خجالتش دم

با نرمی آن ز مو درشتی

اقرار کند به خارپشتی

زین پوست شدم چو نافه مشکین

اینجا چه سگ است آهوی چین

ان نیست سزا به قد هر کس

تا جان دارم لباسم این بس

از شادی این لباس بر تن

صد پوست نشست گوشت بر من

زین پوست شدم سعادت اندوز

در پوست همی نگنجم امروز

با خود بود اندرین فسانه

کاورد ره آن شبان به خانه

لیلی آمد ز خانه بیرون

چون چارده مه ز دور گردون

گردن ز حلی بلند آواز

ساق از خلخال نغمه پرداز

پر کرده ز زلف پر خم و تاب

دامان جهان ز عنبر ناب

کرد از رمه جا به یک کناره

بگشاد نظر پی نظاره

هر زنده به نوبت از بز و میش

زان گله همی گذشتش از پیش

نوبت چو به آن رمیده افتاده

از پوست به دوست دیده بگشاد

نی صبر بماند نه قرارش

وز دست برفت اختیارش

بانگی زد و بی خبر بیفتاد

چون سایه به رهگذر بیفتاد

لیلی چو شنید بانگ بشناخت

کان کیست نظر به سویش انداخت

افتاده چه دید پوستی خشک

پر خون جگرش چو نافه مشک

هم عقل ز دست داده هم هوش

هم چشم ز کار مانده هم گوش

بالین ز کنار خویش کردش

وز چهره به گریه شست گردش

از خوی به گلاب عطر پرورد

زان بیهوشی به هوشش آورد

آمد چو به هوش و دیده بگشاد

پیش رخ او به سجده افتاد

کای مردم چشم چشم بازان

وی قبله ناز پرنیازان

ای گلبن باغ سربلندی

وی نور چراغ ارجمندی

ای عرش برین تو و زمین من

هیهات که آن تو باشی این من

باور نکنم من فتاده

کین بر سر من تویی ستاده

سر برده بر اوج لامکان عرش

خاشاک زمین کیش سزد فرش

دامان تو در کفم محال است

گر نغلطم امشب این خیال است

مستان که به شب خیال بینند

در خواب دو صد محال بینند

آنجا که ز طالعم دلیل است

این واقعه هم ازان قبیل است

خوابی که در او رخ تو بینم

با تو به فراغ دل نشینم

بیداری دولت من است آن

بینایی چشم روشن است آن

لیلی چو نیازمندیش دید

وان نکته دلنواز بشنید

گفت ای شده میهمانم امشب

آسوده به توست جانم امشب

این پوست بود ز دوست مانع

از دوست شو به پوست قانع

از گردن خود بیفکن این پوست

بی پوست نشین چو مغز با دوست

تا چند سخن ز پرده گوییم

رازی دو سه پوست کرده گوییم

شب روشن بود و ماه تابان

محنت به ره عدم شتابان

تا صبح به یکدگر نشستند

یک لحظه لب از سخن نبستند

صد قصه به آه و ناله گفتند

درد دل چند ساله گفتند

صد نکته هنوز بود باقی

زد مرغ ترانه فراقی

صبح از دم گرگ رایت افراشت

سگ خفت و خروس نعره برداشت

چون نعره او سماع کردند

یکدیگر را وداع کردند

آن جانب خیمه قد ستون کرد

وین دشت ز گریه لاله گون کرد

این است بلی سپهر را کار

کز بعد هزار رنج و تیمار

گر خسته دلی جگر فگاری

یابد ره وصل پیش یاری

ناکرده نگاه در رخش تیز

دستش گیرد که زود برخیز

بخش ۴۸ - رفتن مجنون به طفیل گدایان به خیمه گاه لیلی و شکستن لیلی کاسه وی را و رقص کردن مجنون از ذوق آن

شیرین سخن شکر فسانه

کین قصه نهاد در میانه

افسانه پوست چون فرو خواند

از پوست برون چنین سخن راند

کان خورده چو دف طپانچه بر پوست

در ناله ز دست فرقت دوست

می گشت به کوه و دشت یکچند

از دوست همی به پوست خرسند

چون پوست نشان ز دوست می داد

خود را تسکین به پوست می داد

وان دم که زمانه کند ازو پوست

وان نیز به کف نماندش از دوست

می برد به سر به کام دشمن

نی دوست به بر نه پوست بر تن

بی دوست که بود رفته جانی

بی پوست چه بود استخوانی

چون یکچندی بر این برآمد

دودش ز دل حزین برآمد

یک روز به وقت نیمروزان

شد پیش شبان ز درد سوزان

چون سایه به زیر پایش افتاد

برداشت ز سوز سینه فریاد

کای چاره گر درون ریشم

روزی عجب آمده ست پیشم

در حال دلم نظاره ای کن

مردم ز فراق چاره ای کن

زین پیش ز هجر مرده بودم

جان را به اجل سپرده بودم

انفاس توام به لطف بنواخت

وز نو چو مسیح زنده ام ساخت

افکن نظری دگر به کارم

کامروز همان امید دارم

بگریست به درد کای جوانمرد

سر تا به قدم همه غم و درد

ز اندوه تو شد مرا جگرخون

وز درد تو اشک من جگرگون

بختت به مراد دل رساناد

بر مسند دولتت نشاناد

از هیچ مقام و هیچ جایی

زین بیش نبینمت دوایی

کان نقش بدیع کلک تصویر

وان شیرین تر ز شکر و شیر

هر اول هفت وقت شامی

از شیر رمه پزد طعامی

خاصه پی طعمه گدایان

از خوان سپهر بینوایان

هر کس که بود در آن حوالی

از سفره رزق دست خالی

آرند به آستان او روی

از خوان نوال او غذا جوی

مالد سر آستین خود باز

قسامی آن به خود کند ساز

کفلیز به کف طعام سنجد

در کاسه هر کس آنچه گنجد

دارند آندم در آن گذرگاه

بیگانه و آشنا همه راه

امشب هنگام کام بخشیست

بی شامان را طعام بخشیست

برخیز تو نیز کاسه بر کف

خود را افکن به سلک آن صف

باشد که طفیل هر گدایی

زان مایده ات رسد نوایی

مجنون چو شنید این بشارت

برخاست به موجب اشارت

بگرفت به کف شکسته جامی

می زد به حریم دوست گامی

آن دلشده چون رسید آنجا

صد دلشده بیش دید آنجا

بر دست گرفته کاسه یا جام

دریوزه گرش ز خوان انعام

هر کس ز کف چنان حبیبی

می یافت به قدر خود نصیبی

مجنون از دور چون بدیدش

عقل از سر و جان ز تن رمیدش

بی خود شد و میل خاک ره داشت

خود را به حیل به پا نگه داشت

چون نوبت وی رسید بی خویش

آورد او نیز جام خود پیش

لیلی وی را چو دید بشناخت

کارش نه چو کار دیگران ساخت

ناداده نصیب ازان طعامش

کفلیز زد و شکست جامش

مجنون چو شکست جام خود دید

گویا که جهان به کام خود دید

آهنگ سماع آن شکستش

چون راه سماع ساخت مستش

می بود بر آن سرود رقاص

می زد با خود ترانه خاص

العیش که کام شد میسر

عیشی به تمام شد میسر

همچون دگران نداد کامم

وز سنگ ستم شکست جامم

با من نظریش هست تنها

زان جام مرا شکست تنها

بیهوده شکست من نجسته ست

کارم زشکست او درست است

آن سنگ که زد به جام من فاش

زان کاسه سرشکستیم کاش

تا در صف واقعان این راز

جاوید نشستمی سرافراز

گر جام مرا شکست یارم

آزردگیی جز این ندارم

کان لحظه مرا که جام بشکست

آزرده نگشته باشدش دست

صد سر فدی شکست او باد

جانها شده مزد دست او باد

از خنجر مهر او دلم چاک

وز هر چه نه مهر او دلم پاک

بخش ۴۹ - ملاقات کردن مجنون با لیلی در یکی از راهها و در انتظار مراجعت او در مقام حیرت ایستادن و شیان کردن مرغ بر سر وی

رامشگر این ترانه خوش

دستان زن این سرود دلکش

بر عود سخن چنین کشد تار

کان مانده به چنگ غم گرفتار

چون شادی کاسه اش ز سر رفت

وان خرمیش ز دل به در رفت

با محنت دوری خود افتاد

با رنج صبوری خود افتاد

از نایره فراق می سوخت

وز شعله اشتیاق می سوخت

در هر منزل که جای بودش

بر تابه گرم پای بودش

نی خوابگهش به مرغزاری

نی آبخورش به چشمه ساری

بی صبری و بی قراریی داشت

با هر خس و خار زاریی داشت

از هر چیزی مدد همی جست

زان ورطه خلاص خود همی جست

روزی به هوای نیمروزی

از تاب حرارت تموزی

ره برد به خیمه ذلیلان

یعنی که به سایه مغیلان

بر ساخت ازان نظاره گاهی

می کرد به هر طرف نگاهی

ناگاه بدید قومی از دور

زیشان در و دشت گشته معمور

قومی همه از بزرگواری

ارباب محفه و عماری

کردند به یک زمان در آن جای

صد خیمه و بارگاه بر پای

زانجا که خیال عاشقان است

سودای محال عاشقان است

مجنون با خود خیال می کرد

وین آرزوی محال می کرد

کانان لیلی و آل اویند

محمل کش جاه و مال اویند

دیگر می گفت کین خیال است

وز بخت من این هوس محال است

با خود همه گفت و گویش این بود

اندیشه و آرزویش این بود

زان خیمه گهش نمود ناگاه

با جمع ستارگان یکی ماه

کز خیمه هوای گشت کردند

زان مرحله رو به دشت کردند

در پای کشان ز ناز دامان

گشتند به سوی او خرامان

او چشم نهاده کان کیانند

سرمایه سود یا زیانند

وانان شده سوی او شتابان

کان تنها کیست در بیابان

آن دم که به پیش هم رسیدند

یکدیگر را تمام دیدند

مسکین مجنون چه دید لیلی

با او ز زنان قوم خیلی

چشمش چو بر آن سهی قد افتاد

بیخود برجست و بیخود افتاد

شد کالبدش ز هوش خالی

لیلی به سرش دوید حالی

بنهاد سرش به زانوی خویش

خونابه فشان ز سینه ریش

زان خواب خوش از گلابریزی

زود آوردش به خوابخیزی

دیدند جمال یکدگر را

بردند ملال یکدگر را

هر راز کهن که بود گفتند

هر در سخن که بود سفتند

در وقت وداع کاندرین باغ

کس سوخته دل مباد ازین داغ

مجنون گفتا که ای دل افروز

کامروز میان صد غم و سوز

بگذاشتی اندرین زمینم

من بعد کی و کجات بینم

گفتا که به وقت بازگشتن

خواهی هم ازین زمین گذشتن

گر زانکه درین مقام باشی

از دیدن من به کام باشی

با طلعت من شوی ز غم شاد

من نیز ز بند محنت آزاد

این رفت ز جای و آن به جا ماند

چون مرده تنی ز جان جدا ماند

می رفت ز دیده دلربایش

می دید به حسرت از قفایش

از جان رقمی نمانده باقی

می گفت قصاید فراقی

بر موجب وعده ای که بشنید

از منزل خویشتن نجنبید

در حیرت عشق آن دلارای

بنشست درخت وار از پای

می بود ستاده چون درختی

مرغان به سرش نشسته لختی

یک جا چو درخت پاش محکم

مو رفته چو شاخه هاش درهم

عهدی چو گذشت در میانه

مرغی به سرش گرفت خانه

مویش چو بتان مشک برقع

از گوهر بیضه شد مرصع

برخاست ز بیضه ها به پرواز

مرغان سرود عشق پرداز

یکچند بر این نسق چو بگذشت

لیلی به دیار خویش برگشت

آمد چو به آن خجسته منزل

وز ناقه فرو گرفت محمل

هر کس ز مشقت سیاحت

آسود به خواب استراحت

برخاست به وقت نیمروزان

خورشید آسا رخی فروزان

در پای به ناز پروریده

نعلین ادیم زر کشیده

پوشیده پرند آسمانی

بربسته حمایل یمانی

آراسته چون بهشت رویی

آماده در او هر آرزویی

چون سرو سهی به قد دلکش

چون کبک دری خرامیش خوش

آمد به سر رمیده مجنون

دیدش ز حساب عقل بیرون

یک ذره ز وی نمانده بر جای

مستغرق عشق فرق تا پای

چشمی به زمین به سان انجم

در پرتو آفتاب خود گم

هر چند نهفته دادش آواز

نامد به وجود خویشتن باز

زد بانگ بلند کای وفا کیش

بنگر به وفا سرشته خویش

گفتا تو کیی و از کجایی

بیهوده به سوی من چه آیی

گفتا که منم مراد جانت

کام دل و رونق روانت

یعنی لیلی که مست اویی

اینجا شده پایبست اویی

گفتا رو رو که عشقت امروز

در من زده آتشی جهانسوز

برد از نظرم غبار صورت

دیگر نشوم شکار صورت

عشقم کشتی به موج خون راند

معشوقی و عاشقی برون ماند

باشد ز نخست روی عاشق

در هر چه به طبع اوست لایق

چون جذبه عشق زور گیرد

از میل و مراد خود بمیرد

آرد به مراد یار خود روی

واو را شود از جهان رضاجوی

چون جذبه آن زیاده گردد

زان دغدغه نیز ساده گردد

افتاده به موج قلزم عشق

بیخود شده از تلاطم عشق

معشوقی و عاشقی کشد رخت

گردد نظر دو لخت یک لخت

یکسر نظر از دویی ببندد

چشم از منی و تویی ببندد

از کشمکش دویی سلامت

او ماند و عشق تا قیامت

لیلی چو شنید این سخن ها

از صبر و قرار ماند تنها

دانست یقین که حال او چیست

بنشست و به های های بگریست

گفت این دل و دین ز دست داده

در ورطه عشق ما فتاده

برتافت رخ از سرای امید

شد پی سپر بلای جاوید

نادیده ز خوان ما نوایی

افتاد به جاودان بلایی

مشکل که دگر به هم نشینیم

وز دور جمال هم ببینیم

این گفت و ره وثاق برداشت

ماتمگری فراق برداشت

از سینه به ناله درد می رفت

می رفت و به آب دیده می گفت

دردا که فلک ستیزه کار است

سرچشمه عیش ناگوارست

پیمانه دهر زهر پیماست

لطفش به لباس قهر پیداست

ما خوش خاطر دو یار بودیم

دور از غم روزگار بودیم

دوران فلک به کام ما بود

جلاب طرب به جام ما بود

از دست خسان ز پا فتادیم

وز یکدیگر جدا فتادیم

او دور از من به مرگ نزدیک

من دور از وی چو موی باریک

او کرده به وادی عدم روی

من کرده به تنگنای غم خوی

او بر شرف هلاک بی من

افتاده به خون و خاک بی من

من در صدد زوال بی او

ناچیزتر از خیال بی او

امروز بریدم از وی امید

دل بنهادم به هجر جاوید

رفت آنکه دگر رسیم با هم

وین چاک درون شود فراهم

کس آفت داغ ما مبیناد

دودی ز چراغ ما مبیناد

این گفت و شکسته دل ز منزل

بر نیت کوچ بست محمل

مجنون هم ازان نشیمن درد

منزل به نشیمن دگر کرد

چون وعده دوست را به سر برد

بار خود ازان زمین به در برد

برخاست چنانکه بود از آغاز

با گور و گوزن گشت دمساز

بخش ۵۰ - خبر یافتن اعرابی از حال مجنون و به زیارت وی رفتن و چند روز با وی بودن و اشعار یاد گرفتن

محمل بند عروس این راز

آهنگ حدی چنین کند ساز

کز بر عرب یکی عرابی

مقبول خرد به خرده یابی

در عرصه عشق پاکبازی

در نکته شعر سحر سازی

آواز خوشش مهیج شوق

چاک افکن جیب صاحب ذوق

بشنید حدیث عشق مجنون

صیت غزل چو در مکنون

شوقش به عنان جان درآویخت

طیاره بادپا برانگیخت

از پره بر و عرصه دشت

بر عامریان چو باد بگذشت

با اهل قبیله گفتگو کرد

وز هر نفری سراغ او کرد

گفتند که او ز خلق یکتاست

انسش همه با وحوش صحراست

او نیز ز جنس وحش گشته ست

وز انس به انسیان گذشته ست

با گور و گوزن دارد آرام

با اهل قبیله کم شود رام

بیچاره عرابی آن چو بشنید

از عامریان عنان بپیچید

دربست میان به گردبادی

شد مرحله گرد کوه و وادی

می گشت به هر فراز و شیبی

می خورد ز دام و دد نهیبی

ناگه گله ای ز آهوان دید

و او را چو شبان در آن میان دید

بر پای ستاده بی خم و پیچ

همچون الفی و با الف هیچ

لیکن الفی که با سیاهی

می زد ز سموم چاشتگاهی

کرده پس ستر پرده خویش

مشتی دو گیاه از پس و پیش

وز سر شده موی تار تارش

از شعر سیه به بر شعارش

با ضعف و سیاهیش تن زار

زان شعر سیاه بود یک تار

چون دید عرابیش بدان حال

بر وی به سلام کرد اقبال

پشتش چو شد از سلام او خم

کرد آن رمه از سلام او رم

مجنون به جفاش سنگ برداشت

بی صلح نفیر جنگ برداشت

کای بی خبر این چه دم زدن بود

وز راه برون قدم زدن بود

یاران مرا ز من رماندی

وز دام وفای من جهاندی

این بی خردی ز خود جدا کن

برگرد و مرا به من رها کن

تو بند به نفس و من رهیده

تو رام به طبع و من رمیده

تو شاد به سور و من به ماتم

ما را چه موافقیست با هم

با او به سخن نشد هم آواز

کرد از سر درد لحنی آغاز

برخواند طرب فزا نسیبی

دادش ز غذای جان نصیبی

شد وقت وی از سماع آن خوش

وز همدمیش نشد عنانکش

چون شیر و شکر به وی درآمیخت

وز بیت و غزل بر او شکر ریخت

نامه درد خواند بر وی

صد عقد گهر فشاند بر وی

وین همچو صدف شده همه گوش

بر گوش بمانده دیده هوش

هر در که به گوش می رسیدش

در رشته حفظ می کشیدش

کارش همه روز تا شب این بود

وردش همه شب مرتب این بود

روز آنچه ز وی شکار می کرد

پایش به شب استوار می کرد

حرفی که کشند روز در سلک

تکرار شبش همی کند ملک

روزی دو سه چار بود با او

وین گونه به کار بود با او

شد راحله ز آب و زاد خالی

زد دم ز وداع آن حوالی

از صحبت او برید پیوند

بر خاطر ازو قصیده ای چند

بیتی که ز هر قصیده خواندی

خون از دل مستمع چکاندی

بخش ۵۱ - مراجعت کردن اعرابی بار دیگر به زیارت مجنون و بعد از جست و جوی بسیار وی را یافتن که غزالی را در آغوش گرفته و هر دو جان داده

طغراکش این فراقنامه

این رشحه برون دهد ز خامه

کان حله نشین عرابی راد

در ربع و دمن رئیس و استاد

یکچند چو در دیار خود بود

مشغول به کار و بار خود بود

سر زد ز دلش هوای مجنون

طیاره ز حله راند بیرون

بر عامریان گذشت از آغاز

جست از همه کس نشان او باز

گفتند که یک دو هفته بیش است

کز وی دل این قبیله ریش است

نی دیده ز وی کسی نشانی

نی نیز شنیده داستانی

بیرون ز وقوف غیر باشد

ان شاء/الله که خیر باشد

برخاست عرابی و شتابان

رو کرد ز حله در بیابان

نه کوه گذاشت نی در و دشت

بر هر جایی چو باد بگذشت

می گشت وجب وجب زمین را

می جست حریف نازنین را

چو یک دو سه روز جست و جو کرد

نومید به راه خویش رو کرد

ناگاه نمود زیر کوهی

جمع آمده وحشیان گروهی

شد تیز به سویشان روانه

مجنون را دید در میانه

با آهویکی سفید و روشن

همچون لیلی به چشم و گردن

خفته به مغاکیی هم آغوش

وز مرگ شده به خواب خرگوش

بر بالش خاک و بستر خار

جان داده ز داغ فرقت یار

همخوابه چو دیده ماجرایش

او نیز بمرده در وفایش

گردش دد و دام حلقه بسته

شاخ طرب همه شکسته

از سینه آهو آه خیزان

وز چشم گوزن اشکریزان

روبه زده جیب پوستین چاک

وافشانده به سر به پنجه ها خاک

گرگان کنده ازان تغابن

رخسار زمین به زخم ناخن

گوران که ز داغ رسته بودند

زان داغ به خون نشسته بودند

زان واقعه دید چون عرابی

در کاخ حیات وی خرابی

خواند»انالله راجعون «

از نوک مژه سرشک خون راند

در کشمکش وفاش نالید

رخساره به خاک پاش مالید

کردش چو نگاه در پس پشت

بر ریگ نوشته دید از انگشت

کاوخ که به داغ عشق مردم

بر بستر هجر جان سپردم

شد مهر زمانه سرد بر من

کس مرحمتی نکرد بر من

بشکست شب صبوریم پشت

وایام به تیغ دوریم کشت

کس کشته بی دیت چو من نیست

محروم ز تعزیت چو من نیست

نی بر سر من گریست یاری

نی شست ز روی من غباری

نز دوست کسی سلامی آورد

در پرسش من پیامی آورد

دادم به طبیبی فلک دست

نبضم نه به اعتدال می جست

داد از قدح سراب آبم

وز رشحه خون دل شرابم

فکر غذیم جگر تراشید

بهر غذیم جگر خراشید

یک زنده غذا چو من نخورده

یک مرده به روز من نمرده

شد شیشه چرخ بر دلم تنگ

زد شیشه زندگیم بر سنگ

تا حشر خلد به هر دلی ریش

این شیشه ریزه ریزه چون نیش

چون خواند عرابی این قصیده

با پر آتش دلی رمیده

شد معنی سوزناک هر بیت

بر آتش او به خاصیت زیت

از آتش دل فغان برآورد

وان ناقه به زیر ران درآورد

زان بارگی بلند پایه

بر عامریان فکند سایه

سایه نه که شعله های سوزان

شد در دل و جانشان فروزان

یعنی که ازان خبر برافروخت

صد شعله و جان عالمی سوخت

چون اهل حی آن خبر شنیدند

بر خود همه جامه ها دریدند

از فرق عمامه ها فکندند

مو ببریدند و چهره کندند

از مادر و از پدر چه گویم

قاصر زانست هر چه گویم

مسکین پدرش ز خود بدر شد

آغشته به رشحه جگر شد

زان داغ بسوخت جان مادر

افتاد به هر برادر آذر

یکسر همه اهل آن قبیله

از صدق درون برون ز حیله

گشتند روان به پای آن کوه

بر سینه هزار کوه اندوه

دل پر غم و درد و دیده پر خون

راه آوردند سوی مجنون

افتاده به خواریش چو دیدند

فریاد و نفیر برکشیدند

هر کس ره ماتم دگر زد

بر دل رقم غم دگر زد

آن خورد دریغ بر جوانیش

وین کرد فغان ز ناتوانیش

آن کرد ز بی طبیبیش یاد

وین خواست ز بی نصیبیش داد

آن گفت ز طبع نکته زایش

وین گفت ز نظم جانفزایش

آن خواند حدیث پاکی او

وین قصه دردناکی او

مسکین مادر ز درد نالید

رویش بر روی زرد مالید

بیچاره پدر ز دیده خون ریخت

خاک قدمش به خون برآمیخت

زان شور و شغب چو باز ماندند

چون مه به عماریش نشاندند

همخوابه مرده را ز یاری

با او کردند همعماری

اظهار بزرگواریش را

عامر نسبان عماریش را

بر گردن و دوش جای کردند

رفتن سوی حله رای کردند

در هر گامی که می نهادند

صد چشمه ز چشم می گشادند

در هر قدمی که می بریدند

صد ناله ز درد می کشیدند

از دجله چشمشان به هر میل

شط بر شط بود نیل بر نیل

وحش در و دشت از فغانشان

از گرد به فرق خاکپاشان

آهسته همی زدند گامی

فریادکنان به هر مقامی

چون نغمه درد و غم سرایان

آمد ره دورشان به پایان

خونابه غم چشیدگانش

شستند به آب دیدگانش

چون خنجر عشق ریختش خون

زاشکش کردند خرقه گلگون

چاک افکندند در دل خاک

جا کرد به خاک با دل چاک

برداشته شد ز سینه رنجش

انباشته زیر خاک گنجش

وان آهوی رفته در هوایش

خسبید به خاک زیر پایش

یعنی که درین سرای بی سور

لایق به همند آهو و گور

وان دم که شدند مهربانان

دامن ز غبار او فشانان

هر یک به مقام خویشتن باز

مجروح ز جور دور ناساز

در ریخت ز دشت و در دد و دام

کردند به خوابگاهش آرام

چون خاک وی آهوان بدیدند

در چشم سیاه خود کشیدند

گشت از لب گور بوس بسیار

خرپشته او به خاک هموار

خاکش چو گوزن ز اشک خود شست

زان لاله دمید و سبز بر رست

در پرتو آن مزار پر نور

گشتند ددان ز خوی بد دور

جاروب کشیش کرد روباه

برداشت غبار حیله از راه

شد شیر رمیده دل ز گرگی

پی برده به پایه بزرگی

آری عاشق که پاکباز است

عشقش نه ز عالم مجاز است

تریاک مجرب است خاکش

اکسیر وجود عشق پاکش

قلبی ببرد ز جان قلاب

گردد مس قلب او زر ناب

مجنون که به خاک در نهان شد

گنج کرم همه جهان شد

هر کس ز غمی فتاده در رنج

زد دست طلب به پای آن گنج

زان گنج کرم مراد خود یافت

گر یک دو مراد جست صد یافت

روی همه در خظیره اش بود

چشم همه بر ذخیره اش بود

شد روضه جان حظیره او

رضوان ابد ذخیره او

رفت همه زان حظیره خوش باد

جان همه زان ذخیره کش باد

بخش ۵۲ - در بیان حال مجنون که وی از صورت مجاز به معنی حقیقت رسیده بود و از جام صورت شراب معنی چشیده

مستیش ز باده بود نز جام

از جام رمیده شد سرانجام

بشکفت به بوستان رازش

گلهای حقیقت از مجازش

چشمه ز شکاف سنگ جوشید

دریا شد و سنگ را بپوشید

لیلی طلبی او در این جوش

بر شاهد عشق بود روپوش

زین نام دهانش پر شکر بود

لیکن مقصود ازو دگر بود

عاشق که ز مهر دوست کاهد

مه گوید و روی دوست خواهد

آرند که صوفیی صفاکیش

برداشت به خواب پرده از پیش

مجنون بر وی شد آشکارا

با او نه به صورت مدارا

گفت ای شده از خرابی حال

بر نقش مجاز فتنه سی سال

چون کرد اجل نبرد با تو

معشوق ازل چه کرد با تو

گفتا به سرای قربتم خواند

بر صدر سریر قرب بنشاند

گفت ای به بساط عشق گستاخ

شرمت نامد که چون درین کاخ

خوردی می ما ز جام لیلی

خواندی ما را به نام لیلی

بر من چو در خطاب بگشود

با من جز ازین عتاب ننمود

جامی بنگر کز آفرینش

هر ذره به چشم اهل بینش

از خم ازل خجسته جامیست

گرداگردش نوشته نامیست

آن جام چه جام جام باقی

وان نام چه نام نام ساقی

از جام به باده گیر آرام

وز نام نگر به صاحب نام

در صاحب نام کن نشان گم

در هستی وی شو از جهان گم

تا باز رهی ز هستی خویش

وز ظلمت خود پرستی خویش

جایی برسی کزان گذر نیست

جز بی خبری ازان خبر نیست

با تو ز جهان بی نشانی

گفتیم نشان دگر تو دانی

هان تا نبری گمان که مجنون

بر حسن مجاز بود مفتون

در اول اگر چه داشت میلی

با جرعه کشی ز جام لیلی

اندر آخر که گشت ازان مست

افکند ز دست جام و بشکست

بخش ۵۳ - رفتن آن اعرابی به دیار لیلی و خبر وفات مجنون را به وی رساندن و اظهار کردن لیلی آن معنی را پیش از گفتن اعرابی

فهرست نویس این جریده

بر خاتمت این رقم کشیده

کان اعرابی حریف موزون

چون شد فارغ ز دفن مجنون

بر آهویی تک جمازه بنشست

احرام حریم یار او بست

می شد دل و جان درد پرورد

تا پی به دیار لیلی آورد

پرسان پرسان به خانه خانه

می گشت به قصد آن یگانه

تا برد به سوی خیمه اش راه

دیدش بیرون خیمه چون ماه

نی ماه که مهر عالم افروز

نی مهر که آتش جهانسوز

مه حلیه و مشتری حمایل

حوری شیم و پری شمایل

از دورش اگر چه دید و بشناخت

خود را به شناختن نینداخت

پرسید که ای مه تمامی

کامروز مقیم این مقامی

لیلی که به رخ مه تمام است

ماء/واش کجا و او کدام است

گفتا منم آن و رو بگرداند

می راند ز دیده اشک و می خواند

کین دل که به پهلوی چپش جاست

از وی نشنیده ام به جز راست

هر لحظه کند حدیث با من

کان خاک نشین چاک دامن

کاواره توست در بیابان

بهر تو به کوه و در شتابان

از محنت فرقت تو مرده ست

تنها و غریب جان سپرده ست

ای وای ز بی نصیبی او

وز بی کسی و غریبی او

بگریست عرابی و فغان کرد

کای خاک تو ماه آسمان گرد

والله که دل تو راست گفته ست

وین گوهر راز راست سفته ست

مجنون ز غم تو مرد مسکین

وز هجر تو جان سپرد مسکین

کرده ست غزالی اندر آغوش

بر یاد تو شربت اجل نوش

جز دام و ددش کسی به سر نه

وز بی کسیش غمی بتر نه

من مرده به سر رسیدم او را

تنهاو غریب دیدم او را

رفتم به دیارش از سر سوز

با اهل قبیله اش هم امروز

جان خاک ره وفاش کردیم

بردیم و به خاک جاش کردیم

این گرد نشسته بر جبینم

راه آوردیست زان زمینم

لیلی چو شنید این خبر را

بنهاد به جای پای سر را

افتاد میان اشک بسیار

چون عکس در آب جو نگونسار

از عمر ملول و از بقا سیر

بی هوش و خرد فتاد تا دیر

وان دم کامد به خویشتن باز

این تازه نشید کرد آغاز

کافسوس که آرزوی جان یافت

و آرام ز جان ناتوان رفت

من قالب و قیس بود جانم

بی جان به چه حیله زنده مانم

زد کوس رحیل جانم اینک

من هم ز عقب روانم اینک

بی او روزی که زار میرم

وز کار جهان کنار گیرم

نزدیک ویم نهید بستر

تا بر کف پای وی نهم سر

بی دایه خود ز دل کشم وای

صد بوسه زنم به خاک آن پای

روزی که ز جسم ناتوانم

بی پوست و مغز استخوانم

چون نی گردد در آن نشیمن

از ناوک غم هزار روزن

هر روزن ازان شود دهانی

وز درد برآورد فغانی

با قیس رمیده راز گوید

غم های گذشته باز گوید

چون خیزد از استخوانم آواز

او نیز همین نوا کند ساز

با هم باشیم بی غرامت

وز گفت و شنید تا قیامت

وان دم که نم حیات ریزند

پژمرده تنان ز خاک خیزند

آریم به دست یکدگر دست

خیزیم به پای دست بر دست

گردیم به هم در آن مواقف

هر یک ز حریف خویش واقف

هر جای که سرنوشت باشد

گر دوزخ اگر بهشت باشد

با یکدیگر مقام گیریم

وز هم به فراغ کام گیریم

این گفت و به خیمه سایه انداخت

بیت الحزنی ز خانه بر ساخت

تا بود درین جهان چنین بود

با محنت و درد همنشین بود

آن کیست که در جهان چنین نیست

وز فرقت دوستان حزین نیست

یارب که برافتد از زمانه

آیین فراق جاودانه

بخش ۵۴ - بیمار شدن لیلی از خبر وفات مجنون و نصیحت کردن دوستان مر او را و جواب دادن وی مر ایشان را

لیلی چو ز داغ مرگ مجنون

چون لاله نشست غرقه در خون

شد عرصه دهر بر دلش تنگ

زد ساغر عیش خویش بر سنگ

افتاد در آن کشاکش درد

از راحت خواب و لذت خورد

تابنده مهش ز تاب خود رفت

نورسته گلش ز آب خود رفت

دل را به درون چو غنچه خون کرد

گلگونه ز اشک لاله گون کرد

بی وسمه گذاشت ابروان را

بی شانه کمند گیسوان را

وآخر که تبش به تن درآمد

تاراج گل و سمن درآمد

تب کرد به قصد جانش آهنگ

نگذاشت به رخ ز صحتش رنگ

آمد به کمانی از خدنگی

زد سرخ گلش به زرد رنگی

دینار جمال وی درم شد

نقش درمش نفیر غم شد

تبخاله نهاد بر دلش خال

شد بر ساقش گشاده خلخال

بر بالش نالشش سرآمد

بستر بر وی چو نشتر آمد

بودش بدن ضعیف لاغر

یک رشته ز تار و پود بستر

نیلی گل غم ز باغ او رست

شد رونق سرو و ارغوان سست

بار دل درد پرور او

خم داد قد صنوبر او

آگه چو شدند همدمانش

در خلوت راز محرمانش

کز مردن آن غریب مهجور

بر بستر غم فتاد رنجور

بستند میان به چاره سازیش

گفتند همه به دلنوازیش

کای گلبن باغ کامرانی

وای سرو ریاض زندگانی

دباچه دفتر صباحت

عنوان صحیفه ملاحت

کار تو ره وفا سپردن

در شیوه مهر پا فشردن

آن روز که زنده بود مجنون

زین رنجکده نرفته بیرون

می رفت به جان ره وفایت

نگرفته کسی دگر به جایت

خوش بود وفا سپردن از تو

در مهر قدم فشردن از تو

زیرا که ز مهر مهر زاید

وآیین وفا وفا فزاید

وامروز که رخت بست ازین کوی

وآورد به عالم دگر روی

این مهر و وفا چه سود دارد

وین محنت تو چه راحت آرد

با مرده مزی به سوگواری

کس زنده نشد به سوگواری

زین وسوسه خویش را تهی کن

زین غم دل ریش را تهی کن

بر باد هوا مده جوانیت

مگذر ز صفای زندگانیت

بشنید چو گفت و گوی ایشان

بگشاد نظر به سوی ایشان

کای بی خبران ز آتش من

وز داغ دل بلاکش من

زین شمع سخن که می فروزید

صد باره دل مرا مسوزید

من سوخته فراغ یارم

با سوختن دگر چه کارم

من زنده به بوی قیس بودم

تا قصه مرگ او شنودم

بیزار شدم ز زندگانی

بیگانه ز راحت جوانی

زو بود به باغ عمر برگم

وامروز برای اوست مرگم

زین غم که برآتشم نشانده ست

جز مرگ خلاصیی نمانده ست

وصلش کاینجام دست ازان بست

باشد که در آن جهان دهد دست

خوش آنکه ز غم خلاص گردم

با دوست حریف خاص گردم

با او باشم به کامرانی

در عشرتگاه جاودانی

بخش ۵۵ - صفت خزان و فرو ریختن برگ جمال لیلی از شاخسار حیات و وصیت کردن که وی را در زیر پای مجنون به خاک کنند

چون از نفس خزان درختان

گشتند به باد داده رختان

از خلعت سبز عور ماندند

وز برگ و بهار دور ماندند

گلزار ز هر گل و گیاهی

شد رنگرزانه کارگاهی

بنمود هزار رنگ بی قیل

صباغ فلک ز یک خم نیل

طاووس درخت پر بینداخت

سلطان چمن سپر بینداخت

از پنجره های لاجوردی

کم شد سیهی فزود زردی

بستان ز هوای سرد بفسرد

تب لرزه ز رخ طراوتش برد

گرداب شمر در آن علیلی

قاروره نمایی و دلیلی

شد هر شاخی ز برگ و بر پاک

بر دوش درخت مار ضحاک

از خون خوردن انار خندان

آلوده به خون نمود دندان

به گشت چو عاشقی رخش زرد

از درد نشسته بر رخش گرد

نارنج به شاخ پیش بینا

گوی زر و صولجان مینا

عناب ز برگ زرد پیدا

اشک و رخ عاشقان شیدا

رز کرده گهی ز شاخ انگور

عقد در ناب و ساعد حور

گاه از سر دار طارم تاک

آویخته زنگیان بی باک

گه داده به دست دستبوسان

رنگین انگشت نوعروسان

امرود به شاخ خود نشسته

بر دسته عود گوشه بسته

بادام به عبرت ایستاده

صد چشم به هر طرف نهاده

باغی تهی از گل و شکوفه

بغداد بدل شده به کوفه

بغداد به کوفگی نشانمند

با کرگس و کوف گشته خرسند

در زاویه زوال یابی

عالم ز خزان بدین خرابی

وان غیرت گلرخان بغداد

یعنی لیلی گلی چمن زاد

افتاد به خار خار مردن

تن بنهاده به جان سپردن

گریان شد کای ستوده مادر

پاکیزه فراش پاک چادر

ای مریم مهد مهرجویی

بلقیس سبای نیکخویی

یک لحظه به مهر باش مایل

کن دست به گردنم حمایل

روی شفقت بنه به رویم

بگشا نظر کرم به سویم

زین پیش ز گفت و گوی مردم

بر من نامد تو را ترحم

نگذاشتیم به دوست پیوند

تا فرقت وی به مرگم افکند

مرد او ز غم فراق و من نیز

دل بنهادم به مرگ و تن نیز

روزم بی او به شب رسیده

جانم محمل به لب کشیده

محمل چو ببندد از لبم هم

بهرم فکنی بساط ماتم

بین غرقه به خون نشیمنم را

وز سیل مژه بشو تنم را

از خلعت عصمتم کفن کن

رنگش ز سرشک لعل من کن

زان رنگ ببخش رو سفیدیم

کانست علامت شهیدیم

از آتش سینه مجمرم ساز

وز دود جگر معطرم ساز

بر بند عصابه نیازم

زان ساز به عشق سرفرازم

بر رخ داغم ز دود غم کش

زان نیل سعادتم رقم کش

یاد آر حریف مقبلم را

وآراسته ساز محملم را

روی سفرم به خاک او کن

جایم به مزار پاک او کن

بشکاف زمین به زیر پایش

زن حفره به قبر دلگشایش

نه بر کف پای او سر من

ساز از کف پایش افسر من

تا حشر که در وفاش خیزم

آسوده ز خاک پاش خیزم

مادر چو شنید آرزویش

از درد نهاد رو به رویش

بگریست که ای خجسته فرزند

وز صحبت من گسسته پیوند

زین پیش اگر نه بر مرادت

رفتم دل ازان حزین مبادت

آن روز نبود بی غباری

در کار تو هیچم اختیاری

وامروز که باشد اختیارم

مقصود تو را به جان برآرم

لیلی چو مراد خود روا دید

از ذوق چو تازه گل بخندید

رو سوی دیار یار دیرین

افشاند به خنده جان شیرین

مادر می دید جانفشانیش

می سوخت ز حسرت جوانیش

می کند ز سر به پنجه های موی

می کوفت به کف طپانچه بر روی

روی از ناخن خراش می کرد

ناخن ناخن تراش می کرد

از آه به سینه چاک می زد

بر خویش در هلاک می زد

دستی ننهاد بر دل خویش

جز وقت طپانجه بر دل ریش

بر دل کف راحتش همین بود

تسکین جراحتش همین بود

دل چون ز طپانچه گشتیش تنگ

بر سینه به درد کوفتی سنگ

در سنگ زدن چو گرم گشتی

سنگ از گرمیش نرم گشتی

چون برد به سر به گریه و سوز

روزی که مباد کس بدان روز

آهنگ به ساز رفتنش کرد

ترتیب جهاز رفتنش کرد

زان بیش که خواستی دل او

آراسته ساخت محمل او

بر محمل او چو نخل بستند

از شاخ خزان ورق شکستند

یعنی که گلی بدین لطیفی

شد رهزنش آفت خریفی

نگذشته هنوز نوبهارش

در جان ز خزان خلید خارش

او خفته به هودج عروسی

مادر به رهش به خاکبوسی

او رفته به دوش مهربانان

مادر ز عقب سرشک رانان

او رانده به وصل دوست محمل

مادر ز فراق سنگ بر دل

بردندش ازان قبیله بیرون

یکسر به حظیره گاه مجنون

خاکش به جوار دوست کندند

در خاک چو گوهرش فکندند

پهلوی هم آن دو گوهر پاک

خفتند فراز بستر خاک

شد روضه آن دو کشته غم

سر منزل عاشقان عالم

باران کرم نثارشان باد

سرسبز کن مزارشان باد

ایشان بستند رخت ازین حی

ما نیز روانه ایم در پی

هر دم هوسی نشاید اینجا

جاوید کسی نپاید اینجا

گردون که به عشوه جان ستانیست

زه کرده به قصد ما کمانیست

زان پیش کزین کمان کین توز

بر سینه خوریم تیر دلدوز

آن به که به گوشه ای نشینیم

زین مزرعه خوشه ای بچپینیم

زان خوشه کنم توشه خویش

گیریم ره نجات در پیش

از هستی خود نجات یابیم

وز عمر ابد حیات یابیم

عمری که درین حیات فانیست

برقی ز سحاب زندگانیست

در برق ورق گشاد نتوان

بر نور وی اعتماد نتوان

نور ازل و ابد طلب کن

آن را چو بیافتی طرب کن

آن نور نهفته در گل توست

تابنده ز مشرق دل توست

دل را به خیال گل میارای

وین روزنه را به گل میندای

چون روزنه را به گل ببستی

در ظلمت آب و گل نشستی

شد نور تو زین حجاب مستور

خود گو که چه بهره یابی از نور

ای نور ازل در آرزویت

از ظلمتیان بتاب رویت

ظلمت که حجاب نور باشد

آن به که ز دیده دور باشد

خوش آنکه شوی ز پای تا فرق

چون ذره در آفتاب خود غرق

هر چند نشان خویش جویی

کم یابی اگر چه بیش جویی

دلگرم شوی به آفتابی

خود را همه آفتاب یابی

بی برگی تو شود همه برگ

ایمن گردی ز آفت مرگ

جایی دل تو مقام گیرد

کانجا جز مرگ کس نمیرد

اینست حیات جاودانی

رمزی گفتیم اگر بدانی

بخش ۵۶ - در بی وفایی عالم و سرعت زوال حیات فانی

گیتی که نشیمن زوال است

آسوده دلی در او محال است

ماتمکده ایست تیره و تنگ

در وی ز وفا نه بوی نی رنگ

هر گل که برآید از گل او

چاک است ز خار غم دل او

هر لاله که بردمد ز باغش

باشد ز فنا به سینه داغش

سروش که کله به چرخ ساید

از باد اجل ز پا درآید

گردون که حواله گاه عامه ست

در ماتم خود کبود جامه ست

خورشید کش از فلک حصاریست

از بیم و زوال رعشه داریست

انجم که برین بلند طاقند

درمانده به داغ احتراقند

ارکان که درین سرای پستند

از هم شب و روز درشکستند

گه باد کشد چراغ آتش

گه گردد ازو سموم ناخوش

گه خاک شود بر آب چیره

سازد گهرش چو خویش تیره

گاهی شود آب سیل بی باک

صد چانه زند به سینه خاک

روزی دو سه گر شوند ناکام

در طینت تو به یکدگر رام

آن رام شدن نه جاودانیست

دامی پی مرغ زندگانیست

این دام درد به یکدم از هم

وین مرغ کند ز دامگه رم

زیرک مرغی که پر نینداخت

در حلقه دام کار خود ساخت

بگشاد ز خود رهی نهانی

تا نزهتگاه جاودانی

چون دام ز پیش برگرفتند

وارکان ره خویش برگرفتند

او نیز به جای خویشتن رفت

زین تنگ قفس سوی چمن رفت

بیرون ز مضیق بیم و امید

برداشت نوای عیش جاوید

نادان مرغی که دام نشناخت

بر روضه جان نظر نینداخت

بر دولت خود ببست ره را

معشوقه گرفت دامگه را

از گیسوی دام و خال دانه

شد بند به عشق جاودانه

معشوقه چو روی ازو بپوشید

در قطع ره فراق کوشید

افتاد جدا ز وصل معشوق

بگذشت فغان او ز عیوق

لیکن چو فراق دیدنی بود

فریاد و فغان کجا کند سود

معشوقه گرفته در بغل نی

جز حسرت و درد ازو به دل نی

بختش چو بدین وبال باشد

آسودگیش محال باشد

جامی به کسی مگیر پیوند

کاخر دل ازو ببایدت کند

از خلق جهان جلیس خود شو

زین وحشتیان انیس خود شو

بیگانه شو از برون سرایی

با جوهر خود کن آشنایی

کرده ز برونیان فراموش

با جوهر خویش شو هم آغوش

معشوق ازل که در بر توست

آیینه طلب ز جوهر توست

در هر چه زنی به غیر خود چنگ

بر آینه تو گردد آن زنگ

تا آینه تو غرق زنگ است

نزهتگه وصل بر تو تنگ است

زآیینه خویش زنگ بزدای

راهی به حریم وصل بگشای

چون آینه تو ساده گردد

آن ره بر تو گشاده گردد

چندان تابد لوامع نور

ک آیینه شود هم از میان دور

مغزت یابد رهایی از پوست

از پوست جدا تو مانی و دوست

نی نی که تو نیز هم نمانی

با او باشی ز خود نهانی

بخش ۵۷ - در نصیحت فرزند ارجمند رزقه الله تعالی سعادالدارین و اوصله من مضیق خیر العلم الی فسح مشاهد العین

از فضل و ادب دهد قبولت

دارد نگه از ره فضولت

شغلی که نباید و نشاید

از پاکی جوهرت نیاید

در کسب کمال بایدت جهد

در به طلبی به سر بری عهد

گرداب طلب وسیع دور است

دریای علوم دور غور است

قانع نشوی به هر چه یابی

از خوب به خوبتر شتابی

لیکن مکش از فراخ درسی

خط بر ورق خدای ترسی

چون فلسفیان دین برانداز

از فلسفه کار دین مکن ساز

پیش تو رموز آسمانی

افسون زمینیان چه خوانی

یثرب اینجا مشو چو دونان

اکسیر طلب ز خاک یونان

گر حرف شناس دین زبون نیست

از سور مدینه ره برون نیست

در نیفه نافه مشک چین است

در ناف مدینه مشک دین است

تا نافه گشای گشته آن ناف

مشک است گرفته قاف تا قاف

ارباب هوا همه زکامند

زان نکهت ازان تهی مشامند

قدوه ز مقیم آن حرم کن

سر در ره اقتدا قدم کن

بر شارع ناقه اش نظر نه

هر جا که قدم نهاد سر نه

زین گونه چو باشی اقتدایی

آخر برساندت به جایی

هشدار که باشد اندرین راه

از حشمت و جاه کند صد چاه

از کور دلی ز ره نیفتی

چون کوردلان به چه نیفتی

هشدار که رهزنان تقدیر

ز سیم و زرند کرده زنجیر

زنجیری سیم و زر نگردی

ساکن نشوی ز رهنوردی

هشدار که هر ز ره فتاده

غولیست میاه ره ستاده

ناگه ندمد به سر فسونت

وز راه نیفکند برونت

ره نیست جز آنکه مصطفی رفت

تا مقعد صدق راست پا رفت

می کن برهش نگاه و می رو

می بین پی او به راه و می رو

زان ره که ز پای او نشان نیست

برگرد که جز هلاک جان نیست

در طبع تو گر قبول پند است

این پند که گفته شد بسنده ست

گفتیم سخنی که گفتنی بود

سفتم گهری که سفتنی بود

از کار بشد زبان و دستم

خاموش شدم قلم شکستم

ای تازه نظر به لوح کونین

چون مردم دیده قرالعین

سال تو اگر چه هفت و هشت است

دل را به هوات بازگشت است

این لطف که در سرشت داری

دارم به خدای امیدواری

کان روز که سربلند گردی

دانا دل و هوشمند گردی

بخش ۵۸ - در ختم کتاب و خاتمه خطاب

هر چند چو بحر تلخکامی

این کام تو را بس است جامی

کز موج معانیت ز سینه

افتاد به ساحل این سفینه

فرخنده تر از سفینه نوح

آرام دل و سکینه روح

از جودت طبع هر جوادی

بر جودی جودش ایستادی

نی نی که ز بحر جود مانده

بر خشک سفینه ایست رانده

با خشک لبی سفینه آسا

لب تر نکند به هفت دریا

از لع همت آفتابیست

وز دفتر دولت انتخابیست

نوباوه باغ زندگانی

سرمایه عیش جاودانی

افسون فسونگران بابل

افسانه عاشقان بیدل

خوش قصه ای از شکسته حالان

نو نکته ای از زبان لالان

مرهم نه داغ دلفگاران

تسکین ده درد بی قراران

مشاطه حسن خوبرویان

دلاله طبع مهرجویان

مرغی ز فضای گلشن راز

از گلبن شوق نغمه پرداز

بر نغمه او سماع جان ها

در جنبش ازو همه روان ها

بازار پریرخان ازو تیز

آه دل عاشقان سحر خیز

بینی ز لطیفه های کارش

خاصیت موسم بهارش

گل را به نشاط خنده آرد

از دیده ابر اشک بارد

سحریست نتیجه سحرها

بحریست خزینه گهرها

شیرین شکریست نو رسیده

از نیشکر قلم چکیده

زین قند چکیده نیم قطره

وز شکر ناب صد قمطره

کو مرغ شکر شکن نظامی

کش دارم ازین شکر گرامی

جلاب خورد ز رشح این جام

شیرین سازد ازین شکر کام

صد بحرش اگر ذخیره باشد

آب در خانه تیره باشد

با کوزه کهنه از زر ناب

تشنه ز سفال نو خورد آب

کو خسرو تختگاه دلی

آن لطف طبیعتش جبلی

تا تحفه تخت و تاجم آرد

وز کشور خود خراجم آرد

از گنج ضمیر نکته انگیز

بر گفته من کند گهر ریز

سبحان الله این چه سوداست

وز دایه طبعم این چه غوغاست

من کیستم و ز من که گوید

زین نوع سخن سخن که گوید

رسمیست که خلق قدر کالا

از پایه وی نهند بالا

خر مهره فروش می زند بانگ

فیروزه دو صد عدد به یک دانگ

فیروزه نهد سفال را نام

تا میل کند طبیعت عام

من نیز سفال ریزه ای چند

کردم با هم به حیله پیوند

گشتم به سفال خود خروشان

بر قاعده گهر فروشان

هر کس که خرد به قول شاباش

پاداش جزای خیر باداش

گرچه نه سخن بلندم افتد

از هر سخن آن پسندم افتد

میل زاغان به بچه خویش

از بچه طوطیان بود بیش

شعری که ز خاطر خردمند

زاید به مثل بود چو فرزند

فرزند به صورت ار چه زشت است

در چشم پدر نکو سرشت است

ای ساخته تیز خامه را نوک

زان کرده عروس طبع را دوک

می کن زان نوک خوشنویسی

زان دوک ز مشک رشته ریسی

می زن رقمی به لوح انصاف

دراعه عیب پوش می باف

چون شعر نکو بود خط نیک

باشد مدد نکوییش لیک

گردد ز لباس خط ناخوب

در دیده عیبجویی معیوب

گر می نشوی نکویی افزای

کم زن پی عیبناکیش رای

بیهوده مسای خامه خویش

آلوده مساز نامه خویش

حرفی که به خط بد نویسی

در وی همه عیب خود نویسی

گر عیب مرا کنی شماری

معیوبی خود بپوش باری

در خوبی خط اگر نکوشی

از بهر خدا ز تیز هوشی

حرفی که نهی به راستی نه

کز هر هنریست راستی به

وان دم که نویسیش سراسر

با نسخه راست کن برابر

چون خود کردی فساد از آغاز

اصلاح به دیگران مینداز

آب دهنت ز طبع بی باک

چون افکندی بپوشش از خاک

کوتاهی این بلند بنیاد

در هشتصد و نه فتاد و هشتاد

ورتو به شمار آن بری دست

باشد سه هزار و هشتصد و شصت

شد عرض ز طبع فکرت اندیش

در طول چهار مه کمابیش

در یک دو سه ساعتی ز هر روز

شد طبع بر این مراد فیروز

گر ساعت ها فراهم آیند

بر یک دو سه هفته کی فزایند

هر چند که قدر این تهی دست

زین نظم شکسته بسته بشکست

زو حقه چرخ درج در باد

ز آوازه او زمانه پر باد

پاکان به نیاز صبحگاهان

آمرزشم از خدای خواهان

خردنامه اسکندری

بخش ۱ - آغاز : الهی کمال الهی توراست

بخش ۲ - مناجات در اظهار افتادگی عجز و پیری و به پایمردی عنایت استدعای دستگیری

بخش ۳ - در نعت خواجه ای که دیباچه کمال او «کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین » است و روزنامه حال خجسته مآل او «انا سید الأولین و الآخرین »

بخش ۴ - پایه معراج سخن را بلند ساختن و سخن پایه معراج خواجه پرداختن

بخش ۵ - در دعای دولتخواهی حضرت ولایت پناهی عبیداللهی لازالت ایام بقائه مصونة عن التناهی و مأمونة عن اصابة الدواهی

بخش ۶ - در مدحت سایه خدا که سایه بودن وی مر آن حضرت را چون آفتاب بر همه ذرات عالم روشن است لازال ممدودا علی مفارق العالمین

بخش ۷ - جواب از این سؤال که چون دعای مظلوم مستجاب است چرا دعای اکثر مظلومان از اجابت در حجاب است

بخش ۸ - گوش خالی فرزند ارجمند را به گوهر پند گوهر بند کردن و لوح ساده اش را به نقوش نصیحت نشانمند ساختن

بخش ۹ - در نصیحت نفس مفلس از بضاعت طاعت و دلالت وی به طریق تجرید و قناعت

بخش ۱۰ - حکایت آن از قافله حاجیان دور افتاده با آن پیر زال در بادیه قناعت بر قدم توکل ایستاده

بخش ۱۱ - گفتار در فضایل سخن و سخنوری و تقریب نظم این منظومه از عیب تکلف بری که نامزد است به خردنامه اسکندری

بخش ۱۲ - حکایت آن خاد که گوش بر افسانه غوک نهاد و نقد را به امید نسیه از دست بداد

بخش ۱۳ - آغاز سخن گستری به شروع در خردنامه اسکندری : شناسای تاریخ های کهن

بخش ۱۴ - معارضه حکیم و لئیمی که صورت این چون سیرت آن آراسته بود و صورت آن چو سیرت این ناپیراسته

بخش ۱۵ - داستان آفتاب دولت فیلقوس به سر دیوار رسیدن و آیینه اسکندری را در مقابله آن داشتن و فروغ آن را در وی دیدن و سلطنت رابه ربقه تصرف وی در آوردن و از استاد وی ارسطو طلب وصیت کردن

بخش ۱۶ - حکایت آن پیر که جوان گریان را دید و موجب گریه او را پرسید

بخش ۱۷ - داستان اسکندر که خود را بر خاک تواضع انداخت و از خاک تواضع سر بر اوج ترفع افراخت

بخش ۱۸ - حکایت پسر مهتر ده که چون با پدر مشاهده حشمت و شوکت پادشاه شهر کرد

بخش ۱۹ - خردنامه ارسطاطالیس : دبیر خردمند دانش پژوه

بخش ۲۰ - حکایت آن اشتر که به مشورت روباه در آب خسبید و در آخر بار وی گران تر گردید

بخش ۲۱ - خردنامه افلاطون : فلاطون که فر الهیش بود

بخش ۲۲ - حکایت آن راستگوی که از ناراستی کج اندیشان به مسافرت بسیار سخن خود را راست کرد

بخش ۲۳ - خردنامه سقراط : زهی گنج حکمت که سقراط بود

بخش ۲۴ - حکایت آن مرغ ماهیگیر که حیله ای ساخت و آن ماهی ساده را در دام انداخت

بخش ۲۵ - خردنامه بقراط : ز هر تار حکمت که او تافته ست

بخش ۲۶ - حکایت اعراض پدر حکیم از تربیت پسر لئیم : به یونان حکیمی فلاطون محل

بخش ۲۷ - خردنامه فیثاغورس : چنین است در سفرهای قدیم

بخش ۲۸ - حکایت آن طفل خرد که نان بزرگ در دست داشت، می خورد و می گریست که این نان اندک است و اشتهای من بسیار

بخش ۲۹ - خردنامه اسقلینوس : خرد جمله لب شد زمین بوس را

بخش ۳۰ - حکایت آن نوخاسته تن به جامه آراسته که جامه هایش نغز و سخن هایش بی مغز بود

بخش ۳۱ - خردنامه هرمس : ز هرمس که هر مس زر ناب کرد

بخش ۳۲ - حکایت آن زشت روی خانه آرای که حکیمی در خانه وی منزل ساخت و در وقت حاجت آب دهان بر وی انداخت

بخش ۳۳ - داستان جهانگیری اسکندر و عمارت شهرها و اختراع کارهای وی بر سبیل اجمال

بخش ۳۴ - حکایت آن قاضی غریب که پادشاه بر وی غضب کرد و گفت که خانه اش را به غارت از هر چه دارد بپردازند و خایه اش را بیرون کرده خصی سازند

بخش ۳۵ - خردنامه اسکندر : سکندر که گنجینه راز بود

بخش ۳۶ - حکایت سبب نارسیدن خلیفه به آن کنیزک نورسیده

بخش ۳۷ - در نصیحت مجردان که به صحبت زنان آب خود نریزند و وصیت کدخدایان که از فرمانبرداری زنان بپرهیزید

بخش ۳۸ - حکایت پرویز با آن ماهیگیر که چون ماهی درم ریزش کرد و به نصیحت تلخ شیرین که آن درم ریزی مضاعف شد

بخش ۳۹ - داستان خاقان چین که تحفه حقیر به اسکندر فرستاد و به حکمتی شریفش آگاهی داد

بخش ۴۰ - حکایت شخصی که زمین خرید و در آنجا گنجی یافت، برنداشت که از آن فروشنده است و فروشنده قبول نکرد که من زمین را و هر چه در وی بوده فروخته ام

بخش ۴۱ - داستان کاغذ نوشتن مادر اسکندر و جواهر حکمت در آن پیچیدن و به اسکندر فرستادن

بخش ۴۲ - حکایت آن جوان رعنا که جامه های عید پوشید و به نظر عجب در خود نگریست و به آن تیر زهرآلود از پای در افتاد

بخش ۴۳ - داستان طلب وصیت کردن اسکندر از ارسطو و وصیت نوشتن وی

بخش ۴۴ - حکایت پادشاه فرزانه با آن دیوانه از خرد بیگانه

بخش ۴۵ - داستان نکته های حکمت راندن شاگردان ارسطو و خبر یافتن اسکندر از آن و عقدهای گوهر بر ایشان نثار کردن

بخش ۴۶ - داستان رسیدن اسکندر به زمین هند و ملاقات وی با حکیمان ایشان

بخش ۴۷ - حکایت آن حکیم کشتی شکسته رخت به دریا فکنده که بعد از نجات به واسطه حکمت به درجات رسید

بخش ۴۸ - داستان رسیدن اسکندر به شهری که همه مردم پاکیزه روزگار بودند و سؤال و جواب ایشان

بخش ۴۹ - حکایت آن حکیم از مردم بر کرانه و سؤال و جواب او با پادشاه زمانه

بخش ۵۰ - داستان ملاقات اسکندر باآن پادشاه زاده گریزان از تخت و افسر و مقالات ایشان با یکدگر

بخش ۵۱ - داستان رسیدن سکندر در سفر دریا به فرشته کوه قاف و طلب نصیحت از وی

بخش ۵۲ - حکایت خصومت غلام و خاتون مرزبان مرو با یکدیگر و بهتان آموختن غلام مر طوطیان را و ظاهر شدن آن بهتان

بخش ۵۳ - ظاهر شدن علامات وفات بر اسکندر و مکتوب نوشتن وی به سوی مادر

بخش ۵۴ - داستان وصیت کردن اسکندر که دستش را بعد از وفات از تابوت بیرون گذارند تا تهیدستی وی بر همه کس ظاهر شود

بخش ۵۵ - حکایت آن حکیم که با زن گفت هر چه نفقه کردی بهره تو آن است و آنچه برای خود گذاشتی نصیب دیگران است

بخش ۵۶ - داستان وفات اسکندر و ندبه حکیمان بر وی : سکندر چو زد از وصیت نفس

بخش ۵۷ - ندبه حکیم اول : یکی گفت وقت است ای هوشیار

بخش ۵۸ - ندبه حکیم دوم : بگفت آن دگر کز جهان فراخ

بخش ۵۹ - ندبه حکیم سوم : حکیمی دگر گفت کان کامگار

بخش ۶۰ - ندبه حکیم چهارم : حکیم چهارم ز کارآگهان

بخش ۶۱ - ندبه حکیم پنجم : به دانای پنجم چو نوبت فتاد

بخش ۶۲ - ندبه حکیم ششم : حکیم ششم چون سخن ساز کرد

بخش ۶۳ - ندبه حکیم هفتم : به هفتم چو آمد سخن لب گشود

بخش ۶۴ - ندبه حکیم هشتم : ز هشتم جز این نکته سر بر نزد

بخش ۶۵ - ندبه حکیم نهم : نهم گفت هر کس که از مرگ شاه

بخش ۶۶ - ندبه حکیم دهم : دهم گفت هر مخزن سیم و زر

بخش ۶۷ - داستان بردن تابوت اسکندر به اسکندریه و تعزیت گفتن حکیمان مادرش را

بخش ۶۸ - تعزیت گفتن حکیم اول : حکیم نخستین چو شد پرده ساز

بخش ۶۹ - تعزیت گفتن حکیم دوم : چو خامش شد آن پیر یزدان شناس

بخش ۷۰ - تعزیت گفتن حکیم سوم : حکیم دوم چون لب از نطق بست

بخش ۷۱ - تعزیت گفتن حکیم چهارم : ازین گفت و گو چون سیم لب بدوخت

بخش ۷۲ - تعزیت گفتن حکیم پنجم : حکیم چهارم چو گفت آنچه گفت

بخش ۷۳ - عذر خواستن مادر اسکندر حکیمان را : چو آن در پس ستر عصمت مقیم

بخش ۷۴ - تعزیت نامه ارسطو به مادر اسکندر : پی راحت جان آگاه خویش

بخش ۷۵ - جواب نوشتن مادر اسکندر نامه ارسطو را : چو سرچشمه فیض اسکندری

بخش ۷۶ - در بی وفایی این رباط دو در و بساط آی و گذر که آینده در وی به محنت زید و رونده از وی به حسرت رود

بخش ۷۷ - حکایت عمر گذرانیدن دیوانه بلخی از گریه بسیار به شوری و تلخی

بخش ۷۸ - به ختم پنجمین انگشت از پنجه ا ین کتب پنجگانه که دست قوی بازوان را تاب می دهد به خاتم خاتمه

بخش ۱ - آغاز

الهی کمال الهی توراست

جمال جهان پادشاهی توراست

جمال تو از وسع بینش برون

کمال از حد آفرینش فزون

بلندی و پستی نخوانم تو را

مقید به اینها ندانم تو را

نه تنها بلندی و پستی تویی

که هستی ده هست و هستی تویی

تویی جمله و غیر تو هیچ نیست

درین نکته یک مو خم و پیچ نیست

چو بیرونی از عقل و وهم و قیاس

تو را چون شناسم من ناشناس

وز آن رو که پیدا و پنهان تویی

به هر چه افتدم چشم دل آن تویی

جهان نیست جز ساده وش نامه ای

بر او صنع تو حرفکش خامه ای

خرد هست ازان نامه حرف نخست

که دیباچه نامه زان شد درست

بود آخرین حرف ازان آدمی

بر او ختم شد منصب خاتمی

ز آغاز این نامه تا ختم کار

گر آرد یکی نامجو در شمار

همه دفتر فضل و انعام توست

مفصل شده نسخه نام توست

نگویم که نامت هزار و یکیست

که با آن هزاران هزار اندکیست

بهشت است منزلگه زیرکی

که کوشد در احصای صد کم یکی

بجنبان بدین سبحه انگشت من

وزآن مهره گردان قوی پشت من

بود در رهت سبحه خوانی سپهر

که گردد از مهره سان ماه و مهر

به تسبیح خوانی تو می خوانیش

از آنست این مهره گردانیش

طبایع که با یکدگر جنگی اند

ز تدبیر تو رو به یکرنگی اند

ز توست آب با آتش آمیخته

ز تو خاک در باد آویخته

شد از صلح ایشان درین کهنه دیر

بسی خیر ظاهر که الصح خیر

ازان صلح کانها پر از گوهر است

زمین پر درختان بار آور است

وز آنست در جانور زندگی

پس از زندگی وصف پایندگی

وز آنست در آدمی دین و داد

ز دانش به هر کار بند و گشاد

تویی کز تو کس را نباشد گزیر

در افتادگی ها تویی دستگیر

ندارم ز کس دستگیری هوس

ز دست تو می آید این کار و بس

ز تو گر فزایش و گر کاهش است

نه چون فیض خورشید بی خواهش است

بدانی و خواهی و آنگه کنی

به قانون حکمت به آن ره کنی

عبث را درین کارگه راه نیست

ولی هر سر از هر سر آگاه نیست

به ما اختیاری که دادی به کار

ندادی در آن اختیار اختیار

چو سر رشته کار در دست توست

کننده به هر کار پابست توست

سزد گر ز حیرت برآریم دم

چو مختار باشیم و مجبور هم

فلک با همه صیت و طاق و طرنب

نجنبد ز جا تا نگویی بجنب

اگر بی تو موری بجنبد ز جای

در آن جنبش او هم بود یک خدای

ز شرکت زند در جهان خواجه دم

وگر خود شریک است در یک درم

بدین عوی آن کو کشد سر ز راه

دو شاخش نهد شحنه لااله

نشسته ست در طبع هر زیرکی

که دارد دو گیتی مؤثر یکی

یکی جوی جامی دو جویی مکن

به میدان وحدت دو گویی مکن

یکی اصل جمعیت و زندگیست

دویی تخم مرگ و پراکندگیست

بخش ۲ - مناجات در اظهار افتادگی عجز و پیری و به پایمردی عنایت استدعای دستگیری

کرم گسترا عاجز و مضطرم

بگستر سحاب کرم بر سرم

به عجز و ضعیفی و پیریم بین

ز اسباب قوت فقیریم بین

نه دستی که کاری برآید ازو

نه پایی که راهی گشاید ازو

به بخشایش و لطف دستی گشای

ببخشا بر این پیر بی دست و پای

جوانی که با دل سیاهی گذشت

به موی سیه در تباهی گذشت

سیه مویی از من چو برتافت روی

تو نیز از دل من سیاهی بشوی

چو شد مویم از نور پیری سفید

مگردان ز نور خودم ناامید

دلم را که آمد سیاهی پسند

ز «نور علی نور» کن بهره مند

سیاهی دل شد مرا تو به توی

به دل رفت گویی سیاهی ز مو

بسی در دل این آرزو آیدم

که از دل سیاهی به مو آیدم

ز موی سفید خودم در حجاب

کنم از سواد دل آن را خضاب

گرفتم که از دل شود مو سیاه

چگونه کنم راست پشت دوتاه

چنان مانده ام در نماز خضوع

که نایم دگر با قیام از رکوع

زمانه کمان وار پشتم شکست

ز تا سرکشم بر آن چله بست

کنون می کشم زین کمان تیر آه

هدف می کنم سینه مهر و ماه

چه حاصل ازین تیر گردون گذر

چو هرگز نشد صید کامی شکار

نیندازم آن را ز شست هوس

غرض چیست از آنم تو دانی و بس

نخواهم ز تو خلعت خسروی

کزان گرددم پشت دولت قوی

نخواهم ز تو علم و فضل و هنر

کز افضال و احسان شوم بهره ور

نخواهم ز تو شغل اهل صلاح

کزان گرددم حور و جنت مباح

دلی خواهم از تو پر از درد و داغ

کش از غیر درد تو باشد فراغ

دلی خواهم آزاده از تاب و پیچ

در او غیر یاد تو نگذشته هیچ

دلی خواهم از هر غم و درد پاک

زاندوه نایاب تو دردناک

که تا کنج نابود منزل کنم

ز عالم همه رو در آن دل کنم

کنم نیست نقش کم و بیش را

در آن نیستی گم کنم خویش را

کشم سر به جلباب گم بودگی

ز گم بودگی یابم آسودگی

چو ماهی شوم غرق دریای ژرف

زبان را فرو بندم از صوت و حرف

برم ره به جایی سخن مختصر

که باشم ز نوی و کهن بی خبر

تو بینی به من خویشتن را نه من

تو گویی به من این سخن را نه من

نیایم دگر باز ازان نیستی

شوم مخزن راز ازان نیستی

بدین پایه جامی کسی یافت دست

که در بند هستی نشد پای بست

ز ناقص فروغان نظر برگرفت

فروغ از چراغ پیمبر گرفت

بخش ۳ - در نعت خواجه ای که دیباچه کمال او «کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین » است و روزنامه حال خجسته مآل او «انا سید الأولین و الآخرین »

سر سروران تاج آزادگان

سپهدار خیل فرستادگان

مه ابطحی نیر یثربی

کش آن مشرقی گرد و این مغربی

به حکم شریعت طریقت اساس

به نور طریقت حقیقت شناس

جهان را مطاع و خدا را مطیع

اسیران روز جزا را شفیع

محمد که شمع ازل نور اوست

قلم اولین حرف منشور اوست

در گنج هستی به او باز شد

دلش مخزن گوهر راز شد

خرد تشنه فیض تعلیم او

ترشح کش از چشمه میم او

چو شد شمع این سبز قندیل را

به پروانگی خواند جبریل را

به کف داد دارای عرش مجید

ز انگشت تسبیح خوانش کلید

بدان قفل از حقه مه گشاد

ز اعجاز رخشان گهر جلوه داد

شب کفر تاریک چون پر زاغ

برافروخت زان گوهر شبچراغ

همی کرد در کشور محرمی

نبوت سلیمان او خاتمی

چو خاتم درین طاق فیروزه رنگ

ازان بسته می داشت بر سینه سنگ

به ختمیت آن دم که شد متصف

ازان خاتمش بود مهر کتف

چو خاتم که گیرد به دندان نگین

شدش سنگ اعدا به دندان قرین

چون آن سنگ شد با سهیلش رفیق

ز عکسش برآورد رنگ عقیق

گر از لعل گویای او سبحه ران

نشد چون شد اندر کفش سبحه خوان

ببین آن لب معجز آهنگ را

که چون سبحه خوان می کند سنگ را

تن پاکش از ظلمت سایه دور

زمین از فروغ رخش غرق نور

دریغ آمدش سایه از فرش خاک

ازان سایه انداخت بر عرش پاک

گذشت از سپهر برین پایه اش

که تا عرش آساید از سایه اش

بخش ۴ - پایه معراج سخن را بلند ساختن و سخن پایه معراج خواجه پرداختن

شبی کز شرف غیرت روز بود

کواکب در او گیتی افروز بود

تو گویی درین گنبد دلفروز

ز مشکین مشبک همی تافت روز

همه روشنان دیده در هم زده

شهب میل در دیده غم زده

رسید از سر سدره روح الامین

رسانید ز اوج فلک بر زمین

براقی به جستن چو رخشنده برق

یکی شعله از نور پا تا به فرق

چو آهوی چین بی خطا پیکری

چو طاووس فردوس جولانگی

تذروی رسیده ز باغ بهشت

فروزنده تر از چراغ بهشت

ز روشن بریشم مشعر تنش

ز مشک سیه زیور گردنش

مدور سرینی معنبر دمی

برون از حد وصف پا و سمی

ز بی داغیش بر دل ماه داغ

چو کافور با چشم او پر زاغ

چو سوسن درین بوستان تیز گوش

طلسمی عجب بر سر گنج هوش

چو رخش خرد بر فلک خوش خرام

چو تیر نظر بر زمین تیز گام

نبودی ز همواری گام او

ز جنبش رهی تا به آرام او

چو کشتی شدی رفتنش آشکار

ز تغییر وضع یمین و یسار

به همراهیش گر زدی تیر کس

فتادی به فرسنگ ازو تیر پس

پیمبر بر آن بارگی شد سوار

چو برگ سمن بر نسیم بهار

عنان عزیمت ز بطحا بتافت

به یکدم ز بطحا به اقصی شتافت

ز اقصی علم سوی بالا کشید

سراپرده بر چرخ والا کشید

براقش قدم بر سر ماه زد

پی مقدمش ماه خرگاه زد

عطارد ز وی جز عطا کد نکرد

به رویش سئوال عطا رد نکرد

به یمنش ز خط خطا باز رست

ورق را قلم زد قلم را شکست

ز تار طرب زهره بگسست چنگ

که بر مطربان عیش ازو گشت تنگ

بر آمد به گردون چو مه بی نقاب

فرو شد ز شرمش به خود آفتاب

پی صید بهرام مشکین کمند

چو انداخت چون گورش آمد به بند

به هر بنده دیدش کرم گستری

بدو بایع خویش شد مشتری

زحل با علوش ز صدر جلال

چو ماه نو آمد به صف نعال

ثوابت فتادند خوار و دژم

به راهش چو افشانده مشتی درم

ز هر نقش لوح نهم ساده شد

پی حرف تعلیمش آماده شد

چو گرد از پی مفرش آب و گل

بساط سماطی «کطی السجل »

ز حد جهت پای بیرون نهاد

قدم از حد هر کس افزون نهاد

بدید آنچه موسی بجست و ندید

شنید آنچه موسی چنان کم شنید

دل پاک او مخزن راز گشت

فقیر آمد اما غنی بازگشت

ازین بام نه پایه آمد فرود

به گوهر گرانمایه آمد فرود

نثاری که بر فرق اصحاب ریخت

ز درج دو لب گوهر ناب ریخت

ازان گوهر افشان توانگر شدند

توانگر چه، کانهای گوهر شدند

به تخصیص آنان که بی تخت و تاج

گرفتند از تاجداران خراج

یکی «ثانی اثنین » در کنج غار

که چون مار شد ناوک جان شکار

تن خود سپر کرد بی ترس و باک

که زخمی نیاید بر آن جان پاک

دوم آنکه از سکه عدل اوست

کزین گونه دینار دین سرخ روست

سیم شرمگینی که شد بی قصور

ز شمع نبوت نصیبش دو نور

چهارم که آن ابر دریا نثار

نم او کرم برق او ذوالفقار

چو عنصر چهارند و زیشان به پای

تو را قالب دین درین تنگنای

ره اعتدال ار نداری نگاه

میانشان شود قالب دین تباه

چو هر سفله بی اعتدالی مکن

دل از مهر این چار خالی مکن

شو از مهر دل خوشه چین همه

که کین یکی هست کین همه

مزن طعن انکار بر کارشان

چو جامی به جان دوست می دارشان

بود روز تنهایی و بی کسی

بدین دوستداری به جایی رسی

بخش ۵ - در دعای دولتخواهی حضرت ولایت پناهی عبیداللهی لازالت ایام بقائه مصونة عن التناهی و مأمونة عن اصابة الدواهی

به فیض ازل هر که را همرهیست

دل روشنش هم پر و هم تهیست

پر از چیست از جذب پیران راه

تهی از چه زآویزش مال و جاه

خوش آن سر که پا سوی پیران نهاد

کف اندر کف دستگیران نهاد

کم نقش صورت پسندان گرفت

دل ساده از نقشبندان گرفت

شد از نقش صورت پرستی تهی

ز اشراق نور عبیداللهی

ندادم سخن را ز القاب رنگ

که می دارد این نام از القاب ننگ

ازین نام دل را به سری ره است

که تقریر القاب ازان کوته است

ازان محو در بی نشانی شود

وز این لوح کلک معانی شود

به هر جا کشد بی نشانی علم

نشان کی تواند زد آنجا قدم

ایا محو گشته نشان ها ز تو

پر از نور دل ها و جان ها ز تو

به چشم ار نه ناظر به نور توام

چو بستم نظر در حضور توام

چو خورشید از دور نوری ببخش

مرا غایت از من حضوری ببخش

تو را هست دست تصرف دراز

مگیر از سر غایبان دست باز

مرا دست همت به فتراک توست

سرم گر به گردون رسد خاک توست

به فتراک خود صیدوارم ببند

وز آن حلقه گردان مرا سر بلند

ز طوق تو سر درنیارم به کس

به عالم همین طوقداریم بس

چو شد طوق گردن مرا شوق تو

ببین شوقم ای من سگ طوق تو

مسوز ای درت قبله عشاق را

به حرمان اسیران مشتاق را

ز دیوان فقرم طرازی فرست

ز لوح فنا حرف رازی فرست

کزان حرف بازار تیزی کنم

ز لب گوهر راز ریزی کنم

به شکرت شوم مرغ شکر شکن

به هر حلقه گوش گوهرفکن

نهالی ز آب و گلم خاسته ست

کزو باغ طبع من آراسته ست

نهال نه طفلی نو آورده ای

به شیر ولای تو پرورده ای

یکی شب به خواب آنچنان دیدمش

که چون غنچه در خرقه پیچیدمش

به پیش تو آوردم امیدوار

به حرمت گرفتی سرش بر کنار

نهادی به لطفش دهان بر دهان

فرو ریختیش از دهان در دهان

عجب شربت صافی و دلپذیر

به شیرینی و رنگ چون شهد و شیر

چنان پر برآمد ازان کام او

که لبریز شد گوهرین جام او

ز تو چشم آن دارم ای بحر جود

که هر چند دیر آمدم زود زود

دهی آب کشت خراب مرا

کنی راست تعبیر خواب مرا

گماری بر احوال من همتی

صدف ریزه ام را دهی قیمتی

کشی قطره ام را به دردانگی

ز طفلی به مردی و مردانگی

بود بر پی رهنوردان رود

به مردانگی راه مردان رود

الا تا به خوبی و فرخندگی

بود شمع خورشید را زندگی

به تو شمع روشندلان زنده باد

بر آفاق نور تو تابنده باد

بخش ۶ - در مدحت سایه خدا که سایه بودن وی مر آن حضرت را چون آفتاب بر همه ذرات عالم روشن است لازال ممدودا علی مفارق العالمین

دلم را چو فکرت بدینجا رسید

به مداحی شاه والا کشید

زمان را امان و امان را ضمان

درین نه صدف او و خور توامان

ملاذ الوری ملجاء الخافقین

هژ بر ظفر صید سلطان حسین

ز چترش سپهر برین سایه ای

ز قدرش فلک کمترین پایه ای

چو خورشید کو آسمان را گرفت

به میغ زرافشان جهان را گرفت

جهانگیری او به خود بود و بس

نبودش در آن منت از هیچ کس

به تختش همه خسروان سوده تاج

به تیغش همه سرکشان داده باج

فلک چون ببیند کمانش ز بیم

به قربانیش آورد سبز ا دیم

چو از زه فتد بر کمانش گره

برآید ز قوس قزح بانگ زه

چو جنبد خدنگش ازان سهم تیر

نشیند به خاک از سپهر اثیر

چو رمحش کند با فلک سرکشی

شود زان تغابن شهاب آتشی

به بهرام چرخ ار کمند افکند

به خاکش ز اوج بلند افکند

به خود و سپر درنیاورد سر

که پاس خداوند بودش سپر

زره بر تن خود نکرد استوار

که دریا که دیده ست در چشمه سار

نگهدار آن کس که یزدان بود

چه آسیبش از چرخ گردان بود

زهی بهر معماری این سرای

تو را ز آب و گل بر کشیده خدای

درین پر خلل چار دیوار خویش

مشو یک زمان غافل از کار خویش

به هر جا فتد رخنه فتنه زای

به یک مشت گل دست رحمت گشای

مبادا که دور از گل تازه ای

شود رخنه تنگ دروازه ای

درآید ز دروازه خیل بلا

بگیرد در و بام سیل بلا

به هر جا بود زین سرا خانه ای

شود خالی از گنج ویرانه ای

صدای خوش است این کهن طاق را

که عدل است معموری آفاق را

ز عدل است این گوی گردان به پای

ز عدل است این تنگ میدان به جای

اگر عدل نبود نماند جهان

به هم در رود آشکار و نهان

هر آن دل که از عدل جان پرورد

کجا رو به ظلمات ظلم آورد

بترسد ز ظلم آن که سالم هش است

که نفرین مظلوم ظالم کش است

بخش ۷ - جواب از این سؤال که چون دعای مظلوم مستجاب است چرا دعای اکثر مظلومان از اجابت در حجاب است

شنیدم که این نکته را ساده ای

بپرسید روزی ز آزاده ای

که بسیار مظلوم را دیده ایم

فراوان دعاهاش بشنیده ایم

یکی خصم را بسته غم نکرد

سر مویی از فرق او کم نکرد

بگفت آن که سنگ از دمش موم نیست

اگر زیر تیغ است مظلوم نیست

ستمکش اگر نی ستمگر بود

قبول دعایش مقرر بود

وگر شغل او هم ستم پیشگیست

دعای وی از کوته اندیشگیست

چو باشد دلش را سوی ظلم رو

نیاید دعایش فرو جز به رو

درین ظلمت آباد پر گفت و گوی

بسی ظالمانند مظلوم روی

غلام از ستم چوب بر خر شکست

به پاداش آن خواجه اش سر شکست

زد انبان آن بیوه را رخنه موش

برآورد گربه ز جانش خروش

بر آن مور گنجشک هم زور کرد

ازو دیگری معده معمور کرد

نیابد امان دیگری نیز هم

ز چیزی شود پست و ناچیز هم

همی رو چنین تا رسد سلسله

به جایی کز آنجا نشاید گله

از آنجا همه عدل مطلق بود

حق محض و خیر محقق بود

چو آنجا رسیدی خموشی به است

ز هر گفت و گو تیز هوشی به است

بیا ساقیا برگ عشرت بساز

مکن در به روی حریفان فراز

که از دولت شه نه کاووس و کی

بگیریم جام و بنوشیم می

بیا مطربا مرحبایی بزن

دعایی بگوی و نوایی بزن

که طبع شه از هر غم آزاد باد

به عدلش همه عالم آباد باد

بخش ۸ - گوش خالی فرزند ارجمند را به گوهر پند گوهر بند کردن و لوح ساده اش را به نقوش نصیحت نشانمند ساختن

بیا ای جگر گوشه فرزند من

بنه گوش بر گوهر پند من

صدف وار بنشین دمی لب خموش

چو گوهر فشانم به من دار گوش

شنو پند و دانش به آن یار کن

چو دانستی آنگه به آن کار کن

ز گوش ار نیفتد به دل نور هوش

چه سوراخ موش و چه سوراخ گوش

به دانش که با آن کنش یار نیست

به جز ناخردمند را کار نیست

نیاید ز دل سرمه دانیت خوش

چو نبود ازان دیده ات سرمه کش

بزرگان که تعلیم دین کرده اند

به خردان وصیت چنین کرده اند

که ای همچو خورشید روشن ضمیر

چو صبح از صفا شیوه صدق گیر

به هر کار دل با خدا راست دار

که از راستکاری شوی رستگار

به طاعت چه حاصل که پشتت دوتاست

چو روی دلت نیست با قبله راست

همی باش روشندل و صاف رای

به انصاف با بندگان خدای

به هر ناکس و کس درین کارگاه

ز خود می ده انصاف و از کس مخواه

دم صبحگاهان چو گردان سپهر

بر آفاق مگشای جز چشم مهر

ازان چرخ را برتری حاصل است

که هر ذره را مهر او شامل است

چو باید بزرگیت پیرانه سر

به چشم بزرگی به پیران نگر

همی کن به پیران بی کس کسی

کزین شیوه دانم به پیری رسی

به تخصیص پیری که سرور بود

به پیری به هم پیر پرور بود

به خردان به چشم حقارت مبین

بسا خرد صدر بزرگی نشین

بود قیمت گوهر از آب و رنگ

چه غم زانکه خرد است نسبت به سنگ

به هر دشمنی کان برونی بود

وگر دشمنیهاش خونی بود

به حلم و مدارا چو کوه آی پیش

ز تیغ جفایش مکش فرق خویش

به خصم درونی که آن نفس توست

ز تو بردباری نباشد درست

در آزار او تیغ خونریز باش

به خونریزیش دمبدم تیز باش

نصیحتگری بر دل دوستان

بود چون دم صبح بر بوستان

به باغ ار نباشد صبا بهره ده

ز دل غنچه را کی گشاید گره

به درویش محتاج بخشش نمای

فرو بسته کارش به بخشش گشای

بود او چو لب تشنه کشت و تو میغ

چرا داری از کشت باران دریغ

ز نادان که اسراردان سخن

نباشد بگردان عنان سخن

چو گردد ازو خرمنت شعله خیز

پی کشتن شعله روغن مریز

تواضع کن آن را که دانشور است

به دانش ز تو قدر او برتر است

بود دانش آب و زمین بلند

ز آب روان کی شود بهره مند

کی افتد به کف مرد را در ناب

سر خود نبرده فرو زیر آب

زبان سوده شد زین سخن خامه را

ورق شد سیه زین رقم نامه را

چه خوش گفت دانا که در خانه کس

چو باشد ز گوینده یک حرف بس

همان به که در کوی دل ره کنیم

زبان را بدین حرف کوته کنیم

بیا ساقی و طرح نو درفکن

گلین خشت از طارم خم بکن

برآور به خلوتگه جست و جوی

به آن خشت بر من در گفت و گوی

بیا مطرب و عود را ساز ده

ز تار ویم بر زبان بند نه

چو او پرده سازد شوم جمله گوش

نشینم ز بیهوده گویی خموش

بخش ۹ - در نصیحت نفس مفلس از بضاعت طاعت و دلالت وی به طریق تجرید و قناعت

دلا دیده دوربین برگشای

درین دیر دیرینه دیرپای

ببین غور دور شبانروزیش

به خورشید و مه عالم افروزیش

نگویم قدیم است از آغاز کار

که باشد قدم خاصه کردگار

حدوث ار چه شد سکه نام او

نداند کس آغاز و انجام او

شب و روز او چون دو یغمایی اند

دو پیمانه عمر پیمایی اند

دو طرار هشیار و تو خفته مست

پی کیسه ببریدنت تیز دست

ز نقد امانی تو را کیسه پر

به جان دشمن کیسه پر کیسه بر

چو کیسه به سیم و زر آکنده است

دل کیسه داران پراکنده است

یکی جمع شو زین پراکندگی

تهی کن دل از کیسه آکندگی

به عبرت نظر کن که گردون چه کرد

فریدون کجا رفت و قارون چه کرد

پی گنج بردند بسیار رنج

کنون خاک ریزند بر سر چو گنج

پی عزت نفس خواری مکش

ز حرص و طمع خاکساری مکش

چه خوش گفت آن صوفی سفره دار

که نبود جهان جز یکی سفره وار

ازین سفره بنگر که در مرگ و زیست

نصیب تو با این همه خلق چیست

نصیب تو زان نیست یک لقمه بیش

منه بهر آن رنج بر جان خویش

اگر خواهدت از جگر خون چکید

نخواهد نصیب تو افزون رسید

طلب را نمی گویم انکار کن

طلب کن ولیکن به هنجار کن

به مردار جویی چو کرکس مباش

گرفتار هر ناکس و کس مباش

پی لقمه چون سگ تملق مکن

به فتراک دونان تعلق مکن

رهان گردن از بار غل طمع

فشان دامن از خار ذل طمع

طمع پای دل را به جز بند نیست

طمع کار مرد خردمند نیست

طمع هر کجا حلقه بر در زند

خرد خیمه زانجا فراتر زند

میامیز چون آب با هر کسی

میاویز چون باد در هر خسی

نیابی به جز ناکسی از کسان

نبینی به جز دیده ریش از خسان

خلاصی تو زآبرو ریختن

چه بخشد به مردم نیامیختن

خوش آن کو درین لاجوردی رواق

ز آمیزش جفت طاق است طاق

دلش بسته خویش و پیوند نیست

به سودای بیگانگان بند نیست

بود عیسی آساش همت قوی

به تنها نشینی و یکتا روی

نه زین دامگه بند بر گردنش

نه زین خاکدان گرد بر دامنش

کفش صفر و زان قدر او چون عدد

یکی گشته ده، ده رسیده به صد

ازان صفر بختش به فرخندگی

به هر گوش ازو حلقه بندگی

ز گیتی به هر خشک و تر ساخته

ز هر آرزو سینه پرداخته

نگشته چو گل پایبند خسان

نیاورده سر در کمند کسان

ببندد ز پیرامن شهر بار

کشد گردن از منت شهریار

بر اهل ولایت نیاید پدید

که تا ننگ والی نباید کشید

بخش ۱۰ - حکایت آن از قافله حاجیان دور افتاده با آن پیر زال در بادیه قناعت بر قدم توکل ایستاده

یکی کعبه رو گم شد از قافله

نه همراه او زاد نی راحله

پی طعمه هر چند همت گماشت

نیامد به چشمش گه شام و چاشت

ز زنگار گون گرد خوان سپهر

به جز گرده ماه یا قرص مهر

ندید از نم چشمه سار سراب

به جز کاسه چشم حسرت پر آب

همی گشت چون باد در گرد و خاک

به هر دشت و وادی به صد ترس و باک

سیه خانه ای دید ناگه ز دور

خوش آینده چون خال بر روی حور

منور شدش چشم ها زان سواد

خضروار رو در سیاهی نهاد

زنی یافت چون نافه اش پوست خشک

بر او گشته کافور موی چو مشک

به فرقش ز عز قناعت قناع

ز فرمان حرصش سر امتناع

بدو گفت کای مادر مهربان

که باشد ز وصف تو قاصر زبان

ز بی قوتیم تنگ گشته نفس

به یک خشک نانم به فریاد رس

بگفتا که دارم من از نان فراغ

نخورده درین دشت نان جز کلاغ

بود فارغ از فکر نان خاطرم

اگر دارمش آرزو کافرم

دمی باش کز مار یا سوسمار

کنم ماهیی ریگ پرور شکار

نه تابه ست بر آتش اینجا نه دیگ

کنم پخته از تف تفسیده ریگ

نشست از سر پای آن رهنورد

به حکم ضرورت ازان طعمه خورد

چو شد سیر ازان شوره خورده کباب

بجنبید در طبع او میل آب

نشان داد یک چشمه آبش ز دور

چو اشک ستمدیدگان تلخ و شور

بدو گفت ازان چشمه چون بازگشت

که ای بانوی بر و خاتون دشت

چرا رو نیاری به ده یا به شهر

که گیری ز هر نعمت و ناز بهر

بگفتا که هر جای شهر و ده است

یکی سفله بر خلق فرمانده است

قناعت نمودن به ناکام و کام

بدین ناگوار آب و ناخوش طعام

ازان به که بهر شکم بخردی

بود زیر فرمان همچون خودی

بیا ساقی و زان می دلپسند

که گردد ازو سفله همت بلند

فرو ریز یک جرعه در جام من

که دولت زند قرعه بر نام من

بیا مطرب و زان نو آیین سرود

که بر روی کار آرد آبم ز رود

درین کاخ زنگاری افکن خروش

فرو بند از کوس شاهیم گوش

بخش ۱۱ - گفتار در فضایل سخن و سخنوری و تقریب نظم این منظومه از عیب تکلف بری که نامزد است به خردنامه اسکندری

سخن ز آسمان ها فرود آمده ست

بر اقلیم جان ها فرود آمده ست

گشاده ز اقلیم جان پر و بال

چو طاووس در جلوه گاه خیال

گهی گشته بر نی چو طفلان سوار

به روم آمده از ره زنگبار

چو عباسیان در عبای سیاه

سواد بصر ساخته جلوه گاه

گهی بادپای نفس زیر ران

برون رانده از رهگذار زبان

فرود آمده زین فضای فراخ

به دهلیزه تنگ کاخ صماخ

ز ذوق قدومش دل تیزهوش

بود دیده بر روزن چشم و گوش

ازان بنگرد جلوه ناز او

وز این بشنود دلکش آواز او

ازان جلوه کون و مکان پر شعاع

وز این نغمه جان و جهان در سماع

بود تابش ماه و مهر از سخن

بود گردش نه سپهر از سخن

دو حرفند از دفترش کاف و نون

به هستی شده نیست را رهنمون

سخن گر نبودی نبودی قلم

به لوح بیان سر نسودی قلم

قلم زوست نالان به چنگ دبیر

نوای طرب زن به لحن صریر

زبان مغنی برون زان صدا

بود چون تنی مانده از جان جدا

تهی زان نوا چنگ و دف نغز نیست

چه حاصل ازان پوست کش مغز نیست

سخن مایه سحر و افسون بود

به تخصیص وقتی که موزون بود

ازان سحر بستم زبان چند بار

وز آن نادر افسون شدم توبه کار

ولیکن چو بود آن مرا در سرشت

نگشت از سرم حرف آن سرنوشت

دگر باره گشتم به آن حرف باز

سخن را به هر صورتی حرفه ساز

زدم عمری از بی مثالان مثل

سرودم به وصف غزالان غزل

قلم وار از سر قدم ساختم

ز مشکین خطان نامه پرداختم

دم از ساده رویان رعنا زدم

غزل را ز مه خیمه بالا زدم

نمودم ره راست عشاق را

ز آوازه پر کردم آفاق را

به قصد قصاید شدم تیز گام

برآمد به نظم معمام نام

ز بیچارگی ها درین چارسوی

به قول رباعی شدم چاره جوی

کنون کرده ام پشت همت قوی

دهم مثنوی را لباس نوی

کهن مثنوی های پیران کار

که مانده ست ازان رفتگان یادگار

اگرچه روانبخش و جان پرور است

در اشعار نو لذت دیگر است

به چندین هنر پیر آراسته ست

ولی نی چو خوبان نوخاسته ست

دل نونیازان کوی امید

خط سبز خواهد نه موی سفید

نظامی که استاد این فن ویست

درین بزمگه شمع روشن ویست

ز ویرانه گنجه شد گنج سنج

رسانید گنج گهر را به پنج

چو خسرو به آن پنج همپنجه شد

وز آن بازوی فکرتش رنجه شد

کفش بود ازان گونه گوهر تهی

دهش ساخت لیک از زر ده دهی

زر از سیم اگر چند برتر بود

بسی کمتر از در و گوهر بود

من مفلس عور دور از هنر

نه در حقه گوهر نه در صره زر

درین کارگاه فسون و فسوس

ز مس ساختم پنج گنج فلوس

من و شرمساری ز ده گنجشان

که این پنج من نیست ده پنجشان

ولی داشت چون زور پایم نوی

زدم گام همت به چابک روی

گشادم به مفتاح عزم درست

در گنج گفتار را وز نخست

ز لب تحفه آوردم احرار را

به کف سبحه بسپردم ابرار را

وز آن پس چو کلک تصرف زدم

رقم بر زلیخا و یوسف زدم

چو طفلان ز نی چون فرس تاختم

به لیلی و مجنون فرس ساختم

چو زین چار شد طبع من کامیاب

کنون آورم رو به پنجم کتاب

به یک سلک خواهم چو گوهر کشید

خردنامه ها کز سکندر رسید

خردنامه زان اختیار من است

که افسانه خوانی نه کار من است

ز اسرار حکمت سخن راندن

به از قصه های کهن خواندن

ز بهرام گورش نراندم سخن

نکشتم به باغ خود آن سرو بن

چو معموره عمر شد خاک تود

ز معماری هفت پیکر چه سود

بر آن بحر یک مثنوی داشتم

که تخم حقایق در او کاشتم

همه نکته های حکیمان دین

حکایات ارباب کشف و یقین

چو این گوهرم بود زان بحر ژرف

مکرر نراندم در آن بحر حرف

سخن گرچه باشد چو آب زلال

ز تکرار خیزد غبار ملال

چو افتاد بی آن به کارم خلل

تلافیش کردم به نعم البدل

شدم از دگر بحر گوهرفشان

وز آن کردم ابرار را سبحه خوان

دریغا که بگذشت عمر شریف

به جمع قوافی و فکر ردیف

کند قافیه تنگ بر من نفس

ازان چون ردیفم فتد کار پس

نیاید برون حرفی از خامه ام

که نبود سیه رویی نامه ام

چو بر دست نبود شش انگشت خوش

چرا سازم از خامه انگشت شش

ز راه خرد خط چو بیرونی است

به کف خامه انگشت افزونی است

حضور دل از دست دادم به نقد

که بکر سخن را درآرم به عقد

رمید از من آن وین نگردید رام

گرفت آن هوا وین نیامد به دام

کنون می دهد دور چرخم به یاد

به ضرب المثل قصه غوک و خاد

بخش ۱۲ - حکایت آن خاد که گوش بر افسانه غوک نهاد و نقد را به امید نسیه از دست بداد

یکی خاد مرغ هوایی شکار

فرو ماند از ضعف پیری ز کار

ز بال و پرش زور پرواز رفت

به صید غرض چنگش از ساز رفت

ز بی قوتیش خاست از جان نفیر

وطن ساخت گرد یکی آبگیر

پس از مدتی کردن آنجا درنگ

در افتاد غوکیش ناگه به چنگ

برآورد فریاد بیچاره غوک

که ای سورم از دست تو گشته سوک

مکن یک زمان در هلاکم شتاب

زمام شتاب از هلاکم بتاب

نیم من به جز طعمه طبع کوب

نه در کام نیکم نه در معده خوب

تنم نیست جز پوستی ناگوار

به آن کی قناعت کند گوشتخوار

اگر لب گشایی به آزادیم

فرستی به دل مژده شادیم

به هر لحظه زآیین سحر و فسون

به تو ماهیی را شوم رهنمون

در آب روان پرورش یافته

از الوان نعمت خورش یافته

تن او همه گوشت سر تا به دم

ازو پوست دور استخوان نیز گم

به پشت آبگون وز شکم سیم ناب

به چشمان چو عکس کواکب در آب

چو در شب سپهر از نثار کرم

همه پشت و پهلوی او پر درم

نه در طبع اهل خرد رد چو من

یکی لقمه از وی به از صد چو من

گشا لب گرت هست ازین وعده بیم

به تلقین سوگندهای عظیم

چو خاد این سخن را ز وی گوش کرد

تهی معده گی را فراموش کرد

به تلقین سوگند لب ها گشاد

ز منقار او غوک بیرون فتاد

به یک جستن افتاد در آبگیر

به حرمان دگر باره شد خاد اسیر

گرسنه به خاک تباهی نشست

نه غوکش به پنجه نه ماهی به شست

منم همچو آن خاد حرمان زده

ره خرمی بر دل و جان زده

ز فکر سخن رفته از دل حضور

ز نقصان فکرم سخن پر قصور

به دستم ز محرومی بخت من

نه جمعیت دل نه لطف سخن

بیا ساقیا ساغر می بیار

فلک وار دور پیاپی بدار

ازان می که آسایش دل دهد

خلاصی ز آلایش گل دهد

بیا مطربا عود بنهاده گوش

به یک گوشمال آورش در خروش

خروشی که دل را به هوش آورد

به دانا پیام سروش آورد

بخش ۱۳ - آغاز سخن گستری به شروع در خردنامه اسکندری

شناسای تاریخ های کهن

چنین رانده است از سکندر سخن

که مشاطه دولت فیلقوس

چو آراست روی زمین چون عروس

ز دمسازی این عروسش به بر

خدا داد پیرانه سر یک پسر

پسر نی که گردون صدف گوهری

فروزان ز اوج شرف اختری

ز بخشنده نامان چرخ کبود

پی نامش اسکندر آمد فرود

چو بگذشت سال وی از هفت و هشت

وزو فر شاهی فروزنده گشت

پدر صاحب عهد خود ساختش

به تاج کیانی سر افراختش

قوی پنجگان را بدو داد دست

سران را ز جز خدمتش پای بست

چو بیعت گرفتش ز گردنکشان

به سرچشمه علم دادش نشان

فرستاد پیش ارسطالسش

که گردد ز نابخردی حارسش

بدو داد پیغام کای فیلسوف

که خورشید تو رسته است از کسوف

سپهر خرد را تویی آفتاب

ز فیض تو یونان زمین نوریاب

ز دانش شود کار گیتی به ساز

ز بی دانشی کار گردد دراز

ز دل سر زند سر دانش نخست

که بر دست و پا کار گردد درست

اگر در جهان نبود آموزگار

شود تیره از بی خرد روزگار

تفاوت بود اهل تمییز را

به هر کس ندادند هر چیز را

همان به که نادان به دانا رود

که از دانشش کار بالا رود

چو نادان ز دانا کند سرکشی

نبیند ز دوران گیتی خوشی

اگر شاه دوران نباشد حکیم

بود در حضیض جهالت مقیم

ازو شیوه جهل خیزد همه

وزو میوه ظلم ریزد همه

ازو حظ بد کامگاری بود

نصیب نکو خاکساری بود

سکندر که پرورده مهدم اوست

بر او رنگ شاهی ولیعهدم اوست

ز هر نقش لوح دلش ساده است

وی نقش را قابل افتاده است

به قانون اقبال داناش کن

بر اسباب دولت تواناش کن

ز حکمت بدانسان کنش بهره مند

که سازد پس از مرگ نامم بلند

دهد گوهرش را عدالت شرف

مرا گردد اندر عدالت خلف

شود عرصه دهر آباد ازو

دل و جان غمدیدگان شاد ازو

ارسطالس این نکته ها چون شنود

به درس سکندر زبان را گشود

به حکمت چراغ دل افروختش

ره حل هر مشکل آموختش

سکندر که طبع هنر سنج داشت

به امکان درون از هنر گنج داشت

نشد ضایع اندر طلب رنجهاش

ز امکان به فعل آمد آن گنجهاش

به نقادی فکر روشن که بود

گذشت از رفیقان به هر فن که بود

به امداد استاد و همکار نیز

بدانست اسرار بسیار چیز

ز دل حرف نابخردی کاسته

به علم طبیعی شد آراسته

کشید از جمال طبایع نقاب

ز اجسام و اعراض شد بهره یاب

وز آن پس ره جهل کاهی گرفت

فروغ از علوم الهی گرفت

به یزدان شناسی علم برفراخت

ز دانش پژوهی خدا را شناخت

شد از فسحت خاطر آگهش

ریاض ریاضی تماشاگهش

ز اقلیدس اقلیدش آمد به دست

طلسمات گنج مجسطی شکست

کمالات وی شد ز قوت سرای

به سر منزل فعل محمل گشای

نهالش درین باغ کون و فساد

شکوفه برآورد و بر نیز داد

شد از گردش چرخ دیرین اساس

حقایق پذیر و دقایق شناس

بلی حکمت آنست پیش حکیم

که بر راه دانش شود مستقیم

به نور دل پاک حکمت پرست

برد پی به هر چیز آنسان که هست

چو تحسین صورت نه مقدور اوست

در آرایش باطن آورده روست

کشد خامه در دفتر آب و گل

ز دانش دهد زیور جان و دل

بخش ۱۴ - معارضه حکیم و لئیمی که صورت این چون سیرت آن آراسته بود و صورت آن چو سیرت این ناپیراسته

حکیمی نه بر صورت دلپسند

ز سرمایه حسن نابهره مند

ز حد تناسب برون پیکرش

به هم ناملایم ز پا تا سرش

قدی راست چون همت سفله پست

رخی همچو زلف بتان پر شکست

ز آسیب لنگیش پا پر خلل

ز نیروی گیراییش دست شل

ز قوت تهی حقه مشت او

به فرمان او نی یک انگشت او

فضولی بدو گفت دور از قبول

که ای طبع دانا ز شکلت ملول

بدین شکل ناخوش ز حکمت ملاف

ندیده کس از تیره گل آب صاف

هر آن میوه کش نیست خوش رنگ و بوی

ز شیرینی طعم او دست شوی

به چشم عنایت مشو ناظرش

که عنوان باطن بود ظاهرش

بخندید از آن هرزه گویی حکیم

بدو گفت کای هرزه گوی سلیم

ز من این هنر بس که جان کاستم

به نقش حقایق دل آراستم

مصیقل شد آیینه سان سینه ام

دو عالم مصور در آیینه ام

ز من یافت اجناس عالم نوی

شدم عالمی نو ولی معنوی

به تکمیل معنی که مقدور بود

قصور تکاسل ز من دور بود

چو تحسین صورت به تدبیر من

نیامد مزن طعن تقصیر من

به صنع از تو گر طعنه ای راجع است

به تحقیق آن طعنه بر صانع است

به این طعنه کم ده زبان را گشاد

مده خرمن دین و دانش به باد

بیا ساقی آن باده عیب شوی

که از خم فتاده به دست سبوی

بده تا دمی عیب شویی کنم

درون فارغ از عیب جویی کنم

بیا مطرب و پرده ای خوش بساز

وز آن پرده کن چشم عیبم فراز

که تا گردم از عیبجویی خموش

شوم بر سر عیب ها پرده پوش

بخش ۱۵ - داستان آفتاب دولت فیلقوس به سر دیوار رسیدن و آیینه اسکندری را در مقابله آن داشتن و فروغ آن را در وی دیدن و سلطنت رابه ربقه تصرف وی در آوردن و از استاد وی ارسطو طلب وصیت کردن

سکندر چو ز آلایش جهل پاک

شد از علم یونانیان بهره ناک

ز ناسازی روزگار شموس

نگونسار شد دولت فیلقوس

درین شش جهت کارگاه خیال

مزاجش بگشت از حد اعتدال

درین وحشت آباد پر قال و قیل

به گوش آمدش بانگ طبل رحیل

فرستاد پیش ارسطو کسی

ستایشگری کرد با او بسی

بدو گفت کای کوه فر و شکوه

سردین پرستان دانش پژوه

مرا بازوی عمر سستی گرفت

تنم کسوت نادرستی گرفت

بیا زود همراه شاگرد خویش

پذیرنده کرد و ناکرد خویش

که بر کار عمر اعتمادی نماند

وز این بند امید گشادی نماند

کمین کرد بر جان کمند اجل

به سر برد میدان سمند امل

ارسطو چو زین قصه آگاه شد

به آن قبله ملک همراه شد

رخ آورد در خدمت فیلقوس

سرافراخت از دولت پایبوس

ملک فیلقوس آن شه سرفراز

به روی سکندر چو شد دیده باز

حکیمان آن ناحیت را بخواند

طفیل سکندر به مجلس نشاند

بفرمود تا از پی آزمون

بپرسندش از مشکلات فنون

ز هر نکته کردند او را سؤال

برون آمد از عهده قیل و قال

به انصاف گردن برافراشتند

به تحسین او بانگ برداشتند

که شاها سکندر همه بخردیست

دلش روشن از پرتو ایزدیست

نمانده ست هیچ آرزو در دلش

که نبود ز دانشوری حاصلش

بر آن کس هزار آفرین بیش باد

که بر وی در گنج حکمت گشاد

جهان را ز بی حکمتی نیست بیم

چو باشد در او حاکم اینسان حکیم

ز حکمت نزاید به جز عدل و داد

ز حکمت چه امکان ظلم و فساد

چو شد واقف حال او فیلقوس

بر اهل ممالک چه روم و چه روس

دگرباره دادش به شاهی رواج

بدو کرد تسلیم اورنگ و تاج

همه سرکشان خاک راهش شدند

سلاح آوران سپاهش شدند

وز آن پس در آن پیر حکمت شناس

رخ آورد و کرد این مراد التماس

که ای گنج حکمت قلم تیز کن

خردنامه ای از نو انگیز کن

که اسرار شاهی بدان در بود

قلاووز راه سکندر بود

به هر کار کآرد درین عرصه روی

نخستین از آنجا شود بهره جوی

گر آن کار باشد به وفق خرد

به پای کفایت بدان پی برد

وگرنه بدارد ازان کار دست

کند بر سریر فراغت نشست

ارسطو چو بشنید آن سر نغز

تهی خامه را داد از اندیشه مغز

به نام خدای اول آغاز کرد

وز آن پس خردنامه ای ساز کرد

همه شرح حکم الهی در او

همه بسط دستور شاهی در او

سراسر صلاح معاد و معاش

ز بدکاری مفسدان دور باش

چو آن طرفه نامه به عنوان رسید

تک و پوی خامه به پایان رسید

دل فیلقوس از غم آزاد شد

وز آن خوش رقم خاطرش شاد شد

برآمد ز وی همره جان دمی

وز آن دم به خون غرقه شد عالمی

ازین غم دلی کو زبون نیست نیست

ز تیغ اجل غرق خون نیست نیست

خردمند را زان جگر خون بود

که هر لحظه گیتی دگرگون بود

گهی مرگ باشد گهی زندگی

گهی پادشاهی گهی بندگی

پدر را کند جا به تخته ز تخت

پسر را کند زان جگر لخت لخت

پسر را برد از قبا در کفن

پدر را زند چاک در پیرهن

خوش آن زیرک مغز بین زیر پوست

که از مرگ هر کس چه دشمن چه دوست

نیارد به دل جز غم خویشتن

ندارد به جز ماتم خویشتن

نه از مردن خصم خرم شود

نه از ماتم دوست در هم شود

بود از غم خویش دردیش خاص

که از دشمن و دوست باشد خلاص

بیا جامی از این و آن در گذر

وز این دار و گیر جهان درگذر

پی دوستان سوکداری مکن

ز خون جگر اشکباری مکن

مبین مرگ بدخواه را برگ خویش

به یاد آر ازان نوبت مرگ خویش

ز آیینه ات زنگ غفلت زدای

به هر نیک و بد چشم عبرت گشای

نگویم که بر نیک و بر بد گری

ببین مرگ ایشان و بر خود گری

غم دور و نزدیک چندین مخور

کس از تو به تو نیست نزدیکتر

بخش ۱۶ - حکایت آن پیر که جوان گریان را دید و موجب گریه او را پرسید

جهاندیده پیری به سودای گشت

قدم زد ز خانه به پهنای دشت

برآورده گوری نو از دور دید

وز آنجا صدایی به گوشش رسید

چو آهو سوی گور شد تیزگام

که تا بیند آنجا که شد صید دام

کسی دید افتاده در خون و خاک

ز سینه کشان ناله دردناک

ز خون جگر از مژه اشکریز

به دست تظلم به سر خاکبیز

بدو گفت کای سخره مرگ و زیست

تو را این همه ماتم از بهر کیست

به خاک اندرت کیست مدفون شده

که حالت بدینسان دگرگون شده

جفاکاری روزگار درشت

به حرمان ز اصلت شکسته ست پشت

و یا تندباد قضا و قدر

فکنده ز شاخ تو نورس ثمر

و یا دست چرخت زده خنجری

جدا کرده از هم صدف گوهری

و یا مانده ای از مهی مهرکیش

بدومیلت از خویش و پیوند بیش

بگفتا کز اینها همه نیست هیچ

ز چیز دگر دارم این تاب و پیچ

همی گریم از بهر چیزی دگر

کز اینها به من هست نزدیکتر

قوی پنجه خصمیم همسایه بود

که از حشمت و جاه پر مایه بود

نبود از جفای ویم ای عجب

نه آسایش روز و نی خواب شب

شنیدم که دیروز بهر شکار

درین دشت می راند مرکب سوار

چنان شست بگشاد بر آهویی

که نگشاد از آنسان قوی بازویی

بدان گونه زد زخم صید زبون

که پیکانش از پهلو آمد برون

چو از زخم او صید شد دردمند

به بالای او خویشتن را فکند

چنانش به دل نوک پیکان خلید

که چون آهویش رشته جان برید

ز آزار پیکان در آن کارزار

شکار افکن افتاد همچون شکار

برآورده پیش تو این خاک اوست

به خاک اندرون جسم ناپاک اوست

بدان آمدم تا بدو بگذرم

به چشم شماتت در او بنگرم

چو کردم بدین نیت اینجا درنگ

درآمد به چشمم یکی لوح سنگ

نوشته بر آن نکته ای جانگداز

که ای کوته اندیش دامن دراز

مکش دامن ناز بر خاک ما

ته خاک بین سینه چاک ما

تو هم روزی از خانه تنها شوی

گرفتار این خانه چون ما شوی

چنان بر دل این نکته ام کار کرد

که آسیب آن جانم افگار کرد

کنون می کنم گریه بر خویشتن

ز من نیست نزدیکتر کس به من

بیا ساقی آن جام غفلت زدای

به دل روزن هوشمندی گشای

بده تا ز حال خود آگه شویم

به آخر سفر روی در ره شویم

بیا مطرب و ناله آغاز کن

شترهای ما را حدی ساز کن

که تا این شترهای کاهل خرام

شوند اندرین مرحله تیزگام

بخش ۱۷ - داستان اسکندر که خود را بر خاک تواضع انداخت و از خاک تواضع سر بر اوج ترفع افراخت

چنین گفت دانشور روم و روس

که چون رخت بست از جهان فیلقوس

سکندر برآمد به تخت بلند

صلایی به بالغ دلان درفکند

که ای واقفان از معاد و معاش

که هستیم با یکدگر خواجه تاش

سفر کرد ازین ملک شاه شما

به هر نیک و بد نیکخواه شما

نباشد شما را ز شاهی گزیر

که باشد به فرمان او دار و گیر

ندارم ز کس پایه برتری

که باشد مرا وایه سروری

ز خیل شما من یکی دیگرم

خیال سری نبود اندر سرم

مرا با شما نیست رای خلاف

ازین تیرگی دارم آیینه صاف

پسند شماها پسند من است

گزند شما هم گزند من است

به پاتان اگر زخم خاری فتد

مرا در جگر خار خاری فتد

بجویید از بهر خود مهتری

کرم پروری معدلت گستری

بود او چو چوپان شما چون رمه

به روز و به شب مهربان همه

اگر روز باشد شبانی کند

وگر شب رسد پاسبانی کند

بود از خداوند خود ترسگار

به احسان و افضالش امیدوار

کف دوستان را چو بارنده میغ

صف دشمنان را چو برنده تیغ

کند پست از همت عرش سای

سر شهوت و آز را زیر پای

دهد آب از چشمه بخردی

بدان را کند شست و شوی از بدی

بود با رعایا همه چرب و نرم

نگهدار ایشان ز هر سرد و گرم

ز شرش نکوکار ایمن بود

ز خیرش بد اندیش ساکن بود

سکندر چو شد زین حکایت خموش

ز جان خموشان برآمد خروش

که شاها سر و سرور ما تویی

ز شاهان مه و مهتر ما تویی

ندیده چو تو هیچ جا هیچ گاه

پسندیده تر هیچ کس هیچ شاه

وز آن پس به بیعت گشادند دست

به سر تاج بر تخت شاهی نشست

زبان را به تحسین مردم گشاد

که نقد حیات از شما گم مباد

چو مهرم به گردون سرافراختید

چو سایه به خاکم نینداختید

ز اقبال سکه به نامم زدید

دم از خطبه احترامم زدید

امیدم چنانست از کردگار

کزان گونه کز شاهیم ساخت کار

ز الهام عدلم کند بهره مند

نیفتد به جز عدل هیچم پسند

نتابم پی وایه خویشتن

چو دونان سر از وایه مرد و زن

رهانم ز غم هر غم اندیش را

کنم مرهمی هر دل ریش را

چو شاه از رعیت بود کامخواه

گدا باشد اندر حقیقت نه شاه

ز دانندگان داستانیست راست

که خواهنده هر کس که باشد گداست

نرسته دل از ننگ حاجتوری

چه حاصل از اورنگ اسکندری

سکندر زیان خود و سود خلق

همی خواست از بهر بهبود خلق

ازین سود هرگز زیانی نداشت

ز دست زیان داستانی نداشت

گر او شاه بود این گدایان که اند

ور او روشن این تیره رایان که اند

بر او ختم شد شیوه خسروی

ندید این کهن شیوه از کس نوی

بخش ۱۸ - حکایت پسر مهتر ده که چون با پدر مشاهده حشمت و شوکت پادشاه شهر کرد

گفت اگر اینست رسم مهتری

منصب ما نیست جز لولیگری

یکی روستایی پسر کش پدر

به ده بودی از مه دهی بهره ور

دماغی پر از نخوت و جاه داشت

دلی خالی از حشمت شاه داشت

پدر روزی از ده کمتر تنگ کرد

به رفتن سوی شهر آهنگ کرد

پسر نیز با او قدم زد به راه

که از شهر سازد چو ده جلوه گاه

چو در عرصه شهر مأوا گرفت

به هر کوی راه تماشا گرفت

یکی بارگه دید سر بر سماک

به گردون رسیده ازو قدر خاک

ز کیوان بسی برتر ایوان او

زحل پیکران گشته دربان او

برآمد ز در نعره کره نای

زمین و زمان کرد جنبش ز جای

برون آمد از در هزاران سوار

قبا و کله زر و گوهر نگار

وزیشان یکی افسر زر به فرق

ز زر و گهر اسب و زین هر دو غرق

نقیبان به کف حربه نور پاش

زده هر طرف نعره دور باش

پسر کز پدر کس نپنداشت مه

ندانست ازو هیچ مهتر فره

بپرسید ازان کش به سر افسر است

بگفتند کو شاه این کشور است

فرومانده حیران و آورد سر

به گوش پدر کای گرامی پدر

گر اینست اندازه مهتری

بود کار ما و تو لولیگری

بیا ساقی آبی چو آذر بیار

نه می بلکه کبریت احمر بیار

که بر مس ما کیمیایی کند

به نقد خرد رهنمایی کند

بیا مطرب آغاز کن زیر و بم

که کرد از دلم مرغ آرام رم

پی حلق این مرغ ناگشته رام

ز ابریشم چنگ کن حلقه دام

بخش ۱۹ - خردنامه ارسطاطالیس

دبیر خردمند دانش پژوه

نویسنده قصه هر گروه

نوشت از سکندر شه نامدار

که چون سلطنت یافت بر وی قرار

چو نور خرد بودش اندر سرشت

خردنامه های حکیمان نوشت

ز هر حرف حکمت که شد بهره یاب

نوشتش به حل یافته زر ناب

بلی نقد بحر خرد گوهر است

به زر نظم سلک گهر خوشتر است

به هر لحظه کردی در آنجا نظر

شدی از سوادش مکحل بصر

گرفتی به دستور آن کار پیش

به آن راست کردی همه کار خویش

نخست از ارسطو کش استاد بود

به شاگردی او دلش شاد بود

خردنامه ای نغز عنوان گرفت

که مغز از قبول دل و جان گرفت

ز نام خدایش سر آغاز کرد

وز آن پس نوای دعا ساز کرد

که شاها دلت چشمه راز باد

به روی تو چشم رضا باز باد

زبانی که باشد به فرمان گرو

نباشد به از گوش فرمان شنو

فضیلت بود در قبول سخن

نه اندر فضولی کن یا مکن

ز سوسن گل باغ ازان بهتر است

که این جمله گوش آن زبان آور است

خدای آنچه با بندگان می کند

ازیشان توقع همان می کند

کند لطف تا لطف خویی کنند

کند نیکویی تا نکویی کنند

بپرورد در لجه جودشان

به جودی که پرورد فرمودشان

گناه همه از نم عفو شست

به جرم کسان از همه عفو جست

ازان با همه زد دم از راستی

که تابد عنانشان ز کم کاستی

به هر کس ز داد و ستد ره گشاد

نمی خواهد از وی به جز آنچه داد

میفکن به کار رعیت گره

خدا آنچه دادت به ایشان بده

ترحم کن و عفو و بخشش نمای

که اینها رسیدت ز فضل خدای

جهان کوه و فعل تو آمد ندا

جزای تو بر فعل باشد صدا

ازین کوه کز فعل تو پر نداست

صدا جز به وفق ندا برنخاست

به کوه آنچه گویی جز آن نشنوی

به خاک آنچه کاری جز آن ندروی

نهالی که کاری درین تیره خاک

چنان کار کز وایه طبع پاک

دهد نام نیکوت امروز بار

به فردات خشنودی کردگار

اگر واگذاری به او کار خویش

نیاید تو را هیچ دشوار پیش

ز کار تو دشمن هراسان شود

همه کارها بر تو آسان شود

وگر جز بدو افکنی کار را

نشانه شوی تیر ادبار را

بماند تو را کار ناساخته

دل از نقد اقبال پرداخته

نیاورده روی دل اندر صلاح

ز تو قصد اصلاح نبود مباح

ز گم کرده ره رهنمایی که یافت

ز دود سیه روشنایی که یافت

ز سرچشمه چون تلخ و شور آید آب

ز لب تشنگان کی برد تف و تاب

گر اصلاح خلق جهان بایدت

دل از هر بدی بر کران بایدت

نشسته ز خود حرف عیب از نخست

ز تو عیب شویی نیاید درست

چو ناپاک آید به تو آب جوی

مجو پاکی جامه از شست و شوی

مشو غره حسن گفتار خویش

نکو کن چو گفتار کردار خویش

چو کردار ناصح بود ناپسند

نصیحت کی افتد ز وی سودند

خرد عیب آن بی خرد می کند

که منع کس از کار خود می کند

نشد مانع طفل قول پدر

که خود خورد حلوا و گفتش مخور

پی زجر نادان بی باک کیش

بود قوت فعل از قول بیش

ودیعت نهادت فلک در سرشت

بسی خوی نیک و بسی خوی زشت

هلاک تو در خوی زشت است لیک

نجات تو بخشد ازان خوی نیک

چو غالب شود خوی بد بر مزاج

نباشد به جز خوی نیکش علاج

بزن شیشه خشم را سنگ حلم

بشو ظلمت جهل را زآب علم

به فکرت ز دل زنگ نسیان ببر

به شکر از درون داغ کفران ببر

چو باری ز گردونت آید به دوش

در افکندن آن مشو حیله کوش

به پشت تحمل کش آن بار را

مکن حیله گر نفس مکار را

مبادا شود سخت تر کار تو

به پشت تو گردد فزون بار تو

بخش ۲۰ - حکایت آن اشتر که به مشورت روباه در آب خسبید و در آخر بار وی گران تر گردید

کمان گردنی از پی و استخوان

کلاغش پی طعمه زاغ کمان

بدل گشته او را ز بار درشت

چو گردن به تقعیر تحدیث پشت

شده پیر و چون شاهد خودپرست

هم آیینه هم شانه او را به دست

نموده ز آیینه اش مرگ روی

ز بس محنت از شانه اش رفته موی

ز بی گوشتی ایمن از گرگ و شیر

چریدی به هر دشت و وادی دلیر

ز بس بوده کوهان او بارسنج

به پشتش ازان آمده کوه رنج

دوچارش فتاد از قضا روبهی

ز حالات حیلتگران آگهی

بدو گفت کای قانع سربلند

ازین باغ کرده به خاری پسند

ز گیتی نوردان چه کهنه چه نو

چو تو کیست کم خوار و بسیار رو

خرد کشتی خشک دریات خواند

کسی چون تو کشتی به خشکی نراند

چرایی چنین لاغر و پشت ریش

چرا آمد این پشت ریشیت پیش

نیازرده موری ز تو ماه و سال

چو مورت که کرد اینچنین پایمال

بگفتا چه گویم به تو حال خویش

خبرهای ادبار و اقبال خویش

گرفتار سنگین دلی گشته ام

که از وی به خون دل آغشته ام

به پشتم نهد از نمکسار بار

کشد زیر بارم به بینی مهار

نسنجیده باری به آنسان ثقیل

که از ثقل آن بشکند پشت پیل

ازان بار هر جا درافتم ز پای

بجنباند از زخم چوبم ز جای

چنین پشت و پهلوی من ریش ازوست

به هر ریش من آمده نیش ازوست

به ناله زبان کرده ام چون جرس

مرا هیچ کس نیست فریادرس

چو روبه شنید این حدیث دراز

پی چاره کاریش شد حیله ساز

بگفتا میان نمکسار و شهر

بود رودی از موج دریاش بهر

چو آنجا رسی زن در آن آب جک

که گردد نمک از گدازش سبک

وز آن پس برون نه ازان رود گام

سبک بار تا شهر خوش می خرام

شتر چون ز روبه شنید این سخن

بدان حیله شد خویش را چاره کن

پیاپی در آن دجله نیک تک

به یک نیمه آورد بار نمک

شتربان چو زان حیله آگاه شد

به چالاکی او را جزا خواه شد

به یکبار ترک نمکسار کرد

بدو جمله پشم و نمد بار کرد

ازان حیله مسکین شتر در حجاب

به دستور خود خفت در رود آب

ز بس آب برداشت پشم و نمد

یکی ده شده آن باز و ده گشت صد

به سختی همی رفت آن راه را

به نفرین همی گفت روباه را

که بادش ز روی زمین نام گم

که بر من روا داشت این اشتلم

من از یک نمک داشتم دل دو نیم

به آبم درافکند پشمین گلیم

گلیم خود از آب گر برکشم

ز شادی بر اوج فلک سرکشم

بیا ساقیا فکر آن باده کن

که دل را بود از حیل ساده کن

به یک جرعه ام ساز ازان شیر گیر

خلاصی ده از مکر روباه پیر

بیا مطربا نقشی از نو ببند

بزن این نوا را به بانگ بلند

که آنست شیر این گذرگاه را

که از سر کشد پوست روباه را

یکی اشتر از ضعف چون عنکبوت

سوی دشت شد تار تن گرد قوت

بخش ۲۱ - خردنامه افلاطون

فلاطون که فر الهیش بود

ز دانش به دل گنج شاهیش بود

گشاد از دل و جان یزدان شناس

زبان را به تمهید شکر و سپاس

وز آن پس به هر زیرک تیزهوش

شد از گنج اسرار گوهرفروش

که ای اولین تخم این کشتزار

پسین میوه باغ هفت و چهار

رصد دان این هفت گنبد تویی

کله دار این چار مسند تویی

به پای فراست برآ گرد خویش

به چشم کیاست ببین گرد خویش

درین بقعه بنگر که یار تو کیست

بر این رقعه بشمر که کار تو چیست

خوری روزی از خوان فضل خدای

چرا ناوری طاعت او به جای

به کوی وفا سست اساسی مکن

ببین نعمت و ناسپاسی مکن

به نعمت رسیدی مکن چون خسان

فراموش از انعام نعمت رسان

ز بس می رسد فیض انعام ازو

برد بهره هم خاص و هم عام ازو

نه شاه است تنها ازو بهره مند

گدایان ز نابهره مندی نژند

ز خوان نوالش زمان در زمان

گدا را همانست و شه را همان

چه بودی گدا را بتر زانکه شاه

رهیدی ز آفات بر تخت جاه

ز نیلی کمان چرخ زرین سپر

گدا گشتی آماج تیر خطر

بسا شه که در ضعف و سستی بود

نصیب گدا تندرستی بود

بسا لاله داغ بر دل به باغ

که باشد ز داغش گیا را فراغ

مکن این همه فکر دور و دراز

پی آنچه نبود به آنت نیاز

به افتد به هر حال دوری تو را

ز فکری که نبود ضروری تو را

به شهباز فکرت ازین آشیان

به هر دم دو صد صید دولت توان

مکن همچو جغدش به صد رنج و درد

پی گنج موهوم ویرانه گرد

ز ایزد که جان و تنت داده است

تو را هر چه می باید آماده است

ز تو این همه جهد و کوشش که چه

ز تاب و تف حرص جوشش که چه

متاعیست دنیا پی این متاع

مکن با حریصان گیتی نزاع

مکن بهر پیکارشان نیفه تنگ

که کار سگان است بر جیفه جنگ

ز سیمش چه داری سفیدی امید

که گردد سیاه از مساسش سفید

چو باشد زرش قفل فرج ستور

چه جویی ازان فتح باب سرور

بود روشن این نکته بر اهل دید

که می ناید از قفل کار کلید

بت اند این دو خوش آن که زین بت برست

به بت کیست لایق به جز بت پرست

جهانی شده زین بتان خاکسار

بتان را به آن بت پرستان گذار

کن از سجده بت رخ خویش پاک

اگر دیگری بت پرستد چه باک

به دل ناشده میل دنیات سخت

بکش از حریم تمناش رخت

نشاید به جان مهر آن داشتن

که می بایدش زود بگذاشتن

به عبرت ز پیشینیان یاد کن

دل از یاد پیشینیان شاد کن

بخوان دفتر کهنگان و نوان

به هر کشوری بین که چون خسروان

به میدان شاهی فرس تاختند

در آن عرصه نرد هوس باختند

ز صد گام نارفته یک گام را

ز صد کام نارانده یک کام را

فرود آمدند از فرس عاقبت

عنان تافتند از هوس عاقبت

تهی تارک از تاج فرماندهی

فتادند بر بستر جاندهی

نهادند بر تخت از تخت پای

گرفتند در ورطه سخت جای

مکن همنشینی به هر بد سرشت

که دزدد ازو طبع تو خوی زشت

شوی از بدی پر ز نیکی تهی

وز آن نبودت ذره ای آگهی

چه خوش گفت دهقان صافی ز رنگ

که انگور گیرد ز انگور رنگ

چو دشمن به دست تو گردد اسیر

ازو سایه دوستی وامگیر

اگر چند خصم تو بود از نخست

چو آمد به دست تو از خیل توست

مران اسب بداد بر خیل خویش

بگردان ز بنیادشان سیل خویش

نه آنست شه کش بود در سپاه

هزاران غلام مرصع کلاه

شه آن دان که رسم کرم زنده کرد

صد آزاد را از کرم بنده کرد

دلت را به دانشوری دار هوش

چو دانستی آنگاه در کار کوش

بود حال شریر دانا به خیر

که گردد سوی خیر دلال غیر

چو اعمی که باشد چراغش به کف

فروغ چراغش فتد هر طرف

بود روشن از وی ره دیگران

ره وی ازان روشنی بر کران

به هر کس ره آشنایی مپوی

ز هر آشنا روشنایی مجوی

جفایی که بر تو ز عالم رسد

جز از جانب آشنا کم رسد

هر آن جور کز دور این آسیاست

همه ز آشنا رفته بر آشناست

بود داوری ها دو همخانه را

که هرگز نباشد دو بیگانه را

چو ز آیینه کردی کدورت زدای

شود صورت خوب شاهد نمای

سخن را ز بیهود صافی گذار

که گردد جمال خرد آشکار

به کم عقلی آن سفله اقرار کرد

که بر هرزه گفتار بسیار کرد

مگو تا نپرسد ز تو نکته جوی

چو پرسد تأمل کن آنگه بگوی

سخن بی تأمل کم افتد صواب

زبان را عنان از خطا بازتاب

سخن شاهد جلوه گاه دل است

خلاصی ازان جلوه گر مشکل است

چو آراید آن را سخن گستری

نباشد به از راستی زیوری

میارا رخش را به نیل دروغ

کزان نیل گردد رخش بی فروغ

مگو راستی هم که صاحب خرد

به روی قبولش نهد دست رد

چرا راستی گوید آن راست مرد

که باید به صد خجلتش راست کرد

بخش ۲۲ - حکایت آن راستگوی که از ناراستی کج اندیشان به مسافرت بسیار سخن خود را راست کرد

شنیدم که شاهی به هندوستان

برافروخت بزم از رخ دوستان

چو طوطی به هر نکته گویا شدند

به نادر خبرها شکرخا شدند

یکی گفت کاندر دیار عرب

یکی جانور دیده ام بس عجب

شتر پیکری رسته زو بال و پر

ولیکن نه پرنده نی باربر

پی طعمه سوزنده اخگر خورد

چو عنقای مغرب که اختر خورد

بود در دهان وی آتش چو آب

نسوزد گلویش ازان تف و تاب

ز وی هر کس آن قصه را کرد گوش

بر او بانگ زد کای برادر خموش

شتر را به روی زمین پر که دید

و یا طعمه مرغ از اخگر که دید

به دل کی کند خانه مرغ مقال

چو آید فرو ز آشیان محال

چو گوینده انکار ایشان بدید

به سوگند بسیار افغان کشید

ولیکن چو برهان دیگر نداشت

کس آن را به سوگند باور نداشت

ازان جمع فرخنده شرمنده ماند

چو شمع از خجالت سرافکنده ماند

شد آتش ز اندوه و برخاست زود

برون رفت بر خویش پیچان چو دود

ز پا راحله وز جگر زاد کرد

نهان از همه رو به بغداد کرد

شتر مرغی آورد آنجا به دست

به عزم دیار خود احرام بست

پس از سالی آورد سوی شهش

بدان ساخت از صدق خویش آگهش

شه آن را چو دید آفرین کرد و گفت

که ای قول تو بوده با صدق جفت

بود صبح کاذب سخن بی فروغ

نیاید ز صادق زبانان دروغ

ولی کی سزد حرفی از نکته سنج

که باید در اثبات آن برد رنج

لب از دعویی به که داری نگاه

که آری دلیلش ز یکساله راه

بیا ساقیا در ده آن جام صاف

که شوید ز دل رنگ و بوی گزاف

به هر جا که افتد ز عکسش فروغ

به فرسنگ ها رخت بندد دروغ

بیا مطربا زانکه وقت نواست

بزن این نوا را در آهنگ راست

که کج جز گرفتار خواری مباد

به جز راست را رستگاری مباد

بخش ۲۳ - خردنامه سقراط

زهی گنج حکمت که سقراط بود

مبرا ز تفریط و افراط بود

شد از جودت فکر ظلمت زدای

همه نور حکمت ز سر تا به پای

سرانجام خلعت پرستان شناخت

ز بی خلعتی خلعت خویش ساخت

ز خمخانه چرخ پر اشتلم

به خانه درون داشت یک کهنه خم

به فصل زمستان در آن سرزمین

به شبها ز سرما شدی خم نشین

چو خورشید خیمه به گردون زدی

ز تدویر خم خیمه بیرون زدی

نشستی ز عریان تنی بی حجاب

شدی گرم در پرتو آفتاب

یکی روز تن عور خورشیدوار

رسیدش به سر شاه آن روزگار

بدو گفت کای پیر دانش پذیر

بدینسان چرایی ز ما گوشه گیر

قدم باز می داری از راه ما

نمی آوری رو به درگاه ما

بگفتا که تنگ است بر من مجال

ز شغلی که باشد مرا ماه و سال

بگفتش که چندین تورا شغل چیست

که بی آن نیاری یکی لحظه زیست

بگفتا پی دولت زندگی

همی سازم اسباب پایندگی

بگفتش که اسباب آن پیش ماست

رساندن به حاجتوران کیش ماست

بگفت ار بدانم که آن پیش توست

ببندم کمر در رضای تو چست

به دست تو برگ حیات تن است

که آن سد راه نجات من است

حیات دل و جان بود کام من

که آن بندد از راه تو گام من

بگفتش به هر چیز داری نیاز

بگو تا کنم از برای تو ساز

بگفتا نیاز من خاکسار

به تو غیر ازین نیست ای شهریار

که این خلعت گرم کز عکس مهر

به دوشم کشیده ست اکنون سپهر

به تاراج سایه نگیری ز من

به لطف این توقع پذیری ز من

گذاری که یکدم به بی پردگی

برد مهر چرخ از من افسردگی

چو بشنید شاه از وی این گفت و گوی

شد از خاصگان بهر او جامه جوی

یکی جامه دادند او را عطا

ز مویینه چین و خز خطا

بگرداند حالی ازان جامه پشت

به نرمی فرو خواند حرفی درشت

که کی زندگان را کشیدن نکوست

ز مرده کفن یار ز مردار پوست

ز سردی دی چون شوم رنج یاب

شبم خم پسند است و روز آفتاب

هزار آفرین بر حکیمی چنین

برون پایه اش زآسمان و زمین

نه بر جانش از دور افلاک درد

نه بر طبعش از عالم خاک گرد

درین کار شاگرد بودش هزار

فلاطون از آنها یکی در شمار

فلاطون فلاطونی از وی گرفت

فلاطونی افزونی از وی گرفت

به حکمت چو در ثمین سفته است

به دانا فلاطون چنین گفته است

که ای رسته از تنگنای خیال

زده در هوای خرد پر و بال

بر آن دار همت ز آغاز کار

که گردی شناسای پروردگار

بدانی حق دولت بندگیش

نهی پا به راه پرستندگیش

روی راه خوشنودیش صبح و شام

به کسب رضایش کنی اهتمام

ز حکمت به معراج عزت برآی

بنه بر سر چرخ گردنده پای

بسا دست کوته ز بی مایگی

که دارد ز حکمت فلک پایگی

اگر بودی از جهل هر سینه صاف

برافتادی از خلق رسم خلاف

ره مرد دانا یکی بیش نیست

به جز طبع نادان دو اندیش نیست

نبینی درین ششدر دیولاخ

ز شادی دل شش نفر را فراخ

یکی آن حسدور به هر کشوری

که رنجش بود راحت دیگری

چو حال کسی بیند از خویش به

فتد بر رگ جانش از غم گره

دوم کینه ورزی که از خلق زشت

بود کینه خلقش اندر سرشت

چو نتواند از کس شدن کینه کش

نباشد ز کینداریش سینه خوش

سیم نو توانگر که بهر درم

بود روز و شب بر دل او دو غم

یکی آنکه چون چیزی آرد به کف

دوم آنکه ناگه نگردد تلف

چهارم لئیمی که با گنج سیم

بود همچو نام زرش دل دو نیم

که ناگه نیابد بدو فقر راه

نگردد بدان روز عیشش تباه

بود پنجمین طالب پایه ای

که در خورد آن نبودش مایه ای

کند آرزوی مقام بلند

که نتواند آنجا فکندن کمند

ششم از ادب خالی اندیشه ای

که باشد حریف ادب پیشه ای

چو طبعش بود از ادب بی نصیب

کشد نو به نو مالشی از ادیب

بود سیم و زر رنج دین پروران

طبیبان آن رنج دانشوران

کشد رنج را چون سوی خود طبیب

کجا باشدش از مداوا نصیب

ازان کس بپرهیز و فعل و فنش

که دارد دلت بی سبب دشمنش

اگر ره نگرداند از گرگ و میش

بود یاور او در آزار خویش

زبان را چه داری به گفتن گرو

ز هر سو گشا گوش حکمت شنو

خدا یک زبانت بداد و دو گوش

که کم گوی یعنی و افزون نیوش

خموشی بود دولت ایزدی

دلیل هنرمندی و بخردی

ز بسیار دانان فراست گواست

که بسیار گوی از کیاست جداست

سخن را کزان بسته داری نفس

یکی مرغ دان پایبند قفس

چو گفتی قفس یافت بر وی شکست

طمع بگسل از وی که آید به دست

مکش زیر ران مرکب حرص و آز

ز گیتی به قدر کفایت بساز

به هر روز تا شب ز خوان سپهر

بسنده ست یک خشت نانت چو مهر

بیفکن ز کف کاسه زر ناب

کف خویش را کاسه کن بهر آب

ز زربفت هستی مشو خودفروش

کهن خرقه نیستی کش به دوش

مکش بهر معموری خانه رنج

به ویرانه خود را نهان کن چو گنج

به خود بند در خدمت خود کمر

به مخدومی از کس مکش درد سر

ز چوبت کف پای نعلین سای

به از نعل زر بر سم بادپای

چراغ شبت بس بود ماهتاب

ادیم زمین بهر تو نطع خواب

بدین حال با حکمت اندوزیت

سلوک عمل گر شود روزیت

بری گوی دولت ز همپیشگان

شوی سرور حکمت اندیشگان

رهانی ز سود و زیان خویش را

رسانی به پیشینیان خویش را

حذر کن ز آسیب جادو زنان

به دستان سران را ز پای افکنان

به روی زمین دام مردان مرد

بساط وفا و مروت نورد

ازیشان در درج حکمت به بند

وزیشان نگون قدر هر سربلند

ازیشان خردمند را پایه پست

وزیشان سپاه خرد را شکست

دهد طعم شهد و شکر زهرشان

مخور زهر را چون شکر بهرشان

مشو غره حلم مرد حلیم

که بر حلم عمری نشیند مقیم

درختیست صندل خنک در مزاج

پی علت گرم طبعان علاج

به هم در شده شاخه ها زان درخت

چو در اصطکاک افتد از باد سخت

زند آتشی شعله زان اصطکاک

که ریزد ازان شاخ و برگش به خاک

اگر پیر باشد عوان ور جوان

به هر حال نبود عوان جز عوان

تنش گرچه از ضعف پیریست سست

بود سیرت بد در او تندرست

درونش سیاه از دل تیره خوی

کیش سود دارد سفیدی موی

به سال و مه ار گرگ گردد بزرگ

نیاید برون هرگز از خوی گرگ

به پیمان مشو بند فرمان او

که دام فریب است پیمان او

مبادا به آن دامت اندر کشد

به تزویر جانت ز تن برکشد

بخش ۲۴ - حکایت آن مرغ ماهیگیر که حیله ای ساخت و آن ماهی ساده را در دام انداخت

به عمان یکی مرغ فرتوت بود

که از ماهیش قوت و قوت بود

به جز ساحل بحر منزل نداشت

به جز ماهی از صید حاصل نداشت

به قصدش همه چشم بودی چو دام

که چون شست از وی رسیدی به کام

چنان شد بر او ضعف پیری درست

که اسباب صیادیش گشت سست

ز هر طعمه روزی تهی حوصله

وز آن ضعف و بی حاصلی در گله

ز صید غرض چشم امید بست

به نظاره بر طرف دریا نشست

دو صد جوق ماهی در آن آبگیر

همی دید چون نقش چین بر حریر

رخ آب ازان ماهیان جا به جای

چو پولاد مصقول جوهرنمای

به حرمان دلی داشت زانها دو نیم

چو محروم مفلس ز خوان لئیم

شکم گرسنه لقمه از کام دور

ز طبع غذا جوی آرام دور

ز ناگه یکی ماهی او را بدید

بدو کرد آغاز گفت و شنید

که ای آفت جان دلخستگان

دل آزار خیل زبان بستگان

رسد از تو تیر بلا فوج فوج

زره پوش از آنیم دایم ز موج

کنون رفته از کار می بینمت

به سستی گرفتار می بینمت

چرا ریخت زینسان پر و بال تو

ز قوت فرو ماند چنگال تو

بگفتا شدم پیر و بیماریم

درافکند از پا به سرباریم

بدیم از ضمیر بداندیش رفت

پشیمانم از هر چه زین پیش رفت

ز من هر که را زخم جانی رسید

همه از غرور جوانی رسید

بر این ساحل امروز دارم قرار

ز آزار هر جانور توبه کار

مرا یک دو شاخ گیاه است بس

چرا جویم از حرص آزار کس

دلم چون شد از وایه طبع پاک

گرم لقمه ماهی نباشد چه باک

خود آن لقمه آسیب جان و تن است

که در وی نهان کرده صد سوزن است

بیا تا ز هر تیرگی خم زنیم

زمانی به هم از صفا دم زنیم

دل از ظلمت ظلم صافی کنیم

به آیین عدلش تلافی کنیم

بر این قول گر اعتمادیت نیست

وز این نکته در دل گشادیت نیست

بگیر این گیاه به هم تافته

ز بس تافته محکمی یافته

دهانم به آن رشته محکم ببند

که تا باشی ایمن ز هر ناپسند

چو بیچاره ماهی شنید آن فریب

نماند از فریبنده هیچش نهیب

گرفت آن گیا را و سویش شتافت

گذرگاه خود جز گلویش نیافت

به یک جستن او را ز جا در ربود

فکندش به جایی که گویی نبود

ربود از کف بحر مشتی درم

نهان ساخت در غله دان عدم

بیا ساقی آن جام گیتی فروز

که شب را نهد راز بر روی روز

بده تا ز مکر آوران جهان

نماند ز ما هیچ مکری نهان

بیا مطربا همچو دانا حکیم

که می داند از نبض حال سقیم

بنه بر رگ چنگ انگشت خویش

بدان درد پنهان هر سینه ریش

بخش ۲۵ - خردنامه بقراط

ز هر تار حکمت که او تافته ست

دو صد خرقه تن رفو یافته ست

ز نقشی که در خاطر آورده است

بسی صورت نادر آورده است

شنیدم که بود اندر آن روزگار

یکی پادشه بختش آموزگار

ازین چار مادر وز این نه پدر

ندادش خداوند جز یک پسر

رخش بود بدر سپهر جمال

ولی شد ز کاهش تنش چون هلال

حکیمان سپردند راه علاج

نشد دورش آن انحراف از مزاج

شه نامور خواند بقراط را

سبب دان تعدیل اخلاط را

سر و زر همه زیر پایش فشاند

به بالین آن دلربایش نشاند

چو خنیاگر چست پیشش نشست

سوی ساعدش برد چون عود دست

بر اوتار نبضش شد انگشت مال

نوایی نیامد برون زاعتدال

ز قاروره اش جست ازان پس دلیل

ندیدش تن از هیچ علت علیل

بدانست کان رنج و درد از دل است

تنش لاغر و چهره زرد از دل است

دگر باره دستش سوی نبض برد

به افسانه عشق نبضش فشرد

به نوعی دگر جنبش آغاز کرد

بر آن لحن رقصی عجب ساز کرد

یقین شد که عشقش ره دل زده ست

قدم در ره سخت مشکل زده ست

به خلوت درون دایه اش را بخواند

ز شهزاده با وی بسی قصه راند

در آن نکته از وی بیانی نیافت

وز آن راز با وی نشانی نیافت

به شه گفت تا پرده داران راز

که بودند بر راز او پرده ساز

گشایند پرده ز هر پردگی

چو برگ گل از نازپروردگی

کنیزان پوشیده رخ چون پری

در آیند در عرض جولانگری

به کف نبض شهزاده بقراط راد

نظر بر بتان پریرخ نهاد

بسا سرو گلرخ که بر وی گذشت

که نبض وی از جنبش خود نگشت

ز ناگه یکی ماه مشکین نقاب

برون آمد از پرده چون آفتاب

نگاری ز سر تا قدم جان پاک

ز هر تن مخاطب به روحی فداک

چو شهزاده را چشم بر وی فتاد

تو گویی مگر شعله در نی فتاد

به پهلوی او دل طپیدن گرفت

ز رخسار او خون چکیدن گرفت

ز نبضش قرار از دل آرام رفت

به همراهی آن گل اندام رفت

بدانست بقراط کان مهوش است

که شهزاده زو سینه در آتش است

از آنجا قدم جانب شاه زد

که شهزاده را دلبری راه زد

ز خورشیدرویی در آفاق طلق

فتاده ست همچون مه اندر محاق

بدان شوخ دارد گرفتاریی

جز این نبودش هیچ بیماریی

بپرسید شه کان دلارام کیست

مر او را نشیمن کجا نام چیست

بگفتا به جایی دل از دست داد

که انگشت نتوان بر آنجا نهاد

به صیدی کمند امید افکن است

که همخوابه مهد ناز من است

درین کهنه ویرانه گنج من اوست

سرور سرای سپنج من اوست

بدو گفت شه کای گرامی حکیم

دلی بهر فرزند دارم دو نیم

فرود آی ازین نیکرو بارگی

رهان خاطرم را ز غمخوارگی

ازین بارگی گر بتابی عنان

کشم مرکبی بهترت زیر ران

به شه گفت بقراط کای شهریار

کس از جان خود می نگیرد کنار

مر او چو جان است و جان را خلل

چو افتد نیابد کس آن را بدل

میانشان ازینسان جواب و سؤال

بسی رفت و کوته نشد قیل و قال

چو شه را برون نامد آن مه ز میغ

چو خورشید آهیخت رخشنده تیغ

که کام پسر زان سمنبر بده

و یا زیر شمشیر من سر بنه

بگفتا که عمری به هر داوری

کنی دعوی معدلت گستری

نباشد درین معدلت بوی خیر

که خود ندهی انصاف و جویی ز غیر

اگر قبله میل آن سرو بن

کنیز تو باشد همین حکم کن

شهش آفرین گفت کای رهنمون

که عقل تو از علمت آمد فزون

وجودت ز هر آفت آزاد باد

ز عقلت جهان حکمت آباد باد

گذشتم من از صحبت آن کنیز

اگر چه مرا بود چون جان عزیز

دل از صورت مهر او ساده کرد

فرستاد و تسلیم شهزاده کرد

چو شهزاده از لعل او کام یافت

ز بی صبری خویش آرام یافت

شب وی ازان مه شب قدر گشت

هلالش به یک چند شب بدر گشت

بیا ای تو را دل به حکمت گرو

دمی برگشا گوش حکمت شنو

بنه گوش دل را به فهم سلیم

بدان نکته هایی که گفت این حکیم

چه خوش گفت کای مانده در تاب و پیچ

قناعت کن از خوان گیتی به هیچ

کشش های حاجت ز خود دور کن

ز بی حاجتی سینه پر نور کن

چو بی حاجت است آن که مقصود توست

بدین نسبت خود به او کن درست

کسی را که بی حاجتی بیشتر

قدمگاه قربش بود پیشتر

به قوت کم از خوان گیتی بساز

مکن رنجت از بیش خوردن دراز

کم ناگوار اندک پر گزند

به از بیش اگر خود بود سودمند

چرا بیمت از فقر و بی سیمی است

که بی سیمیت عین بی بیمی است

تهیدست با ایمنی خفته جفت

به از مالداری که ایمن نخفت

مزن پشت پا بخت فیروز را

به قسمت سه کن هر شبانروز را

به بقراط شد علم طب آشکار

به او گشت قانون آن استوار

یکی را به تحصیل دانش گذار

که بی دانشی نیست جز عیب و عار

به دانش شو اندر دوم کارگر

سوم را به بی دانشان بر سپر

بدین نکته دانا و بخرد شدم

که دانا به نادانی خود شدم

نگویم ندانم که این اعتراف

ز دانایی خود بود محض لاف

بود پیش دانای مشکل گشای

تو مهمان جهان همچو مهمانسرای

بخور هر چه پیشت نهد میزبان

همه تن به شکرانه اش شوزبان

وگر هیچ ندهد تقاضا مکن

خیال طلب را به دل جا مکن

نعیمیست دنیا که پاینده نیست

به جز رنج و محنت فزاینده نیست

چو دستت دهد خیر می کن در او

نوابخشی غیر می کن در او

و گر نی ز ناداری خود منال

بود عرصه شکر واسع مجال

نبیند یکی حال یزدان شناس

که واجب نباشد بر آنش سپاس

ز ادبار شر رو نه اندر گریز

به اقبال هر خیر شو زود خیز

مرو روی در شغل شر چون خسان

وگر خیر باشد به غایت رسان

همی دار ازان طرف دامان نگاه

وز این بر سر خویش می نه کلاه

برآور به کار نکو در جهان

به عرض زمین نام و طول زمان

به صد نام اگر مرد نام آور است

طلبگار خیر از همه بهتر است

به هر لقمه زین خوان که دست آوری

تو را او خورد یا تو او را خوری

تو را او خورد چون بود ناگوار

تو او را خوری چون فتد سازگار

نترسد ز مرگ آن که تسلیم اوست

اگر تلخیی هست در بیم اوست

مبر چیزها را برون زاعتدال

مکن تارک طبع را پایمال

گر آبت زلال است و نقلت شکر

به اندازه نوش و به اندازه خور

فراش ار حریر است و همخوابه حور

منه پای بیرون خیر الامور

میان دو کس معنی زیرکی

بود مایه اتحاد و یکی

همه زیرکان زان به هم دوستند

یکی مغز را گشته صد پوستند

ولی هست در دیده اعتبار

طریق جهالت هزاران هزار

دو جاهل به هم متحد نیستند

ره عقل را معتقد نیستند

ز عاقل بسی تا به جاهل ره است

ره هر یکی زان دگر کوته است

کی آید به هم راست پیوندشان

به هم هست پیوندشان بندشان

بخش ۲۶ - حکایت اعراض پدر حکیم از تربیت پسر لئیم

به یونان حکیمی فلاطون محل

که در علم حکمت نبودش بدل

ز گیتی یکی سفله فرزند داشت

که با مردم سفله پیوند داشت

نمی زد به راه پدر نیم گام

بدر بود از آیین حکمت تمام

ز حرف ادب دور انگشت او

ز نقد مروت تهی مشت او

ز اقبال او عار همخانه را

ز ادبار او بار بیگانه را

حریفان ازو رنجه در میکده

به مستان قوی پنجه در عربده

ز خوی بدش مادر آمد به تنگ

به پیش پدر کوفت بر سینه سنگ

که ای پیر تعلیم فرزانگان

ز خوی نکو خویش بیگانگان

یکی جزو از دفتر عقل کل

فروغ ضمیرت چراغ سبل

به شاگردیت عقل فعال شاد

کمالاتش از عقل تو مستفاد

ز فکر تو حل مشکل هندسی

محرر براهین اقلیدسی

مؤدب به تأدیب تو خاکیان

مباهی به آدابت افلاکیان

به تو هست فرزندت از جمله پیش

بدو هست پیوندت از جمله بیش

به تعلیم آداب او لب گشای

ز لوح دلش حرف علت زدای

نیند از تو بیرونیان بی نصیب

چرا جزو خود را نباشی ادیب

بگفتا گل او ز کان من است

ولی جان او نی ز جان من است

چو جانش نباشد ز من بهره ناک

چه سودش کند نسبت آب و خاک

بیا ساقیا در ده آن جام خاص

که سازد مرا یکدم از من خلاص

ببرد ز من نسبت آب و گل

به ارواح قدسم کند متصل

بیا مطربا در نی افکن خروش

که باشد خروشش پیام سروش

کشد شایدم جذبه آن پیام

ازین دون نشیمن به عالی مقام

بخش ۲۷ - خردنامه فیثاغورس

چنین است در سفرهای قدیم

ز فیثاغرس آن الهی حکیم

که چون قفل درج سخن باز کرد

جهان را گهر ریز این راز کرد

که ای چون صدف جمله تن گشته گوش

گشا یک نفس گوش حکمت نیوش

خدایی که آغاز هر هستی اوست

بلندی ده قدر هر پستی اوست

ازو شد به ما فتح باب جود

و زو یافت نور آفتاب وجود

ز آلودگی داد جانیت پاک

کزو زندگی دارد این آب و خاک

چنان پاک کامد بدو باز ده

رهش در سرا پرده راز ده

ز آلایش طبع پاکش بشوی

وز آن پس کنش سوی آن پاک روی

سزاوار آن پاک جز پاک نیست

به گردون شدن قوت خاک نیست

چو گشتی شناسای یزدان پاک

کسی گر نه بشناسدت زان چه باک

به قربش توانی رسیدن ولیک

به کردار نیکو نه گفتار نیک

چو کردار همراه گفتار نیست

به گفتار کس را بدو بار نیست

نگهدار خود را ز هر کار زشت

که ناید ز پاکان نیکو سرشت

مشو غره کان را ندانست کس

تو دانستی آن را به تنها و بس

تو را دیده بینا و دل هوشیار

ز خود از همه بیشتر شرم دار

اگر لب گشایی به حکمت گشای

مشو همچو بی حکمتان ژاژخای

و گر نی ز گفتار خاموش باش

پی فهم حکمت همه گوش باش

چو بندد شب تیره مشکین نقاب

ازان پیش کافتی ز پا مست خواب

زمانی چراغ خرد برفروز

ببین در فروغش عمل های روز

که روز تو در نیک و بد چون گذشت

در اشغال روح و جسد چون گذشت

کجا کامت از استقامت فتاد

ز سر حد راه سلامت فتاد

تلافی کن آن را به عجز و نیاز

به آمرزش از ایزد کارساز

کجا پا نیفتادت از ره برون

عنایت به طاعت شدت رهنمون

زیادت کن آن را به شکرآوری

فزایش ده آن را به خدمتگری

اگر هر شب این صورت آری به جای

شوی خاص درگاه قرب خدای

اگر چون شکوفه ز باران غیب

درم های سیمت بروید ز جیب

چو شاخ شکوفه مباش از کرم

که بر خاک و خاشاک ریزی درم

چنان هم مشو ممسک و زرپرست

که چون افتدت تنگه زر به دست

به ضرب طپانچه تو را آن ز کف

نگردد جدا چون جلاجل ز دف

مزی ناخوش و خوش ز نابود و بود

طریق وسط ورز در بخل و جود

هر آن کس که در دوستی راست نیست

بدو دشمنی جز کم و کاست نیست

چو در عقل و دین نیستش روشنی

حذر کن که با وی کنی دشمنی

تهی کن ز اندیشه اش مغز و پوست

نه با خویش دشمن شمارش نه دوست

مکن چون فرومایگان دل گران

ز حاجت روایی حاجتوران

چو باشد دو صد حاجتت با خدای

بر ارباب حاجت مزن پشت پای

درین پر دغا گنبد نیلگون

چو خواهی که کس را کنی آزمون

مشو غره حسن گفتار او

نظر کن که چونست کردار او

بسا کس که گفتار او دلکش است

ولی فعل و خویش همه ناخوش است

چو زاید ز فعلش همه درد و رنج

چه حاصل که دارد زبان سحر سنج

گرفتم که بر خلق شاهی کنی

نشاید ز تو کانچه خواهی کنی

بکن آنچه باید وگر فی المثل

در ارکان جاهت فتد صد خلل

نه از خرده دانیست جان کاستن

به آن گنج و مال جهان خواستن

مخواه آنچه کم داد بی بخت دست

به خست توان پای او سخت بست

به هر جا وزد باد احسان و جود

فرو ریزدش شاخ و برگ وجود

منه دیده بر گرد خوان سپهر

بگردان رخ از گرده ماه و مهر

مکن نیش دندان بر آن لقمه تیز

که ناخورده یک لقمه گویند خیز

مشو چو خسان سخره حرص و آز

به چیزی که امروز داری بساز

مخور غم که فردا چه پیش آیدت

در زرق بر رو که بگشایدت

زهی طفل نادان که در دست نان

بود بهر نان دگر خون فشان

بخش ۲۸ - حکایت آن طفل خرد که نان بزرگ در دست داشت، می خورد و می گریست که این نان اندک است و اشتهای من بسیار

به بغداد شد گامزن زیرکی

دوچارش فتاد از قضا کودکی

ز دور رخش قرص مه را شکست

چو روی خودش گرده نان به دست

همی خورد ازان گرده و می گریست

بدو گفت زیرک که این گریه چیست

بگفتا منم کودک یک تنه

ز خوان امل معده گرسنه

بسی اشتها سخت و این گرده خرد

کجا راه سیری توانم سپرد

ز گریه از آنم چنین تلخکام

که می دانم این زود گردد تمام

بمانم ز بی توشگی سر به زیر

نه در دست من نان و نی معده سیر

بیا ساقی آن می که سیری دهد

درین بیشه ام زور شیری دهد

بده تا درآیم چو شیر ژیان

به هم بر زنم کار سود و زیان

بیا مطربا وز کمان رباب

که از رشته جان زهش برده تاب

ز هر نغمه زیر تیری فکن

به من چون شکاری نفیری فکن

بخش ۲۹ - خردنامه اسقلینوس

خرد جمله لب شد زمین بوس را

زمین بوسی اسقلینوس را

حکیمی که چون لب به حکمت گشاد

ز طبع گهربارش این نکته زاد

که ای غرقه نعمت ایزدی

گرفتار کفران ز نابخردی

ببین نعمت و شکر نعمت بگوی

ببین زلت و دل ز زلت بشوی

ز شکر است نعمت فزایش پذیر

اگر مرد راهی ره شکر گیر

مبادا رود پای نعمت ز جای

فروبندش از رشته شکر پای

عبادتگران خدا ناشناس

چو گردنده گاوند گرد خراس

که هر چند خالی ز گردش نزیست

نمی داند آن گردش از بهر چیست

به صد وایه محتاج جان کاستن

به از حاجت از ناکسان خواستن

به خواهش ازیشان مریز آبروی

مدار آبرو را کم از آب جوی

نه زر ده به گستاخ فاجر نه زور

مددگاری او مکن در فجور

می و شاهدش را که آمادگیست

ز تو می فروشی و قوادگیست

مکن ضایع انعام خود زینهار

به حق ناشناسان حق ناگزار

به بحر اندرون به گهر ریختن

که در کیسه سفله زر ریختن

به تعلیم ناکس زبان کم گشای

که تعلیم او نیست دانش فزای

ز دانش دلش کی منور شود

به سگ آب ریزی نجس تر شود

سلامت اگر بایدت گوش باش

ز گفتار بیهوده خاموش باش

وگر زانکه گویی سخن راست گوی

به جز راستی زیور آن مجوی

نداند دل هیچ دانشوری

سخن را به از راستی زیوری

به صنعت سخن را که آراستی

چه حاصل چو خالیست از راستی

نه تنها شعار زبان است صدق

حصار تن و حرز جان است صدق

درین کهنه بیشه دورنگی مکن

ز شیری زنی دم، پلنگی مکن

درون و برون را به هم راست ساز

ز کج باز بهتر بود راست باز

درون را بیارای همچون برون

و یا کن برون را به رنگ درون

بخش ۳۰ - حکایت آن نوخاسته تن به جامه آراسته که جامه هایش نغز و سخن هایش بی مغز بود

یکی تازه برنای نوخاسته

به شاهانه خلعت تن آراسته

درآمد بر آزادمردی حکیم

به خلوتسرای قناعت مقیم

حکیمش چو دید آنچنان بگذراند

به بالا و بر صدر مجلس نشاند

چو برنا نوای سخن ساز کرد

در گفت و گو پیش او باز کرد

ز هر جا سخن های بسیار گفت

ولی جمله بیرون ز هنجار گفت

نه لفظش فصیح و نه معنی صحیح

به هر لفظ و معنی خطایی صریح

به بیهوده چون شد زبانش روان

بدو گفت پیر کهن کای جوان

به دیگ سخن چون نیی نغز پز

مکن جامه نغز از اکسون و خز

برون می دهی از زبان عیب خویش

ز جامه چه می گیری این پرده پیش

چو جامه سخن بی کم و کاست کن

و یا جامه را با سخن راست کن

بیا ساقیا بین به دلتنگیم

ببخش از می لعل یکرنگیم

چو جام بلور از می لاله گون

برونم برآور به رنگ درون

بیا مطربا برکش آهنگ را

ره صلح کن نوبت جنگ را

ز ترکیب های موافق نغم

شود صد مخالف موافق به هم

بخش ۳۱ - خردنامه هرمس

ز هرمس که هر مس زر ناب کرد

جهان پر گهرهای نایاب کرد

به ما درس حکمت چنین آمده ست

سزاوار صد آفرین آمده ست

که ای مهبط فضل جان آفرین

نمودار صنع جهان آفرین

به دانشوری شکر نعمت گزار

گه شکر بر نعمت کردگار

نباشد چنان هیچ شکری شگرف

که نعمت شود در حق خلق صرف

نهد لقمه از خوان فضل خدای

به کام فقیران بی دست و پای

تمنای دنیا و سودای دین

به یک سینه با هم نگردد قرین

چو دین بایدت رخ ز دنیا بتاب

کز آبادی این شود آن خراب

به هر پیشه آن کس که دانا بود

به جمع همه کی توانا بود

چو گیرد به کف دوک ریسندگی

کشد نوک کلک از نویسندگی

ور آغاز نامه نوشتن کند

کی آهنگ پشمینه رشتن کند

نیاید ز یک دست کردن دو کار

نشاید به یک دل گرفتن دو یار

چو پرهیزگاری شود پیشه ات

بود خیرخواهی در اندیشه ات

حذر کن ز راهی که رو در شر است

که آن ره سوی چه تو را رهبر است

قدم را نگهدار ازین تیره راه

مبادا که ناگه در افتی به چاه

به سوگند ناراست مگشا زبان

که دل را گزند است و جان را زیان

به هر سفله اش نیز تلقین مکن

وز آن خویش را رخنه در دین مکن

همی دانم از خوی ناساز او

که گردی به بشکستن انباز او

به راه جهالت مشو تیز گام

مبر دست مکنت به کسب حرام

که گر کیسه ات را دهد فربهی

کند سینه ات را ز ایمان تهی

مکن میل دنیا و لذات او

که نعت خوشی نیست در ذات او

گرفتار دنیا به دریاست غرق

گران سنگ باری نهاده به فرق

به ساحل نیفکنده زان موج رخت

دهد جان شیرین در آن موج سخت

به اخلاق اهل کرم روی کن

به اکرام هر نیک و بد خوی کن

به اکرام نیکان به نیکی گرای

که خشنود باشد ز نیکان خدای

به تعظیم شو با بدان سازگار

بدی شان به نیکی ز خود باز دار

اگر یابی آگاهی از عیب کس

به هر کس ازان بر نیاور نفس

تو هستی بشر دیگران هم بشر

نباشد بشر پای تا سر هنر

ز خیر بشر شرش افزون تر است

حروف بشر بیشتر زان شر است

مبادا که چو عیبی از جیب تو

زند سر کند دیگری عیب تو

تهیدستی و زهد و طاعتوری

به از مال بسیار و جرم آوری

چو آید به سر نوبت مال و جاه

رود مالت از دست و ماند گناه

دو مردن بود آدمیزاد را

گرفتار این محنت آباد را

یکی مردن از شهرت حرص و آز

ز بایست ها داشتن دست باز

دوم رشته جان بریدن ز تن

گسستن کشش های روح از بدن

کسی کو به مرگ نخستین شتافت

ز مرگ دوم عمر جاوید یافت

درین موج زن لجه رنج و بیم

ندارد جز این بهره مرد حکیم

که خود را کشیده ست بر ساحلی

گرفته ز موجش برون منزلی

گشاده ز دل دیده اعتبار

به نظاره بنشسته لیل و نهار

که چون دیگران غرق دریا شوند

به موج اندرون زیر و بالا شوند

متاع خود آخر به طوفان دهند

جگر تشنه و خشک لب جان دهند

چو با تو شود مدعی سخت گوی

به جز راه حلم و مدارا مپوی

شود چون ز انصاف خیزد خطاب

خطاپیشگان را دلیل صواب

اگر نرم خواهی حریف درشت

بود راحت کف به از رنج مشت

خشونت ز پولاد مردآزمای

به سوهان توان سود نی چوب سای

نیاراسته دل به فضل و ادب

مکن زینت جامه و جا طلب

چو نقش ادب از درون کاستی

برون را چه حاصل که آراستی

تو در بند زیور پی دیگران

تف افکن به روی تو دانشوران

بخش ۳۲ - حکایت آن زشت روی خانه آرای که حکیمی در خانه وی منزل ساخت و در وقت حاجت آب دهان بر وی انداخت

یکی سفله با شکلی از طبع دور

ز دیدار او چشم مردم نفور

ز زر بفت جامه تنش بهره مند

به مصری عمامه سر او بلند

بیاراست بس دلگشا خانه ای

به از غرفه حور کاشانه ای

زمینش چو فردوس عنبر سرشت

مزین چو گردون به فیروزه خشت

همه سقف و دیوار او پر نگار

ز هر چه آن نه زیبا درش استوار

حکیمی که از حکمت آگاه بود

و زو جهل را دست کوتاه بود

بر آن سفله افتاد ناگه رهش

شد آن خانه یک لحظه منزلگهش

سخن را نوایی ز نو ساز کرد

به حکمت نواسازی آغاز کرد

چنان شد گره در گلو بلغمش

که در گفت و گو برنیامد دمش

ز راه گلو آن گره را چو کند

نشد یافت جایی که بتوان فکند

بپیچید رخ زان همه سرخ و زرد

فکندش به رخسار آن سفله مرد

ازو تافت رو کای پسندیده خوی

چنینم چرا تف فکندی به روی

بگفتا در این خانه کردم نظر

نبود از تو چیزی در او زشت تر

نشاید ز دانای نیکو سرشت

که تف بر نکو افکند پیش زشت

بیا ساقی ای یار بیچارگان

ده آن می که در چشم میخوارگان

درین زرکش آیینه نقره کوب

ازو بد نماید بد و خوب خوب

بیا مطرب از زخمه زخم درشت

بزن بر رگ پیر خم گشته پشت

که هر حرف دشوار و آسان که هست

رساند به گوش من آنسان که هست

بخش ۳۳ - داستان جهانگیری اسکندر و عمارت شهرها و اختراع کارهای وی بر سبیل اجمال

گهرسنج این گنج گوهرفشان

چنین می دهد از سکندرنشان

که چون این خردنامه ها را نوشت

به دل تخم اقبال جاوید کشت

به ملک عدالت علم برکشید

به حرف ضلالت قلم درکشید

به کشور ستانی عنان تاب داد

ز کشور ستانان سنان آب داد

نخستین چو خور سوی مغرب شتافت

فروغ جمالش بر آن ملک تافت

به کف تیغ آتشفشان صبح وار

سپه تاخت بر لشکر زنگبار

زدود از پی رستن از ننگشان

ز آیینه مصریان زنگشان

وز آنجا سپه سوی دارا کشید

و زو کین خود بی مدارا کشید

لباس بقا بر تنش چاک کرد

ز ظلمات ظلمش جهان پاک کرد

وز آن پس به تأیید عز و جلال

سراپرده زد بر بلاد شمال

شمالش چو در سلک ملک یمین

درآمد علم زد به مشرق زمین

به مشرق زمین مطلع نور شد

وز آن ناحیت تیرگی دور شد

ولی چون خور آنجا نه دیر آرمید

جنیبت به حد جنوبی کشید

وز آنجا به مغرب زمین بازگشت

سرانجام کارش چو آغاز گشت

در آخر نهاد اندرین تنگنای

چو پرگار بر اولین نقطه پای

شد این چار دیوار با چار حد

به ملکیت دولتش نامزد

به محدود آورد روی از حدود

فرو ریخت باران احسان و جود

ز سر حد چین تا در روم و روس

جهان را رهاند از دریغ و فسوس

گهی آخت بر هند شمشیر عزم

گهی ساخت بر دشت خوارزم رزم

گه از نور آهنگ ظلمات کرد

بدو نور ظلمت مباهات کرد

صنمخانه ها را ز بنیاد کند

به زردشت و زردشتی آتش فکند

ز هر دین به جز دین یزدان پاک

فرو شست یکباری لوح خاک

بنا کرد بس شهرها در جهات

به سان سمرقند و مرو و هرات

پی بستن سد به مشرق نشست

در فتنه بر روی یأجوج بست

چو طی کرد یکسر بساط بسیط

ز خشکی درآمد به اخضر محیط

تهی گشته از خویش بر روی آب

همی رفت گنبد زنان چون حباب

تو گویی مگر گوهرافشان قلم

به لوح زمرد همی زد قلم

چو ملک جهان یافت بر وی قرار

چه نادر اثرها که گشت آشکار

زر و سیم نقش روایی گرفت

که با سکه اش آشنایی گرفت

به آهن چو ره یافت زو روشنی

به آیینگی آمد از آهنی

ازو زرگران زرگری یافتند

و زو سیم و زر زیوری یافتند

به هر ره که زد کوس بهر رحیل

ازو گشت پیموده فرسنگ و میل

ازو نوبتی نوبت آغاز کرد

ز نام وی این زمزمه ساز کرد

به لفظ دری هر چه بر عقل تافت

به یونانی الفاظ ازو نقل یافت

بسی از حکیمان و دانشوران

نه تنها حکیمان که پیغمبران

در آن خوش سفر همدمش بوده اند

به تدبیر ره محرمش بوده اند

یکی زان حکیمان بلیناس بود

ز پیغمبران خضر و الیاس بود

چو پیش آمدی مشکلی در رهش

برون از وقوف دل آگهش

ز هر یک در آن خواستی یاوری

به فکرت گزاری و حیلتگری

به خود هم دل حکمت اندیش داشت

که حکمتوری از همه بیش داشت

چو از دیگران کار نگشادیش

گشادی ز تدبیر خود دادیش

بلی حکمت آن به که زاید ز دل

زهاب درایت گشاید ز دل

زمین دل مرد را در سرشت

بود از حکیم ازل دست کشت

نه تاراج مرگش تواند ربود

نه تیغ هلاکش تواند زدود

ز دستش درین دیر دیرینه پای

رود هر چه هست آن بماند به جای

بخش ۳۴ - حکایت آن قاضی غریب که پادشاه بر وی غضب کرد و گفت که خانه اش را به غارت از هر چه دارد بپردازند و خایه اش را بیرون کرده خصی سازند

غریبی ز فضل و هنر بهره ور

تن از جامه خالی کف از سیم و زر

به شهر دگر شد ز تنگی مقیم

که بود اندر او شهریاری حکیم

به خلق کریمانه بنواختش

به شغل قضا محترم ساختش

به سر برد یکچند مشغول کار

ز ناگه بر او تیره شد روزگار

شد از تهمت حسد پر ستیز

به ناکرده جرمی بر او شاه نیز

به غراتگران گفت اشارت کنند

کش از سیم و زر خانه غارت کنند

چو بیند تهی خانه خویشتن

ببرند تصحیف آنش ز تن

چو مسکین دلی با دو صد غصه جفت

شنید از لب شاه این قصه، گفت:

نرنجم که بر خانه آید شکست

ز تصحیف آنم بدارید دست

من این را ز شهر خود آورده ام

نه حاصل به شهر شما کرده ام

ز شهر شما هر چه اندوختم

ازان چشم امید بردوختم

شما هم ره لطف گیرید پیش

بدوزید از آورده ام چشم خویش

چو شه لطف گفتار او را شنید

ز خشمی که بودش فرو آرمید

بفرمود تا دست ازو داشتند

چنانش که می خواست بگذاشتند

ز سیم و زر خانه دامن فشاند

بشد عارضی ها و ذاتی بماند

بیا ساقی آن آتشین می بیار

که سوزد ز ما آنچه ناید به کار

زر ناب ما گردد افروخته

شود هر چه نی زر بود سوخته

بیا مطرب و باد در دم به نی

که از خرمن هستیم باد وی

بدور افکند کاه بیگانه را

گذارد پی مرغ جان دانه را

بخش ۳۵ - خردنامه اسکندر

سکندر که گنجینه راز بود

در گنج حکمت بدو باز بود

ز حکمت بسی گوهر شب فروز

کزو مانده پیداست بر روی روز

بیا گوش را قاید هوش کن

وز آن گوهر آویزه گوش کن

چو داری دل و هوش حکمت گرو

بکش پنبه از گوش حکمت شنو

ارسطو کش استاد تعلیم بود

بدو نقد خود کرده تسلیم بود

بدو گفت روزی که ای خرده جوی

به دانش ز اقران خود برده گوی

چو ملک جهانت مسلم شود

در آن پایه پای تو محکم شود

چه باشد به پیش تو مقدار من

چه رونق پذیرد ز تو کار من

بگفتا که باشد تو را برتری

بر من به مقدار فرمانبری

به طاعت تو را تا قدم پیشتر

بود قدر تو پیش من بیشتر

ارسطو چو از وی شنید این جواب

به معیار حکمت نمودش صواب

بگفتا شد اکنون یقینم درست

که این جامه بر قامت توست چست

به تاج کیانی شوی سربلند

ز تخت جم و ملک او بهره مند

همی بود دایم به فرهنگ و رای

به تعظیم استاد کوشش نمای

کسی گفت چونی چنین رنجبر

به تعظیم استاد بیش از پدر

بگفتا زد این نقش آب و گلم

وز آن تربیت یافت جان و دلم

ازین شد تن من پذیرای جان

وز آن آمدم زنده جاودان

ازین یافتم یک دو روزه وجود

وز آن یک شدم بحر افضال و جود

ازین بهر گفتن زبان ور شدم

وز آن در سخن کان گوهر شدم

ز شهوت شد این یک زمان کامیاب

پی تخم من ریخت یک قطره آب

ز فکرت شد آن سالها سحر کار

که در علم و حکمت شدم نامدار

ازین پا گشادم ز قید عدم

وز آن رو نهادم به ملک قدم

یکی روز بر تخت شاهی بسی

به سر برد و بیگانه نامد کسی

بگفتا که امروز را کز درم

نیامد کس از عمر خود نشمرم

در آن روز شه را چه آسایش است

که از وی نه بخشش نه بخشایش است

نریزد به دامان خواهنده سیم

نشوید ز جان پناهنده بیم

عنایت نبیند نکوکار ازو

سیاست نبیند دل آزار ازو

چه خوش گفت روزی که قول حکیم

بود آینه پیش مرد کریم

که بیند در او سیرت و خوی را

بدانسان که در آینه روی را

خرد را اثر در دل عاقلان

فزون باشد از تیغ بر جاهلان

بماند مدام آن اثر در ضمیر

شود این به یکچند درمان پذیر

کمان اجل گر خدنگ افکن است

میازار کآزار آن بر تن است

چو سالم زید مرغ شیرین نفس

چه غم گر شکستی رسد بر قفس

چو مجرم شود از گنه عذرخواه

گنه دان تغافل ز عذر گناه

بترس از عقاب شدیدالعقاب

مکن در عقوبتگرایی شتاب

توان زندگان را فکندن ز پای

ولی کشته هرگز نخیزد ز جای

فراوان همی بخش و کم می شمار

ز منت نهادن همی کن کنار

همی گیر کم لیک می بین بسی

کزین شکر پیوند گردد کسی

چو دارا به آن رای و فرهنگ خویش

شد آزرده تیغ سرهنگ خویش

ازان زخم در خاک و خون اوفتاد

ز ملک سلامت برون اوفتاد

پس پرده پوش یکی طرفه دخت

ز پاکیزگی میوه سایه پخت

وصیت چنین کرد کان در پاک

ز فر سکندر شود تابناک

نگردد جز او هیچ کس جفت او

گشاینده درج ناسفت او

سکندر چو کرد آن وصیت قبول

ولی از قبول وصیت ملول

بدو گفت کس کین ملالت ز چیست

ازو بهترت در جهان جفت کیست

بگفتا ازان باشد اندیشه ام

که بر پا زند عشق او تیشه ام

ز سودای عشقش در افتم ز پای

شود بر سرم شاه فرمانروای

نیارم ز کس کردن آن را نهان

بگویند فرزانگان جهان

سکندر ز دارا جهان را گرفت

ولی دخترش از وی آن را گرفت

زبون ساز مردان صاحب نگین

زبون شد زنی را نه عقل و نه دین

بخش ۳۶ - حکایت سبب نارسیدن خلیفه به آن کنیزک نورسیده

خلیفه که سلطان آفاق بود

به فرماندهی در جهان طاق بود

یکی نوش لب بودش اندر حرم

همه جان شیرین ز سر تا قدم

بدو خاطرش میل بسیار داشت

ولی زاجر عقل بر کار داشت

به وی محرمی گفت کای کامگار

ازین نوش لب کام خاطر برار

بگفتا که تاج خلافت به فرق

همه زیر فرمان من غرب و شرق

نشاید که در پیش این عشوه ساز

درآیم به زانوی عجز و نیاز

ز طفلی هم آغوش بستر کنم

به وی خویشتن را برابر کنم

بیا ساقی آن طلق محلول را

که زیرک کند غافل گول را

بده تا نشینم ز هر جفت طاق

دهم جفت و طاق جهان را طلاق

بیا مطرب و تاب ده گوش عود

به گوش حریفان رسان این سرود

که رندان آزاده را در نکاح

نباشد به جز دختر رز مباح

بخش ۳۷ - در نصیحت مجردان که به صحبت زنان آب خود نریزند و وصیت کدخدایان که از فرمانبرداری زنان بپرهیزید

بیا ای چو عیسی تجرد نهاد

تو را زین تجرد تمرد مباد

چو عیسی عنان از تجرد نتافت

سوی آسمان از تجرد شتافت

تعلق به زن دست و پا بستن است

تجرد ازان بند وارستن است

کسی را که بند است بر دست و پای

چه امکان که آسان بجنبد ز جای

ز شهوت اگر مرد دیوانه نیست

ز رسم و ره عقل بیگانه نیست

چرا بند بر دست و پا می نهد

دل و دین به باد هوا می دهد

چه خوش گفت دانا حکیمی که گفت

که دارم ز خواهنده زن شگفت

پدر زن که دختر به چشمش نکوست

دل و دیده اش هر دو روشن به اوست

بود بر دلش دختر آنسان گران

که صد گونه اندوه بر دیگران

کند سیم و زر وام بهر جهیز

که سویش شود رغبت شوی تیز

دو صد حیله در خاطر آویزدش

که تا از دل آن بار برخیزدش

ز ناگه سلیمی ز تدبیر پاک

نهد پا در آن تنگنای هلاک

ز جان پدر گیرد آن بار را

شود طوق کش غل ادبار را

یکی شادکانش ز گردن فتاد

یکی خوش که آن را به گردن نهاد

خرد نام آن کس نه بخرد نهد

که این بار بیهوده بر خود نهد

دو زن چون به هم همنشینی کنند

به کار جهان خرده بینی کنند

بشو دست امید از خیرشان

که در وادی شر بود سیرشان

زن از زن چو در مشورت یافت کام

گرفت افعیی ز افعیی زهر وام

ز زهر مکرر حذر کن حذر

وگر نه ز جان و جهان در گذر

مکن زن وگر زن کنی زینهار

زنی کن بری از همه عیب و عار

چو در گرانمایه روشن گهر

صدف وار بر تیرگان بسته در

جمال وی از چشم بیگانه دور

ز نزدیکی آشنایان نفور

ز حنای کس بر کفش رنگ نی

چو طفلان به هر رنگش آهنگ نی

به جز سبحه نپسوده انگشت او

نخاریده جز ناخنش پشت او

ز گلگونه عصمتش سرخ روی

رخش از خوی شرم گلگونه شوی

ز گردندگانش به خلوتسرای

نکرده به جز چرخ گردنده جای

ز تاب کفش رشته خیط الشعاع

ز آواز چرخش فلک در سماع

نکرده به پیوند کس سرنگون

نرفته چو سوزن درون و برون

چنین زن نیابی به جز در خیال

وگر زانکه یابی به فرض محال

غنیمت شمر دامن پاک او

که از خون صد مرد به خاک او

ولی آنچنان هم زبونش مشو

که داری به فرمان او دل گرو

همی زن بدو رای و می کن خلاف

که اینست رای درونهای صاف

برای زنان کار بهبود نیست

ورای زیان هیچ ازان سود نیست

بخش ۳۸ - حکایت پرویز با آن ماهیگیر که چون ماهی درم ریزش کرد و به نصیحت تلخ شیرین که آن درم ریزی مضاعف شد

یکی روز پرویز و شیرین به هم

نشسته چو خورشید و پروین به هم

ز ناگه به رسم هواخواهیی

برآورد دریایی ماهیی

نه ماهی که زیبا طلسمی ز سیم

نموداری از صنع دانا حکیم

تر و تازه چون ساعد نیکوان

ربوده دل از دست پیر و جوان

چو روز جزا ممسک بی کرم

همه پشت و پهلوی او پر درم

خوش آمد بسی طبع پرویز را

بیفشاند دست گهر ریز را

که تا خازنش راه احسان سپرد

هزاران درم در کنارش شمرد

چو شیرین بدید آن کرم گستری

بدو گفت کای قبله سروری

به ماهی فروشی بدینسان عطا

بود پیش ارباب احسان خطا

به هر کس که بخشش کنی اینقدر

کجا آیدش اینقدر در نظر

بگوید که این نرخ یک ماهی است

چه لایق به جود شهنشاهی است

وگر کم از آنش دهی گوید آه

کم از نرخ یک ماهیم داده شاه

شهش گفت اکنون چه درمان کنم

که رد درمهاش فرمان کنم

بگفتا بپرسش که ای خودپرست

شکار تو ماده ست یا خود نر است

به هر یک که گوید ازین دو جواب

بگو نیست خوردن از آنم صواب

بیا فسخ این بیع را ساز ده

درم های سنجیده را باز ده

چو بشنید ماهی فروش این سؤال

بدانست از زیرکی سر حال

بگفتا برون زین دو معنی ست این

نه نر است و نی ماده خنثی ست این

بخندید پرویز و دادش مثال

که گردد مضاعف بر او آن نوال

یک انبان درم شد گرفتش به پشت

پی نرمی روزگار درشت

چو برداشت از بهر رفتن قدم

فتادش ز انبان فرو یک درم

فکند از سر دوش انبان و زود

نهاد آن درم را به جایی که بود

به شه گفت شیرین ببین کان لئیم

چها می کند بهر یک قطعه سیم

چو شد ظاهر این بخل پنهان ازو

سزد گر ستانیم انبان ازو

سوی خویش پرویز از ره بخواند

وز آن بخل ورزی بدو قصه راند

زمین را ببوسید کای شهریار

ز نام تو بود آن درم سکه دار

گرفتم که ناگه یکی تیره رای

نساید بر آن بی ادب وار پای

چو بشنید حسن ادب داریش

نکوکاری و نغز گفتاریش

دگر باره رسم کرم فاش کرد

ز گنج نوالش درم پاش کرد

وز آن پس بگفتا که کارآگهان

منادی کنند این سخن در جهان

که باشد به فرموده زن عمل

زیان بر زیان و خلل بر خلل

ز گفتار ایشان ببندید گوش

مباشید از زن نصیحت نیوش

بیا ساقی و جام مردانه ده

بزن جام بر سنگ و پیمانه ده

زن آمد جهان سخره زن مباش

برای زن اینسان فروتن مباش

بیا مطرب و زیر و بم ساز جفت

بزن آشکار این نوای نهفت

که بر بخرد این نکته روشن بود

که مأمور زن کمتر از زن بود

بخش ۳۹ - داستان خاقان چین که تحفه حقیر به اسکندر فرستاد و به حکمتی شریفش آگاهی داد

سکندر ز اقصای یونان زمین

سپه راند بر قصد خاقان چین

چو آوازه او به خاقان رسید

ز تسکین آن فتنه درمان ندید

ز لشگرگه خود به درگاه او

رسولی روان کرد و همراه او

کنیزی فرستاد و یک تن غلام

یکی دست جامه یکی خوان طعام

سکندر چو آن تحفه ها را بدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

به خود گفت کین تحفه های حقیر

نمی افتد از وی مرا دلپذیر

فرستادن آن بدین انجمن

نه لایق به وی باشد و نی به من

همانا نهان نکته ای خواسته ست

که در چشمش آن را بیاراسته ست

حکیمان که در لشکر خویش داشت

کز ایشان دل حکمت اندیش داشت

به خلوتگه خاص خود خواندشان

به صد گونه تعظیم بنشاندشان

فرو خواند راز دل خویش را

که تا حل کند مشکل خویش را

یکی زان میان گفت کز شاه چین

پیامیست پوشیده سوی تو این

که چون آدمی را مرتب بود

کنیزی که همخوابه شب بود

غلامی توانا به خدمتگری

که در کار سختت دهد یاوری

یکی دست جامه به سالی تمام

پی طعمه هر روز یک خوان طعام

چرا هر زمان رنج دیگر کشد

به هر کشور از دور لشگر کشد

نهد رو به هر ملک تاراج را

رباید ز فرق شهان تاج را

گرفتم که گیتی بگیرد تمام

به دستش دهد ملک و ملت زمام

به کوشش برآید به چرخ بلند

نخواهد شدن بیش ازین بهره مند

همان به که کوس قناعت زند

در رستگاری و طاعت زند

سکندر چو از وی شنید این سخن

درخت انانی شکستش ز بن

بگفت آن که رو در هدایت بود

نصیحت همینش کفایت بود

وز آن پس به خاقان در صلح کوفت

ز راهش غبار خصومت بروفت

شد از خاطر صافی انصاف ده

که از هر چه جوید شه انصاف به

جهان پادشاها در انصاف کوش

ز جام عدالت می صاف نوش

به انصاف و عدل است گیتی به پای

سپاهی چو آن نیست گیتی گشای

اگر ملک خواهی ره عدل پوی

وگر نی ز دل این هوس را بشوی

تهی قبضه از تیر تدبیر باش

به تیغ عدالت جهانگیر باش

چنان زی که گر باشدت شرق جای

کنندت طلب اهل غرب از خدای

نه زانسان که در ری شوی جایگیر

به نفرینت از روم خیزد نفیر

شد از دست ظلم تو کشور خراب

به ملک دگر پا مکن در رکاب

به ملک خودت نیست جز ظلم خوی

چه آری به اقلیم بیگانه روی

رعیت به ظلم تو چون عالمند

ز ظلم تو بر یکدگر ظالمند

به عدل آر رو تا که عادل شوند

همه با تو در عدل یکدل شوند

دل شه چو میل عنایت کند

عنایت به مردم سرایت کند

وگر شیوه ظلم گیرد به پیش

شوند اهل عالم همه ظلم کیش

بخش ۴۰ - حکایت شخصی که زمین خرید و در آنجا گنجی یافت، برنداشت که از آن فروشنده است و فروشنده قبول نکرد که من زمین را و هر چه در وی بوده فروخته ام

شنیدم که در عهد نوشیروان

که گیتی چو تن بود و عدلش روان

چنان عدل در مغز جان ها نشست

که هنگامه ظالمان برشکست

فقیری در این عرصه جایی نداشت

سزای نشستن سرایی نداشت

برای عمارت زمین خرید

که در کندنش گنجی آمد پدید

کلندش شد اندر کف رنجبر

به صورت کلید در گنج زر

روانی به سوی فروشنده رفت

پی رد آن گنج کوشنده رفت

بگفت آن زمین را چو بشکافتم

پر از سیم و زر مخزنی یافتم

بیا گنج خود را پذیرنده شو

ز سیم و زرش بهره گیرنده شو

بگفتا من آن را چو بفروختم

ز سیم و زرش کیسه افروختم

تصرف در آن نیست از من درست

در او هر چه یابی همه حق توست

نه بایع گرفت آن و نی مشتری

به داور رساندند این داوری

بپرسید ازیشان که ای بخردان

به لشکرگه عدل اسپهبدان

خدا هیچ فرزندتان داده است

و یا لوح ازین نقشتان ساده است

یکی گفت دارم بلی دختری

ز حال پسر زد نفس دیگری

به هم هر دو را بست عقد نکاح

وز آن گنجشان کرد خوردن مباح

که فرزند ازان چون شود بهره ور

رسد راحت آن به جان پدر

گر آن قصه بودی درین روزگار

برآوردی از گنج هر یک دمار

شدی بایع و مشتری در سرش

ببردی به عنف از میان داورش

بیا ساقیا در ده آن جام عدل

که فیروزی آمد سرانجام عدل

بکش بازوی مکنت از جور دور

که چندان بقا نیست در دور جور

بیا مطربا پرده معتدل

که آرام جان بخشد و انس دل

بزن تا ز آشفته حالی رهیم

ز تشویش بی اعتدالی رهیم

بخش ۴۱ - داستان کاغذ نوشتن مادر اسکندر و جواهر حکمت در آن پیچیدن و به اسکندر فرستادن

سکندر که صیتش جهان را گرفت

بسیط زمین و زمان را گرفت

چو گرد جهان گشتن آغاز کرد

به کشورگشایی سفر ساز کرد

ز دیدار او مادرش ماند باز

بر او گشت ایام دوری دراز

تراشید مشکین رقم خامه ای

خراشید مشحون به غم نامه ای

سر نامه نام خداوند پاک

فرحبخش دلهای اندوهناک

فرازنده افسر سرکشان

فروزنده طلعت مهوشان

به صبح آور شام هر شب نشین

حرارت بر هر دل آتشین

وز آن پس ز مادر هزاران سپاس

بر اسکندر آن بنده حق شناس

ضعیفی به تأیید یزدان قوی

رسوم کرم را ز رایش نوی

به اعزاز ایزد عزیز جهان

به تعلیم او واقف هر نهان

به خود پست وز لطف او سربلند

به خود نیست وز هستیش بهره مند

بر او باد کز حد خود نگذرد

به جز راه اهل خرد نسپرد

به جز حکمت مرد آگاه نیست

که بیرون ز حکم خرد راه نیست

خیال بزرگی به خود گو مبند

که بر خاک خواری فتد خودپسند

به چشم خود آن به که باشد ذلیل

که هست این صفت بر عزیزی دلیل

چرا دل نهد کس بر آن ملک و مال

که خواهد گرفتن به زودی زوال

سوی خویش گو بخل را ره مده

که دست گشاده ست از بسته به

کف بسته مشت است و آید درشت

ز دارنده بر روی خواهنده مشت

دل اهل حاجت جراحت بود

براو دست بگشاده راحت بود

مکن عجب را گو به دل آشیان

که دین را گزند است و جان را زیان

بود روز اقبال را عجب شب

ز اقبالیان عجب باشد عجب

بسا مرد کو دم ز تدبیر زد

ولی بر خود از عجب خود تیر زد

بخش ۴۲ - حکایت آن جوان رعنا که جامه های عید پوشید و به نظر عجب در خود نگریست و به آن تیر زهرآلود از پای در افتاد

جوانی به بر جامه خسروی

رخش نسخه خامه مانوی

همی شد ز خواب سحر خاسته

پی عیدگه رفتن آراسته

ز آغاز چون صبح دولت نوید

بپوشید دراعه ای بس سفید

به بالای دراعه صبح رنگ

زمرد قبایی به بر کرد تنگ

چو ماه از شفق کرد بر خود تمام

فراز قبا حله لعل فام

ز آیینه دار آنگه آیینه جست

کز آیینه شد کار خودبین درست

بدانسان خوش آمد جمال خودش

که پر شد ضمیر از خیال خودش

به خود گفت من شاه و شهزاده ام

ز شهزادگان نادر افتاده ام

ز مه تا به ماهی که باشد چو من

سزاوار شاهی که باشد چو من

بگفت این و بر بارگی شد سوار

سپاه از قفایش هزاران هزار

قدم نانهاده به میدان عید

شد از لغزش رخش قربان عید

به جانش خدنگ هلاک اوفتاد

ز تیری که خود زد به خاک اوفتاد

خوش آن کس که بینایی از سر گرفت

نظر همچو دیده ز خود برگرفت

همه نیک را دید و بد را ندید

بد و نیک بگذار خود را ندید

بیا ساقیا آن بلورینه جام

که از روشنی باشد آیینه فام

بده تا علی رغم هر خودنما

نماید خرد عیب ما را به ما

بیا مطربا در نوا مو شکاف

وز آن مو که بشکافتی پرده باف

که تا پرده بر چشم خود گستریم

چو خودبین حریفان به خود ننگریم

بخش ۴۳ - داستان طلب وصیت کردن اسکندر از ارسطو و وصیت نوشتن وی

سکندر به سوی ارسطو نوشت

که ای فرخ استاد نیکو سرشت

دلم تخته کلک تعلیم توست

سرم خاک میدان تعظیم توست

منم بی تو ای گنج سور و سرور

ز سر چشمه حکمت افتاده دور

ازان چشمه ام رشح آبی فرست

سؤالی که دارم جوابی فرست

خطی چند بفرست خاطرپسند

که باشد به هر خطه ام سودمند

بود هر خطش چو صدف های در

ز اندرزهای حکیمانه پر

ارسطو چو خواند از وی آن نامه را

بدین نکته بر نامه زد خامه را

که ای نقد دل گنج یونان تو را

حکیمان یونان زبونان تو را

ز انعام توست این سخن سازیم

چه لایق به تو مدح پردازیم

ز پندم به آب حیا نامه شوی

ولیکن بگویم چو گفتی بگوی

جهان کهنه زالیست زیرک فریب

به زرق و دغا خویش را داده زیب

نداند کس از صلح او جنگ او

به نیرنگ سازیست آهنگ او

به غارت برد عاقبت هر چه داد

به باد اجل بر دهد هر چه زاد

نشد خانه ای در حریمش به پای

که سیل حوادث نکندش ز جای

بنایی برآورده در چل چله

نگونسار سازد به یک زلزله

که را ساخت اقبال او تاجور

که ننهاد بر خاک ادبار سر

که را کرد از تخت فرخنده بخت

که ناورد رختش به تخته ز تخت

به هر کس که در بند احسان شود

چو طفلان ز داده پشیمان شود

کند ریش جان صد آزاده را

ستاند به افزونی آن داده را

دهد قطره جوید گهرهای ناب

فشاند به گل آب و گیرد گلاب

رساند به جان بخردی را خلل

ز نابخردان سازد او را بدل

کند رخنه در سد اسکندری

کند از گل آنگه مرمتگری

نشاند به جای سمن خار را

ز افسونگر آرد عوض مار را

در او یک سر موی تمییز نیست

تفاوت کن چیز و ناچیز نیست

چو دونان ازو جاه و دولت مخواه

به جاهش مکن جز به عبرت نگاه

چو نبود ز تمییز بخششگری

چه بخششگری و چه بخل آوری

نیرزد به هیچ ار نه زآگاهی است

عطاگر همه دولت شاهی است

بخش ۴۴ - حکایت پادشاه فرزانه با آن دیوانه از خرد بیگانه

ز شاهان پیشین ستم پیشه ای

در آزار نیکان بد اندیشه ای

به دیوانه ای گفت آشفته خوی

که از دور گردون چه خواهی بگوی

اگر مال خواهی و بگزیده گنج

کشد پیش روی تو نادیده رنج

وگر جفت خواهی و ایوان و کاخ

کند بر تو میدان عشرت فراخ

وگر خواهی از تاج شاهی رواج

نهد بر سرت از سر شاه تاج

بخندید دیوانه کای ساده دل

بر این کار بازیچه بنهاده دل

فلک کیست سرگشته هرزه گرد

شب و روز با اهل دل در نبرد

به جز کجروی نیست اندیشه اش

جز آزرن راستان پیشه اش

ستاند ز نوشیروان تاج و تخت

دهد با چو تو ظالم دیده سخت

من از وی چه نیکی توقع کنم

که چون سفلگانش تواضع کنم

ز کج غیر چشم کجی داشتن

بود خاک در دیده انباشتن

بیا ساقیا تا کی این بخردی

بنه بر کفم مایه بیخودی

چنان فارغم کن ز ملک و ملک

که سر درنیارم به چرخ فلک

بیا مطربا کز غم افسرده ام

ز پژمردگی گوییا مرده ام

چنان گرم کن در سماعم دماغ

که بخشد ز دور سپهرم فراغ

بخش ۴۵ - داستان نکته های حکمت راندن شاگردان ارسطو و خبر یافتن اسکندر از آن و عقدهای گوهر بر ایشان نثار کردن

ارسطو که در حکمت استاد بود

و زو کشور حکمت آباد بود

پی طالبان بود دور از حرم

یکی خانه اش نام بیت الحکم

بدان خانه هر گه برون آمدی

ز هر سو دو صد ذوالفنون آمدی

به شاگردیش صف کشیدی همه

می صرف حکمت چشیدی همه

یکی روز نامد برون تا به دیر

شد از انتظارش دل جمله سیر

بیایید گفتند تا یک به یک

زنیم از سخن نقد خود بر محک

دو سه نکته از حکمت آریم پیش

نماییم ازان حاصل کار خویش

یکی گفت کای گم به راه هوس

همین گمرهیت اندرین راه بس

که نبود امید تو در هیچ کار

به فضل خداوندگار استوار

به کار آر علمی که آموختی

مکش مشعلی را که افروختی

چو دانش به سوی کنش رهبر است

کنش مایه دانش دیگر است

بکش بر جهان عطف دامان ناز

که پیش تو افتد به خاک نیاز

بود این جهان زاغ مردارخوار

جهان دگر رشک باغ بهار

به تن مایه قوت این زاغ باش

به جان طایر شاخ آن باغ باش

دوم گفت گیتی یکی گلشن است

خدا جوی را دیده روشن است

خدا را به او بین و او را مبین

به بی رنگ شو رنگ و بو را مبین

بود خانه دل حریم خدای

مکن جز خدا را در آن خانه جای

چه لایق به قانون فرزانگی

که با حق کند خلق همخانگی

سیم گفت کین چند روز حیات

بود نقد گنجینه کاینات

خوش آن کس که راه خرد را گزید

بداد آن و عمر ابد را خرید

چهارم بدین نکته لب را گشود

که آینده آید چه دیر و چه زود

خوش آن کس که آب رخ خود نریخت

به نیکش رخ آورد و از بد گریخت

گذشته چو مرغیست جسته ز دام

ازو نیست در دست تو غیر نام

برایش نه غمگین و نی شاد باش

به کلی ز فکر وی آزاد باش

ز جان و دل پنجم این نکته خاست

که هر کس به حق راست با خلق راست

چو با حق کند بنده ناراستی

نیاید ازو هیچ جا راستی

مساق سخن چون بدینجا رسید

ز در ناگه آن پیر دانا رسید

بگفتا که در وقت این انتظار

کدامین سخن بودتان اختیار

بگفتند آنها که بگذشته بود

نوابخش گوش و زبان گشته بود

چو پیر آنچه گفتند با او شنفت

چو غنچه بخندید و چون گل شگفت

به گوش سکندر رسید این خبر

بفرمود تا عقدهای گهر

ببردند و زان رشته بگسیختند

به فرق فلک سایشان ریختند

ازیشان کسی سر به بالا نکرد

نظر در گهرهای والا نکرد

ارسطو به تحسینشان لب گشاد

که این عقل و دین از جهان گم مباد

بر آن چند دعوی که پرداختید

ز همت بلندی گوا ساختید

به هر کار کاینجا رساندید رخت

بگیرید دامان آن کار سخت

به آن صید اقبال دیگر کنید

رخ همت از به به بهتر کنید

بیا ساقیا می روانتر بده

سبک باش و جام گرانتر بده

به کف باده در ساغر زر درآی

چو به داری از به به بهتر گرای

بیا مطربا بر یکی پرده ایست

مکن کین عجب جانفزا پرده است

به هر پرده رازی بود دلنواز

که آن را ندانند جز اهل راز

بخش ۴۶ - داستان رسیدن اسکندر به زمین هند و ملاقات وی با حکیمان ایشان

سکندر چو بر هند لشکر کشید

خردمندی برهمانان شنید

گروهی خدادان و حکمت شناس

بریده ز گیتی امید و هراس

نیامد ازیشان کسی سوی او

ز تقصیرشان گرم شد خوی او

برانگیخت لشکر بی قهرشان

شتابان رخ آورد در شهرشان

چو زان برهمانان خبر یافتند

به تدبیر آن کار بشتافتند

رسیدند پیشش در اثنای راه

به عرضش رساندند کای پادشاه

گروهی فقیریم حکمت پژوه

چه تابی رخ مرحمت زین گروه

نه ما را سر صلح نی تاب جنگ

درین کار به گر نمایی درنگ

چو موریم پیشت تواضع نمای

چه مالی صف مور را زیر پای

نداریم جز گنج حکمت متاع

نشاید ز کس بر سر آن نزاع

اگر گنج حکمت همی بایدت

به جز گنج کاوی نمی شایدت

بود کاوش گنج طاعتوری

نه کشور گشایی و غارتگری

میازار ما را که آزرده ایم

مکش تیغ بر ما که ما مرده ایم

سکندر چو بشنید این عرض حال

ز لشکر کشیدن کشید انفعال

فزون دید ازان سویشان میل خویش

تنی چند بگزید از خیل خویش

به آن چند تن راه جان برگرفت

دل از ملک و مال جهان گرفت

زر و زینت خویش یک سو نهاد

به آن قوم بی پا و سر رو نهاد

پس از قطع هامون به کوهی رسید

در او کنده هر سو بسی غار دید

گروهی نشسته در آن غارها

فرو شسته دست از همه کارها

ردا و ازار از گیا بافته

عمامه به فرق از گیا تافته

زن و بچه فقر پروردشان

گیاچین به هامون پی خوردشان

گشادند با هم زبان خطاب

بسی شد ز هر سو سؤال و جواب

بسا رمز حکمت که پرداختند

بسا سر مشکل که حل ساختند

چو آمد به سر مجلس گفت وگوی

سکندر در آن حاضران کرد روی

که هر چه از جهان احتیاج شماست

بخواهید از من که یکسر رواست

بگفتند ما را درین خاکدان

نباید به جز هستی جاودان

مرادی کزان برتر امید نیست

به جز زندگانی جاوید نیست

بگفتا که این نیست مقدور من

وز این حرف خالیست منشور من

کسی کو نیارد که در عمر خویش

کند لحظه ای بلکه کم نیز بیش

چه سان بخشش زندگانی کند

بقای کسی جاودانی کند

بگفتند چون دانی این راز را

چرا بنده ای شهوت و آز را

پی ملک تا چند خون ریختن

به هر کشوری لشکر انگیختن

گرفتم که گیتی همه آن توست

جهان سر به سر زیر فرمان توست

شده بر تو دور زمان گنج سنج

نمانده ست بر تو نهان هیچ گنج

چه حاصل چو می باید آخر گذاشت

به دل تخم اندوه جاوید کاشت

بگفتا من این نی به خود می کنم

نه تنها به حکم خرد می کنم

مرا ایزد این منزلت داده است

به خلق جهانم فرستاده است

که تا دین او را کنم آشکار

برآرم ز جان مخالف دمار

دهم قدر بتخانه ها را شکست

کنم هر که را هست یزدان پرست

من آن موج جنبش نهادم ز باد

که یکدم ز جنبش نیارم ستاد

ز باد اذن آرام گر دیدمی

سر مویی از جا نجنبیدمی

ولی چون نه پیش من است اختیار

نیارم گرفتن به یک جا قرار

اسیرم درین جنبش نو به نو

روم تا مرا گوید ایزد برو

ز دست اجل چون شوم پای بست

کشم پای ازین جنبش دور دست

روم عور ازین دیر از خیر دور

چنان کامده ستم ز آغاز عور

ولی نبودم زین تن عور باک

چو در ستر حکمت بود جان پاک

دلا از لباس بدن عور باش

ز آلایش ما و من دور باش

چو جان تو گنج و طلسم است جسم

بر این گنج پر مایه بشکن طلسم

ولی باشد آنگاه جان تو گنج

که چون بگذرد زین سرای سپنج

بود همره او گهرهای راز

کزان تا ابد باشدش برگ ساز

بدان جاودان شاد و خرم بود

به هر جاکه باشد مکرم بود

بخش ۴۷ - حکایت آن حکیم کشتی شکسته رخت به دریا فکنده که بعد از نجات به واسطه حکمت به درجات رسید

حکیمی از آنجا که روشندلان

نفورند از ظلمت جاهلان

پی شستن از دل غباری که داشت

برون برد رخت از دیاری که داشت

چو رنج بیابان به پایان رساند

زمانه چو نوحش به کشتی نشاند

ز موج اشتران کف انداز مست

بر او حمله کردند و کشتی شکست

ز حرف سلامت دلی منحرف

به یک تخته چسبید همچون الف

ز ملاحی باد دریانورد

وطن بر کنار یکی شهر کرد

به انگشت بر ریگ رملی کشید

کزان خلق را حیرت آمد پدید

بسی حال پوشیده را باز گفت

خبر داد از رازهای نهفت

رسید این حکایت به دارای شهر

به عدل و کرم رونق افزای شهر

به صد گونه لطفش سوی خویش خواند

به تعظیم بر کرسی زر نشاند

به دریا درون هر چه از کف نهاد

ز دریا دلی بیش ازانش بداد

حکیم آن عنایت چو از شاه دید

ز احباب نسیان نه از راه دید

به نامه نویسی قلم تیز کرد

وز آن نی نوای نوانگیز کرد

که ای راست بازان نرد طلب

ز مطلوب قانع به درد طلب

بکوشید تحصیل مطلوب را

بکوبید طبع خردکوب را

به مطلوبی آرید روی امل

که از موج دریا نیابد خلل

اگر بگذرد موج دریا ز فرق

وگر کشتی افتد به طوفان غرق

فتاده به دریا همه رخت و بار

به یک تخته گیرید راه کنار

بود حاصل عمر همراهتان

انیس دل و جان آگاهتان

ز فانی وفاداری امید نیست

چه سود از متاعی که جاوید نیست

بیا ساقیا لعل بگداخته

به جام بلور تر انداخته

بده تا به اقبال پایندگان

بشوییم دست از نو آیندگان

بیا مطربا زخمه ای برتراش

رگ چنگ را زین نوا ده خراش

که سرمایه زندگانی بسوخت

هر آن کس که باقی به فانی فروخت

بخش ۴۸ - داستان رسیدن اسکندر به شهری که همه مردم پاکیزه روزگار بودند و سؤال و جواب ایشان

سکندر چو می گشت گرد جهان

خبر پرس هر آشکار و نهان

در اثنای رفتن به شهری رسید

در آن شهر قومی پسندیده دید

ز گفتار بیهوده لبها خموش

فروبسته از ناسزا چشم و گوش

نجسته به بد هرگز آزار هم

به هر کار نیکو مددگار هم

نه زیشان توانگر کسی نی فقیر

بر ایشان نه سلطان کسی نی امیر

برابر به هم قسمت مالشان

موافق به هم صورت حالشان

نه از محنت قحطشان سال تنگ

نه بر صفحه صلحشان حرف جنگ

ز یک خانه هر یک شده بهره مند

نه در بر در خانه هاشان نه بند

به هر در فرو برده گوری مغاک

که بیننده را زان شدی سینه چاک

سکندر چو شد واقف طورشان

شد از گفت و گو طالب غورشان

بگفتا ز اول که در وقت زیست

فرو بردن گور از بهر چیست

بگفتند از بهر آن کنده ایم

که تا در فضای جهان زنده ایم

نبندد لب خود ز ارشاد ما

دهد هر دم از مردگی یاد ما

گشاده بدین نکته دایم دهان

که ما و توییم آن دهان را زبان

ز هر کام برکنده دندان در او

زبان وار افتیم عریان در او

زبان وارمان چون به زندان کنند

ز دندانه خشت دندان کنند

دگر گفت چون خانه ها بی در است

در باز مر دزد را رهبر است

بگفتند در شهر ما نیست دزد

که از کسب دزدی خورد دستمزد

همه مردم صادقند و امین

چو خاکند امینان روی زمین

به خاک ار سپاری یکی دانه جو

دهد هفتصدت باز وقت درو

دگر گفت چون بهر مال و متاع

میان شما نیست جنگ و نزاع

بگفتند ما بنده صانعیم

به قوت و لباسی ز وی قانعیم

رسد بی نزاع آنچه باشد کفاف

ازان در غلاف است تیغ خلاف

دگر گفت چون شاه فرمانروای

درین شهر بی شور نگرفته جای

پی دفع ظلم است گفتند شاه

ز ظلم این ولایت بود در پناه

زر عدل از ظلم گیرد عیار

چو ظالم نباشد به عادل چه کار

دگر گفت چون در دیار شما

غنی نیست کس در شمار شما

بگفتند ناید در طبع کریم

حریصی نمودن پی زر و سیم

نسازد درین تنگنای مجاز

زر و سیم را جمع جز حرص و آز

دگر گفت چون از صروف زمان

ز محرومی قحط دارید امان

بگفتند بیگاه و گاهی که هست

در آمرزشیم از گناهی که هست

شود آدمی را درین دیولاخ

ز آمرزش اسباب روزی فراخ

دگر گفت کین شیوه خاص شماست

که سرمایه بخش خلاص شماست

و یا از پدر بر پدر آمده ست

گهروار از کان بدر آمده ست

بگفتند کین خاصه از ما نخاست

ابا عن جد این کشته میراث ماست

نداریم از نخل کاری خبر

ز نخل پدر چیده ایم این ثمر

سکندر چو پرداخت از گفت و گوی

به آهنگ برگشتن آورد روی

به دکانچه درزیی برگذشت

که چشم از فروغ ویش خیره گشت

به مقراض تجرید ببریده دل

ز پیوند این عالم آب و گل

فرو برده سر همچو سوزن به کار

گذشته ز دراعه عیب و عار

چو رشته سر از جاهلان تافته

سر رشته معرفت یافته

سکندر بدو گفت کای خیره سر

چو آمد به گوش تو از ما خبر

چو رشته سر از ما چرا تافتی

چو سوزن به سر تیز نشتافتی

بگفتا که من مرد آزاده ام

به راه هوس پای ننهاده ام

نیاید خوشم فر و اقبال تو

چه سازم سر خویش پامال تو

ندارم طمع گنج سیم و زرت

چو مار از چه حلقه زنم بر درت

ازین پیش در شهر ما یک دو کس

بپریدشان مرغ جان از قفس

برید آن امید خود از تاج و تخت

کشید این ز بیغوله فقر رخت

کفن بر تن آن ز خز و حریر

بر این از کهن دلق دل ناپذیر

ازین بی وفا کاخ ناپایدار

نهادندشان در یکی کنج غار

بر ایشان چو بگذشت یکچند روز

گذشتم بر آن غار با درد و سوز

ز هم دیدم آن هر دو را ریخته

به هم استخوان ها در آمیخته

نشد روشنم بعد صد اهتمام

که آن یک کدام است و این یک کدام

هوای جهان بر دلم سرد شد

ز پیوند آن خاطرم فرد شد

بدو گفت شه کای به دانشوری

تو را از همه پایه برتری

ز هر کار می بینم آگه تو را

بیا تا بر اینان کنم شه تو را

بگفتا که شاها من آن درزیم

که باشد پی خود عمل ورزیم

پی خویش دلق بقا دوختن

به از اطلس فانی اندوختن

نمی خواهم این خلعت مستعار

به عور دگر کن عطا این شعار

بخش ۴۹ - حکایت آن حکیم از مردم بر کرانه و سؤال و جواب او با پادشاه زمانه

حکیمی ز مردم کناری گرفت

ز غارتگران کنج غاری گرفت

جز آن غار آرامگاهی نداشت

غذا غیر برگ گیاهی نداشت

چو کرم بریشم گیاخوار بود

به تن از لعابش یکی تار بود

گروهی به آن تار دور از گزند

به قید ارادت شده پایبند

شه کشور از مسند عز و ناز

بدان غار شد سینه پر نیاز

لقای حکیمش خوش آمد چنان

که از عشق وی رفتش از کف عنان

بدو گفت کای قبله مقبلان

قبول تو اقبال صاحبدلان

دل من اسیر کمند تو شد

سرم پست قدر بلند تو شد

حیات ابد را تویی جان من

جدا از تو بودن چه امکان من

بن غار منزلگه اژدهاست

که از بیم مردم در او کرده جاست

تویی خلق را گشته امیدگاه

چه حاجت که آری به اینجا پناه

تو شاهی و از روی تو شهر خوش

متاع اقامت سوی شهر کش

اگر رنجه سازی سوی شهر پای

کنم بهرت آماده باغ و سرای

غلامان خدمتگر با ادب

کنیزان سیمینبر نوش لب

دگر از سبب های طیب معاش

که یابند ازان جسم و جان انتعاش

بگفتا که می خواهم اینها بلی

که تا بگذرد عمر من خوش ولی

به شرطی ز تو گیرم این ساز و برگ

که از دامنم بگسلی دست مرگ

ز بخشش چه سود ای به بخشش مثل

چو تو هر چه بخشی ستاند اجل

چه خوش گفت این نکته دانای راز

که مپذیر چیزی که گیرند باز

فریب است از مرغ در دام اسیر

زدن مرغ بگشاده پر را صفیر

به آنست کو دام خود بردرد

نه مرغ دگر را به دام آورد

بیا ساقیا زان می راوگی

که صید طرب را کند ناوگی

بده تا درین دام دل ناشکیب

ببندیم گوش از صفیر فریب

بیا مطربا وان نی فارسی

که بر رخش عشرت کند فارسی

بزن تا به همراهی آن سوار

کنیم از بیابان محنت گذار

بخش ۵۰ - داستان ملاقات اسکندر باآن پادشاه زاده گریزان از تخت و افسر و مقالات ایشان با یکدگر

مغنی چو بندد در آهنگ فقر

ز پشمینه ابریشم چنگ فقر

دهد این نوای کهن را نوی

که خسر است دیباچه خسروی

خوش آن شه که این نغمه را گوش کرد

نوای غنا را فراموش کرد

برافشاند از لذت این سماع

به ملک جهان آستین وداع

چو اسکندر آن شاه کشور ستان

کشید از پی فتح شهری سنان

بر آن شهر زد حمله بار نخست

ز خار سنانش گل فتح رست

ازان گل شد آن شهر خندان چو باغ

وز آن یافت آن تیره زندان چراغ

در آن روشنی خلق جمع آمدند

چو پروانگان سوی شمع آمدند

ازیشان بپرسید شاه جهان

که ای آگهان ز آشکار و نهان

ز شاهان پیشین کسی زنده هست

که بر تخت شاهی تواند نشست

بگفتند آری کسی مانده است

که از نقد شاهی کف افشانده است

ز سر کرده بیرون تمنای تاج

فروبسته دست از قبول خراج

ز خرپشته گورها کرده جاست

ز الواحشان خوانده حرف فناست

چنان گشته آن شیر دل صید گور

کز آهوی چین است طبعش نفور

گرفته ز شاهی ره بندگان

نیاید به منزلگه زندگان

چو در موعظت گوهرافشان کند

سخنهاش تأثیر در جان کند

شود کاسه گیر از سر مردگان

دهد شربت وعظ افسردگان

ز تنهای فرسودگان سرمه وش

شود دیده خلق را سرمه کش

بفرمود شه تا به فر حضور

دهد مجلسش را چو خورشید نور

سوی شاه بعد از زمانی دو سه

درآمد به دست استخوانی دو سه

سکندر بدو گفت ازین سبز خوان

چه گیری به دست این دو سه استخوان

بگفتا که کردم درین دشتگاه

به گور گدایان و شاهان نگاه

نشد استخوان های شاهان جدا

به چشم من از استخوان گدا

چو آخر گرفتار یکرنگی اند

ز آغاز با هم چرا جنگی اند

دگرباره گفتش که ای ارجمند

اگر هوشیاری و همت بلند

بیا تا به شاهی رسانم تو را

وز این خیره گردی رهانم تو را

بگفتا نه زان گونه دون همتم

که گردد ز شاهی فزون همتم

ز همت بلندیم سرمایه ایست

کزان تخت شاهی کمین پایه ایست

نخواهد دلم فارغ از هر هوس

به جز چار چیز از دو گیتی و بس

یکی عمر پاینده سرمدی

ز طاعتوری حاصل و بخردی

حیاتی بقای ابد دامنش

فنا رخت بسته ز پیرامنش

دوم نوبهار جوانی کزان

به یکسو بود دستبرد خزان

خزان بهار شباب است شیب

جوان را ز پیری فزون نیست عیب

سوم شادیی پایه اش پست نی

غم این جهان را بر او دست نی

همه راحت و رنج ها دور ازو

دل و دیده جاوید پر نور ازو

چهارم غنایی چنان دلپسند

که از ذل فقرش نباشد گزند

نهد مایه خرمی در مزاج

بشوید ز خاطر غم احتیاج

بدو گفت شه کای به دانش عزیز

نه مقدور من باشد این چار چیز

درین کارگه هر که جز کردگار

ندارد درین چار هیچ اختیار

بگفت اذن ده تا روم بر دری

کزین نخل مقصود یابم بری

برآید ز احسان او کام من

ز بام فلک بگذرد نام من

سکندر چو آن نکته را گوش کرد

ز چیزی که می گفت خاموش کرد

رسوم تکلف ز وی دور داشت

ز تکلیف شاهیش معذور داشت

بیا ساقیا می به کشتن فکن

کزین موج زن بحر کشتی شکن

سلامت کشم رخت خود بر کنار

وز این بی قراریم زاید قرار

بیا مطربا زخمه بر چنگ زن

وزآن پرده این دلکش آهنگ زن

که خوش وقت آن بی سر و پا گدای

که زد افسر شاه را پشت پای

ز خود هر که خالی رود چون حباب

سزد گر نهد پای بر روی آب

رهد هر که باشد سبک رو چو کف

درین قلزم از بیم موج تلف

بخش ۵۱ - داستان رسیدن سکندر در سفر دریا به فرشته کوه قاف و طلب نصیحت از وی

سکندر شهنشاه اقلیم راز

به اقلیم گیری چو شد سرفراز

سپاهش ز خشکی برآورد گرد

ز خشکی سوی تری آهنگ کرد

چو کشتی لب خویش را خشک یافت

زمام عزیمت سوی بحر تافت

سپه را به ساحل که آرام داد

به تنهاروی پا به دریا نهاد

قد گیر شد آب همچون زمین

نشد خاطر از بیم غرقش غمین

همی رفت بر آب بی ترس و باک

بدانسان که پوینده بر روی خاک

پس از آب شد کوه قافش مطاف

چو طفلان رسید از «الف بی » به «قاف »

قوی پیکری دید بس باشکوه

زده دست ها در کمرگاه کوه

بدو گفت این کوه را نام چیست

تو را نزد این کوه آرام چیست

چه اندیشه در خاطر آورده ای

که دستش چنین در کمر کرده ای

بگفتا که این را بود قاف نام

زمین را کند لنگری صبح و شام

ازان دست ها در کمر دارمش

که جنبیدن از جای نگذارمش

به هر بقعه در عالم آب و گل

ازین کوه یک رگ بود متصل

چو بر بقعه ای خشم گیرد خدای

ازان رگ بجنبانم آن را ز جای

به یک لحظه زیر و زبر سازمش

ز بنیاد هستی براندازمش

بدینسان سخن را چو شد فتح باب

گشادند با هم زبان خطاب

سؤالات مشکل در انداختند

جوابات روشن بپرداختند

به لطف مقالات و حسن سماع

رساندند صحبت به حد وداع

سکندر بدو گفت کای سرفراز

که باشد به رویت در فیض باز

درین راه مپسندم از واپسان

به من زین در باز فیضی رسان

بگو نکته ای چند داناپسند

که در دین و دنیا بود سودمند

ازان پی به گنج معانی برم

به اصحاب خود ارمغانی برم

بگفت ای سکندر درین کهنه کاخ

که رخش امل راست میدان فراخ

به چشم خرد ناظر وقت باش

به حسن عمل حاضر وقت باش

چو شب در رسد یاد فردا مکن

به دل فکر بیهوده را جا مکن

مخور غم که فردا چه پیش آیدم

ز ایام بر دل چه نیش آیدم

ز خوان سپهرم چه روزی شود

کز اسباب دولت فروزی شود

چو زرین علم برکشدم صبحدم

سپر بفکند شاه انجم حشم

مگو چون رسد شب چه سان بگذرد

به سود جهان یا زیان بگذرد

خداوندگاری که شب می برد

چو شب می برد روز می آورد

شب و روز هر یک به تقدیر اوست

گرفتار زنجیر تسخیر اوست

چو خواهد چنان بگذراند شبت

که ناید ز خنده فراهم لبت

وگر خواهد آنسان کند روز تو

که از حد رود گریه و سوز تو

بکن هر چه امروزت آید ز دست

که خواهد اجل دستت از کار بست

بکار آنچه خواهی چه گندم چه جو

که امروز کشت است و فردا درو

مقامات فردوس عنبر سرشت

که باشد نظرگاه اهل بهشت

بود صورت فعل های جمیل

به سوی ریاض جنانشان دلیل

به اسباب گیتی مکن خرمی

که بسیار او راست رو در کمی

به شادی در او غنچه ای کم شکفت

که آخر به صد غصه در خون نخفت

ز آهن دلی بگسل و موم باش

پناه اسیران مظلوم باش

به هر کس ره چرب و نرمی سپر

منه پای چون شمع ازین ره بدر

چو سبزه لطیفی درشتی مکن

چو گل نازکی خارپشتی مکن

غضب را بر آتش زن از حلم آب

مکن در بد و نیک گیتی شتاب

منه پا به ره جز به تدبیر و رای

که افتد به رو قاصد تیزپای

بسا کار کاول نماید صواب

ولیکن چو برداری از وی حجاب

به لوح جبین از شکاف قلم

ز خط خطا بینی او را رقم

بخش ۵۲ - حکایت خصومت غلام و خاتون مرزبان مرو با یکدیگر و بهتان آموختن غلام مر طوطیان را و ظاهر شدن آن بهتان

یکی مرزبان بود در مرز مرو

زنی داشت عارض چو گل قد چو سرو

ز خیل غلامان سیاهیش بود

که پنهان به آن زن نگاهیش بود

بسی در میان شور و غوغا گذشت

که با وی یکی گردد اما نگشت

به کین شد بدل مهر مدبر غلام

کمر بست در معرض انتقام

دو طوطی ز بازار مرغان خرید

کزان گونه مرغان سلیمان ندید

به تعلیم هر یک زبان برگشاد

به رازی زبان نکته ای یاد داد

یکی را نرفتی جز این بر زبان

که شد یار حاجب زن مرزبان

دگر گفتی این حال بس روشن است

ولی گفتن آن نه کار من است

چو مرغان بدین نغمه دانا شدند

بر این نکته گفتن توانا شدند

به خلوتگه مرزبان بردشان

به محجوبه خاص بسپردشان

جز این نکته شان هیچ دستان نبود

ولی مرد مسکین زیان دان نبود

به عشرت همی خورد می صبح و شام

بدان نغمه خوش خاطر و شاد کام

ز ناگه ظریفی ز اعیان ری

در اثنای آن گشت مهمان وی

به مهمان نوازی طرب ساز کرد

می آورد و می خوردن آغاز کرد

چو شد گرمش از آتش می دماغ

برافروخت طبعش چو روشن چراغ

بگفت آن دو مرغ سخن ساز را

دو خنیاگر نغمه پرداز را

ز خلوتسرا سوی جمع آورند

که از صوتشان جمع جان پرورند

چو رازی مقالات ایشان شنید

سر خجلت اندر گریبان کشید

بدو مرزبان گفت حال تو چیست

وز این خوش نوایان ملال تو چیست

تعلل بسی کرد و زان تاب و پیچ

ندادش خلاصی به جز راست هیچ

چو شد مرزبان آگه از سر کار

برآورد غیرت ز جانش دمار

غلام سیه را سوی خویش خواند

وز آن قصه با وی سخن باز راند

بر آن جمله وی هم گواهی بداد

به کف تیغ رو جانب زن نهاد

که ای خیره سر این چه دل تیرگیست

که بر تیره گیت این همه چیرگیست

من اینجا تمنای هر کس که چه

به بستان گل آویزش خس که چه

به دامن زدش دست کای کامیاب

عنان ترحم ز حالم متاب

منه پا برون از ره عقل و هش

بپرس آنگه آزاد کن یا بکش

غلام تو را آرزوی محال

فتاد از من بی گنه در خیال

میسر ندید از لبم کام خویش

بگسترد در راه من دام خویش

کنون بسته پر مرغ دام ویم

گرفتار خشمت به کام ویم

مرا این دو طوطی که جان سوختند

ز وی حرف جانسوزی آموختند

درین حرفشان جز وی استاد نیست

جز این حرف خود هیچشان یاد نیست

بداند ازین خاطر هوشمند

که در کار من از وی افتاد بند

دل مرزبان ازین سخن نرم شد

دگرباره در مهر او گرم شد

به لب غیر شکرش نوایی نرفت

که بر وی ز تیغش خطایی نرفت

پی نکته دانان فرخ سرشت

به آب زر این طرفه پاسخ نوشت

که مجرم چو گردد سزای عقاب

خردمند را به درنگ از شتاب

بیا ساقیا رطل سنگین بیار

که سازد سبکسار را بردبار

به رخسار امید رنگ آورد

به عمر شتابان درنگ آورد

بیا مطربا بر نی انگشت نه

ز کارش به انگشت بگشا گره

ز تو هر گشادش که خواهد افتاد

نباشد جز آن کار ما را گشاد

بخش ۵۳ - ظاهر شدن علامات وفات بر اسکندر و مکتوب نوشتن وی به سوی مادر

چنین داد داننده داد سخن

ز مشکل گشای سپهر کهن

که از وضع افلاک و سیر نجوم

ز حال سکندر چنین زد رقوم

که چون صبح اقبالش آید به شام

بگردد تر و خشک گیتی تمام

به جایی که مرگش مقدر بود

زمین آهن و آسمان زر بود

بود زیر پا آهنین بسترش

به بالای سر سایبان زرش

سکندر چو آمد ز دریا برون

سپه را سوی روم شد رهنمون

همی رفت آورده پا در رکاب

چو عمر گرانمایه با صد شتاب

همی راند شکر به هر کوه و دشت

به هر روز از کشوری می گذشت

نبودی در آن جنبش کوه گاه

به جز خانه زینش آرامگاه

یکی روز در گرمگاه تموز

گرفته جهان خسرو نیمروز

به دشتی رسید آتشین ریگ و خاک

چو طشتی پر از اخگر تابناک

هوایش چو آه ستمدیده گرم

ز بس گرمیش سنگ چون موم نرم

به هر راهش از نعل های مذاب

نشان سم بادپایان پر آب

سمندر اگر کردی آنجا گذر

چو پروانه اش سوختی بال و پر

چو تابه زمین آتش افشان در او

چو ماهی شده مار بریان در او

اگر پر درم مشت بستی لئیم

فرو ریختی همچو سیماب سیم

سکندر در آن دشت پر تاب و تف

همی راند از پردلان بسته صف

ز آسیب ره در خراش و خروش

به تن خونش از گرمی خور به جوش

ز جوشش چو زد در تنش موج خون

ز راه دماغش شد از سر برون

فرو ریختش بر سر زین زر

ز ماشوره عاج مرجان تر

بسی کرد در دفع خون حیله ساز

ولی خون نیستاد ازان حیله باز

ز سیل اجل بر وی آمد شکست

بر آن سیل رخنه نیارست بست

بر او تنگ شد خانه پشت زین

شد از خانه مایل به سوی زمین

ز خاصان یکی سوی او رفت زود

به تدریجش آورد ازان زین فرود

ز جوشن به پا مفرش انداختش

ز زرین سپر سایبان ساختش

به بالای جوشن به زیر سپر

زمانی فتاد از جهان بی خبر

چو بگشاد ازان بی خودی چشم هوش

به گوشش فرو گفت پنهان سروش

که اینست جایی که دانا حکیم

در آنجا ز مرگ خودت کرد بیم

چو از مردن خویش آگاه شد

بر او راه امید کوتاه شد

دبیری طلب کرد روشن ضمیر

که بر لوح کافور ریزد عبیر

نویسد کتابی سوی مادرش

تسلی ده جان غم پرورش

چو بهر نوشتن ورق کرد باز

سر نامه را ساخت مشکین طراز

به نام خداوند پست و بلند

حکیم خرد بخش بخرد پسند

ازو عقل را رو در آوارگی

وزو عشق را چاره بیچارگی

هراسندگان را بدو صد امید

شناسندگان را ازو صد نوید

بسا شهریاران و شاهنشهان

که کردند تسخیر ملک جهان

ز زین پای ننهاده بالای تخت

به تاراج آفاتشان داده رخت

یکی زان قبل بنده اسکندر است

که اکنون به گرداب مرگ اندر است

سفر کرد گرد جهان سال ها

ز فتح و ظفر یافت اقبال ها

چو آورد رو در ره تختگاه

اجل زد بر او ره در اثنای راه

دو صد تحفه شوق ازان ناتوان

نثار ره بانوی بانوان

چراغ دل و دیده فیلقوس

فروزنده کشور روم و روس

نمی گویم او مهربان مادر است

که از مادری پایه اش برتر است

ازو دیده ام کار خود را رواج

و زو گشته ام صاحب تخت و تاج

دریغا که رفتم به تاراج دهر

ز دیدار او هیچ نگرفته بهر

دریغا که خفتم به دل داغ مرگ

نه از باغ او شاخ دیده نه برگ

بسی بهر آسانیم رنج برد

پی راحتم راه محنت سپرد

ازین چشمه لیک آبرویی ندید

ز خارم گل آرزویی نچید

جهاندیده دهقان درختی نشاند

به پایش ز جوی جگر آب راند

پس از سال ها داد چون میوه بار

به آن میوه دهقان شد امیدوار

ز ناگه برآمد یکی باد سخت

هم آن میوه بر باد شد هم درخت

درخت نوم من که اسکندرم

جهاندیده دهقان من مادرم

اگر من فتادم ز پای از نخست

قبای بقا هم بر او نیست چست

چه از جنس حیوان چه نوع بشر

که زاد اندرین کهنه دیر دو در

که آخر به صد نامرادی نمرد

ازین ورطه کس جان به شادی نبرد

چو از من برد قاصد نامه بر

به آن مادر مهربان این خبر

وز این غم بسوزد دل و جان او

شود خونفشان چشم گریان او

همان به که حکمت شناسی کند

نه چون سفلگان ناسپاسی کند

قدم در طریق صبوری نهد

جزع را به رخ داغ دوری نهد

نکوشد چو خور در گریبان دری

نپوشد چو مه جامه نیلوفری

اگر شعله دل کند اخگرش

نبیند زمین فرش خاکسترش

نه از پنجه گیسوی سنبل کند

نه از ناخنان چشمه در گل کند

ننالد ز رنج و نموید ز درد

نمالد به خاک سیه روی زرد

وگر بس نیاید به اندوه خویش

شود پست از اندوه چون کوه خویش

بکش گو چو شاهان یکی خوان عام

بخوان سوی آن مرد و زن را تمام

طعامی بنه پیش هر یک چنان

که برباید از دست رغبت عنان

وزآن پس بر آن جمع سوگند ده

ز سوگند بر دستشان بند نه

که هر کس درین تنگنای سپنج

ز مرگ عزیزی کشیده ست رنج

نیارد بدین طعمه ها دست آز

کند چشم امید از اینها فراز

اگر یک تن آرد سوی طعمه دست

به یک لقمه بر خوانش آرد شکست

سزد گر خورد غم ز خوان فراق

که با طعمه خواران خوش است اتفاق

وگر نی نشاید ز صاحب خرد

که در مجلس جمع تنها خورد

چرا غم خورد زیرک هوشیار

چو ز آغاز می داند انجام کار

سرانجام گیتی به خون خفتن است

به خواری به خاک اندرون خفتن است

کسی را که انجام کار این بود

پی دیگران از چه غمگین بود

تفاوت ندارد درین کس ز کس

جز این کاوفتد اندکی پیش و پس

چو آخر درین مهد باید غنود

ازین چند روزه تفاوت چه سود

گرانمایه عمرم که مستعجل است

ز میقات سی کرده رو در چل است

گرفتم که از سی به سیصد رسد

به هر روز ملکی مجدد رسد

چه حاصل ازان هم چو جاوید نیست

ز چنگ اجل رستن امید نیست

نیم من جز آن مرغ شیرین نفس

که ملک جهان بود بر من قفس

تنم در قفس بود با درد و داغ

ولی دل به جان آرزومند باغ

خوش آن کز قفس ره به باغم نمود

جدا کرد نور چراغم ز دود

رخ آوردم اینک به باغ و بهار

نهادم به ره دیده انتظار

بود کان ز من مانده در من رسد

وز این تیره گلخن به گلشن رسد

به یک جای گیریم با هم مقام

بر این ختم شد نامه ام والسلام

چو نامه ز مضمون به عنوان رسید

چو منشور عمرش به پایان رسید

به عنوانش از خون دل رنگ داد

ز داغ جگر سوز مهرش نهاد

ببوسید و مقصود را نام برد

پی بردن آنجا به قاصد سپرد

بیا ساقیا تا به می برده پی

کنیم از میان قاصد و نامه طی

ببندیم بار از مضیق خیال

گشاییم در بارگاه وصال

بیا مطربا کز صدای نفیر

ببندیم بر خامه صوت صریر

زنیم آتش از آه هنگامه را

بسوزیم هم خامه هم نامه را

بخش ۵۴ - داستان وصیت کردن اسکندر که دستش را بعد از وفات از تابوت بیرون گذارند تا تهیدستی وی بر همه کس ظاهر شود

خوش آن کس که کارش نکویی بود

به نیک و بدش نیکخویی بود

چه در وقت مردن چه در زندگی

رود روزگارش به فرخندگی

سکندر چو نامه به مادر نوشت

به جز نامه موعظت در نوشت

به یاران زبان نصیحت گشاد

به هر سینه گنجی ودیعت نهاد

چو بر حاضران گنج گوهر فشاند

ز ناحاضران نیز غافل نماند

وصیت چنین کرد با حاضران

که ای از جهالت تهی خاطران

چو بر داغ هجران من دل نهید

تن ناتوانم به محمل نهید

گذارید دستم برون از کفن

کنید آشکاراش بر مرد و زن

ز حالم دم نامرادی زنید

به هر مرز و بوم این منادی زنید

که این دست دستیست کز عز و جاه

ربود از سر تاجداران کلاه

کلید کرم بود در مشت او

نگین خلافت در انگشت او

ز شیر فلک قوت پنجه یافت

قوی بازوان را بسی پنجه تافت

ز حشمت زبر دست هر دست بود

همه دست ها پیش او پست بود

ز نقد گدایی و شاهنشهی

ز عالم کند رحلت اینک تهی

چو بحرش به کف نیست جز باد هیچ

چه امکان ز وی این سفر را بسیچ

تو هم گیر ازین دست ای خواجه پند

بدین دست بگشای از پای بند

به کار جهان بند بودن که چه

بدین شغل خرسند بودن که چه

چو ز اول تو را مادر دهر زاد

به جز دست خالیت چیزی نداد

ازین ورطه چون پای بیرون نهی

بود زاد راه تو دست تهی

مکن در میان دست خود را گرو

به چیزی که گویند بگذار و رو

بده هر چه داری که این دادن است

که از خویشتن بند بگشادن است

بود آن تو هر چه دادی ز دست

که در وجه فردات خواهد نشست

تو را گر به مخزن زر و گوهر است

نه آن تو آن کسی دیگر است

بخش ۵۵ - حکایت آن حکیم که با زن گفت هر چه نفقه کردی بهره تو آن است و آنچه برای خود گذاشتی نصیب دیگران است

شنیدم که فرزانه مردی حکیم

به زن داد روزی یکی کیسه سیم

پس از چند روزش بپرسد حال

وز آن کیسه سیم کردش سؤال

بگفتا به دست من آن کیسه سیم

چو آمد چو زر کردم آن را دو نیم

یکی صرف کردم به هر سینه ریش

یکی کردمش صرفه از بهر خویش

حکیم آن حکایت چو از وی شنفت

بگفت ای نه دانا به راز نهفت

بود بهره ات آن که کردی نثار

نه آن کش ز گنجینه کردی حصار

به گنجینه نقدی که مخزون بود

که داند که انجام آن چون بود

نیارد برون کس ازین سر سری

که آن بهره توست یا دیگری

بیا ساقیا باده در جام کن

به رندان لب تشنه انعام کن

به هر کس که یک جرعه خواهی فشاند

نخواهد جز آن از جهان با تو ماند

بیا مطربا پرده ای ساز لیک

به هنجار نیکو و گفتار نیک

به گیتی مزن جز به نیکی نفس

که اینست آیین نیکان و بس

بخش ۵۶ - داستان وفات اسکندر و ندبه حکیمان بر وی

سکندر چو زد از وصیت نفس

ز عالم نصیبش همان بود و بس

شد انفاس او با وصیت تمام

به ملک دگر تافت عزمش زمام

برفت او و ما هم بخواهیم رفت

چه بی غم چه با غم بخواهیم رفت

درین کاخ دلکش نماند کسی

رود عاقبت گرچه ماند بسی

متاعی به از عمر جاوید نیست

ولی آن درین عالم امید نیست

در او زیرکی عمر جاوید یافت

که زنده ازو امید تافت

چو اسپهبدان بی سکندر شدند

جدا زو چو تن های بی سر شدند

فتادند در جیب جان کرده چاک

چو تن های سر رفته در خون و خاک

بکردند آنچه اهل ماتم کنند

که بدرود شاهان عالم کنند

ز جامه کبودان زمین می نمود

به چشم کواکب چو چرخ کبود

صدای نفیر از فلک برگذشت

زهاب سرشک از سمک درگذشت

ز بس خاست دود از دل یک به یک

پر از دود گشت از سما تا سمک

ز بس ظلمت و دود بر هم نشست

در صبح بر روی خورشید بست

چو دیدند از آخر که از اشک و آه

نیارند بر درد و غم بست راه

ز آیین ماتم عنان تافتند

به تدبیر تجهیز بشتافتند

ز مشک و گلابش بشستند تن

ز خز و کتان ساختندش کفن

ز تابوت زر محملش ساختند

ز دیبای چین مفرش انداختند

چو مهد زرش گشت آرام جای

بزرگ سپه خاست گریان به پای

به دانش حجاب از میان برگرفت

به دانا حکیمان سخن درگرفت

که امروز روز زبان آوریست

درین قصه وقت سخن گستریست

ز حکمت بسازید هنگامه ای

کنید املیی موعظت نامه ای

که غمدیدگان را تسلی دهد

مثال مثوبت به عقبی دهد

بخش ۵۷ - ندبه حکیم اول

یکی گفت وقت است ای هوشیار

که گیریم از حال شاه اعتبار

ببینیم کایام با او چه کرد

سپهر کج اندام با او چه کرد

فلک تاج دولت ربود از سرش

لباس بزرگی کشید از برش

هر آن سختیی کز سرای درشت

ز اقبال دولت بر او داشت پشت

کنون رو به سوی وی آورده است

به پای سریرش پی آورده است

هر آسانیی کز مدار سپهر

نمود اندر ایام شاهیش چهر

کنون روی اقبال ازو تافته ست

به تیغ غمش زهره بشکافته ست

ازان بخت بیدار از اینسان که خفت

سزد گر کند مرد دانا شگفت

چنین کز شکر خنده اش لب جداست

به خون گر بگریند بر وی رواست

ولی گل چو صرصر ز شاخش ربود

بر او گریه ز ابر بهاران چه سود

بخش ۵۸ - ندبه حکیم دوم

بگفت آن دگر کز جهان فراخ

رسیدیم نادان بدین تنگ کاخ

دلی ساده از نقش اندیشه ها

کفی خالی از ورزش پیشه ها

نه در عقل ما خوش ز ناخوش جدا

نه در چشم ما آب از آتش جدا

چو یکچند بودیم اینجا مقیم

فتادیم در دام امید و بیم

نشستیم غافل ز مقصود خویش

تهی خاطر از فکر بهبود خویش

بیابان غفلت نکردیم طی

به مقصود اصلی نبردیم پی

درین پرده یک عقده نشکافتیم

به هیچ از همه روی برتافتیم

عجب آنکه با این همه تاب و پیچ

دل ما ازین ورطه نگرفت هیچ

به روزی کزین ورطه بیرون رویم

دل و دیده زین درد پر خون رویم

کی آن کس ره نیکبختی رود

کزین سخت منزل به سختی رود

بخش ۵۹ - ندبه حکیم سوم

حکیمی دگر گفت کان کامگار

به دانشوری در جهان نامدار

زمین را که کشور به کشور گرفت

به تیغ زراندود چون خور گرفت

جهان همچو او پادشاهی نداشت

ولی دولت او بقایی نداشت

ز ناگه چو ابری رسید و گذشت

ازو چند قطره چکید و گذشت

نه در سایه اش خفته ای خواب کرد

نه از قطره اش تشنه ای آب خورد

چنان رفت کز وی اثر هم نماند

اثر خود چه باشد خبر هم نماند

بخش ۶۰ - ندبه حکیم چهارم

حکیم چهارم ز کارآگهان

بدینسان مثل زد که شاه جهان

به تری ازان رویش آهنگ بود

که میدان خشکی بر او تنگ بود

کنون کرده زانجا سفر اختیار

به سوی دو گز منزل تنگ و تار

ازان عرصه چون رخت بیرون برد

درین تنگ منزل به سر چون برد

بخش ۶۱ - ندبه حکیم پنجم

به دانای پنجم چو نوبت فتاد

زبان با سکندر بدینسان گشاد

که ای برده رنج سرای سپنج

بسی جمع کرده به هم مال و گنج

دریغا که بیهوده شد رنج تو

نشد مرهم رنج تو گنج تو

به کف سودی از گنج و مالت نماند

به گردن ازان جز وبالت نماند

به پشت تو از گنج رنج گران

سبکبار راحت ازان دیگران

بخش ۶۲ - ندبه حکیم ششم

حکیم ششم چون سخن ساز کرد

سخن را بدین لهجه آغاز کرد

که میراند این شه بسی زنده را

که مالک شود ملک پاینده را

فرو شد سر او درین سرگذشت

به مرگ کسان مرگ ازو برنگشت

بخش ۶۳ - ندبه حکیم هفتم

به هفتم چو آمد سخن لب گشود

که آرام بخش جهان شاه بود

ز آرام نتوان دگر کام یافت

کز آرام بخشی شه آرام یافت

بخش ۶۴ - ندبه حکیم هشتم

ز هشتم جز این نکته سر بر نزد

که کس کوس ملک سکندر نزد

سفرها که او کرد گرد جهان

نکرده کس از خیل شاهنشهان

ولیکن به هر سو سفر ساز کرد

ره آن به زور سپه باز کرد

جز این یک سفر کز همه دور ماند

جنیبت به منزلگه گور راند

بخش ۶۵ - ندبه حکیم نهم

نهم گفت هر کس که از مرگ شاه

به شادی قدح زد درین بزمگاه

به زودی نهد گام بر گام او

به تلخی کشد جرعه جام او

بدانسان که برداشت شه زود گام

پی هر که مرگ ویش بود کام

بخش ۶۶ - ندبه حکیم دهم

دهم گفت هر مخزن سیم و زر

که اسکندر آورد با یکدگر

چو در زندگی رنج بر وی گماشت

پس از مرگ کی خواهدش سود داشت

بخش ۶۷ - داستان بردن تابوت اسکندر به اسکندریه و تعزیت گفتن حکیمان مادرش را

چو آمد به سر نوبت قال و قیل

فرو کوفت طبال طبل رحیل

نقیبان نهادند مهد زرش

به پشت هیونان که پیکرش

هیونان هامون بر کوه فر

وز آن مهد کوهانشان کوه زر

به روز سفید و به شام سیاه

امیران لشکر امینان راه

ز جور زمن آه برداشتند

به سوی وطن راه برداشتند

دو منزل یکی کرده می تاختند

به تن های آزرده می ساختند

شتابان نه شب را شمردند شب

نه از روز کردند روزی طلب

پس از چند گاهی ازان راه سخت

به اقلیم خویش اوفکندند رخت

رسید این خبر رومیان را به گوش

رساندند بر اوج گردون خروش

شدند از پی مصریان زین سخن

همه گازران جامه بر نیل زن

به اسکندریه درون مادرش

که بودی فروغ خرد رهبرش

چو بشنید این قصه سینه سوز

شد از شعله آه گیتی فروز

ز رشح دل و دیده در خون نشست

ز سر منزل صبر بیرون نشست

همی خواست تا جیب جان بردرد

گریبان تاب و توان بردرد

کند همچو شب معجر صبح زنگ

ز دست فلک سینه کوبد به سنگ

به ناخن خراشد رخ تازه را

کند تازه از خون دل غازه را

به زخم طپانچه در آن داوری

سمن را دهد رنگ نیلوفری

کند موی مشکین ز سر تارتار

کند مویه بر خویشتن زارزار

بیندازد از تن حریری لباس

کند طوق گردن ز پشمین پلاس

ولی کرد مکتوب اسکندری

در آن شیوه و شیونش یاوری

به مضمون مکتوب او کار کرد

به صبر و خرد طبع را یار کرد

بفرمود تا اهل آن مرز و بوم

چه از شام و مصر و چه از روس و روم

برفتند مستقبل لشکرش

به گردن نهادند مهد زرش

نهفتند دلها پر اندوه و رنج

در اسکندریه به خاکش چو گنج

چو از شغل دفنش بپرداختند

حکیمان خردنامه ها ساختند

ز گنج خرد گوهر افشاندند

پس پرده بر مادرش خواندند

چو در پرده کردند با او خطاب

ز پرده شنیدند نیکو جواب

بخش ۶۸ - تعزیت گفتن حکیم اول

حکیم نخستین چو شد پرده ساز

بدینسان برون داد از پرده راز

که ای مطلع نور اسکندری

بلندش ز تو پایه سروری

اگر ریخت گل باغ پاینده باد

وگر رفت مه مهر تابنده باد

ندانم که چون صبر فرمایمت

چه سان راه آرام بنمایمت

سکندر تو را صبر فرموده است

رهت سوی آرام بنموده است

چو مردان در آن ره نهادی قدم

نکردی ز فرموده اش هیچ کم

شد از قول او کار روشن تو را

چه حاجت به فرموده من تو را

درین محنت آباد ماتمگران

تویی بهترین همه مادران

که در مرگ فرزانه فرزند خویش

نگشتی ز حکم خداوند خویش

ز جان تو نور یقین سرزده ست

دلت خیمه در ملک دیگر زده ست

به مزدیت فردا بود دسترس

که هرگز نبیند چنان مزد کس

بخش ۶۹ - تعزیت گفتن حکیم دوم

چو خامش شد آن پیر یزدان شناس

نهاد آن دگر یک سخن را اساس

که ای بانوی این مسدس سرای

نیارد چو تو بانویی کس به جای

سکندر گرت تافت دامن ز کف

خداوند وی بادت از وی خلف

تسلی کسی را دهد حق شناس

که در حق یزدان بود ناسپاس

ز محنت غباری اگر بگذرد

به دامان عیشش گریبان درد

به پایش اگر نیش خاری خلد

ز شاخ رضا دست دل بگسلد

ولی بختیاری که توفیق یافت

ز خوان رضا نقل تحقیق یافت

قضا گر بر او خنجر بیم زد

دم از بردباری و تسلیم زد

نه از تیر تقدیر آهی کشید

نه جز راه تسلیم راهی گزید

چه محتاج تعلیم دانندگان

به سر حد دانش رسانندگان

به این دین و دانش که دادت خدای

زبان را به شکر خدای برگشای

بخش ۷۰ - تعزیت گفتن حکیم سوم

حکیم دوم چون لب از نطق بست

سیم این شکر طوطی آسا شکست

که ای عرش بلقیس فرش درت

مه و مهر ازان خشت سیم و زرت

سکندر اگر عمر بر باد داد

به اقبال تو ملکش آباد باد

رسد بانگ ازین طارم زرنگار

که سخت است داغ جدایی ز یار

وز آن سخت تر ناسپاسی بود

که بیرون ز یزدان شناسی بود

به آن دامن یار ناید به کف

شود نیز مزد مصیبت تلف

چه زیرک بود هر که زین درد سخت

کشد بر در صبر و آرام رخت

نه تلخ از جزع گردد امروز و شور

نه از مزد ماند در آینده دور

بحمدالله ای آگه از خوب و زشت

که باشد تو را آگهی در سرشت

ز افراط و تفریط خاطر تهی

روی راست بر موجب آگهی

همی رو بر این سیرت مستقیم

همی زی ز آفات گیتی سلیم

بخش ۷۱ - تعزیت گفتن حکیم چهارم

ازین گفت و گو چون سیم لب بدوخت

چهارم چراغ نصیحت فروخت

نخست از دعا کرد آغاز پند

که ای با خرد پند بخرد پسند

چو ایزد به دل تخم صبرت نهاد

بر این کشت بارنده ابرت نهاد

هر آن مضطرب کش نه آرامش است

به آرامشش آخر انجامش است

درین تیز رو گنبد با سکون

قدمگاه هر جنبش آمد سکون

ز جان هر چه جنبد درین پهن دشت

به تسکین مرگش بود بازگشت

بدین دایره هر که پا در نهد

چو دورش به آخر رسد سر نهد

چو بر صید خنجر زنی در شکار

ز اول بود جنبش آخر قرار

سپاس فراوان خداوند را

که کرد این کرامت خردمند را

که بیند در آغاز انجام خویش

برون ننهد از حکم آن گام خویش

شکیبی که انجام هر ماتم است

مر او را در آغاز آن همدم است

بخش ۷۲ - تعزیت گفتن حکیم پنجم

حکیم چهارم چو گفت آنچه گفت

ز باغ دل پنجم این گل شگفت

که ای گلبن باغ شاهنشهی

که مانده ست دامانت از گل تهی

اگر کرد گل سست پیوندیی

به یاد ویت باد خرسندیی

کسی را که شد میوه دل ز دست

ز فوت گلی شاخ عیشش شکست

ز پند حکیمان شود صبر کیش

نهد عقل راه تسلیش پیش

تو را این تسلی ز یزدان رسید

به کام تو این طعمه زان خوان رسید

دلت روشن از نور الهام اوست

تمتع کش از فیض انعام اوست

حکیمان چو این نکته دریافتند

ز تسکین تو روی برتافتند

ز مشرق چو طالع شود آفتاب

چه پرتو دهد مشعل خانه تاب

روان سکندر ز تو شاد باد

به روح جنان روحش آباد باد

به عز دو گیتیت بادا کفیل

ثنای جمیل و ثواب جزیل

بخش ۷۳ - عذر خواستن مادر اسکندر حکیمان را

چو آن در پس ستر عصمت مقیم

شنید آنچه بشنید از هر حکیم

بر ایشان در معذرت باز کرد

به پرده درون این نوا ساز کرد

که ای رازدانان دانش پژوه

گشاینده مشکل هر گروه

بنای خرد را اساس از شماست

دل بخردان حق شناس از شماست

ز دید از کرم خیمه بر باغ من

شدید از خرد مرهم داغ من

بگفتید صد نکته دلکشم

نشاندید ز آب سخن آتشم

ز گیتی پریشان دلی داشتم

ز دور فلک مشکلی داشتم

ز انفاستان گشت حل مشکلم

به سر حد جمعیت آمد دلم

درین نیلگون کاخ مینا نما

جهان جمله کورند و بینا شما

چو بینا نباشد که دارد نگاه

به ره کور را از فتادن به چاه

جهان از شما مطرح نور باد

وز آن نور چشم بدان دور باد

بخش ۷۴ - تعزیت نامه ارسطو به مادر اسکندر

پی راحت جان آگاه خویش

مهیا کند توشه راه خویش

فن خویش نیکی کن ای نیک زن

که به گر بود نیک زن نیک فن

همه کارها را به یزدان گذار

که بیرون ز تقدیر او نیست کار

سکندر به شاهی ازو راه یافت

به توفیق او جان آگاه یافت

ز عالم نه از بهر سختیش برد

به فیروزی و نیکبختیش برد

نگویم که بر مردنش صبر کن

که بر نزد خود بردنش صبر کن

به صبر ار برآید تو را نام نیک

دهد نام نیکت سرانجام نیک

نگین دار این چرخ فیروزه فام

پی نام نیکو بود والسلام

ارسطو گهر سنج یونان زمین

که بر گنج یونانیان بود امین

چو کلکش سر گنج حکمت شکافت

سکندر ازو یافت نقدی که یافت

ز مرگ سکندر چو آگاه شد

دلش همدم ناله و آه شد

پس از عنبرین خامه پیراستن

به نام خدا نامه آراستن

ز خونابه دل سیاهی سرشت

سوی مادرش عذرخواهی نوشت

که بایستی از فرق پا کردمی

به خاک حریم تو جا کردمی

درین ماتم از دیده خون راندمی

به تسکین دردت فسون خواندمی

ولی ضعف پیریم بسته ست پای

نیارم که یک گام جنبم ز جای

سکندر که سلطان آفاق بود

به سلطانی اندر جهان طاق بود

اگر چه ازین تنگنا رخت بست

مخور غم که رخت از سر تخت بست

به رخ پرده شرمساری نرفت

به کام حسودان به خواری نرفت

نه از نادرستان شکستن رسید

نه از ناکسان زخم دستش رسید

به تیغ قضای خداوند پاک

که باشد روان از سمک تا سماک

به شاهی و فرماندهی جان سپرد

به جز بر همه خلق سلطان نمرد

که رسته ست ازین درد تا او رهد

که جسته ست ازین داغ تا او جهد

درین باغ یک شاخ و یک برگ نیست

که لرزنده از صرصر مرگ نیست

اگر مرده افتاده تیر اوست

وگر زنده در بند تدبیر اوست

گذشته ازو خفته در زیر خاک

و زو مانده آینده در ترس و باک

چه نامهربانی که گردون نکرد

که یکسر ازین حلقه بیرون نکرد

اگر شه و گر کمترین چاکر است

گذارش در آخر بر این چنبر است

خوشا حال آن زیرک پند گیر

که از مرگ غیر است عبرت پذیر

ز مرگ کسانش رسد زندگی

کند زندگی صرف در بندگی

بخش ۷۵ - جواب نوشتن مادر اسکندر نامه ارسطو را

چو سرچشمه فیض اسکندری

کزو بود همچون صدف گوهری

در آن کاغذی کز ارسطو رسید

بسی داروی صبر پیچیده دید

ز داروی او دفع تیمار کرد

دوای دل و جان بیمار کرد

بلی شربتی بود آن معنوی

به وی از شفاخانه عیسوی

وز آن پس یکی نامه انگیز کرد

سر نامه را عنبرآمیز کرد

به نام حکیمی که هر نیک و بد

به حکم ویست از ازل تا ابد

اگر بر درش مرگ اگر زندگیست

سرآورده در ربقه بندگیست

بود حکمت او نهان در همه

به حکمت بود حکمران بر همه

به حکم وی آیند خلق و روند

به جز حکم او حکم کس نشنوند

سکندر که بر چرخ افسر کشید

نیارست از حکم او سرکشید

به فرمان او زیست چندان که زیست

چو فرمان مرگ آمدش خون گریست

ولی گریه اش هیچ کاری نکرد

به آن آب دفع غباری نکرد

مرا گرچه بر دل نشست آن غبار

شد آن سرمه دیده اعتبار

بدیدم سرانجام کار همه

که بر چیست آخر قرار همه

مرا زین مصیبت که ناگه رسید

صد اندوه بر جان آگه رسید

دلم بود در صبر لیکن چو کوه

نجنبید ازین ماتم پر ستوه

چه امکان بود سیل انبوه را

که از بیخ و بن برکند کوه را

کسی کز غم خود بود دل گران

چرا گرید از ماتم دیگران

اگر مرگ را سازگاری کنم

ازان به که بر مرده زاری کنم

مرا خود چنین بود حال ای حکیم

که آمد خطی از تو عنبر شمیم

به هر نقطه زو نکته ای دلپسند

به هر حرف ازو صد فرح کرده بند

به جان اختر هوش ازان تاب یافت

به دل مزرع صبر ازان آب یافت

اساس خرد دید ازان محکمی

غم و محنت آورد رو در کمی

حیات ابد رشح کلک تو باد

نظام ادب نظم سلک توباد

چو آن نامه غم به پایان رساند

نم حسرت از چشم گریان فشاند

وز آن پس یکی لحظه خندان نزیست

کنم قصه کوتاه چندان نزیست

نه او زیست جاوید نی ما زییم

کمینگاه مرگیم هر جا زییم

مکن هستی جاودانی هوس

که این خاصه کردگار است و بس

بیا ساقیا کان که فرزانه است

زده دست در دست پیمانه است

چو آرد غم مرگ بر دل شکست

نگیرد کسی غیر پیمانه دست

بیا مطربا تا ز چنگ سپهر

ببریم چون بخردان تار مهر

که آخر اجل تیغ خواهد کشید

به ناخواست این رشته خواهد برید

بخش ۷۶ - در بی وفایی این رباط دو در و بساط آی و گذر که آینده در وی به محنت زید و رونده از وی به حسرت رود

رباطیست گیتی دو در ساخته

پی رهروان رهگذر ساخته

یکی می رسد وان دگر می رود

ولیکن به خون جگر می رود

ازین رفتن و آمدن چاره نیست

دل کیست زین غم که صد پاره نیست

رباط ار چه باشد سراسر سرور

اقامت در او باشد از راه دور

چو گردد مسافر مقیم رباط

چه سان در وطن گستراند بساط

ره زیرک آخر اندیش گیر

ز اول طریق وطن پیش گیر

گر آدم نژادی درین دیولاخ

عمارت مکن باغ و ایوان و کاخ

کسانی که کشتند پیش از تو باغ

بر ایشان نگر باغ را گشته داغ

تگرگ آمده ز ابر بی آب مرگ

نه در باغشان شاخ مانده نه برگ

بر ایوانشان طاق پرکنگره

پی قطعشان گشته بران اره

بریده به سان درخت کهن

ازین باغ ویرانشان بیخ و بن

بود دور ازیشان پر اندوه کاخ

از آنش دو حرف از سه حرف است آخ

کلوخی کزان کاخ افتاده پست

نکرده بر آن جز کلاغی نشست

خوش آن مرغ زیرک درین طرفه باغ

که ننشیندش بر کلوخی کلاغ

نه هرگز یکی دانه کرده ست کشت

نه خشتی نهاده ست بالای خشت

چو مرغی که آید ز بالا به زیر

بود صبحگه گرسنه شام سیر

ادیم زمین را زده پشت پای

شده بر سر چرخ نعلین سای

بدیده ست از آغاز انجام را

گزیده ست بر کام ناکام را

درین مرحله پر نشیب و فراز

به جز چشم عبرت نکرده ست باز

مرا و تو را نیز دادند چشم

بر احوال گیتی گشادند چشم

بیا تا به عبرت نگاهی کنیم

وز این کوچگه رو به راهی کنیم

ببینیم از آغاز کآدم چه کرد

چو زد خیمه بیرون ز عالم چه کرد

چه شد نوح و بهر چه بودش نشست

به کشتی که طوفان مرگش شکست

کجا شد خلیل و نمکدان او

که از مرگ شد بی نمک خوان او

چه شد حال یعقوب و یوسف کجاست

کزو جز نفیر تأسف نخاست

ز مصر از چه رو کوس تحویل زد

که مصر از غمش جامه در نیل زد

سلیمان کجا خفت و کو آصفش

چرا خاتم ملک رفت از کفش

کلیم و عصا کو و آن طور و نور

به فرعونیان از وی آشوب و شور

مسیحا که در مرده جان می دمید

ببین تا ازان مرده جانان چه دید

محمد که خورشید افلاک بود

در آخر مقامش ته خاک بود

شنیدی سر انجام پیغمبران

بیا بشنو افسانه دیگران

حکیمان که دانشوران بوده اند

به هر کار حیلتگران بوده اند

نیارست ازان زیرکان هیچ کس

که تأخیر مردن کند یک نفس

همه سر درین ورطه بنهاده اند

به صد درد و اندوه جان داده اند

چه گویم ز شاها که چون رفته اند

درونها پر از خون برون رفته اند

به تاراج داده اجل رختشان

شده پایمال خسان تختشان

برهنه شده تارک سر ز تاج

تهی گشته مخزن ز مال و خراج

زدی کوسشان دولت از پشت پیل

اجل عاقبت کوفت طبل رحیل

به صد نازقالب که پرورده اند

ازان قالب خشت پر کرده اند

اگر بایدت صورت حالشان

به هر دور ادبار و اقبالشان

به تاریخ های جهان در نگر

که دانم به تفصیل یابی خبر

که آن بر سر بستر خوش مرد

به تیغ عدو آن دگر جان سپرد

یکی تن ازیشان سلامت نجست

که چرخش به زخم غرامت نخست

جهانی که پایان او این بود

در او بخردان را چه تسکین بود

ز بیداد این سبز گنبد گری

نگویم بر ایشان که بر خود گری

بر این رفتگان گریه بس در خور است

ولی از همه بر خود اولی تر است

بخش ۷۷ - حکایت عمر گذرانیدن دیوانه بلخی از گریه بسیار به شوری و تلخی

سراسیمه ای خانه در بلخ داشت

که بر مردگان گریه تلخ داشت

در آن شهر بی گریه کم زیستی

به خون بهر هر مرده بگریستی

به هر حلقه غم که پرداختی

از اشک چو لعلش نگین ساختی

نصیحتگری گفت با او نهفت

که ای هر کس از حال تو در شگفت

تو را این همه گریه زار چیست

نه مزدوری این گونه بیگار چیست

مریز اشک خود را به هر خاک کوی

که این آب چشم است نی آب جوی

بخندید دیوانه کای بیخرد

که شاخ قبولت بود بیخ رد

من این گریه از بهر خود می کنم

نه از مرگ هر نیک و بد می کنم

به مردن هر آن زنده کز پا فتاد

ازان مردن خویشم آمد به یاد

ز غم آتش افتاد در جان من

شد از دود پر چشم گریان من

ازان آتشم دود خیزد ز چشم

وز آن دودم این آب ریزد ز چشم

زهی مرد نادان که از مرگ خویش

نگردد جگرپاره و سینه ریش

نگرید ز درد دل خود به خون

غم دل به آن گریه ندهد برون

بیا ساقیا تا جگر خون کنیم

وز این می قدح را جگرگون کنیم

که غمدیده را آه و زاری به است

جگرخواری از میگساری به است

بیا مطربا کز طرب بگذریم

ز چنگ طرب تارها بردریم

ز چنگ اجل چون نشاید گریخت

ز چنگ رب تار باید گسیخت

بخش ۷۸ - به ختم پنجمین انگشت از پنجه ا ین کتب پنجگانه که دست قوی بازوان را تاب می دهد به خاتم خاتمه

بیا جامی ای عمرها برده رنج

ز خاطر برون داده این پنج گنج

شد این پنجت آن پنجه زور یاب

کزو دست دریا کفان دیده تاب

عجب اژدهاییست کلک دو سر

که ریزد برون گنجهای گهر

کند اژدها بر در گنج جای

ولی کم بود اژدها گنج زای

شد آن اژدها گنج در مشت تو

بر او حلقه زد مار انگشت تو

چه گوهر فشانند این گنج و مار

که شد پر گهر دامن روزگار

ولی بینم از کلک هر گنج سنج

پر از پنج گنج این سرای سپنج

به آن پنجها کی رسد پنج تو

که یک گنجشان به ز صد گنج تو

به تخصیص پنجی که سر پنجه زد

بشیری که سرپنجه از گنجه زد

به ترکی زبان نقشی آمد عجب

که جادو دمان را بود مهر لب

ز چرخ آفرین ها بر آن کلک باد

که این نقش مطبوع ازان کلک زاد

ببخشود بر فارسی گوهران

به نظم دری در نظم آوران

که گر بودی آن هم به لفظ دری

نماندی مجال سخن گستری

به میزان آن نظم معجز نظام

نظامی که بودی و خسرو کدام

چو او بر زبان دگر نکته راند

خرد را به تمییزشان ره نماند

زهی طبع تو اوستاد سخن

ز مفتاح کلکت گشاد سخن

سخن را که از رونق افتاده بود

به کنج هوان رخت بنهاده بود

تو دادی دگر باره این آبروی

کشیدی به جولانگه گفت و گوی

صفایاب از نور رای تو شد

نوایی ز لطف نوای تو شد

بر این نخل نظمی که پرورده ام

به خون دلش در بر آورده ام

نشد باعثم جز سخندانیت

به دستور دانش سخنرانیت

وگر نی من آن را چو آراستم

نه احسان نه تحسین ز کس خواستم

چه خیزد ز مدخل که احسان کند

چه آید ز تحسین که نادان کند

به لطف سخن گر ستودم تو را

حد دانش خود نمودم تو را

که این مال و جاه ار چه جان پرور است

کمال سخن از همه بهتر است

رود یکسر ار سیر چرخ کهن

ولی تا جهان هست ماند سخن

سخن نیز اگر چند دایم بقاست

خموشی عجب دلکش و جانفزاست

بیا ساقیا جام دلکش بیار

می گرم و روشن چو آتش بیار

که تا لب بر آن جام دلکش نهیم

همه کلک و دفتر بر آتش نهیم

بیا مطربا تیز کن چنگ را

بلندی ده از زخمه آهنگ را

که تا پنبه از گوش دل برکشیم

همه گوش گردیم و دم درکشیم

هفت اورنگ

سلسلةالذهب

سلامان و ابسال

تحفة‌الاحرار

سبحة‌الابرار

یوسف و زلیخا

لیلی و مجنون

خردنامه اسکندری

غزلیات

شمارهٔ ۱ : یا من بدا جمالک فی کل ما بدا

شمارهٔ ۲ : حرز جانهاست نام دلبر ما

شمارهٔ ۳ : خلیلی لاحت لنا دور سلمی

شمارهٔ ۴ : هر چه اسباب جمال است رخ خوب تو را

شمارهٔ ۵ : چند سوی چمن آیم به هوایت چو صبا

شمارهٔ ۶ : شرف کعبه بود کوی تو را

شمارهٔ ۷ : زد به رفتار خوش قدت ره ما

شمارهٔ ۸ : گاه در دل ساز و گه در دیده جا

شمارهٔ ۹ : لب لعل تو کام اهل وفا

شمارهٔ ۱۰ : اگر هر دم زنی صد تیغ بر ما

شمارهٔ ۱۱ : احن شوقا الی دیار لقیت فیها جمال سلمی

شمارهٔ ۱۲ : شد برقع روی تو چو مهت زلف شب آسا

شمارهٔ ۱۳ : عمری ز رخت بودم با خاطر خوش جانا

شمارهٔ ۱۴ : چو اشک خویشتن غلتم میان خاک و خون شب‌ها

شمارهٔ ۱۵ : ریزم ز مژه کوکب بی‌ماه‌رخت شب‌ها

شمارهٔ ۱۶ : از خارخار عشق تو در سینه دارم خارها

شمارهٔ ۱۷ : تجلی الراح من کاس تصفی الروح فاقبلها

شمارهٔ ۱۸ : نسیم الصبح زر منی ربی نجد و قبلها

شمارهٔ ۱۹ : هر شب افروخته از آتش دل مشعله‌ها

شمارهٔ ۲۰ : تا بر ورق گل زدی از مشک رقم‌ها

شمارهٔ ۲۱ : ای برده رخت رونق گل‌ها و سمن‌ها

شمارهٔ ۲۲ : ای غمت تخم شادمانی ها

شمارهٔ ۲۳ : به کعبه گر ننمایی جمال خود ما را

شمارهٔ ۲۴ : شد سحر قاید اقبال من شیدا را

شمارهٔ ۲۵ : سیمین ذقنا سنگدلا لاله عذارا

شمارهٔ ۲۶ : خدای خیر دهاد آن جوان رعنا را

شمارهٔ ۲۷ : زلف تو بر مه پریشان کرده مشک ناب را

شمارهٔ ۲۸ : من نه تنها خواهم این خوبان شهرآشوب را

شمارهٔ ۲۹ : شد خاک قدم طوبی آن سرو سهی قد را

شمارهٔ ۳۰ : پیر ما بگذاشت آخر شیوه زهاد را

شمارهٔ ۳۱ : عشق باید کز دو عالم فرد سازد مرد را

شمارهٔ ۳۲ : یارب انصافی بده آن شیخ دعوی دار را

شمارهٔ ۳۳ : چند بوسم دست و پا پیک دیار یار را

شمارهٔ ۳۴ : کیست کز عشاق پیغامی رساند یار را

شمارهٔ ۳۵ : بخرام و باز جلوه ده آن سرو ناز را

شمارهٔ ۳۶ : برکش ای صوفی ز سر این خرقه سالوس را

شمارهٔ ۳۷ : من که جا کردم به دل آن کافر بدکیش را

شمارهٔ ۳۸ : هر دم افروزی چو گل رخسار آتشناک را

شمارهٔ ۳۹ : مطرب امشب ساز کن با ناله من چنگ را

شمارهٔ ۴۰ : من که خدمت کرده ام رندان درد آشام را

شمارهٔ ۴۱ : می فزایی خط مشکین عارض چون سیم را

شمارهٔ ۴۲ : رحمی بده خدایا آن سنگدل جوان را

شمارهٔ ۴۳ : گذشت از حد خروش و گریه ابر نوبهاران را

شمارهٔ ۴۴ : معلم گو مده تعلیم بیداد آن پریرو را

شمارهٔ ۴۵ : گوشه برقع فتاد از طرف رخ آن ماه را

شمارهٔ ۴۶ : ای مه خرگه نشین از رخ برافکن پرده ا

شمارهٔ ۴۷ : رخنه کردی دل به قصد جان من دیوانه را

شمارهٔ ۴۸ : دو هفته شد که ندیدم مه دو هفته خود را

شمارهٔ ۴۹ : منم ز جان شده بنده مه یگانه خود را

شمارهٔ ۵۰ : بام برآی و جلوه ده ماه تمام خویش را

شمارهٔ ۵۱ : زان همی ریزم سرشک لاله رنگ خویش را

شمارهٔ ۵۲ : گر بدانی قیمت یک تار موی خویش را

شمارهٔ ۵۳ : بس که می آیم به کویت شرم می آید مرا

شمارهٔ ۵۴ : چه بخت بود که ناگه بر سر رسید مرا

شمارهٔ ۵۵ : خوش است ناز تو ای سرو گل عذار مرا

شمارهٔ ۵۶ : چه سود گریه خون چشم اشکبار مرا

شمارهٔ ۵۷ : فروغ روی تو خورشید و مه بس است مرا

شمارهٔ ۵۸ : با تو یک دم بخت من همدم نمی سازد مرا

شمارهٔ ۵۹ : جدایی می کند بنیاد ما را

شمارهٔ ۶۰ : ای با تو ز گل فراغ ما را

شمارهٔ ۶۱ : بگشا دری از تیغ جفا سینه ما را

شمارهٔ ۶۲ : ای در ابرو گره افکنده چه حال است تو را

شمارهٔ ۶۳ : با اسیران نظری نیست تو را

شمارهٔ ۶۴ : گرچه هر روزی ز صد ره کم نمی بینم تو را

شمارهٔ ۶۵ : آن که از حلقه زرگوش گران است او را

شمارهٔ ۶۶ : کیست آن مه که درآمد ز در خلوت ما

شمارهٔ ۶۷ : ساقی به جدل حل نشود مسئله ما

شمارهٔ ۶۸ : ای مهر تو از صبح ازل هم نفس ما

شمارهٔ ۶۹ : کار ما جز فکر مردن نیست دور از یار ما

شمارهٔ ۷۰ : ساقی بیا که دور فلک شد به کام ما

شمارهٔ ۷۱ : کاش ویران شود از سیل فنا خانه ما

شمارهٔ ۷۲ : هر کجا جلوه کند آن بت چالاک آنجا

شمارهٔ ۷۳ : طرف باغ و لب جوی و لب جام است اینجا

شمارهٔ ۷۴ : صبر از دل و دل از من و من از وطن جدا

شمارهٔ ۷۵ : تو را ای نازنین هر سو ز دلها صد سپه بادا

شمارهٔ ۷۶ : برفت عقل و دل و دین و ماند جان تنها

شمارهٔ ۷۷ : خال و خط جانفزاست اینها

شمارهٔ ۷۸ : روحی فداک ای صنم ابطحی لقب

شمارهٔ ۷۹ : بدا برق بطحاء و الدمع ساکب

شمارهٔ ۸۰ : به گوش مه رسد آواز یاربم هر شب

شمارهٔ ۸۱ : به مه من که رساند که من دلشده هر شب

شمارهٔ ۸۲ : چند ای معلم هر روز تا شب

شمارهٔ ۸۳ : تا نمودی لب و چه غبغب

شمارهٔ ۸۴ : آفتاب حسن طالع شد چو افکندی نقاب

شمارهٔ ۸۵ : هر کجا زد خیمه چون ماه سپهر آن آفتاب

شمارهٔ ۸۶ : ای روی تو اختر جهان تاب

شمارهٔ ۸۷ : ای تو را قد خوب و ابرو خوب و زلف و چهره خوب

شمارهٔ ۸۸ : هر صبح کآفتاب رخت سر زند ز جیب

شمارهٔ ۸۹ : چون نصیب ما نشد وصل حبیب

شمارهٔ ۹۰ : می زند مشت به رویم که مبین سوی حبیب

شمارهٔ ۹۱ : دردمندم عاجزم بیمار و تنها و غریب

شمارهٔ ۹۲ : دلا به طرف چمن جام خوشگوار طلب

شمارهٔ ۹۳ : ای در هوای مهر تو ذرات کاینات

شمارهٔ ۹۴ : ای آفتاب روی تو عکس فروغ ذات

شمارهٔ ۹۵ : ای صفات تو نهان در تتق وحدت ذات

شمارهٔ ۹۶ : صلای باده زد پیر خرابات

شمارهٔ ۹۷ : ای درت کعبه ارباب نجات

شمارهٔ ۹۸ : بر درت جا کنند اهل نجات

شمارهٔ ۹۹ : صد خارم از فراق تو در پای دل شکست

شمارهٔ ۱۰۰ : گر آن بی وفا عهد یاری شکست

شمارهٔ ۱۰۱ : گفتمش ای سخت دل عهد تو سست است از نخست

شمارهٔ ۱۰۲ : پیش ازان روزی که گردون خاک آدم می سرشت

شمارهٔ ۱۰۳ : گر بود در خاک پیشم رویم از کوی تو خشت

شمارهٔ ۱۰۴ : عشقت که بود کعبه ارباب سلامت

شمارهٔ ۱۰۵ : بحمدالله که بازم دیده روشن شد به دیدارت

شمارهٔ ۱۰۶ : چشم بگشادم پس از هجران به ابروی خوشت

شمارهٔ ۱۰۷ : در کنج غم نشستم خورسند باخیالت

شمارهٔ ۱۰۸ : پیش ازان دم که دهم جان من بیدل ز غمت

شمارهٔ ۱۰۹ : گذر فتاد به سر وقت کشتگان غمت

شمارهٔ ۱۱۰ : تا کی ز دیر آمدن و زود رفتنت

شمارهٔ ۱۱۱ : بوی جان یافتم ز پیرهنت

شمارهٔ ۱۱۲ : پیرانه سر کشیدم سر در ره سگانت

شمارهٔ ۱۱۳ : تو حور جنتی اما ز چشم فتانت

شمارهٔ ۱۱۴ : ای واضح و الضحی جبینت

شمارهٔ ۱۱۵ : صد شاخ گل تازه نشاندم به هوایت

شمارهٔ ۱۱۶ : مرا چو قبله نگردد به عیدگه رویت

شمارهٔ ۱۱۷ : قربان شدن به تیغ جفای تو عید ماست

شمارهٔ ۱۱۸ : لاله قدح باده و گل شاهد رعناست

شمارهٔ ۱۱۹ : عاشق تو شهید تیغ بلاست

شمارهٔ ۱۲۰ : تو را صباحت ترک و فصاحت عرب است

شمارهٔ ۱۲۱ : این چه رخسار و چه خط وین چه لب است

شمارهٔ ۱۲۲ : وادی عشق که جز تشنه در او نایاب است

شمارهٔ ۱۲۳ : ساقی بیا و باده ده اکنون که فرصت است

شمارهٔ ۱۲۴ : خطت گرد لب آن مشکین نبات است

شمارهٔ ۱۲۵ : ابروی خوشت که ماه عید است

شمارهٔ ۱۲۶ : تارک درویش تارک فارغ از تاج زر است

شمارهٔ ۱۲۷ : منشور دولتی که ز عشقم میسر است

شمارهٔ ۱۲۸ : یار رفت از دیده لیکن روز و شب در خاطر است

شمارهٔ ۱۲۹ : بگذر از توبه و تقوی که همه پندار است

شمارهٔ ۱۳۰ : مرا کار از غم عشق تو زار است

شمارهٔ ۱۳۱ : بیا که روی تو خورشید عالم افروز است

شمارهٔ ۱۳۲ : قدم به طرف چمن نه که سبزه نوخیز است

شمارهٔ ۱۳۳ : باز در بزم غمت نعره نوشانوش است

شمارهٔ ۱۳۴ : مقیم کوی تو را فسحت حرم تنگ است

شمارهٔ ۱۳۵ : در صورت تو سر جمالی که مجمل است

شمارهٔ ۱۳۶ : خیال خال لبت تخم مزرع امل است

شمارهٔ ۱۳۷ : شاهد بستان که چشمش نرگس و رویش گل است

شمارهٔ ۱۳۸ : صبحدم عرض چمن کن که هوا معتدل است

شمارهٔ ۱۳۹ : غرض از چاشنی عشق توام درد و غم است

شمارهٔ ۱۴۰ : لطافتی که رخت را ز جعد خم به خم است

شمارهٔ ۱۴۱ : هلال عید جستن کار عام است

شمارهٔ ۱۴۲ : نهفته سیم به زیر قبا که این بدن است

شمارهٔ ۱۴۳ : آتش اندر خرمن ما زد رخت وین روشن است

شمارهٔ ۱۴۴ : یاقوت لب تو قوت جان است

شمارهٔ ۱۴۵ : مگو که قطع بیابان عشق آسان است

شمارهٔ ۱۴۶ : دلم ز هجر خراسان ازان هراسان است

شمارهٔ ۱۴۷ : کیست آن شوخ که مهمان تهیدستان است

شمارهٔ ۱۴۸ : آن کیست سواره که بلای دل و دین است

شمارهٔ ۱۴۹ : روی خود را مگو شریک مه است

شمارهٔ ۱۵۰ : ای که جان و دل آگاه تو را همراه است

شمارهٔ ۱۵۱ : مه شمع شب افروز و رخت نور تجلی ست

شمارهٔ ۱۵۲ : خوبان هزار و از همه مقصود من یکی ست

شمارهٔ ۱۵۳ : سینه تنگم نه جای چون تو زیبا دلبری ست

شمارهٔ ۱۵۴ : مرا از درد تو بر سینه داغی ست

شمارهٔ ۱۵۵ : دلم پیرانه سر با خردسالی ست

شمارهٔ ۱۵۶ : چرخ را جامی نگون دان کز می عشرت تهی ست

شمارهٔ ۱۵۷ : ای شهسوار حسن که جانم فدای توست

شمارهٔ ۱۵۸ : در همه شهر دلی کو که نه خون کرده توست

شمارهٔ ۱۵۹ : صبح دولت را فروغ از آفتاب روی توست

شمارهٔ ۱۶۰ : نقاش ازل کان خط مشکین رقم اوست

شمارهٔ ۱۶۱ : جفای تو که بسی خوشتر از وفای من است

شمارهٔ ۱۶۲ : تویی که درد و غمت یار ناگزیر من است

شمارهٔ ۱۶۳ : این همه خونابه کاندر چشم گریان من است

شمارهٔ ۱۶۴ : ز دل زبانه آتش که در دهان من است

شمارهٔ ۱۶۵ : هر نشان کز خون دل بر دامن چاک من است

شمارهٔ ۱۶۶ : نامه کز جانان رسد منشور اقبال من است

شمارهٔ ۱۶۷ : حریم منزل جانان برون ز عالم ماست

شمارهٔ ۱۶۸ : لاله بی روی تو داغ دل ماست

شمارهٔ ۱۶۹ : ای ترک شوخ این همه ناز و عتاب چیست

شمارهٔ ۱۷۰ : چنین رخی که تو داری حکایت گل چیست

شمارهٔ ۱۷۱ : ساقی شراب لعل بگردان بهانه چیست

شمارهٔ ۱۷۲ : باز این خمار در سرم از چشم مست کیست

شمارهٔ ۱۷۳ : باز چشمم درفشان از لعل گوهربار کیست

شمارهٔ ۱۷۴ : من پس زانوی غم تا یار هم زانوی کیست

شمارهٔ ۱۷۵ : آن سرو ناز بر لب بام ایستاده کیست

شمارهٔ ۱۷۶ : برد شوخی دل ز من اما نخواهم گفت کیست

شمارهٔ ۱۷۷ : روز میدان است ترک شهسوار من کجاست

شمارهٔ ۱۷۸ : وه که باز از کف من دامن مقصود برفت

شمارهٔ ۱۷۹ : به هر منزل که جانان من آنجاست

شمارهٔ ۱۸۰ : ازان درج گوهر تکلم خوش است

شمارهٔ ۱۸۱ : از کوی زهد ساحت میخانه خوشتر است

شمارهٔ ۱۸۲ : درویش را سرا سر کوی فنا بس است

شمارهٔ ۱۸۳ : غمت تا در دلم منزل گرفته ست

شمارهٔ ۱۸۴ : تا عشق توام زبون گرفته ست

شمارهٔ ۱۸۵ : خوش آن که وقت گل لب جویی گرفته است

شمارهٔ ۱۸۶ : گرچه خلقی ز تو در دام بلا افتاده ست

شمارهٔ ۱۸۷ : روی خوب تو مهوش افتاده ست

شمارهٔ ۱۸۸ : باز هوای چمنم آرزوست

شمارهٔ ۱۸۹ : چو یار دور چه سود ار بهار نزدیک است

شمارهٔ ۱۹۰ : به جانب سفر آن ترک تندخو رفته ست

شمارهٔ ۱۹۱ : با خیال آن دو ابرو هر گهم خواب آمده ست

شمارهٔ ۱۹۲ : کس از خوبان وفا هرگز ندیده ست

شمارهٔ ۱۹۳ : خوی تو بسی نازک و ما را ادبی نیست

شمارهٔ ۱۹۴ : عید شد یک دل نمی بینم که اکنون شاد نیست

شمارهٔ ۱۹۵ : مذهب عشق خودپسندی نیست

شمارهٔ ۱۹۶ : در بر سیمین دلت گر سخت تر از سنگ نیست

شمارهٔ ۱۹۷ : گر دل از عشق توام چاک بود باکی نیست

شمارهٔ ۱۹۸ : مؤثر در وجود الا یکی نیست

شمارهٔ ۱۹۹ : غزالی چون تو در صحرای چین نیست

شمارهٔ ۲۰۰ : به خوبی خم ابروی تو مه نو نیست

شمارهٔ ۲۰۱ : بی تو مرا خانه جز گوشه ویرانه نیست

شمارهٔ ۲۰۲ : صاحبدلی که نرد وفا عاشقانه باخت

شمارهٔ ۲۰۳ : لبت قوت جان از شکرخنده ساخت

شمارهٔ ۲۰۴ : بیا که چرخ مشعبد هزار شعبده ساخت

شمارهٔ ۲۰۵ : چشمت ز غمزه تیغ و ز مژگان خدنگ ساخت

شمارهٔ ۲۰۶ : سودای عشقت از دو جهانم یگانه ساخت

شمارهٔ ۲۰۷ : بیا که شاهد بستان ز رخ نقاب انداخت

شمارهٔ ۲۰۸ : پرتو شمع رخت عکس بر افلاک انداخت

شمارهٔ ۲۰۹ : بر فلک دوش از خروش من دل اختر بسوخت

شمارهٔ ۲۱۰ : غمت روز مرا رسم شب آموخت

شمارهٔ ۲۱۱ : لب گشادی تا سخن گویی در سیراب ریخت

شمارهٔ ۲۱۲ : خط تو در دامن گل سنبل سیراب ریخت

شمارهٔ ۲۱۳ : دلم چون داستان غم فرو ریخت

شمارهٔ ۲۱۴ : درمانده ای به حکم قضا از بلا گریخت

شمارهٔ ۲۱۵ : دل رخت را ز روشنی مه گفت

شمارهٔ ۲۱۶ : دی که آن نازنین سخن می گفت

شمارهٔ ۲۱۷ : باده تا چاشنیی زان لب چون نوش گرفت

شمارهٔ ۲۱۸ : آن سفر کرده کش از ما دل گرفت

شمارهٔ ۲۱۹ : دل که روزی چند با دیدار جانان خو گرفت

شمارهٔ ۲۲۰ : آن نه خط است که گرد رخ زیباش گرفت

شمارهٔ ۲۲۱ : ما امید از دوست ببریدیم و رفت

شمارهٔ ۲۲۲ : آن که بر گل گره از جعد سمن بوی تو بست

شمارهٔ ۲۲۳ : ابر نیسان سایه بان بر طارم گردون زده ست

شمارهٔ ۲۲۴ : این زمینی ست که سرمنزل جانان بوده ست

شمارهٔ ۲۲۵ : دلم از خم صفا جام مصفا زده است

شمارهٔ ۲۲۶ : ترک گلچهره من خیمه به صحرا زده است

شمارهٔ ۲۲۷ : مرا عشق عزیزی خوار کرده ست

شمارهٔ ۲۲۸ : چشمم خیال قد تو جز نخل تر نبست

شمارهٔ ۲۲۹ : کس شیوه آن دلبر چالاک ندانست

شمارهٔ ۲۳۰ : ای که هرگز نشود زلف کجت با ما راست

شمارهٔ ۲۳۱ : چه گویم کز فراقت چونم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۲ : دور از رخ تو چنانم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۳ : دوش بر یاد تو چشمم دم به دم خون می‌گریست

شمارهٔ ۲۳۴ : چون سایه به خاک افکند آن سرو نه بر من

شمارهٔ ۲۳۵ : ای که هرگز نشود زلف کجت با ما راست

شمارهٔ ۲۳۶ : چه گویم کز فراقت چونم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۷ : دور از رخ تو چنانم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۸ : دوش بر یاد تو چشمم دم به دم خون می‌گریست

شمارهٔ ۲۳۹ : یار خطی که بر عذار نوشت

شمارهٔ ۲۴۰ : یار نازک دل که بی موجب ز من آزار داشت

شمارهٔ ۲۴۱ : شب یاد رخت در دل ویران شده ره داشت

شمارهٔ ۲۴۲ : دردا که یار جانب ما را نگه نداشت

شمارهٔ ۲۴۳ : صبا ز چشم من آن خاک پا دریغ نداشت

شمارهٔ ۲۴۴ : بر سر کویی که روزی سرو ناز من گذشت

شمارهٔ ۲۴۵ : جان تن فرسوده را با غم هجران گذاشت

شمارهٔ ۲۴۶ : باز بر شکل دگر می بینمت

شمارهٔ ۲۴۷ : تا ز آتش تب شمع رخت تاب گرفته ست

شمارهٔ ۲۴۸ : آن سنگدل چو پیش اسیران غم نشست

شمارهٔ ۲۴۹ : در بزم ما که می رود از نقل و جام بحث

شمارهٔ ۲۵۰ : ای خاک ره تو عرش را تاج

شمارهٔ ۲۵۱ : نیست شب وصل تو مه را رواج

شمارهٔ ۲۵۲ : درین خرابه مکش بهر گنج غصه و رنج

شمارهٔ ۲۵۳ : سر زلفت که هست از باد گاهی راست گاهی کج

شمارهٔ ۲۵۴ : ز ایوان کاخ میکده آمد علی الصباح

شمارهٔ ۲۵۵ : ایهاالساقی ادر کاس الصبوح

شمارهٔ ۲۵۶ : ای ز لعل تو زنده نام مسیح

شمارهٔ ۲۵۷ : دارم از پیر مغان نقل که در دین مسیح

شمارهٔ ۲۵۸ : ز مهر روی تو هر شب کنم نظاره صبح

شمارهٔ ۲۵۹ : رخش همت تند و ملک فقر را میدان فراخ

شمارهٔ ۲۶۰ : ای بی لب توام به دهان قند ناب تلخ

شمارهٔ ۲۶۱ : ما خسته خاطریم و دل افگار و دردمند

شمارهٔ ۲۶۲ : شد به نقش هستی خود بند شیخ خودپسند

شمارهٔ ۲۶۳ : ای دریغ کاخ امانی به غم و شادی بند

شمارهٔ ۲۶۴ : دل ز خوبان نکشد جز سوی آن سرو بلند

شمارهٔ ۲۶۵ : دلم از حلقه زلف تو شد بند

شمارهٔ ۲۶۶ : از یار کهن نمی کنی یاد

شمارهٔ ۲۶۷ : شب ماه عید را ز شفق چرخ جلوه داد

شمارهٔ ۲۶۸ : چیست می دانی صدای چنگ و عود

شمارهٔ ۲۶۹ : خنده ای زد دهنت رسته دندان بنمود

شمارهٔ ۲۷۰ : حلقه گوش تو را هر که بدین لطف بدید

شمارهٔ ۲۷۱ : ساقی به شکل جام زر آمد هلال عید

شمارهٔ ۲۷۲ : باز صبح طرب از مطلع امید دمید

شمارهٔ ۲۷۳ : ز سبزه گرد لب جوی خط تازه دمید

شمارهٔ ۲۷۴ : تو طفل خردسالی و ما پیر سالخورد

شمارهٔ ۲۷۵ : وصلت نیافت دل به خیال تو جان سپرد

شمارهٔ ۲۷۶ : خاکی که زیر پای خود آن شوخ بسپرد

شمارهٔ ۲۷۷ : چنین کان ترک عاشق‌کش به حسن خویش می‌نازد

شمارهٔ ۲۷۸ : چو ترک سرخوشم از خواب ناز برخیزد

شمارهٔ ۲۷۹ : خوش آن که غم عشقت با جان وی آمیزد

شمارهٔ ۲۸۰ : آن قوم که احرام سر کوی تو بستند

شمارهٔ ۲۸۱ : خرم دل آنها که به میخانه نشستند

شمارهٔ ۲۸۲ : با آنکه اهل دل ز علایق مجردند

شمارهٔ ۲۸۳ : سپاه دوست کزین سو سوار می گذرید

شمارهٔ ۲۸۴ : ای کسانی که در آن کوی گذاری دارید

شمارهٔ ۲۸۵ : میل خم ابروی توام پشت دو تا کرد

شمارهٔ ۲۸۶ : آمد خزان عمر و مرا گونه زرد کرد

شمارهٔ ۲۸۷ : تیر تو افتاد دور جان من افگار کرد

شمارهٔ ۲۸۸ : مطرب آهنگ ترنم های شوق انگیز کرد

شمارهٔ ۲۸۹ : آن سرو دی به قصد سلامم قیام کرد

شمارهٔ ۲۹۰ : وه که آن ترک پری پیکر مرا دیوانه کرد

شمارهٔ ۲۹۱ : دلم میل یکی سرو سهی کرد

شمارهٔ ۲۹۲ : شبی به سوی تو از دیده پای خواهم کرد

شمارهٔ ۲۹۳ : پیش تو جا نمی توانم کرد

شمارهٔ ۲۹۴ : پیش ازان روز که این طاق مقرنس کردند

شمارهٔ ۲۹۵ : بگذشت یار و سوی اسیران نظر نکرد

شمارهٔ ۲۹۶ : وه که آن سلطان به مظلومان نگاهی هم نکرد

شمارهٔ ۲۹۷ : چو ترک سرکش من پای در رکاب کند

شمارهٔ ۲۹۸ : هر شبی آهم حریم سدره را روشن کند

شمارهٔ ۲۹۹ : فرخنده عیدی کان جوان از پشت زین جولان کند

شمارهٔ ۳۰۰ : تا کی آن شوخ مرا بیند و نادیده کند

شمارهٔ ۳۰۱ : بی تو عاشق چو نظر در قدح لاله کند

شمارهٔ ۳۰۲ : فردا که دوست کشته خود را ندا کند

شمارهٔ ۳۰۳ : حادی که بهر ناقه سلمی حدا کند

شمارهٔ ۳۰۴ : جان از آن لب‌ها حکایت می‌کند

شمارهٔ ۳۰۵ : آن مه به جانب سفر آهنگ می‌کند

شمارهٔ ۳۰۶ : دل به چنگ غمت آهنگ سرودی نکند

شمارهٔ ۳۰۷ : لعل لبت به لطف حکایت نمی‌کند

شمارهٔ ۳۰۸ : پاکبازان همه نظاره آن روی کنند

شمارهٔ ۳۰۹ : خاک کویش را پس از کشتن به خونم گل کنید

شمارهٔ ۳۱۰ : شبم در ماتم هجران دو ابرو در خیال آمد

شمارهٔ ۳۱۱ : لله الحمد که آن مه ز سفر باز آمد

شمارهٔ ۳۱۲ : رخ خود به خون نگارم که نگار من نیامد

شمارهٔ ۳۱۳ : یارب چه شد امروز که آن ماه نیامد

شمارهٔ ۳۱۴ : چو در شبگون لباس آن مه به گشت شب برون آید

شمارهٔ ۳۱۵ : مرا بر هر زمین از دیده اشک لاله گون آید

شمارهٔ ۳۱۶ : از بس که چشم دارم کان مه ز در درآید

شمارهٔ ۳۱۷ : چو ترکش بسته از راه آن سوار نازنین آید

شمارهٔ ۳۱۸ : گر از پیراهنت بویی به طرف گلستان آید

شمارهٔ ۳۱۹ : هر آه جگرسوز که از سینه برآید

شمارهٔ ۳۲۰ : ز خاکم چو خونین گیایی برآید

شمارهٔ ۳۲۱ : چو محمل بسته بر عزم سفر جانان برون آید

شمارهٔ ۳۲۲ : به چنگ غم دلم از ناله تنگ می‌آید

شمارهٔ ۳۲۳ : به سینه گر نه غمت دمبدم فرود آید

شمارهٔ ۳۲۴ : چه شد یارب که آن سرو خرامان دیر می آید

شمارهٔ ۳۲۵ : در آن کو می روم هر لحظه باشد یار پیش آید

شمارهٔ ۳۲۶ : دی دولتم مساعد و اقبال بنده بود

شمارهٔ ۳۲۷ : دی که بود آن کافر سرکش که ترکش بسته بود

شمارهٔ ۳۲۸ : دوش چشم من به خواب و بخت من بیدار بود

شمارهٔ ۳۲۹ : تا کی از هجر تو با غم همنشین خواهیم بود

شمارهٔ ۳۳۰ : گر نماند آن غنچه لب با من چنان خندان که بود

شمارهٔ ۳۳۱ : دوش در بزم گدا شاه فرو آمده بود

شمارهٔ ۳۳۲ : دی چو دید آن مه مرا از راه گردیدن چه بود

شمارهٔ ۳۳۳ : رفتم به باغ و سرو خرامان من نبود

شمارهٔ ۳۳۴ : هرشب از زلف تو حال من پریشان‌تر بود

شمارهٔ ۳۳۵ : هر شبم در سر خیال آن لب میگون بود

شمارهٔ ۳۳۶ : مرا به کوی تو خواهم که خانه‌ای باشد

شمارهٔ ۳۳۷ : خوش آنکه وصال تو میسر شده باشد

شمارهٔ ۳۳۸ : ساقی بیا که میکده را فتح باب شد

شمارهٔ ۳۳۹ : چون برید از تن رگ جان آه دل آهسته شد

شمارهٔ ۳۴۰ : دل با خیال آن لب میگون ز دست شد

شمارهٔ ۳۴۱ : ز طاق ابروی تو پشت طاقتم خم شد

شمارهٔ ۳۴۲ : تا دامن آن تازه گل از دست برون شد

شمارهٔ ۳۴۳ : ساقیا اطراف باغ از سبزه تر تازه شد

شمارهٔ ۳۴۴ : تا دلم را پا در آن کو بسته شد

شمارهٔ ۳۴۵ : باز خون دلم از دیده روان خواهد شد

شمارهٔ ۳۴۶ : کدام سر که درین آستانه خاک نشد

شمارهٔ ۳۴۷ : چو لب به کوزه نهی کوزه نبات شود

شمارهٔ ۳۴۸ : به عزم گشت چو آن نازنین سوار شود

شمارهٔ ۳۴۹ : مهر جمالش از دل دیوانه کی شود

شمارهٔ ۳۵۰ : زان پیشتر که میکده از ما تهی شود

شمارهٔ ۳۵۱ : هیچ گه بینم که آن مه مهربان من شود

شمارهٔ ۳۵۲ : جرمی که رخت ما به حریم فنا کشد

شمارهٔ ۳۵۳ : طبع مردم سوی خوبان وفاکیش کشد

شمارهٔ ۳۵۴ : گرنه یار از زلف برقع پیش روی خود کشد

شمارهٔ ۳۵۵ : بازم کمند شوق به سوی تو می‌کشد

شمارهٔ ۳۵۶ : رخت ز غالیه خط گرد آفتاب کشید

شمارهٔ ۳۵۷ : خطت قوت ازان لعل خندان کشید

شمارهٔ ۳۵۸ : شب دل سوخته آهی ز سر درد کشید

شمارهٔ ۳۵۹ : دردا که عشق یار به دیوانگی کشید

شمارهٔ ۳۶۰ : هیچ شب بی تو دلم ناله به گردون نکشید

شمارهٔ ۳۶۱ : به گلگشت بهار این خاطر ناشاد نگشاید

شمارهٔ ۳۶۲ : ماه من تا کمر از موی میان نگشاید

شمارهٔ ۳۶۳ : بر من از خوی تو هر چند که بی داد رود

شمارهٔ ۳۶۴ : نشکسته دلی ز هجر کی از دیده خون رود

شمارهٔ ۳۶۵ : آنچه از آتش غم با دل غمناک رود

شمارهٔ ۳۶۶ : در چمن یارم چو با آن لطف و بالا می‌رود

شمارهٔ ۳۶۷ : بر رخ زردم نه اشک است این که گلگون می‌رود

شمارهٔ ۳۶۸ : آن ترک شوخ بین که چه مستانه می‌رود

شمارهٔ ۳۶۹ : دوستان بازم عجب کاری فتاد

شمارهٔ ۳۷۰ : گر کار دل عاشق با کافر چین افتد

شمارهٔ ۳۷۱ : اگر هر شب نه در بستر نم از چشم ترم افتد

شمارهٔ ۳۷۲ : چشمم از گریه چو در ورطه خون می‌افتد

شمارهٔ ۳۷۳ : تو را هرگز گذر بر جانب گلشن نمی‌افتد

شمارهٔ ۳۷۴ : روی تو آفتاب را ماند

شمارهٔ ۳۷۵ : اگر ناز و فریب چشم شوخت این چنین ماند

شمارهٔ ۳۷۶ : شد خیال آن خط از دل وان رخ مهوش بماند

شمارهٔ ۳۷۷ : یار رفت از چشم و در دل خارخار او بماند

شمارهٔ ۳۷۸ : مرا ز مایه سودا امید سود نماند

شمارهٔ ۳۷۹ : گرچه پیش تو مرا هیچ ره و روی نماند

شمارهٔ ۳۸۰ : خاطر خوبان به صید اهل دل مایل نماند

شمارهٔ ۳۸۱ : کسی کو شب به بالین من بیمار می‌گردد

شمارهٔ ۳۸۲ : نمی خواهم که با من هیچ یاری همنشین گردد

شمارهٔ ۳۸۳ : رسید قاصد و درجی ز مشک ناب آورد

شمارهٔ ۳۸۴ : سحر نسیم صبامژده حبیب آورد

شمارهٔ ۳۸۵ : مهی که حسن خطش بر بتان شکست آورد

شمارهٔ ۳۸۶ : یاد آن مطرب که ما را هر چه بود از یاد برد

شمارهٔ ۳۸۷ : آهوی چشم تو دل شیران دین برد

شمارهٔ ۳۸۸ : کو صبا تا ره به سرو خوش خرام من برد

شمارهٔ ۳۸۹ : نه پیکی که از ما پیامش برد

شمارهٔ ۳۹۰ : یار جستم که غم از خاطر غمگین ببرد

شمارهٔ ۳۹۱ : لبم از خاک پات می گوید

شمارهٔ ۳۹۲ : دل قدت را بلاست می‌گوید

شمارهٔ ۳۹۳ : با تو آن کس که ز هر جا سخنی می گوید

شمارهٔ ۳۹۴ : با تو آنان که حدیث چو منی می گویند

شمارهٔ ۳۹۵ : لبم از شعله شوق آبله پر خون زد

شمارهٔ ۳۹۶ : آن کج کله چو کاکل گلبوی شانه زد

شمارهٔ ۳۹۷ : یار کز ساعد آستین بر زد

شمارهٔ ۳۹۸ : تو را چو مشک تر از برگ یاسمین خیزد

شمارهٔ ۳۹۹ : چو مست من ز خمار شبانه برخیزد

شمارهٔ ۴۰۰ : جان بخشد از لب کشته را وانگه به خون فرمان دهد

شمارهٔ ۴۰۱ : می رسد باد صبا وز یار یادم می دهد

شمارهٔ ۴۰۲ : گفتم از تو بر دلم هر دم کم از صد غم مباد

شمارهٔ ۴۰۳ : جز سر کویش من آواره را مسکن مباد

شمارهٔ ۴۰۴ : هر که خواهد سوی آن شوخ ستمگر گذرد

شمارهٔ ۴۰۵ : صبح ما از تو به غم شام به ماتم گذرد

شمارهٔ ۴۰۶ : چون سوار آن خسرو خوبان به راهی بگذرد

شمارهٔ ۴۰۷ : تا تو را شکلی بدینسان ساختند

شمارهٔ ۴۰۸ : حقه لعل تو از جوهر جان ساخته‌اند

شمارهٔ ۴۰۹ : چه خجسته صبحدمی کزان گل نورسم خبری رسد

شمارهٔ ۴۱۰ : خاست هر سو فتنه گویی فتنه جوی من رسید

شمارهٔ ۴۱۱ : قدسیان کین پرده های سبز گردون بسته اند

شمارهٔ ۴۱۲ : وقت آن شد کز فلک زرین حمایل بگسلند

شمارهٔ ۴۱۳ : بس که چشمان تو خون اهل عالم ریختند

شمارهٔ ۴۱۴ : آن کیست که شهری همه دیوانه اویند

شمارهٔ ۴۱۵ : بساط زرکش شاهی چه نقش ما دارد

شمارهٔ ۴۱۶ : به وقت گل چو بی تو آرزوی گلشنم گیرد

شمارهٔ ۴۱۷ : کسی کش نیست طاقت کز قبا پیراهنت بیند

شمارهٔ ۴۱۸ : وقت گل زان گونه کز گل سبزه تر می‌دمد

شمارهٔ ۴۱۹ : اشکم از دیده چو بی آن رخ گلگون بچکد

شمارهٔ ۴۲۰ : ای آرزوی جان دهن از گفت و گو مبند

شمارهٔ ۴۲۱ : عاشق به سینه بهر تو پیکان فرو خورد

شمارهٔ ۴۲۲ : این همه خون از لب لعل تو دل چون می خورد

شمارهٔ ۴۲۳ : چو نی از ناله بیشم قصه هجران فرو ریزد

شمارهٔ ۴۲۴ : هر شب ز غمت بس که دلم زار بنالد

شمارهٔ ۴۲۵ : سرو من در سایهٔ سنبل سمن می‌پرورد

شمارهٔ ۴۲۶ : عید است و چون گل هر کسی خندان به روی یار خود

شمارهٔ ۴۲۷ : خیز ساقی کز فروغ صبح شد خاور سفید

شمارهٔ ۴۲۸ : ماه نو بر شکل جام آمد نماز شام عید

شمارهٔ ۴۲۹ : شبم چون دل ز تاب تب بسوزد

شمارهٔ ۴۳۰ : چون به شرح غم تو خامه نهم بر کاغذ

شمارهٔ ۴۳۱ : هیچ نقلم به دهان چون دهنت نیست لذیذ

شمارهٔ ۴۳۲ : حلقه زر تا به گوشت جای کرد ای سیمبر

شمارهٔ ۴۳۳ : ز رشک قدت ای سرو سمنبر

شمارهٔ ۴۳۴ : به خونم گر کشی تیغ ای ستمگر

شمارهٔ ۴۳۵ : روزه چون می داری ای شیرین پسر

شمارهٔ ۴۳۶ : کند گل چون رخت خود را تصور

شمارهٔ ۴۳۷ : شد مه عید از شفق چون جام زر باز آشکار

شمارهٔ ۴۳۸ : بر کنار دجله دور از یار و مهجور از دیار

شمارهٔ ۴۳۹ : گل خوش است و عید خوش وز هر دو خوشتر وصل یار

شمارهٔ ۴۴۰ : ابشروا اذ لاح من نجد مقامات السرور

شمارهٔ ۴۴۱ : الله الله ز کجا می رسد آن غیرت حور

شمارهٔ ۴۴۲ : خطی ست بر گل رویت ز مشک تر مسطور

شمارهٔ ۴۴۳ : زد سحر طایر قدس ز سر سدره صفیر

شمارهٔ ۴۴۴ : گرچه طفلی و هنوزت شکر آلوده شیر

شمارهٔ ۴۴۵ : عاشقم بی دلم غریب و اسیر

شمارهٔ ۴۴۶ : شد به زلفش دل شکسته اسیر

شمارهٔ ۴۴۷ : عید است و دارد هر کسی عزم تماشای دگر

شمارهٔ ۴۴۸ : ای ز مشکین طره ات بر هر دلی بند دگر

شمارهٔ ۴۴۹ : زهی ز فتنه تو را هر طرف سپاه دگر

شمارهٔ ۴۵۰ : ای تو را از گل سیراب تنی نازک تر

شمارهٔ ۴۵۱ : ای تو را دامن ز گلبرگ بهاری پاکتر

شمارهٔ ۴۵۲ : ای دهانت ز لب و لب ز دهان شیرینتر

شمارهٔ ۴۵۳ : خوشا گل کامده ست از نازنینان چمن بر سر

شمارهٔ ۴۵۴ : ای سهی سرو تو را سنبل مشکین بر سر

شمارهٔ ۴۵۵ : عمری ست نور چشم جهان بین ماست یار

شمارهٔ ۴۵۶ : رخ زرد دارم ز دوری آن در

شمارهٔ ۴۵۷ : لله الحمد که بعد از سفر دور و دراز

شمارهٔ ۴۵۸ : خرامان بگذر ای سرو سرافراز

شمارهٔ ۴۵۹ : از خزان برگ رزان ریزان شد ای گل چهره خیز

شمارهٔ ۴۶۰ : خطت فتنه ست و لبها فتنه انگیز

شمارهٔ ۴۶۱ : تیر مژه تنها به دل تنگ مینداز

شمارهٔ ۴۶۲ : دلا ز قید حریفان بی خرد بگریز

شمارهٔ ۴۶۳ : زهی مهر از رخت شرمنده مه نیز

شمارهٔ ۴۶۴ : پیر شدیم و به دل داغ جوانان هنوز

شمارهٔ ۴۶۵ : رفتی و من ملازم این منزلم هنوز

شمارهٔ ۴۶۶ : آمد بهار و گلرخ من در سفر هنوز

شمارهٔ ۴۶۷ : دیده جز خاک درت خواب نبیند هرگز

شمارهٔ ۴۶۸ : یاد بادت که ز من یاد نکردی هرگز

شمارهٔ ۴۶۹ : رفت عقل و صبر و هوش ای دل مکن از ناله بس

شمارهٔ ۴۷۰ : عید شد هر کس ز یاری عیدیی دارد هوس

شمارهٔ ۴۷۱ : آن دو رخ را جامع آیات زیبایی شناس

شمارهٔ ۴۷۲ : درین ره خضر همت همرهم بس

شمارهٔ ۴۷۳ : گر روی به مردم ننمایی چه کند کس

شمارهٔ ۴۷۴ : ای باد صبح آن گل سیراب را بپرس

شمارهٔ ۴۷۵ : جام لعلش نگر از باده گلرنگ مپرس

شمارهٔ ۴۷۶ : قلاش وش دیدم بتی ای وقت آن قلاش خوش

شمارهٔ ۴۷۷ : تنها ز کجا می رسی ای سرو قباپوش

شمارهٔ ۴۷۸ : فغان ز ابلهی این خزان بی دم و گوش

شمارهٔ ۴۷۹ : نهادی لعل رخشان بر بناگوش

شمارهٔ ۴۸۰ : آن قبای نیلگون بینید در سیمین برش

شمارهٔ ۴۸۱ : آن سفر کرده که جان رفت مرا بر اثرش

شمارهٔ ۴۸۲ : گردش جام که زد صنع ازل پرگارش

شمارهٔ ۴۸۳ : من بی دل چو خواهم داد جان نادیده دیدارش

شمارهٔ ۴۸۴ : کسی کافتد نظر بر شکل آن سرو قباپوشش

شمارهٔ ۴۸۵ : آن لاله رخ که باشد از داغ ما فراغش

شمارهٔ ۴۸۶ : دلم که شوق لبت داد شربت اجلش

شمارهٔ ۴۸۷ : خرامان می رود آن شوخ و صد بیدل ز دنبالش

شمارهٔ ۴۸۸ : شیخ خودبین که به اسلام برآمد نامش

شمارهٔ ۴۸۹ : سپیده دم که شد از خانه عزم حمامش

شمارهٔ ۴۹۰ : رخت کز خط مشکین شد مزین صفحه سیمش

شمارهٔ ۴۹۱ : آرزو دارم که گردم خاک راه توسنش

شمارهٔ ۴۹۲ : شوخی که تاجداران بوسند خاک راهش

شمارهٔ ۴۹۳ : سر من کاش بودی خاک راهش

شمارهٔ ۴۹۴ : نامه کز خوبان رسد تعویذ جان می‌خوانمش

شمارهٔ ۴۹۵ : رو چو نهد به ملک دل عشق توشاه سازمش

شمارهٔ ۴۹۶ : دل من که بس مبتلا بینمش

شمارهٔ ۴۹۷ : تا کی کشم به صومعه حرمان ز بخت خویش

شمارهٔ ۴۹۸ : مدار آینه را در صفا برابر خویش

شمارهٔ ۴۹۹ : هر دم آیم بر درت با دیده خونبار خویش

شمارهٔ ۵۰۰ : زان میان گم کرده ام سررشته تدبیر خویش

شمارهٔ ۵۰۱ : من و خیال تو شبها و کنج خانه خویش

شمارهٔ ۵۰۲ : چند فروزم چراغ از علم آه خویش

شمارهٔ ۵۰۳ : کشتی مرا ز هجر رخ جانفزای خویش

شمارهٔ ۵۰۴ : چون به خواری خواستی راند آخرم از کوی خویش

شمارهٔ ۵۰۵ : بنمای رخ و رشک پری خانه چین باش

شمارهٔ ۵۰۶ : دلا ملازم رندان دردکش می باش

شمارهٔ ۵۰۷ : بی وفا یارا چنین بی رحم و سنگین دل مباش

شمارهٔ ۵۰۸ : هر که روزی در نظر آن روی گلرنگ آیدش

شمارهٔ ۵۰۹ : ای کرده بر هلاک من از اهل عشق نص

شمارهٔ ۵۱۰ : چو بخت نیست که بارم دهی به مجلس خاص

شمارهٔ ۵۱۱ : ساقی بده ز خم صفا یک دو جام خاص

شمارهٔ ۵۱۲ : کی کنم با کان گوهر درج لعلت را عوض

شمارهٔ ۵۱۳ : چو عرض توبه کند بر تو زاهد مرتاض

شمارهٔ ۵۱۴ : خال مشکین چیست بر رخ گرد لب نارسته خط

شمارهٔ ۵۱۵ : گم کرده ایم راه برون شد ازین رباط

شمارهٔ ۵۱۶ : بر آب می کشد رخت از مشک ناب خط

شمارهٔ ۵۱۷ : از لب میگون تو پرهیزگاران را چه حظ

شمارهٔ ۵۱۸ : حدیث ماه رخت شد تمام در مطلع

شمارهٔ ۵۱۹ : یار قصد قتل من دارد به تیغ انقطاع

شمارهٔ ۵۲۰ : خلقی چو گل شکفته و خندان به طرف باغ

شمارهٔ ۵۲۱ : هر شب از آتش رخسار تو سوزم چو چراغ

شمارهٔ ۵۲۲ : کی به دعوی تاب آن روی چو مه دارد چراغ

شمارهٔ ۵۲۳ : گفتم به عزم توبه نهم جام می ز کف

شمارهٔ ۵۲۴ : نقد عمر زاهدان در توبه از می شد تلف

شمارهٔ ۵۲۵ : باده صاف و محتسب با باده نوشان در مصاف

شمارهٔ ۵۲۶ : سر به پای توام ای کعبه جان نیست گزاف

شمارهٔ ۵۲۷ : حدیثی مشکل و سری ست مغلق

شمارهٔ ۵۲۸ : رهروی خوش سخنی گفت ز پیران طریق

شمارهٔ ۵۲۹ : چون تو در شهر مهی از من دلداده چه لایق

شمارهٔ ۵۳۰ : ای خرم از هوای رخت نوبهار عشق

شمارهٔ ۵۳۱ : بود عقیق سرشکی که ریزم از غم عشق

شمارهٔ ۵۳۲ : ای سر عقل از خطت بر خط فرمان عشق

شمارهٔ ۵۳۳ : هر خون که خورد بی تو دل از ساغر فراق

شمارهٔ ۵۳۴ : روز ما را ساخت چون شب تیره آن ماه از فراق

شمارهٔ ۵۳۵ : زهی به خاک درت چشم خون فشان مشتاق

شمارهٔ ۵۳۶ : ای ذات تو از صفات ما پاک

شمارهٔ ۵۳۷ : زد به شکرخنده لعلت بر دل ریشم نمک

شمارهٔ ۵۳۸ : چون تو ناوک افکنی سویم دل و جان یک به یک

شمارهٔ ۵۳۹ : چو جزو لایتجزاست آن دهان بی شک

شمارهٔ ۵۴۰ : دلم شد جزو جزو از تیغ بی داد تو و هر یک

شمارهٔ ۵۴۱ : سر دهانت ناگشته مدرک

شمارهٔ ۵۴۲ : دل خون و جان فگار و جگرریش و سینه چاک

شمارهٔ ۵۴۳ : جان می دهم به باد و غمت می برم به خاک

شمارهٔ ۵۴۴ : جان عاشق چون بود از آرزوی طبع پاک

شمارهٔ ۵۴۵ : به جوهر می رخشان که از زجاجه پاک

شمارهٔ ۵۴۶ : باده پاک است و قدح پاک و حریفان همه پاک

شمارهٔ ۵۴۷ : مرا شد جامه جان از غمت چاک

شمارهٔ ۵۴۸ : ز هجران بر لب آمد جان غمناک

شمارهٔ ۵۴۹ : برانم از عقب کوچ کرده خود بوک

شمارهٔ ۵۵۰ : فاح ریح الصبا و صاح الدیک

شمارهٔ ۵۵۱ : درین مقرنس زنگارگون مینا رنگ

شمارهٔ ۵۵۲ : ای که چون غنچه دلی دارم از اندوه تو تنگ

شمارهٔ ۵۵۳ : زهی اشک من و لعل تو یکرنگ

شمارهٔ ۵۵۴ : من که مهر عارضت می ورزم از صبح ازل

شمارهٔ ۵۵۵ : قتل من خواهد ز یکسو غم ز دیگر سو اجل

شمارهٔ ۵۵۶ : لعل جانبخش تو لا یبخل فیما یسال

شمارهٔ ۵۵۷ : دل به زمین بوس درت شد مثل

شمارهٔ ۵۵۸ : برون آی از نقاب غنچه ای گل

شمارهٔ ۵۵۹ : حق آفتاب و جهان همچو سایه است ای دل

شمارهٔ ۵۶۰ : زد شیخ شهر طعنه بر اسرار اهل دل

شمارهٔ ۵۶۱ : مسلمانان چه سازم چاره با آن شوخ سنگین دل

شمارهٔ ۵۶۲ : آمدی سوی من و ز اشک خودم مانده خجل

شمارهٔ ۵۶۳ : شتربانا مبند امروز محمل

شمارهٔ ۵۶۴ : کل ما فی الکون وهم او خیال

شمارهٔ ۵۶۵ : هودج کیست بر این ناقه زرین خلخال

شمارهٔ ۵۶۶ : سروی ست قامت تو ز بستان اعتدال

شمارهٔ ۵۶۷ : ای به وصف لب شیرین سخنت ناطقه لال

شمارهٔ ۵۶۸ : چشم تو صاد است و سر زلف دال

شمارهٔ ۵۶۹ : می رسی خندان و می گویی به پایم چشم مال

شمارهٔ ۵۷۰ : ساقیا زین هنر و فضل ملولیم ملول

شمارهٔ ۵۷۱ : گرچه گشتم به تیغ هجر قتیل

شمارهٔ ۵۷۲ : دوستان چند کنم ناله ز بیماری دل

شمارهٔ ۵۷۳ : دیدم تو را و رفت ز دست اختیار دل

شمارهٔ ۵۷۴ : آن ماهرو که چشم من است و چراغ دل

شمارهٔ ۵۷۵ : چه گویم کز غمت چون می طپد دل

شمارهٔ ۵۷۶ : زد ز غنچه بار دیگر خیمه بر گلزار گل

شمارهٔ ۵۷۷ : دوشم آورد از چمن باد صبا پیغام گل

شمارهٔ ۵۷۸ : می خرامد سوی بستان شاهد رعنای گل

شمارهٔ ۵۷۹ : سلام من الله فی کل حال

شمارهٔ ۵۸۰ : من بنده حقیر و تو سلطان محتشم

شمارهٔ ۵۸۱ : خواهم از تیغت پس از قتل استخوان خود قلم

شمارهٔ ۵۸۲ : با غم و درد تو کنم دمبدم

شمارهٔ ۵۸۳ : ای ز روی تو ماه چارده کم

شمارهٔ ۵۸۴ : زهی رسیده تو را هر دم از خدای پیام

شمارهٔ ۵۸۵ : ساری ست سر عشق در اعیان علی الدوام

شمارهٔ ۵۸۶ : ز لعلش کام جستم داد دشنام

شمارهٔ ۵۸۷ : مایل به قامت تو بود طبع مستقیم

شمارهٔ ۵۸۸ : خبر مقدم عیسی نفسی داد نسیم

شمارهٔ ۵۸۹ : گر دهد بوی صحبت تو نسیم

شمارهٔ ۵۹۰ : ای دل ز دست برده به مشکین خط خودم

شمارهٔ ۵۹۱ : امروز ز شوقت همه سوز و همه دردم

شمارهٔ ۵۹۲ : معاذالله ازان شبها که بود از حد برون دردم

شمارهٔ ۵۹۳ : تند می راندی و می سوخت سراپای وجودم

شمارهٔ ۵۹۴ : نادیده رخت عمری سودای تو ورزیدم

شمارهٔ ۵۹۵ : نیایم سوی تو هر چند سوزد شوق دیدارم

شمارهٔ ۵۹۶ : چون خاک شوم گر گذری سوی مزارم

شمارهٔ ۵۹۷ : چو آنم دسترس نبود که روزی دامنش گیرم

شمارهٔ ۵۹۸ : نوید آمدنت می دهند هر روزم

شمارهٔ ۵۹۹ : نه صبر آنکه از خاک سر آن کوی برخیزم

شمارهٔ ۶۰۰ : این چنین کز دیده و دل غرق آب و آتشم

شمارهٔ ۶۰۱ : من غایبانه عاشق آن روی مهوشم

شمارهٔ ۶۰۲ : به ناخن سینه خود می خراشم

شمارهٔ ۶۰۳ : شدم دیوانه وان طفل پری پیکر نزد سنگم

شمارهٔ ۶۰۴ : سینه شکافم هر سحر کاید صبا زان منزلم

شمارهٔ ۶۰۵ : بنمای ساعد ز آستین آن دم که خواهی بسملم

شمارهٔ ۶۰۶ : زار می نالم و کس نیست که گوید حالم

شمارهٔ ۶۰۷ : این چنین واله و شیدا که ز عشق تو منم

شمارهٔ ۶۰۸ : ای که دیدی رخ آن دلبر پیمان شکنم

شمارهٔ ۶۰۹ : زهی به وعده وصل تو تازه جان و جهانم

شمارهٔ ۶۱۰ : می رسد عید و کشته آنم

شمارهٔ ۶۱۱ : گل شد حریم کویت از اشک لاله گونم

شمارهٔ ۶۱۲ : ای بی تو چو غنچه خون درونم

شمارهٔ ۶۱۳ : ندارم وقت گل طاقت که بی تو روی گل بینم

شمارهٔ ۶۱۴ : تو شاه مسند حسنی و من گدای کمینم

شمارهٔ ۶۱۵ : خوش آنکه تو شب خواب کنی من بنشینم

شمارهٔ ۶۱۶ : چو نتوانم که با آن مه نشینم

شمارهٔ ۶۱۷ : نفس از درون و دیو ز بیرون زند رهم

شمارهٔ ۶۱۸ : بیا که وصل تو را از خدای می خواهم

شمارهٔ ۶۱۹ : من بیدل گهی ز آمد شد کویت نیاسایم

شمارهٔ ۶۲۰ : هستم ز جان غلامت اما گریز پایم

شمارهٔ ۶۲۱ : من آن نیم که زبان را به هرزه آلایم

شمارهٔ ۶۲۲ : شب تا به سحر گرد سر کوی تو پویم

شمارهٔ ۶۲۳ : عشق به کشور وفا داد نوید شاهیم

شمارهٔ ۶۲۴ : بر سر کوی مغان بس بود این مرتبه‌ام

شمارهٔ ۶۲۵ : نیستم چون یار ترکی‌گو ولی تا زنده‌ام

شمارهٔ ۶۲۶ : مانده ام از یار دور و زنده ام

شمارهٔ ۶۲۷ : چشم منی و خانه تو چشم خانه‌ام

شمارهٔ ۶۲۸ : منزل نکرده دل هنوز اندر حریم سینه ام

شمارهٔ ۶۲۹ : ما به رنجوری و مهجوری و دوری ساختیم

شمارهٔ ۶۳۰ : ما به یادت نشسته خاموشیم

شمارهٔ ۶۳۱ : به مسجدی که خم ابروی تو را نگریم

شمارهٔ ۶۳۲ : ز آرزوی تو سرگشته در بیابانیم

شمارهٔ ۶۳۳ : هر چند تو شاه و ما گداییم

شمارهٔ ۶۳۴ : عمری ست دل به مهر و وفای تو بسته ایم

شمارهٔ ۶۳۵ : در هر گذر که بی گه و گاهی نشسته ام

شمارهٔ ۶۳۶ : تنگ دل مانده به فکر دهن تنگ توام

شمارهٔ ۶۳۷ : چند روزی می برد بخت بد از کوی توام

شمارهٔ ۶۳۸ : به ناز برمشکن چون نیازمند توییم

شمارهٔ ۶۳۹ : چنین کافتاده دور از جان خویشم

شمارهٔ ۶۴۰ : اگر چه پاره شد از غم هزار باره دلم

شمارهٔ ۶۴۱ : هر دم ار تیرت فتادی بر دلم

شمارهٔ ۶۴۲ : ای دلم از تو غرق خون دیده اشکبار هم

شمارهٔ ۶۴۳ : خواهد تنم ز آتش دل سوخت خانه هم

شمارهٔ ۶۴۴ : شکر خدا که شیخ نیم، شیخ زاده هم

شمارهٔ ۶۴۵ : جان داغ تو دارد جگر غرقه به خون هم

شمارهٔ ۶۴۶ : زهی رخسار و خطت آیت لطف و ستم با هم

شمارهٔ ۶۴۷ : زهی قدت نهال گلشن چشم

شمارهٔ ۶۴۸ : عاشقم بیچاره ام درمانده ام

شمارهٔ ۶۴۹ : ز فرقت تو چه گویم چه ناتوان شده‌ام

شمارهٔ ۶۵۰ : هر جا که کنم خانه هم خانه تو را یابم

شمارهٔ ۶۵۱ : بادی که گذارش به سر کوی تو یابم

شمارهٔ ۶۵۲ : نه نامه ای که در آنجا نشان نام تو یابم

شمارهٔ ۶۵۳ : خواهم که دمی در قدم آن پسر افتم

شمارهٔ ۶۵۴ : به کعبه رفتم و زانجا هوای کوی تو کردم

شمارهٔ ۶۵۵ : خیالی بود یارب دوش یا در خواب می‌دیدم

شمارهٔ ۶۵۶ : خاک آن در که چو کحل بصرش می دارم

شمارهٔ ۶۵۷ : بسی سوزند ازان شمع دل افروزی که من دارم

شمارهٔ ۶۵۸ : گرچه بر دل ز غم عشق تو باری دارم

شمارهٔ ۶۵۹ : خوشم که رو به ملاقات یار خود دارم

شمارهٔ ۶۶۰ : هر شبی کز ماه مهرافروز خود یاد آورم

شمارهٔ ۶۶۱ : هر شب دم گرم از دل غمناک برآرم

شمارهٔ ۶۶۲ : چو می دور ازان لعل میگون خورم

شمارهٔ ۶۶۳ : دهی شراب که بر نغمه رباب خورم

شمارهٔ ۶۶۴ : وقت آن شد که ره دیر مغان برگیرم

شمارهٔ ۶۶۵ : من دلخسته هر دم بهر آن نازک بدن میرم

شمارهٔ ۶۶۶ : گهر کز وصف آن لبهای شکرخند می ریزم

شمارهٔ ۶۶۷ : من ای ساقی نه آنم کز می گلرنگ بگریزم

شمارهٔ ۶۶۸ : نام آن ماه ندانم ز که نامش پرسم

شمارهٔ ۶۶۹ : بس که درد سر ز فریاد و فغان خود کشم

شمارهٔ ۶۷۰ : شبها که داغ فرقت آن ماه می کشم

شمارهٔ ۶۷۱ : ما نه آن قومیم کز بار کسی گردن کشیم

شمارهٔ ۶۷۲ : خیز تا رخت به سر منزل انصاف کشیم

شمارهٔ ۶۷۳ : نیاساید کس از افغان من جایی که من باشم

شمارهٔ ۶۷۴ : چو نتوانم که بر خوان وصالت میهمان باشم

شمارهٔ ۶۷۵ : در دور لبت بی می و پیمانه نباشم

شمارهٔ ۶۷۶ : چو نتوانم که بر خاک کف پایش جبین مالم

شمارهٔ ۶۷۷ : ز زلف تو رگی با جان و دل پیوسته می بینم

شمارهٔ ۶۷۸ : من بی صبر و دل کان شکل زیباهر زمان بینم

شمارهٔ ۶۷۹ : چه حسن است این که گر هر دم رخت را صد نظر بینم

شمارهٔ ۶۸۰ : بود آیا که من آن شکل همایون بینم

شمارهٔ ۶۸۱ : به راه توسنش صد نازنین را خاک می بینم

شمارهٔ ۶۸۲ : چون مرا دولت آن نیست که دیدار تو بینم

شمارهٔ ۶۸۳ : ز عشقت سینه بی غم نبینم

شمارهٔ ۶۸۴ : بس که شب‌ها دور ازان گل خاک بر سر می‌کنم

شمارهٔ ۶۸۵ : روی تو غایب از نظر گل را تماشا چون کنم

شمارهٔ ۶۸۶ : جدا ز لاله رخ خود بهار را چه کنم

شمارهٔ ۶۸۷ : غم رخم زرد می کند چه کنم

شمارهٔ ۶۸۸ : کی بود یارب که رو در یثرب و بطحا کنم

شمارهٔ ۶۸۹ : هر زمان گویم که مهر او ز دل بیرون کنم

شمارهٔ ۶۹۰ : من که با یاد رخت آن آستان مسکن کنم

شمارهٔ ۶۹۱ : هر زمانت پیش چشم خود تخیل می‌کنم

شمارهٔ ۶۹۲ : آرزوی دل خونین جگرانت خوانم

شمارهٔ ۶۹۳ : از عشق تبرا چه کنم چون نتوانم

شمارهٔ ۶۹۴ : تا با تو من دلشده یکجا ننشینم

شمارهٔ ۶۹۵ : سوی صحرا نی پی عیش و تماشا می روم

شمارهٔ ۶۹۶ : گر همی‌باشم به کنج خانه شیدا می‌شوم

شمارهٔ ۶۹۷ : از هر که نامت ای بت غماز بشنوم

شمارهٔ ۶۹۸ : اگر به کوی تو یک شب سری به خشت نهم

شمارهٔ ۶۹۹ : هر شب به پاسبان تو جان در میان نهم

شمارهٔ ۷۰۰ : من کیم تا رو به آن رخساره زیبا نهم

شمارهٔ ۷۰۱ : کی بود کی که ازین سوز درون باز رهم

شمارهٔ ۷۰۲ : هر دم ز تو بر سینه صد داغ جفا خواهم

شمارهٔ ۷۰۳ : چو نبود روی جانان دیدهٔ روشن نمی‌خواهم

شمارهٔ ۷۰۴ : هر صبح خروشی ز دل تنگ برآریم

شمارهٔ ۷۰۵ : از چشم خوابناک تو بی خواب مانده ایم

شمارهٔ ۷۰۶ : دمی نگذرد کز غمت خون نگریم

شمارهٔ ۷۰۷ : به عارض تو ز ماه تمام چون گویم

شمارهٔ ۷۰۸ : بیا ای اشک تا بر روزگار خویشتن گریم

شمارهٔ ۷۰۹ : زلف تو عمر ماست می گویم

شمارهٔ ۷۱۰ : جز آنکه مهر تو را جا به جان خود کردیم

شمارهٔ ۷۱۱ : به دیده ای که ز راه تو خار و خس چینم

شمارهٔ ۷۱۲ : کجا باشد چو تو شوخی کماندار و کمند افکن

شمارهٔ ۷۱۳ : همچو نقطه خال آن شیرین دهن

شمارهٔ ۷۱۴ : آن کان حسن بود و نبود از جهان نشان

شمارهٔ ۷۱۵ : بیا ای ساقی مهوش بده جام می رخشان

شمارهٔ ۷۱۶ : تو در پرده نهان ای کعبه جان

شمارهٔ ۷۱۷ : بناز ای چشم شوخت فتنه خوبان ترکستان

شمارهٔ ۷۱۸ : هر کس که بیند آن لعل خندان

شمارهٔ ۷۱۹ : چند ز آشوب می فتنه برانگیختن

شمارهٔ ۷۲۰ : چند از دگران وصف جمال تو شنیدن

شمارهٔ ۷۲۱ : ای شه تنگ قبایان مه زرین کمران

شمارهٔ ۷۲۲ : بگشاد نقاب از رخ گل باد بهاران

شمارهٔ ۷۲۳ : شد وزان سوی رزان باد خزان باز وزان

شمارهٔ ۷۲۴ : بودم آن روز درین میکده از دردکشان

شمارهٔ ۷۲۵ : ای خاک نعل توسن تو تاج سرکشان

شمارهٔ ۷۲۶ : نه زهد آید مرا مانع ز بزم عشرت اندیشان

شمارهٔ ۷۲۷ : فزاید ز خط حسن نازک عذاران

شمارهٔ ۷۲۸ : ای همه سیمبران سنگ تو بر سینه زنان

شمارهٔ ۷۲۹ : حکایت کرد باد از گل، گل از پیراهن جانان

شمارهٔ ۷۳۰ : زهی ابرویت قبله پاک دینان

شمارهٔ ۷۳۱ : موسم عید و بهار خرم و شاه جهان

شمارهٔ ۷۳۲ : کنا شئون ذاتک فی وحدة البطون

شمارهٔ ۷۳۳ : ای به رخت هر نفس مهر دل ما فزون

شمارهٔ ۷۳۴ : دل چشمه چشمه شد ز خدنگ تو و کنون

شمارهٔ ۷۳۵ : ز درد تا شده چشمت چو اشک ما گلگون

شمارهٔ ۷۳۶ : تبارک الله ازین شکل و شیوه موزون

شمارهٔ ۷۳۷ : ای با لب تو طوطی شیرین زبان زبون

شمارهٔ ۷۳۸ : صوفی چه فغان است که من این الی این

شمارهٔ ۷۳۹ : ای ز خورشید رخت تا ماه بعد المشرقین

شمارهٔ ۷۴۰ : بیا ای اهل دل را قرة العین

شمارهٔ ۷۴۱ : ای ز لعلت کامجو روح الامین

شمارهٔ ۷۴۲ : ترک شهر آشوب من زینسان که شد صحرانشین

شمارهٔ ۷۴۳ : مشو سنگین دلا مشغول چوگان باختن چندین

شمارهٔ ۷۴۴ : کشیده بود مه از حسن سر به چرخ برین

شمارهٔ ۷۴۵ : پس از مردن به خاک من گذر کن غمگذار من

شمارهٔ ۷۴۶ : ای ز عشقت صد بلا بر جان غم پرورد من

شمارهٔ ۷۴۷ : روزی که می سرشت فلک آب و خاک من

شمارهٔ ۷۴۸ : نوبهاران که دمد شاخ گلی از گل من

شمارهٔ ۷۴۹ : زان خط کرام الکاتبین تا خواند حسب حال من

شمارهٔ ۷۵۰ : با یار کوچ کرده که گوید پیام من

شمارهٔ ۷۵۱ : ای ز تو کوه کوه غم بر دل مبتلای من

شمارهٔ ۷۵۲ : ای خاک پای توسنت افزوده آب روی من

شمارهٔ ۷۵۳ : نگار شوخ چشم تیز خشم تندخوی من

شمارهٔ ۷۵۴ : کس وصالت چنین نخواست که من

شمارهٔ ۷۵۵ : ای غمت شادکامی دل من

شمارهٔ ۷۵۶ : چه کمر بسته ای به کین با من

شمارهٔ ۷۵۷ : صوفی متاع صومعه رهن شراب کن

شمارهٔ ۷۵۸ : عاشقان را قوت جان از لعل شکرخند کن

شمارهٔ ۷۵۹ : پیاده سوی چمن سرو من گذار مکن

شمارهٔ ۷۶۰ : ای دیده بشنو گفت من نظاره آن رو مکن

شمارهٔ ۷۶۱ : با اسیران ای رقیب آغاز بدخویی مکن

شمارهٔ ۷۶۲ : بنمای رخ که مطلع صبح صفاست این

شمارهٔ ۷۶۳ : بیمار غمت را نفس بازپس است این

شمارهٔ ۷۶۴ : مهی از راه برآمد نه که افزون ز مه است این

شمارهٔ ۷۶۵ : هر سو مرو جولان کنان چابک سوارا بیش ازین

شمارهٔ ۷۶۶ : مردم شکارا کین مجو با دوستداران بیش ازین

شمارهٔ ۷۶۷ : این منم یارب ز درد عاشقی زار این چنین

شمارهٔ ۷۶۸ : الله الله کیست مست باده ناز این چنین

شمارهٔ ۷۶۹ : بیا جانا دل پر درد من بین

شمارهٔ ۷۷۰ : قبای ناز درپوش و نیاز پادشاهان بین

شمارهٔ ۷۷۱ : طره شبرنگ و جعد مشکسای خویش بین

شمارهٔ ۷۷۲ : جلوه آن شوخ و جولان سمند او ببین

شمارهٔ ۷۷۳ : ای به رخسار چو مه چشم و چراغ دگران

شمارهٔ ۷۷۴ : من و فکر تو چه بینم به جمال دگران

شمارهٔ ۷۷۵ : دل به جان درمانده وان جان جهان با دیگران

شمارهٔ ۷۷۶ : هر بامداد کان مه راند سواره بیرون

شمارهٔ ۷۷۷ : مرو زین چشم تر ای اشک خونین دمبدم بیرون

شمارهٔ ۷۷۸ : باز ترکش بسته آن ترک سوار آمد برون

شمارهٔ ۷۷۹ : بازم اندیشه یاری ست که گفتن نتوان

شمارهٔ ۷۸۰ : یافتن پیش تو راهی نتوان

شمارهٔ ۷۸۱ : ای فلک تا کی دل و جان خرابی سوختن

شمارهٔ ۷۸۲ : گرچه تنگ آمد دل از فکر محال انگیختن

شمارهٔ ۷۸۳ : ز نعل مرکب تو بر زمین نشان دیدن

شمارهٔ ۷۸۴ : مرا تا کی ز کشتن بیم کردن

شمارهٔ ۷۸۵ : برون ران ای سوار شوخ و قلب صد سپه بشکن

شمارهٔ ۷۸۶ : بیا وز لب لعل جامم بگردان

شمارهٔ ۷۸۷ : شدم بهر تو خاک راه خوبان

شمارهٔ ۷۸۸ : هر چند بینی عالمی صید کمند خویشتن

شمارهٔ ۷۸۹ : آمدم در دل اساس عشق محکم هم چنان

شمارهٔ ۷۹۰ : چو نای بر دل من تنگ شد فضای جهان

شمارهٔ ۷۹۱ : پرده ز رخ برفکن جامه جان چاک کن

شمارهٔ ۷۹۲ : مگر وزید نسیمی ز سرو سیمبر من

شمارهٔ ۷۹۳ : تو جان پاکی سر به سر نی آب و خاک ای نازنین

شمارهٔ ۷۹۴ : با این جمال همدم مستان عشق شو

شمارهٔ ۷۹۵ : تا خم چرخ کهن باشد و جام مه نو

شمارهٔ ۷۹۶ : ای به دلم گرفته جا دمبدم از نظر مرو

شمارهٔ ۷۹۷ : یشهد الله اینما یبدو

شمارهٔ ۷۹۸ : شبی چون مه نمودی روی نیکو

شمارهٔ ۷۹۹ : ز هر سو بدانند و رویت نکو

شمارهٔ ۸۰۰ : دلا کام از لبش با چشم تر جو

شمارهٔ ۸۰۱ : گر سرم خاک گشت بر در تو

شمارهٔ ۸۰۲ : چون نیست بخت آنکه من یک دم شوم همراز تو

شمارهٔ ۸۰۳ : زینسان که خو گرفت دلم با وصال تو

شمارهٔ ۸۰۴ : شاه خوبانی و ترکان خطا هندوی تو

شمارهٔ ۸۰۵ : روی برتابی ز من هرگه که بینم سوی تو

شمارهٔ ۸۰۶ : چون به مسجد بینمت ای قبله من روی تو

شمارهٔ ۸۰۷ : من کیستم که چشم گشایم به روی تو

شمارهٔ ۸۰۸ : گر به خطا کنم نگه یک سر مو به روی تو

شمارهٔ ۸۰۹ : داری به جان من کمین ای من کمین هندوی تو

شمارهٔ ۸۱۰ : ای دل و دیده هر دو خانه تو

شمارهٔ ۸۱۱ : تو آن مهی که برد خجلت آفتاب از تو

شمارهٔ ۸۱۲ : زهی چشم جهان بین روشن از تو

شمارهٔ ۸۱۳ : من برنخواهم داشت دل از مهر یاری همچو تو

شمارهٔ ۸۱۴ : ای دل من صید دام زلف تو

شمارهٔ ۸۱۵ : گر به پای سرو بخرامد قد رعنای او

شمارهٔ ۸۱۶ : آن ترک نیم مست که جان شد خراب او

شمارهٔ ۸۱۷ : غمزه ات کز سعی چشم است این همه بیداد او

شمارهٔ ۸۱۸ : یارب از جانم ببر مهر مه رخسار او

شمارهٔ ۸۱۹ : حبذا پیر مغان کز فیض جام پاک او

شمارهٔ ۸۲۰ : مرغ جان کردی هوای دانه های خال او

شمارهٔ ۸۲۱ : آن سرو که شادند جهانی به غم او

شمارهٔ ۸۲۲ : نامه سربسته آمد غنچه و مضمون او

شمارهٔ ۸۲۳ : بریز ای هجر خونم چند سوزی جان من بی او

شمارهٔ ۸۲۴ : می رود عمر گرانمایه و ما غافل ازو

شمارهٔ ۸۲۵ : چرخ اخضر کز دو چشم خاست موج خون در او

شمارهٔ ۸۲۶ : ای ز ابروانت متصل عشاق را محراب دو

شمارهٔ ۸۲۷ : دو نرگس تو که مستند و ناتوان هر دو

شمارهٔ ۸۲۸ : ای اشک سرخ دمبدم از چشم تر مرو

شمارهٔ ۸۲۹ : ای پیر گشته بهر جوانان ز ره مرو

شمارهٔ ۸۳۰ : خوی که تو را ز تاب می ریخته از جبین فرو

شمارهٔ ۸۳۱ : ای جاودان به صورت اعیان برآمده

شمارهٔ ۸۳۲ : گشاد از چهره مشکین برقع آن مه

شمارهٔ ۸۳۳ : به لطف قد ره دلها زد آن مه

شمارهٔ ۸۳۴ : ای ز همه صورت خوب تو به

شمارهٔ ۸۳۵ : سیب زنخدان تو را به ز به

شمارهٔ ۸۳۶ : میوه باغ بهشت بلکه ازان نیز به

شمارهٔ ۸۳۷ : ز هر طرف که درآمد گشاده رخ آن ماه

شمارهٔ ۸۳۸ : آب چشمم تا به ماهی رفت و آهم تا به ماه

شمارهٔ ۸۳۹ : اینک سوار می رسد آن ترک کج کلاه

شمارهٔ ۸۴۰ : آن دو رخ را که نبینیم مگر ماه به ماه

شمارهٔ ۸۴۱ : همچو شمعم به زبان شعله زند آتش آه

شمارهٔ ۸۴۲ : حلقه زلفش گشاد باد سحرگاه

شمارهٔ ۸۴۳ : رمید آن آهوی مشکین ز من آه

شمارهٔ ۸۴۴ : دلم شبها کشد زان دام زلف آه

شمارهٔ ۸۴۵ : ای بر سریر حسن جم آیین و کی شکوه

شمارهٔ ۸۴۶ : منع سماع نغمه نی می کند فقیه

شمارهٔ ۸۴۷ : حدیث جم و جام لاغ است و لابه

شمارهٔ ۸۴۸ : آن که بالای تو را افراخته

شمارهٔ ۸۴۹ : ای خطت نقشی ز نو انگیخته

شمارهٔ ۸۵۰ : رسید از ره آن شاه خوبان پیاده

شمارهٔ ۸۵۱ : منم ز مهر تو شبها به فکر ماه فتاده

شمارهٔ ۸۵۲ : زهی رویت ز هر رویی نموده

شمارهٔ ۸۵۳ : آن شیخ چه دیده ست که در خانه خزیده

شمارهٔ ۸۵۴ : مرا دلی ست به صد گونه درد پرورده

شمارهٔ ۸۵۵ : میفکن به روز دگر قتل بنده

شمارهٔ ۸۵۶ : ای گشته دلم هزار باره

شمارهٔ ۸۵۷ : آن شوخ رسید اینک و خلقی به نظاره

شمارهٔ ۸۵۸ : گوید نگار من چو ز هجران کنم گله

شمارهٔ ۸۵۹ : ساقی بیا که دارد اکنون به کف پیاله

شمارهٔ ۸۶۰ : گر بنالم ز دل خاره برآید ناله

شمارهٔ ۸۶۱ : خوشا می از کف آن ماه چارده ساله

شمارهٔ ۸۶۲ : سلام الله ما ناحت حمامه

شمارهٔ ۸۶۳ : قبول خاص طلب چند بهر خاطر عامه

شمارهٔ ۸۶۴ : تعالی الله زهی شاه یگانه

شمارهٔ ۸۶۵ : مغنی به آواز چنگ و چغانه

شمارهٔ ۸۶۶ : منم امروز و اشک دانه دانه

شمارهٔ ۸۶۷ : شدم ز مدرسه و خانقاه بیگانه

شمارهٔ ۸۶۸ : گهی بوسم به مستی پای خم گه دست پیمانه

شمارهٔ ۸۶۹ : آیینه باش و عکس رخش بین در آینه

شمارهٔ ۸۷۰ : باری دگرم کش به جفا داغ به سینه

شمارهٔ ۸۷۱ : رسید یار طریق جفا رها کرده

شمارهٔ ۸۷۲ : رسید ترک من از تاب می عرق کرده

شمارهٔ ۸۷۳ : منم چو صبح ز شوق تو جامه شق کرده

شمارهٔ ۸۷۴ : رخت که همچو گل از تاب می عرق کرده

شمارهٔ ۸۷۵ : منم اکنون به سر کوی وفا خاک شده

شمارهٔ ۸۷۶ : یا رب این منشور اقبال از کجا واصل شده

شمارهٔ ۸۷۷ : تا بسته ای به طره عنبرفشان گره

شمارهٔ ۸۷۸ : ای سر زلف تو گره بر گره

شمارهٔ ۸۷۹ : ای طره تو خم خم و گیسو گره گره

شمارهٔ ۸۸۰ : باز آی و مرهمی به دل ریش خسته نه

شمارهٔ ۸۸۱ : بر برگ گل رقم ز خط عنبرین منه

شمارهٔ ۸۸۲ : هر کس که نیست زنده به عشق تو مرده به

شمارهٔ ۸۸۳ : ساقیا صاف می عیش به خودکامان ده

شمارهٔ ۸۸۴ : ای غمت هر لحظه جان ناتوانی سوخته

شمارهٔ ۸۸۵ : دل کان میان نازک با خود خیال بسته

شمارهٔ ۸۸۶ : ای به قصد ملک دل حسنت سپاه آراسته

شمارهٔ ۸۸۷ : کی بود جانم ز بند غم رهایی یافته

شمارهٔ ۸۸۸ : ای بی تو ز دیده خواب رفته

شمارهٔ ۸۸۹ : کیست می آید قبا پوشیده دامن بر زده

شمارهٔ ۸۹۰ : برفت آن ماه و ما را در دل از وی صد هوس مانده

شمارهٔ ۸۹۱ : نشاید ای مه خورشید رخ تو را روزه

شمارهٔ ۸۹۲ : خوش آن دو یار که دل صاف کرده چون شیشه

شمارهٔ ۸۹۳ : چشم نگشایی ز ناز آخر چه ناز است این همه

شمارهٔ ۸۹۴ : گشاد گنج جواهر به بوستان ژاله

شمارهٔ ۸۹۵ : اشکی که تو را بر گل رخسار دویده

شمارهٔ ۸۹۶ : بی منت کس راست نشد زان قد و بالا

شمارهٔ ۸۹۷ : عشق جانان نهاد خوان بلا

شمارهٔ ۸۹۸ : ای تو را رخ فتنه و بالا بلا

شمارهٔ ۸۹۹ : زان تازه خط سبز که بر لب فزوده‌ای

شمارهٔ ۹۰۰ : بازم طفیل خیل سگان نام برده ای

شمارهٔ ۹۰۱ : حسن خویش از روی خوبان آشکارا کرده‌ای

شمارهٔ ۹۰۲ : ای سرو راستین که کُلَهْ کج نهاده‌ای

شمارهٔ ۹۰۳ : ای کزان آرام جانها مانده تنها زنده ای

شمارهٔ ۹۰۴ : ای که مرا به صد جفا سینه فگار کرده ای

شمارهٔ ۹۰۵ : جانا چه شد که چنگ جفا ساز کرده ای

شمارهٔ ۹۰۶ : رخ برافروخته ای ماه منور شده ای

شمارهٔ ۹۰۷ : الله الله چه نازنین شده‌ای

شمارهٔ ۹۰۸ : شب‌ها من و خیال تو و کنج خانه‌ای

شمارهٔ ۹۰۹ : ای تو را چون من به هر ویرانه‌ای دیوانه‌ای

شمارهٔ ۹۱۰ : گفتمش با لعل جان بخش از مسیحا کم نیی

شمارهٔ ۹۱۱ : لذت عشق فرو رفت مرا در رگ و پی

شمارهٔ ۹۱۲ : ز شیخ چله نشین دور باش و چله وی

شمارهٔ ۹۱۳ : چند گردم بهر لیلی گرد حی

شمارهٔ ۹۱۴ : نشان نبود ز عهد الست و قول بلی

شمارهٔ ۹۱۵ : ای صورت زیبای تو مجموعه معنی

شمارهٔ ۹۱۶ : نسیم صبحدم ای روح بخش روح فزای

شمارهٔ ۹۱۷ : وای من وای من ز عشق تو وای

شمارهٔ ۹۱۸ : ساختم چشم راست بهر تو جای

شمارهٔ ۹۱۹ : بگشای ساقیا به لب شط سر سبوی

شمارهٔ ۹۲۰ : نشان جام جم و آب خضر می طلبی

شمارهٔ ۹۲۱ : زارم از فرقت شیرین دهنی نوش لبی

شمارهٔ ۹۲۲ : ای بر سمن از سنبل تر بسته نقابی

شمارهٔ ۹۲۳ : به شهر نیکوان مسکین غریبی

شمارهٔ ۹۲۴ : عاشق و رندم و خراباتی

شمارهٔ ۹۲۵ : همچو مه طالع شدی در دیده منزل ساختی

شمارهٔ ۹۲۶ : دل ز مهر دیگران برداشتی

شمارهٔ ۹۲۷ : ساقی بیا که به ز خودی عشق و بی خودی

شمارهٔ ۹۲۸ : مرید توام زان که جان را مرادی

شمارهٔ ۹۲۹ : هوای نیکوان عیش است و شادی

شمارهٔ ۹۳۰ : به یمن سایه چتر فلک سای خداوندی

شمارهٔ ۹۳۱ : در لباس نیلگون تا جلوه کردی ای پری

شمارهٔ ۹۳۲ : ای که از شاخ گل لطیف تری

شمارهٔ ۹۳۳ : به روی من از لطف بگشا دری

شمارهٔ ۹۳۴ : ای مرغ سحر چند کنی ناله و زاری

شمارهٔ ۹۳۵ : مرا بر دل است از تو چون کوه باری

شمارهٔ ۹۳۶ : کیم من بیدلی بی اعتباری

شمارهٔ ۹۳۷ : مرا بس بر سر میدان عشاق این سرافرازی

شمارهٔ ۹۳۸ : زهی از خط سبزت تازه رسم فتنه انگیزی

شمارهٔ ۹۳۹ : الله الله چه شوخ دیده کسی

شمارهٔ ۹۴۰ : ای که جز قتل محبان هنری نشناسی

شمارهٔ ۹۴۱ : لی حبیب عربی مدنی قرشی

شمارهٔ ۹۴۲ : با هر که غیر ماست چو شیر و شکر خوشی

شمارهٔ ۹۴۳ : گهی در دل گهی در دیده باشی

شمارهٔ ۹۴۴ : باشد از شوب ریا مشرب رندان صافی

شمارهٔ ۹۴۵ : خسته زخم عشقم ای ساقی

شمارهٔ ۹۴۶ : صدای آن غژکم کشت و شکل آن غژکی

شمارهٔ ۹۴۷ : ای ز خورشید جمالت ماه را شرمندگی

شمارهٔ ۹۴۸ : ای فسون چشم مستت مایه دیوانگی

شمارهٔ ۹۴۹ : نه خرد راست قصوری و نه دین را خللی

شمارهٔ ۹۵۰ : نه غزالی که سرایم به خیالش غزلی

شمارهٔ ۹۵۱ : می زد صفیر شوق خزان دیده بلبلی

شمارهٔ ۹۵۲ : زهی دور زلفت به هر چین دلی

شمارهٔ ۹۵۳ : به هر زمین که نشانی ز خیمه لیلی

شمارهٔ ۹۵۴ : سر تا به قدم غرقه دریای زلالی

شمارهٔ ۹۵۵ : ای مظهر حسن لایزالی

شمارهٔ ۹۵۶ : ز مشک تر خطی داری و خالی

شمارهٔ ۹۵۷ : ای باغ حسن را جمال تو خرمی

شمارهٔ ۹۵۸ : دارند جان و دل به تو هر یک تظلمی

شمارهٔ ۹۵۹ : ارید بسط غرامی الیک بعد سلامی

شمارهٔ ۹۶۰ : سینه روزن روزن است از ناوک صیدافکنی

شمارهٔ ۹۶۱ : آخر ای سرو خرامان ز کدامین چمنی

شمارهٔ ۹۶۲ : ای مرا از عشق تو در کار خود حیرانیی

شمارهٔ ۹۶۳ : خوش آنکه وارهاند ما را ز ما زمانی

شمارهٔ ۹۶۴ : وقت گل می و مطرب دولتیست تا دانی

شمارهٔ ۹۶۵ : تو شمع مجلس انسی و شاه عالم جانی

شمارهٔ ۹۶۶ : هر چند ز چشم ما نهانی

شمارهٔ ۹۶۷ : ای فتنه چشم تو جهانی

شمارهٔ ۹۶۸ : به کوی می فروشان خرده بینی

شمارهٔ ۹۶۹ : نی کیست همدمی شده از خویشتن تهی

شمارهٔ ۹۷۰ : به فکرت خواستم کز سر وحدت یابم آگاهی

شمارهٔ ۹۷۱ : ز چشمت چشم آن دارم که گاهی

شمارهٔ ۹۷۲ : هر نازنین که بینم جولان کنان به راهی

شمارهٔ ۹۷۳ : ای که در پرده به بازار جهان می آیی

شمارهٔ ۹۷۴ : هر لحظه جمال خود نوع دگر آرایی

شمارهٔ ۹۷۵ : عجب مطبوع و موزونی عجب زیبا و رعنایی

شمارهٔ ۹۷۶ : دل برد ز من فتنه گری عشوه نمایی

شمارهٔ ۹۷۷ : ای ز خاک قدمت چشم مرا بینایی

شمارهٔ ۹۷۸ : شنیده ام که ز من یاد کرده ای جایی

شمارهٔ ۹۷۹ : گر بدانی که چها می کشم از درد جدایی

شمارهٔ ۹۸۰ : از سبزه بر گل خط می فزایی

شمارهٔ ۹۸۱ : سینه ام را چاک کن وآنجا درآی

شمارهٔ ۹۸۲ : هر سر مو بر دل من گر زبانی داشتی

شمارهٔ ۹۸۳ : گفتی بگوی عاشق و بیمار کیستی

شمارهٔ ۹۸۴ : در دل چاکم درون از چشم روشن آمدی

شمارهٔ ۹۸۵ : کاش من بیدل از سگان تو بودی

شمارهٔ ۹۸۶ : من آواره را گر دل به جای خویشتن بودی

شمارهٔ ۹۸۷ : شنیده ام که به گلچهره ای نظر داری

شمارهٔ ۹۸۸ : اگر چه در لب جانبخش انگبین داری

شمارهٔ ۹۸۹ : ز شهر تن نکنی دل به ملک جان نرسی

شمارهٔ ۹۹۰ : ای غمت آرزوی جان کسی

شمارهٔ ۹۹۱ : ای سرشک من ز لعلت با می گلگون یکی

شمارهٔ ۹۹۲ : ای دو چشمت در ستیز و کین یکی

شمارهٔ ۹۹۳ : خیل بتان برون ز شمار است و شه یکی

شمارهٔ ۹۹۴ : بر سر آن کو سر من خاک بودی کاشکی

شمارهٔ ۹۹۵ : قسم به صفوت جام و صفای جوهر می

شمارهٔ ۹۹۶ : ای به بالا همانک می دانی

شمارهٔ ۹۹۷ : آسوده دلا حال دل زار چه دانی

شمارهٔ ۹۹۸ : با همه سنگدلان ساغر گلرنگ زنی

شمارهٔ ۹۹۹ : گاهی ز هجر چشم مرا خون فشانی کنی

شمارهٔ ۱۰۰۰ : تا کیم خاطر آسوده به غم رنجه کنی

شمارهٔ ۱۰۰۱ : هر دم به دیده دگری خانه می کنی

شمارهٔ ۱۰۰۲ : جانا چه شد که پرسش یاران نمی کنی

شمارهٔ ۱۰۰۳ : تا کی از خلق اسیر غم بیهوده شوی

شمارهٔ ۱۰۰۴ : بازم ز دیده ای گل خندان چه می روی

شمارهٔ ۱۰۰۵ : از مهر ما متاب رخ ای ترک ماهروی

شمارهٔ ۱۰۰۶ : اگر وصف مه می کنم مه تویی

شمارهٔ ۱۰۰۷ : نازنینا ز نیاز شبم آگاه تویی

شمارهٔ ۱۰۰۸ : با چنین قامت و بالا که تویی

شمارهٔ ۱۰۰۹ : این چنین خوب و نازنین که تویی

شمارهٔ ۱۰۱۰ : بس که در جان فگار و چشم بیدارم تویی

شمارهٔ ۱۰۱۱ : ای صبا گر یاد مهجوران ناشادش دهی

شمارهٔ ۱۰۱۲ : اغیار را مدام می از جام زر دهی

شمارهٔ ۱۰۱۳ : ای عمر گرانمایه و ای جان گرامی

شمارهٔ ۱۰۱۴ : هر قطره می لعل که ریزد به زمینی

شمارهٔ ۱۰۱۵ : هر زمان از دور رخ بنمایی و پنهان شوی

شمارهٔ ۱

یا من بدا جمالک فی کل ما بدا

بادا هزار جان مقدس تو را فدا

می نالم از جدایی تو دمبدم چو نی

وین طرفه تر که از تو نیم یک نفس جدا

عشق است و بس که در دو جهان جلوه می کند

گاه از لباس شاه و گه از کسوت گدا

یک صورت بر دو گونه همی آیدت به گوش

گاهی ندا همی نهیش نام و گه صدا

برخیز ساقیا ز کرم جرعه ای بریز

بر عاشقان غمزده زان جام غمزدا

زان جام خاص کزخودیم چون دهد خلاص

در دیده شهود نماند به جز خدا

جامی ره هدی به خدا غیر عشق نیست

گفتیم والسلام علی تابع الهدی

شمارهٔ ۲

حرز جانهاست نام دلبر ما

ما اعزاسمه و ما اعلی

نام او گنج نامه لاهوت

گنج پنهان غیب ازو پیدا

همه اسما مظاهر ذاتند

همه اشیا مظاهر اسما

لا اری فی الوجود الا هو

محو شد نام غیر و نقش سوی

هستی مطلق است و وحدت صرف

این هو این انت این انا

من و او و تو از میان برخاست

سر وحدت شد از همه یکتا

جان جامی ز نکته وحدت

نشکیبد چو ماهی از دریا

شمارهٔ ۳

خلیلی لاحت لنا دور سلمی

نشان های سلمی شد از دور پیدا

کهن ناشده داغ او گشت تازه

قفا نبک من ذکر من لیس ینسی

ازین ربع و اطلال هر جا گیاهی

که بینیم گویا زبانی ست گویا

جز افسون سلمی و افسانه او

نخوانند بر ما نگویند با ما

خدا را رو ای باد و از من بنه رخ

به خاک رهش مرة بعد اخری

به عرضش رسان کای درین دیر کرده

لب لعلت احیای رسم مسیحا

حیات ابد می کند بنده جامی

ز لعل تو دریوزه و الامر اعلی

شمارهٔ ۴

هر چه اسباب جمال است رخ خوب تو را

همه بر وجه کمال است کما لا یخفی

بعد عمری کشمت گفتی و من می میرم

هر دم از غم که مبادا نکند عمر وفا

بس که زاهد به ریا سبحه صد دانه شمرد

در همه شهر بدین شیوه شد انگشت نما

گر به تیغ تو جدا شد سرم از تن چه غم است

غم از آن ست که از تیغ تو افتاد جدا

خواستم خواهم ازان لب به دعا دشنامی

حاجت من چو روا گشت چه حاجت به دعا

طلب بوسه ازان لب نبود حد کسی

در سر من هوسی هست ولی زان کف پا

جامی آخر به سر زلف تو زد دست امید

خصه الله تعالی بمزید الزلفا

شمارهٔ ۵

چند سوی چمن آیم به هوایت چو صبا

یک ره ای سرو سهی قامت رعنا بنما

به ته کرته نیلی سوی بستان بخرام

تا گل از شوق کند خرقه فیروزه قبا

باغبان کاش کند سوسن و گل فرش رهت

زانکه بر روی زمین حیف بود آن کف پا

سرو را جالب جوی است و تو را گوشه چشم

الله الله چه تفاوت تو کجا سرو کجا

همچو بلبل به هوای گل رویت نالم

نیست این ناله و فریاد من از باد هوا

زآب صافی نگر آن روی چو گل تا دانی

کز چه رو این همه جویان تواند اهل صفا

با تو جامی هوس گشت گلستان دارد

لیک چون همرهی سرو کند شاخ گیا

شمارهٔ ۶

شرف کعبه بود کوی تو را

زاده الله تعالی شرفا

زایر کوی تو از کعبه گذشت

سرو کوی تو کجا کعبه کجا

سر من غرقه به خون افتاده ست

تا ز تیغ تو فتاده است جدا

بی تو بر جان دگرم باقی نیست

جان اگر رفت تو را باد بقا

ساخت همچون مه نو ناشده پیر

میل ابروی توام پشت دوتا

هر کجا درد دوا نیز بود

چون تو بی درد فتادی چه دوا

داشت در بیت حزن جامی جای

جائه منک بشیر فنجا

شمارهٔ ۷

زد به رفتار خوش قدت ره ما

رفع الله قدره ابدا

تو همایی و نیست ظل همای

جز دو زلف تو دام ظلهما

گر کند غنچه با تو دعوی لطف

بر دهانش زند نسیم صبا

دیده هر دیده ام جدا دردی

تا ز روی تو مانده اند جدا

تو بلای خدایی و خلقی

به دعا خواهد این بلا ز خدا

آینه از تو رخ نمی تابد

به تو دارند روی اهل صفا

هر که درهای نظم جامی دید

گفت لله در ناظمها

شمارهٔ ۸

گاه در دل ساز و گه در دیده جا

هر دو جای توست ای بدرالدجی

طوبی آمد قد تو وقت خرام

گر خرامد سوی ما طوبی لنا

تا به هر چشمی ز راهت سرمه برد

چشم من دارد غباری از صبا

می نگویم بنده خویشم شمار

نیست حکمی بنده را بر پادشا

خواهم از دل برکشم پیکان تو

لیکن از دل برنمی آید مرا

پرده بگشا چون نمودی آن دو زلف

تا رخت بینیم بعد از عمرها

گر سر جامی جدا سازی به تیغ

به که سازی زآستان خود جدا

شمارهٔ ۹

لب لعل تو کام اهل وفا

لعلیل الفراق فیه شفا

دردنوشان جام درد تواند

صف نشینان بارگاه صفا

کی به روی تو خوش توانم زیست

همچو موی تو فتنه ای ز قفا

یاری از کس نخواهم اندر عشق

حسبی الله وحده وکفی

به جفا داغ دیگران مپسند

چند می سوزیم به داغ جفا

گر چو یوسف زما شوی غایب

همچو یعقوب ما و یا اسفا

جرم جامی هوای خوبان ست

غفرالله ذنبه و عفی

شمارهٔ ۱۰

اگر هر دم زنی صد تیغ بر ما

بریدن از تو نتوانیم قطعا

پزم با آه دل زان لب خیالی

بلی بی دود نتوان پخت حلوا

جفاها خواهمت فرمود گفتی

خدا را ماه من اینها مفرما

بود جای خیالت خانه چشم

به مردم گفته‌ام این نکته صد جا

به گوشت می‌برد سر زلف مشکین

دگر ز اندازه بیرون می‌نهد پا

سر بی مغز زاهد را توان کرد

بر ابر با کدو حاشا و کلا

به قتل جامی ای جان رنجه گشتی

کرم کردی جزاک الله خیرا

شمارهٔ ۱۱

احن شوقا الی دیار لقیت فیها جمال سلمی

که می رساند ازان نواحی نوید لطفی به جانب ما

به وادی غم منم فتاده زمام فکرت ز دست داده

نه بخت یاور نه عقل رهبر نه تن توانا نه دل شکیبا

زهی جمال تو قبله جان حریم کوی تو کعبه دل

فان سجدنا الیک نسجد و ان سعینا الیک نسعی

ز سر عشق تو بود ساکن زبان ارباب شوق لیکن

ز بی زبانی غم نهانی چنانکه دانی شد آشکارا

بکت عیونی علی شیونی فساء حالی و لاابالی

که دانم آخر طبیب وصلت مریض خود را کند مداوا

اگر به جورم برآوری جان و گر به تیغم بیفکنی سر

قسم به جانت که برندارم سر ارادت ز خاک آن پا

به ناز گفتی فلان کجایی چه بود حالت درین جدایی

مرضت شوقا و مت هجرا فکیف اشکو الیک شکوی

بر آستانت کمینه جامی مجال بودن ندید ازان رو

به کنج فرقت نشست محزون به کوی محنت گرفت ماوا

شمارهٔ ۱۲

شد برقع روی تو چو مهت زلف شب آسا

سبحان قدیر جعل اللیل لباسا

تا کی ز غم سود و زیان رنجه توان برد

ای خواجه بیا ساغر می گیر و بیاسا

دنیا نه متاعی ست که ارزد به نزاعی

با خصم مدارا کن و با دوست مواسا

اسرار نی ار فهم کنی جمله سماعی ست

لا یمکن ان یدرکها العقل قیاسا

راهی ست نهانی ز تو تا دیر مغانی

جز پیر مغان نیست بدان راه شناسا

خواهی که در آن راه خدا پاس تو دارد

رخساره به خاک ره هر بی سر و پا سا

تا صاف نشد جامی از اوصاف من و ما

ما صادف من راح مصافاتک کاسا

شمارهٔ ۱۳

عمری ز رخت بودم با خاطر خوش جانا

ودعت و اودعت فی قلبی اشجانا

دام سر زلفت را گر خیال بود دانه

صید تو شود دانم صد مرغ دل دانا

شد در قدح صهبا عکسی ز رخت پیدا

قد اشرقت الدنیا من کاس حمیانا

از میکده برگشتی بر مدرسه بگذشتی

شد در گرو باده دراعه مولانا

گفتم که به هجر از دل شوق تو شود زایل

فی الهجر مضی عمری والشوق کما کانا

صد کشته هجر احیا یابد به دمی هر جا

کز گلشن وصل تو بویی رسد احیانا

آن سرو سهی قد را شد خاک قدم جامی

ما ارفعه قدرا ما اعظمه شانا

شمارهٔ ۱۴

چو اشک خویشتن غلتم میان خاک و خون شب‌ها

ز رشک آنکه بینم جام می را لب بر آن لب‌ها

شدی مشهور شهر آنسان که همچون سوره یوسف

همی‌خوانند طفلان قصه حسنت به مکتب‌ها

به خواب ار بر درت یابند جا جان‌های مشتاقان

به بیداری کجا آیند دیگر سوی قالب‌ها

ز تو هرشب ز بس یارب رود بر آسمان افتد

ملایک را غلط در سبحه از غوغای یارب‌ها

تنم را ز آتش دل هر دم افزاید تبی دیگر

خدا را ای اجل رحمی که جانم سوخت زین تب‌ها

شدم بدبخت ز اشک خود نشد آری مرا هرگز

سعادتمندیی روزی ازین سیاره کوکب‌ها

ز هفتاد و دو ملت کرد جامی رو به عشق تو

بلی عاشق ندارد مذهبی جز ترک مذهب‌ها

شمارهٔ ۱۵

ریزم ز مژه کوکب بی‌ماه‌رخت شب‌ها

تاریک شبی دارم با این همه کوکب‌ها

چون از دل گرم من بگذشت خدنگ تو

از بوسه پیکانش شد آبله‌ام لب‌ها

از بس که گرفتاران مردند به کوی تو

بادش همه جان باشد خاکش همه قالب‌ها

از تاب و تف هجران گفتم سخن وصلت

بود این هَذَیان آری خاصیت آن تب‌ها

تا دست برآوردی زان غمزه به خونریزی

بر چرخ رود هر دم از دست تو یارب‌ها

شد نسخ خط یاقوت اکنون همه رعنایان

تعلیم خط از لعلت گیرند به مکتب‌ها

جامی که پی مذهب اطراف جهان گشتی

با مذهب عشق تو گشت از همه مذهب‌ها

شمارهٔ ۱۶

از خارخار عشق تو در سینه دارم خارها

هر دم شکفته بر رخم زان خارها گلزارها

از بس فغان و شیونم چنگی ست خم گشته تنم

اشک آمده تا دامنم از هر مژه چون تارها

ره جانب بستان فکن کز شوق تو گل در چمن

صد چاک کرده پیرهن شسته به خون رخسارها

تا سوی باغ آری گذر سرو و صنوبر را نگر

عمری پی نظاره سر بر کرده از دیوارها

زاهد به مسجد برده پی حاجی بیابان کرده طی

آنجا که کار نقل و می بیکاری است این کارها

هر دم فروشم جان تو را بوسه ستانم در بها

دیوانه ام، باشد مرا با خود بسی بازارها

تو داده بار هر خسی من مرده از غیرت بسی

یک بار میرد هر کسی بیچاره جامی بارها

شمارهٔ ۱۷

تجلی الراح من کاس تصفی الروح فاقبلها

که می بخشد صفای می فروغ خلوت دل‌ها

انلنی جرعة منها ارحنی ساعة عنی

که ماند از ظلمت هستی درون پرده مشکل‌ها

به جان شو ساکن کعبه بیابان چند پیمایی

چو نبود قرب روحانی چه سود از قطع منزل‌ها

برآر ای بحر بی‌پایان ز جود بیکران موجی

که خلقی تشنه‌لب مردند بر اطراف ساحل‌ها

مرا نظاره محمل ز سلمی باز می‌دارد

چه باشد برق استغنا زند آتش به محمل‌ها

تو سلطان فلک قدری چه باشی با گداطبعان

تو خورشید جهان‌تابی چه گردی شمع محفل‌ها

صفای جام می جامی برد زنگ غم از خاطر

اذا ما تلق من هم فحاولها و ناولها

شمارهٔ ۱۸

نسیم الصبح زر منی ربی نجد و قبلها

که بوی دوست می‌آید ازآن فرسوده منزل‌ها

چو گردد شوق وصل افزون چه جای طعن اگر مجنون

به بوی هودج لیلی فتد دنبال محمل‌ها

دل من پر ز مهر یار و او فارغ نبوده‌ست آن

که می‌گویند راهی هست دل‌ها را سوی دل‌ها

رسید اینک ز ره سلمی و من از ضعف تن زینسان

فخذ یا صاح روحی تحفة منی و اقبلها

مریز ای ابر دیده آب حسرت بر سر راهش

که دور اولی سم اسبش ز آسیب چنین گل‌ها

مرا از هجر او در دل گره می‌بود صد مشکل

چو دیدم شکل او فی‌الحال حل شد جمله مشکل‌ها

ز جور دور غم فرجام جامی قصه‌ها دارد

ولکن خوف املال الندامی لم یطولها

شمارهٔ ۱۹

هر شب افروخته از آتش دل مشعله‌ها

رود از کوی غمت سوی عدم قافله‌ها

دلم از پرتو خورشید رُخَت قندیلی‌ست

کز سر زلف تو آویخته با سلسله‌ها

شرح اسرار خرابات نداند همه کس

هم مگر پیر مغان حل کند این مسئله‌ها

در ره فقر و فنا بی مدد عشق مرو

که کمینگاه حوادث بُوَد این مرحله‌ها

گفت‌‌و‌گوی خرد از حد بگذشت ای ساقی

باده در ده که ندارم سرِ این مشغله‌ها

ساعتی گوش رضا سوی منِ دلشده نه

کامشب از دست تو هم پیش تو دارم گله‌ها

واقف از سِرّ خرابات جز آن مست نشد

که به میخانه برآورد چو جامی چله‌ها

شمارهٔ ۲۰

تا بر ورق گل زدی از مشک رقم‌ها

در وصف تو بشکست سر جمله قلم‌ها

هرگز دل من بی‌تو جدا از المی نیست

ای قاعده لطف تو تسکین الم‌ها

در لشکر عشق تو اسیران همه گردند

وز آتش دل‌هاست در آن گرد علم‌ها

نوعی دگر آمد ز کرم هر ستم تو

با خسته‌دلان می‌کنی انواع کرم‌ها

زین پیش غم جمله بتان بر دل من بود

آزاد شدم با غم تو از همه غم‌ها

تیغ ستمت گونه ز خون دگران یافت

بر عاشق خود تا کی ازینگونه ستم‌ها

صاحب‌نظران روی نهادند به جامی

زان روز که در راه تو شد خاک قدم‌ها

شمارهٔ ۲۱

ای برده رخت رونق گل‌ها و سمن‌ها

دارد دهن تنگ تو در غنچه سخن‌ها

گر سرو نه با قد تو ماند نتوان برد

چون آب به زنجیر مرا سوی چمن‌ها

صحرای عدم لاله‌ستان شد چو شهیدان

با داغ تو رفتند به خون غرقه کفن‌ها

گفته‌ست به هر غنچه صبا وصف دهانت

مانده‌ست ز حیرت همه را باز دهن‌ها

مشکل که بود روی خلاصی دل ما را

از زلف تو با این همه خم‌ها و شکن‌ها

با لذت آوارگی وادی عشقت

غربت‌زدگان را نشود میل وطن‌ها

چون خامه به وصف خط تو خشک فرو ماند

جامی که شد انگشت‌نما در همه فن‌ها

شمارهٔ ۲۲

ای غمت تخم شادمانی ها

وصل تو اصل کامرانی ها

کرده ام گم به کوی عشق دلی

بر وی از داغ تو نشانی ها

می روم کوههای غم بر دل

از درت می برم گرانی ها

به هوای قد تو از سر سرو

کرده مرغان بلندخوانی ها

نکته جویان عشق را شرط است

ساده بودن ز نکته دانی ها

بقعه خیر ماست گوشه دیر

لیس فی الکائنات ثانیها

عیش جامی در او مدام خوش است

طیب الله عیش بانیها

شمارهٔ ۲۳

به کعبه گر ننمایی جمال خود ما را

ز خون دیده کنم لعل ریگ بطحا را

به دور حسن تو از مهره وفا پرداخت

مشعبد قدر این حقه های مینا را

ز شوق طوق سگان در تو گردانند

مسبحان فلک سبحه ثریا را

به ترک عشرت امروز چون کنم که کسی

ضمان نمی شود از من حیات فردا را

مریض آن لبم ای ناله چون رسی به فلک

بپرس شرح مداوای من مسیحا را

کناره کن ز جهان تا رسی به مامن عشق

به کوه قاف طلب آشیان عنقا را

حریم میکده جامی مقام پاکان است

داغ زرق بشو خرقه مصلا را

شمارهٔ ۲۴

شد سحر قاید اقبال من شیدا را

آتش انس من جانب طور نارا

ای خوش آن آتش رخشنده کز آیینه صبح

می برد شعله آن رنگ شب یلدا را

گر نیابم ز سر کوی تو در کعبه نشان

از مژه دجله بغداد کنم بطحا را

نکهت عنبر سارا همه عالم بگرفت

تا صبا شانه زد آن طره عنبرسا را

طوطی ناطقه را قوت حدیث لب توست

به حدیثی بگشا آن لب شکرخا را

بس که رفتند شهیدان غمت سوی عدم

لاله ها غرقه به خون می دمد آن صحرا را

جامی از عرض سخن چیست ندانم غرضت

چون درین عهد کسی کم خرد این کالا را

شمارهٔ ۲۵

سیمین ذقنا سنگدلا لاله عذارا

خوش کن به نگاهی دل غم پرور ما را

این قالب فرسوده گر از کوی تو دور است

القلب علی بابک لیلا و نهارا

آزرده مبادا که شود آن تن نازک

از بهر خدا چست مکن بند قبا را

من چون گذرم از سر کوی تو کز آنجا

یارای گذشتن نبود باد صبا را

خوش آنکه ز می مست شوی بی خبر افتی

پنهان ز تو من بوسه زنم آن کف پا را

گر هست چو مجمر نفسم گرم عجب نیست

اذ حبک قد اوقد فی قلبی نارا

جامی نکند جز هوس بزم تو لیکن

در حضرت سلطان که دهد بار گدا را

شمارهٔ ۲۶

خدای خیر دهاد آن جوان رعنا را

که وارهانید به پیرانه سر ز ما ما را

کرشمه های غزالان مست می بخشد

فراغت از دو جهان عاشقان شیدا را

چه سود پند کسان چون نمی برد ز دلم

هوای قد دلارای و روی زیبا را

شرار سینه مجنون ز آتش لیلی

کباب ساخته همه آهوان صحرا را

سجود خاک درت بردنم تمنا بود

به خاک می برم امروز این تمنا را

به دیده سوی تو آیم که از سر پاکان

به رهگذار تو جا نیست بر زمین پا را

هلاک جامی دلخسته خواست آن کآراست

به شکل و شیوه سواران سرو بالا را

شمارهٔ ۲۷

زلف تو بر مه پریشان کرده مشک ناب را

شاخ شاخ افکنده بر گل سنبل سیراب را

از در مسجد درآ با آن دو ابروی و ببین

پشت سوی قبله رو در روی خود محراب را

پسته را تا زان دهان و لب رساند دل به کام

دل به تنگ آمد ازین معنی اولوالالباب را

باد شبها خاک پایت زیر سر خوابم حرام

گر ندانم دولت بیدار خود این خواب را

نیست از قتل محبان غمزه ات هرگز ملول

کی ملالت خیزد از خون ریختن قصاب را

در نمی آید دلم را راحتی از هیچ باب

بر وی از پیکان دری بگشای فتح الباب را

نیست دلکشتر سرودی جامی از نظم خوشت

وقت خوش می کن بدین دلکش سرود احباب را

شمارهٔ ۲۸

من نه تنها خواهم این خوبان شهرآشوب را

کیست در شهر آن که خواهان نیست روی خوب را

دیر می جنبد بشیر ای باد بر کنعان گذر

مژده پیراهن یوسف ببر یعقوب را

دل نهادم بر جفا تا دیدم آن قد بلند

بر درخت آن به که بیند مرد عاقل چوب را

گو مکن درد دل من کاتب اندر نامه درج

طاقت این بار نبود حامل مکتوب را

چون صف دلها شکستی زین مکن رخش جفا

شرط نبود رفتن از پی لشکر مغلوب را

خواب ناید چشم تر را بی تو شبها اغلبی

گرچه باشد خواب غالب مردم مرطوب را

دی به خاک پاش با صد ذوق می سودم مژه

گفت جامی گرد شد آهسته زن جاروب را

شمارهٔ ۲۹

شد خاک قدم طوبی آن سرو سهی قد را

مااعظمه شانا ما ارفعه قدرا

ای پیکر روحانی از زلف بنه دامی

در قید تعلق کش ارواح مجرد را

من نقش خطت بستم روزی که قلم با خود

می زد رقم هستی این لوح زبرجد را

مپسند ز قتل من آزار بر آن ساعد

یک تیغ زن از غمزه خون ریز چو من صد را

من زنده و تو خیزی خون دگران ریزی

هر لحظه ازین غصه خواهم بکشم خود را

دردت ز ازل آید تا روز ابد پاید

چون شکر گذارد کس این دولت سرمد را

در وصف خطت نو کرد آیین سخن جامی

ذوقی دگر است آری اشعار مجدد را

شمارهٔ ۳۰

پیر ما بگذاشت آخر شیوه زهاد را

ساخت فرش میکده سجاده ارشاد را

خورده ام پیش از نماز صبح می بهر خدا

ای امام امروز با مطرب گذار اوراد را

چنگ استادی ست درس عشق گو مطرب کجاست

تا زمانی بر سر درس آرد این استاد را

صوفی دریوزه گر از بزم جمع دجله کش

گر رود غم نیست یک زنبیل کم بغداد را

اعتماد مفلس میخانه بر فیض خم است

نیست زادی چون توکل حاجی بی زاد را

از دم نی گرم کی گردد دل سخت فقیه

گرچه سازد فی المثل نرم این فسون پولاد را

جامیا خشت از سر خم گیر و گل از لای می

گر عمارت خواهی این دیر خراب آباد را

شمارهٔ ۳۱

عشق باید کز دو عالم فرد سازد مرد را

درد این معنی نباشد مردم بی درد را

وعده غم می دهد یار و نداند این قدر

کین نوید عشق باشد جان غم پرورد را

هر کجا گردد ز رویش حسن را هنگامه گرم

گرد گشتن کی رسد خورشید عالم گرد را

بی خود افتادم چو خوردم شربت هجران بلی

جز چنان خوابی کجا لایق بود این خورد را

گرچه گشتم خاک راه او بحمدالله که باد

از سر راهش سوی دیگر نبرد این گرد را

لاله نیمی سرخ و نیمی زرد روید از گلم

چون برم در خاک اشک سرخ و رنگ زرد را

برد جامی را به کویش سیل اشک اما چه قدر

در چنان بستانی این خاشاک آب آورد را

شمارهٔ ۳۲

یارب انصافی بده آن شیخ دعوی دار را

تا به خواری ننگرد رندان دردی خوار را

شرع را آزار اهل دل تصور کرده است

زان گرفته پیشه خود شیوه آزار را

طبع بر گنج حقیقت قفل و شرع آمد کلید

تا دهد زان گنج بیرون گوهر اسرار را

هر که جنباند کلید شرع را بر وفق طبع

طبع نگشاید به رویش جز در ادبار را

منکر اهل طریقت را ز عرفان بهره نیست

نیست جز جهل جبلی موجب انکار را

سر وحدت منطق الطیر است جامی لب ببند

جز سلمیانی نشاید فهم این گفتار را

بوی عشق از گفته عطار عالم را گرفت

خواجه مزکوم است ازان منکر بود عطار را

شمارهٔ ۳۳

چند بوسم دست و پا پیک دیار یار را

فرخ آن ساعت که یابم دولت دیدار را

یار اگر طعن فرامش کاریم زد باک نیست

زانکه با یادش فرامش کرده ام اغیار را

خواندمی طومار غم بی او ولی چون شد مرا

نامه اش تعویذ جان طی کردم آن طومار را

دیده ام آزار ازان رخ دور می خواهم دلم

تا دهد بیرون به شرح دوری آن آزار را

لیک نازک باشد آن خاطر ندانم چون کنم

درج در گفتار کم درد دل بسیار را

بنده جامی و دعای او که برناید ز دست

خدمتی زین به دعاگویان خدمتکار را

چون مراد نامرادان آمد آن همواره باد

بر مراد او مدار این گنبد دوار را

شمارهٔ ۳۴

کیست کز عشاق پیغامی رساند یار را

وز فراموشان دهد یاد آن فرامش کار را

شد دلم آزرده زخم غم هجران کجاست

مرهم وصلی که از دل چیند آن آزار را

ز اشک خونین سرخرویی هاست پیش مردمم

حق گزاری چون کنم این دیده خونبار را

خون ازان گریم ز هجر او که در خون غرقه به

دیده کو لایق نباشد دولت دیدار را

پار گفت آن مه برایم با تو خوش سال دگر

شد چنان امسال کاندر خواب جویم پار را

بهر خود نام سگ آن در نخواهم عاریت

چون پسندم بر شعار دولتش این عار را

سر به بالین جدایی دید جامی را طبیب

گفت جز مردن علاجی نیست این بیمار را

شمارهٔ ۳۵

بخرام و باز جلوه ده آن سرو ناز را

پامال خویش کن سر اهل نیاز را

بگذار یک نظاره در آن رو که اهل دل

گیرند کیمیا نظر پاکباز را

خوش آنکه تو نشینی و من پیش روی تو

سازم بهانه بهر سجودی نماز را

حسن تو را ز عشق من آوازه شد بلند

محمود ساخت شهره عالم ایاز را

از شرح سوز درد من ای جان گداختی

پیش که گویم این الم جانگداز را

جولان مده سمند و مبر عقل و دین ز ما

بگذار شهسوار من این ترکتاز را

جامی گرفت خاطر آن مه ز شرح هجر

کوته کن این فسانه دور و دراز را

شمارهٔ ۳۶

برکش ای صوفی ز سر این خرقه سالوس را

جام می بستان و بشکن شیشه ناموس را

کاسه می خور که خواهد کاسه سر خاک خورد

بود نقش کاسه زر این سخن کاووس را

حسن رعنایان ز جعد عنبرافشان جلوه یافت

زیب و فر آری ز پر خود بود طاووس را

رنج بی حاصل مبین در نبض عاشق ای طبیب

نیست دستی بر مریض عشق جالینوس را

چند تابد مه فراز چرخ بنما روی خویش

برفروز از نو چراغی این کهن فانوس را

صیت عشقت کی نهان ماند که ما سوداییان

بر سر بازار رسوایی زدیم این کوس را

دستبوس دوست جامی برنمی آید ز دست

پای در راه طلب نه دولت پابوس را

شمارهٔ ۳۷

من که جا کردم به دل آن کافر بدکیش را

گوش کردن کی توانم قول نیک اندیش را

ناصحا سودای بدخویی چنین می داردم

ورنه کس هرگز چنین رسوا نخواهد خویش را

رسم دلجویی ندارد یارب آن سلطان حسن

یا نمی گوید کسی حال من درویش را

کیش پر تیر جفا دارد به کین بیدلان

از کدام استاد سنگین دل گرفت این کیش را

درد تو بیش از حد و غم های تو از درد بیش

با که گویم یارب این غمهای بیش از بیش را

دل فگار توست کار او میفکن با طبیب

زانکه جز داغ تو نبود سودمند این ریش را

سینه جامی که شد ریش از تو نتوان نیش زد

زانکه آه سوزناکش می گدازد نیش را

شمارهٔ ۳۸

هر دم افروزی چو گل رخسار آتشناک را

شعله در خرمن زنی مشتی خس و خاشاک را

عقل را روشن شود ماهیت حسنت اگر

پرده حیرت نبندد دیده ادراک را

جان پاک است آن نه تن در زیر پیراهن تو را

صد هزاران آفرین جان آفرین پاک را

کمترین صید توام پیش سگان خود فکن

گر نیم لایق که آلایی به من فتراک را

جامه جان چاک شد تاری ز پیراهن ببخش

کز چنان رشته توان پیوند کرد این چاک را

دامن خرگه برافکن ای مه خرگه نشین

ورنه خواهد سوخت آهم خیمه افلاک را

خاک شد بر رهگذارت جامی و هرگز نیافت

آن شرف کز سایه سرو تو باشد خاک را

شمارهٔ ۳۹

مطرب امشب ساز کن با ناله من چنگ را

آتشی دیگر فروز این سوزناک آهنگ را

بس که نالیدم ز درد دوری آن سنگدل

دل به درد آمد ز آه و ناله من سنگ را

دورم از یار و نیارم سوی او رفتن که اشک

ساخت دریا گرد من فرسنگ در فرسنگ را

رازم آخر فاش خواهد شد چه سان پوشم ز خلق

چهره زرد و سرشک ارغوانی رنگ را

هست آسیب تنت آزار جان بیدلان

اندکی آهسته تر بند آن قبای تنگ را

بهر تیرت جنگ دارد جان به دل لطفی نمای

تیر دیگر سوی جان انداز و بنشان جنگ را

جامیا طغرای دولت خواهی از سلطان عشق

خط رسوایی بکش منشور نام و ننگ را

شمارهٔ ۴۰

من که خدمت کرده ام رندان درد آشام را

کی شمارم پخته وضع زاهدان خام را

تا شدم فارغ به استغنای عشق از هر مراد

بر مراد خویش یابم گردش ایام را

رند و صوفی عارف و عامی مخوانیدم که من

گم شدم در شاهد و می برنتابم نام را

شیخ شهرتجوی رعنا را تماشا کن که چون

در لباس خاص ظاهر شد فریب عام را

می کشد دامی پی صید مگس چون عنکبوت

شاهبازی کو که از هم بردرد این دام را

محتسب در منع می از حد تجاوز می کند

می برد زین فعل منکر رونق اسلام را

هر کس از قسام فطرت قسمت خود یافتند

زهدورزان جامه سالوس و جامی جام را

شمارهٔ ۴۱

می فزایی خط مشکین عارض چون سیم را

می کشی بر صفحه امید حرف بیم را

روی تو در احسن التقویم اگر دیدی حکیم

کی نهادی ز آفتاب و مه رقم تقویم را

کشور خوبی مسلم شد تو را در گوش کش

حلقه خدمت سرافرازان هفت اقلیم را

عاشقان را خاک پای خود کنی هر دم خطاب

با فرودستان ز حد بیرون مبر تعظیم را

گر حسود از فتنه آتش زد جهان را باک نیست

آتش نمرود گلزار آمد ابراهیم را

حکمت آموز دل پاکت سروش غیب بس

گو معلم برشکن هنگامه تعلیم را

تیغ می رانی که جامی نقد جان تسلیم کن

هر چه فرمایی به جان استاده ام تسلیم را

شمارهٔ ۴۲

رحمی بده خدایا آن سنگدل جوان را

یا طاقتی و صبری این پیر ناتوان را

بختم جوان و عقلم پیر است لیک عشقش

آورده زیر فرمان هم پیر و هم جوان را

گر زرد شد گیاهی در خشکسال هجران

پژمردگی مبادا آن تازه ارغوان را

خون می رود ز چشمم آن بخت کو که بینم

سروی نشسته بر لب این چشمه روان را

زاهد به کنج محراب آورده روی طاعت

عاشق گرفته قبله آن طاق ابروان را

محمل مبند امروز ای ساربان جانان

کز آب چشم ما شد ره بسته کاروان را

جامی ز عشق خوبان گر گفت توبه کردم

این نکته بشنو از من زنهار مشنو آن را

شمارهٔ ۴۳

گذشت از حد خروش و گریه ابر نوبهاران را

کجا دانست یارب درد و داغ دل فگاران را

مبار ای ابر روز گشت آن چابک سوار آخر

که دیده بر ره است از دیرباز امیدواران را

ازین عشق جگرخواره چه دارم چشم بهبودی

که بر داده به باد نیستی چون من هزاران را

ز جام نیم خورد او کجا یک جرعه تا بینی

چو عهد من شکسته توبه پرهیزگاران را

چنین کز باده عشرت به خواب مستی شبها

چه دانی محنت بی خوابی شب زنده داران را

سزد کز بی کسی چون من عنان دوستی پیچد

بتی کو بسته فتراک بیند شهریاران را

سمند ناز جولان ده به ره گو کشته شو جامی

اگر ضایع شود موری چه نقصان شهسواران را

شمارهٔ ۴۴

معلم گو مده تعلیم بیداد آن پریرو را

که جز خوی نکو لایق نباشد روی نیکو را

مرا چشم نکویی بود ازان بدخو چه دانستم

که خواهد گوش کردن در حق من قول بدگو را

رقیبا چون به ره می بینم افتاده رحمی کن

یکی زین سو خرامان بگذران آن سرو دلجو را

اگر پای سگی می بوسم ای ناصح مکن عیبم

که من روزی به کوی آشنایی دیده ام او را

به جای هر سر مو بر تن من باد صد نشتر

اگر خواهم ز درد دوست خالی یک سر مو را

نیفتادی میان خاک و خون هر دم اگر بودی

به راهش روی افتادن رشک بی ره و رو را

چنین آشفته و رسوا به کوی او مرو جامی

مبادا کز تو عار آید سگان آن سر کو را

شمارهٔ ۴۵

گوشه برقع فتاد از طرف رخ آن ماه را

کشف شد نور تجلی عارف آگاه را

مایل طوبی نیاید سایه سرو قدت

منصب عالی چه لایق همت کوتاه را

در دعا جز دولت وصلت نمی خواهد دلم

یاد کن روزی دعاگویان دولت خواه را

شد کمان قامتم را رشته های اشک زه

تا گشایم بهر صید وصل تیر آه را

بار هجران تو کوه است این تن لاغر چو کاه

طاقت کوهی چنان تا کی بود این کاه را

راه در بند است با کوی تو رو چون آورم

گرنه لطفت بر من بیدل گشاید راه را

کوس خاقانی زند جامی در اقلیم سخن

گر فتد نظمش قبول طبع شروانشاه را

شمارهٔ ۴۶

ای مه خرگه نشین از رخ برافکن پرده ا

شاد کن آخر گهی دلهای غم پرورده را

گر به گورستان مشتاقان سواره بگذری

جان دمد در تن صدای سم اسبت مرده را

جان به لب آوردیم لب بر لبم نه یک نفس

تا به تو بسپارم این جان به لب آورده را

گر به خون غلطم چه باک او را که طفل خوردسال

رقص داند اضطراب مرغ بسمل کرده را

شربت هجران چشیدم فکر جان کندن چه سود

چون امید زیست باشد زهر قاتل خورده را

بی طلب نتوان وصالت یافت آری کی دهد

دولت حج دست جز رنج بیابان برده را

نیست وقت توبه جامی خیز تا بر یاد دوست

جام می گیریم رغم زاهد افسرده را

شمارهٔ ۴۷

رخنه کردی دل به قصد جان من دیوانه را

دزد آری بهر کالا می شکافد خانه را

تخم مهر خال او در دل میفکن ای رقیب

بیش ازین ضایع مکن در سنگ خارا دانه را

خیز گو مشاطه کاندر زلف مشکینت نماند

بس که دلها شد گره راه گذشتن شانه را

می کنم سینه به ناخن کرده رو در کوی تو

می گشایم روزنی سوی تو این ویرانه را

عاقبت خواهم ز تو بیگانه گشتن چون کنم

ز آشنا پیش تو قدر افزون بود بیگانه را

عشق یکرنگی تقاضا می کند وین روشن است

ورنه شمع آتش چرا زد همچو خود پروانه را

جامی از خود رفت زان بت قصه کم گوی ای رفیق

مستمع در خواب شد کوتاه کن افسانه را

شمارهٔ ۴۸

دو هفته شد که ندیدم مه دو هفته خود را

کجا روم به که گویم غم نهفته خود را

درآ ز خواب خوش ای بخت بد مگر بگشایم

به روی همچو مهش چشم شب نخفته خود را

خدای را مکن ای باغبان مضایقه چندان

که یک نظاره کنم باغ نوشکفته خود را

رمید دل ز من از زلف دام نه که نخواهم

به جز شکار تو مرغ هوا گرفته خود را

ز هر چه غیر تو خالی ست دل بیا و بیار

حریم منزل از گرد غیر رفته خود را

مریز اشک من ای چشم خون گرفته که خواهم

کنم نثار رهش این در نسفته خود را

همین بس است به او نامه جامیا که نویسی

به خون دل سویش این دردناک گفته خود را

شمارهٔ ۴۹

منم ز جان شده بنده مه یگانه خود را

که ساخت جلوه گه ناز بنده خانه خود را

قدم به خانه ام آن سرو تا نهاده به هر دم

هزار بوسه زنم خاک آستانه خود را

نداد دست جز اینم که ریختم ز دو دیده

به پای او گهر اشک دانه دانه خود را

کبوتر حرم او به شاخ سدره و طوبی

نمی دهد خس و خاشاک آشیانه خود را

گرفت قصه دردم درازی از غم هجران

کجاست یار که کوته کنم فسانه خود را

بهانه سازم و سویش روم ولی چو بپرسد

چه کار آمده ای گم کنم بهانه خود را

چو پیش یار نگفتند شرح عشق تو جامی

رسان به عرض وی این شعر عاشقانه خود را

شمارهٔ ۵۰

بام برآی و جلوه ده ماه تمام خویش را

مطلع آفتاب کن گوشه بام خویش را

با همه می رسد غمت قسمت بنده هم بده

خاص به دیگران مکن رحمت عام خویش را

پخت ز تف غم دلم خام هنوز کار من

پیش تو عرضه می کنم پخته و خام خویش را

شد به غلامی درت صرف جوانیم همه

بهر خدای تفقدی پیر غلام خویش را

بر تو سلام می کنم گرچه فرود یافتم

با شرف جواب تو قدر سلام خویش را

برد متاع هستیش زود به کشور عدم

هر که به دست عشق تو داد زمام خویش را

در ورقی که کرده ام نام سگانت را رقم

زیر ترک نوشته ام از همه نام خویش را

بر من خسته دل مزن طعنه به مهر نیکوان

صید کسی دگر مخوان آهوی دام خویش را

جامی تشنه لب که شد خاک ز شوق لعل تو

باده خور و بر او فشان جرعه جام خویش را

شمارهٔ ۵۱

زان همی ریزم سرشک لاله رنگ خویش را

تا ز خون دیگران شویی خدنگ خویش را

می چنین گلبوی و گلرنگ است یا گل پیش تو

شست در آب از خجالت بوی و رنگ خویش را

می گدازم همچو زر در بوته بس کز آه گرم

می فروزم کلبه تاریک و تنگ خویش را

سیم را در سنگ باشد جا تو چون جا کرده ای

در بر سیمین دل سخت چو سنگ خویش را

ساختی قدم چو چنگ آن طره از دستم مکش

بهر تاری بینوا مپسند چنگ خویش را

زود رفت و دیر آمد صبر ای دل یاد کن

آن حریف دیر صلح زود جنگ خویش را

عشق رسوایی ست جامی یا به خوبان دل مده

یا به کلی یک طرف نه نام و ننگ خویش را

شمارهٔ ۵۲

گر بدانی قیمت یک تار موی خویش را

کی دهی بر باد زلف مشکبوی خویش را

آمدی با روی از گل تازه تر دوشم به خواب

تازه کردی در دل من آرزوی خویش را

تا نگردد گل ز اشکم زین همه دل کز بتان

می ربایی فرش سنگ انداز کوی خویش را

باغبان در چشم من عکس رخ و زلف تو دید

لاله و سنبل نشاند اطراف جوی خویش را

خاطرم ز آلایش زهد ریایی شد ملول

یک دو کاسه درد خواهم شست و شوی خویش را

ای که گویی خوی ازان بت می توانی باز کرد

رو که من به می شناسم از تو خوی خویش را

می دهم گفتم بهای خاک کویت آبروی

گفت رو جامی نگهدار آبروی خویش را

شمارهٔ ۵۳

بس که می آیم به کویت شرم می آید مرا

چون کنم جای دگر خاطر نیاساید مرا

از سر کویت من بی صبر و دل هر جا روم

گرچه باغ خلد باشد دل فرو ناید مرا

هر طرف صد خوبرو در جلوه نازند لیک

از همه نظاره روی تو می باید مرا

وه چه گفتم من که بینم گاه گاهی روی تو

دیگری را خوبرو گفتن نمی شاید مرا

بی خودی من ز عشقت گرچه از حد درگذشت

هر که بیند روی تو معذور فرماید مرا

گر تو را باشد گهی پروای غم فرسودگان

نیست غم گر جان و دل از غم بفرساید مرا

گفته ای جامی کم است از خاک پای ما بسی

زین تفاخر شاید ار سر بر فلک ساید مرا

شمارهٔ ۵۴

چه بخت بود که ناگه بر سر رسید مرا

که داد مژده وصل تو هر که دید مرا

رمیده بود دل از هوش و صبر شکر خدا

که آن رمیده به دیدارت آرمید مرا

فتاد مرده تنی بودم از جمال تو دور

به یک نفس لب تو روح دردمید مرا

کشم به دیده بسی منت از نسیم صبا

که کحل دیده ز خاک رهت کشید مرا

گل مراد برآورد در ریاض امید

به دل ز هجر تو خاری که می خلید مرا

همه ولایت عشقم بود به زیر نگین

ز قطره قطره خون کز جگر چکید مرا

ز عشق توبه نه مقدور من بود جامی

خدا چو بهر همین کار آفرید مرا

شمارهٔ ۵۵

خوش است ناز تو ای سرو گل عذار مرا

نیاز پرور عشقم به ناز دار مرا

مگو به طرف چمن جلوه ریاحین بین

دلم اسیر تو با دیگران چه کار مرا

ز گشت باغ چه خیزد ز گل چه بگشاید

درون جان ز تو صد گونه خارخار مرا

مگو به هر چه کنم اختیار ده که نماند

به پیش حکم تو یارای اختیار مرا

کمند زلف توام بند می نهد بر پای

وگرنه نه عزم رحیل است ازین دیار مرا

ز جام لعل لبت جرعه ای کرم فرمای

که کشت نرگس مست تو در خمار مرا

به درد غصه و اندوه ازان خوشم جامی

که صاف عیش و طرب نیست خوشگوار مرا

شمارهٔ ۵۶

چه سود گریه خون چشم اشکبار مرا

چو نیست هیچ اثر گریه های زار مرا

به رهگذار چو خاکم فتاد هان ای بخت

بدین طرف برسان نازنین سوار مرا

نمی برم ز غم این بار جان برای خدای

خبر برید ز من یار غمگسار مرا

گهی که خاک شوم قالبم به باد دهید

بود که جانب کویش برد غبار مرا

ببین خرابیم از عشق ای که داری یاد

به عهد عافیت آسوده روزگار مرا

به پیش زخم خدنگ تو ذکر مرهم رفت

ز تیر سخت تر آمد دل فگار مرا

میار باده که جامی خمار خود بشکن

که جز شراب لبت نشکند خمار مرا

شمارهٔ ۵۷

فروغ روی تو خورشید و مه بس است مرا

جبینت آینه صبحگه بس است مرا

مرا چه حد که شود ابروی تو محرابم

نشان نعل سمندت به ره بس است مرا

چه غم که شاخ امل غنچه مراد نداد

دلم که بسته ز خون ته به ته بس است مرا

حجاب شد سر زلف سیاه پیش رخت

همین علامت بخت سیه بس است مرا

به عشق کهنه که نو شد اگر گنه کارم

خط عذار تو عذر گفته بس است مرا

نگویمت گه و بیگه دلم نگه می دار

گهی ز چشم خوشت یک نگه بس است مرا

کنم به باده چو جامی دلالت صوفی

همین معامله در خانقه بس است مرا

شمارهٔ ۵۸

با تو یک دم بخت من همدم نمی سازد مرا

در حریم وصل تو محرم نمی سازد مرا

با غم مهجوری و اندیشه دوری خوشم

خاطر شاد و دل خرم نمی سازد مرا

دیگران را شاد دار ای جان به وصل خود که من

عاشق غمخواره ام جز غم نمی سازد مرا

خواهم اندر عالمی دیگر ز هجرت خانه ساخت

دیگر آب و خاک این عالم نمی سازد مرا

بهر تسکین دل افگار من مسکین طبیب

ساخت صد مرهم ولی مرهم نمی سازد مرا

نیست سوز عشق را جز صبر چیزی سازگار

آزمودم بارها آن هم نمی سازد مرا

هر نفس جامی مدم بر من فسون عافیت

با بلا خو کرده ام این دم نمی سازد مرا

شمارهٔ ۵۹

جدایی می کند بنیاد ما را

خدا بستاند از وی داد ما را

مقام ماه ما عالی ست ای هجر

بلند آهنگ کن فریاد ما را

به ما جز عشق آن بدخو نیاموخت

خدا نیکی دهاد استاد ما را

ز خوبان منع ما چند ای برادر

چو دانی خوی مادرزاد ما را

نسیما جانب بستان گذر کن

بگوی آن نازنین شمشاد ما را

که جز پابوس تو اسباب شادی

نباشد خاطر ناشاد ما را

به تشریف قدوم خود زمانی

مشرف کن خراب آباد ما را

مریدی نیست جامی طالب رشد

به می ده خرقه ارشاد ما را

شمارهٔ ۶۰

ای با تو ز گل فراغ ما را

گل بی تو به سینه داغ ما را

در باغ گل از تو می برد بوی

بوی تو برد به باغ ما را

دارد شب هجر شعله آه

در عشق تو بر چراغ ما را

گنجی و ز مفلسی خیالت

جا ساخته در دماغ ما را

دل رفت و نشان ز هر که پرسم

سوی تو دهد سراغ ما را

ماییم و صفیر عندلیبان

خوش نیست نفیر زاغ ما را

مشغولی عشق داد جامی

از شغل جهان فراغ ما را

شمارهٔ ۶۱

بگشا دری از تیغ جفا سینه ما را

وز سینه برون بر غم دیرینه ما را

چون ناوک دلدوز تو راحت نرساند

هر مرهم راحت که رسد سینه ما را

ماییم و دل صاف چو آیینه چه داری

محروم ز عکس رخت آیینه ما را

تو شاهی و ما عور و گداییم چه نسبت

با اطلس زربفت تو پشمینه ما را

ما را اگر از کینه به پهلو ندهی راه

این بس که به دل جای دهی کینه ما را

گر جلوه کنان بگذری آدینه به مسجد

بتخانه کنی مسجد آدینه ما را

جامی چه کنی گنج هنر عرض چو آن شوخ

قدری ننهد حاصل گنجینه ما را

شمارهٔ ۶۲

ای در ابرو گره افکنده چه حال است تو را

گویی از صحبت احباب ملال است تو را

موجب حسن تو تنها نه خط و خال فتاد

عشق ما نیز ز اسباب جمال است تو را

تشنگان را به دمی آب تفقد می کن

ای که منزل به لب آب زلال است تو را

بر دل از غصه مرا رنج و ملالی ست عظیم

تا به هر سفله سر غنج و دلال است تو را

بی تو گشتم چو خیالی و به خاطر نگذشت

هرگز این نکته ات آخر چه خیال است تو را

نیست ره سوی توام جز به پر و بال امید

مشکن این بال و پرم را که وبال است تو را

جامی اندیشه ساحل مکن از لجه عشق

که برون رفتن ازین ورطه محال است تو را

شمارهٔ ۶۳

با اسیران نظری نیست تو را

بر غریبان گذری نیست تو را

چون نیاری دگرم پیش نظر

گر نظر با دگری نیست تو را

قول دشمن مشنو در حق من

که ز من دوست تری نیست تو را

سرم از خاک درت دور مکن

گر ز من درد سری نیست تو را

خون دل بر مژه ام بست جگر

چند گویی جگری نیست تو را

در دلت ناله ما را چه اثر

از وفا چون اثری نیست تو را

جامی از عشق بتان عار مدار

غیر ازین خود هنری نیست تو را

شمارهٔ ۶۴

گرچه هر روزی ز صد ره کم نمی بینم تو را

خون همی گریم اگر یک دم نمی بینم تو را

هر بنا محکم ز سنگ است ای دلت چون سنگ سخت

چون بنای دوستی محکم نمی بینم تو را

عشق شد در دل مقیم ای عقل درد سر ببر

کاندرین خلوتسرا محرم نمی بینم تو را

بهر قتل عاشقان می دیدمت زین بیش غم

چون به بخت ما رسید آن هم نمی بینم تو را

طینت پاک تو گویی ز آب و خاک دیگر است

جنس آب و خاک این عالم نمی بینم تو را

از خم محراب ابرویش همانا غافلی

ای که هرگز پشت طاعت خم نمی بینم تو را

از تو هر مو بر تن جامی غمی دارد جدا

وز غم او یک سر مو غم نمی بینم تو را

شمارهٔ ۶۵

آن که از حلقه زرگوش گران است او را

چه غم از ناله خونین جگران است او را

گو کله برشکن از ناز که در مسند حسن

منصب شاهی زرین کمران است او را

دیده دریاست مرا زان گهر پاک که جای

صدف سینه صاحبنظران است او را

شد مرا حال دگر از غم آن شوخ ولی

نظر لطف به حال دگران است او را

دی گذشت از من بد روز و دگر بازنگشت

وه که خاصیت عمر گذران است او را

خاک شد دیده غمدیده مجنون و هنوز

چشم جان جانب لیلی نگران است او را

پند تلخ پدران در دل جامی نگرفت

زانکه دل در کف شیرین پسران است او را

شمارهٔ ۶۶

کیست آن مه که درآمد ز در خلوت ما

که شد از عکس رخش نور همه ظلمت ما

آفتابی ست درخشنده که از طلعت او

رفت بر چرخ برین کوکبه دولت ما

می سرشتیم گل محنت از آب مژه شکر

که برآمد گل راحت ز گل محنت ما

جان ز کف رفت چه سازیم نثار قدمش

گر پس از مرگ خرامد به سر تربت ما

سگ او خواند رقیب از سر خواری ما را

این لقب در دو جهان بس سبب عزت ما

جان فشاندیم به خاک قدمش لیک چه سود

که نیفتاد قبول کرمش خدمت ما

غایب همت ما وصل وی آمد جامی

همتی دار که کاری بکند همت ما

شمارهٔ ۶۷

ساقی به جدل حل نشود مسئله ما

می ده که ز حد می گذرد مشغله ما

در راه طلب بادیه کعبه چه باشد

صد بادیه کعبه و یک مرحله ما

این هرزه درایان همه در راه درآیند

گر بانگ درایی رسد از قافله ما

پشمینه سیاه از سبب زلف تو کردیم

در خرقه به زلف تو رسد سلسله ما

زد از دل ما شعله بر اوج فلک آتش

شد نور ده بزم ملک مشعله ما

ما را گله از خوی تو این ست که هر چند

کردیم گله گوش نکردی گله ما

جامی مطلب دولت وصلش که برون است

تحصیل چنین منزلت از حوصله ما

شمارهٔ ۶۸

ای مهر تو از صبح ازل هم نفس ما

کوتاه ز دامان تو دست هوس ما

ما قافله کعبه عشقیم که رفته ست

سرتاسر آفاق صدای جرس ما

آن بلبل مستیم که دور از گل رویت

این گلشن نیلوفری آمد قفس ما

از دود دل ما حذر ای شعله شوقت

آتش زده در خرمن خاشاک و خس ما

خواهیم به یک جرعه می از خویش خلاص

از پیر مغان نیست جز این ملتمس ما

در پای خم آلوده لب از می چو بیفتیم

رانند ملایک به پر خود مگس ما

جامی به درت جان به کف دست رسیده است

یعنی که همین تحفه بود دسترس ما

شمارهٔ ۶۹

کار ما جز فکر مردن نیست دور از یار ما

وه که یار ما ندارد هیچ فکر کار ما

روی در دیوار غم شبها به سر بردن چه سود

گرنه آن مه بر زند یک شب سر از دیوار ما

چند خود را پیش ما قیمت نهی ای پارسا

خودفروشی را رواجی نیست در بازار ما

می کند پاک از سرشک سرخ روی ما رقیب

از حسد دیدن نیارد رنگ بر رخسار ما

گرچه شد سرحلقه اهل معرفت را شیخ شهر

سر نمی آرد برون از حلقه زنار ما

گوش کن ، گو  طرّهء دستارِ خُود زاهد ، که شد،

دُرد پالایِ حریفان ، گوشهء دستارِ ما

گفتم از بوی تو شد باد صبا عطار گفت

جامی از انفاس خوش اکنون تویی عطار ما

شمارهٔ ۷۰

ساقی بیا که دور فلک شد به کام ما

خورشید را فروغ ده از عکس جام ما

گلگون می درآر به میدان کنون که هست

رخش سپهر و توسن ایام رام ما

آن ترک را به یک دو قدح مست کن چنان

کز گردش زمانه کشد انتقام ما

آورد آب رفته به جو باغ حسن را

سرو بلند قامت طوبی خرام ما

طاووس وار طوطی جان جلوه می کند

از فر این همای که آمد به دام ما

گاهی می شبانه و گه باده صبوح

بنگر وظیفه سحر و ورد شام ما

جامی به وصف آن لب شیرین شکر شکست

خامش مباد طوطی شیرین کلام ما

شمارهٔ ۷۱

کاش ویران شود از سیل فنا خانه ما

تا کشد گنج جفا رخت به ویرانه ما

چرخ فیروزه که بینی ز شفق گلگونش

درد آلوده سفالی ست ز خمخانه ما

ما و پیمان می ای زاهد پیمانه شکن

دور باد آفت سنگ تو ز پیمانه ما

طرفه حالی که به یک حرف زبان نگشادیم

قاف تا قاف جهان پر شد از افسانه ما

شیوه زهد به رندان چه فروشیم که نیست

نرخ یک جرعه می سبحه صد دانه ما

سایه رحمتی ای شمع چگل کافتاده ست

بال و پر سوخته در پای تو پروانه ما

جامی این نافه گشایی ز که آموخته ای

که معطر شد از انفاس تو کاشانه ما

شمارهٔ ۷۲

هر کجا جلوه کند آن بت چالاک آنجا

خواهم از شوق کنم جامه جان چاک آنجا

مبریدم ز سر راهش اگر میرم زار

بگذارید خدا را که شوم خاک آنجا

مزن آتش به من ای آه در آن کوی مباد

دود خیزد ز سر این خس و خاشاک آنجا

شدم آواره شهری ز گرفتاری دل

که ز خونریز غریبان نبود پاک آنجا

پای جایی که نهد کاش گذارد اول

که به مژگان ز خس و خاک کنم پاک آنجا

دور ازان در گذرانم ز فلک ناوک آه

تا چه سان می گذراند دل غمناک آنجا

جامی از خون خود آلوده مکن صیدگهش

که نبندند چنین صید به فتراک آنجا

شمارهٔ ۷۳

طرف باغ و لب جوی و لب جام است اینجا

ساقیا خیز که پرهیز حرام است اینجا

شیخ در صومعه گر مست شد از ذوق سماع

من و میخانه که آن حال مدام است اینجا

لب نهادی به لب جام و ندانم من مست

که لب لعل تو یا باده کدام است اینجا

بسته حلقه زلف تو نه تنها دل ماست

هر کجا مرغ دلی بسته دام است اینجا

می کشی تیغ که سازی دل ما را به دو نیم

تیغ بگذار که یک غمزه تمام است اینجا

پیش ارباب خرد شرح مکن مشکل عشق

نکته خاص مگو مجلس عام است اینجا

جامی از بوی تو شد مست نه می دیده نه جام

بزم عشق است چه جای می و جام است اینجا

شمارهٔ ۷۴

صبر از دل و دل از من و من از وطن جدا

سهل است اگر نباشم ازان سیم تن جدا

سازد ز غصه همچو قبا جیب خویش چاک

گر یک زمان فتد ز تنش پیرهن جدا

در بیستون ز ناله من گر صدا فتد

ناله ز درد کوه جدا کوهکن جدا

هر صبحدم ز شوق تو پیش گل و سمن

مرغ چمن جدا کند افغان و من جدا

زارم بکش مگوی کزین آستان برو

مردن بر تو به که ز تو زیستن جدا

زان حالها که پیش من آمد جدا ز تو

اکنون فسانه ای ست به هر انجمن جدا

دانی که چیست جامی ازین آستانه دور

آشفته بلبلی ز حریم چمن جدا

شمارهٔ ۷۵

تو را ای نازنین هر سو ز دلها صد سپه بادا

به هر جا بگذری صد جان پاکت خاک ره بادا

همی ترسم شود آزرده آن تن ور نه می گفتم

تو را هر شب درون دیده من خوابگه بادا

ز حکم عقل می بخشد فراغت عشق تو ما را

همیشه عشق تو در کشور دل پادشه بادا

سیه رو خواندیم وان موجب صد سرخرویی شد

سر مویی اگر گویم خطا رویم سیه بادا

طفیل دیگران باشد که یابم لذت تیغت

همیشه خوی تو خونریزی هر بیگنه بادا

کله کج کرده می رانی سمند و خلق می گویند

خدا همواره یار این سوار کج کله بادا

دل جامی که شد بتخانه از مهر بتی چون تو

نه در وی فکر مسجد نه هوای خانقه بادا

شمارهٔ ۷۶

برفت عقل و دل و دین و ماند جان تنها

چو آن غریب که ماند ز کاروان تنها

چو خوان درد نهادی خیال را بفرست

که منعمان ننشانند میهمان تنها

حدیث موی میانان چو در میان آید

تو در خیال من آیی ازان میان تنها

ز زلف و خال و خطت چون رهم به حیله عقل

گرفت از همه سو دزد پاسبان تنها

به سان خامه دو بودی زبان من ای کاش

که شرح شوق تو نتوان به یک زبان تنها

چو نی چگونه ننالم که شد ز ناوک تو

هزار روزنه ام در هر استخوان تنها

مرو به خلد برین بی خیال او جامی

که لذتی ندهد گشت بوستان تنها

شمارهٔ ۷۷

خال و خط جانفزاست اینها

یا آفت جان ماست اینها

صبر و خرد از دلم چه جویی

در دور تو خود کراست اینها

چشم تو هزار فتنه انگیخت

ای شوخ چه فتنه هاست اینها

از جور و جفای تو ننالم

کز همچو تویی وفاست اینها

نرخ تو دو کون چون نهد عقل

یک موی تو را بهاست اینها

کوی تو ز دود آه پر شد

یا رب ز دل که خاست اینها

گویی که رواست قتل جامی

وانگه نکشی رواست اینها

شمارهٔ ۷۸

روحی فداک ای صنم ابطحی لقب

آشوب ترک و شور عجم فتنه عرب

کس نیست در جهان که ز حسنت عجب نماند

ای در کمال حسن عجب تر ز هر عجب

هر کس نیافت جرعه ای از جام وصل تو

زین بزمگاه تشنه جگر رفت و خشک لب

تا زلف تو شب است و رخت آفتاب چاشت

«واللیل والضحی » است مرا ورد روز و شب

کامی ز لب ببخش که عشاق خسته را

صد خارخار در جگر افتاد ازان رطب

رفتن به سر طریق ادب نیست در رهت

ما عاشقیم و مست نیاید ز ما ادب

دل باد منزل غم و سر خاک مقدمت

کین موجب شرف بود آن مایه طرب

مطلوب جامی از طلبم گفته ای که چیست

مطلوب او همین که دهد جان درین طلب

شمارهٔ ۷۹

بدا برق بطحاء و الدمع ساکب

زهی عشق مستولی و شوق غالب

خوش آن برق رخشان که از کوی جانان

درخشد چو بر آسمان نجم ثاقب

نگاری که روبند حوران جنت

غبار دیارش به مسکین ذوایب

دلم سوخت از شوق او گرچه دایم

خیال رخش هست با جان مصاحب

ایا حادی العیس بالله شمر

لقطع الفیافی و طی السباسب

ازان منزل خوش وزان ربع دلکش

کزو نیست یک دم دل خسته غایب

مکن حسبة الله ار می توانی

ازین بیش صرف زمام نجایب

سلام من الله مولی العوارف

سلام من الله معطی المواهب

علی روضة حل فیها حبیب

رفیع المعارج سنی المراتب

ملیحی که جمع است در بزم وصلش

فنون مقاصد صنوب مآرب

فصیحی که درج است در درج لعلش

رموز نوادر نکات غرایب

به اقبال درد و غمش رست جامی

ز میل مرادات و نیل مطالب

شمارهٔ ۸۰

به گوش مه رسد آواز یاربم هر شب

مهی تو نیز به گوش تو می رسد یارب

ز هجر روی تو روزم شب است وین شب را

پدید نیست به غیر از سرشک من کوکب

رخت به چارده سال این جمال و خوبی یافت

کجا رسد به تو ماه فلک به چارده شب

سرم چه لایق فتراک بستن است این بس

که در رهت شود آزرده سم مرکب

کجاست تاب درشتی چنان لطیفی را

به جان خویش که آهسته بر زبان سوی لب

به نبض جستن من ای طبیب دست میار

که آن تنی که تو دیدی گداخت ز آتش تب

بریز بر سر جامی سفال دردی درد

که نیست در خور او جام صاف عیش و طرب

شمارهٔ ۸۱

به مه من که رساند که من دلشده هر شب

ز غم هجر رسانم به فلک ناله یارب

نتوان بوسه زد آن لب کنم اما هوس آن

که ببوسم لب جامی که رسد گاه به آن لب

سر من گرچه نشاید که به فتراک ببندی

چه شود گر بگذاری که نهم بر سم مرکب

چو مرا مذهب و ملت همه شد در سر و کارت

چه زنم لاف ز ملت چه کنم دعوی مذهب

سخن ظلم تو گفتن بر سلطان که تواند

که در آن حضرت عالی چو تو کس نیست مقرب

نه اگر داشت معلم هوس کشتن خلقی

به تو این ناز و کرشمه ز چه آموخت به مکتب

نشود مهر تو از دل به جفاهای پیاپی

نرود سوز تو از جان به دعاهای مجرب

تب هجران تو یارب چه جگرسوز تبی شد

که طبیب ار تو نباشی نبرد جان کس ازین تب

به شراب ار نفروشم سر و دستار چو جامی

نکنم در صف رندان پس ازین دعوی مشرب

شمارهٔ ۸۲

چند ای معلم هر روز تا شب

باشد غزالم محبوس مکتب

شد فرش دیبا از سبزه صحرا

ارسله معنا یرتع و یلعب

تعلیم و آداب او را چه حاجت

او خود ز آغاز آمد مؤدب

هر جا خرامد بهر دعایش

خیزد ز جانها فریاد یارب

در دور لعلش منع از شرابم

ای خواجه دور است از لطف مشرب

دی ترک عشقش مذهب گرفتم

چون دیدم آن رخ گشتم ز مذهب

جامی ازان لب همچون صراحی

دارد درونی از خون لبالب

شمارهٔ ۸۳

تا نمودی لب و چه غبغب

دل من در چه است و جان بر لب

شب من روز کن ز طلعت خویش

ای شده روز من ز زلف تو شب

پیش تو آفتاب ناپیداست

روز روشن نهان بود کوکب

رنجه شد خاطرت ز یارب من

من دلخسته چون کنم یارب

پیش لعل تو بر لب جام

لب نهم بین کمال حسن طلب

فال نیکو گرفت هر که بدید

همچو مصحف رخ تو در مکتب

کلک جامی کشید خوان سخن

زد صریرش صلای من یرغب

شمارهٔ ۸۴

آفتاب حسن طالع شد چو افکندی نقاب

حسن طالع بین که دیدم آن رخ چون آفتاب

در خیال خط مشکین تو با عارض به هم

دمبدم چشم تر ما می زند نقشی بر آب

خاک آن در زیر سر شبها غنودن دولتی ست

عمر بگذشت و ندیدم هرگز این دولت به خواب

می کند هر دم دل بیهوشم آن لب ها هوس

مست رفت از دست و دارد همچنان ذوق شراب

داغ دل را آه های آتشین باشد نشان

دود روزن می دهد آگاهی از سوز کباب

من که در میخانه با دردی کشان هم خانه ام

خانه ام خواهد شد آخر در سر می چون حباب

گفته جامی نگیرد چون زر خالص رواج

جز به اکسیر قبول طبع شاه کامیاب

شمارهٔ ۸۵

هر کجا زد خیمه چون ماه سپهر آن آفتاب

بیدلان از رشته جان ساختند آن را طناب

بس که در هر منزلی آید ز چشمم سیل خون

خیمه ها در دیده مردم نماید چون حباب

تا نشانم گرد راهش هر طرف تابد عنان

پیش پیش خیل او پاشم ز ابر دیده آب

او دهد جولان سمند و من در آن غم کز چه رو

دست او گیرد عنان یا پای او بوسد رکاب

بیش ازین گو آفتاب آن عارض نازک مسوز

ورنه آهی برکشم از دل که سوزد آفتاب

ز آفتاب آن رخ چه سان پوشد کسی کز نازکی

تاب می نارد که بر وی سایه اندازد نقاب

جامی از غم مرد چون تاخیر قتلش کرد یار

آه کز بخت وی این تاخیر شد عین شتاب

شمارهٔ ۸۶

ای روی تو اختر جهان تاب

شد تیره شبم ز هجر دریاب

من تاب نیارم از تو توبه

من تاب من الحبیب ما طاب

عمری ست که بر در توام من

یک بار بپرس من علی الباب

خواب اجل از تو غایبم برد

من غاب کما یقال قد خاب

چون چشم تو خوابناک مستی

صاحبنظران ندیده در خواب

زاهد به خیال آن دو ابرو

سربرده فرو به کنج محراب

در وصف رخت ز نظم جامی

از بس که تر است می چکد آب

شمارهٔ ۸۷

ای تو را قد خوب و ابرو خوب و زلف و چهره خوب

بر زبان اهل دل نام تو محبوب القلوب

با لب نوشین تو زد لاف شیرینی نبات

مصریان از شهر خود کردند بیرونش به چوب

با تو هر کس را هوای دولت هم خانگی ست

خانه را اول ز گرد هستی خود گو بروب

با دهانت در میان دارد دلم سری نهان

لیس یدری سر قلبی غیر علام الغیوب

گفت با مجنون کسی کای در گناه عشق غرق

تب الی مولی جمیل العفو غفار الذنوب

گفت مجنون کز هوای عشق لیلی می کنم

توبه اما من هوی لیلی فانی لا اتوب

جامی امشب دوستان در رقص عشقند و سماع

رغم زاهد را تو هم دستی بزن پایی بکوب

شمارهٔ ۸۸

هر صبح کآفتاب رخت سر زند ز جیب

گر من چو صبح چاک زنم جیب جان چه عیب

چون گشت ساقی آن لب میگون چه جای طعن

گر طیلسان زهد به صهبا دهد صهیب

پیران سرم هوای جوانی ز ره فکند

آنجا که حکم عشق چه جای شباب و شیب

بر ما رقم به عشق زد آن دم که ساز کرد

اسباب جلوه شاهد خلوت سرای غیب

اشک من از عقیق یمن می دهد نشان

مذ خیمة سعاد علی ایمن العذیب

سیراب کن ز بحر یقین جان تشنه را

زین بیش خشک لب منشین بر سراب ریب

جامی درون خرقه خود یافت دوست را

زان رو کشید پای به دامان و سر به جیب

شمارهٔ ۸۹

چون نصیب ما نشد وصل حبیب

ما و درد بی نصیبی یا نصیب

درد دوری زان در از من پرس و بس

محنت غربت نداند جز غریب

گرچه از نزدیک خوب است آن دو رخ

دور بهتر باشد از چشم رقیب

کی توان سودای عاشق را علاج

ترک این ماخولیا کن ای طبیب

شحنه را گر درد دین بودی زدی

گردن واعظ به شمشیر خطیب

روی خود بنمایمت گفتی ز دور

کاش بودی این سعادت عن قریب

ناله جامی ز شوقت دور نیست

زانکه تو برگ گلی او عندلیب

شمارهٔ ۹۰

می زند مشت به رویم که مبین سوی حبیب

هیچ کس نیست چو من مشتکی از دست رقیب

گر نهد دست به نبض من محرور زند

شعله چون شمع ز تاب تبم انگشت طبیب

هر که را عشق تو آداب خرد بر هم زد

نیست ممکن که مودب شود از پند ادیب

روز آدینه به مقصوره درآ تا خواند

خطبه سلطنت حسن به نام تو خطیب

بر چمن گر گذرد نکهتی از پیرهنت

پر شود دامن و جیب سمن و غنچه ز طیب

هر که با صورت شیرین پسران عشق نباخت

نیست از معنی پیران رهش هیچ نصیب

جامی آن مه به غریبان ننهد گوش مکن

بیش ازین در سخن انگیز خیالات غریب

شمارهٔ ۹۱

دردمندم عاجزم بیمار و تنها و غریب

حال خود مشروح گفتم وقت لطف است ای طبیب

هر شفا در حقه غیب است و آن در دست توست

حقه بگشا و کرامت کن شفایی عن قریب

جوشش دریای فضلت نیک و بد را شامل است

گرچه از بد بدترم حاشا که مانم بی نصیب

عاشق بیمار را وصل حبیب آمد علاج

زآستانت چون روم چون هم طبیبی هم حبیب

با تو دستاویز من تنهایی و غربت بس است

با غریبان لطف و رحمت نیست از خویت غریب

عمر شیرین عیش خوش از دولت وصل تو بود

لا بقائی بعده یحلو و لا عیشی یطیب

بنده جامی را به مسکینان این درگاه بخش

استجب هذاالدعا فی شانه یا مستجیب

شمارهٔ ۹۲

دلا به طرف چمن جام خوشگوار طلب

حریف سرو قد و یار گل عذار طلب

طفیل صحبت یار است نقل و باده و جام

چو برگ عیش بسازی نخست یار طلب

ز موج حادثه کز اوج آسمان بگذشت

به کشتی می گلگون ره کنار طلب

سخن ز صفوت صوفی و زهد زاهد چند

صفای مشرب رندان درد خوار طلب

فلک به رشته امیدت ار زند گرهی

گشاد ازان گره جعد مشکبار طلب

به هر دیار که روزی گذشت محمل دوست

دل رمیده ما را در آن دیار طلب

ز جام می چو تو را وقت خوش شود جامی

مزید حشمت شاه جم اقتدار طلب

شمارهٔ ۹۳

ای در هوای مهر تو ذرات کاینات

واقف نه از کماهی ذات تو هیچ ذات

شد چشم عقل خیره چو در مبداء ازل

حسنت نمود جلوه در آیینه صفات

هر خشتی از کنشت شود کعبه دگر

گر پرتو جمال تو افتد به سومنات

هر جا که تافت پرتو انوار عزتت

عزی ندید عزی و قدری نیافت لات

در بحر کبریای تو آن کس که شد فنا

چون خضر راه برد به سرچشمه حیات

هر کس به کعبه طلبت رو نهد نخست

از کل کاینات کند قطع التفات

جامی ببخش جامی لب تشنه را به لطف

زان باده کز کدورت جهلش دهد نجات

شمارهٔ ۹۴

ای آفتاب روی تو عکس فروغ ذات

ظاهر ز زلف و خال و خطت کثرت صفات

زیر نقاب جعد مسلسل رخ تو کرد

شرح بطون ذات و ظهور تعینات

چشمت به عشوه لب به شکرخنده می کند

تفسیر آیه خلق الموت و الحیات

زان تیغ غمزه می برم از جان و دل امید

درویش را چه چاره ز قطع تعلقات

کردم نماز در خم محراب ابرویت

قرت بنور وجهک عینای فی الصلات

زان خارها که در دل من کشتی از جفا

خواهد گل وفات دمیدن پس از وفات

در دام طره های تو جامی اسیر شد

مشکل که افکند پس ازین دام ترهات

شمارهٔ ۹۵

ای صفات تو نهان در تتق وحدت ذات

جلوه گر ذات تو از پرده اسما و صفات

ما گرفتار جهت از تو نشان چون یابیم

ای سراپرده اجلال تو بیرون ز جهات

از ندای تو درافتاد صدایی به حرم

خاست صد نعره لبیک ز اهل عرفات

مشرب زهد کجا چاشنی عشق کجا

آن یکی ملح اجاج آمد و این عذب فرات

ما نداریم مشامی که توانیم شنید

ورنه هر دم رسد از گلشن وصلت نفحات

به وفای تو درآمیخت چنان آب و گلم

که دمد بعد وفات از گل من بوی وفات

مرد جامی به سر تربت او بنویسید

هذه روضة من حل به العشق فمات

شمارهٔ ۹۶

صلای باده زد پیر خرابات

بیا ساقی که فی التاخیر آفات

من و مستی و ذوق می پرستی

چه کار آید مرا کشف و کرامات

می و نقل است ورد من شب و روز

بنامیزد زهی اوراد و اوقات

سلوک راه عشق از خود رهایی ست

نه قطع منزل و طی مقامات

جهان مرآت حسن شاهد ماست

فشاهد وجهه فی کل ذرات

سعادت خواهی از عادت گذر کن

که ترک عادت است اصل سعادات

مزن بیهوده لاف عشق جامی

فان العاشقین لهم علامات

شمارهٔ ۹۷

ای درت کعبه ارباب نجات

قبلتی وجهک فی کل صلات

بر سر کوی تو ناکرده وقوف

حاجیان را چه وقوف از عرفات

رفته آوازه قند تو به مصر

کوزه خود زده بر سنگ نبات

غم عشاق تو آخر نشود

انزل الله علیهم برکات

گر عبارت کند از میم دهانت

آید از چشمه میم آب حیات

می کشی هر طرف آن حلقه زلف

بس کن ای باد صبا زین حرکات

جامی از درد تو جان داد و نگفت

فهو ممن کتم العشق فمات

شمارهٔ ۹۸

بر درت جا کنند اهل نجات

رفع الله قدرهم درجات

گر تو خواهی زکات خوبی داد

ما فقیریم و مستحق زکات

هر که دارد وقوف ازین سر کوی

لا یرید الوقوف بالعرفات

تا تو شویی ز می لب چو شکر

آب شد قند و کوزه گشت نبات

خط سبز تو زیر سایه زلف

خضر حام حوله ظلمات

مردم از لعل تو به طالع من

خاصیت بین که داد آب حیات

توبه کردی شراب خور جامی

اتبع السیئات بالحسنات

شمارهٔ ۹۹

صد خارم از فراق تو در پای دل شکست

وز گلشن وصال تو نامد گلی به دست

پرواز گاه مرغ دلم شاخ سدره بود

از شوق دانه تو درین دامگه نشست

هر کس که هست جرعه کش جام لعل توست

گر شیخ پارساست و گر رند می پرست

ز اوراق فضل و دفتر دانش دلم گرفت

خواهم نهاد رهن می ناب هر چه هست

وارست می پرست به یک جرعه می ز خود

بیچاره خودپرست که هرگز ز خود نرست

ما ز آستان میکده گشتیم سربلند

یا رب ز موج فتنه مبادش اساس پست

جامی به پای خم چو سبو سر بنه که چرخ

خواهد به سنگ حادثه این کاسه را شکست

شمارهٔ ۱۰۰

گر آن بی وفا عهد یاری شکست

خدا یار او باد هر جا که هست

نه زین شهر بار سفر بست و رفت

که از کوی مهر و وفا رخت بست

میفشان سرشک از مژه دمبدم

که شد خانه تن ازین سیل پست

مزن بر دلم زخم و مرهم بنه

که پیوند نتوان چو شیشه شکست

مکن غمزه تعلیم چشمان شوخ

مده تیغ در دست هندوی مست

ز نوشین لبت سبزه خط دمید

خضر بر لب آب حیوان نشست

مبین لعل میگونش ای پارسا

که جامی ازان جام شد می پرست

شمارهٔ ۱۰۱

گفتمش ای سخت دل عهد تو سست است از نخست

گفت تا کی گوییم در روی چندین سخت و سست

گفتمش در عاشقی ما رند و بی باکیم و مست

گفت در عاشق کشی ما نیز چالاکیم و چست

گفتمش در خاک محنت دانه می پاشم ز اشک

گفت ازین تخم و زمین جز سبزه حسرت نرست

گفتمش عمری ست می جویم ز لعلت کام دل

گفت عاشق نیست آن کز دوست کام خویش جست

گفتمش گل را به باغ این سرخرویی از کجاست

گفت کز خون دل غنچه ز رشکم چهره شست

گفتمش سررشته ای خواهم به کف سویت گشاد

گفت این سررشته گر اهل دلی در دست توست

گفتم از سنگ جفایت خاطر جامی شکست

گفت چون بر شیشه آید سنگ کی ماند درست

شمارهٔ ۱۰۲

پیش ازان روزی که گردون خاک آدم می سرشت

عشق در آب و گلم تخم تمنای تو کشت

پای تا سر جمله لطفی گویی استاد ازل

طینت پاکت نه ز آب و گل ز جان و دل سرشت

روی بنما تا به طاق ابرویت آرند روی

طاعت اندیشان ز مسجد بت پرستان از کنشت

هیچ باور نامدت هر چند چشم خون فشان

بر در و دیوار آن کو شرح شوق ما نوشت

گر نگشتم کشته تو کاش باری بعد مرگ

بهر قبر کشتگانت خاک من سازند خشت

خیز و خونم ریز و فرش لعل گستر زیر پای

چون بساط عمرم آخر چرخ در خواهد نوشت

در بهشت نسیه خلقی بسته دل لیکن به نقد

هر کجا دیدار توست آنست جامی را بهشت

شمارهٔ ۱۰۳

گر بود در خاک پیشم رویم از کوی تو خشت

به که باشد روزنی بر جای آن خشت از بهشت

گیسو اندر پاکشان روزی برون آ تا شود

چون بهشت ای حوروش خاک درت عنبر سرشت

رشته جان است ایوان وصالت را کمند

وه که چرخ تیز گرد این رشته را کوتاه رشت

بت پرستان را ز دل سر برزند نور یقین

گر ز شمع رویت افروزند قندیل کنشت

یافت چشم از نم خلل تا در تو تخم مهر رست

خانه ویران شد ز باران گرچه خرم گشت کشت

بستم آن خط نقش در دل طی کنم طومار عیش

چون نوشتم نامه را ناچار در باید نوشت

نامه شوق است از جامی به جانان این غزل

نام خود اینک به خون دیده در پایان نوشت

شمارهٔ ۱۰۴

عشقت که بود کعبه ارباب سلامت

ریگ حرمش نیست به جز سنگ ملامت

شهری که نه جای تو در او خانه نگیریم

در بادیه کس را نشود عزم اقامت

ذوقی رسد از نامه تو روز فراقم

کز نامه طاعت نرسد روز قیامت

از آتش دل سر به فلک برده علم بین

بر خاک شهید غمت این ست علامت

ناجسته دهد پیر مغان باده به رندان

با معتقدان می کند اظهار کرامت

گر وقت نمازی گذری سوی مؤذن

قد قامت او پست شود زان قد و قامت

هر نقش که جامی نه به سودای خطت بست

شست آن همه چشم ترش از اشک ندامت

شمارهٔ ۱۰۵

بحمدالله که بازم دیده روشن شد به دیدارت

گرفتم قوت جان از حقه لعل شکربارت

غبارآلوده می آیی و چرخ این آرزو دارد

کز آب چشمه خورشید شوید گرد رخسارت

کلاه دلبری کج نه سمند ناز جولان ده

که باشد همت نیکان ز چشم بد نگهدارت

کمند جعد خم در خم گر اینسان افکنی بینم

همه گردنکشان ملک را آخر گرفتارت

چه حاجت پاسان گرد در و بام تو گردیدن

چو روز روشن است از شعله آهم شب تارت

اگر چون آفتابم نیست ره در روزنت این بس

که روزی سایه وار از پا درافتم زیر دیوارت

چو مرغان خزان دیده خمش بود از سخن جامی

ولی در گفت و گو آورد بازش بوی گلزارت

شمارهٔ ۱۰۶

چشم بگشادم پس از هجران به ابروی خوشت

ماه عید وصل نو کردم به روی مهوشت

خط نمودی پرتوی ناتافته زان رخ هنوز

سوختم از دود تو ناگشته گرم از آتشت

یک نهال آرزو در باغ جان ما نشان

گو خدنگی باش کم ای ترک شوخ از ترکشت

یک دوسه بوسه کرم کن چاره درد مرا

نازک است آن لب نمی آزارم از پنج و ششت

لاف دانشمندی ای صاحب عمامه تا به کی

چون خلاف دانش آمد وضع دستار و فشت

در تمنای تو پیوند از همه بگسسته ایم

بعد ازین دست امید ما و جعد دلکشت

هر چه گویی جامی از دل گو نه از وسواس طبع

تا شود خوشوقت اهل دل ز انفاس خوشت

شمارهٔ ۱۰۷

در کنج غم نشستم خورسند باخیالت

خوشوقت آن که بیند هر ساعتی جمالت

این بس که سوزیم جان هر دم به داغ هجران

من کیستم که باشم شایسته وصالت

تیغم به فرق راندی وز فرقتم رهاندی

جان باد دستمزدت تن باد پایمالت

دور از لب تو مردم لب تشنه جان سپردم

هرگز نخورده آبی از چشمه زلالت

بودن به کنج فرقت با صد ملال و حسرت

به زانکه با تو باشم وز من بود ملالت

تیغی بگیر و هر دم زخمی بزن که کردم

هم جان خود فدایت هم خون خود حلالت

جامی خموش کم شو از گفت و گو چو شد نو

ذوق غزل سرایی از شوق آن غزالت

شمارهٔ ۱۰۸

پیش ازان دم که دهم جان من بیدل ز غمت

قدمی نه که شوم خاک به زیر قدمت

رحمتی کن که من تشنه جگر می میرم

چشم بر رشحه آبی ز سحاب کرمت

خوش بران رخش که در جلوه گه حشمت و ناز

پادشاهی تو و خوبان همه خیل و حشمت

چون شوم پیش تو محرم من محروم که نیست

باد را زهره احرام حریم حرمت

هر چه خواهی بکن ای دوست که من می یابم

لذت چاشنی لطف و کرم از ستمت

نامه رحمت جاوید من این بس که مرا

دو سه حرفی رسد از خامه مشکین رقمت

رقمی می کشی از حال دل خود جامی

جای آن دارد اگر خون بچکد از قلمت

شمارهٔ ۱۰۹

گذر فتاد به سر وقت کشتگان غمت

هزار جان گرامی فدای هر قدمت

فکند سرو قدت بر من از کرم سایه

مباد از سر من دور سایه کرمت

به یک نگاه تو رستم ز ننگ هستی خویش

خوش آن که سوی وی افتد نگاه دمبدمت

نیاید از تو ستم ور ستم کنی به مثل

ز رحمت دگران خوشتر آیدم ستمت

کمر به خدمت تو بسته اند کج کلهان

شکست شوکت شاهان ز حشمت حشمت

حریم سدره شده ست آشیان مرغ دلم

هنوز رشک برد بر کبوتر حرمت

به نامه درج مکن شرح شوق خود جامی

مباد شعله زند آتش از نی قلمت

شمارهٔ ۱۱۰

تا کی ز دیر آمدن و زود رفتنت

خون ریزم از دو دیده که خونم به گردنت

جای تو نیست سینه تاریک و تنگ من

تشریف ده که جای کنم چشم روشنت

دارم ز تو به هر سر مویی هزار درد

دردا که نیست یک سر مو رحم بر منت

آهسته ران که می زند آتش به جان من

هر شعله ای که می جهد از نعل توسنت

گو باغبان مخوان به تماشای گل تو را

ناکرده فرش راه ز سوری و سوسنت

می بایدت ز رشته جان جامه بافتن

کز تار و پود پیرهن آزرده شد تنت

دامن کشان به جامی اگر بگذری شود

چون گل ز خون دیده او سرخ دامنت

شمارهٔ ۱۱۱

بوی جان یافتم ز پیرهنت

گویی از جان سرشته شد بدنت

آه اگر نازنین تنت بینم

من که مردم ز بوی پیرهنت

برگ گل گرچه نازک است و لطیف

در لطافت نمی رسد به تنت

میوه های بهشت اگرچه خوش است

از همه به گرفته ام ذقنت

ای خوش آن دم که گوش می کردم

نکته ای از لب شکرشکنت

هرگز از گوش من نخواهد رفت

ذوق آواز و لذت سخنت

داد جامی به تلخکامی جان

هیچ کامی ندیده از دهنت

شمارهٔ ۱۱۲

پیرانه سر کشیدم سر در ره سگانت

موی سفید کردم جاروب آستانت

ای از هلال ابرو بر آفتاب تابان

مشکین کمان کشیده من چون کشم کمانت

کم زن گره میان را بر قصد من که ترسم

تاب گره نیارد از نازکی میانت

لعل تو جان و من هم دارم رمیده جانی

بنشین دمی که بادا جانم فدای جانت

سودم جبین به راهت گفتی مجو زیانم

یارب خدا ببخشد صبری برین زیانت

من کیستم که چینم برگی ز گلبن تو

کاشم خلد به سینه خاری ز بوستانت

یک بوسه وعده کردی لعل لبت ضمان شد

خود لطف کن وگرنه بستانم از ضمانت

خوی پاک کن خدا را از رخ که شست ما را

لوح صبوری از دل رخسار خوی چکانت

دشنامی از زبانت باشد مراد جامی

یا از زبان آن کس کو گوید از زبانت

شمارهٔ ۱۱۳

تو حور جنتی اما ز چشم فتانت

ز بس که خاست بلا عذر خواست رضوانت

سحر به باغ گذشتی گشاد غنچه دهان

که بوسه ای برباید ز لعل خندانت

چو دست طوق تو سازم ز ضعف نشناسند

که هست بازوی من یا زه گریبانت

شد آفریده لبت زان زلال آب حیات

که بر لب آمده است از چه زنخدانت

ز شاخ وصل تو چون برخورم که آن مژه کرد

ز تیرهای بلا خاربست بستانت

مکن ز اشک نیازم به عشوه دامن ناز

که دست شعله آه من است و دامانت

حدیث عشق و غم درد جامی این همه چیست

اگر نه دفتر اعمال ماست دیوانت

شمارهٔ ۱۱۴

ای واضح و الضحی جبینت

واللیل نقاب عنبرینت

طاها ورقی ز داستانت

یاسین علمی بر آستینت

جنت اثری ز فیض مهرت

دوزخ شرری ز تف کینت

اسرار وجود را کماهی

دیده نظر خدای بینت

پیش تو سپهر چون زمین پست

عام همه روی بر زمینت

تو صاحب کان «کنت کنزا»

اعیان رسل قراضه چینت

چون بر تو خدای آفرین گفت

جامی چه سزای آفرینت

شمارهٔ ۱۱۵

صد شاخ گل تازه نشاندم به هوایت

بازآ که یکی زان همه ننشست به جایت

بی نکهت پیراهن تو خرقه زدم چاک

ای غنچه خندان بگشا بند قبایت

مرغی ز دلم گر ز پس مرگ بسازند

جایی نپرد جز به در و بام سرایت

سایم به ته کفش تو رخ بهر تسلی

چون دسترسم نیست که بوسم کف پایت

هر چند به هر روی قفا می خورم از تو

هر جا که روی روی نتابم ز قفایت

هر کس به دعا دفع بلا می کند از خویش

یارب چه بلایی تو که جویم به دعایت

زانسان که گل از خار دمد در دل جامی

گل های وفا می دمد از خار جفایت

شمارهٔ ۱۱۶

مرا چو قبله نگردد به عیدگه رویت

ز عیدگه کنم آهنگ کعبه کویت

تو عید خلقی و قربانت آنکه مردم را

کشد به غمزه خون ریز چشم جادویت

اگر چه نیست درین عید رسم مه دیدن

نمی رود ز ضمیرم خیال ابرویت

گذشتم از هوس کعبه و طواف حرم

همین بس است مرا حج که بگذرم سویت

ز تاب هجر تو می سوختم بحمدالله

که سایه بر سرم انداخت سرو دلجویت

به ضبط مملکت دلبری گشادی دست

دعای خسته دلان باد حرز بازویت

برون خرام و مترس از گزند کز هر سو

هزار بنده چو جامی بود دعاگویت

شمارهٔ ۱۱۷

قربان شدن به تیغ جفای تو عید ماست

جان می دهیم بهر چنین عید عمرهاست

آن را که دید شکل خوشت بامداد عید

پروای عید و ذوق تماشای او کجاست

صد جان فدای قد تو کز جویبار حسن

هرگز یکی نهال بدین نازکی نخاست

در دیده خاک پای تو گر زانکه هست حیف

بر ما مگیر کین گنه از جانب صباست

شب داستان هجر فرو ریخت اشک من

لعلش به خنده گفت که باز این چه ماجراست

جامی مدام غنچه صفت تنگدل مباش

کز غم چو لاله بر دلم این داغ ها چراست

تا برفروخته ست رخ آن شمع دلفروز

در هر که بنگری به همین داغ مبتلاست

شمارهٔ ۱۱۸

لاله قدح باده و گل شاهد رعناست

گلبانگ زنان مرغ چمن مطرب گویاست

بخرام سوی باغ که شادی و طرب را

بی سعی تو و من همه اسباب مهیاست

تا گل تتق غنچه ز رخسار گشاده ست

نرگس همه تن چشم شده بهر تماشاست

سبزه کشد از سوزن زنگار گرفته

خاری که شکسته ز دی اندر جگر ماست

بر صورت نرگس بگشا چشم که گویی

پیراهن خورشید عیان عقد ثریاست

یا بر کف سیمین بدنی جام زر است آن

کز هر سویش انگشت چو سیم آمده پیداست

بهر قبسی ز آتش گل شاخ شکوفه

از جیب برون کرده چو موسی ید بیضاست

سرکرده فرو خرقه کبودی ست بنفشه

کز سبزه به زیر قدمش سبز مصلاست

این ابر بهار است که در سایه جودش

پر گوهر در گشته همه دامن صحراست

نی نی غلطم بلکه سراپرده عشرت

شاه از پی بخشش زده بر طارم میناست

جامی که زد از نو رقم این شعر بهاری

از برگ گیاهی چمن مدح شه آراست

شمارهٔ ۱۱۹

عاشق تو شهید تیغ بلاست

سرکوی تو روضة الشهداست

جان پاکان نثار مقدم توست

در رهت جان پاک خاک بهاست

هست از نیست گفت و گوی محال

آن دهان هست لیک نیست نماست

به میانت که سر غیب آمد

نیست دانا کسی خدا داناست

بی تو عشاق را وجودی نیست

ذره بی آفتاب ناپیداست

عاشق تو به کس نگیرد انس

در میان هزار کس تنهاست

نظم جامی ز شوق سرو قدت

وحی نازل ز عالم بالاست

شمارهٔ ۱۲۰

تو را صباحت ترک و فصاحت عرب است

ملاحتی که میان عجم چنان عجب است

صحیفه ای ست وجود تو پر لطیفه حسن

که از اصول صفات کمال منتخب است

مهت پدر شد و خورشید جد تعالی الله

تو را میان بتان این چه رفعت نسب است

کجا رسد به تو کس چون تو را به هر سر موی

هزار خوبی موروث و لطف مکتسب است

تو آن زلال حیاتی که داده جان از شوق

به وادی طلبت صد هزار تشنه لب است

نه ایم با سگ تو در مقام ترک ادب

اگر چه ترک ادب پیش دوستان ادب است

ز شوق لعل تو صد خم و جام را جامی

ز باده ساخت تهی و هنوز در طلب است

شمارهٔ ۱۲۱

این چه رخسار و چه خط وین چه لب است

وین چه چشم خوش و خال عجب است

زیر لب نقطه بود رسم چرا

نقطه خال تو بالای لب است

طلب حسن عنایت ز رخت

بنده را غایت حسن طلب است

شکل بالای تو شیرین نخلی ست

که ز نوشین لبت آن را رطب است

بی تو تنها نه شب ماست سیاه

روز ما بین که سیه تر ز شب است

ناید از بی ادبان شیوه عشق

مذهب عشق سراسر ادب است

سگ این در نه کنون شد جامی

عمرها شد که همینش لقب است

شمارهٔ ۱۲۲

وادی عشق که جز تشنه در او نایاب است

ریگش از خون دل تشنه لبان سیراب است

خواب مرگ است در آن وادی و بیدار دلی

شده در سایه هر خاربنش در خواب است

سربنه یا سر خود گیر که این وادی را

قوت زاغان همه از مغز اولوالالباب است

خارها خم شده بر خار مغیلان گویی

جذب جان را ز تن خسته دلان قلاب است

جمع خواهی دلت اسباب جهان تفرقه کن

تخم جمعیت دل تفرقه اسباب است

صوت ابواب فتوح است صدای نی و چنگ

کو مغنی که دلم طالب فتح الباب است

لب فرو بند ز بیگانه که از دور سماع

دور به هر که نه از دایره اصحاب است

منع جامی مکن از چاشنی شربت عشق

که مگس وار فرو رفته درین جلاب است

شمارهٔ ۱۲۳

ساقی بیا و باده ده اکنون که فرصت است

مطرب بزن ترانه که فرصت غنیمت است

چشمم به روی شاهد و گوشم به بانگ چنگ

ای پندگو برو که نه جای نصیحت است

جان مرا ز مرهم راحت نشان مپرس

کز عاشقی نصیبه او داغ محنت است

پیکان آبدار که آید ز دست دوست

بر عاشقان سوخته باران رحمت است

زان دم که سرفکند بر آن آستان مرا

بر گردنم ز تیغ تو صد بار منت است

هر سفله پی به گنج قناعت کجا برد

این نقد در خزینه ارباب همت است

ز ابنای دهر وقت کسی خوش نمی شود

خوش وقت آن که معتکف کنج عزلت است

جامی به جست و جو نتوان وصل دوست یافت

موقوف وقت باش که این کار دولت است

شمارهٔ ۱۲۴

خطت گرد لب آن مشکین نبات است

که رسته بر لب آب حیات است

به هر کس دارد آن چشم التفاتی

به حال ما چرا بی التفات است

به راه کعبه وصلت دو چشمم

یکی چون دجله وان دیگر فرات است

زکات لب بده ای نامسلمان

که یک رکن از مسلمانی زکات است

به قتل من براتی دارد از مشک

رخت کز وی نه امکان نجات است

لبت آمد نگینی لعل کز خط

سیه کرده پی مهر برات است

ز سعدی نیست تا جامی جز این فرق

که یکسر شعر جامی طیبات است

شمارهٔ ۱۲۵

ابروی خوشت که ماه عید است

انگشت‌ نمای اهل دید است

از روی تو عید عاشقان را

صبحی به مبارکی دمیده‌ست

هر سال یکیست عید روزه

ما را همه روزه از تو عید است

شد عید من از رخت خجسته

زین عید خجسته‌تر که دیده‌ست؟

گفتی ز غمت به جان رسانم

عیدی ز توام همین رسیده‌ست

خیاط زمانه خلعت لطف

بر قامت دلکشت بریده‌ست

بی وعده وصل مژده عید

بر جامی خسته دل وعید است

شمارهٔ ۱۲۶

تارک درویش تارک فارغ از تاج زر است

کمترین ترک از کلاه تارکش ترک سر است

کی مکمل گردد از ترک دو عالم آن کلاه

زانکه ترک دیدن آن ترک ترکی دیگر است

سخره نفس بهیمی را نزیبد تاج فقر

سر که هست افسار را درخور نه جای افسر است

زن بود کز زرد کند زیور برای دست خویش

دست مردان را همین افشاندن زر زیور است

تا نماید رو مریدان را چو خامه راه راست

پیر را از اشک بر رو تارها چون مسطر است

بر امید گنج کاخ عمر خود ویران مکن

کانچه خوانی گنج نامه نقش پشت اژدر است

پیر خواهد نقد عمر گم شده در خاک جست

کز پی غربال کرده قامت خود چنبر است

ذوق بخشد سامعان را آه چون خیزد ز سوز

عود باشد حاضران را دود کان از مجمر است

حرف وحدت را مدار امید جامی چون تو را

روی دل پر خط گوناگون چو پشت دفتر است

شمارهٔ ۱۲۷

منشور دولتی که ز عشقم میسر است

طغرایش آن خطی ست که بر دور ساغر است

با من ز سعد و نحس مزن دم که خط جام

حرز امانم از خطر چرخ و اختر است

بودم به خواب خوش که رسید از حریم دیر

پیری که رشحه قدحش رشک کوثر است

گفت ای پسر دریغ بود نقد زندگی

در دست آن حریف که مرگش برادر است

برخیز و باده خور که تو را خوابگاه عیش

بیرون ز مهد نه پدر و چار مادر است

ساقی بیا که عشوه گیتی ز ره نبرد

آن را که نشئه می لعل تو در سر است

درده زلال خضر که رفت آنکه گفتمی

زهد مرا اساس چو سد سکندر است

جامی مشو فریفته کین چرخ کوژپشت

چون حلقه از نشیمن اقبال بر در است

در ظل او گریز که عنقای همتش

بر باز زر جناح فلک سایه گستر است

شمارهٔ ۱۲۸

یار رفت از دیده لیکن روز و شب در خاطر است

گر به صورت غایب است اما به معنی حاضر است

عاشق اندر ظاهر و باطن نبیند غیر دوست

پیش اهل باطن این معنی که گفتم ظاهر است

در حضور دوست هر جانب نظر کردن خطاست

یک زمان حاضر نشین ای دل که جانان ناظر است

خاطرم خوش نیست هرگز جز به زیر بار عشق

پیش عاشق هر چه جز عشق است بار خاطر است

عاشق درویش تا دانست ذوق صبر و شکر

بر جفاهای تو صابر وز بلاها شاکر است

آن دهان را سر غیب الغیب دان کز شرح آن

هم اشارت مانده عاجز هم عبارت قاصر است

آن پریرو را به افسون سخن تسخیر کرد

زان سبب گویند شاعر نیست جامی ساحر است

شمارهٔ ۱۲۹

بگذر از توبه و تقوی که همه پندار است

در پی مطرب و می باش که کار این کار است

صف زده دردکشان پیش در میکده اند

زاهد صومعه را وقت پس دیوار است

رشته سبحه که از گوهر اخلاص تهی ست

مهره‌اش گرچه هزار است کم از زنار است

محتسب را که نهد پا ز حد شرع برون

مردم آزار چه گویی که خدا آزار است

جز به تجرید منه پا که درین راه دراز

سوزنی در قدم همت عیسی خار است

هر چه بر فرق تو بار است اگر مرد رهی

بنه از سر که نه مردی به سر و دستار است

دلق و سجاده جامی نه پی زرق و ریاست

هر چه دارد همه بهر گرو خمار است

شمارهٔ ۱۳۰

مرا کار از غم عشق تو زار است

دلم رفته ست و جان نزدیک کار است

اگر از سینه پرسی دردناک است

وگر از دیده گویم اشکبار است

تو گشتی از قرار خویشتن لیک

مرا آن بی قراری برقرار است

به عذر عشق وامق را خطی بس

که عذرا را ز خوبی بر عذار است

مبر گرد از رخ زرد من ای اشک

کزان چابک سوارم یادگار است

درون صد خارخار از محنت هجر

که را پروای گلگشت بهار است

به درد درد و غم خوش باش جامی

که صاف عیش ما را ناگوار است

شمارهٔ ۱۳۱

بیا که روی تو خورشید عالم افروز است

شبم ز روی تو چون روز و روز فیروز است

شد از جمال تو فیروز روز من وان روز

که خواستم شب و روز از خدای امروز است

شبم ز شعله شمع و چراغ مستغنی ست

چنین که مشعله آه من شب افروز است

به تیغ غمزه اگر چاک می کنی جگرم

چه غم چو ناوک مژگان تو جگردوز است

چنین که عشق تو زد راه پیر دانشمند

چه جای طعن جوانان دانش اندوز است

رخی چنین خوش و آنگاه خوی بد حاشا

معلم تو اگر نغلطم بدآموز است

تو مرد عافیتی جامی از بتان بگسل

که عشق شیوه رندان عافیت سوز است

شمارهٔ ۱۳۲

قدم به طرف چمن نه که سبزه نوخیز است

شکوفه در قدم دوستان درم ریز است

مده به باد گرانمایه عمر بی باده

کنون که باده فرحبخش و باد گلبیز است

سرود مجلس تو صوت عندلیب بس است

به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است

به کف پیاله لعل است لاله را یعنی

پیاله گیر که از می نه وقت پرهیز است

گدای عشق چو گیرد به صدر مصطبه جای

چه جای مسند جمشید و تخت پرویز است

هوای مطرب گلچهره کن که گیسوی چنگ

به دست زهره جبینان عجب دلاویز است

مخور شراب غرور از صفای مشرب عیش

که سیل خیز حوادث کدورت انگیز است

مبین به چشم ترحم به حالم ای خواجه

که رنج و محنت عشاق راحت آمیز است

ز لطف گفته جامی همه خراسان را

فرو گرفت سخن در عراق و تبریز است

شمارهٔ ۱۳۳

باز در بزم غمت نعره نوشانوش است

عقل حیران و خرد واله و جان مدهوش است

نرسد خسته دلان را ز تو جز نیش ستم

گرچه جام لب لعل تو لبالب نوش است

اشک گرمم ز تف خون دل آید در چشم

بس که در آتش شوق تو دلم در جوش است

کسوت خواجگی و خلعت شاهی چه کند

هر که را غاشیه بندگیت بر دوش است

بر سر بستر اندوه دهم جان آخر

چون مرا شاهد مقصود نه در آغوش است

می گذشتی و به خود زمزمه ای می کردی

عمرها شد که مرا لذت آن در گوش است

قصه عشق تو جامی ز کسان چون پوشد

چهره گویاست اگر چند زبان خاموش است

شمارهٔ ۱۳۴

مقیم کوی تو را فسحت حرم تنگ است

ز کعبه تا سر کویت هزار فرسنگ است

دلم ضعیف و ز هر سو ملامتی چه کنم

که شیشه نازک و هر جا که می روم سنگ است

مکن به حلقه ما ذکر رشته تسبیح

که گوش مجلسیان بر بریشم چنگ است

به عرصه چمن و صحن باغ نگشاید

دلی که غنچه وش از هجر گلرخی تنگ است

ز صلح و جنگ کسانم غم تو فارغ ساخت

نه با کسم سر صلح و نه طاقت جنگ است

به قدر آینه حسن تو می نماید روی

دریغ کآینه ما نهفته در زنگ است

مبین دو رنگی رخسار و اشک جامی را

که در طریق محبت همیشه یکرنگ است

شمارهٔ ۱۳۵

در صورت تو سر جمالی که مجمل است

در خط و خال و عارض و زلفت مفصل است

هرگز حدیث زلف تو کوته نمی شود

این گفت و گوی تا به قیامت مسلسل است

حسن تو از تصرف مشاطه فارغ است

مرآت آفتاب چه محتاج صیقل است

کحل بصر ز خاک درت بیدلی کشد

کش چشم دل به کحل بصیرت مکحل است

بهر تو پای بر سر عالم نهاده ایم

وز شاهراه عشق تو این گام اول است

لب بر لبم بنه که سخن مختصر کنم

کافسانه تطاول هجران مطول است

جامی سواد شعر تو کامد زبور عشق

مستغنی از تکلف تذهیب و جدول است

شمارهٔ ۱۳۶

خیال خال لبت تخم مزرع امل است

هوای خط تو ختم صحیفه عمل است

اگر نه رقعه قتل من آرد از تو رسول

رسول قاصد جان رقعه نامه اجل است

زکات آن لب میگون به می پرستان ده

قبول خیر محال است اگر نه در محل است

می شبانه خمار سحر نمی ارزد

خوش آن حریف که مست صبوحی ازل است

به غیر نی که شد از خود تهی نمی بینم

درین زمانه رفیقی که خالی از خلل است

حریف باده گسار و ندیم نکته گزار

صراحی می ناب و سفینه غزل است

به وصف آن گل عارض مدام جامی را

چو غنچه دفتر رنگین نهفته در بغل است

شمارهٔ ۱۳۷

شاهد بستان که چشمش نرگس و رویش گل است

سایه بر برگ گل او کرده شاخ سنبل است

مجمر فیروزه دان هر غنچه را کز گل در آن

آتشی افروخته از بهر داغ بلبل است

کوه و صحرا بس که می خوردند از جام سحاب

لاله ها بر رویشان افتاده زان می گل گل است

بس که از سبزه زمینها سبز شد هر پشته را

چوک کرده بختیی دان کز سقرلاطش جل است

طره شمشاد کش بسته گره دست صبا

آمده بر سر ز خوبان چمن چون کاکل است

تا کند بلبل به بزم گل مکرر قول خویش

از صراحی آن نه قلقل بلکه تکرار قل است

بر سماع شعر جامی بس که در وجدند و حال

در چمن افتاده از غوغای مرغان غلغل است

شمارهٔ ۱۳۸

صبحدم عرض چمن کن که هوا معتدل است

وز نم نیم شبی راه نه گرد و نه گل است

تخته خاک ز بس گل که دمیده ست ز گل

لوح صورت گری خامه زنان چگل است

ابر گو سایه مینداز که گرد لب جوی

سایه نارون و بید به هم متصل است

بسته در شاخ گلی خرم و خندان دل خویش

هر که چون غنچه درین فصل ز ارباب دل است

بر لب کشت چرا سرخ برآمد لاله

گرنه در دور گل از ساغر خالی خجل است

محتسب گر نزند بر خم می سنگ ستم

هر جفایی که کند در حق مستان بحل است

بوستان دلکش و می بیغش و یاران سرخوش

جامی از زهد خود امروز عجب منفعل است

شمارهٔ ۱۳۹

غرض از چاشنی عشق توام درد و غم است

ورنه زیر فلک اسباب تنعم چه کم است

هست بر مایده حسن بسی نعمت و ناز

قوت عاشق ز میان همه رنج و الم است

می زیم شاد دمی با تو دمی با یادت

حاصل عمر گرانمایه همین یک دو دم است

وعده لطف و کرم را مکن ای دوست خلاف

کز کریمان نسزد آنچه خلاف کرم است

قد من گر ز غم عشق تو خم شد چه عجب

بار عشق است کزان قامت افلاک خم است

پاکبازان همه در میکده محرم گشتند

غیر جامی که به تقوی و ورع متهم است

خوش بود دولت وصل تو چه بسیار و چه کم

سلطنت گر همه یک لحظه بود مغتنم است

شمارهٔ ۱۴۰

لطافتی که رخت را ز جعد خم به خم است

هزار عاشق اگر باشدت هنوز کم است

به زلف عمر و به لبها حیات اهل دلی

بیا که عمر عزیز و حیات مغتنم است

دلم نیافت نشان زان دهان به ملک وجود

نهاده روی کنون در ولایت عدم است

ز صحبتم تو ملولی عظیم و من مشتاق

مراست غم که جدایم ز تو تو را چه غم است

هزار مرهم راحت اگر بود حاصل

نصیب عاشق مسکین جراحت و الم است

لبت به لطف عبارت ز عالمی دل برد

نه در عرب چو تو شیرین زبان نه در عجم است

حریم خاک درت را مقیم شد جامی

مزن به تیر جفایش که آهوی حرم است

شمارهٔ ۱۴۱

هلال عید جستن کار عام است

هلال عید خاصان دور جام است

بیا ساقی که امشب توبه ما

ز می چون روزه فردا حرام است

برافراز آتشی دیگر ز باده

که دیگ ما ز روزه نیم خام است

ز روزه رخنه شد ایام عیشم

خوشا رندی که عیش او مدام است

ز بس بیهوشی و مستی نداند

که ماه روزه در عالم کدام است

کرم کن یک دو جام دیگرم ده

که از من تا به مستی یک دو گام است

به میخانه چو خاک افتاده جامی

به بوی جرعه جام کرام است

شمارهٔ ۱۴۲

نهفته سیم به زیر قبا که این بدن است

گرفته برگ سمن را به بر که پیرهن است

بسن ز پیرهن اندام نازکش که مگر

در آب گشته عیان عکس لاله و سمن است

اگر کنند به گل نازنین تنش را باد

رود ز تاب تعالی الله این چه لطف تن است

کله شکسته کمر بسته برگذشت از من

گذشت عمری و آن مشکل پیش چشم من است

چو در نظاره آن روی می توان مردن

مرا هزار شکایت ز جان خویشتن است

چو گفتمش سخن تلخ چند گفت به ناز

که شرم دار نه آخر ازین لب و دهن است

اگر به کوی تو جامی کشد فغان ای سرو

مگیر خورده که او عندلیب این چمن است

شمارهٔ ۱۴۳

آتش اندر خرمن ما زد رخت وین روشن است

خال مشکین تو بر رخ دانه ای زین خرمن است

آن رخ نازک چو آب از دیده رفت اما هنوز

نقش خالت چون سیاهی مانده در چشم من است

تو مرا چشمی و تا بر بام و روزن آمدی

چشم من گه بر کنار بام و گه بر روزن است

گرچه می‌پوشد ز ما لطف تنت را پیرهن

کی توان پوشیدن آن لطفی که در پیراهن است

شب نهانی رخ به پایت سوده ام اینک هنوز

قطره های خون ز اشک من تو را بر دامن است

دل اسیر دام و جان مرغ حریم بام توست

داغ حرمان و غم هجران سراسر بر تن است

بی رخت گفتم نکو پر می کنم دامن ز اشک

گفت جامی کار نیکو کردن از پر کردن است

شمارهٔ ۱۴۴

یاقوت لب تو قوت جان است

وصل تو حیات جاودان است

زلف تو بر آفتاب تابان

از شعر سیاه سایه بان است

بستی به لباس کج کلاهان

بر موی کمر که این میان است

راندی به لب شکر دهانان

در هیچ سخن که این دهان است

در هر آنی تویی به شانی

ما اعظم شانک این چه شان است

هر چند به هر زبان ز عشقت

هر لحظه هزار داستان است

زان دم که تو را شناخت جامی

مهر خمشیش بر زبان است

شمارهٔ ۱۴۵

مگو که قطع بیابان عشق آسان است

که کوههای بلا ریگ آن بیابان است

حدیث چتر مرصع به میر قافله گوی

که سایه بان ز ره ماندگان مغیلان است

فراز و شیب ره از رهروان گرم مپرس

که پیش مرغ هوا کوه و دشت یکسان است

ز ناز چون نکشیدی به کعبه دامن وصل

چه چاک ها که ازین حسرتش به دامان است

ببند دیده گرت نیست قوت مجنون

که برق منزل لیلی قوی درخشان است

چه سود قافله مصر حسن یوسف را

متاع عشق چو در کاروان کنعان است

به راه عشق تو جامی ز ناله بس نکند

زبان او چو درای از برای افغان است

شمارهٔ ۱۴۶

دلم ز هجر خراسان ازان هراسان است

که بحر فقر و محیط فنا خراسان است

نخست گوهر از آن بحر شاه بسطامی ست

که قطب زنده دلان و خداشناسان است

بکش لباس رعونت که شیخ خرقانی

ستاده خرقه به کف بهر بی لباسان است

بگو سپاس مهین عارفی که در مهنه ست

که عشق در پی آزار ناسپاسان است

به گوش جان بشنو نکته های پیر هرات

که مشکلات طریق از بیانش آسان است

چو کاس خویش شکستی بیا که ساقی جام

نهاده باده به دست شکسته کاسان است

گدایی درشان پیشه کرده ای جامی

به جز تو کیست گدایی که پادشاسان است

شمارهٔ ۱۴۷

کیست آن شوخ که مهمان تهیدستان است

که ز سر تا به قدم شعبده و دستان است

مجلس از رشک رخش داغ نه گلزار است

خانه از سرو قدش طعنه زن بستان است

تا لبش چاشنیی در قدح باده فکند

رفته بر چرخ برین عربده مستان است

عیش را داد بده کام دل از می بستان

که ز هر گوشه صدای بده و بستان است

نگسلم طفل وش از دایه لطفش هر چند

که سیه کرده ز بخت سیهم پستان است

خضر و سرچشمه او می طلبی خیز و بجوی

آن خط سبز و لب لعل که گر هست آن است

جامی از خاک خراسان چه کنی قصد حجاز

چون تو را کعبه مقصود به ترکستان است

شمارهٔ ۱۴۸

آن کیست سواره که بلای دل و دین است

صد خانه برانداخته در خانه زین است

ماهی ست درخشنده چو بر پشت سمند است

سروی ست خرامنده چو بر روی زمین است

آشوب جهان است اگر اسپ سوار است

آسایش جان است اگر بزم نشین است

در آتش و آبم ز دل و دیده چو دیدم

کافروخته رخسار و عرق کرده جبین است

برتافت ز من رو گره افکند در ابرو

اینک سر و شمشیر اگر بر سر کین است

گر قصه خود عرضه رایش نتوان کرد

صد شکر خدا کو همه دان و همه بین است

گفتم که سخنرانی جامی ز لب توست

از پسته شکر ریخت که آری سخن این است

شمارهٔ ۱۴۹

روی خود را مگو شریک مه است

در نکویی که لاشریک له است

نارسیده به چارده سالت

رویت افزون ز ماه چارده است

ملک هستی تمام طی کردم

تا به وصلت هنوز نیمه ره است

تا تو بستی نقاب تو بر تو

بر رخم خون بسته ته به ته است

کی پذیرد ز شمع و مشعله نور

هر که را شب ز دود دل سیه است

جانب عاشقان نگه می دار

حشمت پادشاه از سپه است

خانقه میکده ست جامی را

باده کهنه پیر خانقه است

شمارهٔ ۱۵۰

ای که جان و دل آگاه تو را همراه است

بی تو آگه نیم از خویش خدا آگاه است

مدت صحبت تو عمر گرانمایه ماست

آه ازین عمر گرانمایه که بس کوتاه است

غم تو از دل ما در همه دلها ره کرد

راست است این که ز دلها سوی دلها راه است

دل نمی خواست جدایی ز تو اما چه کنیم

دور ایام نه بر قاعده دلخواه است

واقعا نیست ز من غمزده تر کس به جهان

شاهد حال من این واقعه ناگاه است

رفت بر باد چو کاه از غم تو عمر عزیز

روی بنما که فراق تو قوی جانکاه است

جامی از دست بشد کار ز تاثیر قضا

چاره کار رضینا بقضاء الله است

شمارهٔ ۱۵۱

مه شمع شب افروز و رخت نور تجلی ست

او را به جمال تو کجا زهره دعوی ست

رضوان به هوای قد رعنای تو ای سرو

جاوید وطن ساخته در سایه طوبی ست

منما به کس آن روی و در آیینه نظر کن

زان رو که تماشای رخت هم به تو اولی ست

هر جا نفسی می گذرد زان لب شیرین

آنجا چه مجال دم جان پرور عیسی ست

گفتی پس عمریت تسلی دهم از وصل

عمری ست که ما را به همین وعده تسلی ست

هر گل که برآید ز گل تربت مجنون

بوی خوشش آمیخته با نکهت لیلی ست

در کسوت رندی قدح آشامی جامی

به زان حیل و زرق که در خرقه تقوی ست

شمارهٔ ۱۵۲

خوبان هزار و از همه مقصود من یکی ست

صد پاره گر کنند به تیغم سخن یکی ست

خوش مجمعی ست انجمن نیکوان ولی

ماهی کز اوست رونق آن انجمن یکی ست

خواهیم بهر هر قدمش تحفه دگر

لیکن مقصریم که جان در بدن یکی ست

گشتم چنان ضعیف که بی ناله و فغان

ظاهر نمی شود که درین پیرهن یکی ست

آنجا که لعل دلکش شیرین دهد فروغ

یاقوت و سنگ در نظر کوهکن یکی ست

ناموس و نام ما تو شکستی نه نیکوان

آری ز صد خلیل همین بت شکن یکی ست

جامی درین چمن دهن از گفت و گو ببند

کاینجا نوای بلبل و صوت زغن یکی ست

شمارهٔ ۱۵۳

سینه تنگم نه جای چون تو زیبا دلبری ست

خوش بیا بر چشم من بنشین که روشن منظری ست

بر رخ زردم ببین خط های خونین از سرشک

کین ورق در حسب حال دردمندان دفتری ست

هر شبی چندان ز درد هجر بگدازم که روز

در گمان افتند مردم کین منم یا دیگری ست

بی رخت در باغ و صحرا بهر داغ جان من

هر گل آتش پاره ای هر لاله سوزان اخگری ست

دوستداران سوخت جانم تا به کی دارم نهان

دوزخی در دل که این عشق بهشتی پیکری ست

من که و سودای جنت کز سگان کوی تو

شربت آبی که ماند سلسبیل و کوثری ست

تا رسید از لعل میگونت به کام خویش جام

دیده جامی ز زشک آن پر از خون ساغری ست

شمارهٔ ۱۵۴

مرا از درد تو بر سینه داغی ست

که با آن داغم از مرهم فراغی ست

مگو دیگر نخواهم سوخت جانت

به داغ خویشتن کین نیز داغی ست

من و ویرانه هجر ای خوش آن کس

که با چون تو گلی بر طرف باغی ست

بنال ای عندلیب هجر دیده

که باغ وصل عشرتگاه زاغی ست

به خوش لحنی زبان مگشای کامروز

سرود بزم گلبانگ کلاغی ست

تو جویان نیستی ای خواجه ور نی

ازان گم ناشده هر سو سراغی ست

مکن جامی ز آه آتشین بس

که شبهای غمت را خوش چراغی ست

شمارهٔ ۱۵۵

دلم پیرانه سر با خردسالی ست

که باغ حسن را نازک نهالی ست

شکار آهوی شیرافکن اوست

به صحرای ختن هر جا غزالی ست

خیالش تا به چشمم جای کرده ست

همه عالم به چشم من خیالی ست

نشانی از شرار سینه ماست

به رویش هر کجا افتاده خالی ست

ز کیوان برتر است ایوان وصلش

خوشا آن مرغ کو را پر و بالی ست

به هر پهلو که گردد دل چو قرعه

بر او حرف غم فرخنده فالی ست

نه شعر است این که جامی می سراید

گرفتاران دل را حسب حالی ست

شمارهٔ ۱۵۶

چرخ را جامی نگون دان کز می عشرت تهی ست

باده از جام تهی جستن نشان ابلهی ست

مرد جاهل جاه گیتی را لقب دولت نهد

همچنان کاماس بیند طفل و گوید فربهی ست

از بقا گردون قبایی بر قد یک تن ندوخت

خلعتی بس فاخر آمد عمر عیبش کوتهی ست

نیست شاخ میوه دار ایمن ز سنگ ناکسان

خوش تهیدستی که او آزاده چون سرو سهی ست

خوش برآ با قطع و وصل باغبان همچون نهال

گر تو را زین باغ پر آسیب امید بهی ست

راه بس باریک و شب تاریک و دزدان در کمین

بی دلیلی عزم ره کردن دلیل بی رهی ست

هر که چون جامی درین ره شد ز ما و من تهی

گر به صورت مبتدی باشد به معنی منتهی ست

شمارهٔ ۱۵۷

ای شهسوار حسن که جانم فدای توست

هر جا سری ست خاک ره باد پای توست

خوش جلوه ده سمند که دفع گزند را

هر سو هزار سوخته دل در دعای توست

مشتاق وصل را که ز هجران به جان رسید

سرمایه حیات امید لقای توست

بیچاره عاشق تو که با درد انتظار

شد در رهت غبار و هنوزش هوای توست

یک خنده کردی و دل ما شد ازان تو

باری دگر بخند که جان هم برای توست

دل چون توانم از تو بریدن که در ازل

آب و گلم سرشته به مهر و وفای توست

جامی گر آن صنم ز تو بیگانه شد مرنج

این بخت بس تو را که سگش آشنای توست

شمارهٔ ۱۵۸

در همه شهر دلی کو که نه خون کرده توست

یا درونی که نه از زخم غم آزرده توست

جان ز مژگان تو ریش است و دل از غمزه فگار

هر که را می نگرم تیر جفا خورده توست

پرده برداشتی از راز من ای چرخ فلک

آه ازین بوالعجبی ها که پس پرده توست

حرص نرگس نگر ای غنچه که با آن زر و سیم

روز و شب چشم طمع دوخته بر خرده توست

از نسیم گل و مل دین و دلم رفت به باد

آخر ای باد صبا این همه آورده توست

شکر فیض تو چمن چون کند ای ابر بهار

که اگر خار و گر گل همه پرورده توست

گر رود ناوک آهی ز دل سوخته ای

جامی سوخته دل سینه سپر کرده توست

شمارهٔ ۱۵۹

صبح دولت را فروغ از آفتاب روی توست

قبله رندان مقبل گوشه ابروی توست

دمبدم عرضه مده خوبان شهر آشوب را

کز همه عالم همین میل دل من سوی توست

روی نیکو از من بد روز پوشیدی ولی

چشم نیکویی هنوزم از رخ نیکوی توست

از همه سیمینبران بردی به زور پنجه دست

ناتوانی را چه تاب ساعد و بازوی توست

لب گزی چون گویمت آزار جان من مجوی

جان من آزار جان جستن همانا خوی توست

دل به صد شاخ است در بستان صنوبر را چو من

گوییا دلداده سرو قد دلجوی توست

یک زمان پهلوی ما یک لحظه پهلوی رقیب

راحت و رنجی که ما را هست از پهلوی توست

نیست جامی را نوایی جز سرود عشق تو

تو گل نورسته‌ای او بلبل خوشگوی توست

شمارهٔ ۱۶۰

نقاش ازل کان خط مشکین رقم اوست

یارب چه رقم های عجب در قلم اوست

خاک قدم دوست شدم نیست کسی را

آن عیش که امروز مرا در قدم اوست

بیرون بود از سلسله اهل ارادت

هر دل که نه در طره پر پیچ و خم اوست

تن گرچه به صد مرحله دور است ز کعبه

جان طوف کنان گرد حریم حرم اوست

آن کز کرمش بود که میخانه بنا کرد

میخواری ما نیز بنا بر کرم اوست

جامی دم توحید زند نی همه وقتی

خوشوقت حریفی که شناسای دم اوست

آواز خوشش بر صفت وحدت خویش است

با کثرت اطوار که در زیر و بم اوست

شمارهٔ ۱۶۱

جفای تو که بسی خوشتر از وفای من است

همه عنایت و لطف است چون به جای من است

وفا که با همه کس می کنی نمی خواهم

من و جفای تو کان خاصه از برای من است

چو قدر دولت وصل تو را ندانستم

به داغ هجر که می سوزیم سزای من است

گهی که تیغ زنی دست ده که بوسه زنم

که دستبوس تو آن لحظه خون بهای من است

خوش آنکه رحم کنان با رقیب می گفتی

مرانش از سر این کو که مبتلای من است

مرا به مهر تو تا هست روی سایه صفت

رقیب رو سیه افتاده در قفای من است

مگو که شینه بیگانگان ست جامی را

که عمرهاست سگ کویت آشنای من است

شمارهٔ ۱۶۲

تویی که درد و غمت یار ناگزیر من است

جفا و هر چه رسد از تو دلپذیر من است

ز خون دل چه نویسم به لوح چهره خویش

چو نیست بر تو نهان آنچه در ضمیر من است

کشم به پیش توجان لیک چون تو شاهی را

چه التفات بدین تحفه حقیر من است

همین سعادت من بس که چون مرا بینی

به خاطرت گذرد کین گدا اسیر من است

چو عود بس که خورم گوشمال غم همه شب

سرود بزم فلک ناله و نفیر من است

به خار و خس که در آن کوی شب نهم پهلو

چنان خوشم که مگر بستر حریر من است

اگر ز پای فتادم چو جامی از غم عشق

چه باک چون کرم دوست دستگیر من است

شمارهٔ ۱۶۳

این همه خونابه کاندر چشم گریان من است

گشته پیدا از جراحت های پنهان من است

قاصدی کاید ز جانان بهر قتل دیگری

قاصد جانان مگو کو قاصد جان من است

پرده از راز دلم چون غنچه برخواهد گرفت

چاک ها کز شوق آن اندر گریبان من است

خواب دیدم دوش کان لب می گزم اینک هنوز

در لبش مانده نشان زخم دندان من است

می شوم خاک رهت ای باد گرد من ببر

هر کجا جولانگه سرو خرامان من است

هر شب از تسبیح خود فوج ملک مانند باز

بس که بر اوج فلک فریاد و افغان من است

از جگر جامی کباب آور ز خون دل شراب

کامشب آن خوانخواره بدمست مهمان من است

شمارهٔ ۱۶۴

ز دل زبانه آتش که در دهان من است

به شرح داغ دل آتشین زبان من است

به سان اره بنه تیغ خویش بر فرقم

به جرم آنکه به صد رخنه ز استخوان من است

کنی به داغ نشان سگان خود وین داغ

که سوزی از غم بی داغیم نشان من است

تو در میان نه و جان در میان مرا با تو

ببین چه فرق میان تو و میان من است

به دیده غیر تو را راه کی توانم داد

خیال تو چو شب و روز دیده بان من است

ز بار دل چو کمانم به جز رقیب مباد

نشان تیر دعایی که از کمان من است

چه شد که خط تو را جان خویشتن خوانم

چرا رسیده چنین بر لب از تو جان من است

دلیر نام تو تا بر زبان توانم راند

خوشم که گوش رقیبان کر از فغان من است

خمیده قامت جامی چو طوق دیدی و گفت

چه عار کز تو نه بر گردن سگان من است

شمارهٔ ۱۶۵

هر نشان کز خون دل بر دامن چاک من است

پیش اهل دل دلیل دامن پاک من است

دمبدم ای غنچه رعنا مخند از گریه ام

کین چمن را آب و رنگ از چشم نمناک من است

عشق تو نگرفت بالا تا دل و جانم نسوخت

آری این آتش بلند از خار و خاشاک من است

چاشنی شربت مرگم رهاند از داغ هجر

آنچه در کام کسان زهر است تریاک من است

شد تنم فرسوده زیر سنگ بیداد بتان

کشته عشقم من و این سنگها خاک من است

ترک مرهم گو طبیبا کین جراحت بر دلم

یادگار از ناوک بدخوی بی باک من است

گفتمش بردی ز جامی دل به زلف خویش بند

گفت هر صیدی کجا لایق به فتراک من است

شمارهٔ ۱۶۶

نامه کز جانان رسد منشور اقبال من است

مهر او بر نامه نقش لوح آمال من است

ذره سان حالم هواداری ست آن خورشید را

یک به یک ذرات عالم شاهد حال من است

هر زمان فال غمی گیرم ز دل در حیرتم

کین دل غلطان به خون یا قرعه فال من است

باد فریاد من افتاده با آن گل رساند

گفت کین گلبانگ مرغ بی پر و بال من است

فکر مرهم بهر چاک سینه ام چند ای طبیب

این جراحت یادگار شوخ قتال من است

گفتمش مالیده ام سر بارها بر پای تو

گفت یک سر کو درین ره کان نه پامال من است

شعر من جامی بیان عشق و خون خوردن بود

این نه دیوان غزل دیوان اعمال من است

شمارهٔ ۱۶۷

حریم منزل جانان برون ز عالم ماست

خوشا کسی که درین گفت و گوی محرم ماست

ز بار غم قد ما حلقه گشت چون خاتم

به فرق سنگ ملامت نگین خاتم ماست

جدا ز سروقدان فرش سبزه را در باغ

بساط عیش مگو کان پلاس ماتم ماست

مزاج خسته دلان را به جز غم تو نساخت

علاج ما به غم اولی اگر تو را غم ماست

درازی شب ما را اگر نمی دانی

ز ناله پرس که تا وقت صبح همدم ماست

طبیب ریش مرا دید گفت در جگری

که زخم عشق کند جا چه جای مرهم ماست

به بزم ما سخن از جام و جم مگو جامی

سفال میکده جام و گدای او جم ماست

شمارهٔ ۱۶۸

لاله بی روی تو داغ دل ماست

داغ تو لاله باغ دل ماست

داغ خون این همه بر دامن ما

رشح خونابه داغ دل ماست

دل ما خاک درت گشته و غم

دربدر کرده سراغ دل ماست

طاق محراب خم ابرویت

سیه از دود چراغ دل ماست

چون بسوزد جگر از شعله شوق

بوی آن عطر دماغ دل ماست

واعظا لاف بلاغت چه زنی

وعظ تو لابه و لاغ دل ماست

طعن مشغول جهان جامی چند

شغل او بهر فراغ دل ماست

شمارهٔ ۱۶۹

ای ترک شوخ این همه ناز و عتاب چیست

با دل شکستگان ستم بی حساب چیست

دارم تظلمی به تو آهسته ران سمند

ای سنگدل به رغم منت این شتاب چیست

گفتی شبی به خواب تو آیم ولی چه سود

چون من به عمر خویش ندانم که خواب چیست

گر من نه غرق آتش و آبم ز شوق تو

این سینه پر آتش و چشم پر آب چیست

بی تو ز ضعف قوت جنبیدنم نماند

در حیرتم که در دلم این اضطراب چیست

از مدرسه به کعبه روم یا به میکده

ای پیر ره بگوی طریق صواب چیست

جامی چه لاف می زنی از پاکدامنی

بر خرقه تو این همه داغ شراب چیست

شمارهٔ ۱۷۰

چنین رخی که تو داری حکایت گل چیست

فغان من چو شنیدی حدیث بلبل چیست

هنوز از خط سبزت نبوده هیچ اثر

ندانم این همه آشفتگی سنبل چیست

بهای بوسه تو را می دهیم نقد وجود

درین معامله لعل تو را تعلل چیست

ز روی و زلف تو دانست عقل خرده شناس

که سر دور چه و معنی تسلسل چیست

به هر شکسته دلی می کنی به لطف نگاه

به بخت ما چو رسید این همه تغافل چیست

بلای هجر گذشت از حد و نمی دانم

که چاره غیر شکیبایی و تحمل چیست

شنیده ام که به خونریز جامی آمده ای

بیا و تیغ بکش موجب تامل چیست

شمارهٔ ۱۷۱

ساقی شراب لعل بگردان بهانه چیست

تا گویمت که حاصل این کارخانه چیست

مرغان آشیان خرابات عشق را

مرغوب تر ز باده و نقل آب و دانه چیست

گر پنبه برکشی چو صراحی ز گوش هوش

دانی که سر ناله چنگ و چغانه چیست

گر پیر ما نه دوش نهان جرعه ای زده ست

در نرگسش خمار شراب شبانه چیست

ای خواجه چند نقل کرامات شیخ شهر

نقدی ز وقت خویش بیار این فسانه چیست

اول همه تو بودی و آخر همه تویی

این لاف هستی دگران در میانه چیست

جامی اگر نه زخم تو دارد به تازگی

این خون تازه رفته بر این آستانه چیست

شمارهٔ ۱۷۲

باز این خمار در سرم از چشم مست کیست

وین ناوکی که خست دلم را ز شست کیست

دل شد ز دست و باز نمی آید این صبا

آن مرغ آشیان وفا پای بست کیست

راحت شمر ز دوست دلا زخم تیغ را

تو تیغ را مبین بنگر کان ز دست کیست

عمری سرم فتاد در آن کوی و کس نگفت

کین سر چو خاک گشته درین راه پست کیست

در دل خیال دوست وطن ساخت بنگرید

کین خانه خراب مقام نشست کیست

آتشکده است سینه چو گویم که دل در او

از بخت تیره هندوی آتش پرست کیست

مست است جامی از غم عشق بتان ولی

کس پی نمی برد ز حریفان که مست کیست

شمارهٔ ۱۷۳

باز چشمم درفشان از لعل گوهربار کیست

اشک من زین گونه گلگون از گل رخسار کیست

زیر دیوار تو هر شب زار نالم تا سحر

بر لب بام آ شبی کین ناله های زار کیست

چشم می دارند خلقی دیدن رویت به خواب

تا خود این دولت نصیب دیده بیدار کیست

من نمی گویم تو کردی چاک ها در جان من

هر که بیند جان من داند که اینها کار کیست

کوی تو صد جا به خون آغشته شد آخر بپرس

کین همه از سینه ریش و دل افگار کیست

گشته ام بیمار چون چشمت چه باشد گر گهی

گوشه چشم افکنی سویم که این بیمار کیست

نام جامی طی کن ای مطرب خدا را زین غزل

ترسم آن مه نشنود گر داند این گفتار کیست

شمارهٔ ۱۷۴

من پس زانوی غم تا یار هم زانوی کیست

خاطر من سوی او تا خاطر او سوی کیست

من نشسته روی بر آیینه زانوی خویش

تاکنون آن ماه چون آیینه رو در روی کیست

می رسد هر لحظه مشک آمیز باد صبح خیز

گر نه بر مشکین غزال من گذشت این بوی کیست

سوی محرابم مخوان ای شیخ بنگر کین زمان

نقش بسته در دلم شکل خم ابروی کیست

گر نه شب در خواب آن سرو روان را دیده ام

مانده در چشمم خیال قامت دلجوی کیست

ای که فارغ گوییم زان سنگدل باری ببین

کامشبم با خویشتن تا روز گفت و گوی کیست

شد سگ کوی تو جامی چون سگانش داغ کن

تا بداند هر که بیند کز سگان کوی کیست

شمارهٔ ۱۷۵

آن سرو ناز بر لب بام ایستاده کیست

بر طرف آفتاب کله کج نهاده کیست

بگذار ذکر حور و حدیث قصور او

بالای قصر آمده آن حورزاده کیست

گویند دل برای چه دادی به مهر او

آن کس که دیده شکل وی و دل نداده کیست

هر جا گهی پیاده کند گشت و گه سوار

آنجا گل سوار و سرو پیاده کیست

ای شیخ شهر چند ملامت کنی مرا

بی ذوق جام باده و معشوق ساده کیست

تا دیده اند جام لبش اهل صومعه

آن کو نکرده خرقه خود رهن باده کیست

از پا فتاد جامی و آن شوخ سنگدل

هرگز نگفت بر سر این کو فتاده کیست

شمارهٔ ۱۷۶

برد شوخی دل ز من اما نخواهم گفت کیست

گر برند از تن سرم قطعا نخواهم گفت کیست

آن که ما را در جدایی سوخت سر تا پا چو شمع

گر مرا سوزند سر تا پا نخواهم گفت کیست

گرچه دریا شد کنار از اشک و این هر جا رسید

گوهر مقصود ازین دریا نخواهم گفت کیست

نیکوان در چشم من بسیار آیند و روند

آن که دارد در دل و جان جا نخواهم گفت کیست

سرو بالایان بسی می بینم اما آن که نیست

کس به حسن و لطف ازو بالا نخواهم گفت کیست

دارم از شیرین لبی شوری ندانم چون کنم

کین نخواهد یافت تسکین تا نخواهم گفت کیست

یار بی مهر و وفا می خواند جامی را به طعن

گفت خود را دان که من اینها نخواهم گفت کیست

شمارهٔ ۱۷۷

روز میدان است ترک شهسوار من کجاست

چشم هر کس بر رخ یاری ست یار من کجاست

عاشقان هر کس به روی یار خود خندان و خوش

من چنین غمگین چرایم غمگذار من کجاست

چند گردم بی قرار و صبر هر سوی اینچنین

آن شکیب آموز جان بی قرار من کجاست

تا برند از جلوه خوبی خجالت نیکوان

نیم جولانی ز سرو گلعذار من کجاست

داد گردم را غمش بر باد و آن بدخو نگفت

آن که عمری بود خاک رهگذار من کجاست

نیست خوش بر دامن پاکش غبار چون منی

بیدلی کز گریه بنشاند غبار من کجاست

ماند جامی دور ازان در وه چه باشد گر گهی

باز پرسد کان غریب خاکسار من کجاست

شمارهٔ ۱۷۸

وه که باز از کف من دامن مقصود برفت

یار دیر آمده از پیش نظر زود برفت

تن که آزرده تیغ ستمش بود بماند

جان که آویزه بند کمرش بود برفت

وعده می کرد که دیگر نروم راه فراق

تا چه کردم که نه بر موجب موعود برفت

دل که از خون رخم اندود برو گو که خوشم

که به بازار غم آن قلب زراندود برفت

بود خوشنودیش آن کز غم او جان بدهم

لله الحمد کزین غمزده خوشنود برفت

خبر فرقت او داد و شد آواره رقیب

زد به ویرانه ما آتش و چون دود برفت

جگری شد رخ جامی که ز غم کاهی بود

بس کش از دیده سرشک جگرآلود برفت

شمارهٔ ۱۷۹

به هر منزل که جانان من آنجاست

تنم اینجا ولی جان من آنجاست

من ار دورم بحمدالله که باری

دل بی صبر و سامان من آنجاست

مرا گر نیست جا بر طرف بامش

خوشم کآواز افغان من آنجاست

در آن کشور مسلمانی مجویید

که شوخ نامسلمان من آنجاست

چه حاجت ماه تابان در دیاری

که خورشید درخشان من آنجاست

به تیغ آن مه دلم را می کند چاک

بهانه آنکه پیکان من آنجاست

مخوان جامی جز آنجا گفته خویش

که محبوب سخندان من آنجاست

شمارهٔ ۱۸۰

ازان درج گوهر تکلم خوش است

وز آن غنچه تر تبسم خوش است

چو مورم مکن پایمال جفا

که بر زیردستان ترحم خوش است

چه می جویی از من نشان رقیب

نشان رقیب از جهان گم خوش است

نخواهم جدا از سگان درت

جهان را که دنیا به مردم خوش است

منه گو فلک بالش زرکشم

سر من به خشت سر خم خوش است

به درد و غم عشق خوش می زیم

چو اسباب باشد تنعم خوش است

مکن با رخش جامی از ناله بس

که بر گل ز بلبل ترنم خوش است

شمارهٔ ۱۸۱

از کوی زهد ساحت میخانه خوشتر است

وز ورد صبح نعره مستانه خوشتر است

یک دانه نقل از کف رندان درد نوش

در دست ما ز سبحه صد دانه خوشتر است

پیمان زهد اگر شکند محتسب به می

پیش من از شکستن پیمانه خوشتر است

تا کی میان انجمن افشای سر عشق

این گفت و گو به گوشه کاشانه خوشتر است

دیوانه ای چه خوش سخنی گفت کز غمش

دیوانه شو که عشق ز دیوانه خوشتر است

بیگانه وار آیم ازین پس به کوی تو

کز آشنا به پیش تو بیگانه خوشتر است

جامی غمت به سینه صد چاک خود نهفت

یعنی مقام گنج به ویرانه خوشتر است

شمارهٔ ۱۸۲

درویش را سرا سر کوی فنا بس است

ترک متاع و خانه متاع سرا بس است

گو هرگزم ز فرش منقش مباش رنگ

پهلو منقش از اثر بوریا بس است

گر خازن حرم نزند نعره درای

از اشتران قافله بانگ درا بس است

نتوان نشستن از تک و پو در طریق عشق

آن را که باد پا ندهد دست پا بس است

گر روی زرد ما نشد از جام عیش سرخ

زخم کبود سیلی غم بر قفا بس است

عمر حریص در طلب کیمیا گذشت

ما را قبول اهل نظر کیمیا بس است

جامی به ملک و مال چو هر سفله دل مبند

کنج فراغ و گنج قناعت تو را بس است

شمارهٔ ۱۸۳

غمت تا در دلم منزل گرفته ست

ز شادی جهانم دل گرفته ست

مپرس از من شمار عقد آن زلف

که عقل آن عقده را مشکل گرفته ست

تو دریایی و زاهد خشک ازان ماند

کزین دریا ره ساحل گرفته ست

مبند ای ساربان محمل که امروز

سرشکم راه بر محمل گرفته ست

دلم با چشم خونریز تو صیدی ست

که صیادش پی بسمل گرفته ست

به کوی عشق ازان کس حاصلی نیست

که راه زهد بی حاصل گرفته ست

ز جامت جرعه ای ناخورده جامی

چه خود را مست لایعقل گرفته ست

شمارهٔ ۱۸۴

تا عشق توام زبون گرفته ست

دل قاعده جنون گرفته ست

چون لاله مرا ز داغ عشقت

آتش به همه درون گرفته ست

گل را ز بنفشه نیست آن حسن

کز خط رخ تو کنون گرفته ست

از شحنه روزگار ما را

لعل تو خطی به خون گرفته ست

در دور لب تو ساقی بزم

دست از می لاله گون گرفته ست

زانسان که بود سکون الف را

در دل قد تو سکون گرفته ست

تا روی تو خط فزود جامی

از مهر و مهش فزون گرفته ست

شمارهٔ ۱۸۵

خوش آن که وقت گل لب جویی گرفته است

در پای سرو دست سبویی گرفته است

جعد بنفشه را که چمن مشکبوی ازوست

بر بوی زلف غالیه بویی گرفته است

از جنگ و آشتی کسان می رمد دلم

تا خو به مهر عربده جویی گرفته است

کس راه عندلیب نزد در حریم باغ

جز گل که از تو رنگی و بویی گرفته است

چون تابم از تو روی که بر من بلای عشق

راه خلاصی از همه سویی گرفته است

جان را خجسته باد به شهر عدم سفر

کز طلعت تو فال نکویی گرفته است

جامی چه مرد گوشه عزلت چنین که باز

از دست داده دل سر کویی گرفته است

شمارهٔ ۱۸۶

گرچه خلقی ز تو در دام بلا افتاده ست

هیچ کس را نه فتاد آنچه مرا افتاده ست

دلم از جا تنم از پای فتاده ست ببین

که مرا در غم عشق تو چها افتاده ست

همه جا برق جمال تو درخشید ولی

شعله آن همه در خرمن ما افتاده ست

هر کجا در چمن از شوق تو آهی زده ایم

بال و پر سوخته مرغی ز هوا افتاده ست

زخم تو بر دگران آمده من مرده ز رشک

ای عجب تیر کجا صید کجا افتاده ست

حال چاک جگر ریش چه داند شوخی

کش همین چاک به دامان قبا افتاده ست

گفته ای جامی محنت زده بی ما چون است

چون بود حال کسی کز تو جدا افتاده ست

شمارهٔ ۱۸۷

روی خوب تو مهوش افتاده ست

خال مشکین بر او خوش افتاده ست

چشم بد دور خال بر رخ تو

چون سپندی بر آتش افتاده ست

چهره زرد ما ز سرخی اشک

ورقی بس منقش افتاده ست

مشو ای پندگو مشوش ما

حال ما خود مشوش افتاده ست

صبر و دل عقل و دین تن و جان سوخت

از تو آتش به هر شش افتاده ست

این که صوفی فتاده غش کرده ست

از می لعل بیغش افتاده ست

هر که در می فتاد جام کشید

بنده جامی سبوکش افتاده ست

شمارهٔ ۱۸۸

باز هوای چمنم آرزوست

جلوه سرو و سمنم آرزوست

نکهت گل را چه کنم ای نسیم

بویی ازان پیرهنم آرزوست

توبه ز می کردم و آمد بهار

ساقی توبه شکنم آرزوست

پرسش اگر نیست بگو ناسزا

کز دهنت یک سخنم آرزوست

من کیم و بزم تو لیکن ز دور

دیدن آن انجمنم آرزوست

زیستنم با تو میسر مباد

بی تو اگر زیستنم آرزوست

بیش مگو جامی ازان لب سخن

کین سخنان زان دهنم آرزوست

شمارهٔ ۱۸۹

چو یار دور چه سود ار بهار نزدیک است

جدا ز صحبت او گل به خار نزدیک است

دیارم آن سر کویی ست و یارم آن سگ کوی

خوشا کسی که به یار و دیار نزدیک است

خدای را ز سرم سایه دور دار ای هجر

که روزم از تو به شبهای تار نزدیک است

نماند صبر ولی موعد وصال رسید

شکست کشتیم اما کنار نزدیک است

بسوخت ز آتش دوری دلم ولی دارم

به این خیال تسلی که یار نزدیک است

به کار شاهد و می شغل جو دلا و مترس

ز شیخ شهر که او هم به کار نزدیک است

رسید نظم تو جامی به گوش یار آری

به گوش شاه در شاهوار نزدیک است

شمارهٔ ۱۹۰

به جانب سفر آن ترک تندخو رفته ست

خبر دهید مرا کز کدام سو رفته ست

به گردش ار چه رسیدن نمی توان باری

کشم به دیده غبار رهی که او رفته ست

هزار دل کند از شهر صبر آواره

به هر دیار که با آن رخ نکو رفته ست

چه آب بر جگرم باشد اینچنین که مرا

هم آب دیده ز هجرش هم آبرو رفته ست

به گشت باغ مخوان باغبان مرا زین بیش

که بی جمال وی از باغ رنگ و بو رفته ست

نداده کس خبر از عمر رفته خویشم

اگر چه عمر عزیزم به جست و جو رفته ست

به روز حشر مگر سر برآورد جامی

چنین که از غم هجران به خود فرو رفته ست

شمارهٔ ۱۹۱

با خیال آن دو ابرو هر گهم خواب آمده ست

خوابگاه من چو چشمت طاق محراب آمده ست

هر کجا حال شب و بی خوابی خود گفته ام

زان فسانه خلق را رحم و تو را خواب آمده ست

ره به توحید مسبب کی برد عقل از رخت

چون ز زلفت بسته زنجیر اسباب آمده ست

گر تو را جنس وفا باید به شهر عشق جوی

کان متاع اندر دیار حسن نایاب آمده ست

خانه ما را مخواه امشب چراغ عاریت

کز در و دیوار این ویرانه مهتاب آمده ست

بس که رفته ست از دل گرمم به بالا تف خون

از نم آن سبزه وار چرخ سیراب آمده ست

هرگه افشرده ست جامی دلق تر دامان خویش

جای آب از دامن او باده ناب آمده ست

شمارهٔ ۱۹۲

کس از خوبان وفا هرگز ندیده ست

جز آیین جفا هرگز ندیده ست

کند نادیده آن بدخو چنانم

که پنداری مرا هرگز ندیده ست

دل زان چشم جادو شیوه ها دید

کز آهوی خطا هرگز ندیده ست

خراش دل چه گویم کان گل اندام

ز خار آزار پا هرگز ندیده ست

نیاید جز کسی را دجله در چشم

که آب چشم ما هرگز ندیده ست

جدا زان مه چه سان مانم که تن را

کسی بی جان بقا هرگز ندیده ست

بلا باشد غم خوبان و جامی

خلاصی زین بلا هرگز ندیده ست

شمارهٔ ۱۹۳

خوی تو بسی نازک و ما را ادبی نیست

گر زانکه بگیرد دلت از ما عجبی نیست

نبود قدمی در رهت ای چشمه حیوان

کافتاده چو من غرقه به خون تشنه لبی نیست

هر تار ز زلفت سبب جذبه عشق است

سویت کشش خاطر ما بی سببی نیست

از نغمه غم بس مکن ای مرغ سحرخیز

کامسال درین باغ نوای طربی نیست

سر بر در تو خواب غنیمت بود امشب

کین دولت بیدار شبی هست و شبی نیست

پیداست چه خیزد ز طلبگاری عاشق

گر از طرف دوست نهانی طلبی نیست

کردی لقب جامی بیدل سگ این کوی

در مجمع یاران به ازینش لقبی نیست

شمارهٔ ۱۹۴

عید شد یک دل نمی بینم که اکنون شاد نیست

جز دل خود کین زمان هم از غمت آزاد نیست

کی توانم بهر عیدی با تو گستاخی نمود

چون مرا پیش تو یارای مبارکباد نیست

چون کنم قصد سخن نام تو آید بر زبان

چون کنم جانا که جز نام تو هیچم یاد نیست

ای فلک اندوه شیرین بر دل خسرو منه

کین بضاعت را خریداری به از فرهاد نیست

گر رسد صد زخم ازو بر جان دلا افغان مکن

زانکه خوی نازکش را طاقت فریاد نیست

گرم می بینم به مهر خود دل آن مه ولی

مهر خوبان را چو صبر عاشقان بنیاد نیست

بر سر راهش فتادم دی که داد من بده

گفت جامی خیز کاندر دین خوبان داد نیست

شمارهٔ ۱۹۵

مذهب عشق خودپسندی نیست

جز فقیری و دردمندی نیست

عشق جادوست لیک شیوه او

چشم بخشی ست چشمبندی نیست

بپسند آنچه می رسد کاینجا

ناپسندی چو ناپسندی نیست

بگذر از چند و چون که جانان را

سر چونی و برگ چندی نیست

گر لوندی ست طوف آن سر کوی

که در او پستی و بلندی نیست

هیچ یاری به از لوندان نه

هیچ کاری به از لوندی نیست

یافت جامی کمال شعر چه باک

گر سپاهانی و خجندی نیست

شمارهٔ ۱۹۶

در بر سیمین دلت گر سخت تر از سنگ نیست

هرگزت رحمی چرا بر عاشق دلتنگ نیست

از خروش دلخراش ما طلب کن سر عشق

زانکه این سر در صدای عود و صوت چنگ نیست

ماند ز اشک ما چو خر در گل رقیب سنگدل

در ره عشق تو ما را غیر ازین خر سنگ نیست

از نوای بلبلان بر گل چه حاصل چون به باغ

جام گلرنگ و حریف عندلیب آهنگ نیست

بی سر سرگشته ای با خاک و خون آغشته ای

در بیابان غمت یک سنگ و یک فرسنگ نیست

چون به نام ما ز تو یک نامه نامد عمرهاست

گر تو را از نام ما و نامه ما ننگ نیست

بی لبش یک دم تهی مپسند جامی جام را

از سرشک لعل پر کن گر می گلرنگ نیست

شمارهٔ ۱۹۷

گر دل از عشق توام چاک بود باکی نیست

نیست یک دل که ز عشق تو در او چاکی نیست

مگسل از من که درین باغ گلی نشکفته ست

که به دامان وی آویخته خاشاکی نیست

شوق فتراک توام کشت ولی رخش تو را

بی سر به ز منی حلقه فتراکی نیست

خوبرویان همه در بردن دل چالاکند

در میان همه لیکن چو تو چالاکی نیست

شد تنم خاک و تو از عار بر آن پا ننهی

خوارتر بر سر کوی تو ز من خاکی نیست

در همه شهر یکی خانه نبینم که در او

سر به زانوی غم از دست تو غمناکی نیست

اهل ادراک همه بسته فتراک تواند

جامی دلشده هم خالی از ادراکی نیست

شمارهٔ ۱۹۸

مؤثر در وجود الا یکی نیست

درین حرف شگرف اصلا شکی نیست

ولی جز زیرکان این را ندانند

دریغا زیر گردون زیرکی نیست

جمال اوست تابان ور نه بردن

دل از مردان حد هر کودکی نیست

ز خم جو فیض و ساغر هم که بی فیض

به میخانه بزرگ و کوچکی نیست

عطای عشق بسیار است دردا

کزان بسیار ما را اندکی نیست

ز ارباب عمامه معنی فقر

مجو کین تاج بر هر تارکی نیست

به کوی نیستی جامی فرو رو

که سالک را ازین به مسلکی نیست

شمارهٔ ۱۹۹

غزالی چون تو در صحرای چین نیست

چه جای چین که در روی زمین نیست

نبینم لاله رخساری درین باغ

که داغ عشقت او را بر جبین نیست

دهانت را وجود خرده بینان

تصور کرده اند اما یقین نیست

بنفشه راست چون زلف کج توست

همین رسته ز طرف یاسمین نیست

نرفت از جان تمنای لب تو

مگس بی آرزوی انگبین نیست

چه سود ای زاهد از دلق ملمع

چو از عشقش علم بر آستین نیست

شدی بر رغم جامی یار اغیار

مکن جانا که شرط یاری این نیست

شمارهٔ ۲۰۰

به خوبی خم ابروی تو مه نو نیست

چو شمع روی تو ماه آفتاب پرتو نیست

هزار زخم کهن بر دلم ز تیغ تو هست

بیا که مرهم آن جز جراحت نو نیست

قلم به نسخ خط مهوشان بکش کامروز

به حسن خط تو ماهی درین قلمرو نیست

دوم به راه غمت کز غبار غیر تهی ست

به جست و جوی تو چون من کسی تهیدو نیست

چه شد که مه زده خرمن تو روی گندمگون

نما که خرمن او در حساب یک جو نیست

چو روی او نتوان با حجاب هستی دید

دلا ببین دهنش وز وجود خود شو نیست

به نکته های حسن جامی این کمالت بس

که ساز نظم تو را جز نوای خسرو نیست

شمارهٔ ۲۰۱

بی تو مرا خانه جز گوشه ویرانه نیست

خانه چه کار آیدم یار چو همخانه نیست

مرغ هوای تو را دانه درد است قوت

حوصله مور را قوت این دانه نیست

گرچه ز شعله کشد خنجر بیداد شمع

روی وفا تافتن عادت پروانه نیست

خرقه پشمین به بر می طلبی سیم و زر

کسوت مردان چه سود کار چو مردانه نیست

حاجی و سنگ سیاه زانکه مرا بوسه گاه

جز لب معشوق مست یا لب پیمانه نیست

عرضه رندان مکن واقعه شیخ شهر

صحبت صاحبدلان مجلس افسانه نیست

چند به دیوانگی طعنه جامی زنی

از غم تو ای پری کیست که دیوانه نیست

شمارهٔ ۲۰۲

صاحبدلی که نرد وفا عاشقانه باخت

نقد دو کون در ره یار یگانه باخت

کوی فنا و فقر عجب کارخانه ای ست

خوش آن که هر چه داشت درین کارخانه باخت

بربود شیخ صومعه را لذت سماع

تسبیح و خرقه در ره چنگ و چغانه باخت

دل ز آرزوی خال تو در دام غصه مرد

بیچاره مرغ جان به تمنای دانه باخت

شد زان عذار ساده منقش رخم به خون

این نقش بین که با من بیدل زمانه باخت

با خاک آستان تو عشاق را سری ست

مسکین کسی که سر نه بر این آستانه باخت

چون بر بساط وصل تو جامی نیافت دست

شطرنج عشق با رخ تو غایبانه باخت

شمارهٔ ۲۰۳

لبت قوت جان از شکرخنده ساخت

به یک خنده صد کشته را زنده ساخت

دل پاره پاره مرا جمع بود

در آن زلف بادش پراکنده ساخت

چه روی خلاصی بود بنده را

که عشق تو صد شاه را بنده ساخت

ز یک تار مویت که تا پا رسید

پی ما توان عمر پاینده ساخت

برازنده نبود قبای بقا

جز آن زنده دل را که با ژنده ساخت

نبودم به یک بوسه شرمنده ات

به خوابم لبت دوش شرمنده ساخت

لبت دید جامی که بخشید جان

بلی مست را باده بخشنده ساخت

شمارهٔ ۲۰۴

بیا که چرخ مشعبد هزار شعبده ساخت

که یار کار جگر خستگان غمزده ساخت

اگر چه قاعده چرخ کارسازی نیست

به رغم اختر من بر خلاف قاعده ساخت

من و امید شهادت به تیغ آن شاهد

که قوت جان شهید خود از مشاهده ساخت

به صبر کوش دلا روز هجر فایده چیست

طبیب شربت تلخ از برای فایده ساخت

به دور آن لب میگون نشاند زاهد شهر

حریم صومعه را تاک و وقف میکده ساخت

به جنگجویی چشمت خوشم که می باید

حریف مردم بدمست را به عربده ساخت

چو نقش خط و رخت بست در غزل جامی

بیاض صفحه خورشید را مسوده ساخت

شمارهٔ ۲۰۵

چشمت ز غمزه تیغ و ز مژگان خدنگ ساخت

با عاشقان غمزده اسباب جنگ ساخت

بر من ز جورت این همه سختی که می رسد

می بایدم تنی چو دل تو ز سنگ ساخت

پی چون به شهر وصل برد بارگی صبر

کش سنگلاخ بادیه هجر لنگ ساخت

عیبم مکن به تنگی دل چون غمت فزود

استاد فطرت از ازل این خانه تنگ ساخت

مجموعه ای ست هر ورق گل ز حسن تو

مرغ چمن چرا به همین بوی و رنگ ساخت

سنگ جفای عشق تو در یکدگر شکست

هر چند عقل شیشه ناموس و ننگ ساخت

جامی گسست رشته تسبیح زهد را

خواهد به بزم دردکشان تار چنگ ساخت

شمارهٔ ۲۰۶

سودای عشقت از دو جهانم یگانه ساخت

واندوه گاه گاه مرا جاودانه ساخت

شمشاد را ز زلف تو کوتاه بود دست

دستش مباد هر که ازان چوب شانه ساخت

از خانه کمان تو هر مرغ تیز پر

کامد درون سینه من آشیانه ساخت

گر ساخت شه ز خشت زر ایوان کاخ عیش

خواهیم ما به خشتی ازین آستانه ساخت

چون سوخت شرح سوز دلم شمع را زبان

از بهر آن زبان دگر از زبانه ساخت

آه چو برقم از عقب آن سوار بس

بهر سمند خویش چرا تازیانه ساخت

جامی شکسته بال حمامی ست کش سپهر

از جام عشق و نقل بلا آب و دانه ساخت

شمارهٔ ۲۰۷

بیا که شاهد بستان ز رخ نقاب انداخت

نسیم در سر زلف بنفشه تاب انداخت

صبا شمیم گل و بوی یار گلرخ داد

مرا و مرغ چمن را در اضطراب انداخت

پی نثار قدوم گل از شکوفه نسیم

به صحن باغ درمهای سیم ناب انداخت

ز شبنم سحری غنچه بامداد پگاه

گشاد پیرهن از هم بر آفتاب انداخت

توان بر ابر خروشنده طعنه زد به جنون

ز سنگ ژاله که بر شیشه حباب انداخت

درون ساغر لاله چراست مشک آلود

اگر نه مشک پی طیب در شراب انداخت

چکید نم ز هوا یا ز نظم تر جامی

به گوش شاهد گل لؤلؤ خوشاب انداخت

شمارهٔ ۲۰۸

پرتو شمع رخت عکس بر افلاک انداخت

قرص خورشید شد و سایه بر این خاک انداخت

برقی از شعشعه طلعت رخشان تو جست

شعله در خرمن مشتی خس و خاشاک انداخت

خوش بران رخش که عشقت فلک سرکش را

طوق در گردن ازان حلقه فتراک انداخت

ذوق مستان صبوحی زده بزم تو دید

صبح در اطلس فیروزه خود چاک انداخت

می خرامیدی و ارواح قدس می گفتند

ای خوش آن پاک که سر در ره این پاک انداخت

طوطی ناطقه را سر خط و عارض تو

زنگ تشویر در آیینه ادراک انداخت

جامی اهلیت اندیشه عشق تو نداشت

همتش رخت درین موج خطرناک انداخت

شمارهٔ ۲۰۹

بر فلک دوش از خروش من دل اختر بسوخت

شعله آهم چو پروانه ملک را پر بسوخت

روشنم شد کز چه رو فرهاد جا در سنگ ساخت

خانه را از آتش آهم چو بام و در بسوخت

زاهد از سوز غمت لب خشک و صوفی دیده تر

آه ازین آتش که چون زد شعله خشک و تر بسوخت

واعظ افسرده سوز عاشقان را منکر است

خواهمش روزی ز برق آه با منبر بسوخت

هر که را دل سوختی تنها نه او را سوختی

بلکه از سوز دلش صد بیدل دیگر بسوخت

خواب چون آید شب هجران چنین کز چشم و دل

شد مرا بالین به خون آغشته و بستر بسوخت

جامی از درد جدایی حسب حالی می نوشت

از قلم آتش علم بیرون زد و دفتر بسوخت

شمارهٔ ۲۱۰

غمت روز مرا رسم شب آموخت

دلم را تاب و جانم را تب آموخت

مکن در گریه هر دم عیب چشمم

که این گوهرفشانی زان لب آموخت

ندیدم هیچ مذهب خوشتر از عشق

خوشا آن راهرو کین مذهب آموخت

فرو شوی ای معلم لوح بیداد

که یار این حرف پیش از مکتب آموخت

ستادن نیست اشکم را ندانم

که این سیر از کدامین کوکب آموخت

دلم دور از رخت تا صبحدم دوش

به ماه و زهره آه و یارب آموخت

نجوید جز شراب لعل جامی

ازان دم کز لبت این مشرب آموخت

شمارهٔ ۲۱۱

لب گشادی تا سخن گویی در سیراب ریخت

طره افشاندی که ریزد گرد مشک ناب ریخت

باد گلبو باده گلگون است یا از رشک تو

بوی گل بر باد رفت و رنگش اندر آب ریخت

گر مرا کشتی چه غم کی باشد امکان دیت

گوسفندی را که خونش خنجر قصاب ریخت

نیست جای سجده عابد را ز بس کز دیده خون

با خیال طاق ابروی تو در محراب ریخت

در تن پاکت دل سخت از سپهر بی وفاست

سیم با پولاد در یک قالب آن قلاب ریخت

وقت من از چاشنی شربت دردت خوش است

وقت آن کس خوش که در کام من این جلاب ریخت

کلک جامی نخل مریم شد که چون جنبش نمود

تازه و تر میوه ها پیراهن احباب ریخت

شمارهٔ ۲۱۲

خط تو در دامن گل سنبل سیراب ریخت

بر بیاض صفحه خورشید مشک ناب ریخت

یک ورق ز اوصاف حسنت خواند بلبل در چمن

دفتر گل را صبا بر هم زد و در آب ریخت

خالهایت در خم ابرو چو شبگون دانه هاست

کز کف زهاد صاحب سبحه در محراب ریخت

اشک ها کز چشم خونبارم به دامانت چکید

قطره های خون بود کز کشته بر قصاب ریخت

پسته و بادام سوی لب مبر کان چشم مست

نقل بزم امشب ز دلهای اولوالالباب ریخت

خفته بودم بر خس و خار درت ز اوراق گل

باد صبحم خارها در بستر سنجاب ریخت

بود پر جام دل جامی ز جلاب طرب

عشق تو بر جام او زد سنگ و آن جلاب ریخت

شمارهٔ ۲۱۳

دلم چون داستان غم فرو ریخت

سرشک از دیده پر نم فرو ریخت

صبا آن زلف پر خم را برافشاند

دل صد بیدل از هر خم فرو ریخت

ز دردم هر که دم زد شرح آن را

سرشک لعل من در دم فرو ریخت

دل چاکم کزو پیکانت افتاد

چو ریشی دان کزو مرهم فرو ریخت

ملایک را چه سود از حسن طاعت

چو فیض عشق بر آدم فرو ریخت

ز محرومان نیابی ذوق آن درد

که بر جان و دل محرم فرو ریخت

اساس عشق محکم باد جامی

اگر بنیاد زهد از هم فرو ریخت

شمارهٔ ۲۱۴

درمانده ای به حکم قضا از بلا گریخت

زد طعنه جاهلی که فلان از قضا گریخت

چون از قضا گریز تواند کسی که بود

دست قضا عنان کش او هر کجا گریخت

بس اهل معرفت که ز بیگانه آفتی

احساس کرد و در کنف آشنا گریخت

گر نیست از سبب به سبب التجا روا

خیر بشر ز مکه به یثرب چرا گریخت

اسباب چون مظاهر فعل مسبب اند

هر کس گریخت هم ز خدا در خدا گریخت

ای پیر می فروش که رو در در تو کرد

هر کس که از کدورت خود در صفا گریخت

جامی گریخت در تو ز عجب و ریای خویش

زان عجب هم که در تو ز عجب و ریا گریخت

شمارهٔ ۲۱۵

دل رخت را ز روشنی مه گفت

سخنی روشن و موجه گفت

هر که دریافت نکته دهنت

عقلش از سر غیب آگه گفت

پیش قد بلند تو طوبی

سخن سدره گفت و کوته گفت

گوشه ابروی تو را شب عید

هر که دید الهلال والله گفت

وعده یک بوسه بود و ده دشنام

لبت آن یک نداد وین ده گفت

نیست مشتاق کعبه صوفی شهر

سخن کعبه گر نه در ره گفت

دوش جامی حدیث زلف و رخت

ز اول شام تا سحرگه گفت

شمارهٔ ۲۱۶

دی که آن نازنین سخن می گفت

با رفیقان حدیث من می گفت

سوی من بود اشارت غمزه

گرچه با دیگران سخن می گفت

نمک ریش دل فگاران بود

هر چه آن شوخ غمزه زن می گفت

صبحدم باد ازان شمایل خوب

نکته ای چند در چمن می گفت

لطف آن قد ز سرو می پرسید

وصف آن روی با سمن می گفت

پیش گل گاه ازان لطافت تن

گاه ازان بوی پیرهن می گفت

بهر مرغان صبح جامی نیز

حال شب های خویشتن می گفت

شمارهٔ ۲۱۷

باده تا چاشنیی زان لب چون نوش گرفت

آتش از رشک به جان من مدهوش گرفت

همت من که فلک غاشیه اش داشت به دوش

عاقبت غاشیه عشق تو بر دوش گرفت

لاف با لطف بناگوش تو چون سیم زده ست

زر پی عذر چرا حلقه شد و گوش گرفت

دوش تا صبحدم از یاد تو بی خود بودم

امشبم باز همان بی خودی دوش گرفت

خواهم از رشک قبا جامه جان چاک زدن

که چرا قد تو را تنگ در آغوش گرفت

عشقت از درد سر هوش و خرد بود به تنگ

دل من ترک خرد کرد و کم هوش گرفت

جامی از ظلم تو ای ماه سپاهی خواهد

دامن شاه عطاپاش خطاپوش گرفت

شمارهٔ ۲۱۸

آن سفر کرده کش از ما دل گرفت

جان فدایش هر کجا منزل گرفت

جان باقی بود یارب از چه رو

رفت و خوی عمر مستعجل گرفت

تن فتاد از پای چون محمل براند

جان برید از تن پی محمل گرفت

تا دلش ناید به درد از حال ما

خویش را از حال ما غافل گرفت

گرد ما دریا شد از سیل سرشک

یار ازان دریا ره ساحل گرفت

من قتیل یارم ای خوش آن قتیل

کو تواند دامن قاتل گرفت

کی تواند جامی از پی رفتنش

چون ز گریه پای او در گل گرفت

شمارهٔ ۲۱۹

دل که روزی چند با دیدار جانان خو گرفت

عمرها جان کند تا با درد هجران خو گرفت

نیست میل بزم وصل از کلبه هجرم که چغذ

کم رود سوی عمارت چون به ویران خو گرفت

یاد مرهم بر دل من سخت می آید چو تیر

تا ازان ابرو کمان با زخم پیکان خو گرفت

قامتم چوگان سرم گوی است در میدان عشق

تا سوار شوخ من با گوی و چوگان خو گرفت

بی رخ لیلی مخوان مجنون حیران را به حی

زانکه آن سرگشته با کوه و بیابان خو گرفت

غرقه در خون دلم از چشم نمناکم چه باک

فکر باران کی کند آن کو به طوفان خو گرفت

همچو جامی درد سر بیند ز بالین حریر

هر که را سر بر درت با سنگ دربان خو گرفت

شمارهٔ ۲۲۰

آن نه خط است که گرد رخ زیباش گرفت

دل ما سوخت بسی دود دل ماش گرفت

طوطیانند فرو برده به شکر منقار

یا خط سبز لب لعل شکرخاش گرفت

نقش پابوس ویم نیست همین بس که چو شد

در رهش سوده تنم نقش کف پاش گرفت

نه دل است این به برم بلکه دلم از غم عشق

شد جدا قطره ای از خون جگر جاش گرفت

گفت دامان وصالت بنهم بر کف و رفت

اشک من گوشه دامان به تقاضاش گرفت

ساقی امروز به نقدم قدحی چند بده

رغم آن را که غم نسیه فرداش گرفت

دل در آن زلف سیه شد بگسل جامی ازو

بر حذر باش ز دیوانه که سوداش گرفت

شمارهٔ ۲۲۱

ما امید از دوست ببریدیم و رفت

هجر را بر وصل بگزیدیم و رفت

داغ بی یاری و درد بیدلی

آن همه بر خود پسندیدیم و رفت

شب همه شب گه به پهلو گه به سر

گرد کوی دوست گردیدیم و رفت

دستبوس دوست بر نامد ز دست

پاسبان را پای بوسیدیم و رفت

چون ندیدم آب روی خویش را

روی خود بر خاک مالیدیم و رفت

دولت دیدار چون روزی نشد

آن در و دیوار را دیدیم و رفت

شد گریبانگیر جامی درد عشق

دامن از وی نیز درچیدیم و رفت

شمارهٔ ۲۲۲

آن که بر گل گره از جعد سمن بوی تو بست

رشته جان مرا در شکن موی تو بست

طعنه بر طوطی طبعم مزن از کم سخنی

که بر او راه سخن لعل سخنگوی تو بست

لله الحمد که جان معتکف حضرت توست

گرچه تن بار اقامت ز سر کوی تو بست

هیچ شب دیده نبندم من غمدیده به خواب

چون کنم خواب مرا نرگس جادوی تو بست

خانه صبر من آن روز برانداخت فلک

که بدین قاعده طاق خم ابروی تو بست

نافه کز خون جگر پروردش آهوی چین

در دلش خون گره از نکهت گیسوی تو بست

می دهد زینت بازار سخن جامی را

نخل نظمی که به وصف قد دلجوی تو بست

شمارهٔ ۲۲۳

ابر نیسان سایه بان بر طارم گردون زده ست

لاله چتر لعل بر فرش زمردگون زده ست

شاهد رعناست لاله کرده گلگون پیرهن

یا دم قتل محبان دامن اندر خون زده ست

نی خطا گفتم ز زیر خاک بعد از مدتی

آتش داغ شهیدانش علم بیرون زده ست

کرده یاقوتی طبقها را ز زر ناب پر

گوییا ضحاک گل بر گنج افریدون زده ست

بر حریر نیلگون آب حیرانم که باد

صد هزاران آژده بی دست و سوزن چون زده ست

گرچه عکس سبزه در جو زنگ بر آیینه است

زنگ غم را صیقل از صد خاطر محزون زده ست

بهر تاب خور فکند امروز بر سرهای شاخ

شب شکوفه چادری کز قرص مه صابون زده ست

چون رسد بر لاله ژاله آیدم زان سنگ باد

کز تکلف لیلیش بر کاسه مجنون زده ست

گفته جامی بود سنجیده در میزان لطف

حاسد ار طعنی زده ست از طبع ناموزون زده ست

شمارهٔ ۲۲۴

این زمینی ست که سرمنزل جانان بوده ست

مطرح نور رخ آن مه تابان بوده ست

این زمینی ست که هر شیب و فرازی که در اوست

جای آمد شد آن سرو خرامان بوده ست

این زمینی ست که هر جا خس و خاری بینی

پیش ازین رسته به جایش گل و ریحان بوده ست

دامن نازکشان رفته به هر جانب ازو

آن که صد دست تمناش به دامان بوده ست

می دهد خاک رهش خاصیت آن آبم

که نصیب خضر از چشمه حیوان بوده ست

باید افشاند ز هر نوک مژه خون جگر

هر کجا لعل لب او شکرافشان بوده ست

جان جامی به حقیقت ز همین باد و هواست

گر به صورت گلش از خاک خراسان بوده ست

شمارهٔ ۲۲۵

دلم از خم صفا جام مصفا زده است

همتم سنگ بر این طارم مینا زده است

نقد عرفان ز مقلد مطلب کان مسکین

دست در آرزوی نسیه فردا زده است

زر و سیمی که بر آن خواجه نظر دوخته است

مشت خاکی ست که در دیده بینا زده است

برفشان جیب که خار قدم تجرید است

نیم سوزن که سر از جیب مسیحا زده است

دوست را باش و بساط عمل خود طی کن

بس مصلی که رهش نقش مصلا زده است

بی غباری به حرم کعبه روی پی برده ست

کآب راه حرم از آبله پا زده است

گرچه تنگ است بسی خانه صورت جامی

کم کسی خیمه ازین خانه به صحرا زده است

شمارهٔ ۲۲۶

ترک گلچهره من خیمه به صحرا زده است

در دل لاله رخش آتش سودا زده است

شد چنان پایه آه من ازان ماه بلند

که سراپرده بر این طارم مینا زده است

بهر قتل که کمر بست ندانم که مرا

می کشد گوشه دامانش که بالا زده است

جانم آسود ز بوسیدن خاک قدمش

خرم آن کس که گهی بوسه بر آن پا زده است

هر غمی کز صنمی خسته دلی خورده فرو

همه سر از دل و جان من شیدا زده است

می دهد خاک رهش خاصیت آب حیات

بس که هر نوش لبی بوسه بر آن جا زده است

جامی افتاد ز پا زیر لگدکوب جفا

تا به فتراک بتی دست تمنا زده است

شمارهٔ ۲۲۷

مرا عشق عزیزی خوار کرده ست

چه گویم عشق ازین بسیار کرده ست

نیاید از دل بی عشق کاری

مرا این نکته در دل کار کرده ست

به روز وصل بس آسان بود عشق

شب هجرش چنین دشوار کرده ست

نمی جنبد رقیبت زین سر کوی

ره عشاق را دیوار کرده ست

در آغوش خودت در خواب دیدم

فلک بخت مرا بیدار کرده ست

عیادت می کنی بیمار خود را

مرا این آرزو بیمار کرده ست

گدای توست جامی لیکن از تو

همین دریوزه دیدار کرده ست

شمارهٔ ۲۲۸

چشمم خیال قد تو جز نخل تر نبست

نخل خیال را کس ازین خوبتر نبست

نگذشت در غم تو شبی کآتشین دلم

از دود آه راه نفس بر سحر نبست

برداشت وصلت از سر ما سایه وه که بخت

آن مرغ رام ناشده را بال و پر نبست

دارد به دور لعل تو بر سر سبوی می

صوفی که جز عمامه تقوی به سر نبست

لعلت چو دید اشک من از خنده بس نکرد

بر سایلان کریم در لطف در نبست

جز با غمت نرفت ز تن جان بیدلان

بی زاد راه قافله بار سفر نبست

جامی که بسته بود کمر در طریق زهد

تا شد اسیر عشق تو دیگر کمر نبست

شمارهٔ ۲۲۹

کس شیوه آن دلبر چالاک ندانست

خونخواری آن کافر بی باک ندانست

افتاد سرم در ره خونخواره سواری

کز سرکشیش لایق فتراک ندانست

چون سایه به خاک افکند آن سرو نه بر من

گر قدر مرا پست تر از خاک ندانست

زان کس که مرا دوخت گریبان چه گشاید

چون دوختن این جگر چاک ندانست

آن سرو که پاک است چو گل دامن حسنش

افسوس که قدر نظر پاک ندانست

هر درد و غمی کآمد ازین چرخ جفا کیش

منزل به جز این سینه غمناک ندانست

جامی گه خونریزی آن شوخ دعایی

جز سلمک الله و ابقاک ندانست

شمارهٔ ۲۳۰

ای که هرگز نشود زلف کجت با ما راست

کار ما راست شود چون تو کنی بالا راست

ما نتابیم ز روی تو نظر گرچه گرفت

از مژه چشم تو صد تیر بلا بر ما راست

خلعت لطف به قد تو بریدند ای سرو

ناید این جامه به قد دگری قطعا راست

راستم با تو علی رغم همه کج نظران

گرچه فرقی نبود پیش تو از کج تا راست

می نیارد به زبان خامه به جز وصف قدت

راستان را به زبان کی گذرد الا راست

دیده راست سزد جای خرام چو تویی

رنجه فرما قدم ای سرو که کردم جا راست

خواست جامی که رسد بر دل او ناوک تو

لله الحمد که آورد خدا آن را راست

شمارهٔ ۲۳۱

چه گویم کز فراقت چونم ای دوست

جگر پر درد و دل پر خونم ای دوست

به زیر پای خود کردی سرم پست

رساندی پایه بر گردونم ای دوست

میان رهروان بودم فسانه

ز ره بردی به یک افسونم ای دوست

چنان از لعل میگون تو مستم

که فارغ از می گلگونم ای دوست

ز نقد عشق اگر خالی بود جیب

چه سود از گنج افریدونم ای دوست

کمم در حشمت و جاه از سگانت

ولیکن در وفا افزونم ای دوست

مگو جامی سگ این آستان نیست

مکن زین دایره بیرونم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۲

دور از رخ تو چنانم ای دوست

کز هستی خود به جانم ای دوست

صبر از همه نیکوان توانم

لیک از تو نمی توانم ای دوست

خواهم که به روز وصل پیشت

غمنامه هجر خوانم ای دوست

پیش تو هنوز نارسیده

از کار فتد زبانم ای دوست

گفتی ز غمم دل تو چون است

دل پیش تو من چه دانم ای دوست

دامن مفشان ز من که خواهم

جان در قدمت فشانم ای دوست

جامی سر خود نهاده بر در

یعنی سگ آستانم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۳

دوش بر یاد تو چشمم دم به دم خون می‌گریست

سوز من می‌دید شمع و از من افزون می‌گریست

گریه تلخ صراحی نیز بی‌چیزی نبود

غالبا از شوق آن لب‌های میگون می‌گریست

صبحدم یارب کواکب بود ریزان از سپهر

یا نه بر درد دل من چشم گردون می‌گریست

چون فسونگر دید درد من برید از من امید

ورنه بی‌موجب چرا هنگام افسون می‌گریست

آن نه باران بود گرد کوی لیلی هر بهار

روزگار سنگدل بر حال مجنون می‌گریست

وان روان تا منزل شیرین نه جوی شیر بود

بلکه بر فرهاد مسکین کوه و هامون می‌گریست

شد چنان جامی ضعیف از محنت هجران که دوش

سیل اشک از خانه می‌بردش برون چون می‌گریست

شمارهٔ ۲۳۴

چون سایه به خاک افکند آن سرو نه بر من

گر قدر مرا پست تر از خاک ندانست

زان کس که مرا دوخت گریبان چه گشاید

چون دوختن این جگر چاک ندانست

آن سرو که پاک است چو گل دامن حسنش

افسوس که قدر نظر پاک ندانست

هر درد و غمی کآمد ازین چرخ جفا کیش

منزل به جز این سینه غمناک ندانست

جامی گه خونریزی آن شوخ دعایی

جز سلمک الله و ابقاک ندانست

شمارهٔ ۲۳۵

ای که هرگز نشود زلف کجت با ما راست

کار ما راست شود چون تو کنی بالا راست

ما نتابیم ز روی تو نظر گرچه گرفت

از مژه چشم تو صد تیر بلا بر ما راست

خلعت لطف به قد تو بریدند ای سرو

ناید این جامه به قد دگری قطعا راست

راستم با تو علی رغم همه کج نظران

گرچه فرقی نبود پیش تو از کج تا راست

می نیارد به زبان خامه به جز وصف قدت

راستان را به زبان کی گذرد الا راست

دیده راست سزد جای خرام چو تویی

رنجه فرما قدم ای سرو که کردم جا راست

خواست جامی که رسد بر دل او ناوک تو

لله الحمد که آورد خدا آن را راست

شمارهٔ ۲۳۶

چه گویم کز فراقت چونم ای دوست

جگر پر درد و دل پر خونم ای دوست

به زیر پای خود کردی سرم پست

رساندی پایه بر گردونم ای دوست

میان رهروان بودم فسانه

ز ره بردی به یک افسونم ای دوست

چنان از لعل میگون تو مستم

که فارغ از می گلگونم ای دوست

ز نقد عشق اگر خالی بود جیب

چه سود از گنج افریدونم ای دوست

کمم در حشمت و جاه از سگانت

ولیکن در وفا افزونم ای دوست

مگو جامی سگ این آستان نیست

مکن زین دایره بیرونم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۷

دور از رخ تو چنانم ای دوست

کز هستی خود به جانم ای دوست

صبر از همه نیکوان توانم

لیک از تو نمی توانم ای دوست

خواهم که به روز وصل پیشت

غمنامه هجر خوانم ای دوست

پیش تو هنوز نارسیده

از کار فتد زبانم ای دوست

گفتی ز غمم دل تو چون است

دل پیش تو من چه دانم ای دوست

دامن مفشان ز من که خواهم

جان در قدمت فشانم ای دوست

جامی سر خود نهاده بر در

یعنی سگ آستانم ای دوست

شمارهٔ ۲۳۸

دوش بر یاد تو چشمم دم به دم خون می‌گریست

سوز من می‌دید شمع و از من افزون می‌گریست

گریه تلخ صراحی نیز بی‌چیزی نبود

غالبا از شوق آن لب‌های میگون می‌گریست

صبحدم یارب کواکب بود ریزان از سپهر

یا نه بر درد دل من چشم گردون می‌گریست

چون فسونگر دید درد من برید از من امید

ورنه بی‌موجب چرا هنگام افسون می‌گریست

آن نه باران بود گرد کوی لیلی هر بهار

روزگار سنگدل بر حال مجنون می‌گریست

وان روان تا منزل شیرین نه جوی شیر بود

بلکه بر فرهاد مسکین کوه و هامون می‌گریست

شد چنان جامی ضعیف از محنت هجران که دوش

سیل اشک از خانه می‌بردش برون چون می‌گریست

شمارهٔ ۲۳۹

یار خطی که بر عذار نوشت

یولج اللیل فی النهار نوشت

والضحی را که واضحش رخ اوست

سورة اللیل بر کنار نوشت

به خط سبز وصف خط رخش

سبزه بر طرف لاله زار نوشت

لب او پر شکر به مشک و گلاب

مرهم سینه فگار نوشت

بر بیاض رخم محرر اشک

قصه درد انتظار نوشت

قصد شهرت نبود جامی را

کین همه نظم آبدار نوشت

بهر احباب بر صحیفه دهر

نکته ای چند یادگار نوشت

شمارهٔ ۲۴۰

یار نازک دل که بی موجب ز من آزار داشت

عمری از تیغ تغافل خاطرم افگار داشت

داشتم بسیار درد و حسرت از آزار او

با من آزارش نمی دانم چرا بسیار داشت

دیده بخت من از نادیدن او تیره بود

روشن آن چشمی که بینایی ازان رخسار داشت

کار او آن بود کآرد عاشقان را دل به دست

چون مرا افتاد با او کار دست از کار داشت

آگه از بیداری شبهای من دانی که کیست

آن که بی روی چنان ماهی شبی بیدار داشت

می گذشت آن سرو و می مردم ز غیرت کز چه رو

با وجود چشم من بر خاک ره رفتار داشت

بود جامی با سگانش یار لیک آن سنگدل

گه گهی گر التفاتی داشت با اغیار داشت

شمارهٔ ۲۴۱

شب یاد رخت در دل ویران شده ره داشت

ویرانه ما روشنی از پرتو مه داشت

دل داشت در آن زلف سیه خانه ازین پیش

آن بخت کجا شد که دل خانه سیه داشت

سیل مژه بربود مرا همچو خس از جای

خود را نتوانم دگر از گریه نگه داشت

دی جلوه کنان می شدی اندر صف خوبان

با حشمت و جاهی که نه سلطان نه سپه داشت

طرفه کله از ناز شکستی و جهانی

از هر طرفی چشم بر آن طرف کله داشت

افتاد مرا با تو همان قصه که مردم

گویند فلان گلخنی اندیشه شه داشت

جامی که به شمشیر ستم ریختیش خون

جز دعوی عشق تو ندانم چه گنه داشت

شمارهٔ ۲۴۲

دردا که یار جانب ما را نگه نداشت

آیین مهر و رسم وفا را نگه نداشت

شد خاک پای در ره او صد خداشناس

فارغ گذشت و راه خدا را نگه نداشت

چشم حوادثش مرساد ار چه غمزه اش

از سینه ام خدنگ جفا را نگه نداشت

در غیرتم ز باد که از چشم مردمان

چون سرمه خاک آن کف پا را نگه نداشت

صوفی صفای دل به غم غیر تیره ساخت

آیینه خدای نما را نگه نداشت

هر جا که شد مقیم درت حرمتی نیافت

چون در صف سگان تو جا را نگه نداشت

جامی پس از دعای وصالت ز هجر سوخت

افسوس ازین دعا که بلا را نگه نداشت

شمارهٔ ۲۴۳

صبا ز چشم من آن خاک پا دریغ نداشت

چو دید اهل نظر توتیا دریغ نداشت

بناز بر همه خوبان که هیچ نکته حسن

ازین شمایل موزون خدا دریغ نداشت

بهای وصل تو دل عقل و صبر و دین همه داد

چو بود مایل کالا بها دریغ نداشت

شدم نشانه به عشق بتان و غمزه تو

ازین نشانه خدنگ جفا دریغ نداشت

فدای بوی خوشت باد جان که پیرهنت

ز باد و باد ز گل گل ز ما دریغ نداشت

مگیر سایه ز من ای که سر به سر لطفی

که شاه سایه لطف از گدا دریغ نداشت

ز دست جامی اگر چند خدمتی ناید

به وقت های اجابت دعا دریغ نداشت

شمارهٔ ۲۴۴

بر سر کویی که روزی سرو ناز من گذشت

در زمین بوسی همه عمر دراز من گذشت

بود بیش از حد نیازم با سگان او ولی

ناز آن بدخوی با من از نیاز من گذشت

قامتش را سجده بردم چون بهانه یافتم

دی چو مست ناز از پیش نماز من گذشت

چشم گریان من و خاک کف پای سگی

کو شبی از کوی یار دلنواز من گذشت

شاه غزنین جان همی داد از غم و می گفت نیست

عمر من جز آنچه در وصل ایاز من گذشت

سوخت شمع از آتش اندیشه سر تا پای دوش

چون به مجلس قصه سوز و گداز من گذشت

جامیا مرد حقیقت بین به معنی برد راه

هر کجا افسانه عشق مجاز من گذشت

شمارهٔ ۲۴۵

جان تن فرسوده را با غم هجران گذاشت

طاقت صحبت نداشت خانه به مهمان گذاشت

تیر تو آمد فرو سینه بسی تنگ بود

دل به عدم رو نهاد جان به پیکان گذاشت

کعبه روی را کشید جذبه خاک درت

راحله و زاد را زیر مغیلان گذاشت

گریه چراغم بکشت گرمی دل همچنان

آتش پیدا نشاند سوزش پنهان گذاشت

ترک دل آشوب من گر خرد و صبر پاک

برد به غارت چه باک شکر که ایمان گذاشت

طرف کله بر شکست رخش جفا تند راند

هر قدمی صد چو من واله و حیران گذاشت

جامی بیدل نیافت داد ز خوبان شهر

راه سفر برگرفت شهر بدیشان گذاشت

شمارهٔ ۲۴۶

باز بر شکل دگر می بینمت

زانچه بودی خوب تر می بینمت

پیش ازین بودی چو غنچه پردگی

چون گل اکنون پرده در می بینمت

جز کمر چیزی نبینم در میان

زان میان کاندر کمر می بینمت

چون نمی آیی چو جان اندر برم

همچو عمر اندر گذر می بینمت

رفتی از پیش نظر عمری و من

همچنان پیش نظر می بینمت

تیر آهی گر رسد سویت چه باک

سینه پاکان سپر می بینمت

جامی از جام که خوردی می که باز

از دو عالم بی خبر می بینمت

شمارهٔ ۲۴۷

تا ز آتش تب شمع رخت تاب گرفته ست

بس شعله کزان در دل احباب گرفته ست

بیمار تو شد دل ز لبت چاشنیی بخش

کش آرزوی شربت عناب گرفته ست

در دیده دگر خواب خیال است که بینم

زینسان که خیال تو ره خواب گرفته ست

هر سجده که در عمر خود آرد همه سهو است

آن کس که جز ابروی تو محراب گرفته ست

گو شمع به کنجی بنشین کز رخت امشب

کاشانه ما را همه مهتاب گرفته ست

هر جا ز لطافت سخنی رفت دهانت

بس نکته که بر غنچه سیراب گرفته ست

جامی که همه جام می ناب گرفتی

تا دیده رخت ترک می ناب گرفته ست

شمارهٔ ۲۴۸

آن سنگدل چو پیش اسیران غم نشست

یارب سبب چه بود که بسیار کم نشست

خواهم نشست با تو همی گفت یک دو روز

اکنون که کرد وعده وفا یک دو دم نشست

گر نیست در کفم گلی از روضه حرم

این بس که خار بادیه ام در قدم نشست

گر خفت زیر ریگ بیابان تنش چه باک

آن را که مرغ روح به بام حرم نشست

شد بر دلم مجال طپیدن عظیم تنگ

در سینه بس که تیر تو پهلوی هم نشست

سیل سرشک من نرود ز آستان تو

چون سایلی که بر در اهل کرم نشست

جامی به روی خود چو در وصل بسته دید

در کنج صبر روی به دیوار غم نشست

شمارهٔ ۲۴۹

در بزم ما که می رود از نقل و جام بحث

ای محتسب مکن ز حلال و حرام بحث

زان زلف و رخ که حجت دور و تسلسل است

باشد میان اهل نظر صبح و شام بحث

زان ماجرا که باده فرو ریخت از لبت

هر دم رود میان صراحی و جام بحث

منعم کنی ز رخ که بگو ترک بحث وصل

تا منع وارد است نگردد تمام بحث

با زاهد فسرده مگو شرح سر عشق

از نکته های خاص مکن پیش عام بحث

از لعل توست این همه غوغای ما بلی

از می رود به مجلس مستان مدام بحث

جامی حدیث لعل لبش گوی اگر کند

با منطق تو طوطی شیرین کلام بحث

شمارهٔ ۲۵۰

ای خاک ره تو عرش را تاج

یک پایه ز قدر توست معراج

تو در یتیمی و تو را جای

برتر ز همه چو درة التاج

فخر تو به فقر و تاجداران

آورده به فرق بر درت باج

در تیره شب ضلال خذلان

نور تو شده سراج وهاج

آیات تو در زمانه ظاهر

چون شبگون خط ز صحفه عاج

بر روی زده کف خجالت

با جود کف تو بحر مواج

مشتاق ره تو را مغیلان

در زیر قدم حریر و دیباج

جامی که ز تندباد عصیان

شد خرمن طاعتش به تاراج

اکنون ره معذرت گرفته

مسکین به شفاعت تو محتاج

شمارهٔ ۲۵۱

نیست شب وصل تو مه را رواج

روز نباشد به چراغ احتیاج

خاک در و سنگ جفای توام

داد فراغ از هوس تخت و تاج

زین تن لاغر چه بری نقد جان

از ده ویران چه ستانی خراج

درد مبیناد طبیبی که گفت

داغ جدایی نپذیرد علاج

رنجه شدی ز آه و فغانم که دید

سخت دلی همچو تو نازک مزاج

چند کنی بر سر یک بوسه بحث

خوش ننماید ز کریمان لجاج

عکس لبت از دل جامی نمود

چون می رنگین ز درون زجاج

شمارهٔ ۲۵۲

درین خرابه مکش بهر گنج غصه و رنج

چو نقد وقت تو شد فقر خاک بر سر گنج

به کشت و کار جهان رخ میار کآخر داو

ز کشت مات شود شاه عرصه شطرنج

به قصر عشرت و ایوان عیش شاهان بین

که زاغ نغمه سراگشته چغذ قافیه سنج

گریز یک دو سه روزی ز حبس حس و جهت

که هست چاره کارت برون ازین شش و پنج

شکنج طره خوبان مگیر و عشوه مخر

که آن شکنجه و بند است مرد را نه شکنج

بسی نماند که آید خزان غرور نگر

که لاله بس نکند از دلال و غنچه ز غنج

ز بخت تیره خود رنج می کشی جامی

ز جنبش فلک و گردش زمانه مرنج

شمارهٔ ۲۵۳

سر زلفت که هست از باد گاهی راست گاهی کج

بر آن رخسار عارض باد گاهی راست گاهی کج

چو در مستی خرامی قدت از خاصیت باده

شود چون شاخ گل از باد گاهی راست گاهی کج

خیال قامت و محراب ابروی تو می بندد

که می خواند امام اوراد گاهی راست گاهی کج

در آن بالا و زلف از باغبان صنع حیرانم

که چون می پرورد شمشاد گاهی راست گاهی کج

نماز من نیاز آمد چه حاصل زانکه در مسجد

شوم بر عادت زهاد گاهی راست گاهی کج

رقیب کج نهادت باد خرم راستی کآرد

به عاشق مژده بیداد گاهی راست گاهی کج

خیال قد و زلفت بست جامی در سخن زان رو

ردیف شعر او افتاد گاهی راست گاهی کج

شمارهٔ ۲۵۴

ز ایوان کاخ میکده آمد علی الصباح

مرغی گرفته نامه اقبال در جناح

مضمونش آنکه هر که نه می را مباح داشت

خونش بود به فتوی پیر مغان مباح

سرمایه فلاح چه باشد شراب لعل

یا معشر الاحبة حیوا علی الفلاح

صدر و صف نعال نباشد به بزم عشق

از هر که خواست ساقی ما کرد افتتاح

اقداح راح راحت روی تو کی شود

ان لم تکن تناولها من ید الملاح

خالی نه ایم از تو صباح و رواح هم

ای هم صباح ما ز تو فرخنده هم رواح

جامی به بزم اهل صفا می روی نخست

دل پاک کن ز وسوسه توبه و صلاح

شمارهٔ ۲۵۵

ایهاالساقی ادر کاس الصبوح

هات مفتاحا لابواب الفتوح

پرتو جام است یا عکس مدام

ام بریق البرق ام برق یلوح

نکهت گل یا نسیم سنبل است

ام شمیم الراح ام مسک یفوح

رفتی و گفتی به هجران ده رضا

انت روحی کیف ارضی ان تروح

ناصح از می توبه فرماید ولی

من ز توبه توبه ای دارم نصوح

گریه ما بین همه عمر دراز

چند خوانی قصه طوفان نوح

جان فدای دوست کن جامی که هست

کمترین کاری درین ره بذل روح

شمارهٔ ۲۵۶

ای ز لعل تو زنده نام مسیح

کرده چشمت هزار خون صریح

بینم از خط سبز و خال سیاه

بر همه نیکوان تو را ترجیح

از لبت شور ما خوش است آری

کل شی ء من الملیح ملیح

کار نیک از رقیب چون آید

کل فعل من القبیح قبیح

خبر وصل کز تو داد رسول

خوش حدیثی ست گرچه نیست صحیح

زاهد شهر ما عجب مرغی ست

دام کرده ز دانه تسبیح

خون جامی چه غم که خورد لبت

باده باشد حلال پیش مسیح

شمارهٔ ۲۵۷

دارم از پیر مغان نقل که در دین مسیح

باده چون نقل مباح است زهی نقل صحیح

تحفه لایق جانان به کف آر ای زاهد

ترسمت دست نگیرد به قیامت تسبیح

شیوه علم نظر ورز که العلم حسن

منکر فکر خرد باش که الجهل قبیح

پیش لعل تو نهم لب به لب جام آری

به اشارت طلب بوسه بسی به ز صریح

آن دهان یک سر موی است ز لطف تو و هست

یک سر موی تو را بر همه خوبان ترجیح

هر کجا شوخ و ملیحی ست دلم کشته اوست

خاصه آن چشم خوش شوخ و لب لعل ملیح

وارد صبح ز صوفی طلب و ورد صباح

جامی و جام صبوح از کف معشوق صبیح

شمارهٔ ۲۵۸

ز مهر روی تو هر شب کنم نظاره صبح

نهم سرشک فشان چشم بر ستاره صبح

زند به صدق چو من دم ز مهر خورشیدی

وگرنه چیست گریبان پاره پاره صبح

سواد طره شبرنگ گرد عارض تو

سیاهی شب تیره است بر کناره صبح

چنان بلند شد آهنگ ما که نشناسند

که این نفیر شب ماست یا نقاره صبح

علی الصباح به روی توام فتاد نظر

صباح من همه شد خیر از استخاره صبح

ز صبح دم چه زنم با صفای طلعت تو

نداشت کس شب تاریک در شماره صبح

ز بس که وجه شبه روشن است از اهل سخن

خوش است در صفت رویت استعاره صبح

طلوع اگر نکند زهره از افق جامی

بس است گوهر نظم تو گوشواره صبح

شمارهٔ ۲۵۹

رخش همت تند و ملک فقر را میدان فراخ

نیست از شرط ره آسودن درین فرسوده کاخ

شبوه نازکدلان نبود سلوک راه فقر

سخت دشوار است بار شیشه و ره سنگلاخ

نیست ممکن ترک فقر از من که در عهد ازل

بسته ام با فقر عهدی مستحیل الانفساخ

بهر آوازی ز کوس فقر یا آوازه ای

گوش جان دارد دلم بر روزن کاخ صماخ

هر چه داری چون شکوفه برفشان زیرا که سنگ

بهر میوه می خورد از دست مشتی سفله شاخ

هر دم از عمر گرامی هست گنجی بی بدل

می رود گنجی چنین هر لحظه بر باد آخ آخ

تنگنای شهر صورت نیست جامی جای تو

سوی معنی رو که هست آن ملک را میدان فراخ

شمارهٔ ۲۶۰

ای بی لب توام به دهان قند ناب تلخ

در کام جام بی لب لعلت شراب تلخ

زان دم که دهر زهر فراق توام چشاند

شد در مذاق عیش مرا خورد و خواب تلخ

از دل که سوخت ز آتش غم چاشنی مگیر

ترسم که آیدت به دهان این کباب تلخ

شیرین مکن به نقل دهانم چو می دهی

کز دست چون تویی نبود زهر ناب تلخ

کردم سؤال بوسه به شیرینی از لبت

نبود طریق لطف که گویی جواب تلخ

رویت گل است و گریه تلخم ازو گلاب

هرگز گلی نداد بدینسان گلاب تلخ

می باید از عتاب تو جامی حلاوتی

آری نیاید از لب شیرین عتاب تلخ

شمارهٔ ۲۶۱

ما خسته خاطریم و دل افگار و دردمند

زان یار جنگجوی و نگار جفاپسند

ای ناچشیده چاشنی درد بیدلان

از حال ما بترس و بر احوال ما مخند

می کرد جا به خاطر ما پند پیش ازین

اکنون که بند عشق قوی شد چه جای پند

ما را میان اهل وفا عشق برکشید

هر جا که می رویم به عشقیم سربلند

بستم به خاکبوس درش رشته امید

بر کاخ عرش می فکند همتم کمند

بس نازک است خاطر رندان درد نوش

ای زاهد فسرده دل ابرام تا به چند

جامی ز نقشها سوی بی نقش راه برد

خود را به نقش بست بر آن شاه نقشبند

شمارهٔ ۲۶۲

شد به نقش هستی خود بند شیخ خودپسند

ماند محروم از تماشای جمال نقشبند

کور شو گو دیده خودبین که بهر آن جمال

چرخ مجمر آفتاب اخگر بود انجم سپند

کی کند باور که نوشیده ست خضر آب حیات

مرده ای کز مشرب مردان نباشد بهره مند

اهل دل آیینه اند ای شکل نامطبوع خویش

دیده در آیینه طعن و لعن بر آیینه چند

آن که تف بر آینه افکند چون در آینه

دید روی زشت خود تف هم به روی خود فکند

پست همت را ز بالا واردی ناید فرو

گر شکافد سقف مسجد را به اوراد بلند

خواجه صفرایی ست زان رو تلخکام و خشک لب

مانده آب شور جویان بر لب دریای قند

شانه کاری را شمارد از محاسن شیخ شهر

جای آن دارد که گردد پیش رندان ریشخند

دست بگسل جامیا از رشته تسبیح زرق

زانکه نتوان صید مقصودی گرفتن زین کمند

شمارهٔ ۲۶۳

ای دریغ کاخ امانی به غم و شادی بند

بنده نفس خودی دعوی آزادی چند

پیش دانا چه بود ملک همه دنیا هیچ

لاف دانش چه زنی ای که به هیچی خرسند

رشته سعی قوی کن که رسیدن نتوان

به سر کنگر مقصود چو بگسست کمند

عالمی را ز تو پند است که در بند خودی

تا به کی بهر خلاص دگران گویی پند

لب به هر طعمه میالای که دندان شکند

بر سر خوان فرومایه ز پالوده قند

سنگ آزار مزن بر دل ارباب صفا

کامد آسان شکن این شیشه و مشکل پیوند

تا پسندیده فتد طور تو جامی همه را

هر چه خود را نپسندی دگری را مپسند

شمارهٔ ۲۶۴

دل ز خوبان نکشد جز سوی آن سرو بلند

وه که خون شد جگرم زین دل دشوار پسوند

رنج بی فایده چندین مکش ای خواجه حکیم

کی بود مرهم داغ تو مرا فایده مند

هر درختی که دلم در چمن عیش نشاند

تندباد غمت آمد همه از بیخ بکند

خنده غنچه بود وقت گل از گریه ابر

گریه من نگر ای غنچه سیراب و بخند

خط شبرنگ تو دودی ست کز آتش برخاست

چون پی چشم بدان خال سیه سوخت سپند

من نیم آن که کشم از خط سودای تو سر

گرچه سازند جدا چون قلمم بند ز بند

کی رسد دست به مشکین رسنت جامی را

همتش گرچه بر اوج فلک انداخت کمند

شمارهٔ ۲۶۵

دلم از حلقه زلف تو شد بند

ز من مگسل که محکم گشت پیوند

بر آن لب خالها بس خط میفزای

بلا بر جان من زین بیش مپسند

چه سود از پندگویان بیدلی را

که گیرد عالمی از حال او پند

به خدمتگاری سرو بلندت

میان صد جا گره بسته نی قند

ز بنده لاف عشقت گر گناه است

گناه از بنده و عفو از خداوند

ز دست من کشی هر دم سر زلف

ز پای افتادم ای جان سرکشی چند

ز سگ کمتر نهی مقدار جامی

ولی هست او بدین مقدار خرسند

شمارهٔ ۲۶۶

از یار کهن نمی کنی یاد

این پیشه نو مبارکت باد

فریاد کسی نمی کنی گوش

پیش که کنیم از تو فریاد

با دولت بندگیت هستیم

از خواجگی دو عالم آزاد

شاید که تو را فرشته خوانند

کین لطف ندارد آدمیزاد

آن سوخته یافت لذت عشق

کز وصل نشان ندید و جان داد

از شکر جانفزای شیرین

پرویز نیافت ذوق فرهاد

مرغ چمن وفاست جامی

در دام غم و بلا چه افتاد

شمارهٔ ۲۶۷

شب ماه عید را ز شفق چرخ جلوه داد

بر کف حریف لعل قبا جام زر نهاد

خونین دلی که بود جگر بسته اشک او

بر روی زرد یک سر ناخن جگر گشاد

نی نی که نعل زر به بساطی که یافت رنگ

از خون دشمنان ز سم اسب شه فتاد

شاهی که در مقام غلامیش ماه عید

خم کرد پشت خویش و پی خدمت ایستاد

جان رسیدگان به مواعید لطف او

چون طبع نارسیده به امید عید شاد

روزش بود همیشه ز بخت سعید عید

چشم بد زمانه ز عیدش بعید باد

جامی که ماه طلعت او دید و عید کرد

حاشا که هرگز آیدش از ماه عید یاد

شمارهٔ ۲۶۸

چیست می دانی صدای چنگ و عود

انت حسبی انت کافی یا ودود

نیست در افسردگان ذوع سماع

ورنه عالم را گرفته ست این سرود

آه ازین مطرب که از یک نغمه اش

آمده در رقص ذرات وجود

جای زاهد ساحل وهم و خیال

جان عارف غرقه بحر شهود

هست بی صورت جناب قدس عشق

لیک در هر صورتی خود را نمود

در لباس حسن لیلی جلوه کرد

صبر و آرام از دل مجنون ربود

پیش روی خود ز عذرا پرده بست

صد در غم بر رخ وامق گشود

در حقیقت خود به خود می باخت عشق

وامق و مجنون به جز نامی نبود

عکس ساقی دید جامی زان فتاد

چون صراحی پیش جام اندر سجود

شمارهٔ ۲۶۹

خنده ای زد دهنت رسته دندان بنمود

وز رگ جان گره غصه به دندان بگشود

هست گویی ز لطافت ذقنت وز خوبان

کس درین عرصه چو تو گوی لطافت نربود

جیب جانم که شد از دست غمت چاک بدوز

تاری اندر شکن زلف تو انگار نبود

همه کس کشته خود می درود بخت نگر

که دلم مهر و وفا کشت و غم و درد درود

هستم از مردمک دیده خود غرقه به خون

که چرا دوش در آغوش خیال تو غنود

رود نیلی ست روان سوی تو ای مصر جمال

چشم گریان که شد از سنگ جفای تو کبود

بس که جامی پی پابوس تو هر سوی دوید

پای او سود ولبی بر کف پای تو نسود

شمارهٔ ۲۷۰

حلقه گوش تو را هر که بدین لطف بدید

حلقه بندگی عشق تو در گوش کشید

حلقه گوش تو را تا شده ام حلقه به گوش

حلقه سان کار مرا پا و سری نیست پدید

گوشت ای سیمبر از حلقه زر گشت گران

جای آن دارد اگر ناله ما را نشنید

ماند در حلقه گوش تو گرفتار دلم

گرچه بسیار ازان راه برون شد طلبید

زر شد از حلقه گوش تو مرا چهره ولی

نتوان گوهر وصل تو بدین وجه خرید

هر کجا حلقه زدند اهل ملاحت چو دلم

حلقه گوش تو را دید ازان حلقه رمید

گوش کن گوش که از بار غم فرقت تو

حلقه شد قامت جامی و به گوشت نرسید

شمارهٔ ۲۷۱

ساقی به شکل جام زر آمد هلال عید

می ده به فر دولت سلطان ابوسعید

قفلی که روزه بر در عیش و نشاط زد

شکل هلال عید ز زر ساختش کلید

من بعد ما و عید و می لعل و عیش نقد

نی شادمان به وعده و نی خایف از وعید

عهدی بعید شد که ز می عهد کرده ایم

نبود بعید نقص چنین عهدها به عید

عید نو است و یار نو است و بهار نو

دارد ز هر جدید دلم لذتی جدید

شد بر مزید عشرت ما از دعای شاه

بادش همیشه دولت و اقبال بر مزید

جامی شکرلبان سمرقند را شدی

از جان مرید یسرک الله ما ترید

شمارهٔ ۲۷۲

باز صبح طرب از مطلع امید دمید

نفحات ظفر از گلشن اقبال وزید

نامه بسته سرآمد ز مراد دل من

حاصل نامه مرادی که دلم می طلبید

فتح ناکرده چو نافه سر آن نامه هنوز

به مشام دل و جان رایحه فتح رسید

هر که را بود پر از گوهر اخلاص درون

چون صدف شد همه تن گوش چو آن مژده شنید

لله الحمد که آن نقش که خاطر می خواست

آمد آخر ز پس پرده تقدیر پدید

خار هر کید که بدخواه به راه تو نهاد

خنجری گشت که جز در جگر او نخلید

دمبدم جامی از اخلاص کند همره باد

سوی تو فاتحه فاتح ابوباب مزید

شمارهٔ ۲۷۳

ز سبزه گرد لب جوی خط تازه دمید

به تازگی خط آیندگان باغ رسید

کشید سبزه به زنگار خورده سوزن خویش

به هر دلی که ز دی خارهای غصه خلید

ز بس که فیض عطا ریخت بر چمن باران

ز بار منت او گردن بنفشه خمید

چراست گرد لب غنچه گشته غرقه به خون

اگر نه صبح به دندان شبنمش نگزید

ز لاله شد همه صحرا پر از پیاله لعل

خوشا کسی که می عیش ازان پیاله کشید

چو سنگ حادثه بسیار شد ز ژاله به باغ

گل از توهم آن در شکاف غنچه خزید

چو خون گشاد ز رگ ارغوان به نشتر برق

هزار قطره برون آمد و یکی نچکید

ز نوک خامه جامی هزار گل بشکفت

به سوی او چو نسیم قبول شاه وزید

کسی که نکته رنگین ز دفترش ننوشت

گلی ز باغ معانی به دست خویش نچید

شمارهٔ ۲۷۴

تو طفل خردسالی و ما پیر سالخورد

با ما ببین که عشق تو پیرانه سر چه کرد

چشم سیاه سرخ چه سازی به خون من

موی سفید من نگر ای جان و روی زرد

بگشای بند زلف که افتاد صد گره

بر رشته امید من از چرخ تیزگرد

نقشی نکوتر از خط زنگاریت نبست

کلک قضا که زد رقم این لوح لاژورد

چندین چه سود گرمی واعظ چو مستمع

افسرد از شنیدن این نکته های سرد

تعویذ عمر زلف چو طومار تو بس است

گو نامه سعادت من بخت درنورد

زلف تو دید جامی و دستی بر آن نیافت

عمر دراز یافت ولی هیچ برنخورد

شمارهٔ ۲۷۵

وصلت نیافت دل به خیال تو جان سپرد

جویای آب تشنه لب اندر سراب مرد

یاری که پاک کرد به دامن رخم ز اشک

خون جگر چکید چو دامان خود فشرد

لاغر شدم چنان که چو چنگ از برون پوست

بر تن رگی که هست مرا می توان شمرد

عاشق نهاده جان به کف آمد به پیش تو

درویش خدمتی که توانست پیش برد

می چون خورم که دوش چو ساقی به دست من

دور از لب تو جام می لاله گون سپرد

گه جام همچو می ز دل گرم من گداخت

گه می چو جام از نفس سرد من فسرد

جامی که کند سینه به ناخن سبب چه بود

حرفی که جز وفای تو از دل همی سترد

شمارهٔ ۲۷۶

خاکی که زیر پای خود آن شوخ بسپرد

صد جان بها دهند اگر پا بیفشرد

مشتاق کعبه را ز بساط حریر به

ریگ حرم که در ته پهلو بگسترد

مویی شدم ز فقر و فنا کو قلندری

کین موی را به پاکی تجرید بسترد

گرمی مجو به مجلس واعظ که مستمع

گر باشد آتش از دم سردش بیفسرد

بر من به روز هجر ز جان نیست منتی

ایام مرگ را خرد از عمر نشمرد

من آن نیم که سرکشم از حکم تیغ او

صد بار اگر چو شمع سرم را ز تن برد

جامی حریف اهل درین بزمگه نیافت

بر وی مگیر خورده اگر می نمی خورد

شمارهٔ ۲۷۷

چنین کان ترک عاشق‌کش به حسن خویش می‌نازد

سزد کز غایت حشمت به حال من نپردازد

به راهش خاکم ای دیده بزن بر آتشم آبی

که ترسم توسنش را ز آتش دل نعل بگدازد

عجب تند است رخش او که گردش درنمی‌یابد

دلم هر چند از پی مرکب اندیشه می‌تازد

همه خوبان به چوگان باختن یارب چرا هرگز

نمی آید برون ماه من و چوگان نمی بازد

ز جام نیستی ریز ای اجل یک جرعه در کامم

که بیماران هجران را جز این شربت نمی سازد

ره و رفتار اگر این ست و لطف قد و بالا این

نشاید سرو را دیگر که در بستان سرافرازد

کیم من جامیا کو آشکارم پیش خود خواند

نهانی یک نظر ای کاشکی سوی من اندازد

شمارهٔ ۲۷۸

چو ترک سرخوشم از خواب ناز برخیزد

هزار فتنه ز هر گوشه ای برانگیزد

به خون غیر دریغ است تیغش آلوده

مباد آنکه به جز خون عاشقان ریزد

میان صیدگهش زارم اوفتاده مگر

طفیل صید به فتراک خویشم آویزد

چنین که بخت بد و یار نیک خصم منند

ز چنگ غصه دل من چگونه بگریزد

گهی که یار دهد کام بخت نگذارد

گهی که بخت شود رام یار بستیزد

فلک ز جام طرب جرعه ای به من ندهد

که از نخست به زهر غمش نیامیزد

اگر چه دعوی تقوی همی کند جامی

به دور لعل تو مشکل ز باده پرهیزد

شمارهٔ ۲۷۹

خوش آن که غم عشقت با جان وی آمیزد

بر یاد تو بنشیند وز شوق تو برخیزد

چون قبله شود رویت از سجده نیاساید

ور جام دهد لعلت از باده نپرهیزد

دل بشکندم چشمت خون ریزدم از دیده

مست است عجب نبود گر بشکند و ریزد

گر سرو دلاویزت طرف چمن آراید

کی غنچه دل پر خون در شاخ گل آویزد

شعری ست سیه زلفت گردی ست ز مشک این خط

کش باد صبا بر گل زان شعر سیه بیزد

چون صید کنی مشکل حاجت به کمند افتد

گر تیر زنی آهو از پیش تو نگریزد

گر شعر خوشت باید خوش کن دل جامی را

خاطر که حزین باشد کی شعر خوش انگیزد

شمارهٔ ۲۸۰

آن قوم که احرام سر کوی تو بستند

تا سر ننهادند به راهت ننشستند

هر چند که هرگز می و میخانه ندیدند

همواره ز شوق لب میگون تو مستند

خوش حال شهیدان فراق تو که باری

رفتند و ازین داغ جگرسوز برستند

زینسان که تو را دوست گرفتند محبان

ترسم که ازین پس به خداییت پرستند

منبرشکنان را چه ترقی شود از وعظ

زینسان که فرود آمده در پایه پستند

از دام علایق به غم عشق توان جست

خوشوقت کسانی که ازین دام بجستند

چون جام تنک بود دل نازک جامی

کز سنگ ستم سیمبرانش بشکستند

شمارهٔ ۲۸۱

خرم دل آنها که به میخانه نشستند

وز وسوسه خانقه و مدرسه رستند

چون پرده ما جامه تقوی بدریدند

چون توبه ما خامه فتوی بشکستند

غم یار و بلا مونس و اندوه ندیم است

ای دل تو کجایی که حریفان همه هستند

بر بتکده بگذر گره زلف گشاده

تا روی تو بینند و دگر بت نپرستند

مستان چه عجب گر به زمین جرعه فشانند

خون دل ما جرعه و چشمان تو مستند

پیش تو چه گویم سخن سدره و طوبی

بخرام که با قد بلندت همه پستند

جامی حرم کعبه مقام همه کس نیست

این بس که در دیر به روی تو نبستند

شمارهٔ ۲۸۲

با آنکه اهل دل ز علایق مجردند

در دام زلف سلسله مویان مقیدند

سرگشتگان کوی بتان را تویی مراد

مقصد یکی ست کعبه روان را اگر صدند

پیش من ای رفیق بد نیکوان مگوی

جان و دل منند اگر نیک اگر بدند

گو داغ مهر و راستی عهدشان مباش

این شیوه بس که لاله عذار و سهی قدند

چون غنچه در قبا همه جان مجسمند

با پیرهن چو گل همه روح مجردند

قومی که کام دل طلبند از شکرلبان

شک نیست عاشقند ولی عاشق خودند

جامی حدیث سبزخطان گو که اهل ذوق

بنهاده گوش بر سخنان مجددند

شمارهٔ ۲۸۳

سپاه دوست کزین سو سوار می گذرید

ز روی لطف به سوی فتادگان نگرید

سوی شکار شد آن ماه و من به ره ماندم

خدای را غم حال من شکسته خورید

به خواریم مگذارید بر ره افتاده

که پیش چشم من از جان و دل عزیزترید

قلاده سگ کویش به گردنم فکنید

کشان کشان ز پیش تا شکارگه ببرید

کرم کنید و ستانید نیم جان مرا

به خاک سم سمند سوار من سپرید

اگر شماره خیل سگان خویش کند

مرا به سهو هم از خیل آن سگان شمرید

نکرد در دلتان جای ناله جامی

دریغ کز غم ارباب درد بی خبرید

شمارهٔ ۲۸۴

ای کسانی که در آن کوی گذاری دارید

این چنین در غم و اندوه مرا مگذارید

ناگهان گر سوی آن ماه گذاری بکنید

بر شما باد که از حالت من یاد آرید

سر به سر قصه غمهای مرا غصه دهید

یک به یک محنت و اندوه مرا بشمارید

می روم سوی عدم جان مرا بستانید

یادگاری به سگان در او بسپارید

تن فرسوده من بر سر راهش فکنید

چه شود یک خس و خاشاک دگر انگارید

بعد مرگ از من محروم گهی یاد کنید

شکر آن را که نه محروم ازان دیدارید

جز گیاه غم و حسرت ندمد از گل من

هر چه در روز ابد بر سر خاکم کارید

باغ خلد ار شودم جای هنوزم باشد

بر شما رشک که در سایه آن دیوارید

رفت آغشته به خون جامی ازان کوی به خاک

شاید ار بر سرش از دیده و دل خون بارید

شمارهٔ ۲۸۵

میل خم ابروی توام پشت دو تا کرد

در شهر چو ماه نوم انگشت نما کرد

از موی میان تو جدا بس که کشم رنج

نتوان تن رنجور من از موی جدا کرد

با دیده غمدیده من اشک دمادم

آن کرد که با خانه تن سیل فنا کرد

دوران ز گل می و خشت سر خم

بس خانه عشرت که درین دیر بنا کرد

جانی ز لبت داشت تنم وام به گردن

از گردن او تیغ تو آن وام ادا کرد

تا شد به قبا سرو قد ناز تو مایل

گل اطلس فیروزه زربفت قبا کرد

جامی که شد از سنگ ستم بر تو دعاگوی

مرغیست که از برگ گل آغاز نوا کرد

شمارهٔ ۲۸۶

آمد خزان عمر و مرا گونه زرد کرد

بر خاطرم هوای گل و سبزه سرد کرد

آسودگی به خواب ندید آن که تکیه گاه

از گرد بالش فلک تیز گرد کرد

غره مشو که خواجه به نیکی ستایدت

بدمردی زمانه تو را نیک مرد کرد

فرد است یار و میل دلش هست سوی فرد

خوش آن که خاطر از همه اغیار فرد کرد

زان آفتاب بهره جز آن گرمرو نیافت

کو بارگی ز همت گردون نورد کرد

گر کرد خون دلم چو زبان از سخن ببست

با او که را مجال سخن هر چه کرد کرد

جامی چو نیست معنی رنگین حسود را

تذهیب شعر خود به زر و لاجورد کرد

شمارهٔ ۲۸۷

تیر تو افتاد دور جان من افگار کرد

بر هدف آمد ولی بر دل من کار کرد

پیش رخت وقت گل لاله شکفتن نخواست

سینه زد از شوق چاک داغ خود اظهار کرد

ابر چمن را ز گل روی تو آمد به یاد

نعره بسیار زد گریه بسیار کرد

مهر که دیوار و در پرتو رویش گرفت

روی تو را دید جا در پس دیوار کرد

لعل تو آمد مسیح کز دم جانبخش خویش

داد شفا هر که را چشم تو بیمار کرد

طعنه به خواری مزن زانکه عزیز جهان

بودم ازین پیشتر عشق توام خوار کرد

جامی از آغاز نظم وصف جمال تو گفت

مطلع دیوان خویش مشرق انوار کرد

شمارهٔ ۲۸۸

مطرب آهنگ ترنم های شوق انگیز کرد

وز دم نی آتش صاحبدلان را تیز کرد

در حریم بزم رندان پای نتواند نهاد

جز حریفی کز سبوی باده دستاویز کرد

کوهکن گو تیشه بی حاصل مزن چون دور چرخ

لعل جان افزای شیرین روزی پرویز کرد

سبزه نو خاست گرد گل تو را از مشک ناب

با اسیران هر چه کرد این سبزه نوخیز کرد

زلف مشکین تو را در باغ بر هم زد صبا

جعد سنبل را عبیر افشان و عنبیربیز کرد

داشت ارزانی خیالت دوش تشریف قدوم

مردم چشم منش از گریه گوهرریز کرد

دعوی پرهیزگاری نیست جز آلودگی

وقت جامی خوش کزین آلودگی پرهیز کرد

شمارهٔ ۲۸۹

آن سرو دی به قصد سلامم قیام کرد

شرط وفا و رسم تفقد تمام کرد

جای جواب خواستمش جان دهم چو او

دست ادب به سینه نهاد و سلام کرد

یک دم نکرد در نظر من مقام لیک

ذوق سلام او به دل و جان مقام کرد

بودم چو خاک بر سر راهش بسی حقیر

خاک حقیر را ز کرم احترام کرد

دل رفت و جان هم از پی سرو روان او

از پیش من چو بهر گذشتن خرام کرد

شکر خدا که از شکرین خنده سعی بخت

شیرین لبش به کام من تلخکام کرد

جامی به وصف آن لب لعل شکرشکن

طی حدیث طوطی شیرین کلام کرد

شمارهٔ ۲۹۰

وه که آن ترک پری پیکر مرا دیوانه کرد

آشنا ناگشته از عقل و خرد بیگانه کرد

هر مسلمانی که شکل آن بت بدکیش دید

پشت بر محراب و مسجد روی بر بتخانه کرد

آن که هر جا قصه لیلی و مجنون خواندی

چون شنید احوال ما را ترک آن افسانه کرد

این همه مستی و بیهوشی نه حد باده بود

با حریفان هر چه کرد آن نرگس مستانه کرد

عشق گنج آمد دل بی خان و مان ویرانه ای

آن چنان گنجی کجا منزل درین ویرانه کرد

جان ز شوق عارض و خالش فرود آمد به تن

مرغ را مایل به پستی ذوق آب و دانه کرد

جامیا با دردی درد بلا می باش خوش

چون تو را ساقی عشق این باده در پیمانه کرد

شمارهٔ ۲۹۱

دلم میل یکی سرو سهی کرد

که در وصفش عبارت کوتهی کرد

اگر چه بی رهی کردن ز حد برد

بحمدالله که تنها با رهی کرد

دل من زان دهان رو در عدم داشت

چو جان دانست عزم همرهی کرد

صراحی با وجود لعلش از می

دلی پر داشت از ساغر تهی کرد

حریم آستانش دید زاهد

هوای خلد کرد و ابلهی کرد

دلم خوش بود با بیماری خویش

ازان سیب ذقن میل بهی کرد

به صحرای عدم زد خیمه جامی

چو سودای بتان خرگهی کرد

شمارهٔ ۲۹۲

شبی به سوی تو از دیده پای خواهم کرد

بر آستان تو دزدیده جای خواهم کرد

به رسم سجده جبین را به خاک مقدم تو

برای دیده خود سرمه سای خواهم کرد

درین سرا به غمت خو گرفته ام بفرست

غمی که زاد ره آن سرای خواهم کرد

به هر طرف که روی در قفای محمل تو

به ناله هم نفسی با درای خواهم کرد

فزود محنتم از دل به داغ فرقت تو

سزای این دل محنت فزای خواهم کرد

به بنده بوسی ازان لب حواله کن ور نی

حواله لب تو با خدای خواهم کرد

درآ به میکده جامی که حل مشکل عشق

به جام باده مشکل گشای خواهم کرد

شمارهٔ ۲۹۳

پیش تو جا نمی توانم کرد

وز تو خو وا نمی توانم کرد

می توانم ز خویش قطع امید

وز تو قطعا نمی توانم کرد

بی تو گفتم که صبر پیشه کنم

گفتم اما نمی توانم کرد

خود کرم کن به بوسه موعود

که تقاضا نمی توانم کرد

سوختم ز آتش نهان و هنوز

آشکارا نمی توانم کرد

سرو خواندم قد تو را وز شوم

سر به بالا نمی توانم کرد

جامی از من شکیب و صبر مجوی

که من اینها نمی توانم کرد

شمارهٔ ۲۹۴

پیش ازان روز که این طاق مقرنس کردند

قبله ام زان خم ابروی مقوس کردند

رخت آن مشعل نور است که اندر شب طور

روشن از آتش وادی مقدس کردند

درد نوشان لبت خرقه پشمینه به دوش

بس تعظم که بر این طارم اطلس کردند

پیش ازین شیوه چشمان تو خونریزی بود

دور ما آمد ازان شیوه چرا بس کردند

فیض عامش نگر ای شاهد گل خرده مگیر

که درین باغ چرا پرورش خس کردند

زاهدا چاک مکن خرقه که مستم ز غمش

زانکه این جامه نه بر قامت هر کس کردند

جامی از دامن آن گرمروان دست مدار

که به هر مرحله صد قافله واپس کردند

شمارهٔ ۲۹۵

بگذشت یار و سوی اسیران نظر نکرد

کردیم ناله در دل سختش اثر نکرد

خاک رهش شدیم که بوسیم پای او

از سرکشی و ناز بر آنجا گذر نکرد

ما را چه سود اشک چو سیم و رخ چو زر

چون هرگز التفات بدین سیم و زر نکرد

تا در رخش نظر نکنم هرگزم ندید

جایی که روی خویش به سوی دگر نکرد

بر خاک ره نشان کف پای نازکش

روشندلی ندید که کحل بصر نکرد

می خواست تن که همره جان از پیش رود

جان خود چنان برفت که تن را خبر نکرد

شد خاک بر درش سر جامی ولی هنوز

سودای پای بوس وی از سر بدر نکرد

شمارهٔ ۲۹۶

وه که آن سلطان به مظلومان نگاهی هم نکرد

وز تکبر گوش سوی دادخواهی هم نکرد

بهر پابوسی به راهش سالها بودیم خاک

هرگز آن بدخو گذر بر خاک راهی هم نکرد

دل که می زد لاف صبر از ماه رویش سالها

کی تواند صبر ازو سالی که ماهی هم نکرد

هر که با روی چو زر گشت از گدایان درش

مایل مالی نشد پروای جاهی هم نکرد

کیست عاشق بیدلی کز تیر باران جفا

خورد صد زخم بلا بر جان و آهی هم نکرد

بر در و دیوار خود نگذاشت سایم روی زرد

آه کز من اعتبار برگ کاهی هم نکرد

من ندانم کز چه شد جامی چنین بی آبروی

گرچه از وی نامد احسانی گناهی هم نکرد

شمارهٔ ۲۹۷

چو ترک سرکش من پای در رکاب کند

کرشمه بر مه و جولان بر آفتاب کند

فراز خانه زین جا نکرده گرم هنوز

هزار خانه صبر و خرد خراب کند

چگونه لذت تیغش چشم که در دم قتل

ز حلق تشنه گذر تیزتر ز آب کند

من از تصور نادیدنش همی میرم

نعوذ بالله اگر روی در نقاب کند

خراب عشوه آن تندخوی بدکیشم

که گاه عشوه و گه ناز و گه عتاب کند

به باده بهر حریفان چو مجلس آراید

نخست ز آتش غیرت دلم کباب کند

اگر به مرتبه جامی به شیخ جام رسد

کجا به دور لبش توبه از شراب کند

شمارهٔ ۲۹۸

هر شبی آهم حریم سدره را روشن کند

شاخ طوبی را درخت وادی ایمن کند

شد پریشان کار من از فکر آن نامهربان

مهربانی کو که اکنون فکر کار من کند

شد تنش ز آسیب تار و پود پیراهن فگار

کاش کز گلبرگ تر ترتیب پیراهن کند

دل که از غم سوخت هم در آتش غم سر نهد

گلخنی بستر هم از خاکستر گلخن کند

گر نخواهد سختی حال گرفتاران خدای

نیکوان را تن چرا از سیم و دل ز آهن کند

گر برد بویی ز ذوق خاکسارانت ملک

ز آسمان آید فرو خاک درت مسکن کند

بر رخ جامی بود بی رویت از دوزخ دری

گر ز روضه خازن اندر قبر او روزن کند

شمارهٔ ۲۹۹

فرخنده عیدی کان جوان از پشت زین جولان کند

از غمزه ها خنجر زنان عشاق را قربان کند

رخش جفا انگیخته خون اسیران ریخته

هر سو سری آویخته جا بر سر میدان کند

چون از دل غرقه به خون آرند پیکانش برون

ناله نه از چاک درون از فرقت پیکان کند

زانگونه کز ابر چمن باشند گلها خنده زن

آن غنچه لب را چشم من از اشک خود خندان کند

گر خوی چکان آن لب شکر بر شوره خاک آرد گذر

آن خاک را در یک نظر سرچشمه حیوان کند

بر جان همی آرد کمین غم زین دل اندوهگین

سیل بلایی کو که این غم خانه را ویران کند

زین سان که جامی خون‌فشان در هر غزل شد قصه‌خوان

دریای خون روزی روان از جدول دیوان کند

شمارهٔ ۳۰۰

تا کی آن شوخ مرا بیند و نادیده کند

بشنود ناله زار من و نشنیده کند

چون بگریم بر او فاش ز من پنهانی

در رقیبان نگرد خنده دزدیده کند

بر زمینی که شود دیده نشان قدمش

هر که اهل نظر آنجا قدم از دیده کند

من ندارم گله ای زان کله شانه زده

هر چه با من کند آن طره ژولیده کند

بر خراشیده دلم گو مگذر زانکه مباد

کش خراش دل من پای خراشیده کند

پرده زاهد سالوس برانداخته باد

با بتان چند نظربازی پوشیده کند

جامی از یار پسندیده چه رنجی حاشا

کان پسندیده به جز کار پسندیده کند

شمارهٔ ۳۰۱

بی تو عاشق چو نظر در قدح لاله کند

زآب چشم و دم سردش قدح ژاله کند

کوهکن تیشه چو بر کوه زند آن چه صداست

آهن و سنگ ز درد دل او ناله کند

دیده دنبال تو دل نیز خدا را مپسند

که رقیبم ز سر کوی تو دنباله کند

مه توان خواند به آن خط رخ زیبای تو را

گر فلک گرد مه از عنبر تر هاله کند

آنچه با زنده دلی کرد چو خضر آب حیات

لعل جانبخش تو با مرده صدساله کند

عشق بی جلوه معشوق میسر نشود

عقل و دین کی برد آن وصف که دلاله کند

لاف هر ناخلف از جا نبرد جامی را

راه موسی نزد بانگ که گوساله کند

شمارهٔ ۳۰۲

فردا که دوست کشته خود را ندا کند

خیزد ز خاک و بار دگر جان فدا کند

شد روی دوست قبله ما کو امام شهر

تا در نماز خویش به ما اقتدا کند

بس پیر سالخورده که چون طفل خردسال

در مکتب تو لوح محبت هجا کند

حاشا که من لباس سلامت کشم به دوش

گر عشقم از پلاس ملامت ردا کند

مسکین فقیه می کند انکار حسن دوست

با او بگو که دیده جان را جلا کند

تو در میانه هیچ نیی هر چه هست اوست

هم خود الست گوید و هم خود بلی کند

جامی بمیر در غم یاری که بهر او

گر صد هزار بار بمیری کرا کند

شمارهٔ ۳۰۳

حادی که بهر ناقه سلمی حدا کند

باید ز شرح فاقه ما ابتدا کند

دانی به راه بادیه بانگ درای چیست

گم گشتگان قافله جو را ندا کند

با نسخه طبیب چه کار آن مریض را

کز خون دیده شربت و از غم غذا کند

آن را رسد ز پیر مغان خلعت قبول

کز رد شیخ شهر طراز ردا کند

صاحبدلی کجاست که بر رغم زاهدان

میخانه ای به نیت رندان بنا کند

دل یافت نقد وصل چو جان دارد و غم خرید

تاجر همیشه سود ز بیع و شرا کند

جامی چو نیست کار تو غیر از جفاکشی

باری جفای آن که کشیدن کرا کند

شمارهٔ ۳۰۴

جان از آن لب‌ها حکایت می‌کند

طوطی از شکر روایت می‌کند

هرکه می‌گوید حدیث سلسبیل

زان لب نوشین کنایت می‌کند

از رقیبان می‌کند پهلو تهی

جانب ما را رعایت می‌کند

چشم شوخش می‌کشد تیغ جفا

لعل جان‌بخشش حمایت می‌کند

دور ازان لب جان یکی نالان نی است

«بشنو از نی چون حکایت می‌کند»

زان لب همچون شکر مانده جدا

«از جدایی‌ها شکایت می‌کند»

قتل جامی را چه حاجت زخم تیغ

غمزه‌ای او را کفایت می‌کند

شمارهٔ ۳۰۵

آن مه به جانب سفر آهنگ می‌کند

صحرا و شهر بر دل ما تنگ می‌کند

ای نامه بر به مجلس او نام من ببر

کز گفت‌وگوی نام منش ننگ می‌کند

شرح کمال شوق همین بس که چشم من

عنوان این صحیفه به خون رنگ می‌کند

عاشق فشانده جان به ره کعبه مراد

زاهد نشسته پرسش فرسنگ می‌کند

صد چنگ می‌کشیم به امید یک صفا

چون می‌بریم نام صفا جنگ می‌کند

نشنیده‌ای به سمع قبول ار چه محتسب

منع سماع بانگ نی و چنگ می‌کند

جامی کند به سخت دلی یار را عتاب

جام تُنُک مجادله با سنگ می‌کند

شمارهٔ ۳۰۶

دل به چنگ غمت آهنگ سرودی نکند

که روان بر رخم از هر مژده رودی نکند

شکل محرابی نعل سم رخش تو به راه

هیچ دلداده نبیند که سجودی نکند

چون مرا سوختی از غم مکن اندیشه ز آه

کم فتد شعله به خاشاک که دودی نکند

دهنت را که خرد جوهر فردش خواند

جز به منطق لبت اثبات وجودی نکند

بایدت پیرهن از رشته جانها که تنت

صبر بر زحمت هر تاری و پودی نکند

چند گویی که حذر کن ز رقیبان حسود

آنچه با من تو کنی هیچ حسودی نکند

قدر جامی که به جان مهر تو ورزد بشناس

پیش ازان روز که بشناسی و سودی نکند

شمارهٔ ۳۰۷

لعل لبت به لطف حکایت نمی‌کند

چشم خوشت نظر به عنایت نمی‌کند

صد بار بیش پیش تو گفتیم درد دل

دردا که در دل تو سرایت نمی‌کند

دل با سگ تو شرح دهد قصه رقیب

از دوستان به غیر شکایت نمی‌کند

با شیخ خرقه پوش چه کارم که کار من

جز پیر می‌فروش کفایت نمی‌کند

از لوح فهم واعظ خوش‌لهجه محو به

هر نکته کز لب تو روایت نمی‌کند

معشوق را رعایت عاشق خوش است لیک

یار من این طریقه رعایت نمی‌کند

جامی ببند لب که حریف سخن‌نیوش

ادراک رمز و فهم کنایت نمی‌کند

شمارهٔ ۳۰۸

پاکبازان همه نظاره آن روی کنند

راستان میل به آن قامت دلجوی کنند

غمزه ها را مکن انگیز پی غارت دین

کافرانند مبادا که به دین خوی کنند

چون خط سبز تو نازک نتوانند نوشت

خوشنویسان به مثل گر قلم از موی کنند

چون شوم خاک، سرم بر سر کویش فکنید

باشد این کاسه سفال سگ آن کوی کنند

سالکان بی کشش دوست به جایی نرسند

سالها گرچه درین راه تک و پوی کنند

من که و قبله چو با خاک برندم زنهار

هر کجا منزل او روی من آن سوی کنند

وصف آن روی چو گل گو به گلستان جامی

بلبلان چند حدیث گل خودروی کنند

شمارهٔ ۳۰۹

خاک کویش را پس از کشتن به خونم گل کنید

خانه ای سازید و جانم را در او منزل کنید

چون بریزد خون من این بس دیت کز بعد قتل

گاه گاهی نسبت خونم به آن قاتل کنید

حیف باشد خونم من در گردنش بهر خدا

پیش ازان دم کو کشد خنجر مرا بسمل کنید

تن اگر بیمار شد بر سر میاریدم طبیب

ای عزیزان کار تن سهل است فکر دل کنید

من ندارم طاقت دیدار و او تاب نظر

پیش رویش پرده ای بهر خدا حایل کنید

نیست پیش اهل دل دردی ز بی دردی بتر

چند تدبیر دوا درد دلی حاصل کنید

چند درد سر کشد جامی ز گفت وگوی عقل

ای حریفان بازش از یک جرعه لایعقل کنید

شمارهٔ ۳۱۰

شبم در ماتم هجران دو ابرو در خیال آمد

به سینه هر کجا ناخن زدم شکل هلال آمد

پس از مرگ ای همایون زاغ افکن استخوانم را

در آن صحرا که روزی بوی آن مشکین غزال آمد

روم در سایه دیوار آن خورشید رخ میرم

چو خواهد آفتاب عمر را روزی زوال آمد

نشان نعل های مرکبش جوید سرشک من

بلی سایل همیشه مایل صف نعال آمد

نیاید جز به خوناب جگر در بر خدنگ او

که باغ سینه و بستان جان را چون نهال آمد

ز حشمت شاید ار پایش نیاید بر زمین زینسان

که سرهای عزیزان در ره او پایمال آمد

به وصف آن دهان تنگ گفت اکثر سخن جامی

ازان رو عاشقان تنگدل را حسب حال آمد

شمارهٔ ۳۱۱

لله الحمد که آن مه ز سفر باز آمد

نورم از آمدن او به بصر باز آمد

از نم دیده صاحبنظران سوی چمن

لاله و سنبل او تازه وتر باز آمد

آن جگرگوشه که چون اشک برفت از نظرم

خون شد از غم جگرم تا به نظر باز آمد

بندم از جان کمر بندگی او که به لطف

بهر خونریزی من بسته کمر باز آمد

ملک دلها همه بگرفت و ازان زلف دراز

در پناه علم فتح و ظفر باز آمد

شد چو پروانه دل از صبر و خرد ساخته پر

سوی آن شمع ولی سوخته پر باز آمد

جامی افتاد به زندان غم از شوق لبش

طوطی آری به قفس بهر شکر باز آمد

شمارهٔ ۳۱۲

رخ خود به خون نگارم که نگار من نیامد

غم او چو کشت زارم به مزار من نیامد

به کنار جو ندیدم چو قدش به باغ سروی

که ز آب دیده جویی به کنار من نیامد

خط سبزه کامد از گل که ز پی رسیدم اینک

چه کنم چو این بشارت ز بهار من نیامد

به کدام کاسه سر خوش زیم از شراب راحت

به سرم چو زخم سمی ز سوار من نیامد

به رهش چو خاک گشتم چه به وقت بود گریه

که به پشت پاش باری ز غبار من نیامد

چو دهم به او دلی را که خراب ازوست کارم

به چه کار آید او را چو به کار من نیامد

زر چهره ساخت جامی ز دو دیده سرخ یعنی

که ز کان عشق نقدی به عیار من نیامد

شمارهٔ ۳۱۳

یارب چه شد امروز که آن ماه نیامد

جان رفت ز تن وان بت دلخواه نیامد

صد قصه پرغصه من ظلم رسیده

بردم به سر راه ولی شاه نیامد

از خاک درش بود مرا چشم غباری

این لطف جز از باد سحرگاه نیامد

از لذت تیغت چه خبر مرده دلان را

چون زخم تو جز بر دل آگاه نیامد

از حسن و لطافت دل من خلعت وصفی

کم دوخت که بر قد تو کوتاه نیامد

هرگز به سر خاک شهیدان نگذشتیم

کز خاک شهید غم تو آه نیامد

جامی من و جام می و قلاشی و رندی

چون زهد و صلاح از من گمراه نیامد

شمارهٔ ۳۱۴

چو در شبگون لباس آن مه به گشت شب برون آید

دلم زان شکل عیارانه در قید جنون آید

ز بس خون حریفان ریخت آن ترک جفاپیشه

غباری کز سر آن کوی خیزد بوی خون آید

مریز ای دیده خون دل مباد آن چند پیکانش

که شد آب از تف و تاب درون با آن برون آید

چنان کوهی که بر دل داشت فرهاد از غم شیرین

صدای ناله تا اکنون سزد کز بیستون آید

شدم چون لاله رنگین جامه ای شاخ گل نازک

ز بس کز دیده بی روی تو اشکم لاله گون آید

جفایی گر رسد از تو من و از تو گله حاشا

تو خود لطفی ز سر تا پای اینها از تو چون آید

خدا را چون به بزم عیش بنشینی بگو یک ره

طفیل دیگران بیچاره جامی هم درون آید

شمارهٔ ۳۱۵

مرا بر هر زمین از دیده اشک لاله گون آید

دمد آنجا گل حسرت وز آن گل بوی خون آید

شبی خواهم به خواب آید مرا آن ماهرو لیکن

کسی را کز چنان رو دور ماند خواب چون آید

خدا را ای فسونگر درد سر کم ده که هجر او

نه زانسان برد خوابم کان به تعویذ و فسون آید

اگر گردون به هم سنجد غم مجنون و درد من

نه مردم گر نه دردم از غم مجنون فزون آید

نوای ساز عشرت بزم خسرو را بود لایق

صدای ناله بس فرهاد را کز بیستون آید

خرامان می رسد وز شوق خواهم سینه بشکافم

که با آن قامت رعنا به جان و دل درون آید

مرنج ار جامی از خاک درت آوارگی جوید

که بخت خوابناک او را بدینها رهنمون آید

شمارهٔ ۳۱۶

از بس که چشم دارم کان مه ز در درآید

از جا جهم چو ناگه آواز در برآید

ریزم سرشک گلگون از زخمه مغنی

آری روان شود خون بر رگ چو نشتر آید

گرمم ز آتش دل زانسان که گر درین تب

پهلو نهم به بستر دودم ز بستر آید

آن کامدن به کویت کرد اختیار یک ره

بی اختیار گشته صد بار دیگر آید

بالین خواب راحت سازم بر آستانت

شبها ز پاسبانم سنگی که بر سر آید

از اوج ناز کم ده دامن به کس که بر کف

هر چند گل خوش آید بر بار خوشتر آید

هست آن دهان نشانی از آب خضر کز وی

لب تشنه باز گردد گر خود سکندر آید

بی لعل تو نشانی باشد ز اشک جامی

خون کز دل صراحی در چشم ساغر آید

شمارهٔ ۳۱۷

چو ترکش بسته از راه آن سوار نازنین آید

مرا تیر بلا بر سینه اندوهگین آید

بلا گویند می آید ز بالا راست است آری

بلای جان من اینک ازان بالای زین آید

گهی کاید چنین خندان و خوش خلقی شود کشته

معاذالله اگر ناگاه بر آهنگ کین آید

چو از توسن همی آیی فرو بر چشم من نه پا

دریغ آید مرا کان پای نازک بر زمین آید

به هر ناوک که سوی بیدلان اندازی از غمزه

مرا صد رخنه در جان صد خلل در کار دین آید

نهانی با تو رازی داشتم اکنون که فرصت شد

چه می آید رقیب رو سیه یارب همین آید

ز بی خوابی شبها اینچنین کامد به جان جامی

چه خوش باشد که آن بد روز را خواب پسین آید

شمارهٔ ۳۱۸

گر از پیراهنت بویی به طرف گلستان آید

زند گل جامه بر خود چاک و بلبل در فغان آید

بر آن اندام نازک چون پسندم بار پیراهن

که بر وی سایه گلبرگ هم دانم گران آید

به حلق تشنه آب زندگی دانی چه خوش باشد

مرا تیغ جفایت بر گلو خوشتر ازان آید

چو نی هر استخوانم شد ز پیکان تو روزنها

کنون گر دم زنم صد ناله از هر استخوان آید

مکن خورشید من از تیغ بیم خاکسار خود

که برتابد زمین گر صد بلا از آسمان آید

دهانت غنچه عارض گل برت نسرین خطت سبزه

مبادا کین بهار حسن را روزی خزان آید

همین بس دولت جامی که خاک آستانت شد

گر آن عزت نمی یابد که در سلک سگان آید

شمارهٔ ۳۱۹

هر آه جگرسوز که از سینه برآید

دودی ست کزو بوی کباب جگر آید

نزدیک به مردن رسم از بس که طپد دل

چون شکل تو از دور مرا در نظر آید

من بنده روی تو که هر بار که بینم

در چشم من از بار دگر خوب تر آید

از خون جگر رهگذر دیده ببندم

زان روزنه گر غیر خیال تو درآید

بگذر به سرم عمر کسی تا فکنم سر

در پای تو زان پیش که عمرم به سر آید

پیوسته دعای تو کنم چون کنم این ست

کاری که به دست من درویش برآید

جز ناله مکن کار دگر جامی ازین پس

باشد که ز صد ناله یکی کارگر آید

شمارهٔ ۳۲۰

ز خاکم چو خونین گیایی برآید

ز هر شاخ برگ وفایی برآید

چو آتش مشو تند و سرکش مبادا

که دود از دل مبتلایی برآید

به بوی تو از جا جهم مست و بی خود

ز هر سو که آواز پایی برآید

نکو گوش کن کان منم گرد کویت

چون شبها فغان گدایی برآید

دوم پیش چون اشک و حال تو پرسم

ز کوی تو چون آشنایی برآید

طبیبا یکی دفتر خویش بگشا

بود درد ما را دوایی برآید

بسی باید از دیده خون ریخت جامی

که کام دل از دلربایی برآید

شمارهٔ ۳۲۱

چو محمل بسته بر عزم سفر جانان برون آید

به همراهی او صد کاروان جان برون آید

ندارد هیچ کس تاب وداع او بگوییدش

که بر بیچارگان رحمی کند پنهان برون آید

مبند آن ماه گو محمل که می گریند صد بی دل

نشاید کاروانی را که در باران برون آید

چو گریم بر گرفتاران دل سیل بلا گردد

مرا هر قطره خون کز دیده گریان برون آید

ز سینه با خیالش رفت جان آری گه رفتن

خوش است از صاحب خانه که با مهمان برون آید

من بی دل چو از شوق خط و رخسار او میرم

ز خاکم جای سبزه لاله و ریحان برون آید

نداند جز فغان جامی زبانش چون جرس گویی

برای آن بود کز وی همین افغان برون آید

شمارهٔ ۳۲۲

به چنگ غم دلم از ناله تنگ می‌آید

که تار زلف تو دیرم به چنگ می‌آید

به بوی آشتیت جان همی‌دهم هرچند

کز آشتی توام بوی جنگ می‌آید

به بحر عشق تو شستم ز کام دست امید

چو گام سعی به کام نهنگ می‌آید

ترشحی‌ست ز خون دل آب دیده ما

که با خیال لبت سرخ‌رنگ می‌آید

نمی‌برند ز ما بر بساط قرب تو نام

بلی تو شاهی و از مات ننگ می‌آید

شدم ز سنگ ملامت به زیر خاک و هنوز

به خاکم از کف احباب سنگ می‌آید

برآمده‌ست پر از خون دل چنان جامی

که غنچه‌وار بر او جامه تنگ می‌آید

شمارهٔ ۳۲۳

به سینه گر نه غمت دمبدم فرود آید

دلم به غمکده سینه کم فرود آید

گریخت صبر دو اسپه ز هجر تو مشکل

که نارسیده به ملک عدم فرود آید

چو کعبه گر همه کس را بود به کوی تو راه

هزار قافله بر روی هم فرود آید

ملک ز ناله من بس که بر فلک گرید

چو ابر ترسم ازین بام نم فرود آید

چه سود راحتم از دست دیگران آن به

که بر سرم ز تو تیغ ستم فرود آید

ز ابر عشق تو باران و قطره بر دل من

خدنگ محنت و باران غم فرود آید

حدیث خط و لبت گر رقم زند جامی

زلال خضر ز نوک قلم فرود آید

شمارهٔ ۳۲۴

چه شد یارب که آن سرو خرامان دیر می آید

سوار چابک من سوی میدان دیر می آید

ز هر سویی سپاهی از پریرویان رسید اما

چه حاصل دادخواهان را که سلطان دیر می آید

ز جانم یک رمق مانده ست و تیغش آرزو دارم

به قتل من دریغ آن نامسلمان دیر می آید

نمی دانم چه شد کز ترکش آن ترک عاشق کش

به جانم تیر زهرآلوده پیکان دیر می آید

سموم هجر عالم سوز و ابر لطف او بی نم

دریغا کشت ما شد خشک و باران دیر می آید

برو ای زاهد خودبین مجو سامان کار از ما

که رسوا گشته خوبان به سامان دیر می آید

چو صبح وصل او خواهد دمیدن عاقبت جامی

مخور غم گر شب هجران به پایان دیر می آید

شمارهٔ ۳۲۵

در آن کو می روم هر لحظه باشد یار پیش آید

زهی دولت ز هر صد بار اگر یک بار پیش آید

نیاید هرگزم پیش آن بلای جان نبوده ست آن

که می گویند عاشق را بلا بسیار پیش آید

به وصف حال خود صد داستان بر یکدگر بندم

همه از هم فرو ریزد چو آن خونخوار پیش آید

چنان بی خود شوم هرگه نهم پا بر سر کویش

که از در بازنشاسم اگر دیوار پیش آید

دلم بر کار عشق انکار دارد لیک می دانم

ز خوی او که صدره دیگرش این کار پیش آید

در آن کو از فغان و ناله غم دیدگان هر کس

که پیش آید مرا با دیده خونبار پیش آید

طریق عشق جانان جامی اول می نمود آسان

چه دانستم که آخر این همه دشوار پیش آید

شمارهٔ ۳۲۶

دی دولتم مساعد و اقبال بنده بود

کان آفتاب سایه به حالم فکنده بود

سرو قدش فلک نپسندید در برم

ور نی ز باغ عمر همانم بسنده بود

بارنده همچو ابر ازان گشت چشم من

کایام وصل یار چو برق جهنده بود

بر شاخ گل که پیش رخش لاف لطف زد

خندید غنچه در چمن و جای خنده بود

وصلش مجو در اطلس شاهی که دوختند

این جامه بر تنی که نهان زیرژنده بود

آخر ز خون دیده روان ساخت کوهکن

آن جوی سنگ را که پی شیر کنده بود

جامی به ناخوشی غمش عمر بگذراند

خوش داشت خویش را دو سه روزی که زنده بود

شمارهٔ ۳۲۷

دی که بود آن کافر سرکش که ترکش بسته بود

تیر مژگان در کمان ابروان پیوسته بود

یک دل اندر برنبینم مردم نظاره را

کش نه آن ابرو کمان از تیر مژگان خسته بود

خرمن تقوی و صبر اهل دل سالم نجست

زآتشی کز نعل سم بادپایش جسته بود

رشته ها بود از رگ جان ها مهیا هر طرف

توسنش را چون عنان از سرکشی بگسسته بود

شد دلم صد شاخ و با هر یک جدا پیوند یافت

شاخ ریحان ترش کز برگ نسرین رسته بود

او گذشت از ما و ما ماندیم حیران چون کنیم

مرکب او تند و ما را بارگی آهسته بود

دید جامی ناگهان آن شکل شهرآشوب و رفت

آن که روزی چند از سودای خوبان رسته بود

شمارهٔ ۳۲۸

دوش چشم من به خواب و بخت من بیدار بود

شب همه شب مونس جانم خیال یار بود

دیدمش در خواب چون بیدار شد بخت اندکی

اینقدر زین بخت خواب آلود هم بسیار بود

لعل او در خنده هر باری که شکربار گفت

در برابر چشم من از گریه گوهربار بود

لذت شیرینی گفتار او در جان بماند

الله الله این چه لبهای شکرگفتار بود

وه که رفت از خاطرم در خواب با من هر چه گفت

گرچه کار من همه شب تا سحر تکرار بود

روز در چشمم شب تیره ست بی رخسار او

ای خوش آن روزی که چشم من بر آن رخسار بود

خواب خوش بادت حلال ای دیده چون جامی به خواب

دید امشب آنچه عمری بهر آن بیدار بود

شمارهٔ ۳۲۹

تا کی از هجر تو با غم همنشین خواهیم بود

با سرشک گرم و آه آتشین خواهیم بود

تو حریف دیگران ما از غمت جامه دران

تا تو باشی آن چنان ما این چنین خواهیم بود

در کمان ابرویت بیند نهان هر کج نظر

بعد ازین هر جا که باشی در کمین خواهیم بود

سنبل زلف تو چون خرمن نهد بر گل ز مشک

گرد آن خرمن گدای خوشه چین خواهیم بود

تا قدم بیرون نهی بر آستانت عمرها

ایستاده نقد جان در آستین خواهیم بود

چون تو از اندوه ما شادی مخور غم زانکه ما

از تو دایم با دل اندوهگین خواهیم بود

ای نشانده بر بساط عیش خلقی تا به کی

ما به کوی غم چو جامی بر زمین خواهیم بود

شمارهٔ ۳۳۰

گر نماند آن غنچه لب با من چنان خندان که بود

شد مرا از شوق لعلش گریه صد چندان که بود

ای رفیق کوی زهد از من سر و سامان مجوی

خاک شد در راه خوبان هر سر و سامان که بود

امشب افغانم ز چرخ ار نگذرد معذور دار

چون ز ضعف تن نماند آن قوت افغان که بود

چند سوزد جان من وه کآتش دل آب ساخت

یادگار تیر او در سینه هر پیکان که بود

گر شد ایمانم به کفر زلف شبرنگش بدل

ظلمت این کفر به از نور آن ایمان که بود

عاجز آمد آخر از درد دلم مسکین طبیب

گرچه کرد از مرحمت تدبیر هر درمان که بود

آه جامی زد علم چون چاک کردی سینه اش

عاقبت شد آشکار آن آتش پنهان که بود

شمارهٔ ۳۳۱

دوش در بزم گدا شاه فرو آمده بود

نور نازل شده و ماه فرو آمده بود

نازنینی به صف خاک نشینان نیاز

از سریر شرف و جاه فرو آمده بود

ز آسمان بر من محنت زده از رحمت و لطف

آیتی بود که ناگاه فرو آمده بود

گرچه شاهان به هواخواهی او خاسته اند

پیش درویش هواخواه فرو آمده بود

عمرها بهر زمین بوسی خیل و حشمش

خیل اشکم به سر راه فرو آمده بود

کردم آهی ز غمش آتش صد خرمن شد

هر کجا دودی ازان آه فرو آمده بود

در چمن بی قد آن سرو سهی جامی را

خاطر از همت کوتاه فرو آمده بود

شمارهٔ ۳۳۲

دی چو دید آن مه مرا از راه گردیدن چه بود

وان روان بگذشتن آنگه باز پس دیدن چه بود

با رفیقان گر نه رمزی داشت از من در میان

آن اشارت کردن پنهان و خندیدن چه بود

بی دلی می گفت دی کان ماه را خانه کجاست

من ز غیرت سوختم کان خانه پرسیدن چه بود

بر نشان پای او سازم بهانه سجده را

تا نگوید کس که رخ بر خاک مالیدن چه بود

گر نه آخر در دلش جا کرد قول مدعی

بی گناه از عاشق بیچاره رنجیدن چه بود

من نیاسودم ز ناله دوش وآن بدخو نگفت

شب همه شب بر سر این کوی نالیدن چه بود

جامی آخر زان جوان بازیچه طفلان شدی

خود بگو پیرانه سر این عشق ورزیدن چه بود

شمارهٔ ۳۳۳

رفتم به باغ و سرو خرامان من نبود

وان نوشکفته غنچه خندان من نبود

چون ابر نوبهار به هر سو گریستم

کان سرو پیش دیده گریان من نبود

نگشاد دل ز لاله مرا زانکه بی رخش

داغ غمی نماند که بر جان من نبود

از جیب غنچه کآب لطافت همی چکید

جز خون دل چکیده به دامان من نبود

مرغ چمن گرفت سر خود فغان کنان

کش طاقت شنیدن افغان من نبود

هر جا نمود جلوه بتی بر سمند ناز

جانم ز رشک سوخت که جانان من نبود

جامی مگوی بهر چه ماندی ز دوست باز

من چون کنم که بخت به فرمان من نبود

شمارهٔ ۳۳۴

هرشب از زلف تو حال من پریشان‌تر بود

هردم از لعل تو چشمم گوهرافشان‌تر بود

گرچه نتواند ز جا جنبید سرو جویبار

بر قدت از شاخ نی در آب لرزان‌تر بود

گفتیم یک بوسه خواهی یا دو دشنام از لبم

هرچه کمتر جان من دانی که آسان‌تر بود

چاره حیرانی خود زیر بار عشق تو

هرکه را پرسم ز من صدبار حیران‌تر بود

مهرت اندر جان و جان در دل دل اندر بر نهان

کردم و زین نیز می‌خواهم که پنهان‌تر بود

ز آتش دل پیرهن بر من بسوزد خرقه هم

گرنه هر یک در برم از آب مژگان تر بود

بلبل خوشخوان چو وصف گل سراید در چمن

گفته جامی که خواند هرکه خوشخوان‌تر بود

شمارهٔ ۳۳۵

هر شبم در سر خیال آن لب میگون بود

دامن از مژگان و مژگان از دلم پر خون بود

چون رسد پیکان تو بر سینه آنگه بگذرد

از رسیدن درد بگذشتن بسی افزون بود

آن غزالی تو که از بهر شکارت عالمی

گمره اندر کوه یا سرگشته در هامون بود

با غمم بگذار و شادی دیگران را ده که من

عاشق غمخواره ام شادی ندانم چون بود

دود ناید ز اخگر آتش ولی دل در برم

آمد آن اخگر که دودش رفته بر گردون بود

هر گیاهی کز حریم خیمه لیلی دمد

خورده آب از چشمه سار دیده مجنون بود

صحبتی تنگ است جامی جان و دل را در غمش

عقل محرم نیست گو تا یک زمان بیرون بود

شمارهٔ ۳۳۶

مرا به کوی تو خواهم که خانه‌ای باشد

ز بهر آمدن آنجا بهانه‌ای باشد

گذاشتم دل صد پاره را به خاک درت

که پیش تیر تو از من نشانه‌ای باشد

من آن نیم که عنان گیریت توانم کرد

مرادم از تو همین تازیانه‌ای باشد

چه بیم ز آتش دوزخ که گفت واعظ شهر

که آن ز شعله شوقت زبانه‌ای باشد

ز خوبی تو به هرجا حکایتی گفتند

حدیث یوسف مصری فسانه‌ای باشد

مپوش عارض و خال از دل رمیده من

که مرغ زنده به آبی و دانه‌ای باشد

سگی‌ست جامی و جایش همیشه خاک درت

نه آن سگی که به هر آستانه‌ای باشد

شمارهٔ ۳۳۷

خوش آنکه وصال تو میسر شده باشد

چشمم به جمال تو منور شده باشد

ریزم ز مژه اشک دمادم که بشوید

گر غیر تو در دیده مصور شده باشد

با هیچ برابر نکنم آنکه سر من

در پای تو با خاک برابر شده باشد

زین بیش مکن سرکشی ای شوخ و بیندیش

زان لحظه که آهم به فلک بر شده باشد

شد قامت من حلقه در آن فکر که دستم

در حلقه آن جعد معنبر شده باشد

هرگز به وفا با دگری عهد نبندم

گر خود ز جفا عهد تو دیگر شده باشد

جامی مکن اندیشه که تغییر نیابد

در حکم ازل هر چه مقدر شده باشد

شمارهٔ ۳۳۸

ساقی بیا که میکده را فتح باب شد

پر کن قدح که دور شه کامیاب شد

در ده شراب ناب که جان و دل حسود

در بزم غم بر آتش حرمان کباب شد

از باده خوش برآ که به کف نیست غیر باد

آن را که جام عیش تهی چون حباب شد

عمری دعای جاه و جلال تو گفته ایم

منت خدای را که همه مستجاب شد

مه را فروغ عاریتی ناپدید گشت

وقت طلوع کوکبه آفتاب شد

هر خانه طرب که بنا کرد مدعی

سیلاب غم رسید و به یک دم خراب شد

جامی به گوش شاه رساندن نه حد ماست

گر خود ز لطف نظم تو در خوشاب شد

شمارهٔ ۳۳۹

چون برید از تن رگ جان آه دل آهسته شد

چنگ افتاد از نوا چون تار ازو بگسسته شد

بی رخ جانان تماشای جهان لطفی نداشت

آبروی این کهن باغ آن گل نورسته شد

بس که چشمم ریخت در هجر رخت باران شوق

عاقبت از لوح دل نقش صبوری شسته شد

شد فگار از رشک حسد را دل و جان کز چه رو

زخم تیغت مرهم ریش من دلخسته شد

گه گهی دل جانب محراب ها می داشت میل

تا نمودی آن دو ابرو میل دل پیوسته شد

تا ز جعد مشکبو پیش دو رخ بستی نقاب

بر رخ جامی در اقبال و دولت بسته شد

شمارهٔ ۳۴۰

دل با خیال آن لب میگون ز دست شد

ای عاقلان کناره که دیوانه مست شد

نتوان به کنج صبر نشستن چنین که یار

برخاست باز و فتنه اهل نشست شد

از طرف باغ ناله بلبل نمی رسد

مسکین مگر به دام گلی پای بست شد

آن بت نمود عکس رخ خود در آینه

من بت پرست گشتم و او خودپرست شد

بگذر دلا به فکر دهانش ز بود خویش

چون نیستی ست عاقبت هر چه هست شد

از تاج سلطنت سر ما گر نشد بلند

این بس که زیر پای تو چون خاک پست شد

جامی شکست شیشه تقوی و کار او

در عاشقی درست همه زان شکست شد

شمارهٔ ۳۴۱

ز طاق ابروی تو پشت طاقتم خم شد

سرشک سرخ ز لعل توام دمادم شد

به وقت گریه ام ای دل به خون مدد فرمای

که بس که دیده من اشک ریخت بی نم شد

قدم چو حلقه خاتم خمیده بود ز غم

عقیق اشک به رویم نگین خاتم شد

هزار زخم کهن بود در دلم ز بتان

شکاف تیغ تو آن را به جای مرهم شد

ز بیم خوی تو سوی تو نگذرم بسیار

نه آنکه شوق لقای تو در دلم کم شد

سری به راه توام مانده بود ناشده خاک

بشارتی به رقیبان بده که آن هم شد

ز راه زهد و سلامت قدم بکش جامی

چو طور عشق و ملامت تو را مسلم شد

شمارهٔ ۳۴۲

تا دامن آن تازه گل از دست برون شد

چون غنچه دلم ته به ته آغشته به خون شد

گفتم نکنم میل جوانان چو شوم پیر

فریاد که چون پیر شدم حرص فزون شد

بگشاد صبا تاری ازان جعد مسلسل

صد خسته جگر بسته زنجیر جنون شد

از بس که مرا سوخت خط غالیه بویت

از دود دلم روی هوا غالیه گون شد

صد بار شد از عشق توام حال دگرگون

یک بار نگفتی که فلان حال تو چون شد

جان سوخت غم عشق توام شاد مبادا

آن کس که بدین ورطه مرا راهنمون شد

مرغ دل جامی که کسی را نشدی رام

در دام سر زلف تو افتاد و زبون شد

شمارهٔ ۳۴۳

ساقیا اطراف باغ از سبزه تر تازه شد

جام می در ده که دور عشرت از سر تازه شد

گل به وجه ساغر می در میان آورد زر

در سر نرگس هوای ساغر زر تازه شد

بزم گلشن را ز لاله جام لعل آمد پدید

افسر گل را ز ژاله عقد گوهر تازه شد

بلبلان را جان به بوی صحبت گل زنده گشت

قمریان را میل دل سوی صنوبر تازه شد

سرو را بر طرف جوی از فیض ابر درفشان

حله سبز زمردرنگ در بر تازه شد

از ریاض مکرمت آمد نسیم رحمتی

جان عالم زان نسیم روح پرور تازه شد

قصه کوته جامی اهل فضل را کشت امید

از سحاب لطف شاه عدل گستر تازه شد

خسرو غازی معز ملک و دین سلطان حسین

آن حسن خلقی کزو آثار حیدر تازه شد

باد روزی هر دمش فیروزی دیگر کزو

رسم فیروزی درین فیروزه منظر تازه شد

شمارهٔ ۳۴۴

تا دلم را پا در آن کو بسته شد

راه رفتارم ز هر سو بسته شد

ناقه عزم جهان پیمای را

بر سر آن کوی زانو بسته شد

بهر چشم بد دل من پر دعا

همچو تعویذش به بازو بسته شد

آن میان آمد چو مویم در خیال

رشته جانم به آن مو بسته شد

شیشه دل را به فکر قامتش

در درون صد نخل دلجو بسته شد

چشم من ناید به هم شبها مگر

نوک مژگانم به ابرو بسته شد

از سخن جامی چه لافد کش زبان

پیش آن لعل سخنگو بسته شد

شمارهٔ ۳۴۵

باز خون دلم از دیده روان خواهد شد

چشمم از هر مژه خونابه فشان خواهد شد

هست مقصود دلت آنکه بمیرم ز غمت

هر چه مقصود دل توست چنان خواهد شد

بس که خونین کفنان داغ تو بر دل رفتند

همه صحرای عدم لاله ستان خواهد شد

دید در کودکیت پیری و گفت این روزی

فتنه عالم و آشوب جهان خواهد شد

شکل بالا بنما گرچه شب تنهایی

در دلم ناوک و در سینه سنان خواهد شد

خون من جای دگر ریز که چون در کویت

کشته افتم همه را بر تو گمان خواهد شد

هر که دید از رخ تو خرم و خوش جامی را

گفت کین پیر دگرباره جوان خواهد شد

شمارهٔ ۳۴۶

کدام سر که درین آستانه خاک نشد

کدام دل که به تیغ غمت هلاک نشد

کدام پیرهن ناز دوخت شاهد گل

که در هوای تو چون جیب غنچه چاک نشد

برات حسن جزا کی رسد قتیلی را

که حرف مهر تواش نقش لوح خاک نشد

به جرم عشق مرا غم هزار بار بسوخت

عجب تر آنکه گناهم هنوز پاک نشد

خورای پاکدلی شو که مست ذوق شوی

که آب باده نشد تا خورای تاک نشد

گذشت ناوکت از جان و عمرها بگذشت

هنوز لذتش از جان دردناک نشد

نرفت بی مه رویت شبی که جامی را

سرشک تا سمک و ناله تا سماک نشد

شمارهٔ ۳۴۷

چو لب به کوزه نهی کوزه نبات شود

ز کوزه قطره چکد چشمه حیات شود

ز رشک آنکه چرا کوزه لب نهد به لبت

مرا دو دیده ز نم دجله و فرات شود

ازان زلال بقا کآب نیم خورده توست

چو خضر هر که خورد ایمن از ممات شود

مریض عشق تو چون مایل شفا گردد

اسیر قید تو کی طالب نجات شود

ز کعبه بود نشانی دلم چه دانستم

که بهر چون تو بتی دیر سومنات شود

نهاد رخ به عدم دل چو تخم مهر تو کشت

چو آن حریف که ناگه ز کشت مات شود

نهاده چشم به راه تو منتظر جامی

که بگذری به سر او و خاک پات شود

شمارهٔ ۳۴۸

به عزم گشت چو آن نازنین سوار شود

هزار خسته دلش خاک رهگذار شود

پی شکار چو راند برون رود آهو

به پیش راه وی از دور تا شکار شود

چنان به فکر رخش نازک است خاطر من

که یاد غمزه آن چون کنم فگار شود

رسید جان به لب و دم نمی توانم زد

که سر عشق همی ترسم آشکار شود

به خاک پات کزین آستان نخواهم رفت

اگر چه قالب فرسوده ام غبار شود

به یاد روی تو هرگه به گلستان گذرم

ز گریه دیده من ابر نوبهار شود

ز جام شوق تو باشد مدام جامی مست

مباد آنکه ازین باده هوشیار شود

شمارهٔ ۳۴۹

مهر جمالش از دل دیوانه کی شود

سودای شمع از سر پروانه کی شود

این دل که رخنه شد از غم نه جای اوست

شبها ز سدره ساکن ویرانه کی شود

شد سوی گشت آن مه و من بر سر رهش

در انتظار تا طرف خانه کی شود

آنجا که می به یاد لب او کنند نوش

بی های و هوی و نعره مستانه کی شود

در باده گر نه چاشنیی باشد از لبش

پیمان زهد در سر پیمانه کی شود

دل را خیال می نکشد جز به خال او

او مرغ زیرک است به هر دانه کی شود

جامی اگر شمایل لیلی نبیندش

مجنون صفت به عاشقی افسانه کی شود

شمارهٔ ۳۵۰

زان پیشتر که میکده از ما تهی شود

مپسند جام را که ز صهبا تهی شود

پر کن سبو به هر چه توان رهن باده ساخت

زان غم مخور که خانه ز کالا تهی شود

خوش مصرفی ست میکده کین چرخ صیرفی

هر کیسه ای که پر کند آنجا تهی شود

گلها شکفت فتنه خوبان باغ شو

تا یک دو روز شهر ز غوغا تهی شود

نتوان علاج درد تو گر خود طبیب را

صد بار حقه های مداوا تهی شود

زان سنگها که کوهکن از غم به سینه کوفت

کی تا به حشر دامن صحرا تهی شود

جامی بس است نظم تو گر زانکه گوش چرخ

از گوشواره عقد ثریا تهی شود

شمارهٔ ۳۵۱

هیچ گه بینم که آن مه مهربان من شود

رام گردد با من و آرام جان من شود

استخوانی شد تنم از لاغری وان هم خوش است

گر سگش را میل سوی استخوان من شود

این چنین جولان کنان کان شهسوار آمد برون

جای آن دارد که باز از کف عنان من شود

آتش افکن در من ای آه و سراپایم بسوز

باشد آن مه واقف سوز نهان من شود

زان لب شیرین تکلم یک سخن گر بشنوم

تا قیامت آن سخن ورد زبان من شود

گر سگ خود خواندم آن آهوی مردم شکار

شیر گردون خواهد از کمتر سگان من شود

گفتمش جامی به پابوس سگانت کی رسد

گفت آن روزی که خاک آستان من شود

شمارهٔ ۳۵۲

جرمی که رخت ما به حریم فنا کشد

بهتر ز طاعتی که به عجب و ریا کشد

هر دم ز بزم عیش نهم رو به راه زهد

بازم کمند گیسوی چنگ از قفا کشد

گو جام صاف و دامن معشوق ساده گیر

آن را که دل به صحبت اهل صفا کشد

بر سنگ امتحان نشود هم عیار زر

هر مس که سر ز تربیت کیمیا کشد

زین گونه کز قضا و قدر در کشاکشم

در حیرتم که کار من آخر کجا کشد

بر حرف هیچ کس منه انگشت اعتراض

آن نیست کلک صنع که خط خطا کشد

جامی ز خوان رزق چو یک نان کفایت است

آزاده بار منت دونان چرا کشد

شمارهٔ ۳۵۳

طبع مردم سوی خوبان وفاکیش کشد

خاطر من به بتان ستم اندیش کشد

هر که را سرکشی و شوخی و بدخویی بیش

خون گرفته دل من جانب او بیش کشد

می کشم تحفه جان پیش چنان سنگدلی

که به قتلم ز همه تیغ جفا پیش کشد

محرم خلوت وصلند همه محتشمان

محنت هجر همین عاشق درویش کشد

مرهمی بخش ز پیکان جگر ریش مرا

تا کی از دست طبیبان الم نیش کشد

زخم پیکان تو برد از دل من رنج فراق

ای خوش آن نیش که آزردگی از ریش کشد

جامی از آتش دل نعل سم رخش تو تافت

تا ز سر داغ وفایت به رخ خویش کشد

شمارهٔ ۳۵۴

گرنه یار از زلف برقع پیش روی خود کشد

جمله دلها را به دام آرزوی خود کشد

من ز سر گویی تراشیدم زهی سرگشتگی

گر سوار من خم چوگان ز گوی خود کشد

خاک کویش بر تنم باشد ز رحمت خلعتی

بعد قتلم غرق خون چو گرد کوی خود کشد

عشقبازی خوی شد مسکین دلم را با بتان

این همه بیداد بدخویان ز خوی خود کشد

چون تو می خواهم دلی از سنگ لیک آهن ربای

تا تو چون تیر افکنی پیکان به سوی خود کشد

چون صراحی پر برآمد تشنه لعلت ز می

هم چنان از بهر یک جرعه گلوی خود کشد

لب فروبند از سخن جامی که طوطی این همه

بینوایی در قفس از گفت و گوی خود کشد

شمارهٔ ۳۵۵

بازم کمند شوق به سوی تو می‌کشد

خاطر به خدمت سگ کوی تو می‌کشد

دل کو دو اسپه از غم خوبان همی‌گریخت

عشقش عنان گرفته به سوی تو می‌کشد

بوی تو یافت از گل نورسته باغبان

چندین جفای خار به بوی تو می‌کشد

تهمت چه بر زمانه نهد دل به جور و کین

کاین‌ها همه ز تندی خوی تو می‌کشد

از جعد حلقه‌حلقهٔ سنبل مرا چه سود

چون خاطرم به حلقه موی تو می‌کشد

بس پیر خلقه پوش که در دور لعل تو

از سر نهاده زهد سبوی تو می‌کشد

آشفته بلبلی‌ست جدا از بهار و باغ

جامی که ناله بی‌گل روی تو می‌کشد

شمارهٔ ۳۵۶

رخت ز غالیه خط گرد آفتاب کشید

خطت ز سنبل تر بر سمن نقاب کشید

مصور ازل ابروی دلگشای تو خواست

ز مشک ناب هلالی بر آفتاب کشید

سگ تو خواست برای قلاده عقد گهر

به رشته مژه چشمم در خوشاب کشید

پلاس میکده زاهد ز دلق پشمین ساخت

بساط زرق به پای خم شراب کشید

شبی خیال تو دامن کشان ز ما نگذشت

کزین دو دیده نه دامن به خون ناب کشید

ز خواب ناز چو بگشاد دیده نرگس مست

چه نازها که ازان چشم نیم خواب کشید

ز درد هجر عذابی ست ناله رحمی کن

که در فراق تو جامی بسی عذاب کشید

شمارهٔ ۳۵۷

خطت قوت ازان لعل خندان کشید

خضر چاشنی ز آب حیوان کشید

به خونم نوشته ست فرمان لبت

نخواهم سر از خط فرمان کشید

نیارست چشم دلم از تو دوخت

اجل کز تنم رشته جان کشید

پی مقدم تو ز سبزه صبا

بساط زمرد به بستان کشید

نه لاله ست آن بلکه خونین دلی

به دل بهر تو داغ پنهان کشید

نه غنچه ست بر گلبن آن بلکه گل

ز شرم تو رو در گریبان کشید

همین حاصل جامی از سیر بس

که در میکده پا به دامان کشید

شمارهٔ ۳۵۸

شب دل سوخته آهی ز سر درد کشید

صبح بشنید همان دم نفس سرد کشید

من و جام می و شکر کرم پیر مغان

که به میخانه مرا همت آن مرد کشید

دارم از دوست غباری که چو من گرد شدم

در ره او ز چه رو دامن ازین درد کشید

ماه در خط شود از رشک تو زینسان که رخت

گرد خورشید خط غالیه پرورد کشید

روز بازار رخ خوب تو چون دید فلک

رقم حسن چرا بر مه شبگرد کشید

مژه خواهد که کند قصه هجران تحریر

کین همه جدول خونین به رخ زرد کشید

جامیا دل به غم و درد نه اندر ره عشق

که نشد مرد ره آن کس که نه این درد کشید

شمارهٔ ۳۵۹

دردا که عشق یار به دیوانگی کشید

خط جنون به دفتر فرزانگی کشید

ایزد چو شمع حسن وی افروخت در ازل

بر ما رقم به منصب پروانگی کشید

ای من غلام همت آن رند پاکباز

کو درد و داغ عشق به مردانگی کشید

ننهند جز به خاطر ویرانه گنج عشق

معمور خاطری که به ویرانگی کشید

جا کن درون پاک ضمیری که عاقبت

زین شیوه کار قطره به دردانگی کشید

هر کس به کوی عاشقی از خان و مان گذشت

با او حبیب رخت به هم خانگی کشید

جامی در آشنایی و یاری نمود سعی

چندان که طبع دوست به بیگانگی کشید

شمارهٔ ۳۶۰

هیچ شب بی تو دلم ناله به گردون نکشید

که به رویم رقم از اشک جگرگون نکشید

کس حریف من میخواره نشد بی لب تو

کز کف ساقی چشمم قدح خون نکشید

دل چو پرگار شد از دست تو سرگشته ولی

پای از دایره عشق تو بیرون نکشید

کوه را یافت هم آواز خود اندر غم ازان

کوهکن بار دل خویش به هامون نکشید

جان که من می کنم از هجر تو فرهاد نکند

آنچه من می کشم از عشق تو مجنون نکشید

می کشد دل سوی دل ای که دلم جز سوی تو

نکشیده ست تو را دل سوی من چون نکشید

مدعی نکته سنجیده جامی نشنید

طبع موزون چو نبودش سوی موزون نکشید

شمارهٔ ۳۶۱

به گلگشت بهار این خاطر ناشاد نگشاید

ز گل بی روی تو جز ناله و فریاد نگشاید

گره شد در دلم زلفت چه گردم گرد بستانها

چو دانم کین گره از طره شمشاد نگشاید

اگر مقصود نی آزادی از سرو قدت باشد

صبا بند از زبان سوسن آزاد نگشاید

چه سود از روزن جنت اگر شیرین معاذالله

ز کوی خود دری در روضه فرهاد نگشاید

درآید هر که را بینی ز در یاری و غمخواری

در محنت سرای عاشقان جز باد نگشاید

مخوان زین پس به درس ای همدم از کوی خراباتم

که مشکل های عشق از خدمت استاد نگشاید

مگو جامی بدان مه کز غم خویشم رهایی ده

خلاص مرغ دام افتاده از صیاد نگشاید

شمارهٔ ۳۶۲

ماه من تا کمر از موی میان نگشاید

بیدلان را گره از رشته جان نگشاید

چون بنفشه ز قفا باد زبان سوسن را

گر به آزادی آن سرو زبان نگشاید

گر ببیند صدف آن حقه در گرچه فتد

جای قطره گهر از ابر دهان نگشاید

آن دو لب هست دو کان شکر ار شهد فروش

بیند آن را دگر از شرم دکان نگشاید

در گلو گریه گره گشت بسوزد دل اگر

تیغ آن شوخ ره آه و فغان نگشاید

تا اشارت نکند ابروی او چرخ فلک

بر دلم تیر بلایی ز کمان نگشاید

پیش افسرده دلان عرض سخن جامی چند

دفتر خویش گل ایام خزان نگشاید

شمارهٔ ۳۶۳

بر من از خوی تو هر چند که بی داد رود

چون رخ خوب تو بینم همه از یاد رود

گره طره مشکین مگشا پیش صبا

عمر صد دل شده مپسند که بر باد رود

تا به کی عاشق دلخسته به امید وصال

شادمان سوی درت آید و ناشاد رود

نقش شیرین رود از سنگ ولی ممکن نیست

که خیال رخش از خاطر فرهاد رود

خاک بادا سر من در ره آن سرو روان

که گرفتاری من بیند و آزاد رود

جز به ویرانه غم جا نکند مرغ دلم

جغد ازان نیست که در منزل آباد رود

دل به آن غمزه خونریز کشد جامی را

صید را چون اجل آید سوی صیاد رود

شمارهٔ ۳۶۴

نشکسته دلی ز هجر کی از دیده خون رود

از شیشه تا درست بود باده چون رود

از کشتگان به کوی تو شد سیل خون روان

مپسند بیش ازین که به کوی تو خون رود

هرگه ز زلف سلسله بر طرف رخ نهی

بس عقل ذوفنون که به قید جنون رود

آن گرمرو به عشق سزد کز کمال شوق

پروانه وش به آتش سوزان درون رود

ماند به سنگ در اثر آه کوهکن

گر خود نشان تیشه اش از بیستون رود

طفلان ره نشسته به امید جوی شیر

عارف به جست و جوی می لاله گون رود

جامی حدیث شوق لبش گفت عاقبت

آری چو جام پر شود از سر برون رود

شمارهٔ ۳۶۵

آنچه از آتش غم با دل غمناک رود

گر برآرم دم ازان دود بر افلاک رود

بنده ام پاکروی را که درین دیر کهن

تا زید پاک زید چون برود پاک رود

زیر هر سنگ فتاده ست سر سرهنگی

پر دلی کو که درین راه خطرناک رود

دیده را تا به زمین فرش نسازم مخرام

حیف باشد ز چنین پای که بر خاک رود

لذت تیغ غمت باد بر آن کشته حرام

که نه با عهد درست و کفن چاک رود

سرفرازان جهان گردن تسلیم نهند

هر کجا قصه آن حلقه فتراک رود

جامی از خط خوشش پاک مکن لوح ضمیر

کین نه حرفی ست که از صفحه ادراک رود

شمارهٔ ۳۶۶

در چمن یارم چو با آن لطف و بالا می‌رود

سرو را پای و صنوبر را دل از جا  می‌رود

ز اشک و آهم در زمین و آسمان رسوای عشق

چون کنم کان تا ثری وین تا ثریا می‌رود

بر فلک افکنده جان پیچان کمند از دود دل

گویی از شوق لبش سوی مسیحا می‌رود

هرکه می‌راند حدیث نطق طوطی بر زبان

عاشقان را دل به آن لعل شکرخا می‌رود

صید از صحرا به شهر آرند و آن چابک‌سوار

کرده صید خویش شهری سوی صحرا می‌رود

می‌رود زنجیر جنبان هوشمندان را به عشق

هرکجا مجنون او زنجیر بر پا می‌رود

بر درش کم گوی جامی را گران جان ای رقیب

زان که امروز آمد آن مسکین و فردا می‌رود

شمارهٔ ۳۶۷

بر رخ زردم نه اشک است این که گلگون می‌رود

شد دلم ریش از غمت وز ریش دل خون می‌رود

گر دلم شد رخنه از تیغ جفایت باک نیست

جانم از زندان غم زان رخنه بیرون می‌رود

بر تن زارم زمین شد بی‌تو تنگ ای کاش دست

می‌زند در دامن آه و به گردون می‌رود

ما میان بار اندوه و تو با آسودگان

کوهکن در کوه و شیرین گشت هامون می‌رود

پوست بهر غیر پوشد ورنه لیلی واقف است

در حریم حی به هر شکلی که مجنون می‌رود

خوانده‌ای دانم که بی‌جو می‌رود آب بهشت

لطف آن قد بین که بر روی زمین چون می‌رود

چون سخن در وصف آن دندان رود آنجا چه لطف

نظم جامی را سخن دَر دُرّ مکنون می‌رود

شمارهٔ ۳۶۸

آن ترک شوخ بین که چه مستانه می‌رود

شهری اسیر کرده سوی خانه می‌رود

هر جانبی که جلوه‌کنان روی می‌نهد

با او هزار عاشق دیوانه می‌رود

جانم ز تن رمید به سودای خال او

مرغ از قفس پرید پی دانه می‌رود

از صبر رفته پیش غمش می‌کنم گله

با آشنا حکایت بیگانه می‌رود

حاشا که شمع چهره فروزد میان جمع

گر داند آنچه با دل پروانه می‌رود

زاهد به خُلد مایل و عاشق به کوی دوست

بلبل به باغ و جغد به ویرانه می رود

جامی ملول شد ز رفیقان کوی زهد

پیمان شکست و بر سر پیمانه می‌رود

شمارهٔ ۳۶۹

دوستان بازم عجب کاری فتاد

دل به دام عشق خون‌خواری فتاد

جان رمید از تن به کویش آرمید

از قفس مرغی به گلزاری فتاد

ما بلا خواهیم و زاهد عافیت

هر متاعی را خریداری فتاد

در حریم وصل محرم شد رقیب

دامن گل در کف خاری فتاد

عقل شد مفتون مشکین طره‌اش

ساده‌ای در دام طراری فتاد

چشم پوشیدم رخش دیدم به خواب

خفته‌ای را بخت بیداری فتاد

عمرها جامی وفا ورزید و مهر

کارش آخر با جفاکاری فتاد

شمارهٔ ۳۷۰

گر کار دل عاشق با کافر چین افتد

به زانکه به بدخویی بی رحم چنین افتد

جایی که بود تابان خورشید مکن جولان

حیف است کزان بالا سایه به زمین افتد

عشق تو به مهر و کین هر چند زند قرعه

مشکل که به نام من جز قرعه کین افتد

هر جا که جعد برقی از آتش عشق تو

صد دلشده را شعله در خرمن دین افتد

محراب حضور آمد ما را خم ابرویت

در وی ز خطای ما مپسند که چین افتد

هر لحظه زنم آهی باشد که بدین ناوک

سیاره ادبارم از چرخ برین افتد

جامی چو سخن راند از لعل گهربارت

در دامنش از دیده درهای ثمین افتد

شمارهٔ ۳۷۱

اگر هر شب نه در بستر نم از چشم ترم افتد

ز چاک سینه چون آتش جهد در بسترم افتد

چو در جانم زدی آتش برون ران از در خویشم

مبادا در حریم مجلست خاکسترم افتد

نشست اندر سرم سنگ جفایت گر سرم از تن

فتد بهتر که این تاج کرامت از سرم افتد

نخواهم کشتنت گویی ولی با آن لب و غمزه

که خونخوارند و خونریز این سخن چون باورم افتد

چو بی تو می خورم ساغر تهی ناگشته پرگردد

ز قطره قطره خون کز هر مژه در ساغرم افتد

بتر افتادم از عشقت خطا بود آنکه می گفتم

که عشق تو ز دیگر خوبرویان بهترم افتد

به عهد عافیت کردم هوای آن جوان جامی

چه دانستم کزو هر دم بلایی دیگرم افتد

شمارهٔ ۳۷۲

چشمم از گریه چو در ورطه خون می‌افتد

راز پنهان دل از پرده برون می‌افتد

به ختم آن زلف نگون است و مرا در ره عشق

هرچه می‌افتد ازین بخت نگون می‌افتد

بی‌تو گم شد اثرم وز غم تو در عجبم

که به سر وقت من گمشده چون می‌افتد

گذر دیده شد آغشته به خون دل ازان

پاره‌های جگر آلوده به خون می‌افتد

خلق گویند بکن صبر و لب از آه ببند

چون کنم صبر که آتش به درون می‌افتد

شعله آه من این سان که ز گردون گذرد

عرش را دم به دم آتش به ستون می‌افتد

جامی این نوع که سررشته تدبیر گسست

آخرالامر به زنجیر جنون می‌افتد

شمارهٔ ۳۷۳

تو را هرگز گذر بر جانب گلشن نمی‌افتد

که از شوق تو گل را چاک در دامن نمی‌افتد

سرم دور از درت باری ست بر گردن اگر تیغت

نیاید در میان این بارم از گردن نمی‌افتد

چنین کز سینه برق آه تا گردون رود شب‌ها

عجب دارم که مه را شعله بر خرمن نمی‌افتد

چه حاصل گر مرا از زخم پیکان سینه روزن شد

چو هرگز پرتوی زان مه بر این روزن نمی‌افتد

چنان مست می ناز است آن ترک جفاپیشه

که صد ره می‌کنم افغان به حال من نمی‌افتد

به لب نه جام پس دردِهْ که عیشم می‌شود تیره

اگر عکسی ز لعلت در می روشن نمی‌افتد

به آهو نسبت آن نرگس جادو مکن جامی

که آهو این چنین خونریز و مردافکن نمی‌افتد

شمارهٔ ۳۷۴

روی تو آفتاب را ماند

لعل تو شهد ناب را ماند

چون گشادی دهان به خنده لبت

درج در خوشاب را ماند

نرگس تو ز خواب نیمه شده

نرگس نیم خواب را ماند

پاره پاره دلم بر آتش شوق

پاره های کباب را ماند

پیش لب تشنگان راه طلب

وعده هایت سراب را ماند

شد گلستان کتاب لطف و رخت

زان کتاب انتخاب را ماند

خط بر آن لب خوش است و گرد ذقن

رقم ناصواب را ماند

نقد عشق تو و دل ویران

گنج و کنج خراب را ماند

نظم پروین چه روشن است و بلند

شعر جامی جواب را ماند

شمارهٔ ۳۷۵

اگر ناز و فریب چشم شوخت این چنین ماند

عجب گر هیچ کس را در جهان دل بلکه دین ماند

نخستین تیر کاندازی فکن بر سینه ریشم

که ذوق آن مرا در سینه تا روز پسین ماند

خط مشکین تو بر لب صف موری ست پنداری

که ناگه وقت رفتن پای شان در انگبین ماند

مکن دور از رخم ای پاکدامن اشک خونین را

که ترسم داغهای خون تو را بر آستین ماند

بر این در گر چو باد صبح زاهد را گذار افتد

کجا در خاطرش اندیشه خلد برین ماند

گهی کآیی سواره روی خود مالم به ره شاید

که از خاک سم اسپ تو گردی بر جبین ماند

اگر جامی برد جز قبله روی تو را سجده

ازان شرمندگی تا حشر رویش بر زمین ماند

شمارهٔ ۳۷۶

شد خیال آن خط از دل وان رخ مهوش بماند

دود زود از خانه بیرون رفت لیک آتش بماند

ناخوشیها دید مجنون از غم لیلی ولی

بهر ارباب دل از وی داستانی خوش بماند

مست می راندی میان شهر دی ابرش سوار

بس عزیزان را که سر زیر سم ابرش بماند

کرده بودی وعده تیری وه کزین بخت دژم

آنچه بایستی مرا در دل در آن ترکش بماند

در لطافت سرو بگذشت از سرافرازان باغ

لیک در رفتار خوش زان قامت دلکش بماند

پاک شد لوح دل از هر نقش لیکن همچنان

ذوق یار ساده و جام می بیغش بماند

داشت جامی دین و دنیا زهد و تقوی صبر و هوش

دولت عشق تو باقی باد کز هر شش بماند

شمارهٔ ۳۷۷

یار رفت از چشم و در دل خارخار او بماند

بر جگر صد داغ حسرت یادگار او بماند

روی گردآلود خود بر خاک سودم هر کجا

کز سم مرکب نشان بر رهگذار او بماند

گرچه برگشتن ز عمر رفته نتوان داشت چشم

عمرها چشمم به راه انتظار او بماند

گرد رخسارش نه خط است آنکه چون زلفش ز باد

عنبرافشان گشت گردی بر عذار او بماند

سرو من بگذشت بر طرف چمن دامن کشان

شاخ گل با آن لطافت شرمسار او بماند

ذوق مرهم نیست مجروح خدنگ دوست را

زخم پیکان به که در جان فگار او بماند

دور ازان لبهای میگون ماند جامی تلخکام

راحت می رفت و تشویش خمار او بماند

شمارهٔ ۳۷۸

مرا ز مایه سودا امید سود نماند

که یار با من شیدا چنان که بود نماند

چو بافت عشق لباس از پلاس ادبارم

چه غم کز اطلس اقبال تار و پود نماند

صدای تیغ تو آمد به بزم زنده دلان

کدام سر که در او ذوق این سرود نماند

مرید عشق تو ننهاد پا به منبر وعظ

چو شیخ شهر درین پایه فرود نماند

نشان مجو ز دل آتشینم آه نگر

کز آتشی که تو دیدی به غیر دود نماند

ازان زمان که مرا قبله طاق ابروی توست

به قبله دگرم طاقت سجود نماند

چنان به چشم عزیز تو خوار شد جامی

که هیچ غصه ازو در دل حسود نماند

شمارهٔ ۳۷۹

گرچه پیش تو مرا هیچ ره و روی نماند

روی من جز پی اقبال تو هر سوی نماند

خانه ای بود به کوی طرب از وصل توام

شد خراب از غمت آن خانه و آن کوی نماند

بس که از موی میان تو جدا موییدم

تنم از مویه چو مویی شد و آن موی نماند

جوی چشمم ز خیال رخت آبادان بود

تا تو رفتی ز نظر آب درین جوی نماند

بنما زودتر ای کعبه مقصود جمال

که درین ره دگرم تاب تک و پوی نماند

پیر گشتم من بدروز ولی در دل من

جز تمنای جوانان نکوروی نماند

لب گشا ای گل رعنا به سخن جامی را

که درین باغ جز او بلبل خوشگوی نماند

شمارهٔ ۳۸۰

خاطر خوبان به صید اهل دل مایل نماند

یا دل بی حاصل ما عشق را قابل نماند

در دیار خوبرویان دلربایی یافت نیست

یا به شهر عشقبازان هیچ صاحبدل نماند

عشق را باطل شناسد زاهد حق ناشناس

دانش اندوزی که بشناسد حق از باطل نماند

ماند صد مشکل درین ره وز همه مشکل تر آنک

کامل العقلی که داند حل یک مشکل نماند

جام صافی دیگران خوردند و محفل بر شکست

کاسه دردی نصیب ما ازان محفل نماند

قصه کوته جمله غرق بحر استغنا شدند

آن که داند راه و رسم بحر بر ساحل نماند

باز کش جامی زمام دل ز نقش آب و گل

هیچ کس را تا قیامت پای دل در گل نماند

شمارهٔ ۳۸۱

کسی کو شب به بالین من بیمار می‌گردد

دلش از ناله‌های زار من افگار می‌گردد

غم من خور خدا را پیشتر زان دم که گویندت

فلان دیوانه گشته گرد هر بازار می‌گردد

رخت بنما که بر من جان سپردن در دم آخر

ز محرومی دیدار این چنین دشوار می‌گردد

خوش آن روزی که گفتی با رفیقان چون مرا دیدی

که این مسکین به کوی ما چرا بسیار می‌گردد

اجل بس نیست گویی بهر خونریز دل‌افگاران

که با آن داغ هجران تو اکنون یار می‌گردد

مه مقصود روی از مطلع امید ننماید

به رغم من چنین کین چرخ کژرفتار می‌گردد

به کویت خاک شد عاشق ولی با صد غم و حسرت

هنوزش جان به گرد آن در و دیوار می‌گردد

تو خوش بر مسند راحت به خواب نازی و جامی

به گرد کوی تو تا صبحدم بیدار می‌گردد

شمارهٔ ۳۸۲

نمی خواهم که با من هیچ یاری همنشین گردد

که می ترسم دلش ز اندوه من اندوهگین گردد

چو اندوه دل محزون من تسکین نمی یابد

چه حاصل زانکه چون من دیگری را دل حزین گردد

سواد دیده را مردم تو بودی کی بود یارب

که این ویرانه یک بار دگر مردم نشین گردد

پس از عمری دمی خوش گر برآید از دلم بی تو

به لب ناآمده در سینه آه آتشین گردد

ازان شیرین زبان هر شب جدا تا روز می سوزم

چو آن مومی که محروم از وصال انگبین گردد

به قد هر که برد تیغ هجران خلعت دردی

سرشک لعل من آن را طراز آستین گردد

ازان گم گشته در زیر زمین جامی کجا یابد

نشان گر فی المثل گرد همه روی زمین گردد

شمارهٔ ۳۸۳

رسید قاصد و درجی ز مشک ناب آورد

چه جای درج که درجی در خوشاب آورد

ز شب نوشته مثالی به گرد صفحه صبح

به نام ذره سرگشته ز آفتاب آورد

خراب بود ز ظلم فراق کشور دل

نشان لطف سوی کشور خراب آورد

سخن درست بگویم ز شاه مسند ناز

نیازنامه درویش را جواب آورد

غلام مقدم آنم کزان لب و غمزه

نوید مرحمت آلوده عتاب آورد

بتافت خامه سر از شرح هجر حیرانم

که نامه قصه ما را چگونه تاب آورد

شب از فسانه وصلت به روز می آرم

اگر چه بخت مرا این فسانه خواب آورد

گذشت پایه نظمت ز آسمان جامی

چو پی به خاک در شاه کامیاب آورد

شهنشهی که چو راه سفر گرفت ظفر

به هم عنانی او پای در رکاب آورد

شمارهٔ ۳۸۴

سحر نسیم صبامژده حبیب آورد

نوید مقدم گل سوی عندلیب آورد

بعید نیست که صد جان به مژده بستاند

بدین بشارت دولت که عن قریب آورد

گذشت باد بر آن پیرهن که سوی چمن

به دامن سمن و جیب غنچه طیب آورد

بلاست تیغ فراق و حبیب می داند

که این بلا به سر من همه رقیب آورد

طریق عشق چه پویم که بخت تیره مرا

ز قسمت ازل اندوه و غم نصیب آورد

به هرزه درد سر خویش داد و رنج طبیب

کسی که بر سر بیمار دل طبیب آورد

غریب شهر تو جامی نداشت دسترسی

جز آنکه پیش تو این گفته غریب آورد

شمارهٔ ۳۸۵

مهی که حسن خطش بر بتان شکست آورد

دل مرا به دو انگشت خط به دست آورد

غلام قاصد اویم که یک سواره ز راه

رسید و بر صف اندوه و غم شکست آورد

گشاد طره و بر طرف ماه سلسله بست

هزار نقش عجب زان گشاد و بست آورد

هوای دانه آن خال مرغ جان مرا

ز شاخ سدره درین دامگاه پست آورد

به بیدلی مزن ای خواجه طعن من آن کیست

که دل ز عشوه آن چشم نیم مست آورد

زری که هست به می ده که خواهد آخر کار

زمانه رخصت تاراج زرپرست آورد

چه تلخ و شور که جامی کشید پنجه سال

که صید کام ز بحر طلب به شست آورد

شمارهٔ ۳۸۶

یاد آن مطرب که ما را هر چه بود از یاد برد

بادی اندر نی دمید اندیشه ها را باد برد

عمرها در کوی دانش خانه ای می ساخت عقل

موج زد طوفان عشق آن خانه از بنیاد برد

لذت غم های عشقت در مذاق جان نشست

آرزوی شادی و عیش از دل ناشاد برد

گوش بر افسانه گردون منه کین کوزپشت

لعل شیرین را به افسون از کف فرهاد برد

خواستم فریاد از دست تو هم پیش تو لیک

حیرت دیدارت از من قوت فریاد برد

بی گل لای می و خشت سر خم کی توان

باطن معمور ازین دیر خراب آباد برد

جامی از شاگردی پیر مغان شد می پرست

شد هنرور هر که رنج خدمت استاد برد

شمارهٔ ۳۸۷

آهوی چشم تو دل شیران دین برد

آهو که دید کو دل شیران چنین برد

گردد ز تاب مهر تو رخشنده اختری

هر پاره دل که آه به چرخ برین برد

واعظ که وصف خلد همی کرد و شرم داشت

پیش لبت که نام می و انگبین برد

ندهند نیم جرعه به صد ساله زهد کیست

کین قصه را به زاهد خلوت نشین برد

تابم پس از سجود رهت روی از صبا

ترسم که خاک پای توام از جبین برد

آتش به هفت چرخ زند برق آه من

گر نیم شعله زین جگر آتشین برد

جامی خیال خال تو با خود به خاک برد

چون مور دانه یافت به زیر زمین برد

شمارهٔ ۳۸۸

کو صبا تا ره به سرو خوش خرام من برد

گه سلام او رساند گه پیام من برد

در بیان شوق او هر لحظه چون اوراق گل

دفتر رنگین ز اشک لاله فام من برد

نامه من کی تواند برد قاصد پیش یار

چون ندارد هرگز آن یارا که نام من برد

شد دلم چون نافه خون تا آمد آن آهو به دام

وای من گر عشوه دهرش ز دام من بود

از خدا خواهم رسولی در دعا هر صبح و شام

تا به یار من دعای صبح و شام من بود

شد ز جام صبر کام عیش من تلخ ای طبیب

شربتی فرما که این تلخی ز کام من برد

ساقی بزمم خیال آن لب آمد جم کجاست

تا چو جامی جرعه عشرت ز جام من برد

شمارهٔ ۳۸۹

نه پیکی که از ما پیامش برد

نه بادی که روزی سلامش برد

مرا طاقت دیدن او کجاست

که بی خود شوم هر که نامش برد

چو آن مه کند جلوه از طرف بام

فلک رشک بر طرف بامش برد

مرا سوی سرو سهی چون صبا

هوای قد خوش خرامش برد

بود سرمه دیده آن خاک راه

که مردم به صد اهتمامش برد

چه نیکوست بودن گرفتار او

خوش آن مرغ کو ره به دامش برد

به میخانه جامی به خود چون رود

مگر همت شیخ جامش برد

شمارهٔ ۳۹۰

یار جستم که غم از خاطر غمگین ببرد

نه که جان کاهد و دل خون کند و دین ببرد

دل سپردم به بتی تا شود آرام دلم

نه که تسکین و قرار از من مسکین ببرد

من در آن غم که دل از وی به چه فن بستانم

او در اندیشه که جان را به چه آیین ببرد

گر دهد خوی تو صد غصه ز دل تلخی آن

لب لعل تو به یک نکته شیرین ببرد

نکنم گریه ز شوقت چه کنم می ترسم

که غبار رهت از چشم جهان بین ببرد

بگذر سوی چمن تا ز لطافت رخ تو

پرده گل بدرد رونق نسرین ببرد

سخن چین سر زلف تو مستور خوش است

آه اگر بوی ازین نکته سخن چین ببرد

سیل اشکم ببرد سنگ ولی ممکن نیست

که تو را نقش ستم از دل سنگین ببرد

نقد جان در عوض خاک درت چیزی نیست

سود جامی ست اگر آن بدهد وین ببرد

شمارهٔ ۳۹۱

لبم از خاک پات می گوید

تشنه ز آب حیات می گوید

هر که محراب ابروان تو دید

عجلوا بالصلوة می گوید

عقده زلف پیچ پیچ تو را

خرد از مشکلات می گوید

زایر کعبه را مقیم درت

کافر سومنات می گوید

زاهد از ورد خویش می نازد

صوف از واردات می گوید

مست عشق تو ورد و وارد را

حیله و ترهات می گوید

جامی از ترهات بسته زبان

سخن از طره هات می گوید

شمارهٔ ۳۹۲

دل قدت را بلاست می‌گوید

کج نگویم که راست می‌گوید

هرکه را دیده شد غبار درت

دیده را توتیاست می‌گوید

درد خود بی‌تو هرکه را گفتم

درد تو بی‌دواست می‌گوید

لب تو خط فزود می‌گویم

لب من جان‌فزاست می‌گوید

تیر من گفت در دلت حیف است

آنچه در دل مراست می‌گوید

قتل من کار توست می‌گویم

قتل تو عار ماست می‌گوید

هست هر مو ز زلف او عمری

جامی این عمرهاست می‌گوید

شمارهٔ ۳۹۳

با تو آن کس که ز هر جا سخنی می گوید

حیفم آید که حدیث چو منی می گوید

هیچ کس سر دهانت به حقیقت نشناخت

هر کسی بهر دل خود سخنی می گوید

بر سر خاک شهیدان تو هر لاله جدا

شرح داغ دل خونین کفنی می گوید

شمع را شعله زد آتش به زبان بس که ز سوز

حال پروانه به هر انجمنی می گوید

وصف رخسار و قد توست که در هر چمنی

بلبلی قصه سرو و سمنی می گوید

من به نام تو خوشم ذکر زبان باد به خیر

کش چو تسبیح به هر دمزدنی می گوید

گفته جامی ازان همچو شکر شیرین است

که ز شوق لب شیرین دهنی می گوید

شمارهٔ ۳۹۴

با تو آنان که حدیث چو منی می گویند

پیش جان قصه فرسوده تنی می گویند

من نه آنم که کسی پیش تو گوید سخنم

بهر تسکین دل من سخنی می گویند

عندلیبان ز سر سرو به آواز بلند

ذکر بالای تو در هر چمنی می گویند

نکشد خاطر من جز به تو هر جا که کسان

سخن عشوه گری غمزه زنی می گویند

کوه غم های تو را می کنم از تیشه صبر

منم امروز اگر کوهکنی می گویند

با تو نازک بدن آنها که ز گل یاد کنند

پیش یوسف سخن پیرهنی می گویند

سوز جامی نشد ای شمع هنوزت روشن

گرچه آن قصه به هر انجمنی می گویند

شمارهٔ ۳۹۵

لبم از شعله شوق آبله پر خون زد

بهر پابوس تو جان خیمه ز تن بیرون زد

هر حبابی که ز خونابه چشمم برخاست

دل به بزم غم ازان جام می گلگون زد

چون رود نقش خط سبز تو از خاطر ما

کین رقم بر ورق ما قلم بی چون زد

جوهری را لب و دندان تو آمد به خیال

قفل یاقوت چو بر درج در مکنون زد

سر ما باد کم از خاک به زیر قدمی

که به راه تو ز ما یک دو سه گام افزون زد

رگ رگ ما ز تو نالان بود آن کیست بگو

که نه در چنگ غمت نعره بدین قانون زد

جامی احسنت که در نظم عجم نو کردی

آن نوا را که در اشعار عرب مجنون زد

شمارهٔ ۳۹۶

آن کج کله چو کاکل گلبوی شانه زد

از رشک شانه آتشم از دل زبانه زد

تبخاله نیست بر لبم این آبله که جان

خیمه ز داغ و درد درون بر کرانه زد

شد در وفا نشانه دل ما و چشم تو

از غمزه صد خدنگ جفا بر نشانه زد

اقبال پایبوس تو این آستانه یافت

مقبل کسی که بوسه بر این آستانه زد

چشمت دلی ز علم و هنر پر ز من ربود

عیار پیشه بین که چه بر کنج خانه زد

زد در سماع عشق تو مطرب ترانه ای

صد چرخ اشک گر مروم زان ترانه زد

جامی چو رو نهاد ز تبریز در عراق

شوخی ز فارس راه دلش در میانه زد

شمارهٔ ۳۹۷

یار کز ساعد آستین بر زد

بهر تاراج عقل و دین برزد

دست مهرش گرفت جیب دلم

گرچه دامن به قصد کین بر زد

داغ سودا نهاد بر دل گل

تا به رخ خال عنبرین بر زد

رخنه در قبله نیازم کرد

تا به ابروی ناز چین بر زد

نیست آن خط که خاتم جم را

مور مشکین سر از نگین بر زد

سوخت عالم چو شعله آهم

علم از جان آتشین بر زد

نیست بر خاک جامی این لاله

داغ او شعله از زمین بر زد

شمارهٔ ۳۹۸

تو را چو مشک تر از برگ یاسمین خیزد

چه فتنه کز پی تاراج عقل و دین خیزد

اگر در آب فتد عکس قد و عارض تو

به هر زمین که رسد سرو و یاسمین خیزد

ز باغ وصل چه سان برخورم که گر صد بار

نهال مهر نشانم درخت کین خیزد

مریض عشق به کوی تو تا غبار نشد

ز ضعف تن نتوانست کز زمین خیزد

اگر چه غرقه به خون رفت عاشق تو به خاک

چو لاله داغ جفای تو بر جبین خیزد

ز شوق لعل لبت خاست در دل گرمم

تبی که در تن محرور از انگبین خیزد

به بزم گل چو سرایند نظم جامی را

ز بلبلان همه گلبانگ آفرین خیزد

شمارهٔ ۳۹۹

چو مست من ز خمار شبانه برخیزد

هزار فتنه و شور از زمانه برخیزد

چو تیر جور نهد بر کمان ز میدانش

هزار کشته برای نشانه برخیزد

نشان من به خیال میان او گم باد

بود خیال دویی از میانه برخیزد

ز تف خون دلم بس که نم رود بالا

گیاه محنتم از بام خانه برخیزد

بود بهانه منع نظاره برقع زلف

خوش آن زمان که ز پیش این بهانه برخیزد

اثر نماند ز من زان نشست شعله آه

ز خس چو سوخته شد کی زبانه برخیزد

گمان مبر که چو گردد وجود جامی خاک

به هیچ بادی ازین آستانه برخیزد

شمارهٔ ۴۰۰

جان بخشد از لب کشته را وانگه به خون فرمان دهد

خون خواری آن شوخ بین کز بهر کشتن جان دهد

خاکم پس از فرسودگی ریزید در میدان او

باشد سمند خویش را روزی بر آن جولان دهد

جانم فدای ساقیی کو آشکارا می خورد

وان دم که دور ما رسد خونابه پنهان دهد

گر سایه بر خار افکند آن گل عذار غنچه لب

آن خار شاخ گل شود بر غنچه خندان دهد

هر تیر کان شوخ افکند بر صید با صد ذوق دل

گاهش چو جان در برکشد گه بوسه بر پیکان دهد

چون دست ندهد وصل او دور از رقیب تندخو

آن به که عاشق خویش را خو با غم هجران دهد

گردی شد از راهش زیان در چشم جامی وین زمان

آرد به دامن ها گهر از دیده تا تاوان دهد

شمارهٔ ۴۰۱

می رسد باد صبا وز یار یادم می دهد

زان خرامان سرو خوش رفتار یادم می دهد

شاهد گل می نماید از نقاب غنچه روی

نازکی آن گل رخسار یادم می دهد

می گشاید نرگس مخمور چشم از خواب ناز

شیوه آن نرگس بیمار یادم می دهد

می شود در پرده گل هر دم به رغم عندلیب

محنت محرومی دیدار یادم می دهد

سوی بستان می روم کز گریه آسایم دمی

باز ابر آن گریه های زار یادم می دهد

شعله زد آتش به دل وه این رفیق سنگدل

چند ازان شوخ فرامشکار یادم می دهد

عمر خود گویند جامی صرف کردی در سخن

چون کنم پیش وی این گفتار یادم می دهد

شمارهٔ ۴۰۲

گفتم از تو بر دلم هر دم کم از صد غم مباد

زیر لب خندید و گفتا بیش باد و کم مباد

گفتمش سررشته کارم شد از زلف تو گم

گفت کار کس چنین آشفته و در هم مباد

گفتمش بهر تو می ریزم ز مژگان در اشک

گفت یارب هرگز این ابر کرم بی نم مباد

گفتمش شد قامتم چون حلقه اشکم چون نگین

گفت جز حرف وفایم نقش این خاتم مباد

گفتم از هجران نباشد ماتمی جانسوزتر

گفت بر جان محبان داغ این ماتم مباد

گفتمش دارم دلی پر درد بی پیکان تو

گفت یارب هیچ کس را درد بی مرهم مباد

گفتم از عشق تو خالی نیست در عالم کسی

گفت جامی هر که عاشق نیست در عالم مباد

شمارهٔ ۴۰۳

جز سر کویش من آواره را مسکن مباد

بلبل بی خان و مان را جای جز گلشن مباد

بر درش شبها سگان را جا و من محروم ازان

وه چه روز است این که دارم سگ به روز من مباد

دیگران را دیده روشن گرچه از مردم بود

جز به روی آن پریرو چشم من روشن مباد

گرچه هر دم خاک گردد در رهش صد جان پاک

هیچ گه زین رهگذر گردی بر آن دامن مباد

صد بلا گر پیش پیش آید به هر گامی مرا

هرگزم از کوی عشقش روی برگشتن مباد

گر سگانش را خلد خاری به پا از بهر آن

غیر نوک نشتر مژگان من سوزن مباد

گر بود روزی معاذالله که نتوان دیدنش

جامی بیچاره را آن روز جان در تن مباد

شمارهٔ ۴۰۴

هر که خواهد سوی آن شوخ ستمگر گذرد

واجب آنست که اول قدم از سر گذرد

کاش جان بگسلد از تن که مگر همره باد

گه گهی جانب آن سرو سمنبر گذرد

آه ازان شوخ که بر هر سر راهی که روم

بهر محرومی من از ره دیگر گذرد

ناگهان گر گذرش سوی من افتد روزی

تا نبینم رخ او بیش روان تر گذرد

در چمن چون به هوای قد او گریه کنم

آب چشمم همه بر سرو و صنوبر گذرد

همنشینا نفسی پیش نظر حایل شو

طاقتم نیست که آن مه ز برابر گذرد

او به کف تیغ که جامی ز سر خود بگذر

من در آن غم که مباد از سر من درگذرد

شمارهٔ ۴۰۵

صبح ما از تو به غم شام به ماتم گذرد

صبح و شام کسی از عشق چنین کم گذرد

نازنین طبع تو را از گله چون رنجانم

هر چه کردی بگذشت آنچه کنی هم گذرد

کیست آگاه ز حال دل در هم شدگان

جز نسیمی که بر آن طره در هم گذرد

لذت زخم خدنگ تو نداند هرگز

هر که در سینه اش اندیشه مرهم گذرد

جویها بین به رخ افتاده من گریان را

بس که از دیده به رو سیل دمادم گذرد

مکن افسانه ما گوش که این مایه غم

حیف باشد که بر آن خاطر خرم گذرد

گر بود جای گذر گرد درت جامی را

جامی آن دارد اگر از همه عالم گذرد

شمارهٔ ۴۰۶

چون سوار آن خسرو خوبان به راهی بگذرد

با وی از جانهای مشتاقان سپاهی بگذرد

یاد آن شکل و شمایل جان و دل سوزد مرا

هر کجا چابک سواری کج کلاهی بگذرد

ماند نامش بر زبانم وه چه خوش باشد اگر

نام من هم بر زبانش گاه گاهی بگذرد

مشکل آبادان شود در هر دلی کان مه گذشت

وای بر ملکی که ظالم پادشاهی بگذرد

دمبدم هجران به خونریزم کشد تیغ ستم

وه چه باشد گر ز خون بی گناهی بگذرد

من که از یک روزه هجران این چنین رفتم ز دست

وای بر جانم اگر سالی و ماهی بگذرد

هر طرف کان شوخ راند جامی بی صبر و دل

از عقب افغان کنان چون دادخواهی بگذرد

شمارهٔ ۴۰۷

تا تو را شکلی بدینسان ساختند

بهر مردم آفت جان ساختند

قدسیان تصویر قدت خواستند

شاخ طوبی را خرامان ساختند

ز ابر رحمت قطره های لطف ریخت

گرد کردند آن زنخدان ساختند

تیر مژگانت ز جان چون نگذرد

کش ز نوک غمزه پیکان ساختند

بهر غلطیدن به خاک پای توست

در اشکم را که غلطان ساختند

هر کجا جولان کنان راندی سمند

عاشقان را دیده میدان ساختند

خواست جامی کز بتان بندد نظر

آن دو رخ بازش پشیمان ساختند

شمارهٔ ۴۰۸

حقه لعل تو از جوهر جان ساخته‌اند

کام هر خسته در آن حقه نهان ساخته‌اند

هر لطافت که نهان بود پس پرده غیب

همه در صورت خوب تو عیان ساخته‌اند

هر چه بر صفحه اندیشه کشد کلک خیال

شکل مطبوع تو زیباتر از آن ساخته‌اند

شوخی و ناز و کرشمه همه آورده به هم

فتنه عالم و آشوب جهان ساخته‌اند

آن نه بالاست نهالی‌ست که از روضه قدس

به تماشاگه عشاق روان ساخته‌اند

محنت هجر دهد چاشنی شربت شوق

دردمندان فراقت به همان ساخته‌اند

تا به راه طلبت بی‌قدمان پی نبرند

کعبه وصل تو بی‌نام و نشان ساخته‌اند

بس که جامی صفت حسن تو نیکو گوید

عشقبازان سخنش ورد زبان ساخته‌اند

شمارهٔ ۴۰۹

چه خجسته صبحدمی کزان گل نورسم خبری رسد

ز شمیم جعد معنبرش به مشام جان اثری رسد

نزنم دمی به هوای او که مرا ز خوان عطای او

نه حوالهٔ المی شود نه نوالهٔ جگری رسد

به زلال وصل خود از دلم بنشان حرارت شوق را

که مباد از آتش آه من به تو آفت شرری رسد

به خدنگ های جفای تو چه بلا خوشم که هنوز ازان

ز دلم نکرده یکی گذر ز قفای آن دگری رسد

همه را همیشه نظارهٔ تو میسر است خوشا کسی

که گهی ز چشم عنایت تو به دولت نظری رسد

نکشم قدم ز ره طلب من بیدل ار چه بود عجب

که به دست مفلس بینوا چو تو قیمتی گهری رسد

شب جامی از ظلمات هجر تو تیره شد چه شود اگر

ز فروغ صبح وصالت این شب تیره را سحری رسد

شمارهٔ ۴۱۰

خاست هر سو فتنه گویی فتنه جوی من رسید

بر سمند ناز ترک تندخوی من رسید

باد عنبربو چرا شد گرد مشکین بهر چیست

گر نه از صحرا غزال مشکبوی من رسید

اشک خونین بر رخ زردم نشانی بیش نیست

زانچه در شبهای تنهایی به روی من رسید

تیغ او را داده اند آب از زلال زندگی

جان دیگر یافتم چون بر گلوی من رسید

ز آسمان هر سنگ بیدادی که آمد بر زمین

کرد بخت من مدد کان بر سبوی من رسید

ای خوش آن ساعت که گفتی چون شدم پیدا ز دور

اینک آن دیوانه ژولیده موی من رسید

همچو جامی سرمه چشم جهان بین ساختم

هر غباری کز سم اسپ تو سوی من رسید

شمارهٔ ۴۱۱

قدسیان کین پرده های سبز گردون بسته اند

مهد عیش عاشقان زین پرده بیرون بسته اند

آن فسون خوانان که در تن ها به افسون جان دمند

پیش آن لعل فسون خوان لب ز افسون بسته اند

نوعروس حسن لیلی را به خلوتگاه ناز

گوشوار از دانه های اشک مجنون بسته اند

چیست دانی غنچه های ناشکفت اندر چمن

بلبلان در شاخ گل دلهای پرخون بسته اند

در دل از پیکان دری بگشا که راه دیده را

بر خیالت مردم از اشک جگرگون بسته اند

از خیال آن دو ابرو مردمان چشم ما

طاق ها بهر گذر بر روی جیحون بسته اند

کس خیال نخل بالایت به از جامی نبست

دیگران نخل سخن را گرچه موزون بسته اند

شمارهٔ ۴۱۲

وقت آن شد کز فلک زرین حمایل بگسلند

رشته پیوند مهر از مهره گل بگسلند

حاصل این سیر دوری چون همه سرگشتگی ست

زنگ های انجم از فیروزه محمل بگسلند

چون نه بر حسب مراد افتد نتایج را ظهور

نسبت تاثیر فاعل را ز قابل بگسلند

سلک نظم هستی آمد عاشقان را سلسله

فرخ آن ساعت که مجنونان سلاسل بگسلند

کی تواند زد دل اندر دامن مقصود چنگ

گرنه عقل و وهم چنگ از دامن دل بگسلند

گرنه در قطع موانع تیز باشد تیغ عشق

رهروان امید از قطع منازل بگسلند

بگذرد مرغ دل جامی ازین سبز آشیان

گر زبان همتش بند شواغل بگسلند

شمارهٔ ۴۱۳

بس که چشمان تو خون اهل عالم ریختند

پشته پشته کشته در کوی تو بر هم ریختند

صد هزاران صورت اندر قالب حسن و جمال

ریختند اما ز تو مطبوع تر کم ریختند

هر چه در عالم همی بینم نمی ماند به تو

شکل تو گویی نه از ارکان عالم ریختند

نقشبندان گاه تصویر لب و دندان تو

در دهان غنچه تر عقد شبنم ریختند

بی لب میگون تو مستان شراب لعل را

از قدح خوردند و از مژگان همان دم ریختند

سینه ریشان فراق از خاک پایت ساختند

خشک دارویی که بر بالای مرهم ریختند

از دل جامی چه سان روید گیاه خرمی

چون در آن ویرانه تخم محنت و غم ریختند

شمارهٔ ۴۱۴

آن کیست که شهری همه دیوانه اویند

مفتون شده نرگس مستانه اویند

زان پیش که شمع رخش افروخته گردد

مرغان اولی اجنحه پروانه اویند

زان دم که به پیمانه لبش چاشنیی ریخت

جانها مگسان لب پیمانه اویند

هر کس که ز عشقش زده دم از مژه خوبان

جاروب کشان در کاشانه اویند

چشمان منش خانه و من مرده ز غیرت

کین مردمکان بهر چه هم خانه اویند

زلف ار به کفم می ننهد کاش ببخشد

مویی دو سه بگسسته که در شانه اویند

افسانه جامی مشنو خواجه که خلقی

در خواب اجل رفته ز افسانه اویند

شمارهٔ ۴۱۵

بساط زرکش شاهی چه نقش ما دارد

تن برهنه ما نقش بوریا دارد

بکش ز نطع امل پاکزین عمل عیسی

ز گرد بالش خورشید متکا دارد

به دست راحت اقبال دهر غره مشو

که زخم سیلی ادبار در قفا دارد

به سنگ سر نه و آسوده زی ز درد سری

که بهر تاج گرانسنگ پادشا دارد

حضور دل که شه از ملک و مال جست و نیافت

به کنج مصطبه بی جست و جو گدا دارد

کسی که بر محک همتش بود زر و مس

به یک عیار چه حاجت به کیمیا دارد

به پشت پا زده جامی دو کون را و هنوز

ز فقر چشم خجالت به پشت پا دارد

شمارهٔ ۴۱۶

به وقت گل چو بی تو آرزوی گلشنم گیرد

نرفته یک قدم خاری ز هر سو دامنم گیرد

چنان پرشعله گردد ز آتش دل خانه ام شبها

که همسایه اگر خواهد چراغ از روزنم گیرد

به دل تیرم مزن من ناشده در اشک خود غرقه

ز چاک دل مبادا شعله در پیراهنم گیرد

به سوی من ره آمد شد یاران شود بسته

ز بس کز گریه هر شب آب گرد مسکنم گیرد

ز آب چشم و دود دل ز دیدار تو محرومم

که گاه این گاه آن پیش دو چشم روشنم گیرد

عنانم بستد از کف عشق توسن زورمندی کو

که بیند ضعف و عجز من عنان توسنم گیرد

نپنداری ز بیدردی ست کم نالیدنم جامی

که اشک اندر گلو راه فغان و شیونم گیرد

شمارهٔ ۴۱۷

کسی کش نیست طاقت کز قبا پیراهنت بیند

کجا تاب آورد کز پیرهن نازک تنت بیند

جفای تو همه با خویش خواهد عاشق بی دل

نمی خواهد که فردا دست کس در دامنت بیند

نبیند سر حسنت را کسی زینسان که من بینم

مگر چون مردم چشم من از چشم منت بیند

نیارد گشت گرد شمع رویت دل چو پروانه

ز بس پروانه جان عاشقان پیرامنت بیند

گر آهو شیوه چشم تو بیند از خدا خواهد

که خود را کشته پیش غمزه صید افکنت بیند

نیاید آشکارا خنده بر لب غنچه را دیگر

اگر دزدیده زیر لب تبسم کردنت بیند

به پای روزنت جامی چه آید بهر نظاره

چو نبود زهره آتش که سوی روزنت بیند

شمارهٔ ۴۱۸

وقت گل زان گونه کز گل سبزه تر می‌دمد

کشته آن غمزه را از خاک نشتر می‌دمد

می‌زند تیغ قدت در باغ با سرو سهی

بید را زان رو به جای برگ خنجر می‌دمد

کس نیابد بوی راحت از دل محنت کشم

آری آن ریحان ازین ویرانه کمتر می‌دمد

مردم چشمم خیال خواب چون بندد دگر

کز خیال آن مژه خارش ز بستر می‌دمد

کی شود پاک از گیاه غم مرا کشت امید

کِش ز یک جا می‌کَنَم صد جای دیگر می‌دمد

از فسون خوان شد فزون سوز من آن دم‌ها که او

بر دل من می‌دمد گویی در اخگر می‌دمد

زنده شو جامی که جانبازان تیغ هجر را

از فروغ روی جانان صبح محشر می‌دمد

شمارهٔ ۴۱۹

اشکم از دیده چو بی آن رخ گلگون بچکد

لاله ها بردمد از خاک وز آن خون بچکد

جز گیاه غم و اندیشه لیلی ندمد

دانه اشک که از دیده مجنون بچکد

دارم از اشک جگرگون جگری غرقه به خون

خواه ماند به درون خواه ز بیرون بچکد

در درون مایه غم گردد اگر خانه کند

وز برون سبزه اندوه دمد چون بچکد

چون شود گرم ز رخسار تو هنگامه حسن

خوی خجلت ز جبین مه گردون بچکد

به خیال در دندان تو گریم چه عجب

که ز نوک مژه ام لؤلؤ مکنون بچکد

خونبها چیست چو آن غمزه کشد جامی را

قطره می که تو را از لب میگون بچکد

شمارهٔ ۴۲۰

ای آرزوی جان دهن از گفت و گو مبند

بر عاشقان خسته در آرزو مبند

خار ستیز در قدم اهل دل مریز

بر طالبان وصل ره جست و جو مبند

گرد عذار دائره عنبرین مکش

بر آفتاب سلسله مشکبو مبند

در زلف تو مجال گذر نیست شانه را

چندین دل شکسته به هر تار مو مبند

جز نیستی نشان ندهد زان میان کمر

بهر خدا که تهمت هستی بر او مبند

جان شد ز رنگ و بوی میم تازه ای حریف

روی قدح مپوش و دهان سبو مبند

بلبل به گفت و گو غم گل می برد به سر

جامی چو غنچه با دل خون دم فرو مبند

شمارهٔ ۴۲۱

عاشق به سینه بهر تو پیکان فرو خورد

مانند ریگ تشنه که باران فرو خورد

عیبم مکن که جیب صبوری فرو درم

تا کی کسی به دل غم هجران فرو خورد

بندد درون غنچه همه تو به تو گره

خونابه ای کزان لب خندان فرو خورد

سازی عرق به دامن ازان چهره پاک حیف

زان رشحه حیات که دامان فرو خورد

خواهد چو چشم اشک فشان چشمه سار شد

از بس که خانه ام نم مژگان فرو خورد

باشد عقیق لعل شده سنگ پاره ای

زان خون کز انفعال لبت کان فرو خورد

شب های هجر بر رخ جامی نهد سرشک

خونی که روز وصل تو پنهان فرو خورد

شمارهٔ ۴۲۲

این همه خون از لب لعل تو دل چون می خورد

انگبین نتوان چنین خوردن که او خون می خورد

شیخ شهر ما که بودی شهره در کم خوارگی

از همه در دور لعلت باده افزون می خورد

جز گل حسرت نیارد بار در باغ امید

خار مژگانم که آب از اشک گلگون می خورد

دل پر است از زخم شمشیر بلا روز فراق

همچو آن پر دل که زخم اندر شبیخون می خورد

سیل اشکم درنمی آید به چشم آن ماه را

گرچه هر شب موج آن بر اوج گردون می خورد

می کشد هر دم زمین در خود ز چشمم بحر خون

تشنه ای گویی دم آبی ز جیحون می خورد

جور تو جز بر دل جامی نمی آید بلی

سنگ کز لیلی رسد بر جام مجنون می خورد

شمارهٔ ۴۲۳

چو نی از ناله بیشم قصه هجران فرو ریزد

دلم گردد ز غم خون خونم از مژگان فرو ریزد

ملایک بس که می گریند شبها از فغان من

عجب نبود که چون ابر از فلک باران فرو ریزد

ز بس دامنکشان بر کشتگان خود گذشت آن گل

اگر دامن فشارد خونش از دامان فرو ریزد

چنان پر شد مرا سینه ز پیکان های آن بدخو

که گر تیغش در او چاک افکند پیکان فرو ریزد

هجوم عشق او بر جانم از هر سو بدان ماند

که بر خوان گدایی موکب سلطان فرو ریزد

چه زلف است آن که گر بادش بجنباند ز هر حلقه

هزاران دل فرو بارد هزاران جان فرو ریزد

ز چشم اشک ریزم گر نویسد نکته ای جامی

ز نوک کلک او صد گوهر غلطان فرو ریزد

شمارهٔ ۴۲۴

هر شب ز غمت بس که دلم زار بنالد

از ناله زارم در و دیوار بنالد

بی روی تو نالد دل ازین سینه صد چاک

چون مرغ قفس کز غم گلزار بنالد

آه از دل سخت تو که یک ره نکنی گوش

گر عاشق دلسوخته صد بار بنالد

افغان دلم آید ازان طره شبرنگ

چون ناله مرغی که شب تار بنالد

گر کوهکن از عشق بنالید عجب نیست

گر کوه بود والله ازین بار بنالد

بلبل که ز گل هر چه رسد هست به آن خوش

خوش نیست گر از سرزنش خار بنالد

جامی مکن از یار فغان گر ستمی کرد

یار آن نبود کز ستم یار بنالد

شمارهٔ ۴۲۵

سرو من در سایهٔ سنبل سمن می‌پرورد

سبزهٔ تر در کنار نسترن می‌پرورد

باغبان گر بیند آن رخسار و خط ماند خجل

زان گل و ریحان که بر طرف چمن می‌پرورد

مایه‌بخش اشک غمّاز آمد از خونابه دل

دشمن خود را به خون خویشتن می‌پرورد

هر گیاه غم که سر بر زد ز خاک محنتی

عشق تو آن را به آب چشم من می‌پرورد

از پی گلگشت شیرین لاله را در بیستون

گردش دوران به خون کوهکن می‌پرورد

قوت مجنون غم بود در وادی لیلی و بس

وه که مسکین طعمه زاغ و زغن می‌پرورد

گوش کن گفتار جامی را که در وصف لبت

می‌گدازد جان شیرین و سخن می‌پرورد

شمارهٔ ۴۲۶

عید است و چون گل هر کسی خندان به روی یار خود

ما و دلی چون غنچه خون بی سَرو گل رخسار خود

خلقی شده در جست و جو هر سو که ماه عید کو

عید من آن کان ماهرو بنمایدم دیدار خود

تا چند خون دل خورم کو ساقی جان پرورم

تا ز آتش می آورم آبی به روی کار خود

هر کس به کنج خلوتی با مطربی در عشرتی

عشاق را هم حالتی با ناله های زار خود

بی روی آن سرو روان زد هر گلی آتش به جان

کاشم ندادی باغبان ره جانب گلزار خود

چون گل درانم پیرهن یارب کجا رفت آنکه من

بودی به گلگشت چمن دامن کشان با یار خود

جامی ندارد محرمی کز غم برآساید دمی

هر لحظه می گوید غمی هم با دل افگار خود

شمارهٔ ۴۲۷

خیز ساقی کز فروغ صبح شد خاور سفید

زاغ شب را ساخت گردون چون حواصل پر سفید

صبح کافوری سحاب از آسمان کافور بار

بیضه کافور را ماند زمین یکسر سفید

دی که کرد از دشت طی دیبای سبز سبزه را

ساخت از سر کوه خاراپوش را چادر سفید

چون کریمان ابر گنج سیم در بگشاد و ساخت

مفسلان را از نثار سیم بام و در سفید

چرخ حکاک است پنداری فلک زینسان که شد

نطع خاک از سودگیهای بلور تر سفید

بود ز اوراق خزان بستان ملون دفتری

چشم عبرت بین گشا تا بینی آن دفتر سفید

بس که آید آب و صابون هر دم از باران و برف

سبزپوشان چمن را جامه شد در بر سفید

برفروز آتش که گل گل می فتد برف از هوا

باغ دی را آن گل سرخ است این دیگر سفید

جامی امروز آن می گلرنگ خور کز عکس آن

لعل گردد گرچه باشد فی المثل ساغر سفید

لیک بر یاد شهنشاهی که در باران جود

ساحت بزمش بود ز افشاندن گوهر سفید

شاه ابوالغازی که باد از فیض نور سرمدی

غره جاه و جمالش تا دم محشر سفید

شمارهٔ ۴۲۸

ماه نو بر شکل جام آمد نماز شام عید

یعنی از جام طرب خالی مباش ایام عید

کرد یک بار دگر عید از مه نو جام دور

می پرستان سرخوشند امشب ز دور جام عید

خوان کم خواران ماه روزه را برداشتند

باد باقی مجلس رندان دردآشام عید

عید بر هر کس گشاد از خمکده ابواب فیض

زاهد مغرور و محرومی ز فیض عام عید

می رساند نی که ماه روزه صامت گشته بود

از لب مطرب به گوش عاشقان پیغام عید

گشته بودم خشک همچون زاهد از امساک صوم

ساخت ساقی تازه ام از رشحه انعام عید

وام کن جامی به بزم عید وجه می که هست

طوق حشمت گردن اهل کرم را وام عید

شمارهٔ ۴۲۹

شبم چون دل ز تاب تب بسوزد

ز آهم بر فلک کوکب بسوزد

چنان از سوز دل شد قالبم گرم

که ترسم جامه از قالب بسوزد

لبت هست آتشین لعلی که هرگاه

خیال بوسه بندم لب بسوزد

به روز هجر ازان سوزم که باشد

چراغ از بهر آن تا شب بسوزد

ببر خاکسترم از راهش ای باد

مبادش زان سم مرکب بسوزد

رقیب خام هست از پختگی دور

ز یارب های من یا رب بسوزد

چو بر جامی شود سوز تو غالب

متاع هستیش اغلب بسوزد

شمارهٔ ۴۳۰

چون به شرح غم تو خامه نهم بر کاغذ

گردد از اشک من و خانه به هم تر کاغذ

وصف ضعف تن و رنگ رخ من خواست مژه

ساخت از موی قلم وز ورق زر کاغذ

با خود آورد دلم نامه شوقت ز ازل

آن چنان کز سفر دور کبوتر کاغذ

شاخ اقبال من آورد شکوفه چو ز لطف

قاصدت کرد برون بهر من از سر کاغذ

آه من سوی تو با نامه به هم آمد راست

ناوکی کز پی رفتن بودش پر کاغذ

سست همت نتواند که کند خرق حجاب

خانه زندانست مگس را چو بود در کاغذ

کرد جامی صفت خط سیاه تو سواد

شد معنبر قلم او را و معطر کاغذ

شمارهٔ ۴۳۱

هیچ نقلم به دهان چون دهنت نیست لذیذ

میوه ای پیش لبم چون ذقنت نیست لذیذ

نطق طوطی که به شکرشکنی مشهور است

با وجود لب شکر شکنت نیست لذیذ

می گزی لب عوض نقل به مستی آری

هیچ نقلی چو لب خویشتنت نیست لذیذ

یوسف عهد تویی ای گل و یعقوب منم

جز مرا رایحه پیرهنت نیست لذیذ

خانه از آینه شد بر تو گلستان زان رو

گشتن باغ و طواف چمنت نیست لذیذ

سرفرو کرده چو غنچه به گریبان خودی

زان شمیم گل و بوی سمنت نیست لذیذ

شور عشق است نمک خوان سخن جامی را

نمک افزای که طعم سخنت نیست لذیذ

شمارهٔ ۴۳۲

حلقه زر تا به گوشت جای کرد ای سیمبر

قامتم چون حلقه شد زین رشک و رخسارم چو زر

بست زرین حلقه ات راه خلاص از هر طرف

بر دل من چون برد مسکین از آنجا ره بدر

آن چنان از حلقه نبود گوش تو هرگز تهی

از خیالش نیست خالی چشم ارباب نظر

زر گرفت از پختگی پیش بناگوش تو گوش

سیم گو خامی مکن زین بیش و لاف از حد مبر

تا تو را زر دیده ام از حلقه بر بالای سیم

سیم بر بالای زر ریزم مدام از چشم تر

داغ بر ران سگان از حلقه باشد رسم و تو

می نهی از حلقه های خویش داغم بر جگر

نظم جامی را به وصف حلقه خود گوش کن

گرچه نبود در خور آن حلقه زر این گهر

شمارهٔ ۴۳۳

ز رشک قدت ای سرو سمنبر

به صد پاره دلی دارد صنوبر

به باغ خلد اگر شاخ گلی هست

تو آن شاخ گلی ای شوخ دلبر

نهال حسنی و ما چشم داریم

که آریمت به آب دیده در بر

مرا کشتی و تکبیری نگفتی

چه سنگین دل کسی الله اکبر

کنایت زان لب آمد پیش عارف

شراب سلسبیل و آب کوثر

نخواهد رفتن پروانه را شمع

ازان در بزم خود می سوزدش پر

خوش است از یاد تو پیوسته جامی

ولی اکنون به دیدار تو خوشتر

شمارهٔ ۴۳۴

به خونم گر کشی تیغ ای ستمگر

نخواهد شد تمنای تو از سر

خرامان بگذرم گفتی به خاکت

خدا را سرو من زین فکر مگذر

رقیب احوال دردم نیک داند

سگ کویت ازو صد بار بهتر

بنفشه گرد گل در خواب دیدم

معبر شد به آن جعد معنبر

مکن با قدش ای دل یاد طوبی

مشو هر لحظه مرغ شاخ دیگر

به رخ نقش خیال او کشیدی

زدی ای اشک آخر سکه بر زر

چه خوش باشد به بزم عیش جامی

می اندر جام و دلبر در برابر

شمارهٔ ۴۳۵

روزه چون می داری ای شیرین پسر

کز دو لب بینم دهانت پرشکر

ماه روزه گر خوری شکر چه باک

نیست روزه ماه من بر ماه و خور

مردمان در روزه و عشاق را

هر دم از دیدار تو عید دگر

روزه داران بین همه مشتاق عید

من به وصلت از همه مشتاق تر

تا دهان بستم به روزه از خدای

خواهم آن حلوای لب شام و سحر

روزه داران را نیامد ماه عید

با وجود ابروانت در نظر

هر نماز شام جامی بی لبت

می گشاید روزه از خون جگر

شمارهٔ ۴۳۶

کند گل چون رخت خود را تصور

ازان دارد ز گل غنچه دلی پر

من آزاده را کشت از غمت سرو

بریدش باغبان کالحر بالحر

تواضع می کنم پیش سگانت

نشاید از فرودستان تکبر

مکش آن زلف را هر جانب ای باد

که بس در پیچ و تاب است از تکسر

چو گویم جرعه جامت حق ماست

تو را تلخ آید آری حق بود مر

به دستم هر که بیند ساعد تو

به دندان گیرد انگشت تحیر

شد از گریه تن چون موی جامی

نهان در اشک همچون رشته در در

شمارهٔ ۴۳۷

شد مه عید از شفق چون جام زر باز آشکار

یعنی از آب شفق گون جام زر خالی مدار

چرخ با قد نگون سالی کشد دامن به خون

تا شبی آرد چنین فرخنده ماهی در کنار

تخم عشرت ز آب می روید به خاک میکده

ای که داری دسترس تخمی درین مزرع بکار

تشنه لب مردیم ساقی جرعه ای بر ما فشان

خشک شد کشت ای سحاب لطف بارانی ببار

شیشه صاف ار نباشد گو سفال دردباش

رند درد آشام را با این تکلف ها چه کار

حال ما در بزم رندان از می و شاهد خوش است

محتسب بهر خدا ما را به حال ما گذار

سر فرو بردن به دلق زهد جامی تا به کی

عید شد پای خمی گیر و به عشرت سربرآر

شمارهٔ ۴۳۸

بر کنار دجله دور از یار و مهجور از دیار

دارم از اشک جگرگون دجله خون در کنار

چون سواد دیده ام دریا کند بغداد را

سیل چشم دجله بارم گر شود با دجله یار

گر نبردی آرزوی یثربم از کف زمام

کی فتادی بر خراب آباد بغدادم گذر

این نه باغ داد خارستان بیداد است لیک

نیست جز ارباب دل را دل ز خار او فگار

وقت کوچ آمد ببند ای ساربان بار سفر

تا به کی باشد دل از بغدادیانم زیر بار

هر دم از شوق سفر چون اشتران سرخ موی

می کشد بر روی زردم قطره های خون قطار

پشت خم گردد چو گردن ناقه را در بادیه

گر شود با بارهای دل بر او جامی سوار

شمارهٔ ۴۳۹

گل خوش است و عید خوش وز هر دو خوشتر وصل یار

خاصه بعد از محنت هجران و درد انتظار

در بهاران غنچه را دل خرم و خندان بود

غنچه دل چون دل غنچه ست ما را این بهار

می نماید لاله زار عشرت امسالم به چشم

داغهای محنت دوری که بر دل بود پار

آرزو دارم که گیرم بر کنار کشت می

ای خوش آن دم کارزوی خویش گیرم در کنار

دامن افشان از غبار غم که از باران نماند

چون دل اهل صفا بر دامن صحرا غبار

آب صافی می کند در جوی کار آینه

شاهد گل زان گشاید رخ به طرف جویبار

آن سهی قد گر کند بر مشهد جامی گذر

بهر پابوس وی از گل سربرآرد سبزه وار

شمارهٔ ۴۴۰

ابشروا اذ لاح من نجد مقامات السرور

منزل سلمی و اطلالش نمایان شد ز دور

باد آن ربع و دمن خوش می کند جان را مشام

بر عبیر و مشکش افتاده ست پنداری عبور

گوشه برقع ز طرف طلعت رخشان کشید

اینک اینک زان طرف لامع هزاران برق نور

زودتر آنجا رسانیدم که چون نزدیک شد

منزل جانان دگر مشکل توان بودن صبور

غایب از خود ناشده چون پیش او حاضر شوم

نیست جز غیبت ز خود سرمایه ذوق حضور

اشک ریزان می روم اما کجا یابد رواج

پیش آن دریای شیرین چند قطره آب شور

بر درش جامی چه خرسندی دهد یک روزه طوف

ما تسلینا و لو طفنا الی یوم النشور

شمارهٔ ۴۴۱

الله الله ز کجا می رسد آن غیرت حور

همچو خورشید فروهشته به رخ برقع نور

می خرامد ز سراپرده اجلال بطون

تا زند جلوه کنان خیمه به صحرای ظهور

می گشاید ز سر گنج گرانمایه طلسم

تا دهد حاصل آن گنج به هر مفلس و عور

هر کجا سایه زلفش همه دام است و فریب

هر کجا پرتو رویش همه عیش است و سرور

همه دلداده اویند چه هشیار و چه مست

همه دیوانه اویند چه نزدیک و چه دور

هر جفایی که کند صبر بر آن آسان است

مشکل آن ست که بی او نتوان صبور

جذبه شوق رخش برد ز خود جامی را

باد آسوده درین خواب گران تا دم صور

شمارهٔ ۴۴۲

خطی ست بر گل رویت ز مشک تر مسطور

که باد آفت چشم بد از جمال تو دور

به ملک حسن سلیمان تویی و لب خاتم

به گرد خاتم تو صف کشیده مشکین مور

خمار چشم تو دارم ز جام لعل لبت

به یک دو جرعه ببخشای بر من مخمور

تو در میان و برای تو هر شبی گردان

فلک به گرد زمین با هزار مشعل نور

مجوی شیوه رندان ز شیخ شهر که نیست

ز ذوق دردکشان بهره مند مست غرور

حریم میکده خوش مامنی ست کو رضوان

که خاکروبی این در کند به گیسوی حور

به دور عاطفت شاه می کشد جامی

ز جام ساقی بزم صفا شراب طهور

سپهر مرتبه سلطان ابوسعید که شد

سرای ملک ز معمار عدل او معمور

صدای نوبت جاه و جلال او بادا

درین مقرنس زنگار خورد تا دم صور

شمارهٔ ۴۴۳

زد سحر طایر قدس ز سر سدره صفیر

که درین دامگه حادثه آرام مگیر

قدسیان بهر تو آراسته عشرتگه انس

تو درین غمکده چون غمزدگان مانده اسیر

دو کمانوار میان تو و مقصود ره است

خویش را بهر چه انداخته ای دور چو تیر

بگسل از دل ببر از جان که گزیر است ازان

دل به آن شاهد جان ده که ازو نیست گزیر

هیچ جا نیست که عکس رخ او پیدا نیست

جرم آیینه بود گر نبود عکس پذیر

خم دیرینه می پیر من است ای ساقی

هر دمم فیض دگر می رسد از باطن پیر

باده لعل برد غصه ایام ز دل

مدعی گر نخورد گو برو از غصه بمیر

جامی آن راز که در پرده معنی بنهفت

نی کلک تو ادا کرد به الحال صریر

زیر این پرده زنگار کسی محرم نیست

پرده مگشا ز رخ حجله نشینان ضمیر

شمارهٔ ۴۴۴

گرچه طفلی و هنوزت شکر آلوده شیر

دل صد پیر و جوان هست به عشق تو اسیر

هدف تیر خودم ساز که باری به طفیل

به من افتد نظرت چون نگری از پی تیر

رهزن اهل طریقت شدی ای تازه جوان

وای ما گرنه مددگار بود همت پیر

گر کنم بر سر کوی تو ز خارا بستر

زیر پهلوی من آن نرم تر آید ز حریر

جذبه عشق توام طور خرد بر هم زد

گر کنم بی خودیی بر من دیوانه مگیر

چند گریم ز غمت آه کزین رشحه درد

نتوان نقش جفا شستنت از لوح ضمیر

جامی آمد به سر کوی تو جان بر کف دست

گرچه این تحفه بود پیش سگان تو حقیر

شمارهٔ ۴۴۵

عاشقم بی دلم غریب و اسیر

کارم از دست رفت دستم گیر

آب جویان سرو قامت توست

گرچه بادش کشید در زنجیر

ما به یاد تو زنده می مانیم

ورنه هجران نمی کند تقصیر

هر دم از اشک سرخ بر رخ زرد

شرح شوق تو می کنم تقریر

چه عجب کز توام گزیری نیست

نیست کس را ز جان خویش گزیر

ابرو و غمزه بس تو را پی صید

گوشه گیر از کمان بیفکن تیر

جامی آشفته جوانی شد

سود کی داردش نصیحت پیر

شمارهٔ ۴۴۶

شد به زلفش دل شکسته اسیر

رب سهل علیه کل عسیر

صبر اندک غم فراوان است

آنچه دارم من از قلیل و کثیر

پیر من خم باده کهن است

مستفیضم ز فیض باطن پیر

رفتی از چشم و حاضر است خدای

که نیی غایبم ز پیش ضمیر

وعده بوسه با دهان مفکن

بر من خسته کار تنگ مگیر

بنده جامی اگر کشد پیشت

تحفه جان به لطف خود بپذیر

نیست بر طبع نازکت پنهان

نکته «تحفة الفقیر حقیر»

شمارهٔ ۴۴۷

عید است و دارد هر کسی عزم تماشای دگر

ما را نباشد غیر تو دل در تمنای دگر

صد خوب پیش آید مرا خاطر نیاساید مرا

زینها چه بگشاید مرا چون عاشقم جای دگر

نی ره مرا در خانه ای نی جای در کاشانه ای

هر لحظه چون دیوانه ای گردم به صحرای دگر

بگداخت از غم جان و تن چندان نخواهم زیستن

می بین به رحمت سوی من امروز و فردای دگر

از من چه پرسی این و آن خواهی بخوان خواهی بران

محکوم فرمانم به جان نبود مرا رای دگر

ای فاخته دل می نهی بر قامت سرو سهی

گویی نداری آگهی از قد و بالای دگر

جامی نخواهد از تو دل زیرا که در چین و چگل

همچون تو ای پیمان گسل نبود دلارای دگر

شمارهٔ ۴۴۸

ای ز مشکین طره ات بر هر دلی بند دگر

رشته جان را به هر موی تو پیوند دگر

زلف تو یارب چه زنجیر است کز سودای او

هر زمان دیوانه می گردد خردمند دگر

چون رهد مسکین دلم زان جعد خم در خم که هست

هر خمی صد حلقه و هر حلقه ای بند دگر

گر پدر خورشید و مادر ماه باشد فی المثل

بر زمین ناید به خوبی چون تو فرزند دگر

تا سماع قول مطرب داد پند من حکیم

خوش نمی آید که دارم گوش بر پند دگر

محتسب سوگندم از می داد و وقت گل رسید

وه که می باید شکستن باز سوگند دگر

دل گرفت از خانقه جامی ره میخانه پرس

تا پی معشوق و می گیریم یک چند دگر

شمارهٔ ۴۴۹

زهی ز فتنه تو را هر طرف سپاه دگر

ز ظلم چشم تو هر گوشه دادخواه دگر

کجا روم که ز دست غمت کنم فریاد

که نیست جز تو درین ملک پادشاه دگر

چو جان دهیم ز غم غیر خار نومیدی

نروید از گل ما بیدلان گیاه دگر

گهی که بر سر راه تو منتظر باشم

مکن به رغم خدا را گذر به راه دگر

اگر چنین زند از سینه شعله آتش آه

جهان بسوزد اگر برکشیم آه دگر

حدیث شوق نهان بر تو چون کنم روشن

که جز خدای ندارم بر این گواه دگر

مکش به تیغ تغافل کمینه جامی را

چه سود از آنکه شود کشته بی گناه دگر

شمارهٔ ۴۵۰

ای تو را از گل سیراب تنی نازک تر

بر تن از برگ سمن پیرهنی نازک تر

نیست بر هیچ بدن راست بدین لطف قبا

نیست در هیچ قبا زین بدنی نازک تر

زین همه تازه نهالان که به بر آمده اند

نیست کس را ز تو سیب ذقنی نازک تر

تا کشد غنچه خجالت بگذر سوی چمن

با لب نازک و از لب دهنی نازک تر

هر شهیدی که به شمشیر تو خو داشته وای

گر نباشد ز حریرش کفنی نازک تر

منه از دست کمان ای دل و جان سپرت

که ندیدم ز تو ناوک فکنی نازک تر

نازکی سخنت وصف کند جامی و بس

زانکه گفتن نتوان زین سخنی نازک تر

شمارهٔ ۴۵۱

ای تو را دامن ز گلبرگ بهاری پاکتر

غنچه وارم هر دم از شوقت گریان چاکتر

بود خاک آستانت از غبار غیر پاک

شد ز شست و شوی آب چشمم اکنون پاکتر

ریختی صد بیگنه را خون که تیغت کس ندید

نیست شوخی از تو در عاشق کشی چالاکتر

تا دل از غمناکی خود شادمان دیدم تو را

جهد آن دارم که باشم از همه غمناکتر

نیکوان را نیست باک از خون عاشق ریختن

گر مرا کشتی چه باک ای از همه بی باکتر

شویم از آب مژه سازم ز تف سینه خشک

چون شود از خون ناپاکم تو را فتراک تر

رخش بیرون ران که بهر پایبوس مرکبت

شد جهانی بر سر ره خاک و جامی خاکتر

شمارهٔ ۴۵۲

ای دهانت ز لب و لب ز دهان شیرینتر

خنده شیرین و سخن گفتن ازان شیرینتر

نرسد با لب تو لاف سخن طوطی را

گرچه هست از همه شیرین سخنان شیرینتر

در دل تنگ لبت همچو شکر شیرین است

لیک در دیده خونابه فشان شیرینتر

کام دل گرچه شد از شور غم عشق تو تلخ

جان شیرین منی بلکه ز جان شیرینتر

کلک تصویر اگر خود بزنی قند بود

صورتی از تو کشیدن نتوان شیرینتر

نیشکر گرچه ز سر تا به قدم شیرین است

نیست از قد تو ای سرو روان شیرینتر

جامی از وصف لبت گر نشکیبد چه عجب

نکته ای ناید از آنش به دهان شیرینتر

شمارهٔ ۴۵۳

خوشا گل کامده ست از نازنینان چمن بر سر

بساط سبزه زیر پای و چتر نارون به سر

ز بیماری به بالین سر نهاده نرگس رعنا

پی بیمار پرسیش آمده سرو و سمن بر سر

همانا لاله شمع جمع نوخیزان باغ آمد

که دارد شعله آتش میان انجمن بر سر

معمایی ست بس مشکل گشای اندر چمن غنچه

کش آورده ست شاخ گل به طبع خویشتن بر سر

بنفشه سرفکنده ست و دژم بر طرف جو گویا

پی قتلش ستاده سوسن شمشیرزن بر سر

درخت گل ز باران سحر بهر قدح نوشان

نهاده صحنهای لعل پر در عدن بر سر

قوافی سنج مرغان گو خمش باشید در بستان

که جامی آمده ست از جمله در لطف سخن بر سر

شمارهٔ ۴۵۴

ای سهی سرو تو را سنبل مشکین بر سر

عقلم از سر بربودی و دل و دین بر سر

هست سنبل به چمن شاه ریاحین لیکن

آمده کاکلت از شاه ریاحین بر سر

تا تو را دیده ام از حسن جهانی به نیاز

می کشم پیش تو سر چشم جهانبین بر سر

شاه دوران اگر این شکل و شمایل بیند

تخت جاهت دهد و افسر تمکین بر سر

هر شب آهم فکند شعله به بالین و بود

تا سحر مشعلم از شعله بالین بر سر

سین دندان به تبسم بنما روز پسین

کاید آن خوشترم از خواندن یاسین بر سر

جامی این نظم بخوان تا فلک از بهر نثار

دانه ها ریزدت از رشته پروین بر سر

شمارهٔ ۴۵۵

عمری ست نور چشم جهان بین ماست یار

بی نور مانده چشم جهان بین کجاست یار

بر خاک ره چو سایه فتادیم و هم چنان

خورشید اوج کنگره کبریاست یار

دردی جداست همدم هر تار موی من

تا با رقیب همدم و از من جداست یار

یک جا نکرد با من بی خان و مان مقام

با من درین مقام ندانم چراست یار

چون تیره شد ز ظلمت هجران شبم چه سود

کز چهره صبح دولت اصل صفاست یار

گفتم به وعده راست نیی رنجه شد ز من

یاری نباشد اینکه برنجد ز راست یار

جامی تو وصل خواستی از یار و او فراق

گر عاشقی مخواه به جز آنکه خواست یار

شمارهٔ ۴۵۶

رخ زرد دارم ز دوری آن در

زده باغ و دردم درون دل آذر

چو من کاست گویی شب فرقت تو

مه نو که باشد بدین گونه لاغر

خطت خضر جعد کجت مشک تبت

تنت سیم لعل لبت تنگ شکر

به جنب نعیم شهید محبت

بهشت مخلد نصیب محقر

به لبها ملیحی به گفتن فصیحی

به طلعت صبیحی به گیسو معنبر

شمارهٔ ۴۵۷

لله الحمد که بعد از سفر دور و دراز

می کنم بار دگر دیده به دیدار تو باز

مژه بر هم نزنم پیش تو آری نه خوش است

که تو را چهره بود باز و مرا دیده فراز

تا شد از عشق تو سررشته کارم روشن

همچو شمعم هنری نیست به جز سوز و گداز

با وجود خم ابروی توام می خواند

زاهد بی خبر از عشق به محراب نماز

لیک در شرح وفا نیست نمازی به ازین

که نهم روی ادب پیش تو بر خاک نیاز

پی به توحید برد از الف قامت تو

هر که ادراک حقیقت کند از حرف مجاز

جامی از شوق مقام تو نوایی که زند

بهر عشاق رهی راست بود سوی حجاز

شمارهٔ ۴۵۸

خرامان بگذر ای سرو سرافراز

چو سایه سرو را از پا درانداز

بنازم چشم شوخت را که با من

کند صد ناز بیش از بهر یک ناز

ز غم گفتی مسوز این هم چنان است

کز آتش شمع را گویند مگداز

رقیبت کشته شد الحمدالله

خوش است الحمد را بسمل ز آغاز

نسازد بی تو ما را هیچ چاره

بیا بیچارگان را چاره ای ساز

چو پر بگشاد مرغ جان پرویز

به بام قصر شیرین کرد پرواز

جدا شد از تو جامی و ننالید

ز کشته برنیاید هرگز آواز

شمارهٔ ۴۵۹

از خزان برگ رزان ریزان شد ای گل چهره خیز

یاد کن از برگ ریز عمر و می در جام ریز

شد زرافشان فرش مینارنگ می سازد سپهر

ز ابر پرویزن که گردد بر سر زر سیم بیز

باغ شد بی برگ و اکنون هم خوش آهنگان باغ

می کنند آهنگ لیک از باغ آهنگ گریز

سبزه موقوف بهار آمد به زیر گل بلی

خفتگان باغ دارند انتظار رستخیز

هر گل راحت که گلبن داد مستان را به دست

می نهد در راهشان امروز صد خار ستیز

سرو ماند آزاد ز آسیبی که گل‌ها را رسید

باد عمر سروران گو رو به باد این ریز و بیز

زود خواهد بود کآرد خار بهر اهل راز

همچو جامی صد گل معنی برون از طبع تیز

شمارهٔ ۴۶۰

خطت فتنه ست و لبها فتنه انگیز

دلم زان فتنه خون و دیده خونریز

دلی آویخته زلفت ز هر موی

که را باشد چنین زلفی دلاویز

ز شکل قامتت شد کشته خلقی

تو را گر میل قتل ماست برخیز

تو چشمی و بود دود آفت چشم

ز دود آه مشتاقان بپرهیز

خوشم با محنت عشق تو آری

بود رنج محبت راحت آمیز

الا ای ماه تبریزی که چون خور

نشاید کرد در رویت نظر تیز

چو مولاناست جامی مست عشقت

تو با رخسار رخشان شمس تبریز

شمارهٔ ۴۶۱

تیر مژه تنها به دل تنگ مینداز

زین بیش میان دل و جان جنگ مینداز

وقف غم و درد است دل ای مایه عشرت

ره جانب این غمکده تنگ مینداز

سختی دل خویش مگو پیش رفیقان

در حلقه مرغان حرم سنگ مینداز

بر عارض چون سیم میفزا خط مشکین

در آینه صافدلان زنگ مینداز

هر چند به قانون نبرد ناله زارم

چنگ توام از چنگ خود این چنگ مینداز

من شسته ام از آب وضو دست خود ای شیخ

در کوزه دگر جز می گلرنگ مینداز

جامی به قدش شعر تو را راست شد آهنگ

این زمزمه شوق ز آهنگ مینداز

شمارهٔ ۴۶۲

دلا ز قید حریفان بی خرد بگریز

تو مرغ زیرکی از دام دیو و دد بگریز

قبول صحبت نیکان اگر نیی باری

یکی بکوش و ز هم صحبتان بد بگریز

بس است ز ابجد عشق ای پسر تو را این حرف

که ذکر اب مکن از گفت و گوی جد بگریز

گریختن ز حسد تا به کی ز اهل صفا

اگر صفای دلی داری از حسد بگریز

مده به راحت فانی حیات باقی را

به محنت دو سه روز از غم ابد بگریز

چو نیست خاصیتی در قبول و رد کسان

نه بر قبول کن اقبال و نی ز رد بگریز

خمیر مایه هر نیک و بد تویی جامی

خلاصی از همه می بایدت ز خود بگریز

شمارهٔ ۴۶۳

زهی مهر از رخت شرمنده مه نیز

ز خیل عشق تو سلطان سپه نیز

ز دست عشق تو داد از که خواهم

که دارد داغ عشقت پادشه نیز

مکن بی موجبی ما را گنهکار

چو کشتن می توانی بیگنه نیز

گذشتی دی به صد ناز و کرشمه

نکردی سوی مشتاقان نگه نیز

کمر بستی هلاک جان من شد

خدا را برشکن طرف کله نیز

چه خوش آباد شد کوی خرابات

فدایش باد مسجد خانقه نیز

قدم کی می نهی بر چشم جامی

که کم می داریش از خاک ره نیز

شمارهٔ ۴۶۴

پیر شدیم و به دل داغ جوانان هنوز

ماند تن از کار و جان طالب جانان هنوز

رسته دندان گشاد رخنه حرمان و من

کام طلب از لب تنگ دهانان هنوز

تن شده مویی و مو گشته سفید و دلم

مویه کنان از غم موی میانان هنوز

مرده صدساله را مژده تو جان دهد

لب نگشاده به آن مژده رسانان هنوز

خاک توام دست من کی به رکابت رسد

گرد تو نایافته بادعنانان هنوز

لب ز سخن بسته ام غنچه وش اما چو خار

نشتر ریش منند تیززبانان هنوز

جامی اگر چه نماند نظم تو را رونقی

سخره طبع تواند سحربیانان هنوز

شمارهٔ ۴۶۵

رفتی و من ملازم این منزلم هنوز

ز آب مژه به کوی تو پا در گلم هنوز

راندی چو برق محمل خود گرم و من چو ابر

در گریه و فغان ز پی محملم هنوز

بگسست چون زمام شتر رشته حیات

دست از دوال محمل تو نگسلم هنوز

ای گشته دل ز تیغ جفای توام دو نیم

با من دو دل مباش که من یک دلم هنوز

من مرغ نیم بسملم از شوق تیغ تو

تو تیغ ناکشیده پی بسملم هنوز

فرسود چشم غرقه به خون زیر خاک و من

مستغرق مشاهه قاتلم هنوز

جامی نهاده چشم به طاق مزار خویش

یعنی به شکل ابروی تو مایلم هنوز

شمارهٔ ۴۶۶

آمد بهار و گلرخ من در سفر هنوز

خندید باغ و چشم من از گریه تر هنوز

شاخ شکوفه از خطر دی برست لیک

باشد ز آه سرد منش صد خطر هنوز

آمد درخت گل به بر اما چه فایده

چون آن نهال تازه نیامد به بر هنوز

از سرو و گل چه سود خبر گفتنم که من

زان سرو گلعذار ندارم خبر هنوز

با باد بوی کیست چو آن نورسیده گل

دامن کشان نکرده به بستان گذر هنوز

مگشا نظر به لاله و نرگس که غایب است

چشم و چراغ مردم صاحبنظر هنوز

خلقی به عیش خنده زنان در چمن چو گل

جامی چو لاله غرقه به خون جگر هنوز

شمارهٔ ۴۶۷

دیده جز خاک درت خواب نبیند هرگز

تشنه در واقعه جز آب نبیند هرگز

چشم قلاب تو بهر کشش خاطر ما

چون خم زلف تو قلاب نبیند هرگز

هر زمان دل به سگ کوی تو مشتاق تر است

سیری از صحبت احباب نبیند هرگز

هر که در کوی تو پهلو به سر خار نهد

راحت از بستر سنجاب نبیند هرگز

دود من گر شب ازینسان ره روزن بندد

خانه ام پرتو مهتاب نبیند هرگز

نور طاعت که دل از سجده ابروی تو دید

عابد شهر به محراب نبیند هرگز

جامی آن صوفی صافی ست که در دور لبت

خرقه جز رهن می ناب نبیند هرگز

شمارهٔ ۴۶۸

یاد بادت که ز من یاد نکردی هرگز

دل ناشاد مرا شاد نکردی هرگز

کردم آباد به صد خون جگر خانه چشم

جا درین منزل آباد نکردی هرگز

گوشت ای سیمبر از حلقه زرگشت گران

یا تو خود گوش به فریاد نکردی هرگز

بارها از لب خود عشوه شیرین دادی

فکر جان کندن فرهاد نکردی هرگز

یافتی بر سر ما منصب شاهی لیکن

کار بر قاعده داد نکردی هرگز

حسن ارشاد همین بس که در اطوار سلوک

جز به حسن خودم ارشاد نکردی هرگز

بنده جامی نکند از تو جز این آزادی

که ز بند غمش آزاد نکردی هرگز

شمارهٔ ۴۶۹

رفت عقل و صبر و هوش ای دل مکن از ناله بس

کاروان چون شد روان شرط است فریاد جرس

تا بود جان در تن از وی عارض و خالت مپوش

چون زید بی آب و دانه مرغ مسکین در قفس

از دلم شوق تو خیزد وز دلت مهر رقیب

آری از گل گل دمد وز سنگ خارا خار و خس

یک نفس خواهم برآرم بی تو لیکن چون کنم

تو مرا جانی و بی جان بر نمی آید نفس

چون تنم گر بودی اندر ضعف تار عنکبوت

از همش بگسیختی باد پر و بال مگس

گر به تو فریاد من از ضعف نتواند رسید

ای همه فریادم از تو تو به فریادم برس

بر درش حرفی نوشتم بر کمال شوق دال

گر بود در خانه کس جامی همین یک حرف بس

شمارهٔ ۴۷۰

عید شد هر کس ز یاری عیدیی دارد هوس

عید ما و عیدی ما دیدن روی تو بس

عید مردم دیدن مه عید ما دیدار تو

همچو عید ما مبارک نیست عید هیچ کس

پرده گفتی افکنم پس روز عید از پیش رخ

عید شد آن وعده را دیگر میفکن پیش و پس

صدق ما چون روشنت شد آخر ای خورشید روی

همچو صبح از مهر دل با ما برآور یک نفس

ما اسیر هجر و خلقی محرم بزم وصال

زاغ با گل همدم و بلبل گرفتار قفس

سوخت جان من اگر آهی کشم معذور دار

دود خیزد لاجرم هر جا فتد آتش به خس

می رسد فریاد جامی بی رخت شبها به ماه

ای مه نامهربان روزی به فریادش برس

شمارهٔ ۴۷۱

آن دو رخ را جامع آیات زیبایی شناس

خوبرویان کرده زانجا آیت حسن اقتباس

حال چاک سینه کاندر خرقه می دارم نهان

فاش خواهم گفت ازین پس چند پیچم در لباس

پاس انفاس است می گویند شرط راه عشق

جان فدای راهدانی کین نفس را داشت پاس

مزرع عمر مرا شد گوییا وقت درو

کز خیال ابرویت خم گشت قد من چو داس

گر بنای توبه ویران شد بحمدالله که هست

محکم از خشت سر خم قصر عشرت را اساس

با لباس فقر ناید خلعت شاهی درست

زشت باشد جامه نیمی اطلس و نیمی پلاس

کم شنو آوازه طاس فلک جامی که بود

آن همه رسوایی کنعانیان ز آواز طاس

شمارهٔ ۴۷۲

درین ره خضر همت همرهم بس

حریم نیستی منزلگهم بس

حریف کنج خلوتخانه فقر

دل هشیار و جان آگهم بس

طراز آستین دلق تجرید

و ما توفیقی الا باللهم بس

چرا منت کشم بهر چراغی

فروغ مجلس از شمع مهم بس

مرا گر دولت شاهنشهی نیست

فراغ از دولت شاهنشهم بس

ز بیرون گر لباس تو به تو نیست

جگربسته درون خون ته تهم بس

چو جامی گر نه کوتاه آستینم

ز مشت سفله دست کوتهم بس

شمارهٔ ۴۷۳

گر روی به مردم ننمایی چه کند کس

ور چشم ترحم نگشایی چه کند کس

آیی برم آن دم که شوی از همه فارغ

آن لحظه اگر نیز نیایی چه کند کس

هر روز جدا از تو کشم محنت و دردی

گر دیر کشد درد جدایی چه کند کس

گفتی که حذر کن ز بلا چون تو بلاجوی

سر تا قدم آشوب و بلایی چه کند کس

چون جعد تو بر دامن گل غالیه ساید

از سنبل تر غالیه سایی چه کند کس

هوش ار بربایی و خرد صبر توان کرد

گر صبر هم از دل بربایی چه کند کس

جامی اگر آن شوخ نهد مایده وصل

زان خوان کرم غیر گدایی چه کند کس

شمارهٔ ۴۷۴

ای باد صبح آن گل سیراب را بپرس

وان ماه شب فروز جهانتاب را بپرس

از ما که کرده ایم چو دریا ز گریه چشم

آن در ناب و گوهر نایاب را بپرس

کوته کنم حدیث ز رندان پاکباز

یار دروغ وعده قلاب را بپرس

احباب را ز فرقتش از دیده رفت نور

آن نوربخش دیده احباب را بپرس

دل را ببین سجودکنان پیش ابرویش

آن بت پرست گوشه محراب را بپرس

جان کز تنم رمید ز نوش لبش بجوی

از حال طوطی آن شکر ناب را بپرس

جامی به خواب دید که مه در کنار اوست

تعبیر خواب عاشق بی خواب را بپرس

شمارهٔ ۴۷۵

جام لعلش نگر از باده گلرنگ مپرس

ناله من شنو از زمزمه چنگ مپرس

جلوه شاهد گل بین سحر از حجله ناز

موجب ناله مرغان شباهنگ مپرس

نام من مایه ننگ است به جایی که منم

قصه نام مگو قاعده ننگ مپرس

تنگدستان تو را کام دل اندر غیب است

سر این نکته به جز زان دهن تنگ مپرس

عاشق کام طلب را ز غم و درد مگوی

مطرب بزم نشین را ز صف جنگ مپرس

بادپایان نتوانند ره عشق سپرد

قطع این مرحله از بارگی لنگ مپرس

جامی امید وصول حرم ار هست تو را

راهی می بین و قدم می زن و فرسنگ مپرس

شمارهٔ ۴۷۶

قلاش وش دیدم بتی ای وقت آن قلاش خوش

کو باخت نقد دین و دل در عشق آن قلاش وش

طوبی ز قد او خجل مانده صنوبر پا به گل

سروی بغایت معتدل بالا خوش و رفتار خوش

هستند بی جام و سبو مست لب میگون او

صوفی وشان صاف جو صافی دلان دردکش

زان لب به بزم عاشقان آمد حدیثی در میان

ساقی ز یکسو داد جان مطرب ز یکسو کرد غش

می بینم از زلف دو تا بر طرف رویش خال را

افتاده در چین و خطا مسکین غریبی از حبش

خوش آنکه خواهم زان صنم بوسه پی تسکین غم

دو یا یکی و او از کرم بخشد سه چار و پنج و شش

جامی صلای باده ده کز هر چه گویی باده به

بر سر سبوی باده نه تا چند ازین دستار و فش

شمارهٔ ۴۷۷

تنها ز کجا می رسی ای سرو قباپوش

دردا که تو می آیی و من می روم از هوش

من لذت دیدار چه دانم که هنوزت

از دور ندیده فتم آشفته و مدهوش

هر چند برون نیستی از خاطر تنگم

پیش آی که چون جان کشمت تنگ در آغوش

در گوش تو یک نکته ز بخت سیه ما

گفتن که تواند مگر آن خال بناگوش

گویم سخنی با تو اگر چند که گردد

بر طبع لطیف تو همین لحظه فراموش

خواهی که خدا در دو جهان پاس تو دارد

زینهار تو در پاس دل خسته دلان کوش

جامی ز خرابات غرض باده عشق است

خواهی ز سبو درکش و خواهی ز قدح نوش

شمارهٔ ۴۷۸

فغان ز ابلهی این خزان بی دم و گوش

که جمله شیخ تراش آمدند و شیخ فروش

شوند هر دو سه روزی مرید نادانی

تهی ز دین و خرد خالی از بصیرت و هوش

نه بر برون وی از لمعه هدایت نور

نه در درون وی از شعله محبت جوش

گهی که در سخن آید هوس کند سامع

که کاش ازین هذیان زودتر شود خاموش

وگر خموش شود حاصل مراقبه اش

ز بار سر نبود غیر درد گردن و دوش

نگاه دار خدایا مدام جامی را

ز شر زرق ریا پیشگان ازرق پوش

به گوش هوش رسان از حریم میکده اش

صدای نعره مستان و بانگ نوشانوش

شمارهٔ ۴۷۹

نهادی لعل رخشان بر بناگوش

سهیل و ماه را کردی هم آغوش

در اشکم شد از عکس لبت لعل

منش در دیده جا کردم تو در گوش

تو را از هر طرف در گوش لعلی ست

چنان لعلی که از جان می برد هوش

مرا بر هر مژه لعلی ست اما

ازان خونی که در دل می زند جوش

ز لعلت گر کنم دریوزه کامی

به لؤلؤ لعل را گیری که خاموش

چه بودی کوهکن لعل تو دیدی

که کردی لعل شیرین را فراموش

ز لعلش چون نداری رنگ جامی

ز خون دل شراب لعل می نوش

شمارهٔ ۴۸۰

آن قبای نیلگون بینید در سیمین برش

همچو شاخ گل که باشد خلعت از نیلوفرش

در کبودی فلک چون او مهی پیدا نشد

کاین چنین باشد لباس آسمانی در خورش

جان فدایت باد ای دربان دمی مانع مشو

تا رخ پر گرد خود ساییم بر خاک درش

یک رهش دیدیم عقل و دین و دل بر باد شد

وای جان ما اگر بینیم باری دیگرش

سوختم شبها بسی چون شمع پیش او ولی

هیچ گه سوز درون من نیامد باورش

عاشق ثابت قدم آن کس بود کز کوی دوست

رو نگرداند اگر شمشیر بارد بر سرش

سوخت جامی ز آتش هجر و برآمد سالها

همچنان بوی وفا می آید از خاکسترش

شمارهٔ ۴۸۱

آن سفر کرده که جان رفت مرا بر اثرش

هست ماهی که نیاورد به من کس خبرش

نازنینی که کنون خاسته از مسند ناز

کی بود طاقت رنج ره و تاب سفرش

گرچه از رفتن او می رودم صبر و شکیب

هر کجا رفت خدایا به سلامت ببرش

مبر ای باد بدان سو نفس سرد مرا

که مبادا رسد آسیب به گلبرگ ترش

ماند وابسته گل بلبل غافل در باغ

عاریت کاش توانم ستدن بال و پرش

چون بمیرم به سر راه ویم دفن کنید

که چو آید به سر خاک من افتد گذرش

شد چنان زار ز غمهای جدایی جامی

که ندیده ست کسی هرگز ازان زارترش

شمارهٔ ۴۸۲

گردش جام که زد صنع ازل پرگارش

سرنپیچد ز خط این دایره زنگارش

سر ما و در میخانه ای که از رفعت قدر

سایه بر بام فلک می فکند دیوارش

نیست وجه من مخمور جز این دلق کهن

وای من گر نستاند به گرو خمارش

بنده پیر مغانم که در اطوار سلوک

کار ما یافت گشاد از گره زنارش

خیر مستان طلبد هر چه کند باده فروش

سر این نکته ندانسته مکن انکارش

مگسل یک نفس از صحبت عیسی نفسان

نقد انفاس عزیز است غنیمت دارش

طبع گویای من آن طوطی شکرشکن است

که ز خونابه دل لعل بود منقارش

جامی اشعار دلاویز تو جنسی ست نفیس

پود آن حسن ادا لطف معانی تارش

همره قافله هند روان کن که رسد

شرف مهر قبول از ملک التجارش

شمارهٔ ۴۸۳

من بی دل چو خواهم داد جان نادیده دیدارش

مدد کن ای اجل تا زار میرم زیر دیوارش

ز دیده در دلش جا کردم و دل در درون پنهان

هنوز ایمن نیم ترسم که بیند چشم اغیارش

چه قد است آن تعالی الله که خواهم دیده و دل را

کنم خاک ره آن ساعت که بینم لطف رفتارش

نه دل دارم به دست اکنون نه دین مسکین مسلمانی

که با این کافران سنگدل افتد سر و کارش

نشد گل چون رخش اما بدان رو آب می گردد

که یابد روی آن دولت که شوید گرد رخسارش

تو و گلزار خویش ای باغبان ما و سرکویی

که آب روی صد گلزار می بخشد خس و خارش

چو مرغان خزان دیده زبان بست از سخن جامی

کجا آن غنچه خندان که باز آرد به گفتارش

شمارهٔ ۴۸۴

کسی کافتد نظر بر شکل آن سرو قباپوشش

ز سینه صبر و از دل طاقت و از جان رود هوشش

بلای جان من شد یاد آن بدخو نمی دانم

چه سازم چاره کز خاطر کنم یک دم فراموشش

ز دور آن لب به سبزی می زند نزدیک شد گویی

که گیرد سبزه نورسته گرد چشمه نوشش

خیالش را ز دیده جای در دل می کنم شبها

نخواهم مردمان دیده را خفتن در آغوشش

ز رشک ناله می میرم که من در گوشه ای تنها

همی سوزم به داغ هجر و او جا کرده در گوشش

مرا ره نی که در کویش نهم پهلو به دیواری

رقیبان سیه دل خوش نشسته دوش بر دوشش

نمودی رخ مکن منع از سرود شوق جامی را

چو بلبل جلوه گل دید نتوان ساخت خاموشش

شمارهٔ ۴۸۵

آن لاله رخ که باشد از داغ ما فراغش

از دیده رفت لیکن بر سینه ماند داغش

سروی به تازگی بود از باغ لطف رسته

زد سیل قهر موجی کند از حریم باغش

خرم گلی به بستان بشکفت بعد عمری

نادیده سیر بلبل تاراج کرد زاغش

آن را که این شمامه دوران رباید از کف

مشکل که هیچ عطری مشکین کند دماغش

زان گمشده ندانم با من نشان که گوید

جایی نرفت کز کس کردن توان سراغش

دل را ره برون شد کی باشد از شب غم

کز باد بی نیازی بی نور شد چراغش

اینسان که شغل هجران شد رنج بخش جامی

کی خواب راحت آید بر بستر فراغش

شمارهٔ ۴۸۶

دلم که شوق لبت داد شربت اجلش

به مهر خط تو شد مهرنامه عملش

چه جای طعن دلم را به مستی لب تو

چو داد باده ازین جام ساقی ازلش

کدام شیفته دل در کمند زلف تو بست

که عقل خنده نزد بر درازی املش

چو سنگ اساس جفا محکم است ازان دل سخت

کجا رسد ز نم چشم عاشقان خللش

خوشا مرقع صوفی که محتسب هر دم

کشد پیاله ز جیب و صراحی از بغلش

اگر چه در همه عمرش بدل نیافته ام

بس این که یافته ام همچو عمر بی بدلش

چو راند جامی ازان چشم آهوانه سخن

سرود بزم غزالان مست شد غزلش

شمارهٔ ۴۸۷

خرامان می رود آن شوخ و صد بیدل ز دنبالش

به خون غلطان ز ناوکهای چشم مست قتالش

ز من دامن کشان بگذشت بشتاب ای صبا از پی

بیفشان گرد ادبار من از دامان اقبالش

چو موری گشته ام از ضعف کو آن قوت بختم

که بینم خویش را روزی طفیل مور پامالش

شدم بی او ز مویی زارتر کو نامه بر مرغی

که بندم در میان نامه خود را بر پر و بالش

جوان و شوخ و خودکام است و باد خوبیش در سر

کجا در دل کند جا پند پیران کهنسالش

خطش نورسته ریحان است گرد چشمه حیوان

نشاید تخم آن ریحان به غیر از دانه خالش

به خون دیده صورت بست شرح حال خود جامی

که می گوید به آن سلطان خوبان صورت حالش

شمارهٔ ۴۸۸

شیخ خودبین که به اسلام برآمد نامش

نیست جز زرق و ریا قاعده اسلامش

خویش را واقف اسرار شناسد لیکن

نه ز آغاز وقوف است نه از انجامش

جز قبول دل عامش نبود کام ولی

می کند رد دل خاص قبول عامش

دام تزویر نهاده ست خدایا مپسند

که فتد طایر فرخنده ما در دامش

حبذا پیر خرابات که در مجلس انس

می برد روح قدس فیض حیات از جامش

گرچه از حاصل خود دفتر ایام بشست

نام کس نیست برون از ورق انعامش

هر که بر نعمت او شکر نگوید جامی

می شمارد خرد از دایره انعامش

شمارهٔ ۴۸۹

سپیده دم که شد از خانه عزم حمامش

هزار دلشده شد خاک ره به هر گامش

چو کند جامه ز تن جامه خانه را افروخت

فروغ صبح دگر از صفای اندامش

چو برگ گل که بود در گلاب خانه نشست

به گرم خانه عرق بر عذار گلفامش

تنش چو نقره خام و هزار مفلس عور

گرفته کیسه به کف بهر نقره خامش

مراست چشم و برد ناخنه ز چشم آرام

چه جای آن که بود زیر ناخن آرامش

نکاست استره یک مو به کام خود ز سرش

شد این ز سختدلی های سنگ ناکامش

رقیب گو مگشا زر که جامی بیدل

ز چشم اشک فشان داد سیم حمامش

شمارهٔ ۴۹۰

رخت کز خط مشکین شد مزین صفحه سیمش

همانا در جفاکاری نوشتی لوح تعلیمش

فتاد اندر کشاکش دل ز چشم و ابروی شوخت

به تیغ غمزه کن جانا میان هر دو تقسیمش

متاع جان همی خواهی ز من گر خود نمی آیی

فرست از لب سلامی تا کنم فی الحال تسلیمش

منجم حکم فتح الباب اشک ما رقم می زد

روان شد سیل خون از جوی جدول های تقویمش

کمر گرد میانت گر شود چون میم خود حلقه

بود آن حلقه در تنگی فزون از حلقه میمش

لبت مهر سلیمان است و بر وی اسم اعظم خط

اجازت ده خدا را تا ببوسم بهر تعظیمش

نهادی پا به کوی عاشقی جامی ز سر بگذر

نه مرد معرکه ست آن کس که از کشتن بود بیمش

شمارهٔ ۴۹۱

آرزو دارم که گردم خاک راه توسنش

لیک می ترسم ز من گردی رسد بر دامنش

کی بعمدا سوی من بیند چو می دارد دریغ

گوشه چشمی که افتد ناگهان سوی منش

آمد آن کافر برون شمیر بسته دی سوار

ای بسا خون مسلمانان که شد در گردنش

خواستم گویم لباس از برگ گل می بایدش

باز ترسیدم که آزارد ازان نازک تنش

هر گهش بینم قبا پوشده بیهوش اوفتم

وای من روزی که بینم با ته پیراهنش

ای صبا با او حدیث شعله آهم بگوی

تا شود سوز درون دردمندان روشنش

شاید آن بدخو کند رحمی خدا را ای اجل

ریز خون جامی و بر خاک آن کوی افکنش

شمارهٔ ۴۹۲

شوخی که تاجداران بوسند خاک راهش

سوی چو من گدایی مشکل فتد نگاهش

من کیستم که خواهم پهلوی او نشینم

این بس مرا که بینم از دور گاه گاهش

فرسوده قالب من همواره خاک بادا

بر هر زمین که باشد آمد شد سپاهش

هر کس به مهر آن خط میرد رسد به محشر

صد گونه سرخرویی از نامه سیاهش

در گلستان خوبی برگ وفا مجویید

کز خون بی گناهان پرورده شد گیاهش

من داد خود چه خواهم زان مه که نیست هرگز

چون پادشاه ظالم پروای دادخواهش

جامی ز کوی هستی بربست رخت گویی

کز هیچ سو نیاید دیگر فغان و آهش

شمارهٔ ۴۹۳

سر من کاش بودی خاک راهش

مگر گشتی لگدکوب سپاهش

به جان دادن اگر کردیم تقصیر

کنون هستیم از جان عذرخواهش

شبم شد روشن از رویش بدانسان

که روزم تیره از زلف سیاهش

به شکل او هلاک خویش خواهم

رقیبا برشکن طرف کلاهش

منه بر زاهد ای دل تهمت عشق

که می بینم ازینها بی گناهش

هنوز از باده شب سرگران است

وگرنه چیست خواب چاشتگاهش

چه شد گر کرد جامی دعوی عشق

دو چشم خون فشان اینک گواهش

شمارهٔ ۴۹۴

نامه کز خوبان رسد تعویذ جان می‌خوانمش

وز همه غم‌های دل خط امان می‌خوانمش

نقطه و حرفی که می‌آید در آن نامه به چشم

نقش آن خال و خط عنبرفشان می‌خوانمش

مردمان هردم به خون دل سوادش می‌کنند

بر بیاض دیده و من خوش روان می‌خوانمش

چون پر است آن نامه از مرهم پی داغ نهان

گاه خواندن مرهم داغ نهان می‌خوانمش

مونس جان و دل من شد ندارم صبر از آن

یک زمان می‌بوسم او را یک زمان می‌خوانمش

می‌دهد بویی از آن برگ گل خندان مرا

جای آن دارد اگر گریه‌کنان می‌خوانمش

دوستان گویند جامی نامه خواندن تا به کی

ورد جان و حرز ایمان است از آن می‌خوانمش

شمارهٔ ۴۹۵

رو چو نهد به ملک دل عشق توشاه سازمش

بر سر عقل صبر و دین میر سپاه سازمش

دل که به سینه گشت خون از غم پای بوس تو

تا برسد به کام خویش از مژه راه سازمش

طاقت خور نبینمت جا به سواد دیده کن

تا پی سایه بر سرت چتر سیاه سازمش

خواهم اگر زنم دمی بی تو به عشرت و طرب

یاد تو بگذرد به دل مایه آه سازمش

چون به صف نعال تو از پی سجده سر نهم

کفشم اگر به سر زنی افسر جاه سازمش

از چه سیم اگر دهد رخصت آبم آن ذقن

من رگ جان ز تن کشم رشته چاه سازمش

بر سر جامی ار زدی تیغ و شمردیش گنه

تیغ دگر بزن که تا عذر گناه سازمش

شمارهٔ ۴۹۶

دل من که بس مبتلا بینمش

ازان شوخ در صد بلا بینمش

دل از وی نگه داشتن مشکل است

که شکلی عجب دلربا بینمش

رقیبانم از وی جدا ساختند

خدایا کز ایشان جدا بینمش

شب تیره هر کس به فکری و من

در آن غم که فردا کجا بینمش

خوش آن مه که یک ذره خرسندیم

نباشد اگر سالها بینمش

به ره چند سایم رخ آیا بود

که روزی بر آن پشت پا بینمش

ازان گشت بیگانه جامی ز خویش

که با درد عشق آشنا بینمش

شمارهٔ ۴۹۷

تا کی کشم به صومعه حرمان ز بخت خویش

خرم کسی که برد به میخانه رخت خویش

بر فرق گرد درد به خاک درت خوشیم

جمشید و تاج او و سلیمان و تخت خویش

گل نیست آن ز شاخ درخشان که آتشی ست

کش باغبان ز رشک تو زد در درخت خویش

داریم بار شیشه و خوبان به جنگ ما

در برگرفته سنگ ز دلهای سخت خویش

تشریف خرقه زاهد یک لخت را دهید

رسوای عشق و پیرهن لخت لخت خویش

بنمای لب که صاحب تسبیح و طیلسان

در وجه نقل و باده نهد رخت و پخت خویش

جامی به شهر عشق مشو رهنمون ما

ما آزموده ایم درین شهر بخت خویش

شمارهٔ ۴۹۸

مدار آینه را در صفا برابر خویش

به دست شانه مده طره معنبر خویش

نبرده ام به می لعل دست بی لب تو

که پر نکرده ام از خون دیده ساغر خویش

رقیب گفت تو را بدگهر شناخته ام

نمود عاقبت آن ناشناخت گوهر خویش

به چار بالش عزت چو جای نیست مرا

بر آستان مذلت نهاده ام سر خویش

گر آن پری گذرد فی المثل به روضه قدس

فرشته فرش کند زیر پای او پر خویش

چو هست پایه واعظ چو همت او پست

ازان چه سود که سازد بلند منبر خویش

هجوم عشق تو دیوانه ساخت جامی را

شکست کلک و بر آتش نهاد دفتر خویش

شمارهٔ ۴۹۹

هر دم آیم بر درت با دیده خونبار خویش

تا طفیل دیگران بنماییم دیدار خویش

تا به کی زین بخت بی اقبال نادیده رخت

روی حرمان آورم در گوشه ادبار خویش

دیدنت دشوار و نادیدن ازان دشوارتر

چون کنم پیش که گویم قصه دشوار خویش

بزم وصلت بهر پاکان است من زیشان نیم

چون سگانم جای ده در سایه دیوار خویش

ای ز سوز عاشقان حسن تو را بازار گرم

تا کیم سوزی برای گرمی بازار خویش

از خدنگ خود چو نی سوراخها کن سینه ام

تا دهم یک دم برون درد دل افگار خویش

کار جامی عشق خوبان است و هر سو عالمی

در پی انکار او و او همچنان در کار خویش

شمارهٔ ۵۰۰

زان میان گم کرده ام سررشته تدبیر خویش

کاش مویی بخشیم از زلف چون زنجیر خویش

وه چه شیرین است لعلت گوییا آمیخته ست

شیره جانهای شیرین دایه ات با شیر خویش

نقشبند چین که در بتخانه صورت می نگاشت

پیش رویت بر زمین زد خامه تصویر خویش

تیرت آمد بر دل و من نیم کشته منتظر

مانده ام باشد که آیی از قفای تیر خویش

همدم یاران تو خوش در عشرت آباد وصال

مانده من تنها درین غمخانه دلگیر خویش

خواستم عمری به کویت عذر تقصیر وفا

همچنان شرمنده ام پیش تو از تقصیر خویش

بنده جامی پیر شد همچون غلامان بر درت

رحمی ای شاه جوانان بر غلام پیر خویش

شمارهٔ ۵۰۱

من و خیال تو شبها و کنج خانه خویش

سرود بیخودی و آه عاشقانه خویش

به خون همی طپم از ناله های خود همه شب

کسی نکرده چو من رقص بر ترانه خویش

خیال خال تو بردم من ضعیف به خاک

چنانکه دانه کشد مور سوی خانه خویش

ز چشم سخت دلان دور دار عارض و خال

به سنگ خاره مکن ضایع آب و دانه خویش

سخن به قاعده همت آید ای واعظ

من و فسون محبت تو و فسانه خویش

خوشم به شعله این آه آتشین همه شب

مرا چو شمع سری هست با زبانه خویش

بر آستانه تو خاک شد سر جامی

چه می کشی قدم از خاک آستانه خویش

شمارهٔ ۵۰۲

چند فروزم چراغ از علم آه خویش

بزم مرا ده فروغ از رخ چون ماه خویش

بیرهی از حد گذشت تیغ سیاست بکش

درد سر عاشقان دور کن از راه خویش

هر که به میم دهانت چشم گشاید چو «هی »

میل کشم به دیده اش از «الف » آه خویش

شیخ سحرخیز یافت ذوق شراب صبوح

ساخت دعای قدح ورد سحرگاه خویش

ذکر قدت در چمن رفت به بانگ بلند

سرو خجالت کشید از قد کوتاه خویش

دل ز سجود درت مرتبه قرب یافت

بنده ز خدمت شود خاصگی شاه خویش

روی نکوی تو خواست جامی ازین پس مدار

دور ازین خاک در روی نکوخواه خویش

شمارهٔ ۵۰۳

کشتی مرا ز هجر رخ جانفزای خویش

ای ناخدای ترس بترس از خدای خویش

زاهد که جا به گوشه محراب می کند

گر بیند ابروی تو نماند به جای خویش

حیف است بر زمین کف پای تو فرش کن

از پرده های دیده من زیر پای خویش

کوته فتاد رشته عمرم خدای را

یک تار مو ببخش ز زلف دو تای خویش

دور از رخ تو ماند دلم بی سرود عیش

بلبل چو گل ندید فتاد از نوای خویش

از خویش و آشنا همه بیگانه گشته ام

تا دیده ام سگان تو را آشنای خویش

تو پادشاه حسنی و جامی گدای تو

ای پادشاه مرحمتی بر گدای خویش

شمارهٔ ۵۰۴

چون به خواری خواستی راند آخرم از کوی خویش

کاشکی بارم نمی دادی ز اول سوی خویش

آب رویم تا ز خاک پای توست ای سرو ناز

کس نبینم در همه عالم به آب روی خویش

با تو وصل ما همین باشد که از تیغ جفا

خون ما ریزی و آمیزی به خاک کوی خویش

چون به شکل ابروی توست استخوان پهلویم

کرده ام پیوسته دل را جای در پهلوی خویش

تا رخت را از صفا آیینه می دارند خلق

برنمی دارم سر از آیینه زانوی خویش

گر نه چون موی میانت باشد اندر لاغری

بگسلانم رشته جان از تن چون موی خویش

قتل جامی غمزه را فرما به دست خود مکش

زحمت او دور دار از ساعد و بازوی خویش

شمارهٔ ۵۰۵

بنمای رخ و رشک پری خانه چین باش

با روی چنان ماه همه روی زمین باش

با ما به دل و جان مکن ای جان و جهان صلح

دل بردی و جان نیز کنون از پی دین باش

ای سوخته صد ره دلم از داغ جدایی

با عاشق دل سوخته خود به ازین باش

پیوسته جفا خوش نبود بلکه وفا نیز

گه بر سر مهر آی و گهی در پی کین باش

چون من تو شدم بس که به دل نقش تو بستم

خواهی تو جدا شو ز من و خواه قرین باش

ماییم و همین عاشقی و لذت دیدار

زاهد تو برو در طلب خلد برین باش

جامی قدم از تخت جم و مسند جمشید

برتر نه و در کوی بتان خاک نشین باش

شمارهٔ ۵۰۶

دلا ملازم رندان دردکش می باش

به هر چه می رسد از صاف و درد خوش می باش

مکن تعلق خاطر به نقش صفحه دهر

جریده وار همی زی و ساده وش می باش

خراب ساده عذاران کج کلاهم من

رو ای ادیب تو دربند ریش و فش می باش

دو کون در نظر من یکی شد ای خواجه

تو در شمار سه و چار و پنج و شش می باش

چه غم ز منقصت صورت اهل معنی را

چو جان ز روم بود گو تن از حبش می باش

منم ز جام می ای شیخ غرق بحر حیات

تو مانده خشک زبان بر لب از عطش می باش

خلاصی از خود و از خلق بایدت جامی

ز جام پیر خرابات جرعه کش می باش

شمارهٔ ۵۰۷

بی وفا یارا چنین بی رحم و سنگین دل مباش

دردمندان توییم از حال ما غافل مباش

اختر فرخنده فالی ماه هر مجلس مشو

آفتاب بی زوالی شمع هر محفل مباش

پای بر جا همچو سروم در هوای قد تو

هر زمان چون شاخ گل سوی دگر مایل مباش

دانه خال توام بر روی گندمگون بس است

گو مرا از خرمن هستی جوی حاصل مباش

ساربان چون محمل لیلی ز حی بیرون برد

منع مجنون کی تواند کاندر پی محمل مباش

چند روزی بر در یارم اقامت آرزوست

ای اجل سرعت مکن وی عمر مستعجل مباش

پی به سر جان و دل بر جامی از عشق بتان

بیش ازین حیران شده در نقش آب و گل مباش

شمارهٔ ۵۰۸

هر که روزی در نظر آن روی گلرنگ آیدش

گلشن فردوس اگر بخشند ازو ننگ آیدش

سینه پر شد عاشق دلخسته را از درد و غم

آه اگر درد دگر در سینه تنگ آیدش

در رهش صد سیمتن شد با دل چون سنگ خاک

کاش نخرامد مبادا پای در سنگ آیدش

چیست آن مژگان سنان و غمزه تیغ آن شوخ را

گر نه در دل هر زمان اندیشه جنگ آیدش

هر که آویزد چو جامی چنگ در فتراک عشق

عاقبت سررشته مقصود در چنگ آیدش

شمارهٔ ۵۰۹

ای کرده بر هلاک من از اهل عشق نص

جان در تنم ز شوق تو کالطیر فی القفص

بس دلکش است قصه خوبان و زان میان

تو یوسفی و قصه تو احسن القصص

گر صاحب فصوص بدیدی لب تو را

در حکمت مسیح نوشتی هزار فص

بی نسبت است بحث مساوات با سگت

کس نیست بر در تو ازو مطلقا اخص

گفتی چو عزم رخصت پابوس کردمت

یا صاحب العزیمة ایاک والرخص

کم جام غصه ای که ز لعلت نمی خورم

قد مت کم تجر عنی هذه الفصص

تیغ تو بهر قتل کسان نص قاطع است

جامی چگونه سر کشد از مقتضای نص

شمارهٔ ۵۱۰

چو بخت نیست که بارم دهی به مجلس خاص

بر آستان ارادت نهم سر اخلاص

دعای مردن خود می کنم مگر یابم

ز دوری تو و نزدیکی رقیب خلاص

تو را ز قتل اسیر کمند خویش چه بیم

شکار پیشه ندارد ز صید خوف قصاص

به جست و جوی تو در خون نشستم مردم چشم

در آرزوی گهر غوطه می خورد غواص

صفای مشرب رندان ز زاهدان مطلب

عوام را چه تمتع ز ذوق و حال خواص

نیافت صفوت صوفی به حیله صاحب زرق

نشد به صنعت قلاب زر ناب رصاص

ز شوق ماه رخش ناله بس مکن جامی

کزین سرود شود زهره بر فلک رقاص

شمارهٔ ۵۱۱

ساقی بده ز خم صفا یک دو جام خاص

تا یابم از کدورت خود یک دو دم خلاص

باشد به قدر لطف سخنور سخن لطیف

از گفته های عام مجو نکته های خاص

بر خصم جور پیشه مکن تیغ انتقام

در کیش عشق عفو ز قاتل به از قصاص

لطف عمیم دوست مرا خاص خویش خواند

ورنه مرا چه حد که زنم لاف اختصاص

طی کن به گام صبر و توکل طریق فقر

خواص ازین معامله شد قدوه خواص

بر گوش شیخ نعره مستان بود گران

لیت الزمان یفرغ فی اذنه الرصاص

جامی به قید حلقه آن زلف دل بنه

اذ لاخلاص منه بحال و لامناص

شمارهٔ ۵۱۲

کی کنم با کان گوهر درج لعلت را عوض

لعل تو مقصود بالذات است و جوهر بالعرض

نیست مردن آنکه افتد غرقه خون صید تو

بلکه مسکین می دهد تیر تو را جان در عوض

تن مریض شوق تیغ توست بگذر بر سرش

چون به دست توست جان من علاج این مرض

گفته ای خواهم اسیری را نشان تیر ساخت

زین سخن امید می دارم که من باشم غرض

عشق تو آمد بلا آرام من در عشق صبر

لا لبلواک انقطاع لا لصبری منقرض

می کنم عض انامل بی لب نوشین تو

نیست زان حلوا انامل را نصیبی غیر عض

نیست بی جوهر عرض را جامی امکان وجود

لعل جانان جوهر آمد جان مشتاقان عرض

شمارهٔ ۵۱۳

چو عرض توبه کند بر تو زاهد مرتاض

به قول پیر مغان واجب است ازو اعراض

تمام فیض بود باده خاصه از کف یار

مدام فیض رسان باد آن کف فیاض

ز جوهر می و کیفیتش وقوف نیافت

حکیم با همه بحث جواهر و اعراض

گرفت پیش رخت خویش را سری چه عجب

اگر ز غصه سر شمع می برد مقراض

تو خود معالجه درد سینه ریشان کن

که عاجز است طبیب از علاج این امراض

به طوف روضه رضا کی دهد مقیم درت

ریاضت است جدا از تو رفتنش به ریاض

خیال زلف و رخت بست در سخن جامی

چو از مسوده می برد این غزل به بیاض

شمارهٔ ۵۱۴

خال مشکین چیست بر رخ گرد لب نارسته خط

بر خلاف عادت افتاده ست پیش از خط نقط

زان خط نیکو لبت در هر زبان خواهد فتاد

موجب شهرت نشد یاقوت را جز حسن خط

راه عشقت گرم تر پویم به سر از سرزنش

چون قلم کاندر نوشتن تیزتر گردد ز قط

عشقبازی با تو نبود کار هر تردامنی

در هوا پرواز شهبازان نمی آید ز بط

خیر من خواهی مکن جا جز میان جان من

جان من نشنیده ای لا خیر الا فی الوسط

گر ز بغدادم رسد پیغامت ای محمل نشین

در روانی بگذرد سوی تو اشک من ز شط

خواست جامی خواند الحمدی بر آن عارض دمد

چون گشادی پرده در بسم الله افتادش غلط

شمارهٔ ۵۱۵

گم کرده ایم راه برون شد ازین رباط

ای رهنمای گمشدگان اهدناالصراط

صد دام در ره است به هر گام عشق را

خوشوقت رهروی که نهد پا به احتیاط

چون در نیاید از در صدق و صفا کسی

بر روی خلق بسته ام ابواب اختلاط

کی خواجه سر کشد به فلک ز ارتفاع قدر

گر بگذرد به خاطرش امکان انحطاط

منصوبه خلاصی خود ساز پیش ازان

کز دستبرد خصم شود خالی این بساط

دانی چرا نشاط جهان خنده آورد

یعنی که جای خنده بود در جهان نشاط

باشد مقام عزت و دهشت بساط عشق

جامی بر این بساط منه پای انبساط

شمارهٔ ۵۱۶

بر آب می کشد رخت از مشک ناب خط

بس طرفه کاتبی که نویسد بر آب خط

در خط شد آفتاب ز روی تو تا کشید

از مشک گرد دایره آفتاب خط

باشد دهان تنگ تو از هیچ نقطه ای

وان لب به گرد نقطه ز لعل مذاب خط

سینه کنم چو غیر تو بندد به سینه نقش

آری کشند بر ورق ناصواب خط

چون بوسه ها شمرده دهی، از خراش تیغ

می کش به سینه ام پی ضبط حساب خط

از دل نبرد حرف غمت وعده های وصل

شسته نشد ز لوح به موج سراب خط

جامی به یاد آن لب و خط خون دیده ریخت

آن دم که دید بر لب جام شراب خط

شمارهٔ ۵۱۷

از لب میگون تو پرهیزگاران را چه حظ

لذت می مست داند هوشیاران را چه حظ

ای امید ما همه از تو به نومیدی بدل

غیر نومیدی ز تو امیدواران را چه حظ

یافت با سنبل ز جعد مشکسایت شمه ای

ورنه از طوف چمن باد بهاران را چه حظ

خاک پایت گر نباشد جای بالین زیر سر

بر سر کوی تو شبها خاکساران را چه حظ

گرنه هر سو بلبلی چون من زند دستان شوق

از بهار خوبی آخر گل عذاران را چه حظ

من ز بخت خود لگد کوبم به راه آن سوار

ورنه از آزردن موران سواران را چه حظ

دیده بی خواب جامی گشت از آن رخ بهره مند

از فروغ مه به جز شب زنده داران را چه حظ

شمارهٔ ۵۱۸

حدیث ماه رخت شد تمام در مطلع

کشیده قصه زلفت دراز تا مقطع

به وصف روی تو یک بیت اگر به هم بندم

شود گشاده ز رحمت دری به هر مصرع

مرا بس اینکه شوم منتفع ز مشرب عشق

فقیه مدرسه و کسب علم لاینفع

مبین به چشم حقارت که پیر دهقان گفت

نرست شاخ گیاهی عبث درین مزرع

مرا ز پیش برافکن چو قصد جلوه کنی

که نیست روی تو را جز وجود من برقع

گرفت ربع و دمن سیل تا به کی گریم

علی لوامع برق من الحمی یلمع

به کنج میکده خمها زده ست صف جامی

بخواه معنی جمعیتی ازین مجمع

شمارهٔ ۵۱۹

یار قصد قتل من دارد به تیغ انقطاع

هر کس از شام اجل ترسد من از روز وداع

بر همه همسایگان حال شب من روشن است

بس که بر روزن فتد از شعله آهم شعاع

زین دو چشم خون فشان افتاد راز دل برون

آری آری کل سر جاوز الاثنین شاع

عزم میدان کن ز زلف عنبرین چوگان به دوش

کز سر خود کرده ام بهر تو گویی اختراع

بهر پیکان تو جان با دل خصومت می کند

بر سر کالا چه عیب است از خریداران نزاع

تا نماید آن دهان کشف حجاب زلف کن

جز به نور کشف نتوان یافت بر غیب اطلاع

دل به خون غلتید جامی را چو کرد آغاز آه

بود صوفی گرم از یک نغمه آمد در سماع

شمارهٔ ۵۲۰

خلقی چو گل شکفته و خندان به طرف باغ

ما و دلی ز هجر تو چون لاله داغ داغ

در باغ اگر نه بوی تو یابم ز هر گلی

آهی برآرم از دل و آتش زنم به باغ

پوشیده دار غنچه صفت پیرهن ز باد

تا بوی او چو گل نشود عطر هر دماغ

حاجت مبر به خانه همسایه ای رفیق

کامشب شرار سینه من بس بود چراغ

در چابکی طریق تو ورزند نیکوان

لیکن خرام کبک دری نیست کار زاغ

کی سایه بر سرم فکند آن همای قدس

چون بر کلوخ می ننشیند مرا کلاغ

فصل بهار بسته جهانی به عیش دل

جامی و درد عشق و ز عیش جهان فراغ

شمارهٔ ۵۲۱

هر شب از آتش رخسار تو سوزم چو چراغ

رود از فکر سرزلف تو دودم به دماغ

سوزم از رشک چه سوزد کسی از داغ غمت

هر کس از داغ غمی سوزد و من از غم داغ

سایه بر عارض گلرنگ تو انداخته زلف

بر گل و لاله ز پر چتر سیه ساختمان زاغ

موسم گل در باغم چه گشایند به روی

غنچه ای نیست دل من که گشاید در باغ

چای برداشتم از دامن هر شغل که بود

تا به یاد تو نشستم پی زانوی فراغ

بوی پیراهنت از باد صبا می جستم

به گریبان گل و جیب سمن داد سراغ

جامی از نطق زبان بست چو نشناسد کس

نکته طوطی شکرشکن از کاغ کلاغ

شمارهٔ ۵۲۲

کی به دعوی تاب آن روی چو مه دارد چراغ

باید امشب پایه خود را نگه دارد چراغ

می رود با آه آتشاک دل در زلف تو

همچو آن رهرو که در شب پیش ره دارد چراغ

شمع رخسار تو را گیرد به دعوی در زبان

در زبان افتاده آتش زین گنه دارد چراغ

از شکاف سینه بر دل می فتد زان رخ فروغ

خانه ویران بلی از نور مه دارد چراغ

ساقی ما رخ نمود ای شمع بنشین گوشه ای

زانکه این بزم از فروغ صبحگه دارد چراغ

وقت پیر رهبر ما خوش که در شبهای تار

از می روشن به کنج خانقه دارد چراغ

شعله‌های آه جامی نیست جز ایام هجر

هرکس آری بهر شب‌های سیه دارد چراغ

شمارهٔ ۵۲۳

گفتم به عزم توبه نهم جام می ز کف

مطرب زد این ترانه که می نوش لاتخف

خالی ز دوستی نبود هیچ پوستی

بر صدق این سخن گواهند چنگ و دف

آیا بود که صف نعالی به ما رسد

چون بر بساط وصل زنند اهل قرب صف

بشناس قدر خویش که پاکیزه تر ز تو

دری نداد پرورش این آبگون صدف

پای تو بر زمین اثر لطف و رحمت است

آن را که دیده فرش رهت شد زهی شرف

عمر تو گنج و هر نفس از وی یکی گهر

گنجی چنین نفیس مکن رایگان تلف

جامی چنین که می کشد از دل خدنگ آه

خواهد رسید عاقبت الامر بر هدف

شمارهٔ ۵۲۴

نقد عمر زاهدان در توبه از می شد تلف

قل لهم ان ینتهوا یغفر لهم ما قد سلف

جرعه ای کز ساغر اهل صفا ریزد به خاک

خاک آن بر خون ارباب ریا دارد شرف

نکته عرفان مجو از خاطر آلودگان

گوهر مقصود را دلهای پاک آمد صدف

عشوه ساقی برد از کف عنان عقل و هوش

چون به بزم دردنوشان جام می گیرم به کف

غمزه خون ریز او چون تیغ لا تامن کشید

لعل جان بخشش دهد پنهان نوید لاتخف

آمد آن رخ فتنه دور قمر ای دل بکوش

تا چو مشکین زلف او زان فتنه باشی بر طرف

کی نظر بازی تواند با بتان غمزه زن

هر که چون جامی نشد سهم حوادث را هدف

شمارهٔ ۵۲۵

باده صاف و محتسب با باده نوشان در مصاف

یا غیاث المستغیثین نجنا مما نخاف

دم به دم گر خون دل پالایم از مژگان چه عیب

چون ننوشد مست ناز من به جز می‌های صاف

شاهد معنی درون پرده عزت یکی ست

در لباس صورت افتاده ست چندین اختلاف

دین ما عشق است ای زاهد مگو بیهوده پند

ما به ترک دین خود گفتن نخواهیم از گزاف

بیش ازین تاب ملامت نیست در عشقت مرا

روی خود بنمای تا زاهد مرا دارد معاف

هرگز از سر میانت یک سر مویی نبرد

گرچه آمد عقل در حل دقایق موشکاف

بازگشت از کعبه شیخ شهر و جامی هم چنان

جامی می بر کف به کوی می‌فروشان در طواف

شمارهٔ ۵۲۶

سر به پای توام ای کعبه جان نیست گزاف

گر بگویم که کند گرد سرم کعبه طواف

صورت آرزوی من ز گریبانت نمود

نیست آیینه درویش به جز سینه صاف

چیست این نافه اگر زانکه به چین آهو را

نبریدند به سودای سر زلف تو ناف

جلوه حسن تو زینسان که جهان را بگرفت

هیچ کس را نتوان داشت ز عشق تو معاف

با همه روی زمین متفقم در همه دین

مشرب عشق تو شست از دل من نقش خلاف

تیغ مصقول تو آیینه مقصود من است

یارب این آینه را سینه من باد غلاف

زان میان چون قلم از موی همی پیچد سر

فکر جامی که به هر نکته بود موی شکاف

شمارهٔ ۵۲۷

حدیثی مشکل و سری ست مغلق

که در کون و مکان کس نیست جز حق

حقیقت واحد است و وحدت او

بود مرد محقق را محقق

ولیکن ز اختلاف اعتبارات

گهی باشد مقید گاه مطلق

مجرد یابیش ز اطلاق و تقیید

اگر جلباب هستی را کنی شق

چو بندی از تصاریف شیون چشم

تو را مصدر نماید عین مشتق

کند هر دم بیان این نکته را عشق

ولی عقلش نمی دارد مصدق

نبخشد جان جامی را خلاصی

ز قید عقل جز جام مروق

شمارهٔ ۵۲۸

رهروی خوش سخنی گفت ز پیران طریق

کاولین شرط درین راه رفیق است رفیق

طالب صحبت رندان شو و توفیق ادب

از خدا خواه که الله ولی التوفیق

چون به نظاره ساحل گذری خنده زنان

دامن عاطفت خود مکش از دست غریق

چیست آن رشته که آویخت خور از خیط شعاع

یعنی ای ذره برون آی ازین چاه عمیق

به جز این نکته نشد حاصلم از دقت فکر

که بدان سر میان ره نبرد فکر دقیق

لعل سیراب تو رخشنده سهیلی ست که داد

گوهر اشک مرا پرتو آن رنگ عقیق

هر معاشر به رفیقی دم یکرنگی زد

جامی و جام شفق گون که رفیقی ست شفیق

شمارهٔ ۵۲۹

چون تو در شهر مهی از من دلداده چه لایق

که نباشم به سر کوی تو آشفته و عاشق

آن که با روی نکو داد تو را پایه عذرا

چه عجب گر دهد از عشق مرا منصب وامق

گو طبیبم ز غم عشق تو پرهیز مفرما

که مزاج من بیمار به عشق است موافق

دل و جان بسته زلفت به رخت مهر چه ورزم

عشق را شرط نخستین چه بود ترک علایق

جیب جان هر سحری می درم از مهر جمالت

نیست جز صبح درین قصه مرا شاهد صادق

گشتم از عشق تو بیمار گذر کن به سر من

کین مرض را نتوان یافت طبیبی چو تو حاذق

جامی از صدق وفا دل به نگاری ده و بگسل

ز حریفان ریایی و رفیقان منافق

شمارهٔ ۵۳۰

ای خرم از هوای رخت نوبهار عشق

در هر دلی ز تازه گلت خار خار عشق

هر چند سرخوشی ز می حسن یاد کن

ما را که جان رسید به لب در خمار عشق

محمل همین به سینه ویران ما گشاد

هر کاروان غم که رسید از دیار عشق

فرقی میان عارف و عابد نهاده اند

این خوش به عشق کار بود وان به کار عشق

گر کوهکن ز پای درآمد چه جای طعن

والله که کوه پست شود زیر بار عشق

هرگه خدنگ غمزه گشایی ز شست ناز

باشد همای سدره فروتر شکار عشق

جامی مدار رنجه دل از فکر عاقبت

حالی به نقد خوش گذران روزگار عشق

شمارهٔ ۵۳۱

بود عقیق سرشکی که ریزم از غم عشق

به چشم اهل محبت نگین خاتم عشق

هنوز صبح وجود از شب عدم طالع

نگشته بود که بودم چو صبح همدم عشق

مزن ز گریه ما خنده کآب دیده ما

ترشحیست ز باران شوق و شبنم عشق

به ترک عشق خرد جهد می کند اما

به جهد او نشود سست عهد محکم عشق

سپاه هوش و خرد ناگرفته راه گریز

گمان مبر که شود ملک دل مسلم عشق

دلم که جای ریا بود و زرق شکر خدا

که جلوه گاه بتان شد به یمن مقدم عشق

همای همت جامی خجسته فر مرغی است

گشاده پر به هوای فضای عالم عشق

شمارهٔ ۵۳۲

ای سر عقل از خطت بر خط فرمان عشق

گوی دل از طره ات در خم چوگان عشق

منشی هجران نوشت بهر هلاکم نشان

مهر زد از داغ دل صاحب دیوان عشق

رفت به هر وادیی از مژه ام سیل خون

تشنه هنوزم به خون ریگ بیابان عشق

جورکشی بر درت ساخت مرا سربلند

اره فرق من است کنگر ایوان عشق

باد که جنبید ازو سلسله زلف تو

شد دل دیوانه را سلسله جنبان عشق

چاک مکن سینه ام ترسم ازین روزنه

بر همه روشن شود آتش پنهان عشق

نامه که پیچیده شد گفته جامی در او

هست پی اهل دل لقمه ای از خوان عشق

شمارهٔ ۵۳۳

هر خون که خورد بی تو دل از ساغر فراق

بگشاد از رگ مژه ام نشتر فراق

بر چون خوریم از تو که تخم امید وصل

در کشتزار ما ندهد جز بر فراق

در باغ عشق سروی اگر هست و سوسنی

آن ناوک بلا بود این خنجر فراق

لاغر تنم به مسند وصل تو چون رسد

این رشته هست دوخته در بستر فراق

برخاست ز آب دیده ما هر طرف حباب

زد خیمه در نواحی ما لشکر فراق

هر دم مده به وعده فریبم که فارغ است

از نعمت وصال بلاپرور فراق

جامی ز دوست نامه وصل آرزو مکن

این بس که هست نام تو در دفتر فراق

شمارهٔ ۵۳۴

روز ما را ساخت چون شب تیره آن ماه از فراق

چند سوزیم از فراق آه از فراق آه از فراق

آگهند از ماه تا ماهی که هر شب می رود

آب چشمم تا به ماهی آه تا ماه از فراق

وصل جانان شایدم روزی شود پیش از اجل

یک دو روز ای جان غمدیده امان خواه از فراق

محنت دوری مپرس از ساکنان کوی دوست

نازپرورد وصال آخر چه آگاه از فراق

تا به کی سرگشته گردم در فراق ای برق وصل

نور ده یک لحظه تا بیرون برم راه از فراق

روز وصل یار ما را غیرت اغیار گشت

چون وصال این وحشت آرد لوحش الله از فراق

در صبوری گرچه جامی بود پا برجا چو کوه

گردش گردون به بادش داد چون کاه از فراق

شمارهٔ ۵۳۵

زهی به خاک درت چشم خون فشان مشتاق

به لب تو جانی و من بنده به جان مشتاق

تو می روی ز جهان و جهانیان فارغ

ستاده بر سر راهت جهان جهان مشتاق

بیا بیا که به تشریف مقدمت هستیم

چو میزبان توانگر به میهمان مشتاق

به نام دلکش تو کارزوی جان من است

دلم چو گوش بود گوش چون زبان مشتاق

بر این شکسته افتاده کی کنی سایه

همای سدره نباشد به استخوان مشتاق

منم به خانه خود غایب از سگان درت

مسافری به ملاقات دوستان مشتاق

به خوابگاه سگانت کشید جامی رخت

چو آن غریب که آید به خان و مان مشتاق

شمارهٔ ۵۳۶

ای ذات تو از صفات ما پاک

کنه تو برون ز حد ادراک

هم از تو منیر شمع انجم

هم از تو بلند قصر افلاک

آدم به تو شد مکرم ار نه

پیداست مقام ذره خاک

از مهر تو هر سپیده دم چرخ

دراعه نیلگون زند چاک

پرورده ابر رحمت توست

همچون گل و لاله خار و خاشاک

در صیدگه دلاورانت

ارواح قدس شکار فتراک

راهی ست پر از خطر ره عشق

آنجا همه رهزنان بی باک

بی بدرقه عنایت تو

نتوان شد ازان ره خطرناک

یارب به کمال آن که دارد

بر کسوت جان طراز لولاک

کز جام صفا و خم وحدت

در بزم مجردان چالاک

آن باده حواله کن به جامی

کز وصمت هستیش کند پاک

شمارهٔ ۵۳۷

زد به شکرخنده لعلت بر دل ریشم نمک

یا غزال الحی یا ضبی الحمی ما املحک

تا شدی ظاهر بدین لطف و جمال ارباب دین

متفق گشتند در تفضیل انسان بر ملک

چون پری پنهان مشو ای بی تو بینایی محال

زانکه مردم را چو چشمی چشم را چون مردمک

نقد اخلاص مرا هر بار یابی پاک تر

گر زنی صد نوبت از سنگ جفایم بر محک

موجب ننگ است نامم نامه عشق تو را

کاش نامم را کند تیغ اجل زین نامه حک

دل یکی دارم من و دلبر یکی آن بخت کو

تا بگویم قصه دل پیش دلبر یک به یک

از فلک جامی چرا نالد که با او هر چه کرد

دور خورشید جمالت کرد نی دور فلک

شمارهٔ ۵۳۸

چون تو ناوک افکنی سویم دل و جان یک به یک

سهم خود جوینداز من کالهدایا مشترک

سوختم صد بار تا کی سینه ریش مرا

سازی از مژگان جراحت ریزی از لبها نمک

بر سر ما چون ز بهر امتحان سنگ زنی

روی زرد خود بر آن مالیم چون زر بر محک

در وجود آن دهان داریم شک بهر خدا

زیر آن لب نکته ای فرمای بهر دفع شک

تا نهان آیم به طوف کوی تو هر شب شود

تیر آهم میل چشم دیده بانان فلک

گر رود بر چرخ ذکر دانه های خال تو

دردسر خیزد مسیحا را ز تسبیح ملک

خواند جامی پیش آن خورشید شعری وقت صبح

ساخت گردون نظم پروین را به تیغ مهر حک

شمارهٔ ۵۳۹

چو جزو لایتجزاست آن دهان بی شک

چگونه جان منش گشت جزو لاینفک

تهی ست سبحه زاهد ز گوهر اخلاص

هزار بار من آن را شمرده ام یک یک

به تیغ حادثه گردون کجا تواند کرد

نهان ز نامه عشقت حکایت ما حک

من آن نیم که شوم تارک سجود درت

گرم رسد به مثل از تو تیغ بر تارک

غمت مباد ترشح کند ز سینه چاک

ز غمزه کاش به هم دوزیش به یک ناوک

دبیر صنع نوشته ست گرد عارض تو

به مشک ناب که الحسن و الملاحة لک

بشوی دل ز قوانین عقل و دین جامی

که سر عشق بدینها نمی شود مدرک

شمارهٔ ۵۴۰

دلم شد جزو جزو از تیغ بی داد تو و هر یک

بود پیوسته اندوه و غمت را جزو لاینفک

ز تو سررشته کارم کشد روزی به حیرانی

درین دعوی ندارم جز سر زلف تو مستمسک

ز باریکی میانت در کمر سری ست لایفهم

ز پنهانی دهانت زیر لب رمزی ست لایدرک

چه غم گر اندک اندک شد غمت بسیار اندر دل

همه فیض نوال توست اگر بسیار اگر اندک

مکش یکبارگی بر ما خط نادانی ای خواجه

که در کار جهان گولیم و در عشق بتان زیرک

اگر بر تارکم سنگی رسد از پاسبان تو

به صد تعظیم و حرمت دارمش چون تاج بر تارک

قدش طوبی بود جامی اگر بر یاد او فردا

کنی در پای طوبی جا فطوبی ثم طوبی لک

شمارهٔ ۵۴۱

سر دهانت ناگشته مدرک

اهل یقین را افکنده در شک

از روی و زلفت دارم همیشه

صبحی همایون شامی مبارک

صد تیغ رانی حاشا که گردد

حرف وفایت از لوح دل حک

بر آب چشمم می خندی آری

المزن یبکی والورد یضحک

طفلی و نادان لیکن نرسته

از دام عشقت پیران زیرک

دی با سگانت گفتم کزین در

بار اقامت می بندم اینک

دل شد مجاور آنجا که جامی

هذا فراق بینی و بینک

شمارهٔ ۵۴۲

دل خون و جان فگار و جگرریش و سینه چاک

هم خود بگوی چون نکشم آه دردناک

بیمار پرسیی بکن ای یار مهربان

کافتاده ام ز هجر تو در بستر هلاک

آلوده کرد دامنم از خون دل سرشک

واحسرتا که خاصیت این داد عشق پاک

عطر کفن ز خاک درت کردم آرزو

آخر ببین که می برم این آرزو به خاک

بویت شنید غنچه و گل هم که می کند

این جامه پاره پاره و آن خرقه چاک چاک

گر پر شود جهان همه از ماه منظران

والله لست انظر طوعا الی سواک

گفتم که جامی از غم عشق تو مرد گفت

گر همچو او هزار بمیرد مرا چه باک

شمارهٔ ۵۴۳

جان می دهم به باد و غمت می برم به خاک

طوبی لمن یموت و فی قلبه هواک

پاکی تو و ز پرده عزت تو را ندید

جز دیده های پاک خوشا دیده های پاک

هر شب به جست و جوی خیالت روان کنم

آب دو دیده تا سمک و ناله تا سماک

زاهد کجا و سوز دل من که او ز زرق

پشمینه چاک کرد و من از شوق سینه چاک

زد شیخ نارسیده به عشق تو طعنه ام

دیوانه را ز سرزنش کودکان چه باک

خاطر مدار رنجه به فکر عیادتم

بادا سعادت تو اگر من شوم هلاک

جامی که داد جان به غمت بهر اهل درد

بگذاشت یادگار غزل های دردناک

شمارهٔ ۵۴۴

جان عاشق چون بود از آرزوی طبع پاک

دامن معشوق اگر آلایشی دارد چه باک

حاش لله چون رسد معشوق ما دامن کشان

دامنش زان پاکتر باشد که ما گوییم پاک

صفوت و پاکیزگی لازم بود خورشید را

گر بود بر اوج گردون ور فتد بر سطح خاک

شوق غالب عشق مستولی ست بر من بعد ازین

بر سر آن کوی خواهم رفت مست و جامه چاک

بانگ خواهم زد که ای در پرده عزت مقیم

کم تواری فی قباب العز حتی لانراک

زآستانت سر نتابم تا نبینم روی تو

گرچه آید بر سر من از تو صد تیغ هلاک

ناله کن جامی که دانم عاقبت کاری کند

در دل سنگین یار این ناله های دردناک

شمارهٔ ۵۴۵

به جوهر می رخشان که از زجاجه پاک

چراغ عیش فروزد درین سراچه خاک

به حسن صنعت مشاطه ای که آراید

ز خوشه گهر و لعل تاج تارک تاک

که من ز دامن پیر مغان ندارم دست

کشاکش اجلم گر کند گریبان چاک

مکن مزاحمت اهل دل که محفوظ است

ز سنگ بی خردان شیشه خانه افلاک

گلی که بهر کلیم از درخت طور شکفت

توقع از خس و خاشاک می کنی حاشاک

ز عشقم اینقدر ادراک شد که نتوان کرد

به دقت نظر اسرار عشق را ادراک

قدم ز دیر مکش جامی از ملامت غیر

اگر به دیر رسیدی ز طعن غیر چه باک

شمارهٔ ۵۴۶

باده پاک است و قدح پاک و حریفان همه پاک

عمر اگر در ره پاکان شودم صرف چه باک

به ریا طعنه مزن پیر مغان را که بود

ساحت عصمتش از وصمت این عارضه پاک

رفت در کوی تو صد سر که کسی تیغ ندید

پردلی کو که نهد پای به میدان هلاک

گر نیاویخته در دامن گل خار غمت

رخ چرا شسته به خوناب و گریبان زده چاک

روی بنما که روم ذره صفت رقص کنان

تا به سر منزل خورشید ازین دیر مغاک

مهر بگشا ز لب لعل که بیمار تو را

شربت از دست مسیحا نفتد فایده ناک

سایه بر تربت جامی فکن ای سرو به بلند

نیست از سرو عجب گر فکند سایه به خاک

شمارهٔ ۵۴۷

مرا شد جامه جان از غمت چاک

بیا ای آرزوی جان غمناک

نرفت از لوح دل نامت اگر چند

ز لوح آب و گل شد نقش من پاک

به یک رفتار بردی صد دل از راه

تعالی الله عجب چستی و چالاک

نهانی هر شبی آیم به کویت

گریبانی دریده دامنی چاک

گهی از درد ریزم خاک بر سر

گهی از شوق مالم روی بر خاک

ز حسرت با در و دیوار گویم

الا یا ربع سلمی این سلماک

ز جامی گر کشی سر چیست تدبیر

تو شاخ نازکی او خار و خاشاک

شمارهٔ ۵۴۸

ز هجران بر لب آمد جان غمناک

الا یا لیت شعری این القاک

به هر جمعیتی وصل تو جویم

لعل الله یجمعنی و ایاک

کسان را مهر دل از دیده خیزد

و قلبی کان قبل العین یهواک

نعیم خلد اگر گردد میسر

لعمری لا یطیب العیش لولاک

عنان عزم هر سویی که تابی

سوی قلب المتیم لیس ماواک

شدم خاک ره و دامن کشیدی

ز من چون شاخ گل حاشاک حاشاک

به قصد قتل جامی می کشی تیغ

کرمها می کنی الله ابقاک

شمارهٔ ۵۴۹

برانم از عقب کوچ کرده خود بوک

زند جمازه سعیم به خیمه گاهش چوک

کجا به خیمه گه او رسد جز آن رهرو

که گامزن چو جهاز است و بارکش چون لوک

ز آفتاب رخش دور مانده ام شاید

اگر کبود کنم جامه چون فلک زین سوک

ز فرق ساخته پای و ز تاج زر نعلین

ملوک بهر سلوک رهش بلوک بلوک

غریق لجه عرفان خموش چون ماهی

به هرزه نعره زنان واعظ از کناره چو غوک

ز کف مده سر رشته که پیرزن داند

کز اوست گردش چرخ وز چرخ گردش دوک

مکن مبالغه در شرح درد دل جامی

مباد کلک تو را خون فرو چکد از نوک

شمارهٔ ۵۵۰

فاح ریح الصبا و صاح الدیک

باده درده که صبح شد نزدیک

جام روشن بیار تا برهیم

یک دم از ظلمت شب تاریک

فهم را گم شود سر رشته

چون رود زان میان سخن باریک

پیش هندوی چشم خونریزت

گشته ترکان زبون تر از تازیک

سر عشق از عبارت واعظ

معنیی نازک است و لفظ رکیک

جز تو در دل کسی نیابد جای

صاحب ملک را چه جای شریک

جامی از حیرت تو ره گم کرد

یا دلیلا لمن تحیر فیک

شمارهٔ ۵۵۱

درین مقرنس زنگارگون مینا رنگ

بر آبگینه ارباب همت آید سنگ

نهاد چرخ مقوس کج است همچو کمان

ازان نشسته به خاکند راستان چو خدنگ

کسی که گام درین بحر می زند پی کام

به کام می رسد آخر ولی به کام نهنگ

مبین غزاله گردون و مهر او هر صبح

که شب به کین تو خواهد گرفت شکل پلنگ

محیط دور افق گرچه قاف تا قاف است

بود چو دایره میم بر دل ما تنگ

زکس نمی شنوم بوی انس کاش افتم

برون ز مسکن مانوس خود به صد فرسنگ

به شهر نیست نوایی خوش آنکه راست کند

درای محمل جامی سوی حجاز آهنگ

شمارهٔ ۵۵۲

ای که چون غنچه دلی دارم از اندوه تو تنگ

همچو گل چند دورو باشی و چون لاله دو رنگ

جنگ من این همه با بخت از آن ست که تو

با همه صلح کنی با من دلسوخته جنگ

سر زلف تو به دست دگران می بینم

وه که سررشته اقبال برون رفت ز چنگ

گریه نقش خط سبز تو نبرد از دل ما

نشود پاک به شستن ز رخ آینه زنگ

عاقبت وادی هجر تو به پایان آمد

گرچه شد بارگی صبر در آن بادیه لنگ

گر نه صیاد ازل خواست شکار دل ما

چون کمان ساخت ز ابروی تو وز غمزه خدنگ

جامی دلشده را جام دل آن روز شکست

که درآمد به سر کوی تواش پای به سنگ

شمارهٔ ۵۵۳

زهی اشک من و لعل تو یکرنگ

ز تو اندوه من با کوه هم سنگ

مرا درج گهر این بس که دارم

ز پیکان های تو بر سینه تنگ

ز تیغت چهره مقصود پیداست

مبادا ز خون بی دردان بر آن رنگ

حذر زان چشم و مژگان تا کی ای دل

دلیران چون گریزند از صف جنگ

قدم خم شد چو چنگ و دارم امید

که آرم تاری از زلف تو در چنگ

رقیب از کشتن من ننگ دارد

به یک تیغم خلاصی ده ازین ننگ

به آن قامت خوش است آهنگ جامی

بنامیزد زهی مرغ خوش آهنگ

شمارهٔ ۵۵۴

من که مهر عارضت می ورزم از صبح ازل

نگسلم از زلف تو پیوند تا شام اجل

گر به دست باد نبود حل و عقد زلف تو

کی شود سوداییان عشق را یک عقده حل

شد رقیب آواره و جایش سگ کویت گرفت

بی دلان را خاست از جان نعره نعم البدل

محتسب قول و عمل را ناروا گوید ولی

نیست مطرب را روا قطعا به قول او عمل

در دلم زینسان که محکم شد اساس عشق تو

کی به طوفان غم و سیل بلا یابد خلل

دل محل توست تا گم شد به جست و جوی او

بر درت هر چند می جویم نمی یابم محل

هست در وصف رخت از گفته جامی مدام

گلرخان را غنچه سان رنگین ورقها در بغل

شمارهٔ ۵۵۵

قتل من خواهد ز یکسو غم ز دیگر سو اجل

پیشدستی کن که نبود دست پیشین را بدل

فیلسوف عقل را آداب بحث عشق نیست

خالی از حکمت بود با او درین معنی جدل

قصد ما ابروی توست از سجده در محرابها

گر نباشد نیت خالص چه حاصل از عمل

می کنم هر دم چو گل پیراهن جان را قبا

تا قبا را دیدم آن اندام نازک در بغل

نیکوان را هستم از صدق ارادت معتقد

کی فتد در اعتقاد من ز بدگویان خلل

دل که شد جای غم عشقت محل رحمت است

ای ز سر تا پای رحمت رحمتی کن در محل

یافت جامی دوش در میخانه فیض از پیر جام

شد می تلخ از لب لعل تو در کامش عسل

شمارهٔ ۵۵۶

لعل جانبخش تو لا یبخل فیما یسال

چشم خون ریز تو لایسال عما یفعل

بعد عمری لبت ار وعده کامی دهدم

غمزه شوخ تو گوید ز کمین لاتعجل

قصد تو غایت جور است و جفا با چو منی

غیر هذا بک یا غایة قصدی اجمل

بود صد نخل هوس بیخ فرو برده به دل

صرصر عشق تو کرد آن همه را مستاصل

مشرب عشق چو باشد چه غم از طعن حسود

بحر ژرف از دهن سگ نشود مستعمل

گرچه هر جا دلم آویزش و آمیزش کرد

قبله عشق همان ست که بود از اول

در سخن کوش نه در زینت دیوان جامی

شعر را چون نبود آب چه سود از جدول

شمارهٔ ۵۵۷

دل به زمین بوس درت شد مثل

وفقه الله لخیر العمل

زان همه شادی که به دل داشت جای

شد غم و اندوه تو نعم البدل

بوسه ای از لعل تو کردم سوال

چند تعلل بعسی و لعل

بوسه گرفتم که نه حد من است

یک دو سه دشنام بده لااقل

باد قضا طاعت چل ساله ام

پیش رخت قبل قضاء الاجل

خاص که بی خاصیت عاشقی ست

عام کالانعام بود بل اضل

جامی امید سر زلف تو داشت

گفتمش ایاک و طول الامل

شمارهٔ ۵۵۸

برون آی از نقاب غنچه ای گل

که از شوق جمالت سوخت بلبل

چو گردد موعد دیدار نزدیک

نیاید دیگر از عاشق تحمل

به گشت باغ رفتم تا برآیم

دمی چون لاله خوش با ساغر مل

مرا شوق تو گریانید چندان

که شد پر خون ز اشکم دامن گل

ز بس نالیدم از فریاد مرغان

در اطراف چمن افتاد غلغل

جدا زان سرو قد و سنبل زلف

ندیدم قد سرو و زلف سنبل

چو مطرب لب ببست از نظم جامی

برآمد از صراحی بانگ قلقل

شمارهٔ ۵۵۹

حق آفتاب و جهان همچو سایه است ای دل

اما رایت الی الرب کیف مد الظل

وجود سایه و خورشید فی الحقیقه یکی ست

اگرچه پیش خرد باشد این سخن مشکل

لقب نهند بلی آفتاب را سایه

چو از صرافت اشراق خود شود نازل

حکیم ضؤ دویم گفت سایه را هشدار

مباش همچو وی از مغز این سخن غافل

فروغ مهر به روی زمین بود سایه

میانشان چو شود فی المثل کسی حایل

وجود قابل شرط کمال اسمائی ست

وگرنه ذات نباشد به غیر مستکمل

قبول و فعل دو وصفند ناشی از ذاتی

که هست جمله شئون و صفات را شامل

ز روی کثرت باطن که ممکنش لقب است

بود همیشه قبول و تاثرش حاصل

ز روی وحدت ظاهر که واجبش صفت است

بود هماره در اعیان مؤثر و فاعل

خداست در دو جهان هست جاودان جامی

وما سواه خیال مزخرف باطل

شمارهٔ ۵۶۰

زد شیخ شهر طعنه بر اسرار اهل دل

المرء لایزال عدوا لما جهل

تکفیر کرد پیر مغان را وگر برد

بویی ز کفر او شود از دین خود خجل

محضر به خون اهل صفا می زند رقم

این رقعه بر جهالت او بس بود سجل

آیین صدق و رسم مروت نه کار اوست

از طبع منحرف مطلب خلق معتدل

ساقی بیا که ذکر کدورت کدورت است

تا هست مهل باده صافی ز کف مهل

آن جام می بیار که از لوح اعتبار

سازد غبار هستی موهوم مضمحل

باشد که مرتفع شود از آفتاب می

آثار ظلمتی که نماید ز مد ظل

جامی به بزم پیر مغان بار خواست دوش

نگسسته دل هنوز ز پیوند آب و گل

مستی زد این ترانه به آواز چنگ و گفت

یا طالب الوصول تجرد لکی تصل

شمارهٔ ۵۶۱

مسلمانان چه سازم چاره با آن شوخ سنگین دل

که هم کام از لبش صعب است و هم صبر از رخش مشکل

اگر تن در فراق او دهم عمری ست بیهوده

وگر دل بر وصال او نهم فکری ست بی حاصل

دوای عشق گویند از سفر خیزد چه دانستم

که در دل مهر آن مه خواهد افزون شد به هر منزل

اگر نی آب بر آتش زدی باران اشک من

ز برق آه گرمم سوختی هم ناقه هم محمل

بدان در گرانمایه چگونه ره برم چون شد

ز آب دیده دریاها میان ما و او حایل

شکسته کشتی امید در گرداب غم ما را

تو ای ناصح مزن سنگ ملامت باری از ساحل

شراب خوش دلی ارباب عشرت را ده ای دوران

که هست از ساغر غم جامی اکنون مست لایعقل

شمارهٔ ۵۶۲

آمدی سوی من و ز اشک خودم مانده خجل

که به ره پای تو چون سرو شد آلوده به گل

خون شد از رشک گلم دل، بنشین پیش دو چشم

که بشویم گلت از پای به خونابه دل

میل سیل مژه ام می کنی آری باشد

طبع ارباب کرم جانب سایل مایل

جاه و تمکین تو را هیچ گزندی مرساد

چون به سر وقت گدایان گذری مستعجل

جان ازان پاکتر آمد که بگیرد گردی

دامنش را چو کند در تن خاکی منزل

اینقدر لطف بس از جانب لیلی که گهی

به سر تربت مجنون گذراند محمل

تا غلام تو شد ای خسرو خوبان جامی

قاضی عشق به آزادی او بست سجل

شمارهٔ ۵۶۳

شتربانا مبند امروز محمل

مرا باری چنین مپسند بر دل

نمی شاید کنون بار سفر بست

که شد راه از سرشک عاشقان گل

نه پای رفتن و نه رای بودن

مبادا کار کس زین گونه مشکل

حبیبی راحل والقلب هایم

و روحی ذاهب والدمع سایل

تن از همراهی او ماند محروم

ولی جان می رود منزل به منزل

الا ای باد شبگیری گذر کن

علی تلک المنازل والمراحل

بگو با دلبر محمل نشینم

که ای نوشین لب شیرین شمایل

ز رنج ره مبادت هیچ آسیب

به کامت هر چه خواهی باد حاصل

سحرگه چون شود عزم رحیلت

مباش از ناله شبگیر غافل

بیا کز درد و غم هستم فتاده

به خاک و خون چو مرغ نیم بسمل

تو می نوشی به طرف دشت و جامی

به کنج محنت و غم زهر قاتل

شمارهٔ ۵۶۴

کل ما فی الکون وهم او خیال

او عکوس فی مرایا او ظلال

لاح فی ظل السوی شمس الهدی

لاتکن حیران فی تیه الضلال

کیست آدم عکس نور لم یزل

چیست عالم موج بحر لایزال

عکس را کی باشد از نور انقطاع

موج را چون باشد از بحر انفصال

عین نور و بحر دان این عکس و موج

چون دویی اینجا محال آمد محال

رهروان عشق را بنگر که چون

هر یکی را بر دگرگونه ست حال

آن یکی در جمله ذرات جهان

دیده تابان آفتابی بی زوال

وان دگر ز آیینه هستی عیان

دیده مستورات اعیان را جمال

وان دگر در هر یکی آن دیگری

دیده من غیر احتجاب واختلال

خرم آن عاشق که با سلطان عشق

می خرامد در نهایات الوصال

کلمینی یا حمیرا کرده ورد

با لب میگون آن شیرین مقال

وز ملال زلف پر آشوب او

گفته با خالش ارحنی یا بلال

لب ندانم جز لب بحری که کرد

گوهر از قعرش سوی لب انتقال

ظلمت کونم غرض باشد ز زلف

نقطه ذاتم مراد آمد ز خال

گفت و گو تا چند جامی لب ببند

حال می باید چه سود از قیل و قال

گر درون سینه داری گوهری

چون صدف در قعر بنشین گنگ و لال

شمارهٔ ۵۶۵

هودج کیست بر این ناقه زرین خلخال

کش فتاده ست دو صد قافله جان در دنبال

هودج آن که اگر برفکند طرف نقاب

کوه و وادی شود از نور رخش مالامال

یاد روزی که پی محمل او می رفتم

بانگ زد بر سگ دنباله دو خود که تعال

پیش رفتم به غلط و او ز کرم خنده زنان

گفت کای عاشق شوریده ماکیف الحال

گفتمش سوختم از شوق تو تعجیل مکن

گرچه عمری و بود عادت عمر استعجال

گفت جامی بگشا بال جهان پیما را

تا به این مامن جانها برسی فارغ بال

ور تو را همت آن نیست مجاور می باش

در کهن منزل ما گرد دمن یا اطلال

شمارهٔ ۵۶۶

سروی ست قامت تو ز بستان اعتدال

سر تا قدم لطیف تر از پیکر خیال

روح مقدس است که سلطان قدرتش

تشریف داد خلعتی از عالم مثال

نی روح اقدس است که از موطن بطون

بنموده در جمیل ترین مظهری جمال

آن نور پاک ظاهر و شخص تو مظهر است

باشد میان ظاهر و مظهر دویی محال

فرقی به جز تقید و اطلاق یافتن

نتوان میان ظاهر و مظهر به هیچ حال

زانت برم سجود که آن نور لم یزل

لایح بود ز لوح جمال تو لایزال

غیر از تو کیست مقصد جامی و مطلبش

یا مقصدی هلم و یا مطلبی تعال

شمارهٔ ۵۶۷

ای به وصف لب شیرین سخنت ناطقه لال

فهم سر دهنت پیش خرد امر محال

پیش ارباب کرم شرط ادب نیست طلب

حاجت ما همه دانند چه حاجت به سوال

گر خوشیم از تو به خوابی و خیالی چه عجب

عشرت و عیش جهان نیست به جز خواب و خیال

روشن آن دیده که در آینه طلعت دوست

پرتو حسن ازل دید نه نقش خط و خال

صفت لطف تو گوییم زهی لطف سخن

سخن از حسن تو رانیم زهی حسن مقال

چون فتادیم به وصف رخت از فکر دهان

بس معانی که نمود از تتق غیب جمال

دیدی آن رخ مکن از آه و فغان جامی بس

یافتی وصل گل ای بلبل شوریده بنال

شمارهٔ ۵۶۸

چشم تو صاد است و سر زلف دال

با خود ازان هر دو مرا صد خیال

خواست مصور که کشد نقش تو

چهره گشادی و کشید انفعال

هست دل سوخته پیش لبت

تشنه لبی بر لب آب زلال

حال من از وصف جمالت نکوست

گفتم و پیش تو نکووصف حال

گر سر ما خاک رهت شد چه باک

باد چنین صد به رهت پایمال

جامی ازان لب سخن آغاز کرد

شد لقبش طوطی شیرین مقال

یافت کمالی سخنش تا گرفت

چاشنیی از سخنان کمال

شمارهٔ ۵۶۹

می رسی خندان و می گویی به پایم چشم مال

چشم می مالم مباد این خواب باشد یا خیال

از هلال هجر تو شد چشم خونبارم چو جوی

بر لب این جو دمی بنشین پی دفع ملال

پیش رویت خط لب گویی ز تاب آفتاب

سبزپوشان پا فرو کردند در آب زلال

کرده ام در ره نشان پای تو محو از سجود

سر نمی یارم بر آوردن دگر زین انفعال

چون شوم از حرف سودای تو خالی کان دو زلف

نقش بسته در سواد دیده من چون دو دال

شمع مجلس خواست دوش آتش زدن پروانه را

ساخت آتش گیره آن شعله مسکین پر و بال

جامی از شیرین لبان دارد سوال بوسه ای

لعل نوشین تو می داند جواب این سوال

شمارهٔ ۵۷۰

ساقیا زین هنر و فضل ملولیم ملول

ساغری ده که بشوییم ز دل نقش فضول

مشکل عشق چو حل می نشود چند نهیم

گوش ادراک بر افسانه اوهام و عقول

سحر از کوی خرابات برآمد مستی

لایح از ناصیه اش پرتو انوار قبول

گفتمش عاشق درمانده چه تدبیر کند

که کشد رخت ارادت به مقامات وصول

گفت این مسئله ز پیر مغان پرس که اوست

واقف جمله مراتب چه فروع و چه اصول

در ره حشمت او خاک شو و همت خواه

تا شود غایت مامول تو مقرون به حصول

شیخ شهرت طلب و مسند شیخ اسلامی

جامی و زاویه نیستی و کنج خمول

شمارهٔ ۵۷۱

گرچه گشتم به تیغ هجر قتیل

لیس قلبی الی سواک یمیل

نیست از کحل خاک راه تو دور

گر کند دیده روشن از دو سه میل

صد رهم گر به خلد بنمایی

نروم از درت به هیچ سبیل

همه چیزی بود جمیل از تو

لکن الصبر عنک غیر جمیل

آفتابی تو و بر این دعوی

همه ذرات کائنات دلیل

گر جمالت ز خال ساده فتاد

عدسی کم شمر ز خوان خلیل

دل جامی به فکر نرگس توست

کل رأی من العلیل علیل

شمارهٔ ۵۷۲

دوستان چند کنم ناله ز بیماری دل

کس گرفتار مبادا به گرفتاری دل

ای که بر زاری دل می کنی انکار بیا

گوش بر سینه من نه بشنو زاری دل

کوی تو منزل دلهاست کسی چون گذرد

که نیاید به زمین پای ز بسیاری دل

مدت هجر ز حد می گذرد صبر کجاست

که درین واقعه صعب کند یاری دل

خوانده ام قصه عشاق بسی نیست در آن

جز جفاکاری دلدار و وفاداری دل

گر به وصلت نرسم درد طلب نیز خوش است

نیست مطلوب جز اینم ز طلبکاری دل

عمرها شد که دل جامی ازین غم خون است

که کند با تو دمی شرح جگرخواری دل

شمارهٔ ۵۷۳

دیدم تو را و رفت ز دست اختیار دل

آری ز دست دیده خراب است کار دل

هر نخل آرزو که نشاندم ز قد تو

در باغ جان نداد بری غیر بار دل

ترکی ست چشم مست تو کز ابرو و مژه

تیر و کمان کشیده به قصد شکار دل

دل سوخت ز آتش غم و پیکان به سینه ماند

هم یادگار تیر تو هم یادگار دل

دل دادمت که گر بودش بی قراریی

از جور روزگار شوی غمگسار دل

تو غمگسار ناشده بردی قرار ازو

با تو چنین نبود ز اول قرار دل

جامی به پرده دل خود ساخت جای تو

یعنی درون پرده تویی رازدار دل

شمارهٔ ۵۷۴

آن ماهرو که چشم من است و چراغ دل

دردا که سوختم ز فراقش به داغ دل

خاطر به فکر غیر مجو لذت غمش

عشرت کجا توان چو نباشد فراغ دل

گم گشت با نشانی داغش دل از برم

آورده ام به زلف وی اکنون سراغ دل

تا بسته ام خیال خط و عارضش مرا

ریحان و لاله می دمد از باغ و راغ دل

هر غنچه کان به سینه ز پیکان او دمید

ما را شکفت صد گل راحت ز باغ دل

عمری ست بر گذار نسیم عنایتیم

باشد که بوی وصل وزد بر دماغ دل

جامی بدان امید که آید خیال دوست

هر شب به کنج سینه فروزد چراغ دل

شمارهٔ ۵۷۵

چه گویم کز غمت چون می طپد دل

چو صید غرقه در خون می طپد دل

ز روی لطف دستی بر دلم نه

ببین کز دست تو چون می طپد دل

ز مرغی کافتد اندر دام صیاد

مرا در زلفت افزون می طپد دل

چو آن ماهی که بیرون افتد از آب

ز بزم وصل بیرون می طپد دل

گر از یک جانب آمد عشق چون است

که لیلی را چو مجنون می طپد دل

نخستین جنبش آمد جنبش عشق

حریفان را نه اکنون می طپد دل

پی تسکین جامی بوسه ای بخش

که امروزش دگرگون می طپد دل

شمارهٔ ۵۷۶

زد ز غنچه بار دیگر خیمه بر گلزار گل

داد مستان را به عشرتگاه بستان بار گل

غنچه هر برگ طرب کز شوکت دی می نهفت

کرد با باد بهاری یک به یک اظهار گل

بگسل از دامان مطرب چنگ کز مرغان باغ

بر سر هر شاخ دارد مطربی طیار گل

غنچه را دل خون شد از کم عمری گل طرفه آنک

می کند زان خون دل گلگونه رخسار گل

زآب صافی شد مثنی شاخ گل پرگاروار

شکل های مستدیر انگیخت زان پرگار گل

زامتداد جو به طومار مجدول ماند آب

عکس گل در وی چو بر دیباچه طومار گل

راست بازاری ست پنداری چمن کز رنگ و بوی

شد در آن بازار هم صباغ و هم عطار گل

در تمایل مانده بر شاخ زمردگون ز باد

همچو چتر لعل سلطان فلک مقدار گل

خامه جامی که شد در وصف گل چون خار تیز

خاست زان صد معنی رنگین چنان کز خار گل

شمارهٔ ۵۷۷

دوشم آورد از چمن باد صبا پیغام گل

گفت منشین بی قدح چون لاله در ایام گل

عشرت امروز با فردا مینداز ای حریف

نیست چندان فرصتی زآغاز تا انجام گل

نعره مستانه دارد همچو ما بلبل ولی

ما ز جام گلرخی مستیم و او از جام گل

تنگ شد بی آن گل اندام قباپوشم چمن

چون قبای غنچه دیدم تنگ بر اندام گل

در تمایل شاخ گل زان مست یادم می دهد

وه که برد آرام من آن شاخ بی آرام گل

حرص نرگس بین که با آن سیم و زر چون دوخته ست

روز و شب چشم طمع بر سفره انعام گل

وام شد در دور گل جامی بهای نقل و می

دلق زهد اکنون گرو کن در ادای وام گل

شمارهٔ ۵۷۸

می خرامد سوی بستان شاهد رعنای گل

می رود آب روان تا سر نهد در پای گل

تافت ابر از سیم رشته سوزن از زر ساخت مهر

تا صبا دوزد قبای لطف بر بالای گل

جلوه گل را بود چیزی ورای رنگ و بوی

نیست بی چیزی که بلبل شد چنین شیدای گل

وقت گل کامی بگیر از دلبر نارسته خط

پیش ازان روزی که بینی خارها بر جای گل

بزم مستان را بیارای از گل ای ساقی که شد

بزم باغ آراسته از روی بزم آرای گل

لب لب جوی آ و گل را بین به صدر و عشوه جوی

ای که چون آب روانی لب به لب جویای گل

وصف گل تا چند جامی هر که را زان لاله رخ

چون تو باشد داغ بر دل کی کند پروای گل

شمارهٔ ۵۷۹

سلام من الله فی کل حال

علی کامل فاق اهل الکمال

زکی ذکی خفی دنی

کریم السجایا جمیل الخصال

اجل المناقب علی المراتب

عظیم المواهب جزیل النوال

تویی خسرو بارگاه رسالت

تویی آفتاب سپهر جمال

صبیحی ملیحی خلیلی جمیل

عزیزالوجودی عدیم المثال

ز دنیا و عقبی به تو بازگشتم

که حسن المآبی و نعم المآل

به نام تو فرخنده شد فال جامی

بنامیزد ای شاه فرخنده فال

شمارهٔ ۵۸۰

من بنده حقیر و تو سلطان محتشم

گر در غم تو زار بمیرم تو را چه غم

رنجور گشته ام ز تمنای مقدمت

بهر خدا به پرسش من رنجه کن قدم

بر جانم از تو هر چه رسد جای منت است

گر ناوک جفاست گر خنجر ستم

سرگشتگان بادیه پیمای عشق را

هجر تو ره نمود به سر منزل عدم

شد سینه ام شکاف شکاف از خدنگ آه

وز هر شکاف آتش دل می زند علم

روزی که می نوشت قضا نامه اجل

قتل مرا به تیغ جفای تو زد رقم

عمری ست جرعه خوار سفال سگان توست

جامی که آب خضر ننوشد ز جام جم

شمارهٔ ۵۸۱

خواهم از تیغت پس از قتل استخوان خود قلم

تا کنم شرح غمت بر لوح خاک خود رقم

بر سرم ران روزی از راه کرم رخش جفا

تا کیم داری ز محرومی لگدکوب ستم

گر خم محراب ابروی تو بیند شیخ شهر

پشت طاعت کم کند دیگر به سوی قبله خم

از مژه خوناب وز دل خون ناب آید مرا

غرقه خواهم شد درین سیل دمادم دمبدم

ریز خون ما به گرد کعبه کویت که نیست

جز به خون دردمندان تشنه ریگ این حرم

روی اگر نپسندیم سودن به پشت پای خویش

فرش کن چشم مرا بهر خدا زیر قدم

تنگ شد بر جامی از هجر رخت شهر وجود

وقت آن آمد که آرد رو به صحرای عدم

شمارهٔ ۵۸۲

با غم و درد تو کنم دمبدم

شکر که بالشکر تدوم النعم

صبر کم و محنت و اندوه پر

کم صبر العاشق فی الهجر کم

پیش دهانت عدم است آب خضر

با لب لعل تو دهان کالعدم

تر نشود ز اشک ترحم رخت

دور بود چشمه خورشید و نم

می کند از مهر خطت منع ما

بی خبر از نکته جف القلم

باد صبا حلقه زلفت کشید

حلقه عشاق برآمد به هم

گفته جامی که به تحسین سزاست

حسنه الله بطیب النعم

شمارهٔ ۵۸۳

ای ز روی تو ماه چارده کم

قیمت یوسف از تو هفده درم

خاک پای مسافران درت

تاج فرق مجاوران حرم

سربلندی نیافت در ره تو

هر که ننهاد سر به زیر قدم

سر نپیچم ز خط فرمانت

گر نهی تیغ بر سرم چو قلم

بر تو سوز دل نشد روشن

تا نزد آتشم ز سینه علم

کرمت قتل ما تقاضا کرد

مگذر ای جان ز مقتضای کرم

شد ز شوق دهان تو جامی

آرزومند تنگنای عدم

شمارهٔ ۵۸۴

زهی رسیده تو را هر دم از خدای پیام

علیک الف صلوة و الف الف سلام

فزوده پرتو روی تو نور مهر سپهر

شکسته معجز حسن تو قدر بدر تمام

به حشر اگر نگشایی ز لعل نوشین مهر

بهشتیان چه کنند از رحیق مسک ختام

نقاب اگر بگشایی ز رخ نداند کس

که طلعت تو کدام است و آفتاب کدام

ز خوان عام تو هر کس گرفته بهره خاص

به قدر مرتبه خویشتن چه خاص و چه عام

کدام دل که ز ارباب نطق و اهل بیان

لبت نبرد به لطف مقال و حسن کلام

ز فیض جام تو جامی مدام جرعه کش است

بلی نصیب بود خاک را ز کاس کرام

شمارهٔ ۵۸۵

ساری ست سر عشق در اعیان علی الدوام

کالبدر فی الدجیة والشمس فی الغمام

کس را چو تاب سطوت دیدار خود ندید

در پرده سوی اهل نظر می کند خرام

ممکن ز تنگنای عدم ناکشیده رخت

واجب به جلوه گاه عیان نانهاده گام

در حیرتم که این همه نقش غریب چیست

بر لوح صورت آمده مشهود خاص و عام

هر یک نهفته لیک ز مرآت آن دگر

برداشته ز جلوه احکام خویش کام

باده نهان و جام نهان و آمده پدید

در جام عکس باده و در باده رنگ جام

قومی به گفت و گوی که آغاز ما چه بود

جمعی به جست و جوی که انجام ما کدام

جامی معاد و مبداء ما وحدت است و بس

ما در میانه کثرت موهوم والسلام

شمارهٔ ۵۸۶

ز لعلش کام جستم داد دشنام

بحمدالله که باری یافتم کام

برو ای ماه گردون گوشه ای گیر

که آمد ماه من بر گوشه بام

چو بر یاد لبت نوشم می لعل

لبالب گردد از خون جگر جام

همای سدره باشد کمترین صید

گهی کز مشک گرد مه نهی دام

به رخ ماهی ولی ماه دل افروز

به قد سروی ولی سرو گل اندام

مگو عشقت زکی بوده ست و تاکی

ندارد عشق ما آغاز و انجام

سگت را کاش جامی نام بودی

که رفتی بر زبانت گه گه این نام

شمارهٔ ۵۸۷

مایل به قامت تو بود طبع مستقیم

مجبول بر محبت تو فطرت سلیم

بعد از وجود جوهر فرد دهان تو

چون نفی جزو لایتجزی کند حکیم

ما را به عهد تو چه مجال سفر که شد

هر جا مسافری ست بر این آستان مقیم

در یتیم گوهر دندان توست و لب

بالای آن چو مرحمت و لطف بر یتیم

خال تو نقطه ای ست ز کلک دبیر صنعت

در برکشیده حلقه زلف تواش چو جیم

جان وقف آیت خط توست اینک آن دهان

بهر لزوم وقف به سرخی نوشته میم

تا زیر هر قدم کشدت تحفه ای جدا

جامی نشسته بر سر راهت دلی دو نیم

شمارهٔ ۵۸۸

خبر مقدم عیسی نفسی داد نسیم

که توان کرد به خاک قدمش جان تسلیم

تا شد آن ماه مسافر ز سر عشرت و ناز

ما به صد حسرت و دردیم درین شهر مقیم

یار را با من دلخسته قدیمی عهدی ست

آه اگر یار فراموش کند عهد قدیم

میل جور و ستم از خاطر آن شوخ نرفت

کی رود شیوه لطف و کرم از طبع کریم

رخ پر اشک من و خاک درت آری هست

بر سر کوی تو با خاک برابر زر و سیم

غبغبت را چه کنم وصف که در خوبی و لطف

هست با گوی زنخدان تو سیبی به دو نیم

دست بردم که کشم زلف چو شعر سیهش

گفت جامی مکش افزون قدم از حد گلیم

شمارهٔ ۵۸۹

گر دهد بوی صحبت تو نسیم

نکنم یاد خلد و ذکر نعیم

چون منجم خط تو دید سترد

رقم مه ز صفحه تقویم

چند پرسیم نرخ گوهر وصل

کرده از اشک آستین پرسیم

گر گشایی به حرف میم دهان

جوشد آب بقا ز چشمه میم

همچو آب حیات اگر گذری

بر سر خاک کشتگان قدیم

منکر حشر را شود روشن

سر «یحیی العظام و هی رمیم »

جامی از خانقه به میکده رفت

این بود مقتضای طبع سلیم

شمارهٔ ۵۹۰

ای دل ز دست برده به مشکین خط خودم

یکبار یاد کن به دو انگشت کاغذم

جمعیت من از تو مثنی شود اگر

روزی کنی عزیز به یک لفظ مفردم

گردم به سر چو خامه جهان را ز دست تو

گر خط دلکش تو نسازد مقیدم

تشدیدوار اگر چه نهی اره ام به فرق

یابی در اتحاد چو حرف مشددم

شستم کتاب عشق به تدبیر عقل و باز

خط تو می برد به سر درس ابجدم

دل از ره خیال زند نقب اگر چه بخت

دیوار کرد سوی تو راه شد آمدم

جامی به عیش کوش که این شیوه قدیم

تجدید یافت از سخنان مجددم

شمارهٔ ۵۹۱

امروز ز شوقت همه سوز و همه دردم

نادیده رخت زین سر کو بازنگردم

بیهوده بود هر غم و دردی که نه عشق است

هرگز من بیدل غم بیهوده نخوردم

از گونه زردم زندم چهره اگر اشک

هر لحظه جگرگون نکند گونه زردم

روی دل من سوی بتان بود همیشه

چون روی تو دیدم ز همه رو به تو کردم

گلهای چمن را خطر از باد خزان است

ای شاخ گل تازه بترس از دم سردم

گر تو ننشینی به من این بس که نشیند

روزی که شوم خاک به دامان تو گردم

جامی به هوایت غزلی گفت دلاویز

مضمون غزل آنکه به سودای تو فردم

شمارهٔ ۵۹۲

معاذالله ازان شبها که بود از حد برون دردم

تو با اغیار می خوردی می و من خون همی خوردم

به روی این و آن هر دم چو ساغر می زدی خنده

من از غم چون صراحی گریه خونین همی کردم

پری را چون روا باشد که گردد دیو هم زانو

من بیدل ز غم های چنین دیوانه می گردم

نسوزی این چنین در حسرتم گر شمه ای دانی

ز جان غصه فرسود و دل اندوه پروردم

چو جان و دل عزیزی با گرفتاران مکن خواری

چو شاخ گل لطیفی برحذر باش از دم سردم

به گوشت آید از هر ذره من ناله و آهی

پس از مردن برت گر آورد باد صبا گردم

به بزم عیش تا از جام شوقم جرعه ای دادی

به قلاشی و میخواری چو جامی سربرآوردم

شمارهٔ ۵۹۳

تند می راندی و می سوخت سراپای وجودم

که به زیر سم اسب تو چرا خاک نبودم

به جفا دور مکن روی من از خاک ره خود

کین همان روست که صد ره به کف پای تو سودم

زیر لب دی سخنی گفت به من از پس عمری

بخت بد بین که ز بس بی خودی آن هم نشنودم

خاستم از سر جان بر سر کوی تو نشستم

کاستم از دل و دین در غم عشق تو فزودم

تو به تو گرچه درونم همه خون بست چو غنچه

به شکایت ز تو با هیچ کسی لب نگشودم

روی خوبت فکند عکس به هر سوکه کنم رو

تا ز آیینه دل صورت اغیار زدودم

دوش جامی چو شد از جام غمت ساقی رندان

من به آه سحری نغمه شوق تو سرودم

شمارهٔ ۵۹۴

نادیده رخت عمری سودای تو ورزیدم

فارغ ز تو چون باشم اکنون که رخت دیدم

تا ساخت مرا در دل مهر رخ تو منزل

دل از همه برکندم مهر از همه ببریدم

هر جا که به بزم می برخاست نوای نی

دمساز شدم با وی وز شوق تو نالیدم

هر خار غمی کز دل خواهم کشم ای گلرخ

زان خار کنم سوزن کز خاک درت چیدم

از ضعف شدم مویی نگذشت دمی بر من

کز آتش عشق تو بر خویش نپیچیدم

تو کعبه مقصودی عیبی نبود بر من

گر رو به تو آوردم یا گرد تو گردیدم

ذوقی دگر است این بار اشعار تو را جامی

هرگز ز نی کلکت این زمزمه نشنیدم

شمارهٔ ۵۹۵

نیایم سوی تو هر چند سوزد شوق دیدارم

که با اغیار همدم دیدنت طاقت نمی آرم

تو را گر در حق یاران بود اندیشه قتلی

به حق دوستی یارا که با آن نیز هم یارم

ز شوق آن لب نوشین ز دیده تا سحر هر شب

عقیق ناب می ریزم سرشک لعل می بارم

ازان لب نیم جانی عاریت دارم بیا جانا

بنه لب بر لبم کان عاریت را با تو بسپارم

مکوش ای عقل در اصلاح کار من که من زین پس

ز سودای پریرویی سر دیوانگی دارم

همی بینم به بستان سرو و قد توست می گویم

همی تابد ز گردون ماه و روی توست پندارم

سوی خود خواندم از کوی تو دل را گفت رو جامی

که من اینجا به دام عشق بدخویی گرفتارم

شمارهٔ ۵۹۶

چون خاک شوم گر گذری سوی مزارم

بوی جگر سوخته یابی ز غبارم

چون رفتنی است از تنم این جان بلاکش

آن به که به خاک سر کوی تو سپارم

در گلشن جان می شکفد صد گل شادی

زان غنچه که در سینه ز پیکان تو دارم

هر دم کنم از خون جگر خاک رهت گل

تا روزنه دل به رخ غیر برآرم

نی لایق تشریفم و نی در خور بیداد

یارب من بیدل به جهان بهر چه کارم

در بوته هجران چو زرم گر بگدازی

دیگر نشود بر محک عشق عیارم

هم لطف تو فرمود که جامی سگ مایی

ورنه من بیدل چه کسم در چه شمارم

شمارهٔ ۵۹۷

چو آنم دسترس نبود که روزی دامنش گیرم

روم باری به حسرت زیر بار توسنش میرم

من ار بار سفر می بندم از خاک درش باری

تو باش ای جان که خواهی از سگانش عذر تقصیرم

پس از مردن به خاکم گر زیارت آیی ای محرم

مخوان جز نام آن بت کان بود اخلاص و تکبیرم

چو عشق آن سوار آرد جنون ای همدم مشفق

خدا را ز آهن نعل سمندش ساز زنجیرم

نه تاب هجر و نی یارای وصل آوه چه حال است این

برآی ای زار مانده جان ز تن کاین ست تدبیرم

چو من اینجا به جان درماندم از سودای بدکیشی

چه سود ای قصه خوان افسانه خوبان کشمیرم

مگو جانا که هستی جامیا سلطان وقت خود

سگ کوی توام آخر مکن زین بیش تحقیرم

شمارهٔ ۵۹۸

نوید آمدنت می دهند هر روزم

تو فارغی و من از انتظار می سوزم

چراغ عیش من از تندباد هجر تو مرد

بیا بیا که ز شمع رخت برافروزم

به سوزن مژه زان رشته می کشم از اشک

که دیده روز ملاقات در رخت دوزم

شبم ز وصل تو چون روز اگر نخواهد شد

ز هجر تو نشود کاشکی چو شب روزم

چو بر سعادت وصلت نمی شوم فیروز

چه سود طالع مسعود و بخت فیروزم

هجوم عشق تو مجنون صفت خلاصی داد

ز عقل مصلحت آموز دانش اندوزم

مگو که نظم تو جامی لطافتی دارد

که من ادای سخن از لب تو آموزم

شمارهٔ ۵۹۹

نه صبر آنکه از خاک سر آن کوی برخیزم

نه روی آنکه بنشینم سگش را آبرو ریزم

چنان در مهر آن خورشید خو کردم به تنهایی

که گر دستم دهد از سایه خود نیز بگریزم

هوس دارم که ریزد خون من امروز تا فردا

بهانه سازم آن را دست در دامانش آویزم

علاج خویش پرسیدم طبیب عشق را روزی

ز فکر عقبی و سودای دنیی داد پرهیزم

نمی خواهم ز غیرش در جهان دیار ازان هر دم

ز سیلاب مژه چون نوح طوفانی برانگیزم

چو فرهادم ازان بر سینه باشد کوه درد و غم

کزان شیرین دهان نبود میسر غنچه پرویزم

مگویید ای نکوخواهان کزان بدخو ببر جامی

معاذالله اگر از وی ببرم با که آمیزم

شمارهٔ ۶۰۰

این چنین کز دیده و دل غرق آب و آتشم

رخت هستی را ز موج غم به ساحل چون کشم

صوت جان افزای مطرب گر نباشد گو مباش

زانکه من با ناله های دلخراش خود خوشم

تا نداند کس ز خیل مهوشان یار مرا

دل به یک جا و نظر بر طلعت هر مهوشم

شهسوارا بی کسان را کس نجوید خونبها

زار کش چون مور زیر نعل سم ابرشم

تو کمر ترکش همی بندی و من در غم که چون

بر دل افگار آید ناوکی زان ترکشم

وقف کردم پنج حس بر شش جهت باشد گهی

دولت وصلت شود حاصل ازین پنج و ششم

تا قیامت همچو جامی مست و بیهوش اوفتم

گر ز جام نیم خوردت جرعه ای دیگر کشم

شمارهٔ ۶۰۱

من غایبانه عاشق آن روی مهوشم

بی منت نظر به خیالی ازو خوشم

شد شوق تو فزون به تماشای سرو و گل

بالا گرفت ازین خس و خاشاک آتشم

غش می کنم به یاد لب لعل دلکشت

از جام دور می نرسد باده بی غشم

وصلت به هیچ نقش میسر نشد مرا

صد بار چهره گرچه به خون شد منقشم

چشم امل به چشمه کوثر چرا نهم

از جام نیم خورد تو گر جرعه ای چشم

جامی ز زر و گوهر اگر جیب من تهی ست

حاشا که فکر بیهده دارد مشوشم

این بس مرا که شد صدف در شاهوار

گوش زمانه از گهر نظم دلکشم

شمارهٔ ۶۰۲

به ناخن سینه خود می خراشم

ز دل جز حرف عشقت می تراشم

بسی گمنام تر بودم ز ذره

بدینسان مهر رویت ساخت فاشم

نباشد عیش من جز یاد آن روی

ببین ای پندگو حسن معاشم

دو عالم گفتی ارزد ژنده فقر

چنین ارزان منه نرخ قماشم

ز دیده کرده ام پر دامن از در

بیا تا در قدم های تو پاشم

فتد در ساکنان سدره هر صبح

خروش از ناله های دل خراشم

مرا گفتی سگ من باش جامی

سگ تو گر نباشم پس چه باشم

شمارهٔ ۶۰۳

شدم دیوانه وان طفل پری پیکر نزد سنگم

کنون زین غصه چون دیوانگان با خویش در جنگم

رو ای شادی خدا را جانب ارباب عشرت شو

که نبود جای جز غم های او را در دل تنگم

نخواهم جز قیامت خاستن چون کوهکن زینسان

که از دست دل سخت تو آمد پای در سنگم

دورنگی می کند رخسار زرد و اشک سرخ من

ولی من هم چنان در دعوی عشق تو یکرنگم

چو چنگ از هر رگم صد نغمه عشرت فزا خیزد

اگر بخت افکند سررشته وصل تو در چنگم

کشیدم همچو عود از چنگ غم صد گوشمال اما

شد از هر گوشمالی تیزتر سوی تو آهنگم

مده پند من ای زاهد که جامی نیکنامی جو

که من بدنام عشقم آید از نام نکو ننگم

شمارهٔ ۶۰۴

سینه شکافم هر سحر کاید صبا زان منزلم

باشد خورد زین رهگذر یک لحظه بادی بر دلم

چشمم ز خوبان خون فشان دل همدم آه و فغان

طبع بلاجو هم چنان باشد بدیشان مایلم

هستم ز مرغ بسته پر در دام زلفش بسته تر

بسم الله اینک تیغ اگر خواهد همین دم بسملم

زینسان که آید دمبدم زین چشم طوفان بار نم

مشکل رسد از موج غم کشتی به سوی ساحلم

نبود زبان گویا مرا جز بهر ناله چون درا

ای کاش ازین محنت سرا گردون ببندد محملم

جانم ز جانان نگسلد پیوند پیمان نگسلد

تا رشته جان نگسلد دستش ز دامان نگسلم

جامی صفت رفتم فرو در لای خم بی لعل او

دستی به من ده ای سبو تا پا برآید از گلم

شمارهٔ ۶۰۵

بنمای ساعد ز آستین آن دم که خواهی بسملم

چون خواهیم خون ریختن باری به دست آور دلم

فارغ دلان را ده فروغ ای شمع مجلس بعد ازین

کین شعله های آه بس شبها چرا محفلم

جان مرغ طرف بام تو من می طپم بر خاک ره

عیسی دمی کو تا کند مرغی دگر ز آب و گلم

تو بار ره بستی و دل خود را ز طرف محملت

ناله کنان آویخته یعنی درای محملم

عمریست بیمار توام در کشتنم تعجیل کن

زیرا که غیر از تیغ تو نبود شفای عاجلم

چشمت به انبازی لب نقد دل از من می برد

آن در کمین بنشسته خوش وین کرده افسون غافلم

گفتی که جامی بگسل از فتراک من دست هوس

گر رشته جان بگسلد من دست از آنجا نگسلم

شمارهٔ ۶۰۶

زار می نالم و کس نیست که گوید حالم

پیش آن ماه که از دوری او می نالم

پای هر جا نهد آن سرو کنم روز به چشم

چون شود شب روم و دیده بر آنجا مالم

غنچه گو ناز مکن هر دم و گل نیز که من

بلبل باغ توام وز همه فارغ بالم

هست هر برگ گلی بی تو مرا داغ دلی

وه که باغ و چمن آتشکده شد امسالم

آن دو رخ در نظر از موی میان هیچ مگو

زانکه این نکته دقیق و من مسکین لالم

قرعه وصل زدم یار ز رخ پرده فکند

لله الحمد که بس خوب برآمد فالم

لطف او گفت کمین بنده مایی جامی

رفت بر چرخ برین کوکبه اقبالم

شمارهٔ ۶۰۷

این چنین واله و شیدا که ز عشق تو منم

حاش لله که بود بی تو سر زیستنم

زارم از هجر تو کو بخت که همراه صبا

خویش را چون خس و خاشاک به کویت فکنم

تا رسیدی به من آواز سپاه تو گهی

وه چه بودی به سر راه تو بودی وطنم

جان ندانم که دگر جای کجا خواهد ساخت

این چنین کز غم و اندوه تو بگداخت تنم

شد چنان قالبم از ضعف که گر درنگری

هیچ چیزی نشود دیده به جز پیرهنم

روی در کوی عدم کرده‌ای ای پیک صبا

یادگاری سخنی چند رسان زان دهنم

تاری از پیرهنش بهر خدا سوی من آر

تا بدوزند بدان از پس مردن کفنم

من که در زندگی از خیل فراموشانم

چون بمیرم که کند یاد در آن انجمنم

جامیا آنچه من از جام غمش کردم نوش

چه عجب زانکه نباشد خبر از خویشتنم

شمارهٔ ۶۰۸

ای که دیدی رخ آن دلبر پیمان شکنم

یا رسیدی به سر کوی بت سیمتنم

چه شود گر بگذاری که به صدگونه نیاز

چشم تو بوسه زنم در قدمت سرفکنم

گر مرا زهره آن نیست که بینم رخ او

باری آن چشم که بیند رخ او بوسه زنم

ور به کویش نتوانم که برم ره باری

سر بر آن پای که آنجا رسد ایثار کنم

روزم از شب بتر و شب بتر از روز بود

هیچ دشمن به چنین روز مبادا که منم

ای اجل زودتر شربت مرگی بچشان

تا به کی خون جگر نوشم و جان چند کنم

جامیا بس که کنم درد دل خونین شرح

جای آن دارد اگر خون بچکد از سخنم

شمارهٔ ۶۰۹

زهی به وعده وصل تو تازه جان و جهانم

بیا که بی تو ز درد و غم فراق به جانم

غم فراق ندانم چگونه پیش تو گویم

که چون رخ تو ببینم رود ز کار زبانم

ببخش منصب فراشیم که آن سر کو را

به دیده خاک بروبم ز گریه آب فشانم

اگر ز کوی تو خاری خلد به پای سگانت

به سوزن مژه بیرون کنم به دیده نشانم

به جرم عشق تو گر می کشند گو بکشیدم

که من نهفتن این راز بیش ازین نتوانم

من آن نیم که شماری مرا ز سلک غلامان

همین بس است که داری گهی ز خیل سگانم

چو خوانم از غم تو دردناک گفته جامی

هزار سوخته دل را ز دیده خون بچکانم

شمارهٔ ۶۱۰

می رسد عید و کشته آنم

که کند غمزه تو قربانم

تیغ از کشتنم دریغ مدار

که برآمد درین هوس جانم

قتل عشاق را چه حاجت تیغ

روی بنما که جان برافشانم

هیچ با زندگی نمی ماند

بی تو روزی که زنده می مانم

عید خود خوانمت ولی از عید

همه خندان من از تو گریانم

مژده عید و وعده عیدی

همه بی تو وعید می دانم

جامی آن رخ ندید و عید گذشت

عید او را خجسته چون خوانم

شمارهٔ ۶۱۱

گل شد حریم کویت از اشک لاله گونم

باشد هنوز تشنه خاک درت به خونم

از بار دل تن من آمد چو کوه ور نی

در موج خیز گریه مشکل بود سکونم

زد از حباب خیمه گرد من آب دیده

من با تن کم از مو آن خیمه را ستونم

چاکم چو در دل افتد سوزن چه سود و رشته

کین سوزد آن گدازد از آتش درونم

گر تارهای مویم بر تن شود سلاسل

نتوان کشید بیرون از ورطه جنونم

ناصح چراغ عیشم شد کشته از دم تو

تا کی به ترک خوبان بر سر دمی فسونم

می پرسیم که جامی با درد عشق چونی

من بی خودم چه دانم هم خود ببین که چونم

شمارهٔ ۶۱۲

ای بی تو چو غنچه خون درونم

بنگر به سرشک لاله گونم

زارم مکش این چنین خدا را

هر چند که یافتی زبونم

زنجیرکشان خیال زلفت

انداخت به ورطه جنونم

آنی ست تو را به خوبرویی

آن گشت به عشق رهنمونم

هر لحظه چه پرسیم که چونی

هم خود بنگر ببین که چونم

یا لب بگشا بپرس حالم

یا تیغ بکش بریز خونم

هر شب من و آه و ناله جامی

این ست نوای ارغنونم

شمارهٔ ۶۱۳

ندارم وقت گل طاقت که بی تو روی گل بینم

همه دامان گل چینند و من دامان ز گل چینم

نشسته دوستان در پای گل من هم هوس دارم

که در پای گلی بنشانمت پیش تو بنشینم

همی روبم به مژگان راه تو باشد هواخواهی

پس از خواب اجل زین خاک سازد خشت بالینم

زکات حسن خود گویند می بخشی به مسکینان

ببخشا اندکی جانا که من بسیار مسکینم

چو مرغ نیم بسمل می طپم از شوق تیغ تو

خدا را دست رحمت برگشا از بهر تسکینم

مرا جز عشق و رسوایی و قلاشی نمی باید

رو ای ناصح تو می باش آنچه می خواهی که من اینم

مگو شرح سرشک خود مکن در هر غزل جامی

کزین خونابه دارد رنگ معنی های رنگینم

شمارهٔ ۶۱۴

تو شاه مسند حسنی و من گدای کمینم

مرا سعادت آن از کجا که با تو نشینم

چو خاکروبی آن در دریغ داشتی از من

گذار تا خس و خار رهت به دیده بچینم

سواره رفتی و سودم جبین به راه تو چندان

که شد نشان سم اسب و ماند نقش جبینم

اساس زهد شکستم ز نام و ننگ برستم

میان به مهر تو بستم کمر مبند به کینم

به هر کجا گذرم دولت وصال تو جویم

به هر طرف نگرم جلوه جمال تو بینم

بسوخت جان من از گریه های تلخ چه باشد

به خنده ای بنوازی ازان لب شکرینم

به تیغ بیم مفرما که خیز جامی ازین در

که عمرهاست بر این آستانه بهر همینم

شمارهٔ ۶۱۵

خوش آنکه تو شب خواب کنی من بنشینم

تا روز چراغی بنهم روی تو بینم

باشد به کمان خانه ابروی توام چشم

چشمان تو ناکرده ز هر گوشه کمینم

گاهی به تصور ز لبت بوسه ربایم

گاهی به تخیل ز خطت غالیه چینم

پوییدن راه تو به سر گر دهدم دست

از شادی آن پای نیاید به زمینم

با باد صبا بعد سجودت نکنم روی

ترسم که برد خاک درت را ز جبینم

خواهم من دلداده خود از مهر تو جان داد

هر دم چه کشی خنجر بی داد به کینم

جامی مخور اندوه که جز مهر بتان نیست

دین تو که من از دو جهان شاد بدینم

شمارهٔ ۶۱۶

چو نتوانم که با آن مه نشینم

به چشم حسرتش از دور بینم

گهی کز خاک کویش دور مانم

مبادا جای جز زیر زمینم

نگین دولتم لعل لب توست

خیال خط بر آن نقش نگینم

ز دل در دیده منزل کن که نبود

تو را تاب درون آتشینم

کنم همچون مژه بر چشم خود جای

خس و خاری که از کوی تو چینم

به آسایش غنودن چون توانم

بلایی همچو هجران در کمینم

مگو جامی برو زین در نه آخر

سگانت را غلام کمترینم

شمارهٔ ۶۱۷

نفس از درون و دیو ز بیرون زند رهم

از مکر این دو رهزن پرحیله چون رهم

دارم جهان جهان گنه ای شرم روی من

چون روی ازین جهان به جهان دگر نهم

افتاده ام به چاه هوا و هوس که راست

حبل هدایتی که برآرد ازین چهم

جامه ز غم کبود کنم چون نمی رسد

جز نیل معصیت ز خم صبغة اللهم

گر بر دلم ز داغ ندامت علامتی ست

کو گریه شبانه و آه سحرگهم

یاران دو اسبه عازم ملک یقین شدند

تا کی عنان عقل به دست گمان دهم

از من مپرس نکته عرفان که جاهلم

با من مگوی قصه الوان که اکمهم

با خلق لاف توبه و دل بر گنه مصر

کس پی نمی برد که بدین گونه گمرهم

جامی مباش غافل ازان رازدان که گفت

از جمله رازهای نهان تو آگهم

شمارهٔ ۶۱۸

بیا که وصل تو را از خدای می خواهم

بیا که گوش بر آواز و چشم بر راهم

به مهر روی تو با دیده ستاره فشان

نشسته شب همه شب در نظاره ما هم

خوش آنکه من به فراقت نهاده باشم دل

نوید دولت وصلت دهند ناگاهم

گذشت عمر و نیامد به چنگم آن سر زلف

ببین درازی امید و عمر کوتاهم

اگر نه خانه کنم همچو کوهکن در سنگ

به بام و در فتد آتش ز شعله آهم

غلام پیر مغانم که فیض عامش ساخت

به یک دو جام ز انجام کارآگاهم

مگو به عشوه کزین خاک در برو جامی

که من سگان تو را کمترین هواخواهم

شمارهٔ ۶۱۹

من بیدل گهی ز آمد شد کویت نیاسایم

ولی هرگز نمی بینم تو را چندان که می آیم

مرا زین در مران چون با سگانت بسته ام عهدی

که تا جان در تنم باشد بود خاک درت جایم

بگرید زار و گوید جان ازین مشکل توان بردن

جراحت های پیکان تو را با هر که بنمایم

اگر بوسیدن پای تو نتوان کاش بگذاری

که رخسار غبارآلود بر خاک رهت سایم

نشان پای من حیف است در کوی تو شادم کن

به یک وعده که از شادی نیاید بر زمین پایم

نیاید جز خیال عارضت پیش نظر چیزی

چو از خواب اجل روز قیامت چشم بگشایم

ز روی مردمی یکره بگو جامی سگ مایی

اگر چه آن چنان هم نیستم کین نام را شایم

شمارهٔ ۶۲۰

هستم ز جان غلامت اما گریز پایم

صد بارم ار فروشی بگریزم و بیایم

گاهم رقیب خوانی گاهی سگ در خود

آن نام را نخواهم وین لطف را نشایم

دل را صبوری از تو یک لحظه نیست ممکن

صد بارش آزمودم دیگر چه آزمایم

بست از تف دلم زنگ آیینه وار گردون

اکنون ز صیقل آه آن زنگ می زدایم

هرگه به قصد قتلم تیر جفا گشایی

بهر بقای عمرت دست دعا گشایم

هر چند با سگانت خوش نیست خودنمایی

خود را ز خیل ایشان هر لحظه می نمایم

هر دم مگو که جامی تا کی سخن گزاری

از شوق توست جانا کین نغمه می سرایم

شمارهٔ ۶۲۱

من آن نیم که زبان را به هرزه آلایم

به مدح و ذم خسان نوک خامه فرسایم

حدیث سفله خزف، عقد گوهر است سخن

زهی سفه که من این را به آن بیارایم

به ژاژ خاییم از دست رفت مایه عمر

کنون ز حسرت آن پشت دست می خایم

ز شعر شعر کزین پیش بافتم امروز

جز آب دیده و خون جگر نپالایم

فضای ملک سخن گرچه قاف تا قاف است

ز فکر قافیه هر لحظه تنگ می آیم

سخن چو باد و من از فاعلات و مفعولات

ذراع کرده شب و روز بادپیمایم

سحر به ناطقه گفتم که ای به رغم حسود

به کارگاه سخن گشته کارفرمایم

کشم ز طبع سخن سنج رنج رخصت ده

که سر به جیب خموشی کشم بیاسایم

جواب داد که جامی تو گنج اسراری

روا مدار کزین گنج قفل نگشایم

شمارهٔ ۶۲۲

شب تا به سحر گرد سر کوی تو پویم

با آن در و دیوار غم و درد تو گویم

پایم به رهت سود و کنون در پی آنم

کز دیده کنم پای و ز سر راه تو پویم

چون لاله اگر خاک شوم بی گل رویت

با داغ تو بار دگر از خاک برویم

تا باد چمن نکهتی از پیرهنت یافت

بوی تو دهد هر گل و نسرین که ببویم

حیف است به خون دلم آلوده خدنگت

بر چشم تر انداز کش از گریه بشویم

تا روی تو دیدم منم و اشک دمادم

بنگر که چها می رسد از دیده به رویم

درددل جامی شود افزون ز مداوا

این درد که را گویم و درمان ز که جویم

شمارهٔ ۶۲۳

عشق به کشور وفا داد نوید شاهیم

نوبت شاهیم بود ناله صبحگاهیم

گر به فراغت از توام طعن گنه زند کسی

چهره به خون نگار بس حجت بی گناهیم

جز تو نخواهم از جهان آرزوی دگر ولی

خواهش من چه فایده چون تو همی نخواهیم

دعوی مهرم ار کنی روشنم از کجا شود

دل چو به صدق این سخن می ندهد گواهیم

تو شهی و بتان سپه سر چه کشم ز بند شه

من که به ربقه وفا بنده هر سپاهیم

حرفی اگر زنم رقم حال درون خون شده

از سر خامه چون چکد سرخ شود سیاهیم

لابه کنی که جامی از تاب غمم چگونه ای

تاب غم تو فی المثل تابه و من چو ماهیم

شمارهٔ ۶۲۴

بر سر کوی مغان بس بود این مرتبه‌ام

که نهادند لقب دردکش مصطبه‌ام

گر کند همدمت ای ماه مرا کوکب بخت

شاه سیار خجالت برد از کوکبه‌ام

من چو زر پاک عیارم به وفایت که مزن

هردم از سنگ جفا بر محک تجربه‌ام

کس نبیند پس ازین روز خوش ار زان که کنند

بر همه خلق جهان بخش غم یک‌شبه‌ام

باده از مشربه زر به شه ارزانی باد

بویی از مشرب رندان به از آن مشربه‌ام

دبه خالی‌ست مزن دست بر آن ای خواجه

که ز جا می‌نبرد صدمت این دبدبه‌ام

جامی از بخت سیه نیست جز اینم هوسی

که کشد پهلوی آن دانه در چون شبه‌ام

شمارهٔ ۶۲۵

نیستم چون یار ترکی‌گو ولی تا زنده‌ام

چشم ترک و لعل ترکی‌گوی او را بنده‌ام

ریزم از شیرین‌زبانی در سخن شکر ولی

پیش آن لب از زبان خویشتن شرمنده‌ام

نیست این شکل هلالی زخم ناخن بر تنم

نقش نعل توسنش بر سینه خود کنده‌ام

خلقی افکنده سپر از سهم تیر او و من

تا نگردد مانع تیرش سپرافکنده‌ام

آتش شوقم ز آب دیده افزون می‌شود

وه که می‌آید چو ابر از گریه خود خنده‌ام

گر دهد دستم که یابم دولت پابوس او

باشد این معنی دلیل دولت پاینده‌ام

یار اگر بگسست جامی کسوت فقرم حرام

گر بود یک بخیه بی‌پیوند او بر ژنده‌ام

شمارهٔ ۶۲۶

مانده ام از یار دور و زنده ام

زین گنه تا زنده ام شرمنده ام

برنیارم کند ازان لب بوسه ای

گرچه عمری در طلب جان کنده ام

برده ام لاغر تنی پیش رقیب

استخوانی پیش سگ افکنده ام

بندگان داری سگان هم نیز و من

بندگان را سگ سگان را بنده ام

تا چشیدم لذت غم های تو

آید از شادی عالم خنده ام

ز اطلسی شاهی اگر عورم چه عار

خلعت من بس لباس ژنده ام

گفته جامی نمی ارزد به هیچ

هر چه می گویی بدان ارزنده ام

شمارهٔ ۶۲۷

چشم منی و خانه تو چشم خانه‌ام

حق‌القدوم تو گهر دانه دانه‌ام

چون مردمان خانه چشمم میان آب

از بس که آب دیده گرفته‌ست خانه‌ام

اکنون که زیر ران تو رام است رخش حسن

می‌کن نوازشی به سر تازیانه‌ام

خواب آورد فسانه عجب قصه‌ای که بود

خواب طرب ز چشم حریفان فسانه‌ام

روزی که بر امید تو قالب کنم تهی

بالین بس است خشتی ازین آستانه‌ام

ز آواز سیل چشم ترم دل همی‌تپد

رقصی چنین اثر دهد آری ترانه‌ام

جامی نیم که خسرو وقتم به ملک عشق

منشور خسروی غزل عاشقانه‌ام

شمارهٔ ۶۲۸

منزل نکرده دل هنوز اندر حریم سینه ام

عشق تو در دل داشت جا من عاشق دیرینه ام

از دل خراش افغان من تیغت به خونم تیز شد

تیغ تو را سوهان بود گویی خراش سینه ام

من دانه چین مرغی نیم کایم به دام کس فرو

سیل بلا و تخم غم بس باشد آب و چینه ام

وقت خطیب شهر ما خوش کو به رغم محتسب

یکسر برد تا پای خم از مسجد آدینه ام

از بس که جرعه بر سرم ریزند مستان لبت

هست از پلاس میکده آلوده تر پشمینه ام

در گریه عمر آمد به سر وز شوق لعلت سینه پر

صد گنج گوهر ریختم خالی نشد گنجینه ام

جامی نبیند چشم جان جز عکس ساقی ازل

تا داد پیر میفروش از جام می آیینه ام

شمارهٔ ۶۲۹

ما به رنجوری و مهجوری و دوری ساختیم

بزم وصل دوست را با دیگران پرداختیم

نقد قلب ما نشد رایج به بازار وفا

تا چو زر در بوته غم صد رهش نگداختیم

قامت ما چنگ شد و اندر سماع اهل درد

جز به مضراب غمت این چنگ را ننواختیم

هر دم آلاید به خون جای خیالت را سرشک

گرچه صد بارش بدین جرم از نظر انداختیم

کوس دولت را به کوی نیک نامان زن که ما

بر سر بازار رسوایی علم افراختیم

تا به شطرنج نظر با آن دو رخ بردیم دست

در نخستین دست نقد دین و دل درباختیم

جامی از سلک سگانت دور می ریزد سرشک

کای دریغا قدر یاران کهن نشناختیم

شمارهٔ ۶۳۰

ما به یادت نشسته خاموشیم

کرده از خویشتن فراموشیم

بر سر بستر غمت شبها

محنت و درد را هم آغوشیم

در قدح دیده ایم عکس لبت

باده ناخورده رفته از هوشیم

گر به مضراب غصه نخراشی

رگ رگ ما چو چنگ نخروشیم

تا تو در گوش کرده ای حلقه

ما غلامان حلقه در گوشیم

دوش بودیم با تو دوش به دوش

زنده امشب ز لذت دوشیم

درد دردت صلا زدم دل را

گفت جامی بنوش تا نوشیم

شمارهٔ ۶۳۱

به مسجدی که خم ابروی تو را نگریم

نماز را بگذاریم و سجده تو بریم

اگر به کوی تو ما را بود مجال گذر

به خاک پای تو کز خلد و حور او گذریم

تو را چو هست به حال شکستگان نظری

به حال ما بنگر کز همه شکسته تریم

ز دست خضر چه سود آب زندگی ما را

اگر ز ساغر لعل تو جرعه ای نخوریم

به استخوانی اگر چند یاد ما نکنی

هزار شکر که باری ازان سگان دریم

به مهر سیمبرانیم کرده چهره چو زر

نه همچو ساده دلان در هوای سیم و زریم

سگ تو دوش به جامی فغان کنان می گفت

خموش باش که از ناله‌ات به درد سریم

شمارهٔ ۶۳۲

ز آرزوی تو سرگشته در بیابانیم

به جست و جوی تو در کوه و در شتابانیم

بماند راحله سعی ما خوش آن ساعت

که در حریم وصالت شتر بخوابانیم

چو ذره گرچه حقیریم رخ متاب از ما

که بر سپهر وفا آفتاب تابانیم

حواله دگران ساز رطل های گران

که ما ز ساغر لعلت تنک شرابانیم

به برج ما چو مه چارده شدی طالع

ز قدر و منزلت امشب فلک جنابانیم

شراب و نقل به ارباب بزم و عشرت ده

که ما به آتش حرمان جگرکبابانیم

حدیث روضه مکن جامی این نه بس ما را

که در سواد هری ساکن خیابانیم

شمارهٔ ۶۳۳

هر چند تو شاه و ما گداییم

دامن مفشان که مبتلاییم

تا داغ غلامی تو داریم

هر جا که رویم پادشاییم

هر جا الم تو مرد دردیم

هر جا قدم تو خاک پاییم

دربسته به روی این و آنیم

بنشسته به گوشه بلاییم

گه نکته عشق می نویسیم

گه نغمه درد می سراییم

بودند نظارگی بسی لیک

آن کس که تو را شناخت ماییم

از طوق سگان مدار محروم

گر خلعت خاص را نشاییم

گر لطف کنی به آن دریغیم

ور جور کنی به آن سزاییم

بی ما گفتی که در چه کاری

کس بی تو مباد در دعاییم

جامی به جفا و جور خو گیر

دانی که نه در خور وفاییم

شمارهٔ ۶۳۴

عمری ست دل به مهر و وفای تو بسته ایم

پیوند با تو کرده و از خود گسسته ایم

زهاد و خلد نسیه و اوباش و عیش نقد

ما خود به دولت غمت از هر دو رسته ایم

ما را چو در حریم وصال تو راه نیست

دل پر امید بر سر راهت نشسته ایم

با خود خیال آرزویی بسته هر کسی

ما دیده از دو عالم و دل در تو بسته ایم

بس خسته خاطریم ز بیداد تو ولی

هرگز دلت به تیغ شکایت نخسته ایم

چون صوفیان که نکته توحید بشنوند

هر جا گذشته ذکر تو از جای جسته ایم

گفتم شکسته ای دل جامی به عشوه گفت

آخر چه شد نه جام مرصع شکسته ایم

شمارهٔ ۶۳۵

در هر گذر که بی گه و گاهی نشسته ام

بهر رسیدن چو تو ماهی نشسته ام

گویند یک نگاه ز دور از توام بس است

من هم در آرزوی نگاهی نشسته ام

هرگز چو پیش روی تو راهم نمی دهند

بی راه و روی بر سر راهی نشسته ام

پیش درت به خاک مذلت فتاده ام

گویی به صدر مسند جامی نشسته ام

دور از تو زیستن گنه آمد مرا مران

کاین جا برای عذر گناهی نشسته ام

چون نیست محرمی که زنم پیش او دمی

دمساز اشک و همدم آهی نشسته ام

جامی صفت گرفته به کف عرض حال خویش

در شاهراه موکب شاهی نشسته ام

شمارهٔ ۶۳۶

تنگ دل مانده به فکر دهن تنگ توام

سنگ بر سینه زنان از دل چون سنگ توام

داشتم حسن عنایت ز رخت چشم ولی

تنگی عیش رسید از دهن تنگ توام

گر شدم لاله صفت غرقه به خون عیب مکن

که بدین گونه ز شوق رخ گلرنگ توام

گاه جنگ آشتی و آشتیت خونریزی ست

کشته آشتی و سوخته جنگ توام

از خط آن چهره میارای که صدگونه صفا

می دهد روی ز آیینه بی رنگ توام

منم آن بلبل شوریده که از گلشن قدس

روی در باغ جهان کرده به آهنگ توام

تار چنگی شدم از ضعف چو جامی و هنوز

نیست ممکن که خلاصی بود از چنگ توام

شمارهٔ ۶۳۷

چند روزی می برد بخت بد از کوی توام

باز قلاب محبت می کشد سوی توام

دور ازین در هم منت گویم دعا هم جان و دل

هر کجا هستم به جان و دل دعاگوی توام

سوی خود می خوانیم چون آمدم می رانیم

می ندانم چون کنم درمانده خوی توام

بگذرد زین سقف زنگاری مرا ایوان عیش

گر فتد روزی نظر بر طاق ابروی توام

رخ نهفتی تا بمیرم بی تو من خود زیستم

زین گنه تا زنده ام شرمنده روی توام

در چمن گشتم بسی چون آب نامد در کنار

تازه سروی چون نهال قد دلجوی توام

خون جامی گر بریزی آن بود لطفی عظیم

لیک می آید دریغ از دست و بازوی توام

شمارهٔ ۶۳۸

به ناز برمشکن چون نیازمند توییم

ترحمی که اسیر خم کمند توییم

سواره دی بگذشتی و ما هنوز از شوق

نهاده روی به خاک سم سمند توییم

بسوز جان و دل ما برای دیده بد

که بی نظیر جهانی و ما سپند توییم

چه حاجت است به زنجیر پای ما بستن

که ما به سلسله عشق پایبند توییم

غرض ز دنیی و عقبی قبول خاطر توست

ز رد غیر چه باک است اگر پسند توییم

نهال عمر ز باد اجل فتاد از پای

هنوز ما به هوای قد بلند توییم

به جام جم نکنیم التفات چون جامی

چنین که مست می لعل نوشخند توییم

شمارهٔ ۶۳۹

چنین کافتاده دور از جان خویشم

چگونه زنده ام حیران خویشم

به وصلم گر نداری زنده این بس

که بینی کشته هجران خویشم

ندارد تاب مرهم سینه ریش

کرم کن زخمی از پیکان خویشم

ربودی دل ز من جان و خرد نیز

وز این پس در غم ایمان خویشم

ز سیلاب مژه شد خانه ام پست

خراب دیده گریان خویشم

سگم خوان و استخوانی ده کیم من

که خوانی میهمان بر خوان خویشم

بر آن در ناله کردم گفت جامی

مده دردسر از افغان خویشم

شمارهٔ ۶۴۰

اگر چه پاره شد از غم هزار باره دلم

گرفت خو به فراق تو پاره پاره دلم

چو شد ز خون جگربسته روزن دیده

ز چاک سینه رخت را کند نظاره دلم

ستاره ای ست سرشکم که در شب هجران

برد به شهر عدم راه ازان ستاره دلم

به دور ساغر لعلت درست کی ماند

اگر بود چو دلت فی المثل ز خاره دلم

اگر شمار اسیران زلف خویش کنی

مباد آنکه نیاید درین شماره دلم

هوای وصل تو باز آردش اگر صد بار

جهد ز آتش عشق تو چون شراره دلم

مگو که قطره خون در کنار جامی چیست

چو دیده موج زد افتاد در کناره دلم

شمارهٔ ۶۴۱

هر دم ار تیرت فتادی بر دلم

صد در رحمت گشادی بر دلم

چون فروغ آفتاب از هر دری

پرتو رویت فتادی بر دلم

سر حسنت را که بودی آینه

گر نه خود را جلوه دادی بر دلم

دل به فریاد آمدی از دست تو

گر نه تو دستی نهادی بر دلم

سینه از غم چاک شد خیز ای رقیب

تا خورد یک لحظه بادی بر دلم

دیده عمدا بستم از خوبان ولی

نیست چندان اعتمادی بر دلم

تا مراد من چو جامی یاد توست

شد فرامش هر مرادی بر دلم

شمارهٔ ۶۴۲

ای دلم از تو غرق خون دیده اشکبار هم

بی تو ز اشک لاله گون چهره پر و کنار هم

وعده آمدن مده غصه هجر بس مرا

بر سر آن فزون مکن محنت انتظار هم

تاب نیاورد تنت گر نه پی لباس تو

رشته جان بیدلان پود کنند و تار هم

گر بود از گرانیم بار دلی سگ تو را

بار ببندم از درت بلکه ازین دیار هم

دامن ناز برزدی وز سر کو برآمدی

آفت روز من شدی فتنه روزگار هم

چند به خاک ره فتد سایه سرو سرکشت

سایه رحمتی فکن بر من خاکسار هم

باغ و بهار بلبلان جلوه سوسن است و گل

جامی دل رمیده را باغ تویی بهار هم

شمارهٔ ۶۴۳

خواهد تنم ز آتش دل سوخت خانه هم

اینک رسید دود به روزن زبانه هم

در سینه عکس عارض و خال تو دید دل

مرغ آب یافت در قفس تنگ و دانه هم

زینسان که گشت خانه ام از آب دیده پر

سیلاب خون برون رود از آستانه هم

در کوی تو نماند ز ما جز فسانه ای

ترسم که از میان برود این فسانه هم

سوی تو ره نماند مرا بی بهانه ای

وای من آن زمان که نماند بهانه هم

گردی نشانه بود بر آن آستان ز ما

دردا که برد باد صبا آن نشانه هم

جامی به پیش زلف و رخش یافت زان دو لب

ذوق صبوح و لذت شرب شبانه هم

شمارهٔ ۶۴۴

شکر خدا که شیخ نیم، شیخ زاده هم

وز منکران گول و مریدان ساده هم

مستغنیم به تربیت پیر می فروش

زین مرشدان رهزن از ره فتاده هم

زان مرشدم چه کار گشاید که توبه ام

از روی خوب می دهد و جام باده هم

گشتم بسی به مدرسه ها کس نیافتم

کو درس عشق افاده کند استفاده هم

ز ابنای خاندان مروت نشان مپرس

اهل دلی نماند ازان خانواده هم

منشین ز پای اگر نبود خنگ بادپای

عزم حرم سواره توان و پیاده هم

جامی به عیش کوش که کس را ز جام دور

کم زانچه قسمت است نیاید، زیاده هم

شمارهٔ ۶۴۵

جان داغ تو دارد جگر غرقه به خون هم

تاراج غمت شد دل و دین صبر و سکون هم

گفتی که به جان عاشق من بودی ازین پیش

والله که همانم من و زان بیش کنون هم

بس عشق که آن کم شد و بس حسن که آن کاست

عشق من و حسن تو همان بلکه فزون هم

گر زلف دلاویز تو این ست بسا کس

در قید بلا افتد و زنجیر جنون هم

انگیخت سپه اشک و برافراخت علم آه

شد ملک غمت ملکت بیرون و درون هم

عمری ست که خواهند وبال من بدروز

آن ماه بلند اختر و این بخت نگون هم

آن جادوی دلها نه چنان زد ره جامی

کش چاره توان کرد به تعویذ و فسون هم

شمارهٔ ۶۴۶

زهی رخسار و خطت آیت لطف و ستم با هم

امید و بیم عشقت مایه شادی و غم با هم

چه گویم وصف رخسار و دهانت کان گل و غنچه

ز بستان وجود افتاده و باغ عدم با هم

برو مطرب که در چنگ غم هجران چو عود امشب

دل و جان ساز کرده ز آه و ناله زیر و بم با هم

همی راند سوار آن شوخ و از هر جانبش جانها

روان گشته که دیده ست این چنین شاه و حشم با هم

قلم بر لوح اگر حرفی نوشتی حسب حال من

ز سوز من هماندم سوختی لوح و قلم با هم

بپرس از شمع مجلس حالم ای خورشید مهرویان

که می سوزیم هر شب در غمت تا صبحدم با هم

چو جامی جان به غم باید سپرد آخر اسیری را

که افتد درد بیش از بیش و صبری کم ز کم با هم

شمارهٔ ۶۴۷

زهی قدت نهال گلشن چشم

مه رویت چراغ روشن چشم

خراب آباد دل مردم نشین نیست

فرود آی ای پری در مسکن چشم

ز خون دل چنان پر شد درونم

که می ریزد برون از روزن چشم

ز کویت هر خس و خاری که چینم

نشانم چون مژه پیرامن چشم

ز گریه تا به گردن غرق خونم

چو میرم خون من در گردن چشم

به یک غمزه کنی صد شیردل را

شکار آهوی شیرافکن چشم

چو گردد درفشان لعل تو جامی

ز لعل در کند پر دامن چشم

شمارهٔ ۶۴۸

عاشقم بیچاره ام درمانده ام

بی دل و بی دین ز دلبر مانده ام

عاشقی با خواب و خور ناید درست

لاجرم بی خواب و بی خور مانده ام

تا چو جام می ز دستم رفته ای

با دل پر خون چو ساغر مانده ام

روز و شب در انتظار مقدمت

چشم بر ره گوش بر در مانده ام

چون زدی تیغی مکن بس زانکه من

زنده بهر تیغی دیگر مانده ام

رفته ام در باغ وز شوق قدت

روی بر پای صنوبر مانده ام

جامی از من سجده طاعت مجوی

چون من اکنون پیش بت سرمانده ام

شمارهٔ ۶۴۹

ز فرقت تو چه گویم چه ناتوان شده‌ام

ز قحط آب چمن چون شود چنان شده‌ام

زمان وصل تو چون زود همچو برق گذشت

ز نوک هر مژه من ابر خون‌فشان شده‌ام

ز بس که گشته‌ام از فکر آن میان باریک

ز چشم مردم باریک‌بین نهان شده‌ام

سموم هجر توام پی بر استخوان نگذاشت

پی سگان درت مشتی استخوان شده‌ام

بر آستان تو آمد سریر عزت من

بر آستان که کم از خاک آستان شده‌ام

طفیل خیل سگانم تفقدی می‌کن

به کوی تو دو سه روز که میهمان شده‌ام

مگو که پیر شدی ترک عشق گو جامی

که من به عشق تو پیرانه‌سر جوان شده‌ام

شمارهٔ ۶۵۰

هر جا که کنم خانه هم خانه تو را یابم

هرگز نروم جایی کانجا نه تو را یابم

گر خواب کنم شبها ور خانه روم تنها

در خواب تو را بینم در خانه تو را یابم

در بزم قدح نوشان در چشم وفا کوشان

معشوقه تو را دانم جانانه تو را یابم

در صحبت هر جمعی کافروخته شد شمعی

گرد سر او گردان پروانه تو را یابم

گر جانب می خانه آیم پی پیمانه

در دست می آشامان پیمانه تو را یابم

از سربکشم خرقه در بحر شوم غرقه

در هر صدقی پنهان دردانه تو را یابم

از خود بگسل جامی می زن در گمنامی

کاندر تتق وحدت بیگانه تو را یابم

شمارهٔ ۶۵۱

بادی که گذارش به سر کوی تو یابم

جان باد فدایش که ازو بوی تو یابم

خاکم به ره هر که گذر سوی تو یابد

چون نیست ره آنکه گذر سوی تو یابم

زیر قدمت باد سرم چون ندهد دست

کش بالش راحت سر زانوی تو یابم

جز ضربت تیغ ستم و تیر جفا نیست

کامی که من از ساعد و بازوی تو یابم

خواهم کنم از رشته جان بند قبایت

تا دمبدمش بسته به پهلوی تو یابم

فیضی که به دل می رسد از سدره و طوبی

در سایه سرو قد دلجوی تو یابم

جامی نبرد سجده دگر جانب محراب

زینسان که دلش مایل ابروی تو یابم

شمارهٔ ۶۵۲

نه نامه ای که در آنجا نشان نام تو یابم

نه رقعه ای که در آن خط مشکفام تو یابم

سلامت من دلخسته در سلام تو باشد

زهی سعادت اگر دولت سلام تو یابم

به هر رقم که گشایم نظر ز صفحه خاطر

همه سلام تو بینم همه پیام تو یابم

حجاب نامه و پیک از میانه رفت بدانسان

که در سلام تو خاصیت کلام تو یابم

چه دام بود که بر رخ نهادی از خط مشکین

که آهوان خطا را اسیر دام تو یابم

شمایلی که شنیدم به عمر خویش ز طوبی

همه معاینه در سرو خوش خرام تو یابم

ز شوق جام تو جامی همی نهم لقب خود

بدین وسیله مگر جرعه ای ز جام تو یابم

شمارهٔ ۶۵۳

خواهم که دمی در قدم آن پسر افتم

رخ بر کف پایش نهم و بی خبر افتم

دیگر به نظاره نروم بر سر راهش

ترسم که شوم بی خود و بر رهگذر افتم

هر چند به صد خواریم افتاده به راهش

آن روز مبادا که به جای دگر افتم

روز اجل ای بخت مرا بر در او بر

باشد که بر آن خاک در از پای درافتم

زینگونه که از دیده رود اشک دمادم

نبود عجب ار غرقه به خون جگر افتم

شاید به ترحم کند آن شوخ نگاهی

ای غم مددی کن که ازین زارتر افتم

جامی گر ازینگونه دود سیل سرشکم

چون خانه گل زود ز بنیاد برافتم

شمارهٔ ۶۵۴

به کعبه رفتم و زانجا هوای کوی تو کردم

جمال کعبه تماشا به یاد روی تو کردم

شعار کعبه چو دیدم سیاه دست تمنا

دراز جانب شعر سیاه موی تو کردم

چو حلقه در کعبه به صد نیاز گرفتم

دعای حلقه گیسوی مشکبوی تو کردم

نهاده خلق حرم سوی کعبه روی عبادت

من از میان همه روی دل به سوی تو کردم

مرا به هیچ مقامی نبود غیر تو گامی

طواف و سعی که کردم به جست و جوی تو کردم

به موقف عرفات ایستاده خلق دعاخوان

من از دعا لب خود بسته گفت و گوی تو کردم

فتاده اهل منی در پی منی و مقاصد

چو جامی از همه فارغ من آرزوی تو کردم

شمارهٔ ۶۵۵

خیالی بود یارب دوش یا در خواب می‌دیدم

که رویش در نظر بر کف شراب ناب می‌دیدم

به اکسیر سعادت یافتم آخر بحمدالله

وصالش را که همچون کیمیا نایاب می‌دیدم

چه حاجت بود شمع افروختن در بزم او یارب

چو از عکس رخش عالم همه مهتاب می‌دیدم

به داغ نامرادی جان و دل می‌سوخت دشمن را

چو خود را بر مراد خاطر احباب می‌دیدم

بسی بر خاک سودم پیش پای ساقی از مستی

سری کش سجده‌گه در گوشهٔ محراب می‌دیدم

به آب زندگی پی برد زاقبال وصال او

دلی کز آتش مهجوریش در تاب می‌دیدم

جهانی جان همی‌دادند بهر جرعه‌ای اما

ز جامش جامی لب‌تشنه را سیراب می‌دیدم

شمارهٔ ۶۵۶

خاک آن در که چو کحل بصرش می دارم

هر شب آغشته به خون جگرش می دارم

سنگ بیداد که آن سمیبرم بر سر زد

بر سر از فخر به از تاج زرش می دارم

آب رو را که در آن کو مژه ام ریخت به خاک

آرزویی به دل از خاک درش می دارم

سوی او می گذرم چهره به خونابه نگار

صورت حال خود اندر نظرش می دارم

گرچه دشمن تر ازان شوخ ندارم دگری

یعلم الله که ز جان دوست ترش می دارم

مرغ وحشی ست دلم زان سبب از رشته صبر

تا ز غم رم نکند بسته پرش می دارم

تا چو جامی کشم از گرد رهش کحل بصر

چشم امید به هر رهگذرش می دارم

شمارهٔ ۶۵۷

بسی سوزند ازان شمع دل افروزی که من دارم

ولی تاثر دیگر دارد این سوزی که من دارم

مگر روز تو را شب سازم از بی مهری ای گردون

که بی آن مه ز شب کم نیست این روزی که من دارم

چه رنجاند طبیبم چون بود صد درد را مرهم

ز تو در سینه هر پیکان دلدوزی که من دارم

چه غم دارم ز تاریکی شبها در درون جان

بدینسان آفتاب عالم افروزی که من دارم

شدم فیروز بر وصلت به رغم چرخ فیروزه

که دارد در جهان این بخت فیروزی که من دارم

من و غم های روزافزون تو کز شادی و عشرت

نمی آساید این جان غم اندوزی که من دارم

شد امشب خواب وحشی رام من افغان مکن جامی

مبادا رم کند مرغ نو آموزی که من دارم

شمارهٔ ۶۵۸

گرچه بر دل ز غم عشق تو باری دارم

لله الحمد که باری چو تو یاری دارم

گردم از رخ مبر ای اشک که این عطر وفا

یادگاری ز سم اسب سواری دارم

باغ من آن سر کوی است و بهار آن گل روی

عیش من بین که چو خوش باغ و بهاری دارم

غرقه در گریه خویشم بگشا بند کمر

که ازین موج غم امید کناری دارم

مانده ام دیده به ره بر گذر باد صبا

چه کنم زان سر کو چشم غباری دارم

سر به زانوی غمم مانده و خلقی به گمان

که چو ایشان مگر اندیشه کاری دارم

جامی از بزم وصالش چو منی را چه نصیب

اینقدر بس که در آن کوی گذاری دارم

شمارهٔ ۶۵۹

خوشم که رو به ملاقات یار خود دارم

امید مرهم جان فگار خود دارم

یکی ست شهر من و شهر یار من امروز

هوای شهر خود و شهریار خود دارم

هزار بار شد از خون دل کنارم پر

که کام خویش کنون در کنار خود دارم

بهار عیش مرا تازه ساخت بار دگر

نمی که بر مژه اشکبار خود دارم

مرا چو شمع نباشد به غیر سوز و گداز

تمتعی که ز شبهای تار خود دارم

گذشت عهد جوانی به کار عشق و هنوز

اگر چه پیر شدم رو به کار خود دارم

مگو که توبه ز می اختیار کن جامی

من آن نیم که به کف اختیار خود دارم

شمارهٔ ۶۶۰

هر شبی کز ماه مهرافروز خود یاد آورم

از فغان و ناله شهری را به فریاد آورم

شیوه شیرین اگر این ست کان بدخوی راست

در جهان من نیز روزی رسم فرهاد آورم

من چو نتوانم کز اول مرغ دل دارم نگاه

کی توانم کین زمان از دام صیاد آورم

بنده آن قامتم چون آب ازان گر در چمن

سر دهندم ره به پای سرو آزاد آورم

خانه ام بی او غم آباد است وای من چو شب

از در او رو به کنج این غم آباد آورم

خواهم از حسنت بگویم آشکارا نکته ای

مایه عشرت سوی دلهای ناشاد آورم

باز گوید غیرت عشقم که جامی لب ببند

ورنه بر جانت ز غم صد تیغ بی داد آورم

شمارهٔ ۶۶۱

هر شب دم گرم از دل غمناک برآرم

وز تف جگر دود ز افلاک برآرم

تا کی ز غمت خاک به سر ریزم ازان روز

اندیشه همی کن که سر از خاک برآرم

بی روی تو با لاله و گل چون رهم از آه

بر شعله چه سان راه ز خاشاک برآرم

در گردن بخت ار بودم طوق سعادت

روزی سر از آن حلقه فتراک برآرم

آلوده به خون تیر تو حیف است ندانم

کش زین دل ناپاک چه سان پاک برآرم

صد جای بسوزد لبم از بوسه پیکان

چون تیر تو را از جگر چاک برآرم

جامی صفتم غرق غم ار یار شود بخت

رخت خود ازین موج خطرناک برآرم

شمارهٔ ۶۶۲

چو می دور ازان لعل میگون خورم

حریفان می لعل و من خون خورم

شدم ناتوان از غمش وین زمان

خورم غم که دیگر غمش چون خورم

مده عشوه گو کز غمش بی خودم

من از باده مستم چه افیون خورم

حریفان کم می گرفتند و من

به یاد لبش هر دم افزون خورم

چه من سرخوش از جام عشقم چرا

می عشرت از خم گردون خورم

اگر مست لیلی شوم دور نیست

چو من باده از جام مجنون خورم

گل آمد به کف جام جامی چه عیب

که در پای گل جام گلگون خورم

شمارهٔ ۶۶۳

دهی شراب که بر نغمه رباب خورم

چو من خراب ربابم چرا شراب خورم

دهم به تشنه لبان کاسه شراب و دهان

کنم ز گوش و می از کاسه رباب خورم

سفال دردی مستان عشق ازان می به

که از خم فلک و جام آفتاب خورم

مرا چه حاجت بزم کسان چنین که مدام

ز خون دیده شراب و ز دل کباب خورم

ز وعده تو چه حاصل که تشنگی نبرد

به جای آب فریبی که از سراب خورم

مگو که می برهاند تو را ز تلخی هجر

که بی لب تو نه می بلکه زهر ناب خورم

ز بس که تشنه لبم بی لب تو چون جامی

شراب را چو به دستم فتد چو آب خورم

شمارهٔ ۶۶۴

وقت آن شد که ره دیر مغان برگیرم

سبحه از کف بنهم رطل گران برگیرم

می رود عمر گرانمایه بکوشم یک چند

مایه دولت ازین گنج روان برگیرم

رسم هستی که حجاب است میان من و دوست

به مددگاری ساقی ز میان برگیرم

هر چه اطلاق توان کرد بر آن اسم وجود

دست ازان بازکشم خاطر ازان برگیرم

هیچ ناگفته به مهر تو شدم شهره شهر

آه اگر مهر خموشی ز زبان برگیرم

می خورم خون دل از جام غم آن روز مباد

که من این ساغر عشرت ز دهان برگیرم

جامی از جمله جهان دل ببرد شاهد عشق

گر نقابش به سرانگشت بیان برگیرم

شمارهٔ ۶۶۵

من دلخسته هر دم بهر آن نازک بدن میرم

گه از رنگ قبا گاهی ز بوی پیرهن میرم

چو سایه از سرم برداشت آن سرو روان باری

روم بر یاد او در سایه سرو چمن میرم

شهید عشق را جز من کسی ماتم نمی دارد

که خواهد ماتم من داشتن روزی که من میرم

گر از پیراهنش یک رشته پیوند کفن بینم

زنم پیراهن جان چاک و از ذوق کفن میرم

چنین کز تیشه غم سینه ام صد پاره شد آخر

ازان شیرین دهان با درد و داغ کوهکن میرم

رو ای همدم تو در بزم طرب با دوستان خوش زی

مرا بگذار تا تنها درین بیت الحزن میرم

یکی دم نگسلد جامی دلم زان شوخ عاشق کش

عجب گر با چنین دل من به مرگ خویشتن میرم

شمارهٔ ۶۶۶

گهر کز وصف آن لبهای شکرخند می ریزم

نه گوهر بلکه شکر می فشانم قند می ریزم

دلم دریای خون آمد به رویش چشمم آن کشتی

کش از ته می تراود خون دل هر چند می ریزم

نمی آید چو تو هر چند کاندر قالب فکرت

ز جان مانند تو صد شکل بی مانند می ریزم

همه خوبان مرا فرزند و من آن مهربان پیرم

که نقد دین و دل در پای هر فرزند می ریزم

به خون پیوند یابد هر چه برد چون تو ببریدی

ز دل خون بهر محکم کردن پیوند می ریزم

مده درد سرم ای پندگو کز آب و خاک من

گیاه عشق می خیزد چو تخم پند می ریزم

چو نخل خامه جنبش یافت دستی پیش کن جامی

که نزل خوان مشتاقان حاجتمند می ریزم

شمارهٔ ۶۶۷

من ای ساقی نه آنم کز می گلرنگ بگریزم

می گلرنگ ده کز عقل پرنیرنگ بگریزم

ز شهرستان هستی رو به کنج نیستی آرم

به صحرای فراخ از گوشه های تنگ بگریزم

چنان از خودپرستان وحشتی دارم که گر بینم

ز یک فرسنگشان خواهم به صد فرسنگ بگریزم

تو خواهی لطف خواهی قهر کن جانا نه آنم من

که باشم با تو وقت آشتی وز جنگ بگریزم

سگ این کویم اما بهر تو نی بهر خود حاشا

که بهر لقمه آیم بر درت وز سنگ بگریزم

چنان در پرده دل انس شد با نغمه دردم

که خواهم از صدای عود و صوت چنگ بگریزم

به راه آن سوارم پای دل چون لنگ شد جامی

چه سان از خم فتراکش به پای لنگ بگریزم

شمارهٔ ۶۶۸

نام آن ماه ندانم ز که نامش پرسم

در دلم ساخت مقام از که مقامش پرسم

صد سخن بر سر راهش کنم اندیشه ولی

چون رسد هیچ ندانم ز کدامش پرسم

از گلم ساز یکی مرغ خدا را که پرم

سوی مرغان و ره گوشه بامش پرسم

می برد پرسش و پیغام منش پیک صبا

ای خوش آن روز که بی پیک و پیامش پرسم

هرگز آن سرو به سویم نخرامید به لطف

روم از سرو چمن لطف خرامش پرسم

ره بدان دانه خال ار نبرم کاش دهد

دست کز حال دل مانده به دامش پرسم

کند آغاز سخن زان لب میگون جامی

من مخمور چو وصف می و جامش پرسم

شمارهٔ ۶۶۹

بس که درد سر ز فریاد و فغان خود کشم

از دهان چون ناله می خواهم زبان خود کشم

جان برآمد لیکن از دل برنمی آید هنوز

کز دل و جان ناوک ابرو کمان خود کشم

میهمان شد ماه من دردا که جز جان تحفه ای

نیست در دستم که پیش میهمان خود کشم

تا درآمد از درم آن سرو هر دم دیده را

کحل بینایی ز خاک آستان خود کشم

می کشم از سینه بی پیکان خدنگش را چو نیست

قوت آنم که پیکان ز استخوان خود کشم

سر که بارش می کشم عمری به دوش از بهر چیست

گرنه روزی در ره سرو روان خود کشم

دفتر جامی ست این از نکته های عشق پر

می برم تا پیش شوخ نکته دان خود کشم

شمارهٔ ۶۷۰

شبها که داغ فرقت آن ماه می کشم

تا روز ناله می کنم و آه می کشم

زان مه نمی کنم گله کین محنت و بلا

از بخت تیره و دل گمراه می کشم

شبهای خویش را که ز زلفش سیاه شد

از رویش انتظار سحرگاه می کشم

تا تاج شد به فرق سرم گرد دامنش

دامن ز تخت و منزلت و جاه می کشم

جان می برم به تحفه گدایان دوست را

نقد حقیر در نظر شاه می کشم

از عاشقی نصیب من این شد که روز و شب

جور رقیب و طعنه بدخواه می کشم

جامی چو کاه شد تنم از ضعف و من هنوز

کوه غمش به قوت این کاه می کشم

شمارهٔ ۶۷۱

ما نه آن قومیم کز بار کسی گردن کشیم

ور خسی در راه ما خاری نهد دامن کشیم

می کشیم از تیر خوبان دردی درد آن چنان

کز کف روشن جبینان باده روشن کشیم

توسن کین هر که انگیزد به قصد جان ما

ما ز مهرش نقد جان زیر سم توسن کشیم

هر که خواهد بهر ما دوزد ز محنت خلعتی

ریسمان از رشته جانهاش در سوزن کشیم

نیستیم اصحاب عشرت تا چو سبزه هر صباح

مفرش دیبای زنگاری سوی گلشن کشیم

چون شب سنجابگون آید ته پهلوی خویش

بستر سنجابی از خاکستر گلخن کشیم

دوستان از سرکشی با ما اگر دشمن شوند

جامی آن بهتر که ما سر در ره دشمن کشیم

شمارهٔ ۶۷۲

خیز تا رخت به سر منزل انصاف کشیم

با دل صاف به هم جام می صاف کشیم

هر که از ما طلبد توبه بخیلی ورزیم

ور دهد جام می صاف به اسراف کشیم

مشکل عشق چو از دردکشان گردد کشف

چند در مدرسه درد سر کشاف کشیم

پیر میخانه سماط کرم انداخته است

رقم زرق چه بر حاصل اوقاف کشیم

نقد ما را مبر ای خواجه به صراف که ما

این همه غبن ز قلابی صراف کشیم

دأب ما نیست گله خاصه به هر ناجنسی

گرچه انواع جفا از همه اصناف کشیم

جامی از خرقه پشمینه فقر آسودیم

حاش الله که دگر ناز قصب باف کشیم

شمارهٔ ۶۷۳

نیاساید کس از افغان من جایی که من باشم

همان بهتر که هم خود همنشین خویشتن باشم

دهم تسکین خود هر شب که فردا بینمش در ره

ولی آن سنگدل ناید بدان راهی که من باشم

مرا بربود ذوق گفت و گوی آن پری زانسان

که چون دیوانگان پیوسته با خود در سخن باشم

چو همدردی نمی یابم که گویم درد خود با او

گهی با یاد مجنون گه به فکر کوهکن باشم

رقیبا تلخ گفتن تا به کی چندان زبان درکش

که یکدم گوش بر گفتار آن شیرین دهن باشم

چنان بربود خواب من که ناید چشم من بر هم

مگر وقتی که زیر خاک خفته در کفن باشم

چو شد در کار می پیمان تقوا جامی آن اولی

که پیمانه به کف با ساقی پیمان شکن باشم

شمارهٔ ۶۷۴

چو نتوانم که بر خوان وصالت میهمان باشم

سر خدمت نهاده چون سگان بر آستان باشم

ز خوی نازکت ترسم وگر نی تا سحر هر شب

به گرد کوی وی تو نعره‌زنان افغان‌کنان باشم

به هر گونه که باشم از من بدروز نپسندی

نمی دانم چه سان می خواهیم تا آن چنان باشم

من از تو شاد گردم تو ز من غمگین خوشا جایی

که تو باشی عیان در دیده من من نهان باشم

گشادی پرده از عارض مکن منع من از افغان

رها کن تا زمانی بلبل این گلستان باشم

ز ناموس خودم مقصود نام و ننگ توست ار نه

مرا غم نیست کز عشق تو رسوای جهان باشم

طفیل من همی دیدند رویت دیگران واکنون

شدم راضی که چون جامی طفیل دیگران باشم

شمارهٔ ۶۷۵

در دور لبت بی می و پیمانه نباشم

وز شوق تو بی نعره مستانه نباشم

در خیل بتان چون تو پریچهره نگاری

خود گوی که چون عاشق و دیوانه نباشم

هر جا چو تو شمعی شود افروخته حاشا

کانجا من دلسوخته پروانه نباشم

گر دامنم امید قدوم تو نگیرد

یک لحظه درین گوشه کاشانه نباشم

تشریف نیاری سوی من جز پس عمری

وان هم بود آن روز که در خانه نباشم

گنجی تو و عالم همه ویرانه این گنج

جز در طلب گنج به ویرانه نباشم

جامی اگر آن دانه خالم نزند راه

دست تهی از سبحه صد دانه نباشم

شمارهٔ ۶۷۶

چو نتوانم که بر خاک کف پایش جبین مالم

ز دورش بینم و روی تظلم بر زمین مالم

من و بوسیدن آن ساعد سیمین محال است این

گذارد کاشکی تا روی خود بر آستین مالم

چو خواهم پای بوسم آن مگس را کز لبش خیزد

نشینم پیش روی او و بر لب انگبین مالم

دوای درد دل خواهم ازان خاک سم اسپش

به دیده گل کنم بر سینه اندوهگین مالم

مپیچ از من عنان ای عمر و چندانی امانم ده

که روی اندر رکاب آن سوار نازنین مالم

به صد حشمت سلیمان وار می راند نمی گوید

که مور خسته را تا چند زیر پای کین مالم

سر من زین پس و خاک در پیر مغان جامی

چه رخ بر آستان زاهد خلوت نشین مالم

شمارهٔ ۶۷۷

ز زلف تو رگی با جان و دل پیوسته می بینم

ولی سررشته امید ازو بگسسته می بینم

عنان دل نمی بینم به دست خویشتن زان دم

که گرد گل تو را از سنبل تردسته می بینم

قدم لام است و بالایت الف زان دوست می دارم

بلا را کاندرو لام و الف پیوسته می بینم

به سینه زخم تیغت تا فراهم آمد از مرهم

در شادی و راحت بر دل و جان بسته می بینم

چنان شد گرمرو گلگون اشک امشب که پیش او

براق برق سیر آه را آهسته می بینم

بیا ای مرهم راحت که از تیغ فراق تو

جگرها چاک و دلها ریش و جانها خسته می بینم

کجا رستن توانی جامی از شوخی که زلفش را

کمند گردن مردان از خود رسته می بینم

شمارهٔ ۶۷۸

من بی صبر و دل کان شکل زیباهر زمان بینم

بلای جان شود هر دیدن و من همچنان بینم

سوار شوخ من در جلوه ناز و من حیران

گه آن پا و رکاب و گاهی آن دست و عنان بینم

نهاده بر کمان تیر از پی صید و من مسکین

چو محرومان به حسرت جانب تیر و کمان بینم

پس از عمری ریاضت آنچه سالک را شود روشن

شد اکنون عمرها کز عارض خوبش عیان بینم

من بیدل که با خود حیف دارم همدمش دیدن

کجا تاب آورم کش هر زمان با این و آن بینم

به کویش آن همه عاشق که دیدم هر که را جویم

به جای او همین فرسوده مشتی استخوان بینم

کسان شبها به فکر عشرت و جامی درین سودا

که فردا چون کنم وان آفت جان را چه سان بینم

شمارهٔ ۶۷۹

چه حسن است این که گر هر دم رخت را صد نظر بینم

هنوزم آرزو باشد که یک بار دگر بینم

چنین شوقی که من دارم چه تسکین یابد ار ناگه

برون آیی و چون عمر عزیزت در گذر بینم

مگو در ماه و خور بین الله الله چون بود ممکن

که تو پیش نظر باشی و من در ماه و خور بینم

به تاریکی هجرانم مکش ای غم دمی دیگر

بود کز پرتو رخسارش این شب را سحر بینم

چو محرومم ز دیدارش به کوی او روم باری

زمانی بهر خرسندی در آن دیوار و در بینم

سر بالین ندارم لیکن از بخت اینقدر خواهم

که وقت جان سپردن آستانش زیر سر بینم

به کنج محنت و اندوه جامی جان دهد آخر

چنین کز درد هجران هر زمان حالش بتر بینم

شمارهٔ ۶۸۰

بود آیا که من آن شکل همایون بینم

آن رخ فرخ و آن قامت موزون بینم

زیستن دور ز روی تو نه از طور وفاست

شرمساری که دگر روی تو را چون بینم

تا گرفته ست غمت ملک دل از خیل سرشک

هر شبی بر سپه خواب شبیخون بینم

باد از خنجر کین تو به صد پاره دلم

گر نه هر لحظه در او مهر تو افزون بینم

داشت لیلی به همه حی عرب یک مجنون

من ز تو خلق جهان را همه مجنون بینم

نیست جز عشق تو مقصود ز هر گفت و شنید

هر چه جز آن همه افسانه و افسون بینم

شربت وصل کرم کن که ز بیماری هجر

جامی سوخته را حال دگرگون بینم

شمارهٔ ۶۸۱

به راه توسنش صد نازنین را خاک می بینم

سر چندین عزیزش بسته بر فتراک می بینم

به تیغ غمزه خواهد ریخت خون صد مسلمان را

چنین کان ترک کافرکیش را بی باک می بینم

همی روبم به مژگان تا نگردد پایش آزرده

به خاک راه او هر جا خس و خاشاک می بینم

ز شوق نکهت پیراهنش هر صبح در گلشن

لباس غنچه پاره جامه گل چاک می بینم

ندارد چستیی آن شوخ در دلجویی یاران

ولی در کشتن هر بیدلش چالاک می بینم

مرا حال دل آواره خود یاد می آید

ز درد عاشقی هر جا دلی غمناک می بینم

چه شد بیچاره جامی را درین شبهای غم یارب

که نام او ز لوح زندگانی پاک می بینم

شمارهٔ ۶۸۲

چون مرا دولت آن نیست که دیدار تو بینم

به سر کوی تو آیم در و دیوار تو بینم

من که باشم که توانم گلی از باغ تو چیدن

اینقدر بس که یکی خار ز گلزار تو بینم

تا شدی شهره چو خورشید همه ماهوشان را

ذره سان بی سر و پا گشته هوادار تو بینم

زاهدان در هوس طوبی و اندیشه جنت

من در آن غم که چه سان قامت و رخسار تو بینم

چون به راه تو شود خاک تنم باد سلامت

چشم خونبار که باری قد و رفتار تو بینم

تویی آن یوسف ثانی که عزیزان جهان را

جان نهاده به کف دست خریدار تو بینم

نرسد هیچ کس ای جان به گرفتاری جامی

زین همه عاشق بیدل که گرفتار تو بینم

شمارهٔ ۶۸۳

ز عشقت سینه بی غم نبینم

ز شوقت دیده بی نم نبینم

غم روی تو دارم جای آن هست

اگر من بعد روی غم نبینم

مگو از غیر من بگسل که من خود

کسی غیر از تو در عالم نبینم

ز تو هر بیدلی بیند جفایی

من بی صبر و دل آن هم نبینم

طبیبی را نمودم چاک دل گفت

برو کین درد را مرهم نبینم

مپوش آن رخ مباد از غم بمیرم

اگر روی تو را یکدم نبینم

به هر کس راز دل مگشای جامی

که در عالم کسی محرم نبینم

شمارهٔ ۶۸۴

بس که شب‌ها دور ازان گل خاک بر سر می‌کنم

همچو سبزه صبحدم از خاک سر بر می‌کنم

در چمن می‌افتم از شوق رخش در پای گل

دامن گل را ز خوناب جگر تر می‌کنم

چون نمی‌بینم قدش را در چمن بر یاد او

می‌روم نظاره سرو و صنوبر می‌کنم

بسته‌ام با آنکه اهل ملتم دل در بتان

گرچه از خیل خلیلم کار آزر می‌کنم

درد عشقت ساخت روی خاکساران را چو زر

یعنی اکسیر وجودم خاک را زر می‌کنم

چون تو پیش آیی زبان را قوت تقریر نیست

گرچه هردم صد سخن با خود مقرر می‌کنم

می‌دهی عشوه که جامی خاصه من آن توام

سادگی بین کین سخن را از تو باور می‌کنم!

شمارهٔ ۶۸۵

روی تو غایب از نظر گل را تماشا چون کنم

چون لاله داغم بر جگر گلگشت صحرا چون کنم

مثل تو جویم هر زمان تا باشدم آرام جان

بی مثل بودی در جهان مثل تو پیدا چون کنم

گیرم به لب مهری نهم کز ناله و افغان رهم

دل را صبوری چون دهم جان را شکیبا چون کنم

نی بی تو برگ زیستن نی مرگ من در دست من

اکنون به کار خویشتن حیرانم آیا چون کنم

حاشا که من غیر تو را سازم درون سینه جا

خود گو به جای آشنا بیگانه را جا چون کنم

تن را دوا کردم طلب آسوده شد از تاب تب

دارم به دل داغی عجب آن را مداوا چون کنم

گویند جامی دمبدم بیرون مده از دیده نم

زین گونه کز طوفان غم شد دیده دریا چون کنم

شمارهٔ ۶۸۶

جدا ز لاله رخ خود بهار را چه کنم

هزار داغ به دل لاله زار را چه کنم

ز خون دیده کنارم پر است بی لب یار

کنار کشت و لب جویبار را چه کنم

گرفتم آنکه کنم دیده را به گل مشغول

درون جان و دل این خار خار را چه کنم

به طوف باغ غم روز را برم بیرون

بلا و محنت شبهای تار را چه کنم

غباری از ره آن مشکبو غزال رسید

به جز عبیر کفن آن غبار را چه کنم

شکاف سینه توانم که بندم از مرهم

تراوش مژه اشکبار را چه کنم

ملولم از دو جهان بی جمال او جامی

چو یار نیست به دست این دیار را چه کنم

شمارهٔ ۶۸۷

غم رخم زرد می کند چه کنم

نفسم سرد می کند چه کنم

همچو اختر شراره آه مرا

آسمان گرد می کند چه کنم

شد تنم خاک و تند باد فراق

خاک را گرد می کند چه کنم

می دهد جان دلم ز مستی عشق

می جوانمرد می کند چه کنم

می کشم دردناک ناله ز دل

دل من درد می کند چه کنم

با دلم دور چرخ هر چه ز جور

می توان کرد می کند چه کنم

یار فرد است و بنده جامی را

از جهان فرد می کند چه کنم

شمارهٔ ۶۸۸

کی بود یارب که رو در یثرب و بطحا کنم

گه به مکه منزل و گه در مدینه جا کنم

بر کنار زمزم از دل برکشم یک زمزمه

وز دو چشم خون فشان آن چشمه را دریا کنم

صد هزاران دی درین سودا مرا امروز گشت

نیست صبرم بعد ازین کامروز را فردا کنم

یا رسول الله به سوی خود مرا راهی نمای

تا ز فرق سر قدم سازم ز دیده پا کنم

آرزوی «جنة الماوی » برون کردم ز دل

جنتم این بس که بر خاک درت ماوا کنم

خواهم از سودای پابوست نهم سر در جهان

یا به پایت سر نهم یا سر درین سودا کنم

مردم از شوق تو معذورم اگر هر لحظه‌ای

جامی‌آسا نامه شوق دگر انشا کنم

شمارهٔ ۶۸۹

هر زمان گویم که مهر او ز دل بیرون کنم

لیک با خود بس نمی آیم ندانم چون کنم

بوالعجب کاری که خلقی در پی درمان من

من به فکر آنکه هر دم درد خویش افزون کنم

گر نهم گریان سر اندر کوه بی لعل لبش

سنگها را چشمه سازم چشمه ها را خون کنم

نقش بندم سوی او صد نامه مضمون سوز و درد

اشک خونین را به رخ عنوان آن مضمون کنم

جای تکبیر و دعا خواهم ز لیلی قصه خواند

ناگه ار روزی گذر بر تربت مجنون کنم

خلق را بر مجمر غم دل بسوزانم چو عود

ناله در چنگ فراقش گر بدین قانون کنم

کشته شد جامی ز هجر افسانه وصلش چه سود

مرغ بسمل کی زید صدبار اگر افسون کنم

شمارهٔ ۶۹۰

من که با یاد رخت آن آستان مسکن کنم

کی به عمر خویشتن یاد گل و گلشن کنم

دیده روشن می شود از صورت زیبای تو

ور کسی انکار این معنی کند روشن کنم

غمزه شوخت به خونریزم کشد تیغ جفا

با خیالت نیم شب گر دست در گردن کنم

بس که لاف بندگی زد سرو پیش قامتت

راستی هر جا رسم آزادی سوسن کنم

آنچه زاهد می کند در خانقه شام و صباح

والله از میخانه ام رانند اگر آن من کنم

جان چه آرم پیش گنجشکی که از بامش پرد

مرغ شاخ سدره را چون دانه از ارزن کنم

صحبت یار و اوان عیش و ایام بهار

از خرد نبود که اکنون ترک می خوردن کنم

کی برد همسایه را جامی شبان تیره خواب

بس که از داغ جدایی ناله و شیون کنم

شمارهٔ ۶۹۱

هر زمانت پیش چشم خود تخیل می‌کنم

یک به یک اسرار حسنت را تامل می‌کنم

چون بدین خوبی که هستی نقش می‌بندم تو را

می‌شوم حیران که بی‌تو چون تحمل می‌کنم

نام تو گفتن نیارم فاش مقصودم تویی

گر حدیث سرو یا افسانهٔ گل می‌کنم

چون زنی تیغم که جان ده بهر تیغ دیگر است

نه برای جان اگر ناگه تعلل می‌کنم

می‌روم دامن کشان با دلق رنگین از شراب

در صف دُردی‌کشان عرض تجمل می‌کنم

سر عشق از دفتر گل خواندنم دستور نیست

فهم آن معنی ز گفت‌و‌گوی بلبل می‌کنم

گفتمش جامی اسیر توست گفتا آگهم

لیک بهر طعن بدگویان تغافل می‌کنم

شمارهٔ ۶۹۲

آرزوی دل خونین جگرانت خوانم

مردم دیده صاحبنظرانت خوانم

چون قبا چست کنی طرف کله برشکنی

پادشاه همه شیرین پسرانت خوانم

نیست حد چو منی بردن نام چو تویی

بهر روپوش به نام دگرانت خوانم

تا نمودی به ته پیرهن اندام چو سیم

نازنین تر ز همه سیمبرانت خوانم

تا نبینی رخش ای شیخ عیان گرچه شوی

پای تا سر خبر از بی خبرانت خوانم

همچو عمر از من دلداده روان می گذری

جای آن هست که عمر گذرانت خوانم

جامی از هر چه نه دیدار بتان دیده بپوش

تا درین انجمن از دیده ورانت خوانم

شمارهٔ ۶۹۳

از عشق تبرا چه کنم چون نتوانم

با عقل تولا چه کنم چون نتوانم

از درد تو داغی ست کهن بر دل ریشم

تدبیر مداوا چه کنم چون نتوانم

از نازکی خوی تو خواهم که ز رویت

پوشم نظر اما چه کنم چون نتوانم

هر چند که بگذشت ز حد وعده وصلت

آهنگ تقاضا چه کنم چون نتوانم

خاریم شکسته ست به پا بر سر کویت

عزم گل و صحرا چه کنم چون نتوانم

زد شعله به جان شوق وصال توام امروز

تاخیر به فردا چه کنم چون نتوانم

من جامی مشهور به سودای بتانم

ترک رخ زیبا چه کنم چون نتوانم

شمارهٔ ۶۹۴

تا با تو من دلشده یکجا ننشینم

گر سر برود فی المثل از پا ننشینم

بی رنج کسی چون نبرد ره به سر گنج

آن به که بکوشم به تمنا ننشینم

تا با تو رقیبان تو تنها ننشینند

یکدم ز رقیبان تو تنها ننشینم

دادی به زبان دگران وعده قتلم

در کوی تو جز بهر تقاضا ننشینم

روی توام امروز بهشت است عجب نیست

گر منتظر وعده فردا ننشینم

عشاق تو را قدر چو از عشق بلند است

چون در صفشان از همه بالا ننشینم

چون صبر ندارم کنم از هجر کناره

کشتی چو شکسته ست به دریا ننشینم

گفتی که به راهم منشین جامی ازین بیش

از پای من این خار بکش تا ننشینم

شمارهٔ ۶۹۵

سوی صحرا نی پی عیش و تماشا می روم

بی تو بر من شهر تنگ آمد به صحرا می روم

تا تو رفتی از برم با کس ندارم الفتی

گرچه باشد صد کسم همراه تنها می‌روم

هیچ جای از وحشت تنهاییم نبود ملال

مونس جانم خیال توست هر جا می روم

پا به زنجیر بلا هر سو طلبگار توام

عاشق ویرانه ام زنجیر بر پا می روم

فی المثل گر زیر پای من بود گل یا حریر

گر نه سوی توست ره بر خار و خارا می روم

در سلوک عشق تو هیچم نگیرد پیش راه

در تجرد گام بر گام مسیحا می روم

گفتم ای جان رو که بی جانان نخواهم زندگی

گفت جامی صبر کن امروز و فردا می روم

شمارهٔ ۶۹۶

گر همی‌باشم به کنج خانه شیدا می‌شوم

ور همی‌آیم میان خلق رسوا می‌شوم

ای خوش آن دم کو چو طفلان می‌زند سنگ جفا

ناگه ار جایی من دیوانه پیدا می‌شوم

لطف پنهانی و ناز آشکارم می‌کشد

تا بدین حد نی خراب شکل زیبا می‌شوم

باغبانا بهر گل چیدن مجو آزار من

چون درین بستان من از بهر تماشا می‌شوم

گفت روزی خواهمت کشتن به دست خود کنون

مهلت از حد شد برش بهر تقاضا می‌شوم

روزها با این و آن هرگونه باشد بگذرد

وای جان من در آن شب‌ها که تنها می‌شوم

جامیا روی خلاصی چون بود چون درد عشق

می‌رود پیش از من بیچاره هرجا می‌شوم

شمارهٔ ۶۹۷

از هر که نامت ای بت غماز بشنوم

خواهم که بازگوید تا باز بشنوم

صد ره حکایت تو به پایان اگر رسد

خواهم که بار دیگر از آغاز بشنوم

تعلیم غمزه تو بود هر کجا که من

قانون سحر و قاعده ناز بشنوم

هر شب به پای روزن و بام تو جا کنم

باشد که چون سخن کنی آواز بشنوم

خواهم به نرد عشق تو نقد دو کون باخت

تا کی فسون عقل دغاباز بشنوم

هر صبحدم ز شوق قدت سوی باغبان

آیم حدیث سرو سرافراز بشنوم

جامی نهفته دار غمش را میان جان

مپسند کز زبان کس این راز بشنوم

شمارهٔ ۶۹۸

اگر به کوی تو یک شب سری به خشت نهم

سرم مباد اگر پای در بهشت نهم

ز فرش سندس و استبرقم نیاید یاد

چو تن به یاد تو بر خاک و سر به خشت نهم

ز وضع زهد نیابم نسیم خیر آن به

که نقد صومعه بر آتش کنشت نهم

کجا به کعبه مقصود ره توانم برد

چو گام سعی نه بر وفق سرنوشت نهم

ز لوح ساده توان خواند سر خط خوشت

چرا به صفحه دل حرف خوب و زشت نهم

ز کشتزار حیاتم بس این که مجلس عیش

به پای سرو و لب جوی و طرف کشت نهم

ز دست رفت سر رشته وفا جامی

عنان چه در کف یار جفاسرشت نهم

شمارهٔ ۶۹۹

هر شب به پاسبان تو جان در میان نهم

آنگه رخ نیاز بر آن آستان نهم

گفتی رخم ببین و به جان منتم بکش

فرمان برم به دیده و منت به جهان نهم

پای مرا به قید وفا استوار کن

زان پیش کز جفای تو سر در جهان نهم

شبها ز شوق روی تو با چشم اشکبار

بنشینم و نظر به مه آسمان نهم

هر غم که یابم از تو نهان سازمش به دل

وانگه بر او ز داغ تو مهر و نشان نهم

مپسند کز تو صید بود بهره مند و من

محروم وار چشم به تیر و کمان نهم

جامی ز شیخ صومعه نگشود سر عشق

آن به که رو به خدمت پیر مغان نهم

شمارهٔ ۷۰۰

من کیم تا رو به آن رخساره زیبا نهم

کاش بتوانم که دیده بر کف آن پا نهم

چون سواره بگذری از نعل سم مرکبت

هر کجا یابم نشان از شوق رو آنجا نهم

داغ بر توسن منه بگذار از بهر خدا

تا شکافم سینه وان هم بر دل شیدا نهم

رام شو ای آهوی وحشی که نزدیک آمده ست

کز غمت دیوانه گردم روی در صحرا نهم

وصف حسنت با رقیب کوردل گفتن چه سود

آینه بهر چه پیش چشم نابینا نهم

خواب چون آید مرا شبها چنین کز هجر تو

زیر پهلو خار پاشم زیر سر خارا نهم

من که امروز از می و شاهد به نقدم در بهشت

چشم چون زاهد چرا بر نسیه فردا نهم

جامی از شوق لبش وقت است کاندر میکده

خرقه و سجاده رهن ساغر صهبا نهم

شمارهٔ ۷۰۱

کی بود کی که ازین سوز درون باز رهم

یا ازین درد و غم روز فزون باز رهم

چند طعن خرد ای عشق خدا را مددی

شاید از درد سر او به جنون باز رهم

فکر زلفش به فسانه نرود از سر من

این نه ماری ست که از وی به فسون باز رهم

این همه عشوه و دستان که تو را می بینم

چه کنم یارب و از دست تو چون باز رهم

باش دمساز من دلشده ای بخت بلند

تا ز ناسازی این بخت نگون باز رهم

بر دل من بنه ای مرهم دلها دستی

تا ز درد دل بی صبر و سکون باز رهم

جامیا جرعه ای از جام فنا می خواهم

تا بدان شربت ازین خوردن خون باز رهم

شمارهٔ ۷۰۲

هر دم ز تو بر سینه صد داغ جفا خواهم

با درد تو خو دارم حاشا که دوا خواهم

هر کس به هوای دل خواهد ز تو مقصودی

این جمله طفیل تو من از تو تو را خواهم

نتوان به مژه رفتن از رهگذرت گردی

آن به که من این سرمه از باد صبا خواهم

نبود چو رقیبانم در حوصله پیوندت

لیک از تو رقیبان را چون خویش جدا خواهم

دی از تو وفا جستم دادی به جفا وعده

باز آمده ام امروز کان وعده وفا خواهم

دستم به سر سروت چون می نرسد خود را

در راه تو چون سایه افتاده ز پا خواهم

گفتی که که را خواهی از خیل بتان جامی

چشمی ست مرا آخر غیر از تو که را خواهم

شمارهٔ ۷۰۳

چو نبود روی جانان دیدهٔ روشن نمی‌خواهم

چه جای دیده روشن که جان در تن نمی‌خواهم

میفروز ای رفیق امشب چراغ این کلبهٔ غم را

که بی‌روی وی این ویرانه را روشن نمی‌خواهم

ز تار و پود هر جنسی تنش آزار می‌گیرد

به جز برگ گل سوریش پیراهن نمی‌خواهم

غمش آتش به من در زد رمید از دل خیال او

که من شب‌ها ز قُدسم گوشهٔ گلخن نمی‌خواهم

نشان ای باغبان پیش خس و خارم که بی‌پایان

غمی دارم تماشای گل و سوسن نمی‌خواهم

تنم چون خاک گردد در رهش آبی زن ای دیده

که من این گرد محنت را بر آن دامن نمی‌خواهم

به صد زاری وصالش خواستم گفتا برو جامی

چه سود از خواهش بسیار تو چون من نمی‌خواهم

شمارهٔ ۷۰۴

هر صبح خروشی ز دل تنگ برآریم

فریاد ز مرغان شبآهنگ برآریم

ساقی گل ما را بزن از جام می آبی

تا روزنه نام و در ننگ برآریم

مستی و خموشی نسزد مطرب ما کو

تا شور و فغانی ز نی و چنگ برآریم

ما آینه طلعت یاریم نشاید

کز همدمی تیره دلان زنگ برآریم

فرهادوشانیم که گر قیمت لعلت

صد گوهر کانی بود از سنگ برآریم

چون صلح کنان بر صف یاران فکنی تیر

ما بر سر پیکان تو صد جنگ برآریم

جامی سوی میخانه کش این جامه ازرق

باشد که به آب می گلرنگ برآریم

شمارهٔ ۷۰۵

از چشم خوابناک تو بی خواب مانده ایم

وز جعد تابدار تو بیتاب مانده ایم

تا دیده ایم گوشه محراب ابرویت

چون عابدان به گوشه محراب مانده ایم

هر جا کشیده ایم ز دل آه آتشین

صد داغ ازان به سینه احباب مانده ایم

بر چون دهد نهال امید این چنین که ما

از جویبار لطف تو بی آب مانده ایم

گر چشم ما ز گریه چو دریا شود رواست

زینسان که دور ازان در نایاب مانده ایم

پهلو که مانده ایم در آن کو به خار و خس

گویی به چاربالش سنجاب مانده ایم

جامی حدیث خرقه و سجاده تا به کی

ما هر چه بود رهن می ناب مانده ایم

شمارهٔ ۷۰۶

دمی نگذرد کز غمت خون نگریم

ز وصلت جدا مانده ام چون نگریم

چو افزون شود دمبدم بی تو دردم

نه مردم اگر هم دم افزون نگریم

نبینم به طرف چمن سرو نازی

که از شوق آن قد موزون نگریم

نیارم گهی سوی لب جام باده

که بر یاد آن لعل میگون نگریم

ز لیلی مرا هیچ گه یاد ناید

که بر محنت و درد مجنون نگریم

نه خون جگر ماند نی آب دیده

نه از بیغمی دان که اکنون نگریم

نبینم گهی گریه زار جامی

که از دیده و دل بر او خون نگریم

شمارهٔ ۷۰۷

به عارض تو ز ماه تمام چون گویم

به لعل تو ز می لاله فام چون گویم

لبت گهی که درآید به شکرافشانی

حدیث طوطی شیرین کلام چون گویم

خوش آن زمان که تو را بینم و ز حیرانی

چنان شوم که ندانم سلام چون گویم

جفای تو همه وقتی رسد نمی دانم

که شکر این کرم مستدام چون گویم

شراب را که بر هر جا حرام می دانند

اگر ز دست تو باشد حرام چون گویم

گدای کوی تو گویم چو نام من پرسند

چو این خجسته لقب هست نام چون گویم

چو جامی از هوست می پرست شد با او

به جز حکایت صهبا و جام چون گویم

شمارهٔ ۷۰۸

بیا ای اشک تا بر روزگار خویشتن گریم

چو شمع از محنت شبهای تار خویشتن گریم

ندارم مهربانی تا کند بر حال من گریه

همان بهتر که خود بر حال زار خویشتن گریم

مرا هم در غریبی شوخ چشمی آفت جان شد

نگویی کز غم یار و دیار خویشتن گریم

نباشد در بهاران دور از ابر چمن گریه

من آن ابرم که دور از نوبهار خویشتن گریم

مدد فرما به خون ای دل که در چشمم نماند آبی

که خواهم امشب از هجران یار خویشتن گریم

ز هجران بود گریه پیشتر از وعده وصلت

کنون از درد و داغ انتظار خویشتن گریم

مگو جامی نشاید گریه از بیداد مهرویان

که من چندین ز بخت خاکسار خویشتن گریم

شمارهٔ ۷۰۹

زلف تو عمر ماست می گویم

این سخن عمرهاست می گویم

بهر جان و دل آن دو رخساره

گونه گونه بلاست می گویم

خط تو گفته اند مشک خطا

این حکایت خطاست می گویم

منع تا کی ز ناسزای رقیب

آنچه او را سزاست می گویم

در وفای تو راست چون الفیم

به وفایت که راست می گویم

می بری نام نیم لحظه فراق

طاقت آن که راست می گویم

با حدیث لب تو جامی را

مرغ شیرین نواست می گویم

شمارهٔ ۷۱۰

جز آنکه مهر تو را جا به جان خود کردیم

تو خود بگوی به جای تو ما چه بد کردیم

مرم ز چشم رمد دیده کو خیال رخت

که ما ز خاک درت رفع آن رمد کردیم

چو دیده را پی فراشی حریم درت

نماند آب به خون دلش مدد کردیم

حدود منزل دل عشق و شوق و صدق و وفاست

پی نزول تو وقفش به چار حد کردیم

بلند گشت سخن چون به قامت تو رسید

چو ذکر قامت خوبان سروقد کردیم

زدیم بر محک امتحان هر آن نقدی

که بی عیار قبول تو بود رد کردیم

به کنج صومعه جامی دم از خرد می زد

به یک دو جام میش فارغ از خرد کردیم

شمارهٔ ۷۱۱

به دیده ای که ز راه تو خار و خس چینم

دریغم آید اگر در گل و سمن بینم

اگر چه دنیی و عقبی کنند بر من عرض

من آستان تو بر هر دو کون بگزینم

من و دعای تو همواره این بود کارم

من و هوای تو پیوسته این بود دینم

مگو به طرف چمن شو نظاره کن در گل

چو مرغ باغ نه من عاشق ریاحینم

مرا ز باغ چه آید ز گل چه بگشاید

چو شوق روی تو آشفته ساخت چندینم

به یک تبسم شیرین ازان لب نمکین

هزار شور فکندی به جان شیرینم

چه پرسیم چه کسی این همه تغافل چیست

سگ تو جامی شوریده حال مسکینم

شمارهٔ ۷۱۲

کجا باشد چو تو شوخی کماندار و کمند افکن

شکرگفتار و شیرین لب سمن رخسار و سیمین تن

خرامان هر کجا باشی رخ ما و کف آن پا

سواره هر طرف رانی سر ما و سم توسن

سپاهی کشته شد هر گوشه ای تیر نظر مگشا

جهانی فتنه شد هر جانبی طرف کله مشکن

به صد خواری سرم افتاده در میدان عزیزش کن

زکات حسن را چون گوی یکبارش به چوگان زن

دهان پر شعله شوق است و لب از آه می بندم

که می ترسم سیه گردد جهان از دود این روزن

فدایت باد جان ای زاغ چون میرم درین صحرا

خدا را استخوانم را ببر پیش سگان افکن

جهان را ای فلک شبها به نور مه چه افروزی

چو دارد شعله آه من این ویرانه را روشن

چو گشتم کشته در راهت ز من دامن کشان مگذر

مباد از خون ناپاک من آلاید تو را دامن

ز بامش گر رسد مرغی ز جان طعمه مده جامی

که قوت طایر قدسی نشاید دانه ارزن

شمارهٔ ۷۱۳

همچو نقطه خال آن شیرین دهن

زیر لب افتاده بالای ذقن

می کنم زان خال لب هر لحظه یاد

می نهم داغی به جان خویشتن

حرص دانه رفت از مور و نرفت

شوق خال او هنوز از جان من

گم شد اندر پیرهن لاغر تنم

رشته ای کم باش گو از پیرهن

آه عاشق گر نبودی خانه سوز

جا کجا در سنگ کردی کوهکن

سوخت جانم ز آتش آه ای سرشک

زودتر آبی بر این آتش بزن

جامی آن خال سیه خوش دانه ای ست

تخم مهرش در زمین دل فکن

شمارهٔ ۷۱۴

آن کان حسن بود و نبود از جهان نشان

و الآن ان عرفت علی ما علیه کان

اعداد کون و کثرت صورت نمایشی ست

فالکل واحد یتجلی بکل شان

نوری ست محض کرده به اوصاف خود ظهور

نام تنوعات ظهورش بود جهان

هر چند در نهان و عیان نیست غیر او

فی حد ذاته نه نهان است و نی عیان

فایض بود به جود بر اعیان انس و جن

ساری بود ز لطف در اطوار جسم و جان

دانا به هر بصیرت و بینا به هر بصر

گویا به هر زبان و توانا به هر توان

جامی کشیده دار زبان را که سر عشق

رمزی ست کس مگوی و حدیثی ست کس مدان

شمارهٔ ۷۱۵

بیا ای ساقی مهوش بده جام می رخشان

به روی شاه ابوالقاسم معزالدوله بابرخان

شهنشاه فلک مسند که زد از دولت سرمد

قدم بر تارک فرقد علم بر طارم کیوان

رخش آیینه دل‌ها لبش حلال مشکل‌ها

کفش دریا و ساحلها ز موجش قلزم احسان

ز باغ جاه او برگی ست این زنگارگون گلشن

ز قصر قدر او خشتی ست این فیروزه رنگ ایوان

چو دارد خلق درویشانه با آیین سلطانی

گدای حضرت اویند اگر درویش اگر سلطان

تمنای کمال مدحتش کردم خرد گفتا

منه پای امل زین بیش بیرون از حد امکان

ز نظم دلکش جامی سرود بزم او بادا

نوای عشرت باقی نوید عیش جاویدان

شمارهٔ ۷۱۶

تو در پرده نهان ای کعبه جان

ز شوقت عالمی رو در بیابان

تو گنجی و درین معموره هر دم

به جست و جوی تو صد خانه ویران

نه غنچه ست این که از شرم جمالت

کشیده روی خود گل در گریبان

رسیدی بر سرم در پاکشان زلف

به راهت عمر من آمد به پایان

ز گلزار مرادم بشکفد گل

چو گردد غنچه تنگ تو خندان

شوی درمان هر دردی که گویند

چو من گفتن نمی یارم چه درمان

کشیدی دست باز از قتل جامی

ازین نیکی چرا گشتی پشیمان

شمارهٔ ۷۱۷

بناز ای چشم شوخت فتنه خوبان ترکستان

نه چشم است آن که دین غارت کن تازیک و ترک است آن

به لطف روی گلگونت نروید لاله در صحرا

به شکل قد دلجویت نخیزد سرو در بستان

ز میگون لعل تو آورد مطرب در میان نقلی

کنون عمری ست کان نقل است نقل مجلس مستان

چه شیرین پرورش داده ست با آن لب تو را دایه

همانا شهد ناب آمد به جای شیرش از پستان

به ناکامی نخواهم دور ازان در زندگی دیگر

خدا را کام من زان لب بده یا جان من بستان

زنی تیغ و شفیع این گنه سازی دو ساعد را

نکرده زیر پا کس خون عاشق را بدین دستان

بدین کشور نیاز آورد با دست تهی جامی

میفشان آستین بی نیازی بر تهیدستان

شمارهٔ ۷۱۸

هر کس که بیند آن لعل خندان

انگشت حیرت گیرد به دندان

با سرو قدت لاف بلندی

از سر نهاده بالابلندان

راه غمت را با آن درازی

پیمودم صد پی مشکین کمندان

جعد بنفشه در باغ بی تو

صاحبدلان را بند است و زندان

هرگز نباشد مه نیمه تو

گر خود به خوبی گردد دو چندان

درددل من دانی ولیکن

رحمی نداری بر دردمندان

جامی پسندد صد رنج با خود

جز رنج صحبت با خودپسندان

شمارهٔ ۷۱۹

چند ز آشوب می فتنه برانگیختن

مست برون تاختن و خون کسان ریختن

خون مرا ریختی دست من و دامنت

گر نه به فتراک خویش خواهیم آویختن

قاعده عشق چیست شرط محبت کدام

از همه بگریختن با غمت آمیختن

از تو برانگیختن رخش وز باد صبا

بر سر اهل وفا گرد بلا بیختن

جامی ازان قید زلف جست رهایی ولی

قوت مجنون نبود سلسله بگسیختن

شمارهٔ ۷۲۰

چند از دگران وصف جمال تو شنیدن

خوش آنکه میسر شودم روی تو دیدن

ترسم رود از دست اگر روی تو بینم

زینسان که شوم مست ز نام تو شنیدن

از اشک خود آموختم ای مردم دیده

آغشته به خون پیش تو هر لحظه دویدن

کبک ار چه به رفتار بسی تیز نهد پای

دستش ندهد با تو درین شیوه رسیدن

ما را نبود تحفه به جز ناله و آهی

وان هم نتوان پیش تو گستاخ کشیدن

از خون دلم بس که رود تف سوی بالا

خونابه دل خواهدم از بام چکیدن

جامی که بود تا گلی از باغ تو چیند

ای کاش تواند خسی از راه تو چیدن

شمارهٔ ۷۲۱

ای شه تنگ قبایان مه زرین کمران

سرور کج کلهان خسرو شیرین پسران

مرهم سینه بی کینه آشفته دلان

مردم دیده غمدیده صاحبنظران

تا کی افتم به رهت آه زنان اشک فشان

تا کی آیم به درت نعره زنان جامه دران

گذری کن به سر عاشق مهجور که هست

محنت عاشقی و دولت خوبی گذران

با خیال تو سحر معذرتی می گفتم

کای شده مونس تنهایی خونین جگران

خویش را شهره به عشق دگران می سازم

تا نگویند حدیث من و تو بی خبران

گفت جامی چو دلت شیفته ماست چه باک

گر به تلبیس شوی شهره به عشق دگران

شمارهٔ ۷۲۲

بگشاد نقاب از رخ گل باد بهاران

شد طرف چمن بزمگه باده گساران

شد لاله ستان گرد گل از بس که نهادند

رو سوی تماشای چمن لاله عذاران

در موسم گل توبه ز می دیر نپاید

یاد است مرا این سخن از تجربه کاران

از سبحه شماران مطلب گوهر مقصود

کامد صدف آن کف انگورفشاران

بر صحبت گل دل منه ای مرغ که چون تو

گشتند درین باغ و گذشتند هزاران

از گمشدگان زیر گل آمد به تو سبزه

همچون خط یاران که نویسند به یاران

بین غنچه نشکفته که آورد به سویت

سربسته پیامی ز دل سینه فگاران

جامی نرود سوز تو از سینه به گریه

داغ دل لاله نشود شسته به باران

شمارهٔ ۷۲۳

شد وزان سوی رزان باد خزان باز وزان

گشت زرد از غم بی برگی خود رنگ رزان

برگها بین به چمن گشته چو گلها رنگین

نیست جز رنگ بهار اینکه برآورد خزان

هست هر برگ و چناری ز کف رنگرزی

بسته بر چوب خزان دست همه رنگرزان

آن که دی دست زنان بود به عشرت در باغ

بینی امروز به صد حسرتش انگشت گزان

سرد شد مجلس مستان ز دم باد صبا

گویی از انجمن واعظ شهر است وزان

شیره را خام به خم کن مپسند ای خواجه

کش رسد آفتی از آتش جلاب پزان

جامی احسنت که آنگونه که خاطر می خواست

آمد آن تازه غزل بلکه بسی بهتر ازان

شمارهٔ ۷۲۴

بودم آن روز درین میکده از دردکشان

که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان

از خرابات نشینان چه نشان می طلبی

بی نشان ناشده زیشان نتوان یافت نشان

هر یک از ماهوشان مظهر شان دگرند

شان آن شاهد جان جلوه گری از همه شان

جان فدایش که به دلجویی ما دلشدگان

می رود کوی به کوی دامن اجلال کشان

در ره میکده آن به که شوی ای دل خاک

شاید آن مست بدین سو گذرد جرعه فشان

نکته عشق به تقلید مگو ای واعظ

پیش ازین باده بچش چاشنیی پس بچشان

جامی این خرقه پرهیز بینداز که یار

همدم بی سر و پایان شود و رندوشان

شمارهٔ ۷۲۵

ای خاک نعل توسن تو تاج سرکشان

دیوانه جمال تو خیل پریوشان

خواهند سرو و گل که به راهت شوند خاک

روی که گشت باغ روی مست و سرخوشان

دی می شدی سواره و من بوسه می زدم

هر جا ز نعل اسب تو می یافتم نشان

مردم ز شوق آن لب میگون خدای را

کز جام نیم خورد خودم جرعه ای چشان

روبد ره تو سنبل مشکین چو بگذری

بر طرف باغ زلف معنبر به پاکشان

بستی نقاب و صولت صبرم فرو شکست

بنمای روی و شعله شوقم فرونشان

جامی که مرد تشنه لب از شوق لعل تو

می نوش و جرعه ای دو سه بر خاک او فشان

شمارهٔ ۷۲۶

نه زهد آید مرا مانع ز بزم عشرت اندیشان

غم خود دور می دارم ز بزم عشرت ایشان

به جایی کاطلس شاهان نشاید فرش ره حاشا

که راه قرب یابد دلق گردآلود درویشان

مباش آن شوخ گو شرمنده ز آیین جفا کوشی

که نبود شیوه آزار در دین وفاکیشان

نه اندیشم دعایی غیر ازین کان شاه خوبان را

مبادا هیچ گه آسیبی از کید بداندیشان

مرا پیوند خویشی بود با صبر و خرد لیکن

دلم تا آشنای عشق شد بگسستم از خویشان

ز راه دل رسد اشک جگرگون دیده ما را

بلی این خانه را می آید آب تیره از پیشان

چو آید دور جامی جام گلگون دیگری را ده

بود خونابه دل بس می لعل جگرریشان

شمارهٔ ۷۲۷

فزاید ز خط حسن نازک عذاران

علیکم بحسن الخط ای دوستداران

شود تازه از خط بهار نکویی

بدان گونه کز سبزه عهد بهاران

میا خوی فشان می چکان از رخ و لب

به هم بر مزن وقت پرهیزگاران

قرارت نه این بود با ما ز اول

که باشی قرار دل بی قراران

ندانم چه بود اینکه گشتند آخر

چنین ناامید از تو امیدواران

شد از تیغ مهرت دلم پاره پاره

چو ابرو ازو هر مژه اشکباران

قدح گیر جامی که جز می نبخشد

فراغت ز درد سر هوشیاران

شمارهٔ ۷۲۸

ای همه سیمبران سنگ تو بر سینه زنان

تلخکام از لب میگون تو شیرین دهنان

با گل و بلبل اگر باد نه بوی تو رساند

آن چرا جامه دران آمد و این نعره زنان

دلق سالوس مرا پرده ناموس درید

جلوه تنگ قبایان تنک پیرهنان

چون نرنجم که درین بزم طرب نپسندند

یک ترنجم به کف از غبغب سیمین ذقنان

بر در پیر خرابات که خمخانه او

باد محروس ز سنگ ستم خم شکنان

می زدم حلقه برآمد ز درون آوازی

کای تو را خاتم دولت گرو اهرمنان

ساکن خانقه و مدرسه می باش که نیست

کنج میخانه ما جز وطن بی وطنان

لاف قوت مزن ای پشه عاجز که شکست

زیر این بار گران پشت همه پیلتنان

جامی این نظم حسن گر بفرستد سوی فارس

حافظش نام نهد خسرو شیرین سخنان

شمارهٔ ۷۲۹

حکایت کرد باد از گل، گل از پیراهن جانان

که نبود بوی جانان جز نصیب پاکدامانان

پر از لاله ست صحرا داغ هجران دیده ای گویی

گذشته ست آن طرف از دیده ها خون دل افشانان

تو خوش زی ای به بزم وصل در سر ساغر عشرت

که من هم سرخوشم بیرون در از سنگ دربانان

به دل پیکان او ناآمده دل می رود پیشش

بلی شرط مروت باشد استقبال مهمانان

به فکر آن دهان دل را چه سان آرم ز زلف او

نیاید شیوه جمعیت از خاطر پریشانان

کله کج کرده دامن بر زده می آید آن کافر

خدایا دور دار آن آفت دین از مسلمانان

به دستی می به دستی دست وی جامی چه خوش باشد

به پای سرو و گل گشتن قدح نوشان غزل خوانان

شمارهٔ ۷۳۰

زهی ابرویت قبله پاک دینان

به ناز تو خوش خاطر نازنینان

چه پنهان فتاده ست راز میانت

که گم شد در او فکر باریک بینان

فسونهای آن چشم جادو چه گویم

کزو بسته شد نطق سحرآفرینان

تو را دل خوش از حشمت خوبرویی

چه دانی غم و درد اندوهگینان

چو نعل سمندت به ره گاه سجده

نشان مانده از ابروی مه جبینان

تویی خرمن حسن و هستند بر تو

نظر دوخته هر طرف خوشه چینان

شد از عشق رسوای هر کوی جامی

ازان رفت در سلک عزلت نشینان

شمارهٔ ۷۳۱

موسم عید و بهار خرم و شاه جهان

سایه ابر و کنار سبزه و آب روان

مطرب خوش لهجه را بر لب نوای ارغنون

ساقی گلچهره را بر کف شراب ارغوان

ای که می لافی ز لطف طبع خود انصاف ده

در چنین حالی ز می پرهیز کردن چون توان

باده نوشین روان در جام زر ریز ای ندیم

قصه جم تا کی و افسانه نوشین روان

مطربا بر توست گوش آن مست را بشنو ز من

چند حرفی در بیان شوق و او را بشنوان

شد خراب از نیکوان هم دین و هم دنیا مرا

دیگران رنج از بدان بینند و من از نیکوان

بهر بزم شاه جامی را ز شهرستان غیب

می رسد نقل معانی کاروان در کاروان

شمارهٔ ۷۳۲

کنا شئون ذاتک فی وحدة البطون

صرنا سواک حیث تقلبت فی الشئون

یک جلوه کرد حسن تو بیرون فکند عکس

هر نقش دلربا که نهان بود در درون

ما را ز ذات و فعل و صفت هیچ بهره نیست

جز آنکه تو به صورت ما آمدی برون

ساقی بیا و باده بی چند و چون بیار

از بزمگاه عشق مبرا ز چند و چون

بازم رهان ز خویش که در کارگاه عشق

کاری نکرد مصلحت عقل ذوفنون

مطرب بساز پرده که عشق آشکار کرد

رازی که زیر پرده نهان بود تاکنون

جامی نشان ز منزل مقصود می دهد

ای سالکان راه طلب این تذهبون

شمارهٔ ۷۳۳

ای به رخت هر نفس مهر دل ما فزون

وجهک «شمس الضحی » نحن له عابدون

ابرو و قد خوشت صورت «نون والقلم »

نقش خط دلکشت معنی «ما یسطرون »

خامه ابداع را چون الف قامتت

نامده یک حرف خوش بر ورق کاف و نون

کس حرکت با سکون جمع ندیده ست ازان

با حرکات خوشت رفت ز جانم سکون

کوهکن از بیستون ساخت به صنعت ز سنگ

من شدم ای سنگدل کوه بلا را ستون

حاصل بی حاصلان چیست جدا از درت

جانی و صد گونه درد چشمی و صد قطره خون

در ز صدف دور ماند شهر گهر از کان جدا

حسرت لعلت نرفت از دل جامی برون

شمارهٔ ۷۳۴

دل چشمه چشمه شد ز خدنگ تو و کنون

آید به راه دیده ز هر چشمه جوی خون

خواهم که لب به آه گشایم گهی ولی

ترسم کشد زبانه برون آتش درون

می گویم از وصال تو با خود فسانه ها

درد فراق را به همین می کنم فسون

هر لحظه دل به فن دگر می بری ز خلق

در دلبری نبوده کسی چون تو ذوفنون

دل را به جرم عشق ملامت چه فایده

کش بخت تیره گشت بدین شیوه رهنمون

هر دم مکن فسون که روزی رسی به وصل

کین آرزو ز حوصله ما بود برون

در حق جامی آنچه توان می کن از جفا

مشکل که عاشق دگر افتد چنین زبون

شمارهٔ ۷۳۵

ز درد تا شده چشمت چو اشک ما گلگون

نشسته اند ازین درد مردمان در خون

نه درد چشم ز گردون رسید چشم تو را

مرا رسید ز درد تو ناله بر گردون

مرا تو چشمی و درد تو درد چشم من است

گرفت چشم مرا درد چو ننالم چون

ز درد اهل نظر پیش ازینت آنچه به گوش

رسیده بود بدیدی به چشم خویش اکنون

اگر تو خون نکنی کم به درد چشم ای کاش

که دمبدم نکند غمزه تو خون افزون

هزار چشم برون در تو فرش ره است

بدان امید که یکدم قدم نهی بیرون

سواد گفته جامی فسون هر درد است

ولی به چشم تو مشکل درآید این افسون

شمارهٔ ۷۳۶

تبارک الله ازین شکل و شیوه موزون

تو را رسد که بنازی به حسن روزافزون

چو زندگانی عاشق به وصل معشوق است

یکی ست فرقت لیلی و مردن مجنون

گمان صبر و سکون داشتم به خود لیکن

چو از تو دور فتادم چه جای صبر و سکون

ز جان سوختگان غمت برآمد دود

تو را چو گرد شکر خاست خط غالیه گون

همی فتاد ز بار غم تو خانه دل

اگر نه تیر تو بودی درین خرابه ستون

ز نقد عشق چو باشد خزانه دل را

چه سود حشمت جمشید و گنج افریدون

به تیغ مهر چو آن ماه کشت جامی را

چه جرم بر روش چرخ و گردش گردون

شمارهٔ ۷۳۷

ای با لب تو طوطی شیرین زبان زبون

کردی عنان ز پنجه سیمینبران برون

با حسن التفات تو معتاد گشته ام

بر ما مکن عبور تغافل کنان کنون

گر بشکنی به سنگ ستم حقه دلم

جز گوهر نیاز نیابی در آن درون

لب تشنه می روم ز غمت گرچه می‌رود

بر رویم از دو دیده پرخون عیان عیون

خواهی دلا بپای کنی خیمه مراد

زان مو طلب طناب وز آن قد ستان ستون

در ملک عشق منصب عالی و دون بسیست

نیکان نموده میل به عالی بدان به دون

جامی علم به عالم دیوانگی فراخت

چون ساخت عشق رایت فرزانگان نگون

شمارهٔ ۷۳۸

صوفی چه فغان است که من این الی این

این نکته عیان است من العلم الی العین

ماالحاصل فی البین چه گویی سفری کن

چون خضر و بجوی این گهر از مجمع بحرین

در ذمه ما دین بود پرتو هستی

کو جذب فنایی که مؤدی شود این دین

در مشرب توحید بود وهم دویی کفر

در مذهب تقلید بود نفی دویی شین

این وحدت محض است که از کثرت تکرار

گاه اربعه و گاه ثلاثه ست و گه اثنین

عینی ست یگانه که چو از قید تعین

افزود بر آن نقطه پدید آمد ازو غین

جامی مکن اندیشه نزدیکی و دوری

لاقرب ولا بعد ولا وصل ولا بین

شمارهٔ ۷۳۹

ای ز خورشید رخت تا ماه بعد المشرقین

اهل بینش را تماشای جمالت فرض عین

روی تو چون مه عیان سر دهانت بس نهان

در میان این و آن موی میانت بین بین

سبحه در گردن عصا در کف مصلا بر کتف

پای تا سر شیخ شهرت جوی ما شید است و شین

استخوانم شد ز غم صد پاره و هر پاره ای

زان مقامر پیشه دارد داغهای چون کعبتین

جان که از لب دادیم بستان به تیغ از من مباد

کز جهان بندم ز عشقت رخت ادا ناکرده دین

صوفی این دلق ملمع صرف وجه باده کن

در لباس صورت از رندان نشاید زیب و زین

عزم مسجد کردم از میخانه پیر میفروش

گفت یار اینجاست جامی این تمشی این این

شمارهٔ ۷۴۰

بیا ای اهل دل را قرة العین

کمان ابروانت قاب قوسین

میان موی تا موی میانت

نمی بیند خرد یک موی مابین

لبت را گفتم ای جان این قلبی

دهانت گفت پنهان حیث لا این

به وام از میکده بردم سبویی

مرا بادا به گردن دایم این دین

ز جامی گر تو سر خواهی و دیده

برد فرمان تو بالرأس والعین

شمارهٔ ۷۴۱

ای ز لعلت کامجو روح الامین

خط سبزت رحمة للعالمین

گل لطافت دارد و سرو اعتدال

تو سهی قامت هم آن داری هم این

در رهم گر گویی از سرکن قدم

پایم از شادی نیاید بر زمین

گرد سبزه کم نشیند باغبان

تا نشاندی سبزه گرد یاسمین

گر نبینم هفته ای ماه رخت

بگذرم آهم ز چرخ هفتمین

تا کمین کردی تو شیران گشته اند

آهوی چشم تو را صید کمین

ریخته در پای تو جامی ز چشم

همچو نظم خویش درهای ثمین

شمارهٔ ۷۴۲

ترک شهر آشوب من زینسان که شد صحرانشین

خواهم از شوقش به صحرا رو نهادن بعد ازین

هر کجا منزل کند شب گر تواند زآسمان

مه زند بهر نزولش خیمه بر روی زمین

توسن عقلم که از عشق بتان سر می کشد

عشوه آن شهسوار آخر کشیدش زیر زین

آن سپاهی را نبینم جز به لشکرگاه حشر

گر چنین آرد سپاه هجر بر جانم کمین

زارم از دوری خدا را ای که سویش می روی

چشم خود می بخشمت بستان و از دورش ببین

کحل دولت خواهی از میل سعادت دیده را

خاکی از پایش بجو خاشاکی از راهش بچین

کمترین بندگان جامی به یادش داد جان

هیچ کس یادش نداد از بندگان کمترین

شمارهٔ ۷۴۳

مشو سنگین دلا مشغول چوگان باختن چندین

یکی چوگان حوالت کن به من جانبازی من بین

نظر بر گوی داری اینقدر گویی نمی دانی

که سرگردان تر از گویم درین میدان من مسکین

مزن چوگان مباد افگار گردد آن کف نازک

مران توسن مباد آزار گیرد آن تن سیمین

مه از خنگ فلک خواهد به پای مرکبت افتد

چو با این عشوه و دستان کنی جولان ز پشت زین

چه تازی هر طرف توسن خدا را بهر آسایش

فرود آ لحظه ای بر دیده گریان من بنشین

دل و جانم فدای آن رخ پرخوی که پنداری

قران کرده ست خورشید جهان افروز با پروین

مینداز از نظر جانا چنین یکباره جامی را

که هم دل در سر و کار تو کرد آن مبتلا هم دین

شمارهٔ ۷۴۴

کشیده بود مه از حسن سر به چرخ برین

چو دید روی تو آمد ز آسمان به زمین

ز دیده بس که نگین های لعل ریخت گرفت

گدای تو همه روی زمین به زیر نگین

کمین چشم تو را بنده ایم بهر خدای

مپوش چشم عنایت ز بندگان کمین

شمیم زلف تو شد همدم نسیم شمال

ز رشک نافه به صحرا فکند آهوی چین

ز خود روم چو تو آیی و حال من بینی

وگر زمن نشود باورت بیا و ببین

منم به میکده عشق گشته مفلس و عور

نه جان به جای نه جانان نه دل به دست نه دین

مبین حقارت جامی که در هوای قدت

همای همت او طائری ست سدره نشین

شمارهٔ ۷۴۵

پس از مردن به خاک من گذر کن غمگذار من

ببین صد حرف غم در هر خط از لوح مزار من

به کویت بس که آه آتشین از دل برآوردم

سگت را داغها مانده ست بر جان یادگار من

نبیند کس فروغ مهر را تا حشر اگر ناگه

فتد بر روی روز این سایه شبهای تار من

فرود آید شبی این کلبه غم بر سرم زینسان

که طوفان می کند در گریه چشم اشکبار من

به خاک من چو باد ار بگذری ای جان پس از عمری

برت صد داستان غم فرو ریزد غبار من

خدا را شهسوارا بیش ازین جولان مده توسن

که شد یکبارگی از کف عنان اختیار من

ز عشقت مرد مسکین جامی و نامد تو را در دل

که بود افتاده روزی بیدلی بر رهگذار من

شمارهٔ ۷۴۶

ای ز عشقت صد بلا بر جان غم پرورد من

کرده آشوب غمت تاراج خواب و خورد من

من ندارم تاب بی دردی خدا را ای طبیب

مرهمی فرما که هر دم بیش گردد درد من

خاک گشتم در رهت بگذر به من ای سروناز

پیش ازان روزی که آیی و نیابی گرد من

سوی تو همراه اشک آمد تنم دامن مکش

ای گل خندان ازین خاشاک آب آورد من

دیگری را بر تو چون گیرم بدل چون مثل تو

در همه عالم نیابد فکر عالم گرد من

ره به گلزارم مده بی او مباد ای باغبان

تازه گلها را خزان آید ز آه سرد من

گفته جامی ندارد رنگی از سودای ما

شرم دار آخر ز اشک سرخ و رنگ زرد من

شمارهٔ ۷۴۷

روزی که می سرشت فلک آب و خاک من

می سوخت ز آتش تو دل دردناک من

سررشته وصال تو گر آمدی به کف

پیوند یافتی جگر چاک چاک من

هر چند دل ز یاری خود پاک بینمت

دانم سرایتی بکند عشق پاک من

روزی که می نوشت قضا نامه اجل

شد نامزد به تیغ جفایت هلاک من

جامی مجوی خوش دلی از من که در ازل

آمیختند با غم و درد آب و خاک من

شمارهٔ ۷۴۸

نوبهاران که دمد شاخ گلی از گل من

غنچه هایش بود آغشته به خون دل من

بی تو زینسان که به جان آمدم از هستی خویش

زود باشد که شود کوی عدم منزل من

نبود همره جانم به جز اندیشه تو

چون ببندند ازین دیر فنا محمل من

لطف فرما و بکش تیغ و بکش زار مرا

گرچه حیف است که باشد چو تویی قاتل من

این چه سود است و چه سودا که به بازار غمت

سیم اشک و زر رخساره بود حاصل من

زانچه سلطان خیال تو مرا تعیین کرد

دم نقد اشک چو خون بیش نشد واصل من

جامیا تا بتوان جام می از دست منه

که ازین یافت گشایش همگی مشکل من

شمارهٔ ۷۴۹

زان خط کرام الکاتبین تا خواند حسب حال من

ننوشت جز سودای او در نامه اعمال من

زینسان که با من می کند هندوی زلفش سرکشی

خواهد شد از کف عاقبت سرشته اقبال من

هرگه که تنها رو نهم تا بینم آن خورشید را

آید رقیب رو سیه چون سایه از دنبال من

در گلشن عیش از دلم کم جو نشان خرمی

کافتاده در دام بلا آن مرغ فارغ بال من

خاموشی عشقم رهاند از شیوه بحث و جدل

رفت آنکه رفتی تا فلک فریاد قیل و قال من

پیش سگان کوی او مالم برای آب رو

بر خاک ره روی چو زر این ست جاه و مال من

قاصد که گفت آن سنگدل بر قتل جامی قرعه زد

زین مژده اقبال شد پیک مبارک فال من

شمارهٔ ۷۵۰

با یار کوچ کرده که گوید پیام من

وانجا به جز صبا که رساند سلام من

من کیستم که نامه فرستم به سوی او

در نامه سگانش نویسید نام من

جانم ستد که از لب شیرین عوض دهم

رفت آخر و به گردن خود برد وام من

عمری ز اشک دانه فشاندم ولی چه سود

چون نامد آن کبوتر رحمت به دام من

ای صید پیشه چاره چه سازم خدای را

کان آهوی رمیده شود صید رام من

تا کی به وصل سیم عذاران کنم طمع

صد ره مرا بسوخت طمع های خام من

جامی مگوی کین همه مستی و شور چیست

کز خم عشق پر ترک افتاد جام من

شمارهٔ ۷۵۱

ای ز تو کوه کوه غم بر دل مبتلای من

نیست مراد خاطرت جز غم و جز بلای من

هر مژه کرده جوی خون بر رخ من روان ولی

کیست که با تو دم زند از من و ماجرای من

مهر و وفای من مبین ترک جفای خود مکن

زانکه جفای چون تویی نیست کم از وفای من

گر چو سگان دهند ره در پی محمل توام

چرخ به فرق سرکشد هودج کبریای من

نامه صفت سیاه رو مانم اگر نه فضل تو

خامه مغفرت کشد بر ورق خطای من

باد همیشه تا بود نام و نشان ز بود ما

مسند ناز جای تو خاک نیاز جای من

تا به کرشمه گفته ای مردم چشم جامیم

چشم سپهر می برد سرمه ز خاک پای من

شمارهٔ ۷۵۲

ای خاک پای توسنت افزوده آب روی من

در عشقت از روز ازل با محنت و غم خوی من

هر روز بر شکل دگر خود را به راهت افکنم

باشد ندانی کان منم بینی به رحمت سوی من

در جست و جوی وصل تو آمد به سر عمرم ولی

نبود به جز بی حاصلی محصول جست و جوی من

تا کی پی آغوش تو هر سو برم دست هوس

مشکل که آرد چون تویی سر در خم بازوی من

زین گونه کز سر تا قدم بگرفت دردت مو به مو

شاید که خیزد دمبدم صد ناله از هر موی من

دانم که گردد عاقبت آلوده خراب اجل

این سر که دارد روز و شب بالین سر زانوی من

خوش آنکه شب با پاسبان گفتی که جامی را بران

تا چند باشد تنگ ازو جا بر سگان کوی من

شمارهٔ ۷۵۳

نگار شوخ چشم تیز خشم تندخوی من

نمی بیند به چشم مرحمت یک بار سوی من

به رویم از مژه خوناب وز دل خون ناب آمد

چه گویم کز فراق او چها آمد به روی من

دم قتلم چو تیغ او ز سوز سینه بگدازد

ز آب زندگانی خوشتر آید در گلوی من

تماشای رخش را هر سر مو گر شود چشمی

سر مویی نگردد کم به رویش آرزوی من

در آن کو عمرها گشتم نگفت آن بی وفا هرگز

که این مسکین سرگردان چه می جوید به کوی من

به خوبان عشق ورزیدن مرا خویی ست دیرینه

به زودی کی توان ای پندگو اصلاح خوی من

مگو جامی کزان مشکین سلاسل پای دل بگسل

که پیوندی ست با او محکم از هر تار موی من

شمارهٔ ۷۵۴

کس وصالت چنین نخواست که من

وز فراقت چنین نکاست که من

گفته ای بر رخم که عاشق تر

چهره زرد من گواست که من

همه کس مبتلای توست ولی

نه بدین گونه مبتلاست که من

دل که درمانده جدایی توست

نه چنان از درت جداست که من

کیست گفتم به راستی چو قدت

سرو بالا کشید راست که من

گفت جامی که می برد سوی دوست

باد صبح از میانه برخاست که من

بی تو هستم میان آتش و آب

کز دل و دیده عمرهاست که من

شمارهٔ ۷۵۵

ای غمت شادکامی دل من

وز غمت پر تمامی دل من

شد به عشق تو در جهان بدنام

این بود نیکنامی دل من

صرف سودای زلف و خال تو شد

نقد عمر گرامی دل من

گرد رخ دور خط مشکینت

هست طوق غلامی دل من

زود بگذشت در رهت ز دو کون

بنگر تیزگامی دل من

می برد مهر خامی از میوه

برد مهر تو خامی دل من

از هجوم سموم گردش دهر

شعر جامی ست حامی دل من

شمارهٔ ۷۵۶

چه کمر بسته ای به کین با من

که خوشی با همه همین با من

سرو نازی و هرگزت ننشاند

یک زمان بخت بر زمین با من

چه خطا دیده ای ز من که تو را

شد چنان طبع نازنین با من

که به کام تو زهر با دگران

خوشتر آید از انگبین با من

من که باشم که گویمت همه عمر

باش همراز و همنشین با من

قرنها داغ انتظار کشم

تا شوی ساعتی قرین با من

گفتی از کوی ما برو جامی

رفتم اینک نه دل نه دین با من

شمارهٔ ۷۵۷

صوفی متاع صومعه رهن شراب کن

پیرانه سر تلافی عهد شباب کن

مستم ز نشئه می عشق پریوشی

بر یاد لعلش از دو سه جامم خراب کن

عیب است لاف عشق جوانان و عهد شیب

موی سفیدم از می گلگون خضاب کن

بدنام و شهر رانده و رسوای عالمیم

ای پارسا ز صحبت ما اجتناب کن

کسب کمال و فضل فضولی ست ای پسر

از عاشقان فضیلت عشق اکتساب کن

معنی یکی ست گرچه صور مختلف فتاد

این نکته را قیاس ز بحر و حباب کن

جامی جناب پیر مغان قبله دعاست

هر چیز کالتماس کنی زان جناب کن

شمارهٔ ۷۵۸

عاشقان را قوت جان از لعل شکرخند کن

سرکشان را پای دل در زلف مشکین بند کن

سوخت جانم در تمنای لب شیرین تو

تلخکامی را به دشنامی ز خود خرسند کن

گر گسست از دست مظلومان عنان تو سنت

رشته جان از تنم برکش بدان پیوند کن

تا به کی فارغ گذشتن از گرفتاران دل

گوشه چشمی به حال ناتوانی چند کن

عکس لب در جام می بنمای و آنگه خوش بنوش

شربت تلخ است آن را چاشنی از قند کن

وعده وصل ار دهی خوش کن به سوگندی دلم

نقد جان بستان ز من کفارت سوگند کن

مرد حاجتمند یک دیدار جامی بر درت

رحمتی بر حال درویشان حاجتمند کن

شمارهٔ ۷۵۹

پیاده سوی چمن سرو من گذار مکن

به سبزه و سمن آن پای را فگار مکن

به خون نشست گل از رشک سبزه بهر خدا

که پا برهنه دگر گشت جویبار مکن

گل است آن کف پا گل به پیش او خاری

به خاک پات که آزار گل به خار مکن

به خنجر ستم و جور سینه ام مشکاف

چو لاله داغ نهان من آشکار مکن

چو خوی تلخ توام ناامید خواهد کشت

مرا به عشوه شیرین امیدوار مکن

به مردم از تو بسی لاف آبرو زده ام

مران به خواریم از پیش و شرمسار مکن

نماند دل که ز درد تو خون نشد جامی

خدای را که چنین ناله های زار مکن

شمارهٔ ۷۶۰

ای دیده بشنو گفت من نظاره آن رو مکن

من خو به هجران کرده ام دیگر مرا بدخو مکن

ای کز پی نظاره ره بر کوی آن مه می کنی

یا ترک دین و دل بگو یا خود گذر زانسو مکن

رویش ببین ای باغبان شرمی بدار از روی خود

پیش چنان رو بیش ازین وصف گل خودرو مکن

ای بسته دل در نیکوان با طعن دشمن شاد زی

روی نکو می بایدت اندیشه از بدگو مکن

هم یاد او می سوزدم هم گفتن غیری ازو

رحمی نما ای همنشین چندین حدیث او مکن

ایمن نمی بینم دلی از چشم سحرانگیز تو

چندین فسون دلبری تعلیم آن جادو مکن

جامی به جان آمد سگش از ناله و فریاد تو

شبهای تنهایی دگر جا بر سر آن کو مکن

شمارهٔ ۷۶۱

با اسیران ای رقیب آغاز بدخویی مکن

تلخ کردی عیش ما چندین ترشرویی مکن

در حق ما گر بد اندیشد رقیب از خوی بد

تو رخ نیکوی خود بین غیر نیکویی مکن

ای خوش آن شبها که پایت را کنم بر دیده جا

تو کشی از ناز پا سوی خود و گویی مکن

از تو بوی جان دمد وز باد بستان بوی گل

بیش ازین گو پیش تو اظهار خوشبویی مکن

زان دو ساعد پنجه صبر مرا برتافتی

ناتوانم با من اینسان سخت بازویی مکن

کس نمی بینم که سحر چشم تو خوابش نبست

بیش ازین آن شوخ را تعلیم جادویی مکن

رسم تو دلجویی آمد این زمان کاندر رهت

نقد دل گم کرد جامی ترک دلجویی مکن

شمارهٔ ۷۶۲

بنمای رخ که مطلع صبح صفاست این

آیینه جمال نمای خداست این

کردم بسی طفیل سگان بر در تو جای

هرگز نگفتیم چه کس است از کجاست این

بر سینه می زدم ز غمت سنگ هر که دید

گفتا به عشق سنگ دلی مبتلاست این

هرگز نکردی از لب خود کام من روا

ای بی وفا به شرع وفا کی رواست این

زلف دوتاست پیش رخم گفته ای نقاب

زلف دو تا مگوی که دام بلاست این

بیگانه وار می گذری بر گدای خویش

آخر نه با سگان درت آشناست این

می زد رقیب طعنه جامی سگ تو گفت

هیچش مگو که همدم دیرین ماست این

شمارهٔ ۷۶۳

بیمار غمت را نفس بازپس است این

پاس نفسش دار که آخر نفس است این

بی واسطه گفت زبان پرسش او کن

کش واسطه رحمت جاوید بس است این

ای بوالهوس از معرکه عشق و ملامت

بگذر به سلامت که نه جای هوس است این

از ناله ما فارغی ای صاحب محمل

در گوش تو گویی نغمات جرس است این

از گلشن فیروزه چرخم چه گشاید

مرغ دل محنت زدگان را قفس است این

گاهی که خرامی سر من زیر قدم کن

انگار فتاده به زمین خار و خس است این

عمری به درت جامی درمانده به سر برد

یک بار نگفتی که بر این در چه کس است این

شمارهٔ ۷۶۴

مهی از راه برآمد نه که افزون ز مه است این

سر من خاک ره او اگر آن کج کله است این

همه حسن است و ملاحت همه لطف است و صباحت

نه بت چارده ساله که مه چارده است این

شده بر هر سر راهش سپهی جمع ز خوبان

بشکن گو سپه شه که شه صد سپه است این

نه مرا بستر لعل است شب اندر ته پهلو

که ز خون مژه بسته جگر ته به ته است این

چو شب از محنت فرقت اگرم روز سیه شد

نکنم ناله ازان مه که ز بخت سیه است این

من و ویرانه محنت که به شبهای جدایی

دل خو کرده به غم را شده آرامگه است این

به رهت پست فتاده ست سر جامی بیدل

قدمی رنجه کن آخر نه کم از خاک ره است این

شمارهٔ ۷۶۵

هر سو مرو جولان کنان چابک سوارا بیش ازین

از کف برون رفته عنان مپسند ما را بیش ازین

بهر نثارت هر نفس جانی به دست آییم و بس

بستان که نبود دسترس مشتی گدا را بیش ازین

خون دل هر مرد و زن آمد برون از هر شکن

جانا گره محکم مزن زلف دو تا را بیش ازین

برطرف بستان جا مکن در پای گل ماوا بکن

با سرو هم بالا مکن شاخ گیا را بیش ازین

از جنبش پیراهنت آزرده می گردد تنت

رخصت مده پیراهنت گشتن صبا را بیش ازین

جان می دهم بهر خدا گردی ده از راهت مرا

هر چند می دانی بها آن توتیا را بیش ازین

جامی ز هر سیمینبری با سنگ تو دارد سری

ضایع مکن با دیگری سنگ جفا را بیش ازین

شمارهٔ ۷۶۶

مردم شکارا کین مجو با دوستداران بیش ازین

کافر سوارا سرمکش زین خاکساران بیش ازین

آهنگ ناز و کین مکن تاراج عقل و دین مکن

بهر خدا آیین مکن آزار یاران بیش ازین

بر ریش دل مرهم بود داغت منه بهر خدا

داغ غم بی مرهمی بر دلفگاران بیش ازین

گفتی غم و درد تو را هر دم فزایم اندکی

دارند امید از خوی تو امیدواران بیش ازین

بردی نخست از دل قرار آنگه نهفتی رخ ز ما

مپسند آیین جفا با بی قراران بیش ازین

باز ای سوار کج کله بر ما چه می رانی سپه

بگذر که نبود مور را تاب سواران بیش ازین

نعل سمندش جامیا حیف است کآلاید به گل

بر رهگذار او مریز از دیده باران بیش ازین

شمارهٔ ۷۶۷

این منم یارب ز درد عاشقی زار این چنین

کس مبادا در جهان هرگز گرفتار این چنین

ای که می بینم تو را اکنون عنان دل به کف

حال من بین دل مده از دست زنهار این چنین

نی ز بختم روی یاری نی ز یار امید لطف

آه من چون می زیم بخت آنچنان یار این چنین

در خور مهر و وفا گر نیستم بهر خدا

از جفاهای خودم محروم مگذار این چنین

نور چشم من چه واقع شد گناه ما چه بود

کز نظر انداختی ما را به یکبار این چنین

دل ندادم تا ندیدم از تو صد لطف و کرم

من چه دانستم که خواهی شد ستمگار این چنین

گر به تیغ عشق جامی کشته شد تدبیر چیست

عشق اگر این ست خواهد کشت بسیار این چنین

شمارهٔ ۷۶۸

الله الله کیست مست باده ناز این چنین

کرده با خونین دلان بدمستی آغاز این چنین

چند بار سرکشم خواهم فکندن در رهش

گر رسد بار دگر مست و سرانداز این چنین

قالب فرسوده را خواهد شکستن چون قفس

مرغ جان را گر بود سوی تو پرواز این چنین

راز عشقت را چو جان می خواستم دارم نهان

وه چه بودی گر نبودی گریه غماز این چنین

زار می بیند مرا وانگه تغافل می کند

از چه شد نامهربان آن نازنین باز این چنین

می ندانم چشم بهبود از کجا دارم که هست

عشق بدخو یار ظالم چرخ ناساز این چنین

گر سر جامی نگشتی پست زیر پای دوست

کی میان عاشقان بودی سرافراز این چنین

شمارهٔ ۷۶۹

بیا جانا دل پر درد من بین

سرشک گرم و آه سرد من بین

غم مهجوری و بار صبوری

همه بر جان غم پرورد من بین

چو جان ازگرد تن دامن فشاند

به دامانت نشسته گرد من بین

تنم را سیل اشک آورد سویت

خس و خاشاک آب آورد من بین

مگو رنگی ندارد جامی از عشق

سرشک سرخ و روی زرد من بین

شمارهٔ ۷۷۰

قبای ناز درپوش و نیاز پادشاهان بین

کلاه دلبری کج نه شکست کج کلاهان بین

غم شبهای ما خواهی که چون روزت شود روشن

بیا و ناله شبگیر و آه صبحگاهان بین

چو کس را باز نبود در حریم حرمتت باری

سمند ناز بیرون ران و حال دادخواهان بین

ز دود دل سیه شد روی ما شبهای هجر ای مه

زکات حسن را روزی سوی این روسیاهان بین

شب است و بادیه هم راه ناپیدا و هم رهبر

بیا ای کعبه جان محنت گم کرده راهان بین

پناه ار ندهیم در سایه دیوار خود باری

به چشم مرحمت یک بار سوی بی پناهان بین

قدم در کوی عشقش می نهی اول بیا جامی

به تیغ بی نیازی کشته هر سو بی گناهان بین

شمارهٔ ۷۷۱

طره شبرنگ و جعد مشکسای خویش بین

در خم هر موی صد دل مبتلای خویش بین

بر لب بام آ شبی هر سو چو من افتاده ای

سر نهاده زیر دیوار سرای خویش بین

برنشان پای تو رخ سوده ام شب تا سحر

از رخم اینک نشان بر خاک پای خویش بین

ز آرزوی یک نظر می میرم ای سلطان حسن

سرکشی از سر بنه سوی گدای خویش بین

برگ گل دیدن ز جیب غنچه گر داری هوس

دامن پیراهن از چاک قبای خویش بین

چند می پرسی کزین گونه چرا بیدل شدی

آینه بردار و شکل دلربای خویش بین

می روی تند و چو جامی صد گرفتار از قفا

آخر ای بی رحم یک بار از قفای خویش بین

شمارهٔ ۷۷۲

جلوه آن شوخ و جولان سمند او ببین

هر طرف آزاده ای سر در کمند او ببین

فتنه را خواهی پی تاراج عقل و دین سوار

کرده جا بر پشت زین سرو بلند او ببین

بس که خون گریم به راهش چون مه نو در شفق

غرقه در خون دلم نعل سمند او ببین

لب ز می تر کرد طاووسان باغ سدره را

چون مگس پیرامن جلاب قند او ببین

ای که گویی گریه تلخ تو چندین بهر چیست

خنده شیرین ز لعل نوشخند او ببین

چشم بد را خالش افشانده ست بر آتش سپند

خط مشکین گرد رخ دود سپند او ببین

گفته ای جامی سبکبار است در جانش درآی

کوه محنت بر دل اندوهمند او ببین

شمارهٔ ۷۷۳

ای به رخسار چو مه چشم و چراغ دگران

سوختم چند شوی مرهم داغ دگران

یار دمساز کسان وصل چه داریم طمع

نتوان خورد بر از میوه باغ دگران

دل چه بندم به مه و مهر که این ویرانه

روشنایی نپذیرد ز چراغ دگران

با تو ای باد صبا بوی کسی می یابم

مشو از بهر خدا عطر دماغ دگران

چند در تفرقه خاطر ما سعی کنی

ای مهیا ز تو اسباب فراغ دگران

خط سبزت نگرم نی رخ خوبان که به است

سبزه باغ تو از لاله راغ دگران

وه که افسانه جامی نشنیدی هرگز

تا نپرداختی از لابه و لاغ دگران

شمارهٔ ۷۷۴

من و فکر تو چه بینم به جمال دگران

هم خیال تو مرا به که وصال دگران

غیرتم بر تو چنان است که گر دست دهد

نگذارم که درآیی به خیال دگران

به محالات رقیبان چه نهی سمع قبول

حال ما گوش کنی به که محال دگران

روز و شب تشنه جگر خاک درت بوسه زنم

من که لب تر نکنم ز آب زلال دگران

هر چه جز دوست برون می کنم از خلوت دل

کی بود در حرم شاه مجال دگران

می برد نامه او هدهد و ما دور دریغ

که پریدن نتوانیم به بال دگران

حال جامی ز غمت زار و تو از سنگدلی

می گشایی نظر لطف به حال دگران

شمارهٔ ۷۷۵

دل به جان درمانده وان جان جهان با دیگران

من ز پا افتاده وان سرو روان با دیگران

آن که از خود دیدن جولان او رشک آیدم

چون توانم دیدنش جولان کنان با دیگران

التفات او چه خرسندی دهد چون بینمش

چشم ظاهر با خود و لطف نهان با دیگران

ای اجل بستان ز من این جان بی آرام را

تا به کی باشد مرا آرام جان با دیگران

جان به انبازی نشاید وین عجب کان سنگدل

یک زمان با ما نشیند یک زمان با دیگران

با من ار نامهربان شد نیست غم غم زان بود

کش به رغم خویش بینم مهربان با دیگران

جان جامی با خیالش روز و شب در گفت و گوست

جای آن دارد که نگشاید زبان با دیگران

شمارهٔ ۷۷۶

هر بامداد کان مه راند سواره بیرون

آید ز شهر خلقی بهر نظاره بیرون

اشکم به خون بدل شد خون هم نماند وین دم

می اوفتد ز دیده دل پاره پاره بیرون

شد آتشین دل من صد پاره و آید اکنون

با دود آه یک یک همچون شراره بیرون

پیش رخت بتان را نبود مجال جلوه

تا آفتاب باشد ناید ستاره بیرون

درد دل حزین را با کوه اگر بگویم

آید صدای ناله از سنگ خاره بیرون

ناچار باشد ای دل بیچارگی کشیدن

زینسان که رفت ما را از دست چاره بیرون

می کرد دی شماره خیل سگان خود را

واحسرتا که جامی بود از شماره بیرون

شمارهٔ ۷۷۷

مرو زین چشم تر ای اشک خونین دمبدم بیرون

شدم رسوا منه دیگر ز فرمانم قدم بیرون

به روز وصل خواهم چاک دل دوزم ز پیکانت

که ماند شادی و عشرت درون اندوه و غم بیرون

به صحرا وقت گل آن نیست لاله بلکه آتشها

ز خاک داغداران فراقت زد علم بیرون

زدی بر لوح سیم از مشک تر نونی رقم یعنی

نیاید خوشنویسان را چنین حرف از قلم بیرون

نگویم راز آن لب گرچه خوردم خون ازو عمری

بلی ندهد ز خم دردخورده باده نم بیرون

غمت از دل نرفت و رفت جان از تن نبوده ست آن

که می گفتم غمت آید ز دل با جان به هم بیرون

گرفت از تنگنای شهر هستی خاطر جامی

چه بودی گر قدم ننهادی از ملک عدم بیرون

شمارهٔ ۷۷۸

باز ترکش بسته آن ترک سوار آمد برون

ای فدایش جان که بر عزم شکار آمد برون

قصد آن دارد که سازد عالمی را صید خویش

ور نه با تیر و کمان بهر چه کار آمد برون

با که می نوشیده یارب دوش کامروز این چنین

چشم خواب آلوده و سر پر خمار آمد برون

گر نمی آید بهار ای عاشق شیدا چه باک

اینک آن گل تازه تر از صد بهار آمد برون

هر که شد روزی به کوی او ز سوز عاشقان

با دل پرخون و چشم اشکبار آمد برون

در دلش نگرفت اگر چه می کند در سنگ جای

ناله و آهی کزین جان فگار آمد برون

دوش می گشتم بر آن در شد به پا خاری مرا

دیده می سودم بر آن چندانکه خار آمد برون

سالها بردم به سر بر خاک آن در منتظر

او برون نامد ولی جان ز انتظار آمد برون

این تن فرسوده جامی خاک بودی کاشکی

بر سر راهی که آن چابک سوار آمد برون

شمارهٔ ۷۷۹

بازم اندیشه یاری ست که گفتن نتوان

بر دل از وی غم و باریست که گفتن نتوان

دل وحشی که نشد رام کسی وه که کنون

صید فتراک سواریست که گفتن نتوان

گر به خونابه برون نقش و نگار است چه باک

که درون نقش و نگاری ست که گفتن نتوان

صید چشمت به دلیری نرهد کان آهو

آن چنان شیر شکاری ست که گفتن نتوان

گر شدم مست جمالت چه عجب کین گل نو

از کهن باغ بهاری ست که گفتن نتوان

سخنت معجز از آنست که این حرف شگرف

از لب نکته گذاری ست که گفتن نتوان

چند پرسید ز جامی که بگو یار تو کیست

گلرخی لاله عذاری ست که گفتن نتوان

شمارهٔ ۷۸۰

یافتن پیش تو راهی نتوان

سویت از دور نگاهی نتوان

آه کز آتش تو سوخت دلم

وز دل سوخته آهی نتوان

غم دل را مکن از چهره قیاس

کوه را وزن به کاهی نتوان

با تو از سرو چمن چون گویم

نسبت گل به گیاهی نتوان

دیدن روی تو گه گه چه خوش است

ناخوش آن ست که گاهی نتوان

ناله ام جز به سر کوی تو نیست

داد جز بر در شاهی نتوان

دوش جامی به خیال رخ تو

گفت شعری که به ماهی نتوان

شمارهٔ ۷۸۱

ای فلک تا کی دل و جان خرابی سوختن

ذره ای را در فراق آفتابی سوختن

گر شود خورشید رویت را همه عالم حجاب

از دل گرمم به هر آهی حجابی سوختن

صد سلامت بیش گفتم یکره آن لب رنجه کن

چندم آخر در تمنای جوابی سوختن

عشرتی باشد به بزم شمع رخساری چو تو

گه به نازی مردن و گاه از عتابی سوختن

دل به خورشید جهان تابی گرو کن تا به کی

همچو پروانه ز شمع خانه تابی سوختن

از جنون عشقت آمد شیوه ارباب علم

دفتری بر باد دادن یا کتابی سوختن

سوخت جامی را دل و رحمی نکرد آن مست ناز

مست را آخر چه باک است از کبابی سوختن

شمارهٔ ۷۸۲

گرچه تنگ آمد دل از فکر محال انگیختن

هم به وصف آن دهان خواهم خیال انگیختن

نیست امکان باغبان گلشن فردوس را

از قد ناز تو نازک تر نهال انگیختن

دوست دشمن بخت بی فرمان فلک نامهربان

چون توانم یارب اسباب وصال انگیختن

بلبل بی صبر و دل شد خاک در راه نیاز

همچنان گل بر سر غنج و دلال انگیختن

صورت جان هست در آیینه رویت عیان

چیست چندین نقش ها از خط و خال انگیختن

بس که شکر می فشانی زان لب حاضر جواب

خوش بود پیش تو تقریب سؤال انگیختن

جامی از خسرو همی گیرد طریق سوز و درد

طور او نبود خیالات کمال انگیختن

شمارهٔ ۷۸۳

ز نعل مرکب تو بر زمین نشان دیدن

خجسته تر که مه نو بر آسمان دیدن

به شب مهی و به روز آفتاب چهره مپوش

که جز به روی تو مشکل بود جهان دیدن

خوش است دل به ملاقات رهروان درت

چه چیز گمشده را به ز کاروان دیدن

ز بس که سینه به ناخن همی کنم ز غمت

توان ز چاک گریبانم استخوان دیدن

به جست و جوی میانش کمر مبند ای دل

که جز خیال محال است ازان میان دیدن

شدم ز دست چو آن مه عنان کشیده رسید

که راست طاقت آن دست و آن عنان دیدن

چنان ز شوق تو جامی گداخت کز دل او

چو می ز جام خیال لبت توان دیدن

شمارهٔ ۷۸۴

مرا تا کی ز کشتن بیم کردن

خوشا پیش تو جان تسلیم کردن

معلم چون تو شوخی را ندانست

به جز درس جفا تعلیم کردن

دهانت سر غیب آمد میان نیز

خرد را کی توان تفهیم کردن

گرفت از شش جهت عشق تو خواهد

مرا رسوای هفت اقلیم کردن

سعادتمندی ماه رخت را

جدا باید یکی تقویم کردن

بهای وصل اگر خواهی ز دیده

توان روی زمین پر سیم کردن

مگو جامی کم است از خس درین راه

خسی را تا کی این تعظیم کردن

شمارهٔ ۷۸۵

برون ران ای سوار شوخ و قلب صد سپه بشکن

برافکن برقع از رخسار و قدر مهر و مه بشکن

گرفتی کشور جان‌ها به سلطانی علم برکش

تو را شد لشکر دل‌ها سپاه پادشه بشکن

گشاد کار ما خواهی لب شکرفشان بگشا

شکست حال ما جویی سر زلف سیه بشکن

به حسن خویش نازد مهر از بهر خدای ای مه

مپوش آن عارض و بازار او هر چاشتگه بشکن

مرا آن شکل قلاشانه کشت آوه نمی دانم

که فرمودش که دامن بر زن و طرف کله بشکن

سرم خود را برابر داشت با گوی تو تا دانی

بزن چوگان و چون گویش جزای این گنه بشکن

ز جام لعل او جامی ازین پس بازگو رمزی

اساس زهد شیخ و عهد پیر خانقه بشکن

شمارهٔ ۷۸۶

بیا وز لب لعل جامم بگردان

دل از باده لعل فامم بگردان

به کوی خودم خوان و روی ارادت

ز احرام بیت الحرامم بگردان

سگم نام کردی ورم فخر نبود

بدین نام فرخنده نامم بگردان

علیک ار نگویی به دشنامی آخر

زبان در جواب سلامم بگردان

نهان ساز در آستین سیم ساعد

درون از طمع های خامم بگردان

کشد محملم بخت ازان کوی و جانم

خروشان کزین ره زمامم بگردان

چو با لطف عام خودم خاص کردی

چو جامی رخ از خاص و عامم بگردان

شمارهٔ ۷۸۷

شدم بهر تو خاک راه خوبان

یکی زین سو خرام ای شاه خوبان

ز خورشید رخت جز پرتوی نیست

فروغ عارض چون ماه خوبان

نباشد جز دلی آیینه آیین

نظرگاه دل آگاه خوبان

همین عشق است و بس بر موجب حسن

نکویی خواه عز و جاه خوبان

گرانی گو ببر جان زانکه کردم

حریم سینه منزلگاه خوبان

مرا از هر چه در عالم سری بود

نهادم آن هم اندر راه خوبان

ز دولتخواهی توست اینکه جامی

بود پیوسته دولتخواه خوبان

شمارهٔ ۷۸۸

هر چند بینی عالمی صید کمند خویشتن

چندین جفاکاری مکن با دردمند خویشتن

چون کشته افتم بر رهت بر من مران اسب جفا

حیف است کآلایی به خون نعل سمند خویشتن

گر نیست آن بختم که جان سازم سپند خوبیت

تن هیمه باد آنجا که تو سوزی سپند خویشتن

اوصاف لعل خود مگو هر لحظه با دون همتان

قوت مگس طبعان مکن جلاب قند خویشتن

با لعل نوشینت نزد هرگز به کام خود دمی

هر کس که همچون نی نشد خالی ز بند خویشتن

تا کی به خوبی سرکشد سرو سهی در بوستان

بگذر به باغ و جلوه ده سرو بلند خویشتن

جامی که گفتن گه گهی چندین مشو حیران او

مسکین چو رویت دید شد غافل ز پند خویشتن

شمارهٔ ۷۸۹

آمدم در دل اساس عشق محکم هم چنان

با غمت جان بلا فرسوده همدم هم چنان

از سپاه هجر شد معموره عمرم خراب

ملک دل سلطان عشقت را مسلم هم چنان

دیگران در بزم وصلت شادکام و سرفراز

زیر بار محنت و غم پشت ما خم هم چنان

سبز و خرم گلشن عیش همه یاران ز تو

کشت ما از ابر احسان تو بی نم هم چنان

زخم تیغ غمزه را صد ره به پیکان دوختی

وان جراحت سر نمی آرد فراهم هم چنان

سوخت جان بیدلان از داغ حرمان و رقیب

در حریم خلوت خاص تو محرم هم چنان

عشقبازان یک به یک رسم صلاح آورده پیش

جامی بی صبر و دل رسوای عالم هم چنان

شمارهٔ ۷۹۰

چو نای بر دل من تنگ شد فضای جهان

رسد به عرش نفیرم ز تنگنای جهان

نه این کبودی چرخ است بلکه شد نیلی

ز زخم سیلی صاحبدلان قفای جهان

مجو دوام طرب زانکه چار حد دارد

به شاهراه حوادث طرب سرای جهان

فتاد رخنه به دیوار دین و پنداری

که هست کنگره کاخ دلگشای جهان

تفاوت خوشی و ناخوشی که در گذر است

بود خشونت سوهان عمرسای جهان

طلسم گنج حقیقت گشای و دم درکش

که ناگهان کشدت در دم اژدهای جهان

وفا مجو ز جهان هر که بود ز اهل وفا

به زیر خاک شد ای خاک بر وفای جهان

قرارگاه تو ملک بقا بود تا چند

شوی فریفته ملک بی بقای جهان

بتاب رخ ز جهان و جهانیان جامی

که قبله گاه امید تو بس خدای جهان

شمارهٔ ۷۹۱

پرده ز رخ برفکن جامه جان چاک کن

طرفه کله برشکن تاج سران خاک کن

خار و خس کوی دوست به ز گل است ای رفیق

نخل سر خاک من زان خس و خاشاک کن

در خور صید تو نیست این تن چون موی من

لیک اگر نگسلد رشته فتراک کن

ناله و فریاد من نیست ز سوز جگر

یا دهنم را بدوز یا جگرم چاک کن

بر سر بالینم آ همچو رفیقان دمی

حال دلم بازپرس اشک رخم پاک کن

مردم بی درد را ذوق جفای تو نیست

هر چه کنی بعد ازین بر من غمناک کن

جامی سرگشته را کشته شدن آرزوست

تیغ به خونریزیش غمزه بی باک کن

شمارهٔ ۷۹۲

مگر وزید نسیمی ز سرو سیمبر من

که باز شعله برآورد آتش جگر من

خجسته باد طلوع تو ای سهیل یمانی

که روز گشت به اقبال طلعتت سحر من

لبم ز سوز نفس سوخت دیده از تف گریه

بسوخت آتش عشق تو جمله خشک و تر من

به گریه گفتم ازین در مرا مران به سر خود

به خنده گفت بر این در میا دگر به سر من

ز دیدن تو که محروم مانده ام نه ز دوری ست

که چون پری ز لطافت نهانی از نظر من

ز اشک و چهره به راه تو سیم و زر بکشیدم

که خاک راه تو بهتر ز وجه سیم و زر من

مکن به علم نظر عیب من که در دل جامی

جز این صفت نبود شیوه دگر هنر من

شمارهٔ ۷۹۳

تو جان پاکی سر به سر نی آب و خاک ای نازنین

والله ز جان هم پاک تر روحی فداک ای نازنین

پاکان ندیده روی تو دادند جان بر بوی تو

اینک به گرد کوی تو صد جان پاک ای نازنین

رفتی به گلگشت چمن گل دید لطف آن بدن

از شوق آن بر خویشتن زد جامه چاک ای نازنین

گر شد چو لاله پیکرم غرقه به خون غم کی خورم

این بس که بر دل می برم داغت به خاک ای نازنین

دارم ز غم بیماریی بیمار غم را یاریی

گر تو کنی غم خواریی از غم چه باک ای نازنین

با آنکه شد دردم قوی خواهم فغانم نشنوی

ترسم که بهر من شوی اندیشه ناک ای نازنین

جامی که دارد با تو خو هرگز نتابد از تو رو

گر خود نهی بر فرق او تیغ هلاک ای نازنین

شمارهٔ ۷۹۴

با این جمال همدم مستان عشق شو

یک بار الست گوی و هزاران بلی شنو

در جام می ز لعل تو یک شمه یافتم

اسباب علم و فضل به میخانه شد گرو

جز تخم آرزوی تو در دل نکشته ایم

فرخنده ساعتی که رسد کشته را درو

گفتم تمام خرمن عمرم به باد شد

لعلت به خنده گفت که بر ما به نیم جو

با این فسردگی نتوان راه عشق رفت

دستی بزن به دامن مردان گرمرو

خواهی که نقد حال تو گردد حدیث عشق

این نکته می شنو ز حریفان و می گرو

جامی فسانه های کهن ذوق ده نماند

اسرار عشق تازه کن از گفته های نو

شمارهٔ ۷۹۵

تا خم چرخ کهن باشد و جام مه نو

بهر جامی بودم خرقه به خمخانه گرو

صرصر قهر ازل گو بنشان مشعل مهر

بس بود تا ابد ز شمع رخت یک پرتو

هر کس از جلوه گل فهم معانی نکند

شرح آن دفتر ننوشته ز بلبل بشنو

زد مه روی تو خرمن فلک از مزرع خویش

گو به داس مه نو خوشه پروین بدرو

ترک چشم تو اگر هندوی خویشم خواند

درکشم تاج کیانی ز سر کیخسرو

دل بسی در پی مقصود دوید و نرسید

چند روزی تو هم ای اشک درین کوی بدو

جامی این مامن اقبال نه جای من و توست

ختم شد رقعه اخلاص زمین بوس و برو

شمارهٔ ۷۹۶

ای به دلم گرفته جا دمبدم از نظر مرو

مرهم سینه چون تویی مردم دیده هم تو شو

خرمن صبر شد به باد از غم عمر کاه تو

لیک بود هزار ازین بر چو تویی به نیم جو

من که و فکر عافیت خاصه که شد به عشق تو

دل به کمند غم زبون جان به کف بلا گرو

چند به هرزه صوفیا گوش به بانگ نی نهی

حالت و وجد بایدت ناله زار من شنو

غاشیه تو چون کشم چشم پر اشک کرده پا

پای من آبله همه بارگی تو تیزرو

تخم شکیب کشته ام وه که خیال ابرویت

سبز نگشته کشت من داس کشد پی درو

جامی خسته را که شد کشته تیغ غمزه ات

لعل حیات بخش تو داد به خنده جان تو

شمارهٔ ۷۹۷

یشهد الله اینما یبدو

انه لا اله الا هو

هست در ذره ای به وحدت خویش

پیش عارف گواه وحدت او

نیست با هیچ یک از اشیا ضد

می نماید به صورت همه رو

فهو ناج کما هو المنجی

و هو راج کما هو المرجو

گر تویی جمله در فضای وجود

هم خود انصاف ده بگو حق کو

در همه اوست پش چشم شهود

چیست پندار هستی من و تو

پاک کن جامی از غبار دویی

لوح خاطر که حق یکی ست نه دو

شمارهٔ ۷۹۸

شبی چون مه نمودی روی نیکو

برآمد نعره از انجم که ما هو

رمد آهو ز مردم با تک تیز

درین شیوه تو بگذشتی ز آهو

برت هست آیتی در لطف و رخ نیز

گه از برخوانم این آیت که از رو

سرشکم خواهد از زانو گذشتن

ز شوقت چند گریم سر به زانو

دو چشم تو عجایب جادوانند

ندیدم همچو آن دو هیچ جادو

همه صاحبدلان را ذوق کعبه

من بی دین و دل را ذوق آن کو

تنت در خرقه گر گم گشت جامی

چه شد کم گیر ازین پشمینه یک مو

شمارهٔ ۷۹۹

ز هر سو بدانند و رویت نکو

حماک الله ای دوست من کل سو

به خون جگر می کنم چهره تر

همین است پیش توام آبرو

رسان تیزتر آبی از تیغ خویش

که شد خشکم از آتش دل گلو

اگر کوزه می شکستم چه شد

به جرمانه گیرم به گردن سبو

بگو عاشقم بر فلان گفته ای

ز من این چه لایق بود خود بگو

منم آن گدا بر در میکده

که سازم پر از شی ء لله کدو

به هر جا مهی چون تو منزل نساخت

دل جامی آنجا نیامد فرو

شمارهٔ ۸۰۰

دلا کام از لبش با چشم تر جو

والا لم تجد ما کنت ترجو

پر است این چشم تر زان عارض و لب

کسی کم دیده زین پر آبتر جو

کشد یکبارگی پیش توام دل

اگر بنماییم یک بار گیسو

تو را موی از درازی تا میان است

خدا را این میان توست یا مو

تو را بس نیست در زلف آن همه چین

که چینی دیگر افکندی در ابرو

خط است آن یا فشاندی جعد مشکین

نشست از مشک گردی گرد آن رو

مگو جامی برو مهر بتان ورز

من این دانم مرا چیزی دگر گو

شمارهٔ ۸۰۱

گر سرم خاک گشت بر در تو

باد جانا سعادت سر تو

پست شد همچو سایه سرو بلند

پیش شمشاد سایه پرور تو

تن چون موی من بود جان را

یادگار از میان لاغر تو

سر زلفت به شهپر طاووس

می پراند مگس ز شکر تو

سادگی بین که آینه خود را

دارد اندر صفا برابر تو

ای بسا شب که خامه برد به روز

با خیال خط معنبر تو

جامی از جام جم نیارد یاد

گر خورد جرعه ای ز ساغر تو

شمارهٔ ۸۰۲

چون نیست بخت آنکه من یک دم شوم همراز تو

با دیگران می کن سخن تا بشنوم آواز تو

چشمت چو خصم جان شود لب را بگو خندان شود

تا ترک جان آسان شود بر عاشق جانباز تو

خواهم ز تو گویم غمی لیکن ندارم محرمی

کو بخت مقبل تا دمی سازد مرا همراز تو

نازی بکن ای غمزه زن گرچه رود جانم ز تن

جان من و صد همچو من بادا فدای ناز تو

تو طایر قدسی و کس بر تو ندارد دسترس

گسترده ما دام هوس کین سو فتد پرواز تو

صد دل شکار خود کند صد رخنه در جان افکند

از غمزه چون ناوک زند چشم شکارانداز تو

چون پرده بگشایی ز رو جامی فتد در گفت و گو

تو گلشن حسنی و او مرغ سخن پرداز تو

شمارهٔ ۸۰۳

زینسان که خو گرفت دلم با وصال تو

وای من آن زمان که نبینم جمال تو

مردم ز فرقت تو کجا رفت آنکه من

هر لحظه دیدمی رخ فرخنده فال تو

بینم جهان به روی تو روی تو گوییا

چشم من است و مردمک چشم خال تو

شد سایه ها ز پرتو روی تو جمله نور

ای آفتاب حسن مبادا زوال تو

تا رفته ای چو خواب خوش از چشم اشکبار

حقا که نیست در نظرم جز خیال تو

دارم سری نهاده به راهت که مست ناز

ناگاه دررسی و شود پایمال تو

جامی چه حاجت است به گفتن چو زد رقم

بر لوح چهره کلک مژه وصف حال تو

شمارهٔ ۸۰۴

شاه خوبانی و ترکان خطا هندوی تو

سرکشان را طوق گردن حلقه گیسوی تو

تا تو رفتی آفتاب از زر همی تابد طناب

تا زند این خیمه فیروزه در اردوی تو

مدعی گیرم که چون آیینه رویین تن شود

کی تواند کایستد یک لحظه رو در روی تو

مه که بر شکل کمان زر برآید گاه گاه

میل آن دارد که خود را جا کند پهلوی تو

پر دعا دارم دلی تعویذوار آن دست کو

کز رگ جان بندم این تعویذ بر بازوی تو

قتل عاشق را چه بر ساعد نهی رنج کمان

یک کرشمه بس بود از گوشه ابروی تو

بنده جامی پای تا سر شوق شد بادا قبول

نامه شوقی که آرد باد ناگه سوی تو

شمارهٔ ۸۰۵

روی برتابی ز من هرگه که بینم سوی تو

حیف می داری که افتد چشم من بر روی تو

گفتیم خواهی ازین پس ترک خوی بد گرفت

این مگو با من که من نیکو شناسم خوی تو

دل چو طوماری ست در هر پیچ او صد حرف شوق

خواهمش از رشته جان بست بر بازوی تو

زیر پا افتاده دلهای بتان سنگدل

باشد از ریگ بیابان بیشتر در کوی تو

جان چه آرم در مقابل چون تو بگشایی میان

نیست نقد هر دو عالم قیمت یک موی تو

همچو ماه نو کند از شرم تو پهلو تهی

گر فتد خورشید تابان فی المثل پهلوی تو

قد جامی گفته ای خم چون هلال از بهر چیست

گر بگویم راست از میل خم ابروی تو

شمارهٔ ۸۰۶

چون به مسجد بینمت ای قبله من روی تو

پشت بر محراب خواهم روی در ابروی تو

در نمازم دل به سوی توست و رو در قبله گاه

وه چه خوش بودی اگر رو نیز بودی سوی تو

بر مسلمانان ببخشا و مبین هر سو که شد

صد صف طاعت خراب از غمزه جادوی تو

روی تو پیش نظر من جای دیگر در سجود

سر نمی یارم برآوردن ز شرم روی تو

گشته خلق از هر طرف مشغول تسبیح و دعا

من نهانی می کنم با خویش گفت و گوی تو

پست شد آهنگ قد قامت مؤذن را چو دید

شیوه قد بلند و قامت دلجوی تو

هر که را بینی به جایی روی طاعت بر زمین

جامی و رخساره زردی و خاک کوی تو

شمارهٔ ۸۰۷

من کیستم که چشم گشایم به روی تو

این بس که می کنم به زبان گفت و گوی تو

ای آرزوی جان نظری کن به حال من

زان پیشتر که جان دهم از آرزوی تو

خال نیم ز فکر میانت بلی مرا

پیوند دیگر است به هر تار موی تو

هر صبح می کنم چو صبا ره سوی چمن

باشد که یابم از گل نورسته بوی تو

پایم چو سوده شد به رهت بعد ازین چو اشک

غلطم به خون و خاک پی جست و جوی تو

من اهل خوان وصل نیم کاش چون سگان

سنگی خورم به سر ز مقیمان کوی تو

این نقش نو کشیده غزل نیست ای غزال

طومار محنت است ز جامی به سوی تو

شمارهٔ ۸۰۸

گر به خطا کنم نگه یک سر مو به روی تو

باد مرا بدین گنه روی سیه چو موی تو

بود دلم ز غصه خون شوق تو برد ازو سکون

همدم اشک لاله گون روی نهاد سوی تو

گه به من گدا خوشی گاه ز من جدا خوشی

من به خوشی و ناخوشی ساخته ام به خوی تو

رشک برد روان من بر تن ناتوان من

گر شود استخوان من قوت سگان کوی تو

شب چو درآید ای صنم کشته شوم به تیغ غم

باز نسیم صبحدم جان دهدم به بوی تو

باده گسار و غمزه زن راه به محتسب فکن

تا کشد آن سبوشکن بر سر خود سبوی تو

تازه خط تو بر قمر زد رقمی ز مشک تر

جامی ازان نهاد سر بر خط آرزوی تو

شمارهٔ ۸۰۹

داری به جان من کمین ای من کمین هندوی تو

خوی تو گر هست این چنین صد جان فدای خوی تو

گه بر در بتخانه ام گه در حریم خانقه

القصه گردم در به در دایم به جست و جوی تو

بادا ز زخم ناوکت در سینه صد روزن مرا

باشد که افتد پرتوی از آفتاب روی تو

روز و جفای چاوشان شبها و بیم پاسبان

یارب من آزرده جان کی راه یابم سوی تو

یکباره دل برداشتم از قیل و قال مدرسه

زین پس به کنج میکده ماییم و گفت و گوی تو

تا کی چو زاهد بی جهت آریم سوی قبله رو

محراب طاعت بس بود ما را خم ابروی تو

جامی کی از خاک درت محروم ماندی این چنین

گر آبرویی داشتی پیش سگان کوی تو

شمارهٔ ۸۱۰

ای دل و دیده هر دو خانه تو

سر من خاک آستانه تو

کاش بر من رسد نه بر توسن

دمبدم زخم تازیانه تو

همه تن گوش می شوم از شوق

هر کجا می رود فسانه تو

هر کسی خوش به گوشه طربی

من و غمهای بی کرانه تو

هر طرف ناوک از چه می فکنی

دل ما بس بود نشانه تو

بهر ناکشتنم بهانه مجوی

که مرا می کشد بهانه تو

جامیا بوی درد می آید

از غزلها عاشقانه تو

شمارهٔ ۸۱۱

تو آن مهی که برد خجلت آفتاب از تو

تو آن گلی که شود غنچه در نقاب از تو

دلم که عشق بر او صد در بلا بگشاد

رخ امید نتابد به هیچ باب از تو

همیشه عادت شاهان بود عمارت ملک

چه حکمت است که شد ملک دل خراب از تو

عنان صبر شد از کف درین هوس که گهی

رسم به دولت پابوس چون رکاب از تو

مکن شتاب به رفتن که می رود جانم

اگر چه عمری و نبود عجب شتاب از تو

به هر سلام مکن رنجه در جواب آن لب

که صد سلام مرا بس یکی جواب از تو

چو قتل جامی مسکین ثواب می دانی

چنان مکن که شود فوت این ثواب از تو

شمارهٔ ۸۱۲

زهی چشم جهان بین روشن از تو

به چشم ما جهان چون گلشن از تو

مکن گو خانه ام روشن مه پر

که پر ماه است بام و روزن از تو

ز بس در دلیری استاد گشتی

بتان گیرند تعلیم این فن از تو

لبت گر جان ستان بودی چو غمزه

نبردی جان سلامت یک تن از تو

بدرد جیب تا دامن گر افتد

جدا همچون قبا پیراهن تو

زند گل لاف با پیراهنت لیک

ندارد بویی آن تردامن از تو

مگو هر دم چه خواهی جامی از من

که غیر از تو نمی خواهم من از تو

شمارهٔ ۸۱۳

من برنخواهم داشت دل از مهر یاری همچو تو

آخر چرا شوید کسی دست از نگاری همچو تو

زینسان که تو ای نازنین جولان کنی از پشت زین

ناید به میدان بعد ازین چابک سواری همچو تو

گفتی برو در کنج غم بنشین صبوری پیشه کن

آخر صبوری چون توان بی غم گذاری همچو تو

در سینه گر خارم خلد یا خارخارم در جگر

حاشا که دل دیگر کنم با گل عذاری همچو تو

دل کی دهد گرد گل و گلزار گشتن هر که را

گردد درون جای و دل باغ و بهاری همچو تو

صد ره کشم خاک رهش در دیده ای باد صبا

روزی به کویش گر مرا افتد گذاری همچو تو

آوازه آن خوبرو چون رفت جامی هر طرف

آواره خواهد شد بسی از هر دیاری همچو تو

شمارهٔ ۸۱۴

ای دل من صید دام زلف تو

دام دلها گشته نام زلف تو

بند شد در زلف تو دلها تمام

دام و بند آمد تمام زلف تو

داد تشریف غلامی بنده را

زلف تو ای من غلام زلف تو

لایق رخسار گلرنگ تو نیست

جز نقاب مشکفام زلف تو

رم کنند از دام مرغان وی عجب

جان بی آرام رام زلف تو

زلف تو بالای مه دارد مقام

بس بلند آمد مقام زلف تو

صبح اقبال است طالع هر نفس

بنده جامی را ز شام زلف تو

شمارهٔ ۸۱۵

گر به پای سرو بخرامد قد رعنای او

سرو همچون سایه خود را افکند در پای او

بر سر بازار گل بی وجه گو مفروش حسن

چون ندارد کس به دور عارضش پروای او

سایه آن سرو بالا هر که را بر سر فتاد

سر به طوبی کی درآرد همت والای او

آن پریرو مردم چشم من است این روشن است

جای آن دارد که سازم چشم روشن جای او

دی خرامان برگذشت آن نخل تر سوی چمن

سرو بر جا خشک ماند از حیرت بالای او

ریخت شیرین خون فرهاد و ازین شیرین تر آن

کز پی خون ریختن هم خود دهد حلوای او

شد میسر وایه جامی که وصل دوست بود

باز اگر از وای خود بازماند وای او

شمارهٔ ۸۱۶

آن ترک نیم مست که جان شد خراب او

صد بار سوختیم ز ناز و عتاب او

بر طرف بام اگر مه شبگرد بیندش

شرمنده گردد از رخ چون آفتاب او

من کیستم که بوسه زنم پای دوست کاش

یابم همین مجال که بوسم رکاب او

در روی او شهود جمال ازان توان

گر در میان حجاب نگردد نقاب او

چون درفشان شود لب او چون صدف شوم

سر تا به پای گوش ز ذوق خطاب او

بودن به کوی او نتوانم شب فراق

ترسم فغان من برد از دیده خواب او

گاه سوال بوسه به جامی نگفت هیچ

یعنی که نیست غیر خموشی جواب او

شمارهٔ ۸۱۷

غمزه ات کز سعی چشم است این همه بیداد او

در فن عاشق کشی شاگرد توست استاد او

طره شبرنگ تو لیلی و دل مجنون آن

لعل شکربار تو شیرین جان و فرهاد او

عشق در هر دل که سازد بهر دردت خانه ای

اول از سنگ ملامت افکند بنیاد او

بندگی نو شد دلم را از خطت وز هر طرف

فتنه دیگر رسد بهر مبارک باد او

با رقیب سخت دل زخم زبان کردن چه سود

چون ازین سوهان نیفتد رخنه در فولاد او

رهبر کوی مغان شد پیر ما ممدود باد

بر سر اهل ارادت سایه ارشاد او

بس که شبها جامی از سرو قدت نالد بلند

می کند رم مرغ شاخ سدره از فریاد او

شمارهٔ ۸۱۸

یارب از جانم ببر مهر مه رخسار او

یا به هر یک چند روزی کن مرا دیدار او

سوخت جانم از سموم هجر کو آن دولتم

تا بیاسایم دمی در سایه دیوار او

ره چه پیمایم به کوی زهد چون خواهد زدن

بار دیگر راه من لطف قد و رفتار او

شد سرم در ره شکاف از زخم نعل توسنش

مرهم آن چیست سم مرکب رهوار او

عاشق مهجور را بر رخ روان آن اشک نیست

می رود خونابه ای از سینه افگار او

کوهکن را صوت جان افزای مطرب گو مباش

کارغنون ساز است کوه از ناله های زار او

کار جامی در هم از انکار اهل درد شد

ناصحا بر خویش رحمی کن مکن انکار او

شمارهٔ ۸۱۹

حبذا پیر مغان کز فیض جام پاک او

خاک را باشد نصیب ای جان پاکان خاک او

گرچه رخش همتش جولان برون زین عرصه داشت

خویش را بستم به صد سالوس بر فتراک او

باغبان روضه قدر باده گر بشناختی

بر کنار چشمه کوثر نشاندی تاک او

رفتم آن خاک در از مژگان پی تسکین شوق

آتش من تیزتر گشت از خس و خاشاک او

با خرد راز دهانش را چه آرم در میان

قاصر است از فهم این سر نهان ادراک او

چند لاف چستی و چالاکی ای سرو چمن

نیست چست این جامه جز بر قامت چالاک او

دامن جامی ز دست عشق صد جا چاک شد

می ندارد عشق دست از دامن صد چاک او

شمارهٔ ۸۲۰

مرغ جان کردی هوای دانه های خال او

گر نبستی رشته لاغر تن من بال او

گر به قصد جان فرستد قاصد آن مقصود دل

دل کند فرسنگها جان بر کف استقبال او

بس که بر دل خامه بار غم نهاد از شرح هجر

شد خمیده همچو نون در نامه لام و دال او

خون کنم دل را و مالم در رکاب او ز چشم

تا چو پای اندر رکاب آرد شود پامال او

رویش ار بیند فرشته گر کشد صد بی گناه

یک گنه ننویسد اندر نامه اعمال او

صوفی دل حالها کرده ست دوش از ذکر دوست

سینه ام چون خرقه چاک اینک گواه حال او

وصل جویان جامی و طعن رقیبان از قفا

در به در درویش و غوغای سگان دنبال او

شمارهٔ ۸۲۱

آن سرو که شادند جهانی به غم او

هر سو که خرامد سر ما و قدم او

باشد ستم از یار کرم شکر که بگذشت

در حق من خسته دل از حد کرم او

بر لوح دلم صورت خط تو رقم زد

آن کس که روا نیست خطا بر قلم او

آه ار نکشم سوز درون هست که آتش

آخر نشود گرچه نشیند علم او

هر دم رسدم زخمی ازان غمزه بی رحم

شرمنده ام از مرحمت دمبدم او

بیت الحرم ماست درش چند نشینیم

محروم ز احرام حریم حرم او

جامی ز غم عشق تو گر مرد غمی نیست

پیداست چه خیزد ز وجود عدم او

شمارهٔ ۸۲۲

نامه سربسته آمد غنچه و مضمون او

حسب حال بلبل و شرح دل پر خون او

قصد لیلی باشد از جعد مسلسل عرض حسن

زان چه غم دارد که گردد بیدلی مجنون او

خضر را خواهی که بینی بر لب آب حیات

خط سبزارنگ بین گرد لب میگون او

چون به میزان لطافت نیست وزنی سرو را

چند خود را برکشد پیش قد موزون او

آن مسیحا لب شفای رنج ما داند ولی

نیست تدبیر علاج اهل دل قانون او

گرچه در هستی دهانش از سر مویی کم است

یک سر مو کم مباد از حسن روزافزون او

گو مکش جامی در افسون سخن بیهوده رنج

کان پریرخ را فراغت بینم از افسون او

شمارهٔ ۸۲۳

بریز ای هجر خونم چند سوزی جان من بی او

مرا صد بار مردن به که یک دم زیستن بی او

نسیما سوی او کن ره ببر همراه خود جان را

که جان آنجا رسد باری اگر ماند بدن بی او

مذاق جان شیرین چاشنی هجر نادیده

چه داند تلخی عیشی که دارد کوهکن بی او

ز هر گل می خلد در سینه خاری بی رخ خویش

چه می خوانی مرا ای باغبان سوی چمن بی او

مپرس ای همنشین مهربان شرح غم هجران

زبان من ز کار افتاده نتوانم سخن بی او

همه آفاق را دانم که سوز من شود روشن

ز بس چون شمع گریم زار در هر انجمن بی او

ازان مه ماند جامی ای اجل تاراج عمرش کن

که آن مسکین به جان است از حیات خویشتن بی او

شمارهٔ ۸۲۴

می رود عمر گرانمایه و ما غافل ازو

وه که جز محنت و اندوه نشد حاصل ازو

دلخوشی چند که ما همسفر آن ماهیم

چون شود دوری ما بیش به هر منزل ازو

ساخت بی طلعت خود روز و شب ما ماهی

آن که برج مه و خورشید بود محمل ازو

قامتش طوبی و لب کوثر و رخ طلعت حور

کی بود روضه فردوس شده محفل ازو

خیز تا دامن آن تازه گل آریم به کف

چند چون لاله نشینیم به داغ دل ازو

شد برون سیل سرشک از حد و نزدیک رسید

که پذیرد خلل این صورت آب و گل ازو

جامی از زهد و ورع مشکل عشقش نگشود

جام می گیر مگر حل شود این مشکل ازو

شمارهٔ ۸۲۵

چرخ اخضر کز دو چشم خاست موج خون در او

شیشه سبز است و اشکم باده گلگون در او

شد جهان از اشک من دریا و می ترسم شود

غرقه از بار دل من زورق گردون در او

جا درون دل گرفتی چاکش از پیکان بدوز

تا نیابد ره خیال غیری از بیرون در او

رشته جان گر ز زلفت نگسلد چندین مپیچ

جان من گو باش یک تار دگر افزون در او

عشق تو هوشم ز دل بربود ترک عشوه ده

باده مست افتاد و مردافکن مریز افیون در او

روی مجنون بود در لیلی ولی زد بحر عشق

عاقبت موجی که گم شد لیلی و مجنون در او

مخزن سلطان عشق آمد دل جامی و نیست

جز خیال لعل جانان گوهری مخزون در او

شمارهٔ ۸۲۶

ای ز ابروانت متصل عشاق را محراب دو

با غمزه و چشم تو دل قربان یکی قصاب دو

مقصود ما زان ابروان باشد سجود روی تو

قبله نباشد جز یکی گرچه بود محراب دو

بگشای برقع زان دو رخ تا چشم انجم بر زمین

بیند به عکس آسمان خورشید عالمتاب دو

تنها یکی تن چون کشم از تو عنان دل چنین

کز زلف مشکین سوی او افکنده ای قلاب دو

در گلستان حسن ازان بالا و رخسار و جبین

یک شاخ نازک بین کزو رسته گل سیراب دو

جانم فدای ساقیی کان دم که نوشم جام می

نقل از دهان و لب دهد پسته یکی عناب دو

شد هوش جامی زان دو لب مستی بلی زود آورد

بزمی که شد گردان در او جام شراب ناب دو

شمارهٔ ۸۲۷

دو نرگس تو که مستند و ناتوان هر دو

شدند آفت عقل و بلای جان هر دو

میان ما و تو جز جان و تن حجاب نبود

بیا که هجر تو برداشت از میان هر دو

چنان دو دیده غیورند بر رخت که کنند

نظر به روی تو از یکدگر نهان هر دو

قران قوس قزح با هلال بس عجب است

خدای را بنما طاق ابروان هر دو

شکار پیشه دو ترکند خفته چشمانت

نهاده بر سر بالین خود کمان هر دو

ازان میان و دهان قاصرند وهم و خرد

اگر چه خرده شناسند و رازدان هر دو

ز کار دنیی و عقبی مپرس جامی را

که کرد در سر کار تو این و آن هر دو

شمارهٔ ۸۲۸

ای اشک سرخ دمبدم از چشم تر مرو

هم رنگ لعل یار منی از نظر مرو

نزدیک مردنم ز تو دور از خدا بترس

نزدیک اگر نیایی ازین دورتر مرو

تا کی روی به قول رقیب از نظر مرا

بهر خدا که بر سخن او دگر مرو

آن عشوه جوی فتنه بازار و کوی شد

ای پارسا ز کنج سلامت بدر مرو

جامی درش نه منزل آلودگان بود

آنجا چو اشک غرقه به خون جگر مرو

شمارهٔ ۸۲۹

ای پیر گشته بهر جوانان ز ره مرو

موی سفید در پی زلف سیه مرو

بنگر مه شباب خود اندر محاق شیب

زین بیش در نظاره روی چو مه مرو

دنبال قد فراخته طفلان بی گناه

با قامت خمیده ز بار گنه مرو

فکر حساب هر کجی و راستی بکن

پیش بتان راست قد کج کله مرو

دل پر هوس مزاحمت اهل دل مکن

بتخانه زیر خرقه سوی خانقه مرو

خواهی به صوب کعبه تحقیق ره بری

پی بر پی مقلد گم کرده ره مرو

دام حیات جز پی صید کمال نیست

صیدی نکرده جامی ازین دامگه مرو

شمارهٔ ۸۳۰

خوی که تو را ز تاب می ریخته از جبین فرو

موج بلاست آمده بر سر عقل و دین فرو

عارض توست در عرق یا ز لطافت هوا

قطره شبنم آمده بر رخ یاسمین فرو

سبزه خط عنبرین گرد لبت برآمده

یا صف مور را شده پای در انگبین فرو

جلوه گه جمال خود منظر دیده ساز اگر

در دل تنگ نایدت خاطر نازنین فرو

داشت در آن چه ذقن دل ز جهان فراغتی

کاش نمی گذاشتی گیسوی عنبرین فرو

گرد ز زلف کرده ای پاک به طرف آستین

دست فشان که ریزدت مشک ز آستین فرو

جامی خسته دل ز غم خاک چه سان کند به سر

کز مژه اش گرفت خون روی همه زمین فرو

شمارهٔ ۸۳۱

ای جاودان به صورت اعیان برآمده

گاهی نموده ظاهر و گه مظهر آمده

از روی ذات طاهر و مظهر یکی ست لیک

در حکم عقل این دگر آن دیگر آمده

بی صورت است عشق ولی عشق صورتش

غالب شده به کسوت صورت درآمده

معروف عارفان ست به هر صورتی که هست

در چشم منکران چه غم از منکر آمده

در موطن ظهور و بطون نیست غیر او

هر چند کز ظهور و بطون برتر آمده

گاهش کشیده جاذبه عاشقی عنان

با داغ عاشقان بلاپرور آمده

گاهش گرفته جلوه معشوقی آستین

بر شکل دلبران پری پیکر آمده

یکجا نشسته بر سر صدر جلال و جاه

وز جمله سروران جهان بر سر آمده

یکجا فکنده خرقه فقر و فنا به دوش

محتاج وار حلقه زنان بر در آمده

هر جا پی نظاره ستاده ست منتظر

منظور هم خود است که بر منظر آمده

بنموده روی بهر تماشای عاشقان

وانگه گشاده چشم و تماشاگر آمده

همراه وحی گشته و روح القدس شده

پیغام خود رسانده و پیغمبر آمده

بحری ست متفق که ز اوصالف مختلف

باران و قطره و صدف و گوهر آمده

بیرون ز عشق و عاشق و معشوق هیچ نیست

این هر دو اسم مشتق و آن مصدر آمده

مشتق چو نیک درنگری عین مصدر است

کاندر صفات ظاهر خود مضمر آمده

نشکفته است جز گل وحدت به باغ عشق

هر چند گاهی اصفر و گه احمر آمده

جامی ندید رنگی ازان گل عجب مدار

کز غم کبود جامه چو نیلوفر آمده

شمارهٔ ۸۳۲

گشاد از چهره مشکین برقع آن مه

ارانی فیه وجه الله جهره

ز قدش چون درخت وادی طور

شنیدم مژده انی اناالله

لبش بگشاد مهر از حقه لعل

ز اسرار حقیقت گشتم آگه

به رویش ماه را از هیچ وجهی

نباشد دعوی خوبی موجه

بدان زلف درازم دسترس نیست

مبادا دست کس زینگونه کوته

ته پایش صبا تا فرش گل ساخت

درون غنچه خون بسته ست ته ته

به لطف قد ره جامی زد و رفت

زهی لطف قد اعلی الله قدره

شمارهٔ ۸۳۳

به لطف قد ره دلها زد آن مه

زهی لطف قد اعلی الله قدره

به هر وجهی سخن زان روی گویم

که خوش باشد سخن های موجه

مرا با آن دهان سریست پنهان

کسی از سر درویشان چه آگه

به حلق تشنه ام تیغ تو بگذشت

دم بسمل چو آب الحمدلله

نمی رفتم به جز راه سلامت

تو را دیدم به راه افتادم از ره

غم عشقت درآمد از در و بام

بلی دیوار ما را یافت کوته

چو طنبور از تو نالان بود جامی

فراقت زاد فی الطنبور نغمه

شمارهٔ ۸۳۴

ای ز همه صورت خوب تو به

صورک الله علی صورته

روی تو آیینه حق بینی است

در نظر مردم خودبین منه

بلکه حق آیینه و تو صورتی

وهم دویی را به میان ره مده

صورت از آیینه نباشد جدا

انت به متحد فانتبه

هر که سر رشته وحدت نیافت

پیش وی این نکته بود مشتبه

رشته یکی دان و گره صد هزار

کیست کزین رشته گشاید گره

هر که چو جامی به گره بند شد

گر به سر رشته رود باز به

شمارهٔ ۸۳۵

سیب زنخدان تو را به ز به

یافت دلم متعه الله به

دانه خال از ذقنت چون نمود

دانه چو هرگز ننماید ز به

گشت به از دانه خال آن ذقن

گرچه بود میوه بی دانه به

گفت زهی هر که بدید ابرویت

نیست بلی چاره کمان را ز زه

غم چو دهی قسمت دل خستگان

قسمت من بیش ده و پیش ده

نیست به چالاکی و چستی چو تو

نی که میان بست به چندین گره

بین لب او جامی و بی خود بیفت

باده خور و مست شو و سر بنه

شمارهٔ ۸۳۶

میوه باغ بهشت بلکه ازان نیز به

سیب زنخدان توست متعناالله به

خرقه پشمین چو به عاشق غمدیده را

کرده ام از غم به بر خرقه پشمین چو به

شد دل خلقی اسیر چند نهی گرد رخ

زلف شکن بر شکن جعد گره بر گره

زلف چو در پاکشان بگذری از بوی مشک

سوی تو عشاق را ره نشود مشتبه

شاهی و خوبان سپاه شکر چنین قدر و جاه

یاد اسیران بکن داد فقیران بده

با قد خم یافته رشته اشکم نگر

ناوک آه مراست آن چو کمان این چو زه

در بر جامی دلش می طپد از دست تو

تا دلش آید به دست بر دل او دست نه

شمارهٔ ۸۳۷

ز هر طرف که درآمد گشاده رخ آن ماه

مرا مشاهده شد سر ثم وجه الله

کمال حسن ازل در جمال او دیدم

چو بست بند قبا و شکست طرف کلاه

غلام لطف خرام ویم که سالک را

گهی برد به سر راه و گه برد از راه

سر نیاز به راهش چه سود چون نکند

ز ناز و حشمت و خوبی به زیر پای نگاه

مکن به عشق بتان عیب اهل دل ای شیخ

ز سر عاشق عارف خدا بود آگاه

حدیث عشق که منشور دولت ابد است

به گفت و گوی مقلد کجا شود کوتاه

شهود یار در اغیار مشرب جامی ست

کدام غیر که لاشی ء فی الوجود سواه

شمارهٔ ۸۳۸

آب چشمم تا به ماهی رفت و آهم تا به ماه

هست بر درد دل من ماه تا ماهی گواه

شد معلم پیر در تعلیم خلق اما چه سود

چون ندارد ابجد عشقت درست آن طفل راه

بعد ایامی که می بینم رخت پیش نظر

گاه آب دیده مانع می شود گه دود آه

خاک پایت را نگه می دارد از رویم رقیب

آن سیه رو هیچ روی من نمی دارد نگاه

افتم از شوقت من گریان به پای سرو و گل

غرقه گشتم می زنم دستی به هر شاخ گیاه

جان شیرین گفتم آن لب را ز من تلخ آمدش

گر پذیرد عذرم اکنون هستم از جان عذرخواه

نیست جامی را جزا با این همه دعوی مهر

زان رخ نیکو جز آهی احسن الله جزاه

شمارهٔ ۸۳۹

اینک سوار می رسد آن ترک کج کلاه

خلقی نهاده روی تظلم به خاک راه

آویخته ز طرف کمر جان صد اسیر

بر هم زده به تیغ مژه قلب صد سپاه

در تاب ماه عارضش از باده صبوح

مخمور چشم جادویش از خواب چاشتگاه

هر سو ز شوق طلعتش افغان اهل درد

هر جا ز ظلم غمزه اش آواز دادخواه

زارم کشید و بر سر راهش بیفکنید

باشد که سوی من به ترحم کند نگاه

گر لاف عشق می زنم ای خواجه طعن چیست

اینک سرشک سرخ و رخ زرد من گواه

جامی ز جام غصه چو خون جگر خورد

نبود سرود مجلس او جز فغان و آه

شمارهٔ ۸۴۰

آن دو رخ را که نبینیم مگر ماه به ماه

به جمال تو که هستیم به جان نیکو خواه

گر کشی از پی نخجیر گه صید کمان

برکشد آهوی مسکین ز دل سوخته آه

جمله خوبان به رخت خط غلامی دادند

هست آن خال سیه نیز بر این جمله گواه

بر ندارم ز رهت روی اگر سر برود

چه کنم کز ازل اینگونه شدم روی به راه

خواهد از غصه رقیب تو که ریزد خونم

ناگه ار جانب تیغ تو کنم تیز نگاه

در اشک و رخ زردم بنگر کز گردون

حاصل خرمن من نیست جز این دانه و کاه

جامی از هجر رخت گه تب و گه آه کشد

نیست کس را به جهان حال بدین گونه تباه

شمارهٔ ۸۴۱

همچو شمعم به زبان شعله زند آتش آه

گر نه بگشایدم از سینه بر او تیغ تو راه

لب لعلت که زد از خط به دلم مهر وفا

چون نگینی ست پی مهر زدن کرده سیاه

بیدلان را به نگاهی چو نگه داری دل

از دو چشم تو تمام است مرا نیم نگاه

خال مشکین که بر آن چاه زنخدان بینی

حبشی بچه ای افتاده ز شوخی ست به چاه

شوق قد تو به طوبی ننشیند فردا

نشکند آرزوی سرو روان شاخ گیاه

دل دو نیمه شده از تیغ تو چون نام خودست

هر دو را پشت ز بار غم عشق تو دو تاه

عذرخواهی مکن از جامی اگر شد سگ تو

این کرم کن که ازین خاک درش عذر مخواه

شمارهٔ ۸۴۲

حلقه زلفش گشاد باد سحرگاه

اشرق شمس الضحی بنور محیاه

چند گریبان درم ز شوق جمالش

برفکن ای باد صبح دامن خرگاه

وصف سهی سرو ما بلند مقامی ست

کی رسد آنجا کسی به همت کوتاه

راز دل خم به پیش جام دهان باز

گفت صراحی ازان فتاد در افواه

در دل تنگم نشین اگر چه ندارد

کلبه درویش تاب کوکبه شاه

آه دلم هست بی تو شعله جانسوز

آه که صد بار سوخت جان من از آه

جامی بی صبر و دل سگان درت را

همدم دیرینه است و یار هواخواه

شمارهٔ ۸۴۳

رمید آن آهوی مشکین ز من آه

نای عنی غزال کنت اهواه

خدا را ای صبا آگاهیم ده

که آن آهو کجا دارد چراگاه

ز ما بگریخت چون مشکین غزالی

الا یالیت شعری این مرعاه

نیارم شرح کردن آنچه دیدم

من از نادیدن آن نازنین ماه

ز خونین اشک من دانند مردم

وان لم اشک مما کنت القاه

منم در انتظار او شب و روز

نشسته گوش بر در چشم بر راه

ز طیب زلف او عطر کفن برد

چو شد با خاک جامی طاب مثواه

شمارهٔ ۸۴۴

دلم شبها کشد زان دام زلف آه

بهذا نال زلفی دام زلفاه

به فکر زلف تو عمرم سر آمد

زهی فکر دراز و عمر کوتاه

تویی دلخواه من تا رخ نمودی

روا شد کام من بر وجه دلخواه

کله کج نه که ترکی چون تو رعنا

نمی بینم درین فیروزه خرگاه

سمند ناز جولان ده که امروز

سپاه خوبرویان را تویی شاه

بفرما رحمتی بر دردمندان

ز درد اهل دل چون هستی آگاه

سر جامی و خاک رهگذارت

چو خواهد خاک شد باری درین راه

شمارهٔ ۸۴۵

ای بر سریر حسن جم آیین و کی شکوه

از سنگ جور و بار غمت پشت ما به کوه

پیش درت به خاک مذلت فتاده است

گر تاج شوکت است و گر افسر شکوه

سری که نانوشته همی خواندم از رخت

خط تو شرح داد علی احسن الوجوه

ای جسته حل مشکل ما ز اهل صومعه

باز آ که این گره نگشاید ازان گروه

جامی به سعی خویش ز جانان خبر نیافت

یا معشر الاحبة بالله خبروه

شمارهٔ ۸۴۶

منع سماع نغمه نی می کند فقیه

بیچاره پی نبرد به سر نفخت فیه

می ده به بانگ نی که ندارم به فر عشق

پروای ریش محتسب و سبلت فقیه

واعظ به طعن باده پرستان زبان گشاد

یارب تویی پناه من از شر آن سفیه

ماییم و تیه هجر تو ای چشمه حیات

یادی بکن ز حال جگرتشنگان تیه

تشبیه می کنند رخت را به مه ولی

با او به هیچ وجه نمی بینمت شبیه

گفتی تو را به رشته جان آتش افکنم

چون شمع می کند دل من زین نشاط پیه

جامی حریم کوی مغان کعبه صفاست

طوبی لساکنیه و بشری لزایریه

شمارهٔ ۸۴۷

حدیث جم و جام لاغ است و لابه

خوش آن سر که با جام گوید قرابه

به آب می آباد کن کاخ عیشم

که رو در خرابی نهاد این خرابه

نخواهم ز درد قدح دست شستن

اگر مه بود طشت و مهر آفتابه

بود قصر عشرت بسی خوش چه بودی

که حرف بقا داشتی بر کتابه

پی سر عرفان متن تار فکرت

خریدار یوسف مشو زین کلابه

بکش ز اطلس چرخ پای ارادت

که حیف است این پا بدان پای تابه

کف جامی از جام خالی مبادا

اجب دعوتی یا ولی الاجابه

شمارهٔ ۸۴۸

آن که بالای تو را افراخته

بهر جان من بلایی ساخته

دست قدرت جمله اسباب جمال

جمع کرده شکل تو پرداخته

سیل جانها می رود در کوی تو

بس که جان عاشقان بگداخته

هر که دیده لطف چوگان بازیت

جای گول آنها سر خود باخته

می گریزم من دو اسبه وز عقب

می رسد خیل خیالت تاخته

گوهر دریای راز است اشک من

موج عشقش بر کنار انداخته

کم شناسی قدر جا می را ز هیچ

کس به از تو قدر او نشناخته

شمارهٔ ۸۴۹

ای خطت نقشی ز نو انگیخته

مشک تر پیرامن گل ریخته

با خیال لعل رنگ آمیز تو

آب چشم ما به خون آمیخته

دارم از زلف تو صد پاره دلی

هر یک از مویی دگر آویخته

آهوان دیده فریب چشم تو

هر کدام از گوشه ای بگریخته

چشم من هر شب به جست و جوی دل

خاک کویت را به مژگان بیخته

تا سر زلف تو از کف داده ام

رشته جان از تنم بگسیخته

جامی از وصف میانت قاصر است

گرچه هر دم صد خیال انگیخته

شمارهٔ ۸۵۰

رسید از ره آن شاه خوبان پیاده

قبا چست کرده کله کج نهاده

پی قتل عشاق ز ابرو و غمزه

کمانی کشیده خدنگی گشاده

ز روی زمین چون قدم برگرفته

جهانی به خدمت زمین بوسه داده

سرشکم که هرگز ستادن نداند

چو با خاک پایش رسیده ستاده

پری و آدمی قاصرند از جمالش

همانا که از ماه و خورشید زاده

سگ آستان نیازم که دارم

به گردن ز طوق وفایش قلاده

مزن بهر بیگانگان فال عشقش

که این قرعه بر نام جامی فتاده

شمارهٔ ۸۵۱

منم ز مهر تو شبها به فکر ماه فتاده

نشسته اشک فشان چشم بر ستاره نهاده

ز هر چه غیر تو در کنج عزلتیم نشسته

به هر چه حکم تو بر پای خدمتیم ستاده

سگ توام به کمند جفا نوازش من کن

چو نیست بخت که سازی مشرفم به قلاده

دلا مبند بر مرهم شکاف های خدنگش

که بر تو آن همه درهای رحمت است گشاده

تو خواه رسم وفا گیر و خواه راه جفا رو

منم عنان ارادت به دست حکم تو داده

ز باده چهره برافروختی و مستم ازین می

که آب و رنگ تو بینم بسی ز باده زیاده

خوش آن زمان که تو رانی عنان فکنده و جامی

به صد نیاز دود پیش توسن تو پیاده

شمارهٔ ۸۵۲

زهی رویت ز هر رویی نموده

به جز روی تو خود رویی نبوده

نموده روی خویش از حسن خوبان

دل عشاق بی سامان ربوده

فروغ روی تو عالم بگیرد

ز زلفت گر شود تاری گشوده

نداند سر عشقت کس به از تو

که هم خود گفته ای هم خود شنوده

اگر ماند همه اعیان عالم

به خلوتخانه وحدت غنوده

وگر نقش همه ذرات عالم

شود ز آیینه هستی نموده

نگردد قدس ذات لایزالت

ازان یک کاسته زین یک فزوده

ثنای ذات تو جامی چه داند

چه گوید ناستوده از ستوده

شمارهٔ ۸۵۳

آن شیخ چه دیده ست که در خانه خزیده

با خویشتن آمیخته وز خلق بریده

هر تار تعلق که بریده ست ز اغیار

چون کرم بریشم همه بر خویش تنیده

خود خلق و تمنا کند از خلق رهایی

از خلق کسی چون رهد از خود نرهیده

یک بار به گردی نرسید از ره مردی

زنهار گمانش نبری مرد رسیده

از کعبه و از کعبه روان دم زند اما

زان قافله بانگ جرسی هم نشنیده

از کسب معارف شده مشعوف ز خارف

درهای ثمین داده و خر مهره خریده

جامی صفت جام می عشق مپرسش

کان جام ندیده ست و زان می نچشیده

شمارهٔ ۸۵۴

مرا دلی ست به صد گونه درد پرورده

که رفت جان و جهانم وداع ناکرده

ز من گذشت تغافل کنان نمی دانم

که طبع نازکش از من چرا شد آزرده

ز پا فکند مرا هجر او مباد آن روز

که رو به مرد کند این بلای صد مرده

بود به دیده مردم چو مردم دیده

چه عیب از آنکه شد از تاب خور سیه چرده

برون فتاد دل از پرده شکیب و هنوز

زمانه تا چه برون آرد از پس پرده

مقلدان چه شناسند داغ هجران را

خبر ز شعله آتش ندارد افسرده

دریغ و درد که جامی به خشکسال فراق

ز پا فتاد بر از کشت وصل ناخورده

شمارهٔ ۸۵۵

میفکن به روز دگر قتل بنده

که روز دگر را که مرده که زنده

بود حق بنده ز تیغ تو زخمی

خدا را مکن ظلم در حق بنده

نبودم پسندیده صحبت تو

به دیداری از دور کردم بسنده

ز چاک گریبان تن نازک تو

مرا چاک در دامن جان فکنده

دل سخت چون سنگ شیرین چه آگه

ز جانی که فرهاد در کوه کنده

من ابر بهارم تو گلبرگ خندان

مرا کار گریه تو را خوی خنده

چه دوزی به هم دلق صد پاره جامی

نیابی دل زنده از دلق ژنده

شمارهٔ ۸۵۶

ای گشته دلم هزار باره

از تیغ غمت هزار پاره

من غرقه میان خون ز گریه

خوش خنده زنان تو از کناره

نزدیک به مردنم ز شوقت

بگذار ز دور یک نظاره

جز تیغ تو نیست چاره ما

باز آ که به دست توست چاره

در کوی تو هر کسی به کاری ست

ما هیچ کسیم و هیچ کاره

پیش سم توسنت نهم سر

هر جا به سرم رسی سواره

گریان بگذشتم از دیارت

شد منزل ماه پر ستاره

از بهر جفا کشیدن تو

خواهم چو دلت تنی ز خاره

کرد از در نظم خویش جامی

در گوش زمانه گوشواره

شمارهٔ ۸۵۷

آن شوخ رسید اینک و خلقی به نظاره

چون نیست مرا طاقت نظاره چه چاره

هر کس به سر راه رود بهر تماشا

مسکین من حیران کنم از راه کناره

خواهم که دوم پیش عنانش چو غلامان

هر جا که رسد پیش من آن ماه سواره

چو ماتمیان چند کنم نوحه در آن کوی

رخساره خراشیده و پیراهن پاره

بی خوابی ما را اگر آن شوخ نداند

ای کاش بپرسی شبی از ماه و ستاره

خواهم که به یک زخم ازو کشته نگردم

باشد که چشم لذت تیغش دو سه باره

نگرفت در آن سنگ دل افسانه جامی

هر چند که خون می شود از وی دل خاره

شمارهٔ ۸۵۸

گوید نگار من چو ز هجران کنم گله

ان تات ماشیا انا آتیک هروله

وان دم که رو نهم به ره جست و جوی او

بر پای سعی من نهد از زلف سلسله

ور سر به جیب صبر کشم گویدم به ناز

چون می دهد دلت که مرا می کنی یله

یارب چه موجب است که آن شاه دلنواز

با بیدلی چو من کند اینسان معامله

طی کن بساط کون که این کعبه مراد

باشد ورای کون و مکان چند مرحله

حق را به حق شناس نه از حجت و قیاس

خورشید را چه حاجت شمع است و مشعله

فیضی که جامی از دو سه پیمانه درد یافت

مشکل که شیخ شهر بیابد به صد چله

شمارهٔ ۸۵۹

ساقی بیا که دارد اکنون به کف پیاله

بر طرف باغ نرگس بر روی دشت لاله

از جام لاله میگون گشته ست غنچه را لب

یا خود به زخم دندان در خون گرفته ژاله

هر دم ز دفتر گل خواند به باغ بلبل

حرفی که شرح دادن نتوان به صد رساله

با دختر رز از سر، بستیم تازه عقدی

محصول عقل و دانش کردیم در قباله

نی من به خود فتادم در کوی عشق و مستی

از قسمت ازل شد این دولتم حواله

مه می کند تنزل بعد از چهارده لیک

هر لحظه در ترقی ست آن ماه هژده ساله

عالی ست قصر عشرت آن شاه عاشقان را

جامی بلندتر کن آهنگ آه و ناله

شمارهٔ ۸۶۰

گر بنالم ز دل خاره برآید ناله

ور بگریم ز گل تیره بروید لاله

گشته دنبال سفر کرده سواری ست روان

اشک سرخم که بدین گونه کشد دنباله

آنچه در وصله نشیند به غم عشق مرا

نیست غیر از دلی آن نیز به صد پرکاله

جان ستد نسیه که یک بوسه بها خواهم داد

کی بود کی که رسد نسیه ما را حاله

خوردم از خال لب او به تخیل بوسی

زد ز شیرینی آن بوسه لبم تبخاله

گر زند با لب آن غنچه دهن لاف ز لطف

دهن غنچه کند پاره به دندان ژاله

چارده ساله مهی پنجه جامی برتافت

کرد بیرون ز کفش حاصل پنجه ساله

شمارهٔ ۸۶۱

خوشا می از کف آن ماه چارده ساله

که بهر نقل دهد بوسه ای ز دنباله

رسیده غره شوال و ماه روزه گذشت

بیار می که همین بود توبه را حاله

پیاله گیر و ز آلایش گناه مترس

که برد طاعت یک ماهه جرم یکساله

مراست آتش تب در جگر نمی دانم

تو را به گرد لب از بهر چیست تبخاله

به هوش باش که راه بسی مجرد زد

عروس دهر که مکاره ای ست محتاله

به لاف ناخلفان زمانه غره مشو

مرو چو سامری از ره به بانگ گوساله

چو دل به عشوه شاهد کشد تو را جامی

مکش ملال ز غنج و دلال دلاله

شمارهٔ ۸۶۲

سلام الله ما ناحت حمامه

لفقد الالف او جادت غمامه

علی اکناف واد فیه حلت

سعاد بالسعادة والسلامه

اگر در نامه درد دل نویسم

شود گلگون ز آب دیده نامه

وگر با خامه سوز سینه گویم

علم بیرون زند آتش ز خامه

همه عالم به طعن عشقبازی

زبان بگشاده بر من خاصه عامه

نیاید قصه دوری به پایان

ولو قلنا الی یوم القیامه

پشیمان شد ز لاف عشق جامی

ولکن لیس تجدید الندامه

شمارهٔ ۸۶۳

قبول خاص طلب چند بهر خاطر عامه

به زرق و حیله کشی بار طیلسان و عمامه

بنوش جام مروق بسوز جامه ازرق

که خاص طالب جام است و عام عاشق جامه

همای طارم قدسی ز همت تو نشاید

که میل افسر هدهد کنی و طوق حمامه

به چشم نقص مبین نقش کارخانه هستی

نظر به گردش پرگار دار و جنبش خامه

ز عرض قصه ما طول یافت نامه قاصد

خوش آنکه طی شود این طول و عرض قاصد نامه

فروغ روی تو تابان بود ز جعد مسلسل

کضؤ لامع برق یلوح خلف غمامه

ز آتش دل جامی علم به چرخ کشیدی

لقد نصبت لسر الهوی علیه علامه

شمارهٔ ۸۶۴

تعالی الله زهی شاه یگانه

زهی حسن و جمال جاودانه

درین بتخانه هر نقشی که بینم

تویی مقصود ما دیگر بهانه

نبیند چشم عارف عارض و خال

نجوید مرغ قدسی آب و دانه

اگر خوانی ز عشقم داستانی

نخوانی عشق مجنون جز فسانه

مجو اسرار عشق از شیخ خلوت

چه داند نطق طوطی مرغ خانه

میانت را چنان خواهم در آغوش

که مویی هم نگنجد در میانه

گذر کن بر سر جامی که دارد

سر خدمت به خاک آستانه

شمارهٔ ۸۶۵

مغنی به آواز چنگ و چغانه

چه خوش گفت وقت صبوح این ترانه

که ای خواجه برخیز کانفاس عمرت

بود مایه دولت جاودانه

درین بزمگه چند غافل نشینی

ز صوت اغانی و جام مغانه

مباش از می لعل غافل زمانی

که پیداست پایان کار زمانه

غنیمت شمر روز عشرت که داند

که روزی دگر زنده باشیم یا نه

به هر خانه کز دوست یابم نشانی

نتابم سر خدمت از آستانه

به کعبه مرو جامی از خانه خود

که خالی نباشد ازو هیچ خانه

شمارهٔ ۸۶۶

منم امروز و اشک دانه دانه

که رفت از چشمم آن در یگانه

نجوید دل به جز آن عارض و خال

ندارد چاره مرغ از آب و دانه

ز بس افسانه عشق تو خواندم

میان عاشقان گشتم فسانه

سرود عشق هم با عاشقان گوی

چه داند زاهد خشک این ترانه

اگر چه سرو را بالا بلند است

نماید پیش قد او میانه

مگو آن شوخ را طفل است و نادان

که داند بهر بوسی صد بهانه

حدیث بوسه تا کی جامی این بس

که می بوسی به خدمت آستانه

شمارهٔ ۸۶۷

شدم ز مدرسه و خانقاه بیگانه

سر نیاز من و آستان میخانه

صدای ذکر ریایی نمی دهد ذوقی

خوشا نوای نی و نعره های مستانه

ز شیخ شهر چه می پرسی و محاسن او

که شرح آن نتواند به صد زبان شانه

کجاست ساقی پیمان شکن که بفروشیم

متاع توبه و تقوا به یک دو پیمانه

ز عشق گوی که افسانه ای ازین خوشتر

نگفته اند درین گنبد پر افسانه

بسوز بال و پر سعی تا بیاسیایی

به پای شمع دل افروز خود چو پروانه

ز تن پرست مجو سر اهل دل جامی

که نیست هر صدفی جای در یکدانه

شمارهٔ ۸۶۸

گهی بوسم به مستی پای خم گه دست پیمانه

کنم دریوزه فیض از بزرگ و خرد میخانه

به کوی زهدم ای ناصح مخوان از مجلس مستان

به کف یک دانه نقلم بهتر از تسبیح صد دانه

ز گفت و گوی عشق ما برفت از یاد دوران را

مقالات گل و بلبل حدیث شمع و پروانه

چه سازم با تو تازه آشنایی های دیرین را

چو دارد قدر بیش از آشنا پیش تو بیگانه

چو تو سنگم زنی من ناسزا گویم رقیبان را

نجوید جز پی دشنام طفل آزار دیوانه

چو آراید تو را مشاطه در هر حلقه زلفت

هزاران رشته جان بگسلد ز آمد شد شانه

چه باشد کار مردان عشق پس مردانه جان دادن

گرفتی کار مردان پیش جامی باش مردانه

شمارهٔ ۸۶۹

آیینه باش و عکس رخش بین در آینه

مشنو خبر که نیست خبر چون معاینه

گفتم توان جمال تو دیدن به عشوه گفت

گر صاف دل چو آینه باشی هرآینه

ذرات کون آینه‌های جمال اوست

نقشی دگر نموده رخش در هر آینه

صوفی تو خرقه‌پوشی و ما رند جرعه‌نوش

ما بیننا و بینک الا مباینه

جامی چو در تلاطم بحر قدم فتاد

فارغ شد از تموج احداث کاینه

شمارهٔ ۸۷۰

باری دگرم کش به جفا داغ به سینه

تا مرهم پیشینه شود داغ پسینه

هیهات که شایسته غم های تو گردد

تا دل نشود پاک ز غل سینه ز کینه

پیش آ که به بر گیرمت ار طالب عشقی

کین درد سرایت کند از سینه به سینه

گنجی ست دل من که ز پیکان تو دارد

صد گوهر سیراب به هر کنج دفینه

دل جای غم توست نگه دارش از اغیار

شرط است ز شاهان جهان پاس خزینه

جانم سوی تن ز آرزوی خال تو آمد

چون مرغ که آید به زمین از پی چینه

تا یار کند میل غزل های تو جامی

از خون جگر رنگ کن اوراق سفینه

شمارهٔ ۸۷۱

رسید یار طریق جفا رها کرده

گره ز ابرو و برقع ز روی وا کرده

نموده همچو گل از غنچه پیرهن ز قبا

هزار پیرهن صبر را قبا کرده

فشانده رشحه خوی از رخ و غبار از زلف

شمیم سنبل و گل همره صبا کرده

کشیده خط خطا بر من و نیارم برد

گمان که رای صوابش درین خطا کرده

ولی ز لطف عمیمش امید می دارم

که خط عفو کشد بر خطای ناکرده

صفای مشرب آن چشمه زلال نگر

که صد کدورت ما دیده و صفا کرده

نکرد توبه ز عشق تو جامی آخر عمر

چه جای توبه ز کاری که عمرها کرده

شمارهٔ ۸۷۲

رسید ترک من از تاب می عرق کرده

شکسته طرف کله جیب جامه شق کرده

صفای سینه اش از چاک پیرهن چون صبح

هزار دلشده را اشک چون شفق کرده

به اتفاق جهانی گذشته از دل و دین

به هر کجا گذری کیف ما اتفق کرده

برای باده و نقلش صبا به صحن چمن

ز لاله کاسه نهاده ز گل طبق کرده

نثار او همه جانها کم است و او ز کرم

قناعت از من بیدل به یک رمق کرده

ز شرح دل ورقی بیش نیست چهره زرد

که خامه مژه تحریر آن ورق کرده

اگر چه منکر می بود سابقا جامی

کنون تلافی انکار ماسبق کرده

شمارهٔ ۸۷۳

منم چو صبح ز شوق تو جامه شق کرده

ز مهر عارض تو اشک چون شفق کرده

ز لطف خویش به هر جا گشاده گل ورقی

به خط سبز رخت نسخ آن ورق کرده

به صحن باغ گذر کانچه داشت غنچه گره

گل از برای نثار تو بر طبق کرده

نشسته بر رخ گل شبنم است یا ز نسیم

شنیده نکهت تو وز حیا عرق کرده

گل از چه خلعت خوبی به تازگی پوشید

به چشم خلق جمال تواش خلق کرده

ز هستیم رمقی مانده است کی باشد

هجوم عشق تو تاراج آن رمق کرده

حدیث عشق ز جامی شنو که شام و سحر

به کنج مدرسه تحقیق این سبق کرده

شمارهٔ ۸۷۴

رخت که همچو گل از تاب می عرق کرده

هزار جامه جان را چو غنچه شق کرده

ز لطف تو ورقی خوانده عندلیب به باغ

نسیم دفتر گل را ورق ورق کرده

حق است بر تو مرا بوسه ای بود هرگز

که بینمت ز لب خود ادای حق کرده

به درس عشق دلم زان گرفت بر همه سبق

که عمر در سر تکرار این سبق کرده

تو را چه بهره رساند ز حق چو واعظ شهر

دقیقه ای که بیان کرده بهر دق کرده

ز عکس مهر رخت سرخروییم این بس

که آب چشم مرا سرخ چون شفق کرده

به نزل خامه جامی که کاغذش طبق است

دهان گشای که بهر تو بر طبق کرده

شمارهٔ ۸۷۵

منم اکنون به سر کوی وفا خاک شده

هر چه جز عشق تو ز آلایش آن پاک شده

مرهم ریش کسانی و ازین درد مرا

سینه مجروح و دل افگار و جگر چاک شده

تند مخرام و ببین هر طرفی شیفته ای

فتنه بر شیوه آن قامت چالاک شده

منکر عشق مشو خواجه که بدنامی عشق

همه زین هرزه روی چند هوسناک شده

شعله در خوشه پروین زده و خرمن ماه

شرری کز دل گرمم سوی افلاک شده

چشم مست تو که می داشت به مردم نظری

دور ما آمده خونخواره و بی باک شده

هم عنان با دگرانی تو و مسکین جامی

مانده از دور دلی بسته فتراک شده

شمارهٔ ۸۷۶

یا رب این منشور اقبال از کجا واصل شده

کز وصولش کار مشتاقان به کام دل شده

یارب این دیباچه آمال نقش کلک کیست

کانچه محصول مرادات است ازان حاصل شده

پایدار است از مسلسل خطش ایام حیات

گویی آن زنجیر پای عمر مستعجل شده

نامه فتح است نی نی آیت معجز نشان

ز آسمان بهر نجات خاکیان نازل شده

حاصل فحوای آیت آنکه از دیوان فضل

نصرتی کامل نصیب خسرو عادل شده

شاه ابوالغازی که هر جا قاف تا قاف جهان

فتنه روی آورده تیغش پیش آن حایل شده

نوک رمح او روان بگشاده هر جا نکته ای

در دل دشمن ز اسرار اجل مشکل شده

ظلم گو چون سایه بنشین در تگ چاه عدم

کافتاب عدل او آفاق را شامل شده

جامی از بهر مدیح او زبان بگشاده است

بارها و آخر به عجز خویشتن قایل شده

شمارهٔ ۸۷۷

تا بسته ای به طره عنبرفشان گره

عشاق را فتاده به رگهای جان گره

می کرد شانه شرح جمال تو مو به مو

ناگه فکند زلف تواش بر زبان گره

ساقی ز جام لعل تو یک نکته گفت دوش

در حلق شیشه شد می چون ارغوان گره

خواهد فریب مرغ چمن باغبان که زد

جعد بنفشه بر طرف بوستان گره

ما خون گشاده بهر شکرخنده اش ز چشم

واو خوش به رغم ما زده بر ابروان گره

تاب گره نیاورد از لطف آن میان

مفکن خدای را ز کمر بر میان گره

تا دید جامی آن گره زلف بر عذار

صد آرزوست در دل مسکین ازان گره

شمارهٔ ۸۷۸

ای سر زلف تو گره بر گره

در دل ما صد گره از هر گره

کار فرو بسته ما را بود

با سر زلف تو برابر گره

قد من و رشته جان از غمت

هست یکی حلقه و دیگر گره

می نهد از عارض و زلفت صبا

بر سمن از غالیه تر گره

طره شمشاد بود کالت

بسته به بالای صنوبر گره

آن نه حباب است که بی لعل تو

باده شود در دل ساغر گره

گفته جامی ز سر زلف تو

رشته سحر است سراسر گره

شمارهٔ ۸۷۹

ای طره تو خم خم و گیسو گره گره

وز جعد پیچ پیچ تو هر مو گره گره

خواهی ز پهلوی تو گشاید دلم ز بند

بند قبا گشای ز پهلو گره گره

آن زلف را به مشک چه نسبت کزین متاع

در چین به باد می دهد آهو گره گره

شد عمرها که همچو صنوبر بود مرا

در دل ز شوق آن قد دلجو گره گره

چشمت به عشوه زد به رگ جان گره بلی

بندد به رشته مردم جادو گره گره

زلف تو بر عذار تو گویی فتاده است

جعد بنفشه بر گل خودرو گره گره

از گریه شبانه جامی نشانه ای ست

خون های بسته بر مژه او گره گره

شمارهٔ ۸۸۰

باز آی و مرهمی به دل ریش خسته نه

چشمی بدین دو دیده در خون نشسته نه

پشتم شکست هجر تو گر بار می نهی

باری به قدر طاقت پشت شکسته نه

چون دل نمی دهد ز غمت گر دگر غمی ست

آن هم بیار و بر دل از غم نرسته نه

بگسست دل زمام صبوری به پای او

از زلف خویش یک دو سه تاری گسسته نه

جان کز غمت گریخت به آن طره اش سپار

بندی بر این شکاری از دام رسته نه

خون بست بر رخم جگر ار میهمان شوی

پیش سگانت طعمه جگرهای بسته نه

جامی ز دست داد دل و دین تو را که گفت

بر طرف گل ز سنبل سیراب دست نه

شمارهٔ ۸۸۱

بر برگ گل رقم ز خط عنبرین منه

بر گرد ماه دایره از مشک چین منه

چون می کنی خرام مکش زلف زیر پای

دام فریب در ره مردان دین منه

حیف است بر زمین کف پایت خدای را

چشم مرا گذاشته پا بر زمین منه

گفتی به جان کس ننهم داغ بعد ازین

بر عاشقان سوخته داغی چنین منه

بر من به یک دو زخم جفا مرحمت مکن

من زنده ام هنوز ز کف تیغ کین منه

ارباب عشق را چو ستایی مرا لقب

جز بنده کمین و سگ کمترین منه

جامی گه سجود رهش بی ادب مباش

هر جا نشان پای وی آنجا جبین منه

شمارهٔ ۸۸۲

هر کس که نیست زنده به عشق تو مرده به

خود مرده پیش زنده دلان از فسرده به

هر کس نهال شوق تو در باغ جان نکشت

از نخل آرزو بر دولت نخورده به

چون چرخ سفله می دهد اندر نواله زهر

دست هوس به خوان نوالش نبرده به

ای شیخ سبحه را مشمر شرط راه فقر

کان رشته از قبیل علایق شمرده به

زاهد که عیب باده فشاران همی کند

در تنگنای توبه و تقوا فشرده به

خوش قایدی ست عشق به کف کفایتش

یکبارگی زمام ارادت سپرده به

جامی خیال خال و خط نیکوان مبند

کین نقشها ز صفحه خاطر سترده به

شمارهٔ ۸۸۳

ساقیا صاف می عیش به خودکامان ده

دردی درد به خون جگر آشامان ده

هر که دردی نکشد گرچه سر خاصان است

بکش افسار و سرش در گله عامان ده

مشرب دردکشی نیست نکونامان را

مطربا خیز و صلا در صف بدنامان ده

زاهدان ز آتش ما سوختگان محرومند

شرری یا رب ازین شعله به آن خامان ده

چون ز شوق تو کشم سر به گریبان عدم

بهر عطر کفنم گردی ازان دامان ده

نیست بی مقدم تو کار مرا سامانی

قدمی رنجه کن و کار مرا سامان ده

جامی ایام گل از صومعه سوی چمن آی

خرقه زهد به تاراج گل اندامان ده

شمارهٔ ۸۸۴

ای غمت هر لحظه جان ناتوانی سوخته

برق عشقت خانه بی خانمانی سوخته

این چنین کز هر درونی سوز عشقت شعله زد

عاقبت بینم ازین آتش جهانی سوخته

تربت ما را علم هم ز آتش دل به چو ما

با درون آتشین رفتیم و جانی سوخته

قصه سوز دل پروانه را از شمع پرس

شرح آن آتش ندارد جز زبانی سوخته

سوخت جامی ز آتش عشق آن چنان کز وی نماند

جز کفی خاکستر و چند استخوانی سوخته

شمارهٔ ۸۸۵

دل کان میان نازک با خود خیال بسته

پیش تو مرغ جان را زان رشته بال بسته

چون خواسته مصور تصویر ابروی تو

بر آفتاب تابان مشکین هلال بسته

پی چون به بزم وصلت آرم که غیرت تو

ره بر صبا گرفته در بر شمال بسته

تا در رکابت از نو رنگین دوال بندم

تا دامنم ز دیده خون بین دوال بسته

آن کس کز آب حیوان هر جا سوال کردی

نوشین لب تو دیده لب از سوال بسته

صورت چگونه بندم در خاطرت چو از من

آیینه دل تو زنگ ملال بسته

این نظم توست جامی یا تازه دسته گل

کز بوستان سعدی طبع کمال بسته

شمارهٔ ۸۸۶

ای به قصد ملک دل حسنت سپاه آراسته

وز لوای فتح زلفت اوج ماه آراسته

تا به فیروزی عنان تابی به جولانگاه ناز

مردم چشمم ز در و لعل راه آراسته

مجلس مستان به یاد آن دهان و لب خوش است

جز به نقل و می نگردد بزمگاه آراسته

ذکر طوبی کرده دل در وصف نخل قامتت

دسته گل را به شاخی از گیاه آراسته

هست بر فرق گدایانت کلاهی سبز چرخ

آفتاب از گوی زرین آن کلاه آراسته

بر خراب آباد دل آوازه لطفت گذشت

شهر ویران شد ز صیت عدل شاه آراسته

بهر سلطان خیالت جامی از لعل سرشک

در سواد چشم تر چتر سیاه آراسته

شمارهٔ ۸۸۷

کی بود جانم ز بند غم رهایی یافته

دیده از دیدار جانان روشنایی یافته

کی بود جان فگار و سینه مجروح من

مرهم وصلی بر این داغ جدایی یافته

کی بود زان خط جان افزای و لعل دلگشای

بخت من فیروزی و کامم روایی یافته

کی بود دست من و آن طره عنبرفشان

کز نسیمش جعد سنبل عطرسایی یافته

رفت ازین بستان نوای عیش و برگ خرمی

خرم آن مرغی که برگ از بینوایی یافته

بلبل بی صبر و دل با خار ازان در ساخته ست

کز گل این باغ بوی بی وفایی یافته

با سریر شاهی و تاج کیانی جم نیافت

جامی آن گنجی که در کنج گدایی یافته

شمارهٔ ۸۸۸

ای بی تو ز دیده خواب رفته

وز هر مژه خون ناب رفته

باز آ که ز رفتن تو ما را

از دیده در خوشاب رفته

در دور لبت معاشران را

از سر هوس شراب رفته

با آن همه نور ماه تابان

پیش رخ تو ز تاب رفته

دریوزه کنان حسن پیشت

ماه آمده آفتاب رفته

هر جا تو سمند ناز رانده

خوبان همه در رکاب رفته

خونابه دل که ریخت جامی

خونی ست که از کباب رفته

شمارهٔ ۸۸۹

کیست می آید قبا پوشیده دامن بر زده

شکل شهر آشوب او آتش به عالم درزده

کرده در دین مسلمانان هزاران رخنه بیش

هر خدنگ فتنه ای کز غمزه آن کافر زده

کی برآید ماه با خورشید عالمتاب او

گر زند بر ماه تابان طعنه ای در خور زده

رو به راه از قامت اویم من بی صبر و دل

گرچه در هر گام راه بیدلی دیگر زده

دردسر کم ده طبیبا چون ز مرهم خوشتر است

زخم آن سنگی که دربانش مرا بر سر زده

دمبدم خون می رود از چشم پر نم تا مرا

بر رگ جان غمزه خونریز او نشتر زده

هر کجا نوشیده جامی باده با یاران نخست

بوسه ها از شوق لعلش بر لب ساغر زده

شمارهٔ ۸۹۰

برفت آن ماه و ما را در دل از وی صد هوس مانده

غم هجران او با جان شیرین هم نفس مانده

مران تند ای عماری دار لیلی حسبة لله

که با صد بار دل بیچاره مجنون بازپس مانده

به امیدی که آید آن مه محمل نشین روزی

جهانی چشم بر ره گوش بر بانگ جرس مانده

چو زد اکنون گل رعنا به عشرت خیمه بر صحرا

چه غم گر بلبل شیدا گرفتار قفس مانده

بده گو داد من آن ماه و بنگر ملک بس شاهان

که نی فریادخواه آنجا و نی فریادرس مانده

هوس دارم که سایم چشم و رخ بر آستان او

مرا از بخت بی فرمان همین یک ملتمس مانده

به کویش چون ننالد همچو مرغان چمن جامی

کزان گلشن گل و شمشاد رفته خار و خس مانده

شمارهٔ ۸۹۱

نشاید ای مه خورشید رخ تو را روزه

که نیست بر مه و خورشید هیچ جا روزه

تن تو کاهد و جان هزار سوخته دل

مکن مکن که نباشد تو را روا روزه

بسی نماند که سازد چو ماه نو باریک

مرا فراق جمال تو و تو را روزه

هزار رخنه بود در نماز و روزه ز تو

کجا تو کافر خون خواره و کجا روزه

ز روزه خوردن ماهی مدار بیم گناه

که ما به عذر تو داریم سالها روزه

ز هر چه غیر تو بستیم راه دیده و دل

که نیست بهتر ازین در طریق ما روزه

چو نیست بر شکرش دسترس تو را جامی

به آب دیده و خون جگر گشا روزه

شمارهٔ ۸۹۲

خوش آن دو یار که دل صاف کرده چون شیشه

به هم خورند می لعل از آبگون شیشه

ز رشک لعل تو هر خون که خورده بود اکنون

به همدمی قدح می دهد برون شیشه

به سجده درت از دیده ریخت خون دلم

بلی شراب بریزد چو شد نگون شیشه

دلم خیال تو را جای شد ز عشوه عشق

چنانکه جای پری گردد از فسون شیشه

دل مرا به ملامت میازما که کسی

به سنگ خاره نکرده ست آزمون شیشه

به جای باده پر آب حیات شد هرگه

خیال لعل تو آورد در درون شیشه

تمام شد می ازان لب فسانه گو جامی

که موج دیده ما پر کند ز خون شیشه

شمارهٔ ۸۹۳

چشم نگشایی ز ناز آخر چه ناز است این همه

بر رخ از ناز توام اشک نیاز است این همه

در خط و خال تو اسرار حقیقت دیده ام

گرچه در چشم حقیقت بین مجاز است این همه

خوی تو بس گرم و لعلت آتشین روی آفتاب

بیدلان را مایه سوز و گداز است این همه

پیش ساغر در سجود آمد صراحی گوش کن

بانگ چنگ و نی که ورد آن نماز است این همه

حقه در گشت چشمم چون ز لعلت بسته شد

چشمبندی های چرخ حقه باز است این همه

کرده ام با هر سر موی تو پیوندی جدا

در کفم سررشته عمر دراز است این همه

گفته رنگین جامی بین و داغ دل در او

لاله های چیده از صحرای راز است این همه

شمارهٔ ۸۹۴

گشاد گنج جواهر به بوستان ژاله

به فرش سرو و سمن شد گهرفشان ژاله

گسست سبحه روحانیان که سوی زمین

فتد چو مهره تسبیح از آسمان ژاله

میان شاخ و شکوفه خوش اجتماعی بود

که سنگ تفرقه انداخت در میان ژاله

گرفت بچه طوطی همه بساط چمن

چو طوطی فلک انداخت بیضه سان ژاله

دراز کرد در اوصاف گل زبان سوسن

ز غیرتش گره افکند بر زبان ژاله

گهر ز بحر شود زاده عکس آن بنگر

چو سیلها کند از هر طرف روان ژاله

چو عاشقی که زند سنگریزه بر معشوق

به باغ شاهد گل را کند نشان ژاله

دکان شیشه گر است از حباب آب شمر

که سنگ می فکند سوی آن دکان ژاله

چو بوته ایست سرخ لاله کش هر دم

پی گداز نهد سیم در دهان ژاله

کلام مدعی و جامی آن زمان که شود

در امتحان گهر رشته بیان ژاله

بود دو قطره نازل شده ز فیض سحاب

که گردد این به مثل در ناب و آن ژاله

شمارهٔ ۸۹۵

اشکی که تو را بر گل رخسار دویده

باران بهار است که بر لاله چکیده

تا اشک رسیده ست به روی تو چه گویم

کز رشک به روی من مسکین چه رسیده

اشک است به روی تو نه عکسی ست ز اشکم

کش دیده در آیینه رخسار تو دیده

از چشم و رخت اشک به هر جا که فتاده

گلبرگ تر و لاله سیراب دمیده

اشک تو میان مژه درهاست که مردم

از بهر بناگوش تو در رشته کشیده

در سفت به وصف گهر اشک تو جامی

زینسان سخن پاک و روان کس نشنیده

شمارهٔ ۸۹۶

بی منت کس راست نشد زان قد و بالا

جز کار من المنة لله تعالی

بالای سرم شب نه سپهر است و ستاره

با دود دلم رفته شررهاست به بالا

از گریه شد اسرار دلم فاش چو من کیست

رسوا شده ای دیده خون از مژه پالا

از نرگس خونریز تو یک غمزه بسنده ست

زنهار به خونریزی ما دست میالا

گفتم به لبت کز تو بود اهل طلب را

امکان نعم، خنده زنان گفت که لالا

داریم فراغ از غم مستقبل و ماضی

خوش می گذرانیم به دیدار تو حالا

جامی ز کساد سخن خویش چه رنجی

کم گوی که باشد ز کمی قیمت کالا

شمارهٔ ۸۹۷

عشق جانان نهاد خوان بلا

ای جگرخوارگان صلاست صلا

گر نگوید جواب بوسه بلی

زان بلا شیوه قانعیم به لا

خط بر آیینه رخش زنگی ست

که دل و دیده را ازوست جلا

با خیالش من از میان رفتم

صار منی خیاله بدلا

حیرت عشق راه عقلم زد

ارشدونی معاشرالعقلا

چاره کار من که داند ساخت

جز خدا عز شانه و علا

فضل جامی بس این قدر که کند

خوشه چینی ز خرمن فضلا

شمارهٔ ۸۹۸

ای تو را رخ فتنه و بالا بلا

دیده از تو فتنه بیند یا بلا

زلفی از سر تا به پا آویختی

هستی القصه ز سر تا پا بلا

خطت آغاز دمیدن می کند

یک سر مو ماند از ما تا بلا

تو بلایی وز تو رستن عافیت

عافیت خواهند مردم با بلا

رو به هر راه آورم پیش آیدم

از خیال قامتت صد جا جلا

تا به آن بالا بلا شد نام تو

در دعا جامی نجست الا بلا

شمارهٔ ۸۹۹

زان تازه خط سبز که بر لب فزوده‌ای

هوش و خرد به تازگی از ما ربوده‌ای

خضر است آن نه خط که ز لعل حیات‌بخش

دیگر به آب زندگیش ره نموده‌ای

خط و لبت که خضر و مسیحند هم‌نفس

خود هردو را به لطف تکلم ستوده‌ای

گفتند ناسزای تو می‌گفت دی بتی

امروز خوشدلم به گمان کآن تو بوده‌ای

هرگه به لطف جانب ما کرده‌ای نظر

بر روی ما دریچهٔ رحمت گشوده‌ای

شب‌ها چه غم ز محنت بی‌خوابی منت

زین سان که خوش به مسند راحت غُنوده‌ای

گفتی بگوی قصه جامی چه حاجت است

روزی اگر فسانه مجنون شنوده‌ای

شمارهٔ ۹۰۰

بازم طفیل خیل سگان نام برده ای

ای من سگ تو گرچه به ناکام برده‌ای

نگشاده دست بهر دعای تو من هنوز

بی موجبی چه دست به دشنام برده ای

می ران سمند ناز که در سرکشی گرو

از خنگ چرخ و توسن ایام برده ای

خودساز پست قدر رقیبان که نیست کس

کآرد فرو خری که تو بر بام برده ای

در لطف تن که هست دو ساعد بر آن گواه

دست از سمن بر آن گل اندام برده ای

ره داده ای به باغ جمالت نسیم را

از جعد خویش و جان من آرام برده ای

جامی سپاس لعل لبش گو که عمرها

فیض کرم ز رشحه آن جام برده ای

شمارهٔ ۹۰۱

حسن خویش از روی خوبان آشکارا کرده‌ای

پس به چشم عاشقان آن را تماشا کرده‌ای

ز آب و گل عکس جمال خویشتن بنموده‌ای

شمع گل رخسار و ماه سرو بالا کرده‌ای

جرعه‌ای از جام عشق خود به خاک افشانده‌ای

ذوفنون عقل را مجنون و شیدا کرده‌ای

گرچه معشوقی لباس عاشقی پوشیده‌ای

آنگه از خود جلوه‌ای بر خود تمنا کرده‌ای

بر رخ از زلف سیه مشکین سلاسل بسته‌ای

عالمی را بسته زنجیر سودا کرده‌ای

موکب حسنت نگنجد در زمین و آسمان

در حریم سینه حیرانم که چون جا کرده‌ای

می‌کنی جامی گم اندر عشق اسم و رسم خویش

آفرین بادا بر این رسمی که پیدا کرده‌ای

شمارهٔ ۹۰۲

ای سرو راستین که کُلَهْ کج نهاده‌ای

دی تازه گل که پرده ز عارض گشاده‌ای

از جنس آب و خاک نیی از چه گوهری

وز نوع جن و انس نیی وز که زاده‌ای

نازک‌تری ز برگ سمن ورنه گفتمی

بر شکل سرو ریخته از سیم ساده‌ای

وصف تو را چنانکه تویی چون کنم خیال

کز هرچه در خیال من آید زیاده‌ای

رفت آن سوار و صبر و خرد در رکاب او

ای اشک خون گرفته تو چون ایستاده‌ای

خود را میان راه فکندم به خشم گفت

یک سو نشین چه در ره مردم فتاده‌ای

برخاستم که دست زنم در عنانش گفت

زین سان چرا عنان دل از دست داده‌ای

سر بر نشان پاش نهادم به عشوه گفت

جامی برو چه در پی من سر نهاده‌ای

شمارهٔ ۹۰۳

ای کزان آرام جانها مانده تنها زنده ای

زندگی باشد وبال جان تو تا زنده ای

یار قتل عاشقان امروز با فردا فکند

شاد زی ای آنکه بر امید فردا زنده ای

گر نیی ای زاهد از عشق جوانی زنده دل

در حقیقت مرده ای و آشکارا زنده ای

ما تن خاکی تو روح پاکی ای جان و جهان

گرچه ما مردیم دور از تو تو بی ما زنده ای

وصل و هجر آمد حیات و مرگ ای دل شکر کن

گر من اینجا مرده ام باری تو آنجا زنده ای

یار گوید هر زمان خواهم همین دم کشتنت

غم مخور ای دل تو خود بهر همین ها زنده ای

نیم مرده بر درت عمری ست در جان کندنم

کس نمی پرسد که جامی مرده ای یا زنده ای

شمارهٔ ۹۰۴

ای که مرا به صد جفا سینه فگار کرده ای

با تو یک است عهد من گر تو هزار کرده ای

بوسه قرار کردیم از لب خود چو جان دهم

جان به لبم رسید کو آنچه قرار کرده ای

خط عذار توست این یا نه که مشک سوده ای

چشمه آفتاب را زیر غبار کرده ای

خواب گهم جدا ز خود ساخته ای حریر و گل

بالش خاره داده ای بستر خار کرده ای

جلوه کنان همی روی مرکب راز زیر ران

غارت عقل و هوش را فتنه سوار کرده ای

روی چو گل نموده ای سبزه بر آن فزوده ای

کلبه محنت مرا باغ و بهار کرده ای

جامی اگر نه عاشقی در ره نیکوان چرا

دل به دو نیم مانده ای دیده چهار کرده ای

شمارهٔ ۹۰۵

جانا چه شد که چنگ جفا ساز کرده ای

ناسازیی چو بخت من آغاز کرده ای

دل را به دام طره طرار بسته ای

جان را شکار غمزه غماز کرده ای

هرگز نکرده ای به نیاز من التفات

ور زانکه کرده ای ز سر ناز کرده ای

مدهوشوار در قدمت سرفکنده ایم

ما را به عشوه مست و سرانداز کرده ای

صد مرده بیش زنده شده ست از لبت چه عیب

گر چون مسیح دعوی اعجاز کرده ای

خون خورده ام بسی چو صراحی که یک دمم

در بزم وصل خویش سرافراز کرده ای

جامی روایح نفست داده بوی گل

هر جا چو غنچه دفتر خود باز کرده ای

شمارهٔ ۹۰۶

رخ برافروخته ای ماه منور شده ای

قد برافراخته ای رشک صنوبر شده ای

در نکویی رخ تو روز به روز افزون است

دی نکو بودی و امروز نکوتر شده ای

نیست حد بشر این حسن و لطافت که تو راست

روح قدسی که بدین شکل مصور شده ای

خوی تو با همه عشاق وفا و کرم است

در حق ما چه جفا جوی و ستمگر شده ای

پیش بالای تو پستند همه سرو قدان

جای آن دارد اگر بر همه سرور شده ای

اندکی سایه فکن بر سرم ای دولت وصل

که پس از محنت بسیار میسر شده ای

جامی از حرف ریا پاک بشو لوح ضمیر

دو سه روزی که حریف می و ساغر شده ای

شمارهٔ ۹۰۷

الله الله چه نازنین شده‌ای

آفت عقل و هوش و دین شده‌ای

من چنانم ز بیدلی که مپرس

تا تو در دلبری چنین شده‌ای

کرده‌ای رخ ز چین طره عیان

غیرت لعبتان چین شده‌ای

ز آتشین لعل آبدار لبت

خاتم حُسن را نگین شده‌ای

من به جان بنده کمین توام

بهر قتلم چه در کمین شده‌ای

گشته‌ای گم دلا به فکر لبش

چون مگس غرق انگبین شده‌ای

جامی از فکر آن دهان و میان

خرده‌دان و دقیقه‌بین شده‌ای

شمارهٔ ۹۰۸

شب‌ها من و خیال تو و کنج خانه‌ای

با خود ز گفت‌و‌گوی تو هردم فسانه‌ای

کردند عاشقان بحلت خونشان بریز

هردم چه حاجت است که جویی بهانه‌ای

سوزد زبان خامه گه شرح اشتیاق

کز آتش غم تو برآرد زبانه‌ای

خواهم عنان گرفتنت ای شهسوار حسن

باشد بدین بهانه خورم تازیانه‌ای

اینک دل‌فگار من ای ترک تندخوی

بهر خدنگ غمزه چو خواهی نشانه‌ای

تا جا گرفت خیل خیالت میان جان

غم رو نهاد سوی من از هر کرانه‌ای

جامی چه اعتبار بر آن آستان ز تو

همچو تو صد گداست به هر آستانه‌ای

شمارهٔ ۹۰۹

ای تو را چون من به هر ویرانه‌ای دیوانه‌ای

پیش ماه عارضت شمع فلک پروانه‌ای

محنت یعقوب از درد و غم من شمه‌ای

قصه یوسف به دور خوبیت افسانه‌ای

نقد جان و دل نه بهر خویش می‌خواهیم ما

صرف راه توست اگر داریم درویشانه‌ای

گر به خالت دست بردم بیش پامالم مکن

مور مسکین را نشاید کشت بهر دانه‌ای

خان و مان گر گشت ویران شکر کز اقبال عشق

بر سر کوی بلا داریم محنت‌خانه‌ای

بیدلان را نیست ره در عشرت‌آباد وصال

بعد ازین ما و فراق و گوشه ویرانه‌ای

جامی از یک جرعه جام غمت بی‌خود فتاد

وای اگر ساقی هجران پر دهد پیمانه‌ای

شمارهٔ ۹۱۰

گفتمش با لعل جان بخش از مسیحا کم نیی

گفت دم درکش که تو شایسته این دم نیی

گفتم از دامت رهایی یابد آخر مرغ دل

گفت گویا واقف این جعد خم در خم نیی

چند نالم گفتم از دست تو در عالم چو نی

گفت رو می نال پندارم تو در عالم نیی

گفتمش می بارد از ابر غمت باران درد

گفت چون سبزه ازان باران چرا خرم نیی

گفتمش دل چاک شد پیکان مدار از وی دریغ

گفت با زخمی چنان درخورد این مرهم نیی

گفتم ار شادم نسازی باری از غم کم مکن

گفت اگر انصاف باشد لایق غم هم نیی

گفتم آن راز دهان با محرمان نه در میان

گفت رو جامی که تو این راز را محرم نیی

شمارهٔ ۹۱۱

لذت عشق فرو رفت مرا در رگ و پی

عشق می گویم و جان می دهم از لذت وی

ذکر توبه مکن ای شیخ که با باده فروش

کرده ام عهد که دیگر نکنم توبه ز می

همت از پیر مغان خواه که از خود برهی

جز بدان بدرقه مشکل شود این مرحله طی

یار در جان و دلم در طلبش سرگردان

سیر مجنون سوی هر وادی و لیلی در حی

شعله زد آتش ما از دم می ای مطرب

این چه دم بود که امروز دمیدی در نی

نکنی رقص که من کوه وقارم ای شیخ

پیش رندان سبک روح گرانی تا کی

جامی اوصاف می صاف نیارد گفتن

گر نه فیضش رسد از باطن خم پی در پی

شمارهٔ ۹۱۲

ز شیخ چله نشین دور باش و چله وی

که هست چله وی سردتر ز چله دی

سلوک وادی خون خوار فقر چون آید

ز لاشه ای که بود پیش اهل دل لاشی

نشان چه می دهد از شاه بارگاه قدم

نکرده یک قدم از شاهراه امکان طی

خیال بین تو که سودای رهبری دارد

ز رهروان طریقت نه پای دیده نه پی

مجوی حالت مستان ز بانگ هی هی او

که مرغ انس هوا می کند ازان هی هی

ز خود نکرده سفر یک دو گام اما هست

معارفش یکی از روم و دیگری از ری

به شیخ شهر ندارد ارادتی جامی

مرید عشوه ساقی ست او و نشئه می

شمارهٔ ۹۱۳

چند گردم بهر لیلی گرد حی

نی ز لیلی پای می‌بینم نه پی

گر بمیرم در غم لیلی خویش

یا کرام الحی لا تاسوا علی

بر زبانم نام لیلی تا به چند

در ضمیرم مهر لیلی تا به کی

ای که از لیلی همی گویی نشان

اینما صادفتها ارسل الی

دیگران از خم می مستند و من

مست لیلی ام نه خم دیده نه می

هر چه جز لیلی برون کردم ز دل

لیس فی قلبی سوی لیلای شی

وایه جامی همین لیلی بود

گر نیاید وایه خود وادی وی

شمارهٔ ۹۱۴

نشان نبود ز عهد الست و قول بلی

که می رسید به گوش دلم ز عشق ندی

ازان ندی ست که جانم فدی ست در ره عشق

هزار جان گرامی فدیش باد فدی

ازان ندی ست که یک نغمه چون برون افتاد

صدای آن ز ثریا گرفت تا به ثری

از آن ندی ست که از شاخ سرو مرغ چمن

بر اهل ذوق کند داستان عشق املی

صفای دردکشان تافت بر دل صوفی

پلاس میکده را ساخت طیلسان و ردی

ز عکس جلوه معشوق بهره مند نشد

کسی که آینه خویش را نداد جلی

رموز عشق توان گفت لیک با محرم

پر است خاطر جامی ازان رموز ولی

شمارهٔ ۹۱۵

ای صورت زیبای تو مجموعه معنی

ویران شده عشق تو معموره تقوی

در مکتب عشق تو خرد با همه دانش

چون طفل نوآموز نداند الف از بی

از فکر جهان فرد شو ای دل که توان شد

همسایه خورشید بدین شیوه چو عیسی

در کوی تو گر پرتوی از روی تو بینم

آن وادی ایمن بود این نور تجلی

خوبان قبایل همه با لطف شمایل

مجنون طلب و خاطر مجنون سوی لیلی

طوبی ست قد ناز تو وان زلف دلاویز

کافتاده ز بالا به زمین سایه طوبی

جامی ز می لعل لبت چاشنیی یافت

درباخت به میخانه همی دنیی و عقبی

شمارهٔ ۹۱۶

نسیم صبحدم ای روح بخش روح فزای

به کوی دوست گذر مشکبیز و غالیه سای

ز گرد ره چو بر آن خاک در زنی نفسی

پس از اجازت دربان زمین ببوس و درآی

ببند دست به خدمت و گر مجال شود

به عرض حال من بی زبان زبان بگشای

نمودمت تن چون موی خویش ضعف مرا

به آن میان چو مو مو به موی بازنمای

چو در خرام نهد پای بر زمین برسان

تضرع رخ زردم به خاک آن کف پای

ز ناله های منش یاد ده به بزم طرب

چو مطربان خوش الحان شوند نغمه سرای

ز حال جامی اگر پرسدت بگو اینک

نوشته نامه ای از آب چشم خون پالای

ز بس که کاست اگر خوانیش تواند ساخت

درون نامه میان حروف خود را جای

پی دعای تو هر دم کشد بر رشته نظم

جواهر سخن از بحر طبع گوهرزای

شمارهٔ ۹۱۷

وای من وای من ز عشق تو وای

من جوی الحب من یحن سوای

شد شب تار روز منتظران

همچو مه یک شبی به بام برآی

جان درآمد به محمل تو روان

چو برآمد ز دور بانگ درای

تا به پایم خلید خار رهت

می برد دیده رشکم از کف پای

شد پر از خون دل چو خانه چشم

خانه من ز چشم خون پالای

جانم از گریه های تلخ بسوخت

لب شیرین به خنده ای بگشای

جای جامی حریم کوی وفاست

به جفای تو کی رود از جای

شمارهٔ ۹۱۸

ساختم چشم راست بهر تو جای

راست شد جا کرم نمای و درآی

کهنه شد دور ماه و نوبت توست

ز ابروی خود مه نوی بنمای

کرده ام از دو دیده پای و ز اشک

می روم در رهت پر آبله پای

گریه ام در گلو گره شده است

تیغ بردار و این گره بگشای

فرق من تا قدم ربوده توست

صبر و هوشی که مانده هم بربای

تیغت از خون هر که گیرد رنگ

زنگ آن را به قتل من بزدای

محتسب را نماند باد بروت

ریش قاضی کنید می پالای

راه تقوا چه سان رود جامی

مانده از جام درد در گل و لای

شمارهٔ ۹۱۹

بگشای ساقیا به لب شط سر سبوی

وز خاطرم کدورت بغدادیان بشوی

مهرم به لب نه از قدح می که هیچ کس

ز ابنای این دیار نیرزد به گفت و گوی

از ناکسان وفا و مروت طمع مدار

از طبع دیو خاصیت آدمی مجوی

در راه عشق زهد و سلامت نمی خرند

خوش آن که با جفا و ملامت گرفت خوی

عاشق که نقب زد به نهان خانه وصال

دارد فراغتی ز نفیر سگان کوی

بی رنگی است و بی صفتی وصف عاشقان

این شیوه کم طلب ز اسیران رنگ و بوی

جامی مقام راستروان نیست این زمین

برخیز تا نهیم به خاک حجاز روی

شمارهٔ ۹۲۰

نشان جام جم و آب خضر می طلبی

ز شیشه حلبی و باده عنبی

چه شد ز کوی تو گر یک دو روز ماندم دور

لدیک روحی و قلبی الیک منقلبی

اگر چه پایه قدرت فراز کیوان است

بترس ماه من از ناله های نیم شبی

شب فراق ز خون خوردن منت چه خبر

بدین صفت که تو سرمست باده طوبی

گذشت صبح وصال و رسید شام فراق

فعاد همی و حزنی و زاد لی تعبی

چو فوت شد ادب بزم وصل از من مست

ز جور هجر تو دیدم سزای بی ادبی

به شیخ شهر مگو جامیا حکایت عشق

مجوی از عجمی فهم نکته عربی

شمارهٔ ۹۲۱

زارم از فرقت شیرین دهنی نوش لبی

چاره وصل است برانگیز خدایا سببی

جان که در موج غم افتاد جدا زان لب لعل

عاقبت خواهدش آن موج رساندن به لبی

چون نیامد ادب بزم وصال از من مست

دمبدم می رسد از شحنه شهرم ادبی

ساخت با نغمه غم مرغ دلم زان که نخاست

هرگز از بلبل این باغ نوای طربی

سوخت از تاب غمش جان و دلم گرچه طبیب

نکند از تن رنجور من احساسی تبی

طلب روز و دعای شبم این کرد اثر

که نه روزی شودم وصل میسر نه شبی

جامی از راه طلب ماند زهی حسرت و درد

گر نه مطلوب درآید ز درش بی طلبی

شمارهٔ ۹۲۲

ای بر سمن از سنبل تر بسته نقابی

در گردن جان هر خم زلف تو طنابی

تو تاب نظر ناری و من طاقت دیدار

ای کاش ببندی به رخ خویش نقابی

ای از پس عمری بر ما آمده تا چند

خاموش نشینی نه سوالی نه جوابی

ذوقی ندهد عشق اگر جانب عاشق

نبود گله ای وز طرف دوست عتابی

خواهم به سر کوی تو ز آب مژه خون خورد

تا هست درین شهر نصیبم دمی آبی

گیرم نگشایی نظر مهر به سویم

کم زانکه نگاهی بکنی بهر ثوابی

جامی که به تحصیل فنون عمر به سر برد

بی حاشیه شوق تو نگذاشت کتابی

شمارهٔ ۹۲۳

به شهر نیکوان مسکین غریبی

که جز خون خوردنش نبود نصیبی

عجب بیماریی دارم ز عشقت

که عاجز شد ز درمان هر طبیبی

چو من عاشق بسی یابی ولیکن

نیابم چون تو در عالم حبیبی

ز کویت رخ نتابم گرچه بینم

به کف تیغ جفا هر سو رقیبی

نیفتد نوبهار خوبیت را

خوش الحان تر ز جامی عندلیبی

شمارهٔ ۹۲۴

عاشق و رندم و خراباتی

فارغ از زاهد مناجاتی

در شهود کمال حسن ازل

کل شی ء اراه مرآتی

کل وقت اری محیاه

لیس الا اعز اوقاتی

کل حال اذوق بلواه

لیس الا اجل حالاتی

در خرابات عاشقان شب و روز

من و آن دلبر خراباتی

جرعه ای می کشیم و می کوشیم

فی طریق الهوی کما یاتی

با خراباتیان نشین جامی

بگسل از صوفیان طاماتی

شمارهٔ ۹۲۵

همچو مه طالع شدی در دیده منزل ساختی

خانه دل را ز مهر دیگران پرداختی

برگذشتی فارغ از من نی سلام و نی علیک

می ندانم کردیم نادیده یا نشناختی

در بر سیمین دل چون سنگ بیرون آمدی

سنگ در هنگامه سیمینبران انداختی

عمرها دور از بر تو بینوا بودم چو چنگ

هرگزم روزی به بر نگرفتی و ننواختی

راست بازی بود با آن قد همیشه پیشه ات

داو ما آمد چرا چون زلف خود کج باختی

چون رسیدی از دهان تنگش ای شکر به کام

گر نه زان لبها خجل گشتی چرا بگداختی

جامی از دل شعله آهت به گردون سرکشید

بر سر بازار رسوایی علم افراختی

شمارهٔ ۹۲۶

دل ز مهر دیگران برداشتی

در دل ما مهر دیگر کاشتی

در چه افکندی دلم را زان ذقن

از جفا مویی فرو نگذاشتی

شمع رخ کردی نهان از آه من

آه من باد هوا انگاشتی

طعن خودرایی زدی بر عاشقان

عاشقان را همچو خود پنداشتی

خوش شد از جنگ تو وقت من مگر

گیرمت در بر به وقت آشتی

نوبت شاهی زدی در ملک حسن

ز آتش دلها علم افراشتی

جامی آخر کشته تیغش شدی

سر در آن کردی که در سر داشتی

شمارهٔ ۹۲۷

ساقی بیا که به ز خودی عشق و بی خودی

در ده شراب لعل ز جام زبرجدی

می ده به روی شاهد مهوش که این بود

سرمایه سعادت و اقبال سرمدی

می چیست جذب عشق که بد را و نیک را

سازد تهی ز وسوسه نیکی و بدی

شاهد کدام آن که شهود جمال اوست

مقصود منتهی و تمنای مبتدی

در شرع عشق هر چه به جز می ضلالت است

خوش آن که شد به شارع میخانه مهتدی

این نکته با فقیه چه گویم که بهره نیست

بوجهل را ز مشرب عذب محمدی

بیچاره مدعی کند اظهار علم و فضل

نشناخته قبول ز رد، جید از ردی

با روی چین گرفته و پشت دو تا زند

گلبانگ گل عذاری و لاف سهی قدی

جامی بسوز دلق تعلق که دوختند

بر قد همت تو قبای مجردی

شمارهٔ ۹۲۸

مرید توام زان که جان را مرادی

الیک استنادی علیک اعتمادی

عجب دلفروزی عجب خانه سوزی

که صد خان و مان را به آتش نهادی

عجب کینه جویی عجب تندخویی

که جان دادم از عشق و دادم ندادی

به داد تو نازم وداد تو ورزم

که سلطان دادی و شاه ودادی

چو در کعبه رویت نبینم چه حاصل

ز طی بیابان و قطع بوادی

جمال تو نادیده جان داد جامی

زهی ناامیدی زهی نامرادی

شمارهٔ ۹۲۹

هوای نیکوان عیش است و شادی

مراد عشقبازان نامرادی

فداک یا غراب البین روحی

فان سعاد قد هویت بعادی

به وصل دوست لطفش رهنمون گشت

ولکن عاقنی کید الاعادی

به سوی ما به چشم لطف دیدی

به روی ما در رحمت گشادی

خیالک مونسی فی کل واد

و وصلک مقصدی فی کل نادی

دلم صد پاره و هر پاره صد داغ

فؤادی وا فؤادی وا فؤادی

همین فریاد دارد جامی از تو

که جان داد از غم و دادش ندادی

شمارهٔ ۹۳۰

به یمن سایه چتر فلک سای خداوندی

خراسان غیرت چین شد ز ترکان سمرقندی

ز باران سرشک آرزومندان بحمدالله

که آمد در برومندی نهال آرزومندی

همایون موکب جانان رسید ای چرخ زنگاری

چرا این اطلس فیروزه در پایش نیفکندی

کله چون کج نهد ماه من ای خورشید می شاید

که پیش چاوشان خیلش از جوزا کمربندی

مگوییدم که شو خرسند چون دیدار او دیدی

مسلمانان نیاید راست با هم عشق و خرسندی

چو پاکانش پسندیدند یارب دامن پاکش

مبرا دار تا دامان حشر از هر چه نپسندی

پدروار این همه مهر و محبت تا به کی جامی

چو با ما در نمی آرند خوبان سر به فرزندی

شمارهٔ ۹۳۱

در لباس نیلگون تا جلوه کردی ای پری

مه دگر ننمود رخ زین پرده نیلوفری

با لباس آسمانی هر که دید ای مه تو را

شد بر او چون روز روشن کآفتاب دیگری

شاخ شمشادی که پیچیده ست نیلوفر بر آن

سرو آزادی که دارد رخ ز گلبرگ طری

رسم دوران است نیلوفر به زیر آب لیک

عکس این کرد آن تن نازک زهی صنعتگری

برگ گل در غنچه نازک باشد اما در قبا

ای گل خندان تو بسیاری ازو نازک تری

چند استغنا چه کم گردد ز جاه و حشمتت

گر به چشم مرحمت سوی غریبی بنگری

قدر حسنت جامی صاحبنظر دانست و بس

قیمت جوهر کسی نشناسد الا جوهری

شمارهٔ ۹۳۲

ای که از شاخ گل لطیف تری

روی خود بین به گل چه می نگری

خاک پایت شدن چه سود کند

چون تو از سرکشی نمی گذری

گر ز اغیار پوشمت چه عجب

که مرا چشم روشن دگری

یار با ما و ما به گرد جهان

آه ازین غافلی و بی خبری

ره به کوی وصال آسان است

گر کند نور عشق راهبری

شیر گردون نشایدم سگ کوی

گر مرا از سگان خود شمری

جامی از بندگان خاصه توست

نیست زین عاشقان دربدری

شمارهٔ ۹۳۳

به روی من از لطف بگشا دری

مرا زین درم بر در دیگری

سرم را مکن ز آستانت جدا

که با آستان تو دارم سری

ز مسکینیم نیست جا پیش تو

ز من هیچ جا نیست مسکین تری

شد افزون ز افسون تو سوز دل

دمیدی دمی شعله زد اخگری

ندارد فروغ رخت آفتاب

چو مه نیست تابنده هر اختری

بریدی به آن غمزه پیوند وصل

زدی بر رگ جان مرا نشتری

ز میگون لبت دور جامی مدام

ز خون جگر می کشد ساغری

شمارهٔ ۹۳۴

ای مرغ سحر چند کنی ناله و زاری

از درد که می نالی و اندوه که داری

گر هست تو را شوق گلی خیز چو بلبل

بگذر به تماشاگه گل های بهاری

چون فاخته گر شیفته سرو روانی

اینجا چه کنی طرف چمن را چه گذاری

نی نی غلطم هست تو را نیز غم و درد

زان مه که چو گل بهر سفر بست عماری

غم نامه هجران به پر و بال تو بستم

زنهار که آن را به سگانش بسپاری

من نیز چو تو سوخته داغ فراقم

خواهم که چو آنجا برسی یاد من آری

گر قصه جامی ز تو پرسد خبرش ده

کافتاده ز هجر تو به صد محنت و خواری

دارد به رهت دیده امید که روزی

باز آیی و بر وی نظر لطف گماری

شمارهٔ ۹۳۵

مرا بر دل است از تو چون کوه باری

وز آن کوه چشمم بود چشمه ساری

وز آن چشمه سار است هر دم دمیده

ز خون جگر گرد من لاله زاری

چه باشد که روزی به عزم تماشا

فتد سوی این لاله زارت گذاری

نروبم رهت را به مژگان که ترسم

نشیند به دامان پاکت غباری

خوشا آنکه تو جان و من بوسه خواهم

تو نی گوییم در جواب و من آری

ز راه کرم پای بر دیده ام نه

که دارم به ره دیده اشکباری

به مرهم مداوا مکن زخم جامی

که باشد ز تیغ تواش یادگاری

شمارهٔ ۹۳۶

کیم من بیدلی بی اعتباری

غریبی بی نصیبی خاکساری

چو برق از آه گرم آتش فروزی

چو شمع از سوز دل شب زنده داری

به دل تخم غم عشق تو کارم

ندارم غیر ازین کاری و باری

پریشان شد ز عشقت روزگارم

ببخشا بر پریشان روزگاری

ز زلفت کار من آشفته تر گشت

چه گیری بر دل از آشفته کاری

ز من گر خورده ای آمد مکن عیب

ز خردان خورده نبود عیب و عاری

شفیع آورده ام پیش تو اینک

رخ زردی و چشم اشکباری

کم از خاک رهم حیف است کز من

نشنید بر دل پاکت غباری

به آه سرد خود خوش باش جامی

کزین دی بردمد روزی بهاری

شمارهٔ ۹۳۷

مرا بس بر سر میدان عشاق این سرافرازی

که روزی پیش چوگانت کنم چون گوی سربازی

چو سرها بر سر میدانت اندازند مشتاقان

همه تن سر شوم چون گوی از شوق سراندازی

بود گوی سرم را با خم چوگان تو حالی

به یک چوگان چه باشد گر به حال گوی پردازی

درین میدان فیروزه برآید مهر هر روزه

به شکل گوی زر باشد به چوگانیش بنوازی

فلک می گوید اللهم سلم از قفای تو

چو رخش تیزگام اندر قفای گوی می تازی

به تنهایی فکن گوی سرم را در خم چوگان

درین میدان نخواهم دیگری را با تو انبازی

مکحل گشت چشم جامی از خاک سم اسپت

چو چشم انجم از گرد سپاه شاه ابوالغازی

سپهر مکرمت سلطان حسین آن کز دل روشن

کند با آفتاب معدلت چون صبح دمسازی

بقایش باد چندان کان درین کاخ پرآوازه

کند با صور محشر نوبت ملکش هم آوازی

شمارهٔ ۹۳۸

زهی از خط سبزت تازه رسم فتنه انگیزی

ز تیغ غمزه ات نو دمبدم آیین خونریزی

وزید از کوی تو بادی مشام جان معطر شد

ز زلفت می فشانی گرد یا خود مشک می بیزی

بود پیوند جان آمیزش یاران تو این نکته

چرا هرگز نیاموزی و با یاران نیامیزی

شکار لاغرم زارم بکش پیش سگان افکن

نبینم قدر آن خود را که از فتراکم آویزی

بود مجموعه هر فتنه شکل قد دلجویت

هزاران فتنه برخیزد چو تو از جای برخیزی

گریزانم ز هر نزدیک و دور ای جان برای تو

چه حال است این که چو بینی مرا از دور بگریزی

ز حج برگشته جامی در خراسان داشت روی اما

رهش زد در میانه عشوه خوبان تبریزی

شمارهٔ ۹۳۹

الله الله چه شوخ دیده کسی

که به فریاد هیچ کس نرسی

من تو را خواهم از دو عالم و بس

کز دو عالم همین مرا تو بسی

از توام جز تو آرزویی نیست

انت سولی و انت ملتمسی

چون نی از خویشتن تهی شده ام

با تو دارم هوای هم نفسی

کرده عشق تو در ولایت دل

روزها شحنگی و شب عسسی

بلبلا ناله کن ز فرقت گل

که گرفتار مانده در قفسی

جامی از عشق نیکوان بازآی

عمر بگذشت چند بوالهوسی

شمارهٔ ۹۴۰

ای که جز قتل محبان هنری نشناسی

قم سریعا و خذالسیف فهذا رأسی

بس که با وحشت عشق تو دلم خوی گرفت

کلما اوحشنی زاد به استیناسی

قصه حلقه زلفت که عبیرافشان است

مذ تنفست بها قد عطرت انفاسی

لاف جمعیت دل می‌زنی ای شیخ ولی

پای تا فرق همه تفرقه و وسواسی

چند دعوی که چو خاصان شده‌ام شهره شهر

شهره شهر نیی سخره عام الناسی

این همه باد که از عجب تو را در رگ و پی

می‌رود در عجبم کز چه نمی‌آماسی

جمع کردی نجسی چند به جاروب فریب

به خدا بهتر ازین کار بود کناسی

تا ز سرچشمه عرفان نخوری آب حیات

مرده‌ای گر به مثل خضر و گر الیاسی

محتسب روبه وقت است اگر از حیله و مکر

حمله شیر کند جامی ازو نهراسی

شمارهٔ ۹۴۱

لی حبیب عربی مدنی قرشی

که بود درد و غمش مایه شادی و خوشی

فهم رازش نکنم او عربی من عجمی

لاف مهرش چه زنم او قرشی من حبشی

ذره وارم به هواداری او رقص کنان

تا شد او شهره آفاق به خورشیدوشی

گرچه صد مرحله دور است ز پیش نظرم

وجهه فی نظری کل غداة و عشی

صفت باده عشقش ز من مست مپرس

ذوق این می نشناسی به خدا تا نچشی

مصلحت نیست مرا سیری ازان آب حیات

ضاعف الله به کل زمان عطشی

جامی ارباب وفا جز ره عشقش نروند

سرمبادت گر ازین راه قدم بازکشی

شمارهٔ ۹۴۲

با هر که غیر ماست چو شیر و شکر خوشی

با ما چه موجب است که چون آب و آتشی

ما همچو آب در قدمت سر نهاده ایم

ای سرو سرفراز سر از ما چه می کشی

می گفت شانه با سر زلفت که از چه رو

پیوسته در کشاکش دوران مشوشی

حال تو را نه مایه جمعیت این بس است

کآسوده در حمایت آن روی مهوشی

گفتا بلی ولی چه کنم کز فریب دهر

بس عیش خوش که گشت مبدل به ناخوشی

چون صاحب عمامه و فش فاش شد به زرق

خوش وقت بی عمامگی ما و بی فشی

آگه ز تلخکامی جامی گهی شوی

کز جام هجر همچو خودی جرعه ای چشی

شمارهٔ ۹۴۳

گهی در دل گهی در دیده باشی

دلم را خون کنی وز دیده پاشی

ز لوح خاطرم نقش بتان را

تراشیدی خوشا این بت تراشی

خریدار تو زان رو شد جهانی

که چون یوسف به خوبی گشته فاشی

چو چنگ از دست تو زان می خروشم

که چون چنگم رگ جان می خراشی

چه می پرسی که جامی عاشق کیست

چه گویم من تو هم دانسته باشی

شمارهٔ ۹۴۴

باشد از شوب ریا مشرب رندان صافی

عیب ایشان مکن ای خواجه ز بی انصافی

لاف کم زن که نه از شیوه مردان خداست

ای که از شیوه مردان خدا می لافی

تا ز اوصاف من و ما نشود صوفی صاف

اهل صفوت نکنندش به صفا وصافی

لب فروبند که جز رزق تو نازل نشود

گر به فریاد و فغان سقف فلک بشکافی

امتیاز سره و قلب جهان دشوار است

خاصه وقتی که به قلاب رسد صرافی

جامی افشا چه کنی در غزل اسرار ازل

کی بود نظم قوافی به حقایق وافی

بر تن حجله نشینان معانی تنگ است

هر شعاری که تو از شعر عبارت بافی

شمارهٔ ۹۴۵

خسته زخم عشقم ای ساقی

لا طبیب لها و لا راق

باده غم زدا فکن در جام

انه رقیتی و تریاقی

دردنوشان چو درد من دیدند

حیث اجری الدموع آماقی

بس که راندند خون دل ز مژه

فاض اقداحهم کاحداقی

ای که با ابروی خمیده خویش

زیر این سقف نیلگون طاقی

بی تو بیش از حد است جامی را

محنت هجر و درد مشتاقی

شمه ای با تو گفتم و رفتم

قس علی ما سمعته الباقی

شمارهٔ ۹۴۶

صدای آن غژکم کشت و شکل آن غژکی

که شور مجلس عشاق شد ز پر نمکی

ز پرده بشری می زند نوا لیکن

رسد به گوش من آواز سبحه ملکی

دمید صبح یقین از فروغ جام ای شیخ

ز زهد خشک چرا مانده در حجاب شکی

ز سعد و نحس فلک دم زند منجم شهر

ز بزم عشرت ما دور باد آن فلکی

عروس عشق تو را دایه شد نمی دانم

که شیر ذوق ز پستان او چرا نمکی

سحاب مکرمت و آب رحمتی جانا

ولی چه سود که بر کشتزار ما نچکی

هزار بلبل خوشگوست جامی آن گل را

یکی بنال نه آخر ازان هزار یکی

شمارهٔ ۹۴۷

ای ز خورشید جمالت ماه را شرمندگی

با گدایان تو شاهان در مقام بندگی

پرده از عارض برافکندی که من ماه توام

وه که دارد کوکب طالع بدین فرخندگی

شوکت شاهی متاعی نیست در بازار عشق

نیستی می باید و مسکینی و افکندگی

شد خراب از گریه بسیار چشم من بلی

خانه را آفت رسد چون پر شود بارندگی

جامی از درد فراق و داغ هجران مرده بود

بار دیگر نکهت وصل تو دادش زندگی

شمارهٔ ۹۴۸

ای فسون چشم مستت مایه دیوانگی

آشنایان تو را از خویش هم بیگانگی

شمع رخسار تو هر جا برفروزد بزم حسن

از خدا خواهند خوبان دولت پروانگی

شیوه رندان چه داند زاهد خلوت نشین

جلوه طاووس کی آید ز مرغ خانگی

بگذر از طور خرد کاندر طریق عشق هست

عاقلی دیوانگی دیوانگی فرزانگی

ای که گویی شیوه مردانست صبر از روی خوب

خیز کز جامی نخواهد آمد این مردانگی

شمارهٔ ۹۴۹

نه خرد راست قصوری و نه دین را خللی

که دهم دل به غزالی و سرایم غزلی

دفتر علم و هنر ز آب قدح می شویم

مرشد عشق نفرمود جز اینم عملی

دعوی نقص مرا حاجت برهان نبود

هرگزم نیست درین مسئله با کس جدلی

نقد عمری که نداری بدلش صرف مکن

جز به سودای نگاری که ندارد بدلی

چه نشان گویمت از یار که آن نادره را

نتوان گفت مثالی نتوان زد مثلی

طی مکن طرز غزل جامی و اندیشه مدار

گر زند طعنه دغایی و کند رد دغلی

چشم شاهد نتوان بستن و مو بگسستن

که ازان رشک برد کوری و زین غصه کلی

شمارهٔ ۹۵۰

نه غزالی که سرایم به خیالش غزلی

یا زنم از رخ خورشید مثالش مثلی

نه کریمی که کنم فکر مدیحش چو فتد

ز آفت دهر در ارکان معیشت خللی

نه فصیحی که به برهان سخن های لطیف

باشدش قوت بحثی و مجال جدلی

طی شد اسباب سخن ساقی گلچهره کجاست

که می لعل بود آنچه ندارد بدلی

می خور و روی نکو بین که ملایک نکنند

ثبت در نامه اعمال تو به زین عملی

جیب خاص است که گنج گهر اخلاص است

نیست این در ثمین در بغل هر دغلی

جامی از عشق مگو نکته به زاهد که بود

هر محل را سخنی هر سخنی را محلی

شمارهٔ ۹۵۱

می زد صفیر شوق خزان دیده بلبلی

می رفت در حقیقت حالش تاملی

گفتا ز سر ناله من آگهی نیافت

جز بلبلی که داد ز کف دامن گلی

با لطف قد و نکهت زلفت نیافتیم

بر طرف جوی سروی و در باغ سنبلی

گشتم چو خاک پست و نکردی چو آفتاب

هرگز ز اوج طارم عزت تنزلی

آمد علاج علت دل بوسه ای ز تو

ای وای اگر کند لب لعلت تعللی

چیزی به جز خیال ز من در میان نماند

تا دارم از میان تو با خود تخیلی

خم گشت پشت طاقت جامی ز بار دل

بیچاره عاشقی که ندارد تحملی

شمارهٔ ۹۵۲

زهی دور زلفت به هر چین دلی

ز هر عقده ای عقل را مشکلی

حدیث لبت نقل هر مجلسی

فروغ رخت شمع هر محفلی

وصال تو مقصود هر طالبی

قبول تو اقبال هر مقبلی

حریم درت دارد آن منزلت

که باشد حرم در رهش منزلی

به دریوزه وصل چشمم ز اشک

روان کرده هر گوشه ای سایلی

ازان خشک مانده ست زاهد چنین

که دارد ز بحر غمت ساحلی

به علم نظر کوش جامی که نیست

ز تحصیل علم دگر حاصلی

شمارهٔ ۹۵۳

به هر زمین که نشانی ز خیمه لیلی

نماید، از مژه مجنون روان کند سیلی

سکون و صبر چه امکان چو بست قاید عشق

زمام خاطر مجنون به محمل لیلی

پی دعای فراغت ز عشق مجنون را

به کعبه برد پدر با صد آه و واویلی

گرفت حلقه که یارب به حق این خانه

که هر دمم سوی لیلی زیاده ده میلی

به آب زمزم اگر شست خرقه زاهد شهر

چه سود ازان چو ندارد طهارت ذیلی

گهی که بار دل خویش بر تو پیمایم

به عرض ارض و سماوات بایدم کیلی

عنان دل به کف توست بنده جامی را

اگر چه صف زده خوبان ز هر طرف خیلی

شمارهٔ ۹۵۴

سر تا به قدم غرقه دریای زلالی

از تشنه لبی بر سر هر چشمه چه نالی

پیش لب تو صد قدح باده لبالب

بر ساغر خالی لب خود بهر چه مالی

از عالم صورت که همه نقش خیال است

ره سوی حقیقت نبری در چه خیالی

ای خواجه عالی محل این دیر مغان است

بر صدر مکن جا که تو از صف نعالی

از عشق سخن مرتبه ای نیک بلند است

واعظ نبود لایق این پایه عالی

گفتی به جهان عاشق دلخسته چه دارد

جانی ز غمت پر، دلی از غیر تو خالی

جامی سخن عشق به هر سفله چه گویی

در کیسه لولی چه نهی عقد لآلی

شمارهٔ ۹۵۵

ای مظهر حسن لایزالی

مرآت جمال ذوالجلالی

انوار تجلی قدم را

رخسار تو احسن المجالی

در شان کمال توست نازل

آیات مکارم و معالی

رویت طرف من النهار است

زلفت زلف من اللیالی

میخانه که ساحت جلالش

بادا ز غبار غیر خالی

احرام حریم آن نبند

جز دردکشان لاابالی

جامی به وظایف تضرع

مشغول بود علی التوالی

باشد به حواله عنایت

روزی برسد بدان حوالی

شمارهٔ ۹۵۶

ز مشک تر خطی داری و خالی

ندیده از تو مشکین تر غزالی

رخت خورشید وز هر جانبش خط

کشیده از سواد شب هلالی

خیال آن میان می بندم آری

بود با خویش هر کس را خیالی

ازان گل در نقاب غنچه مانده ست

که از روی تو دارد انفعالی

بود شوق تو افزون گرچه بینم

تو را هر روز و گل را بعد سالی

شود حالم دگرگون هر دم از تو

ولی بی تو نیم در هیچ حالی

به کوی عشق جامی لب فرو بند

که باشد هر مقامی را مقالی

شمارهٔ ۹۵۷

ای باغ حسن را جمال تو خرمی

چشم بد از تو دور که محبوب عالمی

حوری، بگوی بهر خدا، یا فرشته ای

کین لطف و نازکی نبود حد آدمی

زخم تو را چه حاجت مرهم بود که آن

شاید جراحت دل ما را به مرهمی

دل آن توست دمبدم از بهر بردنش

عشوه چه می نمایی و افسون چه می دمی

گر چرخ را نماند وفایی چه باک ازان

هرگز مباد جور و جفای تو را کمی

گمگشتگان بادیه محنت و غمیم

مشکل بریم ره به سر کوی بی غمی

جامی سگ تو را به غلامی نمی سزد

او را چه حد آنکه کند با تو همدمی

شمارهٔ ۹۵۸

دارند جان و دل به تو هر یک تظلمی

ای پادشاه حسن خدا را ترحمی

عشاق را ز ناز و تنعم فراغت است

نازی بکن که نیست ازین به تنعمی

آهسته ران سمند خدا را که در رهت

صد سرفتاده بیش بود زیر هر سمی

گر می کنیم ناله ز شوق رخت مرنج

کز شوق گل خوش است ز بلبل ترنمی

جامی به جان رسید ز بس گریه های تلخ

هرگز ندید ازان لب شیرین تبسمی

شمارهٔ ۹۵۹

ارید بسط غرامی الیک بعد سلامی

و لیس کل کلامی یفی ببعض غرامی

به شرح شوق تو طی شد تمام نامه عمرم

هنوز نامه شوقت نمی رسد به تمامی

من ازدیارک قد عاقنی تفرق بالی

اتت صحیفة شوقی یقوم فیه مقامی

به روز وصل ندانم چه تحفه پیش تو آرم

که صرف شد به فراق تو نقد عمر گرامی

تروم فرش جفونی اذا قدمت مناما

وکیف افرشها و هی بالدموع دوامی

نه جای چون تو لطیفی ست تنگنای دل من

چه خوش بود که به فسحت سرای دیده خرامی

زلال لطفک قد فاض من ریاض وداد

فآض برء سقامی وعاد برد اوامی

ز جامی این نه جواب است نامه کرمت

به قاصدان درت می دهد سجل غلامی

شمارهٔ ۹۶۰

سینه روزن روزن است از ناوک صیدافکنی

خانه دل را فروغ دیگر از هر روزنی

دارم از اشک شفق گون دور ازان خورشید روی

همچو گردون هر نماز شام پر خون دامنی

نیست آن اندام نازک را مناسب هر لباس

بایدش از گل قبایی وز سمن پیراهنی

کیست گل تا چهره افروزد به خوبی پیش تو

آتش رخسار تو یک شعله وز گل خرمنی

سهم مژگان تو از دیدار ما را بازداشت

همچو روح الله حجاب راه ما شد سوزنی

جور کم کن با من مسکین که روز بازخواست

حیف باشد دامن پاکت به دست چون منی

جامی بی خان و مان را هر دم ای بدخو مران

زانکه آن مسکین به جز کویت ندارد مسکنی

شمارهٔ ۹۶۱

آخر ای سرو خرامان ز کدامین چمنی

که ز سر تا قدم آشوب دل و جان منی

لب ببستم ز سخن لیک به خلوتگه جان

گاه دل با تو و گاهی تو به دل در سخنی

بنما آن تن نازک ز قبا تا به چمن

غنچه دیگر نکند دعوی نازک بدنی

خون ما خورده چه آزار دلم می طلبی

نوش کردی می ما شیشه چرا می شکنی

می دهی یادم ازان لاله رخ ای باد بهار

چند آتش به من سوخته دل می فکنی

یار بیماری من دید و بسی فاتحه خواند

لیک شکرانه آن را که نیم زیستنی

جامی آن شوخ به خونریز تو گر تیغ کشد

ادب آن ست که گردن نهی و دم نزنی

شمارهٔ ۹۶۲

ای مرا از عشق تو در کار خود حیرانیی

در بیابان تمنای تو سرگردانیی

قصه دشوار هجر از مردن آسان شد مرا

باشد آری بعد هر دشواریی آسانیی

ماند بر خوان غم از من استخوانی چند و بس

گر دهی فرمان سگانت را کنم مهمانیی

بی تو تن زندان جان شد ای به قصدم بسته تیغ

دست رحمت برگشا و آزاد کن زندانیی

هرگزم چون نیست ره در پیشگاه وصل تو

می نهم از دور بر خاک درت پیشانیی

کام عیشم تلخ شد زین گریه های آشکار

زان لب شیرین کرم کن خنده پنهانیی

پیر شد جامی ز جام نیم خوردت جرعه ای

بر وی افشان تا کند زان جرعه پیرافشانیی

شمارهٔ ۹۶۳

خوش آنکه وارهاند ما را ز ما زمانی

روشن ضمیر پیری یا خوبرو جوانی

این در جمال صورت آرایش دیاری

وان از کمال معنی آسایش جهانی

جز در حضور اینان از خود امان نیابیم

یارب ببخش ما را یکدم ز ما امانی

اسرار عاشقان را باید زبان دیگر

دردا که نیست پیدا در شهر هم زبانی

جز عشق هر چه گوید واعظ فراز منبر

آن را فسانه ای دان واو را فسانه خوانی

مجنون نماند و لیلی لیکن بماند از ایشان

از بهر عشقبازان فرخنده داستانی

گویند کیست جامی آشوب عقل و دینت

ماهی ست کج کلاهی شوخی ست نکته دانی

شمارهٔ ۹۶۴

وقت گل می و مطرب دولتیست تا دانی

دولتی چنین دریاب ای به دولت ارزانی

کیش کافران دارد نرگس تو کز مژگان

کرده صد مسلمان را رخنه در مسلمانی

در جفا کمر بستی عهد مهر بشکستی

نیک نیک بدعهدی سخت سست پیمانی

جاه و حشمت خوبی جاودان نمی ماند

داد بینوایان ده پیش از آنکه نتوانی

می نشانم اندر دل مهر قامتت لیکن

دانم این نهال آخر بر دهد پشیمانی

می کنم ز هجرانت سینه چاک چون لاله

وه که فاش خواهد داغ های پنهانی

عرصه جهان جامی غصه ای نمی ارزد

بهر بود و نابودش خویش را چه رنجانی

شمارهٔ ۹۶۵

تو شمع مجلس انسی و شاه عالم جانی

بناز بر همه خوبان که نازنین جهانی

عجب صبیح و ملیحی عجب جلیل و جمیلی

ولی چه سود که قدر جمال خویش ندانی

به چهره صورت چینی به غمزه آفت دینی

به عشوه شور جهانی به خنده راحت جانی

به سحر نرگس مستانه آفت زن و مردی

به لطف قامت و بالا بلای پیر و جوانی

خدنگ آه ز چرخ از غم تو می گذرانیم

گهی بپرس که بی ما چگونه می گذرانی

نگویمت سوی خود خوان مرا بدین خوشم از تو

که خوانیم سگ خود گرچه سوی خویش نخوانی

صفات حسن تو گفتن چه حد جامی بیدل

به هر کجا که رسد فکر او تو برتر ازانی

شمارهٔ ۹۶۶

هر چند ز چشم ما نهانی

غم نیست چو در میان جانی

بی روی تو زیستن نخواهم

کان مرگ بود نه زندگانی

خواهم به ره تو خاک گردم

چون جلوه کنان سمند رانی

کو تیغ که پیش رویت امروز

داریم هوای جان فشانی

جامی ز غم تو بس خراب است

گفتیم تو را دگر تو دانی

شمارهٔ ۹۶۷

ای فتنه چشم تو جهانی

می کن نظری به ناتوانی

پیوسته به قصد ما ز ابرو

تا گوش کشیده ای کمانی

هر کس برت آورد متاعی

ماییم و همین حقیر جانی

هستم سگکی بر آستانت

خرسند ز تو به استخوانی

سررشته عشق کی توان یافت

نایافته ازان میان نشانی

گر اشک چو در قبولت افتد

در پای تو ریزمش روانی

شد جامی ازان دهان و عارض

صاحب نظری و نکته دانی

شمارهٔ ۹۶۸

به کوی می فروشان خرده بینی

بر آن آزاده می کرد آفرینی

که از چل ساله طاعت دست خود شست

به پای خم برآورد اربعینی

نگینی داشت جم کز یمن آن بود

به ملک انس و جن مسندنشینی

بیا ساقی که هر قطره می لعل

بود در چشم ما زانسان نگینی

اگر دامان مقصودت به دست است

برافشان صوفیانه آستینی

غمش را سینه بی کینه باید

نروید این گیاه از هر زمینی

به کار خود مخوان ای شیخ ما را

که ما هم مذهبی داریم و دینی

گر آن ابرو شود محراب طاعت

ز سجده سوده گردد هر جبینی

ز خاص و عام جامی می کشد ناز

ولی خاص از برای نازنینی

شمارهٔ ۹۶۹

نی کیست همدمی شده از خویشتن تهی

چون سالکان ز سیر مقاماتش آگهی

آزرده ای که ناله جانسوز می کند

هر جا ز پای تا سرش انگشت می نهی

سوراخ ها به سینه نی بهر آن کنند

تا دمبدم ز ناله دل خود کند تهی

خفته ز بانگ می جهد از جا تو مرده ای

گر در سماع بانگ نی از جا نمی جهی

دمساز نی شدم که بنالم چو شد بلند

آهنگ ناله ام دم نی کرد کوتهی

خودرسته نی که رست ز خود زان همی زند

این راه بی خودی که تو یکدم ز خود رهی

جامی ز ناله دل افگار خود مگر

آگه نیی که ناله نی شرح می دهی

شمارهٔ ۹۷۰

به فکرت خواستم کز سر وحدت یابم آگاهی

خطاب آمد که از پیر مغان خواه آنچه می خواهی

کشم رخت ارادت بر در پیر مغان روزی

اگر دولت کند دمسازی و توفیق همراهی

نگویم با علو همتش زین اطلس والا

که دانم بر قد قدرش کند این جامه کوتاهی

شد از دیوان قسمت هر کسی را نامزد چیزی

من و جام صبوحی زاهد و ورد سحرگاهی

چه سود ای شیخ هر ساعت فزودن خرمن طاعت

چو نتوانی که یک جو از وجود خویشتن کاهی

به رقص آ ذره سان جامی چو آمد شامل حالت

فروغ آفتاب حشمت و جاه جهان شاهی

به اقبال قبول طبع شاه آوازه نظمت

چو صیت دولتش خواهد گرفت از ماه تا ماهی

شمارهٔ ۹۷۱

ز چشمت چشم آن دارم که گاهی

کند سوی گرفتاران نگاهی

فروغ روی تو از یاد من برد

که وقتی آفتابی بود و ماهی

فرو ماند از قدت در بوستان سرو

به طوبی کی رسد شاخ گیاهی

به جز روی تو گر دیده ست چشمم

نمی بینم ازین افزون گناهی

اگر بپذیری اینک می فرستم

ز آب دیده سویت عذرخواهی

گواه آه سردم صبحدم بس

که دید از صبح صادق تر گواهی

ندانم در دل جامی چه سوز است

که آهی می کشد باز و چه آهی

شمارهٔ ۹۷۲

هر نازنین که بینم جولان کنان به راهی

آهی ز دل برآرم بر یاد کج کلاهی

چون آن دو هفته مه را همچون مه دو هفته

هر هفته دید نتوان قانع شدم به ماهی

تسکین چگونه یابد شوقم که در گذرها

از دور بینم او را وان نیز گاه گاهی

از خاک سربرآرم گر بگذرد به خاکم

زانسان که روید از گل در پای گیاهی

زین ره گذشت گویی آن غمزه زن که هر سو

در خون و خاک غلطان افتاده بی گناهی

صد حرف غم نوشتم در دل چو نامه وان را

خواهم فکند سویش همراه تیر آهی

جامی فکن به خواری خود را به خاک کویش

باشد به چشم رحمت سویت کند نگاهی

شمارهٔ ۹۷۳

ای که در پرده به بازار جهان می آیی

ما تو بودیم ازین پیش و تو اکنون مایی

سایه توست جهان بر عدم افتاده و ما

چشم آن سایه و در چشم تویی بینایی

از کرم ساخته ای چشم جهان بین ما را

تا به این چشم جهان را نظری فرمایی

گر نگهبان نشود گنج جهان را این چشم

حاصل گنج به یغما ببرد یغمایی

شخص تو سایه تو چشم تو بینایی تو

رشته صد توست ولی بر صفت یکتایی

همه اعیان جهان روی تو را آینه هاست

تا هر آیینه به آیین دگر آرایی

بنماییم تو را هم به تو افزون ز همه

چون رخ خویش در آیینه ما بنمایی

دل شد از عشق تو جامی که حبابش فلک است

باده بر جامی ازین جام همی پیمایی

شمارهٔ ۹۷۴

هر لحظه جمال خود نوع دگر آرایی

شور دگر انگیزی شوق دگر افزایی

عقل از تو چه دریابد تا وصف تو اندیشد

در عقل نمی گنجی در وصف نمی آیی

پنهانی تو پیدا پیدایی تو پنهان

هم از همه پنهانی هم بر همه پیدایی

زان سایه که افکندی بر خاک گه جلوه

دارند همه خوبان سرمایه زیبایی

بی پرده آب و گل ما را ننمایی رو

خورشید درخشان را تا کی به گل اندایی

ای گشته عیان هر جا هر جا که شوی پیدا

گردد ز غمت شیدا صد عاشق هر جایی

جامی ز دویی بگسل یکروی شو و یکدل

باشد که کنی منزل در عالم یکتایی

شمارهٔ ۹۷۵

عجب مطبوع و موزونی عجب زیبا و رعنایی

عجب شوخ دل آشوبی عجب ماه دل آرایی

به غمزه آفت جانی به قامت سرو بستانی

به رخ شمع شبستانی به لب لعل شکرخایی

دلی دارم ز غم پر خون غمی دارم ز حد بیرون

دریغا گر تو بر حال من بیدل نبخشایی

اجل نزدیک شد دور از توام آخر چه کم گردد

اگر روزی قدم در پرسش من رنجه فرمایی

لبالب شد ز خون بی جام لعلت ساغر چشمم

لب شیرین چه باشد گر به شکرخنده بگشایی

قدت یا رب چه موزون است کز رفتار شیرینش

قیامت خیزد اندر شهر اگر ناگه برون آیی

اساس عشق محکم گشت و بنیاد خرد ویران

اغیثونی اخلائی اعینونی احبائی

دلم بس خلوتی تاریک و تنگ آمد بیا جانا

درون منظر چشمم نشین یکدم چو بینایی

رو ای همدم تو در بزم طرب با دوستان خوش زی

رها کن تا بمیرد جامی اندر کنج تنهایی

شمارهٔ ۹۷۶

دل برد ز من فتنه گری عشوه نمایی

زرین کمری کج کلهی تنگ قبایی

در حسن و ملاحت چه پریچهره نگاری

در سرکشی و ناز چه شوخی چه بلایی

من کی به وصالش رسم این بس که به راهش

روزی که شوم خاک ببوسم کف پایی

سوزی که مرا بر جگر از آتش عشق است

جز شربت مرگش نبود هیچ دوایی

روزی که شوم خاک و برد باد به هر سو

یابند به هر ذره من بوی وفایی

داری سر خونریز من اینک کفن و تیغ

با حکم تو کس را نرسد چون و چرایی

باشد غم هجر تو به خونابه بر آن نقش

گر از سر خاکم بدمد برگ گیایی

تو خنده زنان می گذری بی خبر از من

من گریه کنان می کنم از دور دعایی

یارب به چه خرسند شود جامی بیدل

روزی که نیاید ز تو تشریف جفایی

شمارهٔ ۹۷۷

ای ز خاک قدمت چشم مرا بینایی

چشم بد دور ز روی تو که بس زیبایی

ای خوش آن دیده که اول به رخت می افتد

بامدادان که به صد جلوه برون می آیی

لطف و انعام تو عام است ندانم که چرا

هیچ گه بر من درویش نمی بخشایی

سوز من روشنت آن دم شود ای شمع چگل

که شبی سوخته باشی به غم تنهایی

گر نیرزم به جوابی چو سلامت گویم

چشم دارم که به دشنام زبان بگشایی

چند سودای بتان وای ازین خون خوردن

تا به کی طعن کسان آه ازین رسوایی

عقل گفتا نرسد وصل سلاطین به گدا

بیش ازین در طلبش عمر چه می فرسایی

عشق فریاد برآورد که ای عقل خموش

بس بود لذت درد طلب و جویایی

جامی از خیل سگان یا ز غلامان باشد

بنده حلقه به گوش است چه می فرمایی

شمارهٔ ۹۷۸

شنیده ام که ز من یاد کرده ای جایی

نداشتم من بیدل جز این تمنایی

کجا کند چو تویی یاد چون منی هیهات

همی پزم پی تسکین خویش سودایی

هزار بوسه زنم ز آرزوی پابوست

چو در ره تو نشان یابم از کف پایی

دلم ز هر دو جهان در غمت ازان یکتاست

که در زمانه نداری به حسن همتایی

هزار سرو و گل از باغ خاطرم رسته ست

ز فکر قامت و رخسار سرو بالایی

نه رنج خار و نه تشویش باغبان شب و روز

به دیده دل و جان می کنم تماشایی

مده به عشوه صورت عنان دل جامی

که هست در پس این پرده صورت آرایی

شمارهٔ ۹۷۹

گر بدانی که چها می کشم از درد جدایی

به خدا با همه بیرحمی خود رحم نمایی

درد پرورد توام، من که و اندیشه درمان

کاش صد درد دگر بر سر هر درد فزایی

دل بی حاصل ما را برت ای شوخ چه قیمت

که به یک عشوه اگر خواهی ازین صد بربایی

گرچه ما را نبود جای به خاک سر کویت

شکر باری که تو جا کرده درون دل مایی

دل نه زانسان به کمند تو گرفتار شد ای جان

که توان داشت به تدبیر خرد چشم رهایی

بامدادان همه کس در پی مقصودی و جامی

اشکریزان به سر کوی تو تا کی بدر آیی

شمارهٔ ۹۸۰

از سبزه بر گل خط می فزایی

دل می فریبی جان می ربایی

هر دم چه آیی از دیده در دل

خود را به مردم تا کی نمایی

شد عمرم آخر در جست و جویت

ای عمر رفته آخر کجایی

دور از تو جانم از تن جدا شد

افغان ز دوری آه از جدایی

صد شعله از دل بر زد زبانه

تا با غم تو کرد آشنایی

شد بر من آن سر روشن که باشد

در آشنایی صد روشنایی

جامی مکن بس که از مهر خوبان

چون با دل خود بس می نیایی

شمارهٔ ۹۸۱

سینه ام را چاک کن وآنجا درآی

خلوت خاص است در بگشا درآی

دل وثاق توست جانا دیده نیز

گر دلت آنجا گرفت اینجا درآی

خانه رنگین تماشا را خوش است

یکدم اندر چشم هم خون پالا درآی

گو بمیر از درد تنهایی رقیب

پیش تنها ماندگان تنها درآی

سرو نازی سرکشی از سر منه

جامی غمدیده گو از پا درآی

شمارهٔ ۹۸۲

هر سر مو بر دل من گر زبانی داشتی

از غم عشق تو فریاد و فغانی داشتی

بستر راحت نخواهم ای خوش آن شبها که من

بر درت بالین ز خاک آستانی داشتی

داشتی معذور ناصح بی خودیهای مرا

گر چو من دل در کف نامهربانی داشتی

سرو را با قد رعنای تو بودی نسبتی

گر ز گل رخسار و از غنچه دهانی داشتی

گر به نقد جان توانستی خریدن وصل دوست

طالب وصل تو بودی هر که جانی داشتی

من به بیماری خود خوش بودمی گر زانکه تو

گوشه چشمی به حال ناتوانی داشتی

با دو روزه زندگی جامی نشد سیر از غمت

وه چه خوش بودی که عمر جاودانی داشتی

شمارهٔ ۹۸۳

گفتی بگوی عاشق و بیمار کیستی

من عاشق توام تو بگو یار کیستی

بستی میان به فتنه کشیدی ز غمزه تیغ

جانها فدات در پی آزار کیستی

دارم دلی ز هجر تو هر دم فگارتر

تا خود تو مرهم دل افگار کیستی

هر شب من و خیال تو و کنج محنتی

تو با که ای و مونس و غمخوار کیستی

تا چند گرد کوی تو گردم گهی بپرس

کاین جا چه می کنی و طلبگار کیستی

جامی مدار چشم خلاصی ز قید عشق

اندیشه کن ببین که گرفتار کیستی

شمارهٔ ۹۸۴

در دل چاکم درون از چشم روشن آمدی

خانه در باز و تو همچون مه ز روزن آمدی

عارض از آب لطافت تازه می بینم تو را

گویی ای گلبرگ تر حالی ز گلشن آمدی

ز استخوان ما مباد آسیب پیکان تو را

ای که بر لاغر شکاران ناوک افکن آمدی

چون لب خود جانفزا چون چشم خود مردم کشی

در همه فنها چو استادان یک فن آمدی

قصه ناکشتن من گفتی ای قاصد ز دوست

قاصدا گویی به قصد کشتن من آمدی

ای به کوی خوبرویان رفته با دامان پاک

پاکدامن رفتی اما چاک دامن آمدی

جامی از آزادی آن سرو گلرخ لب مبند

چون درین بستان زبان آور چو سوسن آمدی

شمارهٔ ۹۸۵

کاش من بیدل از سگان تو بودی

تا ز مقیمان آستان تو بودی

آن همه دشنام ها که داد رقیبم

آه چه بودی گر از زبان تو بودی

زاهد اگر قبله جمال تو دیدی

ورد زبانش دعای جان تو بودی

غنچه اقبال ما کجا بشکفتی

گر نه نسیمی ز گلستان تو بودی

جامی اگر یافتی قبول غلامیت

غاشیه بر دوش در عنان تو بودی

شمارهٔ ۹۸۶

من آواره را گر دل به جای خویشتن بودی

کجا زین گونه رسوا گشته هر انجمن بودی

نهادی بر گلوی صید تیغ و من به صد حسرت

همی مردم چه بودی گر به جای صید من بودی

مرا شد کوه غم جان وز غمت جان می کنم اکنون

به ملک عشق بایستی که نامم کوهکن بودی

ز خاموشی برآمد جان و در دل صد سخن پنهان

چه بودی گر مرا پیشت مجال یک سخن بودی

اگر بوی تو بگذشتی به گورستان مشتاقان

ز شوق آن چو لاله چاکهاشان در کفن بودی

گرم بر دل نبودی داغها از لاله رخساری

مرا چون دیگران هم ذوق گلگشت چمن بودی

ز صبر و هوش و عقل و دین سپاه انگیختی جامی

اگر نه عشق خونریز تو شاه صف شکن بودی

شمارهٔ ۹۸۷

شنیده ام که به گلچهره ای نظر داری

ز شوق لاله رخی داغ بر جگر داری

مکن مکن که ز خیل پریوشان هر سو

هزار عاشق دیوانه بیشتر داری

چو روی خویش در آیینه می توانی دید

چرا نظر به جمال کسی دگر داری

منه ز عشق به دل بار غم تو را آن به

که بار غم ز دل اهل عشق برداری

نشان پای تو باشد نشانه رحمت

خوش آن زمین که تو گاهی بر آن گذر داری

مگیر بی خبر از حال عاشقان خود را

ز داغ شوق و غم عشق چون خبر داری

چو نیست زهره خریدار او شدن جامی

ز اشک و چهره چه حاصل که سیم و زر داری

شمارهٔ ۹۸۸

اگر چه در لب جانبخش انگبین داری

ز ناوک مژه صد نیش در کمین داری

به خاک پات که نتوان در آب حیوان یافت

لطافتی که تو در لعل آتشین داری

به هشت گلشن جنت نمی دهم یک شاخ

ازان بنفشه که بر طرف یاسمین داری

به ابروان مفکن چین خدای را این بس

که زیر هر شکن مو هزار چین داری

ز سعد و نحس چه پرسی حکیم را چون تو

فروغ کوکب اقبال در جبین داری

ببخش بر من مفلس چو از دو ساعد خویش

دو گنج سیم نهان اندر آستین داری

به آسمان که برد طاعت تو را جامی

چنین که پیش بتان روی بر زمین داری

شمارهٔ ۹۸۹

ز شهر تن نکنی دل به ملک جان نرسی

بر این جهان ننهی پا بر آن جهان نرسی

حضیض نفس زمین و آسمان ست ذروه عشق

تو پای بست زمینی به آسمان نرسی

دو روزه حبس قفس سهل باشد ای بلبل

ازان بترس که دیگر به بوستان نرسی

زبان عشق چه داند فقیه شهر این حرف

مگوی تا به حریفان هم زبان نرسی

صدای بانگ جرس می رسد ولی از دور

به ره مخسب مبادا به کاروان نرسی

نشان عشق چه پرسی ز هر نشان بگسل

که تا اسیر نشانی به بی نشان نرسی

حجاب سر حقیقت همین تویی جامی

گمان مبر که ازین بگذری به آن نرسی

شمارهٔ ۹۹۰

ای غمت آرزوی جان کسی

درد تو مایه درمان کسی

گر تو فرمان نبری درمان چیست

نشود بخت به فرمان کسی

وه چه شمعی تو که روشن نکنی

هیچ گه کلبه احزان کسی

از تو داریم فغان ها که چرا

نکنی گوش به افغان کسی

آیت رحمتی ای ماه ولی

کی فرود آیی در شان کسی

جان و سر در قدمت خواهم باخت

ای ز سر تا به قدم جان کسی

گر تو این سرکشی از سر بنهی

جان کشم پیش تو جانان کسی

جامی احسنت که این طرز غزل

نتوان یافت به دیوان کسی

شمارهٔ ۹۹۱

ای سرشک من ز لعلت با می گلگون یکی

شد می گلگون مرا دور از لبت با خون یکی

می دهد خطت فسون بهر فریب عقل و هوش

هست با خط لعل میگونت درین افسون یکی

جای کن در چشم و دل کز لعل و در آراستم

در درون از بهر تو یک خانه، در بیرون یکی

نیش لیلی خورد، خون از دست مجنون چون چکید

گر نه لیلی در محبت بود با مجنون یکی

مردمان ز آب دو چشمم جز به کشتی نگذرند

شاهد این حال بس دجله یکی جیحون یکی

نامه مجنون و من ز آب دو دیده شد سفید

ور نبودی روز محشر هر دو را مضمون یکی

کی کند در گوش نظم جامی آن سلطان حسن

گرچه آمد در لطافت با در مکنون یکی

شمارهٔ ۹۹۲

ای دو چشمت در ستیز و کین یکی

دل یکی تاراج کرده دین یکی

زلف و خالت را نمودم جان و دل

آن یکی بربود از من این یکی

سوی هر غمخواره داری صد نظر

مردم از غم جانب من بین یکی

خواب خوش باشد شب وصل ار بود

عاشق و معشوق را بالین یکی

زان همه بوسه که دادی وعده ام

کن حواله با لب شیرین یکی

نافه گردد خوشه چین خرمنت

گر گشاید زلفت از صد چین یکی

عاشق مسکین بسی داری و نیست

همچو جامی زان همه مسکین یکی

شمارهٔ ۹۹۳

خیل بتان برون ز شمار است و شه یکی

آری بود ستاره هزاران و مه یکی

کردند عرض حسن سپاه بتان ولی

چون شهسوار من نبود زان سپه یکی

از ما چه اعتبار که صد تاج خسروی

باشد بر آستان تو با خاک ره یکی

خوش خواب مستی تو که من با فراغ دل

بوسم گه آن دو لعل می آلود و گه یکی

عشقت گرفت کشور دل عقل گو برو

کان ملک را بسنده بود پادشه یکی

خوی تو گرچه نیست بجز بی گنه کشی

از عاشقان که دیده چو من بی گنه یکی

جامی مرو ز میکده با خانقه که هست

در کوی عشق میکده و خانقه یکی

شمارهٔ ۹۹۴

بر سر آن کو سر من خاک بودی کاشکی

پایمال آن بت چالاک بودی کاشکی

تا مرا بردی به کوی او مگر روزی صبا

قالب خاکی خس و خاشاک بودی کاشکی

چند بر چاک گریبان طعنه ای ناصح مرا

سینه ام صد جا ز تیغش چاک بودی کاشکی

حیف باشد سوختن ران سمندش بهر داغ

داغ او هم بر دل غمناک بودی کاشکی

دی سواره آمد و صد صید بر فتراک او

بنده جامی هم در آن فتراک بودی کاشکی

شمارهٔ ۹۹۵

قسم به صفوت جام و صفای جوهر می

که نیست در سر ما جز هوای ساغر می

بیا که خشکی و تری طفیل هستی ماست

در آب خشک قدح ریز آتش تر می

ببین بلندی بخت و سعادت طالع

که کرد از افق خم طلوع اختر می

غرض ز طاعت عارف بهشت و کوثر نیست

بهشت میکده او را بس است و کوثر می

اگر ز درد سر خویش رنجه ای می نوش

که نیست رنج تو را شربتی برابر می

گذار پرورش تن به تن پرست ای دل

غذای روح کن از جام روح پرور می

به کنج میکده سازید خانه جامی را

که رفت خانه او چون حباب در سر می

شمارهٔ ۹۹۶

ای به بالا همانک می دانی

تو گلی ما همانک می دانی

گر روی در چمن ز رشک قدت

رود از جا همانک می دانی

بر تو سیم ناب و اندر سیم

سنگ خارا همانک می دانی

آهوی دام جسته ای و تو را

زلف در پا همانک می دانی

گل سوری کنایت از رخ توست

مشک سارا همانک می دانی

سر زلفت شب سیاه من است

رخ زیبا همانک می دانی

با تو جامی تنی ست زنده به جان

وز تو تنها همانک می دانی

شمارهٔ ۹۹۷

آسوده دلا حال دل زار چه دانی

خوان خواری عشاق جگرخوار چه دانی

شب تا به سحر خفته به خلوتگه نازی

بی خوابی این دیده بیدار چه دانی

هرگز نخلیده به کف پای تو خاری

آزردگی سینه افگار چه دانی

ای فاخته پروازکنان بر سر سروی

درددل مرغان گرفتار چه دانی

کار دل رندان بلا دیده بود عشق

ای زاهد مغرور تو این کار چه دانی

نادیده ز خاک ره او کحل بصیرت

با بی بصری لذت دیدار چه دانی

جامی تو و جام می و بیهوشی و مستی

راه و روش مردم هشیار چه دانی

شمارهٔ ۹۹۸

با همه سنگدلان ساغر گلرنگ زنی

جرم ما چیست که بر ساغر ما سنگ زنی

ما همه بر سر صلحیم سبب چیست که تو

سنگ بیداد به کف کرده در جنگ زنی

رخ نمایی شکنی قدر همه مشک خطان

لشکر روم کشی بر سپه زنگ زنی

گر نواساز و غزل خوان کنی آهنگ سماع

راه بر نغمه سرایان خوش آهنگ زنی

دل چو شانه شود از رشک به صد شاخ مرا

شانه چون در شکن طره شبرنگ زنی

چاک زد باد صبا جیب سمن ای مطرب

وقت آن ست که در دامن گل چنگ زنی

فسحت قدس بود جای اقامت جامی

تا به کی خیمه درین مرحله تنگ زنی

شمارهٔ ۹۹۹

گاهی ز هجر چشم مرا خون فشانی کنی

گاهی به وصل خاطر من شادمانی کنی

چون نیست خوی تو که روی بر رضای کس

راضی شدم که هر چه دلت خواهد آن کنی

گفتی که خاک پای خودت می دهم بها

جانا درین معامله ترسم زیان کنی

باشد پی حساب کرم های تو خطی

هر رخنه ام ز تیغ که در استخوان کنی

جان می فروشمت که دهی وعده بوسه ای

لیکن به شرط آنکه لبت را ضمان کنی

لطف لب تو مرهم ریش دلم شود

گرهر دمش نه تازه ز زخم زبان کنی

جامی سگی ست بر درت از کشتنش چه سود

جز آنکه تیغ خویش بر او امتحان کنی

شمارهٔ ۱۰۰۰

تا کیم خاطر آسوده به غم رنجه کنی

جان فرسوده ام از تیغ ستم رنجه کنی

گفته ای کم کنمت رنجه چه رنجی بسیار

رنجش من همه آن ست که کم رنجه کنی

گرچه دیده ست بسی رنج ز چشمم قدمت

چشم بر راه تو دارم که قدم رنجه کنی

از غم نامه و نام تو خرابم چه شود

که به حرفی دو سه یک بار قلم رنجه کنی

تنگ شد شهر وجود از تو رقیبا بر من

قدم آن به که به صحرای عدم رنجه کنی

ستم از دست تو باشد کرم آن دولت کو

که تو دستی پی قتلم ز کرم رنجه کنی

جامی از دیده قدم کن چه روی بر در یار

حیف باشد که به پا خاک حرم رنجه کنی

شمارهٔ ۱۰۰۱

هر دم به دیده دگری خانه می کنی

هم خانگی به مردم بیگانه می کنی

دل را نشان به زاویه هجر می دهی

دیوانه را مقام به ویرانه می کنی

دستم گرفته غوطه دهی در خم ای سپهر

چون خاک قالبم گل پیمانه می کنی

ای شمع بزم حسن تو را گرم می کند

دلسوزیی که بر سر پروانه می کنی

می پروری ز گریه دلا مهر خال او

از فیض ابر تربیت دانه می کنی

بگشا گره ز طره مشکینش ای صبا

تا چند جعد سنبل تر شانه می کنی

جامی دگر به مدرسه رفتن وظیفه نیست

وقت است اگر عزیمت میخانه می کنی

شمارهٔ ۱۰۰۲

جانا چه شد که پرسش یاران نمی کنی

درمان درد سینه فگاران نمی کنی

دامن ز قطره های سرشکم نمی کشی

همچون گل احتراز ز باران نمی کنی

بر من هزار تیغ جفا راندی و خوشم

کین لطف با یکی ز هزاران نمی کنی

شیران همه شکار غزالان شوخ تو

جز قصد صید شیر شکاران نمی کنی

ای گل بخند خرم و خوش گرچه رحمتی

بر گریه های ابر بهاران نمی کنی

جام می است لعل تو لیکن به جرعه ای

زان جام یاد باده گساران نمی کنی

جامی برآی لاله صفت خوش به داغ دل

چون ترک عشق لاله عذاران نمی کنی

شمارهٔ ۱۰۰۳

تا کی از خلق اسیر غم بیهوده شوی

از همه رو به خدا آر که آسوده شوی

روز و شب در نظرت موج زنان بحر قدم

حیف باشد که به لوث حدث آلوده شوی

مس قلبی چه تکاسل کنی اکسیر طلب

زان چه حاصل که به تلبیس زراندوده شوی

خواب بگذار که در انجمن زنده دلان گر

شوی دیده ور از دیده نغنوده شوی

مکن ای خواجه درشتی که درین تیره مغاک

تا زنی چشم به هر زیر قدم سوده شوی

سعی در کاستن هستی خود کن که چو ماه

گر شوی کاسته شک نیست که افزوده شوی

جامی از فقر نسیمی به مشامت نرسد

تا خوش از بوده و غمناک ز نابوده شوی

شمارهٔ ۱۰۰۴

بازم ز دیده ای گل خندان چه می روی

چاکم چو گل فکنده به دامان چه می روی

سروی و جای سرو به جز جویبار نیست

از جویبار دیده گریان چه می روی

از اشک سرخ دیده ما کان لعل شد

ای سنگدل تو سوی بدخشان چه می روی

شهری خراب می شود ای مشکبو غزال

تو رونهاده سوی بیابان چه می روی

جامی فتاد چون تن بی جان ز هجر تو

تن را چنین گذاشته، ای جان چه می روی

شمارهٔ ۱۰۰۵

از مهر ما متاب رخ ای ترک ماهروی

بنما ز روی مهر چو مه گاه گاه روی

از مهر و ماه با تو چه گویم چو بینمت

هم ماه مهر عارض و هم مهر ماه روی

هر جا سواره ای مه بی مهر بگذری

مالند ماه و مهر بر آن خاک راه روی

گر بی نقاب رخ بنمایی چو ماه و مهر

گردند ماه و مهر ز خجلت سیاه روی

رویت بر اوج حسن مه و مهر دیگر است

خواهی به نام مهر و مهش خوان و خواه روی

از مهر و ماه روی تو بس آه می کشم

شد ماه و مهر را سیه از دود آه روی

جامی که شد ز مهر تو چون ماه نو متاب

ای ماه مهرطلعت ازو بی گناه روی

شمارهٔ ۱۰۰۶

اگر وصف مه می کنم مه تویی

وگر قصد ره مقصد ره تویی

وگر قصه سرو گویم بلند

مراد دلم قصه کوته توی

مرا مدعا عشق توست و بر آن

به آن رخ دلیل موجه تویی

مگر غیر من کیست مقصود تو

که بالله تویی ثم بالله تویی

نمی خواهم این کارگاه دو رنگ

که گاهی منم رنگ آن گه تویی

به یک لعب رختم به آن عرصه کش

که هم بیدق آنجا و هم شه تویی

حدیث دهانت ز جامی مپرس

کزان سر سربسته آگه تویی

شمارهٔ ۱۰۰۷

نازنینا ز نیاز شبم آگاه تویی

واقف آه و دم سرد سحرگاه تویی

ماه را این همه آیین شب افروزی چیست

گر نه بنموده رخ از آینه ماه تویی

بود دلخواه مصور که کشد نقش ملک

نقش انگیخته بر موجب دلخواه تویی

برشکن انجمن انجم و مه را کامروز

آفتاب فلک منزلت و جاه تویی

با تو در ملک ملاحت نسزد شاه دگر

خوش بران رخش که هر جا که روی شاه تویی

در ره عشق به جز محنت و غم نیست ولی

چه غم از محنت راه است چو همراه تویی

حاجت قبله صورت نبود جامی را

قبله حاجتش المنة لله تویی

شمارهٔ ۱۰۰۸

با چنین قامت و بالا که تویی

کیست سرو چمن آنجا که تویی

به دمی زنده کنی صد مرده

عیسی امروز همانا که تویی

چند گویی که بگو جان تو کیست

به خدا ای بت رعنا که تویی

چون توانیم که عاشق نشویم

با چنین صورت زیبا که تویی

جامیا شهره شوی زود به عشق

این چنین واله و شیدا که تویی

شمارهٔ ۱۰۰۹

این چنین خوب و نازنین که تویی

نبود هیچ کس چنین که تویی

گر گلستان جنتم بخشند

نروم زان گل زمین که تویی

صحبت جان و تن نیارد تاب

مونس هر دل حزین که تویی

هیچ مرغ دل از تو جان نبرد

باز ازین گونه در کمین که تویی

جامی آخر به داغ دل سوزی

با چنین آه آتشین که تویی

شمارهٔ ۱۰۱۰

بس که در جان فگار و چشم بیدارم تویی

هر که پیدا می شود از دور پندارم تویی

آن که جان می بازد و سر درنمی آری منم

وان که خون می ریزد و سر برنمی آرم تویی

گر تلف شد جان چه باک این بس که جانان منی

ور ز کف شد دل چه غم این بس که دلدارم تویی

گرچه صد خواری رسد هر دم ز دست غم مرا

من چه غم دارم عزیز من که غمخوارم تویی

روز را دریوزه نور از شب تار من است

تا به آن روی چو مه شمع شب تارم تویی

با که گویم درد خود یا رب درین شب های غم

آگه از صبر کم و اندوه بسیارم تویی

گرچه نستانی به هیچم بر سر بازار وصل

خودفروشی بین که می گویم خریدارم تویی

گفته ای یار توام جامی مجو یار دگر

من بسی بی یار خواهم بود اگر یارم تویی

شمارهٔ ۱۰۱۱

ای صبا گر یاد مهجوران ناشادش دهی

از من بیدل طفیل دیگران یادش دهی

جوی اشک من روان زان قامت است ای باغبان

کاش یکدم سر به پای سرو آزادش دهی

غمزه تیز و دل سختش پی قتلم بس است

تا به کی در کف رقیبا تیغ پولادش دهی

داد می خواهد دلم از ظلم هجر ای شاه حسن

شوکت شاهی فزون بادت اگر دادش دهی

آستان قصر شیرین را میارای ای فلک

جز بدان سنگی که رنگ از خون فرهادش دهی

گر کند در سینه من صبر جا محکم چو کوه

یک فسون بر من دمی چون کاه بر بادش دهی

از فرامشکاریت جامی به فریاد است کاش

گه گهی یادش کنی تسکین فریادش دهی

شمارهٔ ۱۰۱۲

اغیار را مدام می از جام زر دهی

چون دور ما رسد همه خون جگر دهی

جانم ز شوق سوخت چه باشد اگر گهی

بویی ز پیرهن به نسیم سحر دهی

ای باد اگر کنی سوی آن آستان گذر

از من هزار بوسه بر آن خاک در دهی

ور در حریم حرمت او بار باشدت

از حال خستگان فراقش خبر دهی

بیماری مرا نتواند کسی علاج

خیز ای طبیب چند مرا درد سر دهی

ساقی شتاب کن که بود محنت فراق

گردد فرامش ار دو سه جام دگر دهی

جامی به جان رسید ز غم کاش ای اجل

از جام مرگ شربت او زودتر دهی

شمارهٔ ۱۰۱۳

ای عمر گرانمایه و ای جان گرامی

جانم به فدایت ز کجایی و چه نامی

کردیم دل و دیده مقام تو ولی نیست

معلوم که با خسته دلان در چه مقامی

دمساز سگان در خود صد رهم افزون

دیدی و نگفتی که ازین خیل کدامی

بر روی زمین حیف بود آن کف پا حیف

بر دیده من نه قدم آن دم که خرامی

غم نیست اگر ماه ملک نیمه نمانده ست

رخساره برافروز که ما را تو تمامی

زاهد نشد آگاه ز اسرار خرابات

ادراک وقایع نکند مردم عامی

هرگز نکند آرزوی خلعت شاهی

جامی که رسید از تو به تشریف غلامی

شمارهٔ ۱۰۱۴

هر قطره می لعل که ریزد به زمینی

از جام تو بر خاتم عیش است نگینی

با ظلمت شک سر دهانت نتوان یافت

از نور رخت گر ندمد صبح یقینی

گفتم شدم ایمن ز بلاهای زمانه

ناگاه خیال تو درآمد ز کمینی

هر دین که نه عشق است همه کفر و ضلال است

با عشق تو فارغ شده ام از همه دینی

صد خار ز هجران به دلم به که چو آیم

گیرد به ملامت خم ابروی تو چینی

از خاک درت گرچه شوم گرد نخیزم

در کوی وفا نیست چو من خاک نشینی

درج گهر آمد لبت آن را به امانت

بسپار به جامی که چو او نیست امینی

شمارهٔ ۱۰۱۵

هر زمان از دور رخ بنمایی و پنهان شوی

برق خرمن سوز عقل و هوش و صبر و جان شوی

بس که کشتی خلق اگر پیوند عمر خود کنی

عمرشان در ملک خوبی شاه جاویدان شوی

دل جدا دیده جدا مهمانسرای آراسته ست

تا کجا محمل فرود آری که را مهمان شوی

تو نه آنی کز تو یابد کنج تاریکم فروغ

روز اگر خورشید رخشان شب مه تابان شوی

غنچه نازی تو من ابر چمن نبود شگفت

گر ببینی گریه زار من و خندان شوی

گفتیم حیران چرایی گر تو هم در آینه

صورت خود بینی از من بیشتر حیران شوی

رسم دلجویی نکو دانی نمی دانم چرا

چون رسد نوبت به جامی این چنین نادان شوی

قصاید

شمارهٔ ۱ : ای از علو قدر به کرسی نهاده پا

شمارهٔ ۲ : مرحبا ای قاصد ملک معالی مرحبا

شمارهٔ ۳ : گنجی ست نقد فقر که آن را طلسمهاست

شمارهٔ ۴ : درین سراچه که چرخش کمینه طاق نماست

شمارهٔ ۵ : آن را که بر سر افسر اقبال سرمد است

شمارهٔ ۶ : کنگر ایوان شه کز کاخ کیوان برتر است

شمارهٔ ۷ : حبذا قصری که ایوانش ز کیوان برتر است

شمارهٔ ۸ : منم که تاج سر چرخ خاک پای من است

شمارهٔ ۹ : زان پیش کز مداد دهم خامه را مدد

شمارهٔ ۱۰ : این مقام خوش که می بخشد نسیم وصل یار

شمارهٔ ۱۱ - قصیدهٔ جلاء الروح در جواب قصیدهٔ مرآت الصفا یا بحرالابرار یا قصیدهٔ شینیهٔ خاقانی

شمارهٔ ۱۲ : اصبحت زایرا لک یا شحنة النجف

شمارهٔ ۱۳ : چو پیوند با دوست می خواهی ای دل

شمارهٔ ۱۴ : نسیم جان شنوم گوییا ز عالم دل

شمارهٔ ۱۵ : سلام علیک ای نبی مکرم

شمارهٔ ۱۶ : جاه داری جاهل آسا در سر ای کامل مدام

شمارهٔ ۱۷ : سفید شد چو درخت شکوفه دار سرم

شمارهٔ ۱۸ : قاصد رسید و ساخت معطر مشام من

شمارهٔ ۱۹ : بانگ رحیل از قافله برخاست خیز ای ساربان

شمارهٔ ۲۰ : این همایون خانه کامد خانه چشم جهان

شمارهٔ ۲۱ : برتر آمد در علو این منزل از چرخ برین

شمارهٔ ۲۲ : ای سر از قدر بر فلک سوده

شمارهٔ ۱

ای از علو قدر به کرسی نهاده پا

فرق مقیم فرش حریم تو عرش سا

مشکل رسد به دولت تقبیل سده ات

گردون اگر چه راست کند قامت دوتا

از طرف بامت ار نگرد پاسبان به زیر

در چشمش آفتاب نماید کم از سها

در نیمه ره به سدره برآساید از عروج

مرغی که سوی کنگر قصرت کند هوا

بر آسمان اگر نکنی سایه چون زمین

تنها زمین به سایه تو کی کند وفا

ضل زمین به ساحت فرشت نمی رسد

فارغ بود صباح تو از ظلمت مسا

سنگ اساس تو ز تصلب جبل مثل

سقف رواق تو ز ترفع سما نما

زان لنگر زمینی «اذا بست الجبال »

زین قبله دعایی «اذا شقت السما»

روی توجه همه آفاقیان به توست

هم قبله امیدی و هم کعبه صفا

وضع تو بی نظیر و بنای تو دلپذیر

آب تو جانفزای و هوای تو دلگشا

هر جای تو که می نگرم به ز دیگری ست

با تو نمی رسد صفت من به هیچ جا

جهدی بلیغ کرد به وصف زبان نطق

اما نشد هنوز کما ینبغی ادا

خود را بر آستان تو اندازد آفتاب

دارد ز شمسه های تو دریوزه ضیا

انداخت عکس نقش ضمیر مصوران

از بس که یافت صفحه دیار تو جلا

خورشید زر ناب و فلک لاجورد گشت

کردند جا درون تو خود را به نقش ها

نقاش چین چه کار کند در تو غیر آنک

بر نقش کلک خویش کشد خامه خطا

حوض تو در میانه و انهار گرد او

ما بر کنار او خوش و او در میان ما

چون چار جوی خلد به الوان مختلف

جاری ست گرد حوض تو انهار دایما

حوضی عجب ز سیم که بر دیده خیال

تمثیل مثل آن نبود حد سیمیا

چو دید حوض سیم تو از آب لطف پر

سیماب شد ز روی زمین چشمه بقا

سر برکشیده طرفه درختی ازان میان

وین طرفه ترکه نیست در او قوت نما

ریزان نگشته برگ وی از آفت خزان

جنبش ندیده شاخ وی از صولت صبا

مرغان به شاخ و برگ وی آنسان گرفته انس

کز وی نمی شوند به صد های و هوی جدا

جز منتهای همت مرغان عرش نیست

نبود درخت سدره بدین گونه منتها

فواره در ترانه ز منقار مرغ او

در باغ دهر کم زده مرغی چنین نوا

ننهاده در حریم تو سایل هنوز پای

گوید صریر باب تو اهلا و مرحبا

حاجت به قول نیست که بی ذلت سوال

حاجات سایلان ز در ما شود روا

از ظلمت کسوف شود ایمن آفتاب

گر آورد به سایه دیوارت التجا

لیک از فروغ شمسه درون و برون تو

امکان سایه نیست مگر سایه خدا

ذوالجود والمکارم و الفضل والمنن

ذوالمجد والمفاخر والعز والعلی

سلطان حسین آن که بود روز رزم و بزم

کالغیث فی العطیة واللیث فی الوغا

شاه غزا شعار که دارد غزای او

بر روزگار دشمن دین صورت عزا

مشکین ز طیب نافه خلقش مشام گل

روشن ز گرد موکب او چشم توتیا

یابد ز کیمیا صفت زر وجود مس

وز التفات همت او فعل کیمیا

گر یافتی به خدمت او رخصت قیام

از پشت چرخ پیر برون رفتی انحنا

نبود به روزهای ربیع آن مطر که خور

با دست زرفشانش عرق ریزد از حیا

شد خصم سفله از اثر تیغ او دو نیم

چون ارض سفلی از رقم خط استوا

هر کس که رو به مهر وی آرد چه باک ازان

کافتد چو سایه خصم نگونسارش از قفا

خواهد فلک به سایه او خواب ورنه چیست

بر مهد اطلسش ز مه و مهر متکا

عالم پناه شاها چون می کشد دلت

از شاهدان چسر قدر برقع خفا

پوشیده نیست بر تو که در عرصه فناست

معموریی که هست درین عرصه فنا

آن به که از اشارت معمار عقل و دین

در باغ ملک قصر عدالت کنی بنا

هر جا روان کنی ز درون و برونش آب

از جویبار دانش و سرچشمه ذکا

بنشانیش به صحن درختی که باشدش

شاخ از وفا و گل ز کرم میوه از سخا

برگش بود هوا زده نفس را علاج

شاخش بود زمن شده عجز را عصا

مرغان بر آن نشسته ز آثار پر تو

افکنده در رواق فلک غلغل ثنا

از میوه خود چه گویم کز طعم و بوی خوش

جان تو را شود ابدالآبدین غذا

بفروش کام نفس و بخر دولت ابد

اینک ستاده مشتری «ان الله اشتری »

حیف آیدم که رایت شاهی فتد ز پای

آنجا که سرکشد علم دولت گدا

نگشایدت ز ساختن این سرای کار

گر کار آن سرای نسازی درین سرا

از فیض ابر لطف و سحاب نوال توست

هر نکته ای که زاد ازین طبع نکته زا

ورنی در آن محیط که هر قطره هست ازو

بحر گهر چه قدر صدفریزه ای مرا

تا بهر صید مرغ اجابت همی نهند

هر صبح و شام اهل صفا دامی از دعا

بادا همیشه مرغ اجابت شکار تو

دامش دعای دام لک العز و البقا

شمارهٔ ۲

مرحبا ای قاصد ملک معالی مرحبا

الصلا کز جان و دل نزل تو کردم الصلا

نامه سربسته آوردی که گر چون نافه اش

سر شکافی بر مشام جان زند بوی وفا

غنچه بشکفته است از گلبن فضل و هنر

در بهارستان دانش یافته نشو و نما

لقمه پیچیده است از خوان لقمان آمده

تا شود جان و دل حکمت شناسان را غذا

بود موسی را عصایی پیش ازین در کف که خورد

سحرهای ساحران چون شد به معجز اژدهای

گشته بر انواع سحر این نامه طی گویا که هست

در کف دانشوران یک شبر مانده زان عصا

لف او را گر کنی نشر از بدیع نظم و نثر

پر ز صنعت یابیش از ابتدا تا انتها

از بیاض فرجه بین السطور او بود

نهر سیمین را ز هر سو خاسته مشکین گیا

سوی معراج حقایق عقل و جان را سلم است

شکل و ترتیب سطورش کامده سلم نما

سلم است اما در او غیر از تنزل نیست دأب

طرفه حالی کان تنزل هست عین ارتقا

پایه پایه عقل ازان سلم چو می آید فرو

می نهد گویی ز هر پایه فراز عرش پا

نظم و نثرش بین که پنداری دبیر چرخ کرد

عقد پروین را در اثنای بنات النعش جا

یا خود افتاده ست مخزونات گنج پر گهر

بر بساط عرض یعنی متصل بعضی جدا

فقره های نثر او قوت ده پشت هنر

نکته های نظم او روشنگر تیغ ذکا

خواستم گیرم دوات از مه سیاهی از ظلام

خامه از تیر و بیاض از صفحه شمس الضحی

تا جواب آن کنم انشا دبیر عقل گفت

بر مدار از چهره اندیشه جلباب حیا

ز آسمان جود چون رخشنده گردد آفتاب

در مقابل سهو باشد جستن نور از سها

در ریاض فضل چون بالا کشد سرو سهی

از بنفشه نیست لایق جلوه با پشت دوتا

در سخن آنجا که باشد طبع سحبان سحر ساز

کی پسندد عاقل از طیان که گردد ژاژخا

ور ضرورت باشد این معنی طریق شعر گیر

ناروای غیر شاعر هست شاعر را روا

چون دبیر عقل زد بهر من این سنجیده رای

سر زد از خاطر به وفق رایش این مطلع مرا

جز تو نبود قاصدی بی قاصدان را ای صبا

خیز و بگذر سوی آن مقصود جانها قاصدا

عرضه ده آنجا سلامی از سلامت منشعب

بلکه چون اسم سلام آفاقیان را ملتجا

سینش از دندانه ها پیوسته دندان کرده تیز

تا گشاید از رگ جان عقده رنج و عنا

لام او بار دل ما دیده و خم کرده پشت

تا به پشت خم کشد آن را به سر حد ادا

وان الف دال آمده در وی که پا ننهاده ایم

بی لوای استقامت در ره عشق و ولا

حلقه میمش بود شاهد بر آن معنی که کرد

سر اخلاص و محبت حلقه ای در گوش ما

بعد تبلیغ سلام از بنده جامی عرضه کن

گر مجال گفت و گو باشد در آن حضرت تو را

کآرزوی من به دیدارت بسی کامل تر است

ز آرزوی عاشق مفلس به وصل کیمیا

تشنه را در بادیه روزی که باشد از سموم

گرم چون اخگر زمین سوزنده چون آتش هوا

میل دل دانی چه سان باشد به سوی آب ازان

شوق من افزون بود سوی تو ای بحر عطا

غرق بحر شوقم ار سویت نویسم شرح آن

نیست آن جز جنبش دستی به قصد آشنا

نیست در شهر تو را از بهر منع زایران

شهر بی در را چه سان در بست بر رویم قضا

از گران جانی نیارم سویت آمد ورنه هست

جذب شوق از پیش روی و دفع اضداد از قفا

هست جنبانیدن از جا کوه آهن را محال

گرچه گردد باد صرصر یار با آهن ربا

شد فضای ملک هستی بر دلم چون نای تنگ

می رسد هر دم نفیرم بر فلک زین تنگنا

بر جبین داغ نفاق از یک طرف جمعی دغل

بر زبان لاف وفاق از یک طرف مشتی دغا

دوستان این دشمنان آن می ندانم در میان

تا به کی باشم مذبذب لا الی و لا الی

چند گردم گرد شهر و روستا دردا که نیست

همزبانی یافت نی در شهر نی در روستا

درد تنهایی گریبانگیر من شد تا ربود

دهر خوان از کفم دامان اخوان الصفا

پاکبازانی به تن بر ساحل بحر وجود

لیک سر جانشان مستغرق موج فنا

مستقر صورت ایشان حضیض مسکنت

مرتقای همت ایشان حریم کبریا

جای نی در ارض نی اندر سما یابندشان

طرفه تر حالی کزیشان پر بود ارض و سما

گم شود چون قطره در دریا اگر یابد گذر

بر دل ایشان ز اوج عرش تا تحت الثری

از نوازشهای شیرین وز نصیحت های نرم

خستگان را مرهم و آزردگان را مومیا

تاج و تخت سلطنت را خواب بینند و خیال

شب چو آسایند سر بر خشت و تن بر بوریا

یک نفس ز اوقاتشان عیش مخلد را سبب

یک گهر ز انفاسشان ملک مؤبد را بها

رویشان در دفع ظلمت ها مصابیح الظلم

رایشان در حل مشکلها مفاتیح الهدی

آه و واویلاه من هجرانهم بعد الوصال

آه و واویلاه من فقدانهم بعد اللقا

کیف لا اشکو و قد زادت تصاریف المحن

کیف لا ابکی و قد طالت بتاریخ الجوی

مانده زیشان دور از اصحاب صورت کرده ام

اختیار گوشه تجرید و کنج انزوا

لیک با جمعی برون از کسوت نوع بشر

عقد صحبت بسته ام هم در خلا هم در ملا

فیض ایشان چون رسیدت از قلم بی واسطه

مانده محفوظند لوح آسا ز نقش هر خطا

وحشیان حرف را کز هم گریزان آمدند

قید کردستند در مشکین سلاسل عمرها

پوست پوشانی فرو بسته لب از گفتار لیک

بر طلبگاران به تأیید نظر مشکل گشا

آن یکی برتر ز جمله در علو مرتبه

چون پیمبر باطن او مهبط وحی خدا

وان دگر از بهر دورافتادگان او را دلی

پرخبرهای صحیح از بارگاه اصطفا

آن یکی ز اسرار قرآن برقع شبهت گشای

وان دگر ز آیینه سنت ظلام شک زدا

آن یکی از جنبش مشائیان در وی اثر

وان دگر از تابش اشراقیان بر وی ضیا

آن یکی دوشیزگان سر وحدت را ز رخ

برگرفته در حضور بالغان ستر خفا

وان دگر تشحیذ خاطر را نهاده در میان

گاه نثری دلفریب و گاه نظمی جانفزا

از فرنگی شیشه چشم خویشتن کرده چهار

کرده رو در روی ایشانم نشسته دایما

گر شود ابر سآمت بر رخ معنی حجاب

یا برد گرد ملال از دیده فکرت جلا

پای از سر سازم و کرسی ز زانو پس نهم

پای بر کرسی لکی ارقی الی الروض العلی

سر ز جیب تن برآرم دیده جان افکنم

بر جهانی همچو صحرای امل بی منتها

ملکی از نور و ظلم برتر که هر کانجا رسید

گفت لیس عند ربی لاصباح و لامسا

نی در او بغض و عداوت نی در او حرص و امل

نی در او کبر و رعونت نی در او زرق و ریا

لاله راغ وی از باران صفوت در نمو

آهوی دشت وی از ریحان حیرت در چرا

داده هوی آهویش جان را نشان از کنه غیب

خوانده لای لاله اش دل را به نفی ماسوا

شاهباز دل هنوز اندر هوایش پرزنان

قید آب و گل کشد بازم به این وحشت سرا

زان شکارستان هزاران صید معنی آورم

بهر قوت جمعی از خوان حقایق ناشتا

لیک غرق حیرتم من کین یهودی سیرتان

می کنند از من و سلوی میل سیر و گندنا

نیست مقبول جعل جز آنکه خود گرد آورد

گوی عنبر گر نهی پیشش کجا بوید کجا

محرمی چون نیست پیدا زانچه دارم در ضمیر

جز دهان بستن دوات آسا نمی بینم دوا

ور شوم مضطر ز خامه برتراشم محرمی

وز زبان وی کنم در نامه عرض ماجرا

سر بچسبانم به خوناب جگر وز داغ دل

برنهم مهر و فرستم سوی خدام شما

از جوانمردان کهفم معرض از اغیار و نیست

رازدار من ورای کهف یا کهف الوری

هم جهان را خواجه ای هم فقر را دیباچه ای

نلت سرالفقر لکن تحت استار الغنی

مدح تو خواهم نه همچون شاعران و منشیان

دارد از آوای زاغان طوطی طبعم ابا

چیست شغل شاعران تنسیق اوصاف و نعوت

چیست دأب منشیان تلفیق القاب و کنی

وین تکلف گرچه زر ده دهی باشد به فرض

کم عیار آید به معیار قبول اذکیا

خود ثنای خویش کن یعنی سوی معنی گرای

وز حد مدح گرفتاران صورت برتر آ

پای جایی نه که دون پایه قدرت بود

ور بود برتر ز گردون پایه مدح و ثنا

غرقه شو در لجه بحری کش افتاده به روی

نیست بیش از برگی از نیلوفر این نیلی وطا

قطره بیش از بحر گنجد در انا لیکن چو شد

متحد با بحر تاب وی کجا آرد انا

اینچنین مدحی که گفتم چون نه حد غیر توست

مدح گو را اختصار اولی نماید بر دعا

تا بود سرمایه صوفی فنا از بود خویش

باد ازان سرمایه حاصل سود تو گنج بقا

تیزبین بادا تو را چشم یقین تا غایتی

کش ترقی ممتنع باشد پس از کشف غطا

شمارهٔ ۳

گنجی ست نقد فقر که آن را طلسمهاست

مشکل ترین طلسم طلسم وجود ماست

آسان مگیر کار که در سین این طلسم

دندانه ای که بینی دندان اژدهاست

نادر بود که دست دهد فتح این طلسم

آن را که نی به دست ارادت کلید لاست

چل سال بایدت که بجنبانی این کلید

گر هرگزت گشادن این قفل مدعاست

تصویر لا به صورت مقراض بهر چیست

یعنی برای قطع تعلق ز ماسواست

نور قدم ز رخنه لا می کند طلوع

خوش خانه دلی که ازان رخنه پر ضیاست

یابد ره برون شد ازان رخنه عاقبت

هر کس به حبس هستی خود مانده مبتلاست

هست آن عصای شق شده از بس که دل بدو

با نفس در محاربه با دیو در غزاست

زینهار کان عصا منه از کف که چون کلیم

فرعون تو زبون شده آخر بدان عصاست

پهلوی هم دودار بود شکل لاکزان

مقصود زجر هر دغل و قهر هر دغاست

دانی که آن دغا و دغل کیست نفس و دیو

کین سرکشیده ز امر حق آن سخره هواست

آمد دو شاخ لا چو دو انگشت متصل

سالک به آن ز رشته وحدت گره گشاست

زان رشته چون گره بگشاید بداند آنک

جز رشته نیست آن که به صورت گره نماست

زان رشته کن کمند سوی اوج نیستی

گر از حضیض هستیت آهنگ ارتقاست

فقر است راحت دو جهان زینها ازان

میل غنا مکن که غنا صورت عناست

راحت همین به قاف قناعت بود بلی

عنقا همه عناست چو از قاف خود جداست

عاریت است هر چه دهد گردش سپهر

عارض بود بیاض که از گرد آسیاست

بی تخت چون نشیند و بی تاج چون زید

آن کو به تخت خسرو و از تاج پادشاست

گو تخت و تاج زیر و زبر شو که باک نیست

درویش را که تاج نمد تخت بوریاست

فرمانروا مگوی کسی را که تیر حکم

بر مور و پشه گر فکند فی المثل خطاست

فرمانروا کسی ست که منشور قدرتش

یفعل کما یرید و یحکم کما یشاست

تکوین هر مراد که خواهد به قول کن

قول کن و وجود مکون معا معاست

هر ظلمتی که هست ز ناراستی توست

خور را گم است سایه چو در حد استواست

نفس تو از گنه تهی از دست کوتهی ست

از دست نارساست که بدکاره پارساست

تیری ست کج شده که به آتش بود سزا

آن را که قد به خدمت همچون خودی دوتاست

در طاعت خدای دو تا شو که تا کمان

کج نیست نیست در نظر اعتبار راست

نفس تو را خرید حق از بهر بندگی

تصدیق این معامله «ان الله اشتری » ست

غل ساختن ز طوق هوا تا نهی به ظلم

بر بنده خدای نه دأب اولی النهی ست

خوش دار حال را به خلاصی ز قید خویش

کاینده و گذشته غم افزا و غصه زاست

حاشا که حال خوش دهدت رو چو کار تو

گه فکر ما یجی گهی ذکر ما مضی ست

بگذر ز خود که پر نشود از هوای هو

هر کس که نی انای دلش خالی از اناست

گر اره ات نهند به سر سر مکش که آن

بر فرق فقر کنگره تاج کبریاست

ور خنجرت زنند به دل دل بنه که آن

درها گشاده بر دلت از عالم بقاست

در هر قدم مپای که مقصد نه منتهی ست

در هر گذر مای ست که ره را نه منتهاست

گر نی رهی ست این که نهایت پذیر نیست

آن را که مهتدی ست چه حاجت به اهدناست

ایمن مزی که کند شور بارگی سعی

گر زانکه زجر سائق خوفش نه از قفاست

نومید هم مباش که بیرون رود ز راه

گر نی زمام او به کف قائد رجاست

ره را میان خوف و رجا رو که در خبر

«خیرالامور اوسطها» قول مصطفی ست

آمد صدای بانگ جنازه ز صوب شهر

ما و تو را به خوان اجل آن صدا صلاست

می ترسی از فنای خود آخر ز صوفیان

بشنو که گفته اند بقا از پی فناست

نی از فناست ترس تو از زنگ هستی است

کآیینه حقیقت آن را ز خود نکاست

اخلاق نیک و بد همه تخم است و تو زمین

احوال آخرت ز تو روینده چون گیاست

تخمی که در زمین بود آخر همان دمد

گر ارغوان و لاله و گر سیر و گندناست

باشد هوای نفس عفن زو فرار کن

چون روح را عفونت آن مایه وباست

کسر بتان ملت کفر آید از خلیل

قهر قوای نفس قوی کار اقویاست

آزار جو عزیز بود لطف خوی خوار

این ست طبع دهر دلت مضطرب چراست

مستلزم ممات بود زهر و قیمتی است

سرمایه حیات بود آب و کم بهاست

جوع بست و عزلت و سهر و صمت چار رکن

زین چار رکن قصر ولایت قوی بناست

زین چار چاره نیست کسی را که همتش

در ساحت زمین دل این طرفه قصر خاست

خواهی صدای فقر تو گیرد همه جهان

کم خور که از درون تهی کوس پرصداست

معتاد شو به حکم تجوع تری اگر

در دل تو را مطالبه دولت لقاست

بهر فراغ دل طلب گنج می کنی

آن گنج را که می طلبی کنج انزواست

خلق اژدها و صحبتشان کام اژدها

از کام اژدها به حیل رستن از دهاست

در دیده میل خواب بود میل چشم دل

چشم دلت ز آفت این میل بی جلاست

گردی به دیده از ره بی خوابی ار کشی

روشن شود به چشم دلت کان چه توتیاست

در صمت جو نجات که حکمی که عاقبت

بر شرط من صمت مترتب شود نجاست

نقشی ست بی ثبات سخن کش پی هوس

کلک زبان رقم زده بر صفحه هواست

برتر ازین همه چه بود جست و جوی پیر

پیری که پای بر پی پیران پیشواست

پیری که در افاضه نور آفتاب و ماه

پیش ضمیر انور او کمتر از سهاست

پیری که در جهان برون از زمان او

نه پرتو صباح و نه تاریکی مساست

پیری که چون ز پستی هستی کند عروج

نعلین پای همت او تاج عرش ساست

پیری که چون ز نکته اخلاص دم زند

اخلاص مخلصان همه در جنب آن ریاست

پیری که جذب همت او درکشد تو را

یکسر به عالمی که نه ارض است و نی سماست

در قید طینتی چه کند با تو جذب پیر

که را ز گل کشیدن نی طبع کهرباست

نی نی قیاس را بهل اینجا که جذب پیر

اول کشیدنت ز گل و آبش اقتضاست

چون ز آب و گل خلاص شدی می برد تو را

تا اوج لامکان که در او عرش زیر پاست

جامی به گفت و گو مکن اثبات فقر از آنک

اثبات آن اقامت برهان انتقاست

پهلو بس است لوح و نی بوریا قلم

در شرح رنج شب که ز بی بستری تو راست

دردی که شب سر تو ز بی بالشی کشد

زیر سر تو سنگ بر آن درد سر گواست

دعوی کنی که پیر شدم زیر بار دل

برهان مستقیم برین دعوی انحناست

قول زبان و فکر خرد صورت است و بس

آنجا که سر فقر بود این همه هباست

گر سر فقر بایدت از خواجه ای طلب

کز سر فقر سر زده از کسوت غناست

آن خواجه ای که خوان کرم تا کشیده است

هر جا شهی ست بر در دهلیز او گداست

نبود ز شرع جنبش و آرام او برون

او مقتدی و خواجه کونین مقتداست

چون در زمانه نصرت دین محمدی

او کرده است ناصر دینش لقب سزاست

گویم به وجه تعمیه نامش نه آشکار

زیرا که طبع اهل ادب را ازان اباست

چون شست دل ز عجب دمد زو شمیم فقر

زان رو شمامه سان به یدالله گرفته جاست

همچون شمامه بر سر دستش گرفته است

فضل ازل چو از نفسش بوی فقر خاست

چشم امید خلق همه گرچه سوی اوست

چشم شهود او ز همه خلق بر خداست

امواج بحر کی شود او را حجاب بحر

با بحر بی حجاب چو جان وی آشناست

دهقان این سراست ولی از کمال حزم

انبار کرده حاصل خود را در آن سراست

کارش حراثت است اگر نغلطم خود اوست

آن حارثی که داده نشان ختم انبیاست

در مزرع سلوک ز باران فیض او

تخم ارادت همه در نشو و در نماست

چون کلک او متاع خطا آورد به روم

منقاد خط او ز در روم تا خطاست

بس نارواست بر خطش انگشت چون ازو

حاجات عالمی به دو انگشت خط رواست

زین گفته قصد من نه ادای ثنای اوست

بر آفتاب شب پره را کی حد ثناست

گوید نشان ز پرتو خورشید شب پره

یعنی که رسته چشم من از ظلمت عمی ست

ورنی در آن مقام که خورشید انور است

آن قوتش که چشم به بالا کند کجاست

ز اطناب در سخن چو میسر نمی شود

عد شمایلش که مبرا از انتهاست

شد وقت آنکه ختم کند بر دعای او

زیرا دعای او همه آفاق را دعاست

تا بر مس وجود مرید کمال جوی

فر حضور پیر مکمل چو کیمیاست

ممدود باد سایه فر حضور او

بر فرق هر که روی دلش در ره هدی ست

شمارهٔ ۴

درین سراچه که چرخش کمینه طاق نماست

همیشه قامتم از بار دل چو طاق دوتاست

چگونه شاد زید آن که بهر مردن زاد

به خانه ای که پی انهدام کرده بناست

به اعتبار درین کاخ زرنگار نگر

که هر نظر که نه از روی اعتبار خطاست

پی مشاهده رازهای پنهانی

رخام و مرمرش آیینه های داده جلاست

چرا چو سنگ اساسش به پستیی مانده

که بر تو از در و دیوار بار رنج و عناست

عروج ده دل خود را که روزن بامش

دری گشاده به رویت ز عالم بالاست

به فخر هر که سرافراخت همچو کنگره اش

فتد ز زلزله حادثات در کم و کاست

به نطع خاک مربع نشین نشد به فراغ

جز آن فتاده که چون خشت فرش او ته پاست

کمان هر خم طاقش که هست درخور زه

کشیده بر هدف دین و دل خدنگ بلاست

فروغ شمسه او آفتاب تابان است

ولی دریغ که وقت زوال آن پیداست

درون خانه شود تیره از در بسته

به تیرگی درون هر که در ببست سزاست

گشای بر همه در اگر صفا خواهی

که صفه را چو در بسته نیست جمله صفاست

چو تابه دان به ریاضت لطیف ساز حجاب

که چون کثیف نماند حجاب امید ضیاست

نفیر درد جدایی رسد به گوش آخر

ز مطربی که درین بزمگاه نغمه سراست

ز بینوایی خود پرده دگر گیرد

مغنیی که درین پرده برگرفته نواست

تو را به سر پس پرده راه نگشاید

جز این قصیده که از سر کار پرده گشاست

گذشت پایه شعرم به رفعت از شعری

برین کتابه که معراج گفته شعراست

ولی هنوز علو مدارج قدرش

فرود منزلت مدح خسرو والاست

سپهر مرتبه سلطان حسین کز کف جود

زده طپانچه تشویر بر رخ دریاست

شهنشهی که چو باد بهار بستان را

نسیم عاطفتش روضه جهان آراست

به دشت آن همه گل چیست دانی و سبزه

صبا دقایق لطفش نهاده بر صحراست

به کوه آن همه کان چیست دانی و گوهر

فلک خصایص جودش نموده در خار است

اگر چه در نظر آبی ست بس تنک تیغش

گذشته گه ز میان گه ز گردن اعداست

ز گردن آب گذشته ست و تشنه می میرد

بلی چنین بود آن را که علت استسقاست

عصای رمح وی اعجاز موسوی دارد

که روز معرکه در چشم خصم اژدرهاست

بدین نشیمن فقر و نیاز کی نگرد

چنین که همت او در مقام استغناست

جهان پناها چون مرتقای همت تو

ز هر چه عقل تصور کند ازان اعلاست

تنزلی ست ز اوج جلال و جاه تو را

که منزل تو درین خاک توده غبراست

قیاس ملک جهان با حریم عزت تو

حدیث خانه چغذ و نشیمن عنقاست

تو بر زمین به تواضع نشسته ای لیکن

رواق قدر تو برتر ز گنبد خضراست

درین خرابه همانا عمارتی که کنی

غرض نه حظ خود آسودگی خلق خداست

که تا به سایه دیوار تو پناه آرند

که چرخ کینه ور و روزگار حادثه زاست

به جنب نور ضمیر تو آفتاب بود

چنان حقیر که در جنب آفتاب سهاست

ز خسروان به تو کس را قیاس نتوان کرد

درین قضیه که گفتم دلیل استقراست

بود دل همه مشغول عشرت امروز

به جز دل تو که مشعوف دولت فرداست

بلی ز دولت باقی امید ببریدن

برای عشرت فانی نه شیوه داناست

عنان بارگی خود کشیده می داری

ز هر رهی که شریعت به آن نه راهنماست

فروغ رای تو آثار شرع روشن کرد

ظلام توره و یرغو ز راه دین برخاست

مهارت تو به حدیست در دقایق فقه

که مبدعات ضمیر تو حیرة الفقهاست

نفاذ عدل تو برداشت از میانه خلق

رسوم کج که نه با حکم شرع باشد راست

نشان نماند ز تمغا به غیر آن داغی

که در درونه تمغاچی از غم تمغاست

اگر چه سوق سخن بر مساق حکمت و پند

نه مذهب شعرا بل وظیفه حکماست

درین قصیده سپردم خلاف مذهب شعر

به وفق امر تو کان را نفاذ حکم قضاست

وگرنه همچو منی را به مجلسی که رود

هزار نکته حکمت زبان پند کجاست

سخن که نه بر نهج اختصار رفت آن به

که طی کنم دگر این نامه را که وقت دعاست

همیشه تا ز فلک داند این قدر دانا

که هر عمارت او را خرابیی ز قفاست

مباد شغل تو الا عمارت دلها

که در عمارت دلها عمارت دو سراست

شمارهٔ ۵

آن را که بر سر افسر اقبال سرمد است

سر در ره محمد و آل محمد است

فرزند کاف و نون اند افراد کاینات

احمد میان ایشان فرزند امجد است

مدی که هست بر سر آدم علامتی

زان میم و دال دان که قدمگاه احمد است

آن مد ز چتر دولت سرمد نشانه ای ست

آدم سرآمد همه عالم ازان مد است

هر کس نه مرتدی به ردای ولای اوست

در راه دین مرید مخوانش که مرتد است

سر در گلیم فاقه و تن بر حصیر فقر

شاه هزار صاحب دیهیم و مسند است

خاک رهش جلاده چشم خرد بود

آن را به نقد جان به خرد هر که به خرد است

سروی ست قد او چمن آرای فاستقم

طوبی به باغ سدره هوادار آن قد است

بس تلخکام کفر که بر خوان دعوتش

شیرین دهان ز چاشنی شهد اشهد است

بس سالخورد دهر کز آغاز بعثتش

رفته چو کودکان به سر لوح ابجد است

بد را شفیع و پایه نیکان ازو رفیع

محتاج لطف اوست اگر نیک اگر بد است

حال سپاه اهل ضلالت بد است ازو

تا بر سپاه اهل هدایت سپهبد است

مشکات انور است دل او خوش آن حدیث

کز راوی صحیح بدو گشته مسند است

یابد ز جامه خانه او خلعت قبول

هر تن که از لباس رعونت مجرد است

جاه و جلال بین که براقش گه عروج

از نعل خویش تاج نه فرق فرقد است

با او چه دستبرد عدو را که جاودان

بازوی مکنتش به یدالله مؤید است

پیوسته از تشدد او مدعی دین

خم گشته زیر اره چو دال مشدد است

جانش مقیم مقعد صدق است ازان چه باک

کش تنگنای حجره صدیقه مرقد است

انکار و شک ز خاطر ارباب شرک برد

حکم نبوتش که به قرآن مؤکد است

از فیض روح اوست به تجدید مستفیض

هر قابلی که طالب فیض مجدد است

ورد جمال از عرق عارضش دمید

زان ورد خد شاهد گیتی مورد است

آنجا که جاودانه بود جای باش او

عقل و خیال را چه مجال شد آمد است

دندان سین سنت و شین شریعتش

دندانه کلید بهشت مخلد است

شد طی بساط کفر و غوایت زمانه را

زان دم کزو مهاد هدایت ممهد است

خضرای دمنه حرم شرع و دین او

افعی نفس کوردلان را زبرجد است

یا خاتم النبیین یا سیدالرسل

نعت تو فتحنامه ملک مؤبد است

جامی که هست خاطر او بحر و نعت تو

زان بحر بر لب آمده در منضد است

عمری ست رو به کعبه فقر است و نیستی

راهش نما که گم شده در هستی خود است

بگشای قفل بند طبیعت ز باطنش

چون ظاهرش به قید شریعت مقید است

شمارهٔ ۶

کنگر ایوان شه کز کاخ کیوان برتر است

رخنه ها دان کش به دیوار حصار دین در است

چون سلامت ماند از تارج نقد این حصار

پاسبان در خواب و بر هر رخنه دزدی دیگر است

چیست زر ناب رنگین گشته خاکی ز آفتاب

هر که کرد افسر ز زر ناب خاکش بر سر است

گر ندارد سیم و زر دانا منه نامش گدا

در برش دل بحر دانش و او شه بحر و بر است

زن نیی مردی کن و دست کرم بگشا که زر

مرد را بهر کرم زن را برای زیور است

کیسه خالی باش بهر رفعت یوم الحساب

صفر چون خالی ست ز ارقام عدد بالاتر است

عاشق همیان شدی لاغر میانش کن ز بذل

حسن معشوقان رعنا در میان لاغر است

نیست سرخ از اصل گوهر تنگه زر گوییا

بهر داغ بخل کیشان کرده سرخ از آذر است

زر بود در جیب مال و میل او در جان و بال

لعل آتش رنگ بر کف لعل و در دل اخگر است

بگذر از ویرانه گیتی سلامت گرچه هست

گنج ها در وی که بر هر یک طلسمی منکر است

هر کجا بینی در گنجی و بر در حلقه ای

حلقه حلقه کرده ماری در دهان اژدر است

حرص کار مور باشد گر روی با او به گور

حشو گور خویشتن بینی که مور بی مر است

شد دهان حرص سنجر پر ولی از خاک مرو

این سخن بشنو که مروی از دهان سنجر است

معنی ذراترک آمد مقبلی کو برد بو

ز امتثال امر ذر در ترک دنیی بوذر است

زر بده وز فحش اولادالزنا را لب ببند

دیده باشی قفل زر کز بهر فرج استر است

گرچه باشد زر خوش ابرا کن ز زر کابراست تاج

بهر ابراهیم و زر نعلین پای آذر است

از ریا پیشه مجو حاجت که جودش عارضی ست

میوه کی آرد درخت خشک کز باران تر است

لب نیالایند اهل همت از خوان خسان

در خور دندان انجم گرده ماه و خور است

طامعان از بهر طعمه پیش هر خس سر نهند

قانعان را خنده بر شاه و وزیر کشور است

ماکیان از بهر دانه می برد سر زیر کاه

قهقهه بر کوه و بر در شیوه کبک نر است

نفع عامه عامه را اولی ست آری دم خر

خوش مگس رانی ست لیکن کون خر را در خور است

مرد کاسب کز مشقت می کند کف را درشت

بهر ناهمواری نفس دغل سوهان گر است

ساغر راحت بود از کسب بر کف آبله

وقت آن کس خوش که راحت یافته زین ساغر است

فرج را بند از گلو کن کز زنان سعتری

فارغ است آن کس که قوت او ز نان و سعتر است

هر که را خر ساخت شهوت نیم خردل گو به عقل

خود به فهم خرده بینان نیم خردل هم خر است

سفله را منظور نتوان ساختن کو خوبروست

میخ را در دیده نتوان کوفتن کان از زر است

شاهدان زر طلب را عارض پر خط و خال

در کف طامع به قصد مال مردم محضر است

روزگارت تیره دستت خالی و دل پر هوس

شب دراز و ناخنان افتاده اعضا پر گر است

دست ده با راستان در قطع پستی های طبع

بی عصا مگذر که در راه تو صد جوی و جر است

باش در دین ثابت ار ترسی ز قهر حق که پای

کرده محکم در زمین عرعر ز بیم صرصر است

نیکی آموز از همه ار کم ز خود آخر چه عیب

راستی در جدول زرگر ز چوبین مسطر است

نیست قدر عالی و دون جز به مقدار هنر

قصر شه را پاسبان بر بام و دربان بر در است

حکمت اندر رنج تن تهذیب عقل و جان توست

قصد واعظ زجر اصحاب و لگد بر منبر است

کامل و ناقص نه یکسانند در قطع امور

آنچه از شمشیر می آید نه حد خنجر است

چون کنند اهل حسد طوفان طریق حلم گیر

گاه موج آرام کشتی را ز ثقل لنگر است

با حسودان لطف خوش باشد ولی نتوان به آب

کشتن آن آتش که اندر سنگ آتش مضمر است

گر نیی همکار با نیکان ز همنامی چه سود

یک مسیح ابراء اکمه کرد و دیگر اعور است

خوی نیکو گیرد آن کز نیک یابد تربیت

شیر حکمت نوشد آن کام الکتابش مادر است

فعل نیک از نیک خویان جو که در تصریف دهر

مشتق اندر صورت و معنی به وفق مصدراست

خارخار شک درون دل بودن جان را چو گر

معنی ان کز برای شک بود زان رو گر است

هست مرد تیره دل در صورت اهل صفا

آن زن هندو که از جنس سفیدش چادر است

هر خلل کاندر عمل بینی ز نقصان دل است

رخنه کاندر قصر یابی از قصور قیصر است

نفس ظلمت رو به حبل الله ز جنبش باز ماند

رشته خورشید بند بال مرغ شب پر است

بی گناهی را به جرم دیگری از روی جهل

سرزنش کردن به رسم عاقل دانشور است

کرم را کش می توان عین کرم خواندن چه عیب

گر به رغم مردمش ام الخبائث دختر است

هر چه می یابی ز وی آن خاصیت کش ممکن است

طعن او بر فقد هر ناممکنی مستنکر است

نیست کوه از بهر همراهی که گویی مزمن است

نیست شیر از بهر هم خوابی که گویی ابخر است

سفله گر خجلت کشد ز آثار فعل خود کشد

گلخنی را رو سیاه از دود یا خاکستر است

گوش حکمت کش طلب، نی دیده صورت پرست

حظ کور از شاهدان خوش نوا بیش از کر است

چون فتد ز آهنگ صحت تار رگ بر عود تن

زخمه بهر ساز آن آهنگ زخم نشتر است

نقش پهلو نسخه تفصیل رنج شب بس است

جامه چاکی را که تا صبح از حصیرش بستر است

خوش بود خوشخو به هر صورت که باشد چون عبیر

کش به سهو ار غافلی تصحیف خواند عنبر است

کوس ناموس ار زنی از چرخ و انجم بر گذر

چون دف رسواییت این پر جلاجل چنبر است

سوی معنی رو که گر ماند به صورت با سپند

کی کند دفع گزند آن نقطه کاندر مجمر است

کم نشین ز امثال خود ایمن که باشد در رقم

مثل حنجر خنجر اما بهر قطع حنجر است

طعنه از کس خوش نباشد گرچه شیرین گو بود

زخم نی بر دیده سخت است ار همه نیشکر است

کندن بنیاد دولت را بود سیلی عظیم

رشحه کلک عوانان گرچه بس مستحقر است

گر عروج نفس خواهی بال همت برگشای

کانچه در پرواز دارد اعتبار اول پر است

نیست از مردی عجوز دهر را گشتن زبون

زن که فایق گشت بر شوهر به معنی شوهر است

راه عزلت پوی و خرم زی که چندین قهقهه

کبک ازان دارد که دور از خلق بر کوه و در است

حبس نیلی گنبدی از گریه می شو غرق آب

شب چو مرغی کآشیانش غنچه نیلوفر است

منکران را واردات عارفان نبود قبول

کافران را معجزات انبیا کی باور است

فقره فقره از کلام شیره مردان گوش کن

زانکه بر بوجهل جهل آن ذوالفقار حیدر است

نکته های پست کامل هست طالب را بلند

نقطه های یای حیدر تاج قاف قنبر است

خاک یاران شو که پشت کبر و کینت بشکند

کحل اغبر چشم نصرت را غبار لشکر است

لشکر انعام نادیده به بانگی تفرقه ست

دفتر شیرازه ناکرده به بادی ابتر است

ناپسندی گر رسد از یار روشندل چه باک

نیست عیبی آب صافی را که خاشاک آور است

دل بپرور بحر فیض نو به نو کز نخل خشک

می خورد خرمای تر مریم که عیسی پرور است

کافری دان نفس سرکش را که لازم یابیش

سرکشی چون سرکش کافی که اندر کافر است

ساغر عشرت مزن با زن که گر هست از نخست

رازدار سر عفت آخر از ساغر غر است

بهره از جنسیت افزاید که چون در فصل دی

مهر عریان باشد از وی حظ عریان اوفر است

دل مکن با ژنده پوشان بد که جاسوس دلند

بهر جاسوسی ست شه کاندر لباس چاکر است

چاره در دفع خواطر صحبت پیر است و بس

رخنه بر یأجوج بستن خاصه اسکندر است

جان پژمرده ز فیض پیر یابد زندگی

خضر ازان خضر است کز وی سبزه خشک اخضر است

بوی درویشی نداری خرقه پشمین چه سود

چند پیچی پشک در نافه که مشک اذفر است

ناز پرورد هوا با نفس نتواند غزا

زن که باشد لایق معجر چه مرد مغفر است

در جوانی سعی کن گر بی خلل خواهی عمل

میوه بی نقصان بود چون از درخت نوبر است

عالم عالی مقام از بهر جر خواهد علو

چون علی کش معنی استعلا و کار او جر است

مفتی تر دامن از مستی نوازد همچو دف

دفتر خود را دف تر دامن آری دفتر است

فلسفه چون اکثرش آمد سفه پس کل آن

هم سفه باشد که دارد حکم کل آنچ اکثر است

فلسفی از گنج حکمت چون به فلسی ره نیافت

می ندانم دیگری را سوی آن چون رهبر است

حکم حال منطقی خواهی ز حال فلسفی

کن قیاس آن را که اصغر مندرج در اکبر است

آن بد اختر کش منجم گفته ای چون هر اثر

پیش او مسند به اختر شد خدایش اختر است

اختیاری نیست او را اختیار از وی مپرس

اختیار جمله گم در اختیار داور است

چرخ و انجم جن و مردم هر یک اینجا مضطرند

اختیار جمله پیش «من یجیب المضطر» است

نور توحید است در دل مشعر ادراک حق

مشعر اخترپرستان را کجا آن مشعر است

معنی معشر معیت با شر آمد زان سبب

نیست زین معشر کسی بی شر اگر بو معشر است

حکمت یونیان پیغام نفس است و هوا

حکمت ایمانیان فرموده پیغمبر است

نامه کش عنوان نه قال الله یا قال النبی ست

حاصل مضمون آن خسران روز محشر است

نیست جز بوی نبی سوی خدا رهبر تو را

از علی جو بو که بوی بوعلی مستقذر است

دست بگسل از شفای او که دستور شقاست

پای یکسو نه ز قانونش که کانون شر است

صاحب علم لدنی را چه حاجت خط و لفظ

صفحه دل مصحف است آن را که قرآن از بر است

جامی احسنت این نه شعر از باغ رضوان روضه ای ست

کاندرو هر حرف ظرفی پر شراب کوثر است

در سواد خط آن انوار حکمت مختفی ست

چون شب تاریک آبستن به صبح انور است

همچو بکر فکر خسرو زاده است از لطف طبع

در کمال خوبی این یک خواهر آن یک خواهر است

ای بسا خواهر که با خواهر چو گردد جلوه گر

در جمال اکبر بود هر چند در سال اصغر است

«لجة الاسرار» اگر سازم لقب آن را سزاست

زانکه از اسرار دین بحری لبالب گوهر است

«حجة الاحرار» اگر با آن کنم ضم هم رواست

زانکه بر مطلوب هر آزاده حجت گستر است

مر بود پنجاه و چون آمد دو مر ابیات آن

در صفا و محکمی شاید که گویم مرمر است

سال تاریخش اگر فرخ نویسم دور نیست

زانکه سال از دولت تاریخ او فرخ فر است

شمارهٔ ۷

حبذا قصری که ایوانش ز کیوان برتر است

قبه والای او بالای چرخ اخضر است

سرکشیده ست آنچنان بالا که گویی چرخ را

کنگر اطراف بامش شرفه های افسر است

کعبه از سنگ است و هر سنگی که در بنیاد اوست

کعبه آسا مقبلان را قبله گاهی دیگر است

چرخ بر معمار او گاه عمارت عرضه کرد

خشت مهر و مه که این از سیم ناب آن از زر است

گفت خشت سیم و زر اینجا نمی ارزد به هیچ

بر زمین افکن که فرش ساحتش را در خور است

گل که بهر آجرش دست قضا تخمیر کرد

خاکش از خلد برین آبش ز حوض کوثر است

بهر استاد مقرنس کار او هر بامداد

گج سرشته مهر ز اسفیداج صبح انور است

شاخ و برگ نقش های صفحه دیوار او

در علو منزلت با شاخ طوبی همسر است

زانچه فاضل مانده از نقاش رنگ آمیز او

یک سفال لاجورد این گنبد نیلوفر است

شب ز نور شمسه او ذره در چشم ضریر

ز آفتاب چاشت بر اهل بصر روشن تر است

می کنم دعوی که هست افزون ز عالم فسحتش

گرچه طول و عرض عالم کشور اندر کشور است

حجتم این بس که آن شاهی که در عالم ز جاه

می نگنجد در حریمش مهد عزت گستر است

شاه ابوالغازی معز ملک و دین سلطان حسین

کز سرابستان جاهش نه فلک یک منظر است

سقف قصرش با ملمع نقش ها بالای چرخ

همچو بالای زمین این طارم پراختر است

چون در خلوت سرا بر روی خاصان کرده باز

از سران صد حلقه اش چون حلقه بیرون در است

چون بود در سایه دیوار او جا یافته

گر نهد در قصر خود پای از قصور قیصر است

ملک ازو شد دلبر زیبا و این فیروزه طاق

پیش این ایوان مقوس ابروی آن دلبر است

شب سراید زهره بهر پاسبانانش سرود

گوییا بر گوشه بامش یکی خنیاگر است

از در دهلیز جاه او که باب دولت است

قیمت هر تخته ای تخت هزار اسکندر است

آفتاب و چرخ را با او همی کردم قیاس

در محیط همت او این صدف آن گوهر است

عرصه هیجا که باشد پردلان را روضه ای

کش سپر گل غنچه ها پیکان و سوسن خنجر است

هر که آنجا ز ابر تیغ افشانده باران ضرر

رسته از خون اعادی لاله های احمر است

مدحت جاه و جلالش را چه حاجت نظم من

حسن مادرزاد مستغنی ز زیب و زیور است

تا فلک کرده ز خورشید آتش از انجم سپند

گرد این قصر جهان آرا چو گردان مجمر است

باده دور از چشم بد در وی گرفته جام عیش

آن که همچون جم هزارش جرعه نوش ساغر است

شمارهٔ ۸

منم که تاج سر چرخ خاک پای من است

چو ذره رقص کنان مهر در هوای من است

قطار روز و شب افتاده سایه و نوری

ز اوج کنگره کاخ کبریای من است

به آفتاب کجا سر درآورم که چو او

هزار خشت زر افتاده در فضای من است

ز ماه کاسه به کف هر شب از شهاب عصا

فلک طواف کنان گرد در گدای من است

نه شب به ماه بود حاجت و نه روز به مهر

چنین که روی زمین روشن از ضیای من است

ز یمن بزم شه و ساقیان حور نژاد

حریم روضه رضوان حرمسرای من است

کند نزول ز من هر زمان به جای دگر

چه لطف ها که ز هر منزلش به جای من است

شمارهٔ ۹

زان پیش کز مداد دهم خامه را مدد

جویم مدد ز فضل تو ای مفضل احد

باشد که طی شود ورق علم و فضل من

حمد تو را به فضل تو گویم نه فضل خود

نشکفت جز شکوفه حمد و ثنای تو

در باغ کن نهال قلم چون کشید قد

هستی برای ثبت ثنایت صحیفه ای ست

کآغاز آن ازل بود انجام آن ابد

در جنب آن صحیفه چه باشد اگر بفرض

صد نامه در ثنای تو انشا کند خرد

بالذات واحدی تو و اعداد کون را

نبود جز اختلاف ظهور تو مستند

رخسار وحدت تو جمال دگر گرفت

در دیده شهود ز خال و خط عدد

از کثرت زبد نشود بحر مختفی

بحر حقیقیی تو و عالم همه زبد

بر آفتاب سایه نیفتاد اگر چه شد

ممدود بر سر الفش سایبان مد

عنوان نامه کرم و فضل نام توست

خوش آن که شد به نامه و نام تو نامزد

صد کم یکی ست نام تو لیکن چنانکه هست

احصای آن عدد نتواند یکی ز صد

هر کس نگشت محصی صد کم یکت چه سود

کز هشت و نه رسید به هشتاد یا نود

نتوان صفات تو ز طلسم جهان شناخت

احکام آن نجوم نگنجد درین رصد

از هیچ حادثی نتواند کسی حدیث

کش تا به صنع تو نه مسلسل بود سند

تولید کائنات کنی از دو حرف کن

نسبت به تو ز جهل بود تهمت ولد

کس چون شناسدت که نبینم درین شناخت

ادراک عقل معتبر و کشف معتمد

هرگونه اعتقاد کنندت نیی چنان

ما را درین قضیه جز این نیست معتقد

قرب تو را سبب نبود جز فنا و فقر

طوبی لمن تهیاء للقرب واستعد

عمری کلیم خلعت فقر از در تو جست

تا سربلند شد به کلاهی ازان نمد

در دل فروغ مهر تو کالنور فی البصر

در جان هوای عشق تو کالروح فی الجسد

نورت فروخت مشعل انجم بلا دخان

صنعت فراخت خیمه گردون بلا عمد

در ربقه قضای تو باشد ذلیل دیو

در دام اقتدار تو باشد اسیر دد

انوار عزت تو منزه ز کیف و کم

الوان نعمت تو مبرا ز حصر و حد

باشد به عقل و وهم قیاس مواهبت

امساک باد در قفس و آب در سبد

کار تو جمله نیکی صرف است و خیر محض

در کارگاه ماست دو رنگی نیک و بد

ردی که می رسد ز تو ما را ز دست ماست

نبود به بارگاه قبول تو دست رد

لبیک گفت لطف تو و هر جا برهمنی

بر جای یاصنم به خطا گفت یا صمد

بس طفل ساده دل که نگشت ست هرگزش

تعلیم گوی تخته ابجد نه اب نه جد

ز ارشاد تو رشید شد آن سان کزو رسید

دانشوران گمشده ره را ره رشد

نشو و نما ز شبنم فضل تو یافته ست

گلزار حسن غنچه دهانان لاله خد

بی زاد رحمتت نرسد کس به هیچ جای

گر صد ذخیره بهر معادش بود معد

جاهل بود نفور ز نور حضور تو

آری ز آفتاب رمد صاحب رمد

رقاص جوش عشق تو جز بیخودان نیند

هر خودپسند کی سزد آن دیگ را نخود

بس دل که چشمه حکم از وی کنی روان

گر فی المثل حجاره بود بل کزان اشد

باشد ز میخ و نعل نشان انجم و هلال

خورده فلک ز توسن قهرت مگر لگد

هر کس کمر به عشق و ولای تو بسته است

کی باشد از کمند بلای تو در کمد

با عشق تو چه چاره کند عقل حیله جوی

روباه را چه طاقت سرپنجه اسد

جان در کفم به نقد لقایم بگیر دست

سودای عاشقان تو باشد یدا بید

مستغرق شهود تو کرده ست نقد وقت

مستخلص از فسانه امس و امید غد

دارد به کعبه طلبت روی اهتمام

هم عابر بوادی و هم عاکف بلد

هر بولهب شرر که چو حمالة الحطب

در راه دوستانت نهد خاری از حسد

تا برکشد زمانه به دار سیاستش

گردد به گردنش رگ جان حبلی از مسد

بر هر که موش حرص ز خارف گماشتی

زد حفره سوی موقد نیرانش از لحد

هر کس که در رضای تو کد عمل کشید

شد کدخدای خانه رضوان به قدر کد

تعداد لطف های تو باخود چه سان کنم

برگ درخت و ریگ بیابان که کرد عد

جامی که شر طبع مصر بر معاصیش

بست از فساد پیش صلاح و سداد سد

بس عقد توبه اش که پذیرفت انحلال

از نفس سحر پیشه نفاثه فی العقد

هرگز یکی ز صد نتواند سپاس تو

صد بار اگر چه بیش درآید بدین صدد

عجز وی از سپاس به جای سپاس دار

یا غایة الامانی یا منتهی الابد

شمارهٔ ۱۰

این مقام خوش که می بخشد نسیم وصل یار

خیر دار حل فیها خیر ارباب الدیار

فرخ آن محفل که شاهی را بود در وی نشست

روشن آن منزل که ماهی را فتد بر وی گذار

بی قراران را پدید آید قرار دل در او

جای آن دارد که باشد نام وی دارالقرار

از فروغ آفتاب شمسه او ذره را

دیده اعشی تواند دید در شبهای تار

نقش دیوارش اگر صورتگر چین بنگرد

رو به دیوار آورد از صورت خود شرمسار

از منبت نقشها دیوار و سقفش فصل دی

همچو صحن باغ از الوان نبات اندر بهار

بین نگارین خط ز قرطاس مقطع گرد او

نیست ممکن مثل آن قطعا ز کلک خط نگار

باشد از هر رنگ خط بر کاغذ آیین وین به عکس

کرده از کاغذ خطی بر لوح رنگین آشکار

چون دل صوفی در او پیداست صورتهای غیب

بس که مصقول است دیوار و درش آیینه وار

کی بود هر چوب باب آنکه وی را در شود

گو در این آرزو طوبی به روی خود برآر

تا درآید آفتاب دولتش روز ز در

تابه دان را مانده بر در چشم های انتظار

گنبد غنچه ست در باغ جهان آرای دهر

کز ورق های ملون باشدش سقف و جدار

کاغذین خانه ست چون فانوس تا در وی زید

شمع ملک ایمن ز باد حادثات روزگار

مأمن عیش است چون فردوس تا در وی کشد

نو عروس ملک در بر شاه جمشید اقتدار

خسرو غازی معز ملک و دین سلطان حسین

شهریار کامیاب کام بخش کامگار

آسمان عز و رفعت آفتاب قدر و جاه

بحر جود و مکرمت کان سخا کوه وقار

مدح او چون شاعران خواهم که گویم لیک نیست

پیش ارباب ذکا و فطنت آن را اعتبار

نکته کز طرف زبان خیزد نشاید بهر مدح

مهره سفتن از خزف خوش نیست بهر گوشوار

مدحت آن باشد که از بخشایش و بخشش کند

عدل و جود خود رقم بر صفحه لیل و نهار

بلکه از لیل و نهار آن دم که هم نبود نشان

باشد او را جاودان منشور عز و افتخار

خیزد از عدلش درختی میوه امید بر

روید از جودش نهالی دولت جاوید بار

شه چو باشد عادل ار چه کس به آن نستایدش

روز حشر از راستی عدل گردد رستگار

ور نباشد عادل و خوانند خلقی عادلش

در شمار ذم برآید مدحشان روز شمار

ای بسا دیوان مدح شهریاران را که کرد

ثبت بر لوح زمانه شاعر مدحت شعار

لیک چشم اعتبار امروز ازان برداشته ست

عقل عبرت بین چنان کامسال از تقویم پار

شهریارا کامگارا می کنم پیش تو عرض

چند نکته بر زبان نیک خواهی گوش دار

سعی در تعمیر صورت بیش ازین منما که هست

پیش معماران دارالملک معنی عیب و عار

خانه دل در تنزل خانه گل سربلند

خانه دین در تزلزل خانه طین استوار

کار طفلان است کردن نقش بر دیوار و در

بالغان را زینهار از کار طفلان زینهار

شاهباز همت خود بر پران زین خاکدان

تا کند بر شاخ سدره طایر قدسی شکار

فسحت منزل اگر بودی کمال ارباب دل

کی ازین فیروزه ایوان سر درآوردی به غار

تنگ بودی چون دل اهل جهالت تیره نیز

خلوت لقمان که بود از خوان حکمت لقمه خوار

خرقه اش یک نیمه ماندی خشک و نیمی تر شدی

چون فراز کلبه او ابر گشتی قطره بار

بهر قیلوله در آن پیغوله چون خفتی به خاک

بر تنش سایه ردا بودی فروغ خور ازار

کس نیارستی قیامش فرق کردن از رکوع

چون در آن کاشانه محنت شدی طاعت گذار

بس که در وقت سجودش سر به دیوار آمدی

تارک او سر به سر ز آسیب آن بودی فگار

بوالفضولی گفتش آن به کز پی آسودگی

منزلی با فسحت و نزهت نمایی اختیار

گفت آن کس را که باید بار بستن زین سرا

فسحت خانه ازین افزون نمی آید به کار

راحت خانه چه سود اینجا چه خواهد عاقبت

محنت هم خانگی پیش آمدن با مور و مار

پای همت زین مغاک تنگ بالا نه که چرخ

نقد انجم می کند زین شیوه در پایت نثار

تو به غفلت خفته مست و هر شبی از بهر پاس

چشم بر تو دیده بانان را ازین نیلی حصار

از غبار تن بیفشان دامن جان پیش ازان

کز وجودت باد استغنا برانگیزد غبار

در کنار کس چو ننهند آرزوی این جهان

خوش کسی کز آرزوی این جهان گیرد کنار

ترسم از اطناب طبع شاه را گیرد ملال

بر دعا خواهم سخن را بعد ازین کرد اختصار

نی دعایی کز خدا خواهم محالی بهر او

چون هزارش سال در عالم بقا یا صد هزار

نی دعایی کز قصور همت اندر وی کنم

بر حصول دولت و اقبال فانی اقتصار

بلکه می گویم خدایا تا بقا ممکن بود

بر بقایش باد ملک و دین و ملک را مدار

دولتی بادش قرین در مسند شاهی کزان

پایه ادنی نماید تخت ملک پایدار

شمارهٔ ۱۱ - قصیدهٔ جلاء الروح در جواب قصیدهٔ مرآت الصفا یا بحرالابرار یا قصیدهٔ شینیهٔ خاقانی

معلم کیست عشق و کنج خاموشی دبستانش

سبق نادانی و دانا دلم طفل سبق خوانش

ز هر کس ناید این استاد شاگردی نه هر کوهی

بدخشان باشد و هر سنگپاره لعل رخشانش

زبان جز بی زبانی نیست این نادر معلم را

دریغا در همه عالم ندانم کس زباندانش

کجا در جمع نادانان تواند کسب جمعیت

کسی کز فکر دانایی بود خاطر پریشانش

دلی کو ذوق نادانی چشد هر دفتر دانش

که بندد نقش کلک عقل شوید ز آب نیسانش

طویل الذیل طوماری ست شرح علم نادانی

که در عمر ابد نتوان رسانیدن به پایانش

شهودالحق فی الکونین یک نکته ز مضمونش

سوادالوجه فی الدارین یک نقطه ز عنوانش

تصور کی توان کرد از کسی تصدیق این معنی

اگر نبود معرف کشف و حجت ذوق و وجدانش

ز خاک فقر در کوی ارادت ساختم کاخی

که کم خواری و کم خوابی و کم گویی ست ارکانش

نیابی ساحت درگاه جز میدان اسلامش

نبینی صفه دهلیز جز ایوان ایمانش

درون آی از در و دهلیز طی کن تا عیان بینی

ز بام و روزن اندر تافته خورشید احسانش

در اندر کاخ بستانی ست سر تا سر گل و ریحان

رضای دل گل خندان و طیب خلق ریحانش

ز هر جانب درختی شاخها پر میوه حکمت

خروشان در هوای شکر مرغان خوش الحانش

خسان را نیست در وی ره که بر دیوارها پرچین

نهاد از خار حفت بالمکاره دست دهقانش

بیابانی ست هایل کعبه مقصود را در ره

که بی قطع امید از خود بریدن نیست امکانش

گر آری رو در آن کعبه چو ریگ گرم زیر پا

سپردن بایدت صد کوه آتش در بیابانش

شود هر خار قلابی به قصد جذب جان از تن

اگر دل خسته ای بالین نهد زیر مغیلانش

نشاید بارگی این راه را جز ناقه شوقی

که باشد باد حسرت پای و کوه درد کوهانش

رسی از سیر این ناقه سوی مقصد ولی وقتی

که یابی زاختصاص ناقة الله داغ بر رانش

خدنگی محنتی کز شست فقر آید نهال آسا

بکن سینه به زخم ناخون اندوه و بنشانش

که دانم عاقبت گردد درختی بارور زانسان

که پیرامون خود جاوید یابی میوه افشانش

چو صوفی دامن همت کشد بر طارم وحدت

گریبانی کند دوش فلک را عطف دامانش

وگر در جست و جوی قربت آرد در گریبان سر

فتد زه بر کمان قاب قوسین از گریبانش

تنی کش نیست در جان جنبش دردی جمادی دان

که داده نقش پرداز طبیعت شکل انسانش

بود هر درد را درمان عجب دردی ست بی دردی

که ننهاده خرد در حقه های چرخ درمانش

دو شاخ لا شود در کفر غل گردن سالک

چو بگشایند در الا به وحدت چشم عرفانش

میان لا و الا یک الف فرق است ور نبود

در الا آن الف با لا شمارد عقل یکسانش

خواطر چون مگس کردند غوغا بر دل از هر سو

چو گفتار لب از شهد شهادت ساخت مهمانش

چه امکان چاشنی زان شهد بی رنج مگس دل را

نگشته آستین صولت پیران مگسرانش

زمرد کوری افعی بود و افعی نفست را

زمرد نیست جز پیری که با خضر است پیمانش

چو خواهی در عرفان در دلش جا کن که غواصی

که دارد در طلب نبود گزیر از غوص عمانش

چو باشد پشت خم گشته چو چوگان در رکوع او را

نماید نه فلک سرگشته گویی پیش چوگانش

چو رخش همتش جولان کند این توده غبرا

بود مشتی غبار انگیخته در وقت جولانش

خطا گفتم که جولان کی انگیزد غبار آن کس

که باشد شهپر روح القدس جاروب میدانش

نیابی سر فقر از ناجوانمردی که دست دل

بود گاه نثار حاصل کونین لرزانش

سر این رشته گر خواهی ز دوک پیر زالی جو

که باشد کهنه چرخی پیش زانو چرخ گردانش

ز جانان لعن عاشق باژگون نعلی ست تا ناگه

نگردد پرده دیده خیال قرب جانانش

چو در مشهود خود فانی شود محروم ازان دولت

شود دید فنا بار دگر ز اسباب حرمانش

به عصیان طعنه بر آدم زدندی قدسیان ز اول

ولی آخر همان آمد بر ایشان وجه رجحانش

کجا آدم شدی مرآت کامل گر نیفزودی

جمال عز مسجودی ز خال ذل عصیانش

مگو هر ساده را عارف که مشکل گوهر افشاند

بخار پارگین هر چند خوانی ابر نیسانش

مسبب دیده صاحبدل چه بیم از فوت اسبابش

ز دریا رسته نیلوفر چه باک از قحط بارانش

رسد صد تیرگی از بار توشه مرد این ره را

اگر خود قصر مهر و مه نهد گردون در انبانش

حریص از بهر یک لب نان نهاده کوه غم بر دل

چه حاصل گفت و گوی از قانعان کوه لبنانش

مخور خون بهر طعمه از کلاغی کم نیی کو را

توکل چون درست آمد برآمد از زمین نانش

ز منان بهره کی یابد گدا طبعی که در منان

اگر نی نام نان باشد نیاید یاد منانش

چه پیچی گنج نامه تا نهی در جیب ازان ترسم

که یابی ماری اندر جیب خود بر خویش پیچانش

ز چاه طبع بالا چون رود زر دوست کز هر سو

سوی پستی کشان محکم میان بگرفته همیانش

ز حرص گنج، گنج حرص شد دنیاپرست اینک

به گرد گنج حلقه کرده همیان همچو ثعبانش

چه زر خواهی به دریوزه گره بست از در آن کس

که تا زر نیست نگشاید گره ز ابروی دربانش

به زیر خانه طینت تو را گنجی ست پنهانی

که پر کرده ز کان کنت کنزا فضل یزدانش

مزن از مشتهاهای دل آن را مشت های گل

که ناید حاصل گنجت به کف ناکرده ویرانش

نشاید رخ به پیش هر عوان دستار خوان کردن

ز مرغ و میوه بر خوان گرچه هست انواع و الوانش

خورد آب از نم چشم یتیمان میوه باغش

چکد خون دل بیوه زنان از مرغ بریانش

چنان بسته ست غفلت راه عبرت بر دل خواجه

که هرگز دل به مرگ خود نرفت از مرگ اقرانش

به خلعت های مال و جاه عیب خویشتن پوشد

زهی رسوایی آن ساعت که سازد مرگ عریانش

به تکفینش مزن کافور بر کتان که نرهاند

ز گرمای قیامت هرگز آن کافور کتانش

به سیمین ساعد شاهد مبر دست هوس چندین

که ترسم پیچد آخر پنجه عقل تو دستانش

نظر مگشا به چشم او مبادا موی افزونی

دمد چشم دلت را از خیال موی مژگانش

بهی کم جو ز سیب غبغب او کآخر اندر دل

هزاران قطره خون بینی گره از نار پستانش

هلاک کور باشد چه چو چشم عاقبت بینت

ز شهوت کور گشته بر حذر باش از زنخدانش

دلم گر گوید از مهرت سپندانی ست بر آتش

مشو غره که سندان درج باشد در سپندانش

جمال دل طلب کن نی جمال گل که گر چون خور

جمال دل شود تابان شوند آفاق حیرانش

نمایش هاست دل را جاودان ز آیینه هستی

وز آن اندک نموداری بهشت و حور و غلمانش

بهشت ار بایدت از نفس رو در عالم دل کن

که دوزخ نفس توست و خویهای زشت نیرانش

چرا از خویشتن بیرون رود عارف تماشا را

شکفته در درون از غنچه دل صد گلستانش

ز نزهتگاه معنی هر که آرد روی در صورت

بود آب روان زنجیر و صحن باغ زندانش

درخت علم کم نه از جهالت نام آن بی دین

که تیغ و نیزه باشد در غلاف اوراق و اغصانش

به دینداری بساط افکنده هر جا دین براندازی

که از دین و دیانت بهره کم داده ست دیانش

چه داند رخنه اسلام بستن نامسلمانی

که افتد رخنه در اسلام اگر خوانی مسلمانش

در خلوت سرا درویش بر سلطان ازان بندد

که مرغ انس می پرد ز های و هوی سلطانش

اگر پا بر هوای خود نهد رهرو ازان خوشتر

که باشد در هوا زیر قدم تخت سلیمانش

اسیر نفس باشد بنده درویش را بنده

اگر خود بنده فرمان بود ایران و تورانش

شه آتشدان و آتشگیر این مشتی عوان خس

که بهر خان و مانها سوختن باشند اعوانش

حذر کن ای عوان از نوحه مظلوم و اشک او

که می ترسم کند کار دعای نوح و طوفانش

بترس از ناوک آهی که تا بیزد بلا بر تو

کند غربال چرخ چنبری را زخم پیکانش

رود نقب دعای ظلم کش تا ظلم جو ور خود

بود خندق محیط چرخ و قلعه اوج کیوانش

شه از سنگی که دارد کوهش ار خوانی چه سود او را

چو خواهد دست مرگ آخر نهادن بر فلاخانش

ز هر سو کامدی کسری در ایوان ساختی منزل

بیا کامروز کسری بینی از هر سو در ایوانش

چو نبود چشم نصرت بی رمد شاه سپه کش را

بود گرد سپاهی خوشتر از کحل سپاهانش

جهان چون مزبله ست و زر و سیمش سنگ استنجا

که از کون خران صدبار بیش آلوده شیطانش

مجو بی فاقه کام دل که محنت دیده کنعان

جمالی یوسفی روزی نشد بی قحط کنعانش

فلک آیینه رنگ آمد مکن عصیان که می ترسم

نماید صورت عصیان تو ناگاه غضبانش

سرشک افشان که از بهر نثار مجلس قربت

به چشم خویش بینی عاقبت درهای غلطانش

ریا پیشه چو از شوق و محبت لافد و گرید

مبین جز چشمه سار کذب و بهتان چشم گریانش

بود سفله سفال خشک مشکل زندگی یابد

وگر سازی ز علم و معرفت پر آب حیوانش

چو حکم کل سر جاوزالاثنین می دانی

میاور بر دو لب سری که ناچار است کتمانش

کس از کتمان راز خود پشیمان کم شود لیکن

بود بسیار کز افشای آن بینی پشیمانش

تو را تا هست ناهمواریی در خود غنیمت دان

درشتی های دور چرخ را کان ست سوهانش

مکن در هر نفس انفاس خود ضایع که هر گوهر

که باشد قیمتی جز بی خرد نفروشد ارزانش

ترشرو باش با بدخو نه شیرین لب که صفرایی

به از سیب صفاهانی بود نارنج گیلانش

هنوز آزار مردم خوی تو ناگشته زان بگسل

چو بیخ خار محکم گشت نتوان کندن آسانش

چو دارد فاسق نادار خسر دنیی و عقبی

بود خسر مثنی چون کنند اثبات خسرانش

نکویی کن که از راه ضعیفان گر کسی سنگی

نهد یکسو شود فردا گران زان سنگ میزانش

برای خلق باشد طاعت عابد نه بهر حق

چو بینی در برون چالاک واندر خانه کسلانش

چه باک آن را که از آب وضو در پا شکاف افتد

که باشد جویباری هر شکاف از بحر غفرانش

دل دانا میان سخت رویان جهان آمد

چو آن شیشه که باشد جا میان پتک و سندانش

کمان شد پشت تو ای پیر و هرگز پی نمی افتی

که خواهند از ادیم خاک روزی ساخت قربانش

کی ایمن ماند از دزد اجل نقد روان آن را

که باشد رخنه ها در شهر بند تن ز دندانش

به حق کی راه یابد خودپرست اینسان که راه دل

زند اکنون زن و فرزند و فردا حور و ولدانش

شکم پرور بود نی بارکش کاهل نهاد آری

کم افتد خر که ناید توبره ای خوشتر ز پالانش

حسود ار چرب و شیرین گفت چشم خرده بین بگشا

که باشد خرده الماس در لوزینه پنهانش

چو قرآن حفظ قاری نکند از هر ناپسندیده

پسندیده کی افتد پیش یزدان حفظ قرآنش

خیال زیرکی با خود مبر پیش خدادانان

نبندد بار زیره آن که باشد عزم کرمانش

چو حکم عقل نافذ نیست نی آزادگی باشد

که داری چون غلامان غل گردن طوق فرمانش

سر عقل است و پای شرع ور در معرض دعوی

کشد سر عقل ازین دعوی به سرکش خط بطلانش

دکان شرع را آمد دکاندار احمد مرسل

که باشد عقل تا سازد دکان بالای دکانش

ازو شد عقل کل دانا زهی امی ناخوانا

که خوانند ابجد ابراهیم و آدم در دبستانش

قلم نپسوده انگشتش ولی بر لوح ختمیت

خطی باشد محقق بهر نسخ جمله ادیانش

به یثرب کن طلب سرچشمه حکمت که شد غرقه

ز موج غیرت افلاطون یونانی و یونانش

چو بوالقاسم بود هادی که باشد بوعلی یاری

که از بهر خلاص خویش پویی راه طغیانش

مشو قید نجات او که مدخول است قانونش

مکش رنج شفای او که معلول است برهانش

گذر بر بوستان شرع و دین کن تا به هر گامی

گلی چون شافعی یا لاله ای بینی چو نعمانش

قدم در خارزار دانش خود رستگان کم نه

که باشد سرزده در هر قدم صد خار خذلانش

چه گوهر بخش دریایی ست طبع دور غور من

که لفظ و معنی پاک است و رنگین در و مرجانش

بود از خوان حکمت نامه شعر من آن لقمه

که پیچیده‌ست بهر قوت جان‌ها دست لقمانش

چو دیبایی ست از نقش تکلف ساده نظم من

چه غم کز سادگی خواند فلان بی نقش و بهمانش

خوش آید در سخن صنعت ز شاعر لیک چندان نی

که آرد در کمال معنی مقصود نقصانش

خیال خاص باشد خال روی شاهد معنی

چو خال اندک فتد بر رخ دهد حسن فراوانش

وگر گیرد ز بسیاری همه رخسار شاهد را

میان ساده رخساران سیه رویی رسد زانش

سخن آن بود کز اول نهاد استاد خاقانی

به مهمانخانه گیتی پی دانشوران خوانش

چو در سیر معانی یافت خسرو سوی آن خوان ره

ملاحتهای وی افکند شوری در نمکدانش

گر امروز آرد این خادم ز بحر شعر تر آیی

پی دست و دهان شستن از آنها چیست تاوانش

به خاقانی ازان بحر ار رسد رشحی برانگیزد

چو سوسن تر زبان تحسین کنان از خاک شروانش

وگر خسرو سقاه الله نمی یابد ازان رشحه

شود سیراب فیض عین عرفان جان عطشانش

به شکر من چو طوطی روح او شکرشکن گردد

چو بفرستم به هند این تنگ شکر از خراسانش

اگرچه نام مرآت الصفا شد گفته او را

چو بود انوار خورشید صفا از چهره تابانش

جلاء الروح کردم نام این چون هیچ مرآتی

ندارد از جلا چاره چو سازد تیره دورانش

فضولی می کنم کی ژاژ طیان قدر آن دارد

که آرد در مقابل نکته دان با سحر سحبانش

چرا از شعر لافد کس خصوصا قالبی شعری

که در قالب نباشد از دم روح القدس جانش

خدایا ریز بر جامی ز ابر فضل بارانی

که از هرچ آن نه بهر توست شوید پاک دیوانش

شمارهٔ ۱۲

اصبحت زایرا لک یا شحنة النجف

بهر نثار مرقد تو نقد جان به کف

تو قبله دعایی و اهل نیاز را

روی امید سوی تو باشد ز هر طرف

می بوسم آستانه قصر جلال تو

در دیده اشک عذر ز تقصیر ماسلف

گر پرده های چشم مرصع به گوهرم

فرش حریم قبر تو گردد زهی شرف

خوشحالم از تلاقی خدام روضه ات

باشد کنم تلافی عمری که شد تلف

رو کرده ام ز جمله اکناف سوی تو

تا گیریم ز حادثه دهر در کنف

دارم توقع این که مثال رجای من

یابد ز کلک فضل تو توقیع لاتخف

مه بی کلف ندیده کسی وین عجب که هست

خورشیدوار ماه جمال تو بی کلف

بر روی عارفان ز تو مفتوح گشته است

ابواب کنت کنز به مفتاح من عرف

جز گوهر ولای تو را پرورش نداد

هر کس که با صفای درون زاد چون صدف

خصم تو سوخت در تب تبت چو بولهب

نادیده از زبانه قهرت هنوز تف

نسبت کنندگان کف جود تو را به بحر

از بحر جود تو نشناسند غیر کف

رفت از جهان کسی که نه پی بر پی تو رفت

لب پر نفیر یااسفی دل پر از اسف

اوصاف آدمی نبود در مخالفت

سر پدر که یافت ز فرزند ناخلف

زان پایه برتری تو که کنه کمال تو

داند شدن سهام خیالات را هدف

ناجنس را چه حد که زند لاف حب تو

او را بود به جانب موهوم خود شعف

جنسیت است عشق و موالات را سبب

حاشا که جنس گوهر رخشان بود خزف

مشکل بود ز خوان نوالت نواله یاب

خر سیرتی که دیده بر آب است یا علف

بر کشف سر لو کشف آن را کجاست دست

کز پوست پا برون ننهاده ست چون کشف

جامی ز آستان تو کانجا پی سجود

هر صبح و شام اهل صفا می کشند صف

گردی به دیده رفت و به جیب صبا نهفت

اهدی الی احبته اشرف التحف

شمارهٔ ۱۳

چو پیوند با دوست می خواهی ای دل

ز چیزی که جز اوست پیوند بگسل

مکن شهپر عرش پرواز خود را

درین وحشت آباد آلوده گل

تو را ذروه اوج عزت نشیمن

تو خوش کرده در مرکز خاک منزل

ز آمیزش جسم و آویزش او

چنان گشتی از جوهر خویش غافل

که جان را به صد فکرت از تن ندانی

زهی فکر قاصر زهی جهل کامل

کمالات وهمی و راحات حسی

میان تو و مقصد افتاد حایل

بود غبن فاحش اگر مانع آید

ز لذات آجل تو را حظ عاجل

بر اطراف گلشن کشی جام روشن

به سجع قماری و صوت عنادل

نیی گویی آگه که در کام عیشت

دهد عاقبت تلخی زهر قاتل

به نظاره روی شاهد گشایی

نظر کین بود مهر و مه را مشاکل

یکی پوست در خلط و در خون کشیده

برد صبرت از جان و آرامت از دل

کنی عیش خود تلخ در جست و جویش

که شکر دهان است و شیرین شمایل

ز زلف خم اندر خم پیچ پیچش

نهی دست و پای خرد را سلاسل

نمی دانی آیا که ناگاه بینی

ازو گشته آن خوبی و لطف زایل

گر اول پری بود آخر نماید

به چشم تو چون پیکر دیو هایل

کنی کسب فضل و هنر تا فضولی

تو را از فضولی کند نام فاضل

چه خیزد ز فضلی که محروم دارد

تو را از شناسایی فضل مفضل

گر از شعر و اشعار سازی شعاری

بود یکسر از حلیه صدق عاطل

گهی مدخلی را نهی نام حاتم

گهی حاتم را کنی وصف مدخل

وگر خامه در دست گیری ز خامی

نویسی سراسر سخن های نازل

کنی نامه خود سیه چون لئیمان

به مدح ادانی و قدح اراذل

قلم باد دستی که از جنبش او

بود بهره مرد عض انامل

گرانمایه عمر تو شد صرف تا کی

نشینی ز تصریف ایام ذاهل

مگو حال ماضی که هرگز نبودی

یکی لحظه بر موجب امر عامل

چو جویی ز افعال خود رسم صحت

چو در حد معتل بود جمله داخل

ز خردان نه نیکوست لاف بلاغت

مکن بوالفضولانه ذکر فضایل

گرفتم کند در بیان معانی

کلام بدیع تو نسخ رسایل

نه آخر به میزان دوران دوران

بود سحر سحبان کم از ژاژ باقل

اصول و فروعت مسلم شد اما

نگشتی به اصل خود از فرع واصل

نشد کارگر در تو از فرط غفلت

حدیث اواخر کلام اوایل

ز آداب اهل کرم بحث کردی

ولی نیست دأب تو جز منع سایل

تو را در طریق جدل نیست کاری

به جز هدم اوضاع و نقص دلایل

ز منطق مکن نطق کاندر دو گیتی

نشد حل ز اشکال او هیچ مشکل

مبین نگشت از حدود و رسومش

نه اجناس عالی نه انواع سافل

ز حکمت نبود این که میل طبیعی

ز وحی الهی تو را گشت شاغل

چو نفس تو را نیست رو در ریاضت

ز تحصیل علم ریاضی چه حاصل

مبین هیئت چرخ گردان که باشد

نجومش گهی بازغ و گاه آفل

فلک را چه گیری حساب مدارج

قمر را چه پرسی شمار منازل

خلیل الله آسا به تایید فطرت

جز آیات فاطر مخوان زین هیاکل

اگر قابلی فعل خود یک طرف نه

ببین نور فاعل عیان در قوابل

به نیروی همت بزن دست و پایی

به هم در شکن دام و بند شواغل

ز اجرام و اجسام سفلی چه جویی

به صوب اعالی گرای از اسافل

برآور سر از جیب گردون گردان

ببین عرش را قدسیان گشته حامل

ز هر سو ستاده صفوف ملایک

گروهی مسبح گروهی مهلل

یکی فوج در اوج قربت مهیم

ز ذات جلیل و صفات جلایل

یکی جوق در طوق عزت مکرم

در ایصال افضال واهب وسایل

چو طی گشت تیه حوادث از آنجا

به ملک قدم ران به یک حمله محمل

در آن قلزم نور شو غوطه ای زن

فرو شوی از خویشتن ظلمت ظل

ز قعر محیط قدم منبسط بین

به وادی امکان هزاران جداول

بود بحر و جدول یکی فی الحقیقه

دویی خاست از احو لان سواحل

یکی خوان یکی دان یکی گو یکی جوی

سوی الله و الله زور و باطل

به سر حقیقت کشد شعر جامی

فیا خیر قول و یا شر قایل

شمارهٔ ۱۴

نسیم جان شنوم گوییا ز عالم دل

گشاده اند دری در حریم این منزل

ز زندگی در و دیوار او اثر دارد

سرشته اند همانا ز آب خضرش گل

دهد بقای مخلد هوای او گویی

فرو شده به گلش پای عمر مستعجل

چو خانه دل اهل قلوب مقبول است

ره قبول در او هر که یافت شد مقبل

ندیده صفحه دیوار او خراش قلم

نموده نقش ضمیر مصوران چگل

حجاب ذره نگردد ز بس ضیا که در اوست

نه شب نقاب ظلام و نه روز پرده ظل

دلی که دیده گشاید به طاق ایوانش

به طاق ابروی خوبان کجا شود مایل

دهد صریر درش بیشتر ز ذل سوال

به فتح باب امانی بشارت سایل

به جای خود بود ار ساکنان سدره نهند

پی دعا شه کامران در او محفل

بلند مرتبه سلطان حسین کز ره لطف

کند نزول درین خاک توده نازل

وگرنه پست بود پیش پایه قدرش

جهات عالم اگر عالی است اگر سافل

به غور جود کفش چون رسم که دریایی ست

محیط وار نه قعرش پدید نی ساحل

سبحان بر و نوال وی از بسیط زمین

بساط حاتم طی ساخت طی «کطی سجل »

شود خراب ز یأجوج فتنه گیتی اگر

نه در میانه بود سد تیغ او حایل

مراد هر دو جهانش از خدای حاصل باد

چنان کز اوست مراد جهانیان حاصل

فزود ماضیش از خسروان به خوبی و باد

فزون ز ماضی حال و ز حال مستقبل

شمارهٔ ۱۵

سلام علیک ای نبی مکرم

مکرم تر از آدم و نسل آدم

سلام علیک ای ز آباء علوی

به صورت مؤخر به معنی مقدم

سلام علیک ای ز آغاز فطرت

طفیل وجود تو ایجاد عالم

سلام علیک ای ز اسماء حسنی

جمال تو آیینه اسم اعظم

سلام علیک ای به ملک رسالت

تو را خاتم المرسلین نقش خاتم

سلام علیک ای شناسا به صد سر

که روح الامین در یکی نیست محرم

سلام علیک ای ز ابر نوالت

مرا کشتزار امل سبز و خرم

هزاران تحیت ز حق باد فایض

به روح تو و آل و صحب تو هر دم

به تخصیص آنان که هستند با تو

به یک جا ز جنسیت تام منضم

اگر فیض نورت نبودی نمودی

یکی ملت کفر و اسلام با هم

وگر راه خلد از تو روشن نگشتی

که رستی ز ظلمات قعر جهنم

ز سعی تو شد فتح ابواب مغلق

ز نطق تو شد کشف اسرار مبهم

جزاک الذی عم جودا و برا

و ارضاک عنا و صلی و سلم

تویی یا رسول الله آن بحر رحمت

که باشد محیط از عطای تو یک نم

جگر تشنگانیم از ره رسیده

ترحم علینا بماء ترحم

درونها فگاریم و دلها جراحت

ز لطف تو داریم امید مرهم

گشادیم بار سفر در دیارت

چو جامی ز بار گنه پشتها خم

رجا واثق آمد به فضل تو ما را

که این بارها گردد از پشت ما کم

گشایی به تخلیص ما لب که آمد

تو را فتح باب شفاعت مسلم

شمارهٔ ۱۶

جاه داری جاهل آسا در سر ای کامل مدام

جاهلت خوانم نه کامل چون تو را جاه است کام

نام خاص خویش عالم کردی اما عالمی

کش بود روی از لئیمی دایما بر پای عام

عمر صرف کسب نام نیک کن کان نامه را

چون اجل کوته کند باقی نماند غیر نام

کاهلی بگذار و روی همت خود از همه

آر در اتمام کار دین که این ست اهتمام

گر تمامت اهتمام دین نگردد عاقبت

آه ماند حاصلت زان اهتمام ناتمام

ظالم نفست ظلام است از پریشانی خویش

در دل شب آه دل باشد شهاب آن ظلام

بند فرمان شو که گردد خام گاه بندگی

چون به جای غل کلاه خواجگی بیند غلام

گر بدیها بینی اندر بادیه صبری بکن

تا در احرام حریم کعبه یابی احترام

از کلامت غیر لا درکم نشد حرف دگر

از تو با سایل تهی زین حرف کم باشد کلام

خوست با نقد کمال دل تو را همچون خواص

چند داری چشم بر دام لئیمان چون عوام

یاد می کن از اجل وز انقلاب او که هست

انقلابش مرد توسن نفس را بر سر لجام

عاقبت از همدمان بینی به چشم خود همان

خون ایشان را اگر ریزی به تیغ انتقام

ظلم کیشان خصم دینند از توان آن قوم را

جمع ساز و سر بیفکن کین بود دین را قوام

نام حیدر خواهی آزادی طلب چون مصطفی

در میانش زن چو حیدر سخت دست اعتصام

چند بهر خوان ز اخوان گوشه گیری شام و چاشت

طعم اطعام ار شناسی کی چشی طعم طعام

روز ز مردان مجرد جو ردای فقر از آنک

عروه وثقی ست هر تاری ازان بی انفصام

فقر بی فر تفرد نیست جز قاف نفاق

همچو سیمرغ از عمی آن قاف را کم کن مقام

آنکه می خوانی اقارب جز عقارب نیستند

خاصه کز زرشان بود بر فرق تاج احتشام

اخ که خود را در اخوت پخته گوید چون دلش

بر سر مال است لرزان با تو خامش گوی خام

رو بتاب از خال و عم چون خال و عم با هم غمند

غم به روی آفتاب و ماه دل باشد غمام

دیده دل گو مهیا دار شاه از بهر عدل

کز ستون عدل بر پایند این نیلی خیام

از مشاهیر جهان گر شاه رفت و میر ماند

میر را هم نام وی آید ز حق روزی پیام

بهر معنی دارد از صورت دل عارف فراغ

گرچه مایل می نماید از نگونساری لیام

حال گرم و آتش وجد ار نماید هر دو روی

صوفی ار آرام گیرد باشد آن از وی حرام

هست در کوی فنا هر جا ز مستان مجمعی

هر که بگذشت از سر و پا زان مجامع یافت جام

ز اول صبح ازل تا آخر شام ابد

دل ز یاد غیر لب شسته ست بر قصد صیام

صد کرم کرده مرائی بیش وز ترک ریا

گر بر آن حرفی دو افزاید شود صدر کرام

نیمی از هنگامه گیتی رود از سلک جمع

گر نهد یک اهل دل بیرون ازان هنگامه گام

مفضل دریا انامل هر کجا بگشاده دست

زان انامل بر کنار لجه جودند انام

مدعی را سازد انفاس صلاح آموز دوست

مار را گرداند افسون فسون پرداز رام

چون بود همسایه را دیوار کوته عیب دان

دیده ناعاقبت بین داشتن بر طرف بام

صورت ار باشد خشن هست اهل معنی را حسن

می نیفتد رخنه از دندانه سین در حسام

فرق عذرا را چو دربایست باشد تاج زر

وامق مفلس ضرورت پای دارد زیر وام

چیست عاقل را فضیلت جمع گوهرهای فضل

نیست جز غافل چو یابد آن گهرها انقسام

بندها بگسسته است از هم دوات فضل را

دولتی باشد عجب گر یابد آخر التیام

این قصیده چیست قیدی دلربا کز روی هوش

دل ز خاصان یافته در سلک آن قید انتظام

از معانی دقیق این عقده بی عد در او

هست دام و جمله دلها صید افتاده به دام

کرده دل از ظن و تخمین منتظم ارکان نظم

جامی آن را ساز طی ور خود بود معجز نظام

شعر چبود، بود چشم عقل از جهل در شر دوختن

چشم عقل از جاهلی در شر چه دوزی بر دوام

آفت از خویش است بس باشد درین غربت سرا

گوشه بیخویشی و کنج سلامت والسلام

شمارهٔ ۱۷

سفید شد چو درخت شکوفه دار سرم

وز این درخت همین میوه غم است برم

به هم شکوفه و میوه که دید طرفه که من

شکوفه را نگرم بر درخت و میوه خورم

شکوفه دیر نپاید شگفت ازان دارم

که دمبدم ز زمانه شکوفه ناک ترم

ز شیر مادر دهرم ضرر رسید نه نفع

کنون شکوفه کنان بهر دفع آن ضررم

ز بس که آینه ام عیب شیب موی به موی

به روی داشت نخواهم که روی او نگرم

چگونه بینمش آخر که گاه دیدن او

بیاض گیرد یکسر سیاهی بصرم

بیاض موی بود آفت بصر چه عجب

اگر بود ز نظر در بیاض مو حذرم

اگر چه نیست مرا در قصور دهر نظر

کنون ز دهر بود صد قصور در نظرم

تلاوتی که به شب کردمی به پرتو ماه

به روز می ندهد دست در فروغ خورم

دو چشم کرده ام از شیشه فرنگ چهار

هنوز بس نبود در تلاوت سورم

برفت گوهر بینش ز چشم و طفل صفت

دهد فریب به شیشه سپهر عشوه گرم

فشاندمی چو گهر حرف را ز مخرج آن

چو بود سی و دو گوهر نهان به حقه درم

گهر فشانیم امروز مشکل است که داد

جفای چرخ به تاراج حقه گهرم

ز تیزگوشی بودم چنانکه از ره سمع

حدیث نفس کسان داشتی به دل گذرم

ز دست رفته کنون گوش، بی اشارت دست

نمی شود ز مقالات دوستان خبرم

ره حواس اگر چند بسته شد حاشا

که در صفای درایت ازان فتد کدرم

چه احتیاج به امداد حس چو روی نمود

عروس معنی بیرون ز حجله صورم

نخواهم از قی زنبور کام و لب شیرین

چو با حلاوت خود رسته همچو نیشکرم

خمیده گشت قدم همچو لام تا چو الف

عصا نگیرم سست است پای رهسپرم

چو لای نفی بود این دو حرف دانستم

که نفی می شود از تخته بقا اثرم

ز ضعف تن شده ام آنچنان که گر به مثل

گران شود سرم پس از خواب بشکند کمرم

اگر نه دست شود یار پای ممکن نیست

که بر نشستن و برخاستن بود ظفرم

چو سبحه ساخت مرا حلقه دهر و گر خواهم

ز پشت حلقه شده مهره مهره را شمرم

به هم بود سر و پا حلقه را ازان سر خود

نهاده بر سر زانو ز شام تا سحرم

جدا چگونه کنم چهره خود از زانو

که بست هر دو به هم از تراوش جگرم

اگر چه حلقه شدم آن گمان مبر زینهار

که همچو حلقه بود بر برون در مقرم

چو حلقه بر در خلوت سرای انس زنم

به سان حلقه بماند فلک برون درم

محیط کون نماید کحلقة بفلاة

به جنب عرصه همت حقیر و مختصرم

فراز کنگر وحدت نشسته آن مرغم

که باز رسته ز دام طبیعت بشرم

چو در هوای قدم پر زنم رود به عدم

غبار عالم امکان ز باد بال و پرم

اگر ز خوشه پروین دهند دانه مرا

وگر ز چشمه خورشید باشد آبخورم

من آن نیم که کنم بال سست ز اوج بلند

سوی حضیض کزین آب و دانه بهره برم

به قصد کسب غنا گنج زر طلب چه کنم

چو با توانگری دل غنی ز گنج زرم

فروغ یافته سنگی ست زر ز تابش خور

اگر به سنگ کنم روی عابدالحجرم

عجوزه ای ست جهان سحر ساز و افسونگر

که ساخت سحر وی از سر کار کور و کرم

نتیجه ای ندهد جز خسارت ار چه شود

قضا به فرض محال از زفاف او وطرم

چو ماکیان پی دانه زبون او چه شوم

بر او چو قهقهه زن روز و شب چو کبک نرم

چو تیغ تهمت و تیر جفا رسد ز حسود

بس است ترک خودی خود و نیستی سپرم

چنین که مهبط خیر و کمال شد دل من

چه منقصت رسد از طعن اهل شور و شرم

پر است گوش من از سبحه ملک چو مسیح

کجا مشوش خاطر شود نهیق خرم

شد از حقایق عرفان دلم خزینه راز

گزاف فلسفیان کی به نیم فلس خرم

پر فرشته مگس ران من شود چو نهند

ز خوان علم لدنی چو خضر ماحضرم

به بحر شعر اگر فکر من شود غواص

بهای یک گهر آید خراج بحر و برم

به باغ نثر اگر کلک من کند جنبش

ز نخل خشک دهد بار میوه های ترم

به بوستان ارادت اگر بود شجری

که آورد ثمر معرفت من آن شجرم

ولی چه سود که در کام ذوق تیره دلان

همیشه چاشنی تلخ می دهد ثمرم

خمش کنم که به دعوی کشید سوق کلام

به غیر دعوی خود نیست معنی دگرم

چو نیست لاف هنر جز دلیل بی هنری

چرا دلیل اقامت کنم که بی هنرم

زبان زبانیه آمد ببرمش ور نی

کشد ز هرزه درایی به جانب سقرم

چو کرد بر دلم ابواب فیض را مسمار

چه سود از آنک کند در سخنوری سمرم

بزرگوار خدایا به حرمت نفری

که دل نفیر کش آمد ز شوق آن نفرم

به حق پاکروانی که پای کرده ز سر

طریق پیروی پیروانشان سپرم

که باش یاور من تا به نیروی همت

لباس هستی موهوم خویشتن بدرم

رهی نمای که چون جامی از مضیق وجود

فتد به فسحت اقلیم نیستی سفرم

در آن سفر خطری جز خیال هستی نیست

به فضل شامل خود دور دار ازان خطرم

شمارهٔ ۱۸

قاصد رسید و ساخت معطر مشام من

در چین نامه داشت مگر نافه ختن

آن نامه نیست بلکه پی تحفه باغبان

چید از چمن بنفشه و پیچید در سمن

هرگز ندیده نرگس چشمی به باغ دهر

زینسان دمیده سنبل مشکین ز نسترن

نشکفته غنچه ای ست چو پیچیده بینمش

همچون دهان غنچه دهانان پر از سخن

عنبرفشان گلی ست چو بگشاده خوانمش

بر سبزه تر و گل سیراب خنده زن

نسرین بری گرفته به بر زلف پرگره

گل چهره ای نهاده به رخ جعد پرشکن

تختی ست خوش ز عاج که صف صف نشسته اند

بر وی به ناز هند و کان برهنه تن

اینها کنایت است بگویم سخن صریح

وز چهره یقین بگشایم نقاب ظن

اقبالنامه ای ست به اخلاص پیشه ای

از لیث بن غضنفر یعقوب بن حسن

شاهی که حد من نبود مدحش آن چنان

کو خود به عدل و جود کند مدح خویشتن

چون قاصر است کلک زبانم ز مدحتش

آن به که چون دوات نهم مهر بر دهن

پاکیزه گوهرا پی گوش تو سفته ام

درهای شاهوار به از لؤلوی عدن

آویزه ای ست در خور تو دارم آنقدر

چشم از تو مردمی که نهی گوش سوی من

تو یوسفی به مصر جلالت نهاده تخت

من غایب از جناب تو یعقوب ممتحن

یعقوب داشت بیت حزن بهر خود یکی

من دارم از برای تو صد بیت بی حزن

دادت عطیه ملکی لا بلک چند ملک

بی منت سپاه و حشم فضل ذوالمنن

باید زبان حال و مقال تو روز و شب

باشد به شکرگویی این فضل مرتهن

نوبر درختی از چمن عدل و باغ ملک

تیشه مکن ز ظلم و به آن بیخ خود مکن

باش از شکوفه کرم و عدل زیب باغ

باش از ثمار جود و عطا رونق چمن

تا زان شکوفه روح فزایند شیخ و شاب

تا زین ثمار کام ربایند مرد و زن

آن گونه زی که رشته آمال را بود

عدلت گره گشای نه ظلمت گره فکن

ز انصاف ملک را طرب آباد کن چنان

کانجا غریب را رود از دل غم وطن

عالم که نور علم فشاند کن استوار

پایش به زر چو شمع کش از زر کنی لگن

بی نور علم او شود از تیرگی جهل

زان سان جهان که در شب ظلمانی انجمن

آن را شناس صاحب علم و عمل که هست

زان مفتی شرایع و زین محیی سنن

نی آن سفیه را که ز تلبیس نفس و دیو

بتخانه های حرص و هوا راست برهمن

هر کج قلم که راست کند خویش را بر آن

کآرد به دست مال فقیری به مکر و فن

دستش به تیغ ساز قلم تا رقم کنند

آثار عدل و داد تو بر صفحه زمن

بر نفس و مال خلق کسی را مکن امین

کو در رعایت درمی نیست مؤتمن

در جامه خانه ره مده آن را که می کند

از مرده شوی پیرهن از مردگان کفن

آزار جوی را مکن آسوده ز ایمنی

کآزرده مردنش به از آسوده زیستن

آن را که ستر عیب دریدن بود هنر

بر وی برای ستر کفن به که پیرهن

یک خلق خوش ز هر که ببینی پسند کن

یمن سهیل شد سند دولت یمن

یک لحظه هر که نیک شود مغتنم شمار

قرن اویس شد سبب رونق قرن

چیزی که می کنی طلب از اهل آن طلب

کز ناربن به نار رسی نی ز نارون

نیکان فرشته خوی و بد است اهرمن صفت

مپسند بر فرشته روان حکم اهرمن

کژدست را بکش رگ جان از بدن که هست

از بهر دوست بستنش این بهترین رسن

مشعوف آن مشو که نه پاک است اصل او

چندان طراوتی ندهد سبزه دمن

عالی شود لئیم ولیکن نه چون کریم

بالا پرند مرغان اما نه تا پرن

معمور خانه ای ست مثمن سرای خلد

آن را عمارت دل ویران بود ثمن

چون شد سخن دراز کنم ختم بر دعا

خود کار من دعاست چه در سر چه در علن

تا باشد آن دعا که رود سوی آسمان

گاهی مفیض راحت و گه مثمر محن

بادا ز اهل صدق دعاهای مستجاب

بر خصم تو سهام و بر احباب تو مجن

بر خصم تو مباد پی آن سهام درع

جز آنکه چشمه چشمه چو درعش بود بدن

باد آن مجن چنانکه رساند به جان خصم

زاحباب تو چه صرف کند ناوک فتن

شمارهٔ ۱۹

بانگ رحیل از قافله برخاست خیز ای ساربان

رختم بنه بر راحله آهنگ رحلت کن روان

بندش ز زانو برگشا بهر حدی برکش نوا

ساز از نوای جانفزا بر وی سبک بار گران

ناقه ز الحان عرب آسوده از رنج و تعب

طی می کند با صد طرب یک روزه ره در یک زمان

جز قصه سلمی مگو تا ره شود از ذکر او

کوته که آمد پیش رو پیدای ناپیدا کران

تیهی به غایت پر خطر خالی ز راه و راهبر

نی در وی از جنی اثر نی در وی از انسی نشان

دور افق ارجای او عرض فلک پهنای او

گم گشته در صحرای او مساحی وهم و گمان

بری ست پر حر ای عجب دوزخ صفت ذات اللهب

بر ریگ او یربوع و ضب افتاده چون ماهی طپان

گر آب جویی سال و مه ناری سوی یک قطره ره

جز آنکه گرید گه به گه بر تشنگانش آسمان

هست از سراب تو به تو بحری شگرف و سو به سو

صد کشتی از ناقه در او گشته روان بی بادبان

بسته به هر یک محملی بنشسته در وی مقبلی

وز پی حدی کن بیدلی خوش لهجه و شیرین زبان

من هم به فقر و فاقه خوش در خیل ایشان ناقه کش

ناقه کش اما ناقه وش داده به دست دل عنان

نی هیچ جا منزل مرا نی دل به کس مایل مرا

من ناقه را و دل مرا سوی حریم جان کشان

یارب مدینه است این حرم کز خاکش آید بوی جان

یا ساحت باغ ارم یا عرصه روض الجنان

بادش نسیم مشکسا آبش زلال جانفزا

خاکش بود کحل جلا در دیده اهل عیان

چون کعبه آمد قبله گه بر طایفان بگشاده ره

هر سنگ ازو سنگ سیه هر کنج بامش ناودان

جانها قدم کرده ز سر بهر طوافش رهسپر

فرض مطافش کرده پر مرغان قدسی آشیان

اطلال او خیرالطلل ربعش دل و جان را محل

هر دمنه اش ضرب المثل در خرمی چون بوستان

خرم ازان باران و نم کاید ز دریای قدم

رویاند از خاک دژم گلهای حسن جاودان

گلهای حسن معنوی عشق کهن را زان نوی

گر شمه ای زان بشنوی چون بلبل آیی در فغان

حسنی که بر مه تافته مه جیب خود بشکافته

در جنت از وی یافته سرمایه خیرات حسان

سرچشمه آن حسن اگر خواهی که یابی زودتر

تا روضه خیرالبشر مرکب ز همت کن پران

سلطان اقلیم وفا شاه سریر اصطفا

سر دفتر صدق و صفا سرمایه امن و امان

کافی الوری هادی السبل ختم اولوالعزم از رسل

مشکل گشای جزو و کل فرمانروای انس و جان

دریای امکان و قدم بودند در طغیان به هم

او در میانشان از کرم شد برزخ لایبغیان

بحر است جان انورش ساحل لب جان پرورش

باشد طفیل گوهرش محصول کان کن فکان

قرآن که با آی و سور دارد ز اعجازش اثر

از مثل آن عاجز شمر فکر همه اهل بیان

هر حرف ازان خوش زمزمه شد بهر تلقین همه

سر ازل را ترجمه راز ابد را ترجمان

از رشک آن بگسیخته بر خاک خذلان ریخته

نظمی که بود آویخته در کعبه بهر امتحان

می ساخت روشن راه را دعوت کنان بدخواه را

بشکست قرص ماه را بر گوشه این گرد خوان

چون فوت شد عصر از علی از بهر وی نز کاهلی

گشت از دعایش منجلی از غرب شمس خاوران

روزی که با خصم دغا شد لطف او برهان نما

الزام حجت را حصا شد در کفش تسبیح خوان

حنانه آمد در حنین از فرقت آن نازنین

آن دم که شد منبرنشین بر سامعان گوهر فشان

اشجار را بهر کف آواز داد از هر طرف

پیشش زدند از دور صف شد در قفای آن نهان

شد سوی اعدا از کرم زد پیش او از حال سم

بزغاله مسموم دم کز وی نیالاید دهان

شد بر در غار محن بهرش عناکب پرده تن

تا از حسود پرفتن بر جان او ناید زیان

بر رغم بدخواهان دین شد پیش تیر و تیغ کین

چون بیضه های آهنین بیض حمامش پاسبان

با فرقه از دین بری در معنی پیغمبری

چون زد دم از دعویگری شد ذیب و ضب شاهد بر آن

می شد به وفق رای او در ره کمین مولای او

در سجده پیش پای او بنهاد سر شیر ژیان

کف بر بزی کش از کبر پستان نبود از شیر تر

مالید و شد پر شیر تر پستانش از میش جوان

زاندک طعامی در دمی اطعام کرده عالمی

وان طعمه بی بیش و کمی باقی به جایش همچنان

صد تشنه بی راه و رو بود از کف او آب جو

از فرجه انگشت او شد آب جوشان چشمه سان

می رفت یارش تیره شب دادش به کف چوبی عجب

شد چوب شمع بی لهب یا خود چراغ بی دخان

سایه نبودش همچو خور وین طرفه تر کاندر سفر

از تاب خور بالای سر بودی سحابش سایه بان

در حرب خصم بد نهاد ایزد پی دفع فساد

از ما رمیتش تیر داد از قاب قوسینش کمان

هرگه نهاده پا برون از تنگنای چند و چون

یک گام او بوده فزون از عرصه کون و مکان

آن شب که می زد از حرم بر مسجد اقصی علم

می راند تا ملک قدم یکران همت زیر ران

می شد قرین جان و تن تا بارگاه ذوالمنن

نی جان رهین ما و من نی تن اسیر خان و مان

گفتش به گوش هوش در اسرار غیبی سر به سر

دانای بی فکر و نظر گویای بی کام و زبان

بر امت گستاخ وی گردد بساط لطف طی

گر ننهد آن فرخنده پی پای شفاعت در میان

از رفتگان خفته خوش کی حشر گردد پرده کش

تا طلعت خورشیدوش ننماید از برد یمان

هر خرق عادت کاولیا بر خلق عالم برملا

ظاهر کنند آن را جدا از معجزات او مدان

اوصاف او پیش خرد بیرون بود از حد و عد

حاشا که در عمر ابد آخر شود این داستان

نبود درین دیر کهن از نعت او خوشتر سخن

زین نکته جامی بس مکن تا تاب داری و توان

نعتش ز بس فرخندگی جان را دهد پایندگی

هست آن زلال زندگی می باش ازان رطب اللسان

شمارهٔ ۲۰

این همایون خانه کامد خانه چشم جهان

روشنایی باد ازو چشم جهان را جاودان

خانه چشمش چرا گویم چو روشن دیده ام

در سیاهی نور آن پنهان و نور این عیان

سبز پوشان صف زده از دور گرد او مگر

بیت معمور است کامد بر زمین از آسمان

در صفا چون خانه کعبه است لیک افتاده است

زمزم آنجا بر کران از خانه اینجا در میان

از در تحسین بود نجار کز درهای او

بر رخ نظارگی بگشاده ابواب جنان

در نیابد خورده کاری های نقشش عقل پیر

بی فرنگی چشم ها از شیشه های تابه دان

بر لب حوض ز مرمر بسته اش بنشین دمی

تا بلور حل در آب منعقد بینی روان

می جهد رقصان به بالا آب از فواره اش

در هوای بزم شاه کام بخش کامران

شاه ابوالغازی معز ملک و دین سلطان حسین

آفتاب عدل و احسان سایه امن و امان

آن که گر سازد به قدر حشمت خود منزلی

تنگ آید زان عمارت عرصه کون و مکان

تا بود از گردش پرگار نقش آرای صنع

شمسه این لاجوردی سقف شمس خاوران

از زمین بوس سرافرازان زرین تاج باد

این سعادت خانه را پر زیب و زیور آستان

شمارهٔ ۲۱

برتر آمد در علو این منزل از چرخ برین

نیست با این منزلت یک خانه در روی زمین

بس که طرح و وضع شیرین آمده ست این خانه را

همچو بیت نحل پنداری پر است از انگبین

هست طاق غرفه اش ابرو و شه در وی چو چشم

نیست خوبان جهان را چشم و ابرویی چنین

شاه بیت نظم عالم خوانمش ور بشنود

جان فردوسی ز خلد این نکته گوید آفرین

نقشبندان روی در دیوار آرند ار رسد

نسخه ای از نقش های روی دیوارش به چین

بوی اگر بردی ز رنگ آمیزی نقاش او

خامه از مژگان و رنگ از چهره دادی حور عین

مختصر سازم سخن زیرا محل بس نازک است

هست برج سعد و خورشیدی در او مسند نشین

آفتاب آسمان سلطنت سلطان حسین

کز فروغ اوست روشن عرصه دنیا و دین

بانی کاخ جهانبانی کز آغاز وجود

ذات او مقصود بود از امتزاج ماء و طین

مهر انور کز طلوعش گردد انجم ناپدید

گرد بام قصر قدرش مرغی آمد دانه چین

پاسبان از کنگر ایوانش ار بیند به زیر

شرفه های سدره را بیند کم از اسنان سین

یک نگین از خاتمش فیروزه چرخ است و هست

خاتمش را قاف تا قاف جهان زیر نگین

عدل او تا بست دست ظالم را دیگر نشد

رنجه مویی بر گوزن از پنجه شیر عرین

فتنه ایام را سدی ست تیغ او سدید

حوزه اسلام را حصنی ست حفظ او حصین

چون گذر بر روضه لطفش کنند اهل نیاز

با هزاران آرزو و آز خانهاشان قرین

آید از گلهاش بوی هذه «جنات عدن »

خیزد از مرغانش بانگ «فادخلوها خالدین »

مهر او در شاهد و غایب اثر کرد آنچنان

کز رحم آید جنین داغ ولایش بر جبین

تا بنای ملک را زیر سپهر بی ستون

غیر عدل و راستی نبود ستون راستین

از ستون عدل او بادا بنای ملک راست

وین دعا را باد آمین از دم روح الامین

شمارهٔ ۲۲

ای سر از قدر بر فلک سوده

عالمی در پناهت آسوده

از زمین بوس سرکشان جهان

آستان تو گشته فرسوده

گوش سایل به جز صدای کرم

از صریر در تو نشنوده

هر چه پنهان ز وضع های بدیع

در خیال مهندسان بوده

در بنای تو صنعت استاد

همه را آشکار بنموده

هر که دیده فروغ شمسه تو

دیده بر آفتاب نگشوده

پیش نقاش تو سپهر کبود

صدفی لاجورد آلوده

بامت آمد ز ابر بالاتر

نیست حاجت که باشد اندوده

در جمال تو دولت ازلی

هر زمان چیزی دیگر افزوده

وز همه بهتر آنکه موکب شاه

در تو گاهی نزول فرموده

قطعات

شمارهٔ ۱ : به مصر و شام که گیرند وقف را به تمام

شمارهٔ ۲ : جامی ابنای زمان از قول حق صم اند و بکم

شمارهٔ ۳ : باز رست از پنجه پنجه گریبان حیات

شمارهٔ ۴ : ای سهی قد که عمر تو اکثر

شمارهٔ ۵ : هر پسر کو از پدر لافد نه از فضل و هنر

شمارهٔ ۶ : بود شاها رعیت آن خزینه

شمارهٔ ۷ : ایا شاهی که هر جا مسند عدل

شمارهٔ ۸ : غلامِ خامهٔ آن کاتبم که شعرِ مرا

شمارهٔ ۹ : به بوستان سخن مرغ طبع من اکثر

شمارهٔ ۱۰ : هر برق درخشان که بر آید ز بدخشان

شمارهٔ ۱۱ : با قضا جامی رضا ده گرچه حکم او تو را

شمارهٔ ۱۲ : هر چند زند لاف کرم مرد درم دوست

شمارهٔ ۱۳ : دل درین وحشتگه بیگانگان

شمارهٔ ۱۴ : مطرب خوش لهجه را حسن ادا باید نخست

شمارهٔ ۱۵ : پی لقمه و خرقه هر لحظه ای

شمارهٔ ۱۶ : جامی به روی خاک چو یک زنده یافت نیست

شمارهٔ ۱۷ : ساغری می گفت دزدان معانی برده اند

شمارهٔ ۱۸ : جاهل که لاف فضل زند کاش از نخست

شمارهٔ ۱۹ : ای خواجه عقل بین که بزرگان شهر ما

شمارهٔ ۲۰ : مشو با کم از خود مصاحب که عاقل

شمارهٔ ۲۱ : معنی جمعیت ار خواهی دلا لازم شمار

شمارهٔ ۲۲ : هر که ناکس بود در اصل و سرشت

شمارهٔ ۲۳ : دلا منشین درین ویرانه چون چغد

شمارهٔ ۲۴ : جامی از قید تعلق چون رهیدی بعد ازین

شمارهٔ ۲۵ : هیچ سودی نکند تربیت ناقابل

شمارهٔ ۲۶ : عشوه شاهد دنیا طمع انگیز بود

شمارهٔ ۲۷ : من که از دولت قناعت رست

شمارهٔ ۲۸ : بسا اخ کز اخوت چون زند دم

شمارهٔ ۲۹ : بهشتی پیکری کز غایت لطف

شمارهٔ ۳۰ : چنان ز خلق ملولم که تا به چشم نیاید

شمارهٔ ۳۱ : ایا نور دیده که بینم تو را

شمارهٔ ۳۲ : پست است قدر سفله اگر خود کلاه جاه

شمارهٔ ۳۳ : جامی مبند توسن همت به میخ آز

شمارهٔ ۳۴ : برای نعمت دنیا که خاک بر سر آن

شمارهٔ ۳۵ : به دندان رخنه در پولاد کردن

شمارهٔ ۳۶ : به جنگجو صنم خویش گفتم ای صد بار

شمارهٔ ۳۷ : جامی ارباب کرم نایاب چون عنقا شدند

شمارهٔ ۳۸ : مشو مغرور حسن خوبرویان

شمارهٔ ۳۹ : هر که دل بر عشوه گیتی نهاد

شمارهٔ ۴۰ : درین نشیمن حرمان مکن به کس پیوند

شمارهٔ ۴۱ : تا نیفتادت ز کار ای پیر کار از رعشه دست

شمارهٔ ۴۲ : حرص چه ورزی که ز سودا و سود

شمارهٔ ۴۳ : به مه آن رخ چرا کنم تشبیه

شمارهٔ ۴۴ : بیشه فقر جای شیران است

شمارهٔ ۱

به مصر و شام که گیرند وقف را به تمام

قضات اگر چه نباشند مستحق آن را

به غیر وصل نخوانند قاریان قرآن

ز حال وقف وقوفی نباشد ایشان را

گرفته اند همانا قضات از ایشان باز

به رسم عادت خود وقف های قرآن را

شمارهٔ ۲

جامی ابنای زمان از قول حق صم اند و بکم

نام ایشان نیست عندالله به جز شرالدواب

گردن همت بکش از ربقه تقلیدشان

ورنه افتی عاقبت از منهج صدق و صواب

در بیابان سیهدیهم دهد سرگشته جان

هر که را باشد دلیل ره اذا کان الغراب

در لباس و دوستی سازند کار دشمنی

حسب الامکان واجب است از کید ایشان اجتناب

شکل ایشان شکل انسان فعلشان فعل سباع

هم ذیاب فی الثیاب او ثیاب فی ذیاب

شمارهٔ ۳

باز رست از پنجه پنجه گریبان حیات

جامی اما نامدت دامان بهبودی به دست

سال عمرت شصت شد در لجه هستی بکوش

تا ازین دریا برآری صید مقصودی به شست

شمارهٔ ۴

ای سهی قد که عمر تو اکثر

گشته مصرف به نحو و تصریف است

قد و زلف تو را اگر بنده

کرده تعریف جای تشریف است

نبود این جنس نکته بر تو نهان

که الف لام بهر تعریف است

شمارهٔ ۵

هر پسر کو از پدر لافد نه از فضل و هنر

فی المثل گر دیده را مردم بود نامردم است

شاخ بی بر گرچه باشد از درخت میوه‌دار

چون نیارد میوه بار اندر شمار هیزم است

شمارهٔ ۶

بود شاها رعیت آن خزینه

که در وی گنج های زر دفینه است

عوان چون مالشان دزدیده گیرد

ببر دستش که دزد آن خزینه است

شمارهٔ ۷

ایا شاهی که هر جا مسند عدل

نهادی ظلم از آنجا رخت برداشت

بداندیش تو ترکی بود یک لخت

ولی تیغ تواش یک لخت نگذاشت

شمارهٔ ۸

غلامِ خامهٔ آن کاتبم که شعرِ مرا

چنان که بود رقم زد نه هرچه خواست نوشت

اگرچه شعر فروغ از دروغ می‌گیرد

دروغ و راست در او هرچه بود راست نوشت

شمارهٔ ۹

به بوستان سخن مرغ طبع من اکثر

به هفت بیت شود نغمه ساز و قافیه سنج

ز هفت پیکر گنجور گنجه هر غزلی

نمونه ای ست ز معنی نهان در او صد گنج

چو بیت بیت ز هر هفت ازان دو مصراع است

گرش به سبع مثانی لقب نهند مرنج

ز هفت عضو یکی یا دو باد کم او را

که هفت بیت مرا شش رقم زند یا پنج

شمارهٔ ۱۰

هر برق درخشان که بر آید ز بدخشان

صد شعله ازان در دل افگار من افتد

بر گوهر اشکم چو فتد پرتو آن برق

لعلی شود از چشم گهربار من افتد

شمارهٔ ۱۱

با قضا جامی رضا ده گرچه حکم او تو را

از نکو سوی بد از بد سوی بدتر می‌برد

از برای حکمتی روح القدس از طشت زر

دست موسی را به سوی طشت آذر می‌برد

شمارهٔ ۱۲

هر چند زند لاف کرم مرد درم دوست

دریوزه احسان ز در او نتوان کرد

دیرین مثلی هست که از فضله حیوان

نارنج توان ساخت ولی بو نتوان کرد

شمارهٔ ۱۳

دل درین وحشتگه بیگانگان

یک حریف آشنا حاصل نکرد

در وفا کوشید عمری لیک ازان

غیر حرمان از وفا حاصل نکرد

کیمیاگر سالها بهر غنا

کند جان و جز عنا حاصل نکرد

حاصل خود کرد صرف کیمیا

هیچ چیز از کیمیا حاصل نکرد

شمارهٔ ۱۴

مطرب خوش لهجه را حسن ادا باید نخست

تا دمش از رشته جان عقده غم بگسلد

نی چنان کز کثرت تحریر و تکرار نغم

در میان هر دو لفظش از غزل دم بگسلد

هر چه بربندد به هم ناظم به صد خون جگر

او ز ناهنجاری الحانش از هم بگسلد

شمارهٔ ۱۵

پی لقمه و خرقه هر لحظه ای

نشاید کشیدن ز خلقی گزند

به روزی بود خشک نانی کفاف

به عمری بود کهنه دلقی بسند

شمارهٔ ۱۶

جامی به روی خاک چو یک زنده یافت نیست

خوشوقت مردگان که ته خاک خفته اند

گردی ز رهروان ره صدق مانده بود

آن هم کنون ز ساحت ایام رفته اند

قومی رسیده اند که در کارگاه فضل

هرگز دری به مثقب فکرت نسفته اند

خاری به جان اهل دلی گر خلیده است

چون سبزه گشته خرم و چون گل شکفته اند

خاطر مدار رنجه اگر عیب ها ز تو

هر جا نموده باز و هنرها نهفته اند

از کج چه اعتبار اگر کج نموده اند

بر راست چیست طعنه اگر راست گفته اند

شمارهٔ ۱۷

ساغری می گفت دزدان معانی برده اند

هر کجا در شعر من یک معنی خوش دیده اند

دیدم اکثر شعرهایش را یکی معنی نداشت

راست می گفت آنکه معنیهاش را دزدیده اند

شمارهٔ ۱۸

جاهل که لاف فضل زند کاش از نخست

آن نقد را ز کیسه خود جست و جو کند

خر کی زند ز مایده عیسوی نفس

گر زانکه سر به توبره خود فرو کند

شمارهٔ ۱۹

ای خواجه عقل بین که بزرگان شهر ما

بر خویشتن فضای جهان تنگ می کنند

گر فی المثل به مجلس صدر آورند روی

هر یک به صدر مجلسش آهنگ می کنند

بهر گزی زمین که بود ملک دیگری

تیغ زبان کشیده به هم جنگ می کنند

شمارهٔ ۲۰

مشو با کم از خود مصاحب که عاقل

همه صحبت بهتر از خود گزیند

گرانی مکن با به از خود که او هم

نخواهد که با کمتر از خود نشیند

شمارهٔ ۲۱

معنی جمعیت ار خواهی دلا لازم شمار

سلک صحبت را که جمعیت به جمع اولی بود

نظم پر معنی چو در تقطیع گردد مفترق

جمله اجزایش ز هم هر جزو بی معنی بود

شمارهٔ ۲۲

هر که ناکس بود در اصل و سرشت

به تقالیب دهر کس نشود

سگ مگس را اگر کنی مقلوب

قلب آن غیر سگ مگس نشود

شمارهٔ ۲۳

دلا منشین درین ویرانه چون چغد

سوی مرغان قدسی آشیان پر

بود گیتی درختی سر به سر شاخ

ولی جمله سوی یک اصل رهبر

ز هر شاخی سوی آن اصل ره جوی

چو آن را یافتی از شاخ بگذر

نباشد شیوه مرغان زیرک

نشستن هر زمان بر شاخ دیگر

شمارهٔ ۲۴

جامی از قید تعلق چون رهیدی بعد ازین

با مسیحا باش در ملک تجرد هم نفس

غم مخور گر خانه ویران شد ز فوت اهل بیت

خانه بیت شعر و اهل بیت بکر فکر بس

شمارهٔ ۲۵

هیچ سودی نکند تربیت ناقابل

گرچه برتر نهی از خلق جهان مقدارش

سبز و خرم نشود از نم باران هرگز

خار خشکی که نشانی به سر دیوارش

شمارهٔ ۲۶

عشوه شاهد دنیا طمع انگیز بود

جامی آن به که ازین می نشوی مست طمع

لقمه تلخ قناعت ز جهان قوت تو بس

بهر حلوای کسان کفچه مکن دست طمع

شمارهٔ ۲۷

من که از دولت قناعت رست

گردن همتم ز غل طمع

طمع از مال و جاه ببریدم

محنت فاقه به که ذل طمع

شمارهٔ ۲۸

بسا اخ کز اخوت چون زند دم

دمش باشد چراغ عیش را پف

تف افکن بر رخ آن اخ که هرگز

نیفتد زین مناسب تر اخ و تف

شمارهٔ ۲۹

بهشتی پیکری کز غایت لطف

سپاه نیکوان را بود سر خیل

سرآمد حسن او و دوزخی شد

فاغشی وجهه قطعا من اللیل

شمارهٔ ۳۰

چنان ز خلق ملولم که تا به چشم نیاید

مرا خیال کسی روز و شب ز خواب گریزم

به سایه چون روم از تاب آفتاب یقین دان

که من ز سایه خود نی ز آفتاب گریزم

شمارهٔ ۳۱

ایا نور دیده که بینم تو را

شده نقد راحت کم از درد چشم

ز درد تو نالم که چشم منی

بنالد بلی مردم از درد چشم

شمارهٔ ۳۲

پست است قدر سفله اگر خود کلاه جاه

بر اوج سلطنت زند از گردش زمان

سفلی ست خاک اگر چه نه بر مقتضای طبع

همراه گردباد کشد سر بر آسمان

شمارهٔ ۳۳

جامی مبند توسن همت به میخ آز

همچون خران بر آخر آخرزمانیان

از خوان خاکیان مطلب لقمه تا رسد

نزل بقا ز مایده آسمانیان

آزادگی گزین که نیرزد به نزد عقل

ملک جهان به دیدن روی جهانیان

شمارهٔ ۳۴

برای نعمت دنیا که خاک بر سر آن

منه ز منت هر سفله بار بر گردن

به یک دو روز رود نعمتش ز دست ولی

بماندت ابدالدهر عار بر گردن

شمارهٔ ۳۵

به دندان رخنه در پولاد کردن

به ناخن راه در خارا بریدن

فرو رفتن به آتشدان نگونسار

به پلک دیده آتش پاره چیدن

به فرق سر نهادن صد شتر بار

ز مشرق جانب مغرب دویدن

بسی بر جامی آسان تر نماید

ز بار منت دونان کشیدن

شمارهٔ ۳۶

به جنگجو صنم خویش گفتم ای صد بار

رسیده سنگ جفایت بر آبگینه من

رسان به سینه من سینه را به رسم صفا

که پاک به دل همچون تویی ز کینه من

به عشوه گفت تو را سینه گرچه صاف آمد

گمان مبر که رسد در صفا به سینه من

شمارهٔ ۳۷

جامی ارباب کرم نایاب چون عنقا شدند

اهل همت را بود قاف قناعت فرض عین

راح راحت نیست در جام غم انجام طمع

کأس یأس از کف منه کالیأس احدی راحتین

شمارهٔ ۳۸

مشو مغرور حسن خوبرویان

به زلف دلکش و روی نگارین

کز اینها گیردت دل سال دیگر

چنان کامسال از خوبان پارین

شمارهٔ ۳۹

هر که دل بر عشوه گیتی نهاد

بر حذر باش از غرور و جهل او

دامن آن گیر کز همت فشاند

آستین بر دنیی و بر اهل او

شمارهٔ ۴۰

درین نشیمن حرمان مکن به کس پیوند

که هر کسی که نهی دل بر آشنایی او

اگر مخالف طور تو باشد اوضاعش

عذاب روح شود صحبت ریایی او

وگر موافق طبع تو افتد اخلاقش

مذاق مرگ دهد شربت جدایی او

شمارهٔ ۴۱

تا نیفتادت ز کار ای پیر کار از رعشه دست

نامدت باور که ناید هیچ کار از دست تو

چیست دانی جنبش دستت چنین بی اختیار

یعنی ای غافل برون است اختیار از دست تو

شمارهٔ ۴۲

حرص چه ورزی که ز سودا و سود

پنج تو شش گردد و هشت تو نه

رنج طلب را همه بر خود مگیر

یطلبک الرزق کما تطلبه

شمارهٔ ۴۳

به مه آن رخ چرا کنم تشبیه

ترک تشبیه ناموجه به

گرچه آمد «مشبه به » خوب

هست صد بار ازو «مشبه » به

شمارهٔ ۴۴

بیشه فقر جای شیران است

شیر این بیشه باش تا باشی

پیشه مرد چیست نفی وجود

مرد این پیشه باش تا باشی

با دو اندیشه جمع نتوان بود

با یک اندیشه باش تا باشی

مثنویات

شمارهٔ ۱ - یک مثنوی : به نام خدایی که پست و بلند

شمارهٔ ۲ - باشد این در مدح سلطان بوسعید : دوش چون برد سر ز گردش مهر

شمارهٔ ۳ - در صفت عمارت شه است این : بنامیزد چه دلکش منزل است این

شمارهٔ ۴ - این هم صفت عمارت اوست : حبذا منزلی چو کاخ بهشت

شمارهٔ ۵ - شد این نوشته به سلطان محمد رومی : طاب ریاک ای نسیم شمال

شمارهٔ ۶ - بهر شاه جهان جهان شاه است : بده ساقی آن جام گیتی نمای

شمارهٔ ۷ - این مثنوی ست در قناعت : جامی اگر یافت درین کشتزار

شمارهٔ ۸ - یک مثنوی : بسم الله الرحمن الرحیم

شمارهٔ ۱ - یک مثنوی

به نام خدایی که پست و بلند

ز خورشید فضلش بود بهره مند

فرازنده این کهن بارگاه

فروزنده مشعل مهر و ماه

کریمی که از طارم کبریا

چو شد سایه گستر درین تنگنا

ز فر خود آن سایه را مایه داد

لقب شاه عالم پناهش نهاد

جهان را ز صد گونه فرسودگی

در آن سایه بخشید آسودگی

چو منشی عقل آن تمنا کند

که تاریخ اقبالش انشا کند

فلک حل کند بهر عز و شرف

زر مهر در لاجوردی صدف

عطارد کشد خامه افتخار

کشد نقش بر صفحه روزگار

الا تا بود چرخ عالی نهاد

ازان نقش این صفحه خالی مباد

شهی تاجور بر سریر سرور

بماناد پاینده تا نفخ صور

شمارهٔ ۲ - باشد این در مدح سلطان بوسعید

دوش چون برد سر ز گردش مهر

ظل مخروطی زمین به سپهر

بود الحق چو خیمه مشکین

سرکشیده بر اوج چرخ برین

ز انجمش میخ و از شهاب طناب

قبه آن ز ماه عالمتاب

من در آن خیمه از همه یکتا

چون ستون پا فشرده بر یک جا

کردم از خاطر سخن پرداز

با خرد گفت و گوی شعر آغاز

گفتم ای فیض بخش طبع نژند

پایه قدر شعرم از تو بلند

تا به شاگردی تو افتادم

ساخت شاگردی تو استادم

گوهر نظمم از تو تاب گرفت

چشمه شعرم از تو آب گرفت

لیک با این همیشه در تابم

کس بر آتش نمی زند آبم

هست ازان آب و تاب حاصل من

آب در دیده تاب در دل من

بر سر چارسوی کون و فساد

هیچ جنسی بدین کساد مباد

گفت بگذار جامی این گله را

امشب از حد مبر مجادله را

گر همی بایدت رواج سخن

نیست زین بیشت احتیاج سخن

خیز و بر رغم ناکسان و کسان

هر چه داری به عرض شاه رسان

زانکه نقد سخن درین بازار

گرچه باشد چو زر تمام عیار

نرود همچو نقدهای روان

تا نباشد بر آن ز سکه نشان

سکه آن اگر نیی آگاه

نیست الا قبول خاطر شاه

شاه روشن ضمیر صافی دل

حامی حق و ماحی باطل

معدن عدل و منبع انصاف

مخزن فضل و مجمع الطاف

شاه سلطان ابوسعید که هست

آسمان پیش قصر قدرش پست

پشت بر پشت شاه و شاه نشان

چاوشانش ز جاه شاهوشان

داده شاهان تاجور باجش

خان خانان کشیده تاراجش

دست جودش چو زر فشان گردد

کیسه پرداز بحر و کان گردد

تیغ قهرش چو در مصاف شود

زهره پردلان شکاف شود

مرغ تیرش چو آسمان گیرد

در دل دشمن آشیان گیرد

نخل رمحش چو بار و برآرد

بار خصم از میانه بردارد

هر طرف کرده رو سکندروار

بوده فتح از یمین ظفر ز یسار

اهل غیبش به منتهای امید

داده در موطن مثال نوید

فیض خاصش ز عالم جبروت

کرده تسخیر ملک تا ملکوت

کرده نص حق ز عدل و رأفت او

همچو داوود بر خلافت او

من چه گویم کزین جمال و جلال

باشد اندیشه گنگ و ناطقه لال

هر چه اندیشه را بر آن دست است

پیش قدر بلند او پست است

نتوان گفت مدح ازین بیشش

که خدا خواند سایه خویشش

حق بود همچو شخص و او سایه

سایه از شخص می برد مایه

هر چه در ذات شخص موجود است

بی تفاوت ز سایه مشهود است

رو نظر کن در آن درخت بلند

که چو بر خاک پست سایه فکند

هر چه بینی ز شاخ و برگ و برش

همه در سایه ظاهر است اثرش

همچنین هر چه ایزد متعال

دارد از معنی جلال و جمال

پرتو ظل آن بود پیدا

از دل و دست خسرو والا

گر نه ز اطناب ترسم و تطویل

کنم آن را یگان یگان تفصیل

لیکن آنجا که فکرت صافی ست

این اشارت که می رود کافی ست

چون نیاورد تنگنای عدم

تاب اشراق آفتاب قدم

شد ز اشراق نور خود نازل

گشت ظاهر به شکل سایه و ظل

تا که خفاش از بصارت دور

کند از سایه استفاضت نور

کیست سایه شهی ستاره سپاه

آفتاب سپهر حشمت و جاه

کیست خفاش فاش گویم فاش

خلق درمانده در معاد و معاش

گرنه ظل ظلیل شاه بود

که جهان را جهان پناه بود

دین و دنیا همه خلل گیرد

تا قیامت صلاح نپذیرد

تا بود در بلندی و پستی

سایه و آفتاب را هستی

یارب این سایه الهی را

آفتاب سپهر شاهی را

بر سریر بقا ممکن دار

بر سپهر خلود روشن دار

شمارهٔ ۳ - در صفت عمارت شه است این

بنامیزد چه دلکش منزل است این

نه آب و گل همه جان و دل است این

بسی مه بر فلک منزل بریده

به عمر خود چنین منزل ندیده

تصور کن چو یک شخص این جهان را

که باشد همچو چشم این خانه آن را

کسی کان شخص را انسان عین است

جهان مردمی سلطان حسین است

گلش گویی ز مشک چین سرشتند

که نامش خانه مشکین نوشتند

ز هر لاله به سقف آن نمونه

مگر شد لاله زاری باژگونه

به دیوارش ز گچ گلها بریده

گل کافوری ست از گل دمیده

منقش از زر حل هر در او

دری از خلد در هر منظر او

مروح خانه ای دان از جنانش

که باشد حوض کوثر در میانش

میان حوض نرگسدان سیمین

بود فواره های نرگس آیین

ز هر نرگس جهنده آب از آنسان

که گاه شادی آب از چشم جانان

به گرد حوض جویی پر خم و تاب

چو ماری سیمگون پیچان در او آب

چو لطف حوض و جوی آب روان دید

گه بیرون شدن بر خویش پیچید

به سعی شاه شد این خانه آباد

چو تاریخ عمارت فرخش باد

شمارهٔ ۴ - این هم صفت عمارت اوست

حبذا منزلی چو کاخ بهشت

خاک و خشتش همه عبیر سرشت

گویی از طارم سپهر برین

بیت معمور آمده به زمین

بهر احرامش از چهار طرف

سبزپوشان در آستان زده صف

موج زن حوض مرمرش به میان

به هم آب ستاده بین و روان

آب فواره اش ترانه سرای

به هوای سماع جسته ز جای

دیده حور این مقام فرخنده

گشته از قصر خویش شرمنده

لیس فی الکائنات ثانیها

خلدالله ملک بانیها

شمارهٔ ۵ - شد این نوشته به سلطان محمد رومی

طاب ریاک ای نسیم شمال

قم و سر نحو کعبة الآمال

نفس از وی صدق مشکین کن

راه اخلاص رفتن آیین کن

از خراسان ببند بار نیاز

راه بردار ملک روم انداز

چون رسیدی ز راه راه بپرس

بارگاه جلال و جان بپرس

چهره بر خاک پای دربان سای

به اجازت زمین ببوس و درآی

پیش شاه مجاهد غازی

بگشا لب به نکته پردازی

کای تو را ذروه علا مسند

ملک میراث تو ابا عن جد

اصل تو تا به آدم ار شمرند

همه مسندنشین و تاجورند

خاست زیشان جهات فخر نخست

لیک امروز فخر جمله به توست

کم کسی بر سریر جاه و جلال

چون تو کرد اکتساب فضل و کمال

مشکل حکمت از کلام تو حل

منطق تو بیان هر مجمل

راه مشائیان ز تو واضح

نور اشراقیان ز تو لایح

طبع پاک تو را که وقاد است

فهم حکمت طبیعی افتاده ست

بر دلت حکمت الهی تافت

که رخ از ظلمت ملاهی تافت

فکر تو زد سوی ریاضی رای

شد ریاضی ریاض خلد آرای

هست پشت شریعت نبوی

به نوی از مساعی تو قوی

محتد کفر و معبد اصنام

شد ز جهد تو قبة الاسلام

حسن تدبیر تو به حرف و قتال

کرده قطع قلاع کفر و ضلال

مقبلی بر مراسم اشفاق

معرضی از ذمایم اخلاق

جمع در ذات تو به رغم حسود

حکمت و عفت و شجاعت و جود

بحر و کانی به بخشش پیوست

بلکه بردی ز بحر و کان هم دست

کان ز دست تو شد به سنگ نهان

وز کفت بحر کف به روی زنان

تا بود دوره فلک ممکن

تا بود نقطه زمین ساکن

روش آن به وفق رای تو باد

شرف این به خاک پای تو باد

ای معنبر نسیم نافه گشای

چون بپردازی از ثنا و دعای

ورقی چند نظم های غریب

لایق فهم هوشمند لبیب

با تو همراه می کنم زنهار

زان غریبان به بزم شه یاد آر

عرضه کن در حریم مجلس او

این محقر هدیه را و بگو

ارسل النمل من خلوص وداد

لسلیمان نصف بقدر من یهدی

ثم اوجز مخافة الابرام

واختتم بالسلام والاکرام

شمارهٔ ۶ - بهر شاه جهان جهان شاه است

بده ساقی آن جام گیتی نمای

که هستی ربای و مستی فزای

به مستی ز هستی رهاییم ده

به مستان عشق آشناییم ده

بزن مطرب آن نغمه دلنواز

که در پرده دل بود پرده ساز

به شکرانه کز پرده گفت و گوی

عروسان معنی نمودند روی

ز گلزار فردوس آمد گلی

به نزهتگه بینوا بلبلی

ز باران جود و سحاب کرم

زلال بقا یافت خاک دژم

ز دریای اسرار فیض جدید

به لب تشنگان سواحل رسید

سخن کوته از زاده طبع شاه

که دانش مآب است و عرفان پناه

همایون کتابی چو درجی ز در

رسید از گهرهای تحقیق پر

در او هم غزل درج هم مثنوی

هم اسرار صوری و هم معنوی

شده طالع از مطلع هر غزل

فروغی تباشیر صبح ازل

ز مقطع چه گویم که هر مقطعی

که فیض ابد را بود منبعی

به صورت پرستان کوی مجاز

ز شاه حقیقی نشان داده باز

چو در مثنوی داده داد سخن

نوی یافته رازهای کهن

در ادراک اسرار ام الکتاب

ز هر مصرعش عقل را فتح باب

زهی نامه دلکش و دلگشای

که شد جان عطار ازو عطرسای

بود مثنوی لیک آن مثنوی

که فایض شد از خاطر مولوی

ز بس گل که از راز در وی شگفت

همی شایدش گلشن راز گفت

بود پایه این سخن بس بلند

کی آنجا رسد وصف ما را کمند

سخن های شه کز دل پاک خاست

به پاکان که شاه سخنهای ماست

بر این نکته باشد دلیلی تمام

کلام الملوک ملوک الکلام

من از وصف گفتار شه قاصرم

به مدحش چه سان ره برد خاطرم

چو خفاش را نیست نور بصر

که بیند به روی زمین عکس خور

کجا آورد هرگزش دیده تاب

که بیند بر اوج فلک آفتاب

فرو بند جامی زبان مقال

که تنگ است اینجا سخن را مجال

چو رسمی ست دیرین که ختم سخن

بود بر دعا بر دعا ختم کن

الا تا قوابل ز فیاض جود

پذیرند همواره فیض وجود

دل پاک شه قابل راز باد

در فیض بر خاطرش باز باد

سپهرش به فرمان جهانش به کام

دعاگوی او انس و جان والسلام

شمارهٔ ۷ - این مثنوی ست در قناعت

جامی اگر یافت درین کشتزار

فکر تو بر کار زراعت قرار

در دل خود تخم قناعت فشان

بهتر ازین هیچ زراعت مدان

تخم پراکنده که در گل بود

تخم پراکندگی دل بود

شمارهٔ ۸ - یک مثنوی

بسم الله الرحمن الرحیم

اعظم اسماء علیهم حکیم

محترمان حرم انس را

تازه حدیثی ست ز عهد قدیم

نوزده حرف است که هژده هزار

عالم ازو یافته فیض عمیم

«بسم » سه حرف است که گوید بسم

حرز تو در ورطه امید و بیم

«بی » ش که کم نیست ز دو بین دو کون

نقطه صفت در کنف او مقیم

اره سینش به سه دندانه کرد

فرق عدو را ز سیاست دو نیم

چشمه میمش ز زلال حیات

می کند احیای عظام رمیم

هر الفش را پی جادو وشان

شیوه اعجاز عصای کلیم

شاهد معنی چو ز لامش نهاد

طره شبرنگ به روی چو سیم

ماشطه خامه ز تشدید ساخت

شانه آن طره عنبر شمیم

«ها»ش که با های هویت یکی ست

فهم ذوی النهیة فیها یهیم

هست دو «ری » در وی و هر یک دری

حقه آن در دل عرش عظیم

غنچه حایش نگشاده دهان

با تو کند عد ریاض نعیم

بهر تو نون دامن رحمن گرفت

می طلبد دولت و فضل جسیم

«یا» ش که عشر است در او عرش و شرع

دیده عیان دیده عقل سلیم

از برکات حرکاتش رود

سالک ره بر نهج مستقیم

رسم سکون از سکناتش برد

هر که شود بزم بقا را ندیم

نجم هدی گشت همه نقطه هاش

هر یک ازان راجم دیو رجیم

جامی اگر ختم نه بر حرمت است

بهر چه شد خاتمه آن رحیم

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - منظوم شد این وقت توجه به مدینه : محمل رحلت ببند ای ساربان کز شوق یار

شمارهٔ ۲ - در مرثیه حضرت مخدوم مکرم : صاحبدلان که پیشتر از مرگ مرده اند

شمارهٔ ۳ - در مرثیه برادر است این : تا کی زمانه داغ غمم بر جگر نهاد

شمارهٔ ۴ - واقع شده در مرثیه فرزند است : این کهن باغ که گل پهلوی خار است در او

شمارهٔ ۱ - منظوم شد این وقت توجه به مدینه

محمل رحلت ببند ای ساربان کز شوق یار

می کشد هر دم به رویم قطره های خون قطار

زودتر آهنگ ره کن کآرزوی او مرا

برده است از دیده خواب از سینه صبر از دل قرار

قطع این وادی به ترک اختیار خود توان

می نهم در قبضه حکمت زمام اختیار

اشتر مستم که بی خود می روم در راه او

نیست در بینی مرا جز رشته مهرش مهار

پای کوبان می برد شوق جمال او مرا

زیر پایم چون حریر و گل بود خارا و خار

هر کسی بر ناقه بهر تحفه باری می نهد

بار من فاقه است و من زین تحفه هستم زیر بار

هر نشان پا که می بینم ز ناقه در رهش

می نماید چهره مقصود را آیینه وار

محمل امشب دیر می جنبد حدی آغاز کن

یک طرف بانگ حدی یک جانب آواز درای

از گران جانی بود آن را که ماند دل به جای

ناقه چون ذکر حبیب و منزل او بشنود

گرچه باشد در گرانی کوه گردد بادپای

لیلی اندر حی چو گل بگشاد گویی پیرهن

کز نسیم نجد می آید شمیم جانفزای

حال و وجد من فزود از بوی جان افزای نجد

سوی نجدم ای صبا بهر خدا راهی نمای

منزل جانان و کان لطف و احسان است نجد

آب او خوش خاک او دلکش هوایش دلگشای

لاله صحرای او بر چهره گل داغ نه

سبزه اطلال او بر جعد سنبل مشکسای

وایه آن دارم که بینم نجد را مأوای خویش

گر نیابم وایه خود وای من صد بار وای

نجد می گویم وز آن قصدم زمین یثرب است

بر کنار دجله ام افتاده دور از خان و مان

وز دو دیده دجله خون در کنار من روان

پا برون کی کردمی بر خاک بغداد از رکاب

گر نپیچیدی هوای یثربم آن سو عنان

حبذا یثرب که تا یکدم کنم آنجا وطن

عمرها ترک اقامت در وطن کردن توان

مرغ جان را آشیان اصلی است آن ای خدای

ره نمای این مرغ را روزی سوی آن آشیان

خوابگاه حضرتی آمد که گر بودی به فرض

مرقد پاکش چو مهد عیسی اندر آسمان

فرض بودی بر همه بهر زیارت کردنش

صرف کردن عمر را در جست و جوی نردبان

مرقد او در زمین پیدا زهی حرمان که من

پا ز سر ناکرده بنشینم ز طوفش یک زمان

کی بود یارب که دل از فکر عالم کرده صاف

السلام ای قیمتی تر گوهر دریای جود

السلام ای تازه تر گلبرگ صحرای وجود

السلام ای آن که تا از جبهه آدم نتافت

نور پاکت کس نبرد از قدسیان او را سجود

السلام ای آن که زنگ ظلمت کفر و نفاق

صیقل تیغ تو از آیینه گیتی زدود

السلام ای آن که ناید در همه کون و مکان

تیزبینان را به جز نور تو در چشم شهود

السلام ای آن که بهر فرش راهت بافت دهر

اطلسی را کش ز شب کردند تار از روز پود

السلام ای آنکه ابواب شفاعت روز حشر

جز کلید لطف تو بر خلق نتواند گشود

السلام ای آن که تا بودم درین محنت سرا

در سرم سودا و در جانم تمنای تو بود

صد سلامت می فرستم هر دم ای فخر کرام

یا شفیع المذنبین بار گناه آورده ام

بر درت این بار با پشت دوتاه آورده ام

چشم رحمت برگشا موی سفید من نگر

گرچه از شرمندگی روی سیاه آورده ام

آن نمی گویم که بودم سالها در راه تو

هستم آن گمره که اکنون رو به راه آورده ام

عجز بی خویشی و درویشی و دلریشی و درد

این همه بر دعوی عشقت گواه آورده ام

دیو رهزن در کمین نفس و هوا اعدای دین

زین همه با سایه لطفت پناه آورده ام

گرچه روی معذرت نگذاشت گستاخی مرا

کرده گستاخی زبان عذرخواه آورده ام

بسته ام بر یکدگر نخلی ز خارستان طبع

سوی فردوس برین مشتی گیاه آورده ام

دولتم این بس که بعد از محنت و رنج دراز

بر رحیم آستانت می نهم روی نیاز

یا رسول الله نمی گویم که مهمان توام

یا فقیری طعمه جوی از ریزه خوان توام

بر لب افتاده زبان گرگین سگی ام تشنه جان

آرزومند نمی از بحر احسان توام

گر ندارم افسر شاهی به سر این بس که هست

گردن تسلیم زیر طوق فرمان توام

مسند عزت نهم بر صدر ایوان قبول

گر نیاید سنگ رد از دست دربان توام

شد گلستان از خوی رخسار تو خاک حجاز

من به بویی گشته خرسند از گلستان توام

وارهان از گفت و گوی زاغ طبعانم که من

عندلیب مدح گو مرغ ثناخوان توام

دفتری دارم سیاه از معصیت بیچاره من

گر شفاعت نامه ای ناید ز دیوان توام

چون بود عز شفاعت را حمایی بس منیع

حق آنانی که عمری در وفایت بوده اند

وین زمان در ساحت قرب تو خوش آسوده اند

حق آنانی که راهی را که خود پیموده ای

پای از سر ساخته ایشان همان پیموده اند

حق آنانی که از تیه ضلالت خلق را

جز به صوب شارع شرع تو ره ننموده اند

کز گدای بینوا جامی عنایت وامگیر

کش عنان دل ز کف نفس و هوا بربوده اند

از سحاب فیض لطف عام خود رشحی بریز

بر دل و جانش که از لوث گناه آلوده اند

کحل بیناییش ده زین در که عمری زین هوس

مردمان چشم او خون جگر پالوده اند

کن قبول او را طفیل آن کسان کز گفت وگوی

هم تن و هم جان به راهت سوده و فرسوده اند

باشد از یمن قبولت فارغ از خلد و جحیم

شمارهٔ ۲ - در مرثیه حضرت مخدوم مکرم

صاحبدلان که پیشتر از مرگ مرده اند

آب حیات از قدح مرگ خورده اند

اول کشیده رخت به سر منزل فنا

آنگه به دار ملک بقا راه برده اند

یابند بوی فیض بهار از نسیمشان

آنان که در خزان طبیعت فسرده اند

جان ها فدایشان که به راه طلب هنوز

نسپرده یک دو گام دل و جان سپرده اند

بر حرفشان چه سان نهد انگشت هر فضول

چون حرف خود ز تخته هستی سترده اند

موج بلا که کوه بود پیش او چو کاه

چون کوه پیش صدمت آن پا فشرده اند

با خاکیان عطیه محضند از خدای

اهل دل این عطیه غنیمت شمرده اند

هر نعمت و نوال که حد کمال یافت

روح تو مرغ سدره نشین است و تن قفس

مرغ از قفس همیشه پریدن کند هوس

آن نوع زی که چون قفست بشکند اجل

تا روضه جنان نکنی روی باز پس

آراسته برای تو بستان سرای خلد

وینجا تو شادمان به تماشای خار و خس

سرد است هر نفس که نه از بهر دوست خاست

جز صبح کیست شاهد صادق بر این نفس

منشین ز پای جهد درین مهد پرفریب

نایافته بر آنچه مراد است دسترس

غافل مشو ز راه درین تنگ مرحله

کافلاک محمل آمد و انجام بر آن جرس

کس را درین خرابه امید خلود نیست

اینک وفات مرشد کامل گواه بس

مخدوم سعد ملت و دین پیر راه فقر

دردا که پاکباز جهان از جهان برفت

پاک آن چنان که آمده بود آن چنان برفت

جانش که شاهباز معارف شکار بود

آواز طبل شاه شنود و روان برفت

غم شد محیط مرکز عالم ز هر کران

کان مرکز محیط کرم از میان برفت

دلها به بر غمین که امین زمین نماند

جانها ز تن رمان که امان زمان برفت

از وی نشان چگونه دهد کس که ساخت محو

در بی نشان نشان خود و بی نشان برفت

چون مردمان دیده شدم غرق سیل اشک

از بس که آبم از مژه خونفشان برفت

گفتم برم به شرح غمش زندگی به سر

غم زور کرد و قوت نطق از زبان برفت

هر موی بر تنم شود ای کاش صد زبان

زین ماتم ار سپهر به قانون گریستی

از چشم اختران همه شب خون گریستی

چون ابر کاشکی همه تن چشم بودمی

تا من درین غم از همه افزون گریستی

گر دود آتش جگرم بر فلک شدی

چشم سحاب اشک جگرگون گریستی

آهم ز ضعف اگر نشدی پست قدسیان

بر حالم از صوامع گردون گریستی

کو آن که چشم خود به همه عمر تر ندید

تا درد من بدیدی و اکنون گریستی

چشم مرا ز گریه بسیار نم نماند

گر خون دل مدد نشدی چون گریستی

باران حسرت آمدی و سیل غم نه اشک

بر جای دیده گر دل محزون گریستی

چون از میانه رفت سر سالکان راه

کو آن سخن ز شیوه توحید راندنش

بر طالبان جواهر عرفان فشاندنش

کو آن پی نزول به خلوت سرای قدس

رخش از مضیق عرصه امکان جهاندنش

کو آن رموز شوق چو یعقوب گفتنش

کو آن زبور عشق چو داوود خواندنش

کو بردنش به فسحت معنی مرید را

وز تنگنای عالم صورت رهاندنش

گاهی طریق صدق ارادت نمودنش

گاهی رحیق صدق محبت چشاندنش

از مرکب مجاهده آوردنش فرود

بر بادپای جذب حقیقت نشاندنش

سویی که نیست سوی بدان سو کشیدنش

جایی که نیست جای بدان جا رساندنش

هر طالبی که رخت طلب سوی او کشید

هر بامداد بر در خلوت سرای او

اصحاب صف زده به هوای لقای او

هر یک به جای خود متمکن نشسته اند

یارب چه حال شد که تهی ماند جای او

او نیست زان قبیل که دست جفای چرخ

چاک افکند به جیب قبای بقای او

شد در بقای ذات مقدس فنای محض

بادا بقای جمله فدای فنای او

شکر خدا که بر دل اصحاب اگر چه هست

صد کوه غم ز واقعه جانفزای او

بگذاشت یادگار دو فرزند ارجمند

هر یک گرفته شیوه صدق و صفای او

بادش عروج روی به حدی که بگذرد

از حد لامکان درج ارتقای او

خاک ار نهفت بر صفت گنج در برش

شمارهٔ ۳ - در مرثیه برادر است این

تا کی زمانه داغ غمم بر جگر نهاد

یک داغ نیک ناشده داغی دگر نهد

هر داغ کاورد قدری رو به بهتری

آن داغ را گذارد و داغ بتر نهد

زیر هزار کوه غمم پست و گر دهد

دستش هزار کوه دگر بر زبر نهد

بر خوان میهمانی او حاضر ار شوم

پیش من از کباب جگر ماحضر نهد

صد زهر ناب تعبیه شد در آن میان

در کام عیش من به مثل گر شکر نهد

چون درنیاید از در احسان و لطف کاش

رختم ازین سراچه حرمان بدر نهد

دانی که چیست بالش راحت ازو مرا

خشتی که روز واقعه ام زیر سر نهد

از بیم مرگ اگر چه دل و جان جراحت است

مرغی به تنگنای قفس بود پای بست

دست قضا به لطف قفس را بر او شکست

بگشاد بال صدق و صفا در فضای قدس

جولان کنان به کنگر قصر بقا نشست

نادان که جز مضیق قفس جا ندیده بود

در ماتمش به ناخن اندوه چهره خست

دانا که داشت آگهی از فسحت چمن

شکر خدای گفت که مرغ از قفس برست

مرغ است جان پاک و قفس این طلسم خاک

این مرغ بس بلند و قفس نیک تنگ و پست

مرغ تو گر نه بسته پر است این قفس چرا

بر خویشتن نمی شکنی ای قفس پرست

جامی شکستن قفس آسان شود تو را

گر جلوه گاه مرغ ببینی چنانکه هست

بیرون این قفس همه باغ است و نوبهار

خرم دلی که روضه قدسش نشیمن است

فارغ ز رنج و محنت این تیره گلخن است

منشین درین سرای مسدس که عاقبت

جای اقامت تو سرای مثمن است

روشن دلی کجا که بود روشناس گل

و آزاده ای کجا که زباندان سوسن است

تا بنگرد که هست گلی سرزده ز گل

گل چهره ای که در ته گل کرده مسکن است

تا بشنود که سوسن آزاده ده زبان

پر فن سخنوری ست کش از خاک مدفن است

جامی نظر سوی چمن افکن ببین که گل

زینسان چرا به خون دل آلوده دامن است

گل را نرفت دامن هم صحبتی ز دست

گویا غلط همی کنم آن دامن من است

گلها شکفت و گلرخ ما زیر خاک خفت

خیز ای نسیم و ره به حریم چمن بپرس

وز هر گل و گیاه چمن یک سخن بپرس

زان گل که می رسد کفن سبز کرده چاک

حاصل حریف خفته درون کفن بپرس

بنگر به تازه رویی نورستگان باغ

پژمردگی عارضش از نسترن بپرس

سروی بجوی بر لب آن روان و زو

احوال ناروانی آن نارون بپرس

چون شمع لاله بزم فروز چمن شود

زان شمع نوربخش به هر انجمن بپرس

فرش حریر سبزه چو آری به زیر پای

چونست زیر خاره و خار آن بدن بپرس

سوسن چو با زبان نباتی کند حدیث

از خامشی آن لب شکرشکن بپرس

آید پس از بهار چمن را خزان پدید

من بودم از جهان و گرامی برادری

در سلک نظم جمع گرانمایه گوهری

زانسان برادری که در اطوار علم و فضل

چون او نزاد مادر ایام دیگری

در بوستان فضل سراینده بلبلی

بر آسمان علم درخشنده اختری

خورشید اوج فضل محمد که بر دوام

پیش قدم ز نور قدم داشت رهبری

یک شمه از شمایل او گر بیان کنم

جمع آید از مکارم اخلاق دفتری

دردا و حسرتا که ز باغ جهان برفت

ناخورده از نهال کمالات خود بری

چون او ندیده دیده ایام قرنها

روشندلی دقیقه شناسی سخنوری

این نکته گوش دار که در گرانبهاست

رفتی و درد و داغ توام یادگار ماند

صد حسرت از تو در دل امیدوار ماند

بلبل کشید رنج گلستان و عاقبت

گل را صبا ربود و ازو بهر خار ماند

دریا شد از سرشک کنارم ولی چه سود

کان گوهر یگانه من بر کنار ماند

ای یار مهربان به کرم دستگیریی

کز دست رفت کارم و دستم ز کار ماند

در حیرتم که از دل ریشم اثر نماند

وین سوز و بی قراری دل برقرار ماند

آن کس که بود آرزوی جان ز دست شد

این جان زار مانده ندانم چه کار ماند

خاری همی خلید مرا در دل از گلی

آن گل نماند و در دلم این خارخار ماند

حرفی که یابم از قلم مشکبار او

یارب به روح پاک امینی که بر درش

روح الامین سزد ز گدایان کمترش

یارب به نفس زاکیه او که کرده ای

ز آلودگی هر چه نباید مطهرش

یارب به صفوت دل پاکش که ساخته ست

عکس فروغ ذات تو مشکات انورش

کان مفلس غریب غریق گنه که کرد

دوران ز خشت بالش و از خاک بسترش

عاری ز طاعت آمده پیش تو خلعتی

پوشان ز جامه خانه افضال در برش

وز آسمان جود و سحاب کرم بریز

باران فیض رحمت جاوید بر سرش

گستاخیی ز غفلت اگر کرد این زمان

کاورد رو به سوی تو با رو میاورش

چون نام شد محمدش از فضل سرمدی

شمارهٔ ۴ - واقع شده در مرثیه فرزند است

این کهن باغ که گل پهلوی خار است در او

نیست یک دل که نه زان خار فگار است در او

برگ راحت مطلب میوه مقصود مجوی

برگ بی برگی و میوه غم و بار است در او

نافه مشک که با این همه عطرافشانی ست

خون افسرده آهوی تتار است در او

بر رگ عود که در دامن مطرب خفته ست

منه انگشت که صد ناله زار است در او

دفتر غنچه کش اوراق چنین رنگین است

نقش کم عمری گل کرده نگار است در او

بهر عبرت بگشا ناف زمین چون نافه

خط مشکین بتان بین که غبار است در او

چون جهان در خم چوگان قضا گوی صفت

بی قرار است چه امکان قرار است در او

بی قراری جهان صبر و قرارم بربود

بنگر گردش این چرخ جفاآیین را

که چه سان زیر و زبر کرد من مسکین را

ریخت صد گوهرم از چشم چو از سلک وجود

برد در صفت لطف صفی الدین را

از حریم چمنم شاخ گل تازه شکست

تا بیاراید ازان روضه حورالعین را

سیم در خاک شود سوده ندانم ز چه روی

ساخت در خاک نهان آن بدن سیمین را

بی رخش دیدن عالم چو نخواهد دل من

بستم از خون جگر دیده عالم بین را

مایه شادیم او بود ندانم به چه چیز

شاد سازم دگر این خاطر اندوهگین را

حرقت فرقت او می زند از سینه علم

می کشم دمبدم آهی طلب تسکین را

همره آه دلا راه به علیین جوی

رفتی و سیر ندیده رخ تو دیده هنوز

گوش یک نکته ز لبهای تو نشنیده هنوز

چید دست اجل ای غنچه نورسته تر

یک گل از شاخ امل دست تو ناچیده هنوز

بر تن عاجز تو بهر چه بود این همه رنج

زیر پا مورچه ای از تو نرنجیده هنوز

هر سر موی به فرقت ز بلا شد تیغی

فرقت از موی ولادت نتراشیده هنوز

این همه زهر چرا ریخت فلک در کامت

شربت شهدی ازین کاسه ننوشیده هنوز

تا تو را لقمه کند خاک گشاده ست دهان

دهن تنگ تو یک لقمه نخاییده هنوز

بر سر دست خرامان سوی خاکت بردند

نازنین پای تو گامی نخرامیده هنوز

عمر نزدیک شد از شست به هفتاد مرا

ریختی خون دل از دیده گریان پدر

رحم بر جان پدر نامدت ای جان پدر

صد ره از دست قضا سینه به ناخن کندی

گر نیفتادی ازان رخنه در ایمان پدر

نوبهار آمد و گلها همه رستند ز خاک

تو هم از خاک برآ ای گل خندان پدر

جان خود بدهد و جان تو عوض بستاند

گر بود قابض ارواح به فرمان پدر

شد مرا دیده چو یعقوب خدا را بفرست

بوی پیراهنت ای یوسف کنعان پدر

همچو گل گر نزند چاک گریبان حیات

دست خار سر خاک تو و دامان پدر

خواب دیدت که دل جمع پریشان کردی

راست شد عاقبت این خواب پریشان پدر

چون کسی نیست کزو صورت حالت پرسم

زیر گل تنگدل ای غنچه رعنا چونی

بی تو ما غرقه به خونیم تو بی ما چونی

سلک جمعیت ما بی تو گسسته ست ز هم

ما که جمعیم چنینیم تو تنها چونی

بر سر خاک توام ای که ازین پیش مرا

بوده ای تاج سر امروز ته پا چونی

بی تو بر روی زمین تنگ شده بر من جای

تو که در زیر زمین ساخته ای جا چونی

می شود دیده بینا ز غباری تیره

زیر خاک آمده ای دیده بینا چونی

خورد غمهای توام وه که خیال تو گهی

می نپرسد که درین خوردن غم ها چونی

رو به صحرای عدم تافتی از شهر وجود

من ازین شهر ملولم تو به صحرا چونی

گرچه جان و دلم از ناوک هجران خستی

حیف بودی چو تو دری به کف بدگهران

یا چو تو آیینه ای در نظر کج نظران

حیف بودی چو تو شمعی ز سراپرده قدس

رخ برافروخته در انجمن بی بصران

حیف بودی چو تو ماهی همگی در خور مهر

تیغ کین خورده درین معرکه کین وران

آمدی پاک و شدی پاک پس پرده غیب

دست نایافته بر تهمت تو پرده دران

ای خوش آن دلبر گل چهره خوش لهجه که رخت

زود بربست ز هنگامه کوران و کران

نیست در کار فلک محکمیی کاش قضا

افکند سنگ درین کارگه شیشه گران

چون کند پیر جهان دیده تمنای بقا

بار رفتن چو ببستند ازو خوردتران

جامی آن به که درین مرحله آن پیشه کنی

شربت تلخ رسد آخر ازین جام تو را

کام ناخوش کند این جرعه به ناکام تو را

دام تلبیس بود هر چه درین صیدگه است

جز فنا وا نرهاند کس ازین دام تو را

خاک شو خاک ز آغاز که دوران سپهر

خاک سازد به ته پای سرانجام تو را

رقم نام خود از تخته هستی بتراش

کآخر از لوح بقا محو شود نام تو را

به فراموشی خود نام برآور زان پیش

که فراموش کند گردش ایام تو را

می کنی آرزوی پختگی از هر خامی

چند دل رنجه شود زین طمع خام تو را

جاه دنیی مطلب دولت فانی بگذار

جاه دین بس بود و دولت اسلام تو را

رو به دیوار کن و سر به گریبان درکش

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - نعت رسول خداست صل و سلم علیه : ماه معین چیست خاک پای محمد

شمارهٔ ۲ - کرده در اینجا بیان معرفت صوفیان : صبحدم باده شبانه زدیم

شمارهٔ ۳ - در لباس مجاز گفته شده است : ای به روی تو چشم جان روشن

شمارهٔ ۴ - این نیز طریقه مجاز است : ای روی تو ماه عالم آرای

شمارهٔ ۱ - نعت رسول خداست صل و سلم علیه

ماه معین چیست خاک پای محمد

حبل متین ربقه ولای محمد

خلقت عالم برای نفع بشر شد

خلقت نوع بشر برای محمد

سوده همه قدسیان جبین ارادت

بر ته نعلین عرش سای محمد

عروه وثقی بس است دین و دول را

ریشه ای از گوشه ردای محمد

جان گرامی دریغ نیست ز عشقش

جان من و صد چو من فدای محمد

جای محمد درون خلوت جان است

نیست مرا دیگری به جای محمد

حد ثنایش به جز خدا که شناسد

من که و اندیشه ثنای محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

نور بقا آمد آفتاب محمد

پرده آن نور خاک و آب محمد

بست نقابی ز آب و خاک وگرنه

رتبه امکان نداشت تاب محمد

چشم خدابین به جز خدای نبیند

چون ز میان برفتد نقاب محمد

افسر کونین گشت کاف لعمرک

از شرف دولت خطاب محمد

چون شب اسری کشید سرمه مازاغ

نقش سوی کی شود حجاب محمد

دولت فردا به هیچ باب نیابد

هر که شد امروز رد باب محمد

هر چه بود درج در صحیفه هستی

منتخبی باشد از کتاب محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

گر نبود پرده صفات محمد

خلق بسوزد ز نور ذات محمد

شاه مخوانش که کجروی ست چو فرزین

هر که درین عرصه نیست مات محمد

ساخته چون زر ناب ناسره مس را

پرتو اکسیر التفات محمد

مستی او از شراب ساقی باقی

مستی باقی ز باقیات محمد

سایه نهان شد چو آفتاب حقیقت

تافت عیان از همه جهات محمد

در صف هیجا به وقت صولت اعدا

کوه خجل مانده از ثبات محمد

من که زنم در سخنوری دم اعجاز

عاجزم از شرح معجزات محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

چرخ که خم شد پی سجود محمد

هست حبابی ز بحر جود محمد

مطرب دستانسرای بزم صفا را

نیست سرودی به از درود محمد

پایه قدر مقربان ملایک

با همه رفعت بود فرود محمد

جز لمعات جمال اقدم اقدس

نامده در دیده شهود محمد

بولهب آسا ز آتش تب تبت

سوخته بادا تن حسود محمد

شیوه صدیقیان وفا و محبت

عادت بوجهلیان جحود محمد

بهر سقوط درک هبوط مخالف

فوق سعود فلک صعود محمد

لیس کلامی یفی بنعث کماله

صل الهی علی النبی و آله

حق شب اسری چو داد بار محمد

از همه بالا گرفت کار محمد

گوهر اسرار ذات و مخزن اسما

کرد در آن تیره شب نثار محمد

خواجگی کاینات داد خدایش

لیک به فقر آمد افتخار محمد

بعد حق آن دم که کس نبود به صورت

غیر ابوبکر یار غار محمد

شد دو سه تاری که عنکبوت تنیدش

بر در آن غار پرده دار محمد

گر پی ارباب شوق باد بهاری

خار و خسی آرد از دیار محمد

همچو مژه بر دو دیده تا دم محشر

جام کنم آن را به یادگار محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

ای شده طافح ز فیض کاس محمد

ز آدم و عالم مکن قیاس محمد

وحدت مستور در مطاوی کثرت

بار دگر سر زد از لباس محمد

یک سر مو از حقش جدا نشناسد

هر که شد امروز حق شناس محمد

تا به قیامت مصون بود ز تزلزل

دین قویم قوی اساس محمد

جیش عدو گشته با وفور جلادت

منهزم از هیبت هراس محمد

حفظ حق اندر لباس نسج عناکب

داشته از بأس خصم پاس محمد

هر چه کند التماس در حق امت

حق نکند رد التماس محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

ماه بود عکسی از جمال محمد

مشک شمیمی ز زلف و خال محمد

در چمن «فاستقم » قدم ننهاده

سرو روانی به اعتدال محمد

حرف شناسان نقش کلک قدم را

صد مدد آمد ز میم و دال محمد

یافت چو روی بتان ز خال معنبر

دین هدی زینت از بلال محمد

چند نشینی درین سراچه ظلمت

محتجب از نیر کمال محمد

روزنه بگشا که تافت بر همه عالم

پرتو خورشید بی زوال محمد

دست به دامان آل زن که نباشد

جز به محمد مآل آل محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

حرز امان چیست نعت و نام محمد

صل علی سید الانام محمد

بهره نیابی ز ذوق مشرب مستان

تا نچشی جرعه ای ز جام محمد

چرخ برین با همه مدارج رفعت

هست کمین پایه از مقام محمد

پیک نسیم شمال ای شده محرم

در حرم جاه و احترام محمد

بهر خدا چون به عز عرض رسانی

از قبل بیدلان سلام محمد

شرح کنی افتقار و عجز رهی را

با کرم خاص و لطف عام محمد

بو که درآیم بدین وسیله دولت

در کنف ظل اهتمام دولت

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

مهبط وحی خداست جان محمد

کاشف سر هدی بیان محمد

شاه نشانان بارگاه جلالند

خاک نشینان آستان محمد

گشته نشانمند هر نبی به نشانی

محو نشانها بود نشان محمد

هست به مهمانسرای نعمت هستی

عالم و آدم طفیل خوان محمد

با همه اشجار چیست روضه جنت

چند نهالی ز بوستان محمد

گر به مراحل ز عرش دارمش اعلی

نیست غلو در علو شان محمد

شد صدف گوش هوش عارف و عامی

پر گهر از لعل درفشان محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

صبح هدی تافت از جبین محمد

عرصه دنیا گرفت دین محمد

گشت به فحوای «ما رمیت » هویدا

سر یدالله ز آستین محمد

از پس و از پیش هر چه بوده و باشد

دیده عیان چشم تیزبین محمد

طوق نه گردن سران جهان است

حلقه گیسوی عنبرین محمد

نقد همه کاینات آمده قاصر

از ثمن گوهر ثمین محمد

تخت نشانان تاج بخش کشیده

باج گدایان ره نشین محمد

غیر جهان آفرین کسی نشناسد

در دو جهان حد آفرین محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

هر که نه رو آورد به راه محمد

کی بودش راه در پناه محمد

هست برون از دو کون اگر چه به ظاهر

خاک مدینه است تکیه گاه محمد

داد ز خیل مسومین مددش حق

ضعف چو شد لاحق سپاه محمد

کوکبه حسن آفتاب شکسته ست

شعشعه طلعت چو ماه محمد

چون گه دعوت زبان گشاده به دعوی

بوده حجر تا شجر گواه محمد

با گنه همچو کوه چشم شفاعت

باشدم از عفو کوه کاه محمد

خرمن شور و شر تمام بشر را

نیم شرر بس ز برق آه محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

مطلع صبح صفاست روی محمد

منبع احسان و لطف خوی محمد

سلسله کاینات را سببی نیست

جز شکن زلف مشکبوی محمد

باد صبا ای رسول یثرب و بطحا

خیز و قدم نه به جست و جوی محمد

بر رخم از خون دل دو رود روان بین

تحفه رسان این درود سوی محمد

چشم رمد دیده بر ره است کرم کن

کحل جلایی ز خاک کوی محمد

مرهم راحت جراحت دگران را

جان من و داغ آرزوی محمد

دولت جامی بس اینکه می گذراند

عمر گرامی به گفت و گوی محمد

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

شمارهٔ ۲ - کرده در اینجا بیان معرفت صوفیان

صبحدم باده شبانه زدیم

ساغر عیش جاودانه زدیم

گرچه خم گشت قد ما چو کمان

تیر اقبال بر نشانه زدیم

جانب ما زمانه کج نگریست

خاک در دیده زمانه زدیم

کشتی عقل و وهم بشکستیم

غوطه در بحر بیکرانه زدیم

مست و بیخود ز کنج کاشانه

نقب سوی شرابخانه زدیم

وز حریم شرابخانه علم

بر سر کوی آن یگانه زدیم

بهر یک جرعه می ز ساغر او

سر خدمت بر آستانه زدیم

کرده عزم بهانه ز آتش شوق

شعله در خرمن بهانه زدیم

ساغر از دور عارضش کردیم

باده خوردیم و این ترانه زدیم

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

همه عالم خیال می بینم

پرتو آن جمال می بینم

دفتر مجمل و مفصل کون

نسخه آن کمال می بینم

هر کجا دانه‌ای ست یا دامی

نقش آن خط و خال می بینم

عارفان را ز لعل نوشینش

غرق آب زلال می بینم

منکران را ز جعد مشکینش

در کمند وبال می بینم

قوت جانم مباد جز می عشق

توبه زین می محال می بینم

می به فتوی شرع گشت حرام

وز کف او حلال می بینم

گرچه پیش لب شکربارش

طوطی نطق لال می بینم

سخنی غیر ازین نمی گویم

تا سخن را مجال می بینم

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

حبذا اوستاد چابک دست

که پس پرده خیال نشست

رشته جنبش و سکون همه

در خم حلقه ارادت بست

آن یکی در سکون جاویدان

وان دگر در تحرک پیوست

کنه ذاتش نگنجد اندر عقل

تیر حکمش نباید اندر شست

هرچه ما دوختیم او بدرید

وانچه ما ساختیم او بشکست

غیر او هرچه در جهان بینی

نیست دان گرچه می‌نماید هست

کی برد ره درون پرده کسی

کز تماشای نقش پرده نرست

پرده از روی کار او بردار

بیش ازین نقش پرده را مپرست

درکش از جام حسن او می عشق

پیش رویش بنال عاشق و مست

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

شاهد عشق از نشیمن بود

زد سراپرده در سرای وجود

سرمه در چشم خوابناک کشید

حلقه از جعد تابدار گشود

بر مه از عقد زلف سلسله بست

بر گل از خط سبز غالیه سود

طره را صید بیدلان آموخت

غمزه را قتل عاشقان فرمود

ساخت آن را به پرسشی خرسند

کرد این را به بوسه ای خوشنود

هر که را هرچه بود دربایست

نه ازان کاست ذره ای نه فزود

ساقی بزم گشت و می درداد

هوشم از سر به جرعه ای بربود

آنچنان بیخودم ازان جرعه

که ندارم مجال گفت و شنود

از زبان منش به نغمه چنگ

گو بگو مطرب این خجسته سرود

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

نقطه را از تصرف اوهام

طول گشت آشکار و خط شد نام

حرکت کرد خط به جانب عرض

یافت از وی وجود سطح نظام

سطح بر سمت سمک جنبش یافت

امتدادات جسم گشت تمام

جسم هم از تنوع اشکال

وصف کثرت گرفت و شد اجسام

اعتبارات وهم را بگذار

تا چو اول نمایدت انجام

نقطه بین در تقلبات شئون

چند بر خط و سطح و جسم آرام

ساقیا در ده آن شراب کهن

که حباب ویست ساغر و جام

آفتاب رخت دریغ بود

در حجاب ظلام و ظل غمام

پرده بردار و بیخودم گردان

تا ببیند عیان چه خاص و چه عام

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

آن کجا شد که عرصه امکان

بود در ظلمت عدم پنهان

همه گلهای باغ او یکرنگ

همه اوراق شاخ او یکسان

سبزه او موافق سنبل

لاله او معانق ریحان

نه در او اعتدال باد بهار

نه در او انحراف طبع خزان

ناگهان آفتاب صبح وجود

گشت از مشرق ازل تابان

هر کس از بود خویش یافت خبر

هر کس از نام خویش یافت نشان

آن یکی در کمال این واله

وین دگر در جمال آن حیران

می پرستان بزم وحدت را

روی جان در نظاره جانان

همه را خوش بدید لطیفه ضمیر

همه را تر بدین ترانه زبان

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

ای به سر برده عمر در تک و دو

یار نزدیک توست دور مرو

هر که تخم دویی و دوری کاشت

بر همان برگرفت وقت درو

خوشه گندم از محالات است

چون فشاندی به خاک دانه جو

گر مقامات عشق نیست تو را

به مقالات عاشقان بگرو

جامه زهد کن به جام بدل

خرقه زرق نه به باده گرو

آن می ناب جو که جرعه اوست

جام جمشید و کاس کیخسرو

ور فتد بر تو پرتو ساقی

خویش را محو کن در آن پرتو

پیش رویش بیفت سجده کنان

کان کماندار ابرویت مه نو

رخت بست از میان حجاب دویی

خود بگو این حدیث و خود بشنو

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

وه که بازم گلی ز نو بشکفت

یار چون غنچه روی خود بنهفت

پرده زلف پیش روی کشید

حال من همچو موی خود آشفت

گر کنم گریه نیست جای عتاب

ور کنم ناله نیست جای شگفت

سیل اشکم چنین که زد ره خواب

بعد ازین چشم من نخواهد خفت

برو ای اشک و عذرخواهی را

غرقه خون به خاک پاش بیفت

مستی جام و شوق دیدارش

از دل من غبار هستی رفت

به دو کونش خریده ام نتوان

دامن او ز دست دادن مفت

می روم مست بر سر کویش

دلی از صبر طاق و با غم جفت

گر کشد پوست غیرتش ز سرم

پیش او پوست کرده خواهم گفت

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

فهم بس قاصر است و نفس جهول

طبع بس سرکش است و عمر عجول

آه ازین گفت و گوی اگر نشود

سر مقصود ازان قرین به حصول

بگذر از لاف عقل و فضل که هست

عقل اینجا عقیله فضل فضول

راه وحدت به پای عشق سپر

که بود علم ازین عمل معزول

در حریم فنا نشین و بشوی

دل ز اندیشه خروج و دخول

روشن آیینه ای به دست آور

که ز زنگ هوا بود مصقول

واندر آن آینه به چشم شهود

خالی از وهم اتحاد و حلول

طلعت دوست بین و دم درکش

شاد بنشین به بزمگاه وصول

کشف این راز کن به نغمه شوق

چون نهد جانب تو سمع قبول

که می عشق را تویی ساقی

کاسه شمس وجهک الباقی

جامی این زهد و خودنمایی چند

زهد دام است و خود نمایی بند

دام بگسل به دوست گیر آرام

بند بشکن به عشق جو پیوند

ره چنان رو که برنباید گشت

دل بر آن نه که برنباید کند

صید آن شو که می کشد زلفش

گردن سرکشان به خم کمند

جان فشان بهر آن که می بخشد

کشته را جان ز لعل شکرخند

هر بلایی کزو رسد بپذیر

هر جفایی که او کند بپسند

همه ذرات مست باده اوست

تو به بویی چه گشته ای خرسند

چند بیهوده بادپیمایی

باده پیما به روی او یک چند

چون شوی مست باده وصلش

بسرا این نوا به بانگ بلند

که می عشق را تویی ساقی

کأسه شمس وجهک الباقی

شمارهٔ ۳ - در لباس مجاز گفته شده است

ای به روی تو چشم جان روشن

وز فروغ رخت جهان روشن

رخ به راه تو سوده مه که چنین

تابد از اوج آسمان روشن

هر شب از شعله های آتش دل

همچو شمعم شود زبان روشن

دیده بخت مقبلان نشود

جز بدان خاک آستان روشن

سوخت جان از غم و هنوز نشد

بر تو این آتش نهان روشن

زخم تیر تو روزنیست که هست

خانه جان و دل به آن روشن

پرده از پیش چهره یک سو نه

تا شود پیش همگنان روشن

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

لاح برق یهیج الاشواق

تازه شد درد عشق و داغ فراق

شربت مرگ اگرچه جانسوز است

نیست چون فرقت تو تلخ مذاق

من که و خنده نشاط ای صبح

خل عینی و دمعی المهراق

تو به لب جان نازنینی و من

کمترین بنده به جان مشتاق

سر عشق از کتاب نتوان یافت

لیس تلک الرموز فی الاوراق

چون متاع دو کون عرضه دهند

ای به خوبی میان خوبان طاق

گر تو با این جمال جلوه کنی

شور و افغان بر آید از عشاق

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

می کشد غمزه تو خنجر کین

می کند نرگس تو غارت دین

روی بنما چو گل ز حجله ناز

چند باشی چو غنچه پرده نشین

بی تو هر جا سرشک خون ریزم

لاله خون چکان دمد ز زمین

نتوان غره شد به دولت وصل

چون غم هجر دشمنی ز کمین

برد خواب عدم مرا ای کاش

خاک کوی تو بودیم بالین

من که و جست و جوی عیش جهان

من که و آرزوی خلد برین

از من این شیوه ها نمی آید

زانکه من دیده ام به چشم یقین

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

طال شوقی الیک یا مولای

بنما آن رخ جهان آرای

رفت عمرم به درد حرمان آه

سوخت جانم به داغ هجران وای

لاف عشقت بسی زنند ولی

لیس فی ربقة الخلوص سوای

دست امید ما و آن سر زلف

روی اخلاص ما و آن کف پای

گر به تن دورم از برت چه غم است

چون تو داری درون جانم جای

گو مرا عمر جاودانه مباش

گو مرا دولت زمانه مپای

جمله اینها طفیل توست ای دوست

تو همین کن که روی خود بنمای

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

عاشقان بی تو صبر نتوانند

روی بنما که جان برافشانند

این چه حسن است و این چه زیبایی

که در او کاینات حیرانند

چشم چون گویم آن دو خونخوارند

کز پی خون صد مسلمانند

جان و دل روی در عدم دارند

پیش تو یک دو روزه مهمانند

دردمندان عشق با المت

فارغ از جست و جوی درمانند

زاهدان با خیال حور و قصور

از وصال تو دور می مانند

با چنین رخ گذر به صومعه کن

باشد آن بی بصیرتان دانند

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

جان فرسوده شد به راه تو خاک

و من القلب لا یزول هواک

نتوان دوخت جز به رشته وصل

جگری کز فراق گردد چاک

برندارم ز خاک پای تو سر

گرچه آید هزار تیغ هلاک

من و سودای جز تویی هیهات

تو و پروای چون منی حاشاک

نتوان طعنه بر گل رعنا

گر کشد دامن از خس و خاشاک

دامن وصلت ار به دست آید

دو جهان گر رود ز دست چه باک

ما نخواهیم جز وصال تو هیچ

هم تو خود دانی ای بت چالاک

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

صید آن طره دلاویزم

مست آن چشم فتنه انگیزم

چشم تو می فروش و لعل تو می

خود بگو چون ز باده پرهیزم

خلق ریزند اشک خون هر جا

کز غمت قصه ای فرو ریزم

من غلام توام ولی نه چنان

که به بیداد و جور بگریزم

نخورم بی تو شربت آبی

که به خون جگر نیامیزم

گر پس از مرگ بر سرم گذری

مست و بی خود ز خواب برخیزم

آستین بر دو عالم افشانم

دست در دامن تو آویزم

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

چشم گریان حدیث شوق تو گفت

راستی در چکاند و گوهر سفت

باغ حسن و جمال را هرگز

از رخت تازه تر گلی نشکفت

بخت بیدار پاسبان این بس

که شبی سر بر آستان تو خفت

گر توان یک نظر خرید از تو

به دو عالم هنوز باشد مفت

دور از آن طاق ابروان دارم

دلی از صبر طاق و با غم جفت

جلوه حسن توست در نظرم

هر کجا بینم آشکار و نهفت

پیش ازین گر نهفته می گفتم

بعد ازین آشکار خواهم گفت

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

از ز قد تو قدر طوبی پست

رونق مه ز عارض تو شکست

گر تو صد بار دامن افشانی

کی گذاریم دامن تو ز دست

رفت عقل از حریم خلوت دل

عشقت آمد به جای او بنشست

من نه تنها اسیر زلف توام

کیست کامروز از کمند تو جست

هست دل لوح ساده ای که بر او

جز خیال تو هیچ نقش نبست

چند گویی به سرزنش که فلان

رفت و با دلبری دگر پیوست

سر ز عهد تو چون توانم تافت

من که دانسته ام ز عهد الست

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

هر قدح کز می تو کردم نوش

آفت عقل بود و غارت هوش

شد به دور لب می آلودت

پیر مرشد مرید باده فروش

با خیال تو روز و شب دارم

دل پر از گفت و گوی و لب خاموش

وه چه اقبال بود آنکه مرا

رخ نمودی به خواب نوشین دوش

مشک ریز آن دو زلف عنبرپاش

درفشان آن دو لعل گوهر پوش

گفتی از وصل من چه برخیزد

خیز جامی به فکر دیگر کوش

بر زبان بودت این حدیث هنوز

که برآمد ز من فغان و خروش

کز دو عالم همین وصال تو بس

بلکه یک پرتو از جمال تو بس

شمارهٔ ۴ - این نیز طریقه مجاز است

ای روی تو ماه عالم آرای

چون ماه ز پرده روی بنمای

چون طره تو شکسته حالیم

بر حال شکستگان ببخشای

گفتی سخنی و لب گزیدی

طوطی نبود چنین شکرخای

خال تو بلای جان بسنده ست

بر لب خط عنبرین میفزای

از گریه تلخ سوخت جانم

شیرین لب خود به خنده بگشای

تو جای درون جان گرفته

من می جویم تو را به هر جای

تا پای بود ره تو پویم

ور در ره تو درآیم از پای

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

مویی شدم از غم میانت

مردم ز دو چشم ناتوانت

جانم به لب آمد و ندیدم

کامی ز لب شکر فشانت

گشتم ز تو بی نشان چون ذره

یک ذره نیافتم نشانت

گفتم به سخن ز من میا تنگ

تنگ آمد ازین سخن دهانت

دور از تو زندگی به جانم

سوگند همی خورم به جانت

ای خاک در تو گرچه امروز

دورم ز جفای پاسبانت

فردا که رود به باد خاکم

چون گرد آیم بر آستانت

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

ای مانده ز وصل تو جدا من

هجر تو ببین چه کرد با من

رانده ز برون در مرا تو

جا کرده درون جان تو را من

خلقی چو صبا به بوی تو خوش

بویی نشنیده از صبا من

من ذره تو آفتاب تابان

هیهات کجا تو و کجا من

بالای خوشت بلای جان هاست

جان داده برای آن بلا من

گفتی بنشین و با غمم ساز

ور نی کشمت به صد جفا من

بنشین نفسی و آتشم را

بنشان به زلال وصل تا من

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

از ناز به سوی ما نبینی

سبحان الله چه نازنینی

از مه تا تو همین بود فرق

کو بر فلک و تو بر زمینی

خورشید ز خرمن جمالت

خرسند شده به خوشه چینی

ایام به خون من کمر بست

بسم الله اگر تو هم بر اینی

تیر مژه در کمان ابرو

پیوسته نشسته در کمینی

از غمزه بلای صبر و هوشی

وز عشوه فریب عقل و دینی

چون نیست امید آنکه هرگز

با هیچ کسی چو من نشینی

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

دل جستم ازان دو چشم جادو

دادند مرا نشان به ابرو

ابرو سوی خال کرد اشارت

یعنی که نشان دل ازو جو

من هیچ نشان نجسته آن خال

می گفت کدام دل کجا کو

گر خال تو نقد دل ز من برد

دزدی چه عجب بود ز هندو

بنما رخ خوب خویش وز خال

دل را بستان به وجه نیکو

زینسان که ره امید بسته ست

بر من غم عشق تو ز هر سو

آن به که به کنج ناامیدی

پا در دامان و سر به زانو

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

ای قد تو سرو نازپرور

دلداده قامتت صنوبر

گیرم که به سدره سرکشد سرو

با قد تو کی شود برابر

نگرفته به بر نهال قدت

از نخل امید چون خورم بر

عمری به غمت نشسته بودم

با اشک چو سیم و روی چون زر

می بود به سینه راز عشقت

از هر چه گمان برم نهان تر

صبر از دل من رمید و آن راز

از پرده برون فتاد یکسر

گر صبر رمیده رام گردد

دارم سر آنکه بار دیگر

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

هر صبح سرود غم کنم ساز

با مرغ سحر شوم هم آواز

تا چند نهفته باشی ای گل

چون غنچه درون پرده ناز

خوان پیش خودم درون پرده

یا پرده ز روی خود برانداز

با آتش دل مرا سری هست

چون شمع مرا بسوز و بگداز

گفتی که به کنج صبر یک چند

بنشین جامی و با غمم ساز

بگشای نقاب تا کنم من

دیده به نظاره رخت باز

وانگه شب و روز با خیالت

در خلوت انس و پرده راز

بنشینم و با غم تو سازم

پنهان ز تو با تو عشق بازم

رباعیات

شمارهٔ ۱ : سبحانک لا علم لنا الا ما

شمارهٔ ۲ : دردا و هزار بار دردا دردا

شمارهٔ ۳ : گه باده و گاه جام خوانیم تو را

شمارهٔ ۴ : عمری به شکیب می ستودم خود را

شمارهٔ ۵ : گر شاخ صبوری به بر آید چه عجب

شمارهٔ ۶ : درج دهنت که هست تنگ و نایاب

شمارهٔ ۷ : ای رحمت تو شامل ملک و ملکوت

شمارهٔ ۸ : من ناحیة الوصال هبت نفحات

شمارهٔ ۹ : توحید حق ای خلاصه مخترعات

شمارهٔ ۱۰ : یک ذره ز ذرات جهان پیدا نیست

شمارهٔ ۱۱ : همسایه و همنشین و همره همه اوست

شمارهٔ ۱۲ : در صورت آب و گل عیان غیر تو کیست

شمارهٔ ۱۳ : بر شکل بتان رهزن عشاق حق است

شمارهٔ ۱۴ : زین پیش برون ز خویش پنداشتمت

شمارهٔ ۱۵ : کردم توبه شکستیش روز نخست

شمارهٔ ۱۶ : آن کس که لبت دید تو را جان گفته ست

شمارهٔ ۱۷ : قرب تو به اسباب و علل نتوان یافت

شمارهٔ ۱۸ : سوفسطایی که از خرد بی خبر است

شمارهٔ ۱۹ : راهی ست ز حق به خلق بس روشن و راست

شمارهٔ ۲۰ : روزم به غم جهان فرسوده گذشت

شمارهٔ ۲۱ : نی بر دل ما ز هیچ یاری باری ست

شمارهٔ ۲۲ : باز آ که عظیم دردناکم ز غمت

شمارهٔ ۲۳ : مسکین دل من بر آتش عشق گداخت

شمارهٔ ۲۴ : با زلف تو نافه را سر مسکینی ست

شمارهٔ ۲۵ : بی تاب شد از تب ورق نسرینت

شمارهٔ ۲۶ : فارقت و لاحبیب لی الا انت

شمارهٔ ۲۷ : هر دیده که روزی به جمالت نگریست

شمارهٔ ۲۸ : افسوس که دلبر پسندیده برفت

شمارهٔ ۲۹ : ای سرو سهی که کس به پایت ننشست

شمارهٔ ۳۰ : تا چند کنی بحث قدیم و محدث

شمارهٔ ۳۱ : ای با رخت انوار مه و خور همه هیچ

شمارهٔ ۳۲ : در رنج خمار بودن ای یار ملیح

شمارهٔ ۳۳ : تا کی ز رخت پرده گشایم گستاخ

شمارهٔ ۳۴ : المنة لله که نه شیخم نه مرید

شمارهٔ ۳۵ : آن شاهد غیبی ز نهانخانه بود

شمارهٔ ۳۶ : هر صورت دلکش که تو را روی نمود

شمارهٔ ۳۷ : زان جنبش و کوشش که دل خسته نمود

شمارهٔ ۳۸ : بر روی زمین به تازگی سبزه دمید

شمارهٔ ۳۹ : بر گوشه چشم تو که چشمش مرساد

شمارهٔ ۴۰ : یارب برهانیم ز حرمان چه شود

شمارهٔ ۴۱ : حق فاعل و هر چه جز حق آلات بود

شمارهٔ ۴۲ : نی غنچه باغ من طراوت گیرد

شمارهٔ ۴۳ : با طبل اجل کوس نمی دارد سود

شمارهٔ ۴۴ : عاشق چو شوی تیغ به سر باید خورد

شمارهٔ ۴۵ : دلخسته و سینه چاک می باید شد

شمارهٔ ۴۶ : دل تا در دلبر به تظلم شده باد

شمارهٔ ۴۷ : ای روی تو گل دهان و لب نقل و نبیذ

شمارهٔ ۴۸ : ای چشم من از نور رخت چشمه نور

شمارهٔ ۴۹ : دور از رخت ای سنگدل سیمینبر

شمارهٔ ۵۰ : چشم تو که ریخت خون صد خسته جگر

شمارهٔ ۵۱ : از سبزه به صحرا نگر ای لاله عذار

شمارهٔ ۵۲ : بر مائده جهان چه برنا و چه پیر

شمارهٔ ۵۳ : ای فضل تو دستگیر من دستم گیر

شمارهٔ ۵۴ : ماییم به راه عشق پویان همه عمر

شمارهٔ ۵۵ : بی مایه و سودخواهی آمد آخر

شمارهٔ ۵۶ : جامی دم گفت و گو فرو بند دگر

شمارهٔ ۵۷ : ای دل پی دلدار نبودی هرگز

شمارهٔ ۵۸ : دل خسته و جان فگار و مژگان خونریز

شمارهٔ ۵۹ : گنجشک ضعیف توام ای مایه ناز

شمارهٔ ۶۰ : ای فاضل منطقی به فریادم رس

شمارهٔ ۶۱ : چون شب برسد ز صبح‌خیزان می‌باش

شمارهٔ ۶۲ : من در غم هجر و دل به دیدار تو خوش

شمارهٔ ۶۳ : ای خاک درت کعبه ارباب خصوص

شمارهٔ ۶۴ : ای ذات رفیع تو نه جوهر نه عرض

شمارهٔ ۶۵ : ای بر سر حرف این و آن نازده خط

شمارهٔ ۶۶ : آن را که نه عاشق است از یار چه حظ

شمارهٔ ۶۷ : از تفرقه هجر تو در حلقه جمع

شمارهٔ ۶۸ : خورشید تو زنگ خورده تیغ است دریغ

شمارهٔ ۶۹ : امروز چنین کز آسمان ریزد برف

شمارهٔ ۷۰ : کی باشد کی لباس هستی شده شق

شمارهٔ ۷۱ : ماییم به موج خیز حرمان شده غرق

شمارهٔ ۷۲ : هر روز روم سوی گلستان غمناک

شمارهٔ ۷۳ : ای لاله دلسوخته دامن چاک

شمارهٔ ۷۴ : کردم به طواف خانه یار آهنگ

شمارهٔ ۷۵ : بگذر به دیار یارم ای پیک شمال

شمارهٔ ۷۶ : ای چارده ساله مه که در حسن و جمال

شمارهٔ ۷۷ : در دیده عیان تو بوده ای من غافل

شمارهٔ ۷۸ : ای برده غمت شادی صد ساله ز دل

شمارهٔ ۷۹ : گویم نفسی دار ز من پاس ای دل

شمارهٔ ۸۰ : افلاک بود قسی حوادث چو سهام

شمارهٔ ۸۱ : ما احسن بالک ای جهان گشته حمام

شمارهٔ ۸۲ : ماییم و دل تنگ تر از حلقه «میم »

شمارهٔ ۸۳ : عمری به هوس باد هوا پیمودم

شمارهٔ ۸۴ : گر در سفرم تویی رفیق سفرم

شمارهٔ ۸۵ : رفت آنکه به قبله بتان روی آرم

شمارهٔ ۸۶ : خون می گریم وز تو چه پنهان دارم

شمارهٔ ۸۷ : گه در هوس روی نکو آویزم

شمارهٔ ۸۸ : بهر تو به بر و بحر بشتافته ام

شمارهٔ ۸۹ : هر جا گذرم نوای عشقت شنوم

شمارهٔ ۹۰ : از زلف تو تاری نربودم رفتم

شمارهٔ ۹۱ : تا چند غلام کهنه یا نو باشم

شمارهٔ ۹۲ : تا چند پی نفس دغاباز روم

شمارهٔ ۹۳ : خوش آنکه ز قید خودپرستی برهیم

شمارهٔ ۹۴ : هر دم غم آن ماه چگل می گویم

شمارهٔ ۹۵ : گر دولت وصل را نشایم چه کنم

شمارهٔ ۹۶ : جانا ز تو تا به چند اندوه کشم

شمارهٔ ۹۷ : این کاسه که من بی تو به لب می آرم

شمارهٔ ۹۸ : بنگر به جهان سر الهی پنهان

شمارهٔ ۹۹ : یا رب ز دو کون بی نیازم گردان

شمارهٔ ۱۰۰ : یارب همه خلق را به من بدخو کن

شمارهٔ ۱۰۱ : یارب دلم از بتان سرکش برهان

شمارهٔ ۱۰۲ : رخ بنمایی که ماه گردون است این

شمارهٔ ۱۰۳ : آمد سحری به خوابم آن قره عین

شمارهٔ ۱۰۴ : آن را که زمین کشد درون چون قارون

شمارهٔ ۱۰۵ : تاریخ جهان که قصه خرد و کلان

شمارهٔ ۱۰۶ : خواهی به بهار گیر خواهی به خزان

شمارهٔ ۱۰۷ : گل نیست ز تو به سرخرویی افزون

شمارهٔ ۱۰۸ : هر فصل گلی کز اثر چرخ برین

شمارهٔ ۱۰۹ : ای صفوت روح اعظم آیینه تو

شمارهٔ ۱۱۰ : ای حسن بتان ماه سیما از تو

شمارهٔ ۱۱۱ : نام تو که خامشی نمی شاید ازو

شمارهٔ ۱۱۲ : یا من ملکوت کل شی ء بیده

شمارهٔ ۱۱۳ : ای در دل تو هزار مشکل ز همه

شمارهٔ ۱۱۴ : در غیرتم از صبا که چون بیگه و گه

شمارهٔ ۱۱۵ : از شرب مدام و لاف مشرب توبه

شمارهٔ ۱۱۶ : از میل ملاهی و مناهی توبه

شمارهٔ ۱۱۷ : ماییم به غمناکی خود شاد شده

شمارهٔ ۱۱۸ : دور از رخ تو منم ز جان بگذشته

شمارهٔ ۱۱۹ : هستی همه ذلت و هوان است و ضعه

شمارهٔ ۱۲۰ : یا رب سوی مقصدم ره سیر بده

شمارهٔ ۱۲۱ : بود آینه وجود عالم مثلا

شمارهٔ ۱۲۲ : ای آنکه به بر و بحر بشتافته ای

شمارهٔ ۱۲۳ : ای دل تا کی فضولی و بوالعجبی

شمارهٔ ۱۲۴ : گر خاک سر کوی مذلت باشی

شمارهٔ ۱۲۵ : از پنجه پنج و ششدر شش بدرآی

شمارهٔ ۱۲۶ : از لطف قد و صباحت خد چه کنی

شمارهٔ ۱۲۷ : ای از تو به باغ هر گلی را رنگی

شمارهٔ ۱۲۸ : رفتی که دلم ز بار غم رنجه کنی

شمارهٔ ۱۲۹ : نی ترک وجود غم فزاینده کنی

شمارهٔ ۱۳۰ : ای کرده نهان ز سایلت خوان عطا

شمارهٔ ۱۳۱ : در دعوی لاف معنی از من بگریخت

شمارهٔ ۱۳۲ : شد فصل بهار و گشتم از غصه هلاک

شمارهٔ ۱۳۳ : حیران شده ام که میل جان با تن چیست

شمارهٔ ۱۳۴ : عالم همه با حوادث آفات است

شمارهٔ ۱۳۵ : دانی چه کسم ز ناکسان ناکس تر

شمارهٔ ۱۳۶ : بحری ست کف جود شه کوه وقار

شمارهٔ ۱۳۷ : شه چون مه چارده شب آمد ز سفر

شمارهٔ ۱۳۸ : هر چند که در دل غم هجران افکند

شمارهٔ ۱۳۹ : آنها که در آفاق به هم پیوستند

شمارهٔ ۱۴۰ : زین پیش رهی بود ز بغداد نیاز

شمارهٔ ۱۴۱ : با غیب به بویت آمد ای حرف شناس

شمارهٔ ۱۴۲ : ای یافته مرهم خود از داغ مپرس

شمارهٔ ۱۴۳ : در مسجد و خانقه بسی گردیدم

شمارهٔ ۱۴۴ : صد تیغ جفا زدی و راندی ز درم

شمارهٔ ۱۴۵ : گفتم که هوای او برون شد ز سرم

شمارهٔ ۱۴۶ : آن را که بود نور نبی در بشره

شمارهٔ ۱۴۷ : بر مسند ناز خفته ای با دگران

شمارهٔ ۱۴۸ : سرخی ز لب لعل به سنگ آوردن

شمارهٔ ۱۴۹ : دل از روش مؤمن و ترسا برکن

شمارهٔ ۱۵۰ : از نور ازل دلت منور بادا

شمارهٔ ۱۵۱ : گنجشک توام که پای بستم کردی

شمارهٔ ۱۵۲ : ای باد اگر سوی بدخشان گذری

شمارهٔ ۱۵۳ : فی القلب دم یسیل من آماقی

شمارهٔ ۱۵۴ : ای کاش بدانمی که من کیستمی

شمارهٔ ۱

سبحانک لا علم لنا الا ما

علمت و الهمت لنا الهاما

ما را برهان ز ما و آگاهی ده

از سر معینی که داری با ما

شمارهٔ ۲

دردا و هزار بار دردا دردا

کامروز ندارم خبری از فردا

فردا که شوم فرد ز بیگانه و خویش

رب ارحم لی ولا تذرنی فردا

شمارهٔ ۳

گه باده و گاه جام خوانیم تو را

گه دانه و گاه دام خوانیم تو را

جز نام تو بر لوح جهان حرفی نیست

آیا به کدام نام خوانیم تو را

شمارهٔ ۴

عمری به شکیب می ستودم خود را

در شیوه صبر می نمودم خود را

چون هجر آمد کدام صبر و چه شکیب

المنة لله آزمودم خود را

شمارهٔ ۵

گر شاخ صبوری به بر آید چه عجب

ور محنت دوری به سر آید چه عجب

چون دل که خلاصه وجود است آنجاست

تن نیز اگر بر اثر آید چه عجب

شمارهٔ ۶

درج دهنت که هست تنگ و نایاب

در وی درج است سی و دو در خوشاب

رنگین لب تو بود پی ضبط حساب

بر وی رقم «لام » و «بی » از لعل مذاب

شمارهٔ ۷

ای رحمت تو شامل ملک و ملکوت

خاص تو ردای کبریا و جبروت

جان را به تو قوت است و دل را به تو قوت

انت الباقی و کل شی ء سیموت

شمارهٔ ۸

من ناحیة الوصال هبت نفحات

فارتاح فؤادنا لشم الفوحات

در وادی هجر تشنه لب می مردیم

آمد ز سحاب لطف جانان رشحات

شمارهٔ ۹

توحید حق ای خلاصه مخترعات

باشد به سخن یافتن از ممتنعات

رو نفی وجود کن که در خود یابی

سری که نیابی ز فصوص و لمعات

شمارهٔ ۱۰

یک ذره ز ذرات جهان پیدا نیست

کز نور تو لمعه ای در آن پیدا نیست

از غیر نشان تو همی جستم دی

و امروز ز غیر تو نشان پیدا نیست

شمارهٔ ۱۱

همسایه و همنشین و همره همه اوست

در دلق گدا و اطلس شه همه اوست

در انجمن فرق و نهانخانه جمع

بالله همه اوست ثم بالله همه اوست

شمارهٔ ۱۲

در صورت آب و گل عیان غیر تو کیست

در خلوت جان و دل نهان غیر تو کیست

گفتی که ز غیر من بپرداز دلت

ای جان و جهان در دو جهان غیر تو کیست

شمارهٔ ۱۳

بر شکل بتان رهزن عشاق حق است

لا بلکه عیان در همه آفاق حق است

چیزی که بود ز روی تقیید جهان

والله که همان ز وجه اطلاق حق است

شمارهٔ ۱۴

زین پیش برون ز خویش پنداشتمت

در غایت سیر خود گمان داشتمت

اکنون که تو را یافتم آنی دانم

کاندر قدم نخست بگذاشتمت

شمارهٔ ۱۵

کردم توبه شکستیش روز نخست

چون بشکستم به توبه ام خواندی چست

القصه زمام توبه ام در کف توست

یکدم نه شکسته اش گذاری نه درست

شمارهٔ ۱۶

آن کس که لبت دید تو را جان گفته ست

وان کس که رخت، مهر درخشان گفته ست

القصه جهان حسن تو بسیار است

هر کس ز تو هر چه دیده است آن گفته ست

شمارهٔ ۱۷

قرب تو به اسباب و علل نتوان یافت

بی سابقه فضل ازل نتوان یافت

بر هر چه بود توان گرفتن بدلی

تو بی بدلی تو را بدل نتوان یافت

شمارهٔ ۱۸

سوفسطایی که از خرد بی خبر است

گوید عالم خیالی اندر گذر است

آری عالم همه خیالی ست ولی

جاوید در او حقیقتی جلوه گر است

شمارهٔ ۱۹

راهی ست ز حق به خلق بس روشن و راست

راهی ست ز خلق سوی حق پر کم و کاست

هر کس که ازان رهش رساندند رسید

وان کس که درین رهش فکندند نخاست

شمارهٔ ۲۰

روزم به غم جهان فرسوده گذشت

شب در هوس بوده و نابوده گذشت

عمری که ازو دمی جهانی ارزد

القصه به فکرهای بیهوده گذشت

شمارهٔ ۲۱

نی بر دل ما ز هیچ یاری باری ست

نی بر دل هیچ کس ز ما آزاری ست

از کسوت فخر و عار عاری شده ایم

ما را نه به کس فخر و نه از کس عاری ست

شمارهٔ ۲۲

باز آ که عظیم دردناکم ز غمت

پیراهن صبر کرده چاکم ز غمت

افتاده میان خون و خاکم ز غمت

القصه بطولها هلاکم ز غمت

شمارهٔ ۲۳

مسکین دل من بر آتش عشق گداخت

واندر طلب تو نقد هستی درباخت

آخر خود را به وصل لایق نشناخت

بنشست و به داغ و درد دوری در ساخت

شمارهٔ ۲۴

با زلف تو نافه را سر مسکینی ست

با روی تو ماه رسته از خودبینی ست

شیرین لب خود مگز که آن تبخاله

کافتاده بر آن لب همه از شیرینی ست

شمارهٔ ۲۵

بی تاب شد از تب ورق نسرینت

بی آب ز تبخاله لب شیرینت

تو خفته به سان چشم و من چون ابرو

با پشت خمیده بر سر بالینت

شمارهٔ ۲۶

فارقت و لاحبیب لی الا انت

احباب چنین کنند احسنت احسنت

ظن می بردم که در فراقم بکشی

والله لقد فعلت ما کنت ظننت

شمارهٔ ۲۷

هر دیده که روزی به جمالت نگریست

چون از تو جدا ماند چرا خون نگریست

هر چند که بی تو زنده ام حیرانم

زان کس که رخ تو دید و دور از تو بزیست

شمارهٔ ۲۸

افسوس که دلبر پسندیده برفت

دامن ز کفم چو عمر درچیده برفت

از دیده برفت خون ز دل نیز بلی

از دل برود هر آنچه از دیده برفت

شمارهٔ ۲۹

ای سرو سهی که کس به پایت ننشست

در سایه قد دلربایت ننشست

در باغ خیال دل بسی تازه نهال

بنشاند ولی یکی به جایت ننشست

شمارهٔ ۳۰

تا چند کنی بحث قدیم و محدث

تا چند دهی شرح معاد و مبعث

یک عین قدیم بین در اطوار ظهور

آنگاه بدوز لب که تم المبحث

شمارهٔ ۳۱

ای با رخت انوار مه و خور همه هیچ

با لعل تو سلسبیل و کوثر همه هیچ

بودم همه بین چو تیزبین شد چشمم

دیدم که همه تویی و دیگر همه هیچ

شمارهٔ ۳۲

در رنج خمار بودن ای یار ملیح

جهل است به حکم عقل والجهل قبیح

چون دفع خمار جز به می نتوان کرد

درده قدحی که الضرورات تبیح

شمارهٔ ۳۳

تا کی ز رخت پرده گشایم گستاخ

وز لعل لبت بوسه ربایم گستاخ

زین پس قدم از تارک سرخواهم ساخت

تا چند به پا سوی تو آیم گستاخ

شمارهٔ ۳۴

المنة لله که نه شیخم نه مرید

نی طالب علم و نه مدرس نه معید

فارغ ز جهانیان چه زیرک چه بلید

در زاویه ای نشسته ام فرد و وحید

شمارهٔ ۳۵

آن شاهد غیبی ز نهانخانه بود

زد جلوه کنان خیمه به صحرای نمود

از زلف تعینات بر عارض ذات

هر حلقه که بست دل ز صد حلقه ربود

شمارهٔ ۳۶

هر صورت دلکش که تو را روی نمود

خواهد فلکش زود ز چشم تو ربود

رو دل به کسی ده که در اطوار وجود

بوده‌ست همیشه با تو و خواهد بود

شمارهٔ ۳۷

زان جنبش و کوشش که دل خسته نمود

چون در ره جست و جوی کاری نگشود

در سایه ممدود شهنشاه ودود

رفتم خفتم چو کاهل پای مرود

شمارهٔ ۳۸

بر روی زمین به تازگی سبزه دمید

بر صفحه خاک شد خط سبز پدید

گویی ز سفرکنندگان زیر زمین

با روی زمینیان خطی تازه رسید

شمارهٔ ۳۹

بر گوشه چشم تو که چشمش مرساد

دانی ز چه خاست آن کبودی که فتاد

مشاطه حسن دید چشم سیهت

شرمنده شد و سرمه به یک گوشه نهاد

شمارهٔ ۴۰

یارب برهانیم ز حرمان چه شود

راهی دهیم به کوی عرفان چه شود

بس گبر که از کرم مسلمان کردی

یک گبر دگر کنی مسلمان چه شود

شمارهٔ ۴۱

حق فاعل و هر چه جز حق آلات بود

تأثیر ز آلت از محالات بود

هستی که مؤثر حقیقی ست یکی ست

باقی همه اوهام و خیالات بود

شمارهٔ ۴۲

نی غنچه باغ من طراوت گیرد

نی شربت عیش من حلاوت گیرد

از خم سعادتم اگر باده دهند

در ساغر من رنگ شقاوت گیرد

شمارهٔ ۴۳

با طبل اجل کوس نمی دارد سود

صیت کی و کاووس نمی دارد سود

زین غم همه انفاس من افسوس شده ست

افسوس که افسوس نمی دارد سود

شمارهٔ ۴۴

عاشق چو شوی تیغ به سر باید خورد

زهری که رسد همچو شکر باید خورد

هر چند تو را بر جگر آبی نبود

دریا دریا خون جگر باید خورد

شمارهٔ ۴۵

دلخسته و سینه چاک می باید شد

وز هستی خویش پاک می باید شد

آن به که به خود خاک شویم اول کار

چون آخر کار خاک می باید شد

شمارهٔ ۴۶

دل تا در دلبر به تظلم شده باد

تن بر درش از در ترحم شده باد

چون نیست حجاب او به جز هستی ما

در هستی او هستی او گم شده باد

شمارهٔ ۴۷

ای روی تو گل دهان و لب نقل و نبیذ

عیش همه از لذت وصل تو لذیذ

تا چشم بد زمانه ماند ز تو دور

از دست منت باد به گردن تعویذ

شمارهٔ ۴۸

ای چشم من از نور رخت چشمه نور

سر من از اسرار غمت جای سرور

ظاهر به تو گشت جمله ذرات و تو را

خورشید صفت در همه ذرات ظهور

شمارهٔ ۴۹

دور از رخت ای سنگدل سیمینبر

لم یبق من الوجود عین و اثر

هر چند که تلخ و جان ستان باشد مرگ

والله نواک منه ادهی وامر

شمارهٔ ۵۰

چشم تو که ریخت خون صد خسته جگر

در ماتمشان کبود پوشید مگر

نی نی غلطم که در گلستان رخت

یک جای دمید نرگس و نیلوفر

شمارهٔ ۵۱

از سبزه به صحرا نگر ای لاله عذار

هر جا به خط سبز الفی کرده نگار

بر تخته خاک گویی اطفال بهار

پیوسته الف مشق کنند از زنگار

شمارهٔ ۵۲

بر مائده جهان چه برنا و چه پیر

باشد پی لقمه ای به صد محنت اسیر

ریزد به مثل ز دیده طفل صغیر

صد قطره اشک بهر یک قطره شیر

شمارهٔ ۵۳

ای فضل تو دستگیر من دستم گیر

سیر آمده ام ز خویشتن دستم گیر

تا چند کنم توبه و تا کی شکنم

ای توبه ده توبه شکن دستم گیر

شمارهٔ ۵۴

ماییم به راه عشق پویان همه عمر

وصل تو به جد و جهد جویان همه عمر

یک چشم زدن خیال تو پیش نظر

بهتر که جمال خوبرویان همه عمر

شمارهٔ ۵۵

بی مایه و سودخواهی آمد آخر

بی گفت و شنود خواهی آمد آخر

بسیار مرو به اوج هستی بالا

زیرا که فرود خواهی آمد آخر

شمارهٔ ۵۶

جامی دم گفت و گو فرو بند دگر

دل شیفته خیال مپسند دگر

در شعر مده عمر گرانمایه به باد

انگار سیه شد ورقی چند دگر

شمارهٔ ۵۷

ای دل پی دلدار نبودی هرگز

جوینده اسرار نبودی هرگز

جز بود خودت نیست حجابی بگسل

از بوده خود انگار نبودی هرگز

شمارهٔ ۵۸

دل خسته و جان فگار و مژگان خونریز

رفتم به دیار آن مه مهرانگیز

من جای نکرده گرم گردون به ستیز

زد بانگ که هان چند نشینی برخیز

شمارهٔ ۵۹

گنجشک ضعیف توام ای مایه ناز

افتاده به دام تو به صد عجز و نیاز

هر چند به پا گذاریم رشته دراز

چون رشته به دست توست می آیم باز

شمارهٔ ۶۰

ای فاضل منطقی به فریادم رس

با من مزن از منطق ازین بیش نفس

گشتم ز تصورات و تصدیقاتش

خرسند به یک تصور ساذج و بس

شمارهٔ ۶۱

چون شب برسد ز صبح‌خیزان می‌باش

چون صبح شود ز اشک‌ریزان می‌باش

آویز در آن که ناگزیر است تو را

وز هرچه خلاف او گریزان می‌باش

شمارهٔ ۶۲

من در غم هجر و دل به دیدار تو خوش

تن در غم هجر و دل به دیدار تو خوش

تا کی چشمم سرشک حسرت ریزد

اندر غم هجر و دل به دیدار تو خوش

شمارهٔ ۶۳

ای خاک درت کعبه ارباب خصوص

نازل شده ز آسمان به وصف تو نصوص

از پرتو روی و خاتم لعل لبت

ظاهر شده سر لمعات است و فصوص

شمارهٔ ۶۴

ای ذات رفیع تو نه جوهر نه عرض

فضل و کرمت نیست معلل به غرض

هر کس که نباشد تو عوض باشی ازو

وان را که نباشی تو کسی نیست عوض

شمارهٔ ۶۵

ای بر سر حرف این و آن نازده خط

پندار دویی دلیل بعد است و سخط

در جمله کاینات بی سهو و غلط

یک عین فحسب دان و یک ذات فقط

شمارهٔ ۶۶

آن را که نه عاشق است از یار چه حظ

وان را که نه مشتاق ز دیدار چه حظ

نابینا را چو چشم عالم بین نیست

ز الوان چه تمتع و ز انوار چه حظ

شمارهٔ ۶۷

از تفرقه هجر تو در حلقه جمع

از بس که فشاندم اشک دوشینه چو شمع

در دیده نماند اشک و اکنون ز دلم

لو زاد علی العین دم فهوالدمع

شمارهٔ ۶۸

خورشید تو زنگ خورده تیغ است دریغ

پنهان شده در نیام میغ است دریغ

مرآت جمال آفرینش همه اوست

ناداده جلا چنین دریغ است دریغ

شمارهٔ ۶۹

امروز چنین کز آسمان ریزد برف

ترسم که بپرای جهان ریزد برف

ساید ز بلور مهره ژاله سپهر

چون سودگی بلور ازان ریزد برف

شمارهٔ ۷۰

کی باشد کی لباس هستی شده شق

تابان گشته جمال وجه منطق

دل در سطوات نور او مستهلک

جان در غلبات شوق او مستغرق

شمارهٔ ۷۱

ماییم به موج خیز حرمان شده غرق

چیزی نه به جز رعونت و حیله و زرق

ای کاش نمی یافت ره از لجه جمع

کشتی وجود ما سوی ساحل فرق

شمارهٔ ۷۲

هر روز روم سوی گلستان غمناک

چون غنچه گریبان صبوری زده چاک

باشد که بگوید گل نورسته ز گل

با من خبری زان گل نورفته به خاک

شمارهٔ ۷۳

ای لاله دلسوخته دامن چاک

داری رخی از داغ درون آتشناک

از خاک ز نو برآمدی چیست خبر

زان گل که به تازگی فرو رفته به خاک

شمارهٔ ۷۴

کردم به طواف خانه یار آهنگ

سنگی دیدم نهاده آنجا بر سنگ

چون بود تهی ز یار ناکرده درنگ

واگر دیدم سنگ زنان بر دل تنگ

شمارهٔ ۷۵

بگذر به دیار یارم ای پیک شمال

بر خاک رهش به جای من دیده بمال

ور قصه حال من کند از تو سوال

قل مات من الهجر علی اصعب حال

شمارهٔ ۷۶

ای چارده ساله مه که در حسن و جمال

همچون مه چارده رسیدی به کمال

یارب نرسد به حسنت آسیب زوال

در چارده سالگی بمانی صد سال

شمارهٔ ۷۷

در دیده عیان تو بوده ای من غافل

در سینه نهان تو بوده ای من غافل

از جمله جهان تو را نشان می جستم

خود جمله جهان تو بوده ای من غافل

شمارهٔ ۷۸

ای برده غمت شادی صد ساله ز دل

هرگز نرود داغ تو چون لاله ز دل

روزی که به دل داغ تو با خاک برم

لاله ز گلم برآید و ناله ز دل

شمارهٔ ۷۹

گویم نفسی دار ز من پاس ای دل

کز شرط ره است پاس انفاس ای دل

آن را که نه حق شناس و حق بین باشد

تا بتوانی مبین و مشناس ای دل

شمارهٔ ۸۰

افلاک بود قسی حوادث چو سهام

رامی حق و آماجگه افراد انام

هشدار که سر کار شد گفته تمام

وز دایره رضا منه بیرون گام

شمارهٔ ۸۱

ما احسن بالک ای جهان گشته حمام

گاهی به عراق می روی گاه به شام

جز تو که برد نکرده در راه مقام

از عاشق مهجور به معشوق پیام

شمارهٔ ۸۲

ماییم و دل تنگ تر از حلقه «میم »

در زیر جفا و جور چون نقطه «جیم »

حاشا که چو «بی » کناره جوید ز بلا

چون «لام الف » ار شود سراپا به دو نیم

شمارهٔ ۸۳

عمری به هوس باد هوا پیمودم

در هر کاری خون جگر پالودم

در هر چه زدم دست ز غم فرسودم

دست از همه بازداشتم آسودم

شمارهٔ ۸۴

گر در سفرم تویی رفیق سفرم

ور در حضرم تویی انیس حضرم

هر جا که نشینم و به هر جا گذرم

جز تو نبود هیچ مراد دگرم

شمارهٔ ۸۵

رفت آنکه به قبله بتان روی آرم

حرف غمشان به لوح دل بنگارم

آهنگ جمال جاودانی دارم

حسنی که نه جاودان ازان بیزارم

شمارهٔ ۸۶

خون می گریم وز تو چه پنهان دارم

کز بهر چه این دو چشم گریان دارم

هر چند دلی به وصل شادان دارم

صد داغ بر آن ز بیم هجران دارم

شمارهٔ ۸۷

گه در هوس روی نکو آویزم

گه در سفر زلف مشکبو آویزم

القصه ز هر چه رنگ و بویی یابم

از حسن تو فی الحال در او آویزم

شمارهٔ ۸۸

بهر تو به بر و بحر بشتافته ام

هامون ببریده کوه بشکافته ام

از هر چه رسیده پیش رو تافته ام

تا ره به حریم وصل تو یافته ام

شمارهٔ ۸۹

هر جا گذرم نوای عشقت شنوم

بر خوان بلا صلای عشقت شنوم

در دشت روم نفیر درد تو کشم

با کوه آیم صدای عشقت شنوم

شمارهٔ ۹۰

از زلف تو تاری نربودم رفتم

وز لعل تو رازی نشنودم رفتم

زنگ غمت از دل نزدودم رفتم

القصه چنان کامده بودم رفتم

شمارهٔ ۹۱

تا چند غلام کهنه یا نو باشم

در کشمکش کنیز و بانو باشم

کنجی خواهم که جاودان با غم تو

پا در دامان و سر به زانو باشم

شمارهٔ ۹۲

تا چند پی نفس دغاباز روم

تا کی ره عقل حیله پرداز روم

از ننگ وجود خود به تنگ آمده ام

یا رب کرمی تا به عدم باز روم

شمارهٔ ۹۳

خوش آنکه ز قید خودپرستی برهیم

وز تنگ دلی و تنگ دستی برهیم

بینیم فضای راحت آباد عدم

وز محنت تنگنای هستی برهیم

شمارهٔ ۹۴

هر دم غم آن ماه چگل می گویم

بی مهری آن مهر گسل می گویم

چون محرم رازی به جهان یافت نشد

با کاغذ و خامه درد دل می گویم

شمارهٔ ۹۵

گر دولت وصل را نشایم چه کنم

این راز نهان با که گشایم چه کنم

گویند به کوی او بسی می آیی

چون با دل خویش بس نیایم چه کنم

شمارهٔ ۹۶

جانا ز تو تا به چند اندوه کشم

وین بار غم گران تر از کوه کشم

دلدار اگر تویی و دلداده منم

اندوه کشم از تو و انبوه کشم

شمارهٔ ۹۷

این کاسه که من بی تو به لب می آرم

نی از پی شادی و طرب می آرم

چشم سیه تو روز من کرد سیاه

روز سیه خویش به شب می آرم

شمارهٔ ۹۸

بنگر به جهان سر الهی پنهان

چون آب حیات در سیاهی پنهان

پیدا آمد ز بحر ماهی انبوه

شد بحر در انبوهی ماهی پنهان

شمارهٔ ۹۹

یا رب ز دو کون بی نیازم گردان

وز افسر فقر سرفرازم گردان

در راه طلب محرم رازم گردان

زان ره که نه سوی توست بازم گردان

شمارهٔ ۱۰۰

یارب همه خلق را به من بدخو کن

وز جمله جهانیان مرا یکسو کن

روی دل من صرف کن از هر جهتی

در عشق خودم یک جهت و یک رو کن

شمارهٔ ۱۰۱

یارب دلم از بتان سرکش برهان

وز خط خوش و عارض مهوش برهان

یعنی که جمال خویش بیرون ز همه

بنمای و مرا ازین کشاکش برهان

شمارهٔ ۱۰۲

رخ بنمایی که ماه گردون است این

لب بگشایی که لعل میگون است این

سر تا قدمت ز یکدگر خوب تر است

سبحان الله چه شکل موزون است این

شمارهٔ ۱۰۳

آمد سحری به خوابم آن قره عین

تابان ز دو زلف او دو رخ کالقمرین

می ریخت ز دیده اشک و می گفت به ناز

جامی چونی علی مقاسات البین

شمارهٔ ۱۰۴

آن را که زمین کشد درون چون قارون

نی موسیش آورد برون نی هارون

فاسد شده را ز روزگار وارون

لایمکن ان یصلحه العطارون

شمارهٔ ۱۰۵

تاریخ جهان که قصه خرد و کلان

درج است در آن چه شهریاران چه یلان

در هر ورقش بخوان که فی عام کذا

قد مات فلان و فلان و فلان

شمارهٔ ۱۰۶

خواهی به بهار گیر خواهی به خزان

کس نیست به جز چنار صباغ رزان

آری دستش به عادت رنگرزان

گه سبز و گهی زرد ازان ست ازان

شمارهٔ ۱۰۷

گل نیست ز تو به سرخرویی افزون

لیکن آمد با تو به دعوی بیرون

زین جرم صبا ز شاخش آویخت نگون

با چهره دویدش از نگونساری خون

شمارهٔ ۱۰۸

هر فصل گلی کز اثر چرخ برین

آید ز زمین گلی برون پرده نشین

آیم به سر خاک تو شاید با گل

همراه برون آمده باشی ز زمین

شمارهٔ ۱۰۹

ای صفوت روح اعظم آیینه تو

وی ظلمت خاک آدم آیینه تو

روی دگر است در هر آیینه تو را

ای هژده هزار عالم آیینه تو

شمارهٔ ۱۱۰

ای حسن بتان ماه سیما از تو

وی جانب شان میل دل ما از تو

خون شد دل ما ز دست ایشان یا رب

زیشان نالیم یا ز خود یا از تو

شمارهٔ ۱۱۱

نام تو که خامشی نمی شاید ازو

بر سینه در فتوح بگشاید ازو

تکرار همی کنم به آواز بلند

تا همچو زبان گوش بیاساید ازو

شمارهٔ ۱۱۲

یا من ملکوت کل شی ء بیده

طوبی لمن ارتضاک ذخرا لغده

این بس که دلم جز تو نخواهد کامی

تو خواه بده کام دلم خواه مده

شمارهٔ ۱۱۳

ای در دل تو هزار مشکل ز همه

مشکل شود آسوده تو را دل ز همه

چون تفرقه دل است حاصل ز همه

دل را به یکی سپار و بگسل ز همه

شمارهٔ ۱۱۴

در غیرتم از صبا که چون بیگه و گه

گستاخ رود به کوی آن زیبا مه

او می رود و من از قفا می گویم

گریان گریان که لیتنی کنت معه

شمارهٔ ۱۱۵

از شرب مدام و لاف مشرب توبه

وز عشق بتان سیم غبغب توبه

دل در هوس گناه و بر لب توبه

زین توبه نادرست یا رب توبه

شمارهٔ ۱۱۶

از میل ملاهی و مناهی توبه

وز نفس مباهی به تباهی توبه

در توبه چو هست اضافت فعل به خویش

زین توبه که می کنم الهی توبه

شمارهٔ ۱۱۷

ماییم به غمناکی خود شاد شده

بل از غم و شادی همه آزاد شده

خاکی ست وجود ما که در راه فنا

گشته همه گرد و گرد بر باد شده

شمارهٔ ۱۱۸

دور از رخ تو منم ز جان بگذشته

صد نامه غم ز خون دل بنوشته

گاهی جگرم ز دست دل خون گشته

گاهی دلم از خون جگر آغشته

شمارهٔ ۱۱۹

هستی همه ذلت و هوان است و ضعه

زین مرحله هر که رفت الله معه

بگذر به زمین نیستی تا یابی

فی الارض مراغما کثیرا و سعه

شمارهٔ ۱۲۰

یا رب سوی مقصدم ره سیر بده

مقصود دلم ز کعبه و دیر بده

با غیر تو شغل ناگوار است مرا

شغلی با خود، فراغی از غیر بده

شمارهٔ ۱۲۱

بود آینه وجود عالم مثلا

وان آینه را وجود ما و تو جلا

آن آینه چون یافت جلا شد به کمال

مشهود جمال ذات و اسماء علا

شمارهٔ ۱۲۲

ای آنکه به بر و بحر بشتافته ای

ور کوه رسیده پیش بشکافته ای

پرسم خبری بهر خدا راست بگوی

کز گمشده من چه خبر یافته ای

شمارهٔ ۱۲۳

ای دل تا کی فضولی و بوالعجبی

از من چه نشان عافیت می طلبی

سرگشته بود خواه ولی خواه نبی

در وادی ما ادری ما یفعل بی

شمارهٔ ۱۲۴

گر خاک سر کوی مذلت باشی

رسوا شده شهر و محلت باشی

به زانکه به زرق و خودنمایی صد سال

شایسته هفتاد و دو ملت باشی

شمارهٔ ۱۲۵

از پنجه پنج و ششدر شش بدرآی

وز کشمکش سپهر سرکش بدرآی

خواهی که چشی ذوق خوشی های عدم

از ناخوشی وجود خود خوش بدرآی

شمارهٔ ۱۲۶

از لطف قد و صباحت خد چه کنی

وز سلسله زلف مجعد چه کنی

از هر طرفی جمال مطلق تابان

ای بی خبر از حسن مقید چه کنی

شمارهٔ ۱۲۷

ای از تو به باغ هر گلی را رنگی

هر مرغی را ز شوق تو آهنگی

با کوه از اندوه تو رازی گفتند

برخاست صدای ناله از هر سنگی

شمارهٔ ۱۲۸

رفتی که دلم ز بار غم رنجه کنی

تا خاطرم از بار ستم رنجه کنی

مشکل که زیم بی تو چو آیی روزی

زنهار به خاک من قدم رنجه کنی

شمارهٔ ۱۲۹

نی ترک وجود غم فزاینده کنی

نی آرزوی حیات پاینده کنی

آینده عمر خواهی از رفته فزون

در رفته چه کردی که در آینده کنی

شمارهٔ ۱۳۰

ای کرده نهان ز سایلت خوان عطا

دریوزه احسان و تمنای عطا

چون هست دلت به مرکز عدل محیط

زان صورت حیف را خطی خواند خطا

شمارهٔ ۱۳۱

در دعوی لاف معنی از من بگریخت

خوش آنکه ز مدعی رهزن بگریخت

هر جا ز در خانه درآمد دعوی

معنی به شتاب از ره روزن بگریخت

شمارهٔ ۱۳۲

شد فصل بهار و گشتم از غصه هلاک

دارم جگری کباب و چشمی نمناک

گلها همه سر ز خاک بیرون کردند

الا گل من که سر فرو برد به خاک

شمارهٔ ۱۳۳

حیران شده ام که میل جان با تن چیست

واندر گل تیره این دل روشن چیست

عمری ست که با هزار من هستی من

من می گویم ولی ندانم من چیست

شمارهٔ ۱۳۴

عالم همه با حوادث آفات است

منفی ست که وهم می کند اثبات است

هر چیز که رنگ و بوی هستی دارد

یا فعل حق است یا صفت یا ذات است

شمارهٔ ۱۳۵

دانی چه کسم ز ناکسان ناکس تر

وز جمله خسیسان به خسیسی خس تر

در راه طلب که واپسان بسیارند

هستم ز همه مرحله ها واپس تر

شمارهٔ ۱۳۶

بحری ست کف جود شه کوه وقار

هرگز نفتد به غیر گوهر به کنار

موجش به عراق چون گهر کرد نثار

جامی به هرات ازان گهر چیده هزار

شمارهٔ ۱۳۷

شه چون مه چارده شب آمد ز سفر

بر فتح هری یافت دم صبح ظفر

وین طرفه که سال و ماه این فتح شود

روشن چو تأمل کنی از شهر صفر

شمارهٔ ۱۳۸

هر چند که در دل غم هجران افکند

جان پرتو حسن به جانب آن افکند

حسن را چو فزون نمود یک نقطه دگر

از خون جگر قطره به دامان افکند

شمارهٔ ۱۳۹

آنها که در آفاق به هم پیوستند

آخر ز میانه پای رفتن بستند

افسوس که حاسدان نادان پی نام

بر وضع دگر به جایشان بنشستند

شمارهٔ ۱۴۰

زین پیش رهی بود ز بغداد نیاز

موصل به حریم وصل آن کعبه راز

داریم ز شاه همدان چشم که باز

ایمن شود از حرامی آن راه دراز

شمارهٔ ۱۴۱

با غیب به بویت آمد ای حرف شناس

وانفاس تو را بود بر آن حرف اساس

باش آگه ازان حرف در امید و هراس

حرفی گفتم شگرف اگر داری پاس

شمارهٔ ۱۴۲

ای یافته مرهم خود از داغ مپرس

نظاره طاووس کن از زاغ مپرس

گفتار نکو شنو به قایل منگر

انگور خور ای ساده دل از باغ مپرس

شمارهٔ ۱۴۳

در مسجد و خانقه بسی گردیدم

بس شیخ و مرید را که پا بوسیدم

نی یک ساعت ز هستی خود رستم

نی آن که ز خویش رسته باشد دیدم

شمارهٔ ۱۴۴

صد تیغ جفا زدی و راندی ز درم

وانگه گله می کنی که رفتی ز برم

با این همه خاک باد بر فرق سرم

گر عهد و وفای تو به پایان نبرم

شمارهٔ ۱۴۵

گفتم که هوای او برون شد ز سرم

از خاک درش درد سر خود ببرم

لیکن چو به حال خویش درمی نگرم

صد بار گرفتارتر از پیشترم

شمارهٔ ۱۴۶

آن را که بود نور نبی در بشره

حاجت نبود به طول و عرض شجره

وان را که ز رخ نتابد این نور سره

شجره ندهد به غیر لعنت ثمره

شمارهٔ ۱۴۷

بر مسند ناز خفته ای با دگران

صد گوهر راز سفته ای با دگران

با من سخن ار نگویی این بس که رسد

در گوش من آنچه گفته ای با دگران

شمارهٔ ۱۴۸

سرخی ز لب لعل به سنگ آوردن

وز گل به گیاه بوی و رنگ آوردن

مقصود دل از کام نهنگ آوردن

بتوان، نتوان تو را به چنگ آوردن

شمارهٔ ۱۴۹

دل از روش مؤمن و ترسا برکن

زنار مغان ببر چلیپا بشکن

خود را به سر کوی مه ما افکن

می بین رخ جانفزاش مهما امکن

شمارهٔ ۱۵۰

از نور ازل دلت منور بادا

اسرار ابد در او مصور بادا

بی آنکه عنان عزم تابی سویی

ملک همه عالمت مسخر بادا

شمارهٔ ۱۵۱

گنجشک توام که پای بستم کردی

وز دانه اندوه و غمم پروردی

با رشته ز دست تو پریدم صد بار

بازم به همان رشته به دست آوردی

شمارهٔ ۱۵۲

ای باد اگر سوی بدخشان گذری

زنهار بر آن ماه درخشان گذری

گویی چه شود گر چو خور آسان آسان

یک بار دگر سوی خراسان گذری

شمارهٔ ۱۵۳

فی القلب دم یسیل من آماقی

کی یظهر ما سترت من اشواقی

از قصه هجر و قصه مشتاقی

رمزی گفتم و قس علیه الباقی

شمارهٔ ۱۵۴

ای کاش بدانمی که من کیستمی

سرگشته درین جهان پی چیستمی

گر مقبلم آزاده و خوش زیستمی

ور نی به هزار دیده بگریستمی

سایر اشعار

شمارهٔ ۱ - فی توحید الباری عز اسمه : سبحان من تحیر فی ذاته سواه

شمارهٔ ۲ - فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام : ای برده ز آفتاب به وجه حسن سبق

شمارهٔ ۳ - فی منقبت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله تعالی وجهه

شمارهٔ ۴ - فی منقبت سیدالشهداء سلام الله علیه : کردم ز دیده پای، سوی مشهد حسین

شمارهٔ ۵ - فی منقبت الامام علی بن موسی الرضا رضی الله عنهما

شمارهٔ ۶ - معماها : حاشا که نهم من از معما دامی

شمارهٔ ۷ - فی المربع : الا ای ماه اوج دلربایی

شمارهٔ ۱ - فی توحید الباری عز اسمه

سبحان من تحیر فی ذاته سواه

فهم خرد به کنه کمالش نبرده راه

از ما قیاس ساحت قدسش بود چنانک

موری کند مساحت گردون ز قعر چاه

بر وحدتش صحیفه لاریب حجت است

اینک نوشته از شهدالله بر آن گواه

عمری خرد چو چشمه «ها» چشمها گشاد

تا بر کمال کنه اله افکند نگاه

لیکن کشید عاقبتش در دو دیده میل

شکل «الف » که حرف نخست است از اله

طوبی که هشت روضه پر از شاخ و برگ اوست

هست از ریاض مکرمتش دسته گیاه

شبهای تار در لگن نقره کوب شاخ

روشن کند ز مشعل خورشید شمع ماه

قهار بی منازع و غفار بی ملال

دیان بی معاون و سلطان بی سپاه

با غیر او اضافت شاهی بود چنانک

بر یک دو چوب پاره ز شطرنج نام شاه

آن را که سرفراز کند از کلاه فقر

از فرق سرکشان جهان درکشد کلاه

وان را که قامت از کشش او بود کمان

صد صید دولت افکند از یک خدنگ آه

بر یاد اوست عیش جوانان میکده

وز شوق اوست نعره پیران خانقاه

ز امید بردباری او پشت ما به کوه

وز بیم بی نیازی او روی ما چو کاه

جامی که نامه عملش را نیامده

عنوان به غیر مظلمه مضمون بجز گناه

موی سیاه را به هوس می کند سفید

روی سفید را ز گنه می کند سیاه

حالش تب خجالت و آه ندامت است

هرگز نبوده حال کسی این چنین تباه

گاهی که تکیه بر عمل خود کنند خلق

او را مباد جز کرمت هیچ تکیه گاه

با او به فضل کار کن ای مفضل کریم

کز عدل تو به فضل تو می آورد پناه

زینسان که فعل اوست ندارد زبان عذر

زانجا که لطف توست تو خود عذر او بخواه

شمارهٔ ۲ - فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام

ای برده ز آفتاب به وجه حسن سبق

قرص قمر به معجز حسن تو گشته شق

تابی ز عکس طلعت و تاری ز طره ات

صبح اذا تنفس لیل اذا غسق

بر هر که تافت پرتو انوار عزتت

شد سرخروی در همه آفاق چون شفق

جسمت نداشت سایه و الحق چنین سزد

زیرا که بود جوهر پاکت ز نور حق

زینسان که شد کلام تو دیباچه کمال

با منطق تو ناطقه را کی رسد نطق

در بزم احتشام تو سیاره هفت جام

وز مطبخ نوال تو افلاک نه طبق

بر دفتر جلال تو تورات یک رقم

وز مصحف کمال تو انجیل یک ورق

گل را زمانه از عرق عارضت گرفت

بر عکس آنکه گیرند اکنون ز گل عرق

جامی کجا و نعت تو اما به کلک شوق

بر لوح صدق زد رقم کیف مااتفق

شمارهٔ ۳ - فی منقبت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله تعالی وجهه

قَد بَدا مَشهَدُ مولای اَنیخوا جَمَلی

که مُشاهَد شد ازان مَشهدم انوار جلی

رویش آن مظهر صافی ست که بر صورت اصل

آشکار است در او عکس جمال ازلی

چشم از پرتو رویش به خدا بینا شد

جای آن دارد اگر کور شود معتزلی

زنده عشق نمرده ست و نمیرد هرگز

لایزالی بود این زندگی و لم یزلی

در جهان نیست متاعی که ندارد بدلی

خاصه ی عشق بود منقبت بی بدلی

دعوی عشق و تولا مکن ای سیرت تو

نقص ارباب دل از بی خردی و دغلی

مشک بر جامه زدن سود ندارد چندان

چون تو در جامه گرفتار به گند بغلی

چون تو را چاشنی شهد محبت نرسید

از شهی نحل چه حاصل ز لباس عسلی

جامی از قافله سالار ره عشق تو را

گر بپرسند که آن کیست علی گوی علی

شمارهٔ ۴ - فی منقبت سیدالشهداء سلام الله علیه

کردم ز دیده پای، سوی مشهد حسین

هست این سفر به مذهب عشاق فرضِ عین

خدام مرقدش به سرم گر نهند پای

حقا که بگذرد سرم از فَرق فَرقَدَین

کعبه به گرد روضه او می کند طواف

رَکْبَ الحَجیج! اَینَ تَروحون؟ اَین ؟ اَین ؟

از قاف تا به قاف پر است از کرامتش

آن به که حیله جوی کند ترک شَید و شَین

آن را که بر عذار بود جعد مشکبار

از موی مستعار چه حاجت به زیب و زین

جامی گدای حضرت او باش تا شود

با راحت وصال مبدل عذابِ بَین

می ران ز دیده سیل که در مشرب کریم

باشد قضای حاجت سایل ادای دین

شمارهٔ ۵ - فی منقبت الامام علی بن موسی الرضا رضی الله عنهما

سلام علی آل طه ویس

سلام علی آل خیر النبیین

سلام علی روضة حل فیها

امام یباهی به الملک والدین

امام به حق شاه مطلق که آمد

حریم درش قبله گاه سلاطین

شه کاخ عرفان گل باغ احسان

در درج امکان مه برج تمکین

علی بن موسی الرضا کز خدایش

رضا شد لقب چون رضا بودش آیین

ز فضل و شرف بینی او را جهانی

اگر نبودت تیره چشم جهان بین

پی عطر روبند حوران جنت

غبار دیارش به گیسوی مشکین

اگر خواهی آری به کف دامن او

برو دامن از هر چه جز اوست درچین

چو جامی چشد لذت تیغ مهرش

چه غم گر مخالف کشد خنجر کین

شمارهٔ ۶ - معماها

حاشا که نهم من از معما دامی

تا صید کنم ز نامجویی کامی

پختم هوسی بود ز چون من خامی

بر صفحه ایام بماند نامی

***

بیچاره حکیم عمری اندیشه گماشت

تدبیر غنا ز کیمیا می پنداشت

خاک سر کوی فقر را حال چو دید

در حال حکیم کیمیا را بگذاشت

***

تا خطت شد بلای دین ما را

بینی از حال دین حزین ما را

***

ماه و خور خالی ز میلی نیستند

پیش رویت تا به خدمت ایستند

***

چه خوش باشد که در کاشانه غم

دو همدم درد دل گویند با هم

شمارهٔ ۷ - فی المربع

الا ای ماه اوج دلربایی

که خیل نیکوان را پادشایی

مکن تا می توانی بی وفایی

که دور است از طریق آشنایی

زهی در دلربایی شوخ و چالاک

هزاران جان پاکت صید فتراک

به راه توسنت خلقی شود خاک

سواره هر گه از راهی برآیی

شبی خواهم نهان از پاسبانت

بمالم رخ به خاک آستانت

نگویم هستم از خیل سگانت

که چندین خوش نباشد خودستایی

مکن عزم رحیل ای ترک سرمست

که خواهد شد عنان عقلم از دست

مرا چون رشته جان با تو پیوست

نباشد طاقت روز جدایی

چو گل کو را برد باد بهاری

به صد تعجیل می رانی عماری

من از پی چون جرس نالان به زاری

بود رحمی کنی لطفی نمایی

به جان آمد ز درد دوریت دل

غم هجران عجب کاری ست مشکل

به صورت گرچه رفتی از مقابل

هنوز اندر میان جان مایی

نه دردم را دوا پیدا نه مرهم

سزد گر نبودم پروای عالم

من و کنج فراق و گوشه غم

تو با صد عشرت اکنون تا کجایی

گه از دل ناله بر گردون رسانم

گهی از دیده سیل خون فشانم

چو دانی آشکارا و نهانم

ز حال من چنین غافل چرایی

برو جامی به سوز و درد درساز

مکن چون عود هر دم ناله آغاز

کسی کو ماند از دلدار خود باز

ز درد و غم کجا یابد رهایی

فاتحة الشباب

غزلیات

قصاید

قطعات

مثنویات

ترکیبات

ترجیعات

رباعیات

سایر اشعار

غزلیات

شمارهٔ ۱ : انماالله اله واحد

شمارهٔ ۲ : بینمت ای خرد به کار تو گم

شمارهٔ ۳ : ای نامزد به نام تو درنامه قبول

شمارهٔ ۴ : دی گذشتیم برآن دلبرو گفتیم دعا

شمارهٔ ۵ : نَفَحاتُ وَصلکَ اَوقَدَت جَمَرات شَوقکَ فِی الحَشا

شمارهٔ ۶ : خط دمید از لب نوشین تو شیرین دهنا

شمارهٔ ۷ : از لعل تو عمت العطایا

شمارهٔ ۸ : گر نیابم بویی از وصل تو در گلزارها

شمارهٔ ۹ : بندم به سینه دمبدم از سیم مژگان تارها

شمارهٔ ۱۰ : چرخ کبود هرشب و رخشان ستاره‌ها

شمارهٔ ۱۱ : کؤوس الراح دارت خذ ید الساقی و قبلها

شمارهٔ ۱۲ : شراب لعل باشد قوت جان‌ها قوت دل‌ها

شمارهٔ ۱۳ : رفیقان خاک نجد است این نگه دارید محمل‌ها

شمارهٔ ۱۴ : قومی به هوای حج در قطع بیابان‌ها

شمارهٔ ۱۵ : مجلس پیر مغان است و پر از باده سبوها

شمارهٔ ۱۶ : بساط سبزه فکندند کوه و صحرا را

شمارهٔ ۱۷ : جز شمع کافوری مخوان آن سرو سیم اندام را

شمارهٔ ۱۸ : ای خط تو کرده رقم از مشک لوح سیم را

شمارهٔ ۱۹ : بنازم آن سوار نازنین را

شمارهٔ ۲۰ : بی تو از جان ملالت است مرا

شمارهٔ ۲۱ : ای کرده نهان شرم جمال تو پری را

شمارهٔ ۲۲ : بر آستان تو عزیست خاکساران را

شمارهٔ ۲۳ : زاهدا چند به طاعات مراعات مرا

شمارهٔ ۲۴ : کیست کز خون پر رقم بیند رخ زرد مرا

شمارهٔ ۲۵ : رو ای صبا و بگو یار دلستان مرا

شمارهٔ ۲۶ : نه کوی دوست هوای چمن گذاشت مرا

شمارهٔ ۲۷ : اژدهای عشق زد زخمی عجب بر دل مرا

شمارهٔ ۲۸ : ای فکنده عزت حسنت به صد خواری مرا

شمارهٔ ۲۹ : ماه من گر عیان کند خود را

شمارهٔ ۳۰ : تا دیده ام چو گل به ته پیرهن تو را

شمارهٔ ۳۱ : سبکدستی کن ای ساقی بده رطل گران ما را

شمارهٔ ۳۲ : نشست اشک روان زنگ محنت از شب ما

شمارهٔ ۳۳ : بیاکه تا ز تو ای مه تهیست منزل ما

شمارهٔ ۳۴ : ای خاک ته کفش تو کحل بصر ما

شمارهٔ ۳۵ : ما مرید راه عشقیم و جوانان پیر ما

شمارهٔ ۳۶ : کشته خنجر عشق است دل زنده ما

شمارهٔ ۳۷ : ای پریرخ مرو از خانه ما

شمارهٔ ۳۸ : سرود مجلس درد است آه و ناله ما

شمارهٔ ۳۹ : نهال قد تو آمد عصای پیری ما

شمارهٔ ۴۰ : نکرده قید غزالی گره گشایی ما

شمارهٔ ۴۱ : غم نیست کافتد از تن فرسوده سر جدا

شمارهٔ ۴۲ : کجاست منزلت ای گنج دیریاب کجا

شمارهٔ ۴۳ : خوش آن منزل که ماهی باشد آنجا

شمارهٔ ۴۴ : مرا هر لحظه زخمی بر دل از پیکان او بادا

شمارهٔ ۴۵ : ز چیست تفرقه مولوی ز جمع کتب

شمارهٔ ۴۶ : بود پاک از رنگها بی شیشه نور آفتاب

شمارهٔ ۴۷ : بده به رسم صبوح ای حریف جام شراب

شمارهٔ ۴۸ : ابر تنک زند به زمین نرم نرم آب

شمارهٔ ۴۹ : فی ایمن الزمان اتی احسن الکتاب

شمارهٔ ۵۰ : گرم رسد ز زنخدان تو هزار آسیب

شمارهٔ ۵۱ : عن وصفک ضاقت العبارات

شمارهٔ ۵۲ : ای دو گیسوت شب قدر و برات

شمارهٔ ۵۳ : ساقیا چند ذکر موت و حیات

شمارهٔ ۵۴ : زهی عشق تو را بر کفرو دین پشت

شمارهٔ ۵۵ : یا انیس القلوب فی الخلوات

شمارهٔ ۵۶ : ما رند و عاشقیم و نظرباز و می پرست

شمارهٔ ۵۷ : گنج جمالی و کاینات خرابت

شمارهٔ ۵۸ : پیش ازان دم که قلم نقش کند حرف نخست

شمارهٔ ۵۹ : گدای کوی خرابات پل برهنه چراست

شمارهٔ ۶۰ : گفتم به قامتت ز کجی خوشتر است راست

شمارهٔ ۶۱ : بی جمالت صوت مطرب مایه درد و غم است

شمارهٔ ۶۲ : چشم منی بر همه کس روشن است

شمارهٔ ۶۳ : رخت روز طرب را بامداد است

شمارهٔ ۶۴ : بیا که دل ز غمت خون و دیده پر خون است

شمارهٔ ۶۵ : گوهر عشق تو را دل صدف است

شمارهٔ ۶۶ : آنچه در عشق توأم دمبدم است

شمارهٔ ۶۷ : دلم رابا کس آرامی نمانده ست

شمارهٔ ۶۸ : خانه دل خراب کرده توست

شمارهٔ ۶۹ : لاله بین در بیستون چون غرق خون افتاده است

شمارهٔ ۷۰ : مشکین خطی که روز رخش را شب آمده ست

شمارهٔ ۷۱ : طره عنوان جمال تو چو جیم افتاده ست

شمارهٔ ۷۲ : جانم از عشق تو در ورطه بیم افتاده ست

شمارهٔ ۷۳ : ساقی بیا که قصر بقا در تزلزل است

شمارهٔ ۷۴ : این همه خونخواریم زان نرگس خونخواره چیست

شمارهٔ ۷۵ : بی تو شبم را اثر روز نیست

شمارهٔ ۷۶ : زبان در دهان ترجمان دل است

شمارهٔ ۷۷ : دل خطت را رقم صنع الهی دانست

شمارهٔ ۷۸ : ساقی ما که دی به کف می داشت

شمارهٔ ۷۹ : طوبی که به سدره سربلند است

شمارهٔ ۸۰ : پشتم از بار بلا خم شده است

شمارهٔ ۸۱ : دولتم نیست که باشم به سخن دمسازت

شمارهٔ ۸۲ : بر لبم آهی نمی آید که دودآمیز نیست

شمارهٔ ۸۳ : به کوی عزلتم ویرانه ای هست

شمارهٔ ۸۴ : غنچه همچون دهان تنگ تو نیست

شمارهٔ ۸۵ : از تو بر دل‌ها کمین‌ها نیک نیست

شمارهٔ ۸۶ : ای که سلطان خیالت کرده در جان منزل است

شمارهٔ ۸۷ : زآهم آتش به خانه افتاده ست

شمارهٔ ۸۸ : تو را ز دوست بگویم حکایت بی پوست

شمارهٔ ۸۹ : زهی به نسخ گل آورده خط بناگوشت

شمارهٔ ۹۰ : مقام عارف عالی مقام بی وطنیست

شمارهٔ ۹۱ : بستان ز شکوفه پر از انوار تجلی ست

شمارهٔ ۹۲ : تا از گل تو سبزه برون آمدن گرفت

شمارهٔ ۹۳ : پا نه به طرف باغ که گل زیر دست توست

شمارهٔ ۹۴ : جانم ز غمت به لب رسیده ست

شمارهٔ ۹۵ : زمی تلخ سبویی که به دست آمده است

شمارهٔ ۹۶ : چندم از خویش جدا خواهی داشت

شمارهٔ ۹۷ : به بزم زنده دلان ذکر دی و فردا نیست

شمارهٔ ۹۸ : در دلم زآتش تو داغ بس است

شمارهٔ ۹۹ : نه دل بی تو ز جانی دور مانده ست

شمارهٔ ۱۰۰ : نکرد لطف تو کاری و وقت کار گذشت

شمارهٔ ۱۰۱ : یار بر دیده راه کرد و گذشت

شمارهٔ ۱۰۲ : آنچه در چشمم ز یار و طلعت زیبای اوست

شمارهٔ ۱۰۳ : با داغ تو چو لاله دلم خویش برآمده ست

شمارهٔ ۱۰۴ : به خدا غیر خدا در دو جهان چیزی نیست

شمارهٔ ۱۰۵ : یار اگر شبرو و عیار بود باکی نیست

شمارهٔ ۱۰۶ : چون کمر بسته مه من به سفر بیرون رفت

شمارهٔ ۱۰۷ : آن ترکمان پسر که دل ما نشان اوست

شمارهٔ ۱۰۸ : مردم چشمم ز تو خالی بس است

شمارهٔ ۱۰۹ : ای سنبل مشکین زده سر از گل رویت

شمارهٔ ۱۱۰ : نه چنان گرفت خانه به دل من آرزویت

شمارهٔ ۱۱۱ : سبزه نو که ز گلزار رخت سر زده است

شمارهٔ ۱۱۲ : چون تو ماهی در همه آفاق نیست

شمارهٔ ۱۱۳ : هیچ کس نیست که حیران شده روی تو نیست

شمارهٔ ۱۱۴ : بلبل چو مطربان به غزلخوانی آمده ست

شمارهٔ ۱۱۵ : رنگ رخت ز تاب تب ای سیمبر شکست

شمارهٔ ۱۱۶ : سرو گل اندام من طرف کله برشکست

شمارهٔ ۱۱۷ : وقت گل شد بزم عشرت بر لب جو خوشتر است

شمارهٔ ۱۱۸ : دودم از سینه که گرد آمده بالای سر است

شمارهٔ ۱۱۹ : به باغم بی رخت تسکین محال است

شمارهٔ ۱۲۰ : یا از زبان دوست شنو داستان دوست

شمارهٔ ۱۲۱ : شنیده ام که به گل بلبل سحرخوان گفت

شمارهٔ ۱۲۲ : ساقیا می ده که صحرا سبز و بستان خرم است

شمارهٔ ۱۲۳ : برفت یار و مرا در فراق خویش گذاشت

شمارهٔ ۱۲۴ : ترک شیرین شمایلی که مراست

شمارهٔ ۱۲۵ : هنوز یک گل تو از هزار نشکفته ست

شمارهٔ ۱۲۶ : به عشق آن پیر عالمگیر گشته ست

شمارهٔ ۱۲۷ : چیست آن زلف سیه پیش رخت کافروخته‌ست

شمارهٔ ۱۲۸ : جلوه حسن تو کجاست که نیست

شمارهٔ ۱۲۹ : دلنواز ز من خسته جگر بازمایست

شمارهٔ ۱۳۰ : یار دروغ وعده بیباک من کجاست

شمارهٔ ۱۳۱ : آنکه گل را غیرت از لطف تن او خاسته ست

شمارهٔ ۱۳۲ : جمال عشق قدیم است و مابقی محدث

شمارهٔ ۱۳۳ : مرا نیست بر خوردن باده باعث

شمارهٔ ۱۳۴ : می کند عشق تو تاراج دل و دین الغیاث

شمارهٔ ۱۳۵ : یار اگر در بست بر رویت چه باشی در حرج

شمارهٔ ۱۳۶ : چنین که سالک ما می نهد قدم کج مج

شمارهٔ ۱۳۷ : به مهر و ماه فلک کودکیست بازی سنج

شمارهٔ ۱۳۸ : ای ز تو قیل و قال ما همه هیچ

شمارهٔ ۱۳۹ : قد بدا نور فالق الاصباح

شمارهٔ ۱۴۰ : هر لحظه نمایی به لباس دگرم رخ

شمارهٔ ۱۴۱ : برآ به پای خرد گرد آن برآمده کاخ

شمارهٔ ۱۴۲ : می رسد از دولت عشقم مدد

شمارهٔ ۱۴۳ : خوش آن که شد به دلی از مضیق حرص آزاد

شمارهٔ ۱۴۴ : زاده عشقی هم ازو خواه زاد

شمارهٔ ۱۴۵ : نام خود را عاشق صادق کنم سویت سواد

شمارهٔ ۱۴۶ : آنان که دست رد به رخ ما نهاده‌اند

شمارهٔ ۱۴۷ : آنان که در فسون محبت فسانه اند

شمارهٔ ۱۴۸ : لعل لب تو اشک مرا خون ناب کرد

شمارهٔ ۱۴۹ : جلوه گل رخت از طره چون سنبل کرد

شمارهٔ ۱۵۰ : هر کس که سود چهره به راه تو سود کرد

شمارهٔ ۱۵۱ : دوش در حلقه زلف تو دلم جا می‌کرد

شمارهٔ ۱۵۲ : چه لطف بود که شیرین شمایل من کرد

شمارهٔ ۱۵۳ : حسن تو راه امید و بیم زد

شمارهٔ ۱۵۴ : به طرف باغ عجب دلکش است سایه بید

شمارهٔ ۱۵۵ : کجا شد آنکه شب آن مه به خانه من بود

شمارهٔ ۱۵۶ : ساقی بیار می که گل از غنچه رو نمود

شمارهٔ ۱۵۷ : ترانه های تحیت سرودهای درود

شمارهٔ ۱۵۸ : هر که از میکده عشق تو بویی شنود

شمارهٔ ۱۵۹ : خوش آن مقام که در وی دلی فرود آید

شمارهٔ ۱۶۰ : پرتو روی تو بر باده گلفام افتاد

شمارهٔ ۱۶۱ : چه سود آن تیشه کِش بر سنگ دست کوهکن می‌زد

شمارهٔ ۱۶۲ : ز شوقت زنم دم زبانم بسوزد

شمارهٔ ۱۶۳ : صبا چو حلقه آن زلف تابدار گشاد

شمارهٔ ۱۶۴ : یار هر دم سر بازار دگر می طلبد

شمارهٔ ۱۶۵ : به ناز می رود آن شوخ و باز می نگرد

شمارهٔ ۱۶۶ : کی بود کی که ز خوان تو صلایی برسد

شمارهٔ ۱۶۷ : هیچ شب تیر غمت بر دل شیدا نرسد

شمارهٔ ۱۶۸ : محتسب جمعیت رندان چو دید آشفته شد

شمارهٔ ۱۶۹ : به توبه شیخ مهوس مرا موسوس شد

شمارهٔ ۱۷۰ : صوفی ز خانقه به خرابات می رود

شمارهٔ ۱۷۱ : با یار کوچ کرده ز دل ناله می‌رود

شمارهٔ ۱۷۲ : ز آفتاب به رشکم که زیر پای تو افتد

شمارهٔ ۱۷۳ : گرچه صد جان در ره جانان زیان خواهیم کرد

شمارهٔ ۱۷۴ : گه عشق به ذات می نماید

شمارهٔ ۱۷۵ : عارف که سخن به راه گوید

شمارهٔ ۱۷۶ : به آن بالا و رخ بر هر زمین کان نازنین پوید

شمارهٔ ۱۷۷ : نه همین وقت مرا عشق مشوش دارد

شمارهٔ ۱۷۸ : نسیم باده به جان مژده حیات دهد

شمارهٔ ۱۷۹ : هر که بینم که پس زانوی غم آه کشد

شمارهٔ ۱۸۰ : دم به دم خونم ز دیده بر گریبان می‌چکد

شمارهٔ ۱۸۱ : به هر خانه کان نازنین می نماید

شمارهٔ ۱۸۲ : ازان با کوه غم فرهاد دست اندر کمر دارد

شمارهٔ ۱۸۳ : دل نه خرم، سبزه و گل در نظر خرم چه سود

شمارهٔ ۱۸۴ : اگر از عشق همراهی نباشد

شمارهٔ ۱۸۵ : می‌شوم زنده ز سرکان نازنینم می‌کشد

شمارهٔ ۱۸۶ : خط مشکین کز رخ آن نازنین سر برزند

شمارهٔ ۱۸۷ : دل من راه دینداران ره میخانه می‌داند

شمارهٔ ۱۸۸ : بی تو جان زندگی نمی خواهد

شمارهٔ ۱۸۹ : بوی آن آشنا که می آرد

شمارهٔ ۱۹۰ : هر مست که می به دست گیرد

شمارهٔ ۱۹۱ : دور ازان لب اشک من سرخ است و چشم تر سفید

شمارهٔ ۱۹۲ : تا صبا طره شبرنگ تو را برهم زد

شمارهٔ ۱۹۳ : به بزم وصل ما و من نگنجد

شمارهٔ ۱۹۴ : ساقی ما دوش باما در سر انصاف بود

شمارهٔ ۱۹۵ : یار رفت و خیربادی هم نکرد

شمارهٔ ۱۹۶ : شد دلم دیوانه وقت آمد که تدبیرش کنند

شمارهٔ ۱۹۷ : چنین که حسن تو عرض جمال غیب کند

شمارهٔ ۱۹۸ : دمبدم دیده که خون می ریزد

شمارهٔ ۱۹۹ : ز سدره طوبی اگر آمدن سوی تو تواند

شمارهٔ ۲۰۰ : یارم به خانه ای که شب تار دررود

شمارهٔ ۲۰۱ : اندیشه جمال تو حیرانی آورد

شمارهٔ ۲۰۲ : زلف تو ماه را به سیه پوشی آورد

شمارهٔ ۲۰۳ : نه در کوه این صدا از تیشهٔ فرهاد می‌خیزد

شمارهٔ ۲۰۴ : آن که خودرو لاله اش داغ نهانم تازه کرد

شمارهٔ ۲۰۵ : خطت کز طرف نسرین سربرآورد

شمارهٔ ۲۰۶ : هر شب به تو مه روی به همخانگی آرد

شمارهٔ ۲۰۷ : دل با غمت آشناییم داد

شمارهٔ ۲۰۸ : یار ما عزم سفر کرد خدا یارش باد

شمارهٔ ۲۰۹ : باز ازین راه صدای جرسی می‌آید

شمارهٔ ۲۱۰ : نی رخ آن مه چنینم بی‌دل و دین می‌کند

شمارهٔ ۲۱۱ : آمد ازملک عشق لشکر درد

شمارهٔ ۲۱۲ : سبزه از طرف چمن می خیزد

شمارهٔ ۲۱۳ : تو تنگ چشمی آن شوخ بین چو ناز کند

شمارهٔ ۲۱۴ : آن سهی سرو چو گلگشت لب جو می کرد

شمارهٔ ۲۱۵ : نام لبت چون به زبان می آید

شمارهٔ ۲۱۶ : ناله دردناک می آید

شمارهٔ ۲۱۷ : وقت گل خوش آن که جا بر طرف گلشن می‌کند

شمارهٔ ۲۱۸ : شهید داغ تو فردا ز گل چو لاله برآید

شمارهٔ ۲۱۹ : شب کجا رفتی که دور از روی تو خوابم نبرد

شمارهٔ ۲۲۰ : چه جور ماند که برما مه صیام نکرد

شمارهٔ ۲۲۱ : ز داغ هجر تو سوزم ز گشت باغ چه سود

شمارهٔ ۲۲۲ : گرچه اندازد به شاخ سدره امیدم کمند

شمارهٔ ۲۲۳ : گهی که بر سر زلفت شمال می‌گذرد

شمارهٔ ۲۲۴ : گرچه از دل دیده رخت خود به موج خون برد

شمارهٔ ۲۲۵ : سرکویت ز شور بیخودان میخانه را ماند

شمارهٔ ۲۲۶ : ساقیا عهد گل از ابر بهاران تازه شد

شمارهٔ ۲۲۷ : پریرخا چو خیالت فسونگری گیرد

شمارهٔ ۲۲۸ : اگر نه ساغر لعلت به کام خواهد شد

شمارهٔ ۲۲۹ : صبا همدم بوی جانان رسید

شمارهٔ ۲۳۰ : ز شوقت سوختم هرکس به کویت خانه‌ای سازد

شمارهٔ ۲۳۱ : سوار من که غبار رهش به ماه رسید

شمارهٔ ۲۳۲ : زآتش تب مه رخسار تو در تاب مباد

شمارهٔ ۲۳۳ : دلم بی جمال تو نوری ندارد

شمارهٔ ۲۳۴ : کیم پیکان تو از دل برآید

شمارهٔ ۲۳۵ : به من دارد دلت جنگی که دارد

شمارهٔ ۲۳۶ : باز گل اسباب معشوقی به بستان ساز کرد

شمارهٔ ۲۳۷ : آن ترک کج کله چو هوای شکار کرد

شمارهٔ ۲۳۸ : گر ز هجران چشم من زینگونه خون پالا شود

شمارهٔ ۲۳۹ : رفتی و دل ز هجر تو با سوز و آه ماند

شمارهٔ ۲۴۰ : خبر آمدن یار دلم خرم کرد

شمارهٔ ۲۴۱ : سحر چون ابر نیسان سایه بان بر کشتزاران زد

شمارهٔ ۲۴۲ : بیا که خسته دلان را تویی معاد و معاذ

شمارهٔ ۲۴۳ : معنی الوجود فی صورالکون قد ظهر

شمارهٔ ۲۴۴ : شمت برقا یلوح للاسرار

شمارهٔ ۲۴۵ : گر همچو عود جا دهدم یار در کنار

شمارهٔ ۲۴۶ : اگر پرده برخیزد از روی کار

شمارهٔ ۲۴۷ : زهی نور تو از هر ذره ظاهر

شمارهٔ ۲۴۸ : تو نور مطلقی و دیگران مجالی نور

شمارهٔ ۲۴۹ : کار من آمد به جان از یار دور

شمارهٔ ۲۵۰ : مکن در کشتنم زین بیش تقصیر

شمارهٔ ۲۵۱ : نشستی دور ازین مشتاق مهجور

شمارهٔ ۲۵۲ : ز ره ملغز چو پرسم تو را به رسم لغز

شمارهٔ ۲۵۳ : با جگر سوختگان یار نبودی هرگز

شمارهٔ ۲۵۴ : عمر بگذشت و رخت سیر ندیدم هرگز

شمارهٔ ۲۵۵ : چون بامداد بینمت ای ماه دلفروز

شمارهٔ ۲۵۶ : خالیست ازان رشک پری خانه ام امروز

شمارهٔ ۲۵۷ : از شوق تو شوریست عجب در سرم امروز

شمارهٔ ۲۵۸ : لله الحمد آن جان و جهان آمد باز

شمارهٔ ۲۵۹ : نبود عروس ملک سزای کنار و بوس

شمارهٔ ۲۶۰ : صوفی از زنگ سوی آیینه دل بتراش

شمارهٔ ۲۶۱ : برکنار طاس گردون زد هلال انگشت دوش

شمارهٔ ۲۶۲ : مه اشترسوار من که شد رخش فلک پستش

شمارهٔ ۲۶۳ : خاکیست زر که رنگ دهد پرتو خورش

شمارهٔ ۲۶۴ : کمانداری که در قتلم بود تعجیل تأخیرش

شمارهٔ ۲۶۵ : نازک اندامی که هست آسیب تن پیراهنش

شمارهٔ ۲۶۶ : آن که بر خیل بتان ساخت خدا پادشهش

شمارهٔ ۲۶۷ : جان و دل پیوند کن با یار بی مانند خویش

شمارهٔ ۲۶۸ : دادی ز لطف خوی مرا با وصال خویش

شمارهٔ ۲۶۹ : ای دل متاع جان به لب لعل یار بخش

شمارهٔ ۲۷۰ : ای کرده ز حال من فراموش

شمارهٔ ۲۷۱ : بتی که از همه پوشیده ماند لطف تنش

شمارهٔ ۲۷۲ : برلب رسید جان که به جانان فرستمش

شمارهٔ ۲۷۳ : از یمن عشق سوره یوسف به حکم نص

شمارهٔ ۲۷۴ : هست خالی ز سبحه دست خواص

شمارهٔ ۲۷۵ : جوهر وجود عشق بود مابقی غرض

شمارهٔ ۲۷۶ : تا کی ای خواجه مهندس سخن نقطه و خط

شمارهٔ ۲۷۷ : به کام نفس ز جام فنا نیابی حظ

شمارهٔ ۲۷۸ : آفتابی تو و اعیان وجودت مطلع

شمارهٔ ۲۷۹ : جبین نظم حسن رخت راست مطلع

شمارهٔ ۲۸۰ : مجلسی خواهم تهی از صلح و خالی از نزاع

شمارهٔ ۲۸۱ : سحر که صوفی صبح از نشیمن ابداع

شمارهٔ ۲۸۲ : مرا دلیست ز تن غافل و ز جان فارغ

شمارهٔ ۲۸۳ : گرچه سوزد دل پروانه ز سودای چراغ

شمارهٔ ۲۸۴ : به ساعد تا نهاد آن سیمبر داغ

شمارهٔ ۲۸۵ : چند سوال ای پسر که چیست تصوف

شمارهٔ ۲۸۶ : آن تهیدست چه خوش گفت می لعل به کف

شمارهٔ ۲۸۷ : به از کدورت زهد ریاست باده صاف

شمارهٔ ۲۸۸ : زهی دهان تو کام شکرلبان شگرف

شمارهٔ ۲۸۹ : میل شکل ابرویت دارم درین فیروزه طاق

شمارهٔ ۲۹۰ : چون جمال خود هم اندر خود تماشا کرد عشق

شمارهٔ ۲۹۱ : بیا ای آرزوی جان عاشق

شمارهٔ ۲۹۲ : هر خزان آیدم از رنگ رزان بوی فراق

شمارهٔ ۲۹۳ : ای در سماع عشق تو تسبیح خوان ملک

شمارهٔ ۲۹۴ : در نعت بقا نیست کسی با تو مشارک

شمارهٔ ۲۹۵ : مراست از تب عشق تو جان آتشناک

شمارهٔ ۲۹۶ : بیا ای ز سر تا قدم جان پاک

شمارهٔ ۲۹۷ : ای خط و لب تو را به هم نزدیک

شمارهٔ ۲۹۸ : محتسب در دست سنگ انداخت در خمخانه چنگ

شمارهٔ ۲۹۹ : قد راقنی جمالک یا راکب الجمل

شمارهٔ ۳۰۰ : حادی عشق اگر راز تو گوید به جبل

شمارهٔ ۳۰۱ : ساقیا خیز کز محول حال

شمارهٔ ۳۰۲ : مرا تا کی جگرخون داری ای دل

شمارهٔ ۳۰۳ : دارد آن سرو گل اندام معنبر کاکل

شمارهٔ ۳۰۴ : شدم در گوشه میخانه محرم

شمارهٔ ۳۰۵ : چون ز فیض رشحات نم باران قدم

شمارهٔ ۳۰۶ : ایها الساقی ادر کأس المدام

شمارهٔ ۳۰۷ : صبح است و از خمار شبم مانده تلخکام

شمارهٔ ۳۰۸ : بر اوج حسن روی تو ماهی بود تمام

شمارهٔ ۳۰۹ : بنشین دمی که پیش رخت زاریی کنم

شمارهٔ ۳۱۰ : من آن نیم که پی حفظ اعتقاد عوام

شمارهٔ ۳۱۱ : امر علی بالیات الخیام

شمارهٔ ۳۱۲ : که گوید سلام من مستهام

شمارهٔ ۳۱۳ : بی تو دارم ز جدا مردن بیم

شمارهٔ ۳۱۴ : به چشم تو زینسان که صیدی حقیرم

شمارهٔ ۳۱۵ : وه که از پای درافکند غم آن پسرم

شمارهٔ ۳۱۶ : به خاک درت ریخت اشک امشبم

شمارهٔ ۳۱۷ : دادیم دست چو دیدی به ره خود پستم

شمارهٔ ۳۱۸ : چون تاب نیاری که به تو دیده فروزم

شمارهٔ ۳۱۹ : ایستاده به سر از آه دمادم دودم

شمارهٔ ۳۲۰ : نیست جز رخ به کف پای تو سودن هوسم

شمارهٔ ۳۲۱ : نشان پای سگانت که بر زمین بینم

شمارهٔ ۳۲۲ : خیزید حریفان که به میخانه درآییم

شمارهٔ ۳۲۳ : شدم به باغ که کنج فراغتی جویم

شمارهٔ ۳۲۴ : ز سجده ای که نباشد در ابرویت رویم

شمارهٔ ۳۲۵ : دردا که درآمد به درت پای به سنگم

شمارهٔ ۳۲۶ : چو دست بی تو بدین چشم اشکبار برم

شمارهٔ ۳۲۷ : گناه عشق بتان گرچه ساخت نامه سیاهم

شمارهٔ ۳۲۸ : چهره زرد ز خون بسته جگر ته به تهم

شمارهٔ ۳۲۹ : ای نوجوان که دل به کمند تو بسته‌ام

شمارهٔ ۳۳۰ : دیده از جلوه بتان بستیم

شمارهٔ ۳۳۱ : شب که سر از حلقه سلک سگانت برزنم

شمارهٔ ۳۳۲ : عید فطر است بیا تا به می افطار کنیم

شمارهٔ ۳۳۳ : نی ماه منظری که نظربازیی کنم

شمارهٔ ۳۳۴ : خوش آنکه روی توبینم در اضطراب شوم

شمارهٔ ۳۳۵ : به دل دردی عجب دارم نمی‌دانم که چون گریم

شمارهٔ ۳۳۶ : یار ما یار دگر کرد چه تدبیر کنیم

شمارهٔ ۳۳۷ : برخیز تا به عزم تماشا برون رویم

شمارهٔ ۳۳۸ : بی رخت چون به چمن راه کنم

شمارهٔ ۳۳۹ : هر چند جز فریب و فسونت نیافتم

شمارهٔ ۳۴۰ : چاره عشق تو صبر است ندانم چه کنم

شمارهٔ ۳۴۱ : ز هجران مرده ام جانا نپنداری که جان دارم

شمارهٔ ۳۴۲ : یار نی روی به گلشن چه کنم

شمارهٔ ۳۴۳ : مهر رخسار تو دارم که جفای تو کشم

شمارهٔ ۳۴۴ : از در صومعه آن به که قدم بازکشیم

شمارهٔ ۳۴۵ : در ره تو ز دیده پا کردم

شمارهٔ ۳۴۶ : به هیچ مسجد و محراب بی تو رو نکنم

شمارهٔ ۳۴۷ : دی تجربة المداد کردم

شمارهٔ ۳۴۸ : نه نگاری که دل و جان به غمش یارکنم

شمارهٔ ۳۴۹ : به عزم کعبه سفر گفتم اختیار کنم

شمارهٔ ۳۵۰ : تا کی آرام دل بی خبرانت بینم

شمارهٔ ۳۵۱ : نمی خواهم که با کس راز آن پیمان گسل گویم

شمارهٔ ۳۵۲ : به بزم عشق بتان را چو نام می گویم

شمارهٔ ۳۵۳ : بیخود فتم هرجا روان آن قد رعنا بنگرم

شمارهٔ ۳۵۴ : چون خرامان قدت ای سرو دلارا بنگرم

شمارهٔ ۳۵۵ : تا کی از گریه پا به گل باشم

شمارهٔ ۳۵۶ : خوشا وقتی که از خود رسته باشیم

شمارهٔ ۳۵۷ : ساقی بیا که دیگر زین گفت و گو بجانم

شمارهٔ ۳۵۸ : ز جوش باده چو گرددترانه گو لب خم

شمارهٔ ۳۵۹ : زخط سبز خطان سبزه چون کند شادم

شمارهٔ ۳۶۰ : برخیز تا به جانب گلشن گذر کنیم

شمارهٔ ۳۶۱ : هر دم از کوی تو خواهم من شیدا بروم

شمارهٔ ۳۶۲ : برون خرام که تا در ره تو خاک شوم

شمارهٔ ۳۶۳ : کردی ز راندگان در خود شماره ام

شمارهٔ ۳۶۴ : خوش آنکه آینه سان رو به روی آن پسر افتم

شمارهٔ ۳۶۵ : از نهانخانه وصل تو جدا افتادم

شمارهٔ ۳۶۶ : گر ز بار غم هجر تو به تنگ است دلم

شمارهٔ ۳۶۷ : ای روشن از فروغ رخت خانه دلم

شمارهٔ ۳۶۸ : من بسی خوبان عالم دیده ام

شمارهٔ ۳۶۹ : روز مردن کز وصال دوستان دل برکنم

شمارهٔ ۳۷۰ : گوهر نایابی و من بهر تو جان می‌کنم

شمارهٔ ۳۷۱ : چو نیست بخت که شب روی روشنت نگرم

شمارهٔ ۳۷۲ : عجب دردی‌ست در جانم که درمانش نمی‌دانم

شمارهٔ ۳۷۳ : شب خیالت چو شود پردگی منظر چشم

شمارهٔ ۳۷۴ : ندارم صبر کز روی تو چشم خون فشان بندم

شمارهٔ ۳۷۵ : مرا کی باشد آن یارا که چشم از یار بربندم

شمارهٔ ۳۷۶ : چو ماه من سفری شد وطن نمی خواهم

شمارهٔ ۳۷۷ : شب نیست که از شوق رخت زار نمیرم

شمارهٔ ۳۷۸ : آن عید جان کجاست که قربان او شویم

شمارهٔ ۳۷۹ : عقل می گفت که چند است صفات تو و چون

شمارهٔ ۳۸۰ : نیست جز رشته جان آن لب باریک و دهان

شمارهٔ ۳۸۱ : جان شیرین است گفتم آن دولب گفت آن دهان

شمارهٔ ۳۸۲ : رفتی و دیده ام به وداع تو خون فشان

شمارهٔ ۳۸۳ : ای رخ تو جنت اهل یقین

شمارهٔ ۳۸۴ : خوانی کشیده عشق سزاوار آفرین

شمارهٔ ۳۸۵ : ساقی برآمد ابر بهاران

شمارهٔ ۳۸۶ : ای در غمت انگشت نما سبحه شماران

شمارهٔ ۳۸۷ : عنایتی نکند یار نازنین با من

شمارهٔ ۳۸۸ : بیا جانا که تنگ آمد ز هجرانت جهان بر من

شمارهٔ ۳۸۹ : دارند جمع ما را خوبان مو پریشان

شمارهٔ ۳۹۰ : ای از تو به خون دل رنگین چو گلم دامان

شمارهٔ ۳۹۱ : گر یار ما را پروای یاران

شمارهٔ ۳۹۲ : درین راهم گشادی نیست چندان

شمارهٔ ۳۹۳ : امشب افتاده ست شوری در میان عاشقان

شمارهٔ ۳۹۴ : گنج خوشی است کنج خرابات عاشقان

شمارهٔ ۳۹۵ : زآب چشم کوهکن کان لاله گون آمد برون

شمارهٔ ۳۹۶ : مگو چو لب بگشایی که خنده برشکر است این

شمارهٔ ۳۹۷ : چون نهم سر در رهت یعنی که خاک پاست این

شمارهٔ ۳۹۸ : آن نازنین جوان را میل شکار جان بین

شمارهٔ ۳۹۹ : بیا ای همچو گل رنگین تو را دامن به خون من

شمارهٔ ۴۰۰ : بیا بر آستان خود ببین روی نیاز من

شمارهٔ ۴۰۱ : نیست جز اقرار عشق حاصل گفتار من

شمارهٔ ۴۰۲ : چین در جبین فکنده گذشتی به سوی من

شمارهٔ ۴۰۳ : بیا ای ساقی گلرخ می گلرنگ گردان کن

شمارهٔ ۴۰۴ : تا کی از جان خود جدا بودن

شمارهٔ ۴۰۵ : ای ز لعل لب تو خون دل من

شمارهٔ ۴۰۶ : زنی بر دل ز مژگان زخم و داری ابروان پنهان

شمارهٔ ۴۰۷ : مه ترکی زبان من نداند فارسی چندان

شمارهٔ ۴۰۸ : خواجه درمانده فرج است و گرفتار گلو

شمارهٔ ۴۰۹ : قسم به نون و قلم یعنی آن قد و ابرو

شمارهٔ ۴۱۰ : ساقیا خیز که چون داس زر آمد مه نو

شمارهٔ ۴۱۱ : آن تندخو که آمد خون ریختن فن او

شمارهٔ ۴۱۲ : تا نموده ست سر از طرف کله کاکل تو

شمارهٔ ۴۱۳ : خورشید و ماه را چه برابر کنم به تو

شمارهٔ ۴۱۴ : فصل بهار شد بگشا چشم انتباه

شمارهٔ ۴۱۵ : ای ز سنبل خط تو برگل نقاب انداخته

شمارهٔ ۴۱۶ : شاهد گل باز زنگاری نقاب انداخته

شمارهٔ ۴۱۷ : بر طرف ماه زلف تو آمد شب سیاه

شمارهٔ ۴۱۸ : من که از سوز دل غمزده گشتم همه آه

شمارهٔ ۴۱۹ : ابروی تو هرکه دید ای ماه

شمارهٔ ۴۲۰ : با اشک خونین دور از تو ای ماه

شمارهٔ ۴۲۱ : واعظ خر است و انجمن وعظ خرگله

شمارهٔ ۴۲۲ : هست انجمن ما چمنی پر گل و لاله

شمارهٔ ۴۲۳ : ببین پیاله هزاران به روی دشت ز لاله

شمارهٔ ۴۲۴ : ز چشمم ریخت چندان آب کامد خون ز دنباله

شمارهٔ ۴۲۵ : بی لعل تو دل درون سینه

شمارهٔ ۴۲۶ : غزال من که لبش رو به سبزی آورده

شمارهٔ ۴۲۷ : وقت گل ترک می و جام که چه

شمارهٔ ۴۲۸ : گل را فراز شاخ بین در جلوه ناز آمده

شمارهٔ ۴۲۹ : چو حلقه دور افق بر من است تنگ شده

شمارهٔ ۴۳۰ : تا به چشم تو سرمه ره کرده

شمارهٔ ۴۳۱ : رخت را مه نخوانند اهل توجیه

شمارهٔ ۴۳۲ : ای به خوبی رخ تو از مه به

شمارهٔ ۴۳۳ : بتی که بود چو جانم به سینه جا کرده

شمارهٔ ۴۳۴ : ای نامه ز خود به خود نوشته

شمارهٔ ۴۳۵ : سرو من بر رخ گل جعد سمن سای منه

شمارهٔ ۴۳۶ : ای مرا از آتش سودای تو جان سوخته

شمارهٔ ۴۳۷ : خوش آنکه بود ز تو خانه ام پریخانه

شمارهٔ ۴۳۸ : ای شکل قدت پیکری از سیم سارا ریخته

شمارهٔ ۴۳۹ : ماییم ز مشرب مغانه

شمارهٔ ۴۴۰ : ای چو جان در دل من جا کرده

شمارهٔ ۴۴۱ : ای به بالا بلای جان همه

شمارهٔ ۴۴۲ : منم عاشق و بیدل و مبتلا

شمارهٔ ۴۴۳ : تا چو قدح با دل پر خون نیی

شمارهٔ ۴۴۴ : چون هوای باغ با این شکل موزون کرده‌ای

شمارهٔ ۴۴۵ : چه سود ازآنکه کم از کبک خوشخرام نیی

شمارهٔ ۴۴۶ : خوی خود را کرده ای چون روی و نیکو کرده ای

شمارهٔ ۴۴۷ : انت شمس البقا و غیرک فی

شمارهٔ ۴۴۸ : بیا بیا که صدای درای و بانگ حدی

شمارهٔ ۴۴۹ : فداک امی یا غایة المنی و ابی

شمارهٔ ۴۵۰ : ماییم شسته زآب می دست از همه آلودگی

شمارهٔ ۴۵۱ : تویی آن آفتاب عالم آرای

شمارهٔ ۴۵۲ : آمدی و آتشم به خانه زدی

شمارهٔ ۴۵۳ : بر اوج حسن چون خورشید فردی

شمارهٔ ۴۵۴ : چند باشم چشم بر در، گوش بر آواز پای

شمارهٔ ۴۵۵ : خرم آن کس که برد پی به ره هیچ کسی

شمارهٔ ۴۵۶ : همی‌دهد خبر از گل نسیم صبحدمی

شمارهٔ ۴۵۷ : بتابی بر همه چون ماه و از من روی برتابی

شمارهٔ ۴۵۸ : جهانی تازه شد از فیض تو ای ابر نوروزی

شمارهٔ ۴۵۹ : به هر که هست چو شیر و شکر درآمیزی

شمارهٔ ۴۶۰ : عشق تو منسوخ ساخت دفتر علامگی

شمارهٔ ۴۶۱ : بیا ای عشق پر غوغا که در هر جا فرود آیی

شمارهٔ ۴۶۲ : گرفت خاطرت از عاشقان شیدایی

شمارهٔ ۴۶۳ : شب که رفتی ز برم مونس جان که شدی

شمارهٔ ۴۶۴ : بهر خدنگ آه از بیداد دلستانی

شمارهٔ ۴۶۵ : ای خواجه چه جویی ز شب قدر نشانی

شمارهٔ ۴۶۶ : برگل از سبزه خط غالیه بویی داری

شمارهٔ ۴۶۷ : در وقت گل ای بلبل فریاد بسی داری

شمارهٔ ۴۶۸ : روشن شبی که شمع شبستان من شوی

شمارهٔ ۴۶۹ : از هیچ نشان داده دهانی که تو داری

شمارهٔ ۴۷۰ : چون رخت بینم سر خویش از حیا پیش افکنی

شمارهٔ ۴۷۱ : پریرم دیدی و نادیده کردی

شمارهٔ ۴۷۲ : گویی که منم یار تو ای جان و نباشی

شمارهٔ ۴۷۳ : دی آن چه شکل بود که از ره برآمدی

شمارهٔ ۴۷۴ : سبزخطا و گلرخا تازه‌بهار کیستی

شمارهٔ ۴۷۵ : زما همی گذری و به ما نمی نگری

شمارهٔ ۴۷۶ : دل مرا ز هزار آرزو بگردانی

شمارهٔ ۴۷۷ : ای کاش من برآن سر کو خاک بودمی

شمارهٔ ۴۷۸ : دیدمی دیدار آن دلدار رعنا کاشکی

شمارهٔ ۴۷۹ : ماییم و خاکساری و عجز وفتادگی

شمارهٔ ۴۸۰ : هیچ ازین مبتلا نمی پرسی

شمارهٔ ۴۸۱ : سوی بیمار خود ای جان جهان دیر آیی

شمارهٔ ۴۸۲ : مشک تر بر برگ گل سودی بلای جان شدی

شمارهٔ ۴۸۳ : چو گرد ماه خط مشکبو بگردانی

شمارهٔ ۴۸۴ : در کمندت به گرفتاری من نیست کسی

شمارهٔ ۴۸۵ : بپوش خط بناگوش نازنین کسی

شمارهٔ ۴۸۶ : بیمار تو شدم به عیادت نیامدی

شمارهٔ ۴۸۷ : نه بشر خوانمت ای دوست نه حور و نه پری

شمارهٔ ۴۸۸ : ای ز غمهای تو با مردن برابر زندگی

شمارهٔ ۴۸۹ : ای که به شیرین سخنی نرخ شکر می شکنی

شمارهٔ ۴۹۰ : ای سپهر از هجر یارم سوختی

شمارهٔ ۴۹۱ : دو ساعد تو که آیین هر دو هست یکی

شمارهٔ ۴۹۲ : ای از دو جام لعلت ما را تمام نیمی

شمارهٔ ۴۹۳ : دی جعد عنبر افشان برماه بسته بودی

شمارهٔ ۱

انماالله اله واحد

و هو الغایب و هو الشاهد

می کند در همه اضداد ظهور

نیست با هیچ یک از اشیا ضد

سر وحدت به بطونش راجع

نقش کثرت به ظهورش عاید

اوست در صورت آدم مسجود

اوست در سلک ملایک ساجد

گرچه در صومعه ها مشهور است

وارد از صوفی و ورد از عابد

عاشق مست به میخانه خوش است

فارغ از ورد و نفور از وارد

جامی از هر دو جهان یکتا شو

لایری الواحد الا الواحد

شمارهٔ ۲

بینمت ای خرد به کار تو گم

کارگه چرخ و کارگر انجم

جست عالم ز خوابگاه عدم

چون ز امرت رسید بانگ که قم

کی شناسد تو را اسیر جهات

چه خبر پشه را ز خارج خم

بی تو دهقان چه سان برون آرد

گندم از خوشه خوشه از گندم

در جودت پی دوام آن کس

که زد آمد خطاب او دم دم

هستی غیر تو به فکرت عقل

دیده احول است و نقش دوم

شکل پروین و صورت مه نو

چیست ظاهر شده بر این طارم

دارد از زخم توسن قهرت

هم ز دندان نشان و هم از سم

خالی از لطفت امتداد حیات

زهرناک افعی است سرتا دم

جان جامی فدای مردانی

کز ملکشان گزیدی و مردم

زنده جاودان شدند همه

حیث ماتوا بحب مولاهم

شمارهٔ ۳

ای نامزد به نام تو درنامه قبول

یا ایها النبی و یا ایها الرسول

باران رحمتی تو که از آسمان جود

بر عاشقان تشنه جگر کرده ای نزول

کی در حریم حرمت جاه و جمال تو

هر یاوه گرد را رسد اندیشه دخول

حاشا که از تو روی نتابم خلیل وار

چون نیست آفتاب تو را آفت افول

هر چند رفت طاقتم از جان و جان ز تن

والله لیس حبک عن مهجتی یزول

گر کاذب است دعوی عشق تو بهر چیست

فی عینی البکاء و فی جسمی النحول

در سر هوای عشق تو جامی کشیده است

سر در گلیم فقر به پیغوله خمول

شمارهٔ ۴

دی گذشتیم برآن دلبرو گفتیم دعا

قال من انتم قلنا فقراء غربا

فقراییم و عجب آنکه نخواهیم ز تو

هیچ حاجت که تویی در دو جهان حاجت ما

غرباییم و نداریم بجز تو وطنی

چند باشیم چنین از وطن خویش جدا

به فقیران نظری کن که به تأیید نظر

برمس فقر فقیران تویی اکسیر غنا

بر غریبان گذری کن که به تشریف قدوم

از دل تنگ غریبان تو بری بارعنا

گرچه در میکده عشق هزاران راه است

هست نزدیکترین راه ره فقر و فنا

جامی این راه بجز راه سبکباران نیست

دامن از خویش بیفشان و درین راه درآ

شمارهٔ ۵

نَفَحاتُ وَصلکَ اَوقَدَت جَمَرات شَوقکَ فِی الحَشا

ز غمت به سینه کم آتشی که نزد زبانه کما تشا

تو چه مظهری که ز جلوهٔ تو صدای صیحهٔ صوفیان

گذرد ز ذروهٔ لامکان که خوشا جمال ازل خوشا

همه اهل مسجد و صومعه پی ورد صبح و دعای شب

من و ذکر طلعت و طرهٔ تو مِنَ الغَداةِ اِلَی العِشا

ز کمند زلف تو هر شکن گرهی فکنده به کار من

به گره‌گشایی لعل خود که ز کار من گرهی گشا

دل من به عشق تو می‌نهد قدم وفا به ره طلب

فَلَئِن سَعیٰ فَبِهِ سَعیٰ و لَئِن مَشیٰ فَبِهِ مَشیٰ

به تو داشت خو دل گشته خون ز تو بود جان مرا سکون

فَهَجَرتَنی و جَعَلتَنی مُتَحَیِّرا مُتَوَحِّشا

چه جفا که جامی خسته دل ز جدایی تو نمی‌کشد

قدم از طریق جفا بکش سوی عاشقان جفاکش آ

شمارهٔ ۶

خط دمید از لب نوشین تو شیرین دهنا

خضر خواند انبته الله نباتا حسنا

خامه صنع ثنای تو رقم کرد به حسن

برگل از سبزه نوخیز زهی حسن ثنا

درازل سر دهانت ز ملک خواست حکیم

نعره برداشت که سبحانک لا علم لنا

سست بنیاد بود وعده وصل از تو بسی

کی توان خانه امید برآن کرد بنا

عمرها پیش تو در ظل عنایت بودم

داغ هجر تو بدل کرد عنایت به عنا

از قفس چند زند لاف تکلم طوطی

یک نفس لعل شکرریز تو گو در سخن آ

مرد کو دست به زربخشی رندان نگشاد

به بود بسته کف او چو عروسان به حنا

گربه خروار بریشم نبود تاری چند

بس بود بر خرک عود ز اسباب غنا

می پرستان همه از صاف بقا در طربند

کام جامی چه بود جرعه ای از جام فنا

شمارهٔ ۷

از لعل تو عمت العطایا

وز زلفت تو دامت البلایا

بی پیروی سگان کویت

صارت خطواتنا خطایا

بی روشنی فروغ رویت

اضحت غدواتنا عشایا

شهرت طلبان نامجو را

یاد تو نشانده در زوایا

پای طلبم به ره شکستی

مطلوب تو زین چه بود آیا

یا پای مرا درست گردان

یا سوی من شکسته پاآ

داد دل جامی از جداییست

داد دل او بده خدایا

شمارهٔ ۸

گر نیابم بویی از وصل تو در گلزارها

همچو اشک خود به خون غلطم میان خارها

چون نقاب افکنده دیدت شاهد گل در چمن

کند ناخن ناخن از رشک رخت رخسارها

پیش خورشیدم چو دیواریست حایل هر رقیب

باد چون سایه ز پا افتاده این دیوارها

مستم و دریوزه دارم وجه می گو محتسب

تا بگرداند مرا گرد همه بازارها

کار من میخواری و بارم سبوی می کشیست

بار من باشد دگر کار آزمودم بارها

گرنه با زلف رساند سلسله پشمینه پوش

تار و پود خرقه اش باشد همه زنارها

گر به دست راست جامی سبحه دارد جام می

برکفش نه کو به دست چپ کند این کارها

شمارهٔ ۹

بندم به سینه دمبدم از سیم مژگان تارها

وز دل بر این قانون ز غم بیرون دهم آزارها

تا لعل شکر خای تو شد قیمتی کالای تو

درهر سر از سودای تو شوریست در بازارها

باشدکه یک گلبرگ تر آید چو رویت در نظر

چون باد گردم هر سحر گرد همه گلزارها

بی رویت ای رشک سمن گل نیست آنها در چمن

دور از تو برق آه من آتش زد اندر خارها

با ضعف تن پشت دوتا تا ایستم پیشت به پا

در کوی تو نبود مرا پشتی جز از دیوارها

پندار زهدم داده خو با کردن از خود گفت و گو

می ده که یابد شست و شو نقش همه پندارها

جامی چه غم گر خون خورد تا شعر رنگین آورد

برخاطرت گر بگذرد روزی بدین گفتارها

شمارهٔ ۱۰

چرخ کبود هرشب و رخشان ستاره‌ها

دودی‌ست زآتش من و در وی شراره‌ها

لاغر تنم ز گریه پر از قطره‌های خون

باریک رشته‌ای‌ست در او لعل پاره‌ها

یکچند در نظاره رویت گذشت و نیست

جز آب دیده حاصل من زان نظاره‌ها

در باغ لطف چون خط و رخسار تو که دید

یک گل که مشک تر دمدش بر کناره‌ها

بیچاره‌ای‌ست لایق وصلت که در فراق

دست هوس گسست ز دامان چاره‌ها

مستی به مهد ناز چه دانی که در غمت

پهلو به خارهاست شبم پا به خاره‌ها

کرده‌ست جامی از گهر وصف لعل تو

در گوش شاهدان سخن گوشواره‌ها

شمارهٔ ۱۱

کؤوس الراح دارت خذ ید الساقی و قبلها

که باشد در کف او قوت جان‌ها قوت دل‌ها

ز صد سالک سوی مقصد یکی ره برد و باقی را

شد اندر راه دامنگیر آب و خاک منزل‌ها

به جان اندر خطر در بحر غواصان پی گوهر

نشسته از خطر ایمن صدف‌چینان ساحل‌ها

چه گویم وصف آن شاهد که تا باشد جهان باشد

حدیثش نقل مجلس‌ها جمالش شمع محفل‌ها

شتر رقاص گردد بر مغیلان چون شود حادی

به وصف کعبه وصلش جرش جنبان محمل‌ها

بریز ای دیده بر خاک مذلت گریه حسرت

که گل‌های کرامت بردمد روزی ازین گل‌ها

رخ خدمت متاب از صحبت پیر مغان جامی

که آنجا می‌شود دفع بلاها حل مشکل‌ها

شمارهٔ ۱۲

شراب لعل باشد قوت جان‌ها قوت دل‌ها

الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها

چو ز اول عشق مشکل بود و آخر هم چرا گویم

که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها

خوشا مستی که هشیار از حرم خیزد ازآن فارغ

که بود اندر میان راهی و اندر راه منزل‌ها

ندانم کز کدامین پرده زد حادی نوا کامشب

ز گلبانگ حدی سیر دگر دارند محمل‌ها

مزن بر کهنه دلق دُردنوشان زاهدا طعنه

که در کوی مغان هستند صدرآرای محفل‌ها

شدم در لای‌های خم فرو هرچند می‌دانم

که روزی بردمد گل‌های رسوایی ازین گل‌ها

درین گرداب غم کشتی می از کف منه جامی

که نتوان جز بدین کشتی گرفتن راه ساحل‌ها

شمارهٔ ۱۳

رفیقان خاک نجد است این نگه دارید محمل‌ها

که آرد عشق یاران گریه بر آثار منزل‌ها

به هر منزل بتان دل‌گسل بودی نمی‌دانم

ازین فرخنده منزل‌ها چرا بستند محمل‌ها

ز اشک عاشقان بوده‌ست پرگل راهشان اینک

نشان دست و پای ناقه‌هاشان مانده در گل‌ها

به هرجایی که بنماید نشانی از کف پایی

فروریزند اشک از دیده‌ها خونابه از دل‌ها

چرد گور و گوزن امروز هرجا ساز کردندی

میان سبزه و گل آهوان شوخ محفل‌ها

خوش آن کز گریه بودی گرد من دریا و بر حالم

زدندی قهقهه آن نازنین‌کبکان ز ساحل‌ها

چرا شد کوف و کرکس کبک و تیهو را خلف یارب

ز تصریف قضا دارم بسی زینگونه مشکل‌ها

نویس ازمن به ایشان نامه‌ای از صدق دل جامی

وضمنها صفاء الود فاختمها و ارسلها

شمارهٔ ۱۴

قومی به هوای حج در قطع بیابان‌ها

جمعی ز نشاط می در طوف گلستان‌ها

وین طایفه دیگر با داغ غمت فارغ

هم از طرب این‌ها هم از طلب آن‌ها

تا دل به تو شد بسته وز غیر تو بگسسته

خوردیم بسی خون‌ها کندیم بسی جان‌ها

تا دامن وصلت را آریم به کف روزی

ماییم و سر فکرت شب‌ها به گریبان‌ها

باشد پی هر دردی اندیشه درمانی

برد از دل ما دردت اندیشه درمان‌ها

چندان به دلم تیرت جا کرد که بر سینه

چون سنگ زنم خیزد آواز ز پیکان‌ها

در راه تو هر پیمان سدیست جدا جامی

پیمانه می بستان بشکن همه پیمان‌ها

شمارهٔ ۱۵

مجلس پیر مغان است و پر از باده سبوها

طیب الله بها وقت کرام شربوها

هر طرف باده به کف درد کشانند نشسته

احسن الناس نفوسا و قلوبا و وجوها

عشق بحریست عجب ژرف که از موج پیاپی

کرده جوهای شگرف است روان از همه سوها

بجه از جوی و درین بحر فکن کشتی خود را

که درین بحر شود متحد آخر همه جوها

ما عجب تشنه جگر رطل گران باده فراوان

زان به تنگیم که تنگ است دهانها و گلوها

عاشقان روی کی آرند به خوبان نکو رو

گر نبینند عیان روی تو را در همه روها

ما گدایان در میکده هاییم چو جامی

بارها کرده به دریوزه پر از باده کدوها

شمارهٔ ۱۶

بساط سبزه فکندند کوه و صحرا را

ز لاله آرزوی جام تازه شد ما را

کجاست ساقی گلرخ که رنگ لاله دهد

به بزم گل ز می لعل جام مینا را

ازان میی که فروغش اگر رسد به سهیل

عقیق ناب کند سبحه ثریا را

به طرف باغ نه امروز بزم عیش که هست

ترانه های عجب بلبلان شیدا را

می مروق و فصل بهار و صوت هزار

کجا به توبه شود میل طبع دانا را

دماغ عقل ز فکر زمانه سوداییست

پیاله ای دو سه درده علاج سودا را

به باده وقت خود امروز صرف کن جامی

گذار با کرم دوست کار فردا را

شمارهٔ ۱۷

جز شمع کافوری مخوان آن سرو سیم اندام را

کز تن چو پیراهن کشد روشن کند حمام را

گیسوی مشکین بر تنش گویی نهاده باغبان

بهر شکار بلبلان بر خرمن گل دام را

نبود شب مهمانیش حاجت به شمع افروختن

کز رخ فروغ صبحدم بخشد نماز شام را

از عام دین و دل برد وز خاص زهد و معرفت

گسترده دامی خط او تاراج خاص و عام را

طوق سیه بختی شده در گردن جان لازمم

تا گرد رویش دیده ام آن خط عنبر فام را

آرام جانم می برد رفتار تو کو یک زمان

بنشین و آرامی بده این جان بی آرام را

گفتار جامی را نشان وصف جمالش پس چه غم

گر راوی شعرش کند محو از تخلص نام را

شمارهٔ ۱۸

ای خط تو کرده رقم از مشک لوح سیم را

سر بر خط تو چون قلم خوبان هفت اقلیم را

تعظیم قبله تا به کی بنمای طاق ابروان

تا سجده طاعت برم آن قبله تعظیم را

امسال اگر در طالعم ننهد منجم وصل تو

از دیده جوی خون کنم هر جدول تقویم را

چون حرف دانان را رود ز اسرار قرآنی سخن

نقش خم ابروی تو تأویل بس «حامیم » را

با داغت ابرهیمیم تا خاست از گل آتشت

زانسان کز آتش بیش ازین گل خاست ابرهیم را

زامید و بیم عقبیم شد تیره دل ساقی بیا

می ده که شویم زین ورق حرف امید و بیم را

تسلیم حکم عقل را جامی چه سان گردن نهد

زینسان که تیغ عشق تو زد گردن تسلیم را

شمارهٔ ۱۹

بنازم آن سوار نازنین را

که برد از کف عنان عقل و دین را

اگر سلطان جمالش را ببیند

کند تسلیم او تاج و نگین را

چو نتوانم که بوسم نعل رخشش

به هر جا بگذرد بوسم زمین را

مراآن لطف ساعد گشت نی تیغ

چو برزد بهر قتلم آستین را

برآرد صوفی انگشت شهادت

چو بیند آن لب چون انگبین را

ز چین زلف چون بنمایدم روی

به یاد آرم نگارستان چین را

چو جامی جز رخش را سجده آرد

بشوید از خوی خجلت جبین را

شمارهٔ ۲۰

بی تو از جان ملالت است مرا

با تو بنگر چه حالت است مرا

بی جمال تو گر به مه نگرم

از خیالت خجالت است مرا

کرده ام در صف سگانت جای

بین چه جاه و جلالت است مرا

عشق گفتی ضلالتیست قدیم

از تو رو در ضلالت است مرا

هر چه جز فن عشق و علم نظر

در حساب جهالت است مرا

منم آن آینه که از هر رنگ

داده مهرت صقالت است مرا

دال زلفت کشید جامی و گفت

کین به دولت دلالت است مرا

شمارهٔ ۲۱

ای کرده نهان شرم جمال تو پری را

روی تو خجل ساخته گلبرگ طری را

بی تو به چمن ریختم از دیده بسی خون

این است سبب سرخی بید طبری را

عالم همه در هم شد ازان روز که دادند

مشاطگی زلف تو باد سحری را

هرگه که خرامان شده ای برزده دامان

پا آمده در سنگ ز تو کبک دری را

از بس که ز تو شهر پر از دام بلا شد

امکان گذشتن نبود رهگذری را

حوری نه که روح القدسی کز پی روپوش

کرده ست به رخ پرده لباس بشری را

یکرنگی جامی چه شناسی چو ندیدی

بر چهره کاهیش سرشک جگری را

شمارهٔ ۲۲

بر آستان تو عزیست خاکساران را

که نیست تخت نشینان و تاجداران را

به بیقراری زلفت گرفته ایم قرار

قرارگاه جز این نیست بیقراران را

ز باغ لطف تو بینیم تازه گلبرگی

جمال غنچه دهانان و گلعذاران را

گناه آینه فضل و رحمت است ای شیخ

مبین به چشم حقارت گناهکاران را

میار بی خردان را به روی عیب نهان

که تاب حکم محک نیست کم عیاران را

سپه به مصطبه بردندی ار خبر بودی

ز ذوق سلطنت فقر شهریاران را

ز فیض خاطر جامی نجست بهره حسود

گیاه خشک ندانست قدر باران را

شمارهٔ ۲۳

زاهدا چند به طاعات مراعات مرا

طاق محراب تو را کنج خرابات مرا

تو و مسجد من و میخانه چه خوانی هر دم

سوی آفتکده از مأمن آفات مرا

قبله حاجتم ایوان در میکده بس

برمگردان رخ ازین قبله حاجات مرا

گشته ام محو حقیقت برو ای واقعه بین

بردل ساده مکش نقش خیالات مرا

کی کشم محنت تاریکی ازین گونه که تافت

نور خورشید رخت از همه ذرات مرا

سطوت عشق تو گنجایی هیچم نگذاشت

نه غم نفی بود نی سر اثبات مرا

به نکونامی زهدم چه ستایی جامی

چون به بدنامی عشق است مباهات مرا

شمارهٔ ۲۴

کیست کز خون پر رقم بیند رخ زرد مرا

برتو خواند حرف حرف این نامه درد مرا

می شود باران اشکم ژاله برکشت امید

خاصیت اینست دور از تو دم سرد مرا

دست امید من از دامان وصلت نگسلد

گر دهد گردون به باد نیستی گرد مرا

جز دلی ناید برون زاندوه عشقت صد شکاف

گر شکافی سینه اندوه پرورد مرا

خوردمی شبها به خواب از لعل تو جام طرب

برد تاراج غمت هم خواب و هم خورد مرا

سینه پر مهر تو آوردم از راه عدم

آه اگر طبع تو نپسندد ره آورد مرا

داشت سرگردان به سان جامیم فکر جهان

بند پا شد عشق تو فکر جهانگرد مرا

شمارهٔ ۲۵

رو ای صبا و بگو یار دلستان مرا

که وعده های دروغ تو سوخت جان مرا

سرا و خانه ام از طلعت تو روشن بود

سیاه ساخت فراق تو خان و مان مرا

فغان همی کنم از داغ هجر تو شب و روز

ولی چه سود که تو نشنوی فغان مرا

ز ناله راز نهانم به روی روز افتاد

بیا ز خاتم لب مهر کن دهان مرا

چه سان جمال تو بینم اگر نه پاکنی

به آستین کرم چشم خونفشان مرا

چراغ شام غمت را فتیله از چه کنم

چو سوخت فرقت تو مغز استخوان مرا

غزلسرایی جامی که حسب حال من است

ترانه ساخت به هر کوی داستان مرا

شمارهٔ ۲۶

نه کوی دوست هوای چمن گذاشت مرا

نه یاد او هوس انجمن گذاشت مرا

ربوده بود ز من یار من مرا یا رب

چه جرم رفت که دیگر به من گذاشت مرا

گرفتمش سر ره دی پر از سخن دهنی

روان گذشت و سخن در دهان گذاشت مرا

ز غصه کوه کنم چرخ بیستون گویی

درین هنر به دل کوهکن گذاشت مرا

تنم گداخت ز هجران و جان بسوخت ز شوق

بلای عشق نه جان و نه تن گذاشت مرا

مرا چه زهره که گردم ندیم خلوت او

بس اینکه گرد در خویشتن گذاشت مرا

چگونه شرح دهم سر عشق او جامی

که عشق او نه مجال سخن گذاشت مرا

شمارهٔ ۲۷

اژدهای عشق زد زخمی عجب بر دل مرا

نیست خاطر سوی تریاک و فسون مایل مرا

نیست تریاک و فسون من بجز جانان که ساخت

مهرش از صبح ازل در جان و دل منزل مرا

عمر در تحصیل وصلش رفت و آن حاصل نشد

وارهان ای هجر ازین تحصیل بی حاصل مرا

منزل او دور و بر من کوههای بار دل

کی تواند برد با این بارها محمل مرا

هستی من شد حجاب او بده ساقی شراب

تا کند از هستی من یک زمان غافل مرا

گر نگیرد دست من شاه عرب ای وای من

اینچنین کاندر عجم مانده ست پا در گل مرا

جامی آسا غرقه دریای عشق او شدم

هیچ ازین دریا مبادا روی در ساحل مرا

شمارهٔ ۲۸

ای فکنده عزت حسنت به صد خواری مرا

از تو خشنودم به هر خواری که می داری مرا

چیست جرم من که هر گه بار بندی زین دیار

دیگران را همسفر سازی و بگذاری مرا

دیدمت در خواب هم آغوش خویش ای کاشکی

دست دادی یک شب این دولت به بیداری مرا

چشم آن دارم که چون بر آستانت جان دهم

هم به خاک آستان خویش بسپاری مرا

خوان حسنت تا شد از سبزی خط آراسته

نیست زان خوان بهره ای غیر از جگر خواری مرا

کم کنم در عشق تو خود را دعای عافیت

زانکه خاطر خوش بود با این گرفتاری مرا

شعر خوش برمن جهان را ساخت جامی چون قفس

شد بلای جان چو طوطی نغز گفتاری مرا

شمارهٔ ۲۹

ماه من گر عیان کند خود را

قبله عاشقان کند خود را

او فرشته ست جای آن دارد

کز نظرها نهان کند خود را

جرعه نوش لبش به آب حیات

زنده جاودان کند خود را

تیر اگر سرو قامتش بیند

پی خدمت کمان کند خود را

گر دهد دست شیر گردون را

سگ آن آستان کند خود را

چون کند سرمگی غبار رهش

چشم من سرمه دان کند خود را

گر تواند به وصف او جامی

پای تا سر زبان کند خود را

شمارهٔ ۳۰

تا دیده ام چو گل به ته پیرهن تو را

گلبرگ ناز خوانده ام از لطف تن تو را

از تار و پود رنجه شود نازنین تنت

به گر کنند جامه زبرگ سمن تو را

تو آن بتی که هیچ برهمن به بتکده

بت را نداشت دوست بدینسان که من تو را

آن ترک کافری تو که بهر هلاک من

گردند نامزد ز خطا و ختن تو را

مژده دهی که جان تو بس نرخ بوسه ام

پیش آر سر که بوسه زنم بر دهن تو را

کس نیست کز ترانه تو نیست در سماع

دستان دیگر است به هر انجمن تو را

جانان که جان توست ز تو سایه برگرفت

جامی چه ممکن است دگر زیستن تو را

شمارهٔ ۳۱

سبکدستی کن ای ساقی بده رطل گران ما را

به خود درمانده ایم از ما زمانی وارهان ما را

نمی خواهیم کافتد چشم ما بر ما خوشا وقتی

که سازی در حجاب غیب خویش از ما نهان ما را

میان ما و تو نبود حجابی جز وجود ما

بیا یکدم کمر بگشای و بردار از میان ما را

جمال خود نما تا نیست گردیم از وجود خود

که هست این نیستی تخم بقای جاودان ما را

چنان از شوق تو مستیم و در عشق تو مستحرق

که نی پروای جان مانده ست و نی فکر جهان ما را

نشان دولت سرمد به نام ما کجا آید

نکرده از نشانها پاک عشق بی نشان مارا

نه در کون است منزل عشق را نی در مکان جامی

رهی بنما برون از عرصه کون و مکان ما را

شمارهٔ ۳۲

نشست اشک روان زنگ محنت از شب ما

نداد پرتو راحت طلوع کوکب ما

به نبض جستن ما ای طبیب دست میار

که سوخت رشته نبض از حرارت تب ما

سفید گشت چو پنبه ز گریه چشم و ز ضعف

به پنبه آب چکاند زمانه بر لب ما

نکرد در دلت ای ماه اثر اگر چه گذشت

ز نیلگون سپر چرخ تیر یا رب ما

چو خشت میل سر خم کنیم لیک نماند

جدا ز بزم تو یک خشتوار قالب ما

کجاست ساقی گلرخ که از رعونت زهد

شراب لعل بود داروی مجرب ما

ز جام مهر مگو جامیا و خم سپهر

که عار دارد از اینها علو مشرب ما

شمارهٔ ۳۳

بیاکه تا ز تو ای مه تهیست منزل ما

چراغ و مشعله ندهد فروغ محفل ما

چه سود روی عبادت به کعبه آوردن

چونیست قبله روی تو در مقابل ما

اجل چو محمل ما بندد از جهان باشد

نوای عشق تو بانگ داری محمل ما

بهای وصل تو دادیم نقد عمر ولی

درین معامله بی حاصل است حاصل ما

چو زیر خاک درین کشتزار جای کنیم

گیاه مهر تو روید ز دانه دل ما

ز موج عشق تو دریا شدیم و چرخ کبود

بود فتاده صدف ریزه ای به ساحل ما

به تیغ عشق چو جامی ز بود خود رستیم

هزار جان گرامی فدای قاتل ما

شمارهٔ ۳۴

ای خاک ته کفش تو کحل بصر ما

کفشی که زنی بر سر ما تاج سرما

می کن به خبر پرسی ما رنجه لب خویش

زان پیش که پرسی و نیابی خبر ما

پیش از حرم کعبه به کوی تو رسیدیم

کوتاه شد المنة لله سفرما

سیل مژه از کوی تو خون دل ما شست

آنجا نپسندید که ماند اثر ما

دامن همه پر داغ بود خرقه ما را

زان خون که چکیده ست ز داغ جگر ما

زاشک و رخ ما در ره خود پای کشی باز

پیش تو کم از خاک بود سیم و زر ما

ریزیم به پای تو در نظم چو جامی

آویزه گوش تو نشاید گهر ما

شمارهٔ ۳۵

ما مرید راه عشقیم و جوانان پیر ما

التفات خاطر پیران بود تدبیر ما

زآب چشم ما کند زنجیر سازی باد آه

تا کشد سرو قدت را پای در زنجیر ما

«والضحی » باشد کنایت زان دوزخ «والشمس » نیز

در بیان حسن تو واضح بود تفسیر ما

خامه بشکستیم و لب بستیم از اسرار عشق

کان نه در تحریر ما گنجد نه در تقریر ما

تیر تو غمزه ست و تیر ما دعای نیم شب

تیر خود انداختی می کن حذر از تیر ما

گرز جیب گل نیاید نکهت پیراهنت

باد در گلگشت بستان خار دامنگیر ما

گربرآن در رفت تقصیری زما اینک رسید

اشک جامی تا بخواهد عذری از تقصیر ما

شمارهٔ ۳۶

کشته خنجر عشق است دل زنده ما

غرق جمعیت او وقت پراکنده ما

بخیه بر وصله پیوند کسان کم زده ایم

دست تجرید بود بخیه کش ژنده ما

گر بخندیم مکن عیب که چون غنچه بود

پرده پوش دل آغشته به خون خنده ما

نقش تقویم ازل زایچه طالع ماست

عطف دامان ابد دولت پاینده ما

چیست درگوش وی از ماه نو این حلقه زر

گر نه دولت عشق است فلک بنده ما

هست جوینده چو یابنده ندانیم چراست

درد نایاب نصیب دل جوینده ما

جامی آفاق پر است از رقم عشق و هنوز

هست ازین حرف خجل کلک سرافکنده ما

شمارهٔ ۳۷

ای پریرخ مرو از خانه ما

رحم کن بر دل دیوانه ما

در غم عشق تو افسانه شدیم

بنشین گوش کن افسانه ما

ازمی عشق چو پیمانه پریم

لب بنه بر لب پیمانه ما

گنج حسنی چه طلسم انگیزیم

که شوی ساکن ویرانه ما

مست عشقیم و دهد ذوق دگر

بر رخت نعره مستانه ما

نور جستیم ز شمع رخ تو

آتش انداخت به کاشانه ما

دید جامی سوی خالت گفتی

کی به هر مرغ رسد دانه ما

شمارهٔ ۳۸

سرود مجلس درد است آه و ناله ما

حباب خون جگر لاله گون پیاله ما

به بزم وصل چو شمعیم با تو چرب زبان

به روغن است فتاده ز تو نواله ما

به باغ چند تماشای سرو و لاله کنیم

قد تو سرو بس و عارض تو لاله ما

فسرده بر رخ ما اشکهاست از دم سرد

مباد آفت برگ گل تو ژاله ما

به گرد کعبه چه گردیم چون نشد ز ازل

بجز حوالی دیر مغان حواله ما

کهن قباله رندیست دلق ما که زدند

ز داغ جرعه بتان مهر بر قباله ما

به پیش نظم تو جامی ز نثر خود خجلیم

ز نوک کلک تو یک حرف و صد رساله ما

شمارهٔ ۳۹

نهال قد تو آمد عصای پیری ما

به راستان که مکش سر ز دستگیری ما

تو را که دیده ز جاه و جمال خویش پر است

چه التفات به مسکینی و فقیری ما

تو آفتاب بلندی و ما چو ذره حقیر

بود بلندی قدر تو از حقیری ما

ز مهر روی تو گشتیم شاه کشور عشق

کجا به عقل رسد منصب وزیری ما

اسیر بند فراقیم مهربانی کو

که با تو شرح کند محنت اسیری ما

ندیده ایم جز این سرخرویی از دیده

که یافت رنگ بقم چهره زریری ما

جریده رو که گزیر است جامی از همه چیز

همین ز دولت عشق است ناگزیری ما

شمارهٔ ۴۰

نکرده قید غزالی گره گشایی ما

گره ز دل نگشاید غزلسرایی ما

فروغ بزم سخن زآتش دل است آری

ز آشنایی عشق است روشنایی ما

صدای صوت مغنی عجب بلند افتاد

به هرزه پست نشد صیت پارسایی ما

گدایی ره فقر است کار ما همه عمر

بس است دست تهی حاصل گدایی ما

سگان کوی تو خود را همی نهیم لقب

ببین که تا به حد است خودستایی ما

زما طریق هدایت مجو که جلوه حسن

کند به گمرهی عشق رهنمایی ما

بتان شهر برونند جامی از حد وصف

به وصفشان نرسد عقل روستایی ما

شمارهٔ ۴۱

غم نیست کافتد از تن فرسوده سر جدا

غم زان بود که ماند ازین خاک در جدا

سر بر ندارم از خط حکم تو چون قلم

گر بند بند من کنی از یکدگر جدا

از آب دیده گونه رخسار من نگشت

زردی به شست و شوی نگردد ز زر جدا

این اشک سرخ نیست که می آیدم ز چشم

خونابه ایست گشته ز ریش جگر جدا

گردد میان تو کمر از موی بسته زلف

کس چون کند میان تو را از کمر جدا

پرواز راستان سویت از بال همت است

افتد به خاک تیر چو ماند ز پر جدا

گفتی که جامی از تو بزودی جدا شوم

ای کاش جان شود ز تنم زودتر جدا

شمارهٔ ۴۲

کجاست منزلت ای گنج دیریاب کجا

کجا نشان تو یابم درین خراب کجا

نهان چو آب حیاتی درین سرای فریب

کجا وصال تو جویم درین سراب کجا

لبت به کام رقیبان چگونه آتش شوق

نشیند از دلم آتش کجا و آب کجا

به گفت و گوی تو مستغنیم ز نامه و پیک

خطاب دوست کجا قاصد و کتاب کجا

ز بس که مست توام روز و شب نمی دانم

که روز شیب کجا شد شب شباب کجا

فراق روی تو بر من سیاه ساخت جهان

کجاست شعشعه نور آفتاب کجا

بریز خون همه تا تورا نبیند کس

کجاست روی تو را طاقت نقاب کجا

به فقر عاریتی دعوت فتوت چند

سواد اصل کجا گونه خضاب کجا

جناب پیر مغان جامی آسمان علاست

کجاست مورد هر سفله آن جناب کجا

شمارهٔ ۴۳

خوش آن منزل که ماهی باشد آنجا

ز خیل حسن شاهی باشد آنجا

قبا گرددهزاران خرقه هر جای

که چون تو کج کلاهی باشد آنجا

به باغ ار بگذری سرو خرامان

کم از شاخ گیاهی باشد آنجا

برآن لب چون کند دل دعوی خون

زهر چشمم گواهی باشدآنجا

به کنج عاشقان آ کزتر و خشک

همین اشکی و آهی باشد آنجا

ز راه جاه و حشمت پا برون نه

که درهر گام چاهی باشد آنجا

گرانی برنتابد کویت آن به

که جامی گاه گاهی باشد آنجا

شمارهٔ ۴۴

مرا هر لحظه زخمی بر دل از پیکان او بادا

اگر جانم رود گو رو بقای جان او بادا

اگر فرمان دهد خطش به خونریز وفاداران

چو خامه جمله را سربر خط فرمان او بادا

چو شب بر آستانش سر نهم ذوق غلامی را

به گردن طوقم از دم سگ دربان او بادا

به دامانش نشاید کرد کار خون فشان چشمم

به جاروب مژه فراشی میدان او بادا

چو از باد خزان باغ و بهار از هم فروریزد

بهار باغ عمرم غنچه خندان او بادا

همی رفت از لطافت خوی فشان واندر دعا خلقی

که کشت ناامیدان خرم از باران او بادا

بجز وصف جمالش نگذرد بر خاطر جامی

تماشاگاه جان عاشقان دیوان او بادا

شمارهٔ ۴۵

ز چیست تفرقه مولوی ز جمع کتب

چه بود جمع کتب چون نکرد رفع حجب

چو هست هر ورقی زان کتب حجاب دگر

به چشم ما حجب تو به توست آن نه کتب

به مصر عشق و محبت کجا عزیز شوی

نرسته یوسف جان تو از غیابه جب

جمال عشق نهان است زیر پرده غیب

و ما سواه علی وجه الجمیل نقب

به عشق کوش چو عارف شدی به سر جمال

که عارفان همه لبند و عاشقان لب لب

طلب مکن خبر بحر و بحریان از من

که در ربود مرا موج خیز لجه حب

معاد جان تو جامی ز صورت و معنی

بغیر عشق نباشد فعد الیه وتب

شمارهٔ ۴۶

بود پاک از رنگها بی شیشه نور آفتاب

چون به رنگ شیشه ظاهر گشت شد برخود حجاب

گر نه رنگ شیشه ها گردد حجاب نور او

سطوت اشراق آن را مشکل آرد دیده تاب

شد حجاب آیینه نور جمال محتجب

ان هذا عند اصحاب الحجی شی ء عجاب

عارفان را طور هستی پاره گشتی چون کلیم

گر نبودی بر جمال ظاهر از مظهر نقاب

مظهر از روی تعین گرچه غیر ظاهراست

آید از روی حقیقت عین ظاهر در حساب

ظاهر اندر عین مظهر مظهر است این را بدان

مظهر اندر ذات ظاهر ظاهر است این را بیاب

آب باشد همچو ظاهر گل چو مظهر فی المثل

آب اندر گل چه باشد گل گل اندر آب آب

دعوی وحدت کنی جامی چه باک از مدعی

از سر انکار و رد گوید سوالت را جواب

گر نه چون عارف ز یکجا بینی انکار و قبول

باشد آن دعوی خطا والله اعلم بالصواب

شمارهٔ ۴۷

بده به رسم صبوح ای حریف جام شراب

که شیخ واقعه بین را گذشت عمر به خواب

ازان شراب که چون دیده را کند روشن

وجود کون نماید چنانکه هست سراب

ازان شراب که از جوش اگر فرود آید

قباب چرخ شود مضمحل در او چو حباب

ازان شراب که هر جا بود ز نشوه آن

هزار عاشق عارف هزار مست خراب

شدیم پیر و نداریم حسرتی بجز این

که بی تمتع ازین می گذشت عهد شباب

بریز بر سرما جرعه ای که آخر دور

بیاض شیبت خود را به آن کنیم خضاب

شراب خوردن و مست خراب جان دادن

سعادت ابد اینست جامیا دریاب

شمارهٔ ۴۸

ابر تنک زند به زمین نرم نرم آب

نی گرد و نی گل است نه سایه نه آفتاب

در کوه جام لاله پر از شبنم سحر

در دشت فرش سبزه تر از رشحه سحاب

وقت است اگر پیاده به صحرا برون رویم

دست از عنان ندیده عنا، پای از رکاب

همره بریم رغم سفیهان شهر را

ز اسباب عیش هر چه شمارد خرد صواب

با چند یار پاک ضمیر لطیف طبع

صافی دل لطیفه شناس دقیقه یاب

آمیزگارتر به هم از شیر با شکر

پیوند جویتر به هم از نقل با شراب

نی تلخ رانده بر لب شیرینشان مزاح

نی چین فکنده در خم ابرویشان عتاب

ور دلبری لطیف نماید ز غیب روی

چون ماه بی نقاب و چو خورشید بی حجاب

گاهی به آن غمزه خونریز در جدل

گاهی به این لعل شکربار در خطاب

آن خود عطیه ایست که در فصلها سخن

نتوان ادای شکر وصولش به هیچ باب

جامی دهان ببند که سرد آید این نفس

اکنون که صبح شیب دمید از شب شباب

اینها همه سراب و تو بسیار تشنه ای

بگذر که تشنگی تو ننشاند این سراب

خود را فکن به قعر محیطی که موج آن

بحر دو کون را ننهد قدر یک حباب

شمارهٔ ۴۹

فی ایمن الزمان اتی احسن الکتاب

اعنی مثال عاطفت شاه کامیاب

یعقوب بن حسن که به امید بزم اوست

گردان مدام ساغر زرین آفتاب

با طوق طاعتش سرگردنکشان خوش است

لازال طوق طاعته مالک الرقاب

مدحش همین بس است که شست آب تیغ او

از صفحه زمانه رقمهای ناصواب

بستم لب از دعاش چو دیدم رفیق او

از پیشگاه غیب دعاهای مستجاب

ساقی بیا و در قدح افکن شراب لعل

زیرا که کار و بار جهان نیست جز سراب

سیراب ازان سراب نیامد کسی برون

خوش آن که چون حباب فرو رفت در شراب

گر نیست شاهدی که به رویش کشیم می

از روی شاهدان سخن درکشم نقاب

خاصه ز شاهدسخنی کش دبیر شاه

بر رخ نهاد جعد مسلسل ز مشک ناب

جامی که یافت گلشن عمرش به عهد شیب

از بوی وصل تازه گلی رونق شباب

لطفی بود که ساقی گلرخ به یک دو جام

موی سفیدش از می گلگون کند خضاب

شمارهٔ ۵۰

گرم رسد ز زنخدان تو هزار آسیب

زهی محال که دندان کنم چو سین زان سیب

ذقن بپوش چو بر من گذر کنی که مباد

ز برق آه من آن سیب را رسد آسیب

به زیب جامه چه حاجت تو را که می گیرد

قبای دلبری از قد جامه زیب تو زیب

عنان ناز به کف تا سواره بگذشتی

نماند عقل مرا پای در رکیب شکیب

نکرد میل به طوبی سرشکم از قد تو

اگر چه می رود آب از فراز سوی نشیب

نه ایمنند ز تو طایران سدره نشین

چنین که حلقه زلفت نهاد دام فریب

پس از لقای تو جامی همی رمد ز رقیب

چو کرد خو به فرشته خورد ز دیو نهیب

شمارهٔ ۵۱

عن وصفک ضاقت العبارات

فی ذاتک طاحت الاشارات

موجود تویی علی الحقیقه

باقی نسبند و اعتبارات

نتوان ز حقیقت تو تعبیر

بی تشبیهات و استعارات

شد تلخی دوری از تو بسیار

کم اجرع هذه المرارات

ویرانه نشین شدیم تا تافت

عشق تو عماری از عمارات

پیغام جفا و جور دادی

خوشوقت شدیم ازین بشارات

رنگ رخ و اشک سرخ جامی

بر درد نهان بود امارات

شمارهٔ ۵۲

ای دو گیسوت شب قدر و برات

جان فدا کرده برات اهل نجات

یافت بر خاک درت جا سر من

نلت من بابک اعلی الدرجات

سبزه خط تو بالای لب است

برتر آمد ز شکر قدر نبات

بعد مرگم به وفا وعده دهی

می دهم جان به تمنای وفات

زخم تیغ تو دلم راست دوا

چون قلم می نکشم سر ز دوات

سر عرفان طلب از گرمروان

واقفان را چه وقوف ازعرفات

شعر جامی و سواد خط او

ظلمات است و در او آب حیات

شمارهٔ ۵۳

ساقیا چند ذکر موت و حیات

باده در ده که کل آت آت

سیآت من است هستی من

حسناتم ازان خلاص و نجات

چند جامم بده پی اندر پی

اذهب السیئات بالحسنات

پیش خم میم به سجده درآر

که نمازاست افضل الحرکات

دهنم را ز غیر باده ببند

که صیام است احسن السکنات

واقفم کن به کنج دیر که حج

لیس الا الوقوف بالعرفات

تا به کی بانگ هی هی ای صوفی

می دهد بوی دوری از هیهات

نامدی هرگز از جهات برون

کی خبر یابی از برون جهات

در میخانه جات شد جامی

نلت والله ارفع الدرجات

شمارهٔ ۵۴

زهی عشق تو را بر کفرو دین پشت

رخت آتش زده بر جان زردشت

بود روشن ز رخسار و جبینت

که تو خورشید و ماهی پشت بر پشت

به وصف زلف تو کرده دبیران

سیاهی و قلم زانگشت و انگشت

به افسون باز نتوان رستن از عشق

نشاید مشعل صبح از نفس کشت

به آن غمزه مشو جامی مقابل

مزن با آن درفش از سادگی مشت

شمارهٔ ۵۵

یا انیس القلوب فی الخلوات

بک تأوی الوحوش فی الفلوات

تا نگردد رخ تو قره عین

لا تقر العیون فی الصلوات

می هر نشئه نشوه ای دارد

نشوة العشق اطیب النشوات

بار عشق تو پشت ما خم کرد

لا مرور الشهور والسنوات

درد هجر تو اشک ما خون کرد

لا مضی العشی والغدوات

رود از دل حدیث عشق به دل

نه اسانید دارد آن نه روات

نیست جامی نوشتنی غم عشق

نامه طی کن بسوز کلک و دوات

شمارهٔ ۵۶

ما رند و عاشقیم و نظرباز و می پرست

بر ما حرام جز می و معشوق هر چه هست

زاهد کشید بر صف خمهای باده سنگ

یا رب مباد بر صف این پردلان شکست

در انتظار روی تو بودم نشسته دوش

تا وقت صبح آیینه جام می به دست

پنداشتم که لمعه نور جمال توست

از هر طرف ستاره درخشید و برق جست

عالیتر است همت رندان ز شیخ شهر

آری بود بسی به جهان زین بلند و پست

ما را چه طاقت تو که بر کوه سنگ تافت

یک پرتو از جمال تو دیگر کمر نبست

جامی که داشت باده پرستی همیشه کار

پیمان شکست و باز پی کار خود نشست

شمارهٔ ۵۷

گنج جمالی و کاینات خرابت

شاهد غیبی و آب و خاک نقابت

مست تو بودم هنوز مبدع فطرت

دست فراغت نشسته از گل و آبت

جان و دلم تازه شد ز وعده وصلت

خاصیت آب یافتم ز سرابت

نازکنان شب خیال تو به من آمد

گفتمش ای جان فدای ناز و عتابت

ملک وجودم گرفت عشق تو یکسر

گفت اذا عمت البلیة طابت

روی به عشق آر جامی از همه عالم

تا بنماید طریق صدق و صوابت

کشف حجاب از کتاب عقل چه جویم

چون ز ورقهاش تو به توست حجابت

شمارهٔ ۵۸

پیش ازان دم که قلم نقش کند حرف نخست

داشت طفل دل من لوح وفای تو درست

کار بر خسته دلان همچو قبا تنگ مگیر

گرچه بر قامت تو خلعت حسن آمده چست

اشک خود را ز نظر غرقه به خون می رانم

که چرا چشم من از خاک کف پای تو شست

چند گویی که چو وصلم نشود یافت مجوی

تا مرا تاب و توان هست تو را خواهم جست

نیست در بادیه عشق نظر لیلی را

جز بر آن لاله که با داغ دل مجنون رست

گر کشم بی تو ز بدبختی خود صد سختی

حاش لله که شود رابطه عشق تو سست

گفته ای بی طلب از من مطلب جامی کام

آه و صد آه که مطلوب و طلب هردو ز توست

شمارهٔ ۵۹

گدای کوی خرابات پل برهنه چراست

اگر نه کفش زده فقر او به فرق غناست

به پشت پای زده راحت دو عالم را

ازان چه باک که خارش خلیده در کف پاست

اگر نه شکر تک و پوی راه فقر کند

شکاف پاشنه او دهان گشاده چراست

نشان گمشدگان می دهد به راه نجات

نشان پاش که بر خاک راه مانده به جاست

به فقر اوست به پا تخت شاه ازان چه غمش

که شه ز تخت به تعظیم او به پای نخاست

عصا زنان به در شه رود گدا آری

ستون خیمه اقبال اوعصای گداست

عبا که بر تن جامی ز خون دل شده آل

رسیده خلعت فقرش به دوش زآل عباست

شمارهٔ ۶۰

گفتم به قامتت ز کجی خوشتر است راست

کرد ابرویت ز گوشه اشارت که این خطاست

مایل به ابروی تو شدم قد دلکشت

گفتا ز راست میل تو سوی کجی چراست

کج آن توست و راست هم ای شاه نیکوان

گر خاست فتنه ای ز کج و راست از تو خاست

گر دارد ابرویت کجی عین راستیست

با راستی قامت تو خود کجی کجاست

من نی کجم نه راست مرا هر صفت که هست

عاریتیست وان به حقیقت همه تو راست

پشت من از تخیل ابروی توست کج

طبع من از تصور بالای توست راست

جامی چو راستی و کجی جمله از تو دید

بهر تو خواست هر کجی و راستی که خواست

شمارهٔ ۶۱

بی جمالت صوت مطرب مایه درد و غم است

بی رخ گل نغمه بلبل نفیر ماتم است

کی به قانون طرب گردد مرا آهنگ راست

اینچنین کز بار دل چون چنگ پشت من خم است

بر رخت خوی هست عکس قطره های اشک من

یا چکیده بر سمن باران و برگل شبنم است

درد هجران را نباشد نسبتی با رنج مرگ

درد هجران روزگاران رنج مردن یکدم است

هر طبیبی راکه پرسیدم علاج عشق گفت

درد عاشق بی مداوا داغ او بی مرهم است

خانه ام را سقف غم دیوار محنت در بلاست

کس چنین خانه ندیده تا بنای عالم است

عاشقان بسیار داری گرچه جامی از همه

کم بود در دام تو چون او گرفتاری کم است

شمارهٔ ۶۲

چشم منی بر همه کس روشن است

خانه تو خانه چشم من است

سینه ز تو روزن و چشم دلم

بهر تماشای تو بر روزن است

دل به درت محرم و جان نیز هم

محنت هجر تو همه بر تن است

زاد دو صد غم شب هجر توام

راست بود آنکه شب آبستن است

سوخته هجر تو و کنج غم

زاویه گلخنیان گلخن است

زآتش تو خرمن خوبان بسوخت

خال تو یک دانه ازان خرمن است

قاعده عشق ز جامی طلب

زانکه درین مسئله صاحب فن است

شمارهٔ ۶۳

رخت روز طرب را بامداد است

سر زلفت شب غم را سواد است

تویی کعبه به هر شهری که باشی

چو مکه نام آن خیر البلاد است

ز آه چون عمود آتشم چرخ

به هر شب چون « ارم ذات العماد» است

نکو دار اعتقاد ای دل به خوبان

که رأس المال صوفی اعتقاد است

در اقلیم عدم رو کرده جانم

ز تو در آرزوی خیرباد است

در افسون خوانی دل خال و زلفت

یکی شاگرد و دیگر اوستاد است

سگت بگذار گو رسم دویی را

که جامی در مقام اتحاد است

شمارهٔ ۶۴

بیا که دل ز غمت خون و دیده پر خون است

ببین ز دیده پر خون که حال دل چون است

نبود عاشق لیلی بغیر یک مجنون

تو را به هر سر مویی هزار مجنون است

مرا که حال دگرگون شد از کشاکش هجر

عجب مدار اگر اشک من جگرگون است

سخن ز حد مبر ای محتسب که مستی من

نه از پیاله خورشید و خم گردون است

بریخت شوق تو خون دلم ز دیده بلی

رود شراب ز سر چون ز ساغر افزون است

چه سان روم ره معنی که خون گرفته دلم

خراب صورت مطبوع و شکل موزون است

به عشق طعنه جامی مزن که عاشق را

عنان دل ز کف اختیار بیرون است

شمارهٔ ۶۵

گوهر عشق تو را دل صدف است

ناوک درد تو را جان صدف است

بحر اسرار شناسد خود را

شیخ مغرور که بادش به کف است

رخنه تیغ جفایت به سرم

کنگر افسر جاه و شرف است

می رسد راحتم از سیلی فقر

ناله از دست تهی کار دف است

عیش سازان و شراب و لب کشت

چشم عارف نه بر آب و علف است

جامی از اهل ولا همت خواه

گرد تو گرچه بلا بسته صف است

کار هر کس نبود صف شکنی

شیر این معرکه شاه نجف است

شمارهٔ ۶۶

آنچه در عشق توأم دمبدم است

رنج بر رنج و الم بر الم است

شاد باد از تو دل پر هوسان

گر من از غصه بمیرم چه غم است

نیست برمن ستم از تیغ تو زخم

می زنی بر دگران آن ستم است

گر کنی میل به دینار و درم

آنم از دولت عشقت چه کم است

دلم از داغ غمت پر دینار

جیبم از سیم مژه پر درم است

در حریم تو دل سخت بتان

زیر پا بیش زریگ حرم است

سر نپیچد ز سگانت جامی

خدمت اهل وفا مغتنم است

شمارهٔ ۶۷

دلم رابا کس آرامی نمانده ست

بجز ناکامیم کامی نمانده ست

به راه کام پای همتم را

مجال رفتن گامی نمانده ست

اگر من بی سرانجامم عجب نیست

جهان را هم سرانجامی نمانده ست

به شاخ آدمیت میوه انس

چه جای پخته چون خامی نمانده ست

مه نو می کند بر چرخ اشارت

کزین خمخانه جز جامی نمانده ست

ز باده خالی است آن جام یعنی

حریف باده آشامی نمانده ست

مبر در سلک هستی نام جامی

کزان مسکین بجز نامی نمانده ست

شمارهٔ ۶۸

خانه دل خراب کرده توست

چشمه جان سراب کرده توست

خورد را چشم او ندیده به خواب

هر که بی خورد و خواب کرده توست

زاشک نومیدی و نم حسرت

دیده تر پر آب کرده توست

گرچه مویم سفید گشت چو شیر

چهره از خون خضاب کرده توست

تا تو رند و شرابخواره شدی

دل خلقی کباب کرده توست

چشم گریان من ز عکس لبت

ساغر پر شراب کرده توست

جامی و شعر خوش توو دشنام

شعرهایش جواب کرده توست

شمارهٔ ۶۹

لاله بین در بیستون چون غرق خون افتاده است

گویی ازکان آتشین لعلی برون افتاده است

نی غلط کردم که از سوز درون کوهکن

شعله در دامان کوه بیستون افتاده است

چون رهم از زلف مشکینت که در هر حلقه اش

صد دل دانا به زنجیر جنون افتاده است

روزم از بی مهریت شب گشت و آن شب را شفق

بر رخ زردم سرشک لاله گون افتاده است

بار هجران تو چون سنجم که این بار گران

از ترازوی قیاس من فزون افتاده است

دل که می تابد بر او رویت ز راه دیده هست

خانه ای کز روزن آن مه درون افتاده است

طوقداران غمت گردنکشان عالمند

در میان آن همه جامی زبون افتاده است

شمارهٔ ۷۰

مشکین خطی که روز رخش را شب آمده ست

جان من است خطش ازان بر لب آمده ست

حرفی که کلک حسن به رویش نوشته بود

از مشک ناب و عنبرتر معرب آمده ست

شاید که جان نهم لقب قالبش ز لطف

جانی ولی که جان منش قالب آمده ست

یوسف چه خانمش که به هر جا نموده روی

صد یوسفش اسیر چه غبغب آمده ست

در چشم پر سرشک چو رویش فکنده عکس

خورشید را مقارنه با کوکب آمده ست

هر گه ز باد برقع زلفش شود نگون

گوید فلک که منزل مه عقرب آمده ست

طفلان سبق ز لوح جمالش گرفته اید

هرگه جبین گشاده سوی مکتب آمده ست

چوگان به کف سواره به میدان چو کرده عزم

صد سر چو گوی زیر سم مرکب آمده ست

جامی مدام مشربه ای از شراب پر

بر رغم مدعی که تنک مشرب آمده ست

شمارهٔ ۷۱

طره عنوان جمال تو چو جیم افتاده ست

دهن تنگت ازان چشمه میم افتاده ست

زان قد و زلف که گویی الف و لام ویند

لام الف وار دل خسته دونیم افتاده ست

قدت آن نخل بلند است و لب آن تازه رطب

که درین باغچه از باغ نعیم افتاده ست

ید بیضا که شنیدی بود از طلعت تو

لمعه نور که در دست کلیم افتاده ست

چمن از نافه چین عطرفشان شد گویی

چین زلف تو گذرگاه نسیم افتاده ست

پرده بردار که از صاعقه شوق توام

شعله در خرمن و آتش به گلیم افتاده ست

شهر عشق است مقام همه صاحبنظران

فرخ آن کس که درین شهر مقیم افتاده ست

نیم جان گر بدهی صد به عوض بستانی

بخل بگذار که دلدار کریم افتاده ست

جامیا شاهد نو گیر که از گردش دهر

رخنه در صحبت یاران قدیم افتاده ست

شمارهٔ ۷۲

جانم از عشق تو در ورطه بیم افتاده ست

دلم از تیغ فراق تو دونیم افتاده ست

جیب گل نافه چین شد به گلستان گویی

دامن زلف تو در دست نسیم افتاده ست

حاصل خویش بجز رنج سفر هیچ ندید

هر مسافر که بر این در نه مقیم افتاده ست

شاهد ملک چه بینی که کند زیور گوش

زان در اشک که از چشم یتیم افتاده ست

وجه خود در ره می نه که نباشد غم دزد

هر که را کیسه تهی از زر و سیم افتاده ست

می خورد صوفی پرخوار پی هضم طعام

با همه جهل ببینش چه حکیم افتاده ست

نکشد جز به می و ساقی مطبوع و سماع

طبع جامی که ز آفات سلیم افتاده ست

شمارهٔ ۷۳

ساقی بیا که قصر بقا در تزلزل است

درده شراب لعل چه جای تعلل است

گر دور جام می به تسلسل کشد رواست

بررغم آن که منکر دور و تسلسل است

داری هوای میکده ترک سبب بگوی

زاد طریق اهل ارادت توکل است

کردند شرح عشق حریفان ولی هنوز

این سر سر به مهر محل تأمل است

آگاهی از کماهی حالات عاشقان

باما جفای تو نه ز جهل از تجاهل است

صوفی که ذوق عشق تو می آردش به رقص

مستیست کز سرایت می در تمایل است

جامی کند تحمل هر رنج و غم ولی

در محنت فراق تو بس بی تحمل است

شمارهٔ ۷۴

این همه خونخواریم زان نرگس خونخواره چیست

چون نخواهد یار جز خونخواری من چاره چیست

گرنه برمن دست برده هجر زور آورده است

در درونم جان و در بیرون گریبان پاره چیست

ایستادن را نمی داند سرشکم ای حکیم

در بیان طالع من حکم این سیاره چیست

گر نمی خواهد شکست جام عیش عاشقان

در بر سیمین او دل همچو سنگ خاره چیست

گرنه باغش زآب می امروز در نشو و نماست

هر دمش از نوگلی بشکفته بر رخساره چیست

رنج من خواهد فلک ور نی جدا زان مه مرا

عیش ناهموار با این محنت همواره چیست

هرکه باشد در جهان میرد همین یک بار و بس

بی رخ جانان مرا این مردن صدباره چیست

خط قرب و دولت تشریف خاصان را بود

بهره عام از جمال شاه جز نظاره چیست

جامی از هول رقیب آورد رو در راه هجر

تا درین هایل بیابان حال این آواره چیست

شمارهٔ ۷۵

بی تو شبم را اثر روز نیست

شمع شبم انجمن افروز نیست

جز خط فیروزه تو بر دو لب

بر صف جانها شده فیروز نیست

وعده لطفت ز ازل آمده ست

قاعده این کرم امروز نیست

مصلحت آموزی رسوای عشق

مصلحت مصلحت آموز نیست

شب نجهد همچو شهاب از دلم

ناوک آهی که فلک دوز نیست

صید کمند تو نخواهد نجات

مرد بلا عافیت اندوز نیست

گفته جامی همه سوز است و درد

جان فسرد هرچه دراو سوز نیست

شمارهٔ ۷۶

زبان در دهان ترجمان دل است

سخن بر زبان از زبان دل است

جهان وانچه می بینی اندر جهان

گم اندر فضای جهان دل است

قلم هرچه بر لوح هستی نوشت

یکی نکته از داستان دل است

خدنگی که از قبضه ما رمیت

رسد بر نشان از کمان دل است

غذایی که از عند ربی ابیت

خورد جان عارف ز خوان دل است

فراوان فواکه که از قطع و منع

مبراست از بوستان دل است

کلام تو وحی است جامی بلند

که نازل شده ز آسمان دل است

شمارهٔ ۷۷

دل خطت را رقم صنع الهی دانست

برسر مشک خطان حجت شاهی دانست

ماه را آینه روی چو خورشید تو گفت

هرکه ماهیت حسن تو کماهی دانست

صبح را خواند فروغ رخت اندر شب زلف

صبح خیزی که سفیدی ز سیاهی دانست

شاید ار شه کندت منع ز جولان چو تورا

فتنه شهری و آشوب سپاهی دانست

عقل چون خیمه فکر از دو جهان بیرون زد

عشق را بادیه نامتناهی دانست

ساده دل شو که درین مدرسه وسوسه خیز

به ز نادانی خود هیچ نخواهی دانست

جامی و پیر خرابات که اسرار وجود

همه ازهمت ارشادپناهی دانست

شمارهٔ ۷۸

ساقی ما که دی به کف می داشت

جام می مستی از لب وی داشت

هستی ما به باد مستی رفت

بس که می زان دو لب پیاپی داشت

گل ندارد ز شبنم سحری

آن لطافت که رویش از خوی داشت

از مؤذن نشد دلی زنده

همه شب گرچه بانگ یا حی داشت

ماند شیخ از جواب بانگ نماز

صبحدم بس که گوش در نی داشت

کی به مقصد رسد چو زاهد را

لاشه ای سعی حکم لاشی داشت

سوخت جامی ز داغ عشق و نگفت

کز کی آن داغ بود و تا کی داشت

شمارهٔ ۷۹

طوبی که به سدره سربلند است

پیش قد تو نیازمند است

با خط تو سبزه گر زند لاف

از غنچه سزای ریشخند است

عمری تو و زلف با تو همسر

پیمودن عمر را کمند است

تا دیده لبت سر تواضع

پیشت به زمین نهاده قند است

الطاف تو نشمرم که داند

انفاس حیات را که چند است

در گوش نماند جای پندم

ای همنفسان چه جای پند است

از هر قدمی به دوست راهیست

جامی منشین که راه بند است

شمارهٔ ۸۰

پشتم از بار بلا خم شده است

قوسی از دایره غم شده است

بس که گریم صف ارباب طرب

گرد من حلقه ماتم شده است

کوی تو تا حرم اهل صفاست

چشم من چشمه زمزم شده است

در ضعیفی نیم از مویی کم

چون من از ضعف کسی کم شده است

نیست بر خشک لبان رحم تو را

چشمه لطف تو بی نم شده است

شحنه در سلک سگانت جا کرد

سفله را بین چه معظم شده است

جامی از سلک سگانت مجروم

با رقیبان تو همدم شده است

شمارهٔ ۸۱

دولتم نیست که باشم به سخن دمسازت

گو سخن با دگران تا شنوم آوازت

شاهباز حرم قدسی و در ملک وجود

نیست جز بهر شکار دل و جان پروازت

رفتی و رشته پیوند مرا با تو قوی

روزی آرم به همین رشته سوی خود بازت

همچو گل گرچه به صد پاره شود پرده دل

حاش لله که شوم پرده گشای از رازت

تا شدی نازکنان ساقی خونین جگران

همه مستند ز جام می و من از نازت

بر سرم تاجی و بر تاج گهر کی باشد

که کنم جا به سر خویش به صد اعزازت

چون زند دم ز سخن پیش تو جامی زینسان

که دهد خامشیش لعل سخن پردازت

شمارهٔ ۸۲

بر لبم آهی نمی آید که دودآمیز نیست

وز دلم دودی نمی خیزد که آتشریز نیست

هر شب آیم بر درت دست تهی آویخته

مفلس عشق تو را زین بیش دست آویز نیست

کوهکن را مرغ دل آهنگ اوج عشق کرد

زور این پرواز در مرغ دل پرویز نیست

خوبرو در شهر بسیار است لیکن هیچ یک

چون تو خوش گفتار وشیرین کار و شورانگیز نیست

غمزه ات تیر است و چشمت تیغ و مژگانت سنان

هیچ خوبی را چو تو بازار خوبی تیز نیست

در حریم باغ کم یابند چون رویت گلی

ورگلی یابند گردش سنبل نوخیز نیست

گو به چشم خود که پرهیزد ز خون مردمان

مردم بیمار را چیزی به از پرهیز نیست

هیچ بادی چون صبا کز زلف افشاند غبار

در مشام ما عبیرآمیز و عنبر بیز نیست

تا به نور طلعت ای مه شمس تبریز آمدی

قبله جامی چو مولانا بجز تبریز نیست

شمارهٔ ۸۳

به کوی عزلتم ویرانه ای هست

ز نقد وقت درویشانه ای هست

به دستم تا ز هستی دست شویم

ز خم نیستی پیمانه ای هست

مکن دورم که دارد ذوق دیگر

به گرد شمع چون پروانه ای هست

چو بر دیوانگان می افکنی سنگ

نمی گویی مرا دیوانه ای هست

چه خوی است اینکه سوی آشنایان

نیاری روی تا بیگانه ای هست

اگر خانه نباشد خوب غم نیست

چو از خوبان تو را همخانه ای هست

مخور جامی فریب سبحه خوانان

که دامی هست هر جا دانه ای هست

شمارهٔ ۸۴

غنچه همچون دهان تنگ تو نیست

گل چو رخسار لاله رنگ تو نیست

سینه ام را به غمزه ریش مکن

کین هدف لایق خدنگ تو نیست

جنگ تو صلح با رقیبان است

هیچ عاشق حریف جنگ تو نیست

تا به سنگ ستم گشادی دست

نیست دستی که زیر سنگ تو نیست

چون کنی قصد قتل منتظران

هیچ تعجیل چون درنگ تو نیست

با سگان تو نانشستن ما

جز مراعات نام و ننگ تو نیست

جامی از بار دل چو چنگ شدی

این غزل جز نوای چنگ تو نیست

شمارهٔ ۸۵

از تو بر دل‌ها کمین‌ها نیک نیست

وز کمین تاراج دین‌ها نیک نیست

کرده نیکان چشم‌ها فرش رهت

پا نهادن بر زمین‌ها نیک نیست

در خم ابروی تو با راستان

بی‌خطا افتاده چین‌ها نیک نیست

هر زمان این کیست گویی بر درم

ترک این‌ها گو که این‌ها نیک نیست

با رقیبان مهر و با عشاق کین

مهرهای تو چو کین‌ها نیک نیست

آستانت سجده‌گاه هر سر است

دور ازان ما را جبین‌ها نیک نیست

دست تو جامی به جام می دراز

کوتهی در آستین‌ها نیک نیست

شمارهٔ ۸۶

ای که سلطان خیالت کرده در جان منزل است

منزلت را منزلت بالاتر از آب و گل است

بس که جان و دل درآمد از در و دیوار تو

خانه ای گویی نه از آب و گل از جان و دل است

اینچنین کین خانه را بینم فروغ از روی تو

بیدلان را راز دل در وی نهفتن مشکل است

دل میان گریه دارد ازتو امید کنار

غرقه را از موج دریا آرزوی ساحل است

رحم کن بر حال تنها مانده تاریک رو

ای که مه در هودج و خورشیدت اندر محمل است

از تنم پیوند جان بگسل چو راندی ناقه تیز

زانکه تن را پای فرسوده ست و جان مستعجل است

می کند جامی روان سوی تو شعری تر چو آب

زانکه با آب روان طبع لطیفت مایل است

شمارهٔ ۸۷

زآهم آتش به خانه افتاده ست

وز دل این یک زبانه افتاده ست

اشکم ازخانه بس که بیرون ریخت

رخنه در آستانه افتاده ست

ازدو چشمت که شوخ و فتنه گرند

فتنه ها در زمانه افتاده ست

قصد تو آزمودن تیغ است

قتل عاشق بهانه افتاده ست

زان میان در کمر نشانی نیست

سخنی درمیانه افتاده ست

نیست آن شاخ گل که بلبل را

شعله درآشیانه افتاده ست

جامی از باده صبوح بماند

بس که مست شبانه افتاده ست

شمارهٔ ۸۸

تو را ز دوست بگویم حکایت بی پوست

همه ازوست و گر نیک بنگری همه اوست

جمالش از همه ذرات کون مکشوف است

حجاب تو همه پندارهای تو بر توست

ازوست جمله بد و نیک لیک هرچه بد است

ازان بد است که از ماست چون ازوست نکوست

به سیل خیز حوادث کجا شود غرقه

کسی که لجه بحرش فروتر از زانوست

چه شد که قبله معین بود به فتوی شرع

چو دوست با تو ز کل جهات روی به روست

ز دست تفرقه شد چاک خرقه سان دل من

ولی ز رشته وحدت هنوز امید رفوست

حدیث وصل اگر رفت غم مخور جامی

هرآن جریمه که از عشق سرزند معفوست

شمارهٔ ۸۹

زهی به نسخ گل آورده خط بناگوشت

دمیده سبزه تر گرد چشمه نوشت

تو را چو زد به بنا گوش حلقه سنبل زلف

بنفشه شد ز غلامان حلقه درگوشت

فروغ روی تو آتش زند به خرمن عقل

اگر نه پرده کشد سنبل سمن پوشت

هجوم عشق تو نگذاردم به دل نقشی

مرو ز دیده که ترسم کنم فراموشت

چو تو کمر بگشایی من از میان بروم

مرا چه طاقت آن تا کشم در آغوشت

چگونه بر خورم از تو چنین که می بینم

هلاک جان تلف عقل و آفت هوشت

هزار گونه سخن داشت از رخت جامی

نهاد بر لب او مهر لعل خاموشت

شمارهٔ ۹۰

مقام عارف عالی مقام بی وطنیست

طراز کسوت فقر و فنا وبرهنه تنیست

به گوش دهر ازین راستر سخن نرسید

که گوهر صدف بحر صدق کم سخنیست

چو نیست بنده آن شاه مکی و مدنی

ازان چه سود که مکیست خواجه یا مدنیست

گرفت گوشه چو خم شیخ پر شراب غرور

به محتسب که رساند که وقت خم شکنیست

به قبله روی و بتان در درون ز حرص و هوا

نه این خدای پرستیست بلکه برهمنیست

هوای عشق کنی همت از دو کون ببر

که این عروج نیاید ز همتی که دنیست

خجالتیست عظیم از رخ تو جامی را

که زخم تیغ فراق تو خورد و زیستنیست

شمارهٔ ۹۱

بستان ز شکوفه پر از انوار تجلی ست

بشکفته گل از شاخ شجر آتش موسی ست

برداشته صد مرده سر از خاک همانا

ظاهر شده از باد صبا معجز عیسی ست

بینیم ز نرگس که به خود چشم گشاده ست

کان چشم که بینا نه به جانان بود اعمی ست

لاله کند ایما که می عشق کشیدن

زان جام که نبود به میان دست کس اولی ست

هرکس می ازان جام کشد خاطر پاکش

فارغ ز غم توبه واندیشه تقوی ست

زاهد گر ازان می به مشامش نرسد بوی

با توبه و تقواش چه امکان تسلی ست

از صورت و معنی بگذر جامی و درکش

زان می که برون از قدح صورت و معنی ست

شمارهٔ ۹۲

تا از گل تو سبزه برون آمدن گرفت

حسن تو ز انچه بود فزون آمدن گرفت

زنجیر بست طره تو گرد آفتاب

صد ذوفنون به قید جنون آمدن گرفت

زآب زلال خواست دل تشنه قطره ای

پیکان تو به سینه درون آمدن گرفت

در حیرتم ز دل که ز دام تو جسته بود

بار دگر به دام تو چون آمدن گرفت

ز افسونگری چه سود مرا چون تو نامدی

هر چند صد پری به فسون آمدن گرفت

رفتی و دل ز صبر و سکون نیز بازماند

چون آمدی به صبر و سکون آمدن گرفت

گفتی که آب چشم تونبود دلیل شوق

این خون ناب بین که کنون آمدن گرفت

چشمت ز غمزه تیغ بر این بی زبان کشید

ترکی به قصد صید زبون آمدن گرفت

هرجا که جامی از دل خون گشته قصه راند

از چشم مردمان همه خون آمدن گرفت

شمارهٔ ۹۳

پا نه به طرف باغ که گل زیر دست توست

بالا نما که سرو سرافراز پست توست

آن باغ نوبری که رسیده ست میوه اش

گرد تو نیزه های جفا خاربست توست

تیری به دل خلید که ذوقش به جان رسید

این ذوق چیست گر نه گشادش ز شست توست

روی تو هست آتش و پیشش دوتا شده

زلف سیاه هندوی آتش پرست توست

کردی برهنه ساعد سیمین به قصد ما

امروز در جفا و ستم دست دست توست

غم نیست زانکه خاطر ما را شکسته ای

ما را همه درستی کار از شکست توست

باشد مدام مستی رندان ز جام می

جامی نه جام دیده نه می خورده مست توست

شمارهٔ ۹۴

جانم ز غمت به لب رسیده ست

روزم ز خطت به شب رسیده ست

دل خسته مکن به زخم خارم

چون نخل تو را رطب رسیده ست

راهیست مرا به گنج مطلوب

هر رنج که از طلب رسیده ست

گویند ادب مده ادیبم

کز عشق مرا ادب رسیده ست

در بی سبب از سبب کنم روی

چون محنتم از سبب رسیده ست

جامی به عجم نثار کرده ست

هر نقد کش از عرب رسیده ست

در چنگ غمت به گوش جانم

صد زمزمه طرب رسیده ست

شمارهٔ ۹۵

زمی تلخ سبویی که به دست آمده است

جان شیرین من باده پرست آمده است

توبه زهد چو با شیشه می کرده مصاف

لله الحمد که بر توبه شکست آمده است

سرو بالای تو تا خاسته از مسند ناز

صد بلا بر سر ارباب نشست آمده است

چه کشی ساعد سیمین ز کفم کین ماهی

بعد چل سالم ازین بحر به شست آمده است

خاکروبی درت خواست به عرشی پر خویش

مرغ جانم که بدین پایه پست آمده است

طعن میخواری جامی چه زنی کو ز ازل

بی می و میکده از عشق تو مست آمده است

شمارهٔ ۹۶

چندم از خویش جدا خواهی داشت

برمن این داغ روا خواهی داشت

همچو مورم به سر راه وفا

در لگد کوب جفا خواهی داشت

می کنی پی سپرم جان به فدات

اگر این رسم بپا خواهی داشت

دل من کاخ طرب خواهد بود

تا درین غمکده جا خواهی داشت

تا قبا بندی ازینسان صد دل

بسته در بند قبا خواهی داشت

صاف کردی دل خود آینه وار

روی در اهل صفا خواهی داشت

هر قضایی که رود بر جامی

نیست غم گر تو رضا خواهی داشت

شمارهٔ ۹۷

به بزم زنده دلان ذکر دی و فردا نیست

صفای وقت جز از باده مصفا نیست

عجب به عشق تو مستغرقم نمی دانم

که غیر تو به جهان هست دیگری یا نیست

جهان چو فرع و تو اصلی و گر به چشم یقین

نظر کنم همه اصل است و فرع اصلا نیست

چو موج هرکه به دریا فرو رود داند

که موج اگر چه نه دریاست غیر دریا نیست

به کنج صومعه خوان ورد صبح و شام ای شیخ

حریم مجلس ما جای شور و غوغا نیست

هزار قافله پی در پی است در ره عشق

عجبتر آنکه پی یک رونده پیدا نیست

به زخم سنگ ملامت گرفت خو جامی

حریف صحبت نازکدلان رعنا نیست

شمارهٔ ۹۸

در دلم زآتش تو داغ بس است

خانه تنگ است یک چراغ بس است

گر نیامد دلم به کف به سراغ

اینکه آمد به تو سراغ بس است

مشک گو روبه باد و عود بسوز

بوی تومانده در دماغ بس است

باغبان را چه کار با عطار

عطر جیبش نسیم باغ بس است

محضر رندیم ز درد کشان

دلقی از جرعه داغ داغ بس است

چتر فرق شهید وادی عشق

گرد گشته سپاه زاغ بس است

سود جامی ز شغل غمهایت

از غم دیگران فراغ بس است

شمارهٔ ۹۹

نه دل بی تو ز جانی دور مانده ست

که از جان جهانی دور مانده ست

به کشتن لایق است آن کس که زنده

ز چون تو دلستانی دور مانده ست

جدا افتاده از بالین راحت

سرم کز آستانی دور مانده ست

ز فرهاد آن که کم گوید فسانه

ز شیرین داستانی دور مانده ست

مدان دور از جوانی حالت پیر

بتر زان کز جوانی دور مانده ست

سگت بگذاشته لاغر تنم را

همایی ز استخوانی دور مانده ست

ز جامی دور باشد نکته رانی

چنین کز نکته دانی دور مانده ست

شمارهٔ ۱۰۰

نکرد لطف تو کاری و وقت کار گذشت

نشد وصال تو روزی و روزگار گذشت

شب انتظارم برم روز را و روز تو را

بیاکه روز وشب من در انتظار گذشت

به هر دلی که زدی ناوکی ز غمزه خویش

خدنگ حسرتم از سینه فگار گذشت

به باغ عمر گلی خواستم ز شاخ امید

خیال روی تو در چشم اشکبار گذشت

نشان غبار مرا گو سرشک دیده که خاست

جنون عشق به هر جا که این غبار گذشت

بخند در رخم ای غنچه پیش از آنکه به باغ

رسد خبر که خزان آمد و بهار گذشت

مگو که کشتن خویش اختیار کن جامی

که پیش حکم تو کارم ز اختیار گذشت

شمارهٔ ۱۰۱

یار بر دیده راه کرد و گذشت

دیده را جلوه گاه کرد و گذشت

بودم افتاده خوار بر راهش

به حقارت نگاه کرد و گذشت

برقع زلف پیش روی کشید

روزگارم سیاه کرد و گذشت

آهم ازوی هوای کیوان داشت

رخنه در مهر و ماه کرد و گذشت

خواستم داد خویش ازو گریان

خنده بر دادخواه کرد و گذشت

دید صوفی صفای میخانه

پشت بر خانقاه کرد و گذشت

رفت جامی به قصد دیدارش

بام و در دید و آه کرد و گذشت

شمارهٔ ۱۰۲

آنچه در چشمم ز یار و طلعت زیبای اوست

جای آن دارد اگر جان و دلم شیدای اوست

دارد از نور رخش شمع شبستان پرتوی

ورنه پروانه چرا زینگونه ناپروای اوست

او به کس ننموده روی و شهر ازو پر گفت و گوی

او درون پرده و آفاق پر غوغای اوست

خیمه زد سلطان حسن او به صحرای ظهور

گنبد نیلوفری یک خیمه از صحرای اوست

در حریم این چمن هرجا نشان راستی

دیده ام بالای او یا سایه بالای اوست

هرکجا آن عارض و لب ایمنی در ایمنیست

فتنه و شوری که هست از نرگس شهلای اوست

هست بر هر جزو جامی صد رقم از داغ عشق

شرح این داغ است هر حرفی که بر اجزای اوست

شمارهٔ ۱۰۳

با داغ تو چو لاله دلم خویش برآمده ست

داغ توام ز باغ کسان خوشتر آمده ست

افسون بی غمی چه کنم کز رخ تو دور

یک غم ز دل نرفته صد دیگر آمده ست

کردی به خانه ام ز در مرحمت گذر

امروز بختم از در دیگر درآمده ست

مشکل که ایستد ز مژه خونم اینچنین

کز غمزه تو بر رگ جان نشتر آمده ست

فرسوده قالبم که دل آتشین در اوست

خاکستری نهفته در او اخگر آمده ست

گوهر خوش است و لعل خوش اما ز دست تو

سنگی که می رسد ز همه بر سر آمده ست

روشن دلم که مهبط انوار قدس بود

از صورت تو بتکده آزر آمده ست

در دفترم محاسب اوصاف دلبری

وصف خط عذار تو سردفتر آمده ست

خط لبت که در دل جامیست بسته نقش

ایمن ز شست و شو چو خط ساغر آمده ست

شمارهٔ ۱۰۴

به خدا غیر خدا در دو جهان چیزی نیست

بی نشان است همه نام و نشان چیزی نیست

چند محجوب نشینی به گمان دگران

خیمه در کوی یقین زن که گمان چیزی نیست

بی زبان شو چه کنی سرغم عشق بیان

که درین مسئله تقریر زبان چیزی نیست

هستی توست حجاب تو وگر نی پیداست

که بجز دوست درین پرده نهان چیزی نیست

تا کی از صومعه آرایی پی دعوت خلق

بانگ بیهوده چو در سفره و خوان چیزی نیست

گر ز عشقت خبری هست بگو ای واعظ

ورنه خاموش که فریاد و فغان چیزی نیست

بنده عشق شدی ترک نسب گو جامی

که درین راه فلان بن فلان چیزی نیست

شمارهٔ ۱۰۵

یار اگر شبرو و عیار بود باکی نیست

شوخ و بیباک و دل آزار بود باکی نیست

گرچه غمخانه عشاق ز وی ویران است

تا نه همخانه اغیار بود باکی نیست

دامن گل چو به دست تو نهد باد صبا

گر ز پی سرزنش خار بود باکی نیست

عمر بگذشت به محرومی اگر روز پسین

ختم بر دولت دیدار بود باکی نیست

پاسبان گر فکند بر در شه بستر خواب

دیده بخت چو بیدار بود باکی نیست

هرکه را عشق کند سبحه و زنار یکی

گر میان بسته به زنار بود باکی نیست

جامی آن را که به آن جان و جهان اقرار است

با تو گر بر سر افکار بود باکی نیست

شمارهٔ ۱۰۶

چون کمر بسته مه من به سفر بیرون رفت

صد دل آویخته از طرف کمر بیرون رفت

او قدم می زد و مردم همه در خون بودند

که بدان شکل خوش از پیش نظر بیرون رفت

نیست این خون روانم ز سر هر مژه اشک

جوش زد در دل من خون و ز سر بیرون رفت

منع ناصح ز غم عشق ویم بادی بود

که ز یک گوش درآمد ز دگر بیرون رفت

قطره آب که آمد به دل از پیکانش

حرقت از جان و حرارت ز جگر بیرون رفت

نیست در حلقه عشاق زبان حیرانم

کز زبانی که ازان حلقه خبر بیرون رفت

دوش در کلبه جامی ز نم دیده و آه

آتش از روزنه و آب ز در بیرون رفت

شمارهٔ ۱۰۷

آن ترکمان پسر که دل ما نشان اوست

زابرو و غمزه تیر بلا بر کمان اوست

صاحبدلان به راه وفا خاک گشته اند

گو خوش بران که رخش جفا زیر ران اوست

ما در میان غصه چو موییم ازان کمر

خوش آن که دست کرده کمر در میان اوست

دامن کشان چو گل به سر سبزه تا گذشت

دستان بلبلان چمن داستان اوست

تا بهره مند شد ز کف او عنان به رخ

خونم دوال بسته ز رشک عنان اوست

باشد چو جام دیده پر از اشک حسرتم

تا دیده ام که جام دهان بر دهان اوست

یک جامه نیست بر تن جامی ز غم درست

جز خشک گشته پوست که بر استخوان اوست

شمارهٔ ۱۰۸

مردم چشمم ز تو خالی بس است

مونس جان از تو خیالی بس است

ماه فروشد بنمای ابروان

نایب ماه از تو هلالی بس است

بهر رکاب تو ز خون جگر

بر رخ من بسته دوالی بس است

خوان چه حد من که نهم پیش تو

خدمت درویش خلالی بس است

مایل طوبی نشوم در بهشت

باغ مرا چون تو نهالی بس است

نیست سپه شرط جهانگیریت

از تو همین عرض جمالی بس است

ساغر زر پر چه کنی بهر من

بر کفم آلوده سفالی بس است

مزد غزلهای تو جامی تمام

نیم قبولی ز غزالی بس است

شمارهٔ ۱۰۹

ای سنبل مشکین زده سر از گل رویت

ندهم به همه ساده رخان یک سر مویت

از مشک کشم درد سر این بس که دهد باد

بویی به مشامم ز خط غالیه بویت

هرگز ز تماشای تو خرسند نگشتم

بنشین که زمانی نگرم سیر به رویت

خوش آنکه نشینم به تو تنها ز رقیبان

تو حال بدم بینی من روی نکویت

خونین کفنان بس که به دل داغ تو خیزند

در حشر شود لاله ستانی سر کویت

گر زانکه بجویی دل ما را نه غریب است

هر چند که آزار غریبان شده خویت

شد هر شکن زلف تو قلاب محبت

چون خاطر جامی نکند میل به سویت

شمارهٔ ۱۱۰

نه چنان گرفت خانه به دل من آرزویت

که دگر به خانه رفتن کنم آرزو ز کویت

به هوای رنگ و بویت چه روم به طوف بستان

نه شکوفه راست رنگت نه بنفشه راست بویت

نه خوش آید از نکورو که بود به جور بدخو

بگذار خوی بد را که عجب نکوست رویت

نرسم به اوج وصل تو به پا زهی سعادت

که چو مرغ پربرآرم به هوای جست و جویت

مکشاد کوب چوگان کف نازکت همین بس

که فتد میان میدان سرمن به سان گویت

ز غمت شدم خیالی و بدین خیال شادم

که خیال وار گاهی گذرم نهفته سویت

ز غزلسرایی خود نبود مراد جامی

بجز اینکه روزگارش گذرد به گفت و گویت

شمارهٔ ۱۱۱

سبزه نو که ز گلزار رخت سر زده است

رقم نسخ گل از غالیه تر زده است

چون خط سبز تو یک حرف ندیده‌ست صبا

عمرها دفتر گل گرچه به هم برزده است

خط مشکین تو دودیست کز آتش برخاست

آه از این دود که آتش به جهان درزده است

داشت مقصود هواداری سرو تو صبا

زان همه مشت که بر فرق صنوبر زده است

دست مشاطه جدا به که کنند از شانه

که چرا شانه در آن جعد معنبر زده است

گر نه نایابی کام دل ما خواست لبت

قفل یاقوت چه بر حقه گوهر زده است

جامی از لعل تو هرگز نزده ساغر عیش

کش نه سنگین دل تو سنگ به ساغر زده است

شمارهٔ ۱۱۲

چون تو ماهی در همه آفاق نیست

بی تو بودن طاقت عشاق نیست

شوق خود را چون دهم تسکین به صبر

صبر کار عاشق مشتاق نیست

هیچ شکلی زیر این نیلی رواق

چون مقوس ابروانت طاق نیست

دفتر گل را زدم بر هم چو باد

حرفی از حسنت درآن اوراق نیست

مستحق وصلم و محروم ازان

موجب حرمان جز استحقاق نیست

هجر فرسوده نخواهد جز وصال

چاره مسموم جز تریاق نیست

عشق را تا نام دریا کرده اید

کام جامی زو جز استغراق نیست

شمارهٔ ۱۱۳

هیچ کس نیست که حیران شده روی تو نیست

روی در سجده محراب دو ابروی تو نیست

هرکه بر طرف بناگوش تو آن طره بدید

گفت نقد دو جهان قیمت یک موی تو نیست

تو به هرجا که چنین جلوه کنان می گذری

نظری نیست که از هر طرفی سوی تو نیست

زانچه در وصف قد سدره و طوبی گویند

نکته ای نیست که در قامت دلجوی تو نیست

گو مده دامن گل را به کفم باد صبا

چه کنم پیرهنی را که در او بوی تو نیست

گرچه صد مانعم از دولت دیدار توهست

هیچ مانع بتر از نازکی خوی تو نیست

گشته هر موی زبانی به دعا جامی را

بر تنش نیست زبانی که دعاگوی تو نیست

شمارهٔ ۱۱۴

بلبل چو مطربان به غزلخوانی آمده ست

بر وی شکوفه در درم افشانی آمده ست

همچون شکوفه شو درم افشان که جمع آن

هرجا که هست تخم پریشانی آمده ست

پژمرده بود از دم وی باغ و این زمان

آبی به رویش از نم نیستانی آمده ست

هر شاخ گل ز غنچه نشکفته با دلی

چون عاشقان پر آتش پنهانی آمده ست

زآلوده دامنان بگسل کز گل و سمن

هرسو هزار شاهد روحانی آمده ست

می نوش و مست زی که جز این نیست فصل گل

کاری که ختم آن نه پشیمانی آمده ست

جامی که و بهار سمرقند و وصف آن

کو مست گلرخان خراسانی آمده ست

شمارهٔ ۱۱۵

رنگ رخت ز تاب تب ای سیمبر شکست

رنگ شکسته ات دل اهل نظر شکست

هنگامه ساخت مه شب از انجم ولی چو دید

هنگام صبح روی تو هنگامه برشکست

بستی به قصد فرقت من بر میان کمر

بنشین که پشت طاقت من از کمر شکست

رخساره خوی فشان به گلستان درآمدی

لطف رخ تو رونق گلهای تر شکست

هر شیشه امید که تدبیر عقل ساخت

سنگ جفای عشق تو در یکدگر شکست

رفتم که گل به باغ شود مرهم دلم

صد نشترم ز خار غمت در جگر شکست

قدر شکر شکست خط سبز بر لبت

طوطی ندیده کس که بدینسان شکر شکست

جامی چو یافت خانه خود را تهی ز تو

دیوار کند و بام بیفکند و درشکست

شمارهٔ ۱۱۶

سرو گل اندام من طرف کله برشکست

کاکل او بر سمن غالیه تر شکست

نافه گشا شد نسیم از گره زلف او

رونق سنبل ببرد قیمت عنبر شکست

بررخ پر گردم اشک از دل آزرده رفت

باده گلگون به خاک ریخت چو ساغر شکست

رشته جان ز استخوان سبحه پر مهره گشت

بس که ز سنگ جفاش این تن لاغر شکست

بست به روی بتان شیخ در صومعه

سنگدل من رسید صومعه را در شکست

بس که ز سرو قدش بار به دلها رسید

در چمن از بار دل پشت صنوبر شکست

شرح غمش می نوشت جامی بیدل فتاد

در دل خامه شکاف در رخ دفتر شکست

شمارهٔ ۱۱۷

وقت گل شد بزم عشرت بر لب جو خوشتر است

جام عیش از دست گلرویان گلبو خوشتر است

خوش بود ساقی چو نیکوروی و نیکو خو بود

وربود با این همه خوشخوان وخوشگو خوشتر است

پا به صحرا نه که بی خواری ننگ باغبان

سبزه خودرسته و گلهای خودرو خوشتر است

حیف باشد سبزه زیر پا سپردن در سماع

بر سر سبزه ز مستان رقص پهلو خوشتر است

گو مزن از دور زانو خوبرو چون می دهد

کز بتان ساقیگری زانو به زانو خوشتر است

خوش بود طوق زر اما گردن عشاق را

طوق سیم از ساعد جانان و بازو خوشتر است

روی در میخانه نه جامی به می کن خرقه رنگ

مرد در هر شیوه ای یکرنگ و یکرو خوشتر است

شمارهٔ ۱۱۸

دودم از سینه که گرد آمده بالای سر است

قدسیان را شده از ناوک آهم سپر است

چون شوم خاک شود لاله ستان تربت من

زین همه داغ کزان لاله رخم بر جگر است

حلقه در گوش همه ساده رخان خواهد کرد

بر بنا گوش وی آن حلقه که از مشک تر است

ساخت دریا رهم از رهگذر دیده سرشک

در رهم گر خطری هست ازین رهگذر است

ای خدا مرحمتی کز همه بیشش بینم

که بدو آرزوی من ز همه بیشتر است

نرود تلخی هجران وی از کام دلم

گرچه از ذکر لب او دهنم پر شکر است

جامی از عشق مهی بی خبر افتاده ز خویش

گشته مشهور همه شهر کنون این خبر است

شمارهٔ ۱۱۹

به باغم بی رخت تسکین محال است

تماشای گل و نسرین محال است

چو گل پنهان شود در پرده ناز

قرار از بلبل مسکین محال است

به ترک دوست فرماید خرد لیک

ز عشق این حکم را تمکین محال است

ز دیدار تو زاهد را چه بهره

خدابینی ازان خود بین محال است

ز بس مهرت به دلها جای کرده ست

ز تو در دل کسی را کین محال است

رخت را هر که دید آیینه سان گفت

که معشوقی بدین آیین محال است

به عالم چون تو معشوقی و جامی

نبازد عشق با او این محال است

شمارهٔ ۱۲۰

یا از زبان دوست شنو داستان دوست

یا از زبان آن که شنید از زبان دوست

باشد کلام دوست مبرا ز هر لغت

هست این لغات مختلف از ترجمان دوست

بیرون بود ز جمله نشانها کزو دهند

اینست پیش دوست شناسان نشان دوست

به ز آستان دوست سر ما ندیده جای

تا سر به جا بود سر ما و آستان دوست

دستان شوق او زده مرغان باغ عشق

هر جا شکفته غنچه ای از بوستان دوست

از ما گمان حسن وفا بود دوست را

شکر خدا که راست شد آخر گمان دوست

جامی مجوی کشف حقیقت ز شیخ شهر

بیگانه نیست محرم سر نهان دوست

شمارهٔ ۱۲۱

شنیده ام که به گل بلبل سحرخوان گفت

که شکر نعمت صبح وصال نتوان گفت

درون غنچه چرا خون و جیب گل چاک است

اگر نه مرغ چمن داستان هجران گفت

سماع لحن مغنی خوش است وین نکته

ز شاخ سرو سهی قمری خوش الحان گفت

چو ذوق باده وحدت نیافت جان حکیم

ازان چه سود که بر نفی شرک برهان گفت

دلی که یافت به شب زندگی ز جام صبوح

نشان زخضر و سیاهی و آب حیوان گفت

زمانه نغمه عشاق و اشکریزی شان

چو دیده قصه نوح و حدیث طوفان گفت

غذای خویش کن از ترک لقمه کین معنی

بود خلاصه هر حکمتی که لقمان گفت

مبند لب ز نصیحت که مور بهر حذر

به همسران خبر از مقدم سلیمان گفت

بود شکایت جام زفهم مستمعان

خوش آن که نکته مرموز با سخندان گفت

شمارهٔ ۱۲۲

ساقیا می ده که صحرا سبز و بستان خرم است

توبه ای کامروز نشکسته ست در عالم کم است

از زجاجی جام می ریزد ز یکدیگر فرو

گرچه همچون سنگ اساس توبه ما محکم است

یاد کن جم را چو نوشی باده عشرت که جام

یادگاری مانده در دست حریفان از جم است

همچو زلف خوبرویان برکنار گل نشین

ای که کارت از کشاکشهای دوران درهم است

بگذران امسال وقت گل به مستی خوش که پار

ناخوش و خوش رفت وحال سال دیگر مبهم است

وارهان از محنت هستی به مستی خویش را

زانکه هستی محنت اندر محنت و غم بر غم است

جامی از ابر بهاران بر چمن باران چه سود

چون سحاب لطف ساقی در حق ما بی نم است

شمارهٔ ۱۲۳

برفت یار و مرا در فراق خویش گذاشت

درون فگار و جگرچاک و سینه ریش گذاشت

ندانم از غم هجرش پناه با که برم

چو عشق او نه مرا آشنا نه خویش گذاشت

هزار قافله عاشق روانش از پس و پیش

مرا ز موکب خاصان نه پس نه پیش گذاشت

ز بخت خود چه امیدم بود چنین که مرا

به یار عربده کوش ستیزه کیش گذاشت

گذاشت بهر همه عاشقان بسی غم و درد

ولی نصیب من بی نصیب بیش گذاشت

خوش آن طبیب که نیشش ز ریش دل چو کشید

برای مرهم آن پاره ای ز نیش گذاشت

گرفت گریه جامی بر او چو آمو راه

چو کرد عزم سمرقند ودر هریش گذاشت

شمارهٔ ۱۲۴

ترک شیرین شمایلی که مراست

کی توانم بدین دلی که مراست

من گرفتار و یار مستغنی

آه ازین کار مشکلی که مراست

شد پی دستبوس قاتل من

بوس بر دست قاتلی که مراست

رشته جان ز دل زبانه کشید

این بود شمع محفلی که مراست

همه بی حاصلی و گمراهیست

در ره عشق حاصلی که مراست

گم شدم در غمش چنانکه اجل

ره نیابد به منزلی که مراست

جامیم مست و رند و رسوا خواند

کرد شرح فضایلی که مراست

شمارهٔ ۱۲۵

هنوز یک گل تو از هزار نشکفته ست

به باغ عشق چو بلبل هزارت آشفته ست

قبای تنگ گشادی ز پیرهن هرگز

به لطف تو گلی از باغ حسن نشکفته ست

دهان خامش تو گوهریست ناسفته

زهی لطافت طبعی که این گهر سفته ست

کجا ز محنت بی خوابیم خبر یابد

کسی کز اول شب تا دم سحر خفته ست

دلم نشیمن غیر از خیال تو خجلم

که میهمان عزیز است و خانه نارفته ست

سرشکم از مژه بیرون به خون و خاک افتاد

بدین سزاست بلی هرکه راز نهفته ست

چراست مایه شوریده خاطری این شعر

اگر نه جامی شوریده خاطرش گفته ست

شمارهٔ ۱۲۶

به عشق آن پیر عالمگیر گشته ست

که در عشق جوانان پیر گشته ست

ز طفلان کم بود پیری که مویش

نه از شکرلبان چون شیر گشته ست

نه مهرت در دلم ازنو نوشتند

ازل تاریخ این تحریر گشته ست

چو ممکن نیست تصویر جمالت

شریعت مانع تصویر گشته ست

نه وقت صبح برگل شبنم است آن

ز تو غرق خوی تشویر گشته ست

ز کشمیری بتان دین برانداز

دلم بتخانه کشمیر گشته ست

به تعجیلم همی کشتی چه کردم

که طبعت مایل تأخیر گشته ست

ز بس کز زلف تو پیچید بر هم

رگ جان بر تنم زنجیر گشته ست

مکن تدبیر جامی کز دو زلفت

اسیر ربقه تقدیر گشته ست

شمارهٔ ۱۲۷

چیست آن زلف سیه پیش رخت کافروخته‌ست

شهپر جبریل کز برق تجلی سوخته‌ست

زیر طره عارضت آن آتش آمد کش خدای

در شب طور از پی جذب کلیم افروخته‌ست

کیست عاشق عافیت‌سوزی که در بازار عشق

دین و دنیا داده و اندوه ابد اندوخته‌ست

چون ندارد وصله‌ای وصل تو زاهد را چه سود

زان مرقع کز هزاران وصله بر هم دوخته‌ست

بنده‌ای‌ام جور را شایسته مفروشم به هیچ

خواجه هرگز بنده شایسته را نفروخته‌ست

در سخن جامی زبان عیب‌جویان را ببست

از کدام استاد این سحر حلال آموخته‌ست

شمارهٔ ۱۲۸

جلوه حسن تو کجاست که نیست

جذبه عشق تو که راست که نیست

خبر وصل تو رسد همه جای

این خبر در دیار ماست که نیست

کج نهادی کله به فتنه گری

در سر تو چه فتنه هاست که نیست

هر شبی در فراقت اشک مرا

با خیالت چه ماجراست که نیست

زان دو ساعد سراغ دل کردم

از چپ و راست نعره خاست که نیست

سرو بیگانه پروری و تو را

میل یاران و آشناست که نیست

گفته ای چیست در دلت جامی

جز غم تو خدا گواست که نیست

شمارهٔ ۱۲۹

دلنواز ز من خسته جگر بازمایست

دیده روشنی از اهل نظر بازمایست

با تو از هر غرضم پاک ز همراهی من

به غرضهای حریفان دگر بازمایست

فتنه ای خاست به پای از تو به هر راهگذر

زود بخرام و به هرراهگذر بازمایست

دین و دل شد به رهت جان به لب آمده نیز

گو روان شو ز رفیقان سفر بازمایست

باد در خنده عشرت لب تو با دگران

گو نم حسرتم از دیده تر بازمایست

ای گرفتارهوس سر غم عشق طلب

به گمان هنر از کسب هنر بازمایست

جامی از جلوه معشوق خبر پرسی چند

طالب نقد عیان شو به خبر بازمایست

شمارهٔ ۱۳۰

یار دروغ وعده بیباک من کجاست

شادی رسان خاطر غمناک من کجاست

هستم ز عقل و دعوی ادراک او بجان

آشوب عقل و آفت ادراک من کجاست

چاکم فتاد در جگر از زخم تیغ هجر

تا آن رفوگر جگر چاک من کجاست

مردم ز عشق و خاک وجودم به باد رفت

کس پی نمی برد که کنون خاک من کجاست

آتش همین به خرمن پاکان زند غمش

آن شعله درخور خس و خاشاک من کجاست

زآسیب زهر هجر مرا جان به لب رسید

آن از دولب خزانه تریاک من کجاست

جامی شکار تیر اجل گشت و آن سوار

هرگز نگفت آهوی فتراک من کجاست

شمارهٔ ۱۳۱

آنکه گل را غیرت از لطف تن او خاسته ست

چاک جیب غنچه از پیراهن او خاسته ست

می رود دامن کشان چون گل بهاران وین همه

لاله و نسرین به باغ از دامن او خاسته ست

کی شود سوز قتلیش کشته زیر تیره خاک

زانکه این آتش ز جان روشن او خاسته ست

چون تواند عاشق از طوق وفایش سر کشید

قمری آسا طوق او از گردن او خاسته ست

چشمه چشمه زخم تیرش بر تن من گشته چشم

هرکجا گردی ز راه توسن او خاسته ست

شهر پر غوغا شده ست از فتنه مردم کشان

این همه فتنه زچشم پر فن او خاسته ست

از شکاف سینه جامی می کشد هر لحظه آه

آتشی دارد که دود از روزن او خاسته ست

شمارهٔ ۱۳۲

جمال عشق قدیم است و مابقی محدث

مجال دخل ندارد خرد درین مبحث

ازان جمال یکی جلوه بایدم دم مرگ

که بیخودم فکند از ممات تا مبعث

به وصف شاهد ژولیده موی گرد آلود

اشارتیست عجب «رب اغبر اشعث »

نماز عشق و ولا را به قبله گاه قدم

نخست شرط طهارت بود ز لوث حدث

به صیدگاه شه عشق عرضه ده خود را

که لطف او نکند فرق از سمین تا غث

به سوی عشق ندای رحیل بانگ نی است

لقداتاک نداء الرحیل کم تلبث

ز فیض پیر مغان یافت این نظر جامی

که در صحیفه هستی ندید نقش عبث

شمارهٔ ۱۳۳

مرا نیست بر خوردن باده باعث

بجز غفلت از عالم پر حوادث

چه جمعیت آید ز گردنده چرخی

که بر وضع واحد دوان نیست لابث

بده ساقیا می که بی بهره از وی

بود در همه شغل لاهی و عابث

ازان می که کنیت ابوالطیباتش

سزاوار باشد نه ام الخبائث

ازان می که سوگند تائب نگردد

ز شربش به شرع خردمند حانث

ازان می که مغنیست در کسب دانش

ز بسط اقاویل و طول مباحث

به می صرف کن جامیا هر چه داری

مکن صرفه چون ممسکان بهر وارث

شمارهٔ ۱۳۴

می کند عشق تو تاراج دل و دین الغیاث

می برد صبر و قرار از جان غمگین الغیاث

گاه اندر عز کشفم گاه در ذل حجاب

از تلونهای حال ای شاه تمکین الغیاث

خواند از کوی خراباتم به کنج صومعه

از نصیحتهای شیخ مصلحت بین الغیاث

گر به چین افتد سواد کفر زلفت کافرم

گر نخیزد از نهاد کافر چین الغیاث

تا به تو آرم پناه از عشوه های چشم تو

می کند لعل لبت هر لحظه تلقین الغیاث

هر دعایی راکه آمین گو نباشد فضل تو

زان دعا گویم معاذالله زآمین الغیاث

عقل چون غوغا کند باشد به عشق آورده روی

درد جامی یا غیاث المستغیثین الغیاث

شمارهٔ ۱۳۵

یار اگر در بست بر رویت چه باشی در حرج

صبرکن سر بر درش کالصبر مفتاح الفرج

چشم جان را ده جلا بگذر ز گفت و گوی عقل

موجب عین الیقین نبود براهین حجج

خوانده در پرده چو کعبه یار خلقی را به خود

عاشقان لبیک شوق او زده من کل فج

خاک آدم خاصه بهر عشقبازی گل شده ست

انما اولاده العشاق و الباقی همج

ره سوی میخانه باشد بیشتر زانفاس خلق

زان جهت نبود سلوک رهروان بر یک نهج

از جمال او اگر بر کعبه افتد پرتوی

کافران بندند از چین و خطا احرام حج

جز به قدر فهم کژطبعان مگو جامی سخن

جزنیام کژ نشاید چون بود شمشیر کج

شمارهٔ ۱۳۶

چنین که سالک ما می نهد قدم کج مج

هزار مرحله افزون بود ازو تا حج

نتافت بر همه ذرات کون خورشیدی

که سیر او نه به قطع دقایق است ودرج

چو اقرب است به ما نور او ز حبل ورید

چه احتیاج به بسط دلایل است و حجج

به چشم راست نگر هر کجا کجی بینی

که هست راستی ابرو آنکه باشد کج

برآستان تو گفتم که سر زدم عمریست

هنوز نبودم امید فتح باب فرج

دوباره گفت علی قرع بابنا دم دم

فان من قرع الباب و استدام ولج

هوای عالم وحدت اگر کنی جامی

بغیر راه ملامت مرو به هیچ نهج

شمارهٔ ۱۳۷

به مهر و ماه فلک کودکیست بازی سنج

که کرده است به بازی ترازو از نارنج

بدین ترازوی نارنج بر خریداران

درین دکان نکشد جز متاع محنت و رنج

به زیر خاک بود گنج بین که قارون را

چه سان به خاک فرو برد حرص در پی گنج

چه رخ به عرصه یکرنگی آری ای دل تو

پر از سپید و سیه چون خریطه شطرنج

کریم نیست جز آن کس که نقد دریا را

ببخشد و نزند بر جبین چو موج شکنج

نقاب چهره وحدت بود جهات و حواس

بشوی دفتر عشق از حساب این شش و پنج

مکن توقع راحت ز هیچ کس جامی

که کارخانه رنج است این سرای سپنج

شمارهٔ ۱۳۸

ای ز تو قیل و قال ما همه هیچ

فهم و وهم و خیال ما همه هیچ

مالک الملک کاینات تویی

دعوی ملک و مال ما همه هیچ

خالی از فضل بر کمال تو هست

لاف فضل و کمال ما همه هیچ

باگهرهای گنج مخفی تو

نرخ سنگ و سفال ما همه هیچ

سایلان سماط جود توییم

بی جوابت سوال ما همه هیچ

بی نسیم قبول عاطفتت

طاعت ماه و سال ما همه هیچ

هست باهای و هوی مستانت

وجد جامی وحال ما همه هیچ

شمارهٔ ۱۳۹

قد بدا نور فالق الاصباح

اسفر الصبح اطفی ء المصباح

کم طلب در کتب حقیقت عشق

نشود یافت این لغت ز صحاح

رو به فتاح کن که ممکن نیست

فتح باب معانی از مفتاح

ترک کشاف گو کزان مسدود

باشد ابواب کشف بر ارواح

در مواقف مایست کز وی نیست

به مقاصد تو را امید نجاح

بر تو لایح شود لوایح عشق

چون کلیم ار بیفکنی الواح

عشق با زهد نیست بر سر صلح

مصلحت نیست لاف زهد و صلاح

توبه ما ز دست محتسب است

از ضرورت شد این حرام مباح

خم می نیم جرعه جامیست

کیف یکفی لشربه الاقداح

شمارهٔ ۱۴۰

هر لحظه نمایی به لباس دگرم رخ

گاه از بت فرخار و گه از لعبت خلخ

هر جا که کنی جلوه بود اهل نظر را

دیدار تو فرخنده و رخسار تو فرخ

اطوار ظهور تو بود ظاهر و باطن

بر ظاهر تن جلدی و در باطن آن مخ

جنبش همه از توست درین عرصه اگر خود

ناراست رود فرزین یا راست رود رخ

گر محبی دلهاست بالطافک یحیی

ورنافع جانهاست بانفاسک ینفخ

زین نکته مرا طعن تناسخ مزن ای شیخ

تکرار ظهورات بود این نه تناسخ

جامی مفکن با دگران نکته توحید

کز کلک تو اولی ست درین مسئله پاسخ

شمارهٔ ۱۴۱

برآ به پای خرد گرد آن برآمده کاخ

درآی در حرم انس قدسیان گستاخ

برون ز حس و جهت صدهزار جهان

چه تنگ ساخته ای بر خود این جهان فراخ

به سربلندی کاخ جلال و جاه مناز

کز انقلاب زمان خاک گردد آخر کاخ

چو دل ز زرق و ریا پاک نیست ای صوفی

چه سود دلق ریا پاک شستن از اوساخ

بود ز قوت عرفان تذلل عارف

بلی ز پری میوه بود تواضع شاخ

چو درد عشق نداری سرایتی نکند

اگر به چرخ رسانی نفیر آوخ و آخ

ز شیخ چله حذر جامیا که می نگزد

دوباره مار خردمند را ز یک سوراخ

شمارهٔ ۱۴۲

می رسد از دولت عشقم مدد

بنده عشقم ز ازل تا ابد

بود احد عشق ز آغاز کار

لیک برآمد به لباس عدد

دیده دل گر شودت تیزبین

هیچ نبینی ز عدد جز احد

معتقد خویش بود شیخ شهر

خاک براین معتقد و معتقد

نقد قبولیش به کف نامده

بر رخ عشاق نهد دست رد

در حقشان نیست حدیثش صحیح

چون نه به انصاف رساند سند

جامی ازو نکته وحدت مپرس

منکر بحر است اسیر زبد

شمارهٔ ۱۴۳

خوش آن که شد به دلی از مضیق حرص آزاد

مقیم کنج قناعت درین خراب آباد

نسیم خیر دهد آب و خاک کلبه فقر

کسی که ساعی آن شد خداش خیر دهاد

بکن بنای سرای فنا ز ساحت دل

پی سرای بقا استوار کن بنیاد

به خشت علم و عمل خانه در بهشت نساخت

جز آن که در ره دین قالب درست نهاد

چنان بلند کن ایوان قصر همت را

که قاصر آید ازان دست همت استاد

رواق بخت کی از خشت و گل بلند شود

گرت زمانه نه بر خشت نیکبختی زاد

ممر بادگشایی به خانه زان غافل

که هست شمع حیات تو در گذرگه باد

ز چار در چه گشاید به منزل آن کس را

که در ریاض مثمن دریچه ای نگشاد

مبارک از نظر دوستانست خانه نه زان

که بر کتابه کتابت کنی مبارک باد

بلند کرده ایام زود پست شود

گواه دعوی من قصر قیصر است و قباد

به فرش مصطبه جامی نوشت گفته خویش

ببین که پایه نظمش چه سان بلند افتاد

شمارهٔ ۱۴۴

زاده عشقی هم ازو خواه زاد

باش بدو شاد و ازو جو رشاد

روی به عشق آر که جز عشق نیست

عاشق و معشوق و مرید و مراد

راه مده وهم دویی را به خود

رخنه مکن قاعده اتحاد

معتقد غیر دویی نیست عقل

خاک سیه بر سر این اعتقاد

فقر سوادیست که در چشم عشق

نور عیان نیست بجز زان سواد

هرکه ازان نور نشد دیده ور

بر نظر او نکنند اعتماد

جامی ازو آمد و گم شد در او

منه المبداء و الیه المعاد

شمارهٔ ۱۴۵

نام خود را عاشق صادق کنم سویت سواد

تا چو خوانی نامه رویت بنگرم از چشم صاد

اعتقاد حسن خوبانم ز مهر روی توست

لاجرم در شهر مشهورم به حسن اعتقاد

نیست مقصود از سلوک من در اطوار وجود

جز رضای خاطرت جستن ز مبداء تا معاد

گر خدنگ بیوفایی می کشی فهوالغرض

وربه تیغ نامرادی می کشی فهوالمراد

گفته ای در جست و جویم این همه تعجیل چیست

چون کنم بر عمر چندانی ندارم اعتماد

هفت بیتیهای جامی چون به شیراز اوفتاد

خواند حافظ در مزار سعدیش «سبعا شداد»

یافت در کرمان لقب رشک ارم زان کس که ساخت

کاخ ابیات تخلص چون «ارم ذات العماد»

شمارهٔ ۱۴۶

آنان که دست رد به رخ ما نهاده‌اند

بر ما زبان طعن و ملامت گشاده‌اند

ظاهر شود چو پرده برافتد ز روی کار

کایشان نه داد مردی و انصاف داده‌اند

عزم سفر به عالم دل کرده‌اند لیک

در ره فتاده بلکه ز ره اوفتاده‌اند

اول چو سیل رفته خروشان و کف‌زنان

و آخر میان راه چو ریگ ایستاده‌اند

اعیان عالمند ولی کور باطنند

بر شکل آدمند ولی دیوزاده‌اند

در عرصه عمی و جهالت دو اسپه‌اند

در شاهراه دانش و بینش پیاده‌اند

جامی ز جام حسن بتان باده خور چه باک

گر منکران نه واقف ازین جام و باده‌اند

شمارهٔ ۱۴۷

آنان که در فسون محبت فسانه اند

هر جا روند تیر بلا را نشانه اند

حاجی به طوف کعبه گرفتار و عاشقان

فارغ ز خانه مست خداوند خانه اند

تجرید شو که پاک تراشان تیغ عشق

کرده خلاص ریش خود از دست شانه اند

ما و سرود عشق که بر اوج لامکان

ارواح قدس رقص کنان زین ترانه اند

با پیر میکده به ادب زی که بر درش

شیران پیشگاه سگ آستانه اند

کار زمانه نیست جز آزار اهل دل

اهل زمانه نیز به رنگ زمانه اند

جامی زبان گشا که غزالان شوخ چشم

بنهاده گوش بر غزل عاشقانه اند

شمارهٔ ۱۴۸

لعل لب تو اشک مرا خون ناب کرد

زان شیشه های سبز فلک پر شراب کرد

عکس رخت نمود در آیینه سپهر

نامش خرد به شب مه و روز آفتاب کرد

مشتاق تو به چشمه خور می کند نظر

تشنه ز شوق آب هوای سراب کرد

دل کرد یاد روی تو و دیده اشک ریخت

هرگل که چید دل ز تو چشم گلاب کرد

فکر خط عذار و لبت صفحه دلم

پر خط گونه گونه چو پشت کتاب کرد

می خواستم کمانچه زدن ریش زهد را

این کار را به کام دل من رباب کرد

جامی که در شباب ز می عهد کرده بود

پیرانه سر تلافی عهد شباب کرد

شمارهٔ ۱۴۹

جلوه گل رخت از طره چون سنبل کرد

کجه هندوی زلف کچه بازت گل کرد

باغبان زلف سیه برگل رخسار تو دید

یاد جعد گره اندر گره سنبل کرد

با تو گل سر ز گریبان لطافت برزد

جامه را بر تن او باد صبا جل جل کرد

خانه مرغ دلم شاخ سر طوبی بود

عاقبت خانه خود در سر آن کاکل کرد

عاشق مست که در بزم چمن نعره زن است

کاسه داریش گل و مطربیش بلبل کرد

کشتی باده پیاپی پل دریای غم است

وقت آن خوش که عمارتگری این پل کرد

جامی از جام جمالیست غزلخوان که به باغ

گلبن از جرعه ای آن ساغر گل پر مل کرد

شمارهٔ ۱۵۰

هر کس که سود چهره به راه تو سود کرد

در روی تو جمال ازل را سجود کرد

مسکین فقیه گوش اشارت شنو نداشت

منع سماع زمزمه چنگ و عود کرد

دیریست می زند دم ارشاد شیخ شهر

آن نارسیده دعوی این کار زود کرد

صوفی نداشت جاذبه صید هیچ کس

کاری که کرد سبحه و دلق کبود کرد

زاهد نبرد راه به سرمنزل فنا

بیچاره چون تحمل بار وجود کرد

افسردگان به ساحل حرمان نشسته اند

خوش آن که جا به لجه بحر شهود کرد

جامی همیشه بود خراب از سرود عشق

آمد صدای نی مدد آن سرود کرد

شمارهٔ ۱۵۱

دوش در حلقه زلف تو دلم جا می‌کرد

هردم از هر شکن آن گرهی وامی‌کرد

هر گره را که از آن حلقه گشادی می‌داد

پرتو دیگر از آن روی تماشا می‌کرد

چشمش از نور جمال تو جلایی می‌یافت

جلوه‌ای خوب‌تر از پیش تمنا می‌کرد

در مظاهر که طلسمات حکیم ازلند

طلب گنج گران‌مایه اسما می‌کرد

چون از آن گنج گهر بهره خود برمی‌داشت

روی توحید در افراد مسمی می‌کرد

تیزبین گشته همه عین حقیقت می‌دید

هرچه عمری به وی ایما به من و ما می‌کرد

هر حکایت که درین مسئله جامی می‌گفت

نکته‌ای بود که روح‌القدس املا می‌کرد

شمارهٔ ۱۵۲

چه لطف بود که شیرین شمایل من کرد

که شب نزول کرامت به منزل من کرد

دعای اهل صفا کرده حرز بازوی خویش

نشست و ساعد سیمین حمایل من کرد

نهاد بر دل من دست و راحت از هر سو

ز دستیاری او روی با دل من کرد

هزارمشکلم از درد عشق در دل بود

به یک دو نکته لبش حل مشکل من کرد

چو شمع محفل من شد رخش چو پروانه

همای سدره نشین طوف محفل من کرد

مرا به رندی و مستی که طعنه زد زاهد

نه طعنه بود که شرح فضایل من کرد

شدم قتیل چو جامی و بهره مند مباد

ز عمر هر که نه تحسین قاتل من کرد

شمارهٔ ۱۵۳

حسن تو راه امید و بیم زد

نبوت شاهی به هفت اقلیم زد

اول از رویت منجم یاد کرد

هر رقم کز ماه بر تقویم زد

رنگ سرخی اشک ما بر زر نهاد

سکه پاکی تنت بر سیم زد

فهم سر آن دهان نتوان که لب

قفل حیرت بر در تفهیم زد

نقطه سهو است خال آن دهان

کش دبیر بی خرد بر میم زد

بود یک دینار نقد صبر ما

هجر تو بر پنج دانگ و نیم زد

شعر جامی وصف خط سبز توست

خضر تا با او دم تعلیم زد

شمارهٔ ۱۵۴

به طرف باغ عجب دلکش است سایه بید

که لمعه لمعه درخشد ازان میان خورشید

زنند چشمکت آن لمعه ها ز جنبش باد

که خیز دیده عبرت گشا به لاله و خید

به لاله بین که چه سان داغ بر جگر دارد

که نیست ساغر عشرت به دست او جاوید

به خید بین که فکنده پلاس ماتم خویش

که خواهدش به خزان طی شدن بساط امید

ز تاج نرگس و تخت گلم به یاد آمد

زوال افسر پرویز و مسند جمشید

نوای مرغ خزان دیده چیست موسم گل

دهد به وصل پس از محنت فراق نوید

کنید یاد ز جاوید فرقتی که مراست

خدای را چو نوای نوید او شنوید

خوش است صورت و معنی به وفق یکدیگر

چو نامه تو سیه شد چه سود جامه سفید

صریر کلک تو جامی اگر به چرخ رسد

ز رشک مزمر خود بر زمین زند ناهید

شمارهٔ ۱۵۵

کجا شد آنکه شب آن مه به خانه من بود

نهاده گوش رضا بر فسانه من بود

ز بس که بر رخ او می زدم ترانه شوق

سماع مجلسیان بر ترانه من بود

کبوتر حرم بزم عشرتش بودم

درآن حرم می و نقل آب و دانه من بود

همی زد آتش او از دلم زبانه و شمع

زبان کشیده به شرح زبانه من بود

نشانه ساخت دلم را به پیش غمزه خویش

چه تیرها که ازو بر نشانه من بود

اشارتی که به اسرار ناز بود و نیاز

همین میانه او و میانه من بود

رواج گفته جامی که می گذشت آنجا

ز گرمی نفس عاشقانه من بود

شمارهٔ ۱۵۶

ساقی بیار می که گل از غنچه رو نمود

چون بگذرد بهار و پشیمان شوی چه سود

دوران گل چو دیر نپاید درین چمن

زان پیشتر که بگذرد آن زود باش زود

دل آینه ست و تفرقه روزگار زنگ

این زنگ جز به صیقل می کی توان زدود

مطرب بساز عود که ندهد خلاصیم

از پایمال غصه بجز گوشمال عود

راهی بزن که جز سر انگشت مطربان

نتوان گره ز رشته امیدها گشود

گردون نیافت بر قد یک تن لباس عیش

کان را نه از بریشم چنگ است تار و پود

جامی بساز مرهم دلها به شعر خویش

گو ریش شو ز نیش حسد سینه حسود

شمارهٔ ۱۵۷

ترانه های تحیت سرودهای درود

نثار مجلس سلطان عاقبت محمود

بلند مرتبه شاهی که صبح و شام بود

ز جرعه ریزی او لعل دلق چرخ کبود

سحاب وار دهد فیض عاطفت بادا

همیشه سایه او بر جهانیان ممدود

زبان به توبه و دل مایل می ای ساقی

بشو دهانم ازین توبه شراب آلود

صفای صفوت جام تو دید صوفی شهر

به پیش آن چو صراحی نهاد سر به سجود

لباس عشرت ما چاک شد مغنی کو

که یک دو بخیه زند بر وی از بریشم عود

ز پیر میکده جامی مپوش حاجت خویش

که حاجت است کلید در خزانه جود

شمارهٔ ۱۵۸

هر که از میکده عشق تو بویی شنود

تا زید مست زید چون برود مست رود

وان کزین میکده بویی به مشامش نرسد

اینقدر دولت اوبس که به این می گرود

کشتزاریست عجب عرصه گیتی که در او

هرکه را می نگری کشته خود می درود

یار مستغنی و ره مشکل و رهبر نایاب

سالکان را دل ازین خون نشود چون نشود

صاحب سایه بود عشق تو و من سایه

بروم یا بدوم چون برود یا بدود

می کشم پیش خیال تو دل و جان چه کنم

میهمان هرکه بود حاضر و خوان هر چه بود

حاجت صوت مغنی نبود جامی را

جاودان بانگ سماع از دل خود می شنود

شمارهٔ ۱۵۹

خوش آن مقام که در وی دلی فرود آید

ز حسن منظر آن دیده ای بیاساید

امید مقدم یاران بود که پاکان را

درین خرابه به گل دست همت الاید

به نقش و خط چه تمتع ز خانه آرایی

چو دوستی به جمال خودش نیاراید

گشاده دار در خانه کز در بسته

برون ز تیرگی خانه هیچ نگشاید

گشای روزنه دل چو دیده تا نوری

تو را ز عالم بالا جمال بنماید

چو نیست مطلع آن نور غیر روزن دل

کس از عمارت خشتش به گل چه انداید

بر آستانه خدمت نهاده جامی سر

که مقبلی قدم لطف رنجه فرماید

شمارهٔ ۱۶۰

پرتو روی تو بر باده گلفام افتاد

باده شد آتش ازان پرتو و در جام افتاد

آستین کرمت دید ز ساعد پر سیم

عاشق خام طمع در طمع خام افتاد

طبل خوبی چه زند پیش تو خورشید آخر

طشت رسوایی او خواهد ازین بام افتاد

نیست آیین لب لعل تو جز کام دهی

همه ناکامی من زین دل خودکام افتاد

دلق صد پاره و سجاده صد رنگ به دوش

چون دل خاص و تنش بر صفت عام افتاد

نام جامی که بلند از تو شد ای باده فروش

چه خطا رفت که از دفتر انعام افتاد

شمارهٔ ۱۶۱

چه سود آن تیشه کِش بر سنگ دست کوهکن می‌زد

چو بی‌لعل لب شیرین به پای خویشتن می‌زد

صبا آشفته شد وقت سحر زان طره و عارض

بنفشه بر گل سیراب و سنبل بر سمن می‌زد

امید مقدمت می‌داشت فراش چمن روزی

که فرش سبزه می‌افکند و چتر نارون می‌زد

به تو غنچه همی‌مانِست در باغ و من از غیرت

همی مردم که بادش بوسه هردم بر دهن می‌زد

به تیغت زنده‌ای شد کشته خوابش دید بیداری

که بر خود زیر خاک از ذوق چاک اندر کفن می‌زد

بصر می‌یافت هر بی‌دیده چون یعقوب اگر ناگه

چو یوسف بر مشامش از تو بوی پیرهن می‌زد

دل جامی ز فکر آن دولب گنج گهر می‌شد

اگر قفل خموشی بر در دُرج سخن می‌زد

شمارهٔ ۱۶۲

ز شوقت زنم دم زبانم بسوزد

صبوری کنم پیشه جانم بسوزد

نیارم ز دل آتشین آه بیرون

که ترسم همه خان و مانم بسوزد

چو بالای عشقت گشایم دکانی

جهد برق غیرت دکانم بسوزد

چنان گرم گشت از تب دوریم تن

که نزدیک شد کاستخوانم بسوزد

گر از خون دل بسترم تر نگردد

ز تاب تن ناتوانم بسوزد

چه سان جز غمت طعمه سازم که لقمه

ز تف درون در دهانم بسوزد

چو در دفتر اشعار جامی نویسم

زند شعله کلک و بنانم بسوزد

شمارهٔ ۱۶۳

صبا چو حلقه آن زلف تابدار گشاد

گره ز رشته جانهای بی قرار گشاد

ز ذوق بوس و هوای کنار توست به باغ

که غنچه کرد دهان باز و گل کنار گشاد

بهار شد سوی بستان گذر که هر گرهی

که داشت شاخ گل از غنچه در بهار گشاد

گشاد از دهن تنگ تو دلم آری

ز غنچه مرغ چمن را بود هزار گشاد

ز سرو و لاله تماشای قد و روی تو کرد

چو باغبان به چمن چشم اعتبار گشاد

نهاد بر جگر لاله داغ چون سوسن

زبان به وصف تو بر طرف لاله زار گشاد

بغیر یار ندیدم درون پرده کسی

قضا چو پرده عزت ز روی کار گشاد

ز شهر عشق مخوان سوی کعبه جامی را

که پای تابه غربت درآن دیار گشاد

شمارهٔ ۱۶۴

یار هر دم سر بازار دگر می طلبد

چشمها چار خریدار دگر می طلبد

کس نیارد که ز کارش سری آرد بیرون

گرچه هر لحظه سرو کار دگر می طلبد

دادبر باد هوا دین و دلم را و کنون

بهر این کار هوادار دگر می طلبد

واعظم گو مده از نکهت فردوس خبر

دل من بوی ز گلزار دگر می طلبد

صد گرفتار به هر حلقه زلفش بیش است

واو به هر حلقه گرفتار دگر می طلبد

یافت دل دولت جاوید به یک دیدارش

وز خدا دولت دیدار دگر می طلبد

جامی آن مه ز تو خوش نیست به وصف دگران

بهر خود دفتر اشعار دگر می طلبد

شمارهٔ ۱۶۵

به ناز می رود آن شوخ و باز می نگرد

نیازمندی اهل نیاز می نگرد

به صد نیاز کشد ناز هر رقیب ولی

نیاز عاشق مسکین به ناز می نگرد

ز ترک چشم وی ای دل حذر که سوی کسان

نه بهر لطف پی ترکتاز می نگرد

ندیده سرو و گلی باغبان چو او هر چند

به باغ خویش نشیب و فراز می نگرد

به کارسازی وصلش گذشت عمر و دلم

هنوز در کرم کارساز می نگرد

نظر به عرض سپاه است شاه غزنین را

ولی به دیده دل در ایاز می نگرد

بود جمال حقیقت مشاهد جامی

به صورت ار چه به حسن مجاز می نگرد

شمارهٔ ۱۶۶

کی بود کی که ز خوان تو صلایی برسد

وز نوال تو نوایی به گدایی برسد

مرض شوق تو شد صعب و ازان جان نبرم

گر نه از وعده وصل تو شفایی برسد

کوه غم شد دلم و نام تو گویم با او

بو که در گوشم ازین نام صدایی برسد

دل کجا مظهر انوار جمال تو شود

گر نه این آینه را از تو جلایی برسد

برتر از افسر شاهیست کله گوشه فقر

حاش لله که به هر بی سرو پایی برسد

رفته از خویش برون در پی لیلی مجنون

باشد از محمل او بانگ درایی برسد

می رود جامی دلخسته ولی تا نبرند

نیست امکان که درین راه به جایی برسد

شمارهٔ ۱۶۷

هیچ شب تیر غمت بر دل شیدا نرسد

که فغانم به مه آهم به ثریا نرسد

آن که وصل تو ز امروز به فردا انداخت

دارم امید کز امروز به فردا نرسد

سنگ بر سینه زنان می رود و ناله کنان

سیل ازان بیم که ناگاه به دریا نرسد

از دم پیر طلب چاشنی عشق که بحر

رشح او بی مدد ابر به صحرا نرسد

محنت بادیه کش گر هوس کعبه کنی

کس بدین عیش مهنا به تمنا نرسد

همت خویش قوی دار که مرغ دل تو

جز بدین بال به سرمنزل عنقا نرسد

نفخ روح القدس از هر متنفس مطلب

نزل این فیض جز از خوان مسیحا نرسد

هر چه در وقت رسد باش به آن خوش جامی

کانچه در پرده غیب است رسد یا نرسد

شمارهٔ ۱۶۸

محتسب جمعیت رندان چو دید آشفته شد

ساقیا می ده که کار ما به قاضی گفته شد

جز می صافی نمی بینم مداوا هرکه را

دل مشوش حال ناخوش روزگار آشفته شد

خواب کم کن تا رخ مقصود را بینی به خواب

زانکه این دولت نصیب چشم شب ناخفته شد

چند می پرسم که شاه عشق را منزل کجاست

خانه آن دل که از گرد خواطر رفته شد

راز پنهان به که بر دار بلا حلاج را

آن همه رسوایی از یک نکته ننهفته شد

خنده زن در روی من یک بار چون گل کین همه

خونم اندر دل گره زان غنچه نشکفته شد

جامی از گوش گدا طبعان بود گوهر دریغ

خاصه این گوهر کز الماس تفکر سفته شد

شمارهٔ ۱۶۹

به توبه شیخ مهوس مرا موسوس شد

چو دید ساغر لعلت حریف مجلس شد

که بست طاق خم ابرویت تعالی الله

که سجده گاه دل و جان صد مهندس شد

خراب بود به وحشت سرای هجر دلم

خیال روی تو تشریف داد و مونس شد

چو سرو نازگذشتی به باغ و گرد رهت

عبیر جیب گل و کحل چشم نرگس شد

فدای پیر مغان باد نقد هستی من

که یمن همت او کیمیای این مس شد

متاع فقر طلب لیک ازان توانگر دل

که هر چه داشت به می صرف کرد و مفلس شد

چو گشت مدرسه میخانه زان لب میگون

عجب مدار ز جامی اگر مدرس شد

شمارهٔ ۱۷۰

صوفی ز خانقه به خرابات می رود

زآفتکده به مأمن آفات می رود

عمر عزیزبی می و معشوق فوت کرد

اکنون پی تلافی مافات می رود

نعلین هر دو کون کشیده ز پای سعی

موسی صفت به طور مناجات می رود

ما را طواف کوی مغان یاد می دهد

هر جا سخن ز سیر مقامات می رود

هر دم بلای نفی سوی بحر نیستی

دل بهر شست و شوی اضافات می رود

وانگه درون زورق الا گرفته جای

پاک از همه به ساحل اثبات می رود

جامی رود به میکده شب بی چراغ و شمع

این راه را به نور کرامات می رود

شمارهٔ ۱۷۱

با یار کوچ کرده ز دل ناله می‌رود

قطره زنان سرشک ز دنباله می‌رود

دم درکشم که راه به جایی نمی‌رسد

هرچند بر زبان جرس ناله می‌رود

زان ماه چارده که شد از دست دامنش

ما را ز دست حاصل چل ساله می‌رود

بی‌روی او به بزم گلم نیست می جز آنک

خونم ز دیده در قدح لاله می‌رود

خال لبش حرارت دل می‌برد بلی

تاب تب از مریض به تبخاله می‌رود

باران اشک ماست اثر هرکجا سخن

زان روی چون مه و خط چون هاله می‌رود

با طبع من ز نکته سرد فسردگان

آن می‌رود که در چمن از ژاله می‌رود

جامی عروس نظم تو زیب دگر گرفت

تقصیر در دلالت دلاله می‌رود

کلک تو می‌زند به خراسان نوای شعر

گلبانگ آن به خسرو بنگاله می‌رود

شمارهٔ ۱۷۲

ز آفتاب به رشکم که زیر پای تو افتد

ز سایه نیز که چون زلف در قفای تو افتد

به هر بلا رسد از تو غیر شکر نگویم

مرا عطاست بلایی که از برای تو افتد

به چتر شاه کجا سر درآورم که به فرقم

بس است سایه لطفی که از گدای تو افتد

ز خاک سرو بروید ز سرو دل چو صنوبر

چو سایه در رهی از قد دلربای تو افتد

اگر بهشت بود خاطرم قرار نگیرد

به خانه ای که نه همسایه سرای تو افتد

ز سینه کرده سپر چشم انتظار به راهم

بود که بر سپرم ناوک جفای توافتد

بود ز نخل سخن میوه ریز خامه جامی

امیدواری آن را که آن خورای تو افتد

شمارهٔ ۱۷۳

گرچه صد جان در ره جانان زیان خواهیم کرد

هر چه خواهد خاطر او آنچنان خواهیم کرد

در دلش جنبید مهر از ناله ما اندکی

اندک اندک با خود او را مهربان خواهیم کرد

چاره ساز ما نشد کس در همه روی زمین

بعد ازین روی دعا در آسمان خواهیم کرد

آشنایان جهان را نیست آیین وفا

آشنایی با سگ آن آستان خواهیم کرد

نیست غیر از داستان او زبان را هیچ کام

تا زبان باشد به کام داستان خواهیم کرد

ناوک او کرد جا در استخوان ما چو مغز

قوت جان زین پس ز مغز استخوان خواهیم کرد

بس که در وصف لب نوشین او شکر شکست

نام جامی طوطی شیرین زبان خواهیم کرد

شمارهٔ ۱۷۴

گه عشق به ذات می نماید

گاهی به صفات می نماید

بی پرده یکیست ذاتش اما

در پرده ذوات می نماید

در ستر بطون و سر وحدت

بی صبر و ثبات می نماید

از بهر ظهور درمراتب

شیرین حرکات می نماید

هر چند مجرد از جهات است

در جمله جهات می نماید

بحریست محیط و چون زند موج

در شط و فرات می نماید

می باش قتیل عشق جامی

کین به ز حیات می نماید

شمارهٔ ۱۷۵

عارف که سخن به راه گوید

الله ولا سواه گوید

اثبات وجود خلق با حق

در طور یقین گناه گوید

هرکس که شود مرید عشقت

اول کم مال و جاه گوید

با خرقه و طیلسان بسازد

ترک کمر و کلاه گوید

بر یاد تو زار زار گرید

وز شوق تو آه آه گوید

کاری که نه غایتش تو باشی

آن را عمل تباه گوید

خواهد خط تو چو شب نویسد

بیند رخ تو چو ماه گوید

چون ماه رخ تو دید جامی

کی وصف شب سیاه گوید

شمارهٔ ۱۷۶

به آن بالا و رخ بر هر زمین کان نازنین پوید

سزد کز سایه او سرو خیزد یاسمین روید

کنم از پرده های دیده و دل فرش راه او

دریغ آید مرا کان پای نازک بر زمین پوید

لبش باده ست اگر تلخی کند از وی چه آزارم

زهی نادان کسی کز باده طعم انگبین جوید

تنم ز اندوه شد چون موی چنگ مویه گر گوتا

گشاید موی و بر حال من اندوهگین موید

نه هر سجده که جز در قبله رویش برد عابد

چو بیند ابرویش را از خوی خجلت جبین شوید

مشام جان شد اندر چین زلف او بدانسان خوش

که درد سرکشد گر نافه آهوی چین بوید

مغنی چون کند بر نظم جامی ساز چنگ خود

ز بزم روشنان ناهید بر وی آفرین گوید

شمارهٔ ۱۷۷

نه همین وقت مرا عشق مشوش دارد

کیست در دور جمالت که دلی خوش دارد

جمع و فرقیست عجب زلف تو را صوفی وار

شانه اش جمع کند باد مشوش دارد

دل به هر حلقه جدا می کشد از زلف توام

دل من بین که ز زلفت چه کشاکش دارد

ابرش سرکش توکش جهد از نعل آتش

من دلسوخته را نعل در آتش دارد

دارد از کاسه سم سرخوشی کاسه می

هرکه در راه تو سر بر سم ابرش دارد

آفت جان شود و شور جهان هرکه چوتو

لب شیرین خط مشکین رخ مهوش دارد

میل طفلان سوی نقش است ازان رو جامی

بهر تو چهره به خونابه منقش دارد

شمارهٔ ۱۷۸

نسیم باده به جان مژده حیات دهد

لب پیاله ز غمها خط نجات دهد

متاع هستی خود صرف باده کن زان پیش

که دور چرخ به تاراج حادثات دهد

سلوک عشق محال است بی ثبات قدم

قدم به صدق نه ای دل خدا ثبات دهد

رسیده ای به نصاب جمال با لب خویش

بگوی تا به فقیران خود زکات دهد

برات بوسه طمع داشتم ندانستم

که خط سبز تو بر جان من برات دهد

به راه کعبه وصل تو آب دیده من

به تشنگان خبر دجله و فرات دهد

به خاک پات که چون دررسی ز راه گذار

که بوسه ای دو سه جامی به خاک پات دهد

شمارهٔ ۱۷۹

هر که بینم که پس زانوی غم آه کشد

میرم از غم که مبادا ز غم آن ماه کشد

با وجود قد رعناش اگر زاهد را

دل به طوبی کشد از همت کوتاه کشد

هرکه از پیرهنش نکهت جان یافت کجا

منت بوی گل از باد سحرگاه کشد

آگهی جوی دراین راه که استاد ازل

رقم عشق به لوح دل آگاه کشد

گو مرا زار بکش گرد همه شهر بکش

سر ز حکمش نکشم خواه کشد خواه کشد

می کنم شب همه شب از غم او ناله و آه

چون اسیری که نفیر از ستم شاه کشد

گر نه جامی به بلاییست گرفتار چرا

همه شب نعره زند گریه کند آه کشد

شمارهٔ ۱۸۰

دم به دم خونم ز دیده بر گریبان می‌چکد

می‌فشانم چون گریبان را به دامان می‌چکد

می‌نویسم وصف لعلت وز شکاف کلک من

آب حیوان می‌تراود رشحه جان می‌چکد

از شکاری نیست هریک از دل صاحبدلی‌ست

قطره‌قطره خون که تیرت را ز پیکان می‌چکد

نیست اشک این بر رخم در سینه پیکان‌های تو

آب گشته ز آتشم و اکنون ز مژگان می‌چکد

پیش رویت گر زدم آه و شدم گریان چه عیب

موسم گل می‌درخشد برق و باران می‌چکد

از خوی رخسار تو یا جرعه لب‌های توست

هر نم لطفی که بر خوبان بستان می‌چکد

شیشه سبز فلک را ساخت جامی پر گلاب

بس که آبش چون گل از اوراق دیوان می‌چکد

شمارهٔ ۱۸۱

به هر خانه کان نازنین می نماید

به چشمم بهشت برین می نماید

به هر جا که او بر زمین می نهد پا

سر عالمی بر زمین می نماید

چه سود است از آنم که سیمینبر آمد

چو دل در برش آهنین می نماید

چو ابرو نماید مبینید سویش

که غارتگر عقل و دین می نماید

مزن طعن لیلی اگر بست برقع

که لایق به مجنون چنین می نماید

ز سر می رود هوش مجنون چو لیلی

ز خیمه سر آستین می نماید

خطا ازکه دیده ست زاهد ندانم

که در ابرو افکنده چین می نماید

چو از عشق در دل گشادی ندارد

همان حالتش از جبین می نماید

هزار آفرین بر تو جامی که طبعت

دراین شعر سحرآفرین می نماید

شمارهٔ ۱۸۲

ازان با کوه غم فرهاد دست اندر کمر دارد

که پرویز از لب شیرین دهانی پر شکر دارد

وز آن در بادیه حیران رود مجنون سرگردان

که درحی حسن لیلی جلوه با یار دگر دارد

سوی باغم مخوان ای خواجه دهقان چه سود آخر

ز باغی در نظر آن را که داغی بر جگر دارد

کجا در کوی تو یاد آرد از فرش حریر آن کس

که خار اندر ته پهلو و خارا زیر سر دارد

چه حد چون منی از رخ کشیدن زلف مشکینت

براین دولت اگر دارد ظفر باد سحر دارد

به از تابوت محمل نیست وز احباب محمل کش

گر از خاک درت آواره ای رو در سفر دارد

به پیش تیر تو سینه سپر شد وین دل نالان

نه چندین ناله از تیر تو دارد از سپر دارد

هنر عشق است و دانایی ز علم و عقل یکتایی

خوش آن کس کو دلی دانا و جانی پر هنر دارد

شدی عاشق به پای دوست نقد جان فشان جامی

نباشد عاشق آن کز دوست جان را دوستتر دارد

شمارهٔ ۱۸۳

دل نه خرم، سبزه و گل در نظر خرم چه سود

دردرون جان جراحت بر برون مرهم چه سود

صورت آدم تن و معنیش جان روشن است

معنی آدم نداری صورت آدم چه سود

دل پراکنده ست چشم از این و آن بستن که چه

خانه را صد رخنه در دیوار، در محکم چه سود

پیش چشم تیزبین عالم ندارد نقض غیر

نیستی چون تیزبین نظاره عالم چه سود

تشنه را در بادیه چون کوزه ز آب آمد تهی

کوزه ها پر آب گرد چشمه زمزم چه سود

روز هجرم سوخت کم ده وعده شبهای وصل

سبزه چون شد خشک بر وی تری شبنم چه سود

نام حاتم می نهد بر خواجه مرد مدح سنج

خواجه چون ممسک بود همنامی حاتم چه سود

جز در انگشت سلیمان نیست خاتم را اثر

چون نه انگشت سلیمانی بود خاتم چه سود

شاهد نظم تو جامی چون نیامد دلفریب

از خط خوش بر عذارش جعد خم در خم چه سود

شمارهٔ ۱۸۴

اگر از عشق همراهی نباشد

رهت را روی کوتاهی نباشد

به حکم عشق رو ره راکه جز عشق

درین ره آمر و ناهی نباشد

مرا با کس ز بس مفتون عشقم

نزاع مالی و جاهی نباشد

گدای آگه از مقصود را میل

به نیل دولت شاهی نباشد

چنان خود را در آگاهی کند گم

کز آگاهیش آگاهی نباشد

نسیم پرده کش از روی معشوق

بجز آه سحرگاهی نباشد

چه حاصل از هوای وصل جامی

گر از جانان هواخواهی نباشد

شمارهٔ ۱۸۵

می‌شوم زنده ز سرکان نازنینم می‌کشد

می‌کشد بیگانگان را نیز اینم می‌کشد

پیش او چون سجده آرم از لگدکوب جفا

تا نبینم دیگرش رود در زمینم می‌کشد

می‌کنم گلگشت باغ از شوق قد و عارضش

اعتدال سرو و لطف یاسمینم می‌کشد

در خیال آن لب از خود گم شده جان می‌دهم

چون مگس غرقه شده در انگبینم می‌کشد

نیست دوران را به خونریز من مسکین خطی

گرد آن رخ دور خط عنبرینم می‌کشد

گر نباشد بهره‌ام زان ساق و ساعد باک نیست

غیرت دامان و رشک آستینم می‌کشد

من به مهر او خوشم جامی و کین هم حاکم است

گر به مهرم می‌نوازد ور به کینم می‌کشد

شمارهٔ ۱۸۶

خط مشکین کز رخ آن نازنین سر برزند

سنبل تر خوانمش کز یاسمین سر برزند

خط کزان لب بردمد موریست غرق انگبین

کز هراس جان شیرین زانگبین سربرزند

چون نمایی ناگه ابرو باشد آن آهو دلم

کش کمانداری پی صید از کمین سربرزند

دل کزان رخ سوی زلف آمد عجب آواره ایست

کاول آرد رو به روم آخر ز چین سربرزند

چون روم بی تو که چینم یک گل راحت به باغ

هر قدم صد خار محنت از زمین سر برزند

طره از عارض بکش تا صوفیان شهر را

از شب تارگمان صبح یقین سر برزند

داد جان دور از گل روی تو جامی دور نیست

کز گلش چون لاله آه آتشین سر برزند

شمارهٔ ۱۸۷

دل من راه دینداران ره میخانه می‌داند

وز این ره هرکه دور، او را ز دین بیگانه می‌داند

هوای گنج دارد چغد و چندین گرد ویرانه

ازان گردد که جای گنج در ویرانه می‌داند

زبان کرد از زبانه شمع تا عشاق را خواند

زبانش را دلی روشن همین پروانه می‌داند

به زنجیر جنون خوش آنکه چون دیدی مرا گفتی

که ذوق عشق اگر می‌داند این دیوانه می‌داند

برون از خانه خود ریز خونم تا نداند کس

ثواب اندر مثل گویند راه خانه می‌داند

به بزم خود به دست دیگران ده جام و پیمانه

که مست لعل تو نی جام و نی پیمانه می‌داند

اگر درد دلی داری به همدردان بگو جامی

که فارغ حسب حال عاشقان افسانه می‌داند

شمارهٔ ۱۸۸

بی تو جان زندگی نمی خواهد

عمر پایندگی نمی خواهد

چون خطت خضر با وجود لبت

چشمه زندگی نمی خواهد

بی فروغ جمال فرخ تو

بخت فرخندگی نمی خواهد

دل پراکنده دید زلف تو را

جز پراکندگی نمی خواهد

شاخ سنبل چو خامه پیش خطت

جز سرافگندگی نمی خواهد

عذر شرمندگی ز روی تو ماه

جز به شرمندگی نمی خواهد

بنده جامی جز از در تو به گوش

حلقه بندگی نمی خواهد

شمارهٔ ۱۸۹

بوی آن آشنا که می آرد

جز نسیم صبا که می آرد

گرچه ما را خبر نکرد و برفت

خبر او به ما که می آرد

شرط یاری پیام یار آریست

شرط یاری بجا که می آرد

به جگر خستگان خار جفا

گل باغ وفا که می آرد

نامه او مثال عافیت است

سوی این مبتلا که می آرد

هجر درد و نسیم وصل دواست

درد ما را دوا که می آرد

صد دعا می فرستدش جامی

یک جواب دعا که می آرد

شمارهٔ ۱۹۰

هر مست که می به دست گیرد

زان نرگس می پرست گیرد

آن را که فکند ساقت از پای

جز ساعد تو که دست گیرد

با قدر بلند سدره خود را

پهلوی قد تو پست گیرد

گر عشق تو بر فلک نهد بار

پشت وی ازان شکست گیرد

از زلف تو بخت کار ما را

تعلیم گشاد و بست گیرد

هر چند که سیست لام زلفت

صد ماهی دل به شست گیرد

جامی که و جام می که خود را

از لعل لب تو مست گیرد

شمارهٔ ۱۹۱

دور ازان لب اشک من سرخ است و چشم تر سفید

کم فتد زینسان شراب لعل را ساغر سفید

گریه دایم سیاهی را نبرد از بخت من

زاغ را بسیاری باران نسازد پر سفید

بر بنا گوشت کشد زلف سیه خود را دراز

همچو هندوی برهنه کش بود بستر سفید

ریخت از ابر تجلی روی تو باران نور

خانه چشم و دلم را ساخت بام و در سفید

صفحه ای از مصحف خوبیست آن روی و عذار

یک طرف از وی نوشته یک طرف دیگر سفید

ای که می پرسی ز راه کعبه عشقم نشان

ز استخوان کشتگان راهیست سرتاسر سفید

در لباس خط و کاغذ گفته جامی بود

نو عروسی جامه مشکین کرده و چادر سفید

شمارهٔ ۱۹۲

تا صبا طره شبرنگ تو را برهم زد

روزگار دل آسوده ما برهم زد

شاخهای گل و نسرین چو بخوبی کردند

با تو دعوی همه را باد صبا برهم زد

درد ما را نشد امید دوا گرچه طبیب

دفتر خویش بسی بهر دوا برهم زد

چشم سیار جهان مثل ندیدت هر چند

نسخه چهره گشایان خطا برهم زد

صد سبب ساخته بودیم پی وصل تولیک

هرچه ما ساخته بودیم قضا برهم زد

بر صف دردکشان محتسب شهر گذشت

سلک جمعیت ارباب صفا برهم زد

جامی آن سرو جز اوصاف رخ خویش نیافت

گرچه صد ره چو گل اوراق مرا برهم زد

شمارهٔ ۱۹۳

به بزم وصل ما و من نگنجد

همه جان شو که آنجا تن نگنجد

میان عاشق و معشوق تنگ است

چنان صحبت که پیراهن نگنجد

دل تنگم چه جای محمل عشق

شتر در چشمه سوزن نگنجد

ز داغت دل چنان پر لاله باغیست

که در وی سوری و سوسن نگنجد

ز لعلت دمبدم چندان در اشک

فروریزم که در دامن نگنجد

ز دود دل چنان شد خانه ام پر

که نور ماه در روزن نگنجد

خیالش را مکن جامی به دل جای

بساط شاه در گلخن نگنجد

شمارهٔ ۱۹۴

ساقی ما دوش باما در سر انصاف بود

با حریفان چون صراحی با درون صاف بود

چشم مردم دار و لب خندان و ابرو بی گره

بهر محنت دیدگان مجموعه الطاف بود

نامد از آهوی چین بوی غزالم گرچه خود

مشکش اندر نافه مشکین نافه اش درناف بود

شد ز جام باده روشندل فقیه مدرسه

گرچه سر تا پای غرق ظلمت اوقاف بود

شیخ شهرت جو که میدان معارف آب زد

هرچه گفت از وجد و حال خویش یکسر لاف بود

جو کناری از جهان کآواره عزت نیافت

تا نه عزلتخانه عنقا حریم قاف بود

کشف اسرار حقیقت جامی از میخانه خواست

چون کند، تفسیر آن آیت نه در کشاف بود

شمارهٔ ۱۹۵

یار رفت و خیربادی هم نکرد

زین فرامش گشته یادی هم نکرد

بر مراد خویش رو در ره نهاد

روبه سوی نامرادی هم نکرد

بنده ای بودم به کویش خانه زاد

فکر حال خانه زادی هم نکرد

در قفای او دویدم همچو اشک

مرحمت را ایستادی هم نکرد

وز پس رفتن من غمدیده را

شاد چبود نیم شادی هم نکرد

نامه ای بر بال مرغی هم نبست

پرسشی همراه بادی هم نکرد

جامی از بیداد آن جان و جهان

داد جان صدبار و دادی هم نکرد

شمارهٔ ۱۹۶

شد دلم دیوانه وقت آمد که تدبیرش کنند

زان سر زلف مسلسل فکر زنجیرش کنند

شاهد خالی ز صورت کی تواند دل ربود

تا نه بر شکل نگاری چون تو تصویرش کنند

کی بود روی نهفتن قصه شوق تو را

بس که بررخ مردمان دیده تحریرش کنند

آنکه باشد چون تو تیرش رحمتی بر کشتگان

عاشقان کی مرحمت برکشته تیرش کنند

جان عاشق از ملامت قوت گیرد باک نیست

گربه جرم عشق گرد شهر تشهیرش کنند

صورت عالم بود خوابی پریشان لیک نیست

جز مسلسل زلف تو روزی که تعبیرش کنند

چیست پیدا در رخت جامی کند تحقیق آن

گر نه از تقلیدیان ترسد که تکفیرش کنند

شمارهٔ ۱۹۷

چنین که حسن تو عرض جمال غیب کند

خرد به دعوی عشق توام چه عیب کند

اگر نه پرده گشاید به خنده لعل لبت

که را مجال که ادراک سر غیب کند

به جیب چاک ازان پاکدل سزد چو کلیم

که نور غیب طلوعش ز چاک جیب کند

سواد فقر بلال است زلف بر رخ تو

که پرده داری نور دل صهیب کند

تویی صحیفه لاریب در شمایل تو

بجز معاند دور از یقین که ریب کند

دهد ثمر شجر موسوی تجلی دوست

چو وصل آن شجر از شعبه شعیب کند

شب شباب تلف شد به خواب خوش جامی

کسی تلافی آن چون به صبح شیب کند

شمارهٔ ۱۹۸

دمبدم دیده که خون می ریزد

دل خون گشته برون می ریزد

دل یکی قطره خون دیده ازو

سیل خون این همه چون می ریزد

در تنم می فکند زلزله هجر

از دلم صبر و سکون می ریزد

دانه خال تو در آب و گلم

تخم سودا و جنون می ریزد

خونم از دیده گه پابوست

چون می از جام نگون می ریزد

لبت از فتنه غبارم برجان

از خط غالیه گون می ریزد

بی لب لعل تو جامی می ناب

می خورد وز مژه خون می ریزد

شمارهٔ ۱۹۹

ز سدره طوبی اگر آمدن سوی تو تواند

به پایبوسی سرو تو خویش را برساند

چنان ز چشم تو بیمار شد که از نم شبنم

شکوفه بر لب نرگس به پنبه آب چکاند

نهال سرو روان گر رسد به چشمه چشمم

به یاد قد تواش برکنار خویش نشاند

ز مهر و مه سپر تو به تو چه سود فلک را

چو تیر آن دل من ز هر دو می گذراند

غمی که دادیم آن را نصیب غیر مگردان

که از کریم نشاید که داده باز ستاند

به صاف و درد چه لایق بخیلی اهل کرم را

خوش آن که هم بخورد هرچه یافت هم بخوراند

میان آتش و آب از غم تو دلشده جامی

ز سینه شعله فروزد ز دیده اشک فشاند

شمارهٔ ۲۰۰

یارم به خانه ای که شب تار دررود

خورشید و ماهش از در و دیوار دررود

شهری درون خانه خریدار او به جان

هر دم چه حاجتش که به بازار دررود

عاشق به خلد درنرود حور عین طلب

گر دررود به رغبت دیدار دررود

بگشای تار مو که گریزد به نافه مشک

نافه به ناف آهوی تاتار دررود

صوفی ز شوق تو به چمن بس که بگذرد

چون گل مرقعش به سر خار دررود

مشتاق گل به بوی تو بیند چو بسته در

از راه جو چو آب به گلزار دررود

سوزن پی لباس سگت گر زند کسی

لاغر تنم چو رشته به سوفار دررود

آهسته کش کمان که مبادا گذر کند

تیر تو چون به سینه افگار دررود

جامی به دور لعل تو هر دم ز صومعه

آید برون به خانه خمار دررود

شمارهٔ ۲۰۱

اندیشه جمال تو حیرانی آورد

سودای طره تو پریشانی آورد

ما را چه کار با سرو سامان که عشق تو

درکار عقل بی سر و سامانی اورد

گفتی که ترک عشق کن و راه عقل گیر

کاری چرا کنم که پشیمانی آورد

شبها به باغ بی گل روی تو ناله ام

مرغان خفته را به سحرخوانی آورد

دور از تو خانه گل و آبم ز سیل اشک

نزدیک شد که روی به ویرانی آورد

با جان بر لب آمده آواز تیغ تو

آوازه خلاص به زندانی آورد

جامی ببند دیده که آن طاق ابروان

صد رخنه در بنای مسلمانی آورد

شمارهٔ ۲۰۲

زلف تو ماه را به سیه پوشی آورد

شب را و روز را به هم آغوشی آورد

لعلت به خط سبز چو ساقی شود به بزم

خضر و مسیح را به قدح نوشی اورد

بیخود شدم ز لعل تو آری همین بود

خاصیت شراب که بیهوشی آورد

چون در قبا خرام کنی شوق خدمتت

ارباب خرقه را به قباپوشی آورد

از یاد توست زندگیم می نمی خورم

مستی مبادم از تو فراموشی آورد

هرجا رسی چو شاه رقیبت به پیش راه

بر عاشقان سیاست چاووشی آورد

بر طوطیان هند ببندد زبان نطق

جامی چو رو به سحر سخن کوشی آورد

شمارهٔ ۲۰۳

نه در کوه این صدا از تیشهٔ فرهاد می‌خیزد

ز سنگ و آهن از درد دلش فریاد می‌خیزد

خیال عارض و بالای تو تا بسته‌ام با خود

ز باغ خاطرم گل می‌دمد شمشاد می‌خیزد

به گلگشت چمن چون می‌نشینی بر سر سبزه

به تعظیم قدت سرو از زمین آزاد می‌خیزد

ز تو نالم نه زان غمزه چو خونم بی‌گنه ریزد

هلاک صید نی از خنجر از صیاد می‌خیزد

مجو افسانه درد از دلی کز غم نشد رخنه

نفیر چغد کی از خانه آباد می‌خیزد

چو می‌آید ز تیغت بر اسیری زخم بی‌رحمی

ز جان هر اسیر آواز رحمت باد می‌خیزد

غزل را از غم عشق بتان ده چاشنی جامی

سرود دردناک از سینه ناشاد می‌خیزد

شمارهٔ ۲۰۴

آن که خودرو لاله اش داغ نهانم تازه کرد

سبزه ترکز لبش برخاست جانم تازه کرد

گر نبارد خوی چکان رخسار او باران لطف

روضه امید خود را کی توانم تازه کرد

با سگانش دوستی شرح وفای من بگفت

در صف صاحب وفایان داستانم تازه کرد

از تف دل بود خشک اندر دهان من زبان

همچو سوسن وصف رخسارش زبانم تازه کرد

دوش دیدم شاخ طوبی را به باغ سدره خواب

آرزوی قد آن سرو روانم تازه کرد

حسن او در منصب عشقم نشانی داده بود

از خط مشکین عذار او نشانم تازه کرد

شعر مهرانگیز جامی را مغنی داد ساز

مهر ماه روی آن نامهربانم تازه کرد

شمارهٔ ۲۰۵

خطت کز طرف نسرین سربرآورد

به تاراج دل و دین سربرآورد

لبت آمد نگین خاتم جم

کز آنجا مور مشکین سربرآورد

دلم کآواره شد زان عارض و زلف

به روم افتاد وز چین سربرآورد

به فکر غمزه ات در خواب دیدم

که پیکانم ز بالین سر برآورد

چو شد فرهاد خاک از تربت او

گیاه مهر شیرین سر برآورد

چو سر در خرقه زاهد وصف حسنت

شنید از من به تحسین سربرآورد

به دلق فقر جامی پای پیچید

ز جیب عز و تمکین سربرآورد

شمارهٔ ۲۰۶

هر شب به تو مه روی به همخانگی آرد

بر شمع تو پروانه ای پروانگی آرد

سویم ز فلک چون ز ملک نام تو پرسم

خورشید زمینی و مه خانگی آرد

باشد سرمردان به رهت خاک خوش آن کس

کوه ره به درت از سر مردانگی آرد

دست من و پیمانه ازان پیش که گردون

برآب و گلم صورت پیمانگی آرد

آب سخن از گوهر دندان تو جویم

تا از صدفی روی به دردانگی آرد

از صبر و خرد کی شودم کار به سامان

کز هر دو مرا عشق تو بیگانگی آرد

جامی مکن اندیشه خوبان پریروی

کین وسوسه آخر همه دیوانگی آرد

شمارهٔ ۲۰۷

دل با غمت آشناییم داد

وز صبر و خرد جداییم داد

شب می مردم خیالت آمد

وز چنگ اجل رهاییم داد

تابد ز درونم آفتابی

تا داغ تو روشناییم داد

باد سر زلفت از رگ جان

تعلیم گره گشاییم داد

کرد آینه رخت تجلی

آیین خدا نماییم داد

بدنامی عشق تو خلاصی

از تهمت پارساییم داد

دریوزه کوی تو فراغت

از حشمت پادشاییم داد

سنگی که زدی پی شکستم

خاصیت مومیاییم داد

شوق تو غزال جامی آسا

آهنگ غزلسراییم داد

شمارهٔ ۲۰۸

یار ما عزم سفر کرد خدا یارش باد

وز خطرهای سفر جمله نگهدارش باد

گر ببندد به سفر بار وگر بگشاید

در همه دولت توفیق مددگارش باد

قیمت صحبت او نقد دو عالم کردند

جان پاکان به همین نرخ خریدارش باد

هیچ ذوقی به گرفتاری عشقش نرسد

هرکجا جان و دلی هست گرفتارش باد

گوهر بحر صفا نیست جز اسرار غمش

سینه ما صدف گوهر اسرارش باد

حسنش آنجا که نهد عشوه گری را بازار

زآتش سوختگان گرمی بازارش باد

گفت صد شعر خوش از وحشت هجران جامی

مونس وحشتیان دفتر اشعارش باد

شمارهٔ ۲۰۹

باز ازین راه صدای جرسی می‌آید

گویی از منزل معشوق کسی می‌آید

دم صبح از نفس باد صبا مُشکین شد

همدمی می‌رسد و هم‌نفسی می‌آید

چشم بد دور ز شاخ شجر وادی طور

شعلهٔ نور به سروقت خسی می‌آید

طوطی از رشک چرا جان ندهد کز لب دوست

شکر کام نصیب مگسی می‌آید

پایه عشق بلند است همین بس که ازو

در دل امیدی و در سر هوسی می‌آید

یار گفت از سر اخلاص بر این در به زمین

سرزنان جامی درمانده بسی می‌آید

گفتمش هست به فریاد ز دست دل خویش

پا ز سر کرده به فریادرسی می‌آید

شمارهٔ ۲۱۰

نی رخ آن مه چنینم بی‌دل و دین می‌کند

هرچه با من می‌کند آن زلف مشکین می‌کند

گو چو من دست طمع زآیین دینداری بشوی

عشقبازی با چنان بت هرکه آیین می‌کند

مهرورزی چشم چون دارد کمان شوخ‌چشم

غمزه را بر مهرورزان خنجر کین می‌کند

طعن مسکینی مزن بر من که استیلای عشق

مرد را گر شاه آفاق است مسکین می‌کند

می‌خرامد آن سهی سرو و ز هرسو بیدلی

خاک پایش سرمهٔ چشم جهان‌بین می‌کند

از خدا چون مرگ خود خواهم همی‌گوید بلند

کین دعا کم کن ولی آهسته آمین می‌کند

سوی جامی دار گوش هوش کز لحن صریر

نوک کلکش نکته‌های عشق تلقین می‌کند

شمارهٔ ۲۱۱

آمد ازملک عشق لشکر درد

مرد باید کنون که گیرد مرد

تندبادی ز کوی عشق وزید

که برآمد ز خاکساران گرد

فارغند از جفای یار اغیار

یارما هرچه کرد با ما کرد

هرکس از خم عشق رنگی یافت

عاشق واشک سرخ و چهره زرد

نفس عاشقان جهانسوز است

کار افسردگان بود دم سرد

کاست جانم پی فزایش دوست

چشم بگداخت هرکه جان پرورد

جامی از غیر دوست فرد نشین

دوست فرد است و دوست دارد فرد

شمارهٔ ۲۱۲

سبزه از طرف چمن می خیزد

خطت از برگ سمن می خیزد

لاله با داغ تو خفته ست به خاک

زان به خون غرقه کفن می خیزد

گر سبک سر ننهد تن به رهت

جان روان از سر تن می خیزد

می شود صاعقه خرمن صبر

شرری کز دل من می خیزد

یارب این نکهت مشکین ز صبا

یا ز صحرای ختن می خیزد

نه که بوی نفس جانان است

که ز اطراف یمن می خیزد

گفتمش جامی و وصف سخنت

از سخن گفت سخن می خیزد

شمارهٔ ۲۱۳

تو تنگ چشمی آن شوخ بین چو ناز کند

که چشم سوی محبان به صرفه باز کند

چو التماس نگاهی کنم بپوشد چشم

چو آن بخیل که در بر گدا فراز کند

کند ز زود شدن روز وصل را کوتاه

شب فراق ز دیر آمدن دراز کند

مرو به صومعه گو روی خود گشاده مباد

که روی اهل حقیقت سوی مجاز کند

چه سود روی به محراب کردنم چو مرا

خیال ابروی او رخنه در نماز کند

به هر کسی شود آمیخته چو شیر و شکر

به سان آتش و آب از من احتراز کند

مخواه چاره ز کس جامیا که کار آنست

که بی میانچی اغیار کارساز کند

شمارهٔ ۲۱۴

آن سهی سرو چو گلگشت لب جو می کرد

بلبل از شاخ سمن وصف رخ او می کرد

صبحدم باد دم از حلقه زلفش می زد

باغ را ناف پر از نافه آهو می کرد

از به آن روز بچربید ترنج ذقنش

که به بازیچه ز نارنج ترازو می کرد

آدم آن روز که مسجود ملائک شده بود

با خود اندیشه آن گوشه ابرو می کرد

ای خوش آن شب که منش دست کمر می کردم

طوق اقبال من او از خم بازو می کرد

نقش هر آرزو از لوح ضمیرم می شست

در تمنای خودم یکدل و یکرو می کرد

گرچه جامی سخن از روح قدس تلقین داشت

دوش دریوزه ازان لعل سخنگو می کرد

شمارهٔ ۲۱۵

نام لبت چون به زبان می آید

آب حیاتم به دهان می آید

هر نفسی پیش لب جانبخشت

خضر به دریوزه جان می آید

رخش جفا بر سر ما می رانی

فتنه رها کرده عنان می آید

چهره چو گل گرد چمن می گردی

بلبل مسکین به فغان می آید

بی گل تو جلوه سوسن برمن

سختتر از زخم سنان می آید

کوه بلا شد غم عشقت لیکن

بر دل عاشق نه گران می آید

در صفت لعل لبت جامی را

بین چه رنگین سخنان می آید

شمارهٔ ۲۱۶

ناله دردناک می آید

زین دل چاک چاک می آید

چون ننالد که هر دم از تو بر او

زخمهای هلاک می آید

می نهی پابه خاک و بوی خوشت

تا قیامت ز خاک می آید

از تن هر شهید در راهت

بانگ روحی فداک می آید

مرغ دل در شکنجه زلفت

دمبدم در طپاک می آید

به حریم در تو دزد خیال

شب به صد ترس و باک می آید

یار پاک است جامی و سخنت

از سر عشق پاک می آید

شمارهٔ ۲۱۷

وقت گل خوش آن که جا بر طرف گلشن می‌کند

دیده را زآب روان و سبزه روشن می‌کند

خانه دل را که از دود زمستان تیره بود

در حریم بوستان از دیده روزن می‌کند

همچو نرگس می‌نهد بر کف به عشرت جام می

پای سرو و سایه گلبن نشیمن می‌کند

می‌نشاند گل‌رخی یا لاله‌رویی پیش خویش

گردش از گل توده و از لاله خرمن می‌کند

با سپاه محنت و غم بر سر جنگ است باغ

زاه زره از سبزه و خنجر ز سوسن می‌کند

می‌نهد از عنبر تر لاله بر آتش بخور

وز بخورش گل عبیر جیب و دامن می‌کند

گر صراحی ریخت خون توبه جامی چه باک

هر زمان خون دگر زین سان به گردن می‌کند

شمارهٔ ۲۱۸

شهید داغ تو فردا ز گل چو لاله برآید

ز شوق باده لعلت به کف پیاله برآید

چو ذکر لذت تیغت رسد به خاک شهیدان

فغان ز جان شهید هزار ساله برآید

قلم به وصف بتان گر دوصد رساله نویسد

نخست نام تو از صدر هر رساله برآید

رساند نامه تو پیک لیک کار گدایان

کجا ز خوان نوالت به یک نواله برآید

چو کام دل ز تو خواهم حواله با لب خود کن

که کام عاشق بیدل ازین حواله برآید

چو بید بر سر تو لرزم ای نهال جوانی

چو ز آه سرد سرشکم به شکل ژاله برآید

ز داغ هجر تو نالان چو جامی اشک فشاند

ز خاک لاله بروید ز لاله ناله برآید

شمارهٔ ۲۱۹

شب کجا رفتی که دور از روی تو خوابم نبرد

بس که کردم گریه حیرانم که چون آبم نبرد

چون غریبان شب نیفتادم به کنج مسجدی

کاروزی ابرویت تا طاق محرابم نبرد

عشق تو آمد چنان شیرین که هرگز ذوق آن

از دل و جان تلخ گوییهای احبابم نبرد

از ره عشقت نماندم باز هرگز کز قفا

در رگ جان زلف تو افکنده قلابم نبرد

در شب زلفت نگشتم گم که ماه عارضت

پیش پیش ره چراغ از نور مهتابم نبرد

جست و جوی گوهر وصل تو کردم عمرها

از جهان رخت بقا جز درد نایابم نبرد

جامیم من تا بدیدم جام میگون لبت

سوی میخانه بجز میل می نابم نبرد

شمارهٔ ۲۲۰

چه جور ماند که برما مه صیام نکرد

کدام عیش که بر عاشقان حرام نکرد

کدام سبزه امید را که خشک نساخت

کدام میوه مقصود را که خام نکرد

رمید نافه رام طرب نمی دانم

ز تار چنگ چرا مطربش زمام نکرد

مقلدند همه خاص و عام عارف نیست

جز آنکه کار به تقلید خاص و عام نکرد

صیام چیست ز جام وصال محرومی

خوشا کسی که درین ماه ترک جام نکرد

به چاشت روزه خود را به باده کرد افطار

حواله اش چو سفیهان به وقت شام نکرد

ز زیرکان نرسد اعتراض بر جامی

به مقتضای چنین صوم اگر قیام نکرد

شمارهٔ ۲۲۱

ز داغ هجر تو سوزم ز گشت باغ چه سود

ز توست شب شده روزم ز گل چراغ چه سود

به باغ چون تو نباشی مرا ز لاله و گل

به غیر خار چه حاصل برون ز داغ چه سود

جمال عارض و خط خوشت نه پیش نظر

نظاره گل و سبزه به باغ و راغ چه سود

صبا ز حلقه زلفت نگشته نافه گشای

ز ناف اهوی چین مشک در دماغ چه سود

ز دل که برد دهانت نشان نمی پرسم

نهاد گم شده رو در عدم سراغ چه سود

چو هست خلوت صوفی تهی ز شاهد و می

ز شغل اهل جهان گوشه فراغ چه سود

نوای عشق ز جامی نه از حسود شنو

چو نیست نغمه بلبل نفیر زاغ چه سود

شمارهٔ ۲۲۲

گرچه اندازد به شاخ سدره امیدم کمند

دست کوتاهم ز تار زلف آن سرو بلند

تا چرا آن لب به حلوایی شکر آلوده شد

سربه سنگ از کله خشکی می زند هر لحظه قند

گوهر آمد لعل آن لب کان آن جانهای ما

بر چنان گوهر نشد فیروز هرکس کان نکند

تا فتادم دور ازان مه بر بساط شوق او

پای می کوبم خروشان همچو بر آتش سپند

ناصحا پندم مده کز باده بازآ زانکه کرد

بند بر گوشم صدای صوت مطرب راه پند

تا سگان کوی او روزی به من پهلو نهند

زیر دیوارش چو سایه خویش را خواهم فکند

عاشق آن گلرخی جامی چه گیری گل به دست

خرقه خونین بر انگشت درست خود مبند

شمارهٔ ۲۲۳

گهی که بر سر زلفت شمال می‌گذرد

ازو بپرس که بر ما چه حال می‌گذرد

ز روز هجر تو رازی جز این نمی‌گویم

که روز همچو مه و مه چو سال می‌گذرد

به مجلسی که تویی بی‌نقاب مه ز سحاب

نقاب کرده به صد انفعال می‌گذرد

چو بی‌رقیب همی‌بینمت ازان لب لعل

گدایی عجبم در خیال می‌گذرد

تعطشم به تو ننشست اگرچه خنجر تو

به حلق تشنه چو آب زلال می‌گذرد

دلم به یاد لبت از خیال لعل گذشت

کسی که یافت گهر از سفال می‌گذرد

نمی‌رسد به دل اهل طبع جز جامی

چو ذکر طوطی شیرین مقال می‌گذرد

شمارهٔ ۲۲۴

گرچه از دل دیده رخت خود به موج خون برد

با خیال طاق ابرویت به پل بیرون برد

هرکه چون روح القدس در وی دمد لعلت دمی

از سبکروحی چو عیسی رخت بر گردون برد

لعل جانبخشت نوشت از خط فسون دلبری

هیچ کس دل بلکه جان مشکل ازین افسون برد

وقت صوفی خوش که سازد رهن پیر می فروش

خرقه صد پاره چون گل باده گلگون برد

نیست همدردی که داند محنت محرومیم

کیست کین قصه سوی فرهاد یا مجنون برد

دمبدم بارم ز کار عشقت افزاید بلی

هرکه رنج افزون کشد در کار مزد افزون برد

کشتگان غم ز لعل جانفزایت جان برد

جامی بیدل نمی دانم کزو جان چون برد

شمارهٔ ۲۲۵

سرکویت ز شور بیخودان میخانه را ماند

خروش بی قراران نعره مستانه را ماند

تو شمع مجلس انسی که چون روح القدس مرغی

ز هر سو گرد تو گردان شده پروانه را ماند

نه ز آزار رقیبت آشنا ایمن نه بیگانه

عجب خاصیتی دارد سگ دیوانه را ماند

قدت نخلیست زو آویخته همچون رطب دلها

به هر یک از تو پیکانی نشسته دانه را ماند

کهن افسانه ای گویند خلق از لیلی و مجنون

کنون حال من و تو راست آن افسانه را ماند

خوشا با هندوی زلفت فکندن پنجه در پنجه

درین سودا دلم صد شاخ گشته شانه را ماند

زبس کز مهر هر کس در غمت برداشت دل جامی

میان آشنایان چون فتد بیگانه را ماند

شمارهٔ ۲۲۶

ساقیا عهد گل از ابر بهاران تازه شد

باغ و راغ از سبزه و سبزه ز باران تازه شد

لاله آمد در چمن چون ساغر و نرگس به باغ

سوی ساغر آرزوی میگساران تازه شد

می پرستان ز آتش گل بزم می افروختند

داغهای حسرت پرهیزگاران تازه شد

عندلیبان در هوای گل نوا برداشتند

عشقبازان را هوای گلعذاران تازه شد

سبزه سر برزد ز خاک و مهر خط گلرخان

همچو سبزه در درون خاکساران تازه شد

لاله شمع افروخت نرگس جام می برکف نهاد

در صبوحی رغبت شب زنده داران تازه شد

جامی از نو یک گل آورد از بهار طبع خویش

ذوق گفت و گوی آن گل بر هزاران تازه شد

شمارهٔ ۲۲۷

پریرخا چو خیالت فسونگری گیرد

ازان فسون من دیوانه را پری گیرد

ز دام عشق تو مشکل کسی تواند جست

چو گرد یاسمنت سنبل طری گیرد

ز شهر صبر دلم خیمه زد برون اینست

سزای آن که چو من یار لشکری گیرد

قدم ز دیده کنم در رهت نه فرق چرا

سلوک راه تو را مرد سرسری گیرد

به لطف کوش که ماند ز منصب شاهی

چو شه نه قاعده بنده پروری گیرد

عمامه و فش و ریش است مایه تشویش

خوش آن حریف که دین قلندری گیرد

همای طبع تو جامی بلندپرواز است

سزد که کنگر کاخ سخنوری گیرد

شمارهٔ ۲۲۸

اگر نه ساغر لعلت به کام خواهد شد

ز دیده خوردن خونم مدام خواهد شد

چنین که لاغر و زرد است ز ابرویت مه نو

چو یک دو هفته برآید تمام خواهد شد

ستون تیر خود از خانه دلم چو کشی

خیال قد تو قایم مقام خواهد شد

چو دایه بر لبت انگشت زد بشارت داد

که خوش عبارت وشیرین کلام خواهد شد

همی نمود ز قدت هنوز نازده گام

که همچو کبک دری خوش خرام خواهد شد

غزال وار رمیدی ز من نمی دانم

که طبع سرکش تو باکه رام خواهد شد

وجود خاکی جامی ز شوق مجلس تو

پس از وفات صراحی و جام خواهد شد

شمارهٔ ۲۲۹

صبا همدم بوی جانان رسید

به دلخستگان از دمش جان رسید

بشیری بشارت ده از ماه مصر

به سروقت مهجور کنعان رسید

به موری شده پایمال جفا

وفانامه ای از سلیمان رسید

ز بلبل نوایان گلزار انس

صفیری به مرغ خوش الحان رسید

ز خورشید تابان ز اقصای شرق

فروغی به خاک خراسان رسید

به نام گدایی مثال کرم

موشح به توقیع سلطان رسید

عمر شیخ شاهی که با بحر و کان

ز دست و دلش فیض احسان رسید

دعاگوی جامی به جای مدیح

به غور مدیحش چو نتوان رسید

رسانش خدایا به هر دولتی

که خواهد به شاهان دوران رسید

شمارهٔ ۲۳۰

ز شوقت سوختم هرکس به کویت خانه‌ای سازد

چه خوش باشد که از خاکستر من طرحش اندازد

اگر در کلبه ام همسایه رو آرد پی آتش

چنان سوزد ز آه من که با آتش نپردازد

تنم ویرانه درد است و مرغ دل در او چغدی

که هر دم جست و جوی گنج وصلت از سر آغازد

همی نازم به عشق تو که شوخی چون تو کم دیدم

که قدر حسن خود داند به قدر حسن خود نازد

به هر مجلس که بر یاد رخت از دل بر آرام دم

همه پروانه ها را پر بسوزد شمع بگدازد

نبینم بر بساط خوبیت همتا خوش آن عاشق

که شطرنج محبت با رخ خوب تو می بازد

چو فیض بحر طبع شاه بخشد گوهر معنی

سزد گر خامه جامی به آن گوهر سرافرازد

شمارهٔ ۲۳۱

سوار من که غبار رهش به ماه رسید

نشسته گرد به رخ چاشتگه ز راه رسید

چو مه به موکب سیاره بود شبگیرش

ولی جریده چو خورشید چاشتگاه رسید

پناه ساخته خورشید را به مشکین چتر

به فرق راه نشینان بی پناه رسید

ز کوس شاهی و بانگ سپاهیش برخاست

خروش و ولوله از شهر و کو که شاه رسید

سرم ز طارم عزت به خاک پاش فتاد

ز آستان مذلت به صدر جاه رسید

نکرده دعوی عشقش هنوز سینه به آه

ز اشک سرخ من از هر مژه گواه رسید

چه نعره ها که برآمد ز صوفیان از ذوق

چو نظم دلکش جامی به خانقاه رسید

شمارهٔ ۲۳۲

زآتش تب مه رخسار تو در تاب مباد

وز عرق لاله سیراب تو بی آب مباد

صبحگاهان ز صداعی که تب آرد به سرت

نرگس چشم جهان بین تو بی خواب مباد

تاب تبخاله نباشد لب شیرین تو را

داغ جانسوز تو جز بر دل احباب مباد

عیش سازان چو سحر جام صبوحی گیرند

ساغر عیش تو خالی ز می ناب مباد

غمزه بس قاتل آنان که فدای تو شوند

برسر کشته تو منت قصاب مباد

گوهر وصل تو در درج فلک نایاب است

سفله را دست براین گوهر نایاب مباد

چون دعای تو کند دفع بلا را جامی

غیر ابروی تواش قبله محراب مباد

شمارهٔ ۲۳۳

دلم بی جمال تو نوری ندارد

جدا از وصالت سروری ندارد

ببین لاله را با همه باد در سر

که پیش تو چندان غروری ندارد

به می زان دهم نقد هستی که هر کس

نشد غایب از خود حضوری ندارد

تجلی طلب موسی توست جانم

که جز کوه اندوه طوری ندارد

به تلخی به سر می برد عمر شیرین

ز شیرین لبت هرکه شوری ندارد

ز رشک تو بستان چنان ماتمی شد

که گل گرچه سوریست سوری ندارد

ز خود نال جامی نه از خوبرویان

کسی بر تو در عشق زوری ندارد

شمارهٔ ۲۳۴

کیم پیکان تو از دل برآید

مگر چون غنچه ام از گل برآید

مریز ای دیده سیل خون به جیحون

مبادا موج بر ساحل برآید

دهد یاد من از محمل نشینیت

چو مه زین نیلگون محمل برآید

سرشکم بر درت افتاده زانست

کز آنجا حاجت سایل برآید

شبی بگذر خرامان بر خرابات

که صد غوغا ز هر محفل برآید

گر افتد عکس رویت بر مه نو

چو ماه چارده کامل برآید

مگو جامی بدار از دامنم دست

که از دست من این مشکل برآید

شمارهٔ ۲۳۵

به من دارد دلت جنگی که دارد

بزن گو در بغل سنگی که دارد

ننوشد می جز از خون دل من

ز من دارد لبت رنگی که دارد

صدای ناله است از رگ رگ من

مغنی نغمه چنگی که دارد

جلا ندهد بجز خاکستر من

ز خونم تیغ تو رنگی که دارد

نباشد جز به ذوق آن دهان خوش

شکر در گوشه تنگی که دارد

به نام من مخوان هرگز سگت را

کزین دارد سگت ننگی که دارد

به سودای سواد نظم جامیست

صریر کلکم آهنگی که دارد

شمارهٔ ۲۳۶

باز گل اسباب معشوقی به بستان ساز کرد

بلبل بیدل نوای عاشقی آغاز کرد

خوش برآمد فال برگ بزم عشرت ساختن

چون صبا بهر تفؤل دفتر گل باز کرد

در چمن هر غنچه رازی داشت در دل سر به مهر

لطف باد صبح ما را واقف آن راز کرد

پای کوبان گشت گلشن کن که بهر مقدمت

سبزه هر جای از حریر سبز پای انداز کرد

از شکوفه بس که شد شاخ درخت آراسته

اهل دل را در هوایش مرغ جان پرواز کرد

سبزه برزد از زمین سرگل نمود از شاخ روی

بس که بلبل رفتگان باغ را آواز کرد

کرد فرش شاهدان دراعه را در پای گل

زاهد خود بین که عیب رند شاهد باز کرد

روح حافظ را صبا ز انفاس جامی تحفه برد

از خراسان چون گذر بر خطه شیراز کرد

آن سخندان لطف لفظ و دقت معنی چو دید

آفرین بر جودت طبع سخن پرداز کرد

شمارهٔ ۲۳۷

آن ترک کج کله چو هوای شکار کرد

در یک قبا هزار بلا را سوار کرد

زد مرده سبزه سان ز سم بادپاش سر

برهر زمین که راه چو باد بهار کرد

ببرید تن ز جان که شود گرد در رهش

از گرد ره چو جا به میان غبار کرد

کشته مخوان شکاری او را که چون رسید

تیرش بدو ز شادی آن جان نثار کرد

چشم است زخم او به تن صید و تیر ازو

چون بگذارند سوی خودش چشم چار کرد

زینسان کزو چو لاله برم داغها به خاک

خواهد زمانه خاک مرا لاله زار کرد

جامی که شد خمیده به بزم غمش چو چنگ

از رشته های اشک بر آن چنگ تار کرد

شمارهٔ ۲۳۸

گر ز هجران چشم من زینگونه خون پالا شود

جای آن دارد که گرد من ز خون دریا شود

موعد وصل است فردا کاش چرخ تیزگرد

طی کند امروز را تا زودتر فردا شود

گرچه طوبی در علو از سدره سربالا کشد

نیست حد او که با قد تو هم بالا شود

شمع رخ بنما که تا طاووس زرین بال خور

در تماشای تو چون پروانه ناپروا شود

خوش درآ در جلوه خوبی که تاوان برتو نیست

گر جهان پر فتنه یا آفاق پر غوغا شود

برق را مانی که چون پیدا شود ناگه ز دور

چشم کس ناگشته بر وی گرم ناپیدا شود

طوطی قدس است جامی از لب گوهرفشان

جای ده در شکرستانش که شکرخا شود

شمارهٔ ۲۳۹

رفتی و دل ز هجر تو با سوز و آه ماند

دیده در انتظار قدومت به راه ماند

رفتی کله نهاده کج از ناز و در رهت

برهر نشان پا سر صد کج کلاه ماند

رفتی و بی جمال تو ویرانه مرا

نی روز تاب مهر و نه شب نور ماه ماند

از مهر و مه چه روشنی آن را که بی رخت

در پیش دیده پرده ز بخت سیاه ماند

قدت نهاد بر سر طوبی قدم ز قدر

سرو بلند پای به فرق گیاه ماند

جز پای بوس سرو بلندت هوس نداشت

هرتاجور که پا به سر تخت جاه ماند

جامی چه غم که ماند زکار اینچنین کزو

صد نقش دلپذیر درین کارگاه ماند

شمارهٔ ۲۴۰

خبر آمدن یار دلم خرم کرد

لیک نا آمدنش حال مرا درهم کرد

شادیی نیست که صدگونه غمش نیست ز پی

ای خوش آن کس که درین غمکده خو با غم کرد

کی توانم که ز بنیاد کنم خار غمش

بیخ از اینسان که درآب و گل من محکم کرد

گر نگریم من دلداده نه از بی دردیست

گرمی آتش دل چشم مرا بی نم کرد

در چمن سرو سهی را نه تمایل ز صباست

پشت خود پیش قد او به تواضع خم کرد

شرح پیش که کنم این دو شکایت ز فلک

که بریدش ز من و با دگران همدم کرد

نیک رودیست نم دیده جامی که به آن

داد رخت خود و پدرود همه عالم کرد

شمارهٔ ۲۴۱

سحر چون ابر نیسان سایه بان بر کشتزاران زد

به عشرت ساغر لاله صلای میگساران زد

فلک را قصد آزار به خون آغشتگان دیدم

به فرق غنچه از قوس قزح چون تیر باران زد

مزن فراش گو خیمه به بستان وقت دهقان خوش

که چتر سبزفام نارون بر جویباران زد

چه حاجت ساقی ما را که گرداند به مجلس می

چو چشم مست او راه خرد بر هوشیاران زد

به تاج فقر کی باشد سزا جز فرق آن رهرو

که پشت پای همت برسریر شهریاران زد

قوی دل شو که بر جام بلور صافی آشامان

شکست آمد چو پهلو با سفال دردخواران زد

کلید هر درآمد لطف یار ما، چه حال است این

که قفل ناامیدی بر در امیدواران زد

چو بلبل زد نوا جامی ولی بلبل نوای خود

ز سودای گل و جامی ز شوق گلعذاران زد

نه شوق گلعذاران بلکه ذوق خدمت شاهی

که لطفش بوسه ز احسان بر لب مدحتگذاران زد

مغیث دولت و ملت ابوالغازی که جود او

به گاه فیض بخشی خنده بر ابر بهاران زد

بقای ذات او بادا که خواهد خامه عدلش

رقوم مهر بر لوح جفای روزگاران زد

شمارهٔ ۲۴۲

بیا که خسته دلان را تویی معاد و معاذ

بیا که حکم تو را نیست مانعی ز نفاذ

مده غرور به لذات خلدم ای زاهد

که نیست جز به الم های عشقم استلذاذ

به سلک زمره اصحاب ازان سبب ره یافت

که بود نقد جبل گوهر وجود معاذ

فکن به موج فنا رخت خود که ماهی را

نگشت زآفت ساحل بغیر بحر ملاذ

به نامرادی عشاق کی تواند ساخت

چنین که خواجه اسیر ملاهی است ملاذ

خیال کشف حقیقت مکن به قوت فکر

که این لغت به قیاس خرد نماید شاذ

به عاشقان سبکرو کجا رسی جامی

ز بار هستی خود ناشده خفیف الحاذ

شمارهٔ ۲۴۳

معنی الوجود فی صورالکون قد ظهر

ما ضر سر وحدته کثرة الصور

نور وجود مهر و حقایق مهند ازین

بشناس معنی « جمع الشمس و القمر»

ساریست در همه چو به ذات و صفات خویش

دانی که اوست گر به حقیقت کنی نظر

گویا به هر زبان و توانا به هر توان

دانا به هر بصیرت و بینا به هر بصر

کی زو خبر به یک سرمو یابد آن که هست

در راه عشق یک سرمو از خودش خبر

بحر صفاست عشق و کدر ما سوای او

شو آشنای بحر صفا وز کدر گذر

جامی صریر خامه ات «انی انا الله » است

گویا که تو کلیم شدی خامه ات شجر

شمارهٔ ۲۴۴

شمت برقا یلوح للاسرار

کاد یمحو بریقه الانوار

آتشی تافت از نواحی طور

دل به آن سو شتافت موسی وار

دیده انتظار بر راهیم

سوف یأتی بجذوة من نار

آورد شعله ای که جذوه آن

زند آتش به خرمن پندار

بر تو روشن کند که یار یکیست

لیک نامش هزار و یک به شمار

چون به هر یک جدا جدا بنمود

یار شد از هزار ویک اغیار

گر ز پیش آن شمار برداری

هیچ باقی نماند الا یار

رو نماید ز پرده من و تو

سر وحدت منزه از تکرار

رود از کارخانه شب و روز

وهم امسال همچو تهمت پار

در و دیوار دار کون و مکان

گویدت لیس غیره فی الدار

لب درین گف و گوی محرم نیست

دم فروبند جامی از گفتار

شمارهٔ ۲۴۵

گر همچو عود جا دهدم یار در کنار

از دست او کنم بر او ناله های زار

گویم بدو که ای به سرانگشت مرحمت

بگرفته نبض مضطربم را طبیب وار

در اضطراب نبض مرا اختیار نیست

عشق تو برده است ز دست من اختیار

از گوشمال هجر تو چون ناله برکشم

گوشی به ناله های من هجر دیده دار

عاشق که نالد از غم هجران بدان خوش است

کآواز ناله را برساند به گوش یار

بلبل شود دراز زبان در نوای شوق

چون گوش خویش پهن کند گل ز شاخسار

گویند بهر چیست چنین بی قراریت

چون در کنار یار بود هر دمت قرار

گویم که تا غبار دویی در میانه هست

باشد نهفته چهره وحدت درآن غبار

جامی به آب دیده نشان آن غبار را

تا بی غبار یار شود برتو آشکار

شمارهٔ ۲۴۶

اگر پرده برخیزد از روی کار

نبینی درین پرده جز روی یار

بدانی چو ظاهر شود پردگی

که هم پرده او بود و هم پرده دار

به هر نقش بندی چو پرده ازان

به بیرون در مانده ای پرده وار

درون را ازین نقشها پاک کن

که شاید بیابی درین پرده بار

به پرده درون نیست الا یکی

ز پرده برون است چندین شمار

گر از پرده وحدت آید برون

هزاران جهان بل هزاران هزار

مپندار جامی که داند نشست

به دامان وحدت ز کثرت غبار

شمارهٔ ۲۴۷

زهی نور تو از هر ذره ظاهر

کمال وحدت ذات تو قاهر

تویی اول تویی آخر ولیکن

نه اول باشدت پیدا نه آخر

تویی ظاهر ز هر خاطر ندانم

چرا سالک کند نفی خواطر

ز جام عشق تو یک جرعه خواهم

ولیکن لاعلی ایدی المظاهر

ز تو غایب چرا باشم چو بینم

به حال خود تو را جاوید حاضر

تویی در چهره معشوق منظور

تویی در دیده عشاق ناظر

نیاید با وطن باز آن که گردد

به عزم کعبه کویت مسافر

کند ترک سفر هر راهدانی

که گردد بر درت روزی مجاور

طریقت جامی از صاحبدلی گیر

که باشد در سلوک عشق ماهر

شمارهٔ ۲۴۸

تو نور مطلقی و دیگران مجالی نور

تجلی تو درآنها به اختیار و شعور

شئون ذات تو کز حد و حصر بیرون است

ز غیب ذات چو بر علم و عین کرد عبور

شد از تجلی اول حقایق اعیان

که در مطاوی علمند جاودان مستور

شد از تجلی ثانی مظاهر اکوان

کز آنست ساحت ویرانه عدم معمور

مرائیند مظاهر که کرده در هر یک

جمال اقدم اقدس به وجه خاص ظهور

جمال وحدت جمع وجوه ازان مرآت

کند ظهور که باشد ز زنگ تفرقه دور

فروغ وحدت او ظلمت دویی نگذاشت

میان شاهد و مشهود و ناظر و منظور

بکش جامی و رطل گران بنوش سبک

ازان زلال مصفا وز آن شراب طهور

که یک دو جام ازان شوید از حقیقت مرد

ظلام عجب ورعونت غبار وهم و غرور

شمارهٔ ۲۴۹

کار من آمد به جان از یار دور

نیست جان دادن چنان ازکار دور

ای که گویی چونی از غم چون بود

تن ز جان تنها دل ازدلدار دور

گر بنالم ور بگریم دور نیست

شوق غالب موعد دیدار دور

خاص ناید راست با سودای عام

فکر خانه باشد از بازار دور

گر هزار آزار ازان بدخو رسد

طبع عاشق باشد از آزار دور

هرکه آن رخسار نیکو دید گفت

یارب از چشم بدانش دار دور

محمل جامی به منزل چون رسد

توشه اندک بادیه بسیار دور

شمارهٔ ۲۵۰

مکن در کشتنم زین بیش تقصیر

چو من مردم ز غم دیگر چه تدبیر

در رحمت بود روی تو بر خلق

برآن در زلف تواز مشک زنجیر

ز زخمت مرد آهوی و من از رشک

دوصید از پا درافکندی به یک تیر

ز عشقت خون دل با شیر خوردم

درین خونخواریم شد موی چون شیر

مه و سیاره را در خواب یوسف

بود خوی کرده رخسار تو تعبیر

تو خوش زی جاودان در هودج ناز

فلک گو ماه را محمل فرو گیر

خمید از بار هجرت پشت جامی

جوانا رحم کن بر حال این پیر

شمارهٔ ۲۵۱

نشستی دور ازین مشتاق مهجور

که نتوان ماه را دیدن جز از دور

سلیمانی تو و لعل تو خاتم

خطت برگرد خاتم عنبرین مور

فروزان زآتش تو داغ بر داغ

بود بر سینه ام نورا علی نور

به کنج خلوتم منما ره ای شیخ

مکن غمدیده ای را زنده در گور

گذشتم بر درت نادیده دیدار

بهشتی دیدم اما خالی از حور

بود در وصف خوبان شعر جامی

به امر عشق و المأمور معذور

بود یک بیت معمور آسمان را

زمین از شعر او پر بیت معمور

شمارهٔ ۲۵۲

ز ره ملغز چو پرسم تو را به رسم لغز

به رغم واعظ پرگوی نکته ای موجز

چه نقطه است که از کثرت شئون پر ساخت

همه دوایر کون از محیط تا مرکز

طریق عام بود پختن خیال دویی

طریق عام مپوی و خیال خام مپز

به زور زرطلبی روز گرد رز گردی

نه زور ماندت آخر نه زر نه روز و نه رز

اذل و ارذل خلق جهانست منکر عشق

اگر چه یافت لقب صاحب اجل اعز

چو پیر زیر پر پرورش گرفت تو را

به سان بیضه بیارام و چپ و راست مخز

چو موج تفرقه جامی تورا گذشت ز سر

برابر است اگر یک گز است اگر صد گز

شمارهٔ ۲۵۳

با جگر سوختگان یار نبودی هرگز

جز جفاجوی و ستمکار نبودی هرگز

با همه خلق جهان در صدد مرحمتی

جز به ما بر سر آزار نبودی هرگز

چه دهم شرح تو را داغ گرفتاری هجر

چون بدین داغ گرفتار نبودی هرگز

حال جان کندن تنهایی من کی دانی

چون تو یک لحظه درین کار نبودی هرگز

ما چو خاریم و تو گل وه که ز بس شوکت حسن

داده دامن به کف خار نبودی هرگز

منکر معتقد خود شده ای در همه عمر

اینچنین برسر انکار نبودی هرگز

پرده چشم تو هم بود تو آمد جامی

بگذر از بود خود انگار نبودی هرگز

شمارهٔ ۲۵۴

عمر بگذشت و رخت سیر ندیدم هرگز

گلی از باغ جمال تو نچیدم هرگز

همه جا گشتم و حال همه کس پرسیدم

چون تو بدخوی ندیدم نشنیدم هرگز

از بتان محنت بسیار کشیدم لیکن

محنتی کز تو کشیدم نکشیدم هرگز

گر بریدم ز تو از نازکی خوی تو بود

از تو یکدم به دل خود نبریدم هرگز

گرچه پروازگهم روضه حورالعین بود

از سر کوی تو آن سو نپریدم هرگز

تا به گرد مهت از غالیه خرمن دیدم

خرمن ماه به یک جو نخریدم هرگز

نامرادیست مرادم ز تو غم نیست اگر

همچو جامی به مرادی نرسیدم هرگز

شمارهٔ ۲۵۵

چون بامداد بینمت ای ماه دلفروز

در عیش و خرمی گذرانم تمام روز

چون خورهزار رشته بتاب از فروغ خویش

چشم مرا ز هر چه نه دیدار خود بدوز

بهر گزند چشم خسان برفروز رخ

همچون سپند مردمک چشمشان بسوز

با غمزه هرکه دید خم ابروی تو گفت

تیریست سینه سوز و کمانیست کینه توز

عشق از دم فسرده ندارد حرارتی

ناید به فصل دی ز هوا گرمی تموز

واقف ز عشق و حسن من و تو چو بیندم

گوید به صد شگفت که تو زنده ای هنوز

جامی به جور تافتی از راه عشق روی

ماذاک فی سریعة اهل الهوی یجوز

شمارهٔ ۲۵۶

خالیست ازان رشک پری خانه ام امروز

زنجیر بیارید که دیوانه ام امروز

تسکین مدهیدم که تو را یار و ندیمیم

خیزید که من از همه بیگانه ام امروز

شاید که به یک سو شوم از دایره جمع

کز شمع جدامانده چو پروانه ام امروز

تا بو که برآید سخن او به زبانی

ازهر طرفی گوش به افسانه ام امروز

خانه چه کنم بی رخش ای زلزله حجر

برسرفکن این کلبه ویرانه ام امروز

باشدکه ز تاریکی هجرم برهانی

آتش فکن ای آه به کاشانه ام امروز

صد دانه گوهر ز مژه چون نفشانم

محروم ازان گوهر یکدانه ام امروز

هجران دهدم ساغر پر زهر همانا

کز خم فلک پر شده پیمانه ام امروز

بی مستی و بیهوشی ازین غم نرهم باز

جامی بنما راه به میخانه ام امروز

شمارهٔ ۲۵۷

از شوق تو شوریست عجب در سرم امروز

داده ست غمت بیخودی دیگرم امروز

نزدیک رسیده ست که از جذبه عشقت

این خرقه سالوس ز هم بردرم امروز

می سوزدم از آرزوی دیدن تو جان

بنشین که زمانی به رخت بنگرم امروز

سودایی زلف توام آن گونه که از وی

یک موی به ملک دو جهان می خرم امروز

سر تا به قدم غرقه شدم در غم و دردت

سیلاب بلا خاست ز بام ودرم امروز

در راه تو جز هستی من نیست حجابی

بگذر به سرم کز سر خود بگذرم امروز

دل دفتر عشق است نفور از رقم عقل

جامی بتراش این رقم از دفترم امروز

شمارهٔ ۲۵۸

لله الحمد آن جان و جهان آمد باز

شادمانی به دل آرام به جان آمد باز

گرچه از صحبت ما جنگ کنان کرد کنار

شیوه صلح گرفته به میان آمد باز

جان شیرین به تن مرده چه سان باز آید

سوی عشاق جگرخسته چنان آمد باز

سوی ما کز غم او مرغ خزانی بودیم

همچو گل جلوه کنان خنده زنان آمد باز

بست بر اهل غرض راه سخن شکر خدا

کآشکار از بر ما رفت و نهان آمد باز

بس مسافر که ازان کوی ره کعبه گرفت

کعبه را دید و به آن کوی روان آمد باز

گفت در هند حسن گفته جامی چو شنید

کز عدم خسرو شیرین سخنان آمد باز

شمارهٔ ۲۵۹

نبود عروس ملک سزای کنار و بوس

بؤساً لک ار کنار نگیری ازین عروس

شه را چو در دوام بقا اختیار نیست

دم دم چرا خطاب رسد هر دمش ز کوس

مجنون که دور مانده ز لیلیست روز و شب

جانی پر از دریغ و زبانی پر از فسوس

این بس که در نواحی حی می برد به روز

شب در سماع شوق به بانگ سگ و خروس

بردند آب صفوت رندان پاکباز

پیران گول گیر و مریدان چاپلوس

لُبّ است سرّ عشق و سبوس است مابقی

لب کی شناسد آنکه بود درخور سبوس

جامی تو مرغ عالم یکرنگی آمدی

بر خویش بشکن این قفس عاج و آبنوس

شمارهٔ ۲۶۰

صوفی از زنگ سوی آیینه دل بتراش

چهره حال خود از ناخن فکرت بخراش

غایبان را نبود بهره ای از نفخه قرب

هر زمان نفخه دیگر گذرد حاضر باش

روی در عشق کن واز دو جهان یکتا شو

زانکه سد ره تو فکر معاد است و معاش

پرده چشم شهودت ز رخ شاهد عشق

نیست جز هستی تو کاش نمی بودی کاش

شاید آن طایر اقبال شکار تو شود

دام تجرید بنه دانه اخلاص بپاش

ژنده فقر مده اطلس شاهی مستان

که نیرزد به جوی پیش من این جنس قماش

جامی از رنگ سخن سر سخنگو دانند

لب فروبند مبادا که شود سر تو فاش

شمارهٔ ۲۶۱

برکنار طاس گردون زد هلال انگشت دوش

عاشقان رامژده ایام عید آمد به گوش

ماه نورابا شفق دانی قران بهر چه بود

عید شد یعنی ز جام زر شراب لعل نوش

میفروشی هر چه هست از خودفروشی بهتر است

چند عیب میفروشان می کنی ای خودفروش

پرده از عیب کسان برداشتن نبود هنر

گر نیاری پاک شستن عیبشان باری بپوش

هرزه گویی و جهانگردی نه کار عارف است

کیست عارف رهرو بنشسته گویای خموش

گرچه نتوانی به کوشش دامن جانان گرفت

کاهلی بگذار چندانی که بتوانی بکوش

جامی از خامی به هرآتش ز سر بیرون مشو

دیگ مرد پخته بعد از سالها آید به جوش

شمارهٔ ۲۶۲

مه اشترسوار من که شد رخش فلک پستش

خوش آن رهرو که در قید مهار مهر دل بستش

تن پاکش به پاکی دست برد از چشمه حیوان

خضر کی یابد آن دولت که ریزد آب بر دستش

ز شاخ سدره آمد نخل او برتر عجب دارم

که چون آسیب سنگ ناکسان نوشین رطب خستش

اگر صد نشتر محنت رسد بس باشد این مرهم

که سوی سینه ریشان التفات خاطری هستش

به کحل دولت گیتی سیه چشمی نکرد آری

سواد از سرمه «مازاغ » دارد نرگس مستش

گذشت از سی و چل بر ساحل بحر طلب عمرم

خوش آن کافتد چو او صیدی پس از پنجاه در شستش

بود وصاف او جامی دلش را برق غم بادا

اگر حرفی نه در وصف رخ او از زبان جستش

شمارهٔ ۲۶۳

خاکیست زر که رنگ دهد پرتو خورش

از زر کسی که تاج کند خاک بر سرش

گنجیست گنج فقر که در چشم اهل حرص

هست اژدهای حلقه زده حلقه درش

هرکس ز دسترنج کسان می خورد گداست

گر خود بفرض نام نهی شاه کشورش

خوشوقت آن حریف که در بزمگاه فقر

باشد به کف ز آبله کسب ساغرش

رهرو کسی بود که درین ره به زیر پای

خوشتر بود ز سبزه تر نوک نشترش

نی نازپروری که ز بس نازکی و لطف

نشتر صفت خلد به قدم سبزه ترش

عمری کشید ذل گدایی به کوی فقر

جامی که ساخت عز قناعت توانگرش

شمارهٔ ۲۶۴

کمانداری که در قتلم بود تعجیل تأخیرش

نه تیرش را ز دل کندن توانم نی دل از تیرش

چو بر نخجیر تیر اندازد آن شوخ از خدا خواهم

که آیم در نظر در صیدگه برشکل نخجیرش

در رحمت بود خندان و خوش برمردمان آن رو

مکن گو برمن از چین جبین هر لحظه زنجیرش

گدازد سنگ را آتش دریغا کآتشین آهم

نباشد در دل سنگین جانان هیچ تأثیرش

چه جمعیت دهد زلفش که گر بینم به خواب آن را

نباشد جز پریشانحالی من هیچ تعبیرش

نیاید زآب و گل شکلی بدین خوبی و مطبوعی

همانا دست تقدیر از دل و جان کرده تخمیرش

چو جامی جان دهد بر لوح خاکش این رقم بادا

که جز خوبان نخواهد هیچ کس اخلاص و تکبیرش

شمارهٔ ۲۶۵

نازک اندامی که هست آسیب تن پیراهنش

جانم آزارد ز آسیبی که آید بر تنش

چون گلشن می داشتم بر دست چون دارم روا

کوفتد گل گل به تن چون گلبن از دست منش

ترسم از آزار مژگان ورنه دارم آرزو

کز بدن آزردگی چینم به چشم روشنش

فن خوبان است گاهی جنگ و گاهی آشتی

خوبتر بینم ز خوبان جهان در هر فنش

هر زمان بی موجبی با او برآرم سر به جنگ

تا به رسم آشتی دست آورم بر گردنش

شد گریبان وصال او به چنگ از دست من

دست آن کوتا بعد از آن بگیرم دامنش

بهر آن سرو این غزل جامی به برگ گل نویس

باشد آن را افکند باد صبا پیراهنش

شمارهٔ ۲۶۶

آن که بر خیل بتان ساخت خدا پادشهش

سرمه اهل نظر باد غبار سپهش

شرمسارم که چو آمد به سرم قاصد او

برنیامد ز تنم جان که فشانم به رهش

حسن قاصد چو به مقصودی شه خاص بود

کی سزد چشم گدایان که شود جلوه گهش

چون رسد جلوه کنان کوکبه حسن ایاز

بجز از دیده محمود نشاید نگهش

دیده اهل غرض باد چو کافور سفید

تا نبینند به آن خال معنبر سیهش

گر دلم را بشکافد چو گل آن غنچه دهان

یابد از شوق خود آغشته به خون ته به تهش

نیست جز قول زبان هیچ گنه جامی را

آه اگر درنگذارند کریمان گنهش

شمارهٔ ۲۶۷

جان و دل پیوند کن با یار بی مانند خویش

هرچه غیر از عشق او بند است بگسل بند خویش

او به ذات خود غنی مطلق آمد لیک هست

در ظهور این غنا محتاج حاجتمند خویش

زاهد از نظاره خوبان مرا سوگند داد

جلوه گر زیشان تویی چون نشکنم سوگند خویش

هیچ چیزی نیست پیش دیده عارف حجاب

اوبه عشق توست مشعوف زن و فرزند خویش

عالمی راگوش عقل و هوش برگفتار توست

مهر خاموشی گشا از لعل شکر خند خویش

ناصح مشفق دهد پندم که ترک عشق گوی

روی بنما تا کشد شرمندگی از پند خویش

یار بی مانند ما فرد است جامی از دو کون

فرد شو تا بر خوری از یار بی مانند خویش

شمارهٔ ۲۶۸

دادی ز لطف خوی مرا با وصال خویش

وانگه نهفتی از نظر من جمال خویش

شکر خدا که می نتوانی که یک نفس

پیوند خاطرم ببری از خیال خویش

بیرون خرام مست و سرانداز هر طرف

سرهای سروران بنگر پایمال خویش

دیوانه توام دگران را به سنگ زن

در شور کن مرا پی دفع ملال خویش

گر باغبان ز لطف قدت یافتی نشان

بر جویبار دیده نشاندی نهال خویش

داری دریغ تیغ خود از عاشقان، مباش

بر تشنگان بخیل به آب زلال خویش

گفتی که چیست حال تو جامی خدای را

بنشین دمی که با تو کنم شرح حال خویش

شمارهٔ ۲۶۹

ای دل متاع جان به لب لعل یار بخش

نقد خرد به جام می خوشگوار بخش

آورد باد بوی بهار از چمن چو گل

اوراق علم و فضل به باد بهار بخش

وصف جمال عشق یکی و یگانگیست

حاشا که جا کند به دلی با هزار بخش

من عذر جرم عشق نمی خواهم ای ادیب

جرم مرا به ساقی مشکین عذار بخش

سوزان ز خامی خودم ای عشق پخته کار

این خام را ز آتش خود یک شرار بخش

بنمای رخ که منتظر جان سپردنم

جان مرا خلاصی ازین انتظار بخش

جامی به مزد کار نه عشق است کار کن

پس مزد کار را به خداوند کار بخش

شمارهٔ ۲۷۰

ای کرده ز حال من فراموش

چون جان که کند ز تن فراموش

گفتم که بر تو قصه گویم

کین گونه مکن ز من فراموش

دیدم رخ تو ز دور و کردم

از قصه خویشتن فراموش

با جان کنیم زمانه کرده ست

از محنت کوهکن فراموش

هرجا که مسافریست کرده

در کوی تواز وطن فراموش

با بوی تو کرده جان یعقوب

از یوسف و پیرهن فراموش

کرده به هوای طرف بامت

مرغ چمن از چمن فراموش

جامی سخنت شنید و بر وی

شد قاعده سخن فراموش

شمارهٔ ۲۷۱

بتی که از همه پوشیده ماند لطف تنش

نگشته محرم او کس برون ز پیرهنش

شد آفریده زآب زلال در عجبم

که چون ز جامه ترشح نمی‌کند بدنش

بر او غیور چنانم که گر دلم فشرد

به صبر پای بپوشم ز چشم خویشتنش

دمید خط ز بناگوش او ازان آفت

نگاه دار خدایا حوالی ذقنش

نه آن خط است همانا که عنکبوت خیال

تنیده دایره مشک گرد نسترنش

خیال قامت آن لاله رخ سهی سرویست

که چاک دل صاحبدلان بود چمنش

گذر کن از سخن بوسه این نه بس جامی

که بگذرد سخنان تو بر لب و دهنش

شمارهٔ ۲۷۲

برلب رسید جان که به جانان فرستمش

شد جمله درد دل که به درمان فرستمش

طی شد چو نامه عمر ز هجران او مرا

کو قاصدی که نامه هجران فرستمش

ریزم به جیب و دامن قاصد ز دیده اشک

گوهر به جیب و لعل به دامان فرستمش

رانم قلم به وصف سر زلف و خط او

در طی نامه سنبل و ریحان فرستمش

گرچه عراق و فارس پر است از جمال او

شرح جمال او ز خراسان فرستمش

جامیست از شراب لطافت پر این غزل

تحفه به مجلس جم دوران فرستمش

در شیوه جمال نمایی کمال یافت

آیینه سان به یوسف کنعان فرستمش

نی نی که من چو مورم و این نظم خشک من

پای ملخ چه پیش سلیمان فرستمش

این بس که در فزونی جاه و جمال او

جامی صفت دعای فراوان فرستمش

شمارهٔ ۲۷۳

از یمن عشق سوره یوسف به حکم نص

شد از میان جمله سور« احسن القصص »

ره رو چنان به عشق که نبود خبر تو را

از سخنی عزایم و آسانی رخص

تو خاتمی و حلقه آن سیر دوریت

دل فص آن معارف و اسرار نقش فص

زان نقش کی به اعظم اسمای حق رسد

جز عارفی که از همه خاصان بود اخص

این بس که عشق من به تو هر دم فزون شود

لاشغل لی بحبک لی زاد او نقص

بی ذوق عشق مرد درین خاکدان بود

کالحوت فی البراری والطیر فی القفص

گفتی که چند جامی ازین گریه های تلخ

کم اشرب السموم و کم اجرع الغصص

شمارهٔ ۲۷۴

هست خالی ز سبحه دست خواص

همچو سبحه ز گوهر اخلاص

غرقه در گریه از برای توام

بهر در غوطه می خورد غواص

جنبش هر کسی ز جای وی است

وجد صوفی نیاید از رقاص

قصه تو نخواهم از دگران

آری القاص لایحب القاص

چند جویی خواص خاص از عام

هر براهیم کی شود خواص

کرد صوفی به پاکی تجرید

ریش خود را ز دست شانه خلاص

جامی از عشق جو قبول سخن

نه ز لفظ بدیع و معنی خاص

شمارهٔ ۲۷۵

جوهر وجود عشق بود مابقی غرض

ان فاتکم فلیس لما فات من عوض

شد عمرها که عهد وفا بسته ام به عشق

عمری مضی و عهدی بالعشق ما انتقض

از غیر عشق عض بصر کن که عاقبت

عض انامل است مکافات ترک غض

با اهل بیت عشق و موالات رفض نیست

ور خود بفرض هست فطوبی لمن رفض

ز افسردگی جهل و کسل خشک مانده ای

جز سوز عشق نیست مداوای این مرض

زاهد به زیر سایه اعمال خویش خفت

انهضته بخالص نصح فما انتهض

جامی چو حمل بار محبت به صدق کرد

سهل است حسود کند حمل بر غرض

شمارهٔ ۲۷۶

تا کی ای خواجه مهندس سخن نقطه و خط

در خط و کون و مکان نقطه عشق است فقط

نقطه خط گشته و خط حرف شده حرف حروف

گه به تبدیل صور گاه به تغییر نقط

هرچه بر لوح شهود تو بجز نقطه اصل

نقش بسته ست فروشوی که سهو است و غلط

نقطه دان نقطه نگر نقطه شوآخر که جز این

هر چه خواهی که کنی موجب بعد است و سخط

آب چون دور ز دریاست فرات است و شط است

چون رسد باز به دریا نه فرات است و نه شط

کاهلی کافری و گر مروی شیطنت است

روش کعبه روان نیست بجز سیر وسط

جامی از چاه طبیعت بدرآ تا بینی

سر« لودلی حبل لعلی الله هبط »

شمارهٔ ۲۷۷

به کام نفس ز جام فنا نیابی حظ

به کام عقل ز ملک بقا نیابی حظ

فنای عشق شو و از فنا فنا شو نیز

که بی فنای فنا از خدا نیابی حظ

ز خویش طالب حظ شو که گر برون از خویش

دو کون راطلبی هیچ جا نیابی حظ

عبای فقر و قبای عناست بر تو حرام

اگر ز سر عبا در قبا نیابی حظ

ببست حرص وهوا بر دلت مجاری فیض

ازان ز صحبت اهل صفا نیابی حظ

تو را چه سود که گل شد به باغ نافه گشای

چو ازروایح باد صبا نیابی حظ

چو حظ اهل ولا از بلا بودجامی

همین بلای تو بس کز بلا نیابی حظ

شمارهٔ ۲۷۸

آفتابی تو و اعیان وجودت مطلع

پیش عارف لقبت واجب ممکن برقع

عاشقان کز تو به خورشید رخان خرسندند

قنعوا منک بادنی لمعات تلمع

عشق ورزان که نه در عشق تو جان باخته اند

ضیعوا انفع ماکان بما لاینفع

چون نهم پای طلب در روش عشق که هست

کوته از دامن ادراک تواش دست طمع

نام من عشق تو در دفتر اوباش نوشت

وقت آن شد که کنم طی ورق زهد و ورع

اصل هر خوشه و خرمن که بود یک دانه ست

که دمیده ست ازان دانه اصل این مزرع

جامی احسنت کز اشعار بدیع اسلوبت

هست در عالم وحدت دری از هر مصرع

شمارهٔ ۲۷۹

جبین نظم حسن رخت راست مطلع

دو ابرو ز مطلع فروتر دو مصرع

چنان می درخشد زبرقع جمالت

که شد رشته نور هر تار برقع

فتد بخیه بر رو چو از پرده پوشی

نزد شیخ ما وصله ای بر مرقع

غمت در دلم تخم عیش ابد شد

بلی این سراآن سرا راست مزرع

به میخانه گر قالبم خشت گردد

روم بر سر خم نشینم مربع

چو جمعیت آباد دلهاست زلفت

به هر حلقه جمعی نگر کرده مجمع

به زلف تو قطع سخن کرد جامی

کم افتد غزل را بدین لطف مقطع

شمارهٔ ۲۸۰

مجلسی خواهم تهی از صلح و خالی از نزاع

اهل وحدت کرده در وی نقش کثرت را وداع

ساقیان از یک طرف پر ساخته جام شراب

مطربان از یک طرف برداشته دور سماع

تنگدستان را میسر دولتی بی انتظار

می پرستان را مهیا عشرتی بی انقطاع

می بود خورشید و ساغر ماه در دور فلک

کس ندیده ست اینچنین خورشید و مه را اجتماع

چون نهم خورشید نام می که در وقت طلوع

صد چو خورشیدش نماید مضمحل تحت الشعاع

خوش سطرلابیست پیمانه که بی وی کم گرفت

از حضیض خم کسی خورشید می را ارتفاع

جامی از فقر و فنا بر دوش دارد خرقه ای

کش طراز آستین لایوهب است و لایباع

شمارهٔ ۲۸۱

سحر که صوفی صبح از نشیمن ابداع

فکند بر کتف کوه طیلسان شعاع

صفای کاسه می برفروخت بزم طرب

نوای نغمه نی برگرفت راه سماع

درآمد از درم آن مه گشاده و بسته

زبان به ذکر فراق و میان به عزم وداع

چه گفت، گفت کزان پیش کز سعادت وصل

فلک جدا کندت از نحوست اوضاع

تمتعی ز من و وصل من بگیر ومکن

متاع دولت وصلم بدل به هیچ متاع

زهرچه هست به من صلح کن که ملک دو کون

نمیکند بر صاحبدلان کرای نزاع

درین مغاره وحشت منم تو را مونس

درین سرای مضرت منم تو را نفاع

هنوز داشت سخن در دهان که بر سر پای

نشست و خاست که تخفیف کردنیست صداع

زدم به دامن او دست مسئلت گفتا

مباش جامی ازین خاستن مرا مناع

که بسته ام کمر جهد برمیان که کنم

سفر به خیر بلاد و گذر به فخر بقاع

بلاد من لتدانیه مقلتی تدمع

بقاع من لتلاقیه مهجتی تلتاع

جهانیان همه در طوق طاعت اویند

چه بندگان مطیع و چه خسروان مطاع

سلام من لجاء الخلق بالدعاء الیه

علی منازله کلما دعا من داع

شمارهٔ ۲۸۲

مرا دلیست ز تن غافل و ز جان فارغ

به یاد تو ز جهان و جهانیان فارغ

بود یقین و گمان در شهود عشق حجاب

خوشا دلی ز یقین خالی از گمان فارغ

منزهی ز مکان و زمان و بس عجب است

که نی مکان ز تو خالیست نی زمان فارغ

مگو چه سود ز سودای من که من هستم

درین معامله از سود و از زیان فارغ

مرا به تیغ سیاست بکش که کشته عشق

بود ز آرزوی عمر جاودان فارغ

زبان به نام تو مشغول و دل به یاد تو خوش

نه دل تهیست مرا از تو نی زبان فارغ

دهد فراغ ز دستان عقل قصه عشق

مباش جامی ازین طرفه داستان فارغ

شمارهٔ ۲۸۳

گرچه سوزد دل پروانه ز سودای چراغ

نکند پیش مه روی تو پروای چراغ

زیر پا تار سر زلف سیاه تو کند

روشن این نکته که تاریک بود پای چراغ

آرزومند رخ خوب تو در دور فراق

شب نشینیست به دل داغ تمنای چراغ

می برد کاکل مشکین تو را باد ز جای

دود را کی بود آرام به بالای چراغ

آتش شوق تو در جان چراغ افتاده ست

پرده از عارض اگر وا نکنی وای چراغ

شمع رخسار تو بس انجمن عالم را

گو بپوشید رخ انجمن آرای چراغ

پرتو روی تو را تاب نیارد خورشید

ناید از دیده شبکور تماشای چراغ

جای کن دیده جامی چو شوی بزم فروز

که مناسب نفتد روی زمین جای چراغ

شمارهٔ ۲۸۴

به ساعد تا نهاد آن سیمبر داغ

دلی دارم ز دستش داغ بر داغ

به تن تا دیده ام کو داغها سوخت

بود صد داغ بر جانم ز هر داغ

به داغ خویش سوزد دیگران را

نباشد عاشقان را زین بتر داغ

ز داغ شوق و سوز فرقت اوست

اگر زخم است بر جانم و گر داغ

مرا از داغ او روی بهی نیست

ز بس دارم به روی یکدیگر داغ

ز داغش بر دلم دیرینه ریشیست

که نبود سودمند آن را مگر داغ

چو جامی داغی از وی بر جگر خواست

به بیداغی نهادش بر جگر داغ

شمارهٔ ۲۸۵

چند سوال ای پسر که چیست تصوف

تصفیه کن خاطر از غبار تکلف

دور نه از هر چه نیست پای تمنا

بازکش از هر چه هست دست تصوف

طعنه پاکان مزن که روی خود آلود

هرکه فکنداز زمین به روی فلک تف

نور محقق فروگرفت جهان را

شمع مقلد فرونشست به یک پف

هرکه درین جلوه گاه گردد وبینی

سوزدش آخر جگر به داغ تأسف

دیده و دیدار فی الحقیقة یکی بود

چشم زلیخا چو دید طلعت یوسف

مهبط عرفان نگشته جان تو جامی

درس عوارف چه سود و بحث تعرف

شمارهٔ ۲۸۶

آن تهیدست چه خوش گفت می لعل به کف

که خوش آن کس که به می حاصل خود کرد تلف

صرف کن در ره می هرچه به دست راست تو را

که نوای طرب از دست تهی دارد دف

صف کشیدند به میخانه همه خم شکنان

صفدری کو که به همت بدراند این صف

زخم پیکان تو را بر دگری نپسندم

هرکجا تیر زنی سینه من باد هدف

شرف آدمی از عشق بود هرکه نشد

عاشق او را نبود بر دگران هیچ شرف

جامی از شعر مکن بس که دهد آخر کار

زاده طبع تو خاصیت فرزند خلف

تربیت گرچه در اول ز صدف یافت گهر

جز طفیل گهر اخر که برد نام صدف

شمارهٔ ۲۸۷

به از کدورت زهد ریاست باده صاف

بیار باده که بالای طاعت است انصاف

کجاست خانه آن ماه خانگی که کنیم

ز شوق صاحب خانه به گرد خانه طواف

غلام پیر مغانم که لطف مشرب او

به زهد و توبه ز می خوردنم نداشت معاف

چه سود از آنکه به تقلید خواجه موی سترد

چو در دقایق تجرید نیست موی شکاف

سرم به افسر شاهی فرو نمی آید

ولی ز خدمت رندان ندارم استنکاف

به دلق و سبحه ملاف از تصوف ای صوفی

که پیش اهل صفا نیست خوش تصوف و لاف

چه خاک پای خودم خوانده ای ز رفعت قدر

به خاک پات که مستظهرم بدین الطاف

مراست وقف غمت جان و دل بحمدالله

که صدر شاه ندارد وقوف ازین اوقاف

به صدر مصطبه این بس سعادت جامی

که از اکابر این شهر نیست وز اشراف

شمارهٔ ۲۸۸

زهی دهان تو کام شکرلبان شگرف

شکار چشم تو حوران «قاصرات الطرف »

دو جوی خون ز دو چشمم به صفحه رخ زرد

چو جدولیست مثنی کشیده از شنجرف

مگوی لاچو ز لعل لب تو خواهم کام

که می کند ز دلم نفی جنس صبر این حرف

نبرد صرفه ز تصریف دهر جز پیری

که کرد نقد جوانی به عشق خوبان صرف

چه سان بریم ز دریای عشق روبه کنار

نهنگ حادثه کشتی شکاف و دریا ژرف

بهار عمر مرا گر نه دی رسید از پی

چرا نشست به فرقم بیاض شیب چو برف

ز جام حسن تو جامی کشیده باده عشق

مزید جودت مظروف شد لطافت ظرف

شمارهٔ ۲۸۹

میل شکل ابرویت دارم درین فیروزه طاق

با قد خم گشته طاقم زیر این نیلی رواق

هر قدح کز ساقی دورم رسد دور از لب

گرچه شهد ناب باشد زهرم آید در مذاق

برقی از سرمنزل لیلی درخشیدن گرفت

بر دل بیچاره مجنون تازه شد داغ فراق

با تو دارم سردل چون شیشه می در میان

گو مزن هر سفله چون خم سنگم از طعن نفاق

سرو قدت درمیان جان درآمد ورنه بود

چشم و ابروی تو را در بردن آن اتفاق

مونس جانم تو خواهی بود اگر خود فی المثل

خضر با من همسفر گردد مسیحا هم وثاق

چند داغ دوری و اندوه مهجوری کشم

ما اقاسی منک لا یحصی الی یوم التلاق

جامی از ملک خراسان با خوش الحان مطربی

این غزل را کن روان مشحون به شرح اشتیاق

تا طفیل لحن او سازد سرود بزم خویش

خسرو تبریز، شاه فارس، سلطان عراق

شمارهٔ ۲۹۰

چون جمال خود هم اندر خود تماشا کرد عشق

رفت و نام عاشق و معشوق پیدا کرد عشق

بود عاشق باطن و معشوق ظاهر شد به عکس

سرباطن را چو در ظاهر هویدا کرد عشق

خود به خود می دید خود را بهر تکمیل ظهور

بر من و تو جلوه در مرآت اشیا کرد عشق

چون ز اشیا هریکی مرآت اسم دیگر است

زان مرائی بر دل ما کشف اسما کرد عشق

چون از اسما حسب الامکان حظ خود برداشتم

روی سیر ما ز اسما در مسما کرد عشق

خواست تا بیند به چشم ما جمال خویش را

لاجرم جا در سواد دیده ما کرد عشق

تا نبیند در همه کون و مکان جز نور او

چشم جامی را به نور خویش بینا کرد عشق

شمارهٔ ۲۹۱

بیا ای آرزوی جان عاشق

دوای درد بی درمان عاشق

کرام الکاتبین ننوشته حرفی

بجز عشق تو در دیوان عاشق

اگر فردا نه دیدار تو باشد

شود باغ جهان زندان عاشق

هزاران نوح را کرده ست غرقه

به گرداب فنا طوفان عاشق

به کنج فقر و کوی نامرادی

اگر یک شب شوی مهمان عاشق

کباب از دل شراب از دیده بینی

مهیا ساخته بر خوان عاشق

بجز خون جگر هرگز مرادی

غمت ننهاده در دامان عاشق

به خاک کشتگان آن نیست لاله

علم زد آتش پنهان عاشق

ببین نظم خوش جامی که نشکفت

چنین گل هرگز از بستان عاشق

شمارهٔ ۲۹۲

هر خزان آیدم از رنگ رزان بوی فراق

زرد شد رویم ازین غم که سیه روی فراق

نیست چون وصل تو خالی ز ملاقات رقیب

می کشم رخت اقامت به سر کوی فراق

بهر سنجیدن صبر دل محروم ز وصل

کوه اندود بود سنگ ترازوی فراق

داغها بر دل من روز وصال آتشهاست

که بجا مانده پس از کوچ ز اردوی فراق

با تو چون در حرم وصل نیم همزانو

از تو محروم نشستم پس زانوی فراق

هست میل دلم ان سوی که میل دل توست

گرچه باشد به مثل میل دلت سوی فراق

جامی آن به که نهی تن به ضعیفی چو نماند

پنجه صبر تورا طاقت بازوی فراق

شمارهٔ ۲۹۳

ای در سماع عشق تو تسبیح خوان ملک

در رقص بر ترانه تسبیح شان فلک

از عرش تا به فرش خروش است و غلغله

کالمجد والکرامة والکبریاء لک

آلاف کرده اند الف وحدت تورا

آحاد ممکنات که صفرند یک به یک

باقی نماند جز الف وحدت تو هیچ

از لوح اعتبار چو گشتند جمله حک

بینی به ما که چشم جهانیم روی خویش

وان چشم را بغیر تو کس نیست مردمک

زاهد به کنج صومعه مشغول درد خویش

غوغای عاشقان ز سماک است تا سمک

حاشا که بر تو جلوه کند شاهد یقین

صیقل نکرده آینه دل ز زنگ شک

دل بر بلا بنه چو کنی دعوی ولا

کوه بلاست نقد ولای تو را محک

جامی ز عشق گوی که بی شور عشق شعر

در کام اهل ذوق طعامیست بی نمک

شمارهٔ ۲۹۴

در نعت بقا نیست کسی با تو مشارک

وجه تو بود باقی و باقی همه هالک

هرجا زده ز اسماء تو آدم دم انبا

«سبحانک لا علم لنا» گفته ملایک

از ظلمت زلفت نتوان برد برون راه

گر نور جمالت نشود رهبر سالک

در سلک مساکین تو سکان صوامع

وز خیل ممالیک تو شاهان ممالک

عابد ز تو محجوب به تکمیل عبادات

حاجی ز تو محروم به تحقیق مناسک

از عام کالانعام مجو همت پاکان

معراج ملائک نبود کار اولئک

باحرص و هوا نیست غزا طاقت واعظ

رعنای مجالس نبود مرد معارک

گفتی بدرآی از همه تا با تو درآیم

فالقلب فداء لک والروح کذلک

جامی به غم عشق تواز فضل تو افتاد

مولای کما کنت تفضلت فبارک

شمارهٔ ۲۹۵

مراست از تب عشق تو جان آتشناک

حبیبی انت طبیبی ولا طبیب سواک

چه سود صوفی ما را رعایت سنت

چو حرص لقمه نبرد از دهان او مسواک

کجا به وادی وحدت رسد به نعلینی

که بسته است برآن از دوال شرک شراک

به پاکدامنی تو، به پاک چشمی من

که کرده ام دل و جان را ز میل غیر تو پاک

مرا بس انکه شوم کشته در کشارگهت

مباد از سرم آلایشی برآن فتراک

تنم فتاده به ره لاغر استخوانی بود

کش از کرم سگ موی تو برگرفت ز خاک

به عجز معترف آ جامی از حقیقت عشق

که هست عجز ز ادراک غایت ادراک

شمارهٔ ۲۹۶

بیا ای ز سر تا قدم جان پاک

ز هر تن خطاب تو روحی فداک

ز دست توام هرچه آید خوش است

چه آب حیات و چه زهر هلاک

به خاک درت سجده می خواستم

ولی بردم این ارزو را به خاک

مرا تا خیال تو شد مرغ دام

قفس وار دارم دل چاک چاک

به بزم خراباتیان غمت

اگر نیست قندیل روشن چه باک

همین بس که پیر مغان برفروخت

به جام می این تیره دیر مغاک

به راه تو جامی نهاده ست سر

دل دردمند و رخ گردناک

شمارهٔ ۲۹۷

ای خط و لب تو را به هم نزدیک

خضر و آب بقا به هم نزدیک

برسر کوی تو ز خواری عشق

پادشاه و گدا به هم نزدیک

کن وفا وعده جفا که بود

این جفا و وفا به هم نزدیک

با توهمسایگی چه سود کند

دل ز هم دور جا به هم نزدیک

حال چشمم ز ابر پرس که هست

هر دو را ماجرا به هم نزدیک

شد تنم چون زره ز بس که رسید

از تو تیر جفا به هم نزدیک

هوسی دان ز حد امکان دور

دیگران دور و ما به هم نزدیک

جامی و فکر وصلت آری هست

عشق و ماخولیا به هم نزدیک

شمارهٔ ۲۹۸

محتسب در دست سنگ انداخت در خمخانه چنگ

وای رندان گر درآید پای خم می به سنگ

مجلس مستان بهارستان عیش و عشرت است

گل در او رخسار ساقی، لاله جام لاله رنگ

قاصد وقت خوشم در میکده مطرب کجاست

تادهد در پای خم دامان مقصودم به چنگ

صوفیم آن دم که گردد وقت من خوش در سماع

چاک رسوایی زنم در خرقه ناموس و ننگ

در رخت از خط زنگاری صفای دیگر است

گرچه آرد بی صفایی در رخ آیینه زنگ

آن که چترش پر مرغان مرکبش باد صباست

چون رود در ریگ آتشبار با او مور لنگ

گنبد نیلوفری با این همه شمع و چراغ

بی تو جامی را نماید کلبه تاریک و تنگ

شمارهٔ ۲۹۹

قد راقنی جمالک یا راکب الجمل

انزل فان حبک بالقلب قد نزل

وصف تو چون کنم که در آیینه رخت

حسنیست لایزال و جمالیست لم یزل

گفتی به دل نشان بدل من کسی دگر

بنشین به دل که نیست تو را دیگری بدل

ساقی ما تو شو که ز دست تو می دهد

خاصیت حیات ابد شربت اجل

سیل جفایت ار بکند بیخ هستیم

حاشا که در اساس وفایم فتد خلل

تا غایتیست لطف تو با ما که می کند

کار نعم ز لعل لبت لیت یا لعل

جامی به پای خم چو فتادی ز جا مجنب

دیگر که این کسل بود احلی من العسل

شمارهٔ ۳۰۰

حادی عشق اگر راز تو گوید به جبل

باشد از نقص جبل گر نکند رقص جمل

هرکه از ذکر جمالت چو جمل رقص نکرد

منهش نام کالانعام کزان هست اضل

کی کند ری چو زاهد ترش از تلخی عیش

مرد عارف که بود غرقه دریای عسل

چو دهی وعده به تأکید و قسم حاجت نیست

کان ایقان بود از لعل لبت لیت و لعل

لذت گفته مجنون نشناسد هرگز

هرکه در عشق غزالان نسروده ست غزل

جهل کوران حرم بین که محمد حاضر

طالب نور هدی از رخ لاتند و هبل

جامی از مدرسه اسرار حقیقت مطلب

که درین مسئله ذوقی ندهد بحث و جدل

شمارهٔ ۳۰۱

ساقیا خیز کز محول حال

روز عشرت نهاد روبه زوال

روزه خواهد حجاب ما گشتن

از شراب حرام و نقل حلال

چون رسد دور من عنایت کن

آنچنان کاسه های مالامال

که رساند ز سلخ شعبانم

مست طافح به غره شوال

مستی حال من شود که برد

ذکر ماضی و فکر استقبال

مطربا عود خوشنوا طفلیست

جا دهش در کنار چون اطفال

تا درآید به ناله طفل آسا

گوش او را به دست لطف بمال

ناله او مرا به کشور جان

برد از تنگنای حس و خیال

در هوای فضای فقر و فنا

طایر همتم زند پر و بال

به مقامی رسم که چون جامی

قدسیان از نشیمن اقبال

در من آورده روی خود گویند

مرحبا تعال تعال

شمارهٔ ۳۰۲

مرا تا کی جگرخون داری ای دل

سرشکم را جگرگون داری ای دل

شدی همدم درون دیده با اشک

همانا عزم بیرون داری ای دل

مرا سرگشته داری گرد عالم

تو هم آیین گردون داری ای دل

به لیلی زلف ماهی میل کردی

قدم در راه مجنون داری ای دل

زاسرار محبت شد جهان پر

چه گوهرهای مکنون داری ای دل

به افسون رام کردی صد پری را

به زیر لب چه افسون داری ای دل

ز چند و چون گذشت اندوه جامی

ز حال او خبر چون داری ای دل

شمارهٔ ۳۰۳

دارد آن سرو گل اندام معنبر کاکل

هرچه دارند بتان یکسر و بر سر کاکل

فرق کردن نتوان سرو سهی را ز قدش

گر به فرقش بود از غالیه تر کاکل

بی گره کاکل او صد گرهم بر دل زد

وای من گر زند از ناز گره بر کاکل

هیچ دل نیست که بر کاکل او فتنه نشد

هر دم آرد به سرش فتنه دیگر کاکل

چون پی دلبری آن سرو کشد قد بلند

با قدش هست درین شیوه برابر کاکل

دیده چون بندم ازان شوخ که او را بینم

پای تا سر همه خوش وز همه خوشتر کاکل

بست در شانه او رشته جان را جامی

بو که با شانه به هم جاکندش در کاکل

شمارهٔ ۳۰۴

شدم در گوشه میخانه محرم

گرفتم گوشه ای از جمله عالم

ندارم کام جز جام لبالب

ندارم کار جز دور دمادم

بیا ساقی بیار آن جام روشن

کزان گردد عیان اسرار مبهم

کند دل راخبر از ما تأخر

دهد جان را نشان از ما تقدم

ازان می پور ادهم جرعه ای خورد

تجلی کرد بر وی نور اعظم

مپرس از من که چونی در غم عشق

که من هستم بدین غم شاد و خرم

دو عالم گر ز دستم رفت غم نیست

مباد این غم زجانم ذره ای کم

تن عالم به آدم زنده شد لیک

بدین غم زنده باشد جان آدم

درین غم گم شدی جامی و رستی

اصبت غایة الغایات فالزم

شمارهٔ ۳۰۵

چون ز فیض رشحات نم باران قدم

سربرافراخت نی از خاک نیستان عدم

کرد در خود نظری دید قبایی زقصب

تنگ بر قامت او دوخته خیاط کرم

لیک دانست که باپای فرو رفته به گل

هست در زیر قبا صد گره و بند به هم

گفت یارب بگشا این گره و بند وبده

دست لطفی که برآرم زگل و آب قدم

نایی اش کندقبا از بدن و پای زگل

گره و بند گشادش ز دل و جان دژم

لب نهادش به لب و چون زخودش یافت تهی

در وجود تهی از خود شده او زد دم

از دم خویش روان در تن او ساخت عیان

هر چه در پرده نهان داشت ز الحان و نغم

نی ازان بانگ و ندا گفت نباشد دم من

جز دم او و ازین دم نخورم هیچ ندم

بلکه من اویم و او من به مثل گرچه کشد

مدعی بر رخ ایمان من از کفر رقم

جامی اسرار مکن فاش که در مذهب قوم

نه زبان محرم این راز نماید نه قلم

همه دانند کز افشای چنین معنی رفت

صاحب قول انا الحق به سر دار ستم

شمارهٔ ۳۰۶

ایها الساقی ادر کأس المدام

چند داری دورم از می تلخکام

پیش زاهد می حرام آمد ولی

نزد عاشق ترک می باشد حرام

فیض می عام است خاص و عام را

چیست حرمان خاص من زین فیض عام

باده ام عشق است و جامم روی یار

وه چه باده ست این که می نوشم ز جام

جام را از وی رسد هر دم مدد

زان نگردد دور آن هرگز تمام

بلکه جام و می بود اینجا یکی

کس نداند کین کدام است آن کدام

چون شناسم جام را از می که هست

جام چون می مشکبوی و لعل فام

رنگ و بوی جام می ناخورده می

می رهاند مرد را از ننگ و نام

این غزل جامی ازان می رشحه ایست

چون رحیقش ساز مسکی الختام

باسم من یحیی به روح الکرم

باسم من یقوی به روح الکرام

می نگنجد وصف او در صوت و حرف

شمه ای گفتم ز وصفش والسلام

شمارهٔ ۳۰۷

صبح است و از خمار شبم مانده تلخکام

هات الصبوح صبحک الله یا غلام

در بزم تو به دور پیاپی چه حاجت است

یک جام نیم خور تو باشد مرا تمام

خام است هرکه پخت خیال وجود غیر

خوشوقت پخته ای که برست از خیال خام

زاهد گرفت سبحه به کف صید عام را

از مهره کرد دانه و از رشته ساخت دام

مشهور شهر شد به کمال ورع ولی

آن را که رد خاص چه سود از قبول عام

شیخی چو جام نیست مریدان عشق را

خوش آنکه داد دست ارادت به شیخ جام

جامی ز شیخ جام طلب کن دوام فیض

کز فیض اوست عشرت میخوارگان مدام

شمارهٔ ۳۰۸

بر اوج حسن روی تو ماهی بود تمام

ماهیت جمال تو اینست والسلام

مستغرق مشاهده آن دو رخ شدم

زان فارغم که ماه کدام است و خور کدام

زلفت چو سایه از سر سروت فتد به خاک

بادم به فرق سایه سرو تو مستدام

شیخان نارسیده چه دانند قدر عشق

کم جوی طعم پختگی از میوه های خام

از زرق و حیله دام به هر سو نهاده اند

تا آورند مرغ دل جاهلی به دام

درتنگنای صورت تقلید مانده است

زاهد پی محافظت اعتقاد عام

جامی که پی به مشرب تحقیق برده است

رغم عوام را به کف خود نهاده جام

شمارهٔ ۳۰۹

بنشین دمی که پیش رخت زاریی کنم

با طره تو شرح گرفتاریی کنم

دل را که از کدورت ایام بی صفاست

از نور طلعت تو صفا کاریی کنم

دارم هوای قد تو بر یاد قد توست

گر سرو را به باغ هواداریی کنم

تا دیده ام که پرسش بیمار می کنی

هر دم ز تو بهانه بیماریی کنم

ارزد هزار نافه چین تار زلف تو

آن دستگاه کو که خریداریی کنم

دشوار باشد از تو مرا صبر یک نفس

هر چند صبر بر همه دشواریی کنم

من جامیم به نادره گفتن مثل دمی

شو مستمع که نادره گفتاریی کنم

شمارهٔ ۳۱۰

من آن نیم که پی حفظ اعتقاد عوام

کشم عنان ارادت ز نقل باده و جام

درآی ساقی و در ساغر بلورین ریز

شراب لعل علی رغم کالانعام

ازان شراب که چون از خودت خلاص دهد

نه اسم و رسم گذارد تو را نه ننگ ونه نام

ازان شراب که چون جرعه ای ز ساغر او

رسد به خاک دمد روح در رمیم عظام

ازان شراب که چون مطلقت کند برهی

زقید بندگی آفریده اوهام

ز وهم روی بگردان که در شریعت عشق

یکیست عابد اوهام و عابد اصنام

به سراین سخن آن زنده پی برد جامی

که هم ز کفر مبرا بود هم از اسلام

شمارهٔ ۳۱۱

امر علی بالیات الخیام

وابکی علیها بکاء الغمام

کهن خیمه هایی کزین پیش داشت

در آن سلمی وآل سلمی مقام

دریغا که از دور گردون فتاد

چنان سلک جمعیتی ز انتظام

نه پیداست زان خیمه ها جز نشان

نه باقیست از خیمگی غیر نام

ستونهای آن خیمه ها زیر خاک

ز هم ریخته چون رمیم عظام

ز آمد شد باد اطنابشان

گسسته ز هم چون عهود لئام

در آرامگاه غزالان شوخ

چرا کرده گوران ناگشته رام

قدمگاه کبک خرامان شده ست

گذرگاه زاغان ناخوشخرام

چو نی صبح نی شام یابد خبر

ازان رفتگان لاجرم صبح و شام

کند جامی از جان و دل سویشان

هزاران تحیت روان والسلام

شمارهٔ ۳۱۲

که گوید سلام من مستهام

به جانان که کرده‌ست در جان مقام

در او بس که گم کرده‌ام خویش را

نمی‌دانم او کیست یا من کدام

همه اوست من در میان کیستم

نمانده‌ست با من ز من غیر نام

اگر من به حرمت سلامش کنم

فمنه علیه یکون السلام

وگر او به رحمت خطابم کند

فمنه الیه یعود الکلام

بتان جان پا کند و ساری درآن

جمال ازل همچو باده مدام

ز جامی چه عیب ار خورد جام را

چو در مشربش عین باده‌ست جام

شمارهٔ ۳۱۳

بی تو دارم ز جدا مردن بیم

روی بنما که کنم جان تسلیم

شد دو نیم از تو دل خسته چرا

از من خسته دلی بر یک نیم

دارم ای اختر فرخنده ز تو

رخ پر از جدول خون چون تقویم

گر به دوران تو بودی یاقوت

خط ز لعل تو گرفتی تعلیم

می شود گرد میانت حلقه

کمرت تنگتر از حلقه میم

کی رسد پیش تو غمنامه ما

قاصد ار مرغ شود پیک نسیم

جامی از ریگ حرم بار سفر

بست و بر خاک درت گشت مقیم

شمارهٔ ۳۱۴

به چشم تو زینسان که صیدی حقیرم

کی از غمزه سازی مشرف به تیرم

چو بر من کشی تیر ترسم که تیرت

به من نارسیده ز شادی بمیرم

برآورده دست نیازم که شاید

بدین دست دامان وصل تو گیرم

به مهر تو جنبم به گرد تو گردم

درین شیوه این کهنه چرخ است پیرم

پی مرغ وصل تو باشد صفیری

چو شبهای هجران برآید نفیرم

به چشم ترحم به من بین نه آخر

به شهرت غریبم مدامت اسیرم

چه حاجت به مطرب چو خوش ساخت جامی

نی کلک تو از نوای صریرم

شمارهٔ ۳۱۵

وه که از پای درافکند غم آن پسرم

چه بلا بود که پیرانه سرآمد به سرم

عشق و پیری نسزد کن مدد ای بخت سیاه

تا به دود جگر از موی سفیدی ببرم

غم آن تازه جوان از غم پیریم رهاند

با غم او چو جوانم غم پیری چه خورم

گرچه از سیر مه و سال مرا عمر گذشت

آمد از دولت او نوبت عمر دگرم

پشتم از محنت ایام خمیده ست ولی

در ره عشق و وفا از همه کس راستترم

پر برآمد دلم از خون جگر غنچه صفت

جای آن دارد اگر بر تن خود جامه درم

گفتمش زود ز جامی مگذر گفت که من

عمر اویم چه عجب زانکه روان می گذرم

شمارهٔ ۳۱۶

به خاک درت ریخت اشک امشبم

برآمد به اوج شرف کوکبم

به پابوس تو تا گشادم دهان

فراهم نیاید ز شادی لبم

مجو بیش نبض مرا ای طبیب

که جسته ست از شعله های تبم

ز چه می رسد تشنه را آب و من

چنین تشنه لب زان چه غبغبم

ز غم می دهم جان ولی می دمد

خیال لبت روح در قالبم

من و درس عشقت که تلقین نکرد

معلم جز این حرف در مکتبم

کشم یارب از دست بیداد هجر

بود داد جامی دهد یاربم

شمارهٔ ۳۱۷

دادیم دست چو دیدی به ره خود پستم

تا نیفکندیم از پا نگرفتی دستم

گرچه شده سوده مرا پای به راه طلبت

کردم از تارک سرپای و ز پا ننشستم

یک سر ناخنم از سینه نمانده ست درست

بس که از دست غمت سینه به ناخن خستم

هستیم شد همه در راه تمنای تو نیست

نیستم جز به تمنای تو هر جا هستم

داشت در تفرقه غمهای پراکنده مرا

بر تو عاشق شدم و از همه غمها رستم

هر زمان در صفت حسن تو همچون جامی

برسر لوح سخن نقش دگر می بستم

چون رخ خوب تو دیدم ز همه شرمنده

پاره کردم ورق خویش و قلم بشکستم

شمارهٔ ۳۱۸

چون تاب نیاری که به تو دیده فروزم

آن به که به مژگان ز رخت دیده بدوزم

تنگ آمدی از من مگشا در نظرم روی

بگذار که از آتش شوق تو بسوزم

خواهم چو مه نو ز تو انگشت نما شد

زینگونه که کاهد غم تو روز به روزم

دل خون شد و سر خاک به راه غم عشقت

در دل غم و در سر هوس توست هنوزم

شب شعله آهم ز تو بر سقف علم زد

هر نی شد ازان مشعله خانه فروزم

از کشمکش هجر کمانیست خمیده

این تن که بر او خشک شده پوست چو توزم

مو گفتم و جامی زمیان تو سخن راند

جز خاطر دانا که کند فهم رموزم

شمارهٔ ۳۱۹

ایستاده به سر از آه دمادم دودم

من همانا شده از آه الف ممدودم

همچو دودم ز خود ای شمع چه می سازی دور

گرنه پیشت ز سیه کاری خود مردودم

برمن دلشده هر رنج که بود از من بود

ترک خود کردم و از رنج جهان آسودم

چهره سودن به کف پای تو ترک ادب است

اینقدر بس که به خاک کف پایت سودم

باده عشرتم از خون جگر صاف نشد

گرچه عمری ز مژه خون جگر پالودم

من ز دید تو چه لافم که تو پاک آینه ای

هرچه در چشم من آمد که تویی من بودم

چند گویی که مکن سجده خوبان جامی

پیش هر کس که برم سجده تویی مسجودم

شمارهٔ ۳۲۰

نیست جز رخ به کف پای تو سودن هوسم

دارم امید که مبذول بود ملتمسم

من که باشم که کنم هم‌نفسی با چو تویی

اینقدر بس که به یاد تو برآید نفسم

می‌روم گاه به پا گاه به سر در ره عشق

دل ازین وسوسه فارغ که رسم یا نرسم

ماندم از قافله کعبه روان باز ولی

وقت خوش می‌کند از دور صدای جرسم

جز مرا دولت ره‌بوسی این قافله نیست

هیچ غم نیست گر از کعبه روان بازپسم

به طفیل سگ کویت شده‌ام کس ورنی

از کسی دورم از آنجاست که من هیچ کسم

چند پرسی که درین باغچه جامی تو که‌ای

تو گل و سروی و در پای تو من خار و خسم

شمارهٔ ۳۲۱

نشان پای سگانت که بر زمین بینم

برآسمان شرف هست عقد پروینم

برآن سرم به رهت کرده پای از سر خویش

که تا به جاست سر من ز پای ننشینم

جمال عارض و خط تو یاد می‌آید

به گرد صفحه باغ از خط ریاحینم

چو آمدی به سرم عمر رفته باز آمد

برفت جان چو خرامان شدی ز بالینم

کند خراش غمت ساز چون بریشم چنگ

هزار ناله ز هر تار دلق پشمینم

چگونه لاف زنم با کسان ز دین درست

هزار رخنه ز عشق تو بیش در دینم

چنین که چرخ دغا مهره دزد شد جامی

ازین بساط همان به که مهره برچینم

شمارهٔ ۳۲۲

خیزید حریفان که به میخانه درآییم

سلخ رمضان است به می روزه گشاییم

درد سرتسبیح و تراویح شد آخر

گلبانگ زنان رخ به در میکده ساییم

هر زنگ که از صوم ریا آینه دل

بسته ست به جام می صافی بزداییم

ترسم که گر امشب ز قدح دست بداریم

فردا ز ندامت سرانگشت بخاییم

ما درد کشانیم که جمعیت خاطر

دریوزه کنان از نظر اهل صفاییم

داریم به کف آینه جام که در وی

محبوب ازل را به محبان بنماییم

آن قوم که بی سبق عمل اهل قبولند

جامی به طرب کوش و قدح نوش که ماییم

شمارهٔ ۳۲۳

شدم به باغ که کنج فراغتی جویم

غمت ز پرده دل خیمه زد به پهلویم

شدم چو آینه صافی ز شست و شوی سرشک

بدین بهانه چه باشد که بنگری سویم

اگر چه روی به رویم نمی نهی باری

فتد ز روی تو یک بار عکس بر رویم

سرشک من نه ز خون سرخ شد که بی رویت

خیال لاله و گل را ز دیده می شویم

ز هول فرقت تو موی من سفید شود

اگر نه دود دل آید ز بیخ هر مویم

پس از وفات چو باران رحمت ار برسی

به خاک من ز زمین همچو سبزه بررویم

مگو که از قد و زلفم سخن مگو جامی

که هر چه هست کج و راست از تو می گویم

شمارهٔ ۳۲۴

ز سجده ای که نباشد در ابرویت رویم

به پیشت از خوی خجلت جبین همی شویم

چنان ز مهر تو پر شد دلم که می تابد

هلال نور زهر استخوان پهلویم

ز میل ابروی تو دست داشتم چه کنم

نمی رسد به کمان تو زور بازویم

شبی که بی تو به زانو نهاده روگریم

به یک دو دم گذرد سیل خون ز زانویم

برآستان تو می ایستم به قصد نماز

سجود خاک درت را بهانه می جویم

به سان نقطه منم درمیانه بی سر و پای

گرفته دایره عشق تو ز هر سویم

ز جام عشق غزالی چو جامیم شده مست

نه بر عبث غزل عاشقانه می گویم

شمارهٔ ۳۲۵

دردا که درآمد به درت پای به سنگم

شد پای گذشتن ز سر کوی تو لنگم

دربسته و دیواربلند است برون آ

کز تنگدلی با در و دیوار به جنگم

اول رخ من زرد شد آنگاه به خون سرخ

سودای تو گرداند بسی رنگ و رنگم

خلوتگه وصل است مکن بند قبا تنگ

کز پیرهنت هم من دلخسته به تنگم

شد قامت من چنگ و نوای طربم نیست

سر رشته وصل تو نیفتاد به چنگم

روی تو مرا آینه صنع الهیست

گو خط تو مپسند برآن آینه زنگم

گفتی که چو جامی ز سر جان بگذر زود

در معرض حکم تو چه امکان درنگم

شمارهٔ ۳۲۶

چو دست بی تو بدین چشم اشکبار برم

به آستین ز مژه در شاهوار برم

میان اشک شدم غرقه آشنایی کو

که رخت خویش ازین موج باکنار برم

به هر بهانه بری روزگار پیش رقیب

تو روزگار بری و من انتظار برم

برای حاجت وصلت بس است مشعل آه

چه حاجت است که شمعی به هر مزار برم

زناله درد سر شهریان دهم شب و روز

خوش آنکه درد سر خویش ازین دیار برم

ز جام دور که مستی تو زان و من مخمور

تو ذوق مستی و من تلخی خمار برم

تو نوغزالی و من جامی غزل پرداز

که از تو پی به غزلهای آبدار برم

شمارهٔ ۳۲۷

گناه عشق بتان گرچه ساخت نامه سیاهم

بس است خط عذار تو عذرخواه گناهم

نه قطره هاست ز اشکم به روز زرد فتاده

ز دست آبله ها چهره از زباله آهم

هزار تن بودم کاشکی که بهر قدومت

در انتظار نشیند یکی به هر سر راهم

میان خلق همی بندم از تو چشم جهان بین

ولی به دیده دل نیست جز سوی تو نگاهم

ببین چه صبح سعادت دمید تیره شبم را

که دیده بر رخت افتاد بامداد پگاهم

ز بس که کاستم از غم بس است سایه تاری

ز طره تو ز گرمای روز هجر پناهم

مگو به عشوه که جامی چه خواهی از طلب من

به خاک پای تو سوگند کز تو جز تو نخواهم

شمارهٔ ۳۲۸

چهره زرد ز خون بسته جگر ته به تهم

سرخرویی بجز این نیست ز بخت سیهم

جوی خون گرد من از دیده درآمد چه کنم

قوت پای ندارم که ازین جو بجهم

گر دهد جایگهم پیش خود آن سلسله موی

نتوان داشت به زنجیر دگر جا نگهم

نیست مقصود من از عشق بتان عیش و خوشی

عرض آنست که از ناخوشی خرد برهم

شستم از زنگ ریا خرقه خود صوفی وار

مصطبه صومعه و میکده شد خانقهم

به یکی گوشه ام از میکده گر بار دهند

دلق و سجاده تزویر به یک گوشه نهم

دست جامی بود و دامن جانان یعنی

بدهم جان ز کف و دامن جانان ندهم

شمارهٔ ۳۲۹

ای نوجوان که دل به کمند تو بسته‌ام

رحمی نما که پیر و ضعیف و شکسته‌ام

چل سال در مجاهده عمرم چو صرف شد

پنداشتم ز مهر بتان بازرسته‌ام

بر باد داده حاصل چل‌ساله این زمان

با داغ تو به گوشه محنت نشسته‌ام

با آنکه از قدوم تو در تنگنای هجر

بر روی خویشتن در امید بسته‌ام

آواز پای و بانگ دری چون شنیده‌ام

بی‌خویشتن به بوی تو از جای جسته‌ام

گشته هلالی از سر هر ناخن پدید

از شوق ابروان تو چون سینه خسته‌ام

گفتی که چیست حال تو جامی به کنج غم

پیوند با تو کرده و از خود گسسته‌ام

شمارهٔ ۳۳۰

دیده از جلوه بتان بستیم

در ببستیم و از بلا رستیم

بود دامی ز زلفشان هر موی

به سلامت ز دامشان جستیم

چون نیامد به دست دامنشان

پا به دامن کشیده بنشستیم

نقد زاهد جواهر سبحه ست

ما ازین نقدها تهیدستیم

بوی می داد خاک میخانه

سالها شد ز بوی آن مستیم

بین کرامت که چون به شیشه می

توبه همچو سنگ بشکستیم

گفته ای مست کیستی جامی

مست عشقیم هرکجا هستیم

شمارهٔ ۳۳۱

شب که سر از حلقه سلک سگانت برزنم

طوقدار حلقه دم باد از ایشان گردنم

مهر و مه تابد ز روزن ور تو مهمانم شوی

بر فلک تابد فروغ مهر و ماه از روزنم

در تن از پیوند دل هر جا فتاده آتشیست

جای آن دارد اگر دل را ازین تن برکنم

همچو سایه با من از هستی من چیزی نماند

قد نما چون سرو تا خود را به پایت افکنم

بس که زخم تیرباران غمت بر من رسید

چشمه سار محنت و درد است ازین باران تنم

سایه اندازم ز کویت خیمه سان بر باغ و راغ

گر نگردد کوه اندوه تو میخ دامنم

جامی از سوز درون گشتم بسی روشن ضمیر

صیقل آیینه شد خاکستر این گلخنم

شمارهٔ ۳۳۲

عید فطر است بیا تا به می افطار کنیم

عیدگه خاک در خانه خمار کنیم

آنچه در صومعه زین پیش نهان می کردیم

این زمان با دف و نی بر سر بازار کنیم

شیخ سجاده نشین را به سر راه بریم

راهب میکده را واقف اسرار کنیم

عارفی زنده دلی رسته ز خود گر یابیم

همه اسرار حقیقت به وی اظهار کنیم

منع واعظ ز خرافات ز غوغای عوام

نتوانیم ولیکن به دل انکار کنیم

یار ما شاهد عشق آمد و باقی همه غیر

چند رو تافته از یار در اغیار کنیم

نیست جز صورت دیوارجهان جامی چند

پشت بر قبله جان روی به دیوار کنیم

شمارهٔ ۳۳۳

نی ماه منظری که نظربازیی کنم

در پایش اوفتاده سرافرازیی کنم

نی عاشقی که چون به لب آرد سرود شوق

با او درآن ترانه هم آوازیی کنم

نی صوفیی که چون شودش کشف راز غیب

با او به کنج صومعه همرازیی کنم

نی فاضلی که چون فکند درمیان سخن

از نظم و نثر نادره پردازیی کنم

چون ساحت امل ز کهن طرحها تهیست

شد وقت آنکه طرح نواندازیی کنم

در کنج بینوایی و بیغوله خمول

بر چنگ فقر و فاقه نواسازیی کنم

جامی که داده سود و خریده زیان خویش

با او درآن معامله انبازیی کنم

شمارهٔ ۳۳۴

خوش آنکه روی توبینم در اضطراب شوم

چو ذره رقص کنان محو آفتاب شوم

ز رخ نقاب برافکن خدای را زان پیش

که زیر خاک ز هجر تو در نقاب شوم

به زنگ جامه تو کس مباد چند ز دور

به دیدن تو بهر دیگری خراب شوم

لب تو هست به رخشنده لعل چون نگرم

به کف زلال چرا تشنه در سراب شوم

چو خیمه گر نکنی سایه بر سرم این بس

که طوقدار تو از حلقه طناب شوم

ز خواب مرگ شود جان عاشق اسوده

بیا که در قدمت سر نهم به خواب شوم

به گریه گفته جامی چو خوانم از غم تو

کنار و جیب پر از گوهر خوشاب شوم

شمارهٔ ۳۳۵

به دل دردی عجب دارم نمی‌دانم که چون گریم

دلا خون شو که تا بر درد خود یک لحظه خون گریم

کند تدبیر عقل ذوفنون تا سازدم خندان

من دیوانه از تدبیر عقل ذوفنون گریم

تنم پر زخم کاری سینه ام پر داغ بی یاری

گهی بر زخم بیرون گاه بر داغ درون گریم

مرا تمکین عالی گوهری دارد چنین گریان

بهانه می کنم کز گردش گردون دون گریم

شود زنجیر بر زنجیر موج سیل اشک من

چو در زندان محنت پا به زنجیر جنون گریم

چو ماتم دیدگان بینم درین جانکاه درد خود

فزایم گریه هر یک را و از هریک فزون گریم

مگو جامی که تسکین ده به افسون گریه خود را

که من از عشوه جادووشان پرفسون گریم

شمارهٔ ۳۳۶

یار ما یار دگر کرد چه تدبیر کنیم

قصه مشکل خود پیش که تقریر کنیم

دوست دشمن بود آن سنگدل و دشمن دوست

حد ما نیست که این قاعده تغییر کنیم

کاغذ و کلک چو پیچد سر از قصه ما

بر رخ زرد به خون مژه تحریر کنیم

پیر ما گفت بتان مظهر حسن ازلند

ما نظر در رخ شان از نفس پیر کنیم

سر وحدت طلبد خواجه و ما حیرانیم

که ازین نکته نازک به چه تعبیرکنیم

بحر گوییم پدید آمده در صورت موج

زین زیادت نتوانیم که تصویر کنیم

جامی ابنای جهان در گله اند از ما خیز

تا ازین مرحله پر گله شبگیر کنیم

شمارهٔ ۳۳۷

برخیز تا به عزم تماشا برون رویم

از تنگنای شهر به صحرا برون رویم

زین دام پای گیر و کمند گلوفشار

چون سرکش آهوان به تک پا برون رویم

هرجا که هست جا همه تنگی و تیرگیست

جایی که جا نبود ازانجا برون رویم

چون قدسیان ز فر تجرد کنیم پر

پران ز طاق طارم مینا برون رویم

در سنگلاخ حرص شود پی سمند عزم

ره کرده بر نشیمن عنقا برون رویم

باشد که از کدورت هستی رهیم باز

بر کف گرفته جام مصفا برون رویم

ما را درین سلوک چو ما نیست مانعی

جامی ضرورت است که بی ما برون رویم

شمارهٔ ۳۳۸

بی رخت چون به چمن راه کنم

سوی گل بنگرم و آه کنم

شرح حالم چو غم آرد حاشا

که ز حال خودت آگاه کنم

قصه هجر دراز و تو ملول

ادب آنست که کوتاه کنم

کفش زن از سر خواری به سرم

تا کلاه شرف و جاه کنم

قصد من روی تو باشد هرجا

ذکر مهر و صفت ماه کنم

هر شبی تا سر کویت جان را

همره آه سحرگاه کنم

گر دلت مردن جامی خواهد

کار بر موجب دلخواه کنم

شمارهٔ ۳۳۹

هر چند جز فریب و فسونت نیافتم

یکدم ز جان خویش برونت نیافتم

هرجا که هست چون همه نام و نشان توست

در حیرتم ز خویش که چونت نیافتم

برهم زدم بنفشه و سنبل بسی چو باد

بویی ز خط غالیه گونت نیافتم

چشم بد از تو دور که کم رخ نمودیم

کز نوبت گذشته فزونت نیافتم

هرگز به سوی من نگذشتی کز اشک خویش

دامن چو گل کشیده به خونت نیافتم

تو آن زبون کشی که گه قتل سرکشان

میلی به عاشقان زبونت نیافتم

جامی اسیر سلسله زلف کیستی

کازادگی ز قید جنونت نیافتم

شمارهٔ ۳۴۰

چاره عشق تو صبر است ندانم چه کنم

گر توانم بکنم ور نتوانم چه کنم

کار من بی رخ تو غیر شکیبایی نیست

گر معذالله ازین کار بمانم چه کنم

عشق مستولی و از من تو چنین مستغنی

قصه مشکل خود پیش که خوانم چه کنم

چند گویی که مرا نام مبر پیش کسان

غیر نام تو نیاید به زبانم چه کنم

بی تو دل خون بود و دیده پرخون گریان

اگر از دیده و دل خون نفشانم چه کنم

شد پر از خون دل من غنچه صفت بی رخ تو

جامه بر خویش چو گل گر ندرانم چه کنم

گفتیم مردگی خود مطلب جامی بیش

بی تو از زندگی خویش بجانم چه کنم

شمارهٔ ۳۴۱

ز هجران مرده ام جانا نپنداری که جان دارم

به مضراب غمت چون چنگ بی جان این فغان دارم

نه تن دان این که می بینی پی قوت سگان تو

کشیده در درون پوست مشتی استخوان دارم

ز تو نبود تهی یک لحظه بیرون و درون من

همیشه یاد تو در جان و نامت بر زبان دارم

مکن تهمت که راز عشق من با این و آن گفتی

که از خود نیز اگر دستم دهد آن را نهان دارم

یکی را نقد امروز و یکی را نسیه فردا

ز سودایت من مفلس نه این دارم نه آن دارم

بود کاندر پس ناموس مانی مهربان گردی

به هرکس گفته ام هرجا که یاری مهربان دارم

جهانی طعنه زن کان مه نخواهد یار جامی شد

اگر تو یار من باشی چه پروای جهان دارم

شمارهٔ ۳۴۲

یار نی روی به گلشن چه کنم

جلوه سوری و سوسن چه کنم

منظر دیده روشن رخ اوست

بی رخش دیده روشن چه کنم

شب چو درنایدم آن ماه ز در

پرتو ماه ز روزن چه کنم

چاک دل دوخته نی ز اشک و مژه

این همه رشته و سوزن چه کنم

گفتم آمد به لبم جان ز غمت

گفت عاشق تو شدی من چه کنم

گفتم از هجر به تیغم برهان

گفت خون تو به گردن چه کنم

فن من عاشقی امد جامی

صرف اوقات به هر فن چه کنم

شمارهٔ ۳۴۳

مهر رخسار تو دارم که جفای تو کشم

لطف بالای تو بینم که بلای تو کشم

بر زمین پای تو حیف است امان ده که نخست

پرده دیده و دل در ته پای تو کشم

تنم از ضعف چو مویی شد و خواهم به غلط

هر دمش در شکن زلف دوتای تو کشم

تا نیابد به تو کس راه اگر بتوانم

سوری از کوه بلا گرد سرای تو کشم

حلقه دم سگانت به من ارزانی باد

تا که در گردن جان طوق وفای تو کشم

چون نهی رو به جدایی ز قفا زلف کشان

من به هر گام صد افغان ز قفای تو کشم

گفته ای چند کشی رنج و غم من جامی

هیچ غم نیست ز رنجی که برای تو کشم

شمارهٔ ۳۴۴

از در صومعه آن به که قدم بازکشیم

خرقه ها در نظر شاهد طناز کشیم

چند ناخوش منشان بر سر ما ناز کنند

نازنینی به کف آریم و زو ناز کشیم

سرکه کردیم بسی پیش ریا کیشان پست

در ته پای یکی سرو سرافراز کشیم

هر چه مخزون نهانخانه صدق است و نیاز

در ره مغبچه خانه براندازکشیم

عشق بازیم به زیبا صنمی پاک سرشت

به که بازیچه این چرخ دغاباز کشیم

مطربی گر ندهد دست سوی باغ رویم

باده بر نغمه مرغان نواساز کشیم

هست قحط می و شاهد به خراسان جامی

خیز تا رخت به محروسه شیراز کشیم

شمارهٔ ۳۴۵

در ره تو ز دیده پا کردم

خاک پایت به دیده جا کردم

بستم از هر چه بود چشم امید

پس به روی تو دیده وا کردم

سینه را از خیال غمزه تو

هدف ناوک بلا کردم

هر نمازی که روی در قبله

دور از ابروی تو ادا کردم

چون تو برداشتی ز رخ پرده

پیش ابروی تو قضا کردم

دوش در ترک عشق با جامی

تا دم صبح ماجرا کردم

گفت برخیز کز محالات است

ترک کاری که عمرها کردم

شمارهٔ ۳۴۶

به هیچ مسجد و محراب بی تو رو نکنم

که پیش ابروی تو سجده آرزونکنم

چو گویمت که مکن وعده وصال دروغ

به یک دروغ دلم شاد کن بگو نکنم

چو باز کردن خوی از تو مشکل است آن به

که با فراق تو سازم به وصل خو نکنم

فتاد چاک به جیب حیات من ای وای

اگر به رشته وصل توآش رفو نکنم

چنان خوشم به قد و عارض و خطت که به باغ

به سرو و لاله نبینم بنفشه بو نکنم

سخن به وصف میانت رقم نیارم زد

اگر قلم چو مصور ز تار مو نکنم

ز بس که درد و غم آرد فسانه جامی

به هر کجا که تویی شرح حال او نکنم

شمارهٔ ۳۴۷

دی تجربة المداد کردم

وصف خط تو سواد کردم

شاگرد شدم خط لبت را

نسخ خط اوستاد کردم

هر نقطه که بر ورق نهدم

از خال و رخ تو یاد کردم

هر دال و الف که نقش بستم

زلف و قدت اعتقاد کردم

خط تو چو کرد رستن اغاز

اغاز« و ان یکاد» کردم

زلف تو شبم به آخر آورد

بر روی تو بامداد کردم

تا از غم خود رهم چو جامی

خود را به غم تو شاد کردم

شمارهٔ ۳۴۸

نه نگاری که دل و جان به غمش یارکنم

عشق او هرچه کند حکم به آن کار کنم

روز من چون شود از گردش گردون شب تار

از فروغ رخ او شمع شب تار کنم

نه رفیقی که ز اخلاق پسندیده او

مرهم سینه ریش و دل افگار کنم

نه حریفی که درارد ز درم ساغر می

تا به آن کسب نشاط دل غمخوار کنم

نه ندیمی که چو دریای دلش موج زند

گوش جان را صدف لؤلوی شهوار کنم

به ازان نیست که درگوشه ویرانه خویش

پا به دامن کشم و روی به دیوار کنم

جامی آسا چو دهد وحشت تنهایی روی

مونس طبع خود از دفتر اشعار کنم

شمارهٔ ۳۴۹

به عزم کعبه سفر گفتم اختیار کنم

بدین بهانه گذر بر دیار یار کنم

ولی چه سود که نگذاردم مدار سپهر

که بر مراد دل خویش هیچ کار کنم

صبا رساند غباری ز موکبش آن به

که کحل دیده اقبال ازان غبار کنم

به راه شوق وی از چشم خون فشان هر دم

چو سرخ مو شتران قطره ها قطار کنم

نیارم آنکه نگارم به نامه شرح غمش

بس اینکه چهره به خون جگر نگار کنم

گر از خراش دل خود برون دهم حرفی

هزار سینه آسوده را فگار کنم

چنین که برد دلم موی آن میان شاید

که از میان همه دلبران کنار کنم

مرا چو بخت مساعد نشد که سر بنهم

بر آستانه جانان و جان نثار کنم

عموم لطف ویم عذرخواه بس جامی

به پیک و نامه چه تمهید و اعتذار کنم

شمارهٔ ۳۵۰

تا کی آرام دل بی خبرانت بینم

مردم دیده کوته نظرانت بینم

روی تو اینه نور جمال ازل است

چند پیش نظر بی بصرانت بینم

می روم از سرکویت چه کنم نتوانم

که از این بیش حریف دگرانت بینم

تویی آن گلبن نوخیز که در باغ جمال

تازه از گریه خونین جگرانت بینم

گفته ام سنگ دل سخت تو را در همه جای

جای آن هست که با خویش گرانت بینم

هیچ خاطر نگرانیم نماند به جهان

گر سوی خود به ترحم نگرانت بینم

جامی این گونه کزان غنچه دهان تنگدلی

زود باشد که چو گل جامه درانت بینم

شمارهٔ ۳۵۱

نمی خواهم که با کس راز آن پیمان گسل گویم

خیالش را نشانم پیش و با او راز دل گویم

ز سر تا پا همه جان و دل آمد آن پری پیکر

معاذالله که همچون دیگرانش زآب و گل گویم

نشان قصد من نبود جز آن ترک جفاپیشه

گر از خوبان چین یا شوخ چشمان چگل گویم

شوم بی باده مست از شیوه ترکانه چشمانش

در آن مستی چو بینم قامتش را معتدل گویم

کند دعوی که هستی بنده ام وان خط مشکین را

چو بینم بر عذار او بر این دعوی سجل گویم

سخن را جسته جسته گویم از محراب با عابد

ولیکن چون درافتد زان دو ابرو متصل گویم

به روی سرخ کم کن وصف جامی لاله و گل را

که من پیش رخش این سرخرویان را خجل گویم

شمارهٔ ۳۵۲

به بزم عشق بتان را چو نام می گویم

تویی مراد چو ماه تمام می گویم

ز بس که ذکر تو سربسته می کنم ز بتان

به فهم کس نرسد کز کدام می گویم

چو در نماز همی ایستم خیال تورا

گهی ز راست گه از چپ سلام می گویم

زبان ز کوثر و تسنیم بسته ام لیکن

حکایت لب لعلت مدام می گویم

بغیر سیب تو هر میوه ام به لب که رسید

گر از بهشت رسیده ست خام می گویم

ثنای قدرشناسان کنج میکده است

چو وصف عارف عالی مقام می گویم

حدیث جامی و شیرین شدن بر او می تلخ

کرامتیست که از پیر جام می گویم

شمارهٔ ۳۵۳

بیخود فتم هرجا روان آن قد رعنا بنگرم

چون بگذرد خیزم نشان بر خاک ازان پا بنگرم

زانجا که روزی دیدمش باشم گریزان چون کنم

بی او نباشد طاقتم کانجا روم جا بنگرم

از دیدن او چون مرا مانع شود دیوار و در

گریان ز شهر آیم برون گلهای صحرا بنگرم

خواهم به طوفان بلا عالم تهی از دیگران

تا گه گهی آن روی را باشد که تنها بنگرم

می میرم از یک دیدنش هان ای رقیب از مرگ من

می خواهی از رخسار او برقع بکش تابنگرم

امروز دیدم روی او مشکل که تا فردا زیم

چندان امان ده ای اجل تا بخش فردا بنگرم

آنچ از غم او می کشم حاشا که از وی چون رهم

بر کوی خوبان بگذرم در روی زیبا بنگرم

با آه خود دارم هوس هر شب شدن بر آسمان

تا بی لب جانبخش او حال مسیحا بنگرم

جامی نبینم حاصلی در کوی او عشاق را

جز آب چشم و دود دل چون زیر و بالا بنگرم

شمارهٔ ۳۵۴

چون خرامان قدت ای سرو دلارا بنگرم

صد سرت بینم به راه افتاده هر جا بنگرم

سوختم از شوق سرچند از حیا پیش افکنی

سربه بالا کن که سیر آن روی زیبا بنگرم

تا نه صد تن صف کشند از عاشقان مگشا نقاب

من کیم تا روی تو خواهم که تنها بنگرم

رفتی و گفتی که فردا دیدنم معلوم نیست

وانگر بهر خدا تا بخش فردا بنگرم

چون تو پیش آیی شوم حیران میان مرگ و زیست

کت بدین شکل کشنده ننگرم یا بنگرم

از هجوم ساجدان هرگز نشد فرصت مرا

تا به خاک ره نشانی زان کف پا بنگرم

چون دل جامی نبینم هیچ دل شیدای تو

گرچه حال یک به یک دلهای شیدا بنگرم

شمارهٔ ۳۵۵

تا کی از گریه پا به گل باشم

خرقه رنگین ز خون دل باشم

تا تورا لعبت چگل گفتند

روبه بتخانه چگل باشم

تا به خونم خطت سجل بسته ست

کشته حکم آن سجل باشم

اعتدال قد تو تا دیدم

بنده سرو معتدل باشم

رنجه گشتی به قتل من ای وای

گر نه از لطف تو بحل باشم

تا به کویت رسیده ام خواهم

باشم آنجا و متصل باشم

جامیم نکته گوی شهر ولی

از لبت در سخن خجل باشم

شمارهٔ ۳۵۶

خوشا وقتی که از خود رسته باشیم

به وقت بیخودان پیوسته باشیم

ازان دامی که جز مردان نجستند

به همتهای ایشان جسته باشیم

کشیده رخت خود از کوی هستی

به کنج نیستی بنشسته باشیم

خلیل آسا به نیروی قناعت

بتان حرص را بشکسته باشیم

به بند عشق محکم کرده پیوند

همه پیوندها بگسسته باشیم

چو برناید امیدی از در خلق

در امید برخود بسته باشیم

به سرناید به سرعت جامی این راه

بیا تا بعد ازین آهسته باشیم

شمارهٔ ۳۵۷

ساقی بیا که دیگر زین گفت و گو بجانم

یکدم ز ساغر می نه مهر بر دهانم

تنگ آمدم ز دانش درده شراب صافی

تا لوح خاطرم را شوید ز هر چه دانم

هر چند حیله کردم از خویشتن نرستم

می ده که تا به مستی خود را ز خود رهانم

زان می که گر بنوشم یک جرعه روزی از وی

چون خضر تا قیامت زان جرعه زنده مانم

زان می که بعد عمری برخاک ار بریزی

چون شاخ تازه از گل برروید استخوانم

چون نیست می مباحم در کیش خودپرستان

به زآب روی ایشان خاک در مغانم

از می رساند جامی خود را به وصل جانان

ساقی بیا که باشد خود را به وی رسانم

شمارهٔ ۳۵۸

ز جوش باده چو گرددترانه گو لب خم

درآن ترانه کنم صوفیانه خود را گم

چو آن ترانه ام از خویشتن تهی سازد

عجب مدار چو پیمانه گر جهم در خم

تو گنج حسنی و گرد تو اژدهای فلک

به قصد پاس تو زاغیار سرنهاده به دم

به راه رخش تو سر پر خمار افتاده

بود خمار مرا بشکند به کاسه سم

اگر فروغ جمالت رسد به صبح نخست

فراغتی بود آفاق را ز صبح دوم

تویی به لطف پری بل کزان لطیفتری

که داد جلوه خدایت به صورت مردم

به رشح خامه جامی نظرگشا کاینجاست

که سر همی زند از نیم قطره صد قلزم

شمارهٔ ۳۵۹

زخط سبز خطان سبزه چون کند شادم

دهد شکوفه ز موی سفید خود یادم

شمیم سنبل و بوی گلم ز باد چه سود

چنین که عمر گرانمایه رفت بربادم

چو شاخ میوه که آرد شکوفه پیش از برگ

ندیده برگ جوانی به پیری افتادم

ز گریه پای به گل مانده ام چو سرو و هنوز

ز میل قامت گلچهرگان نه آزادم

بغیر پشت خمیده نماند بر من هیچ

پی سجودبتان بس که پشت خم دادم

اگر نه همچو الف راستم چه تدبیر است

به لوح هستی ازینسان نگاشت استادم

دل از بتان پریزاد چون کنم جامی

چو من ز مادر فطرت بدین صفت زادم

شمارهٔ ۳۶۰

برخیز تا به جانب گلشن گذر کنیم

پیش سنان خار غم از گل سپر کنیم

چون غنچه لب به خنده گشاییم در چمن

خونهای بسته ته به ته از دل بدر کنیم

حاضر کنیم لاله و نرگس به بزم خویش

زان ساغر عقیق وز این جام زر کنیم

چندان خوریم می که چو نرگس به پای گل

فردای حشر مست سر از خاک برکنیم

شاهد چه حاجت است چنین کز درخت گل

گلچهره ای بپاست به هر سو نظر کنیم

جامی بیا و دفتر خود باز کن چو گل

تا گفت و گوی مجلسیان مختصر کنیم

بگرفت طبع باده پرستان ز نقل خشک

از دفتر تو نقل غزلهای تر کنیم

شمارهٔ ۳۶۱

هر دم از کوی تو خواهم من شیدا بروم

جان سپارم به سگانت تن تنها بروم

می شوم باز پشیمان که نه مقدور من است

که به جایی که تو باشی من ازانجا بروم

گرگشایند در روضه رضوان حاشا

که ازین در به تمنای تماشا بروم

طوطیم بی سخنت زین قفس تنگ بجان

بگشا لب که به شکر تو شکرخا بروم

با تو بیماری خود را چه دهم شرح که هست

هر دو پیش تو یکی گر بزیم یا بروم

عشق من با تو قدیمیست نیم چون دگران

کایم امروز به کوی تو و فردا بروم

چند گویی که برو جامی ازین دربگشا

عقده زلف ز پای دل من تا بروم

شمارهٔ ۳۶۲

برون خرام که تا در ره تو خاک شوم

روا مدار کزین آرزو هلاک شوم

جدا ز خاک درت گر فتم درآب حیات

چو ماهیان جگر تشنه در طپاک شوم

به دور چشم تو با دلق زهد نزدیک است

که رند دردکش و مست جامه چاک شوم

گدای آن سر کویم ولی ز جور رقیب

درآن نشیمن دولت به ترس و باک شوم

چو می خوری به سرم ریز چند کاسه درد

که از کدورت تقوا و توبه پاک شوم

خوشی به وصل حریفان ازان چه باک تو را

که از فراق تو غمگین و دردناک شوم

همای اوج بلندم نه خوش بود جامی

که پست خاک نشینان این مغاک شوم

شمارهٔ ۳۶۳

کردی ز راندگان در خود شماره ام

در کوی تو نه سگ نه گدایم چه کاره ام

روزی نشد ز سیر سرشکم لقای تو

خالیست از فروغ سعادت ستاره ام

گر در میان بزم خودم جا نمی دهی

بگذار چون نظارگیان برکناره ام

کشتن چه احتیاج چو خواهی هلاک من

تاراج جان بس است ز تو یک نظاره ام

باید بر آرزوی منت حجتی درست

بین جیب چاک چاک و دل پاره پاره ام

می گفت شب عروس سپهرم که جامیا

زیور ز در نظم تو یابد هماره ام

گر بگسلند عقد ثریا مرا ز گوش

درهای شاهوار تو بس گوشواره ام

شمارهٔ ۳۶۴

خوش آنکه آینه سان رو به روی آن پسر افتم

فروغ حسن ازل بینم و به سجده درافتم

کند جمال رخش جلوه ای ز عالم صورت

که از مشاهده آن به عالم دگر افتم

طریق عشق سپردم ازان مخاطره غافل

که از دیار سلامت به خطه خطر افتم

فتند اهل نظر چون به پایش از پس دیری

شوم چو اشک دوان تا ز جمله زودتر افتم

چو زان مه سفری خانه ام تهی بود آن به

که من ز راحت خانه به محنت سفر افتم

خبر رسید که باشد سری به بی خبرانش

ز ذوق این خبر خوش سزد که بی خبر افتم

چو نگذرد به سر من بر آن سرم که چو جامی

به هر طرف که گذار افکند به رهگذر افتم

شمارهٔ ۳۶۵

از نهانخانه وصل تو جدا افتادم

بین کجا بودم ازین پیش و کجا افتادم

جانم از سطوت بی چونی تو بی چون بود

دور ماندم ز تو در چون و چرا افتادم

اصل هر نغمه که باشد نفس رحمت توست

من ازان نغمه اصلی چو صدا افتادم

داشتم با تو فراغت ز بلی و ز بلا

یک بلی گفتم ودر دام بلا افتادم

بودم از هستی خود تیره دل و تشنه جگر

روی تو دیدم و در بحر صفا افتادم

نیست جایی ز تو خالی به تمنای تو بود

که درین هاویه حرص و هوا افتادم

جامی از جام می عشق توام ای ساقی

دست من گیر به جامی که ز پا افتادم

شمارهٔ ۳۶۶

گر ز بار غم هجر تو به تنگ است دلم

چه کنم قطره خون است نه سنگ است دلم

جذب عشق تو نهنگ دو جهان آشام است

گام همت زده در کام نهنگ است دلم

گر تو را آرزوی دیدن دیدار خود است

کرده آیینه خود پاک ز زنگ است دلم

تا چرا پیش خدنگ تو شود سینه سپر

روزگاریست که با سینه به جنگ است دلم

محتسب گو بشکن چنگ که سررشته عشق

از سر زلف تو آورده به چنگ است دلم

بس که بر دل زدیم تیر پی مرغ غمت

قفسی ساخته از چوب خدنگ است دلم

جامی از خم فنا باده یکرنگی خواه

که گرفته ز حریفان دورنگ است دلم

شمارهٔ ۳۶۷

ای روشن از فروغ رخت خانه دلم

نقد غم تو گنج به ویرانه دلم

از غم مرا چه بیم چو هست از حریم وصل

صد روزن امید به غمخانه دلم

پیش از اساس گنبد فیروزه سپهر

عشقت کشید رخت به کاشانه دلم

مشعل فروز بزم خسان است روی تو

زین آتش است سوخته پروانه دلم

فردا که نم رسد به گلم ز ابر نوبهار

روید گیاه مهر تو از دانه دلم

هر دم ز شوق لعل توام دیده ساغریست

پر کرده از ترشح پیمانه دلم

اجزای نظم و نثر که جامی نوشته است

جزوی حکایتیست ز افسانه دلم

شمارهٔ ۳۶۸

من بسی خوبان عالم دیده ام

چون تو در عالم کسی کم دیده ام

چشم من بی نم مبادا گر گهی

چشم خود را بی تو بی نم دیده ام

چون سر زلف تو پشت من خم است

تا سر زلف تو پر خم دیده ام

بر دل غمدیده زخمت رحمت است

رحمتی کن بر دل غمدیده ام

راحتی کز زخم تو بینم کجا

هرگز آن راحت ز مرهم دیده ام

هر چه لیلی داشت داری وز غمش

آنچه مجنون دید من هم دیده ام

سوخته محرومی جامی دلم

هرکه را پیش تو محرم دیده ام

شمارهٔ ۳۶۹

روز مردن کز وصال دوستان دل برکنم

از همه آسان ولیکن از تو مشکل برکنم

در مقابل چون زنی خرگه چو مه حاشا که من

خیمه بر عزم جدایی از مقابل برکنم

کی سزد در راه رخشت سجده محرابیان

کاش بتوانم که شکل نعلش از گل برکنم

گر به گوشم کم رسد از هودجت بانگ درای

زنگ مهر و ماه ازین فیروزه محمل برکنم

در نیاید سر به هر طوقی سگ کوی تو را

دست گو کز گردن گردون حمایل بر کنم

با توغیری را چه حد محفل افروزی بود

خواهم از غیرت که سر از شمع محفل برکنم

گفتیم جامی ز من خود را خلاصی ده به صبر

درچه بندم دل کزین شکل و شمایل برکنم

شمارهٔ ۳۷۰

گوهر نایابی و من بهر تو جان می‌کنم

کان تو جان است و چون جان می‌کنم کان می‌کنم

بر لب تو دست سودم دی نه دندان وین زمان

می‌کنم زان یاد و دست خود به دندان می‌کنم

در دل عشاق پیکان تو گم شد وین همه

سینه خود را به ناخن بهر پیکان می‌کنم

بی‌تو ویران به جهان گر زان که دستم می‌دهد

خشت مهر و ماه ازین فیروزه ایوان می‌کنم

می‌خورم بر دل خدنگت جان غمگین می‌دهم

شاخ دولت می‌نشانم بیخ حرمان می‌کنم

می‌کنم آماده کحل دیده و عطر کفن

از درت خاکی که شب پنهان ز دربان می‌کنم

گو اجل جیبم بدر پیوند عمر من بس است

رشته پیراهنت کز طرف دامان می‌کنم

اره بر سر بوده‌ام عمری که اکنون گاه‌گاه

شانه‌سان تاری ازان زلف پریشان می‌کنم

می‌کنم یک یک ورق دیوان جامی را شمار

هرچه می‌بینم نه در وصفت ز دیوان می‌کنم

شمارهٔ ۳۷۱

چو نیست بخت که شب روی روشنت نگرم

فروغ شمع فتاده به روزنت نگرم

پس از وفات به خاکم خرام بهر خدای

که گرد خویش نشسته به دامنت نگرم

پر از دعاست چو طومار دست من عمریست

درین هوس که حمایل به گردنت نگرم

چو گل نقاب گشایی چو دیگران بینند

چو غنچه روی ببندی اگر منت نگرم

چو خوشه پر شودم هر مژه ز دانه اشک

چو بر کنار مه از مشک خرمنت نگرم

شود لباس بقا تنگ بر من از غیرت

چو کرده بند قبا چست بر تنت نگرم

شوی به فن غزل شهره جهان جامی

چنین که مست غزالان پرفنت نگرم

شمارهٔ ۳۷۲

عجب دردی‌ست در جانم که درمانش نمی‌دانم

ز آغازش نِیَم آگاه و پایانش نمی‌دانم

چو چوگان بازد آن مه جز سر مردان دین آنجا

نشاید کو کسی را مرد میدانش نمی‌دانم

گذشت آن سرو گل‌رخ دامن‌افشان بر چمن روزی

عبیر جیب گل جز گرد دامانش نمی‌دانم

صفای تن دهد راز دلش بیرون قبا آمد

حجاب من که در دل راز پنهانش نمی‌دانم

چو خواهد لب گزد خواهم نهم جان زیر دندانش

که از بس لطف تاب زخم دندانش نمی‌دانم

نخواهم فسحت باغ و مسلسل آب‌ها در وی

که بی‌دیدار او جز بند و زندانش نمی‌دانم

مسلمانی بود بهر بتان دین باختن جامی

ازین دین هرکه برگردد مسلمانش نمی‌دانم

شمارهٔ ۳۷۳

شب خیالت چو شود پردگی منظر چشم

تا سحر از مژه مسمار زنم بر در چشم

چشمم از لعل تو شد حقه گوهر بخرام

تا به پای تو کشم حقه پرگوهر چشم

برقع زلف برانداز که بس تاریک است

بی مه طلعت تو منزل پر اختر چشم

گر خیال رخ تو شمع ندارد در پیش

به شبستان خیالت که شود رهبر چشم

دمبدم دل ز درون چشمه خون بگشاید

تا بشوید رقم غیر تو از دفتر چشم

بعد دیدار تو چون آتش شوقم سوزد

خیزدم صد علم نور ز خاکستر چشم

چشم من جمله دهان شد که خورد خاک درت

نیست جز خاک درت قوت دگر درخور چشم

مژه گر خشک وگر تر به رهت جاروبیست

می کشم زیر قدمهای تو خشک وتر چشم

جامی امشب که خیال لب او مهمان است

پر می لعل کن از شیشه دل ساغر چشم

شمارهٔ ۳۷۴

ندارم صبر کز روی تو چشم خون فشان بندم

وگر ازمن بپوشی روی از نامت زبان بندم

گرفتارم به بند عشق تو از من مشو رنجه

پی روپوش اگر خود را گهی براین و آن بندم

بلای هجر تا ناید فرو بر من کنم هر شب

ز پیچان دود دل زنجیر و در بر آسمان بندم

نهم زلفت به کف گفتی پی دفع فراموشی

برانگشتت بیا تا از رگ جان ریسمان بندم

عذارت گل ولی پست است گلبن با قدت آن به

کش از گلبن بچینم بر سر سرو روان بندم

گه قتلم کمانت را گسست از زور بازو زه

بیا کز رشته عمر خودت زه بر کمان بندم

مگو جامی صبوری پیشه کن کافتد به من آتش

اگر یک لحظه چشم از گریه و لب از فغان بندم

شمارهٔ ۳۷۵

مرا کی باشد آن یارا که چشم از یار بربندم

به قول پند گویان دیده از دیدار بربندم

برفت از دست من سررشته تسبیح کو تاری

ز زلف تار تار یار تا زنار بربندم

نیارم شرح غمهای دل از پهلو برون دادن

اگر پهلوی هم صد نی چو موسیقار بربندم

چو دستم کوته است از دامن آن گل چه حاصل زان

اگر صددسته گل بر یادش از گلزار بربندم

ز هجران سینه ام بشکافت کو پیکانی از تیرش

کزان مرهم شکاف سینه افگار بربندم

نفس برنایدم بی ناله زار از درون هرگز

بمیرم گر دهان از ناله های زار بربندم

مرا شد نکته باریک از خیال آن میان جامی

مغنی کو که بر عود سخن این تار بربندم

شمارهٔ ۳۷۶

چو ماه من سفری شد وطن نمی خواهم

وطن چه چیز بود زیستن نمی خواهم

حجاب جان من آمد بدن ز صحبت او

مرا بس است همین جان بدن نمی خواهم

ز خواهش دل خود دادمش خبر گفتا

چه سود خواستن تو چو من نمی خواهم

نماند در سر من جز هوای آن سر کوی

طواف گلشن و گشت چمن نمی خواهم

چنان برآن تن نازک همی برم غیرت

که دیدنش به ته پیرهن نمی خواهم

ز بس بود کف پایش لطیف گاه خرام

رسیدنش به گل و نسترن نمی خواهم

ببند لب ز غزل جامیا که سر غمش

ترانه گشته به هر انجمن نمی خواهم

شمارهٔ ۳۷۷

شب نیست که از شوق رخت زار نمیرم

صد ره نشوم زنده و صد بار نمیرم

هر دم نتوان روی تو دید اینقدرم بس

کز محنت محرومی دیدار نمیرم

در غمکده بی کسی ام خفته به خواری

این سو قدمی نه که چنین خوار نمیرم

بخشم به سگت عمر که از شرط وفا نیست

گر در ره یاران وفادار نمیرم

بگشای به رویم در راحت به نگاهی

تا رنجه ز غم روی به دیوار نمیرم

نزدیک به خویشم بکش از غمزه که باری

دور از تو به کام دل اغیار نمیرم

جامی نه ز بیکاری عشق است غم من

زانست غم من که درین کار نمیرم

شمارهٔ ۳۷۸

آن عید جان کجاست که قربان او شویم

دریک نظاره کشته جولان او شویم

جولانگهش کدام زمین است کز مژه

خاشاک روب عرصه میدان او شویم

ما را تمتعی نبود از جمال او

از بس که در مشاهده حیران او شویم

هر تشنه لب ز چاه کند جست و جوی آب

ما تشنه لب ز چاه زنخدان او شویم

بگشای برقع از رخش ای باد نوبهار

تا عندلیب تازه گلستان او شویم

پیچید به پرده های فلک دود آه ما

چون شعله زن ز آتش هجران او شویم

با عاشقان بی سر و سامان خوش است یار

جامی بیا که بی سر و سامان او شویم

شمارهٔ ۳۷۹

عقل می گفت که چند است صفات تو و چون

عشق زد بانگ که « سبحانک عما یصفون »

شیوه عشق بود کشف حقایق کردن

عقل از عهده این کار نیاید بیرون

قول کن امر تو را تعمیه و روپوش است

ور نه پیرایه صنع تو نه کاف است نه نون

خود به هر شکل که خواهی بدر آیی وانگه

به جهان درفکنی دبدبه «کن فیکون »

همه از عشق تو مستند چه نزدیک چه دور

همه در راه تو پستند چه عالی و چه دون

جگرم خون شد و جمعیت دل دست نداد

جای آنست که از دیده فروریزم خون

غنچه سان راز دل خویش نهان دارم لیک

اشک چون لاله نشان می دهد از داغ درون

کی شود بادیه دوری و مهجوری طی

تا که مجنون نشود لیلی و لیلی مجنون

جامی از عشق سخن گوی که در مشرب ما

هرچه جز قصه عشق است فسانه ست و فسون

شمارهٔ ۳۸۰

نیست جز رشته جان آن لب باریک و دهان

به شکر خنده گشاید گره از رشته جان

دل همی جست نشانی زمیان تو ولی

جز کمر زان طلبش هیچ نیامد به میان

بهره از میم که ماند به دهانت لب راست

سر برآورده به لب لیسی ازانست زبان

چون زنی غمزه در ابرو مفکن چین که دریغ

تیر چون رفت دگر باز نیاید به کمان

ز استخوانهای سفید است سرکوی توپر

پیش تیر تو ز عشاق همین ماند نشان

نیست از کوی توام دور سر مهر و سپهر

بی سفال سگ تو سیرم ازین کاسه و خوان

پرتو لعل لبت از دل جامی پیداست

باده در شیشه صافی نتوان داشت نهان

شمارهٔ ۳۸۱

جان شیرین است گفتم آن دولب گفت آن دهان

در میان جان شیرین سر ما باید نهان

کی لطیفان را بود تاب درشتی این همه

از دهان بیرون میاور سوی لب هر دم زبان

تو مرا جانی و تا گرد میان بستی کمر

با تو دارم چون کمر ای نازنین جان در میان

چون رفیقان را نهی خوان با رقیبانم گذار

با تن لاغر که بس باشد سگان را استخوان

شد تنم بر آستانت خاک و بی سامان سرم

چون سری باشد جدا از تن جدا زین آستان

هرکست گوید زهی زو چین در ابرو افکنی

در نمی آرد به زه ابروی تو سر چون کمان

حرز تو از چشم بد جامیست از بهر خدای

چون گشایی پرده از عارض نخست او را بخوان

شمارهٔ ۳۸۲

رفتی و دیده ام به وداع تو خون فشان

جان و دل از قفای تو در خاک و خون کشان

ای چشمه حیات ز شوق تو سوختم

بازآ روان و آتش شوقم فرونشان

دل بسته هوس چه زنم لاف عشق تو

کار مهوسان نبود مهر مهوشان

عاشق کجا به باده برد لب چنین که هست

از ساغر خیال لبت مست و سرخوشان

سیراب اگر نمی کنیم از زلال وصل

باری ز جام لعل خودم جرعه ای چشان

تیر تو را کسان ز دل و جان نشان دهند

ندهد کس از بتان دگری را چنین نشان

جامی چو یار تنگ قبا زد رهت بگیر

دامان او و بر دو جهان آستین فشان

شمارهٔ ۳۸۳

ای رخ تو جنت اهل یقین

لعل تو سرچشمه ماء معین

پرده زلفت ز رخ افتاد دور

«ازلفت الجنة للمتقین »

متقی آنست که دامان دل

شست ز آلودگی کبر و کین

صیقلی عشق ز جانش زدود

زنگ تصاریف شهور و سنین

رخت به منزلگه اطلاق برد

رست ز قید خرد و عقل و دین

جسم تو جامی ز عجم مستمد

آمد و جانت ز عرب مستعین

جسم بهل جان شو و اسرار عشق

قل بلسان عربی مبین

شمارهٔ ۳۸۴

خوانی کشیده عشق سزاوار آفرین

بسم الله ای حریف گدا خوی ده نشین

از فیض خاص و عام عجب خرمنی نهاد

کاعیان کاینات ازانند خوشه چین

اورا سزد سپاس که هستند جاودان

هم اولین غریق نوالش هم آخرین

پیرایه توان همه اوست روز کسب

سرمایه جزای همه اوست یوم دین

هم فیض اوست در همه آفاق مستفیض

هم نور اوست در همه ذرات مستبین

تعبیر ازو به صیغه غایب چرا کنم

زینسان که شد مشاهد او دیده یقین

ای آنکه جز وجود تو مشهود مرد نیست

آنجا که هست دیده توحید تیزبین

در عشق تو فنا شدن «ایاک نعبد» است

بعد از فنا بقا به تو «ایاک نستعین »

چون هادی صراط تویی «اهدنا الصراط »

یعنی به سوی خود بنما راه راستین

فرق فقط نتیجه قهری بود عظیم

جمع فحسب حکم ضلالی بود مبین

ما را به جمع تفرقه و جمع ره نمای

محجوب ازین به آن نه و محروم ازان به این

آمین بگوی جامی و فانی شو اندر آن

گر خواهی این دعا به اجابت شود قرین

شمارهٔ ۳۸۵

ساقی برآمد ابر بهاران

شد سبزه و گل خرم ز باران

ژاله گهر ریخت در جام لاله

لاله علم زد بر کوهساران

نرگس گشاده چشمی پر اختر

شب تا سحر چون شب زنده داران

صحرا گرفتند خلوت نشینان

پیمان شکستند پرهیزگاران

خوش آنکه گیرد چون لاله ساغر

بر روی سبزه با گلعذاران

کرده بنفشه بر فوت فرصت

دراعه نیلی چون سوگواران

جامی خمش کن کان تازه گل را

همچو تو بلبل باشد هزاران

شمارهٔ ۳۸۶

ای در غمت انگشت نما سبحه شماران

زابروی کجت همچو کمان خم چله داران

ساکن نشد از آب مژه آتش آهم

ننشست فرو شعله برق از نم باران

از دولت پابوس تو چون سر نفرازم

کین دست نداده ست یکی را ز هزاران

شیرینی عرفان نبود روترشان را

حلوا چه کند کس طلب از غوره فشاران

از خیل سگان تو بریدن نتوانم

کاری نبود صعبتر از فرقت یاران

تیر تو که از سینه افگار من آمد

می آید ازو مرهمی سینه فگاران

زد خنده لبت از دم جان پرور جامی

چون غنچه به باغ از نفس باد بهاران

شمارهٔ ۳۸۷

عنایتی نکند یار نازنین با من

خوش است با همه خونین دلان همین با من

گشاده روست به هر کس به سان گل لیکن

گره چو غنچه فکنده ست در جبین با من

چو آفتاب نگنجد درین سراچه کجا

شود به کلبه تاریک همنشین با من

بدو تقرب من اینقدر بس است که هست

به زیر نه فلک و روی یک زمین با من

مرا تبسم آن لب بکشت طالع بین

که داد خاصیت زهر انگبین با من

ز شمع و مشعله باشد فراغتم شب هجر

بس اینکه همنفس است آه آتشین با من

مگو که تنگ بود راه عاشقی جامی

جریده می روم اینک نه دل نه دین با من

شمارهٔ ۳۸۸

بیا جانا که تنگ آمد ز هجرانت جهان بر من

به پایت تا کشم جان را گذر دامن‌کشان بر من

دلی دارم من از مهر تو پر وز دیگران خالی

چه باشی مهربان بر دیگران نامهربان بر من

چه باک ار کوه‌های غم نهادی بهر من بر هم

که منتهاست از تو از زمین تا آسمان بر من

چو از خونم شود گل آستانت در زمین غلتم

که گردد خلعت رحمت گل آن آستان بر من

فتد بر رشته جانم گره از لعل خاموشت

معاذالله از آن روزی که نگشایی زبان بر من

تنم سر تا قدم پر شد ز پیکان‌های تو زان سان

که همچون کوه آهن کارگر ناید سنان بر من

سبکبارم مخواه از کوه اندوه بتان جامی

که می‌آید خیال این سبکباری گران بر من

شمارهٔ ۳۸۹

دارند جمع ما را خوبان مو پریشان

خوش باد وقت ایشان چون وقت ما از ایشان

جمعیت دل آید از زلفشان به معنی

گرچه ز روی صورت باشد بسی پریشان

نی دل دریغ دارم زیشان نه جان شیرین

دل می دهم بدیشان جان می کنم فدیشان

بر دشمنان چو مرهم با دوستان چو نیشند

نیشیست سخت ازین غم بر ریش سینه زیشان

ما را ز عشق ایشان دانی که چیست حاصل

آزادگی ز یاران بیگانگی ز خویشان

باشد ز گریه شب هر صبح خانه ما

از پیش آستان خون بگرفته تا به پیشان

دانی کدام قومند اهل وصول جامی

در عشق سخت کوشان در زهد سست کیشان

شمارهٔ ۳۹۰

ای از تو به خون دل رنگین چو گلم دامان

برد از دل من داغت سودای گل اندامان

رویت ز نظر پنهان وز وصف جمالت پر

هم زاویه خاصان هم انجمن عامان

نوشند می گلگون ریزند ز مژگان خون

دور از لبت این باشد عیش قدح آشامان

خودکامه دلی دارم خون از دل خودکامی

آه از دل خودکامه داد از دل خودکامان

بر سر پی سامانم ای خواجه مزن طعنه

عاشق که گذشت از سر فارغ بود از سامان

صدبار اگر زاهد از خشکی خود سوزد

بی داغ غمت باشد از دایره خامان

در طوق نکونامی ذوقی نبود جامی

آن به که برآری سر از حلقه بدنامان

شمارهٔ ۳۹۱

گر یار ما را پروای یاران

زین گونه باشد ای وای یاران

آن غیرت حور از در درآمد

شد رشک جنت مأوای یاران

جز اشک سیم و وجه زر از وی

سودی ندارد سودای یاران

گر خود نخواندی هرگز نبودی

رفتن بدان کو یارای یاران

آن فتنه هرجا بنموده بالا

بالا گرفته غوغای یاران

بیگانه برمن آرد ترحم

از بس که گشتم رسوای یاران

جامی ندارد در سر هوایی

جز سر نهادن در پای یاران

شمارهٔ ۳۹۲

درین راهم گشادی نیست چندان

که منزل دور و زادی نیست چندان

ز هر سو رهزنانند ایستاده

مجال ایستادی نیست چندان

شب اندوه هجران دیدگان را

امید بامدادی نیست چندان

بکن با نامردان هرچه خواهی

که اینان را مرادی نیست چندان

به تیغ افتراق از جان بریدیم

چو با مات اتحادی نیست چندان

به زهد خویش مغرور است زاهد

به عشقش اعتقادی نیست چندان

صلاح کار جز معشوق و می نیست

درین دعوی فسادی نیست هجران

به تیغ عشق جامی کشته شو زود

که بر عمر اعتقادی نیست چندان

شمارهٔ ۳۹۳

امشب افتاده ست شوری در میان عاشقان

گویی آن کان نمک شد میهمان عاشقان

با خیال خط سبزش خوان عشق آراسته ست

هرگز این سبزی مبادا کم ز خوان عاشقان

عاشقان رفتند و می آید پی گمگشتگان

همچنان بانگ درای از کاروان عاشقان

عشق می ورزی زمین و آسمان طی کن که هست

از زمین و آسمان بیرون جهان عاشقان

محرم اسرار عشقت نیست گوش هرکسی

مهر نه از خاتم لب بر دهان عاشقان

لاله زاشک سرخ بینی غنچه از دلهای تنگ

گر کنی روزی گذر بربوستان عاشقان

نیست از پشت خم و آه منت باک ای جوان

برحذر می باش از تیر و کمان عاشقان

خانه خود را نبینم از تو روشن جز گهی

کز دو رخ آتش زنی در خان و مان عاشقان

دلبران بر عاشقان از عاشقان عاشقترند

جامی امروز و شما ای عاشقان عاشقان

شمارهٔ ۳۹۴

گنج خوشی است کنج خرابات عاشقان

خوش دار خویش را به ملاقات عاشقان

بشنو به آب دیده جام و نیاز چنگ

در پای خم باده مناجات عاشقان

می باش تیزهوش که در کسوت مجاز

کشف حقیقت است مقالات عاشقان

در میکده روند و سر از کعبه برزنند

بنگر که تا کجاست کرامات عاشقان

شاهان به فر دولت شاهی مباهیند

باشد به ذل فقر مباهات عاشقان

برجای هر نظر ز مژه خون شان چکاند

زین گونه کرد یار مکافات عاشقان

رند و مقامرند و نظرباز و می پرست

اینست شرح جمله کمالات عاشقان

عکس جمال حوروشان حقایق است

غافل مشو ز سر خیالات عاشقان

جامی برآستانه خدمت مقام گیر

کار تو نیست سیر مقامات عاشقان

شمارهٔ ۳۹۵

زآب چشم کوهکن کان لاله گون آمد برون

لاله ها از سنگلاخ بیستون آمد برون

چون گذشت از دل خدنگت ریختم از دیده خون

مرهم افتاد از جراحت دور خون آمد برون

از برون آمد درون صد جرعه عشرت ولی

بی لبت شد اشک حسرت وز درون آمد برون

بیش ازین زلف مسلسل را منه بر طرف روی

کز خردمندان همه صیت جنون آمد برون

صد فسونگر را زبان ز افسون جادویی ببست

هر فسونت کز دولعل پرفسون آمد برون

پارسا در صومعه از لعل تو رمزی شنید

سوی میخانه نمی داند که چون آمد برون

چون به میدان غمت جامی نهاد اول قدم

از جلادت زد نفس لیکن زبون آمد برون

شمارهٔ ۳۹۶

مگو چو لب بگشایی که خنده برشکر است این

نه خنده قفل گشادن ز حقه گهر است این

مده فریب که رست از رخم به باغ تو گلها

به خار هر مژه ام بسته پاره جگر است این

تنم چو موی شد و موی حلقه کاش درآری

مرا به گرد میانت که حلقه کمر است این

خوش آنکه چون ز سرم دردمند شد کف پایت

زدی به پای سرم را که روچه درد سر است این

چو در هوای تو رقصم هزار نشتر محنت

به زیر پای بکوبم که سبزه های تر است این

مرا نماند دگر تاب آنکه هرکه ببینم

به رهگذار تو گویند عاشق دگر است این

زنم نفیر چو آیی ز در برون و نگویی

نفیر جامی درمانده یا صریر دراست این

شمارهٔ ۳۹۷

چون نهم سر در رهت یعنی که خاک پاست این

بگذری فارغ ز من آخر چه استغناست این

قد توست این یا بلایی بهر جان بیدلان

برزمین نازل شده از عالم بالاست این

راز عشقت را چه سان دارم درون جان نهان

چون ز روی زرد و اشک سرخ من پیداست این

دی خرامان می شدی وز هر طرف می گفت خلق

دلبری بس چابک و شوخی عجب رعناست این

از سگانت دور دوشم مهربانی دید و گفت

از رفیقان خود افتاده چرا تنهاست این

نیست هیچ از راستی به در طریق عاشقی

لیک با طبع کج اندیشان نیاید راست این

موج زن شد خاطر جامی ز گوهرهای راز

این غزل بشنو که یک گوهر ازان دریاست این

شمارهٔ ۳۹۸

آن نازنین جوان را میل شکار جان بین

مشکین خدنگهایش بر عنبرین کمان بین

خط می زند به سبزی بر طرف عارض او

شاخی ز سنبل تر پیوند ارغوان بین

ای تن چو موی کرده در سرغیب دانی

بند قباش بگشا باریکی میان بین

ای نبض جوی عاشق پیش آر دست لطفی

در آستینش مشتی فرسوده استخوان بین

دانی چگونه گردد خط منتهی به نقطه

خط لبش چو دیدی آن نقطه دهان بین

تا قدر خود بداند گو پا برون نه از در

سرهای تاجداران بر خاک آستان بین

کاتب چو شعر جامی جدول کشد به سرخی

در دفترش ز هر سو سیلاب خون روان بین

شمارهٔ ۳۹۹

بیا ای همچو گل رنگین تو را دامن به خون من

یکی چون لاله با داغ توبیرون و درون من

ستون خانه آهم سوخت بگذر ای لب شیرین

تماشا کردن فرهاد را بر بیستون من

نمی خواهم ز باده سرخرویی تا شد از لعلت

حساب سیل اشک سرخ جام لاله گون من

فراهم کی شود کارم ز عقل و صبر و دین زینسان

که سنگ انداخت در هنگامه ایشان جنون من

شدی طالع ز اوج حسن و از خود بی خودم کردی

بدین دولت نشد جز حسن طالع رهنمون من

چنان بگداختم بی تو که گر از سرکشم خرقه

توان راز درون را یک به یک خواند از برون من

چه حاصل گر فسون دوستی شد شعر من جامی

چو هرگز در پری‌رویان نمی‌گیرد فسون من

شمارهٔ ۴۰۰

بیا بر آستان خود ببین روی نیاز من

بود کز یمن اقبالت قبول افتد نماز من

نخواهم چاره از کس گرچه صد بیچارگی دارم

چوتو بیچاره ام خواهی که گردد چاره ساز من

همی رفت از جهان محمود غزنین زیر لب گویان

که گر من مردم از غم جاودان بادا ایاز من

نمی گویم ز زلفت قصه جز شبها نهان با خود

ز خط دلکشت بر روی روز افتاد راز من

نباشد در درازی عمر کس چون عمر من زینسان

که هر تاری ز زلفت هست یک عمر دراز من

می آلوده پلاس میکده کردم لباس خود

همین بس بر کتف دراعه دولت طراز من

بود کلک من از بحر حقیقت مستمد جامی

منه گو معترض انگشت بر حرف مجاز من

شمارهٔ ۴۰۱

نیست جز اقرار عشق حاصل گفتار من

چهره به خونین رقم حجت اقرار من

عشق تو زآغاز کار برد قرار دلم

تا به چه گیرد قرار عاقبت کار من

خانه من پست شد رخنه به جان درفتاد

ریخت درون سیل عشق از درو دیوار من

هر غم دشوار را روی درآسانی است

هیچ گه آسان نشد این غم دشوار من

داغ تو دارم به دل نقش بر او نام تو

این رقم دولت است سکه دینار من

چند سگانت کشند درد سر پاسبان

پاس شبت را بس است دیده بیدار من

بس که دهم جامیا درد و غم از دل برون

مجلس ماتم بود دفتر اشعار من

شمارهٔ ۴۰۲

چین در جبین فکنده گذشتی به سوی من

زنجیر کرده ای در رحمت به روی من

از زخم ناخنم تن لاغر شد استخوان

باز آکه شد سفید ز هجر تو موی من

بود آرزوی خاطر من خط بر آن عذار

گردون برآب زد رقم آرزوی من

روزی که چرخ ز آب و گل من سبو کند

خواهد شکست سنگ جفایت سبوی من

هرگز نیافتم به تو ره گرچه در رهت

صد بار سوده شد قدم جست و جوی من

خو کرده ام به هر چه ز خوی تو می رسد

خوی تو هست جور وبر آن صبر خوی من

جامی شکست کلک کتابت چو ختم شد

بر وصف نو خطی ورق گفت و گوی من

شمارهٔ ۴۰۳

بیا ای ساقی گلرخ می گلرنگ گردان کن

به روی گل گل از می مجلس ما را گلستان کن

نباشد مفلسان شب نشین را دسترس شمعی

سوی ویرانه ما آی و کار ماه تابان کن

به سختی می رود جان از تنم نادیده دیدارت

رخت بنمای و جان دادن بر این دلخسته آسان کن

دل من نامه درد است و عنوان چهره پرخون

اگر مضمون نمی خوانی نظر در نقش عنوان کن

ز خون کس به دستت رنگ و تیغت زنگ نپسندم

رقیبان را به شغل کشتن عشاق فرمان کن

هلاک جان ما خواهی کمان ابروانت را

ز مژگان تیر ساز و تیر را از غمزه پیکان کن

خراسان معدن عشق است و خوبی جامیا دل نه

به داغ عشق خوبان یا برو ترک خراسان کن

شمارهٔ ۴۰۴

تا کی از جان خود جدا بودن

به ازین بودن است نابودن

یارو دادن به بیوفایی خط

من و سربر خط وفا بودن

کرده ام در صف سگانش جای

طاقتم نیست هیچ جا بودن

لب ز دشنام من نمی بندد

جرم من چیست در دعا بودن

شاهد و می نصیب دست رساست

نارساییست پارسا بودن

عشق با عافیت نیاید راست

عاشقی چیست مبتلا بودن

یار بیگانه پرور و جامی

نسزد با وی آشنا بودن

شمارهٔ ۴۰۵

ای ز لعل لب تو خون دل من

هیچ دل خون مباد چون دل من

آتشم در درون فکندی و هست

اخگری زآتش درون دل من

سوخت از سوز دل تنم ای کاش

رود از تن چو جان برون دل من

خط سبزت فسون سحر دمید

رفت در خط ازان فسون دل من

همچو صیدی اسیر قید شده ست

در سر زلف تو زبون دل من

جنبش طره تو دیده ز باد

گشته بی صبر و بی سکون دل من

جامی آمد جنون عشق فنون

هست در عشق ذوفنون دل من

شمارهٔ ۴۰۶

زنی بر دل ز مژگان زخم و داری ابروان پنهان

زهی شوخی که تیر اندازی و سازی کمان پنهان

تو مست خواب و من نظاره گر دزدیده در رویت

چو آن دزدی که گل چیند به باغ از باغبان پنهان

میان مردمان رسوا شدم از اشک خویش آری

نماند راز عاشق با دو چشم خون فشان پنهان

تنم از گریه غرق آب و دل پر شعله آتش

که دیده ست آب را زینگونه آتش در میان پنهان

به عشقت پیش دشمن داستان گشتم چه خوش بودی

اگر ماندی میان دوستان این داستان پنهان

چو گویم غنچه باغ لطافت آن دهان خواهم

نباشد این معما بر ضمیر نکته دان پنهان

نه خاک جامی است این بلکه در زیر زمین کرده

سگ کویت برای طعمه مشتی استخوان پنهان

شمارهٔ ۴۰۷

مه ترکی زبان من نداند فارسی چندان

چو گویم بوسه ده مشکل نهد بر فارسی دندان

پریرم بود در دل شوق او چندان که می مردم

چو آمد دی دو چندان گشت و هست امروز صد چندان

ز غیرش دیده دربستم مکن گو جا به دل هر بت

که این شهریست از آمد شد بیگانه دربندان

چه حاصل گر شد از سندان دلهایش تنم حلقه

چو نگشاید دری بر روی من زین حلقه و سندان

نه یوسف داشت تنها محنت زندان که چون یوسف

به زندان رفت بی او بر زلیخا شد جهان زندان

من ابر نوبهارم او گل خندان عجب نبود

اگر باشم به باغ دهر من گریان و او خندان

بتان فرزند و جامی نیست جز یعقوب غمدیده

که مشعوف جمال یوسف است از جمله فرزندان

شمارهٔ ۴۰۸

خواجه درمانده فرج است و گرفتار گلو

«فانکحوا» بیش نخوانده ست ز قرآن و «کلوا»

کمترک گوش کنند اهل هوا ز اهل صفا

آیت «کم ترکوا» وز همه شان کمترک او

تکیه بر عفو بود این همه گستاخی وی

آه اگر منتقمش وانگذارد به عفو

ای شده همچو کدو جمله شکم کفچه مکن

بهر پر کردن آن دست طمع سوی به سو

تا شود بزمگه شاه سراپرده عشق

خانه خویش بپرداز ازین کفچ و کدو

دست فکرت چه زنی دفع قضا رادر سر

مصلحت نیست که با سنگ کند جنگ سبو

تا نیابی به سر رشته وحدت جامی

دلق صد پاره کثرت نتوان کرد رفو

شمارهٔ ۴۰۹

قسم به نون و قلم یعنی آن قد و ابرو

که جز به قبله روی تو نیست ما را رو

تو خود بگوی ز روی تو روی چون تابیم

چنین که پرتو روی تو تافت از هر سو

نشان ز قرب تو داده ست عندلیب به باغ

وگر نه فاخته را چیست نعره کوکو

چرا دگر پس زانو نشینم از غم هجر

چنین که با تو شدم همنشین و همزانو

سوال کرد فضولی که چونی ای مجنون

ز یار خویش جدا گفت این سخن کم گو

مرا ز درد جدایی چه غم که با لیلی

چنان شدم که ندانم که این منم یا او

مدار امید شفا گفتی از لبم جامی

حبیبی انت طبیبی فکیف لا ارجو

شمارهٔ ۴۱۰

ساقیا خیز که چون داس زر آمد مه نو

عید ازان مزرع پرهیز و ورع کرد درو

روزه داران همه در آرزوی ماه نوند

ای خوش آن کس که به مهر کهن توست گرو

عمرها در پی وصل تو به سر پوییدیم

عمر بگذشت و به جایی نرسید این تک و دو

خاطر عاشق صادق ز غرضها پاک است

در حق او سخن اهل غرض را مشنو

آمدی بعد شبی کز پس سالی بروم

به خدا بر تو که دیر آمده ای زود مرو

پرتوی گر فتد از ماه رخت در شب تار

همه آفاق شود روشن ازان یک پرتو

مرد رسوا شود از عشق بتان می گویند

جامی و عشق بتان هرچه شود گو می شو

شمارهٔ ۴۱۱

آن تندخو که آمد خون ریختن فن او

گر خون من نریزد خونم به گردن او

هر دم چرا نهد رو دامن به پشت پایش

چاک است جیب جانم از رشک دامن او

طاق رواق عیشم گردد چو گاه گاهی

بینم نشان به راهی از نعل توسن او

گر زان دو رخ گشاید برقع درون خانه

عکس مه و خور افتد بیرون ز روزن او

شبها چو دور ازان رخ بینم به ماه ترسم

کز برق آهم افتد آتش به خرمن او

هرچند تن چو مویی از درد توست عاشق

بی درد تو مبادا یک موی بر تن او

جامی تو را نبیند جز چشم روشن خود

بادا هزار رحمت بر چشم روشن او

شمارهٔ ۴۱۲

تا نموده ست سر از طرف کله کاکل تو

روز بر کج کلهان کرده سیه کاکل تو

برسر موکب خورشید جبینان تو شهی

هندوی چتر گشا بر سر شه کاکل تو

رفت بر باد هوا رشته جمعیت ما

می ندارد سر این رشته نگه کاکل تو

دل به فکر ذقن توست دریغا که نشد

دستگیر دل افتاده به چه کاکل تو

تا سوی خویش کشد دل ز همه روی زمین

رسن آویخته از طارم مه کاکل تو

سرنتابند هنوز از ره تو مسکینان

باهمه سر که فکنده ست به ره کاکل تو

چون رهد جامی ازینسان که شود دام رهش

گه خط سبز تو گه زلف تو گه کاکل تو

شمارهٔ ۴۱۳

خورشید و ماه را چه برابر کنم به تو

بنشین دمی که دیده منور کنم به تو

مشکین شمامه ایست زنخدان تو ز خط

پیش آی تا مشام معطر کنم به تو

بنگر میان خویش چه حاجت که من به موی

تشبیه ضعف این تن لاغر کنم به تو

با هیچ آفریده تو را نیست نسبتی

ترسم کزین عقیده دیگر کنم به تو

رویت بهشت و لعل تو کوثر بود چرا

ذکر بهشت و چشمه کوثر کنم به تو

چون می روی ز دیده به صورت مجال ده

کآیینه خیال مصور کنم به تو

تقریب ذکر جامی و تحریر حال اوست

چون وصف عاشقان سخنور کنم به تو

شمارهٔ ۴۱۴

فصل بهار شد بگشا چشم انتباه

در خط سبزه و ورق لاله کن نگاه

بین خط سبز سبزه که هر تازه حرف ازان

چون بر کمال صنعت صانع بود گواه

لاله کش از میان الفی برزده ست سر

دارد برای نفی سوی شکل لا اله

خواهی که سر حشر شود منکشف تورا

عریان ز گل برآمده بین شاخ هر گیاه

درحال بی قراری عالم اگر تو را

هست اشتباه برلب جو کن قرارگاه

در آب جو تشابه امثال را ببین

زانجا قیاس گیر بقای جمال و جاه

جامی چو نیست نعت بقا جز خدای را

زین پس بجز فنای خود اندر خدا مخواه

شمارهٔ ۴۱۵

ای ز سنبل خط تو برگل نقاب انداخته

زلف شبرنگت بر اوج مه طناب انداخته

جعدتر داری به رخ یا راقم خط لبت

شسته مشکین لیقه و بر آفتاب انداخته

از لبت دل در خیال آب حیوان تشنه ایست

برامید آب خود را در سراب انداخته

از لطافت روی تو خط می نماید زیر پوست

سبزه ترگوییا عکس اندر آب انداخته

طره پر خم که شد موی میانت را کمر

بر رگ جانم هزاران پیچ و تاب انداخته

دل که از غم سوخت از بویش من بیخود خوشم

همچو آن مستی که برآتش کباب انداخته

ای خوش آن شبها که جامی رخ به پایت سوده است

چون تو واقف گشته ای خود را به خواب انداخته

شمارهٔ ۴۱۶

شاهد گل باز زنگاری نقاب انداخته

بلبل دلداده را در اضطراب انداخته

نرگس و لاله به روی سبزه پنداری به خواب

مستی افتاده ز کف جام شراب انداخته

چادر کافوری خود را شکوفه شست و شوی

کرده صبح و چاشتگه بر آفتاب انداخته

عکس گل در آب و گل بیرون همانا گلرخی

پیرهن کرده برون خود را درآب انداخته

تا به پای هر درختی خیمه عشرت زنی

بین که شاخ از سایه چون مشکین طناب انداخته

برسر جنگ است ابر اینک که درآب شمر

تیرباران برسر خود حباب انداخته

کلک جامی تا سر زلف سخن پیراسته ست

رشک آن در جعد سنبل پیچ و تاب انداخته

شمارهٔ ۴۱۷

بر طرف ماه زلف تو آمد شب سیاه

اینست آن شبی که به است از هزار ماه

بی روی تو هزار مصیبت کشیده ایم

گر زانکه روی وا نکنی وا مصیبتاه

آن کس که راه بر من بی صبر و دین زده ست

سرویست خوشخرام و سواریست کج کلاه

هست این همه کنایت و روپوش بلکه زد

راه من آن که در دل و جانهاست کرده راه

آن شاه دلنواز که هرجا نموده روی

ذلت له الوجوه وخرت له الجباه

دل را به هر دو کون جز او نیست مقصدی

روحی فداء مقصد قلبی و مبتغاه

جامی مگو که غرق گناهم ز آب می

کین آب شست از دل من ظلمت گناه

شمارهٔ ۴۱۸

من که از سوز دل غمزده گشتم همه آه

بین چو آهم به سر از دود دل این چتر سیاه

گریه گویند گناه است ز شوق رخ خوب

چند دور از تو بود دیده من غرق گناه

خاطر از مشغله خسته دلان رنجه مدار

پادشا را نبود چاره ز غوغای سپاه

کرده ام جای به سر خاک کف پای تو را

جای آن دارد اگر سرکشم از افسر جاه

سرو را زیب قبا کنی و بس فتنه که خاست

وای اگر بر سر آن برشکنی طرف کلاه

دل ما را کنی از لطف دو رخ بسته خویش

کس ندارد دل درویش بدین لطف نگاه

نیست کس محرم راز دهنش بر ذقنش

لب بنه جامی و این راز فروگوی به چاه

شمارهٔ ۴۱۹

ابروی تو هرکه دید ای ماه

زد نعره که الهلال والله

از عرش گذشت دست همت

وز فرش حریم توست کوتاه

خواهم به هوای تو بتان را

کس نیست تورا چو من هواخواه

هیچ است دهانت لیکن از وی

افتاده بسی سخن در افواه

باما چه رود گهی که آیی

زآینده کسی نباشد آگاه

هرکس که نهاد در رهت روی

کی پشت نهد به مسند جاه

جامی که عزیزی جهان یافت

قد عز بذله لمولاء

شمارهٔ ۴۲۰

با اشک خونین دور از تو ای ماه

«بثی و حزنی اشکوا الی الله »

رو در تو دارند از دین و دنیا

مردان دانا رندان آگاه

دامان وصلت نتوان گرفتن

دست از دو عالم ناکرده کوتاه

هرچند گیرم راه سلامت

لطف خرامت بر من زند راه

از سبزه خط بر عارض تو

کامم برآمد بر وجه دلخواه

تو می کشی تیر از سینه من

وز فرقت آن من می کشم آه

جان داد جامی لیکن چه تاوان

لو مات عبد فی حب مولاه

شمارهٔ ۴۲۱

واعظ خر است و انجمن وعظ خرگله

گر خر رود به خرگله نتوان ز خر گله

از صوت طفل خرد تواجد کند بلی

راه سماع خر بود آواز زنگله

آسودگی مجوی ز واعظ که خلق را

جز درد سر نمی دهد از بانگ و مشغله

روشن نشد ز پرتو گفتار او ولی

کی کرم شبچراغ کند کار مشعله

شیخ خمیده پشت که آرد به چله روی

از بهر صید عام کمان می کند چله

فرض است عشق و هر چه بجز عشق نافله ست

تا چند ترک فرض کنی بهر نافله

جامی رساند سلسله خود به اهل فقر

لیکن به هیچ جا نرسد کس به سلسله

شمارهٔ ۴۲۲

هست انجمن ما چمنی پر گل و لاله

گل عارض ساقیست دراو لاله پیاله

افسرده چو ژاله ست نگهدار خدایا

از ساحت این تازه چمن آفت ژاله

باشد سخن عشق یکی لیک گرفته

عارف ز دل صافی و واعظ ز رساله

می ده که گره شد به دلم غصه ایام

آب است دوا چون به گلو ماند نواله

خطی که مرا می رسد از دولت عشقت

رنج همه روز است و بلای همه ساله

گر ناخوشی از دادن یک بوسه به جانی

پیش آر لبت تا کنم این بیع اقاله

جامی مطلب جودت شعر از مدد فکر

کین کار به امداد الهیست حواله

شمارهٔ ۴۲۳

ببین پیاله هزاران به روی دشت ز لاله

به روی دشت قدم نه به روی دست پیاله

حواله بود به وقت گلم که رخ بنمایی

اگر چه گل نکشی پرده با خدات حواله

به بزم عشق تو مستغنیم ز ساقی و مطرب

میم ترشح دیده ست و نی ترنم ناله

چو سفله قدر نداند چه امتحان چه کرامت

چو سگ شناخت ندارد چه استخوان چه نواله

چه باک صاحب دل را ز گفت و گوی فسرده

چه بیم جام فلک را ز سنگ ریزی ژاله

رموز عشق به کلک و ورق چگونه نویسم

که قاصر است ز هر حرف آن هزار رساله

به عشق بهره جامی ز دوستان گرامی

ملامت همه روزه ست و طعنه همه ساله

شمارهٔ ۴۲۴

ز چشمم ریخت چندان آب کامد خون ز دنباله

کنون افتد به جان خون دلم پرکاله پرکاله

چه خیزد بی تو از گشت چمن چون ساقی دورم

دهد در بزم گل خون جگر از ساغر لاله

به هر باغی که سوزم بی تو از ژاله چه باک آنجا

که چون باران گدازد زآه گرمم در هوا ژاله

چو جان جا در دلم داری هم آنجا گوش کن جانا

که من از ضعف نتوانم که از دل برکشم ناله

لبت را نسیم جانی وام دادم تا پس از مردن

بیا جانا که از هجران رسید آن وام را حاله

حوالت کن به من چون در مزاجت گرمی آرد می

که داغ تب به جانم به که بر لبهات تبخاله

به خوبان روی کن جامی که درس عشق به داند

جوان چارده ساله ز پیر چارصد ساله

شمارهٔ ۴۲۵

بی لعل تو دل درون سینه

خون است چو می در آبگینه

غمهای تو برد صبرم از دل

تاراج سپاه شد خزینه

مرغ دل من ز روی و خالت

از خرمن ماه چید چینه

سر زد ز دلم گیاه مهرت

آن را مدرو به داس کینه

شو ساقی دیگران که امروز

من بیخودم از شراب دینه

جامی که بود سواد کلکش

بر شاهد نظم عنبرینه

هر چند بود سفینه در بحر

شعرش بحریست در سفینه

شمارهٔ ۴۲۶

غزال من که لبش رو به سبزی آورده

به سبزه زار ختن مشکبو گیا خورده

چه گویم از خط سبزش که گرد چشمه نوش

بنفشه ایست به آب حیات پرورده

بود ز دور خطش فتنه هر سر مویی

چه فتنه ها که درین دور سر برآورده

زآفتاب درد پرده شب این عجب است

که بندد آب شب زلف آفتاب را پرده

سیاه شد لب شیرین او ز مشکین خط

کسی ندیده به شیرینیش سیه چرده

سیاهروزی صاحبدلان ز گردون نیست

خط عذار بتان روزشان سیه کرده

چه مرد دعوی عشق است جامی ار نکند

برآنچه می رسد از دوست صبر صد مرده

شمارهٔ ۴۲۷

وقت گل ترک می و جام که چه

دوری از یار گل اندام که چه

مجلس آراست گل توبه شکن

توبه از باده گلفام که چه

می پرستان همه در رقص طرب

گر گرانجان نیی آرام که چه

سخن عشق مگو با زاهد

نکته خاص بر عام که چه

گوش بر توست دعاگویان را

زیر لب دادن دشنام که چه

کشته چشم توام زلف بپوش

مرغ بسمل شده را دام که چه

چند ازان لب طلبی جامی کام

پیش اهل کرم ابرام که چه

شمارهٔ ۴۲۸

گل را فراز شاخ بین در جلوه ناز آمده

شرح نیاز خویش را بلبل نواساز آمده

دامان دشت و گلشن از لعل و زمرد پر شود

زینسان که گنجور زمین گنجینه پرداز آمده

شد لاله شمع بزم گل اینک ببین پروانه سان

ریزان شکوفه دمبدم سویش به پرواز آمده

بس زنده دل کز جام گل خورده می ذوق و طرب

هشیار رفته تا چمن مست و سرانداز آمده

درکارگاه عاشقی بین نورسان باغ را

گل تخت منظوری زده نرگس نظرباز آمده

بس نکته دان کز بلبلان چون کرده گوش اوصاف گل

درگوش جانش نکته ها از پرده راز آمده

زآواز مرغان از چمن رفته صدا تا صومعه

صوفی به سر غلطان شده دنبال آواز آمده

من عشق و مستی از ازل آورده ام با خود بلی

انجام کار هر کسی بر وفق آغاز آمده

زین شعر نو شد پر شکر جامی خراسان گوییا

از کلک سعدی نکته ای شیرین ز شیراز آمده

شمارهٔ ۴۲۹

چو حلقه دور افق بر من است تنگ شده

که حلقه سر زلف توام ز چنگ شده

مجو عمارت دین از دلم که این خانه

خراب کرده آن چشم شوخ شنگ شده

چرا کشم پی مرهم خدنگت از دل ریش

که مرهم دل ریش من این خدنگ شده

دمیده گرد عذار تو خط بدان ماند

که شاه روم اسیر سپاه زنگ شده

ز لوح ساده نزد حرف آفتم از ره دل

هلاک جان من آن خط مشک رنگ شده

زلال چشمه لطفی عجب همی مانم

که تن چگونه ات از سیم و دل ز سنگ شده

قدم ز سختی راه طلب مکش جامی

که پای سعی درین سنگلاخ لنگ شده

شمارهٔ ۴۳۰

تا به چشم تو سرمه ره کرده

خانه مردمان سیه کرده

سال تو چارده نکرده تمام

نام تو ماه چارده کرده

روی تو بهر خانه ویرانان

در شب تیره کار مه کرده

مهر رخسار عالم افروزت

چاک در جیب صبحگه کرده

عمر بس کس که در نظاره تو

رفته برباد تا نگه کرده

پادشاه سپاه حسن تویی

تا فلک عرض آن سپه کرده

عشق با چون تویی اگر گنه است

نه همین جامی این گنه کرده

شمارهٔ ۴۳۱

رخت را مه نخوانند اهل توجیه

که روشن نیست چندان وجه تشبیه

مکن از خوان وصلت منع سایل

که خارج باشد از قانون توجیه

غمت با دل دو حرف آمد ز یک جنس

که آن مدغم بود وین مدغم فیه

اگر حاجت به شمع افتد شبت را

ز جان رشته دهم وز چشم و دل پیه

چه سان آیم برون از تیه عشقت

که موسی بود سرگردان درآن تیه

چوها چشم همه کردم بدین حرف

تورا بر انتظار خویش تنبیه

مس خود را مکن جامی زراندود

که پیش ناقدان خوش نیست تمویه

شمارهٔ ۴۳۲

ای به خوبی رخ تو از مه به

قصه ماه با تو کوته به

به مه آن رخ چرا کنم تشبیه

ترک تشبیه ناموجه به

گرچه آمد «مشبه به » خوب

هست صد بار ازان «مشبه » به

تا شدی تو عزیز مصر جمال

حسن یوسف نهفته در چه به

سر عرفان خوش آید از زاهد

لیکن از عارفان آگه به

قصه اهل دل همیشه خوش است

ذکر شیخان شهر گه گه به

در وطن ذکر کعبه جامی چند

خیز کین گفت و گوی در ره به

شمارهٔ ۴۳۳

بتی که بود چو جانم به سینه جا کرده

گرفت راه جدایی وداع ناکرده

به داغ مرگ جدا باد جان ز تن آن را

که همچو جان ز تن او را ز من جدا کرده

رخی چو آینه رفت از وطن جدا ز رقیب

که دید آینه ای اینچنین جلا کرده

بریخت خون به رهم بهر آزمودن تیغ

بدین بهانه چه خونها که زیر پا کرده

فتاده بهر سجودش به روی صد بیدل

به هر نظر که گه رفتن از قفا کرده

هزار جان گرامی فدای خنجر او

که بند بند مرا پرسشی جدا کرده

چو بی رقیب محال است وصل ازان جامی

به هجر ساخته وز وصل خوی واکرده

شمارهٔ ۴۳۴

ای نامه ز خود به خود نوشته

در وی همه نیک و بد نوشته

هر دم صنعت ز لوح هستی

صد حرف سترده صد نوشته

در نقطه خال عارفان را

سر ازل و ابد نوشته

بر صفحه چهره سالکان را

آیات قبول و رد نوشته

در خاک دمیده جان و نامش

نسرین بر و سروقد نوشته

از گل بنموده روی وصفش

گلچهره و لاله خد نوشته

این گفته به عشق خوان که جامی

از عشق نه از خرد نوشته

شمارهٔ ۴۳۵

سرو من بر رخ گل جعد سمن سای منه

گرد مه سلسله زلف شب آسای منه

بین گرفتاری اهل نظر از بهر خدای

دیده بر عکس رخ آینه آرای منه

با خیال لب میگون توام وقت خوش است

برکفم ساغر لعل طرب افزای منه

تا در افسانه وصلیم دم از هجر مزن

زهر در طعمه مرغان شکرخای منه

حسن خود بر دل هر بی خبری عرض مکن

عشق تو گنج نفیس است به هر جای منه

دلم افتاد به عشق تو ز خودرایی خویش

داغ بر من به گناه دل خودرای منه

ریخت جامی گهر نظم به پایت که مرو

قول بدگو مشنو بر سخنش پای منه

شمارهٔ ۴۳۶

ای مرا از آتش سودای تو جان سوخته

پیرهن از تن تن از دل دل ز هجران سوخته

آتش دل بر زده از سینه چاکم علم

کهنه دلقم از گریبان تا به دامان سوخته

در میان آتش و آبم ز دیدار تو دور

اشک پیدا غرقه کرده داغ پنهان سوخته

می فرستم سوی تو در شرح هجران نامه ای

از سرشک و آه مضمون شسته عنوان سوخته

جسته زآه تشنگان کعبه وصل تو برق

در بیابان آتش افتاده مغیلان سوخته

شمع گل گر داشتی تاب تو بودی هر سحر

همچو پروانه همه مرغان بستان سوخته

چون ز جامی یک غزل ننوشتی ای مشکین غزال

لب فروبسته قلم بشکسته دیوان سوخته

شمارهٔ ۴۳۷

خوش آنکه بود ز تو خانه ام پریخانه

کجا شدی که شدم بی رخ تو دیوانه

ز آشنایی عشقت چه حاصل است مرا

جز آنکه گشته ام از صبر و هوش بیگانه

حدیث وصل تو هر شب ز هوش می بردم

به خواب می کشد آری سماع افسانه

به اوج کنگره وصل چون کند پرواز

چنین که شمع زد آتش به بال پروانه

خبر مپرس ز پیمان زهد رندی را

که داد دست ارادت به دست پیمانه

ز زلف دلکش تو گرچه ماند جامی دور

سری ز تیغ بلا شاخ شاخ چون شانه

روانه می کند از چشم درفشان هر دم

جواهر خدمات نیازمندانه

شمارهٔ ۴۳۸

ای شکل قدت پیکری از سیم سارا ریخته

هر دم ز شاهان لشکری سرهات در پا ریخته

تا شد درین بستان سرا سرو قدت بالا نما

هر لحظه طوفان بلا بر ما ز بالا ریخته

چون آفتاب اینک شراب اندر هلال افکند تاب

رویت ز تاب آفتاب از مه ثریا ریخته

چشمم ز خون شد موج زن بین لاله ها خونین کفن

زان خون که ابر از چشم من برکوه و صحرا ریخته

ز اشکم که از دل سر زده نقش وفا بر زر زده

خونین گیا سربرزده یک قطره هر جا ریخته

داده رقیبت را امان از رنج تن دور زمان

بادا به جانش زآسمان مرگ مفاجا ریخته

زینسان که چشمت تیغ کین هر دم کشد برآن و این

مشکل که ماند ز اهل دین خون کسی ناریخته

از خوی تو ما غصه کش تر دامنان زو گشته خوش

ما کشت خشک او ابروش باران به دریا ریخته

جامی کز انفاس روان بخشد به هر دل مرده جان

نزلی بر او زین سبزخوان روح مسیحا ریخته

شمارهٔ ۴۳۹

ماییم ز مشرب مغانه

در کوی مغان گرفته خانه

همواره می مغانه نوشیم

بر نغمه چنگ یا چغانه

عشق است ترانه گو درین بزم

غافل منشین ازین ترانه

زاهد که ز زهد خشک خواند

این تازه ترانه را فسانه

از سبحه مقید عدد ماند

کی راه برد به آن یگانه

جامی که ز دیدن حجب بود

در رفع حجاب جاودانه

چون دید که آن حجب جز او نیست

برخاست حجابش از میانه

شمارهٔ ۴۴۰

ای چو جان در دل من جا کرده

عقل را عشق تو شیدا کرده

هر که امروز رخت دیده به نقد

پشت بر نسیه فردا کرده

کی کند روی تماشا به بهشت

هرکه روی تو تماشا کرده

بت تو را دیده و چون برهمنان

پیش تو سجده تمنا کرده

عارضت کرده به خط غارت دین

این چه رسم است که پیدا کرده

در پی وصل چو تو مشک خطی

شهری از سر چو قلم پا کرده

تا کند فکر دهانت جامی

عمر در فن معما کرده

شمارهٔ ۴۴۱

ای به بالا بلای جان همه

کوته از وصف تو زبان همه

آسمان است قبله حاجات

آستان تو آسمان همه

چون تو نازک میان بسی دیدم

تو دلم بردی از میان همه

بود شهر از شکرفروشان پر

بست لعل لبت دکان همه

هر کست بی وفا گمان می برد

شد یقین عاقبت گمان همه

چون فتیله چراغ داغ توراست

شعله زن مغز استخوان همه

از کهن عاشقان مگو جامی

کرده ای نسخ داستان همه

شمارهٔ ۴۴۲

منم عاشق و بیدل و مبتلا

ز عشق تو افتاده در صد بلا

کشیده ست خوان بلا عشق تو

زند عالمی را به آن خوان صلا

ز ورد تلاوت مرا بازداشت

سرود غمت در خلا و ملا

کی آید تلاوت ز دستم چو من

زدم دست در تن تلا لاتلا

فروغ رخت از پس صد حجاب

دهد دیده را نور و دل را جلا

چو راندی چنین آخرم کاشکی

نمی خواندیم سوی خویش اولا

رسانید جامی غم دل به عرض

فان شئت فاسمع و الا فلا

شمارهٔ ۴۴۳

تا چو قدح با دل پر خون نیی

کام ستان زان لب میگون نیی

تا نخوری غوطه به دریای اشک

طالب آن گوهر مکنون نیی

طره لیلی چه دهم با تو شرح

چون تو ازان سلسله مجنون نیی

از شکم ماهی بحر فنا

دم مزن ای شیخ که ذوالنون نیی

گفته ای از نیستی ام پر چو نی

لاف پری چند زنی چون نیی

روبه فزونی ننهی از کمی

گر زهمه در کمی افزون نیی

جامی اگر حلقه عشاق را

سر نشدی شکر که بیرون نیی

شمارهٔ ۴۴۴

چون هوای باغ با این شکل موزون کرده‌ای

از لب خندان درون غنچه را خون کرده‌ای

بر لب جو نیست این گل بل کز اندام چو گل

پیرهن را بر کنار جوی بیرون کرده‌ای

نیست هم در آب عکس گل که بهر شست و شوی

جا درون آب با اندام گلگون کرده‌ای

بود پابرجا به سان کوه صبرم لیک تو

کوه را از پایمال هجر هامون کرده‌ای

هرچه خوبان را بود یکسر تو تنها داری آن

وز همه بر سر معنبر کاکل افزون کرده‌ای

دل ز دور خط تو بیرون نمی‌یارد شدن

می‌ندانم زیر لب بازش چه افسون کرده‌ای

می‌دمد بوی جنون عشق جامی زین غزل

گویی استمداد فیض از روح مجنون کرده‌ای

شمارهٔ ۴۴۵

چه سود ازآنکه کم از کبک خوشخرام نیی

که جز به جانب اغیار تیزگام نیی

به حسن ماه تمامی ندانمت ز چه روی

چو ماه نوبه من کم ز کم تمام نیی

به هم مقامی عشاق می کنی آهنگ

چه موجب است که با من درین مقام نیی

منم غلام تو ای پادشاه کشور حسن

چه شد که ملتفت حال این غلام نیی

سزد چو آهوی وحشی که رو نهم در دشت

چنین که با من از خود رمیده رام نیی

مرا چه چشم علیک از لب گهربارت

چو تو ز سنگدلی گوش بر سلام نیی

ز جام می کنی اعراض جامیا گویی

ز سلک جمع مریدان پیر جام نیی

شمارهٔ ۴۴۶

خوی خود را کرده ای چون روی و نیکو کرده ای

عشقبازان را به خوی نیک بدخو کرده ای

گرچه لاله در چمن آمد دورنگ و گل دوروی

هر دو را در عشق خود یکرنگ و یکرو کرده ای

تا فکندی چین در ابرو سجده نتوانم تو را

رخنه در محراب من از چین ابرو کرده ای

بو که روزی خویش را در گیسویت بافم خوشم

گر تنم را لاغر و باریک چون مو کرده ای

سرنگون افتاده سرو از رشک بالایت درآب

چون به گلگشت چمن جا بر لب جو کرده ای

شهره هر بزم خواهی حسن خود را ای غزال

نیست بی موجب که جامی را غزلگو کرده ای

شمارهٔ ۴۴۷

انت شمس البقا و غیرک فی

کل شی ء سواک لیس بشی

نیست امکان بساط بوسی تو

تا نگردد بساط امکان طی

نیست جز مشت گل ز کارگهت

دست کرد خلقته بیدی

کرده وعده دوای من لب تو

چون بجویم وفای وعده ز وی

کی من این وعده کرده ام گوید

این بود آخر الدواء الکی

با تو همدم کجا تواند بود

هرکه از خود تهی نشد چون نی

پی خود گم کن از میان جامی

تا رسد فیض عشق پی در پی

شمارهٔ ۴۴۸

بیا بیا که صدای درای و بانگ حدی

همی دهد خبر از قرب هودج لیلی

بیا بیا که اگر با تو نیم جانی هست

به پیش هودج لیلی نثار آن اولی

بغیر عشق مرا نیست دعویی به جهان

خدا گواست که من صادقم درین دعوی

جمال یار در اغیار کی توانی دید

نکرده چشم شهود از غبار غیر جلی

صفای مشرب رندان چه سود زاهد را

نیافت بهره ز مرآت دیده اعمی

سماع قول الست از خودم چنان بربود

که باز می نشناسم الست را ز بلی

ز ذوق عشق چو خالی بود سخن جامی

چه سود جودت لفظ و غرابت معنی

شمارهٔ ۴۴۹

فداک امی یا غایة المنی و ابی

بسوخت جان من از جان من چه می طلبی

اگر خموش کنم گوییم که بی خبری

وگر خروش کنم رانیم که بی ادبی

جهان صحیفه حسن و جمال لم یزلیست

وز آن صحیفه به وجه حسن تو منتخبی

چگونه از تو نمانم عجب که می بینم

به زیر هر خم زلفت هزار بوالعجبی

تو ابر جودی و من کشت تشنه لب بی تو

بیا بیا که کنم با تو شرح تشنه لبی

ز هجر روی تو روزم تمام نیم شب است

حذر کن از اثر ناله های نیم شبی

عرب نژاد بود یار و می کند جامی

به فارسی غزل اوصاف حسن آن عربی

شمارهٔ ۴۵۰

ماییم شسته زآب می دست از همه آلودگی

سوده سری در پای خم وز درد سر آسودگی

وقتی به عشق نیکوان بودم ز بودخویش گم

و اکنون به خود درمانده ام خوش وقت آن گم بودگی

تا سر به بالینم ز تو بر بستر بی بستری

در خون غنوده هر شبی چشمم ز شب نغنودگی

خون جگر پالوده ام از شعر مژگان عمرها

با من دلت صافی نشد با این همه پالودگی

با خودفروشانم مکن، همسر که من خاص توام

دارد تفاوت در بها بازاری از فرمودگی

دل ساده از نقش طرب پا سوده در راه طلب

با دولت دردت خوشم زین سادگی و سودگی

جامی نشد در عاشقی ز اشک دروغین سرخ رو

کامل عیاری کی رسد مس را ز روی اندودگی

شمارهٔ ۴۵۱

تویی آن آفتاب عالم آرای

که داری در دل هر ذره ای جای

جمالت را عماری در عمارت

نمی گنجد سوی ویران ما آی

مپوش از ما به ما نور رخ خویش

به گل خورشید تابان را میندای

میان ما و تو ماییم پرده

کرم کن وز میان این پرده بگشای

خرد زنگ است بر آیینه عشق

بده می ساقیا وین زنگ بزدای

چو جانان جان جان توست جامی

جهان در جست و جوی او مپیمای

بزن در دامن آن جان جان دست

منه دیگر برون از خویشتن پای

شمارهٔ ۴۵۲

آمدی و آتشم به خانه زدی

نلت ماکان منتهی آمدی

دستگیر مریض کیست طبیب

یا طبیب القلوب خذ بیدی

بی رخت زندگی نمی خواهم

لیت روحی یزول عن جسدی

لامع است از جمال طلعت تو

لمعات تجلی احدی

هرچه آمد ز تو همه نیک است

لیکن از ما گرفت رنگ بدی

هنر عاشقانست ترک خرد

عیب ایشان مکن به بی خردی

هرچه مقبول توست ای زاهد

همه رداست پیش عشق و ردی

کی بری پی به سر وحدت عشق

چون ز سبحه مقید عددی

مایه دولت ابد عشق است

جامی و کسب دولت ابدی

شمارهٔ ۴۵۳

بر اوج حسن چون خورشید فردی

ولی هرگز به گرد ما نگردی

ازانم چون شفق در خون که بی تو

نهاده ست آفتابم رو به زردی

شود طی بر دعاهای تو یکسر

اگر طومار عمرم در نوردی

ز خوان عشق تو جز غم نخوردم

غم غمخوارگان هرگز نخوردی

ز سر تا پا همه دردم ز هجران

بیا جانا که تو درمان دردی

به مردی بار غمهایت کشیدم

نکردی هرگزم تحسین که مردی

پشیمان گشتن از آزار جامی

چه سود اکنون که کردی آنچه کردی

شمارهٔ ۴۵۴

چند باشم چشم بر در، گوش بر آواز پای

روزی از راه ترحم بر من بیدل درآی

گرچه برجا مانده ام در کنج هجر از ضعف تن

چون رسد آواز پایت برجهم بیخود ز جای

تا تو نگشادی در غمخانه ام نگشاد بخت

یک در راحت به روی من درین محنت سرای

هیچ مأوا را نباشد بی قدومت رونقی

وای مأوایی که از وی پای گیری باز وای

دولتی باشد که آیی از درم بگشادی روی

رغم حاسد را به رویم این در دولت گشای

لطفی از سر تا به پا گاهی به تشریف قدوم

با غریبان دیار خویش لطفی می نمای

تا قدم در کلبه جامی نهادی روز و شب

چشم خود را زآستان خویش باشد سرمه سای

شمارهٔ ۴۵۵

خرم آن کس که برد پی به ره هیچ کسی

تا درین ره ننهی پای به جایی نرسی

هرچه جز شستن دست هوس از حاصل خویش

باشد اینجا همه بی حاصلی و بوالهوسی

تا بری عهد به سر نسبت از آدم بگسل

عهد الله الی آدم عهدا فنسی

کم زن از وصل ریاحین نفس ای مرغ قفس

که تماشاگر بستان ز شکاف قفسی

گرچه از محمل لیلی نرسد بانگ درای

شادم از قافله او به مقام جرسی

آید از نور رخت زمزمه نارکلیم

یعلم الله که تو از شعله آن مقتبسی

نیست جز حکم تو در کشور ما حکم دگر

شغل تو روز بود شحنگی و شب عسسی

تا لب جام شد آلوده ز شهد لب تو

می زند مرغ دلم پر به هوای مگسی

زنده شد جامی از انفاس خوشت جان سخن

شاید ار نام برآری به مسیحا نفسی

شمارهٔ ۴۵۶

همی‌دهد خبر از گل نسیم صبحدمی

ز گشت باغ میاسا به عذر بی‌درمی

به دست اگر درمت نیست کن به باده گرو

قبای محترمیّ و کلاه محتشمی

به پیش ناوک غم هر گلی کنون سپریست

چرا چنین هدف ناوک هزار غمی

شکوفه بین و بنفشه به باغ و یادآور

ز روز موی سفیدی و عهد پشت خمی

عرب‌نژاد مهی راه من زد ای مطرب

ترانه‌ای بسرا حسب حال این عجمی

به بانگ چنگ بگو کای به رخ چراغ حرم

فَذاکَ روحی و قَلْبی وَ اِنْ اَبَحْتَ دَمی

به هرچه طبع تو مایل شود ز لطف و ستم

فَذاکَ غایَةُ قَصْدی وَ مُنتَهَی هِمَمی

چراست سوی تو روی جهانیان شب و روز

اگر نه قبله آفاق و کعبه حرمی

فراقنامه جامیست این نوشته که کرد

به نوکّ هر مژه از رشحه جگر قلمی

شمارهٔ ۴۵۷

بتابی بر همه چون ماه و از من روی برتابی

به هر کس شکر و شیری و با من آتش و آبی

کشی هر کج نهادی را کمان آسا به سوی خود

مرا دور افکنی از پیش رو چون تیر برتابی

شب از محراب ابرویت چو مانم باز بر یادش

کنم بر سینه از ناخن هزاران شکل محرابی

کنم شرح گرفتاری خود با تو ولی مشکل

که ناگشته اسیر چون خودی این نکته دریابی

مکن خاکسترم دور از درت بگذار تا باشد

به شبها زیر پهلوی سگانت فرش سنجابی

نشاند جوش خون عناب و عناب لبت خونم

به جوش آورد و اینک اشک من زان گشته عنابی

چو زد راه دلت نامهربانی دل بنه جامی

به مهجوری و رنجوری و بی خوردی و بی خوابی

شمارهٔ ۴۵۸

جهانی تازه شد از فیض تو ای ابر نوروزی

من لب تشنه را تا چند بهر قطره ای سوزی

سیه شد روز من زین غم که گیرم زلف شبرنگت

نمی دانم که این دولت کیم خواهد شدن روزی

ز تاب خشم رخ افروختی و آتش زدی در من

معاذالله اگر بار دگر این آتش افروزی

ز چشمت دلبری آموختی دل از همه بردی

چه باشد کز لب جانبخش خود دلداری آموزی

سلیمانی به ملک نیکویی خاتم لب لعلت

مبادا دیو را بر خاتم لعل تو فیروزی

مشو آهوی دام هر کس آن به کاندرین صحرا

کمند همت اندازی و صید عزت اندوزی

ز چاک جیب جان جامی کنی گم نقد عمر آخر

برآن چاک ار نه از دامان وصلش وصله ای دوزی

شمارهٔ ۴۵۹

به هر که هست چو شیر و شکر درآمیزی

مرا ببینی و از من ز دور بگریزی

هزار حیله کنم تا رسم به صحبت تو

هنوز پیش تو من نانشسته برخیزی

بکش مرا و مکن قصد دیگران تاکی

به قصد کشتن من خون دیگران ریزی

ز طره ات دلی آویخته به هر سو موی

نبود طره مشکین بدین دلاویزی

بود ز سنگ جفات استخوان من شده آرد

پس از وفات اگر خاک قالبم بیزی

ز فرق تا به قدم فتنه ای و گاه قیام

هزار فتنه به تاراج ما برانگیزی

بلای دنیی و دینند نیکوان جامی

نه طور عقل بود کز بلا نپرهیزی

شمارهٔ ۴۶۰

عشق تو منسوخ ساخت دفتر علامگی

بر ورق ما نوشت حرف سیه نامگی

خلعت شه باد چست بر قد خاصان که هست

جامه درویش بس خلعت بی جامگی

در ره خودکامه ای خاک شدیم و هنوز

از سر او کم نشد نخوت خودکامگی

بس که کنند ازدحام بهر تماشا عوام

مجلس واعظ گرفت صورت هنگامگی

محرم راز تو نیست کس به جهان زان شوند

خاصگیانت نهان در حجب عامگی

نفس که شد مطمئن در کنف عشق تو

رست ز امارگی ماند ز لوامگی

جامی و نظم بلند کز پی ثبتش کند

وجه قمر صفحگی تیر فلک خامگی

شمارهٔ ۴۶۱

بیا ای عشق پر غوغا که در هر جا فرود آیی

غم آری جان گدازی عمر کاهی محنت افزایی

چه گفتم لوحش الله چون ز رخ پرده براندازی

جهان را زیب و فر بخشی و عالم را بیارایی

تو چون غنچه درون حجله عزت چه غم زانت

که با داغ تو همچون لاله خلقی گشته صحرایی

ز شوق لحن موزون تو بلبل در نواسازی

به وصف لعل میگون تو طوطی در شکرخایی

به شکل ما برآیی تا تو را آیینه ای باشد

که خود را هم به خود ظاهر در آن آیینه بنمایی

تویی در قالب ما جان و در جان مایه شادی

تویی در پیکر ما دیده و در دیده بینایی

بجز پندار هستی نیست رنج عاشقان جامی

بشوی آلایش پندار هستی تا بیاسایی

شمارهٔ ۴۶۲

گرفت خاطرت از عاشقان شیدایی

که زود می روی ای جان و دیر می آیی

زمان وصل بسی کوته است و هجر دراز

دگر نماند درین محنتم شکیبایی

برون فتاد دلم بی رخت ز پرده صبر

روا مدار که کارم کشد به رسوایی

مرا چه طاقت روی تو دیدن از نزدیک

بس اینکه گوشه برقع ز دور بنمایی

به آستان توام همچو در ستاده به پای

به گوش حلقه خدمت به هر چه فرمایی

مکن به نکته شیرین چو طوطیم تحسین

که من ز لعل لبت دارم این شکر خایی

به کوی زاهدی آسودگی مجو جامی

قدم برون نه ازین کوی تا بیاسایی

شمارهٔ ۴۶۳

شب که رفتی ز برم مونس جان که شدی

مردم دیده خونابه فشان که شدی

بهر مهمانی تو مائده عیش که ساخت

وز لب و خط نمک و سبزی خوان که شدی

همچو گل خنده زنان رفتی و چون سرو روان

گل خندان که و سرو روان که شدی

سود چشمی و زیان دل و دین بهر خدای

چون برفتی ز برم سود و زیان که شدی

من شدم پی سپر هجر ز بس پیری و ضعف

تو به آن تازه رخی بخت جوان که شدی

راز من فاش شد امروز ز بس گریه و آه

تا تو شب محرم اسرار نهان که شدی

هیچ برگفته جامی ننهی گوش رضا

یا رب اینسان ز سماع سخنان که شدی

شمارهٔ ۴۶۴

بهر خدنگ آه از بیداد دلستانی

باشد به پهلوی دل هر استخوان کمانی

از ناله دمادم فرسوده شد زبانم

می بایدم ز آهن همچون جرس زبانی

عمری به پیش تیرش بودی تنم نشانه

اینک به سینه هرجا از زخم او نشانی

از تاج سربلندان شد عالی آستانش

زین آستان نباشد عالیتر آستانی

آهی که دور ازان مه خوردم فرو به سینه

بهر خراش جانم شد آتشین سنانی

باشد بهار خرم آن رخ ز سبزه خط

یارب مباد هرگز آسیبش از خزانی

از ضعف و عجز و پیری جامی ز پا فتادی

ای وای اگر نگیرد دست تو نوجوانی

شمارهٔ ۴۶۵

ای خواجه چه جویی ز شب قدر نشانی

هر شب شب قدر است اگر قدر بدانی

روشن به تو گویم که شب قدر کدام است

گر زانکه تو ادراک شب قدر توانی

آنست شب قدر که بر جان محمد

قرآن عظیم آمده و سبع مثانی

آنست شب قدر که از نور جمالش

وارست کلیم از شب تاریک و شبانی

آنست شب قدر که بر طلعت ماهی

تا مطلع فجرش به تماشا گذرانی

ماهی که بود غایت حاجات و مقاصد

ماهی که بود قبله آمال و امانی

جامی چو به این شب برسی از پی عمری

زنهار سلام من بیدل برسانی

شمارهٔ ۴۶۶

برگل از سبزه خط غالیه بویی داری

چشم بد دور چه آراسته رویی داری

چه دلاویز بود زلف تو یارب که دراو

صد دل آویخته از هر سر مویی داری

با همه نیک بود خوی تو لیکن چو فتد

با منت کار چه گویم که چه خویی داری

چشم بهبود مدار ای که دل افتاده چو من

درکف فتنه گری عربده جویی داری

گوی گفتن ذقنت را سخن بیهوده ست

گوش تا چند به هر بیهده گویی داری

بس که گلچهره اسیر تو شد و لاله عذار

چون چمن پر گل و لاله سر کویی داری

واصل کعبه شدن حد تو نبود جامی

اینقدر بس که به راهش تک و پویی داری

شمارهٔ ۴۶۷

در وقت گل ای بلبل فریاد بسی داری

خوش وقت تو کز هرگل فریادرسی داری

از قافله لیلی گر واپسی ای مجنون

این بس که به گوش از وی بانگ جرسی داری

از کوی وی ای زاهد مایل سوی فردوسی

گر نغلطم از بستان رو در قفسی داری

پروانه صفت هرکس گرد سر تو گردان

لیکن تو کجا هرگز پروای کسی داری

از بهر خدا بگسل پیوند رقیب از خود

تا چند چو گل دامان در چنگ خسی داری

کردی به دل ای صوفی اسباب جهان شیرین

با دعوی طاووسی شغل مگسی داری

از مهر بتان جامی هر لحظه برآری دم

چون صبح درین معنی روشن نفسی داری

شمارهٔ ۴۶۸

روشن شبی که شمع شبستان من شوی

ظلمت زدای کلبه احزان من شوی

جان ریختم به پای تو از چاک سینه کاش

پا در حریم سینه نهی جان من شوی

پاکان نیند درخور تو سینه ها کباب

من چون پزم خیال که مهمان من شوی

با باد همنفس نکنم سویت آه را

ترسم چو زلف خویش پریشان من شوی

حیرانیم خموش کند ورنه پیش تو

چندان کشم نفیر که حیران من شوی

چون طوطیان به شکر تو شکر شکن شوم

گر زان دهان و لب شکرستان من شوی

جامی نیم به ملک سخن خسروم خوش آن

کز خط خوب خواجه دیوان من شوی

شمارهٔ ۴۶۹

از هیچ نشان داده دهانی که تو داری

بر موی کمر بسته میانی که تو داری

صد جامه جان چاک شود چون بخرامد

با لطف قبا سرو روانی که تو داری

شد از کشش ابروی تو قامت ما خم

کس را نرسد زور کمانی که تو داری

خط سبزی و رخ خوان جمال است و جهانی

مهمان شده سبزی و خوانی که تو داری

آنان که اسیران تو را طعنه زنانند

غافل شدگانند ز آنی که تو داری

هرکس ز جمالت شده قانع به نشانی

بیرون ز نشانهاست نشانی که تو داری

جامی به غزل کوش که در حد کمال است

برطرز حسن این سخنانی که تو داری

شمارهٔ ۴۷۰

چون رخت بینم سر خویش از حیا پیش افکنی

وآتش محرومیم در سینه ریش افکنی

شهر پر غوغا شد از تو کاش چون آیی برون

دفع غوغا را نقابی بر رخ خویش افکنی

دست ده تا چینم آزارش به بوس ای جان که سنگ

برمن دیوانه از طفلان همه بیش افکنی

نیست جز خونریزی و عاشق کشی کیشی تو را

دمبدم تیر دگر برما ازان کیش افکنی

می زنی قرعه پی قتل رقیبان تا به کی

قرعه دولت به نام هر بداندیش افکنی

ریش دل گر کرد خانه چشم بر هم زن به ناز

در دلم چاک از مژه بهتر که از نیش افکنی

شاه خوبانی و درویش تو جامی دور نیست

گر به رحمت سایه‌ای بر حال درویش افکنی

شمارهٔ ۴۷۱

پریرم دیدی و نادیده کردی

سلامت گفتم و نشنیده کردی

گر این معنی پسند خاطر توست

نمی گویم که نپسندیده کردی

دلم خون گشت و آمد همدم اشک

به دیده تا تو جا در دیده کردی

خوش آن روزی که از طعن رقیبان

به سوی من گذر ترسیده کردی

اگر گفتی سخن آهسته گفتی

وگر کردی نظر دزدیده کردی

شدی آرام جانم گوییا رحم

براین جان نیارامیده کردی

چو برگردیدی از جامی عجب نیست

که نامش بخت برگردیده کردی

شمارهٔ ۴۷۲

گویی که منم یار تو ای جان و نباشی

وز یاری اغیار پشیمان و نباشی

بیچاره من آن دم که ز گل بوی تو آید

بر بوی تو آیم به گلستان و نباشی

می میرم ازین غم که چو بینم مهی از دور

در خاطرم افتد که تویی آن و نباشی

آیم سوی میدان تو کز سر فکنم گوی

آه ار برسم بر سر میدان و نباشی

درخواب شوم پیش تو گریان و بسوزم

چون باز کنم دیده گریان و نباشی

ویران کنیم خانه آباد که باشم

آبادی این خانه ویران و نباشی

جامی ز بتان گر لقب کافری آمد

به زانکه شمارند مسلمان و نباشی

شمارهٔ ۴۷۳

دی آن چه شکل بود که از ره برآمدی

بر دیده جلوه کردی و در جان درآمدی

رفتی و بود روی تو از مهر و ماه به

منت خدای را که ازان بهتر آمدی

بیمار بودم از غم هجران طبیب وار

پا رنجه ساختی و مرا بر سر آمدی

تا جان دمی به قالب جان داده فراق

همچون مسیح با دم جان پرور امدی

رفتار تو ز خسته دلان جان همی برد

جانها فدات بر روش دیگر آمدی

نبود به راه تو ز لطافت نشان پای

گویی فرشته وار به بال و پرآمدی

جامی نوشت بهر تو دیوان خود چو دید

کز خیل نو خطان همه سردفتر آمدی

شمارهٔ ۴۷۴

سبزخطا و گلرخا تازه‌بهار کیستی

طرف کله شکسته‌ای طرفه نگار کیستی

مرکب ناز زیر ران کرده کمان ز ابروان

ناوک غمزه بر کمان بهر شکار کیستی

من به میان موج غم دیده ز خواب شب تهی

تا تو به خواب خفته‌ای سر به کنار کیستی

می‌گذری که هیچ کس خاک نشد به راه من

بین که ز فرق تا قدم غرق غبار کیستی

من به خمار هجر تو تشنه‌جگر فتاده‌ام

تا تو به جام وصل خود دفع خمار کیستی

بوی وصال غایبی یافتم ای صبا ز تو

قاصد کشور که‌ای پیک دیار کیستی

جامی و نکته‌های خوش لیک تو هیچ گه بدو

گوش نمی‌نهی که تو نکته‌گزار کیستی

شمارهٔ ۴۷۵

زما همی گذری و به ما نمی نگری

چه جرم رفت و جنایت چرا نمی نگری

ز جور آنکه قفا سوی ما کنی و روی

همی کنیم فغان وز قفا نمی نگری

هزار سوخته دل از پی تو وای کنان

چه شوخ چشم نگاری که وا نمی نگری

چه کافری تو که هیچ از خدا نمی ترسی

به هیچ بنده برای خدا نمی نگری

خوش است از نظر لطف شاه حال گدا

تو شاه حسنی و حال گدا نمی نگری

هزار جا سر راهت گرفته هرکس و تو

ز ناز سوی کسان هیچ جا نمی نگری

به پیش پای تو جامی همی نهد سر خویش

ولی چه سود چو تو پیش پا نمی نگری

شمارهٔ ۴۷۶

دل مرا ز هزار آرزو بگردانی

درآرزوی خودم کو به کو بگردانی

ز قبله روی بگردانیم که رو به من آر

به روی تو چو کنم روی رو بگردانی

چه باک ازانکه نیابم تو را ازان ترسم

که روی من ز ره جست و جو بگردانی

به رخ چو جعد مسلسل نهی هزاران دل

ز راه عقل به هر تار مو بگردانی

دهانت دایره لطف را شود مرکز

به گرد گل چو خط مشکبو بگردانی

خدای بین نیی ای پارسا که دل دهدت

که چشم خویش ز روی نکو بگردانی

نمیرد آتش جامی به ساغر ای ساقی

به دور او چه شود گر سبو بگردانی

شمارهٔ ۴۷۷

ای کاش من برآن سر کو خاک بودمی

تا پایمال آن بت چالاک بودمی

تا باد بردیم به سر کوی دوست کاش

مردم نبودمی خس و خاشاک بودمی

پاک است یار و دامن پاکش گرفتمی

ز آلایش وجود خود ار پاک بودمی

روز شکارگر شدیم بخت سازگار

من نیز سر درآن خم فتراک بودمی

گر اشک دامنم نگرفتی ز ضعف تن

همراه آه رفته بر افلاک بودمی

بایستیم به دست ازان زلف رشته ای

تا من رفوگر جگر چاک بودمی

گر جرعه ای ز ساغر جامی نخوردمی

کی رند و دردخواره و بیباک بودمی

شمارهٔ ۴۷۸

دیدمی دیدار آن دلدار رعنا کاشکی

دیده روشن کردمی زان روی زیبا کاشکی

خاطر اندر سایه طوبی نیاساید مرا

سایه کردی بر سرم آن سرو بالا کاشکی

گرچه امروز از جمال او نگشتم بهره مند

وعده این دولت افتادی به فردا کاشکی

عاشقان را رخصت گل دیدن و چیدن چه سود

بودی آن گلچهره را اذن تماشا کاشکی

کاشکی گویم مرا گشتی وصال او نصیب

بی نصیبان را نصیبی نیست الا کاشکی

با وجود عقل و دین سامان نگیرد کار عاشق

در هجوم این شدی ان هر دو یغما کاشکی

نظم جامی راکه شد در وصف لطف او چو در

بودیم در سلک نزدیکان او جا کاشکی

هرچه خواهد باد حاصل در حریم بزم او

وز حریم بزم او صد ساله ره تا کاشکی

شمارهٔ ۴۷۹

ماییم و خاکساری و عجز وفتادگی

دستی به سر ز دست دل از دست دادگی

چون بر بساط حسن دوانی زناز اسپ

شاهان ملک را نرسد جز پیادگی

کردی بهشت منزل ما را ز روی خویش

سر برزد از شمایل تو حورزادگی

در مجلس تو شاهد گل وانهاد روی

وز تو نداشت شرم زهی وانهادگی

گر گویمت که آینه ام طلعت تو را

رخ برمتاب کین سخن آید ز سادگی

گفتی که کم گری و زخم بین ولی چه سود

در کار من چو گریه نکرد ایستادگی

جامی اگر نه جام به یاد لبت کشد

درکام ذوق او نکند باده بادگی

شمارهٔ ۴۸۰

هیچ ازین مبتلا نمی پرسی

چیست موجب چرا نمی پرسی

نیست پروای حال بنده تو را

وز برای خدا نمی پرسی

وقت بیگانگان خوش است بسی

کز من آشنا نمی پرسی

همه جا بر تو راه می گیرم

هرگزم هیچ جا نمی پرسی

پادشاهی کس از تو چون پرسد

که چرا از گدا نمی پرسی

به طفیل سگان بپرس از من

گر از ایشان جدا نمی پرسی

حال جامی وفاست با سگ تو

حال اهل وفا نمی پرسی

شمارهٔ ۴۸۱

سوی بیمار خود ای جان جهان دیر آیی

خواهی از غم بکشی زودش ازان دیر آیی

عمر بس زود رود جان چو رود دیرآید

چند چون عمر روی زود و چو جان دیر آیی

هست در زاویه سینه خیال تو مقیم

گرچه در دیده خونابه فشان دیر آیی

مرکز دایره حسنی و خوبان جهان

چشم بر راه تو لیکن به میان دیرآیی

آمدی زود ولی کام دلم دیر دهی

زودرس میوه ای اما به دهان دیرآیی

زود رفتی که نهان آیم ازان می ترسم

کآشکارا بروی زود و نهان دیرآیی

جامی از چنگ رسد زمزمه عشق چرا

گر نیی سنگ به فریاد و فغان دیرآیی

شمارهٔ ۴۸۲

مشک تر بر برگ گل سودی بلای جان شدی

کار جان چون ساختی غارتگر ایمان شدی

گرد لعل جانفزای خود فزودی خط سبز

خضر را رهبر به سوی چشمه حیوان شدی

می شکافی موی در سر ضمیر دیگران

صورت حال خودت گفتم چنین نادان شدی

روی تو ماه تمام آمد چرا چون ماه نو

گوشه ابرو نمودی ناگه و پنهان شدی

غنچه امید من بود از تو عمری ناشکفت

خرم آن روزی که چون دیدی مرا خندان شدی

نوخطان شهر را سربر خط فرمان توست

کوس دولت زن که ملک حسن را سلطان شدی

یاد آن روزی که در ره دیدمت گفته به ناز

راه خود رو جامیا چندین چرا حیران شدی

شمارهٔ ۴۸۳

چو گرد ماه خط مشکبو بگردانی

دلی ز راه به هر تار مو بگردانی

چگونه روی تو بینم چو بهر دیدن تو

به هر طرف که کنم روی رو بگردانی

نمی رسد به تو هیچ ارزو چو جلوه کنی

رخم ز قبله هر آرزو بگردانی

به هر فتاده بود خوی تو نکوکاری

به بخت ما چو رسد کار خو بگردانی

بدان هوس که به کویت رسم خوشم که مرا

کشان کشان چو سگان کو به کو بگردانی

به باده سرزنشم چند زاهدا چه شود

که سنگ خود ز سر این سبو بگردانی

نیافت ره به تو جامی به گفت و گوی آن به

که روی او ز ره گفت و گو بگردانی

شمارهٔ ۴۸۴

در کمندت به گرفتاری من نیست کسی

با سگانت به وفاداری من نیست کسی

با همه یاری و از یاری من بیزاری

در همه شهر به بی یاری من نیست کسی

زاریم در دل و دل در خم زلف تو نهان

جز تو واقف شده بر زاری من نیست کسی

تا لب لعل تو کام دل خونخواران است

از دل و دیده به خونخواری من نیست کسی

پیش رویت همه را دادن جان آسان است

بی تو جان داده به دشواری من نیست کسی

سر ز سودای کسان دل ز غم غیر تهیست

در ره تو به سبکباری من نیست کسی

گفتیم حال تو بر بستر غم جامی چیست

قدمی نه که به بیماری من نیست کسی

شمارهٔ ۴۸۵

بپوش خط بناگوش نازنین کسی

که نیست ایمن ازین فتنه عقل و دین کسی

به کین هیچکسان برمیان کمر بستی

کمر نبسته چو تو هیچ کس به کین کسی

به آن صلایه اقبال هر سری نه سزاست

مباد خاک درت صندل جبین کسی

به دستیاری دولت فلک سبیکه سیم

چو ساعدت ننهاده در آستین کسی

به خاک سوخته جانا مکن خرام مباد

رسد به دامن تو آه آتشین کسی

حریم خاص تو خواهم تمام روی زمین

نخواهمت که نهی پای بر زمین کسی

به زیر طره تو کرده جای خال سیاه

چو هندویی که نشسته ست در کمین کسی

خوش است عالم از انفاست ای صبا گویی

گشاده ای گره از جعد عنبرین کسی

بس است خاطر سحرآفرین تو را جامی

چه حاجت است درین سحرت آفرین کسی

شمارهٔ ۴۸۶

بیمار تو شدم به عیادت نیامدی

سوی مرید خود به ارادت نیامدی

رنجوریم فزود چو در پرسشم قدم

رنجه نکردی و به عیادت نیامدی

گویند در ثواب عیادت عبادت است

قصد ثواب را به عیادت نیامدی

از بخت نامساعد من ای همای قدس

برمن فکنده ظل سعادت نیامدی

هرگز به حسن ماه نسنجید خویش را

کز وی چو آفتاب زیادت نیامدی

عاشق کشی به تیغ جفا عادت تو بود

با ما چه شد که بر سر عادت نیامدی

جامی به شهد و شیر چو هر بوالهوس نمیر

گر تیغ عشق اهل شهادت نیامدی

شمارهٔ ۴۸۷

نه بشر خوانمت ای دوست نه حور و نه پری

این همه بر تو حجاب است تو چیز دگری

نور پاکی و فسانه ست حدیث گل و آب

لطف محضی و بهانه ست لباس بشری

جلوه حسن تو از شکل مبراست ولی

می توانی که به هر شکل کنی جلوه گری

هیچ صورت نتواند که کند بند تو را

در صور ظاهری اما نه اسیر صوری

جان همی دانمت آن دم که نهان می آیی

عمر می خوانمت آنجا که روان می گذری

حد اندیشه نباشد صفت خوبی تو

هرچه اندیشه کند خاطر ازان خوبتری

در مرایای صور ناظر منظور تویی

وحدت ذات تو از وهم دویی هست بری

می کنی جلوه نخست از رخ خوبان جهان

آنگه از دیده عشاق درآن می نگری

گر نه از دیده عشاق تو باشی ناظر

کیست جامی که کند دعوی صاحبنظری

شمارهٔ ۴۸۸

ای ز غمهای تو با مردن برابر زندگی

ضربت تیغت پیاپی زندگی بر زندگی

چون ز بخت خود طمع دارم دوام وصل تو

می نگردد جاودان کس را میسر زندگی

با حضور تو چه نسبت صحبت اغیار را

هرکسی داند که هست از مرگ خوشتر زندگی

چون تو بستی پرده بر رخ گو اجل بگشای دست

نیست حظی عاشقان را بعد ازین در زندگی

کشته تو تا خورد یک بار دیگر زخم تو

از خدا خواهد که یابد بار دیگر زندگی

روز هجران تو میرد زار عاشق همچو شمع

چون رسد شام وصالت گیرد از سر زندگی

نام جامی در جهان ماند از تخلصهای خوش

دارد آری از سخن نام سخنور زندگی

شمارهٔ ۴۸۹

ای که به شیرین سخنی نرخ شکر می شکنی

حبک اضنی بدنی شوقک افنی وسنی

چهره برافروخته ای جان کسان سوخته ای

ماه کدامین فلکی شمع کدام انجمنی

دیده کنم فرش رهت چون تو به سویم گذری

سر فکنم در قدمت گر تو ز پایم فکنی

گشت چمن کن بگشا غنچه صفت بند قبا

تا نکند شاهد گل دعوی نازک بدنی

پرده چو از چهره کشی حیرت شمع چگلی

شانه چو در طره زنی غیرت مشک ختنی

عشق تو و هستی من آتش و آبند به هم

حین تغیبت بدا حین بدا غیبنی

جامی اگر ساخت هدف یار سواد بصرت

به که قدم پیش نهی دیده به هم برنزنی

شمارهٔ ۴۹۰

ای سپهر از هجر یارم سوختی

زاریم دیدی و زارم سوختی

روز من کردی شب تار و چو شمع

زار در شبهای تارم سوختی

لاله رویی را ز من کردی جدا

دل به داغش لاله وارم سوختی

زآتشی کز نعل سم اسب جست

در پی آن شهسوارم سوختی

وعده دیدار او دادی مرا

جان به داغ انتظارم سوختی

آنچنان کز روغن افروزد چراغ

زآب چشم اشکبارم سوختی

هرکه جز جامی زجام لعل او

مست کردی وز خمارم سوختی

شمارهٔ ۴۹۱

دو ساعد تو که آیین هر دو هست یکی

به خون خسته دلان کرده اند دست یکی

کرشمه های تو شد رهنمون عشوه گران

که رخ گشاد یکی و نقاب بست یکی

ز قید عشق تو بیم است مرغ وماهی را

که هست دام یکی زان دو زلف و شست یکی

حدیث محنت و راحت مگوی با عاشق

که هست مرغ هوا را بلند و پست یکی

هزار مدعی زهد و تقوی آمد لیک

سلامت از شکن زلف تو نجست یکی

همیشه مست بود شوخ و فتنه جوی ولی

چو چشم تو نبود از هزار مست یکی

مکن به مصطبه عشق عیب کس جامی

که پارسا بود اینجا و می پرست یکی

شمارهٔ ۴۹۲

ای از دو جام لعلت ما را تمام نیمی

عیش تمام ما را بس زان دو جام نیمی

روشن جبین توست این یا خود طلوع کرده

از مطلع سعادت ماه تمام نیمی

گفتم ز ذکر نامت یابم ز خود رهایی

از خود تمام رستم ناگفته نام نیمی

تا ماه عید باشد شبهای عاشقان را

بنمای زان دو ابرو هر وقت شام نیمی

از سوز سینه پختم دیگ امید لیکن

از سردی رقیبان مانده ست خام نیمی

زین نیم جان که دارم دشوار زنده مانم

پیش آر لب کزو هم گیرم به وام نیمی

نبود ز هر لب تو یک بوسه حد جامی

یک بوسه بس ز هر دو از هر کدام نیمی

شمارهٔ ۴۹۳

دی جعد عنبر افشان برماه بسته بودی

خورشید چاشتگه را رونق شکسته بودی

خوش آنکه با خیالت شب چشم بسته بودم

چون چشم باز کردم پیشم نشسته بودی

حاسد ز بخت وارون گرچه نشست در خون

چون اختر سعادت بر من خجسته بودی

نگسستم از تو هرگز امید گرچه عمری

پیوند آشنایی از من گسسته بودی

جانم به غمزه خستی لیکن ز لطف پرسش

راحت رسان چو مرهم بر جان خسته بودی

گیسو کشان رسیدی چون مشکبو غزالی

کز دست صید پیشه با دام جسته بودی

جامی کنون که رستی از خود به عشق و مستی

می خواه عذر عمری کز خود نرسته بودی

قصاید

شمارهٔ ۱ : فی توحید الباری عز اسمه

شمارهٔ ۲ : فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام

شمارهٔ ۳ : منم چو گوی به میدان فسحت مه و سال

شمارهٔ ۴ : فی العزلة

شمارهٔ ۵ : مرا دل از همه عالم گرفته ست

شمارهٔ ۶ : رخشنده جرم خور که بر این سبز طارم است

شمارهٔ ۷ : صبح ازل به خامه زرین آفتاب

شمارهٔ ۸ : منزلی خوش خانه ای دلکش مقامی دلگشاست

شمارهٔ ۹ : این ملمع پیکر فیروزه رنگ زرنگار

شمارهٔ ۱۰ : قبه بر کیوان رساند این کاخ گردون آستان

شمارهٔ ۱۱ : اینچنین عالی بنا در عرصه عالم کم است

شمارهٔ ۱۲ : کی بر این عشرت سرا خاطر نهد ارباب راز

شمارهٔ ۱۳ : گر به گستاخی گرفتم بر زبان اوصاف شاه

شمارهٔ ۱۴ : جواب نامه یعقوب سلطان

شمارهٔ ۱۵ : چیست آن شاهد سفید عذار

شمارهٔ ۱۶ : طوبی لبقعه خضعت عندها الجباه

شمارهٔ ۱۷ : طوبی لروضة سجدت ارضها الجباه

شمارهٔ ۱۸ : برخوان لاجورد درین طرفه خانقاه

شمارهٔ ۱۹ : این خانه چه خانه ست پریخانه چین است

شمارهٔ ۲۰ : خاک ازین عالی بنا بر کاخ گردون سرکشید

شمارهٔ ۲۱ : اتتنی من لدی نجم الافاضل

شمارهٔ ۲۲ : سقاک الله یا خیر المغانی

شمارهٔ ۲۳ : حبذا منزلی که چرخ برین

شمارهٔ ۲۴ : بنامیزد این منزل روح پرور

شمارهٔ ۲۵ : زین مروح خانه بادی می وزد بس دلپذیر

شمارهٔ ۲۶ : چیست خور در خم این دایره خرگاهی

شمارهٔ ۲۷ : بنامیزد این منزل روح پرور

شمارهٔ ۱

فی توحید الباری عز اسمه

درین صحیفه چو آغاز کردم املا را

گرفتم از همه اولیٰ ثنای مولیٰ را

زهر چه هست طریق ثنای او اولیٖ ست

به پای صدق سپردم طریق اولیٰ را

مقدری که به صنع بدیع خود پوشید

لباس حسن عبارت عروس معنی را

چو خوان نهاد به خلوت‌سرای جود نشاند

به صدر مجلس فطرت عقول اولیٰ را

نشان ز جلوهٔ خود داد در مجالی کون

چو در کشید به قید صور هیولا را

اگر شراره قهرش رسد به سدره کند

درخت میوه زقوم شاخ طوبی را

وگر شمامهٔ لطفش نفس زنده سازد

ریاض خلد شقاوتسرای عقبی را

پی هدایت فرعونیان ظلمت رو

به نور خویش قوی داشت دست موسی را

نمود فضل تجرد به خاکیان روشن

به آفتاب چو همسایه ساخت عیسی را

به سر حکمت او کس نمی رسد ور نی

زمرد از چه کند کور چشم افعی را

وگر نه نور وی از روی نیکوان پیداست

چراغ دیده مجنون که ساخت لیلی را

برای دایره گل به باغ بی پرگار

دهد به نامیه هر سال طبع مانی را

زنار لاله و نور شکوفه تازه کند

به جلوه گاه چمن شیوه تجلی را

به پیش مسند گل گوشه ریاحین است

به بلبلان دهد انشاد شعر و انشا را

خرد ز کنه کمالش به ذره ای نرسید

بلی چه بهره ز خورشید چشم اعمی را

اگر ز دفتر توحید بایدت حرفی

درآ به مکتب طفلان بخوان الف با را

بت است هر چه بود بعد وحدتش یعنی

پس از الف که رقم کرده اند با تارا

به سنگ لا بشکن جام عزت همه را

بدین شکست مکن خاص لات و عزی را

بزرگوار خدایا به آن ستوده که کرد

به جنب هستی تو طی بساط دعوی را

ز بس که بردل او ریخت حب ذاتی تو

زهم نکرد جدا طعم خوف و بشری را

که روی خاطر جامی چنان سوی خود دار

که پشت پای زند حظ دین و دنیا را

مبر ز سلک رفیقان اسفلش بیرون

نکرده قبله همت رفیق اعلی را

شمارهٔ ۲

فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام

ماییم که چون لاله صحرای مدینه

داریم به دل داغ تمنای مدینه

سودای بهشت از سر دانا برود لیک

ممکن نبود رفتن سودای مدینه

هرگز به تماشای بهشتت نکشد دل

گر چشم گشایی به تماشای مدینه

بگشای چو گل گوش که از وحی الهیست

گلبانگ زنان مرغ خوش آوای مدینه

کعبه که بود بادیه پیماش جهانی

خواهد که شود بادیه پیمای مدینه

طوبی که سرافراخته بر ذروه عرش است

شاخیست زنخل چمن آرای مدینه

مرغان اولی اجنحه را نیست نشیمن

جز کنگره سور فلکسای مدینه

نبود گهری در صدف بحر ارادت

پاکیزه تر از گوهر یکتای مدینه

حلوای نبات است ز مصر آمده خرماش

بی زحمت دود آمده حلوای مدینه

خرما چو خوری دانه همی بوس که باشد

تسبیح ملک دانه خرمای مدینه

دیده ست مدینه به مثل شخص جهان را

چون مردم دیده همه ابنای مدینه

پاکرده زسر کن ز مدینه طلب دین

کز سر همه دین آمده تا پای مدینه

از میم مدینه نگر اینک که چگونه

دین است مرتب شده تاهای مدینه

کوثر که شنیدی نبود تشنه دلان را

جز ساغر آب از کف سقای مدینه

شد جای کسی خاک مدینه که نشاید

جز قمه عرش از شرفش جای مدینه

مرغ ازلی لحن که از زمرهة اوست

در رقص ابد صخره صمای مدینه

کالای مدینه چه بود خاک ره او

ملک دو جهان قیمت کالای مدینه

تا خاک مدینه شده دریای وجودش

عقل کل و غواصی دریای مدینه

تا یافته حضرت زنم چشمه جودش

نزهتگه خضر آمده خضرای مدینه

سقف حرم اوست به صد مشعله نور

این گنبد فیروزه به بالای مدینه

آفاق همه منتظر مقدم اویند

و او پردگی مهد معلای مدینه

هر چند که در خاک خراسان شده محبوس

جامی که بود عاشق شیدای مدینه

دارد به خود امید که فردای قیامت

سر بر زند از شقه خارای مدینه

شمارهٔ ۳

منم چو گوی به میدان فسحت مه و سال

به صولجان قضا منقلب ز حال به حال

به سال هشتصد و هفده ز هجرت نبوی

که زد ز مکه به یثرب سرادقات جلال

ز اوج قله پروازگاه عز قدم

بدین حضیض هوان سست کرده‌ام پر و بال

به هشتصد و نود و سه کشیده‌ام امروز

زمام عمر درین تنگنای حس و خیال

میان این دو حد از مدت بقا برمن

چه ورطه‌ها که گذشت از تحول احوال

به پشت باز فتادم نخست یک چندی

بدان مثابه که باشد طبیعت اطفال

نکرده هیچ گنه بود چون گنه‌کاران

به مهد تربیتم بسته دست و پا به دوال

قدم ز رفتن لنگ و کف از گرفتن شل

دهان ز خوردن بند و زبان ز گفتن لال

ز نوک هر مژه خون جگر نیفشانده

نیامده به گلو شیر صافیم چو زلال

وز آن پسم نرسیده هنوز قوت عقل

به پایه‌ای که یمین را جدا کنم ز شمال

ز حجر مرحمت مادرم کشید به جبر

عنایت پدر مشفق حمیده‌خصال

به دست صنع معلم سپرد دست مرا

به پای طبع من از عقل او نهاد عقال

فشاند جان مرا در زمین استعداد

ز حرف‌های هجا تخم علم و فضل و کمال

گشاد باصره را از نقوش خطیشان

ره نظر به عروسان عنبرین سربال

رساند ناطقه را در وجود لفظیشان

به منتهای بیان در مجاری اقوال

ز حرف‌حرف کلامم هجی‌کنان گذراند

چو رهروی که به پایش بود نهاده شکال

وز آن سپس چو زپایم شکال را برداشت

شدم روانه به مقصد به گام استعجال

ز باء بسمله تا سین ختم ناس مرا

عبور داد بر این منهج و بر این منوال

درآمدم پس ازان در مقام کسب علوم

ممارسان فنون را فتاده در دنبال

ز نحویان طلبیدم قواعد اعراب

ز صرفیان شنویدم ضوابط اعلال

ز قول شارح هر منطقیم شد ملکه

طریق کسب مطالب به فکر و استدلال

پی دخول به بیت فواید حکمی

زدم به درس حکیمان در جواب و سوال

گهی به برزن مشائیان نهادم پای

گهی به دامن اشراقیان زدم چنگال

به دست فکرت مشکل‌گشای بگشادم

ز شاهدان طبیعی براقع اشکال

به کلک صورت معنی نمای بنهادم

برای فهم ریاضی بدایع اشکال

نمود نور الهی ز پرده دل روی

شدم ز پرتو آن مشکلات را حلال

ز علم فقه و اصولش تمام دانستم

که چیست مستند حکم هر حرام و حلال

شد از روات حدیث و اثر مرا روشن

ره پیمبر و آیین صحب و سیرت آل

چو در سرایر قرآن شدم مجاهده کش

درآن مجاهده جایز نداشتم اهمال

ز حد و مطلع و ظهر و ز بطن او کردم

به قدر حوصله رفع غیاهب اجمال

نشد ز علم مجرد چو کام من حاصل

برآن شدم که کنم آن علوم را اعمال

زدم قدم به صف صوفیان صافی دل

که نیست مقصدشان از علوم جز اعمال

صفیر ذکر زدم بالعشی و الاشراق

ندیم فکر شدم بالغدو و الاصال

ز ذکر و فکر رسیدم به مشهدی که گرفت

حجاب کون ز وجه حقیقت اضمحلال

وجود واحد و نور بسیط را دیدم

عیان به صورت اضواء و هیئت اظلال

نمود کثرت ظاهر ز وحدت باطن

به سان دوره آتش ز شعله جوال

بود بقا صفت او و در مراتب خلق

نیافت نام بقا جز تعاقب امثال

ز طور طور گذشتم بسی ولی هرگز

ز فکر شعر نشد حاصلم فراغت بال

هزار بار ازین شغل توبه کردم لیک

ازان نبود گزیرم چو سایر اشغال

بلی گزیر چه امکان ز هرچه کلک قضا

نوشت بر سرکس در مبادی آزال

چنان به شعر شدم شهره در بسیط جهان

که شد محیط فلک زین ترانه مالامال

عروس دهر پی زیب گوش و گردن خویش

ز سلک گوهر نظمم گرفت عقد لال

سرود عیش ز گفتار من کند مطرب

ره سماع ز اشعار من زند قوال

اگر به فارس رود کاروان اشعارم

روان سعدی و حافظ کنندش استقبال

وگر به هند رسد خسرو و حسن گویند

که ای غریب جهان مرحبا تعال تعال

ز بس که سوی هر اقلیم گفت و گویم رفت

شدند سخره اقوال من همه اقیال

گهی ز روم نویسد سلام من قیصر

گهی ز هند فرستد پیام من چیپال

رسد ز والی ملک عراق و تبریزم

عواطف متواتر منایح متوال

چه دم زنم ز خراسان و اهل احسانش

که هستم از کفشان غرق بحر بر و نوال

فضایلی که شمردم درین قصیده خویش

گزاف‌های خطا بود و لاف‌های محال

دروغ ظلمت محض است و ناقدان سخن

ازان کنند عروسان شعر را خط و خال

صد انفعال رسد عاقبت عروسان را

ز موی‌های دروغین به روز عرض جمال

جمال حجله‌نشینان حی نیافت جمل

اگرچه بست شتربان به پای او خلخال

ز علم و فضل چه لافم به آن بود که زنند

رقم حدیث مرا در صحیفه جهال

درم خریده حرصم ستم خریده آز

مطیع حکم امانی مسخر آمال

به سان کوه گران جنبشم به راه هدی

به سان گوی سبک گردشم به کوی ضلال

هزار گنج گهر در ضمیر من پنهان

ز سفله طبعی خود غره گشته‌ام به سفال

ز زخم حادثه خط خط بود پی درمی

غبارناک رخ من چو تخته رمال

ز بس که بی‌خردم روز و شب همی‌گردم

ز دست بی‌خردان سو به سو چو قرعه فال

به زیر بار غمم بهر شادی فرزند

تهی ز شغل معادم پی معاش عیال

به حکم حرص و طمع می‌کنم به هر کشور

قصیده‌ها ابلاغ و رساله‌ها ارسال

مهیمنا به تعالی ذات اقدس تو

که نعت خاص وی آمد مهیمن متعال

به حق حلم عظیمت که کوه‌های گناه

به جنب آن نبود در عداد یک مثقال

به حق صفوت آدم که بود طینت او

سلاله گل فخار لازب صلصال

به حق شیث و علوم و مواهبی که بر او

نزول یافت ز فیض سحایب افضال

به حق نوحه نوح و صدای ناله او

کزان فتاد در ارکان زلتش زلزال

به بت‌شکن پدر ملت آن که صولت او

هیاکل صنمی را ز سنگ داد زوال

به پیر کرده پسر گم که همتش افروخت

ز ظلمت شب هجران فروغ صبح وصال

به معجزات شبانی که اژدهای عصاش

درون کشید برون از عدد عصی حبال

به نفخ کرده جبریل آن که نفخه روح

دمید در تن مقتول خنجر آجال

به حق احمد مرسل که از مساعی اوست

سعود اوج هدی رسته از حضیض وبال

به صدق صدیق آن شاه دین که بازآورد

به راه معذرت اصحاب رده را به قتال

به فر طلعت فاروق و ظل او که ازان

فرار کردی شیطان مارد محتال

به شرمگینی عثمان که جیش عسرت را

جهاز ساخت به بذل ذخایر اموال

به ذوالفقار علی آن دلاور عالی

که بود روز وغا قامع صف ابطال

به سر سینه سلمان و درد بودردا

به نور جان صهیب و ندای صبح بلال

به تابعین و به اتباع تابعین یعنی

متابعان نبی در موارد افعال

به رهروان ره دین که چون شمال و صبا

همی‌روند به یک حال در سهول و جبال

به واصلان که به نزهت سرای قدس قدم

ز عالم حدثان کرده اند حط رحال

که جامی آن که نهادی به پای و گردن او

ز وایه‌های طبیعت سلاسل اغلال

ازان سلاسل و اغلال مطلقش گردان

کزین قیود ز بود خودش گرفت ملال

به راه بندگیش جنبشی بده که درآن

به غیر تو دگری نبودش مآب و مآل

چو دادیش شرف گفت‌وگو بر آن دارش

که صرف شکر تو سازد لسان حال و مقال

شمارهٔ ۴

فی العزلة

من کیم از دام حرص و آز رهیده

پای به دامان فقر و فاقه کشیده

عرق تمنا ز هر چه هست گسسته

تار تعلق ز هر چه هست بریده

بسته زبان هم ز خوانده هم ز نوشته

شسته ورق هم ز گفته هم ز شنیده

نامه نامم به بر و بحر گذشته

طایر صیتم به شرق و غرب پریده

خانه ای از آب و خاک صبر و قناعت

کرده بنا و به کنج خانه خزیده

ساخته بزمی چنان که چشم زمانه

هیچ گه آن بزم را نظیر ندیده

باده ام آن لایهای خم که نگیرد

راه گلو بی تراوش دل و دیده

یافته گم خویش را چو قطره به دریا

قطره اش از وی به کام هرکه چکیده

ساقیم آن درد کش که طبع بلندش

خرمن هستی به نیم جو نخریده

ساغر من کاسه کنار شکسته

مطرب من لولی رباب دریده

شاهد من دفتری که بر رخ ساده

از خط کج مج نهاده زلف خمیده

شمع شبم آه آتشین که ز دودش

خواب شب از چشم انجم است رمیده

من به چنین شب اسیر و نور ضمیرم

بر همه آفاقیان چون صبح دمیده

منتشر از نثر من هزار صحیفه

منتظم از نظم من هزار جریده

زاده طبع من است و سخره کلکم

فرد و غزل، قطعه، مثنوی و قصیده

سلک رباعی زمن نظام گرفته

فن معما زمن به نام رسیده

در چمن فضل و بوستان فصاحت

نخل روانی چو خامه ام نچمیده

میوه آن نخل را به کام تأمل

هرکه مکیده ست شهد ناب مکیده

میوه نخل من این و چاشنیش را

کام کسان جز به امتحان نچشیده

هر نفسم گفته پیر عقل که جامی

ای زدمت نفخه مسیح وزیده

چند فشانی رطب بر آن که ز خلقش

بر جگرت صد هزار خار خلیده

لذت خرمای تر چگونه شناسد

ناقه طبعی که خار خشک چریده

به که ازین پس به گوش کس نرسانی

نکته ناخواه و شعر ناطلبیده

بس سخن خوش که در نشیمن نسیان

بر سر و پایش عناکبند تنیده

چون مگس صید گشته بهر خلاصی

گرچه بسی زیر آن تنیده طپیده

عاقبت الامر از تمادی دوران

نعت خمولی بر اشتهار گزیده

شمارهٔ ۵

مرا دل از همه عالم گرفته ست

چه جای عالم از خود هم گرفته ست

ز دلگیری کم هر کس گرفتم

کسی را دل بدینسان کم گرفته ست

چنان از هستی خود زیر بارم

که پشت طاقت من خم گرفته ست

ز خورشید طرب کی گرم گردم

چو عالم از غمام غم گرفته ست

ازان محروم دارم محرومان را

که محرم خوی نامحرم گرفته ست

چو عم با خال غم باشد عجب نیست

که طبع من ز خال و عم گرفته ست

چو عیسی را درین پیغوله تنگ

ز گفت و گوی غولان دم گرفته ست

پی دمسازی عالی نهادان

راه این بر شده طارم گرفته ست

سرآمد مدت ارباب دولت

فلک زان جامه ماتم گرفته ست

بود تابنده خور رخشنده جامی

که دورانش ز دست جم گرفته ست

بود قوس قزح رنگین کمانی

که چرخ از بازوی رستم گرفته ست

ثریا باشد آن گردنده تسبیح

که گردون از کف مریم گرفته ست

سلیمان را چه امکان دست بر دیو

چو دیو از دست او خاتم گرفته ست

به سرکش توسنان داده ست ایام

عنان ملک کز ادهم گرفته ست

حریم نیستی را کعبه ای دان

که خاکش خورده بر زمزم گرفته ست

به راهش فاقه آمد ناقه زانست

که جامی فاقه را محکم گرفته ست

شمارهٔ ۶

رخشنده جرم خور که بر این سبز طارم است

قندیل گورخانه شاهان عالم است

کردند روشنان فلک را کبود پوش

یعنی که این سراچه ارباب ماتم است

سخت است بار فرقت آزادگان دهر

آری به هرزه نیست که پشت فلک خم است

ایمن مزی ز زخم که این پر ستاره چرخ

پیرامن تو حلقه زده مار ارقم است

گیرد قرار در رحم خاک عاقبت

هر نطفه ای که آمده از صلب آدم است

کاخ فلک پر است ز ذکر گذشتگان

لیکن کسی که گوش کند این صدا کم است

بگشای گوش هوش که این طشت را طنین

آوازه سکندر و افسانه جم است

محکم اساس قصر معیشت چه سود چون

بنیاد کاخ عمر گرامی نه محکم است

زین یک دو روزه دولت از آغاز عمر خویش

خرم مشو که عاقبت کار مبهم است

بس تازه وتر است ریاض امل ولی

بادش همه سموم و زلالش همه سم است

در حیز زمانه ز شادی نشان مجوی

چیزی که وافر است درین تنگنا غم است

خون دل است بهره ما چون شفق مدام

زین جام لاجورد که دورش دمادم است

بر تشنگان وادی کعبه ست نوحه گر

گردونچه ها که زمزمه زن گرد زمزم است

دست کرم گشا که ز کنج فرامشی

دست گشاده پرده کش نام حاتم است

هر کس بلندتر، فکند آخرش بتر

گردون که پایه پایه نمودار سلم است

بس کس که بود خاتم سلطانیش به دست

مانده به زیر سنگ در اکنون چو خاتم است

بگریز از کشاکش این زال کوز پشت

زیرا که این کمان نه به بازوی رستم است

دانا که دید دادن جان را خلاص خویش

دایم دلش ز آمدن مرگ خرم است

نادان که از حقیقت آن آگهی نیافت

پیوسته سینه پر الم و دیده پر نم است

از ماندگان به زیر فلک خوی باز کن

بهجت سرای انس برون زین مخیم است

تدبیر کار خویش کی آید ز آدمی

بیچاره مبتلای قضاهای مبرم است

فردای او موافق دی خواهد اوفتاد

عنوان ماتاخر او ما تقدم است

خواهی صفای سینه فروشوی لوح دل

زان نقشها که بر رخ دینار و درهم است

میدان ملک و مال عجب تنگ عرصه است

جستن برون ز تنگی او کار ادهم است

خواجه به صدر مجلس و مفلس فرود او

این وضع بازگونه به عالم مسلم است

باشد به فرقشان رقم حرف خا و میم

یعنی که آن مؤخر آمد و این مقدم است

جامی شعار شعر تو فرخنده خلعتیست

کز ساحری مطرز از اعجاز معلم است

دوشیزه ایست فکر تو کز نفخ روح قدس

مریم صفت به زادن عیسی مکرم است

آن زاده را چو پرده دلها شود قماط

نقش قماط «ذلک عیسی ابن مریم » است

از شعر روبه فقر کن اکنون که تیغ فقر

بر زخم خورده طمع و حرص مرهم است

غره مشو به علم که نپذیرد انفکاک

حرفی که در جبلتت از جهل مدغم است

گردون ندوخت خلعت علمی به قد کس

کان را طراز ذیل نه «والله اعلم » است

شمارهٔ ۷

صبح ازل به خامه زرین آفتاب

بر لوح سیم چرخ نوشتند این خطاب

کین سبز خشت مدرسه زرنگار نیست

جز بهر هر هنر طلب دانش کتاب

بتراش حرفهای جهالت ز دل که هست

خطهای نادرست سیه رویی کتاب

باشد لباب عالمیان نوع آدمی

هستند زمره علما لب آن لباب

خوابت شود عبادت اگر زانکه چند شب

برخود کنی حرام درین مهد جهد خواب

از نور صبح شیب کجا بهره ور شوی

دود چراغ اگر نخوری در شب شباب

باشد مجامع علما روضه های قدس

خود را به آن ریاض کش از مرتع دواب

نااهل را به علم مخوان زانکه مشکل است

از رشح ابر محو سواد از پر غراب

جان را حجاب جهل عذابیست سخت تلخ

از انحراف طبع بود عذبت این عذاب

شاید ببینی آنچه ببینند اهل دل

بگشا ز پیش دیده جان خود این حجاب

درکسب علم کوش که کلب از معلمی

آید برون ز منقصت سایر کلاب

بهتر ز کنج مدرسه نبود تو را پناه

زین دهر پر حوادث و چرخ پر انقلاب

مست شراب کبر شدی از خیال علم

تا در تو عاقبت چه خمار آرد این شراب

گم کرده ای به مسئله ای چند خویش را

درکش به جیب فکر سر و خویش را بیاب

خواهی که توسن فلک آری به زیر ران

عیسی صفت برآر خر خود ازین خلاب

خردی به فضل جای بزرگان مکن طلب

بس طفل تیزدو که به روی افتد از شتاب

منطق کند به فکر صواب از خطا جدا

دارد نتیجه منطق تو فکر ناصواب

اشکال علم هیئت باطن نکرده حل

ز اشکال هندسیت چه گیرد کسی حساب

دل را به آب زهد و ورع ده طهارتی

کین باشد از کتاب هدایت نخست باب

از آخور حضیض طمع بازکش عنان

تا شهسوار اوج فلک بوسدت رکاب

از مرجع و مآب خودی مانده بی خبر

زان می کنی ز بی خبران مرجع و مآب

سازی رفیع از در دونان جناب خویش

ای خاک بر سر تو ازین رفعت جناب

پیش آر غیرتی که ز خوان نوالشان

«ان ذب آب » نیست مگر سیرت ذباب

صیت کمال تو ز ریاضت شود بلند

از کاسه تهی بود آوازه رباب

از طوق حکم کلک تو گردن نمی کشد

هر چند تیغ ملک بود مالک رقاب

معمور باطنی که پی کسب و کار علم

این کارخانه ساخت درین عالم خراب

از جلوه های شاهد اقبال سرمدی

بادش همیشه وقت خوش و عیش مستطاب

هستم امیدوار از احسان کردگار

کش عاجلا ثنا بود و آجلا ثواب

شمارهٔ ۸

منزلی خوش خانه ای دلکش مقامی دلگشاست

ساقی گلچهره کو و مطرب خوشگو کجاست

تا دهد آن با خیال لعل جانان جام می

تا کند این بر سرود بزم شاه آهنگ راست

خسرو و غازی معز ملک و دین سلطان حسین

آن که پیش طلعتش خورشید را قدر سهاست

روشن است اسرار گیتی بر ضمیر او بلی

ساغر می بر کفش آیینه گیتی نماست

ساقی بزم وی آمد آسمان کز آفتاب

ایستاده جام زر بر دست پیش او دوتاست

از سوال سایلش هر لحظه ذوقی دیگر است

بزم جودش را مغنی آری آواز گداست

از قدوم اوست کین فرخ نشیمن روز و شب

بر مثال کعبه گشته قبله اهل صفاست

حبذا بیتی تمام ارکان که هر کامد درون

غیر آب حوض او بیرون شدن دیگر نخواست

آب کز فواره حوضش جهد هرکس که دید

گفت شاخی از بلورتر ز لوح سیم خاست

این همه نقش عجب بر سقف و دیوارش پدید

وصف صورتخانه چین بعد ازین کردن خطاست

هرکه در صف نعالش پا نهاد از بس علو

ماه نو بر آسمان چو نعل کفشش زیر پاست

چون صریر فتح ابوابش همی آید بگوش

زایران را خیر مقدم سایلان را مرحباست

سایه یزدان در او تا زد قدم هر بامداد

مهر گردون بر حریم آستانش چهره ساست

دیده چرخ این دولت از وی بر درش زان تا سحر

دوخته صد دیده هر شب بر امید توتیاست

جامی از حد رفت اطناب سخن بگل طناب

خیمه نطق آوری را زانکه هنگام دعاست

تا ز زرین دایره جرم منیر آفتاب

شمسه ایوان نیلی گنبد عالی بناست

باد باقی شاه و ارکان جلال و جاه او

خاصه آن کین منزل از تدبیر او عشرت سراست

مستجاب است این دعا دانم که از آفات دهر

سایه اقبالشان درماندگان را ملتجاست

نیست تنها بهر ایشان این دعای مستجاب

التماس رحمتی بهر همه خلق خداست

شمارهٔ ۹

این ملمع پیکر فیروزه رنگ زرنگار

چون فلک بی خشت و گل دارد بنایی استوار

لاژوردی ساخت خود را چرخ تا در وی برند

نقشبندان بر مکان لاژورد آن را به کار

نقش دیوار و درش گر بنگرد نقاش چین

در زمین رو همچو سقف او بماند شرمسار

چون درخت اصل وی از چوب است وین طرفه کزو

رسته چندین شاخ و برگ و گل نه در فصل بهار

بس که زرین شمسه هایش می درخشد گوییا

لمعه نور از درخت طور گشته ست آشکار

تیشه نوحش تراشیده ست تا کشتی صفت

غرقه طوفان محنت را برد سوی کنار

کشتی است آری ولی جز خاک خشکش نیست جای

کشتیی بر خشک کم رانده ست ازینسان روزگار

بر مقر جود دارد جای نی بر خاک خشک

کشتی نوح است گویی کرده بر جودی قرار

آن مقر جود کز جودی فزون آمد به قدر

نیست جز خاک جناب شاه جمشید اقتدار

آن که از معماری عدلش جهان معمور شد

زین خراب آباد آیین خرابی دور شد

شمارهٔ ۱۰

قبه بر کیوان رساند این کاخ گردون آستان

گو کلاه انداز ازین شادی زمین برآسمان

دورها می گشت در دل آرزویی چرخ را

تا نهاد این آرزو در دامن آخر زمان

بیت معمور از سپهر ای کاش می آمد فرو

تا درون نه صدف باشند با هم توامان

تا نسوزد قدسیان را پر فروغ شمسه اش

در میان فراش صنع افراخت نیلی سایبان

در درونش ساکنان را حاجت گفتار نیست

کز صفایش راز کس در دل نمی ماند نهان

آشیان از چوب خواهد مرغ شاید گر کنند

این بنای چوب را مرغان عرشی آشیان

تا به روز جشنش از گوهر بیارایند صحن

بر سر او پر نثار گوهر است این سبز خوان

هرکه چون رنگین کمان بیند مقوش طاقهاش

جز زهی چون تیر ناید در دهانش زان کمان

غرفه اش چشم است و طاقش ابروان بالای چشم

باد روشن چشم او از طلعت شه جاودان

خسرو و غازی معزالدوله کهف الخافقین

آفتاب اوج برج سلطنت سلطان حسین

شمارهٔ ۱۱

اینچنین عالی بنا در عرصه عالم کم است

کس نکرد اینسان بنایی تا بنای عالم است

تا پی بوسه به خاک آستانش لب نهند

پشت گردون زیر پای خاکبوسانش خم است

آب لطفش می چکد از سقف بر دیوار و در

این درختانش که بینی سبز و خرم زان نم است

کی ز تصریف زمان فک گردد از وی تا ابد

دال دولت کز ازل در سدره او مدغم است

از فروغ روزن او صبح دولت می دمد

خوش بود با صبح او همدم شدن گر یکدم است

در حریمش محرمان راکامرانیها بود

مانده محروم از حریم او همین نامحرم است

شانه شکل کنگر بامش زند مشاطه وار

زلف عشرت راکه از بار حوادث درهم است

می زند هم دور و هم نزدیک را گلبانگ عیش

شاهد این نکته در وی نغمه زیر و بم است

تاجداران پا ز سر ناکرده در وی چون روند

کاستان او قدمگاه خدیو اعظم است

شاه قیصر قصر اسکندر در فغفور فر

عدل ورز ظلم کاه دین پناه دادگر

شمارهٔ ۱۲

کی بر این عشرت سرا خاطر نهد ارباب راز

زانکه از رنگ بقا خالیست این نقش مجاز

ساختند از بهر تو زین پیش منزل دیگران

ساز با آن وز برای دیگران منزل مساز

نام خود از دفتر صورت پرستان محو کن

تا شود القاب تو منشور معنی را طراز

کعبه آسا خانه دل را بپرداز از بتان

تا نهندت راستان بر آستان روی نیاز

کارگیری پیش بیش از مدت ایام عمر

عمر کوتاه و تو بر خود کار را سازی دراز

بار شغل این سرا سازد خمیده پشت مرد

آه اگرگیری ز دیوار فراغت پشت باز

همچو آتش کی هوای عالم علوی کنی

تا بود سوی نشیبت میل چون آب از فراز

از گدازش فارغی چون شمع روز زندگی

چون رسد روزت به شب ترسم که افتی در گداز

گر نیاری تاب آن کز سلک مسکینان شوی

جهد کن تا بهر مسکینان شوی مسکین نواز

همچو شاه کامران مسکین نوازی کس نکرد

جان فدای او که از مسکین نوازی بس نکرد

شمارهٔ ۱۳

گر به گستاخی گرفتم بر زبان اوصاف شاه

حکم المأمور معذور مرا بس عذر خواه

طبع تیره فهم خیره عمر بر عزم رحیل

نیست شغلی زان ضروری تر که سازم زاد راه

می کنم تسوید شعر و شعر من بیهوده است

نامه خود را به بیهوده همی سازم سیاه

چون نمی آید سخن زانسان که خواهم بر زبان

به که چون سوسن زبان را از سخن دارم نگاه

همچو تیرم راست چون آید سخن زینسان که ساخت

از کشاکش درد پا همچون کمان پشتم دوتاه

لنگ لنگان می روم راه سخن وز درد پای

می کشم در هر قدم از دل فغان وز سینه آه

هرچه می گویم کنون بر من بود تاوان همه

جز دعای دولت شاهنشه گیتی پناه

تا شود در صبحها خور مشعل گیتی فروز

تا بود در شامها مه خسرو انجم سپاه

همچو ماه و خور که باشد جایشان اوج سپهر

باد جای او سریر دولت و اورنگ جاه

این دعا را باد آمین از لب روح الامین

صد اجابت بهر هر آمین ز رب العالمین

شمارهٔ ۱۴

جواب نامه یعقوب سلطان

تبارک الله ازین طایر همایون فال

خجسته نامه اقبال بسته بر پر و بال

نه نامه نافه ای از مشک خالص آمده پر

نه نافه طبله ای از عطر ناب مالامال

منصه ایست ز کافور کرده ساز و بر او

نموده جلوه عروسان عنبرین سربال

نه شاهدیست که مشاطگان کلک بنان

ز حرف و نقطه نهادند بر رخش خط و خال

ز تار و پود شب و روز بافته ست به هم

ندیده چرخ نسیجی عجب بدین منوال

فراز لوح بیاضش خطوط سلسله هاست

که کرده باد عیان از تموج سلسال

ز گوشواره خود حور عین فرستاده ست

به عاشقان بهشت برین عقود لال

سخن درست بگویم دبیر شاه جهان

به دستگیری افتادگان نوشته مثال

ترشحیست ز دریای لطف و رأفت او

که داده تشنه لبان را خواص آب زلال

زهی ز باغ لطافت قد تو تازه نهال

ز شرح سر دهانت زبان ناطقه لال

خیال موی میان تو می کنم شب و روز

چو نیست دولت وصل تو ساختم به خیال

بده ز لعل لبت بی سوال کام دلم

که نیست کشته عشق تو را زبان سوال

کجا به بزم تو گنجاییم بود هر چند

ز مویه بی تو چو مویی شدم ز ناله چو نال

مرا چه راه گذشتن به سوی تو این بس

که بگذرم به دل محرمان بزم وصال

ز شوق آنکه نهم رو به پای تو چو رکاب

به چهره خون دلم بسته از دو دیده دوال

به مجلسی که برآیی به صدر چون خورشید

نهند روی هلال ابروان به صف نعال

نبایدم کف راحت به سر ز کس کین گوی

گرفته خوی به چوگان توست در همه حال

گریزی ازمن بیدل درین کرشمه به تو

نمی رسد به تک تیز نورسیده غزال

خصال خویش نکو کن و گر نه خواهم برد

شکایت از تو به درگاه شاه نیک خصال

مغیت دولت و دین شهریار روی زمین

سپهر جود و کرم آفتاب عز و جلال

بلند مرتبه یعقوب بن حسن که بود

عدیل یوسف کنعان به مصر جاه و جمال

شهنشهی که کند نکهت شمایل او

پر از عبیر کنار صبا و جیب شمال

جنیبتی ست همانا ز جیش نصرت او

که بست رخش فلک را زمانه نعل هلال

ز استدارت چتر سپهر رفعت اوست

که مستدیر علم شد بافضل الاشکال

فسیحتر ز جهان است ساحت کرمش

که شد قوافل آمال را محط رحال

به قدر جود خود ار سیم و زر بپیماید

به عرض ارض و سماوات بایدش مکیال

حسود صولت قهرش چو دید ساخت تهی

دل از تصور باطل سر از خیال محال

به ضبط ملک بود فارغ از مشیر و وزیر

بس است رای وی این شغل را به استقلال

به جنب کوه وقار زمین قرارش هست

همه جبال رواسی به قدر یک مثقال

خمیده شد تن اعدا چو دال و نیزه او

گرفت جای به سان الف میانه دال

نوال او نشد از بینوا جدا هرگز

بدان مثابه که نبود جدا نوا ز نوال

به نقص جهل کجا دل نهد که کرد خدای

به سینه از دم عیسیش نفخ علم و کمال

چگونه راه ضلالت رود که ایزد ازو

به نور نجم هدی کرد رجم دیو ضلال

جهان پناها ای اهل ملک و ملت را

در تو قبله اقبال و کعبه آمال

تو آفتابی و مشحون به مهر مرسله ای

به سوی ذره ناچیز کرده ای ارسال

صحیفه ای که چو مشکین خطان نوشین لب

ربود هوش من از حسن خط و لطف مقال

جواب آن چه حد من که از خرد دور است

به پیش عقد گهر عرض مهره های سفال

شکسته نظمی مصحوب قاصدت کردم

که بسط عذر کند پیش تو به وقت مجال

ز خلقهای کریمانه تو می دارم

امید آنکه کنی بر قبول آن اقبال

سخن گذاریم از حد گذشت ازان ترسم

که در جبین قبولت فتد شکنج ملال

دعای جاه تو گویم که نارسیده هنوز

به آسمان کند آن را اجابت استقبال

همیشه تا که درین غمسرای حادثه زای

بود ز سیر مه و مهر گردش مه و سال

علو نیر اقبال تو بر اوج شرف

ز آفتاب فزون باد بی گزند زوال

قضا معاون تو« بالعشی و الاشراق »

قدر موافق تو«بالغدو والاصال »

شمارهٔ ۱۵

چیست آن شاهد سفید عذار

رو برهنه روان به هر بازار

بس که بر وی رسیده کوب ز دهر

مانده بر پشت و روی او آثار

صورت اوبافضل الاشکال

می رباید دل از صغار و کبار

اختر روشن است لیک او را

بخل ثابت کند کرم سیار

چون منافق دورو ولی ز اسلام

رکن اول نوشته بر رخسار

کاسبان را وصال او آسان

ممسکان را فراق او دشوار

بهر اندوه دیدگان آرد

مایه عشرت از خم خمار

سوی هجران رسیدگان آید

به تلطف گرفته دامن یار

در نداده ست بی میانجی او

هیچ معشوقه تن به بوس و کنار

چون گرانی کندهنر گیرند

سبکی عیب باشد از وی و عار

داغها بی شمار آید ازو

برتن مدخلان به روز شمار

اصل او سیم ناب و چون سیماب

نیستش در کف جواد قرار

پختگان گرچه خام خوانندش

هست ازو پخته مفلسان را کار

هست تا غایتی عزیز که نیست

جز به چشم بلند همت خوار

سال و مه در تردد اودزد

روز و شب در کمین او طرار

نام او نکته پریشان است

لیک جمعیت آورد بسیار

آمد امسالم آنقدر ز عراق

که کف جود شاه جم مقدار

گر کند سال دیگرش تضعیف

عدد آن رسد به بیست هزار

شاه یعقوب بن حسن که گرفت

جود را طبع او چو عدل شعار

جود او فیض لطف را منبع

عدل او قصر ملک را معمار

تا بود در محاورات عرب

نام شب لیل و نام روز نهار

شب او همچو روز روشن باد

روز اعداش تیره چون شب تار

شمارهٔ ۱۶

طوبی لبقعه خضعت عندها الجباه

خاکش سران دین و دول راست سجده گاه

قدر زمین زدولت پابوس او بلند

پشت فلک زسجده تعظیم او دوتاه

آب لطافتش که ز دریای رحمت است

شوید ز طبع داخلش اندیشه گناه

زان نم عجب مدار که از تخم سوخته

در خشت پخته اش بدمد فصل دی گیاه

هر روزنش گشاده دوصد چشم تا به خلق

زان دیده بان لطف الهی کند نگاه

بین ارتفاع قدر که می آید از علو

هر قبه اش به تارک چرخ برین کلاه

وین فضل ازان گرفت کش افراخت مفضلی

از فاضل مواهب شاه جهان پناه

سلطان حسین کز زر خالص دو شمسه اند

ز ایوان کبریاش درخشنده مهر و ماه

معمور عدل اوست چه مسجد چه مدرسه

مغمور فضل او چه رباط و چه خانقاه

خواهد ز دست بخشش او بحر داد و نیست

در عهدعدل او بجز این دعویش گواه

چندان نوال یافت که دریا به گرد رفت

هر کس رسید بر در بارش ز گرد راه

کلک قضا به دعوی ملکش سجل نوشت

زیرا که بود عدل بر این دعویش گواه

بی منت سپاه شد از تاج سر بلند

باشد هزار منت ازو بر سر سپاه

شه سایه اله و زو هست عالمی

آسوده دل به مسند عز و سریر جاه

هر کس فکند سایه به تأسیس این بنا

جاوید باد در کنف سایه اله

شمارهٔ ۱۷

طوبی لروضة سجدت ارضها الجباه

بشری لسدة لثمت تربها الشفاه

این آستانه ایست که از خاک او برند

شاهان ملک افسر عز و سریر جاه

رخ چون نهد به سدره والایش آفتاب

چرخ ار نه زیر پاش کشد قامت دوتاه

چون ابر اگر ز سقف رواقش چکد مطر

سربر زند ز طارم چرخ برین گیاه

گیرد جهان ز شمسه ایوان او فروغ

بر صدق این سخن دو گواهند مهر و ماه

بندد به روی خود همه درهای حادثه

هر کس که آورد به حریم درش پناه

این منقبت ز دولت صاحبدلی گرفت

کز مهد خاک کرده درین بقعه خوابگاه

پیر هرات زبده انصاریان که سود

بر طاق چرخ قبه دهلیز او کلاه

تصنیف اوست درس مقیمان مدرسه

تلقین اوست ذکر مریدان خانقاه

گازرگهیست تربت او کابر مغفرت

در ساحتش سفید کند نامه سیاه

میل سر مزار پر انوار او کنند

زواررا به دیده دل کحل انتباه

دلو زر است صورت قندیل مرقدش

کز وی رهیده یوسف دلها ز حبس چاه

نور ولایتش که جهان را فرو گرفت

تا حشر بادهادی افتادگان ز راه

جامی حریم کعبه هر حاجت این در است

روی دعا به کعبه کن و حاجتی بخواه

توفیق توبه جو ز گناه وجود خویش

تا وارهی ز دغدغه توبه و گناه

شمارهٔ ۱۸

برخوان لاجورد درین طرفه خانقاه

از بهر شام و چاشت دو قرصند مهر و ماه

بهر قدوم صادر و وارد علی الدوام

از در نهاده پنجره اش چشمها به راه

بر روی زایران ز کرم طاقهاش را

ابرو گشاده پشت تواضع بود دو تاه

جایی کشید گنبد او سرکه ساخت چرخ

از گوی زرنگار خورش تکمه کلاه

قایم به جایگاه خوش است این بنای خیر

خیری چنین نبوده حهان را به جایگاه

زینسان که آب لطف چکد زابر سقف او

از سنگفرش او چه عجب گر دمد گیاه

روی برون او و درون هم چو بنگری

چون روی دوستانست فرحبخش و غصه کاه

هر شام چرخ ازرق یک چشم کوز پشت

کاسه تهی به مطبخ او می کند نگاه

نوخیز شاهدیست که دارد به فرق سر

پیچان ز دود مطبخ خود کاکل سیاه

توفیق حق پناه کریمی سزد که یافت

از بهر بی پناهان توفیق این پناه

باشد دعای دولت او ورد صادقان

بر صدق این حدیث بود صبحدم گواه

بادا چنان بلند که در چشم همتش

آید حقیر مسند عزو سریر جاه

شمارهٔ ۱۹

این خانه چه خانه ست پریخانه چین است

پر حور یکی غرفه ز فردوس برین است

درآب و گل این لطف تصور نتوان کرد

از طارم چرخ آمده برجی به زمین است

قصر ارم آن کش به جهان مثل نیابند

گویند چنین است ولیکن نه چنین است

این بقعه نگین دور افق حلقه خاتم

وین خانه پر نقش در او نقش نگین است

پیداست دراو صورت هر معنی پنهان

گویا دل روشن شده اهل یقین است

از نور درون حاجت خورشید ندارد

خورشید برون وی ازان خاک نشین است

بر صف نعالش فلک از بس که جبین سود

تابان شده چون نعل هلالش ز جبین است

در فرش وی از سقف نماید همه نقشی

هرکس که درآن آینه بیند همه بین است

شمارهٔ ۲۰

خاک ازین عالی بنا بر کاخ گردون سرکشید

تا بنای عالم است اینسان عمارت کس ندید

بینمش پاک از سرشت آب و گل گویا خدای

همچو قصر خلدش از یک دانه گوهر آفرید

بین در و دیوارش از نقاش پر نقش لطیف

کلک او آمد مگر گنج لطایف را کلید

شاهد معنی ز صورتهاش از بس جلوه کرد

خاطر ناظر ز هر صورت به صد معنی رسید

بر سر شاخ درختانش نگر هر مرغ را

آنچنان چابک که گویی دمبدم خواهد پرید

بر مشام جان زند بوی گلاب از فرش او

بس که آب لطف از گلهای سقف او چکید

شه چو جان است و جهان چون تن مبارک منزلی

کاندر اوجان جهان خواهد به دولت آرمید

زنده باد این تن به آن جان جاودان مرغ سحر

دوش می خواند این دعا و صبح صادق می دمید

شمارهٔ ۲۱

اتتنی من لدی نجم الافاضل

صحیفة احتوت کل الفضائل

الی نیل العلی اجلی الذرائع

الی درک المنی اجدی الوسائل

ازو خوشبو چو مشک انفاس راوی

وزو شیرین چو شهد الفاظ ناقل

همانا ثانی سبع المثانیست

شده از آسمان فضل نازل

دهد خاصیت حرز یمانی

چو گردد گردن جان را حمایل

همی خواهم به کلک صدق و اخلاص

نویسم چند حرفش در مقابل

دگر گویم چرا با سحر سبحان

کند عاقل مقابل ژاژ باقل

سلام الله ما حن القماری

سلام الله ما ان البلابل

علی تلک المکارم و المعالی

علی تلک المناقب و الشمائل

نرانم خامه را در شرح اشواق

که طی نامه آن را نیست قابل

دعا می گویمش اما نه زانسان

که باشد مقتصر بر خط عاجل

به کامش هرچه عقل آن را شناسد

صلاح دین و دنیا باد حاصل

شمارهٔ ۲۲

سقاک الله یا خیر المغانی

ولا اخلاک عن وصل الغوانی

تویی آن آسمان بیت معمور

که در روی زمینت نیست ثانی

ز خورشید جهانسوز حوادث

کند سقف رفیعت سایه بانی

به زیر پا فکنده فرش صحنت

حریفان را بساط کامرانی

در و دیوار تو باشد منقش

به نقش جمله آمال و امانی

فروغ شمسه ات چون روز روشن

نموده در شب اسرار نهانی

بود حوضت به سان چشمه خضر

لبالب از زلال زندگانی

ز فواره چو ریزی آب صافی

به فصادی غریب اندیشه مانی

که بر جای عقیق تر ز نشستر

سوی بالا بلور حل فشانی

ز لحن صوت ابوابت رسیده

به هرگوشی نوای شادمانی

وز اینها جمله بهتر آنکه گه گاه

مکانت خسرو عالی مکانی

به نور روی و ظلمت سوزی رای

چراغ دوده تیمور خانی

شه صاحبقران سلطان حسین آن

که بر وی ختم شد صاحبقرانی

به یک لحظه ستاند کشوری را

همین باشد حد کشورستانی

به هر کشور که راند رخش دولت

کند با او سعادت همعنانی

کند جودش ز خوان نعمت خویش

به هر دم عالمی را میهمانی

چو در قانون دانش نعمت خویش

به هر دم عالمی را میهمانی

چو در قانون دانش نکته راند

خرد عاجز شود از نکته دانی

چو بر تخت جهانداری نهد پای

سرافرازد بدو تاج کیانی

ز یمن تیغ او روشن شد آفاق

چنان کز لمعه برق یمانی

به ستر غیب هر سری که مخفیست

کند آن را زبانش ترجمانی

زآهن تیغ او بسته ست سدی

به پیش فتنه آخر زمانی

نیارد شادی انفاس حسودش

نخندد غنچه از باد خزانی

پی پابوس او هست آسمان را

به درگاهش هوای آستانی

زبان کوتاه کن جامی ز گفتار

مشو غره بدین شیرین زبانی

درآن حضرت که پر گویی ادب نیست

دعا گویی به است از مدح خوانی

الا تا باشد احکام زمینی

به وفق وضعهای آسمانی

همیشه آسمان را باد وضعی

که باشد دولت شه را نشانی

قضا دوزد به قددولت او

قبایی از بقای جاودانی

رود زانگونه ملک این جهانش

که گردد اصل ملک آن جهانی

شمارهٔ ۲۳

حبذا منزلی که چرخ برین

به تماشای اوست رو به زمین

می گشاید به دیدنش شبها

ز اختران چشمهای عالم بین

دورها شد که با هزاران چشم

هیچ جا منزلی ندیده چنین

بر برون روضه هابهشت آسا

در درون برجها سپهر آیین

برجهایش ز اختران روشن

چون دل عارفان به نور یقین

پاسبان چون نهد به بامش پای

سر او بگذرد ز علیین

روی دیوار او چو صحن چمن

پر گل و سرو و لاله و نسرین

تخته های منقش دراو

لوح تعلیم کارخانه چین

تابه دانهاش روشنان باهم

جمع کرده به صورت پروین

بسته برآب و خاک نقش اورا

نقشبند خلقته من طین

کوس رحلت زند ز دارالخلد

گر رسد صیت او به حورالعین

حوض و فواره هاش جای به جا

موج زن چشمه سار ماء معین

سوده گشت آستانش بس که سران

در سجودش همی نهند جبین

زانکه آنجا رسیده گاه به گاه

قدم شهریار دنیی و دین

شاه سلطان حسین آن که سپهر

حکم او را بود رهی و رهین

در صف خیل خسروان ننشست

شهسواری چو او به خانه زین

هست میراث او ابا عن جد

تخت شاهنشهی و تاج و نگین

می گریزد ز رمح او دشمن

آنچنان کز شهاب دیو لعین

تا نهد سربه خاک پاش نخست

سرنگون آید از مشیمه جنین

خصم نامرد او چه لایق آن

کش به شاهی فلک کند تعیین

نوعروسیست ملک چابک وچست

کی سزد در حباله عنین

شعله افتد به عالمی چو زند

آتش تیغ او زبانه کین

جامیا گرچه مدح شاه تو را

ملهم غیب می کند تلقین

ورچه ارباب دین و اهل خرد

می کنند اندر آن تو را تحسین

به که از تو دعا رود به فلک

آنچنان کز جهانیان آمین

تا زهم نگسلد ز گردش دهر

سلک دور شهور و سیر سنین

مگسلاد آنچنان ز یکدیگرش

هرگز اسباب عزت و تمکین

فضل حق ناصر و معنیش باد

انه خیر ناصر و معین

شمارهٔ ۲۴

بنامیزد این منزل روح پرور

که ذات البروج است این چرخ اخضر

در او برجها سربه گردون کشیده

به هر برج گردان یکی روشن اختر

درونش بود روشن از اختران شب

چو بیرون او روز از مشعل خور

به دل گر دهی جای هر کشوری را

نیابی چنین جای در هیچ کشور

نظیرش نبینند هرچند انجم

نظرها گشایند ازین سبز منظر

نه خانه ست این بلکه باغیست خرم

ز ازهار نوخیز و اشجار نوبر

زمینش به فرش بهشتی مزین

هوایش ز مشک تتاری معطر

در او لاله ها ساقیان قدح ده

دراو بلبلان مطربان نواگر

به هر جایش از صنعت نقشبندان

دمیده ست گلها چه احمر چه اصغر

گل احمر و اصفرش را نبینی

جز از سونش لعل یا خرده زر

همانا که ایزد نمودار عقبی

به دنیا فرستاد فردوس دیگر

اگر نیست فردوس این چیست در وی

مصفا یکی حوض چون حوض کوثر

رود آب زنجیر بر روی در وی

چو بر روی معشوق جعد معنبر

به زنجیر بیرونش آرند آری

ندیده ست هرگز ازین جای خوشتر

چو آب اندر او یافت راه از تفاخر

ز فواره هایش به گردون کشد سر

تپد حوت گردون ز حسرت چو بیند

که ماهی درآن حوض باشد شناور

چو مسند نهد بر کنارش به عشرت

خداوند دین پرور عدل گستر

ز عکس غلامان شیرین شمایل

شود همچو بتخانه چین مصور

جهانگیر شاهی که از زخم تیغش

چو سین رخنه رخنه ست سد سکندر

هزبر غزاپیشه سلطان حسین آن

کزو زنده شد در غزا نام حیدر

سپر گر شود قرص مه پیش خصمش

چو جوزا کند تیغش آن را دو پیکر

زبس پرتو عدل ظالم گدازش

بود شامل حال مظلوم مضطر

زید ایمن از پنجه شیر آهو

پرد فارغ از چنگ شاهین کبوتر

عزیز است دینار در چشم مردم

به رخ تا ز نامش نهاده ست زیور

به القاب او خطبه باشد مکرم

بلند است ازان پایه قدر منبر

چه حاجت به آنش که خاطر گمارد

پی دفع اعدا به ترتیب لشکر

بدین شوکت و جاه و اقبال و دولت

به هر جا نهد روی آید مظفر

دلش چشمه نور عدل است و عالم

ازان چشمه نور باشد منور

گدایان لطفش چه معن و چه حاتم

اسیران قهرش چه خاقان چه قیصر

بود خاک در راه او تاج دارا

سزد خاک درگاه او تخت سنجر

خلافت پناها تویی آن که دارد

به خاک درت روی خورشید انور

تو را پایه برتر بود زانکه جامی

به مدح آوری آیدت در برابر

چه لایق که بر آستانت فشاند

اگر درج نظمش شود درج گوهر

ولی چشم دارد که یابد تمامی

ز حسن قبول تو این شعر ابتر

الا تا درین کارگاه حوادث

مدار فلک هست بر قطب و محور

مدار فلک برمراد تو بادا

که نبود ازین به مرادیش درخور

تورا باد ملکی که داری مؤبد

تو را باد کامی که خواهی میسر

شمارهٔ ۲۵

زین مروح خانه بادی می وزد بس دلپذیر

برمشام جانت ای دل قوت جان زین بادگیر

زین معطر باد هرکس شمه ای چون گل شنید

می رود دامان پر از مشک و گریبان پر عبیر

بین مشبکها دراو هر سو به صد بند و گره

تا کند آیندگان را دل به دام خود اسیر

از صفا دیوار او بنموده بی رنج قلم

هرچه گشته نقشبندان را مصور در ضمیر

تا به دانش را بود صد چشم بر در تا در او

پا نهد جمشید خورشید افسر گردون سریر

شاه ابوالغازی معز سلطنت سلطان حسین

آن که باشد ملک و ملت را معین دین را نصیر

بگذرد از مجد و رفعت سر ز چرخ این برج را

گر فتد آن آفتاب ملک را بر وی مسیر

ناگزیر خلق باشد سایه اقبال او

گرچه دارند از فروغ مهر و نور مه گزیر

تا زیند اندر پناه دولتش پیر و جوان

یاور او باد هم بخت جوان هم عقل پیر

شمارهٔ ۲۶

چیست خور در خم این دایره خرگاهی

عکسی از شعشعه طلعت شاهنشاهی

آن که خورشید ازل دوخته از رشته نور

بر قد دولت او خلعت ظل اللهی

بر در بار جلالش به تواضع باشند

سروران طوق کش ربقه دولتخواهی

ماه و ماهی شده زو صاحب دینار و درم

فیض و احسان وی از ماه بود تا ماهی

حاجتش نیست در اسرار ممالک به وزیر

می دهد منهی غیبش ز همه آگاهی

محمل آن کس که نه بر راه سلامت راند

می کشد باز زمام وی ازان بیراهی

چون جهد از کف شیران مصاف آور او

خصم ملکش که ز بس حیله کند روباهی

مدت دولت فراندهیش ایمن باد

همچو دور فلک از منقصت کوتاهی

شمارهٔ ۲۷

بنامیزد این منزل روح پرور

بهشتیست رو کرده در حوض کوثر

نه کوثر پر از نجم سیاره چرخی

ز گردنده مرغابیان شناور

ز غوطه زدن در غروب و طلوعی

که آید پیاپی ز رخشنده اختر

نه چرخی که بحریست ماهی ز آبش

نمایان چو از خنجر شاه جوهر

جوانبخت مقبل جهانبخش مفضل

جهاندار عادل جهانگیر صفدر

هزبر ظفرپیشه سلطان حسین آن

که بر شیر دل خسروان شد مظفر

به حکمت چو لقمان به حشمت سلیمان

به صولت فریدون به دولت سکندر

الا تا جهان را بقاهست بادش

پس بودن تخت و افسر میسر

مقاصد مهیا مطالب محصل

عساکر مرتب ممالک مسخر

قطعات

شمارهٔ ۱ : جامی سخن بر آینه دل بود چو زنگ

شمارهٔ ۲ : هیچ کس را نشود دنیی و دین جمع به هم

شمارهٔ ۳ : جامی آمد درین سرای نبرد

شمارهٔ ۴ : آن شنیدستی که کناسی ز سرگین زیر بار

شمارهٔ ۵ : درونی پر طمع جامی مزن طعن

شمارهٔ ۶ : رنج بیگانه در سفر بردن

شمارهٔ ۷ : هرچه خواهی بگویی ای خواجه

شمارهٔ ۸ : خوش آمد صحبت احباب جامی

شمارهٔ ۹ : یاد دارم از کهن پیری که در حمام گفت

شمارهٔ ۱۰ : ای که در تاج و نگین داری روی

شمارهٔ ۱۱ : هر قلمزن راکه باشد ظلم خوی

شمارهٔ ۱۲ : ای کریمانی که پیش چشمتان

شمارهٔ ۱۳ : شدی جامی چو پیر از گردش دهر

شمارهٔ ۱۴ : غافلی می گفت کای بنا بنای خانه ام

شمارهٔ ۱۵ : ای وجودت به دانش و بخشش

شمارهٔ ۱۶ : جامیا تا به کی غم مهمان

شمارهٔ ۱۷ : می خورد طعمه های رنگارنگ

شمارهٔ ۱۸ : هر چند شود عدو زبونت

شمارهٔ ۱۹ : کنم حرفی ز حکمت بر تو املا

شمارهٔ ۲۰ : آن یکی خواهد به شهوت زن که تا فرزند او

شمارهٔ ۲۱ : زاهل شر جامی اگر صد زخم بر جان آیدت

شمارهٔ ۲۲ : دیده درد دیده را گفتند

شمارهٔ ۲۳ : کلامت بس دقیق افتاد کلا

شمارهٔ ۲۴ : دی حاسد کم موی ز اشعار افاضل

شمارهٔ ۲۵ : ای سفله بس که گفته تو خنده آورد

شمارهٔ ۲۶ : تازی سوار مجنون ملک سخن گرفته

شمارهٔ ۲۷ : فرزند ظهیرالدین پنجم ز محرم

شمارهٔ ۲۸ : نور دیده ظهیر دین که فتاد

شمارهٔ ۲۹ : خوشنویسی چو عارض خوبان

شمارهٔ ۳۰ : به کلک فلان خوشنویس شعر مرا

شمارهٔ ۳۱ : فغان از دست آن کاتب که کلکش

شمارهٔ ۳۲ : جدول آسا درین صحیفه راز

شمارهٔ ۳۳ : نغز خط دلبری فرستادم

شمارهٔ ۳۴ : جهان پناها بادت خدا پناه که شد

شمارهٔ ۳۵ : یکی خمسه ارسال کردم که خامه

شمارهٔ ۳۶ : عروس حجله طبعم که شاهد سخن است

شمارهٔ ۳۷ : دی فرستاد قطعه ای سوی من

شمارهٔ ۳۸ : به فضل عام تو یا رب که در سرای وجود

شمارهٔ ۳۹ : دی به کف دیوان خود گفتی که از صاحبدلان

شمارهٔ ۴۰ : گفته ای کعبه بود خانه من

شمارهٔ ۴۱ : دست در تن تن بسیار مزن ای مطرب

شمارهٔ ۴۲ : چو گشت این قصب جامه یعنی که خامه

شمارهٔ ۴۳ : هرکه خواهد که در زمانه به جود

شمارهٔ ۴۴ : به نان خشک کاوردی به پیشم

شمارهٔ ۴۵ : خواجه آورد بهر سفره ما

شمارهٔ ۴۶ : پشت و پهلویی رساند از خوان شه دهدار و گفت

شمارهٔ ۴۷ : به دهدار گفتم که بردار بخش

شمارهٔ ۴۸ : خواجه دارد اشتری و خیمه ای

شمارهٔ ۴۹ : می گفت دی خطیب که خواهم نشان شاه

شمارهٔ ۵۰ : دی به حمام اندرون از فرق آن مه سرتراش

شمارهٔ ۵۱ : جامیا زان چه حاصل ار به مثل

شمارهٔ ۵۲ : به صحرا دید ماری آن مخنث

شمارهٔ ۵۳ : به فصل دی از برفهای پیاپی

شمارهٔ ۱

جامی سخن بر آینه دل بود چو زنگ

زین زنگ به که آینه خود دهی صفا

اعراض کن ز شعر که شغلیست بس عریض

این چند روزه عمر به آن کی کند وفا

وز زانکه نیست طاقت اعراض ازان تو را

حمد خدای پیشه کن و نعت مصطفی

شمارهٔ ۲

هیچ کس را نشود دنیی و دین جمع به هم

وای آن کس که به دنییست گرفتار شده

لفظ دین بر سر دینار چه باشد یعنی

دین دنیی طلبان در سر دینار شده

شمارهٔ ۳

جامی آمد درین سرای نبرد

دولت مرد عقل مادرزاد

وگر آن نیز نیست شیوه ادبی

کرده حاصل ز خدمت استاد

وگر آن نیز نیست سیم و زری

که شود پرده پوش شر و فساد

وگر آن نیز نیست حادثه ای

که کند نخل عمرش از بنیاد

شمارهٔ ۴

آن شنیدستی که کناسی ز سرگین زیر بار

گفت شکر آن را که از عزت مرا سر برافراخت

بوالفضولی طعنه زد کای کار تو سرگین کشی

کی خردمند این هنر را مایه عزت شناخت

گفت کای نادان کدامین عز ازان افزون بود

کز پی روزی به امثال تو محتاجم نساخت

شمارهٔ ۵

درونی پر طمع جامی مزن طعن

که در طبع فلان ممسک کرم نیست

چو آید در میان میزان انصاف

طمع در خست از امساک کم نیست

شمارهٔ ۶

رنج بیگانه در سفر بردن

زآشنای وطن بسی بهتر

زیستن چون به کام خصم بود

مردن از زیستن بسی بهتر

شمارهٔ ۷

هرچه خواهی بگویی ای خواجه

بکن اندیشه اول از سر هوش

گر بود خیر سامع و قایل

بگشا لب وگر نه باش خموش

شمارهٔ ۸

خوش آمد صحبت احباب جامی

ولیکن ترک صحبت زان به آمد

طراز کسوت صحبت درین بزم

وجدت الناس اخبر تقله آمد

شمارهٔ ۹

یاد دارم از کهن پیری که در حمام گفت

کین سخن پرسید روزی کهتری از مهتری

چیست سر آنکه در حمام هرکس پا نهد

بر دل غمگین او بگشاید از شادی دری

گفت سرش آنکه با او نیست زاسباب جهان

غیر طاس و فوطه ای آن نیز ازان دیگری

شمارهٔ ۱۰

ای که در تاج و نگین داری روی

تا به کی تاج و نگین خواهد ماند

ملک هستی همه طی خواهد شد

نه زمان و نه زمین خواهد ماند

تا توانی به جهان نیکی کن

کز جهان با تو همین خواهد ماند

شمارهٔ ۱۱

هر قلمزن راکه باشد ظلم خوی

دفع ظلمش تیغ عدل شاه به

تا شود کوتاه دست ظلم او

یک بدست از دست او کوتاه به

شمارهٔ ۱۲

ای کریمانی که پیش چشمتان

خاک باشد سیم صرف و زر ناب

مادحان چون بر شما آرند روی

فی وجوه المادحین احثوا التراب

شمارهٔ ۱۳

شدی جامی چو پیر از گردش دهر

ز پیوند جوانان گوشه ای گیر

به یاد آر آنکه در عهد جوانی

نمی آمد تو را خوش صحبت پیر

شمارهٔ ۱۴

غافلی می گفت کای بنا بنای خانه ام

ساز محکم ور نه زانم غیر درد و غم چه سود

زیرکی بشنید گفتا چون بنای عمر ما

سخت سست آمد بنای آب و گل محکم چه سود

شمارهٔ ۱۵

ای وجودت به دانش و بخشش

دفتر فضل و جود را فهرست

من فرستادم آنچه وعده نبود

تو هم آن وعده کرده را بفرست

شمارهٔ ۱۶

جامیا تا به کی غم مهمان

می خوری غم برای خود می خور

هر کسی گو مواید نعمت

از سماط خدای خود می خور

نخورد گر به خانه ات روزی

گو رو و در سرای خود می خور

شمارهٔ ۱۷

می خورد طعمه های رنگارنگ

خواجه از کسب اشتهای دروغ

می دمد بادهای ناخوشبوی

معده بر سبلت وی از آروغ

نگشاید فقیر روزه خویش

جز به نان جوین و تره و دوغ

می شود هرچه می خورد نوری

که رسد زان به آفتاب فروغ

شمارهٔ ۱۸

هر چند شود عدو زبونت

سررشته حزم را مکن گم

چون مار فتد به زیر پایت

پا بر سرمار نه نه بر دم

شمارهٔ ۱۹

کنم حرفی ز حکمت بر تو املا

که شاید گر به آب زر نویسی

به زهر خویش اگر دست آوری به

که از شهد کسان انگشت لیسی

شمارهٔ ۲۰

آن یکی خواهد به شهوت زن که تا فرزند او

بعد مرگ از وی بماند در جهان نایب مناب

وان دگر سازد سرا و خانه تا ز آفات دهر

یک زمان فارغ نشیند کامگار و کامیاب

جمله زین غافل که هر ساعت ز آگاهان غیب

می رسد بانگ لدوا للموت و ابنوا للخراب

شمارهٔ ۲۱

زاهل شر جامی اگر صد زخم بر جان آیدت

جز دعای خیرشان حرفی مده از دل برون

از نبی نامد چو بر درج گهر سنگین رسید

جز صدای اهد قومی انهم لا یعلمون

شمارهٔ ۲۲

دیده درد دیده را گفتند

حالت امروز هیچ خوشتر هست

گفت آری خوشم ولی هر دم

رنجه می داردم عیادت دست

شمارهٔ ۲۳

کلامت بس دقیق افتاد کلا

که در دقت ز مو فرقش توان کرد

لطافت در سخنهای لطیفت

سرت کالماء او کاللون فی الورد

شمارهٔ ۲۴

دی حاسد کم موی ز اشعار افاضل

می‌خواند قصاید چه مسجع چه مرصع

گفتم که کند باب هنر قرع بدینسان

برداشت به دعوی سر و گفتا أنا اقرع

شمارهٔ ۲۵

ای سفله بس که گفته تو خنده آورد

خوانند مردمان پی دفع ملالتش

گفتی بود جزالت شعرم چنانکه آب

خواهد فرو رود به زمین از خجالتش

آری به هر که شعر بری لت بود جزاش

کو شعر کس که باشد ازینسان جزا لتش

شمارهٔ ۲۶

تازی سوار مجنون ملک سخن گرفته

در نکته های تازی با وی سخن ندارم

لیکن به گاه جولان میدان فارسی را

مجنون دیگر آمد انگشت نی سوارم

شمارهٔ ۲۷

فرزند ظهیرالدین پنجم ز محرم

در منتصف ظهر شد آرام دل ما

جز «ذلک عیسی » نشد از غیب اشارت

جستیم چو نامش ز رقم نامه اسما

ملفوظ ز عیسی چو شمارند نه مکتوب

تاریخ ولادت بودش «ذلک عیسا»

شمارهٔ ۲۸

نور دیده ظهیر دین که فتاد

دادن و بردنش به هم نزدیک

بود برقی ز آسمان کرم

زادن و مردنش به هم نزدیک

شمارهٔ ۲۹

خوشنویسی چو عارض خوبان

سخنم را به خط خوب آراست

لیک در هر غزل به سهو قلم

گاه چیزی فزود و گاهی کاست

کردم اصلاح آن من از خط خویش

گرچه نامد چنانچه دل می خواست

هر چه او کرده بود با سخنم

با خط او قصور کردم راست

شمارهٔ ۳۰

به کلک فلان خوشنویس شعر مرا

نزد رقم که نه هر بیت شد به زخمی خاص

کنون من از پی اصلاح شعر بر خط او

قلمتراش کشیدم که «الجروح قصاص »

شمارهٔ ۳۱

فغان از دست آن کاتب که کلکش

به بیش و کم نویسی شد فسانه

ز بیش و کم نویسیهای او شعر

ز بحر و وزن ماند بر کرانه

نوشت از مثنوی بهرم کتابی

که چون جویم ز نظم آنجا نشانه

نیابم زان نشانه جز بیاضی

که دارد هر دو مصرع در میانه

شمارهٔ ۳۲

جدول آسا درین صحیفه راز

گرد هر صفحه صفحه گردیدم

چون حدود خطایش از خط خوش

نافه آمیز و مشکبو دیدم

به دو انگشت گزلک و خامه

نافه های خطا ازو چیدم

شمارهٔ ۳۳

نغز خط دلبری فرستادم

همچو یوسف یگانه در خوبی

بو که یابد ز شهریار جهان

نظر التفات یعقوبی

شمارهٔ ۳۴

جهان پناها بادت خدا پناه که شد

ز نقشبندی لطفت جهان نگارستان

شکار چنگل باز ظفر شکارت باد

هزار طایر دولت درین شکارستان

ز نوک خامه یکی روضه کرده ام ترتیب

که پیش دیده حاسد نموده خارستان

به کشور تو فرستاده شد بدان امید

که از نسیم قبولت شود بهارستان

شمارهٔ ۳۵

یکی خمسه ارسال کردم که خامه

چو پا بهر تسوید او سوده تارک

پی بهره گیری ز خوان کرامت

به کف بادت این خمسه خمس المبارک

شمارهٔ ۳۶

عروس حجله طبعم که شاهد سخن است

ز آب و خاک خراسان چو دید ناسازی

وداع کرد مرا و نهاد روی به روم

به عزم خدمت شاه مجاهد غازی

شمارهٔ ۳۷

دی فرستاد قطعه ای سوی من

نکته دانی ز زمره فضلا

کرده لفظی سه چار ازان به دو نیم

تا کند عاجز از جواب مرا

گفتم اندر جواب او کای مف . . .

. . . خر خلق خدا و قاضی حا . . .

. . . جت اصحاب متصف به فضی . . .

. . . لت بسیار خواهمت به دعا

شمارهٔ ۳۸

به فضل عام تو یا رب که در سرای وجود

دقیقه ای ز فنون کرم فرونگذاشت

به صنع تو که ندیده مدوز کلک و مداد

به لوح ساده هستی هزار نقش نگاشت

که بخش دولت جاوید شهریاری را

که فیض خود از هیچ کس دریغ نداشت

بلند مرتبه یعقوب بن حسن که ز عدل

لوای جاه و جلالت به آسمان افراشت

حساب حاصل او جز خدا نداند کس

به کشتزار جهان بس که تخم نیکی کاشت

شمارهٔ ۳۹

دی به کف دیوان خود گفتی که از صاحبدلان

کی بود لایق که از پیش نظر دورش نهند

شد دلت رنجه چو گفتم بر سر گور توباد

کن وصیت تا چو میری با تو در گورش نهند

شمارهٔ ۴۰

گفته ای کعبه بود خانه من

لیکن این پیش خرد ممنوع است

نه در او« امنهم من خوف » است

نه در او« اطعمهم من جوع » است

شمارهٔ ۴۱

دست در تن تن بسیار مزن ای مطرب

رونقی می دهش از شعر نکو گفتاری

جان این تن تن بیهوده تو شعر خوش است

هست هر تن که در او جان نبود مرداری

شمارهٔ ۴۲

چو گشت این قصب جامه یعنی که خامه

به تسوید این نسخه خوش مشرف

به لحن صریر این صدا آمد از وی

که نعم المؤلف و نعم المؤلف

شمارهٔ ۴۳

هرکه خواهد که در زمانه به جود

به صد آوازه نامزد گردد

گو دو کف صفر کن به بخشش مال

که یکی از دو صفر صد گردد

شمارهٔ ۴۴

به نان خشک کاوردی به پیشم

چرا باشی به جود خویش غره

کماج خیمه را ماند که نتوان

ز وی کندن به دندان نیم ذره

چو نان تو ز چوب آمد چه بودی

که بودی زآهنم دندان چو اره

شمارهٔ ۴۵

خواجه آورد بهر سفره ما

پشت آن یک دو گوسفند که کشت

لیکن از دست نخوت جودش

نشد آلوده ام به آن انگشت

هست ازان با خودش تصور آن

که به حاتم همی رسد به دو پشت

شمارهٔ ۴۶

پشت و پهلویی رساند از خوان شه دهدار و گفت

خصم گو دندان مزن گر نیک یا بد می خورم

اجره حمالی پشت است این پهلو مرا

لقمه ای گر می خورم از پهلوی خود می خورم

شمارهٔ ۴۷

به دهدار گفتم که بردار بخش

ازان صره کز وی سر افراشتم

ز انصاف دم زد کزان بخش من

همان بس که در راه برداشتم

شمارهٔ ۴۸

خواجه دارد اشتری و خیمه ای

در سفر راضی به قوت لایموت

اشتری چون عنکبوت از لاغری

خیمه بالایش کبیت العنکبوت

شمارهٔ ۴۹

می گفت دی خطیب که خواهم نشان شاه

تا اسب من ز ایلچیان کم کشد گزند

گفتم فروش اسب و بخر بهر خود خری

زیرا که هست بهر خطابت خری پسند

شمارهٔ ۵۰

دی به حمام اندرون از فرق آن مه سرتراش

جمع می کرد آنچه می افکند در یک کاسه آب

بعد ازان کیسه به کف دلاک بر وی دست یافت

کیسه می مالید بر سیمین تنش با صد شتاب

هردو چون از خدمت آن فرق و تن فارغ شدند

آن به کاسه مشک تر برد این به کیسه سیم ناب

شمارهٔ ۵۱

جامیا زان چه حاصل ار به مثل

بگذری از صد و دویست شوی

اخر کار نیست خواهی شد

نیست شو پیش ازانکه نیست شوی

شمارهٔ ۵۲

به صحرا دید ماری آن مخنث

که از مردی نبودش هیچ رنگی

ز بیم مار می لرزید و می گفت

که اینک مار کو مردی و سنگی

شمارهٔ ۵۳

به فصل دی از برفهای پیاپی

فتاده ست در خانه ام قحطسالی

نه از گوشت چندان که آید به دندان

نه از هیمه چندان که سازم خلالی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : تا ما ره تسبیح و ثنا می پوییم

شمارهٔ ۲ : از ساحت دل گرد ریا رفتن به

شمارهٔ ۳ : دل گوهر سبحه محبت می سفت

شمارهٔ ۴ : روشن گهری که جان پاکان سفته ست

شمارهٔ ۵ : تا تو نزنی طعن کسی در عالم

شمارهٔ ۶ : جانا لبم از ذکر تو خاموش مباد

شمارهٔ ۷ : از شهر عدم آمده ام سوی وجود

شمارهٔ ۸ : آنم که به عهد عشقبازی گروم

شمارهٔ ۹ : تا کی ز تصوف خر و بار آوردن

شمارهٔ ۱۰ : تا پیش تو ای شمع چگل مردودم

شمارهٔ ۱۱ : قد قل الی میلک ای جان و جهان

شمارهٔ ۱۲ : من کیستم از شهر خرد تاخته ای

شمارهٔ ۱۳ : رسوا شده لولیی ربالی دردست

شمارهٔ ۱۴ : ای خوانده به عزم رفتن افسون همه

شمارهٔ ۱۵ : ای کشته مرا به تیغ لاغ و لابه

شمارهٔ ۱۶ : گاهی ز غمت چو ابر گرینده شوم

شمارهٔ ۱۷ : بستی کمر وداع و زین شیوه مرا

شمارهٔ ۱۸ : شوخی که بلای دل و دین افتاده ست

شمارهٔ ۱۹ : روزی که سوی اهل وفا می آیی

شمارهٔ ۲۰ : چون دیده ببندم به خیال تو خوشم

شمارهٔ ۲۱ : جانا بنشین و زان دو لب در گوشم

شمارهٔ ۲۲ : چون سوی من ای جان و جهان دیر آیی

شمارهٔ ۲۳ : وای دل آن که دلستانش برود

شمارهٔ ۲۴ : روزی بینی مرا به خاک افتاده

شمارهٔ ۲۵ : بی کار دلا به کارفرما نرسی

شمارهٔ ۲۶ : یارب ز زیان و سود خویشم برهان

شمارهٔ ۲۷ : تا ترک عوایق و علایق نکنی

شمارهٔ ۲۸ : تا کی طلب جانان چون نادانان

شمارهٔ ۲۹ : یک نیمه ز عمر در بطالت بگذشت

شمارهٔ ۳۰ : هر گه خوانی «الف بی » ای حورنژاد

شمارهٔ ۳۱ : بر عزم سفر دلی ز گیتی ناشاد

شمارهٔ ۳۲ : جانانه که آمد گل و گلشن همه او

شمارهٔ ۳۳ : گاهی کشیم به رفتن ای عشوه پرست

شمارهٔ ۳۴ : دیوانه شکل دین برانداز توام

شمارهٔ ۳۵ : در دیده ز تو ابر بهاری دارم

شمارهٔ ۳۶ : دیدار تو ای یار پسندیده من

شمارهٔ ۳۷ : از لجه هجر ساحلی می خواهم

شمارهٔ ۳۸ : رفت آنکه طلبگار وصالت باشم

شمارهٔ ۳۹ : خوش با دگرانی ای به رخ رشک پری

شمارهٔ ۴۰ : با تیغ تو گر سرنفرازم چه کنم

شمارهٔ ۴۱ : گفتی که سیاه است تو را خرقه به رنگ

شمارهٔ ۴۲ : آن مه که به دل حرف وفا کرده درست

شمارهٔ ۴۳ : قلبی بصفاء خدکم مفتون

شمارهٔ ۴۴ : ای از تو مرا گوش پر و دیده تهی

شمارهٔ ۴۵ : ای پایه بخل از تو شده پست سخا

شمارهٔ ۴۶ : از زیب خطت عذار نایافته زین

شمارهٔ ۴۷ : گل گرچه کشد سرزنش از خار درشت

شمارهٔ ۴۸ : خورشید می آنکه ساقی و دور مدام

شمارهٔ ۴۹ : بشکافت زمین به سبزه و گل بشکفت

شمارهٔ ۵۰ : پیری دیدم ز نقش هستی ساده

شمارهٔ ۵۱ : ای نطق تو آب زندگی را منبع

شمارهٔ ۵۲ : جامی عمری به خلق عالم پیوست

شمارهٔ ۵۳ : هستم ز علایق جهان آزاده

شمارهٔ ۵۴ : در دایره وفا نیی یک ساعت

شمارهٔ ۵۵ : ماییم ز فیض جود آن جان و جهان

شمارهٔ ۵۶ : گر بیدارم اسیر صد شور و شرم

شمارهٔ ۵۷ : ای خواجه به کوی اهل دل منزل کن

شمارهٔ ۵۸ : دل بهر تو صد تیغ ملامت خورده ست

شمارهٔ ۵۹ : دل را ز تو غیر روشنی خود چه رسد

شمارهٔ ۶۰ : ای خواجه مرا به لطف خود پروری

شمارهٔ ۶۱ : سنبوسه که دی خواجه فرستاد به من

شمارهٔ ۶۲ : بر ظلم خود ار تو ایست خواهی کردن

شمارهٔ ۶۳ : خوش آنکه به صد پاره چو میغت بینم

شمارهٔ ۶۴ : نی در دستم ز گنج دانش درمی

شمارهٔ ۶۵ : از دعوی و بارنامه بگرفت دلم

شمارهٔ ۶۶ : نوباوه بستان لطایف سخن است

شمارهٔ ۶۷ : این نسخه کزو عهد کهن شد تازه

شمارهٔ ۶۸ : هر دم طرحی زمانه بنیاد کند

شمارهٔ ۶۹ : این مرغ خجسته فر که میمون بادا

شمارهٔ ۷۰ : این نسخه که نزهتگه عقل و جان است

شمارهٔ ۷۱ : خوش آنکه ز داغ عشق تابی دارد

شمارهٔ ۷۲ : بر لوح زمانه نیست یک حرف صواب

شمارهٔ ۷۳ : خوشتر زکتاب در جهان یاری نیست

شمارهٔ ۷۴ : ای دیده ز نقش تو نگارستانی

شمارهٔ ۱

تا ما ره تسبیح و ثنا می پوییم

«سبحانک لاعلم لنا» می گوییم

لوح طلب از حرف دعا می شوییم

چون درخور ماست آنچه ما می گوییم

شمارهٔ ۲

از ساحت دل گرد ریا رفتن به

وانگه گهر حمد و ثنا سفتن به

لیکن چو زبان علم ازان کوتاه است

«سبحانک لا علم لنا» گفتن به

شمارهٔ ۳

دل گوهر سبحه محبت می سفت

وز ساحت جان غبار غفلت می رفت

یک غنچه ز باغ حسن جانان بشکفت

جلت سبحات وجهه الباقی گفت

شمارهٔ ۴

روشن گهری که جان پاکان سفته ست

گرد غفلت ز خوابناکان رفته ست

کان الله ولا شی ء معه گفت یکی

وان دیگری الان کما کان گفته ست

شمارهٔ ۵

تا تو نزنی طعن کسی در عالم

زانسان که زدند قدسیان بر آدم

ایزد به زبان جمله عالم هر دم

گوید «انی اعلم ما لا تعلم »

شمارهٔ ۶

جانا لبم از ذکر تو خاموش مباد

یاد تو ز خاطرم فراموش مباد

هرجا ز شمایلت حدیثی گذرد

ذرات وجود من بجز گوش مباد

شمارهٔ ۷

از شهر عدم آمده ام سوی وجود

افتاده غریبم به سرکوی وجود

گفتی که درین کوی چه خواهی جامی

خواهم عدمی که نشنود بوی وجود

شمارهٔ ۸

آنم که به عهد عشقبازی گروم

حاشا که به غیر عشقبازی گروم

همواره قدم بر قدم عشق روم

کی حکم حکیم و متکلم شنوم

شمارهٔ ۹

تا کی ز تصوف خر و بار آوردن

بر جای یکی نکته هزار آوردن

خاموش که حاصل همه یک سخن است

روی از همه تافتن به یار آوردن

شمارهٔ ۱۰

تا پیش تو ای شمع چگل مردودم

با دود دل از سوختگان معدودم

از آه دل ایستاده بر سر دودم

از آه همانا الف ممدودم

شمارهٔ ۱۱

قد قل الی میلک ای جان و جهان

و اعتاص علی نیلک ای جان و جهان

دست املم به جیب وصلت نرسید

فالان یدی و ذیلک ای جان و جهان

شمارهٔ ۱۲

من کیستم از شهر خرد تاخته ای

در عشق بتان دینی دین باخته ای

خانه به خرامات مغان ساخته ای

از هرچه نه عشق خانه پرداخته ای

شمارهٔ ۱۳

رسوا شده لولیی ربالی دردست

از کوی خرابات همی آمد مست

با خویشتن این ترانه می زد پیوست

کای وای کسی که از خود و خلق نرست

شمارهٔ ۱۴

ای خوانده به عزم رفتن افسون همه

بگرفته غمت درون و بیرون همه

ما زنده به آنیم که بازآیی زود

گر دیر آیی به گردنت خون همه

شمارهٔ ۱۵

ای کشته مرا به تیغ لاغ و لابه

دور از تو به سان ماهیم بر تابه

من غرقه به خون بی تو و توبا دگران

همخانه و همخوابه و هم گرمابه

شمارهٔ ۱۶

گاهی ز غمت چو ابر گرینده شوم

گاهی به رخت چو برق در خنده شوم

تو جان منی ز رفتن و آمدنت

نبود عجب ار بمیرم و زنده شوم

شمارهٔ ۱۷

بستی کمر وداع و زین شیوه مرا

هم دست زکار رفت و هم پای ز جا

نی دست که دامن تو گیرم که مرو

نی پای که در پی تو آیم که بیا

شمارهٔ ۱۸

شوخی که بلای دل و دین افتاده ست

برخاک ره از خانه زین افتاده ست

او پرتو خورشید جمال ازل است

از وی چه عجب گر به زمین افتاده ست

شمارهٔ ۱۹

روزی که سوی اهل وفا می آیی

افتان خیزان همچو صبا می آیی

تازان تازان همی روی از بر ما

لنگان لنگان به سوی ما می آیی

شمارهٔ ۲۰

چون دیده ببندم به خیال تو خوشم

چون بگشایم به خط و خال تو خوشم

القصه چه در خواب و چه در بیداری

دایم به تماشای جمال تو خوشم

شمارهٔ ۲۱

جانا بنشین و زان دو لب در گوشم

گوش یک سخن و ز ناله کن خاموشم

ور نی ز خراش دل خود بخروشم

خود را و تو را به عالمی بفروشم

شمارهٔ ۲۲

چون سوی من ای جان و جهان دیر آیی

خواهی بکشی زودم ازان دیر آیی

گر عمر نهم نام تو یا جان چه عجب

چون عمر روی زود چو جان دیر آیی

شمارهٔ ۲۳

وای دل آن که دلستانش برود

وز باغ نظر سرو روانش برود

گفتی که به رفتنم رضا ده هیهات

چون زنده رضا دهد که جانش برود

شمارهٔ ۲۴

روزی بینی مرا به خاک افتاده

وز تیغ اجل به سینه چاک افتاده

جان روی به عالم بقا آورده

تن بر سر بستر هلاک افتاده

شمارهٔ ۲۵

بی کار دلا به کارفرما نرسی

اینجا نکنی کار بدانجا نرسی

کار خود از امروز به فردا مفکن

ترسم که از امروز به فردا نرسی

شمارهٔ ۲۶

یارب ز زیان و سود خویشم برهان

وز نسبت بخل و جود خویشم برهان

من ناخوشیی که دارم از خود دارم

از ناخوشی وجود خویشم برهان

شمارهٔ ۲۷

تا ترک عوایق و علایق نکنی

قطع نظر ازکل خلایق نکنی

در قبله توحید ز روی اخلاص

یک سجده شایسته لایق نکنی

شمارهٔ ۲۸

تا کی طلب جانان چون نادانان

زین شعبده بازکان افسون خوانان

خواهی که به جانان برسی رو گم کن

تن در دل و دل در جان جان در جانان

شمارهٔ ۲۹

یک نیمه ز عمر در بطالت بگذشت

یک نیمه به تشویر و خجالت بگذشت

عمری که دمی ازو جهانی ارزد

بنگر به چه حیلت و چه حالت بگذشت

شمارهٔ ۳۰

هر گه خوانی «الف بی » ای حورنژاد

از دست دو «دال و الفت » خواهم داد

تا نتواند به «میم » تو چشم گشاد

انگشت نهم ز رشک بر دیده «صاد»

شمارهٔ ۳۱

بر عزم سفر دلی ز گیتی ناشاد

رفتم به وداع آن بت حور نژاد

می کرد وداع و اشکریزان می گفت

رفتی و گذاشتی مرا شرمت باد

شمارهٔ ۳۲

جانانه که آمد گل و گلشن همه او

در گلشن جان سنبل و سوسن همه او

برداشته از میانه پندار دویی

هم او همه گشته و هم من همه او

شمارهٔ ۳۳

گاهی کشیم به رفتن ای عشوه پرست

گه ز آمدن از نیست مرا سازی هست

تا چند گهی کشی و گه زنده کنی

یکباره برفتی و بکشتی و برست

شمارهٔ ۳۴

دیوانه شکل دین برانداز توام

مفتون دو لعل نغمه پرداز توام

ای وای من آن زمان که ماند محروم

دیده ز جمال و گوش ازآواز توام

شمارهٔ ۳۵

در دیده ز تو ابر بهاری دارم

بر چهره شکفته لاله زاری دارم

لطفی بنما و پرده از طلعت خویش

بگشا که عظیم انتظاری دارم

شمارهٔ ۳۶

دیدار تو ای یار پسندیده من

حیف است بدین دیده غمدیده من

در دیده من نشین وبگشای نقاب

خود بین رخ خویش لیک از دیده من

شمارهٔ ۳۷

از لجه هجر ساحلی می خواهم

در ساحت وصل منزلی می خواهم

اینها همه علت است بی خواهش خویش

مستغرق عشق تو دلی می خواهم

شمارهٔ ۳۸

رفت آنکه طلبگار وصالت باشم

جویای رخ خجسته فالت باشم

بنمای جمال عشق عشاق خودم

تا عاشق عاشق جمالت باشم

شمارهٔ ۳۹

خوش با دگرانی ای به رخ رشک پری

بر من همه راه ناخوشی می سپری

چون دولت سود وصل تو یافت نشد

در ماتم نایاب من و نوحه گری

شمارهٔ ۴۰

با تیغ تو گر سرنفرازم چه کنم

سر در ره عشق تو نبازم چه کنم

چون دولت یافت نشد نصیب دگران

با محنت نایاب نسازم چه کنم

شمارهٔ ۴۱

گفتی که سیاه است تو را خرقه به رنگ

آورده ام این رنگ من از دیر فرنگ

هر لحظه چو ناقوس کشم از دل تنگ

از دوری آن دیر جگر سوز آهنگ

شمارهٔ ۴۲

آن مه که به دل حرف وفا کرده درست

دی بود به حمام پس از صبح نخست

آبی به سرم ریخت ز سرچشمه لطف

وز لوح دلم نقش بتان پاک بشست

شمارهٔ ۴۳

قلبی بصفاء خدکم مفتون

نطقی بصفات قدکم موزون

از عشق شما جنون من نیست عجب

انتم لیلی و صبکم مجنون

شمارهٔ ۴۴

ای از تو مرا گوش پر و دیده تهی

خوش آنکه ز گوش پای در دیده نهی

تو مردم دیده ای نه آویزه گوش

از گوش به دیده آکه در دیده بهی

شمارهٔ ۴۵

ای پایه بخل از تو شده پست سخا

وز ساغر لطف تو جهان مست سخا

می بود سخا پی سپر بخل شده

بگرفت سخای دست تو دست سخا

شمارهٔ ۴۶

از زیب خطت عذار نایافته زین

نبود ز تو تا مه سر مویی مابین

باشد زشعاع رخ دو چشم تو دو عین

بینی الفی کشیده بین العینین

شمارهٔ ۴۷

گل گرچه کشد سرزنش از خار درشت

رو با تو و بر درخت خود دارد پشت

با قد تو شاخ گل مگر دعوی کرد

کش گل به طپانچه می زند غنچه به مشت

شمارهٔ ۴۸

خورشید می آنکه ساقی و دور مدام

دیده ست ز تدویر صراحیش مقام

بر حلق صراحی گذرد چون مه نو

در دایره جام شود ماه تمام

شمارهٔ ۴۹

بشکافت زمین به سبزه و گل بشکفت

شد در چمن آشکار اسرار نهفت

گر بود کدورتی ز دی جنبش باد

از سایه شاخ ساخت جاروب و برفت

شمارهٔ ۵۰

پیری دیدم ز نقش هستی ساده

قفل همه مشکلات را بگشاده

گفتم که اراده چیست ای آزاده

فرمود که ترک ما علیه العاده

شمارهٔ ۵۱

ای نطق تو آب زندگی را منبع

در هر نفست نفیس گنجی مودع

آلوده مکن دهان بما لا یعنی

فرسوده مکن زبان بما لاینفع

شمارهٔ ۵۲

جامی عمری به خلق عالم پیوست

زان شیوه نیامدش بجز باد به دست

فارغ ز همه کنون به کنجی بنشست

از دوستی و دشمنی خلق برست

شمارهٔ ۵۳

هستم ز علایق جهان آزاده

دارم همه اسباب طرب آماده

اشعار ندیم و کسب دانش معشوق

دفتر دف و کلک نی سیاهی باده

شمارهٔ ۵۴

در دایره وفا نیی یک ساعت

بی داعیه جفا نیی یک ساعت

گر از نظرم جدا شدی باکی نیست

چون از دل من جدا نیی یک ساعت

شمارهٔ ۵۵

ماییم ز فیض جود آن جان و جهان

فانی شده در شهود آن جان و جهان

بس نیست شدیم و هست تا روشن شد

نابود جهان و بود آن جان و جهان

شمارهٔ ۵۶

گر بیدارم اسیر صد شور و شرم

ور در خوابم ز عقل و دین بی خبرم

هرگه که به حال خویشتن درنگرم

خواهم که لباس عمر بر خود بدرم

شمارهٔ ۵۷

ای خواجه به کوی اهل دل منزل کن

در پهلوی اهل دل دلی حاصل کن

خواهی بینی جمال معشوق ازل

آیینه تو دل است رو در دل کن

شمارهٔ ۵۸

دل بهر تو صد تیغ ملامت خورده ست

صد زخم ز تیغت به قیامت برده ست

در عهد تو چون کسی سلامت طلبد

روزی که تو زاده ای سلامت مرده ست

شمارهٔ ۵۹

دل را ز تو غیر روشنی خود چه رسد

جان را به تو جز فروتنی خود چه رسد

در عشق تو نیست طاقت دوستیم

با خلق جهان به دشمنی خود چه رسد

شمارهٔ ۶۰

ای خواجه مرا به لطف خود پروری

زآوردن پشت و دنبه فربه کردی

بنشستی و دنبه را به رغبت خوردی

بردی به شکم آنچه به پشت آوردی

شمارهٔ ۶۱

سنبوسه که دی خواجه فرستاد به من

آورد یکی شوخ پریزاد به من

بنشست وز سنبوسه که آورد دو دانگ

خود خورد و چهار دانگ را داد به من

شمارهٔ ۶۲

بر ظلم خود ار تو ایست خواهی کردن

سرمایه عمر نیست خواهی کردن

زین گونه که کافر مظالم شده ای

آخر ده خود دویست خواهی کردن

شمارهٔ ۶۳

خوش آنکه به صد پاره چو میغت بینم

جان داده به افسوس و دریغت بینم

بی تیغ شدی کشته چو قاضی گشتی

خواهم پس ازین کشته به تیغت بینم

شمارهٔ ۶۴

نی در دستم ز گنج دانش درمی

نی از پایم به راه بینش قدمی

خوش آنکه ز لطف سود نوک قلمی

بگذاشت به لوح هستی از من رقمی

شمارهٔ ۶۵

از دعوی و بارنامه بگرفت دلم

وز گفت و شنید عامه بگرفت دلم

ای شاه قلندران خدارا نظری

کز ریش و فش و عمامه بگرفت دلم

شمارهٔ ۶۶

نوباوه بستان لطایف سخن است

دیباچه دیوان معارف سخن است

سری که مقدسان ازان محرومند

سر بر زده از زبان عارف سخن است

شمارهٔ ۶۷

این نسخه کزو عهد کهن شد تازه

وافتاد به هر مقام ازو آوازه

جلدش باد از ادیم فیروزه چرخ

وز تافته رشته های خور شیرازه

شمارهٔ ۶۸

هر دم طرحی زمانه بنیاد کند

دلهای شکسته را ازان شاد کند

نقشی بکشد ز نو بر این لوح کهن

تا آینده گذشته را یاد کند

شمارهٔ ۶۹

این مرغ خجسته فر که میمون بادا

پروازگهش فراز گردون بادا

از اوج قبول بال اقبال زنان

بر شاه جهانیان همایون بادا

شمارهٔ ۷۰

این نسخه که نزهتگه عقل و جان است

در خوبی او چشم خرد حیران است

خرم چمنیست از گل و ریحان پر

اوراق گل و خطوط اوریحان است

شمارهٔ ۷۱

خوش آنکه ز داغ عشق تابی دارد

در دیده ز ابر شوق آبی دارد

از همدمی بی خبران تافته روی

کنجی و کفافی و کتابی دارد

شمارهٔ ۷۲

بر لوح زمانه نیست یک حرف صواب

از حرفه حرف خوانیش روی بتاب

بی گوش و زبان چه خوش بود فهم خطاب

زین خامش گویا که کتاب است کتاب

شمارهٔ ۷۳

خوشتر زکتاب در جهان یاری نیست

در غمکده زمانه غمخواری نیست

هر لحظه ازو به گوشه تنهایی

صد راحت هست و هرگز آزاری نیست

شمارهٔ ۷۴

ای دیده ز نقش تو نگارستانی

سلک مژه بی گل تو خارستانی

از مرغ خزان رسیده خاطر من

شد تحفه مجلست بهارستانی

اشعار پراکنده

شمارهٔ ۱ : غره دولت بود در صورت تیغت عیان

شمارهٔ ۲ : دل ز لعلش چو قوت بی‌حد یافت

شمارهٔ ۳ : چو عفوت بی‌حد افتاده‌ست دریاهاست پنداری

شمارهٔ ۴ : یارم چو شود به طوف بستان مایل

شمارهٔ ۵ : زیور خود به مسیح ار دهد آن شوخ ملیح

شمارهٔ ۶ : چو در ساغر ببیند درد باده

شمارهٔ ۷ : دی مرغک خامه بهر نامت

شمارهٔ ۸ : بر دل از رنج طمع بار منه

شمارهٔ ۹ : هرگه که رسد به فارسی سوق سخن

شمارهٔ ۱۰ : آمد آن سرو روان بیرون به پا گیسوکشان

شمارهٔ ۱۱ : شد نهان زابروی تو مه چو هلال اول شب

شمارهٔ ۱۲ : ابروی تو به صورت ظاهر چو بنگرم

شمارهٔ ۱۳ : از روی تو بر مصحف چون نور فتد ماها

شمارهٔ ۱۴ : سمنبر انجمن بین که نی سمن نه چمن

شمارهٔ ۱۵ : در زلف تو از راست سوی چپ کششی نیست

شمارهٔ ۱۶ : ای آمده سوی بیدلان دیر به دیر

شمارهٔ ۱۷ : چون جمع شود ز عقل و دین قافله‌ها

شمارهٔ ۱۸ : می نماید شاخ ریحان ترت بر آفتاب

شمارهٔ ۱۹ : توبه در عشق یا ورع در می

شمارهٔ ۲۰ : از نقش شفا بسم دلا وصل حبیب

شمارهٔ ۲۱ : از آتش سودای تو دم زد دل من

بحر طویل : سقاک الله ای دیار

شمارهٔ ۱

غره دولت بود در صورت تیغت عیان

گفتم اینک یک دو حرف از دولت آخر زمان

دی کشیدی زلف در پی کی بود ای سرو ناز

عمر را پایان که بنمودی در او زلف دراز

شمارهٔ ۲

دل ز لعلش چو قوت بی‌حد یافت

در یکی لحظه رو به مقصد تافت

شمارهٔ ۳

چو عفوت بی‌حد افتاده‌ست دریاهاست پنداری

که پیدا نیست قعرش پیش جامی جز به دشواری

شمارهٔ ۴

یارم چو شود به طوف بستان مایل

گل دل بکند ز برگ خود خوار و خجل

بیند رخ او و سر نهد در عقبش

وانگه دهدش خبر ز بی برگی گل

شمارهٔ ۵

زیور خود به مسیح ار دهد آن شوخ ملیح

مهر و مه بوسه زند بر لب و دندان مسیح

شمارهٔ ۶

چو در ساغر ببیند درد باده

شود تایب ز تاج توبه ساده

شمارهٔ ۷

دی مرغک خامه بهر نامت

بر صفحه نامه شد رقم کوش

مجروح شد از دو حرف آن روح

مدهوش شد از دو حرف آن هوش

منقار زدن برای دانه

بعد از همه شد بر او فراموش

شمارهٔ ۸

بر دل از رنج طمع بار منه

طلب بی طمعی آخر به

شمارهٔ ۹

هرگه که رسد به فارسی سوق سخن

رکنی دو ز شرع را به آن ترجمه کن

شمارهٔ ۱۰

آمد آن سرو روان بیرون به پا گیسوکشان

شد مرا مربوط با هر موی او رگ‌های جان

شمارهٔ ۱۱

شد نهان زابروی تو مه چو هلال اول شب

به دعا طالب مه گو بگشا گوشه لب

شمارهٔ ۱۲

ابروی تو به صورت ظاهر چو بنگرم

ماه بلند مرتبه را یاد ناورم

شمارهٔ ۱۳

از روی تو بر مصحف چون نور فتد ماها

از طره مشکینت خوانیم دراو طاها

شمارهٔ ۱۴

سمنبر انجمن بین که نی سمن نه چمن

به روزگار تو دارد نشان ز هستی من

شمارهٔ ۱۵

در زلف تو از راست سوی چپ کششی نیست

آری طرف راست گرفتن ز چپ اولی ست

شمارهٔ ۱۶

ای آمده سوی بیدلان دیر به دیر

وز سنگدلی به خونشان گشته دلیر

دیدم رخ خوب تو در اثنای دو روز

چون بنمودی میان امروز و پریر

شمارهٔ ۱۷

چون جمع شود ز عقل و دین قافله‌ها

عشق تو کند« عالیها سافلها»

عشق تو که فرض ماست چون روی نمود

سهل است اگر فوت شود نافله‌ها

شمارهٔ ۱۸

می نماید شاخ ریحان ترت بر آفتاب

بین دل ما را که چون مانده‌ست ازین در پیچ و تاب

شمارهٔ ۱۹

توبه در عشق یا ورع در می

جام جامی شکست وای به وی

شمارهٔ ۲۰

از نقش شفا بسم دلا وصل حبیب

حاشا که خرم به نسیه درمان طبیب

شمارهٔ ۲۱

از آتش سودای تو دم زد دل من

بر طارم افلاک علم زد دل من

دامان امید را ز مقصد پر یافت

در پیروی تو تا قدم زد دل من

بحر طویل

سقاک الله ای دیار

که از دور روزگار

تهی مانده ای ز یار

من و جان بی قرار

به گرد تو اشکبار

چه پنهان چه آشکار

چو ابری که در بهار

کند گریه بر چمن

به هر هر منزل و مقام

که آن سرو خوشخرام

به یاران نشسته رام

به عشرت گرفته جام

وزان جام شادکام

به جایی نهاده گام

برآنجای صبح و شام

نهم روی خویشتن

درین دلگشا محل

چو فردوس بی بدل

ز دوران پر حیل

چه بینم بجز خلل

کنم تا برد اجل

سر رشته امل

گهی ناله بر طلل

گهی گریه بر دمن

به هر جا زمین نشین

شد آن یار نازنین

به چشم من غمین

که دارد به تیغ کین

به جانم غمش کمین

خس و خار آن زمین

به از سرو و یاسمین

به از سنبل و سمن

دلی دارم ای نسیم

ز هجران او دو نیم

چو هر بزم را ندیم

تویی ناکشیده بیم

گذر کن بر آن حریم

که آن مه بود مقیم

درآن روضه نعیم

بگو شرح حال من

چو آن یار دل گسل

به قتلم دهد سجل

وزآن قتل تنگدل

به رفتار معتدل

به خاکم رسد خجل

به جانش کنم بحل

ز شوقش چو گل ز گل

زنم چاک پیرهن

درین خطه خطر

حذر جامیا حذر

که با طبع نکته ور

کنی دعوی هنر

به کف چو نبودت زر

سخن گر شود گهر

کجا یار سیمبر

نهد گوش بر سخن

واسطة العقد

غزلیات

قصاید

قطعات

رباعیات

اشعار پراکنده

غزلیات

شمارهٔ ۱ : انما الله واحد و احد

شمارهٔ ۲ : زهی از دو رخ شاه دنیا و دین

شمارهٔ ۳ : برآمد شاه عشق از طور سینا

شمارهٔ ۴ : عاشقم اما نمی گویم کجا

شمارهٔ ۵ : به اسرار حقیقت نیست جز پیر مغان دانا

شمارهٔ ۶ : هلال الکاس لم تکمل بشمس الراح کملها

شمارهٔ ۷ : الا یا ایها الساقی می آمد حل مشکل‌ها

شمارهٔ ۸ : نات سلمی و لکن لاخ برق من مغانیها

شمارهٔ ۹ : به افسون گر گشایی مهر این لعل شکرخارا

شمارهٔ ۱۰ : بر طرف رخ نهادی آن جعد مشکسا را

شمارهٔ ۱۱ : سر چو ز جیب برزنی جلوه بامداد را

شمارهٔ ۱۲ : کو قاصدی که شرح غم اشتیاق را

شمارهٔ ۱۳ : عارض ز خط آراسته شد نوش لبم را

شمارهٔ ۱۴ : نبرد کعبه ام از خاطر این تمنا را

شمارهٔ ۱۵ : جز هوای وصل تو در سر هوس نبود مرا

شمارهٔ ۱۶ : پاره پاره دل حزین مرا

شمارهٔ ۱۷ : عید شد و عالمی کشته جولان تو را

شمارهٔ ۱۸ : چنان محروم خواهد یار از دیدار خود ما را

شمارهٔ ۱۹ : خار غم بیخ فرو برده در آب و گل ما

شمارهٔ ۲۰ : به سبز خطی یار و سفیدمویی ما

شمارهٔ ۲۱ : ای خسته دل شکسته ما

شمارهٔ ۲۲ : گر در دلم از داغ نوت ماند اثرها

شمارهٔ ۲۳ : هر شبی از تو درین گوشه کاشانه جدا

شمارهٔ ۲۴ : دستم از جور رقیب است ز دامان حبیب

شمارهٔ ۲۵ : زلف معشوق به دست دگران است امشب

شمارهٔ ۲۶ : ای سیه تر دل سنگین تو از روی رقیب

شمارهٔ ۲۷ : ای دل به بوسه بر لب هر نازنین مچسپ

شمارهٔ ۲۸ : زهی فراق تو چون مرگ هادم اللذات

شمارهٔ ۲۹ : پیش قدت دست خدمت بسته هر سروی که هست

شمارهٔ ۳۰ : چو عشق بر دوجهان حرف اتحاد نوشت

شمارهٔ ۳۱ : صبحدم داشتم از غنچه نشکفته شگفت

شمارهٔ ۳۲ : تا کرد جا به گوشم آوازه جمالت

شمارهٔ ۳۳ : ماهی که خاست در شهر از رفتنش قیامت

شمارهٔ ۳۴ : گنج مراد را که بر او قفل ابتلاست

شمارهٔ ۳۵ : روی خوش تو مطلع صبح صباحت است

شمارهٔ ۳۶ : امشب ز شغل شاعریم حال دیگر است

شمارهٔ ۳۷ : آن شاخ گل که تازه بر و سایه پرور است

شمارهٔ ۳۸ : تا آن ذقن ز خط شده گوی معنبر است

شمارهٔ ۳۹ : این کلبه نشیمن نیاز است

شمارهٔ ۴۰ : به ابروان مه من در خم فلک طاق است

شمارهٔ ۴۱ : جهد مل کن که باز عهد گل است

شمارهٔ ۴۲ : چو در طریق ارادت نگار ما دودل است

شمارهٔ ۴۳ : توسنت را رکاب ماه نو است

شمارهٔ ۴۴ : واله عشق تو را تمییز خار از گل کی است

شمارهٔ ۴۵ : بود بهار من آن روز اگرچه فصل دی است

شمارهٔ ۴۶ : ای رشک شاخ طوبی بالای دلربایت

شمارهٔ ۴۷ : رفت آنکه کام خواهم از لعل جانفزایت

شمارهٔ ۴۸ : همانا آیت سجده ست خط از مصحف رویت

شمارهٔ ۴۹ : بلبلا هر شب تو را این ناله های زار چیست

شمارهٔ ۵۰ : حسنت از خط رونق دیگر گرفت

شمارهٔ ۵۱ : ما را به غم تو هیچ کم نیست

شمارهٔ ۵۲ : کهن رواق فلک منزل اقامت نیست

شمارهٔ ۵۳ : رخت خطی به مشک تر نوشته ست

شمارهٔ ۵۴ : دلم نقطه درد افتاده است

شمارهٔ ۵۵ : بیدلی را بلایی افتاده ست

شمارهٔ ۵۶ : از دو چشم تو مست بسیار است

شمارهٔ ۵۷ : خط به گرد رخت درآمده است

شمارهٔ ۵۸ : شیوه عقل از دل دیوانه بیرون کردنیست

شمارهٔ ۵۹ : از تنگهای شکر ناب آن دهن به است

شمارهٔ ۶۰ : به غمزه چشم تو درس ستمگری آموخت

شمارهٔ ۶۱ : آن غمزه زن چو گرد گلستان برآمده ست

شمارهٔ ۶۲ : داد از تو که هیچت روش داد نمانده ست

شمارهٔ ۶۳ : رند دردی کش که با می دارد ایمانی درست

شمارهٔ ۶۴ : نماند جا که تر از ابر دیده ما نیست

شمارهٔ ۶۵ : راهت از دیده رفتنم هوس است

شمارهٔ ۶۶ : ای خوش آن عاشق که با یار خود است

شمارهٔ ۶۷ : خیال لعل لبت با صفای سینه خوش است

شمارهٔ ۶۸ : چو نقشبند ازل نخل دلربای تو بست

شمارهٔ ۶۹ : منم که دعوی عشق تو رسم و راه من است

شمارهٔ ۷۰ : طالب علم نظر شو خود جز این تحصیل چیست

شمارهٔ ۷۱ : باز عید آمد و مهر از دهن خم برخاست

شمارهٔ ۷۲ : آن چه نور است که از وادی بطحا برخاست

شمارهٔ ۷۳ : جز مرغ غمت کرده به دل خانه کسی نیست

شمارهٔ ۷۴ : ساقیا دور فلک منشور عید آورده است

شمارهٔ ۷۵ : تا کی از شوق لبت تشنه جگر خواهم زیست

شمارهٔ ۷۶ : مه که از خجلت آن شمع شکرلب بگریخت

شمارهٔ ۷۷ : منجم می کند از ماه و خور بحث

شمارهٔ ۷۸ : آن مه که یافت امشب ازو عیش ما رواج

شمارهٔ ۷۹ : ز لعلت آن ز وی قدر شکر هیچ،

شمارهٔ ۸۰ : بر آفتاب سلسلهٔ پرشکن مپیچ

شمارهٔ ۸۱ : سر درگلیم تن شبم آمد به گوش روح

شمارهٔ ۸۲ : ای صیقل جبین تو داده جلای روح

شمارهٔ ۸۳ : نهاده سر به رخت زلف عنبرین گستاخ

شمارهٔ ۸۴ : قامتت نیزه و رخسار تو ای عشوه پسند

شمارهٔ ۸۵ : باغبان می خواست برد شاخی از سرو بلند

شمارهٔ ۸۶ : زهی جمال تو خورشید آسمان شهود

شمارهٔ ۸۷ : سر زلفت گره بر کار من زد

شمارهٔ ۸۸ : چو می دم با لب جانان من زد

شمارهٔ ۸۹ : سحرگاهان که از باد صبا بوی بهاران زد

شمارهٔ ۹۰ : نظاره جمال تو بیهوشی آورد

شمارهٔ ۹۱ : خط تو خضر را به سیه پوشی آورد

شمارهٔ ۹۲ : غمت از دل به رخم اشک جگرگون آرد

شمارهٔ ۹۳ : دل که در باغ ز هر گل غم یارش گیرد

شمارهٔ ۹۴ : خوشا بادی که ره سوی تو گیرد

شمارهٔ ۹۵ : لبت دل دزد و من از وی شکر دزد

شمارهٔ ۹۶ : رقیب کیست که بوسه به خاک پات دهد

شمارهٔ ۹۷ : آمد نسیم و رایحه مشکبار داد

شمارهٔ ۹۸ : در دیار مصر اگر یوسف رخی پیدا شود

شمارهٔ ۹۹ : تیر مژگان کان دو چشم خوابناک انداختند

شمارهٔ ۱۰۰ : دلم ز هجر رخت رو به کلبه غم کرد

شمارهٔ ۱۰۱ : نرگس آسا چو سر از خاک بدر خواهم کرد

شمارهٔ ۱۰۲ : عشرت خسرو و شیرین سحرم یاد آید

شمارهٔ ۱۰۳ : شبم ز مرغ چمن این نوا به گوش آمد

شمارهٔ ۱۰۴ : خطت از لعل آتشگون برآمد

شمارهٔ ۱۰۵ : به بزم گل ز لبت جام را چو کام بر آمد

شمارهٔ ۱۰۶ : یار به کف ساغر شراب درآمد

شمارهٔ ۱۰۷ : رخنه ز غم در دل خراب درآمد

شمارهٔ ۱۰۸ : گهی که از درم آن ترک شوخ شنگ درآید

شمارهٔ ۱۰۹ : هر آفتاب که از مطلع جمال برآید

شمارهٔ ۱۱۰ : پریوشی که به رخ رسم دلبری داند

شمارهٔ ۱۱۱ : دلم به ماه تمام از رخت عبارت کرد

شمارهٔ ۱۱۲ : ای خوش آنان که خم طره یاری گیرند

شمارهٔ ۱۱۳ : باده چون بی غش و ساقی چو پریوش باشد

شمارهٔ ۱۱۴ : سفر خوش است اگر یار همسفر باشد

شمارهٔ ۱۱۵ : ز بس آه غمت زین جان آتشناک خواهم زد

شمارهٔ ۱۱۶ : چو ترک سرکشم بر عزم میدان پشت زین گیرد

شمارهٔ ۱۱۷ : چون صبا شانه درآن طره خم در خم زد

شمارهٔ ۱۱۸ : هر شیشه می با تو چو در محفلم افتد

شمارهٔ ۱۱۹ : به باغ لاله و گل رونق بهارانند

شمارهٔ ۱۲۰ : صبحدم دردکشان نقب به میخانه زدند

شمارهٔ ۱۲۱ : آن که تیغ مهر او در سینه صد چاکم زند

شمارهٔ ۱۲۲ : دل دید لبت وز دو جهان بی خبر افتاد

شمارهٔ ۱۲۳ : برهنگان چمن باز سبزپوش شدند

شمارهٔ ۱۲۴ : چو رند خط به حریفان دردخواره نویسد

شمارهٔ ۱۲۵ : خوبرویان جهان رسم وفا نشناسند

شمارهٔ ۱۲۶ : بر دل عاشق چو زخم از نشتر خاری رسد

شمارهٔ ۱۲۷ : دوستان از ناله زارم صدایی بشنوید

شمارهٔ ۱۲۸ : منم امروز حریف قدح آشامی چند

شمارهٔ ۱۲۹ : چو خندان جام می کام از لب لعل تو بردارد

شمارهٔ ۱۳۰ : گر روی بی تو مرا داغ جگر تازه شود

شمارهٔ ۱۳۱ : چون رسوم شاهی از دور فلک بنیاد شد

شمارهٔ ۱۳۲ : دی چو به بوستان تو را جا به کنار آب شد

شمارهٔ ۱۳۳ : بر سر از چتر مرصع سایه ات می گستردند

شمارهٔ ۱۳۴ : ز آب حیات مشک خطا را سرشته‌اند

شمارهٔ ۱۳۵ : اشکم به گلو گر ره فریاد نبندد

شمارهٔ ۱۳۶ : بر لبم تا نفسی می رود و می آید

شمارهٔ ۱۳۷ : چو یار زلف معنبر نبندد و نگشاید

شمارهٔ ۱۳۸ : حیفم آید ز خدنگ تو که بر خاک افتد

شمارهٔ ۱۳۹ : دل خون و جگر پرخون بار دگرم شب شد

شمارهٔ ۱۴۰ : عاشقان از خطت چو یاد کنند

شمارهٔ ۱۴۱ : از سرو قدت کج نظران را چه گشاید

شمارهٔ ۱۴۲ : هر شبم بی تو به صد غم بگذرد

شمارهٔ ۱۴۳ : کی بود کی که شب محنت من روز شود

شمارهٔ ۱۴۴ : از تنت گر قبا گشاده شود

شمارهٔ ۱۴۵ : رخت که بر مه رخشان خطی ز نیل کشید

شمارهٔ ۱۴۶ : مدت رفتن آن مه به سفر دیر کشید

شمارهٔ ۱۴۷ : کس رخت را چو گل نظاره نکرد

شمارهٔ ۱۴۸ : چون قدح کز شراب پر گردد

شمارهٔ ۱۴۹ : داغ هجرم لب خشک از مژه تر می‌سازد

شمارهٔ ۱۵۰ : دلم از رشک صبا می لرزد

شمارهٔ ۱۵۱ : رخ نمودی صفا همین باشد

شمارهٔ ۱۵۲ : دل تو غیر جفا نپسندد

شمارهٔ ۱۵۳ : مست چشمت شراب را چه کند

شمارهٔ ۱۵۴ : زان بت آزری خبر که دهد

شمارهٔ ۱۵۵ : ز ایام خرمی نفس دیگرم نماند

شمارهٔ ۱۵۶ : چو از تن تیر تو جان را بدزدد

شمارهٔ ۱۵۷ : ماهی چو رخت فلک ندارد

شمارهٔ ۱۵۸ : معاشران چو می لعل در پیاله کنند

شمارهٔ ۱۵۹ : با تو یکجا نمی توانم بود

شمارهٔ ۱۶۰ : زان شست و شو که در چمن از ژاله می‌رود

شمارهٔ ۱۶۱ : دل باز سراسیمه سیمین ذقنی شد

شمارهٔ ۱۶۲ : مرا بر نوک مژگان بس که خون دل جگر بندد

شمارهٔ ۱۶۳ : سرت ز عارضه دهر دردمند مباد

شمارهٔ ۱۶۴ : بیا که قاصد فرخنده پی ز راه رسید

شمارهٔ ۱۶۵ : گریه تلخ من از خنده آن لب نگرید

شمارهٔ ۱۶۶ : خشتی که روز مرگ مرا زیر سر نهند

شمارهٔ ۱۶۷ : رقم می زد قلم وصف لب لعل تو بر کاغذ

شمارهٔ ۱۶۸ : قدت سرویست جانا سایه پرور

شمارهٔ ۱۶۹ : عید شد و اندر کنار و بوسه با هم هر دو یار

شمارهٔ ۱۷۰ : ای به نظاره کرده رو موکب ماه من نگر

شمارهٔ ۱۷۱ : گر کنی سایه ام ای سرو خرامان بر سر

شمارهٔ ۱۷۲ : به رخسار و جبین و روی و عارض بردی ای دلبر

شمارهٔ ۱۷۳ : فصل دی کوته بود ساقی برای عیش روز

شمارهٔ ۱۷۴ : ندارم دریغ از غمت هیچ چیز

شمارهٔ ۱۷۵ : من به خون غرق و لب لعل تو در خنده هنوز

شمارهٔ ۱۷۶ : آید به برم چون تو نگاری نه و هرگز

شمارهٔ ۱۷۷ : در لطف بود گل ز تو افزون نه و هرگز

شمارهٔ ۱۷۸ : یا به شمشیر جفا در جگرم چاک انداز

شمارهٔ ۱۷۹ : آن سرو ناز کیست نهاده کلاه کژ

شمارهٔ ۱۸۰ : چو دید اشک روان مرا ستاره شناس

شمارهٔ ۱۸۱ : خنده ای زد لب تو بر من گریان که مپرس

شمارهٔ ۱۸۲ : منم امروز و حالتی که مپرس

شمارهٔ ۱۸۳ : دل سپردم به دلبری که مپرس

شمارهٔ ۱۸۴ : لطافت لب او بین و از زلال مپرس

شمارهٔ ۱۸۵ : تیر باران رسد از قوس قزح بر نرگس

شمارهٔ ۱۸۶ : تا به چشمت شده در ناز برابر نرگس

شمارهٔ ۱۸۷ : مشو فریفته حسن صورت ای درویش

شمارهٔ ۱۸۸ : آشیان می سازد از خس بلبل بی صبر و هوش

شمارهٔ ۱۸۹ : چون نهفتی آن دو رخ بگشا لب خندان خویش

شمارهٔ ۱۹۰ : نگار من که باشد خانه از کوی وفا دورش

شمارهٔ ۱۹۱ : خوشا منازل سلمی و ربع و اطلالش

شمارهٔ ۱۹۲ : خط عنبرین بر شکر مکش

شمارهٔ ۱۹۳ : دم زد دل از سر غمت از سرزنش خون کردمش

شمارهٔ ۱۹۴ : ای چو گلبرگ طری عارض زیبای تو خوش

شمارهٔ ۱۹۵ : ای به سرم دمبدم تیغ جفای تو خوش

شمارهٔ ۱۹۶ : نازنینا یک شبی با عاشقان دمساز باش

شمارهٔ ۱۹۷ : چمن کامسال بینی ناامید از فیض بارانش

شمارهٔ ۱۹۸ : نه به لطف از ستم دوست توان یافت خلاص

شمارهٔ ۱۹۹ : چو خوش دمیده تو را خط به گرد آن عارض

شمارهٔ ۲۰۰ : چون نسخه جمال تو خالیست از غلط

شمارهٔ ۲۰۱ : دلم که بی تو ز هیچ آرزو ندارد حظ

شمارهٔ ۲۰۲ : زآتش عشقت علم زد رشته جانم چو شمع

شمارهٔ ۲۰۳ : عمرها آن که به سویم گذری داشت دریغ

شمارهٔ ۲۰۴ : کجا شد آنکه ز بغداد مستقر سلف

شمارهٔ ۲۰۵ : صوفی شهر آن به انواع فضایل متصف

شمارهٔ ۲۰۶ : حشمت میفروش بین بر در او ز هر طرف

شمارهٔ ۲۰۷ : شب نهان آن مستم از بالای سر بگذشت حیف

شمارهٔ ۲۰۸ : دنت منازل من کنت منه بالاشواق

شمارهٔ ۲۰۹ : به خود گمان من آن بود در بدایت عشق

شمارهٔ ۲۱۰ : بیا ساقی بیار آن باده پاک

شمارهٔ ۲۱۱ : مراست بی رخ تو شادیی به غم نزدیک

شمارهٔ ۲۱۲ : شکر آمد ز خنده تو به تنگ

شمارهٔ ۲۱۳ : از در بسته و دیوار بلند تو به تنگ

شمارهٔ ۲۱۴ : هرکس آرد دامن صلحت به چنگ

شمارهٔ ۲۱۵ : مصطفایی به صفای دو رخ و لعل تو آل

شمارهٔ ۲۱۶ : بیا که فصل بهار است و محتسب معزول

شمارهٔ ۲۱۷ : در دهانت شک است و آن دو سه خال

شمارهٔ ۲۱۸ : قد بدا الصبح علی اسعد فال

شمارهٔ ۲۱۹ : ای پای دل ز زلفت در عنبرین سلاسل

شمارهٔ ۲۲۰ : شراب لعل بده ساقیا که یک دو سه دم

شمارهٔ ۲۲۱ : دور از توام افتاده بر بستر درد و غم

شمارهٔ ۲۲۲ : ای تنت سیم و بر و ساعد و بازو همه سیم

شمارهٔ ۲۲۳ : گاهی که کشی تیغ نهم گردن تسلیم

شمارهٔ ۲۲۴ : بیا کز روی ساقی وقت گل برقع براندازیم

شمارهٔ ۲۲۵ : ما به راه طلب وصل تو نعل افکندیم

شمارهٔ ۲۲۶ : رخصتم ده که سر زلف سیاهت گیرم

شمارهٔ ۲۲۷ : سحر به گوشه محراب زاریی کردم

شمارهٔ ۲۲۸ : من آن نیم که ز تو دست دارم و بروم

شمارهٔ ۲۲۹ : دیده پر نم ز غم زمزم و بطحا دارم

شمارهٔ ۲۳۰ : چون من بی صبر و دل خواهم که آن رو بنگرم

شمارهٔ ۲۳۱ : زان نرنجم که ز خود کرده گرانت بینم

شمارهٔ ۲۳۲ : ای پیک دوست پیش آ کت دست و پا ببوسم

شمارهٔ ۲۳۳ : ندیدم از دو چشمت شوختر چشم

شمارهٔ ۲۳۴ : به ترک عاشقی ای پندگو مده پندم

شمارهٔ ۲۳۵ : یاد آن روزی که با خوبان سری می‌داشتم

شمارهٔ ۲۳۶ : طره از روی چو مه بگشا که بگشاید دلم

شمارهٔ ۲۳۷ : ای زده نوبت غمت ناله صبحگاهیم

شمارهٔ ۲۳۸ : شب از گریه چندان گهر سفته ام

شمارهٔ ۲۳۹ : به روز وصل پیاپی نمای دیدارم

شمارهٔ ۲۴۰ : کیم من که وصلت تمنا کنم

شمارهٔ ۲۴۱ : ز سیلی غمت از دیده خون همی بارم

شمارهٔ ۲۴۲ : نوازشنامه ای آورد باد از حضرت جانان

شمارهٔ ۲۴۳ : تو نازنین جوانی و من پیر ناتوان

شمارهٔ ۲۴۴ : دانی که چیست بر رخم این اشک لاله گون

شمارهٔ ۲۴۵ : خدایا به آن سرو نازم رسان

شمارهٔ ۲۴۶ : به بستان می‌گذر وز چهره گل‌ها را خجل می‌کن

شمارهٔ ۲۴۷ : نگارا ز درماندگان یاد می کن

شمارهٔ ۲۴۸ : نگارا شبی همنشین باش با من

شمارهٔ ۲۴۹ : بیا ای شهره در عشقت به شهر حسن مشهوران

شمارهٔ ۲۵۰ : تیغ مژگان را به خون عشقبازان تیز کن

شمارهٔ ۲۵۱ : هرگز ندیدم رسم حبیبان

شمارهٔ ۲۵۲ : ساغر مه نو باشد خالی شده مپسند آن

شمارهٔ ۲۵۳ : ای در دهن تنگت جلاب شکر پنهان

شمارهٔ ۲۵۴ : ریزد شکر لبت به خط سبز در سخن

شمارهٔ ۲۵۵ : بود خیال تو یارم چه یار بهتر ازین

شمارهٔ ۲۵۶ : دلاکرشمه آن شاه نازنینان بین

شمارهٔ ۲۵۷ : ای تو را روی وفا با دگران

شمارهٔ ۲۵۸ : خواهم ای گل که ز شوق تو بگریم چندان

شمارهٔ ۲۵۹ : شدم به صحبت پیر مغان سحرگاهان

شمارهٔ ۲۶۰ : خوش آنکه در چمن ای نازنین تو باشی و من

شمارهٔ ۲۶۱ : عجب در عربده‌ست امروز با من ترک مست من

شمارهٔ ۲۶۲ : چه کاریست خوش دل به جانان سپردن

شمارهٔ ۲۶۳ : ای ماه که می نپرسی از من

شمارهٔ ۲۶۴ : زلفت که رفت رونق مشک سیاه ازو

شمارهٔ ۲۶۵ : شد وقت گل به باده مرا طیلسان گرو

شمارهٔ ۲۶۶ : ای شده روی زمین زیر زمینم بی تو

شمارهٔ ۲۶۷ : ای ترک نازنین بشکن گوشه کلاه

شمارهٔ ۲۶۸ : بر رخت گل گل که تأثیر شراب انداخته

شمارهٔ ۲۶۹ : بود جمله لطف آن زنخدان ساده

شمارهٔ ۲۷۰ : بر سر کویت ز من خشک استخوانی مانده

شمارهٔ ۲۷۱ : بیا ساقی که شد با می پرستان عهد گل تازه

شمارهٔ ۲۷۲ : ای ز غمزه چشم تو بر جان و دل ناوک زده

شمارهٔ ۲۷۳ : حلقه زلف را گشاد مده

شمارهٔ ۲۷۴ : تو پریرویی و عالم ز تو پر دیوانه

شمارهٔ ۲۷۵ : ای ز چشمم اشک خونین ریخته

شمارهٔ ۲۷۶ : یار زلف دوتا به هم بسته

شمارهٔ ۲۷۷ : گر هر حرام بودی چون باده مست کاره

شمارهٔ ۲۷۸ : دلا بین ز توبه به کارم گره

شمارهٔ ۲۷۹ : ای سر کوی تو اقلیم بلا

شمارهٔ ۲۸۰ : از صومعه آن به که به میخانه بری پی

شمارهٔ ۲۸۱ : ای آن که گرد مه ز خط مشکین هلالی بسته‌ای

شمارهٔ ۲۸۲ : گل زد به باغ صبحدم اورنگ خسروی

شمارهٔ ۲۸۳ : چه عجب بود ز تو ای پسر که به حال ما نظری کنی

شمارهٔ ۲۸۴ : با این همه کین با من بیدل که تو داری

شمارهٔ ۲۸۵ : یار شد شهرگرد و هر جایی

شمارهٔ ۲۸۶ : به شب فروخته رو خانهٔ که می‌پرسی

شمارهٔ ۲۸۷ : ای که افسانه این دیدهٔ تر می‌پرسی

شمارهٔ ۲۸۸ : به سوی خویش مرا رخصت گذر ندهی

شمارهٔ ۲۸۹ : شنیده ام که ز من یاد می کنی گاهی

شمارهٔ ۲۹۰ : می زند راه دلم شکل سهی بالایی

شمارهٔ ۲۹۱ : داغ جفا که برکسان زآتش کین خود نهی

شمارهٔ ۲۹۲ : ای شهره در زمانه به شیرین شمایلی

شمارهٔ ۲۹۳ : هرگز ای شوخ سوی خسته دلی دیدی نی

شمارهٔ ۲۹۴ : منم به کنج خرابات عشق شیفته حالی

شمارهٔ ۲۹۵ : نگارا بر گرفتاران ببخشای

شمارهٔ ۲۹۶ : هر روز که در میدان چوگان زدن آغازی

شمارهٔ ۱

انما الله واحد و احد

صمد لم یلد و لم یولد

لایضاهیه فی الوجود سوی

لایکافیه فی البقاء احد

الذی یمسک السماء الی

امد شائه بغیر عمد

عزه دائم الی الاباد

ملکه قائم الی السرمد

نقش پیوند بارگاه ازل

کارپرداز کارگاه ابد

دفتر صنع او نخواسته است

از ورق رونق از مداد مدد

نورسان ریاض قدرت او

همه حورا جبین و طوبی قد

تازه خیزان باغ حکمت او

هم سنبل عذار و نسرین خد

ما هم طالبیم و او مطلوب

ما همه قاصدیم و او مقصد

او قدیم است و مابقی محدث

او محیط است و کائنات زبد

وحدت صرف دان حقیقت او

لیک بنموده از لباس عدد

فهو راض کما هو المرضی

و هو هاد کما هو المهتد

برتر آمد سپهر معرفتش

از عروج مهندسان به رصد

بنده جامی که از تحول حال

می شود گه مرید گه مرتد

همتی بایدش خلاص شده

زاحترام قبول و ذلت رد

دیده لایزال نادیده

از غبار وجود غیر رمد

شمارهٔ ۲

زهی از دو رخ شاه دنیا و دین

به مهر کتف خاتم المرسلین

ز خاتم سیمان ازان ملک یافت

که نام تواش بود نقش نگین

یسار است دنیا یمین آخرت

به زیر نگینت یسار و یمین

چو طوبی به نعلین تو سود سر

رسیده سر او به عرش برین

بود حاصل چشم حق بین تو

چه عین الیقین و چه حق الیقین

تویی آفرین گو بر ایزد که کرد

تو را از همه آفرینش گزین

هزار آفرین باد بر جان تو

به هر آفرین از جهان آفرین

سگ بندگان تو جامی که هست

سگان تو را بنده کمترین

به سر در رهت گر تواند شتافت

نیاید دگر پای او بر زمین

شمارهٔ ۳

برآمد شاه عشق از طور سینا

در آنجا زد علم بر دیر مینا

رخ اندر وادی بطحا برافروخت

به نور خود جهانی ساخت بینا

به روی هرکس ابواب فتوحات

به آن مفتوح شد فتحا مبینا

به آن فتح مبین بینا بگشتیم

فمن هذا لقینا ما لقینا

جنون عشق را جامی میامیز

به تدبیر شفای پورسینا

ز یکدیگر بدر زنجیر تدبیر

و قل هذا جنون العاشقینا

بود تدبیر رو در وادی شک

ازان وادی به سرحد یقین آ

شمارهٔ ۴

عاشقم اما نمی گویم کجا

بیخودم لیکن نمی دانم چرا

بیخودم زان می که آن را نیست جام

عاشقم جایی که آنجا نیست جا

حبذا زان می که از یک جرعه ساخت

از وجود خویشتن فانی مرا

ساقیا یک جرعه دیگر ببخش

تا شوم فانی ز پندار فنا

چون ز پندار فنا فانی شوم

برزنم سر از گریبان بقا

عشق بازم با تو فارغ آمده

از خیال غیر و پندار سوا

بلکه من هم از میان بیرون روم

جامی آسا با تو بگذارم تو را

شمارهٔ ۵

به اسرار حقیقت نیست جز پیر مغان دانا

له فضل علی اهل النهی علما و عرفانا

زمانی گوش بر گفتار او نه تا یقین دانی

که جز تلبیس نبود حاصل تدریس مولانا

اگر بودی کمال اندر نویسایی و خوانایی

چرا آن قبله کل نانویسا بود و ناخوانا

بیا ای کرده احیای ممات هر دل مرده

چه باشد سایه بر ما مردگان اندازی احیانا

تویی فیاض و ما قابل قبول از ما و فیض از تو

فلولاک و لولانا لما کان الذی کانا

نهان بودیم ما در تو کنون گشتی عیان در ما

فکنا فیلک اعیانا و فینا صرت اکوانا

به یکرنگی کشید از نور وحدت وقت ما جامی

فاخر انا کاولینا و اولینا کاخرانا

شمارهٔ ۶

هلال الکاس لم تکمل بشمس الراح کملها

که گردد چون شود پر این مه نو بدر محفل‌ها

دلم آن موج زن دریاست ز اوصاف جمال تو

که افتد صد صدف گوهر ز هر موجش به ساحل‌ها

به عزت باش با دل‌های عالی همت ای خواجه

که گر افتی ز بام آسمان بهتر کزین دل‌ها

چو هر منزل که لیلی کرده جا کعبه‌ست مجنون را

به قصد کعبه مجنون را چه حاجت قطع منزل‌ها

چو محمل را درون خالی بود از محمل‌آرایی

به زیورها چه سود آراستن بیرون محمل‌ها

کجا گردد به فکر عقل مشکل‌های عاشق حل

که صد مشکل دگر پیش آیدش از حل مشکل‌ها

چو افتد مشکلی جامی به ساقی گوی چون حافظ

الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها

شمارهٔ ۷

الا یا ایها الساقی می آمد حل مشکل‌ها

ز می مشکل بود توبه ادر کاسا و ناولها

چو گردد کعبه رو لیلی ز مجنون بیش ازین ناید

که ریزد خون دل از دیده بر آثار منزل‌ها

ز هر محمل چو آید بوی لیلی جای آن دارد

که گردد اشک مجنون قطره زن دنبال محمل‌ها

بمیر از خویش تا زین موج خیز غم امان یابی

که شخص مرده را زود افکند دریا به ساحل‌ها

نه لاله‌ست آن دمیده گرد کویت ز اشک محرومان

حبابی چند گویی خاست از خونابه دل‌ها

به صد ذلت سر من و آستان پیر میخانه

به شیخ محترم بادا مسلم صدر محفل‌ها

به خواب ار شعله‌های نور گردد گرد تو جامی

بشمس الراح عبرها و دور الکاس اولها

شمارهٔ ۸

نات سلمی و لکن لاخ برق من مغانیها

بلی منزلگه مقصود را باشد نشانی‌ها

نسیم کوی او بخشد دل امیدواران را

امید کامگاری‌ها نوید شادمانی‌ها

کجا شد آن ز روی او شبم را روشنایی‌ها

کجا رفت آن ز لعل او لبم را کامرانی‌ها

جوانی در سر و کار جوانان شد نمی‌دانم

کجایند آن جوانان یا کجا رفت آن جوانی‌ها

خضر از توست زنده عیسی از تو زنده سازنده

تویی آری به لب‌ها چشمه‌سار زندگانی‌ها

نه از زخم تو میرند آهوان در صیدگه لیکن

کنند از ذوق بر تیر و کمانت جان‌فشانی‌ها

زبان مالی به لب هردم کش از لب می‌کنم شیرین

کنی کامم ز حسرت تلخ ازین شیرین‌زبانی‌ها

بود کوه غمت بر دل گران و دل گران بر تن

ز کویت رفتم اینک وز درت بردم گرانی‌ها

رموز عشق را جامی درون ساده می‌باید

به آب می بشو لوح ضمیر از خرده‌دانی‌ها

شمارهٔ ۹

به افسون گر گشایی مهر این لعل شکرخارا

فرود آری ازین فیروزه گون منظر مسیحا را

بیا ساقی که گر اقبال گردون را بقا بودی

نکردی پایه تخت سکندر تاج دارا را

سفال دردی اندر ده که بهر نقل ازین مجلس

سزد گر آسمان ریزد فرو عقد ثریا را

مجو از عقل شرح دل که درد آشام میخانه

به جام می حواله کرد حل این معما را

سواد وصف خطش می کشی ای خامه صبری کن

که تا بهر مداد آرم برون از دل سویدا را

قیاس سیل چشم اشکبار ما کجا داند

جز آن کز مشت پیمودن تواند آن دریا را

ز دست ما نمی آید شمار سنگ بیدادت

نه مقدور است ز انگشتان شمردن ریگ صحرا را

مرا تو چشم بینایی و یاران جمله اغیارم

عجب نبود اگر ز اغیار پوشم چشم بینا را

عجب شوخی و رعنا وز همه کس دوستتر دارم

به یاد شوخی و رعنائیت شوخان رعنا را

گشادم نافه اسرار و خون اندر جگر کردم

حسدورزان پنهان را غرض گویان پیدا را

ز عکس اشک خویش از بس که ریزد خون دل جامی

کند رنگین کتابه هر شب این ایوان مینا را

شمارهٔ ۱۰

بر طرف رخ نهادی آن جعد مشکسا را

چون شب سیاه کردی روز سفید ما را

بویت به هر مشامی حیف است اگر توانم

سوی تو ره ببندم آمد شد صبا را

بعد از هجوم هجران بی دولت وصالت

باز آمدن چه امکان صبر گریز پا را

از لعل تو ز چشمم شد خون دل روانه

بس رازها که گردد از باده آشکارا

دارد رقیب با من دندان زنی به کویت

با هم نزاع دیرین باشد سگ و گدا را

باشد بنای دولت بر همت گدایان

اینست بر کتابه ایوان پادشا را

با صحبت که گیرم انس اینچنین که عشقت

بیگانه ساخت با من یاران آشنا را

فریاد ازان معلم کآموخت در دبستان

تاراج دین پیران طفلان دلربا را

جامی ز سفله طبعان کم شد صفای حالت

کردی سفال تیره جام جهان نما را

شمارهٔ ۱۱

سر چو ز جیب برزنی جلوه بامداد را

صبح دمد به روی تو حرز «و ان یکاد» را

زاده خاک این درم بر در دیگرم مران

داغ مفارقت منه بنده خانه زاد را

تا به سواد دیده کس جا نکند بغیر تو

گریه به سیل خون دهد مردم این سواد را

نامه رسد چو از منت روی رقیب سنگدل

کن به سواد آن سیه تجربه المداد را

دادم ندادیم چو دین بردی و داد خواستم

وه که فروگذاشتی شیوه دین و داد را

راه سفر گرفتی و آگه ازان نکردیم

آه که درنیافتم دولت خیر باد را

هست مراد هر کسی چیز دگر درین جهان

نیست مراد غیر تو جامی نامراد را

شمارهٔ ۱۲

کو قاصدی که شرح غم اشتیاق را

سازم پر از غزل چو خراسان عراق را

هر شب به صورت شفق از عکس خون دل

رنگین کنم کتابه این سبز طاق را

با بخت من زمانه کند اتفاق و نیست

جز هجر دوست خاصیت این اتفاق را

جز برق صبح وصل ز سر منزل امید

زایل نساخت ظلمت شام فراق را

جانم به لب رسید چو بختم به کام ریخت

این زهرناک شربت مر المذاق را

عمرم چو بر تلافی هجران امان نداد

بستم کمر تلاقی یوم التلاق را

جامی نمونه ایست ز ایوان قصر شاه

ایزد که سر به عرش کشید این رواق را

شمارهٔ ۱۳

عارض ز خط آراسته شد نوش لبم را

برهم زد ازان عارض و خط روز و شبم را

آن نخل طرب را چو گزیدم لب شیرین

گفتا که مکن خسته ز دندان رطبم را

دل داشت نوای طربی فرقت آن ماه

با ناله بدل کرد نوای طربم را

دارم به تو روی از همه زان دم که نهادند

در قبضه عشق تو زمام طلبم را

تب لرزه ام از آه خود از زلف کرم کن

تاری که ازان رشته ببندند تبم را

محجوبم ازان عارض خوب از سبب زلف

یارب بکش از پیش حجاب سببم را

گفت از لب میگون تو جامی سخنی چند

بفروخت به می دفتر فضل و ادبم را

شمارهٔ ۱۴

نبرد کعبه ام از خاطر این تمنا را

که قبله گاه کنم خیمه گاه سلمی را

چو نیست روی توجه به خیمه گاه ویم

به سوی کعبه کنم روی خود تسلی را

خیال قامت او کار سربلندان است

حریم سدره بود جا درخت طوبی را

گشاد گوشه برقع ز رویش ای صوفی

بیا مشاهده کن معنی تجلی را

به آستانه میخانه کی توان زد دست

به زیرپای نکرده سپهر اعلا را

به سجع و قافیه جامی همیشه مایل بود

ز بهر بستن زیور عروس معنا را

هجوم عشق تو ناگه رسید و یکسر برد

ز خاطرش هوس شعر و ذوق انشا را

شمارهٔ ۱۵

جز هوای وصل تو در سر هوس نبود مرا

گر کنی پروای من پروای کس نبود مرا

بسته جان احرام کوی توست و قالب محملش

جز دل نالان درین محمل جرس نبود مرا

مست می گردم به دور لعل تو در شهر و کوی

هیچ ترس از شحنه و بیم از عسس نبود مرا

دست می خواهم به پایت سایم و مالم به روی

بیش ازین چیزی ز لطفت ملتمس نبود مرا

یک نفس می خواهم از لعل لبت در کار خویش

لیک هرگز با تو حد این نفس نبود مرا

بعد دیرم گر دهی دشنام حالی بس مکن

زانکه صد چندین به هر دم از تو بس نبود مرا

گفته ای هر دم رسد از جامیم شعری به دست

چون کنم زین خدمتی به دسترسی نبود مرا

شمارهٔ ۱۶

پاره پاره دل حزین مرا

بین شرار آه آتشین مرا

پاک می کردم اشک خویش ز رخ

غرق خون ساخت آستین مرا

چشم تو گر دلم ربود چه باک

چون سلامت گذاشت دین مرا

بس که سودم به راه ناقه تو

بین چو زانوی او جبین مرا

رخ ز دورم نمودی اندر راه

زد ره عقل دوربین مرا

خط تو صف کشیده مورانند

که کمر بسته اند کین مرا

بی تو می مرد جامی و می گفت

که بقا باد نازنین مرا

شمارهٔ ۱۷

عید شد و عالمی کشته جولان تو را

تا که قبول اوفتد از همه قربان تو را

نعل سم توسنت حیف بود بر زمین

دیده عشاق باد عرصه میدان تو را

بردن دلهات کار، غارت دینها شعار

به که نیفتد دوچار هیچ مسلمان تو را

تیغ سیاست بکش خون اسیران بریز

دولت خوبی چو داد حشمت سلطان تو را

می فکنی تیر و من رنجه که ناگه برد

این جگر آتشین آب ز پیکان تو را

ابر سیه گو سحر روزن مشرق ببند

مطلع خورشید بس چاک گریبان تو را

راحله را جامیا ریگ حرم ساز جا

چند کند پای بند خاک خراسان تو را

شمارهٔ ۱۸

چنان محروم خواهد یار از دیدار خود ما را

که نپسندد نظر در روی خود یک چشم زد ما را

به کف داریم از بهر قبول ساعدش جانی

زهی دولت اگر ننهد به سینه دست رد ما را

دلی پر چاکها داریم در بحر امید از وی

مباد آن روز کاید ز آب خالی این سبد ما را

ز ما مشت خسان دور است پابوس سمند او

چنین کین بخت توسن می زند هر دم لگد ما را

بجز آواز پیکانهای او از خاک ما ناید

گر افشارد پس از مردن معاذالله لحد ما را

جسد افتد به زیر پا و جان گرد سرش گردد

چو سازد زخم تیغ او جدا جان از جسد ما را

نه حد ماست با این لطف و شیرینی سخن جامی

به یاد آن دهان از غیب می آید مدد ما را

شمارهٔ ۱۹

خار غم بیخ فرو برده در آب و گل ما

غنچه کم خاسته زین خار چو پر خون دل ما

بس که در راه تو ای کعبه جان گریانیم

بر سر آب چو کشتیست روان محمل ما

شب برد ناله ما خواب رفیقان سفر

به که از منزل شان دور بود منزل ما

دل نهادیم به بی حاصلی خود چه کنیم

حاصلی نیست ز سعی دل بیحاصل ما

کشته خنجر تسلیم بود عاشق تو

نیست حاجت که کشی تیغ پی بسمل ما

شغل مرغان اولی اجنحه پروانگی است

تا ز شمع رخت افروخته شد محفل ما

جامی از مشکل خود پرده چه سان بگشایم

گر نه رشح قلمت شرح کند مشکل ما

شمارهٔ ۲۰

به سبز خطی یار و سفیدمویی ما

که جز به خون جگر نیست سرخرویی ما

چه غم که نافه به صحرا فکند جهوی چین

خطاست پیش خط یار نافه بویی ما

ز دوستان خدا جسته ایم چاره عشق

نکرده هیچ خدادوست چاره جویی ما

به فرق ما قدح باده ریز کین باشد

ز رنگ دعوی پرهیز خرقه شویی ما

به صفحه دل ما مهر نیکوانست رقم

به حشر بس بود این دفتر نکویی ما

گرفته ایم به فکر دهان تنگ تو خوی

ببین که تا به چه حد است تنگ خویی ما

چو شعر را نبود چاره جامیا ز دروغ

به وصف راست قدان به دروغگویی ما

شمارهٔ ۲۱

ای خسته دل شکسته ما

از طالع ناخجسته ما

جز تیغ تو آرزو ندارد

مرغ دل بال بسته ما

مادام هوس نهادگانیم

تو آهوی دام جسته ما

گفتی ز بنفشه دست بر دست

این سنبل دست بسته ما

در دسته سنبل تو بسته ست

جانهای ز غم نرسته ما

گفتیم چو جام می شکسته ست

دلهای به خون نشسته ما

گفتی جامی درستی دل

این بس که بود شکسته ما

شمارهٔ ۲۲

گر در دلم از داغ نوت ماند اثرها

غم کی خورم این نیز به بالای دگرها

هر رمز و معما که در افواه فتاده ست

هست از دهن تنگ تو آن جمله خبرها

بگشا کمر ناز و قصب پوش بتان بین

در بندگی خویش چو نی بسته کمرها

بر کنگره عرش ز بس شعله آهم

مرغان اولی اجنحه را سوخته پرها

بی پرده مکن جلوه که این عارض نازک

حیف است که گردد هدف تیر نظرها

جز ضربت تیغ تو نخواهند چو فردا

از خاک برآرند شهیدان تو سرها

بر جامی بیدل نگشادی در امید

مادام که نومید نگشت از همه درها

شمارهٔ ۲۳

هر شبی از تو درین گوشه کاشانه جدا

ز آتشم شمع جدا سوزد و پروانه جدا

مرده و زنده ملولم ز ملاقات رقیب

هست دیرین مثلی گور جدا خانه جدا

چون ز بیگانگیت گریه کنم بر غم خویش

از غمم خویش جدا گرید و بیگانه جدا

دل که محروم نشسته ست ازان عارض و خال

مانده مرغیست هم از آب هم از دانه جدا

چونکه مشاطه صفت چهره و زلف آرایی

کشد از غیرتم آیینه جدا شانه جدا

ای خوش آن مفلس از پای فتاده ز خمار

کش سبو دست جدا گیرد و پیمانه جدا

نظم جامی دگر و گفته واعظ دگر است

سر توحید جدا باشد و افسانه جدا

شمارهٔ ۲۴

دستم از جور رقیب است ز دامان حبیب

کوته ای کاش رسیدی به گریبان رقیب

خردسالی و رقیبان ادب آموز تواند

وای ما گر تو کنی کار به فرمان ادیب

زن خدنگ دگرم بر جگر ریش که نیست

جگر ریش مرا طاقت درمان طبیب

بی تو در شهر غریبم به خدا بر تو که باش

با چنین روی شبی شمع شبستان غریب

جمعه جمعیت دل کی دهد آن را که بود

گوش بر انکر اصوات ز الحان خطیب

چشمه آب حیاتی تو و عالم ظلمات

نیست جز خضر وشان را ز تو امکان نصیب

نفرت طبع ز جامی مکن اظهار که هست

او غزلگوی غریب و تو غزلخوان عجیب

شمارهٔ ۲۵

زلف معشوق به دست دگران است امشب

نوبت دولت کوته نظران است امشب

همدمی نیست که باشد به قدش خلعت عشق

کو نه چون صبح ز غم جامه دران است امشب

گه به غم گاه به ماتم گذرد شکر خدای

که به هرحال بزودی گذران است امشب

باشد آن ماه به سرمنزل ما آرد روی

چشم امید به هر سو نگران است امشب

نیست جز خون جگر از مژه دور از لب او

آنچه درساغر خونین جگران است امشب

دود آهم که به انجم شده بر راز شبم

پرده دیده روشن بصران است امشب

باشد از دوست خبر مایه شادی و طرب

جامی غمزده از بی خبران است امشب

شمارهٔ ۲۶

ای سیه تر دل سنگین تو از روی رقیب

در کجی راست به هم خوی تو و خوی رقیب

گردن اندر خم بازوی رقیب است تو را

چند بر خسته دلان زور به بازوی رقیب

هرچه او راست پسندیده پسندیده توست

چند سنجیدن یاران به ترازوی رقیب

بس که آزار به رویم ز رقیب آمده است

هیچ گه روی نخواهم که کنم سوی رقیب

عمرها رفت به هر سوی و به جایی نرسید

بعد ازین سوی عدم باد تک و پوی رقیب

صد گره بر رگ جان می کشم از موی تو لیک

طاقت یک گرهم نیست ز ابروی رقیب

از خدا مرگ رقیبان به دعا می خواهند

کس چو جامی به جهان نیست دعاگوی رقیب

شمارهٔ ۲۷

ای دل به بوسه بر لب هر نازنین مچسپ

خوی مگس گرفته به هر انگبین مچسپ

آلوده کرده طبع خود از شهد شهوتی

ز آلوده طبع خویش بر آن و بر این مچسپ

هر سو گذشت سروقدی تیزپا مشو

هرجا نشست نوش‌لبی بر زمین مچسپ

در سیم ساق و ساعد هر بت که بنگری

دستش مزن به دامن و بر آستین مچسپ

وصف ریاض خلد ز واعظ چو بشنوی

دیدار جوی و بر طمع حور عین مچسپ

تاج تو خاک فقر و نگین خون دل بس است

بر آرزوی تاج و امید نگین مچسپ

خواهی رسی به منزل مقصود جامیا

جز بر سبکروان ره عقل و دین مچسپ

شمارهٔ ۲۸

زهی فراق تو چون مرگ هادم اللذات

حیات و دولت وصل تو متحد بالذات

منم فتاده به گرداب غم به دستم ده

کمند زلف کزان باشدم امید نجات

به فسق و زهد قضا برنگردد ای ساقی

بدین ترانه بده می که کل آت آت

چو بیشتر تلف عمر ما ز هشیاریست

بغیر باده چه امکان تلافی مافات

چو خاست هیهیت ای صوفی از نشیمن طبع

به پیشگاه حقیقت رساندت هیهات

زکات حسن ندادی به بوسه زان گریم

اگرچه مانع بارندگیست ترک زکات

ز طعن عابد اصنام جامیا بازآی

چه آفریده اوهام ما چه عزی و لات

شمارهٔ ۲۹

پیش قدت دست خدمت بسته هر سروی که هست

دست بسیار است جان من بلی بالای دست

میل طوبی کرد زاهد گرچه بالای تو دید

آری آری مایل پستیست همتهای پست

مستی از میخانه می زد دست و می گفت این سرود

بت پرست از بت پرست و خودپرست از خود نرست

درشب هجران هجوم آورد بر من تاب تب

دل طپید از بیم و تن لرزید لیکن نبض جست

بود سینه منزل دل نیز لیکن تیر تو

چون رسید از ره گذشت از سینه و در دل نشست

پارسا مسکین زبیم دین خود از زلف تو

می هراسد همچو مرغ از دام و چون ماهی ز شست

وصف تو جامی رقم می زد نمودی خط سبز

خامه را بشکست از شرم و ورق را برشکست

شمارهٔ ۳۰

چو عشق بر دوجهان حرف اتحاد نوشت

چه فرق از حرم کعبه تا حریم کنشت

بر این صحیفه مکش خط اعتراض که نیست

بجز نگاشته یک قلم چه خوب و چه زشت

ز پیر میکده جو وقت خوش که نتوان یافت

جز از روایح انفاس او نسیم بهشت

پی بهشت ز می توبه کی کنم که بس است

بهشت من سر کوی بتان حور سرشت

مربعم به سر خم نشسته خواهی یافت

ز خاک قالب من چون زمانه سازد خشت

به دام عجز درافکند شیر مردان را

عجوز دهر ز بس رشته های حیله که رشت

نبرده رنج طلب جامیا وصال مجوی

نگشت صاحب خرمن کسی که تخم نکشت

شمارهٔ ۳۱

صبحدم داشتم از غنچه نشکفته شگفت

که چرا سر دل از بلبل آشفته نهفت

باد گفت این همه خندان لبیش زان سبب است

که فرو خورد به دل خون و به کس راز نگفت

کی شود آینه طلعت یار آن سالک

کز غبار دگران ساحت اندیشه نرفت

هیچ سودی نکند شب همه شب بیداری

دیده بخت چو در موعد دیدار بخفت

دارم آویزه گوش خرد از پیر مغان

این گهر را که به الماس عبارت می سفت

کای پسر گر هوس همرهی ما داری

شو تهی سایه صفت از خود و بر خاک بیفت

جامیا رنج طلب کش که نشد قدرشناس

هرکه را گوهر این بحر به دست آمد مفت

شمارهٔ ۳۲

تا کرد جا به گوشم آوازه جمالت

خلوتسرای دل شد جولانگه خیالت

در هجر تو بمردم نشنیده بوی وصلت

در دام تو فتادم نادیده زلف و خالت

تو شاه ملک حسنی من تنگدل گدایی

در خاطرم نگنجد اندیشه وصالت

شرح ملامت خویش از هجر تو چه گویم

ترسم که طبع نازک گیرد ازان ملالت

بر آسمان نتابد ماهی به احترامت

دربوستان نروید سروی به اعتدالت

از آسمان مه افتد در سجده بر زمینت

گر بر زمین بتابد یک گوشه از هلالت

گفتی که سرخ رو شد جامی ز نظم رنگین

آری ز گفته خود دارد بسی خجالت

شمارهٔ ۳۳

ماهی که خاست در شهر از رفتنش قیامت

شکر خدا که آمد باز از سفر سلامت

من شاه تخت عشقم تاج شرف به فرقم

سنگی که بر سر من می آید از ملامت

عشقم ندیم جان شد بی عشق اگر ز جانم

روزی دمی برآمد، دارم بر آن ندامت

بررغم شیخ شهرم پیر مغان دهد می

پیش من این کرم هست افزون ز صد کرامت

گر وصف گل نویسم یا حال سرو گویم

اینها همه کنایت زان عارض است و قامت

چشمم کند نظاره آن رو و دل شود خون

آن می کند جنایت وین می کشد غرامت

جامی به عزم کعبه دیگر نبست محمل

تا شد حریم دیرش سرمنزل اقامت

شمارهٔ ۳۴

گنج مراد را که بر او قفل ابتلاست

دندانه کلید ز دندان اژدهاست

آن رخنه ها به جان که ز دندان وی فتاد

در ملک فقر کنگره قصر کبریاست

فقر است راحت دو جهان زینهار ازان

میل غنا مکن که غنا صورت عناست

راحت همین به قاف قناعت بود بلی

عنقا همه عناست چو از قاف خود جداست

تیریست کج شده که به آتش بود سزا

آن را که قد به خدمت همچون خودی دوتاست

در طاعت خدای دو تا شو که تا کمان

کج نیست، نیست در نظر اعتبار راست

جامی کدورت تو همه از وجود توست

چون از وجود خویش گذشتی همه صفاست

شمارهٔ ۳۵

روی خوش تو مطلع صبح صباحت است

خط لب تو سبزی خوان ملاحت است

هر گوهر سخن که گذشته ست بر لبت

دری به لب فتاده ز بحر فصاحت است

دل شد جراحت از تو و این اشک سرخ هست

خونابه ای که گشته روان زان جراحت است

راحت کف است پیش عرب چون کفم به کف

مالی، کنم خروش که وه این چه راحت است

جنبیدن از در تو نیارد به هیچ باب

صوفی که عمر برده به سر در سیاحت است

افتاده زخم خورده تیغت ز خود خلاص

چون منعمی که خفته پی استراحت است

چون ساحت در تو ندیده ست هیچ جای

جامی که کرده روی زمین را مساحت است

شمارهٔ ۳۶

امشب ز شغل شاعریم حال دیگر است

همچون ردیف قافیه پیشم مکرر است

ز آثار کلک بیهده گوی سیه زبان

روی دلم سیاهتر از پشت دفتر است

ساقی بیا و رغم سفیهان شهر را

می ده که می جلای ضمیر سخنور است

آن می که چون نوازش خوبان طرب فزاست

آن می که چون وصال بتان روح پرور است

نی نی میی بده که بشوید ز لوح دل

نقشی که طبع صافی ما زان مکدر است

آن نقش چیست صورت هر آز و آرزو

کز وایه های طبع به دل سایه گستر است

جامی بنوش جرعه این جام و نیست شو

کین نیستی به هستی جاوید رهبر است

شمارهٔ ۳۷

آن شاخ گل که تازه بر و سایه پرور است

بر آفتاب سنبل او سایه گستر است

گوی معنبر است زنخدان او ز خط

کز وی حریم بزم حریفان معطر است

هرکس که دید شکل خوش دلرباش گفت

از کارخانه قدر این نقش دیگر است

سر باختن به خاک رهش دولتی قویست

خوش مقبلی که دولت آتش میسر است

بی عشق چون زیم که سرای وجود را

دیوار و در به صورت خوبان مصور است

ما را مبین حقیر که درویش کوی عشق

مفلس به کیسه لیک به همت توانگر است

جامی مکن عزیمت شیراز و طوف آن

کان پیش ناقدان هری بس محقر است

الله اکبرش که چو چرخ است سربلند

از پشته های دشت خیابان فروتر است

آدینه گر به گشت خیابان قدم نهی

بینی به هر طرف که دو صد ماه پیکر است

وز جلوه بتان و شگفت نظارگی

از چرخ برگذشته صد الله اکبر است

شمارهٔ ۳۸

تا آن ذقن ز خط شده گوی معنبر است

زان عنبرین شمامه مشامم معطر است

پرچین ز خار خشک بود رسم و خط تو

پرچین نهاده گرد گل از سنبل تر است

دل بد مکن که خاتمه حسن شد خطت

کان پیش ما مقدمه حسن دیگر است

قدت چه دلرباست که بینم هزار دل

کاندر میان گرفته تو را چون صنوبر است

پیوسته در برابر جانم خیال توست

آری مرا خیال تو با جان برابر است

دل دربرم چو اخگر و فرسوده تن بر او

خاکستری پدید شده هم ز اخگر است

دارد بر سر ز تیغ تو جامی نشان چو فرق

لیکن نشان تیغ تو از فرق برتر است

شمارهٔ ۳۹

این کلبه نشیمن نیاز است

خلوتگه محرمان راز است

چون خانه چشم اهل بینش

بر روی خسان درش فراز است

هر نقش عجب در او که بینی

آیینه صنع نقش ساز است

خوش آن که ز هر کتاب در وی

بر شاهد علم دیده باز است

آن شاهد خوش که بر رخ او

از خط ورق نقاب ناز است

شاهد اینست در حقیقت

باقی همه صورت مجاز است

کوتاه کن این حدیث جامی

کافسانه شاهدان دراز است

شمارهٔ ۴۰

به ابروان مه من در خم فلک طاق است

به روی روشن خود نور چشم آفاق است

ز نعل توسن او شکل های محرابی

به هر زمین که فتد قبله گاه عشاق است

ز بس کزان گهر پاک غرقه در اشکم

به بحر نسبت چشم ترم نه اغراق است

بیان شوق چه حاجت که گریه و ناله

ز دیده و دل من ترجمان اشواق است

به باده خرقه ازرق گروکن ای صافی

که این لباس ریاپیشگان زراق است

به بوستان گذر افکن که عمرهاست که سرو

ستاده بر قدم خدمتت به یک ساق است

سمند ناز برون ران که بهر کحل بصر

نهاده چشم به راهت هزار مشتاق است

به روز دفتر جمعیت جمال تو رشک

گل دو روی که بر باد داده اوراق است

خیال لعل تو تلخی ز عیش جامی برد

بلی معالجه زهر ناب تریاق است

شمارهٔ ۴۱

جهد مل کن که باز عهد گل است

عهد گل را قرینه جهد مل است

سایه بر هر خسی کی اندازد

سنبل تو که سایه بان گل است

جان صدپاره ام کند به تو میل

میل اجزا بلی به سوی کل است

هندوی عقل را به طوق بلا

حلقه زلف تونهاده غل است

ناله نای سوزناکتر است

گرچه زخمی که هست بر دهل است

پیش طوفان عشق حیله عقل

همچو بر رهگذار سیل پل است

از صراحی دوباره قلقل می

پیش جامی به جای چارقل است

شمارهٔ ۴۲

چو در طریق ارادت نگار ما دودل است

به هر کجا رود از کوی یکدلان بحل است

ز چین به لوح جبینش هزار نقش خطاست

چه سود ازانکه رخش رشک صورت چگل است

ز لطف و قهر وی آسودگی نیابد کس

مزاج او چو نه در طور حسن معتدل است

به تیغ فرقت ازو به که بگسلم پیوند

به زلف او رگ جانم اگرچه متصل است

چو ریخت بیگنهم خون ز عکس خون من است

که سرخ گشته رخ او نه آنکه منفعل است

گیاه مهر چه بویم ازو که دست قضا

فشانده تخم جفا کاریش در آب و گل است

به دلبری که نبود اهل، داد دل جامی

کنون ز کرده خود پیش اهل دل خجل است

شمارهٔ ۴۳

توسنت را رکاب ماه نو است

در رکاب تو مه پیاده رو است

از عنان تو باز می ماند

مسرع وهم اگرچه تیزدو است

طاق گردون که پیشتر بستند

بهر ایوان حشمت تو خو است

آنچه دارم ز لاله زار رخت

بر دلم داغهای نو به نو است

تیغ بر خط سبز خویش مکش

کشت نوخیز ایمن از درو است

تا نمودی دو لب به میخانه

دلق و تسبیح زاهدان گرو است

جرم من گر ز حد گذشت چه باک

لطف عام تو چون شفیع شو است

داد می خواهم از تو گرچه ز ناز

گوشت آواز داد ناشنواست

گر بکاهد تمام خرمن عمر

از تو بر جامی آن به نیم جو است

شمارهٔ ۴۴

واله عشق تو را تمییز خار از گل کی است

دید دیوانه بهار خرم و گفتا دی است

آتشین گلهای داغت بر دل از هم نگسلد

نوبهار حسنی و گلهای تو پی در پی است

محرم وصفت نمی بینم زبان و گوش خویش

گرچه صیت حسن تو از روم رفته تا ری است

ذاکر بی لهجه گو بس کن که ذکر جهر او

می برد ذوقی که در گوشم ز آواز نی است

ساقیا می ده که از من توبه ناید تا تو را

زلف درهم رفته عارض پرخوی و لب پر می است

گفته ای بی من دل سوداییت را حال چیست

خال تو بر آتشین رخ صورت حال وی است

جامیا اگر زنده ای بهر صبوحی سر برآر

کز پی میخوارگان هر سو ندای یا حی است

شمارهٔ ۴۵

بود بهار من آن روز اگرچه فصل دی است

که گل در او رخ ساقی و لاله جام می است

جهانیان همه در جست و جوی می بینم

ندانم این تک و پوی از کی است و تا به کی است

اگرچه پشت به پشتند رهروان کس نیست

که طاق ابروی جانان نه قبله گاه وی است

رسید قاصد جان تیر او پیاپی باد

نزول او که عجب قاصدی خجسته پی است

در آفتاب به روزم ستاره بنماید

ز تاب باده بناگوش او که کرده خوی است

به ذکر حاتم و جودش چه سود بسط سخن

چو از بسیط زمین آن بساط گشته طی است

صریر خامه جامی به گوش ذوق شنو

که بزمگاه سخن را به از نوای نی است

شمارهٔ ۴۶

ای رشک شاخ طوبی بالای دلربایت

بر وی لباس خوبی چست است چون قبایت

بر فرق تاجداران کفش تو تاج و هر یک

بنهاده تاج از سر چون کفش پیش پایت

سرهای سربلندان در حلقه کمندت

دلهای نازنینان در ربقه وفایت

از چار حد عالم بر توست چشم نیکان

یارب نگاه دارد از چشم بد خدایت

جان بر لب آمد از غم پیوند زندگی را

دارم هوس پیامی از لعل جانفزایت

بخشد بهار خرم هر مرغ را نوایی

تو نوبهار حسنی من مرغ خوشنوایت

از زندگی بجانم بی روی تو خدا را

بنمای روی زیبا تا جان کنم فدایت

وصلت بدین عزیزی کس چون خرد که نبود

نرخ هزار یوسف یک نیمه از بهایت

با آنکه از دعایت خالی نیم زمانی

باشم ز هر زبانی مستدعی دعایت

از مردمان دیده بسته ست دیده جامی

آری نمی تواند دیدن کسی به جایت

شمارهٔ ۴۷

رفت آنکه کام خواهم از لعل جانفزایت

یک گام بس به فرقم از نعل بادپایت

بستی قبا و رفتی بازآ که در فراقت

بر من لباس هستی شد تنگ چون قبایت

خو کرده ام به تیغت از زخم او ننالم

ترسم که گر بنالم رحمی دهد خدایت

هر سو که می خرامی با آنکه همچو سایه

افتاده بر زمینم می آیم از قفایت

زان دم که خاص بینم جورت به آشنایان

ز اهل جهان نخواهم جز با خود آشنایت

از بس که بر سر آید سنگم ز پاسبانان

کردن توان حصاری پیرامن سرایت

جامی دعای خود را قدری ندید چندان

کرد از زبان پاکان دریوزه دعایت

شمارهٔ ۴۸

همانا آیت سجده ست خط از مصحف رویت

که هرکش خواند آرد سجده در محراب ابرویت

تویی آن یوسف غایب شده از من که در بستان

ز هر پیراهن گل در مشام آید مرا بویت

به قصد دیدن عکس تو هر دم در خیال آرم

ز آب دیده جویی و نشانم بر لب جویت

نیارد شانه کردن گیسویت را دست مشاطه

ز بس دلها که می بیند گره در هر خم مویت

رقیب تو درخت خار و تو شاخ گلی یا رب

درین بستان کند دست اجل زودش ز پهلویت

خوش آن شبها که هم من هم تو را خواب آید از مستی

تو سر بر بالش راحت نهی من سر به زانویت

مران از کوی خود همچون سگ بیگانه جامی را

که دارد آشنایی قدیمی با سگ کویت

شمارهٔ ۴۹

بلبلا هر شب تو را این ناله های زار چیست

لحنهای خوش ز منقارت چو موسیقار چیست

هر سبق کز دفتر گل خوانده ای چون یاد توست

ز اول شب تا دم صبح این همه تکرار چیست

گر نیی موسی و بستان وادی ایمن تو را

این فروزان آتش گل بر درخت خار چیست

گر نه گلشن کارگاه مانی است از تازه گل

هر طرف صد دایره بی گردش پرگار چیست

واعظم خواند به زهد و توبه و مطرب به می

در میان من مانده حیران تا صلاح کار چیست

سالها در خدمت پیر مغان زنار بند

تا شود روشن که سر بستن زنار چیست

هرچه آید چون بود بر موجب فرمان دوست

زاهد خلوت نشین را این همه پندار چیست

بر صریر خامه جامی گر نه چشمت خون گریست

جا به جا سرخی تو را بر دفتر اشعار چیست

شمارهٔ ۵۰

حسنت از خط رونق دیگر گرفت

شیوه عاشق کشی از سر گرفت

خلعت حسنت ز زیور ساده بود

از طراز عنبرین زیور گرفت

شد به خوبی جلوه گر طاووس قدس

روضه فردوس زیر پر گرفت

گرد رویت جعد مشکین حلقه زد

شاخ سنبل لاله را در بر گرفت

سبزه نو از لب لعلت دمید

طوطی آمد طعمه از شکر گرفت

تا شود مشکین شمامه غبغبت

سیب سیمین در عبیر تر گرفت

جامی از خط و رخت رمزی نوشت

صفحه کافور درعنبر گرفت

شمارهٔ ۵۱

ما را به غم تو هیچ کم نیست

تا هست غم تو هیچ غم نیست

خالی ز دل شکسته حالی

در زلف تو هیچ پیچ و خم نیست

خشک است رخت ز اشک رحمت

در چشمه آفتاب نم نیست

صد پاره دلم درم درم شد

جز داغ تو نقش هر درم نیست

بر ما به غرض چه می کشی خط

بر لوح ارادت این رقم نیست

قدر تو ز عاشقان بلند است

شه را حشمت جز از حشم نیست

جامی ز وجود خویش بگذر

جایی چو نشیمن عدم نیست

شمارهٔ ۵۲

کهن رواق فلک منزل اقامت نیست

حریم کجروشان جای استقامت نیست

نشسته شاد به بزم طرب بدان ماند

که خواجه معتقد نشئه قیامت نیست

به شیخ شهر شو ای سالک کرامتجوی

که رند مصطبه را طاقت کرامت نیست

ز غیر باده پرستی دلا پشیمان باش

که توبه پیش محقق بجز ندامت نیست

به حکم عقل بود عاشقی جنایت لیک

جنایتی که در او بر کسی غرامت نیست

بود علامت عرفان ز اعتراض اعراض

نه عارف است مقلد کش این علامت نیست

به چارسوی ملامت قدم منه جامی

که مأمنی بهت از گوشه سلامت نیست

شمارهٔ ۵۳

رخت خطی به مشک تر نوشته ست

براتی بر گل از عنبر نوشته ست

خطا گفتم نه خط است آنکه دوران

به خون عاشقان محضر نوشته ست

فریب عقل را نوشین لب تو

فسون سحر بر شکر نوشته ست

نوشته گرچه خوش زین پیش یاقوت

پس از وی لعل تو خوشتر نوشته ست

بود کاف کرامت هر شکافی

که از تیغت سران را سر نوشته ست

دلم شرح غمت از دوده آه

بر این زنگارگون منظر نوشته ست

تو خرم زی چه غم زانت که جامی

بساط شادمانی در نوشته ست

شمارهٔ ۵۴

دلم نقطه درد افتاده است

درین نقطه کی فرد افتاده است

سرشکم به رخ نقطه سرخی است

که بر صفحه زرد افتاده است

جگر بی تو گرم است و دل نیز گرم

همین آه من سرد افتاده است

تو ماه زمینی چرا آه من

ز تو آسمانگرد افتاده است

خطت سایه زلف و رخ زیر خط

گل سایه پرورد افتاده است

خطت طوطی آمد لب چون شکر

به آن خط چه در خورد افتاده است

رسد جامی از ملک دل وین غزل

ازان ره ره آورد افتاده است

شمارهٔ ۵۵

بیدلی را بلایی افتاده ست

کش چو تو دلربایی افتاده ست

مژه ها را ز دل که خون گشته ست

درمیان ماجرایی افتاده ست

دل به چین جان به روم ازان رخ و زلف

هر یک از تو به جایی افتاده ست

نقد وصلت به دست ما گنجیست

که به چنگ گدایی افتاده ست

بی تو دل درفضای عرصه دهر

در عجب تنگنایی افتاده ست

دل ز گلزار وصل تو محروم

بلبل بینوایی افتاده ست

غرقه در موج خیز غم جامی

بی رخ آشنایی افتاده ست

شمارهٔ ۵۶

از دو چشم تو مست بسیار است

وز لبت می پرست بسیار است

همچو از عشق توبه ما را

طره ات را شکست بسیار است

کم بود چون دو ساعدت هرچند

دست بالای دست بسیار است

غمزه ات را به قتل خسته دلان

تیر رفته ز شست بسیار است

باغ لطفی و از سنان ستم

گرد تو خاربست بسیار است

به هوای تو از سحرخیزی

ذوق اهل نشست بسیار است

رد مکن نقد هستی از جامی

کز گدا هرچه هست بسیار است

شمارهٔ ۵۷

خط به گرد رخت درآمده است

الله الله چه درخور آمده است

نیست جز دود آه سوختگان

که به دور رخت برآمده است

مهر و مه را که بندگان تواند

طوقی از مشک و عنبر آمده است

چه خلل کعبه جمال تو را

از حبش گرچه لشکر آمده است

پای تا فرق تو خوش است ولی

کاکل از جمله بر سر آمده است

از قدم تا سر این همه دل چیست

گرنه قدت صنوبر آمده است

این غزل با خیالت از جامی

به ز اشعار دیگر آمده است

شمارهٔ ۵۸

شیوه عقل از دل دیوانه بیرون کردنیست

ناموافق هرچه هست از خانه بیرون کردنیست

هرچه شد در دل گره از مصلحت بینی عقل

از درون با نعره مستانه بیرون کردنیست

گر کند مشاطه مویی بر تو کج از دست او

شانه نی نی دست او از شانه بیرون کردنیست

چون شماری عشق ورزان را دم از زاهد مزن

از حساب آشنا بیگانه بیرون کردنیست

دل ز حرف عشق پر، افسون عقل از وی بشوی

از جوار مصحف این افسانه بیرون کردنیست

بزمگاه دردنوشان را سفالین کوزه بس

کاسه کاشی ازین کاشانه بیرون کردنیست

نظم جامی گوهر آمد فکرت صافی صدف

زین صدف آن گوهر یکدانه بیرون کردنیست

شمارهٔ ۵۹

از تنگهای شکر ناب آن دهن به است

وز میوه های باغ بهشت آن ذقن به است

از تن قبا بکش که حجابیست بس کثیف

اندام نازکت به ته پیرهن به است

گفتی که شاد زی که نمردی ز هجر من

در راه عشق مردن ازین زیستن به است

دارم هوای کوی تو هرجا که می روم

پیش غریب از همه عالم وطن به است

از بهر یوسفی چو زلیخا به کوی عشق

مردی که جان نباخت ازان مرد زن به است

جامی ز بود خود بگذر در صف سگانش

خلوت در انجمن سفر اندر وطن به است

شمارهٔ ۶۰

به غمزه چشم تو درس ستمگری آموخت

به خط لبت سبق روح پروری آموخت

ز لطف در بناگوش تو تعالی الله

که فیض نور سعادت به مشتری آموخت

دبیر مکتب حسنت ازان عذار جبین

خط مزوری و لوح دلبری آموخت

به طرف باغ گذشتی فکنده طره به دوش

چمن طراوت ازان سنبل طری آموخت

چرا نهان شوی از چشم ما اگرنه تو را

رقیب دیوصفت عادت پری آموخت

زوال هستی خودخواست از ستردن موی

مجردی که رموز قلندری آموخت

بهای لعل تو جان جامی از تو دانسته ست

خوش آن که قیمت جوهر ز جوهری آموخت

شمارهٔ ۶۱

آن غمزه زن چو گرد گلستان برآمده ست

از شاخ گل نه غنچه که پیکان برآمده ست

بر هر گل زمین که گذشته ست خنده ناک

از نوک خارها گل خندان برآمده ست

هرجا نهاده طره ژولیده بر عذار

پهلوی لاله سنبل و ریحان برآمده ست

در هر چمن که سایه فکنده ست قامتش

برجای سایه سرو خرامان برآمده ست

در دل شکست ناوک آهم چه حاجت است

خط عذار او که زره سان برآمده ست

کو آن کمند زلف که در چاه آن ذقن

مانده ست دل اسیر اگر جان برآمده ست

تا بسته ام گزیدن آن لب به خود خیال

آب حیاتم از بن دندان برآمده ست

نوری که شب به دامن گردون فرو شود

هر صبحدم تو را ز گریبان برآمده ست

تا کرد وصف خط تو جامی بنفشه اش

از جویبار جدول دیوان برآمده ست

شمارهٔ ۶۲

داد از تو که هیچت روش داد نمانده ست

فریاد که پیشت سر فریاد نمانده ست

در زمره عشقت دل آسوده نبینم

در کشور ظالم ده آباد نمانده ست

تا قاعده عشق تو شد بنده گرفتن

در دایره دهر یک آزاد نمانده ست

در بادیه عشق تو آن کعبه روم من

کش لنگ شده راحله و زاد نمانده ست

دل را غم عشق تو بود مایه شادی

در عهد تو کس را دل ناشاد نمانده ست

گفتی کنم از نامه گهی یاد تو دردا

کز بخت من آن وعده تو را یاد نمانده ست

از دولت شاگردی عشق تو زجامی

مانده ست غزلها که ز استاد نمانده ست

شمارهٔ ۶۳

رند دردی کش که با می دارد ایمانی درست

در ازل بسته ست با پیمانه پیمانی درست

در لباس شیشه تا می جلوه گر شد کم گذاشت

خلعت تقوا و توبه بر مسلمانی درست

گر دهد لب نوجوانی می ندانم چون گزم

پیریم چون در دهان نگذاشت دندانی درست

دامنم چاک از تو چون چینم گل از گلزار عیش

چیدن گل نیست آسان جز به دامانی درست

تا ز در مست و گریبان چاک بیرون آمدی

گشته صد پاره شدن بر هر گریبانی درست

نیم جان اندر بهای بوسه بسیاری کم است

کاشکی دور از تو ماندی در تنم جانی درست

گفته ای دارم درستی با تو صد چندان که تو

صد ره این گفتی ولیکن نیست چندانی درست

بهر عرض حال خود جامی به خوبان جهان

کرده سرگردان به هر اقلیم دیوانی درست

شمارهٔ ۶۴

نماند جا که تر از ابر دیده ما نیست

ولی چه سود که آن مه در ابر پیدا نیست

چگونه بر در او جا کنم که چندان سر

فتاده بر سر کویش که پای را جا نیست

ز گشت باغ چه حاصل بجز غم آن دل را

که از مشاهده دوست در تماشا نیست

به باغ گو گذری کن که نیست هیچ نهال

که بهر خدمت قدش ستاده بر پا نیست

سواد خط تو تا دیده ام نبینم کس

که مبتلا شده چون من به دام سودا نیست

مگو به وعده که کام دلت دهم فردا

که دردمند غمت را امید فردا نیست

جدا ز لعل تو جامی چو نکته پردازد

به نطق هست چو طوطی ولی شکرخا نیست

شمارهٔ ۶۵

راهت از دیده رفتنم هوس است

سر به راه تو خفتنم هوس است

هر شبی بر خیال مقدم تو

خانه دیده رفتنم هوس است

نیست سر دلم بجز هوست

لیکن این سر نهفتنم هوس است

خواهمت از لطیفه لب خندان

لعل سیراب سفتنم هوس است

بی جمالت چو غنچه تنگدلم

با تو چون گل شکفتنم هوس است

ناسزایم مکن حواله به کس

کز زبانت شنفتنم هوس است

هست در حال خویش جامی لال

حال او با تو گفتنم هوس است

شمارهٔ ۶۶

ای خوش آن عاشق که با یار خود است

زنده از دیدار دلدار خود است

خرم آن بلبل که با گلبانگ شوق

کرده جا برطرف گلزار خود است

می طپد نالان دل من گوییا

در سماع از ناله زار خود است

برندارد یار ما ز آیینه چشم

همچو ما مشتاق دیدار خود است

با لب نوشین طبیب آمد ولی

در کمین جان بیمار خود است

کی چشد ذوق گرفتاری عشق

هر که چون زاهد گرفتار خود است

عمر جامی گرچه در کار تو رفت

تا تو رفتی بی تو در کار خود است

شمارهٔ ۶۷

خیال لعل لبت با صفای سینه خوش است

شراب صاف عقیقین در آبگینه خوش است

بده به مهر دلم کاسه ای که باده صاف

ز دست ساقی صافی ز زنگ کینه خوش است

بود خزینه گوهر ز وصف تو دهنم

ز خاتم لب تو مهر بر خزینه خوش است

من و جلاجل دف رغم آن که در گوشش

گه شمار صدای زر دفینه خوش است

عنان وصل به شاهان سرفراز مده

که این کرم به گدایان کمترینه خوش است

سفینه ایست پر اسرار عشق خاطر من

غزلسرایی عشاق ازین سفینه خوش است

ز مکه خلعت عز و شرف مجو جامی

لباس فقر و فنا جستن از مدینه خوش است

شمارهٔ ۶۸

چو نقشبند ازل نخل دلربای تو بست

دل شکسته عشاق در هوای تو بست

پی عبادت صاحبدلان دوصد محراب

به جلوه گاه بتان نعل بادپای تو بست

تنت ز بستن بند قبا گرفت آزار

کدام سنگدل آن بند بر قبای تو بست

بشستم از نم مژگان روان چو کلک خیال

به لوح خاطر من صورتی به جای تو بست

فتاد صدگره مشکلم به رشته جان

به هر گره که سر زلف مشکسای تو بست

شدم گدای تو بس تاجدار تخت نشین

که بر میان کمر خدمت گدای تو بست

ز طره پرده مکش پیش رو که دور سپهر

بقای جامی دلخسته در لقای تو بست

شمارهٔ ۶۹

منم که دعوی عشق تو رسم و راه من است

گواه صدق درین دعوی اشک و آه من است

حریم دیر مغان را گرفته خانقهم

خم شراب کهن پیر خانقاه من است

گرم ز مهر تو مانع نگشت موی سفید

عذار تو به خط سبز عذرخواه من است

خوش آنکه سرخوشت از دور دیدم و گفتم

اگر غلط نکنم سرو کج کلاه من است

مرا ز سایه دیوار خویش دور مکن

کز آفتاب حوادث همین پناه من است

مرا چه غم که جهان را سپاه غم گیرد

چو عشقت از همه غمها گریزگاه من است

چه مرد عشق توبودم اگر به تیغ جفا

بریخت غمزه تو خون من، گناه من است

چو از صفای ارادت زنم به عشق تو دم

ضمیر پاک و دل روشنت گواه من است

ز بوستان لطایف چو جامی آن چمنم

که وصف عارض و خطت گل وگیاه من است

شمارهٔ ۷۰

طالب علم نظر شو خود جز این تحصیل چیست

حاصل تحصیل دیگر غیر قال و قیل چیست

چندراه کعبه پیمودن درآ درمیکده

جام مالامال گیر این گام میلامیل چیست

مجلس دردی کشان بی نقل ماند ای محتسب

صوفی دریوزه گر را بین که در زنبیل چیست

بانگ پرواز کبوتر کاورد نامه ز تو

گوش عاشق را جز آواز پر جبریل چیست

می روی زود از نظر تا بی تو می رم زودتر

عمر خود مستعجل است ای جان توراتعجیل چیست

عشق را ایزد ضلالی خواند در قرآن قدیم

ای مفسر شرح کن کین نکته را تأویل چیست

چون دلی روشن ندارد شیخ شهر از سوز عشق

این همه افروختن در صومعه قندیل چیست

گرنه از نادیدن یوسف رخی در ماتمند

مصریان را جامه ها بردن فرو درنیل چیست

در خرابات از لگدکوب بلا جامی مترس

کعبه را کردی پناه خود هراس پیل چیست

شمارهٔ ۷۱

باز عید آمد و مهر از دهن خم برخاست

داد ساقی می و مطرب به ترنم برخاست

واعظ شهر درانداخت حدیثی ز لبت

گفت یک نکته و فریاد ز مردم برخاست

روی تو پیش نظر چهره چه مالم به رهت

چون درآمد مه من آب، تیمم برخاست

هر که شب بر خس و خاشاک درت پهلو سود

سحر آسوده تن از بستر قاقم برخاست

سرمه در چشم رمد دیده عشاق کشید

توسنت را چو غباری ز سر سم برخاست

چشمت آن ظالم مظلوم کش آمد که ازوست

هر کجا از چو منی بانگ تظلم برخاست

مرد جامی به زمین روی و نکردی رحمی

وه که از روی زمین رسم ترحم برخاست

شمارهٔ ۷۲

آن چه نور است که از وادی بطحا برخاست

که همه کون و مکانش به تماشا برخاست

وان چه نخل است به یثرب که چو بالا بنمود

نعره شوق وی از عالم بالا برخاست

یکزمان بر سر راهش به تماشا که نشست

که ز عشقش نه سراسیمه و شیدا برخاست

عاقبت بر لب او ختم شد از معجز حسن

گرچه اول دم احیا ز مسیحا برخاست

هیچ جا نکته ای از لعل شکرخاش نرفت

که نه پرشور شد آن مجلس و غوغا برخاست

دردنوشان غمش نعره مستانه زدند

چه صداها که ازین گنبد مینا برخاست

شد خرامان سوی صحرا اثر دامن اوست

هر گل و لاله که از دامن صحرا برخاست

وعده ای از لبش امروز به میخانه رسید

از دل باده گساران غم فردا برخاست

دید جامی قد آن سرو به جولانگه ناز

پا ز سر کرده به خدمت به سرپا برخاست

شمارهٔ ۷۳

جز مرغ غمت کرده به دل خانه کسی نیست

جاساخته جز جغد به ویرانه کسی نیست

زد بر در دل حلقه خیالت ز سر زلف

گفتم که درون آی که بیگانه کسی نیست

در میکده ها گشتم و در صومعه ها نیز

از چشم تو بی نعره مستانه کسی نیست

از روی و لب و زلف تو امروز درین شهر

جز عاشق و میخواره و دیوانه کسی نیست

گو با دگران شرح کرامات خود ای شیخ

در مجلس ما قابل افسانه کسی نیست

از نکته یکتایی حسنت چه زنم دم

شایسته این گوهر یکدانه کسی نیست

جامی چو دلت رفت به سینه چه زنی سنگ

در کوفتنت چیست چو در خانه کسی نیست

شمارهٔ ۷۴

ساقیا دور فلک منشور عید آورده است

ماه نو میخانه را زرین کلید آورده است

ساغر عشرت که شد در سلخ شعبان ناپدید

غره شوال باز آن را پدید آورده است

عید داده عاشقان را مژده یوم جدید

وز شراب لعل سان رزق جدید آورده است

بهر عیدی از لب جانان و چشم و غمزه اش

وعده ای آمیخته با صد وعید آورده است

سایه افکنده مرا بر فرق پیر میکده

شیخ کامل پی به سروقت مرید آورده است

خواسته ست افشای سر عشق معشوق ازل

بلبل و گل را که در گفت و شنید آورده است

جامی از خوبان چه بندی دیده چون نقاش صنع

این همه نقش از برای اهل دید آورده است

شمارهٔ ۷۵

تا کی از شوق لبت تشنه جگر خواهم زیست

با دل سوخته و دیده تر خواهم زیست

تاج عزت به سرم خاک مذلت شده است

چند دور از در تو خاک به سر خواهم زیست

گرچه صد بار چو مورم سپری زیر قدم

در ره خدمت تو بسته کمر خواهم زیست

بس که زد شعله ام امشب رگ جان بی تو چو شمع

روشنم نیست که تا وقت سحر خواهم زیست

جان ز تن رفت و خیال تو به جایش بنشست

به تو خواهم پس ازین زیست اگر خواهم زیست

زیستن با تو چو از دست رقیبان نتوان

بعد ازین بی تو به پیغام و خبر خواهم زیست

می روی شاد که جامی به غم ما خوش زی

بی تو پیداست که من چند دگر خواهم زیست

شمارهٔ ۷۶

مه که از خجلت آن شمع شکرلب بگریخت

تا که رسوا نشود روز شباشب بگریخت

مانع مرغ دل از طوف درش قالب بود

بال همت زد و از صحبت قالب بگریخت

دامن از ما به ملاقات رقیبان درچید

بی ادب بود ز یاران مؤدب بگریخت

زان طبیبم شده بیمار که بیماران را

درد سر رفت ز دیدار وی و تب بگریخت

نام در مصر محبت به عزیزیش نرفت

هر که را یوسف دل زان چه غبغب بگریخت

تاب خورشید جهانتاب کی آرد دیوی

که شب تیره ز رخشیدن کوکب بگریخت

شب که یا رب زدم از هجر تو تا کنگر عرش

مرغ بام فلک از ناوک یارب بگریخت

بود بر روی مسبب ز مسبب پرده

جامی از شوق مسبب ز مسبب بگریخت

شمارهٔ ۷۷

منجم می کند از ماه و خور بحث

ز ماه رویت ارباب نظر بحث

نشد ماهیت روی تو روشن

اگرچه سالها بگذشت در بحث

چو بحث زلف تو آید به پایان

به وصف کاکلت گیرم ز سر بحث

مرا صد بحث باشد با لب تو

به بوسی می کنم ابراز هر بحث

سخنورزان ازان لب نکته گویند

خوش آید طوطیان را از شکر بحث

رود اسرار عشق از دل سوی دل

ندارند اهل دل با یکدگر بحث

مطول شد سخن جامی ازان زلف

به شرح آن دهان کن مختصر بحث

شمارهٔ ۷۸

آن مه که یافت امشب ازو عیش ما رواج

روشن به اوست مجلس ما اطفواالسراج

فرسوده استخوان من از خاک پاش پر

باشد به چشم اهل نظر سرمه دان عاج

روح الله ار طبیب شودجز به وصل یار

بیمار عشق را نتواند کسی علاج

نتوان ره اجل به حیل بست بر کسی

کش زخم تیغ عشق کند رخنه در مزاج

طاعت مجو ز من چو دل و دین ز دست رفت

چون ده خراب شد نکشد محنت خراج

بر خاک آستان تو سنگ جفا به سر

دارم فراغت از هوس تخت و میل تاج

جامی چو یار وعده کند صبر پیش گیر

طبع کریم را به تقاضا چه احتیاج

شمارهٔ ۷۹

ز لعلت آن ز وی قدر شکر هیچ،

ندارم رنگ جز خون جگر هیچ

به گرد آن میان گشتم کمروار

بسی، وز وی ندیدم جز کمر هیچ

دهانت نیست جز هیچ و میان نیز

وز ایشان کار عاشق هیچ بر هیچ

چو خوش‌خاطر نشینی با رقیبان

نباشد عاشقان را زین بتر هیچ

چو آرم تحفهٔ جان پیش چشمت

نماید مختصر، وان مختصر هیچ

نبینی آب چشم و روی زردم

نباشد پیش شاهان سیم و زر هیچ

لب لعل و دهانْ هیچ است و جامی

همین لعل لبت خواهد، دگر هیچ

شمارهٔ ۸۰

بر آفتاب سلسلهٔ پرشکن مپیچ

مشکین طناب بر ورق یاسمن مپیچ

زخمم زدی هزار ز یک نکته، ای رقیب

مانند مار این همه بر خویشتن مپیچ

بر تن شهید عشق تو را خونْ لباس بس

چون مردهٔ فسرده‌اش اندر کفن مپیچ

خواهم که سر نهی به کنارم به وقت خواب

امشب، خدای را، که سر از حکم من مپیچ

باشد دلا فسانهٔ آن زلف بس دراز

طوماروار در صفتش بر سخن مپیچ

بویش به هر مشام دریغ آید ای نسیم

مگْذر بر آن قبا و در آن پیرهن مپیچ

جامی! تو را کمال بس است این طریقِ خاص

در طورِ شعرِ خسرو و نظم حَسَن مپیچ

شمارهٔ ۸۱

سر درگلیم تن شبم آمد به گوش روح

«یا ایها المزمل » قم و اشرب الصبوح

درکش می صبوح که ارباب ذوق را

هم قوت جسم می شود آن هم غذای روح

از هر پیاله می که گشادم به آن دهان

مفتوح گشت بر دل من صد در فتوح

روی زمین ز تیرگی منکران عشق

محتاج شست و شوی دگر شد کجاست نوح

رویت که چشم زنده دلان روشن است ازو

بدر علی نواظر حی الوفا یلوح

جعد خوشت که شد نفسم مشکبار ازو

مسک لدی نسائم ریح الصبا یفوح

جامی حدیث توبه رها کن که داده اند

معشوق و می ز توبه مرا توبه نصوح

شمارهٔ ۸۲

ای صیقل جبین تو داده جلای روح

در دل بود خیال تو تن را به جای روح

ای نسبت صفای بتان با وجود تو

چون نسبت کدورت تن با صفای روح

خود گو که از تو چون گسلم چون تویی مرا

محنت زدای قالب و راحت فزای روح

جان را گداختم به هوای تنت بلی

تن را کنند اهل ارادت فدای روح

روحم خبر ز عشق ازل می دهد کجاست

روحانیی که گوش کند ماجرای روح

روح الله آن نفس که ز روح القدس گرفت

لعل لبت به آن زند اکنون صلای روح

تو روح جامیی و می لعل چون خوری

باشد تو را غذای تن او را غذای روح

شمارهٔ ۸۳

نهاده سر به رخت زلف عنبرین گستاخ

ندیده کس به جهان هندویی چنین گستاخ

سر هزار عزیزت فتاده بر سر کوی

گه خرام منه پای بر زمین گستاخ

بسوخت طوطی جانم ز رشک آن چو بدید

که می خورد مگس از لعلت انگبین گستاخ

به جان خود که ببخشای بر جوانی خویش

میا به غارت پیران پاک دین گستاخ

ادب جمال دگر بخشدت ز ناز مزن

قدم به فرق گدایان ره نشین گستاخ

رقیب را ز بر خود بران که از خرمن

به است دور چو افتاد خوشه چین گستاخ

به عذر پیش سگان تو جامی آید روز

بر آستان تو ساید چو شب جبین گستاخ

شمارهٔ ۸۴

قامتت نیزه و رخسار تو ای عشوه پسند

آفتابیست که گشته ست یکی نیزه بلند

گریه ام کم نشد از لاله و نسرین بی تو

راه سیل از خس و خاشاک کجا گردد بند

ذوق پابوس توام کشت و ندارم زهره

که بپرسم ز دولعل تو که یک بوسه به چند

آمدم تا فکنی سایه لطفم بر سر

سرو بالای تو چون سایه ام از پای فکند

می کشم درد دلی بی تو که مجنون نکشید

می کنم کوه غمی بی تو که فرهاد نکند

هر سحر تا نرسد چشم بدت چرخ کند

مجمر از جرم خور از ثابت و سیاره سپند

جامی از لطف ترنم به غزلهای کمال

عندلیبیست خوش الحان به چمن های خجند

شمارهٔ ۸۵

باغبان می خواست برد شاخی از سرو بلند

دید کو ماند به قدت اره در نرمی فکند

تا لبت را دیده ام هرگز نرفته ست از دلم

نی بدین چسبندگی شهد است نی جلاب قند

می نگویم چون سپند و آتش است آن خال و رخ

کی چنین آرام گیرد بر سر آتش سپند

عاشق رنجور را کز لعل تو مانده ست دور

گرچه باشد شربت عیسی نیفتد سودمند

جان بسی کندیم بهر گوهری از کان وصل

کان اگر اینست و گوهر جان بسی خواهیم کند

دود آه من که پیچان می رود تا آسمان

کنگر مقصود را خواهد شدن روزی کمند

از سعادت آن دو رخ بر عاشقان آمد دو در

یارب ابواب سعادت بر رخ جامی مبند

شمارهٔ ۸۶

زهی جمال تو خورشید آسمان شهود

تویی بدیع ترین نقش کارگاه وجود

به شرح سر جمالت بود ترانه چنگ

ز شوق بزم وصالت بود ترنم عود

چه کار آمدنی من اگر نبودی تو

غرض ز بودن من دیدن جمال تو بود

همیشه کلک حقایق نگار در کف توست

به آن کلیدگشایی در خزانه جود

گشا نقاب که آن کز سجود آدم روی

بتافت پیش تو خواهد نهاد سر به سجود

حسود از لب تو کامیاب و من محروم

چو من مباد کسی در جهان به کام حسود

بس است از دو جهان سود جامی این دولت

که روی صدق و ارادت بر آستان تو سود

شمارهٔ ۸۷

سر زلفت گره بر کار من زد

لب لعلت دم از آزار من زد

دلم جز راه هشیاری نمی رفت

خطت راه دل هشیار من زد

به خود پندار صبرم بود کآتش

غمت در خرمن پندار من زد

به خون دل غمت را کلک مژگان

رقم بر صفحه رخسار من زد

به عقلم کی رسد دعوی که عشقت

قفای عقل دعویدار من زد

به سینه عشق سنگ محنتم کوفت

در گنجینه اسرار من زد

قبول دوست بس جامی چه باک است

رقیب ار طعنه بر گفتار من زد

شمارهٔ ۸۸

چو می دم با لب جانان من زد

ز غیرت آتش اندر جان من زد

به ترک عشق پیمان بسته بودم

جمالش رخنه در پیمان من زد

به میدان همچو گوی افتاد صد سر

به هر چوگان که دی سلطان من زد

چو باران ریختم از دیده چون برق

لب او خنده بر باران من زد

گریبانم اجل سوی عدم تافت

خیالش دست در دامان من زد

عجب مستغنیم زان روز کان گنج

قدم در کلبه ویران من زد

سرودش ذوق دیگر داد جامی

چو مطرب چنگ در دیوان من زد

شمارهٔ ۸۹

سحرگاهان که از باد صبا بوی بهاران زد

به گلگشت چمن بلبل صلای میگساران زد

نباشد جز برای میگساران عرصه بستان

که جاروبش نسیم صبح و آبش رشح باران زد

ز گل هر گلبن آمد گلعذاری خرم و خندان

خوش آن کس کو می گلگون به روی گلعذاران زد

مجو از خط دور جام صافی حرف جمعیت

که دوران این رقم را بر سفال درد خواران زد

به عیب عارفان بگشاد لب شیخ دغاپیشه

ببین قلاب را چون طعنه بر صاحب عیاران زد

بدو کردم رخ امید جست از کوی او بادی

غبار ناامیدی در رخ امیدواران زد

منقش گشت دیوارش ز خون عاشق بیدل

بر آنجا بس که سر چون خامه صورت نگاران زد

نرفت از جا دل من با خیال خیل مژگانش

چو سلطان دلاور بر صف خنجرگذاران زد

مغیث الدوله یعقوب آن که بود او مقصد اصلی

چو گردون سکه دولت به نام شهریاران زد

دعای دولت او داشت جامی گویی استدعا

که دست مسئلت در دامن پرهیزگاران زد

شمارهٔ ۹۰

نظاره جمال تو بیهوشی آورد

وز یاد هر که جز تو فراموشی آورد

در دل شکست ناوک آهم چه حاجت است

کز خط رخ تو رسم زره پوشی آورد

نبود بغیر عشق هنر چون کشی نقاب

بس بی هنر که رو به هنرکوشی آورد

چون جام گیرد از لب تو کام رشک آن

عشاق را به خون جگرنوشی آورد

مردم ز ناله کاش نهی بر دهان مرا

مهری ز لعل خویش که خاموشی آورد

گر چون نهال تازه وتر، قدکشی به باغ

در شاخ خشک میل هم آغوشی آورد

جامی چه سان به حال خود افتد که دمبدم

هوشش برد غم تو و مدهوشی آورد

شمارهٔ ۹۱

خط تو خضر را به سیه پوشی آورد

لعلت مسیح را به قدح نوشی آورد

هستم همه خطا را چه کنم گرنه لطف تو

آیین عفو و رسم خطاپوشی آورد

ترسم چنین که شیفته دشمنان شدی

کز یاد دوستانت فراموشی آورد

قصد هلاک اهل وفا چون کند قضا

روی دلت به راه جفا کوشی آورد

تدبیر عقل و هوش زده راه عالمی

خوش آن که ره به عالم بیهوشی آورد

بیرون ز پیرهن چو تنت را کنم خیال

در جانم آرزوی هم آغوشی آورد

گوشی بنه به جامی دلخسته پیش ازان

کش مردن از فراق تو خاموشی آورد

شمارهٔ ۹۲

غمت از دل به رخم اشک جگرگون آرد

بین که هر دم فلک از پرده چه بیرون آرد

من که از خود شده ام گم ز غمت در عجبم

که به سر وقت من گمشده پی چون آورد

اشک خون ریز شب ای دل چو به غم بس نایی

شه چو عاجز شود از خصم شبیخون آرد

رنگ خوارزم شود موج زنان دریایی

سیل اشک من اگر روی به جیحون آرد

روزی ناقه محمل کش لیلی بادا

هر گیا کابر بهار از گل مجنون آرد

به بهای سر یک موی ز زلفت نرسد

طالب وصل تو گر گنج فریدون آرد

چون پری می رمی از مردم و جامی حیران

که به غمخانه خویشت به چه افسون آرد

شمارهٔ ۹۳

دل که در باغ ز هر گل غم یارش گیرد

مرغ نالان سبق از ناله زارش گیرد

می کند پا به رکاب آن مه و من می میرم

که چنین تنگ چرا زین به کنارش گیرد

ابروش چون نگرم خط خوشش پیش نظر

کم توان دید مه نو که غبارش گیرد

حلقه گیسوی او طوق بلا شد جان را

آه اگر خط سیه گرد عذارش گیرد

مدعی گفت زر خالصم از سنگ بلا

محک تجربه ای کو که عیارش گیرد

گر به مجنون گذرد ناقه لیلی پس مرگ

دست بیرون کند از خاک و مهارش گیرد

حالیا زان لب میگون شده جامی مست است

وای روزی که ازان باده خمارش گیرد

شمارهٔ ۹۴

خوشا بادی که ره سوی تو گیرد

چو بر تو بگذرد بوی تو گیرد

چو با روی تو گل گردد معارض

بنفشه جانب روی توگیرد

فتد صد رخنه ام در قبله جان

به هر چینی که ابروی تو گیرد

دلم سرحلقه عشاق گردد

چو جا در حلقه موی تو گیرد

کمانت را نیارد کس کشیدن

مگر قوت ز بازوی تو گیرد

دلم را باز ده ای سست پیمان

که ترسم پیش تو خوی تو گیرد

امید از خان و مان برداشت جامی

که خانه بر سر کوی تو گیرد

شمارهٔ ۹۵

لبت دل دزد و من از وی شکر دزد

کم افتاده ست ازینسان دزد بر دزد

ز چشمم شست چشمت سرمه خواب

به عیاری برد کحل از بصر دزد

تنت را بنگرم دزدیده زانسان

که بر سیم کسان دوزد نظر دزد

اگر دزدیده ات بینم مکن عیب

که دزدی را نداند جز هنر دزد

غمت بر دل ز هر سو غارت آورد

درآمد خانه را از بام و در دزد

هراسم شب به کویت از رقیبان

به شبها از سگان دارد خطر دزد

سر درج سخن مگشای جامی

مبادا در کمین باشد گهر دزد

شمارهٔ ۹۶

رقیب کیست که بوسه به خاک پات دهد

درین معامله یارب خدا جزات دهد

ز کامبخشی لطفت امید می دارم

که کام جان من از لعل جانفزات دهد

گهی که جلوه کنی ترسد از خراش مژه

وگرنه عاشق بیدل به دیده جات دهد

ز خط لب چه نویسی برات بر جانها

که دید روی تو را کو نه جان برات دهد

چو دروفات کنم گریه هر گلی که دمد

ز آب دیده من نکهت وفات دهد

به ترهات کشد راه سالک آخر کار

اگرنه دست ارادت به طره هات دهد

بیفت کشته او جامیا بود که لبش

به جرعه ای چو شوی خاک خونبهات دهد

شمارهٔ ۹۷

آمد نسیم و رایحه مشکبار داد

مرغان باغ را خبر نوبهار داد

در روضه امید نهالی که رسته بود

بالا کشید و میوه مقصود بار داد

کوته کنم حدیث، گرانمایه قاصدی

از ره رسید و مژده اقبال یار داد

صوفی به شکر مژده او بزم عیش ساخت

تسبیح و خرقه را به می خوشگوار داد

آمد غبار موکب او همدم نسیم

عشاق را جلای بصر زان غبار داد

نظاره رخش همه کس را نداد روی

بس خسته دل که جان به ره انتظار داد

انداخت سایه کرم آن شاه دادبخش

جامی بخواه از ستم روزگار داد

شمارهٔ ۹۸

در دیار مصر اگر یوسف رخی پیدا شود

در خراسانم دل از سودای او شیدا شود

ور رسد اینجا خبر کافروخت شمعی رخ به شام

جان من پروانه سان از شوق ناپروا شود

کیست جز من آن کز اول پای در غوغا نهد

چون ز شهر آشوب ماهی شهر پرغوغا شود

آتش افتد در من از غیرت که چون آن من نیم

هر که را بینم که از عشق بتی رسوا شود

تا نباشد غیر من عاشق به عالم کاشکی

در دلم غم های عشق عاشقان یکجا شود

بس که گیرد درد جویایی عشقم هر شبی

اشک و آه من زمین گرد و فلک پیما شود

تنگیی دارد دل جامی برون از قید عشق

تا نگردد در سر زلفی گره کی وا شود

شمارهٔ ۹۹

تیر مژگان کان دو چشم خوابناک انداختند

در دل عشاق محنت دیده چاک انداختند

نقد دل نامد به کف گرچه پی آن گمشده

آن رخ و زلف غبارآلوده خاک انداختند

بویی از میخانه زد بر ساکنان صومعه

جویها در صحن آن کندند و تاک انداختند

کم طلب اشک نیاز از دیده آلودگان

زانکه این گوهر به دامنهای پاک انداختند

شد دو چشمت غمزه زن در خاک و خون غلطید دل

مرغ مسکین را به زخمی در طپاک انداختند

بر مغان بویی زد از لعل لب میگون تو

صیت میخواری درین دیر مغاک انداختند

دست زد جامی به مسکین صولجان آن سوار

همچو گویش سر به میدان هلاک انداختند

شمارهٔ ۱۰۰

دلم ز هجر رخت رو به کلبه غم کرد

پلاس کلبه غم را لباس ماتم کرد

ز تندباد حوادث چه غم چنین که مرا

نهال عشق تو در سینه بیخ محکم کرد

ملک زحسن تو در آب و خاک سری دید

که از مشاهده آن سجود آدم کرد

ببین لطافت حاجی که یاد تشنه لبی

که سوخت دور ز کعبه به آب زمزم کرد

مباد راحت مرهم نصیب بی دردی

که با جراحت تیغ تو یاد مرهم کرد

گرفت جم همه روی زمین به زیر نگین

چو وصف لعل تو نقش نگین خاتم کرد

جز آبیاری سروت نداشت جامی چشم

که از خیال رخت جوی دیده پر نم کرد

شمارهٔ ۱۰۱

نرگس آسا چو سر از خاک بدر خواهم کرد

بهر رندان قدح از کاسه سر خواهم کرد

تا وزد بر گل رخسار تو گه گه جان را

سوی تو همنفس باد سحر خواهم کرد

دیده از سوزن مژگان به رخت خواهم دوخت

وز جمال دگران قطع نظر خواهم کرد

ساعدم رشته زر شد ز غمت زار و نزار

گر دهد دست به گرد تو کمر خواهم کرد

تاب تیر تو ندارم که رسد بر دگران

پس ازین پیش همه سینه سپر خواهم کرد

چند بر فرق رقیبان به وفا مالی دست

خاک از دست جفای تو به سر خواهم کرد

جامیم من هنرم عشق گر از عیب کسان

دست ازین کار بدارم چه هنر خواهم کرد

شمارهٔ ۱۰۲

عشرت خسرو و شیرین سحرم یاد آید

کوه غم بر دلم از محنت فرهاد آمد

بانگ زنجیر نهادند لقب بی خبران

آهن از ناله مجنون چو به فریاد آمد

گر نه شمشاد گل اندام من از باغ گذشت

چون صبا همدم بوی گل و شمشاد آمد

آدمیزاده بتان آفت اهل نظرند

آفت جان من آن شوخ پریزاد آمد

چون زره گشت مشبک سپر سینه مرا

بر دلم بس که ازو ناوک بیداد آمد

هوشیاران جهان بنده حرص و املند

ای خوش آن مست کزین بندگی آزاد آمد

نکته عشق به هنجار که گوید در شعر

غیر جامی که درین هر دو فن استاد آمد

شمارهٔ ۱۰۳

شبم ز مرغ چمن این نوا به گوش آمد

که وقت عشرت رندان باده نوش آمد

نهاد بر لب تو جام ارغوانی لب

ز رشک خون دل ارغوان به جوش آمد

جزای بی عمل از شیخ خودفروش مجوی

که این معامله از پیر میفروش آمد

مباش بیهده منکر خروش صوفی را

که در خروش به فرموده سروش آمد

به عیش دوش زدم با تو باده دوش به دوش

چه ذوقها که به جانم ز عیش دوش آمد

به عور بی سر و پا کن حواله خلعت عشق

که این لباس نه بر قد خرقه پوش آمد

تو نوشکفته گلی عندلیب تو جامی

چرا ز نغمه شوقت چنین خموش آمد

شمارهٔ ۱۰۴

خطت از لعل آتشگون برآمد

ندانم سبزه ز آتش چون برآمد

خضر زد غوطه در عهد سکندر

در آب زندگی و اکنون برآمد

به خونریزی کشیدی از میان تیغ

میان عشقبازان خون برآمد

ترازو با رخت سنجید مه را

رخت در حسن ازو افزون برآمد

چو لاله داغ لیلی داشت بر دل

گلی کز تربت مجنون برآمد

دل مردم به آب چشم من رفت

چو نام دجله و جیحون برآمد

به وصف قد تو گفتار جامی

به میزان خرد موزون برآمد

شمارهٔ ۱۰۵

به بزم گل ز لبت جام را چو کام بر آمد

ز خاک لاله چو نرگس به شکل جام برآمد

مه از خیال جبینت چو نیم آینه سرزد

چو دید دایره روی تو تمام برآمد

به عزم گشت گذشتی به کوه لاله خرامان

ز ذوق قهقهه از کبک خوشخرام برآمد

به بام هر که تو را وقت شام دید زد افغان

که آنچه رفت به مغرب فرو ز بام برآمد

درون خانه نشستی دل خواص شکستی

میان شهر گذشتی نفیر عام برآمد

مده به کشتن من وعده از دو ساعد سیمین

که دودم از دل ازین وعده های خام برآمد

به زهد بود جهان را گرفته شهرت جامی

لب تو دید و به میخوارگیش نام برآمد

شمارهٔ ۱۰۶

یار به کف ساغر شراب درآمد

مست به قتل من خراب درآمد

خاصیت می نگر که از نظر من

ماه برون رفت و آفتاب درآمد

جلوه گل را چو دید با همه مرغان

بلبل بیدل به اضطراب درآمد

دل ز رخش دور میل چشمه خور کرد

ز آرزوی آب در سراب درآمد

تیغ دگر زد به چاک سینه ریشم

باز درین جوی رفته آب درآمد

یاد من آمد سرود ناله چو دردی

در دلم از نغمه رباب درآمد

دید چو جامی بلندپایه خسرو

بیهده در معرض جواب درآمد

شمارهٔ ۱۰۷

رخنه ز غم در دل خراب درآمد

بر مژه زان رخنه خون ناب درآمد

چهره چه مالم به خاک در نظر آن رو

خاست تیمم گهی که آب درآمد

باد بریده زبان من که ز ناله

نرگس بیمار او ز خواب درآمد

صلح کنان رفت تا چه قصه رقیبش

گفت که باز از در عقاب درآمد

برد ز دل روی او خیال خطش را

سایه برون شد چو آفتاب درآمد

برد حسد بر رکاب حلقه چشمم

ترک مرا پا چو در رکاب درآمد

آب خضر جوی گشت جامی ازان لب

تشنه پی آب در سراب درآمد

شمارهٔ ۱۰۸

گهی که از درم آن ترک شوخ شنگ درآید

کمند دولتم از زلف او به چنگ درآید

اگر نه طعنه بیرونیان کند به دلش جا

چرا به صلح چو بیرون رود به جنگ درآید

فتادم از دل سختش بلا رسید ز هر سو

مباد خسته دلی را که پا به سنگ درآید

خدنگ او به کمان جفت و من ستاده که تا کی

به سینه راحتم از زخم آن خدنگ درآید

به گبر پیشه بتی این دل رمیده فتاده

چو آهویی که به سرپنجه پلنگ درآید

شکر ز خجلت لبهاش با هزار شکنجه

ز نیشکر چو نهد پا برون به تنگ درآید

ز نام و ننگ برآید به عشق جامی ازان به

که در شمار اسیران نام و ننگ درآید

شمارهٔ ۱۰۹

هر آفتاب که از مطلع جمال برآید

چو ماه روی تو بیند به انفعال برآید

نهال مهر تو کشتم به سینه لیک چه حاصل

اگر نه میوه مقصود ازین نهال برآید

دمیده گرد دهان تو چیست آن خط مشکین

بنفشه ای که ز سرچشمه زلال برآید

اگر به صومعه قوال وصف رویتو خواند

ز صوفیان همه فریاد وجد و حال برآید

به فکر قد و رخت هر شبم لطیفتر از هم

هزار سرو و گل از گلشن خیال برآید

ز گوشمال غمت تیز گشت ناله ام آری

نوای زیر ز بربط به گوشمال برآید

بود به طور کمال این غزل ز گفته جامی

سزد که نام وی از زمره کمال برآید

شمارهٔ ۱۱۰

پریوشی که به رخ رسم دلبری داند

سگ خودم شمرد و آدمیگری داند

نهان ز چشم کسان گفتمش به سوی من آی

به خنده گفت که این شیوه را پری داند

چو دم ز بندگی او زنم ز آتش غم

گدازشم دهد و بنده پروری داند

رعایت حق صحبت کسی تواند کرد

که عیبنا کی یاران هنروری داند

ز سیم عارض او دور عاشق مفلس

که کرده رخ چو زر آن را ز بی زری داند

به تاج دولت عشق آن گدا سرافرازد

که دولتی که نه عشق است سرسری داند

غزل به وصف بتان عادت است جامی را

اگرچه قاعده مدح گستری داند

شمارهٔ ۱۱۱

دلم به ماه تمام از رخت عبارت کرد

هلال گفت و به ابروی تو اشارت کرد

غلام نرگس مستانه توام که نگاه

به تاج حشمت شاه از سر حقارت کرد

رسید از تو به دلخستگان بشارت قتل

چه عیشها که دل از ذوق این بشارت کرد

خیال غبغب تو از شراب کافوری

ز جان سوخته تسکین صد حرارت کرد

خراب بود کهن کاخ عیش ساقی دور

ز لای خمکده تجدید این عمارت کرد

هزار مشعله نور دید سر به فلک

کسی که کشته مهر تو را زیارت کرد

رسید لشکر عشق توأم به ملک وجود

ز علم و فضل و ادب هرچه یافت غارت کرد

خرید سفله به علم و عمل بهشت نه دوست

زهی خسارت طبعی که این تجارت کرد

نشد نشیمن جامی حریم میکده مفت

به نقد و نسیه دنیا و دین اجارت کرد

شمارهٔ ۱۱۲

ای خوش آنان که خم طره یاری گیرند

یکدم از پیچ و خم دهر کناری گیرند

تا ازین لجه رسد زورق امید به لب

لب جوی و لب جام و لب یاری گیرند

تا درین بی سر و بن صیدگه آزاد زیند

جا سر کوهی و منزل بن غاری گیرند

هیبت بادیه فقر و فنا بین که در او

هر صف مورچه را خیل سواری گیرند

بی قرارند چون آتش ز غمت سوختگان

تا نمیرند چه امکان که قراری گیرند

تیزبینان نظر از کحل بصر دوخته اند

در رهت کحل بصیرت ز غباری گیرند

جامی و روی به خاک در تو چون ز حرم

هر یک از کعبه روان راه دیاری گیرند

شمارهٔ ۱۱۳

باده چون بی غش و ساقی چو پریوش باشد

دعوی توبه درین وقت چه ناخوش باشد

صفت جام جهان بین که حکیمان گویند

رمزی از جام بلور و می بی غش باشد

مدعی گر نخورد می بگذارش که مدام

خاطر از وسوسه زهد مشوش باشد

آتشین می به کفم نه که جز این آتش نیست

رند میخواره که مستوجب آتش باشد

از دل غیب نما نقش خط و خال بشوی

روی آیینه نشاید که منقش باشد

بر حذر باش درین خوابگه عیش مباد

تیغها تعبیه اش در ته مفرش باشد

از سبو باده کشد دلشده جامی نه ز جام

رند باید که درین شیوه سبوکش باشد

شمارهٔ ۱۱۴

سفر خوش است اگر یار همسفر باشد

غبار موکب او سرمه بصر باشد

به منزلی که نشیند به محملی که رود

جمال او همه جا قبله نظر باشد

به هر جهت که کنی روی آشکار بود

به هر طرف که نهی چشم جلوه گر باشد

چه سود همسفری با ویم که آن خودکام

ز راه وصل به هر گام دورتر باشد

اسیر محنت عشقم مرا به وصل چه کار

نشاط و عیش دگر عاشقی دگر باشد

مرا چو تیر زند گر سپر شود مانع

شکایتی که مرا باشد از سپر باشد

به مهر روی بتان عیب من مکن جامی

مرا خود از همه عالم همین هنر باشد

شمارهٔ ۱۱۵

ز بس آه غمت زین جان آتشناک خواهم زد

ز دود آه شبگون خیمه بر افلاک خواهم زد

چو آیی از سفر تا گیرمت بی پیرهن در بر

ز شوق تو گریبان تا به دامان چاک خواهم زد

به سر خواهم ز جورت خاک کردن چون کنی جلوه

بدین حیله به چشم اهل غرض را خاک خواهم زد

چو تو زهرم دهی جانا طبیبم گو میا بر سر

که سنگش بی لبت بر حقه تریاک خواهم زد

ز خاشاک است گلبن خرمنی گر با رخت لافد

به جای گل ز آهش شعله در خاشاک خواهم زد

پس از کشتن به خاکم گر سواره بگذری روزی

ز زیر خاک دستت در خم فتراک خواهم زد

چو جامی دفتر نام بتان خواهد ز من نامت

رقم در وی بت خوانخواره بی باک خواهم زد

شمارهٔ ۱۱۶

چو ترک سرکشم بر عزم میدان پشت زین گیرد

چو گوی اندر خم چوگان سر مردان دین گیرد

به کس چون خلعت وصلش پسندم کز حسد میرم

اگر خاکش ببوسد دامن و باد آستین گیرد

کله چون کج نهاده لب می آلوده برون آید

به یک عشوه ز شاهان جهان تاج و نگین گیرد

ننالم گر خورم صد تیر بر جان از کمان او

ندارم تاب آن کز من خم ابروش چین گیرد

ز نورسته خطش گرد شکر مردم معاذالله

ز روزی کش غبار مشک گرد یاسمین گیرد

من بیخواب هر شب آستانش را کنم بالین

به قصد آنکه آنجا شایدم خواب پسین گیرد

خط سبزش به بالای لب نوشین به آن ماند

که طوطی رنگ پرهای مگس در انگبین گیرد

به هر محمل چو مجنون غیر لیلی کس نمی بیند

چه دور از وی اگر دنبال هر محمل نشین گیرد

گیاه درد و غم را بیخ گردد رگ رگ جامی

چو با اندوه هجران جای در زیر زمین گیرد

شمارهٔ ۱۱۷

چون صبا شانه درآن طره خم در خم زد

سلک جمعیت شوریده دلان برهم زد

تار هر موی کز آمد شد آن شانه گسست

با رگ جان من آن را گرهی محکم زد

تا ز راهت ننشیند به رخ غیر غبار

هر دمش چشم من آب از مژه پرنم زد

وصل تو ملک سلیمان بود و لب خاتم

لب تعظیم خوش آن کس که بر آن خاتم زد

کعبه میخانه بود چشمه زمزم خم می

کفن خویش خوش آن زنده که بر زمزم زد

گر به دور لب جانبخش تو بودی عیسی

با وجود تو نیارستی از احیا دم زد

عیش پابوس تو تا یافت به عالم جامی

پشت پا بر طرب و عیش همه عالم زد

شمارهٔ ۱۱۸

هر شیشه می با تو چو در محفلم افتد

بینم لبت آن شیشه ز طاق دلم افتد

خواهم سر خود را به سر راه تو منزل

باشد که تو را راه به سرمنزلم افتد

چون تیغ به قتلم کشی آن دم دیت من

این بس که نگاهی به رخ قاتلم افتد

ای وقت صبا خوش که به یکدم بگشاید

گر در شکن زلف تو صد مشکلم افتد

حادی مفروز آتش من گو که مبادا

از سینه زند شعله و در محملم افتد

گردد علم رحمت جاوید پس از مرگ

گر سایه سرو تو بر آب و گلم افتد

من جامیم آن بحر معانی که گه موج

صد گوهر سیراب به هر ساحلم افتد

شمارهٔ ۱۱۹

به باغ لاله و گل رونق بهارانند

ولی برآمده سرخ از تو شرمسارانند

نظر به حال شقایق کن ای سحاب کرم

که از نوایر شوق تو داغدارانند

شب از چه گشت سیه جامه چرخ نیلی پوش

اگر ز ماتم عشقت نه سوگوارانند

قرار بر سر آتش که راست نیست عجب

که بر رخ تو دو زلف تو بی قرارانند

چنان به راه تو گرمند رهروان که مگر

فراز بارگی جم چو جم سوارانند

به فرق سنگ سیاست مزن گدایان را

که مستحق چنین تاج شهریارانند

به عشق تا در تسلیم و صلح زد جامی

جهانیان همه با او ستیزه کارانند

شمارهٔ ۱۲۰

صبحدم دردکشان نقب به میخانه زدند

بوسه بر یاد لبت بر لب پیمانه زدند

زاهدان سبحه به کف عازم آن بزم شدند

رقم نقل چو بر سبحه صد دانه زدند

صوفیان را دهن از ورد سحر بربستند

بس که بر صومعه ها نعره مستانه زدند

بود مرغان اولی اجنحه را روی به عشق

لیکن آن شعله به بال و پر پروانه زدند

گر به شاهان نرسد نقد محبت چه عجب

علم دولت این گنج به ویرانه زدند

آشنا را کف راحت که نهادند به دل

دست رد بود که بر سینه بیگانه زدند

شرح احوال پریشانی ما ریخت فرو

چون سر زلف پریشان تو را شانه زدند

ساغر داد بر ارباب خرد پیمودند

سنگ بیداد به جام من دیوانه زدند

جامیا گوش فروبند ز افسانه دهر

که همه خواب درین عشوه ده افسانه زدند

شمارهٔ ۱۲۱

آن که تیغ مهر او در سینه صد چاکم زند

کشته آنم که چون مه خیمه بر خاکم زند

شویم از خون جگر گر صد رقم هر دم قلم

جز خیال خط او بر لوح ادراکم زند

گرچه باغی ام خزان دیده، شوم رشک بهار

ابر لطفش گر نمی بر خار و خاشاکم زند

جز هوس نبود حجاب راه گو از برق عشق

لمعه ای کآتش درین جان هوسناکم زند

زان بهار لطف خواهم بود لبخندان چو گل

گرچه صد چاک از جفا در دامن پاکم زند

گر اجل بیند که چون می میرم از یک زخم زود

بوسه ها بر خنجر بدخوی بی باکم زند

گفتم از جامی چه جرم آمد کزو پیچی عنان

گفت دست آرزو تا کی به فتراکم زند

شمارهٔ ۱۲۲

دل دید لبت وز دو جهان بی خبر افتاد

بین مستی این می که عجب کارگر افتاد

هرجا ز تو شوریست همانا که ز خوبان

در طینت پاک تو نمک بیشتر افتاد

زلف سیهت سوخته از برق تجلیست

چون عکس دو رخسار تو بر یکدگر افتاد

تا ناوک تو بر سپر افتاد نه بر من

صد چین به چین از حسدم چون سپر افتاد

پروانه ز سوزی که مرا هست چه آگاه

کان شعله مرا در جگر او را به پر افتاد

خالیست دل افروز به هر رو که نشان ماند

هرجا به بتان زآتش تو یک شرر افتاد

گر زیور طوق سگ تو بایدت اینک

از خون دلم لعل و ز اشکم گهر افتاد

جامی غزل سعدی و آنان که جوابش

گفتند چو بشنید به این نظم درافتاد

این نظم نه در پایه سعدیست ولیکن

با گفته یاران دگر سر به سر افتاد

شمارهٔ ۱۲۳

برهنگان چمن باز سبزپوش شدند

ز تیغ خور سپر رند باده نوش شدند

نوای عیش زد از شاخ سرو مرغ سحر

معاشران همه در نعره و خروش شدند

فقیه مدرسه با طالبان حلقه درس

کشیده صف به در پیر میفروش شدند

کجاست طاقت می صوفیان صومعه را

که ناچشیده به بویی ز عقل و هوش شدند

خوش آن کسان که چنان مست و بیخودند امروز

که فارغ از غم فردا و یاد دوش شدند

حدیث عشق به تقلید لذتی ندهد

خوش آن گروه کزین گفت و گو خموش شدند

رسید گفته جامی به بلبلان چمن

زبان نطق ببستند و جمله گوش شدند

شمارهٔ ۱۲۴

چو رند خط به حریفان دردخواره نویسد

به درد تیره خم بر سفال پاره نویسد

گرفت روی تو ملک جهان وز خط مشکین

خراج بر مه و خور باج بر ستاره نویسد

دقیقه های فرو رفته از صحیفه حسنت

عذار تو به خط سبز برکناره نویسد

به قصد آنکه بماند همیشه قصه شیرین

به تیشه کوهکن آن را به سنگ خاره نویسد

ببین علو مقام که پیر میکده نامم

گدای عور تهیدست هیچ کاره نویسد

هزار پاره دلم شرح شوق تو نتواند

به لوح چهره گر از خون هزار باره نویسد

رموز عشق شود فاش اگر نه کلک تو جامی

سخن به صورت تشبیه و استعاره نویسد

شمارهٔ ۱۲۵

خوبرویان جهان رسم وفا نشناسند

قدر یاری و وفاداری ما نشناسند

جز ره عشق بتان راه دگر می جویند

اهل تقلید که راهی به خدا نشناسند

پای تا سر همه دردند اسیران تو لیک

چاره درد ندانند و دوا نشناسند

قاصدی محرم اسرار سراپرده تو

جز نسیم سحر و باد صبا نشناسند

چه درخشنده جبینی و فروزنده عذار

کز مهت جز به کمر یا به قبا نشناسند

مشکبویی و سیه چشم بدانسان که تو را

ز آهوی چین و غزالان خطا نشناسند

زرق و سالوس تو جامی به خراسان شد فاش

روی در مملکتی نه که تو را نشناسند

شمارهٔ ۱۲۶

بر دل عاشق چو زخم از نشتر خاری رسد

زان گل راحت دمد چون از کف یاری رسد

چون به سیلی رانیم خواهم که دارم دیده پیش

لیک ترسم کز مژه بر دستت آزاری رسد

برکسم نبود حسد جز آنکه چون خواهد دلش

از جمال چون تو دلداری به دیداری رسسد

محنت صاحبدلان باشد غرض چون در جهان

نوبت خوبی همچون تو جفاکاری رسد

چون گرفت اکنون بر اقرارم به تو خاطر قرار

زان چه غم دارم که کس را بر من انکاری رسد

کوی تو بیمار جای شهر را ماند که چون

بگذرم بر وی ز هر سو ناله زاری رسد

جامی است آن با سگانت می کند عرض نیاز

گر به گوشت نیم شب آهسته گفتاری رسد

شمارهٔ ۱۲۷

دوستان از ناله زارم صدایی بشنوید

وز خروش سیل اشکم ماجرایی بشنوید

مجلس انس است دور از وحشت بیگانگان

ز آشنایی داستان آشنایی بشنوید

شرح اسراری که شاهان محرم آن نیستند

از زبان بی سر و سامان گدایی بشنوید

رهروان کعبه را باید سخن در راه گفت

این سخن گفته ست با من رهنمایی بشنوید

بر در کعبه چو محرومید از لحن صریر

ز اشتران قافله بانگ درایی بشنوید

تشنه ماندن در بیابان چند بردارید گام

از لب زمزم به هر تشنه صلایی بشنوید

می کشد جامی نفیر از شوق خار بادیه

عندلیبی می زند بر گل نوایی بشنوید

شمارهٔ ۱۲۸

منم امروز حریف قدح آشامی چند

چهره رنگین چو گل از باده گل اندامی چند

بهر ساقیگری و مطربی و قوالی

کرده آرام دل خویش دلارامی چند

وادی قدس بود کوی مغان باد سرم

خاک پایی که درین کوی زند گامی چند

پر برآمد دلم از محنت ایام فراق

محرمی کو که فرستم به تو پیغامی چند

وعده بوسه نباشد ز تو حد چو منی

هستم از لعل تو خوشنود به دشنامی چند

ما به بدنامی عشقیم نکونام شده

واعظا چند بری عرض نکونامی چند

جامی اندوه جهان چند، به میخانه درآی

یک دو دم پای خمی گیر و بزن جامی چند

شمارهٔ ۱۲۹

چو خندان جام می کام از لب لعل تو بردارد

صراحی گریه خونین ز رشکش در گلو آرد

عجب جاییست کوی تو که بهر محنت عاشق

زمینش خار غم روید هوایش خون دل بارد

سمندت خاک پای خویشتن مفروش گو ارزان

که صد جان در بهای آن دهند ار پا بیفشارد

ز سبحه وارد صوفی نباشد غیر محرومی

کزان جز ورد نامقبول خود بر خلق بشمارد

ندارد بیش ازین بیمار تو در دل تمنایی

که جان با باد زلف و تن به خاک پات بسپارد

غرض گر نی هلاک عاشقان خسته دل باشد

خدا چون تو بلایی برسر این قوم نگمارد

ز آه سرد شمع عشرت جامی نشست آری

زمانه آه سرد عاشقان را باد پندارد

شمارهٔ ۱۳۰

گر روی بی تو مرا داغ جگر تازه شود

چون بیایی به توام مهر دگر تازه شود

تازه شد خط و رخت از دم روشن نفسان

چون گل و سبزه که از باد سحر تازه شود

تا شنیدم که بود عشق هنر هر نفسی

در دلم داعیه کسب هنر تازه شود

سویم از خاک در خویش غباری بفرست

که ازان سرمه مرا نور بصر تازه شود

بس که از جور رقیبان درت در رنجم

هر دم از کوی توام عزم سفر تازه شود

دیده را شد ز غبار خط سبزت مژه تر

چون لب جوی که از سبزه تر تازه شود

جامی اینسان که کند شرح نظربازی خویش

زود ازو قاعده علم نظر تازه شود

شمارهٔ ۱۳۱

چون رسوم شاهی از دور فلک بنیاد شد

از دو سلطان احمد این ویرانه کاخ آباد شد

دارد این خرم ز آب تیغ باغ داد را

آنچنان کز آب جام آن رونق بغداد شد

چون کشید این خوان جود و مکرمت گرد جهان

همت سایل ز رق حرص و آز آزاد شد

زیر رمحش یافت دشمن راحت خواب اجل

سایه آن بر وی آری سایه شمشاد شد

در تب مهرش عدو گویی گریبان باز کرد

بر تنش باد صبا باد ثمود و عاد شد

نیست شد فریاد مظلوم از شمول عدل او

از شمول عدل او فریاد در فریاد شد

تشنه جانی کو نه آب از مشرب صدقش کشید

در گلو آب زلالش خنجر پولاد شد

لب گشا جامی به تکرار دعایش کین دعا

صاحبان ورد را دیباچه اوراد شد

شاد بادش در دو عالم دل به نیل هر مراد

چون ز لطف شاملش دل‌های غمگین شاد شد

شمارهٔ ۱۳۲

دی چو به بوستان تو را جا به کنار آب شد

آب ز عکس روی تو چشمه آفتاب شد

جست به باغ بی رخت لمعه برق آه من

شاخ درخت شعله زد مرغ چمن کباب شد

خواستم از خدا که دل مایل مهر گرددت

در حق تو دعای من شکر که مستجاب شد

محتسب سبو شکن دید صفای جامی می

مشرب میگساریش مانع احتساب شد

ره به حریم بزم تو بود برون ز وسع من

سوی توام زمام کش زمزمه رباب شد

دیده عقل تیزبین شد ز فروغ عشق تو

هرچه خطا شمرده بود آن همگی صواب شد

راند ز رسته درت جامی تنگدل سخن

رشته نظم دلکشش سلک در خوشاب شد

شمارهٔ ۱۳۳

بر سر از چتر مرصع سایه ات می گستردند

یا تماشا را ملایک بافته پر در پرند

پرسش حال اسیران می کنی گاهی ز دور

با رقیبانت همی بینند و خونی می خورند

افکنی سرهای مشتاقان به ره تا دیگران

چون نهند اندر رهت پا، اول از سر بگذرند

بو که تو یک بارشان بی پیرهن گیری به بر

عاشقان زین آرزو هر دم گریبان می درند

گفتیم بشمر غنیمتهای اهل عشق را

عاشقان جزدولت وصلت غنیمت نشمرند

با غم دل من خوشم با گلشن و با غم چه کار

عشقبازان دیگرند و عیش سازان دیگرند

جان فدای قاصدان بادا که گه گه پیش یار

نام جامی می برند و نامه ای می آورند

شمارهٔ ۱۳۴

ز آب حیات مشک خطا را سرشته‌اند

گرد لب تو آیت رحمت نوشته‌اند

من که و کاخ عیش، که خشت وجود من

از خاک رنج و چشمه محنت سرشته‌اند

هرگز به آب و رنگ تو نشکفته غنچه‌ای

در باغ حسن زین همه گل‌ها که کشته‌اند

عمرم وفا به وعده وصلت نمی‌کند

این رشته را نگر که چه کوتاه رشته‌اند

تو اهل این جهان نیی آیا چه کرده‌ای

کاهل بهشت دامنت از کف بهشته‌اند

آن تازه میوه‌ای که ز رشک شکرلبان

درهم کشیده روی ترش همچو کشته‌اند

جامی نظر ببند که طبع پری‌رخان

خالی‌ست ز آدمیت اگر خود فرشته‌اند

شمارهٔ ۱۳۵

اشکم به گلو گر ره فریاد نبندد

ناله گرهم در دل ناشاد نبندد

از کلک مصور مطلب صورت شیرین

کین نقش بجز تیشه فرهاد نبندد

ترسم رگ جان بگسلدم کاش ازین پیش

آن موی میان خنجر بیداد نبندد

گو خون مرا ریز چو جلاد به شرطی

کز روی خودم دیده چو جلاد نبندد

گر فاخته بیند به چمن کاکل آن سرو

در دل شکسن طره شمشاد نبندد

محمل کش حاجی چو بود خضر چه باک است

گر مطهره از دجله بغداد نبندد

استاد خط آمد لب او کی شود استاد

جامی چو خیال خط استاد نبندد

شمارهٔ ۱۳۶

بر لبم تا نفسی می رود و می آید

همدم یاد کسی می رود و می آید

جان که از تن کند آمد شد کویت مرغیست

که به باغ از قفسی می رود و می آید

دعوی صدق محبت نه حد همچو منیست

در دل از تو هوسی می رود و می آید

دلم از محملت آویخته با ناله زار

چون معلق جرسی می رود و می آید

تن زارم ز تو در موج سرشک افتاده ست

بر سر آب خسی می رود و می آید

یاد روزی که مرا دیدی و گفتی این کیست

که درین کوی بسی می رود و می آید

بی تو از جان نبود بهره جز این جامی را

کش به یادت نفسی می رود و می آید

شمارهٔ ۱۳۷

چو یار زلف معنبر نبندد و نگشاید

نقاب شب ز مه و خور نبندد و نگشاید

چه تاب سیمبرم را رو ای صبا و بگویش

که دمبدم کمر زر نبندد و نگشاید

خجل ز عطر فروشم به دو زلف وی آن به

که درج غالیه را سر نبندد و نگشاید

چو جوهری سخن و خامشیش هر دو ببیند

دهان حقه گوهر نبندد و نگشاید

ز چشم خویش نبینم خواص ابر بهاران

ز گریه تا مژه تر نبندد و نگشاید

اگر کبوتر کعبه کند طواف به کویش

به عزم کعبه دگر پر نبندد و نگشاید

قدم ز کلبه جامی کشیده اند حریفان

بغیر باد بر او در نبندد و نگشاید

شمارهٔ ۱۳۸

حیفم آید ز خدنگ تو که بر خاک افتد

چشم دارد که بر این سینه صد چاک افتد

دوز چاک دلم از تیرگه صیاد مباد

که تو را زآتش آن شعله به فتراک افتد

تیرت آمد به هدف من ز هدف مدور هننز

غصه به حصه عاشق که نه چالاک افتد

مثل تو زیر فلک چون طلبم چون دانم

کین صدف را نه چو تو یک گهر پاک افتد

همچو می می خوریم خون و نمی داری باک

کس مبادا که حریف چو تو بی باک افتد

بر سر سبزه و گل گشت چمن کن که مباد

سایه سرو قدت بر خس و خاشاک افتد

جامی از زهر جداییت فتاده به هلاک

وای جان وی اگر کار به تریاک افتد

شمارهٔ ۱۳۹

دل خون و جگر پرخون بار دگرم شب شد

خونخواری امشب را اسباب مرتب شد

هر جام که ساقی داد از بخل مرا نیمه

چون یاد لبت کردم از گریه لبالب شد

بگرفت تب هجرم درد سر من اکنون

از بودن سر بر تن خاصیت آن تب شد

دی مست برون راندی بس سر که اسیران را

چون گوی به میدانت زیر سم مرکب شد

هر لحظه سواد غم آرم به بیاض دل

تا دوده آه من با گریه مرکب شد

افتاد دل صدکس سی پاره به راه تو

هرگه که به بر مصحف میلت سوی مکتب شد

آب است تو را غبغب پیدا شود آب از چه

چون است که از آبت پیدا چه غبغب شد

یا رب چه کمان است آن ابرو که ازو هر شب

بس رخنه که در گردون از ناوک یارب شد

جانی تو و از قالب چاره نبود جان را

بازی آی که جامی را جان بهر تو قالب شد

شمارهٔ ۱۴۰

عاشقان از خطت چو یاد کنند

از سویدای دل مداد کنند

نامه شوق او به کلک مژه

بر بیاض بصر سواد کنند

مرده را جان مده ز لب که مباد

از بشر بیشت اعتقاد کنند

جان و دل بی تو روی در عدم اند

روی بنما که خیر باد کنند

سایلان سرشک گر مروم

جز به کویت کی ایستاد کنند

عهد تو سست و وعده ات نه درست

بر تو مردم چه اعتماد کنند

هرگز اهل نظر نبینندت

که نه آغاز «ان یکاد» کنند

چون رسی خوی کنان به باغ سزد

که به گل همدمانت باد کنند

جامیان سرشدی به علم نظر

شاید ار نامت اوستاد کنند

شمارهٔ ۱۴۱

از سرو قدت کج نظران را چه گشاید

وز خاک درت بصران را چه گشاید

جز خون گره بسته به نوک مژه شبها

از لعل تو خونین جگران را چه گشاید

جز با دگران دیدنت از دور به حسرت

از وصل تو بی سیم و زران را چه گشاید

زر گشت مرا چهره و گر زر نگشایم

زین وجه چو تو سیمبران را چه گشاید

سیم است برت ور کمر زر نگشایی

از سیم تو زرین کمران را چه گشاید

آرد خبر از یوسف ما پیرهن گل

از نکهت گل بی خبران را چه گشاید

بر جامی بیدل زبتان جز در محنت

نگشاد ندانم دگران را چه گشاید

شمارهٔ ۱۴۲

هر شبم بی تو به صد غم بگذرد

شب چنین بر عاشقان کم بگذرد

بس که بر روی زمین می بارم اشک

ترسم از روی دگر نم بگذرد

نقد دل گم کرده ام ای کاش باد

موی مویت را به خم خم بگذرد

باد ذوق زخم تو بر من حرام

بر دلم گر یاد مرهم بگذرد

روز شادی رفت زود و غم رسید

بر نیاید دیر کین هم بگذرد

رخنه رخنه شد رخم از بس بر او

از مژه سیل دمادم بگذرد

باد سور ایام تو یکسر چه باک

عمر جامی گر به ماتم بگذرد

شمارهٔ ۱۴۳

کی بود کی که شب محنت من روز شود

صبح اقبال من آن روی دل افروز شود

بی تو از سینه چو خواهم که برآرم نفسی

نارسیده به دلم آه جگرسوز شود

کی شود دوخته چاک دلم از تیغ غمت

گر به هر مو مژه ات ناوک دلدوز شود

گر مطیعش شود این گنبد فیروزه چه سود

هر که بر دولت وصل تو نه فیروز شود

چون رهم باز ز غمهای جهان گر نه غمت

مایه شادی این جان غم اندوز شود

چون الف راستی قد تو بیند چه عجب

کز پی خدمت تو دال صفت کوز شود

حرفی از سر خطت گر بنویسد جامی

پیش او پیر خرد طفل نوآموز شود

شمارهٔ ۱۴۴

از تنت گر قبا گشاده شود

گره از کار ما گشاده شود

صبح دولت دمد چو از رویت

سر زلف دو تا گشاده شود

در غمخانه ام ز بی یاری

از صبا بسته یا گشاده شود

چون تو مژگان به هم زنی بر دل

تیرهای بلاگشاده شود

ز ابروی توست هر خدنگ بلا

کز کمان قضا گشاده شود

هر شب از دست تو به سوی فلک

دستهای دعا گشاده شود

جامیا بر در طلب بنشین

کآخر این در تو را گشاده شود

شمارهٔ ۱۴۵

رخت که بر مه رخشان خطی ز نیل کشید

به چشم روشن عاشق ز سرمه میل کشید

کمال صنع ازل را تویی دلیل را

خط تو حرف خطا بر رخ دلیل کشید

دلم که دید لبت پیش روی تشنه لبیست

که در بهشت برین جام سلسبیل کشید

به زیر زلف رخت آفتاب اوج بقاست

که سایه بان به سر از پر جبرئیل کشید

غلام پیر مغانم که بهر تشنه دلان

به راه میکده خم می سبیل کشید

ز درد باده مرا رکوه پر کن ای ساقی

که میر قافله گلبانگ الرحیل کشید

بباز نقد روان بهر هر جوان جامی

که پیر ما رقم کفر بر بخیل کشید

شمارهٔ ۱۴۶

مدت رفتن آن مه به سفر دیر کشید

مهلت قاصد و تأخیر خبر دیر کشید

به غباری که به هر سو رود از موکب او

آرزومندی اصحاب نظر دیر کشید

ابر جود است و کرم لیک پی یک قطره

بخل ورزیش بدین تشنه جگر دیر کشید

این همه ناله مرغان به چمن زان سبب است

که نقاب از رخ گل باد سحر دیر کشید

کشتنی گشته ام از جرم بقا بی رخ او

وه که دست اجلم تیغ به سر دیر کشید

شب که آمد به سرخ خیل خیالش خجلم

که به پایش مژه ام در و گهر دیر کشید

نیست جز عشق بتان هیچ هنر جامی را

خصمی چرخ به ارباب هنر دیر کشید

شمارهٔ ۱۴۷

کس رخت را چو گل نظاره نکرد

که گریبان چو غنچه پاره نکرد

با دل عاشقان کند دل تو

آنچه با شیشه سنگ خاره نکرد

هر که زیر کمر میان تو دید

وای او کز بلا کناره نکرد

مه نشد شب فروز تا ز رخت

لمعه نور استعاره نکرد

جان بیچارگی دهم که لبت

دید بیچارگیم و چاره نکرد

سنگ بیدادت از عدد بدر است

ریگ صحرا کسی شماره نکرد

جامی از کارها نداشته دست

نام خود رند هیچ کاره نکرد

شمارهٔ ۱۴۸

چون قدح کز شراب پر گردد

چشمم از خون ناب پر گردد

ماه نو ساغر، آفتاب می است

ماه نو ز آفتاب پر گردد

بس که سوزد دلم جهان چه عجب

گر ز دود کباب پر گردد

تشنه عشق را چه سود کند

بحر و بر گر ز آب پر گردد

نکند کار نیم قطره آب

گر جهان از سراب پر گردد

عالم از تاب خور ز برقع تو

به یکی رشته تاب پر گردد

حال خود گر رقم زند جامی

پشت و روی کتاب پر گردد

شمارهٔ ۱۴۹

داغ هجرم لب خشک از مژه تر می‌سازد

شربت مرگ من از خون جگر می‌سازد

خط مشکین که بناگوش تو می‌آراید

فتنه تازه پی اهل نظر می‌سازد

هرکه جوید شرف وصل تو از حیله عقل

بهر بام فلک از شعبده پر می‌سازد

ساخت زر روی مرا عشق و ز خونابه دل

صورت نام تو را سکه زر می‌سازد

مفتی شهر کزو مدرسه آلود به عیب

ساکن صومعه شد تا چه هنر می‌سازد

شیخ زراق که از غیب خبر می‌گوید

سر فرو برده ندانم چه خبر می‌سازد

تا کند تحفه خسرو که بود طوطی هند

جامی از رشح نی کلک شکر می‌سازد

شمارهٔ ۱۵۰

دلم از رشک صبا می لرزد

کز وی آن زلف دو تا می لرزد

بس که می ترسد از آزار تنت

بند بر بند قبا می لرزد

می نهم پا که زنم دست به تو

پا جدا دست جدا می لرزد

دهد آرام زمین کوه و تنم

زیر صد کوه بلا می لرزد

جور مپسند که چتر زر شاه

بر سرش زآه گدا می لرزد

چون دعا گویمت از ترس رقیب

دست من وقت دعا می لرزد

جامی از خم شکنان دارد بیم

بر سر خمکده ها می لرزد

شمارهٔ ۱۵۱

رخ نمودی صفا همین باشد

خط فزودی بلا همین باشد

کارم از طره تو درهم شد

کار باد صبا همین باشد

کشمت گفته ای برای خدا

از برای خدا همین باشد

فکر وصل تو هر که را گفتم

گفت ماخولیا همین باشد

شد ز مهرت مس وجودم زر

اثر کیمیا همین باشد

تو شهی خیل نیکوان حشمت

حشمت و کبریا همین باشد

بنما ابروان که جامی را

قبله گاه دعا همین باشد

شمارهٔ ۱۵۲

دل تو غیر جفا نپسندد

باکس آیین وفا نپسندد

گر تو با ما ننشینی چه عجب

شه نشستن به گدا نپسندد

غیر ما گر تو پسندی صد بار

دل ما غیر تو را نپسندد

نیست جز تیره دلی کار رقیب

عشقت از اهل صفا نپسندد

هر که بر صفحه مه دیده خطت

نقش خوبان خطا نپسندد

بخت وصل تو پسندد به همه

جز فراق تو به ما نپسندد

یار اگر هجر پسندد جامی

دل قوی دار خدا نپسندد

شمارهٔ ۱۵۳

مست چشمت شراب را چه کند

با لبت قند ناب را چه کند

دیده روشن به توست مردم چشم

چشمه آفتاب را چه کند

هرکه را خانه قرص خورشید است

مشعل خانه تاب را چه کند

جوهری دید لعل خندانت

درج در خوشاب را چه کند

دیده بخت هر که بیدار است

با خیال تو خواب را چه کند

هر که شد در ره گدای تو پست

شاه عالی جناب را چه کند

شد به علم نظر علم جامی

شغل درس و کتاب را چه کند

شمارهٔ ۱۵۴

زان بت آزری خبر که دهد

زان مه خاوری خبر که دهد

دل ما مشتریست آن مه را

به مه از مشتری خبر که دهد

می دود اشک ما به هر سر راه

تا ازان لشکری خبر که دهد

بی خبر زو شدیم دیوانه

زان فسونگر پری خبر که دهد

کفش او تاج ماست شاهان را

زین بلند افسری خبر که دهد

تخت جم شد به باد منتظر است

تا ز انگشتری خبر که دهد

یار شد جور پیشه جامی را

زین نوازشگری خبر که دهد

شمارهٔ ۱۵۵

ز ایام خرمی نفس دیگرم نماند

جز فقر و نیستی هوس دیگرم نماند

سبحه به کف شمار بدیهای خود کنم

بیرون ز سبحه دسترس دیگرم نماند

جز وایه های طبع که آسودگیم برد

در خواب زحمت مگس دیگرم نماند

برباد رفت هستی خود رسته نفس من

در راه فقر خار و خس دیگرم نماند

کوتاه کردم از همه کس دست التماس

جز سر فقر ملتمس دیگرم نماند

آن طایرم که مانع طوف ریاض قدس

جز چارچوب تن قفس دیگرم نماند

من جامیم به ناکسی خویش مبتلا

پروای ناکسی کس دیگرم نماند

شمارهٔ ۱۵۶

چو از تن تیر تو جان را بدزدد

ز تیرت سینه پیکان را بدزدد

گریزم در خدا چون بینم آن چشم

مباد آن کافر ایمان را بدزدد

خطت بنهفت لب را در شگفتم

که چون خضر آب حیوان را بدزدد

زند شب رخنه دل در باغ وصلت

که تا سیب زنخدان را بدزدد

شب عاشق نگردد بی تو روشن

وگر خود ماه تابان را بدزدد

چه باشد کز عدم دزدی زند نقب

ز عمرم روز هجران را بدزدد

چو لب شد خوان حسنت را نمکدان

دلم خواهد نمکدان را بدزدد

چو خواند شعر جامی را سخندان

نه تنها شعر دیوان را بدزدد

شمارهٔ ۱۵۷

ماهی چو رخت فلک ندارد

قرص مه او نمک ندارد

لطفی که تو در سرشت داری

انسان چه بود ملک ندارد

خالی به رخت بزن که بی خال

چشمیست که مردمک ندارد

از باده بود نفور زاهد

قلب آرزوی محک ندارد

هرکس دهن تو دید خندان

در قسمت نقطه شک ندارد

شب بی تو مرا به زیر پهلو

گل جز خلش خسک ندارد

جامی که هزار خواب داند

جز تو سر هیچ یک ندارد

شمارهٔ ۱۵۸

معاشران چو می لعل در پیاله کنند

ز جم حکایت حال هزارساله کنند

وگر زبان بگشاید به عیب بی خردی

نکرده نطق به روح جمش حواله کنند

کسی به خوان نوال فلک نیارد دست

که نی به عاقبتش ز هر در نواله کنند

جمال دختر رز را نگر که حیف بود

گرش نه حاصل کونین در قباله کنند

بهار عیش چو در دی فتد خوش آن که در او

ز روی یار گل از جام باده لاله کنند

به ژاله نسبت دندانت ار کنم چه عجب

بر آبگینه دلها چو کار ژاله کنند

تنم که رگ رگ او نالد از غمت چنگیست

که تارهایش از آسیب زخمه ناله کنند

بهشت را که خریدند بی تو ساده دلان

نما جمال که آن بیع را اقاله کنند

چو شرح گفته جامی دهند نکته وران

به حل هر ورق املای صد رساله کنند

شمارهٔ ۱۵۹

با تو یکجا نمی توانم بود

وز تو یکتا نمی توانم بود

با تو دارم چو تن به جان پیوند

تن تنها نمی توانم بود

بر سر کوی تو ز بیم رقیب

آشکارا نمی توانم بود

بی تو بالین نشایدم ز حریر

سر به خارا نمی توانم بود

بر دلم بی تو شهر تنگ آمد

جز به صحرا نمی توانم بود

بدرم خرقه شکیبایی

چون شکیبا نمی توانم بود

بستم از ناله لب تو را زین بیش

انده افزا نمی توانم بود

من و قطع ره عدم چه کنم

بی تو قطعا نمی توانم بود

جز به آزار تیغت آسوده

جامی آسا نمی توانم بود

شمارهٔ ۱۶۰

زان شست و شو که در چمن از ژاله می‌رود

داغ جفای دی ز دل لاله می‌رود

ساقی بیار باده که از یک دو روزه عیش

در فصل گل کدورت یک‌ساله می‌رود

میگون لبت ز خاطر من از سه بوست شست

بختی که از ثلاثه غساله می‌رود

هر سو که کوچ کرده ما راه برگرفت

ما را ز دیده اشک و ز دل ناله می‌رود

چتر از فروغ طلعت او غرق نور شد

ماه تمام در تتق هاله می‌رود

هرجا که رفت زورق حافظ به بحر شعر

جامی سفینه تو ز دنباله می‌رود

نظم تو می‌رود ز خراسان به شاه فارس

گر شعر او ز فارس به بنگاله می‌رود

شمارهٔ ۱۶۱

دل باز سراسیمه سیمین ذقنی شد

مفتون شکرریزی شیرین سخنی شد

هرچند که صد زخم ز خنجر به تنم زد

هر یک پی بوسیدن دستش دهنی شد

بس شه که چو خسرو لب شیرین تو چون دید

در کوه زد از عشق سر و کوهکنی شد

از بس که ز عشقم شده مشهور به هر کوی

هرجا که نشستم ز بتان انجمنی شد

برکشته عشق تو ز دل بسته جگر خون

بنگر که شهید تو چه خونین کفنی شد

تا از تو قبا مانع من گشت به تنگم

خوش آنکه همین مانع او پیرهنی شد

جامی که ز عقل و ادب افتاده به عشق است

در محنت این کار عجب ممتحنی شد

شمارهٔ ۱۶۲

مرا بر نوک مژگان بس که خون دل جگر بندد

به رویت مردم چشم مرا راه نظر بندد

مزن آتش به من ای مه ز داغ هجر خویش امشب

مبادا دود من راه دمیدن بر سرح بندد

کشد لطف نقابم گاه و گه حرمان دیدارت

چو زلفت بر گل سوری نقاب از مشک بربندد

رگ جانم ز ذوق آن میان شد با کمر همبر

چو باشد از میان محروم خود را بر کمر بندد

چو نگشاید دل عاشق بجز در صحبت جانان

همان به کو در صحبت به روی خلق دربندد

به تلخی می‌گشا گه‌گه دهان در ناسزای من

ز شیرینی مبادا آن دو لب بر یکدگر بندد

چو جامی وصف آن لب‌ها نویسد رشحه کلکش

شود جلاب قند ناب و بر کاغذ شکر بندد

شمارهٔ ۱۶۳

سرت ز عارضه دهر دردمند مباد

زمانه بر دل شاد تو غم پسند مباد

تو جان اهل نیازی به چاربالش ناز

تنت به ناز طبیبان نیازمند مباد

ز نازکیست وجودت سرشته سر تا پای

وجود نازکت آزرده گزند مباد

برآتشین لبت آن خال کز تب افتاده ست

به چشم زخم حسودان بجز سپند مباد

علاج گریه تلخم چو جام عیش کشی

بجز تبسمت از لعل نوشخند مباد

جز آن ز سروقدان کو قبول خاطر توست

به پایبوسی رخش تو سربلند مباد

سواره چون بدر آیی ز فرق تاجوران

بغیر تاج و ز تو جز سم سمند مباد

کمند دولت سرمد تو راست هیچ سری

برون ز ربقه تسخیر این کمند مباد

نیی ست نایژه فیض خامه جامی

برآن نی از نفس عیبجوی بند مباد

شمارهٔ ۱۶۴

بیا که قاصد فرخنده پی ز راه رسید

رساند مژده که شاه جهان پناه رسید

فروغ نور جمالش به چشم مهر افتاد

صدای کوس جلالش به گوش ماه رسید

سرود مجلس رندان دردنوش اینست

که شاه تخت جلالت به تختگاه رسید

شدند نعره زنان ناشنیده نغمه نی

که این نوا به مقیمان خانقاه رسید

بخند گو لب مظلوم از بشارت بخت

که دادبخش به سر وقت دادخواه رسید

گناه بود کزو دور زیستم یکچند

چها به روی من از شرم این گناه رسید

چو کرد دعوی شادی دلم به مقدم او

ز اشک شادیش از هر مژه گواه رسید

رسید جذبه لطفی به هر ضعیف از وی

بدان مثابه که از کهربا به کاه رسید

به هر گدا که چو جامی فکند گوشه چشم

ز خاک راه مذلت به صدر جاه رسید

شمارهٔ ۱۶۵

گریه تلخ من از خنده آن لب نگرید

تشنه لب مردن من زان چه غبغب نگرید

اشکم از عکس لبش باده صفت رنگین شد

ساغر چشمم ازین باده لبالب نگرید

باده خون جگر و نقل غم و سینه کباب

بهر عیشم همه اسباب مرتب نگرید

سوختم زآتش هجران وی اینک صد داغ

همچو تبخاله مرا بر دل ازان تب نگرید

چون سواره رود آن ماه به هر گام او را

صد سر افتاده به زیر سم مرکب نگرید

خفته آن تازه جوان در تتق عزت و ناز

بر در او سر پیران مقرب نگرید

بهر نظاره آن مه چو رود لوح به کف

صف زده اهل نظر در ره مکتب نگرید

حسن رخساره به جا خاست خطش گرد عذار

روز نارفته هنوز آمدن شب نگرید

تا زند جامی غمدیده رقم شرح فراق

دود دل با نم مژگانش مرکب نگرید

شمارهٔ ۱۶۶

خشتی که روز مرگ مرا زیر سر نهند

دارم همین مراد کزان خاک در نهند

پیکان تو چو سرخ شود ز آتشین دلم

خوش آنکه بهر داغ مرا بر جگر نهند

صد عقدگوهر از مژه ریزم چو آن دولب

قفل عقیق بر در درج گهر نهند

ناید یکی چو دور خطت گر مهندسان

بر گل هزار دایره از مشک تر نهند

دل شد خراب عشق همان به که عقل و دین

زین پس متاع خویش به جای دگر نهند

بگشا کمر در انجمن سیم ساعدان

تا دستها به خدمت تو بر کمر نهند

شیرین لبت مدزد ز جامی که نیست عیب

گر پیش طوطیان سخنگو شکر نهند

شمارهٔ ۱۶۷

رقم می زد قلم وصف لب لعل تو بر کاغذ

قلم شد نیشکر وز نیشکر غرق شکر کاغذ

تنک دل را چه طاقت پیش طعن حاسدان آری

نیارد تاب زخم تیر چون باشد سپر کاغذ

بود کز زیر پا برداری و خوانی غم خود را

به خون دل نویسم وافکنم در رهگذر کاغذ

نشاید بر تو باد گرم و سرد ای شمع می خواهم

که چون فانوس سازم خانه ات را بام و در کاغذ

به کاغذهای رنگین چون بود مایل دل طفلان

کنم در نامه تو لعل از خون جگر کاغذ

پیام رقت خود داد دل از کوی تو جان را

چو آن یاری که بفرستد به یاری از سفر کاغذ

دل جامی ز بحر شعر باشد مخزن گوهر

ازان مخزن به دامن می برد اینک گهر کاغذ

شمارهٔ ۱۶۸

قدت سرویست جانا سایه پرور

به صد دل در هوای او صنوبر

به آن خط بردی از اهل قلم دست

نباشد آری انگشتان برابر

چنان با دعویت در تابم از شمع

که خواهم از تن او برکنم سر

همین بس در معارف وجد واعظ

که کوبد پای بر بالای منبر

رقیب ار گویدت تا پیش عشاق

مرا با خود ببر با خود میاور

به رسم تحفه گر جامی سوی فارس

فرستد این غزل را تازه و تر

ز جان فارسی گویان شیراز

برآید نعره الله اکبر

شمارهٔ ۱۶۹

عید شد و اندر کنار و بوسه با هم هر دو یار

یار ما ناداده بوسه می کند از ما کنار

دیدنش عید است و عیدی بوسه دادن بر لبش

ای خدا زین عید و عیدی کام مشتاقان برآر

گر دهد نشمرده از لب بوسه عیدی مرا

شکر آن دولت نیارم گفت تا روز شمار

می کنم هر روز عیدی زان دو رخ اما نکرد

زان لب نوشین مرا هرگز به عیدی شرمسار

می کنم از رنگ نو جامه به رسم عید نو

بس که خون دل همی ریزم ز چشم اشکبار

عید عشاق است و هر جا راند از نعل سمند

صد هلال عید گردد در ره او آشکار

جامیا گیرش سر ره بهر عیدی زانکه عید

غیر ازین کار گدایان نیست در هر رهگذار

شمارهٔ ۱۷۰

ای به نظاره کرده رو موکب ماه من نگر

خیل بتان سپاه او حشمت شاه من نگر

پی سپرم به راه او باور اگر نمی کنی

جسته ز نعل تو سنش شعله آه من نگر

هست کلاه بندگیش افسر سربلندیم

چون مه نوسپهرسا ترک کلاه من نگر

باغ تر است و تازه او خشک گیاه او منم

رفته به صرصر غمش خشک گیاه من نگر

دانه اشک شد روان بر رخ زردم از مژه

حاصل تخم مهر او دانه و کاه من نگر

باد گشاد برقعش زلف گرفت جای او

مانع دولت آمده بخت سیاه من نگر

پای بر آستانه زد کفش به سر چو جامیم

بر سر تخت سلطنت افسر جاه من نگر

شمارهٔ ۱۷۱

گر کنی سایه ام ای سرو خرامان بر سر

سر به پایت نهم و دیده گریان بر سر

می توان نسبت بالای تو با سرو سهی

گر بود سرو سهی را مه تابان بر سر

از گل روی تو تنها چو کنم گشت بهار

نهم از ناله همه صحن گلستان بر سر

شاه خوبان تویی امروز و گر عدل کند

تاج شاهی نهدت خسرو دوران بر سر

رخنه شد زآه دلم چرخ قویدستی کو

که فرو کوبدم این گنبد ویران بر سر

مردم از خواندن یاسین تو خیز ای زاهد

که مرا بس بود این شوخ غزلخوان بر سر

باز کن گوش عنایت سوی جامی که کند

دفتر نثر نثار تو و دیوان بر سر

شمارهٔ ۱۷۲

به رخسار و جبین و روی و عارض بردی ای دلبر

فروغ از صبح و نور از روز و عکس از ماه و تاب از خور

فروغ و نور و عکس و تاب رویت کرده عاشق را

بصر بینا خرد دانا روان روشن ضمیر انور

سگ و سنگ در و سگبان و دربان تو را هر شب

فتم در پا نهم بر سر برم فرمان شوم چاکر

نباشد در همه روم و ری و چین و چگل شوخی

چو تو خونریز و شورانگیز و رنگ آمیز و جنگاور

به عارض گل به مو سنبل به بر نسرین به تن سیمین

به قد طوبی به رخ جنت به خط طوطی به لب شکر

قبا دیبا کله زیبا بدن نازک کمر چابک

عبارت خوش سخن دلکش دهان کوچک میان لاغر

به زلف و طره مشکین و گفتار و لب شیرین

سمن سای و قمرفرسای و روح افزای و جان پرور

من و حرمان و یأس و رنج و محنت چون بود گردت

حصار از سنگ و سور از روی و در زآهن کلید از زر

تویی درگلشن و برزن تویی در خوبی و حشمت

گل حمرا بت رعنا مه انور شه کشور

ز ذوق مستی و مخموری و چشم و لبت دایم

کشم خرقه دهم سبحه خرم باده زنم ساغر

به فکر و نطق و شعر و خط و بال خود شدی جامی

تهی کن دل فرو خور دم شکن خامه فکن دفتر

شمارهٔ ۱۷۳

فصل دی کوته بود ساقی برای عیش روز

رشته گیر از شمع و از شب وصله ای بر روز دوز

از فروغ فضله شهدم چه حاصل فضل کن

وز رخ شاهد حریم مجلسم را برفروز

در جوانی بود سجده پیش شاهد عادتم

یادگاری مانده زان در پیریم این پشت کوز

نیست بر من داغی از محرومی از داغت بتر

جز بدین داغم به هر داغی که می خواهی بسوز

می دهد یادم زوال عمر و حرمان از مراد

از کساد یخ فروش شهر و گرمای تموز

بر بساط قرب کی دانم نهادن پای راست

من که پای راست را از چپ نمی دانم هنوز

کم شود ای مفتی به فتوی مانع جامی ز عشق

نیست بر دیوانگان حکم یجوز و لایجوز

شمارهٔ ۱۷۴

ندارم دریغ از غمت هیچ چیز

که مهمان ناخوانده باشد عزیز

اگر بستیت کلک شاپور نقش

شدی خسروت بنده، شیرین کنیز

پی قیمت چون تو سیمینبری

بود گنج زر کمتر از یک پشیز

بود مزرع همت عاشقان

برون از حساب جریب و قفیز

دلا خواهی از عاشقی بر خوری

بشوی از همه دست وز خویش نیز

به سیل فنا ده همه رخت و پخت

به موج بلاکش همه چیز و میز

ببر جامی از چرپ و شیرین دهر

چو طفلان مکن میل جوز و مویز

شمارهٔ ۱۷۵

من به خون غرق و لب لعل تو در خنده هنوز

زخم کاری و من از تیغ تو شرمنده هنوز

چه عجب گر بگدازم همه شب بی تو چوشمع

عجب اینست که روز آید و من زنده هنوز

بس گرفتار که در راه وفایت شده خاک

سرو تو سایه بر آن خاک نیفکنده هنوز

نکند گرچه دگر با تو صنوبر دعوی

خورد از دست صبا مشت پراکنده هنوز

سالک از ژنده صدپاره به جایی نرسد

رشته مهر تو نادوخته در ژنده هنوز

شاه را خاتم دولت ندهد نقش مراد

در نگین حرف تمنای تو ناکنده هنوز

جامی آزاد شد از بندگی خلق ولی

همچنان هست سگ کوی تو را بنده هنوز

شمارهٔ ۱۷۶

آید به برم چون تو نگاری نه و هرگز

تازد به سرم چون تو سواری نه و هرگز

عمری پی یک بوسه اگر رو به تو آرم

هرگز گذرد بر لبت آری نه و هرگز

کارم چه بود عشق تو و باز غم دل

کاری به ازین دانم و باری نه و هرگز

موییست میان و سر موی است دهانت

بوسی بود امکان و کناری نه و هرگز

تار سر زلف تو دراز است کسی دید

زینسان به درازی شب تاری نه و هرگز

از نرگس مخمور تو درعین خماریم

لعل تو کند دفع خماری نه و هرگز

گر خاک شود جامی دلخسته نشیند

زین بر دل پاک تو غباری نه و هرگز

شمارهٔ ۱۷۷

در لطف بود گل ز تو افزون نه و هرگز

یا سرو چو بالای تو موزون نه و هرگز

گردد خجل از روی تو خورشید فلک روز

شب با تو برآید مه گردون نه و هرگز

سر در خم زلف تو بود خلق جهان را

باشد کس ازین سلسله بیرون نه و هرگز

خونریز مرا کن به غم خویش حواله

تیغت سزد آلوده بدین خون نه و هرگز

فردا که فتد کار به میزان عدالت

چربد ز غم من غم مجنون نه و هرگز

دارم به دل از مار سر زلف تو زخمی

بهتر شود این زخم به افسون نه و هرگز

عهد تو و جامی ز ازل تا ابد آمد

هرگز شود این عهد دگرگون نه و هرگز

شمارهٔ ۱۷۸

یا به شمشیر جفا در جگرم چاک انداز

یا به رحمت نظری بر من غمناک انداز

تشنه لب خاک شدم در هوس لعل لبت

ساغر می بکش و جرعه بر این خاک انداز

سگ طوق توام آن دم که کنی عزم شکار

طوق در گردنم از حلقه فتراک انداز

رخ فروزان به تماشای گل و لاله خرام

آتش از رشک به مشتی خس و خاشاک انداز

بگشا لب به حدیثی و خردمندان را

سری از غیب در آیینه ادراک انداز

چند صاحبنظران درد غم و درد کشند

ای قضا سنگ به خمخانه افلاک انداز

جامی از عشق چه نالی که تو را گفت که دل

در کف سنگدلی سرکش و بی باک انداز

شمارهٔ ۱۷۹

آن سرو ناز کیست نهاده کلاه کژ

مستی‌ست گوییا که نهد پا به راه کژ

چون تازه شاخ گل که تمایل کند ز باد

گاه از خواص باده شود راست گاه کژ

حرفی‌ست بر لطافت صنع دبیر دال

بر لوح عارضش سر زلف سیاه کژ

افتم خمیده پشت به راهش که دور نیست

در پای سرو راست که خیزد گیاه کژ

خواهی شکار صید مراد آه کش دلا

کمتر فتد ز صوب غرض تیر آه کژ

خوش خاطرم ز دوست به افسانه وصال

خواه آن فسانه راست بود زو و خواه کژ

جامی به چاه جاه مشو سرنگون فرو

بس مرد راست کو شود از میل جاه کژ

شمارهٔ ۱۸۰

چو دید اشک روان مرا ستاره شناس

گرفت طالعم از سیر این ستاره قیاس

دهانت در ظلمات عدم نهان مانده ست

نه خضر برده به آن چشمه راه نی الیاس

رسیدم از خلش دل به جان دلم گویی

ز غمزه های تو خورده ست خرده الماس

ز اهل زهد ملول است طبع دردکشان

خواص را چه سر صحبت عوام الناس

میان نازکت افزون بود ز فهم عقول

چو سر غیب که بیرون بود ز درک حواس

جفای چرخ مرا بس سرم به سنگ ستم

مساز خرد و منه پیش آسیا دستاس

ز سر صبح ازل می زند نفس جامی

مباد شغل تو جز پاسداری انفاس

شمارهٔ ۱۸۱

خنده ای زد لب تو بر من گریان که مپرس

شاکرم از لب خندان تو چندان که مپرس

یاد آن روز که سر دهنت پرسیدم

لب گرفتی ز سر ناز به دندان که مپرس

روزی از بیم کسان زیر لبم پرسیدی

یافتم ذوقی ازان پرسش پنهان که مپرس

سر خوبانی و سامان جهان آشوبان

بی تو زانسان شده ام بی سر و سامان که مپرس

بامدادان که به گردن فکنی خلعت ناز

فتنه ها برزندت سر ز گریبان که مپرس

چه غم از ضربت چوگان ملامت که بود

با خودم حالی ازان گوی زنخدان که مپرس

بی تو جامی چو تنی مانده ز جان است جدا

از تن خویش که می گویدت ای جان که مپرس

شمارهٔ ۱۸۲

منم امروز و حالتی که مپرس

وز وداعت ملالتی که مپرس

رفتی و بی تو جان نرفت از تن

دارم از تو خجالتی که مپرس

مانده ز انکار عشق توست فقیه

در حجاب جهالتی که مپرس

مرغ تیر تو کرده نامه به پر

در هلاکم رسالتی که مپرس

بس هدایت طلب که از زلفت

رفته راه ظلالتی که مپرس

بهر آیینگیت صوفی شهر

داده دل را صقالتی که مپرس

شد چو طوطی ز شکرت جامی

مرغ شیرین مقالتی که مپرس

شمارهٔ ۱۸۳

دل سپردم به دلبری که مپرس

سرو قدی سمنبری که مپرس

با رقیبان همه وفا و کرم

با اسیران ستمگری که مپرس

مردم چشمم ازخیال لبش

شد توانگر به گوهری که مپرس

می رسد دمبدم ز غمزه او

بر دلم زخم نشتری که مپرس

طوطی تلخ کامم از غم هجر

آرزومند شکری که مپرس

ای که پرسی ز قبله نظرم

طلعت ماه منظری که مپرس

او به خوبی سمر شد از جامی

جامی از وی سخنوری که مپرس

شمارهٔ ۱۸۴

لطافت لب او بین و از زلال مپرس

خیال ابروی او بند و از هلال مپرس

ز دست دوست شکایت به دیگران خوش نیست

ملال می نگر از موجب ملال مپرس

به گوی گفت کسی حال چیست گفت ببین

فتاده در خم چوگان مرا و حال مپرس

شود ز پیر مغان حل مشکلات طریق

رموز عاشقی از پیر ماه و سال مپرس

به سر رنج و بلا جز رسیدگان نرسند

ز طفل حکمت آزار گوشمال مپرس

بتافت پرتو وصلش پس از هزار الم

کنون ز محنت اندیشه زوال مپرس

ز سر عشق اگر بوی برده ای جامی

حدیث هجر مگو قصه وصال مپرس

شمارهٔ ۱۸۵

تیر باران رسد از قوس قزح بر نرگس

سر ازین سهم کشد در سپر زر نرگس

جام زر بین که ز اثنای چو سیم انگشتان

چون نموده ست چو خوبان سمنبر نرگس

گنج قارون بدر آورد همانا ز زمین

که چنین از زر و سیم است توانگر نرگس

آبروی دگر آورد چمن را که نوشت

بر مطول الفی میم مدور نرگس

هست مستی که ز گل سرزده در حشر بهار

سرخوش از کاسه سر ساخته ساغر نرگس

طرفه مرغیست که دارد به چمن چون طاووس

از زر ناب گلی تعبیه در پر نرگس

قدر نسرین و گل از شاخ بلند است ولی

بر لب جوی بود از همه برتر نرگس

به هواداری والا علم دولت شاه

چشم بنهاده به بالای صنوبر نرگس

جامی آسا همه تن چشم شده تا که کند

التماس نظر از شاه دلاور نرگس

شمارهٔ ۱۸۶

تا به چشمت شده در ناز برابر نرگس

نازنینان چمن راست نظر بر نرگس

گر به مستانه دو چشمت کنم او را نسبت

کند از گریه شادی مژه ها تر نرگس

در تماشای چمن چشم تو هر جا که فتد

مست چشم تو برآرد ز زمین سر نرگس

بزم عشرت به سر سبزه و گل کش که شوند

جام بزم تو یکی لاله و دیگر نرگس

چون به بالای تو ماند به هزاران سوزن

دوخت دیده به تماشای صنوبر نرگس

در چمن هر سحر از شوق توأم پیچیده

گاه در سنبل سیراب و گهی در نرگس

وصف خط سیهت خوانده ام از هر سنبل

شیوه چشم خوشت دیده ام از هر نرگس

جامی احسنت که از بهر سواد غزلت

کرده از ساق و ورق خامه و دفتر نرگس

شمارهٔ ۱۸۷

مشو فریفته حسن صورت ای درویش

به روی شاهد معنی گشای دیده خویش

مکن به دیدن خوش قامتان به بالاروی

مباد مانی ازین کار و بار سر در پیش

ملاحت سخن عشق عاشقان دانند

نیافت چاشنی این نمک بجز دل ریش

طریق عقل رها کن که هیچ کس ننشست

به صدر قرب به تدبیر عقل دوراندیش

کجاست شحنه که تا شهر را بپردازد

ز سفلگان مسلمان نمای کافرکیش

شبان به خواب وز آن بی خبر که افتاده ست

هزار گرگ فزون در رمه به صورت میش

مده به مدرسه جامی ز سر وصل نشان

که بر فقیه نمی چسبد این سخن به سریش

شمارهٔ ۱۸۸

آشیان می سازد از خس بلبل بی صبر و هوش

می کند ز اغیار حال خویش را خاشاک پوش

وقت گل باشد غنیمت جز به عشرت مگذران

دمبدم در گوش هوشم گوید این معنی سروش

روی همت کی کند در مسند تمکین شاه

چون نهد بر خم می پشت فراغت میفروش

ضعف پیری را دوا کردم طلب گفت آن حکیم

نوجوانی جوی و بر رویش شراب لعل نوش

در چمن از لذت گفت و شنید وصف تو

غنچه ها یکسر دهان گشتند و گلها جمله گوش

داغ بر دل رخنه بر جان سر به صحرا داده ای

گله گله بی زبانان را بدین داغ و دروش

رخ نمودی جامی از وصف تو چون بندد زبان

کار بلبل نیست وقت گل که بنشیند خموش

شمارهٔ ۱۸۹

چون نهفتی آن دو رخ بگشا لب خندان خویش

جلوه ده بر بیدلان یک غنچه از بستان خویش

کس رطب بی خسته کم دیده ست لب از من مدوز

تا که سازم آن رطب را خسته از دندان خویش

مردم از پیراهنت دیدن چه حاجت زخم تیغ

چون به قصد قتل من بالا زنی دامان خویش

هر رگم را شد به پیکان تو پیوندی جدا

کن ترحم وز تن زارم مکش پیکان خویش

من ز تو محروم و افغان من آید سوی تو

کاش بتوانم که آیم همره افغان خویش

تا نبیند چشم در نظاره ات هر بوالهوس

از سیاست ریز خونم بر سر میدان خویش

بهر جدول زر دهد خورشید گردون لاجورد

چون کند جامی سواد از بهر تو دیوان خویش

شمارهٔ ۱۹۰

نگار من که باشد خانه از کوی وفا دورش

نبینم خانه ای در شهر دور از فتنه و شورش

جمالش باغ پر میوه ست غوری وش غرضناکان

خدایا در پناه خویش دار از غارت غورش

گدایی دلق خود داده به می نبود بجز شاهی

که کرده دست تجرید از لباس سلطنت عورش

شهی کز حشمتش در چشم بودی جم کم از موری

کنون در خاک بینی چشمخانه خانه مورش

هر آن مسکین مفلس کو ز زر نبود قوی بازو

به سیمین ساعد او دست بردن کی رسد زورش

مگو بی من به از مرگ است بودن زنده عاشق را

که بعد از مردن این افسانه نتوان گفت در گورش

درین شهر دو در جامی منه سور طرب کافتد

ز سنگ انداز ماتم هر زمان صد رخنه در سورش

شمارهٔ ۱۹۱

خوشا منازل سلمی و ربع و اطلالش

که برد رسم و اثر گردش مه و سالش

کدام کاخ سرافراخت زین نشیمن خاک

که دستبرد حوادث نکرد پامالش

عجب زناله به تنگم که ناگذشته زلب

یکی هنوز، رسد دیگری ز دنبالش

درآی ساقی و درده میی که پیش خرد

لقب عقیق مذاب است و لعل سیالش

بود که دولت مستی وبیخودی دهدم

خلاصی از غم او بار دهر و اقبالش

نسیج این غزل خوش که کس نیافته است

به قد عشق و وفا خلعتی به منوالش

هدیه ایست همانا کزان جهان مجنون

به نام جامی دلخسته کرده ارسالش

شمارهٔ ۱۹۲

خط عنبرین بر شکر مکش

طوق مشک چین گرد خور مکش

چشم عالمی دفع چشم را

نیلگون رقم بر قمر مکش

طوطی خطت گو چو زاغ شب

قرص مهر را زیر پر مکش

مهر نه ز لب بر دهان مرا

وز فغان من درد سر مکش

گشته عالمی فتنه بیش ازین

از جمال خود پرده در مکش

چون خیال او میهمان شود

غیر جان دلا ماحضر مکش

جامیا زدی شعله در جهان

هر دم آه گرم از جگر مکش

شمارهٔ ۱۹۳

دم زد دل از سر غمت از سرزنش خون کردمش

گرم از میان مردمان چون اشک بیرون کردمش

کردم عقیقین حقه ای پیدا به یاد آن دهان

یاد آمد آن دندان مرا پر در کنون کردمش

لیلی به خواب از من شبی پرسید وصف زلف تو

گفتم مسلسل نکته ها چندان که مجنون کردمش

چون خیمه را دیدم تهی از وصلت ای سرو سهی

جویی که گرد خیمه بود از گریه جیحون کردمش

یارب چه سخت آمد دلت کز بهر رحم احوال خود

هرچند افزون گفتمش بیرحمی افزون کردمش

زخمی که مار گیسویت بر جان من زد به نشد

گرچه ز افسون خوان لبت صد بار افسون کردمش

جامی که با میخوارگان می داشت همرنگی هوس

جامی دو بر وی ریختم دراعه میگون کردمش

شمارهٔ ۱۹۴

ای چو گلبرگ طری عارض زیبای تو خوش

گرد آن حلقه زده زلف سمن سای تو خوش

پای تا سر تو چنانی که بود بوسه زدن

بر رخ خوب تو زیبا به کف پای تو خوش

گر کنی پرسش و گر خنده زنی بر حالم

هر چه آید بود از لعل شکرخای تو خوش

خلعتی خاص بود گیسویت از شعر سیاه

که ز سر تا به قدم هست به بالای تو خوش

دیده خوش گشت چو بنشست خیال تو در او

بنشین خرم و خندان که بود جای تو خوش

وعده جنت نسیه به ورع ورزان ده

که به نقد است دل ما به تماشای تو خوش

خوش سپردی دلت امروز به درد و غم عشق

باد امروز تو خوش جامی و فردای تو خوش

شمارهٔ ۱۹۵

ای به سرم دمبدم تیغ جفای تو خوش

دل به نسیم تو شاد جان به هوای تو خوش

چشم و دل و جان خوشند تا شده جای تواند

خوش بنشین در همه ای همه جای تو خوش

عاشق دلخسته را وعده جنت مده

چون نشود خاطرش جز به لقای تو خوش

حال خوشی از درت کرد گدایی دلم

جز به گدایی نشد حال گدای تو خوش

عربده بگذاشتی تخم صفا کاشتی

وقت همه عاشقان شد ز صفای تو خوش

رشته پیراهنت باد تن لاغرم

تا به طفیلش زیم زیر قبای تو خوش

رخصت جامی بده تا پی دفع رمد

دیده بمالد گهی بر کف پای تو خوش

شمارهٔ ۱۹۶

نازنینا یک شبی با عاشقان دمساز باش

تاج رعنایی به سر سلطان تخت ناز باش

شمع مجلس شو به آن رخساره گو عشاق را

مرغ جان گرد تو چون پروانه در پرواز باش

زابروان زه کن کمان وز بهر قتل عاشقان

از مژه ناوک فکن وز غمزه تیرانداز باش

با لب لعل و خط نوخیز و زلف مشکبیز

هر بلا را اول و هر فتنه را آغاز باش

پای تا سر رحمتی هر دم مبند از ناز چشم

این در رحمت به روی بیدلان گو باز باش

تا به کی باشی دلا محروم ازان موی میان

چون کمر گردش درآ وز محرمان راز باش

خواهدت روزی به بزم وصل خواندن لطف دوست

جامیا گر هوشمندی گوش بر آواز باش

شمارهٔ ۱۹۷

چمن کامسال بینی ناامید از فیض بارانش

ندارد تازه جز باران اشک دل فگارانش

چو عاشق در چمن تنها رود در پای هر گلبن

ز ابر دیده خون آرد هوای گلعذارانش

بنفشه ماتم لب تشنگان باغ می دارد

که بینی در لباس نیلگون چون سوگوارانش

گل آمد شمع بزم باغ بین کز خوشنوا مرغان

چو پروانه همی گردند گرد سر هزارانش

گرفتاری ز هوش آمد خوشا مستی که بخشد می

امان از قید هشیاری و کید هوشیارانش

کسی کز شوق گلرویان بود دلتنگ چون غنچه

معاذالله که بگشاید دل از باد بهارانش

درین غمخانه کی از غم رهایی یابد آن بیدل

که بگسستند ازو پیوند صحبت غمگسارانش

چو آمد یارب از جامی که می دارد فلک زینسان

به کام دشمنان دور از جمال دوستدارانش

شمارهٔ ۱۹۸

نه به لطف از ستم دوست توان یافت خلاص

نه به صبر از الم دوست توان یافت خلاص

ای که گویی که به عشرت رهی از غم حاشا

کی به عشرت ز غم دوست توان یافت خلاص

جور او هر نفسی بیش و وفا کم باشد

مشکل از بیش و کم دوست توان یافت خلاص

روز و شب همدم او باش که از مرده دلی

چون مسیحا ز دم دوست توان یافت خلاص

دیده را چون رسد از گریه هجران رمدی

زان به خاک قدم دوست توان یافت خلاص

زین همه نقش خطا بر ورق دهر زده

به معنبر رقم دوست توان یافت خلاص

جامیا دیده به ره دار که از خشک لبی

به نمی از قلم دوست توان یافت خلاص

شمارهٔ ۱۹۹

چو خوش دمیده تو را خط به گرد آن عارض

بنفشه زار بود خط و گلستان عارض

قد تو سرو و تنت گل رخ ارغوان آمد

که دیده سرو گل اندام ارغوان عارض

ثبات و صبر و قرار دلم تمام به توست

خدای را که ز چشمم مکن نهان عارض

زمین شود همه مشک و گلاب چون تو روی

به راه مشک فشان زلف و خوی چکان عارض

رخت چو دیدم اشارت کنان آنک ماه

شد از اشارت دست منت نشان عارض

ز گل خجل شود از لاله منفعل گردد

به باغ اگر بنمایی به باغبان عارض

نما به تربیت قهر و لطف جامی را

زمان زمان سر زلف و زمان زمان عارض

شمارهٔ ۲۰۰

چون نسخه جمال تو خالیست از غلط

در وی چرا کشند لب و عارض تو خط

شک داشت در وجود دهانت دبیر حسن

بر لب پی شک از دو سه خال تو زد نقط

بغداد حسن را که تو در وی خلیفه ای

جاریست ز آب دیده ما بر کنار شط

منویس نامه پیش رقیب زبان دراز

خط چون توان نوشت قلم را نکرده قط

بنما میان دوباره که شکل تو کام ما

ندهد نتیجه گر نه مکرر شود وسط

آهنگ اوج عشق ز تردامنان مجوی

پرواز جره باز نیاید ز طبع بط

جامی خجل مباش گر از قحط قافیه

واقع شود به مطلع و مقطع تو را غلط

شمارهٔ ۲۰۱

دلم که بی تو ز هیچ آرزو ندارد حظ

ز باغ و راغ بجز رنگ و بو ندارد حظ

ز لطف طبع بود ذوق می نه از خوردن

ز باده با شکم پر سبو ندارد حظ

چه سود کوشش واعظ چو بی عنایت تو

بغیر رنج و غم از جست و جو ندارد حظ

مکش نقاب ز رخ پیش زاهدان کثیف

که جز لطیف ز روی نکو ندارد حظ

بود ز چاشنی عشق بی نصیب آن کس

که از چو تو صنمی تندخو ندارد حظ

حدیث صدر ریاست به شیخ مجلس گو

که رند دردکش از آب و رو ندارد حظ

شنو به گوش رضا گفت و گوی جامی را

که بی رضای تو از گفت و گو ندارد حظ

شمارهٔ ۲۰۲

زآتش عشقت علم زد رشته جانم چو شمع

اشک شد یکسر تنم وز دیده می رانم چو شمع

اینچنینم کآتش عشق تو در دل خانه کرد

خواهد آخر سر برآورد از گریبانم چو شمع

بر امید بوی تو یا پرتوی از روی تو

روز در باغم چو گل شب در شبستانم چو شمع

امشب ای صبح سعادت چند سوزم بی رخت

روی بنما تا به رویت جان برافشانم چو شمع

دیده ام تا زنده خود را کار من جز گریه نیست

طرفه تر حالی که با این گریه خندانم چو شمع

مانده ام حیران حال خود که با این ضعف تن

چون میان آب و آتش زنده می مانم چو شمع

هر شبم گویی که جامی چند سوزی بهر من

چون کنم جز سوختن کاری نمی دانم چو شمع

شمارهٔ ۲۰۳

عمرها آن که به سویم گذری داشت دریغ

تند بگذشت و ز حالم نظری داشت دریغ

می پرد روح به امید لب بام ویم

وه که بخت از تن من بال و پری داشت دریغ

من به وصف لب او طوطی شکرشکنم

نه کرم بود که از من شکری داشت دریغ

منم آن عاشق مفلس که سپهر از گوشم

حلقه خدمت زرین کمری داشت دریغ

بوسه نگذاشت که بر خاک کف پاش زنم

آن زلال از لب خونین جگری داشت دریغ

نیم کشته شدم از یک نظرش حیف نگر

کز عقب بهر خلاصم دگری داشت دریغ

آبرو باد ز خاک در او جامی را

که رخ از سجده هر خاک دری داشت دریغ

شمارهٔ ۲۰۴

کجا شد آنکه ز بغداد مستقر سلف

به حله روی نهادم ز حله رو به نجف

نجف مگوی که آن قبله جای مجد و علا

نجف مگوی که آن بارگاه عز و شرف

نهاده اهل وفا بر ستانه او روی

کشیده اهل صفا بر حوالی او صف

بر آن ستانه فرو ریختم ز جیب نیاز

ز عجز و ضعف هدایا ز فقر و فاقه تحف

ز فوت عمر گرامی و روزگار شریف

که جز به خدمت آن روضه گشته بود تلف

گهی به یا حزنا ساختم نوای حزن

گهی به یا اسفا سوختم به داغ اسف

فغان کشیدم از اندوه آن ز سینه چو چنگ

طپانچه کوفتم از درد آن به روی چو دف

بر آن شدم که چو جامی ازان حریم مراد

عنان عزم نپیچم دگر به هیچ طرف

ولی دریغ که بازم سپهر حادثه زای

زمام دولت و اقبال در ربود ز کف

شمارهٔ ۲۰۵

صوفی شهر آن به انواع فضایل متصف

باده خورد و شد به فضل باده خواران معترف

ساخت جاروب حریم میکده موی سفید

خرقه پشمینه در پای خم افکند از کتف

خرده چون شین در سر شاهد کن و شمع و شراب

تا شوی بالانشین بر اهل عشرت چون الف

آن جبین بین برتر از ابرو که پنداری شده ست

عطف دامان مه روشن هلال منخسف

حرف آن قامت مزن با مایل طوبی که او

خاطری دارد ز سمت استقامت منحرف

طبع نادان را ز دانا شادتر دارد سپهر

ز انتظام افتد چو کار پیر خوانندش خرف

شاهد مقصود را پرده حجاب هستی است

جز به جام می نشد بر جامی این سر منکشف

شمارهٔ ۲۰۶

حشمت میفروش بین بر در او ز هر طرف

گرد مواید کرم اهل صفا کشیده صف

فیض کرامتش نهد دمبدم از سفال می

رند خداشناس را جام جهان نما به کف

پرورشت دهد فلک لیکن ازو تو برتری

بیش نهد بلی خرد قیمت گوهر از صدف

پرده دیده و دلم فرش بود به راه تو

گر قدمی بدین طرف رنجه کنی زهی شرف

قبله جان اهل دل مستی و بیخودی بود

وه که به زهد و توبه شد بیهده عمرها تلف

بانگ دفینه خوش بود خواجه زرشمار را

مفلس دردخواره را خوشتر ازان صدای دف

محنت بادیه مکش جامی و عزم کوفه کن

شو پی حج و عمره هم طایف مشهد نجف

شمارهٔ ۲۰۷

شب نهان آن مستم از بالای سر بگذشت حیف

بعد عمری کامد از من بی خبر بگذشت حیف

گرچه دیری بودم اندر هجر او گریان و خوار

بر من از برق درخشان زودتر بگذشت حیف

سینه را کردم سپر تا نگذرد تیرش ز من

بر سپر آمد خوش اما از سپر بگذشت حیف

عشرت شاهان ندارد لذت غمهای عشق

روزهای من به غمهای دگر بگذشت حیف

دست و پا در بحر بهر آشنایی می زدم

زو نشان نایافته آبم ز سر بگذشت حیف

زیستم شب بر امید بوی او وقت سحر

بوی او نایافته وقت سحر بگذشت حیف

جامی سرگشته رو در کعبه مقصود داشت

ره به سر نابرده ایام سفر بگذشت حیف

شمارهٔ ۲۰۸

دنت منازل من کنت منه بالاشواق

گذشت مدت هجران و روزگار فراق

برآمد از مدد بخت و یاری توفیق

مراد خاطر مجروح عاشق مشتاق

به صبر جفت شدیم ار چه پیش ازین می بود

زطاق ابروی او دور طاقت ما طاق

گرفت آن که چو جان در درون دل جا داشت

به سان مردمک اندر سواد دیده وثاق

جدا ز طلعت طاق ابروان چه سود کند

که بر فلک کشی از سنگ و خشت طاق و رواق

هری مقام حسینی لقب شهنشاهیست

که می زنند نوای محبتش عشاق

ازان مقام مکن راست جامیا آهنگ

سوی حجاز که از ساز رفت راه عراق

شمارهٔ ۲۰۹

به خود گمان من آن بود در بدایت عشق

که کوس ملک زنم زود در ولایت عشق

دریغ و درد که هم در میان فرو رفتم

ندیده بارقه لطفی از نهایت عشق

ز کارخانه عشقم جز این نصیبی نیست

که بر زبان گذرد گه گهم حکایت عشق

حقوق عشق رعایت چنانچه می باید

نیافت زین بود از عاشقان شکایت عشق

پی نزول هر آیت شنیده ام سببی

برون بود ز سببها نزول آیت عشق

ز جور دهر پناهی گرفته هر بیدل

پناه من چه بود سایه عنایت عشق

چه سود سعی تو جامی به آن بود که نهی

زمام مصلحت اندر کف کفایت عشق

شمارهٔ ۲۱۰

بیا ساقی بیار آن باده پاک

بشو حرف مرا زین تخته خاک

که بند پای گشته حرف هستی

نشاید رفت ازین راه خطرناک

بود آسان نما ادراک مقصود

ولی مشکل بود ادراک ادراک

همی بینی ولیکن دید خود را

نبینی این نه بیناییست ماناک

ز خارستان طبع اندر دوچشمت

خلیده گوییا خار است و خاشاک

عجبتر آنکه هرگز یک سر موی

ز نابینایی خود نیستت باک

چو نرگس چشمها بگشاده جامی

به کوری ساختی حاشاک حاشاک

شمارهٔ ۲۱۱

مراست بی رخ تو شادیی به غم نزدیک

شبی و روزی در تیرگی به هم نزدیک

شب فراق تو از حد گذشت کی باشد

که آید این شب محنت به صبحدم نزدیک

برست ز آفت امساک زهد هر که نشست

ز خم باده به سرچشمه کرم نزدیک

مناز گو شه دوران به جام جم که بود

سفال میکده ما به جام جم نزدیک

چو شوق قاید رهرو بود نباشد دور

گرش به دیده نماید ره حرم نزدیک

چو ریگ گرم دوصد کوه آتش است به راه

مرا چه زهره که سویت نهم قدم نزدیک

رخت ز دیده تر دامنان نگه می دار

که کم نهد کسی آیینه را به نم نزدیک

ز علم و فضل چه لافم که دهر می سنجد

متاع بیش ز بیشم به کم ز کم نزدیک

مباش غمزده جامی که کاروان وجود

رسیده است به سرمنزل عدم نزدیک

شمارهٔ ۲۱۲

شکر آمد ز خنده تو به تنگ

کوزه خود نبات زد بر سنگ

روی تو پر صفا ز اشک من است

گرچه از نم برآرد آینه زنگ

صلح تو بیگناه خونریزیست

بر سر صلح تو کسان را جنگ

نام خود را رقیب عاشق کرد

هست ازین نام عاشقان را ننگ

انجم از ماتم انجمن سازند

چون شود آه من بلند آهنگ

لاله های دورنگ بین گشته

همه در داغداریت یکرنگ

تا به کویت مقیم شد جامی

باشد از فکر حج به صد فرسنگ

شمارهٔ ۲۱۳

از در بسته و دیوار بلند تو به تنگ

آمده با در و دیوارم ازین غصه به جنگ

گفته ای شب در ما چند زنی این نه درست

از دل سخت تو بر سینه همی کوبم سنگ

تا به گوش تو رسد ناله من می خواهم

که به بزم تو کنم از رگ جان رشته چنگ

داده ام دل به تو از صورت مژگان تو پر

بسته ام بر کمرت ترکشی از تیر خدنگ

چه کنم چاره که کردند درین لجه نیل

گوهر وصل تو را تعبیه در کام نهنگ

نبرد نقش خط سبز تو را گریه ز دل

نشود پاک به شستن ز رخ آینه زنگ

نام جامی چه بود ننگ همه بدنامان

رند رسوا شده از نام نکو دارد ننگ

شمارهٔ ۲۱۴

هرکس آرد دامن صلحت به چنگ

بر سر اینست ما را با تو جنگ

صحبت تنگ تو با بیگانگان

آشنایان را همی آرد به تنگ

محنت هجر تو پاید سالها

دولت وصل تو باشد بی درنگ

مهر خطت را هنر داند دلم

گرچه باشد عیب بر آیینه زنگ

چهره ام شد کهربا اشکم عقیق

بیش ازینم نیست از لعل تو رنگ

کی رسد در عشق عقل تیزپای

چون رود با مرکب جم مور لنگ

نیکنامی کم طلب جامی که هست

عشقبازان را ز نام نیک ننگ

شمارهٔ ۲۱۵

مصطفایی به صفای دو رخ و لعل تو آل

ابرو و خال سیاه تو هلال است و بلال

صورت بینی سیمین تو انگشت نبی ست

که رخت گشته دو نیم است ازو ماه مثال

طرف رویت به خط سبز بود لوح کلیم

که بر او کرده یدالله رقم آیات جمال

نیست گنجایی مستقبل و ماضی ما را

مرکز همت ما نیست بجز نقطه حال

شویم از اشک ندم میل می از دل حاشا

کی به شورآبه قناعت کنم از آب زلال

محتسب خم و سبو می شکند رندی کو

کش کند ریش تر از درد و تراشد به سفال

می به عشرت طلبان ده که بود جامی را

قدح از دیده پر و دیده ز دل مالامال

شمارهٔ ۲۱۶

بیا که فصل بهار است و محتسب معزول

معاشران به فراغت به کار خود مشغول

بیا بیا که صفا در پی صفاست همه

حریف ساده، می بی غش و قدح مصقول

شراب لعل ز جام بلور کش که به هم

دو جوهرند یکی منعقد دگر محلول

علم به عالم اطلاق زن ز باده لعل

مشو چو فلسفیان قید علت و معلول

فقیه و زاهد و عابد نه مرد این کارند

ببند بر رخ اینان در خروج و دخول

چو از فضایل مردان راه محرومی

چه سود بحث که آن فاضل است و این مفضول

به جرم توبه ز مستان خجل مشو جامی

که پیش اهل کرم هست عذرها مقبول

شمارهٔ ۲۱۷

در دهانت شک است و آن دو سه خال

گرد لب نقطه هاست بر شک دال

قاصرند از مثال قامت تو

نخل بندان کارگاه خیال

نیست مرغ هوای عشق تو را

هیچ چیزی به از فراغت بال

بیخودند از جمال طلعت تو

ساکنان سرادقات جلال

بین سرشک مرا که از خاطر

شوید آب روان غبار ملال

حالت از بانگ نی چه سود ای شیخ

چون نیی واقف از حقیقت حال

عمر جامی ازان دهان و میان

می رود در خیال های محال

شمارهٔ ۲۱۸

قد بدا الصبح علی اسعد فال

و زقی الدیک علی اطیب حال

ساقیا می گذرد وقت صبوح

قدحی چند بده مالامال

رنج مخمور شبانه نرود

جز به میهای صبوح از دنبال

صبحدم تشنه لبان را می لعل

می دهد خاصیت آب زلال

حبذا آب زلالی که ازوست

شسته از چهره جان گرد ملال

جامیا باده خور و دار حرام

به حلالیش مرو راه ضلال

زانکه می خاصه به شیرین پسران

مستی آرد چه حرام و چه حلال

شمارهٔ ۲۱۹

ای پای دل ز زلفت در عنبرین سلاسل

زین عنبرین سلاسل مشکل خلاصی دل

آرد به هوش زنجیر آن را که گشت مجنون

زنجیر تو ربوده هوش هزار عاقل

هرگز نشد خیالت دور از مقابل جان

ما را خیالت آری با جان بود مقابل

گلها به وصف رویت رنگین رسایل آمد

کرده صبا تک و پو در نشر آن رسایل

دل ماند و آن زنخدان گرچه برآمدش جان

هاروت را چه امکان رستن از چاه بابل

حادی ز آب چشمم گل شد همه بیابان

بهر خدا که طی کن ذکر حبیب و منزل

در نظم و نثر جامی وصف تو گوید و بس

لله خیر ناظم لله در قائل

شمارهٔ ۲۲۰

شراب لعل بده ساقیا که یک دو سه دم

رهم ز شغل سیه کاری دوات و قلم

به دل که چون ورق نانوشته پاکیزه ست

چرا کشم ز خیال دروغ و راست رقم

دلم ز رنگ دورنگی گرفته چند کنم

سواد شعر قرین با بیاض شعر به هم

به وصف روی غزالان غزلسرایی چند

به فکر قافیه پشتی چو زلف ایشان خم

کدورت خط و شعرم کجا برد ز ضمیر

بجز صفای می و لحن زیر و نغمه بم

ولی دریغ که طی شد ز بزمگاه امید

ز دستبرد لئیمان بساط لطف و کرم

سفال درد تو را بس ز دست دردکشان

حدیث جام مکن جامی و حکایت جم

شمارهٔ ۲۲۱

دور از توام افتاده بر بستر درد و غم

یک پای درین عالم یک پای درآن عالم

راه دل و دینم زد آن عارض گندمگون

نبود بجز این معنی میراث من از آدم

خوی کرده رخت بارد از قرص قمر پروین

خندان دهنت دارد در غنچه تر شبنم

تا مهر کند دل را از هر چه نه مهر تو

یاقوت لبت از خط کرده ست سیه خاتم

تو شاهد جانهایی حاشا که خیالت را

جز دیده جان باشد در پرده دل محرم

بس تشنه جگر مرده در بادیه و جانش

در صحن حرم رقصان بر زمزمه زمزم

شد قاعده یاری سست از دل سخت تو

هر چند ز سنگ آمد بنیاد بنا محکم

در مردمش آید خون از نوک مژه بیرون

بی لعل لبت جامی از دل چو برآرد دم

شمارهٔ ۲۲۲

ای تنت سیم و بر و ساعد و بازو همه سیم

چون زر از مفلسی از سیم توام دل به دو نیم

دزدی از من تن خود چون گذرم پهلویت

من چنین مفلس و از من تو همی دزدی سیم

هست بی ساعد سیمین توام بیم هلاک

دست ده تا که برون آیم ازین ورطه بیم

با سگ کوی توام هست قدیمی عهدی

حاش لله که فراموش کنم عهد قدیم

چشم نرگس شود از خاصیت آن بینا

بوی پیراهن خود گر دهی ای گل به نسیم

تو به شهر خود و ز آوازه حسنت شده اند

خلقی آواره ز هر شهر و به شهر تو مقیم

جان جامی به لبت میل طبیعی دارد

به شکر خنده درآ تا کند آن را تسلیم

شمارهٔ ۲۲۳

گاهی که کشی تیغ نهم گردن تسلیم

هر بی سر و پا را نکشی زین بودم بیم

بر اهل دل آموختن حرف غمت را

شد سینه ناخن زده ام تخته تعلیم

مستخرج احکام شهیدان فراقت

از خون دل و دیده کشد جدول تقویم

هر جا که درافتد سخن سدره و طوبی

ذکر قد رعنای تو اولی ست به تقدیم

جنت طلبان گر لب شیرین تو بینند

درکام همه تلخ شود کوثر و تسنیم

زد کلک مصور پی تصویر خط تو

مشکین الفی چند رقم بر ورق سیم

جامی کند از تنگدلی یاد دهانت

هرجا که بر او تنگ شود قافیه میم

شمارهٔ ۲۲۴

بیا کز روی ساقی وقت گل برقع براندازیم

ز عکس روی آن گلچهره گل در ساغر اندازیم

چو گیرد خواب مستی نرگس آن سرو گلرخ را

زگل بالین نهیم از فرش سبزه بستر اندازیم

بگیریم از سر خم خشت وز لای ته می گل

پی عشرت درین خمخانه طرحی دیگر اندازیم

ز بانگ چنگ و لحن ارغنون و نغمه بربط

فغان در طارم این گنبد نیلوفر اندازیم

صدای مستی ماتا همه آفاق را گیرد

ازین بام زمردفام این طشت زر اندازیم

اگر عقل نصیحتگر نهد بنیاد مستوری

به یک جرعه شراب تلخ بنیادش براندازیم

ز محرومیست دوری از حریم مجلس مستان

به هر حلیت توان خود را به آن مجلس دراندازیم

ترنم می کند واعظ چو می خوش نیست بی مطرب

بیا تا سرخوشان خود را به پای منبر اندازیم

نیارامیم چون کشتی درین دریا ولی هر جا

که والاگوهری یابیم آنجا لنگر اندازیم

فضای این شکارستان پر است از صید پرورده

چرا شبها ز همت بر شکار لاغر اندازیم

نشاید تشنه لب رفتن سوی جنت بیا جامی

که خود را پیش ازان از خم می در کوثر اندازیم

شمارهٔ ۲۲۵

ما به راه طلب وصل تو نعل افکندیم

وز لب لعل تو دندان طمع برکندیم

دور پرگار فلک رسم جدایی انگیخت

تا درین دایره کی باز به هم پیوندیم

کس گرفتار مبادا به ملاقات رقیب

نپسندیم به کس آنچه به خود نپسندیم

با تو بودیم چو تن همنفس جان یکچند

زنده اکنون به مددگاری آن یکچندیم

استینها ز دو ساعد بودت صره سیم

دست بگشای که بس مفلس و حاجتمندیم

نیست بهر غرضی بودن ما در کویت

با سگان تو به زنجیر ارادت بندیم

دی گذشتی به من و سایه سرو تو فتاد

ما چو جامی ز وصالت به همین خرسندیم

شمارهٔ ۲۲۶

رخصتم ده که سر زلف سیاهت گیرم

دیده را روشنی از روی چو ماهت گیرم

چون تو را نیست سرآنکه بیابم به تو راه

داد خواهم نه بیایم سر راهت گیرم

گرچه بیشم گنهی نیست زنم دست نیاز

دامن لطف پی عفو گناهت گیرم

سایه افکن به من ای سرو که افتم به هلاک

گر نه از حادثه دهر پناهت گیرم

از سر بسترم امشب مرو ای همسایه

تا به اندوه شب خویش گواهت گیرم

ای گل از لطف مزن لاف که پیش رخ او

با دو صد برگ یکی برگ گیاهت گیرم

جامیا دم مزن از درد و غم هجر که من

شرح این واقعه از ناله و آهت گیرم

شمارهٔ ۲۲۷

سحر به گوشه محراب زاریی کردم

به یاد ابروی تو اشکباریی کردم

قرارگاه دلم زلف بی قرار تو بود

عجب مدار اگر بی قراریی کردم

هوای زلف و رخت در دلم کهن شده بود

ز نودمیده خطت تازه کاریی کردم

نبرد بار غمت پای صبر من از جای

به زیر بار غمت بردباریی کردم

بر آستان تو سودم به خاک روی نیاز

سگان کوی تو را حق گزاریی کردم

شبی به سوی تو گفتی گذر کنم چو خیال

در انتظار تو شب زنده داریی کردم

برآر حاجت جامی چو گفتمت حالش

که این فسانه به امیدواریی کردم

شمارهٔ ۲۲۸

من آن نیم که ز تو دست دارم و بروم

تو را به دست رقیبان گذارم و بروم

به قصد دیدنت آیم چو روی ننمایی

نفیر شوق تو از دل برآرم و بروم

شکاف تیغ تو خواهم به فرق سرمپسند

که ناامید پس سربخارم و بروم

چه جای همچو منی آستان تو آن به

که جای خود به سگانت سپارم و بروم

اجل رسید به یک سجده قبله من شو

که این وظیفه طاعت گزارم و بروم

چو گشت بی تو کنم گر نبینمت در باغ

چو ابر بر گل و سرو اشک بارم و بروم

مگو که جامی ازین در برو امانم ده

که بر تو درد دل خود شمارم و بروم

شمارهٔ ۲۲۹

دیده پر نم ز غم زمزم و بطحا دارم

دیدن کعبه بدین دیده تمنا دارم

راویه چشم تر و زاد غم و راحله شوق

بهر این ره همه اسباب مهیا دارم

خار پایم شده خاک وطن ای کاش کند

ناقه خار کن این خار که در پا دارم

تن من خاک عجم جان و دلم مرغ حجاز

تنم اینجاست ولی جان و دل آنجا دارم

کعبه عذراست پس پرده و من وامق وار

دست همت زده در دامن عذرا دارم

نیست جز خال سیاه حجرالاسود او

در سویدای دلم بین که چو سودا دارم

کردم از شوق مغیلان به ره بادیه روی

تنگدل گشته هوای گل و صحرا دارم

ساربان گفت که جامی مکن از فرق قدم

که قوی راحله بادیه پیما دارم

گفتمش رو که دوصد راحله نتواند برد

این همه بار که من بر دل شیدا دارم

شمارهٔ ۲۳۰

چون من بی صبر و دل خواهم که آن رو بنگرم

اول از بیم رقیب این سو و آن سو بنگرم

سوزدم جان ز آرزوی آن خط و عارض به باغ

سایه سنبل چو بر گلهای خود رو بنگرم

بر میان صد رشته جان با کمر بستی گره

تا به کی چندین گره بسته به یک مو بنگرم

روی من به گفته ای یا ماه، رخصت ده دمی

تا گشایم برقع و روی تو نیکو بنگرم

من همی میرم پس زانوی غم در بزم عیش

تا کیت با این و آن زانو به زانو بنگرم

در تماشای تو حیرانم ندانم چون کنم

زلف و رخ یا خال و خط یا چشم و ابرو بنگرم

چند گوی از زخم چوگان تو باشد بهره مند

من ز حسرت اشکریزان دور در گو بنگرم

بر لب جو یک زمان بنشین که پنهان از رقیب

عکس رخسار تو را افتاده در جو بنگرم

بر دل جامی چو ناوک می‌زنی بهر خدای

سخت‌تر می‌کش کمان تا زور بازو بنگرم

شمارهٔ ۲۳۱

زان نرنجم که ز خود کرده گرانت بینم

زان برنجم که میان دگرانت بینم

سیریت نیست ز عاشق که صدت عاشق هست

دل برای صد دیگر نگرانت بینم

هر دم از خوی دگر می دهدت شکل رقیب

در کف او چو گل کوزه گرانت بینم

نرخ ارزان تو گفتم که هزاران جان است

جای آن هست که با خویش گرانت بینم

دعوی رحم کنی گر بود این راست چرا

فارغ از گریه خونین جگرانت بینم

نیست چون قد تو سروی به چمن راست ولی

راست با طبع همه کژ نظرات بینم

جامی اینسان که درآن تنگ قبا دل بستی

عاقبت غنچه صفت جامه درانت بینم

شمارهٔ ۲۳۲

ای پیک دوست پیش آ کت دست و پا ببوسم

دستت جدا بگیرم پایت جدا ببوسم

روی تو دیده چشمش روی تو را ببینم

چشم تو دیده رویش چشم تو را ببوسم

نامه به دست داری از کار رفت دستم

بگشای تا ببینم پیش آر تا ببوسم

چشمش برآن فتاده دستش به آن رسیده

دیده بر آن بمالم هر لحظه یا ببوسم

حرف وفاست در وی مهر رضاست بر وی

آن از درون بخوانم وین بر قفا ببوسم

مشکین گیاست خطش خوشبو گلش معانی

خوشبو گلش ببویم مشکین گیا ببوسم

مستسقیم من و آب آن نامه بوسه دادن

سیری کجاست جامی گر عمرها ببوسم

شمارهٔ ۲۳۳

ندیدم از دو چشمت شوختر چشم

برند از مردمان دل چشم در چشم

بود خاک درت کحل سعادت

مکن آن سرمه را ضایع به هر چشم

مرا با گریه اندوه کار است

ز اشک شادیم کم گشته تر چشم

گل رعنای این باغی چه داری

چو نرگس از خسان بر سیم و زر چشم

به خلوتگاه دل چون می کنی جای

ز مژگان می کند مسمار در چشم

به امید نثار مقدم توست

که دارد دامنم را پر گهر چشم

اگر یک چشم جامی را به تیری

بدوزی پیش آن دارد دگر چشم

شمارهٔ ۲۳۴

به ترک عاشقی ای پندگو مده پندم

دلی که بگسلم از عشق با چه پیوندم

ز عمر رفته مرا نیست حسرتی چندان

جز آنکه عمر نه در عشق رفت یکچندم

به طعن نام سگی می نهد رقیبم داغ

خوشم به داغ سگی چون تویی خداوندم

تو تیغ در کف و من زیر تیغ تو از ذوق

چو زخم عرقه به خون لب گشاده می خندم

مرا همیشه دعا از بلا سپر می بود

چو تیر غمزه ات آمد سپر بیفکندم

چو دم ز شعر زنم عیب من مکن جامی

که شعر خوش هنر و من به آن هنرمندم

ز طعن زاده طبعم زبان نطق ببند

که طعن او به مثل هست طعن فرزندم

شمارهٔ ۲۳۵

یاد آن روزی که با خوبان سری می‌داشتم

جان به جانانی و دل با دلبری می‌داشتم

گر گلی می‌شد به باد بی‌نیازی زین چمن

عندلیب‌آسا هوای دیگری می‌داشتم

بو که گویندم که هست اندر فلان کشور بتی

گوش بر افسانه هر کشوری می‌داشتم

تا مگر آید برون زیبا نگاری از دری

رسم دریوزه به هر خاک دری می‌داشتم

تا بتابد ناگهان ماهی ز عالی‌منظری

دیده هرجا می‌شدم بر منظری می‌داشتم

هرکجا مرغی به بام خوبرویی دیدمی

گفتمی من کاش هم بال و پری می‌داشتم

بهر تسخیر پری‌رویان به افسون سخن

در بغل ز اشعار جامی دفتری می‌داشتم

شمارهٔ ۲۳۶

طره از روی چو مه بگشا که بگشاید دلم

یکدم از تنگی و تاریکی بر آساید دلم

شد دلم خون و آید از مژگان فرو در کوی تو

جز به کوی تو بلی مشکل فرود آید دلم

بس که خود را از رگ جان بر تو محکم دوخته

هیچ کس نتواند از خوبان که برباید دلم

لاغرم زانسان که چون از کسوت فانوس شمع

زآتشت روشن ز زیر پوست بنماید دلم

تا به زیر پای تو از پرده خود کرده فرش

از تفاخر سر به ساق عرش می ساید دلم

بهر تشریف خیال تو ز خونین قطره ها

منظر دیده به رنگین گوهر آراید دلم

کی توانم جامی از سودای خوبان توبه کرد

غیر ازین چون کار دیگر را نمی شاید دلم

شمارهٔ ۲۳۷

ای زده نوبت غمت ناله صبحگاهیم

سنگ جفای تو به سر گوهر تاج شاهیم

من که کله نهادمی کج ز غرور سروری

در سر بندگیت شد نخوت کج کلاهیم

پیر نیم که پیر را عشق جوان جوان کند

سیل دمادم مژه شست ز مو سیاهیم

داد نمی دهی مده بس بود این که گه گهی

جای کند به گوش تو نعره دادخواهیم

چون نشوم به دولت بندگی تو مفتخر

من که به منصب سگی بر در تو مباهیم

شد تن خسته ام چو مو رنگ شکسته ام چو که

چند ز غم گدازیم چند ز غصه کاهیم

جامیم و مرا لقب خاک نشین مصطبه

مفتی شهر گو مخوان صوفی خانقاهیم

شمارهٔ ۲۳۸

شب از گریه چندان گهر سفته ام

که تا روز غرق گهر خفته ام

ولی چون تو را درنیاید به گوش

چه سود این گهرها که من سفته ام

به جمعیت وصل ره چون برم

چنین کز فراق تو آشفته ام

مگو مژده قتل من گو به دل

که عمریست کین را به دل گفته ام

نداده ست بویی گل از تو به باغ

که چون غنچه زان بوی نشکفته ام

بود عیب من عشق و چون زاهدان

ز کس هرگز این عیب ننهفته ام

ز جامی میندیش و بیرون خرام

کزین آستان گرد وی رفته ام

شمارهٔ ۲۳۹

به روز وصل پیاپی نمای دیدارم

که تا ذخیره ایام هجر بردارم

اگر نظاره روی توام شود روزی

هزار شب به خیال رخت به روز آرم

هزار قطره خون در دلم گره شده است

بیا که روی تو را بینم و فروبارم

چو عقد رسته دندان به خنده بگشایی

سزد که سلک گهر را به هیچ نشمارم

بر آسمان مه و خور بر زمین گل و لاله

نگاه می کنم و روی توست پندارم

مگو که چند دهی درد سرمرا جامی

خدای را که بکن یک کرشمه در کارم

که تا گرانی تن زآستان تو ببرم

متاع جان به سگان در تو بسپارم

شمارهٔ ۲۴۰

کیم من که وصلت تمنا کنم

بدین دیده رویت تماشا کنم

همین بس که از خود گرفته کنار

میان سگان درت جا کنم

عمامه مرا درد سر می دهد

به هر حیله آن را ز سر واکنم

ز فرق خودش بهر دردی کشان

فرود آرم و دردپالا کنم

نهم سبحه ز انگشت و خرقه ز پشت

به آن هرچه باید مهیا کنم

به سبحه خرم دانه ای چند نقل

کهن خرقه را رهن صهبا کنم

چو جامی پی یار یکتای خویش

دل خود ز هر چیز یکتا کنم

شمارهٔ ۲۴۱

ز سیلی غمت از دیده خون همی بارم

رخ از طپانچه بدینگونه سرخ می دارم

گر آوری پی آزار من هزاران ناز

هزار گونه نیاز آرم و نیازارم

چگونه سر نهم اندر جهان ز خاک درت

چو آمده ست به کوی تو سر به دیوارم

چه حاجت است مرا مرهم طبیب این بس

که چاک سینه ز خاک درت بینبارم

اگر چه دست اجل چاکم افکند در جیب

گمان مبر که زکف دامن تو بگذارم

غم درشت فرو می خورم به یاد رخت

به بوی تازه گلی خاربن همی کارم

به وصف روی تو جامی ز بس که شعر نوشت

چکد گلاب گر اوراق او بیفشارم

شمارهٔ ۲۴۲

نوازشنامه ای آورد باد از حضرت جانان

مخلد باد بر فرق گدایان ظل سلطانان

نه نامه بل سجلی بندگان را بهر آزادی

ز عار بادپیمایان و عهد سست پیمانان

بیاضش نوربخش دیده جمعی غم اندیشان

سوادش مایه جمعیت مشتی پریشانان

فشاندم جان چو آمد همره قاصد خیال او

وز این کم خدمتی شرمنده ام از روی مهمانان

فراقش کافری آمد مسلمان کش نمی دانم

چه سان از دست این کافر برم جان ای مسلمانان

چو گردد تنگ بر من عالم از هجران او هر شب

نهم رو در بیابان تمنا بارگی رانان

به سرحد دیار او رسانم خویش را وانگه

درآیم در حریم او پس از رخصت ز دربانان

ببینم طلعتش از دیده پر نم گهرریزان

ببوسم آستینش بر دو عالم دامن افشانان

ندیده سیر دیدار وی از بیم ملال او

روانی باز پس گردم دعاگویان ثنا خوانان

همی زی شاد و خرم با خیالات خوش ای جامی

که نبود جز خیالی این جهان پیش خدادانان

شمارهٔ ۲۴۳

تو نازنین جوانی و من پیر ناتوان

بر حال پیر مرحمتی می کن ای جوان

بر دامنت چه عار نشیند گر اوفتد

برخاک خشک سایه ات ای تازه ارغوان

کس جز تو شهریار نشاید اگر بفرض

شهری کنند خاصه بنا بهر نیکوان

کردی وداع و بار سفربستی و شدند

همراه تو هزار دل و جان چو کاروان

بهر خدا که باز نگر وز سرشک ما

بین سیلهای خون ز پی کاروان روان

تو می روی به مرکب رهوار و من ز اشک

صد پیک قطره زن ز پیت می کنم روان

جامی مگو که پای به دامان صبرکش

خود گو کزان جمال صبوری کجا توان

شمارهٔ ۲۴۴

دانی که چیست بر رخم این اشک لاله گون

عشقت چکاند از دل من قطره های خون

خون دلم ز آتش توست آمده به جوش

آتش چو تیز گشت ز سر می رود برون

آتش ز آب کشته شود وین عجب کز اشک

هر لحظه زنده تر شودم آتش درون

چشم من از خیال لبت اشکریز هست

پر می صراحیی که فتاده ست سرنگون

هم آدمی فریفته توست هو پری

زین لعل پر فسانه وزین چشم پر فسون

گر عاجزم به دست رقیب تو دور نیست

شیر فلک سگان درت را بود زبون

جامی نظر به عارض و خط تو دوخته ست

کز آب و سبزه نور بصر می شود فزون

شمارهٔ ۲۴۵

خدایا به آن سرو نازم رسان

به آن دلبر دلنوازم رسان

سرم را بود منزل آن آستان

به سرمنزل خویش بازم رسان

پریشانم از هجر همراز خویش

به جمعیت آباد رازم رسان

بود روی او قبله هر نیاز

به آن قبله هر نیازم رسان

سری دارم از بهر خدمت به دوش

به پای یکی سرفرازم رسان

ره وصل جانان دراز است و دور

به آن راه دور و درازم رسان

چو جامی ز بیچارگی سوختم

به دیدار آن چاره سازم رسان

شمارهٔ ۲۴۶

به بستان می‌گذر وز چهره گل‌ها را خجل می‌کن

همی‌زن خنده وز لب غنچه‌ها را منفعل می‌کن

بحل کردن چه خواهی چون کشی ما را کسی بر تو

ندارد حکم، هم خود می‌کش و هم خود بحل می‌کن

نشاید منزل تو زآب و گل گاهی که می‌آیی

گذر بر دیده ره بر سینه جا در جان و دل می‌کن

مزاجت منحرف می‌بینم ای خلوت‌نشین گاهی

به کوی نیکوان کسب هوای معتدل می‌کن

لبم را با لب او متصل کردی خیال ای دل

چه جان‌افزا خیالی کردی این را متصل می‌کن

نشان پاش تا ماند پی بوسیدن ای دیده

به هر راهی که آن مه می‌رود از گریه گل می‌کن

دلت زان بت پر ای جامی به کعبه رو چه می‌آری

بدین دل روی در بتخانه چین و چگل می‌کن

شمارهٔ ۲۴۷

نگارا ز درماندگان یاد می کن

خدا را ز درماندگان یاد می کن

چو درمانده موریم افتان به راهت

سوارا ز درماندگان یاد می کن

چو اخلاص اهل ارادت نداری

ریا را ز درماندگان یاد می کن

چو بر محرمان شربت وصلت افتد

گوارا، ز درماندگان یاد می کن

پی پرسش دوستان چون فرستی

صبا را، ز درماندگان یاد می کن

گه قسمت از طره تار تارت

بلا را ز درماندگان یاد می کن

چه یارای جامی که سویت نویسد

که یارا ز درماندگان یاد می کن

شمارهٔ ۲۴۸

نگارا شبی همنشین باش با من

چو بخت مساعد قرین باش با من

ز رفعت مه آسمانی زمانی زمانی

نشسته به روی زمین باش با من

ز اندوه هجران حزین است جانم

فرحبخش جان حزین باش با من

تویی هر چه هستی کیم من چیم من

که گویم چنان یا چنین باش با من

رسوم مسلمانی از تو نخواهم

زکافر نژادان چنین باش با من

نهاده به فرق همه دست راحت

گرفته به کف تیغ کین باش با من

به بیگانگان چین گشاده ز ابرو

فکنده گره بر جبین باش با من

خوش آن شب که کردی خطابم که جامی

نه در بند دنیا و دین باش با من

به هرکار سازم به هر حکم رانم

یکی بنده کمترین باش با من

شمارهٔ ۲۴۹

بیا ای شهره در عشقت به شهر حسن مشهوران

که هم منظور شاهان بینمت هم شاه منظوران

خمارآلودم از چشمت لب خالی ز خط بنما

که باشد باده صافی علاج رنج مخموران

چه استغناست این یارب که نی پروای نزدیکان

همی بینم تو را ای نازنین نی رحم بر دوران

سلیمان وار می رانی چه غم داری اگر ناگه

ز نعل بادپایت رخنه افتد در صف موران

طبیب رنج عشقی سوی هر دستی مبر دستت

مبادا رنجه گردد زاضطراب نبض رنجوران

گذر بر ساکنان صومعه با این لب میگون

که تا افتند در می آن به زهد و توبه مغروران

به مهجوری ز وصلت گرچه عمری کند جان جامی

ندیده هرگز از تو رحمتی بر حال مهجوران

شمارهٔ ۲۵۰

تیغ مژگان را به خون عشقبازان تیز کن

غمزه را در قتل پاکان خنجر خونریز کن

با چنین شکل پر آشوب آ برون یک بامداد

شهر را درمانده غوغای رستاخیز کن

تلخ کامم از ترشرویی تو بهر خدا

زان دولب یک خنده شیرین شورانگیزکن

زاهدا گر بار خواهی در صف دردی کشان

سبحه بفکن وز سبوی باده دست آویز کن

خفته ام چون چشم تو بیمار پرسش کن مرا

شربت بیماریم از لفظ شهد امیز کن

می نشانم زآستانت ازسرشک دیده گرد

خون ناب است این نه آب ای جان ازین پرهیز کن

شد هری جامی ز ظلم غمزه ترکان خراب

روی در محروسه شیراز یا تبریز کن

شمارهٔ ۲۵۱

هرگز ندیدم رسم حبیبان

همچون تو کردن خو با رقیبان

غوغای زاغان ببریده گل را

پیوند صحبت از عندلیبان

هرگز نیاری یاد اسیران

هرگز نپرسی حال غریبان

از بس ضعیفم گشته ست عاجز

زاحساس نبضم دست طبیبان

خوش انکه گردد در قتل واعظ

شمشیر غازی تیغ خطیبان

دادی کسان را از خود نصیبی

رحمی نکردی بر بی نصیبان

جامی که عشقت کردش مؤدب

کی گوش دارد پند ادیبان

شمارهٔ ۲۵۲

ساغر مه نو باشد خالی شده مپسند آن

ناگشته مه نو پر نوری ندهد پنهان

نشکفت دلم تا تو بر من ندمیدی دم

بی باد بهار اری غنچه نشود خندان

عشق تو خلاصم کرد از بند خردمندی

یاد تو فراغم داد از پند خردمندان

زان ابروی پر چینم چندان ترشی دادی

کز سیب زنخدانت شد کند مرا دندان

روزی که شود زندان دور از تو جهان برمن

از یاد رخت برخود گلشن کنم آن زندان

در طوف درت شبها دنبال سگت گردم

زان گونه که گردد سگ دنبال خداوندان

جامی ز بتان تنها می گرید و می سوزد

همچون پدر مشفق از فرقت فرزندان

شمارهٔ ۲۵۳

ای در دهن تنگت جلاب شکر پنهان

در سنبل شبرنگت برگ گل تر پنهان

سی و دو بود آن لب هرگه به شمار آری

یعنی که بود در وی سی و دو گهر پنهان

با هرکه دوچار افتی کام دو جهان یابد

شبها که به گشت آیی از خانه بدر پنهان

گفتی که بگو پیدا سری ز میان من

نیمیست ز موی آن هم در زیر کمر پنهان

از هجر توام بردل صد داغ بود پیدا

واندر ته هر داغی صد داغ دگر پنهان

هر فرش که اندازم در کلبه غم بی تو

گردد ز نم دیده در خون جگر پنهان

ننهاد تو را در دل یک ذره مهر ایزد

هر چند که صنعش در سنگ شرر پنهان

از بس که بود رشکم بر گوش و زبان بی تو

نامت نبرم هرگز با خویش مگر پنهان

از چشم تو دزدیده خواهد نظری جامی

کوری رقیبان را سویش بنگر پنهان

شمارهٔ ۲۵۴

ریزد شکر لبت به خط سبز در سخن

طوطی که دیده است بدینسان شکر سخن

دشنام عاشقان به رقیبان حواله کن

حیف آیدم که رنجه کنی لب به هر سخن

در کوی عقل می نشود یافت محرمی

ما و جنون عشق و به دیوار ودر سخن

شرح دو گیسوی تو به پایان رسیده بود

در وصف کاکل تو گرفتم ز سر سخن

این روی زرد بین و گشا لب به ناسزا

با آنکه مفلسم خرم از تو به زر سخن

می راند عاشق از تو سخن چون رقیب شد

پیدا ز دور برد به جای دگر سخن

هر چند جامیا سخنت بیشتر خوش است

بس کن که خوش نباشد ازین بیشتر سخن

شمارهٔ ۲۵۵

بود خیال تو یارم چه یار بهتر ازین

وفا به عهد تو کارم چه کار بهتر ازین

چو بت پرست رخت دید گفت نامده است

بتی زکارگه بت نگار بهتر ازین

رقیب را به ستم روزگار از تو برید

نکرده هیچ کرم روزگار بهتر ازین

بهار اهل دل آمد رخت به گلشن دهر

ندیده دیده نرگس بهار بهتر ازین

چه سود فرش حریرم ز آستان تو دور

که سر به خاره و پهلو به خار بهتر ازین

غزال وار گرفتم تو را به دام هوس

به دام کس نفتاده شکار بهتر ازین

شنو به گوش رضا در نظم جامی را

که نیست گوش تو را گوشوار بهتر ازین

شمارهٔ ۲۵۶

دلاکرشمه آن شاه نازنینان بین

به سحر و شعبده آشوب پاکدینان بین

برآستان وصالش کشیده دامن از

درازدامنی کوته آستینان بین

صبا بگوی به آن مه که رخش بیرون ران

به چشم مرحمت اندوه ره نشینان بین

به هر زمین که نهد رخش بادپای تو نعل

ز سجده صورت ابروی مه جبینان بین

گره گشا خم طره و گروه گروه

فتاده در عقب خویش نافه چینان بین

چو همعنان رقیبان به عاشقان گذری

مکن رعایت آنان و سوی اینان بین

به وصف تو نپسندند نظم جامی را

کمال نازکی طبع خرده بینان بین

شمارهٔ ۲۵۷

ای تو را روی وفا با دگران

جنگ با ما و صفا با دگران

تا به کام دگران ننشینم

منشین بهر خدا با دگران

همه آب و گل و تو جان و دلی

نسبتی نیست تو را با دگران

بی تو پهلو به زمین جان دادن

به که پهلوی تو جا با دگران

مگشا جیب چو گل تا ندهد

بوی تو باد صبا با دگران

تا بود خوش دگران را به تو دل

خوش نباشد دل ما با دگران

می کشی از کف جامی سر زلف

می کشی زلف به پا با دگران

شمارهٔ ۲۵۸

خواهم ای گل که ز شوق تو بگریم چندان

که شود غنچه گلزار امیدم خندان

بی تو عاشق چو به بستان گذرد بر لب جوی

آب زنجیر شود بر وی و بستان زندان

چین در ابرو مفکن چون ز تو حاجت طلبیم

ای خم ابروی تو قبله حاجتمندان

چه اثر آه مرا در دل سخت تو که تیر

گرچه الماس بود کم گذرد از سندان

لب لعلت چه لطیف است کزان خون بچکد

گر کند تیز بر او کس به تخیل دندان

حرص بر وصل تو پیرانه سرم تا حدیست

که به صد بوسه ز لعلت نیم از خرسندان

پیر شد جامی و شیرین پسران را پدر است

چه بلاها که کشید این پدر از فرزندان

شمارهٔ ۲۵۹

شدم به صحبت پیر مغان سحرگاهان

ز قید هستی موهوم خود امان خواهان

ربود آگهیم را به یک دو جرعه می

که نیست رستن ازین قید کار آگاهان

فداش هستی من کز فروغ طلعت خویش

نهد چراغ هدایت به راه گمراهان

درخت وصل بود بس بلند و طرفه کزان

نچید میوه بجز دست دست کوتاهان

چه سود شوکت شاهی که در نشیمن خاک

یکیست ذل گدایان و عزت شاهان

برای پرورش جان خوش است کاهش تن

خلاف مذهب تن پروران و جانکاهان

بلاست محتسب ار ناگهان رسد جامی

حذر فریضه بود زین بلای ناگاهان

شمارهٔ ۲۶۰

خوش آنکه در چمن ای نازنین تو باشی و من

به پای سرو و سمن همنشین تو باشی و من

نشسته بر سر سبزه به روی ساغر می

فشانده برگ گل و یاسمین تو باشی و من

ز عکس اشک من و لعل تو درآب روان

به طرف جوی می و انگبین تو باشی و من

ز بس که از کف هم خورده جام مالامال

نه عقل مانده به جای و نه دین تو باشی و من

بود که خوی کنی با من از خدا خواهم

که مانده در همه عالم همین تو باشی و من

گرفته جای رقیبان همه به زیر زمین

به هم نشسته به روی زمین تو باشی و من

ز شهر کرده چو جامی جلا ز طعن کسان

گهی به روم شده گه به چین تو باشی و من

شمارهٔ ۲۶۱

عجب در عربده‌ست امروز با من ترک مست من

گریبانم به دست او و دامانش به دست من

منم پر سرو و گل باغی ز فکر قد رخسارش

که باشد تیر طعن عیب‌جویان خاربست من

به دارم سر بلندی داد آن نخل جهان آرا

چه عالی شد ببین ز اقبال عشقش قدر پست من

مرا شد عمر شست و ماهی آن ساعد سیمین

نیفتاد اندرین گرداب غم هرگز به شست من

بت من خودپرست از آینه من بت‌پرست از وی

ندارد فکر حال بت‌پرستان بت‌پرست من

فکند آن سرو سایه بر سر من چشم آن دارم

که فردا سایه طوبی بود جای نشست من

فکند آن سرو سایه بر سر من چشم آن دارم

که فردا سایه طوبی بود جای نشست من

نیم من جامی آسوده‌خاطر آن تُنُک‌جامم

که از سنگ جفا آن تندخو خواهد شکست من

شمارهٔ ۲۶۲

چه کاریست خوش دل به جانان سپردن

چو افتد به جان کار دل جان سپردن

به هرگام دشواریی پیشت آید

نشاید ره عشق آسان سپردن

چون آن کافر آید به یغما چه چاره

جز از دین گذشتن جز ایمان سپردن

ز وصلی که باشد طفیل رقیبان

بود خوشترم جان به هجران سپردن

چو نبود درین موج خیز آشنایی

خوشا رخت هستی به طوفان سپردن

میفزای گو خط بر آن لب که نتوان

به موران نگین سلیمان سپردن

فسون است اشعار جامی خوش افتد

به یار پری خوی دیوان سپردن

شمارهٔ ۲۶۳

ای ماه که می نپرسی از من

زانگاه که می نپرسی از من

آوازه فکند در همه شهر

بدخواه که می نپرسی از من

شاهی تو گدا چگونه گوید

با شاه که می نپرسی از من

پرسی همه را و جز تو کس نیست

آگاه که می نپرسی از من

طومار شکایتم بر این شد

کوتاه که می نپرسی از من

با کوه غم تو رفتم از جای

چون کاه که می نپرسی از من

از لعل تو نیست کار جامی

جز آه که می نپرسی از من

شمارهٔ ۲۶۴

زلفت که رفت رونق مشک سیاه ازو

مشکین شود نفس چو برآریم آه ازو

دارد دل از عنایت تو چشم یک نگاه

چندین مدار چشم عنایت نگاه ازو

این مهر نیست ماه رخت کرد جلوه ای

عکسی گرفت آینه صبحگاه ازو

زندان اهل دل بود این کاخ زرنگار

خوشوقت عارفی که بدر برد راه ازو

زینسان که زلف تو سر چاه ذقن نهفت

بس مرد رهنورد که افتد به چاه ازو

چون ابر نوبهار به خاکم چو بگذری

خیزد فغان و آه به جای گیاه ازو

جامی اگر ز لطف تو عذر گناه خواست

لطفی نما و در گذران این گناه ازو

شمارهٔ ۲۶۵

شد وقت گل به باده مرا طیلسان گرو

با زاهدان به توبه چه دارم زبان گرو

ماه زمین تویی چه عجب گر به نزد حسن

ماه زمین برد ز مه آسمان گرو

بوسی به نسیه ام بده از لب که می نهم

پیش تو در برابر آن نقد جان گرو

در داستان عشق تو بگذشت عمرها

رفتیم و دل هنوز بدین داستان گرو

رسوای کودکان شدم آری بدین سزاست

پیری که دل کند به غم هر جوان گرو

بی مهری است عادت تو وای آن که کرد

خاطر به دلبری چو تو نامهربان گرو

جامی به دور لعل لبت وجه می نداشت

تسبیح و خرقه کرد به کوی مغان گرو

شمارهٔ ۲۶۶

ای شده روی زمین زیر زمینم بی تو

روی بنما که عجب بی دل و دینم بی تو

نه تو را رحم که یکجا بنشینی با من

نه مرا صبر که یکدم بنشینم بی تو

چون روم طوف کنان روز فراقت به چمن

جز گل حسرت و اندوه نچینم بی تو

بر سر راه تو بیمار فتم بو که ز دور

بینی از گوشه چشمی که چنینم بی تو

از درت دور به بتخانه چین رو چه نهم

نقش دیوار بود صورت چینم بی تو

زودتر وعده دیدار وفاکن که مباد

غارت مرگ درآید ز کمینم بی تو

گفته ای چند به دیوار کند جامی روی

نکنم روی به دیوار چه بینم بی تو

شمارهٔ ۲۶۷

ای ترک نازنین بشکن گوشه کلاه

آشوب جان شاه شو و فتنه سپاه

دریوزه جمال کنان از تو روز و شب

گردند گرد خانه تو آفتاب و ماه

تیغت کشیده صد الف و زخم تیر تو

هرجا چو دو رهی به درون کرده است راه

لوحیست گوییا تن من کز غمت بر او

سر تا به پانوشته شده ست آه آه آه

خواهم ز ضعف تن شوم از دیده ها نهان

از بس که کاهشم دهد این عشق کوه کاه

تا در ره سپاه تو پنهان بایستم

ایمن ز چاوشان به جمالت کنم نگاه

تا شد به دور لعل تو معمور میکده

جامی نه میل مدرسه دارد نه خانقاه

شمارهٔ ۲۶۸

بر رخت گل گل که تأثیر شراب انداخته

هست برگی چند گل بر روی آب انداخته

کرده مهد از لاله و گل نرگس رعنای تو

زیر مشکین سایه بان خود را به خواب انداخته

نیست آن غنچه فراز شاخ در بستان که گل

بر رخ از شرم تو زنگاری نقاب انداخته

گیسو اندر پاکشان در دل خیالت کرده جای

شهریاری سایه بر شهر خراب انداخته

از لبت در بزم مستان چون گذشته نکته ای

آتشی در جام و شوری در کباب انداخته

آرزومند رخت چون دیده در خور تشنه ایست

بر امید آب خود را در سراب انداخته

آمده در چشم جامی میلهای آتشین

پیش رویت گر نظر بر آفتاب انداخته

شمارهٔ ۲۶۹

بود جمله لطف آن زنخدان ساده

ولی باشد آن غبغب از وی زیاده

نه غبغب بلورینه جامیست گویی

نهاده در او سیبی ازسیم ساده

همانا کزان عارض آب لطافت

تراویده زیر زنخدان ستاده

چو گردابی آمد ز طوفان فتنه

دراو صد دل آشنایان فتاده

زلالیست گرد آمده زابر رحمت

دوصد تشنه جان از تمناش داده

چو طوقیست از سیم کش هرکه دیده

به طوق غلامیش گردن نهاده

چه سان سر کشد جامی از طوق شوقش

که مسکین چو قمری بدان طوق زاده

شمارهٔ ۲۷۰

بر سر کویت ز من خشک استخوانی مانده

پیش تیرت یادگار از من نشانی مانده

در بیابان غمت تا رفته عقل و صبر و هوش

چیست دل سرگشته ای ازکاروانی مانده

زیر ابرو چشم و رخسارت بود بر روی گل

خفته ترکی مست و بر بالین کمانی مانده

تا یکی را زان دو لب پوشیده خط گویی ز من

نیم جانی گشته غایب نیم جانی مانده

جان بر اوج آسمان از آستانت دور هست

بر زمین مرغی ز عالی آشیانی مانده

بی توگفت و گو نخواهم بهر ناله در رهت

چون درآیم در دهان جنبان زبانی مانده

مانده جامی از جوانی دور و زانش باک نیست

باک ازان دارد که مهجور از جوانی مانده

شمارهٔ ۲۷۱

بیا ساقی که شد با می پرستان عهد گل تازه

فکند آواز بلبل در چمن زین معنی آوازه

کهن رسمیت توبه ترک آن خوشتر درین موسم

که سبزه خرم است و سوری و سوسن تر و تازه

ز باد محنت دوران شد ابتر دفتر عیشم

کند زابریشم چنگش مغنی کاش شیرازه

در ایوان خرابات آر رو ازکعبه تا بینی

علو همت بانی و حسن صنعت رازه

قیاس کار جانبازان مکن بر حال رعنایان

که باشد سرخ روی غازیان از خون نه از غازه

به طرف عارض آن خط بس، زنخدان نیست جای او

همان بهتر که ننهد پای خود بیرون ز اندازه

مکن در سینه جامی خانه شهرآشوب شوخی را

که دارد خانه از شهر وفا بیرون دروازه

شمارهٔ ۲۷۲

ای ز غمزه چشم تو بر جان و دل ناوک زده

دیگری در رشک ازان ناوک که بر هر یک زده

آن دهان را در رسوم دلبری کوچک مخوان

راه دل بس بر بزرگ دین که آن کوچک زده

زاستخوان سینه چون تیرت دو نیمه گشته دل

از درون فریاد نصف لی و نصف لک زده

تا رگ جان در تنم باشد نهم بر سر چو تاج

پاسبان تو شبم سنگی که بر تارک زده

چون دهان در صفحه رویت محل شک فتاد

خالهایت در حواشی نقطه های شک زده

هرکه با عیش دو عالم از تو رو برتافته

دست خویش از دولت بسیار در اندک زده

دعوی عشق تو را زلفت قوی مستمسکیست

چون ز عشقت دم زده جامی به مستمسک زده

شمارهٔ ۲۷۳

حلقه زلف را گشاد مده

عمر سوداییان به باد مده

کشته بادا به خنجر بیداد

هرکه آموزدت که داد مده

ناقه عزم تیزپای مرا

جز به کوی خود ایستاد مده

بنشین خوش درون دیده من

جای مردم درین سواد مده

چون دهی زاد رهروان غم و درد

هیچ کس را ز من زیاد مده

یاد من کن به لطف لیک مرا

آنچه من کرده ام به یاد مده

نامرادی مراد جامی بس

راه او جز بدین مراد مده

شمارهٔ ۲۷۴

تو پریرویی و عالم ز تو پر دیوانه

نیست خالی ز تمنای تو یک فرزانه

نیست همتای تو کس قیمت خود را بشناس

که تویی درج فلک را گهر یکدانه

شانه را چند دهد زلف تو مشاطه به دست

شانه از دست برون بادش و دست از شانه

خانه دولت جاوید بود منزل تو

نه به فرق سر ما پای ز دولتخانه

بخت پروانه یک پرتوم از شمع رخت

داد، کو آن که رساند به تو این پروانه

خواست پیمانه که چون جام نهد لب به لبت

پر ازین روست سبو را دلی از پیمانه

میلت ای طفل به افسانه چو جامی دانست

ساخت در عشق تو خود را به جهان افسانه

شمارهٔ ۲۷۵

ای ز چشمم اشک خونین ریخته

خون مردم را به خاک آمیخته

آن نه گلبرگ است بل کز رشک تو

گل شکوفه کرده خون برریخته

بر سرآشفته حالان صد بلا

زلفت از هر تار مو آویخته

چشم و ابرویت پی تاراج دین

فتنه ها از گوشه ها انگیخته

قطع میدان فراقت چون کنم

توسن صبرم عنان بگسیخته

خواسته رسم خطت نقاش صنع

سوده مشک ناب و برگل بیخته

هیچ دانی کیست جامی بر درت

بنده ای از خواجگی بگریخته

شمارهٔ ۲۷۶

یار زلف دوتا به هم بسته

صد کمند بلا به هم بسته

جعد مشکین او به هر حلقه

صد دل مبتلا به هم بسته

دولبش بسته شد ز ما به سخن

دو شکر گوییا به هم بسته

پیش آن روی چیست دسته گل

چند شاخ گیا به هم بسته

چون دو زلفش ازو دو دست رقیب

خوش بود از قفا به هم بسته

نامه ما به او بود سوی شاه

دوسه حرف از گدا به هم بسته

شعر جامی شنید و گفت به طنز

این همه از کجا به هم بسته

شمارهٔ ۲۷۷

گر هر حرام بودی چون باده مست کاره

همواره مست بودی شیخ حرامخواره

حاشا که باده نوشان ریزند جرعه بر وی

اندیشه های پنهان گر سازد آشکاره

عارف به کنج خلوت خاموش و سر عرفان

با این و آن مقلد گفته هزارباره

در قعر بحر ماهی بسته دهان و غوکان

بگشاده لب به دعوی بی معنی ازکناره

دیوانه وار واعظ گوید سخن پریشان

گرد آمده گروهی بر وی پی نظاره

سر رشته تعلق نگسسته صوفی از خود

بخیه زدن چه سودش بر دلق پاره پاره

گیرند چون شماره جامی مقلدان را

کن جهد آنکه باشی بیرون ازان شماره

شمارهٔ ۲۷۸

دلا بین ز توبه به کارم گره

قل استغفرالله مما کره

چو مطرب خراشد رگ چنگ را

ز کارم گشاید به ناخن گره

چو شب ماه را تیر آهم بخست

عذار تو پوشید مشکین زره

چو بینی لبش جامی از پا بیفت

همانجا که می می خوری سربنه

شمارهٔ ۲۷۹

ای سر کوی تو اقلیم بلا

دل در او جان کرده تسلیم بلا

بهر طفلان ره عشقت ز خط

عارض تو لوح تعلیم بلا

شحنه حسنت ز زلف تار تار

کرده بر عشاق تقسیم بلا

جدول خونین ز اشک ما کشد

چون نویسد عشق تقویم بلا

تا بلا نام تو شد بر عافیت

می کنم پیوسته تقدیم بلا

چون بلا از توست جان آید برون

از حریم تن به تعظیم بلا

دل فکن جامی درآن زلف و مترس

در بلا بهتر که در بیم بلا

شمارهٔ ۲۸۰

از صومعه آن به که به میخانه بری پی

جاوید نهی پشت فراغت به خم می

پوشیده قدح نوشی و هرگز نخروشی

کز کی بود آیین قدحنوشی و تاکی

اینجا نبود ازکی و تا کی قدح آشام

چندان که شود اول و آخر ز میان طی

یک لحظه فروداشت کن ای مطرب مجلس

کز دایره ام برد برون زمزمه نی

هر نغمه ات از نی که رود سوی عدم باز

بیم است که جانم برود در عقب وی

از چله کجا گرم شودصوفی خود بین

چون چله وی سردتر است از چله دی

گر زنده دلی رو به در میکده جامی

چون بهر صبوحی شنوی نعره یا حی

شمارهٔ ۲۸۱

ای آن که گرد مه ز خط مشکین هلالی بسته‌ای

بهر جنون ما ز نو نیکو خیالی بسته‌ای

رنگین ز خون عاشقان شد رشته فتراک تو

یا بهر زینت رخش را گلگون دوالی بسته‌ای

کم تافت عکس حال ما بر خاطرات چون آینه

تا از نم مژگان ما زنگ ملالی بسته‌ای

ز اوراق علم ای مدعی تا اوج عرفان چون بری

گرچه ز پر کاغذین بر خویش بالی بسته‌ای

بر لوح حسن از نو خطان بردی درین معنی سبق

کز لعل میمی کرده‌ای وز مشک دالی بسته‌ای

از روی و قد او دلا ترتیب وصفی کرده‌ای

رمزی به ماهی گفته‌ای نخلی به سالی بسته‌ای

از پیچش غم سرمکش جامی که می‌ندهد صدا

تاری که بر عود سخن بی‌گوشمالی بسته‌ای

شمارهٔ ۲۸۲

گل زد به باغ صبحدم اورنگ خسروی

برداشت بلبل از چمن آهنگ پهلوی

یعنی بساط سبزه شد از لطف باد نو

عهد نشاط را تو هم از باده ده نوی

با ما نمی زند دم لطف آن که تعبیه ست

در لعل او لطافت انفاس عیسوی

گفتم که کی شوم به در قرب تو مقیم

گفت آن زمان که از خودی خود بدر شوی

در عشق شو علم که به عالم نمانده است

جز قصه ایاز ز محمود غزنوی

کی لذت کلام چشی گرنه چون کلیم

با دوست یک دو حرف بگویی وبشنوی

جمعیت دل ارطلبی سنگ تفرقه

افکن به شیشه خانه اسباب دنیوی

مجموعه لطایف جامی سفینه نیست

بحریست پر جواهر اسرار معنوی

تبریز را تو شمس ابد پرتوی و هست

گفتار او به نام تواشعار مولوی

شمارهٔ ۲۸۳

چه عجب بود ز تو ای پسر که به حال ما نظری کنی

ز سر صفا قدمی نهی به ره وفا گذری کنی

توهمی روی و من از عقب به فغان که ازسرمرحمت

چو رسد به گوش تو آن صدا به سوی قفانظری کنی

چه جفا ازان بترم بود که کنی وفا به دگر کسان

به وفای تو که نه راضیم ز جفا که با دگری کنی

چو رسی به کلبه محنتم چه کشم به پیش تو ماحضر

که تو نور دیده چنان نیی که نظر به ماحضری کنی

من و دل فتاده زهم جداکرمی بود ز تو ای صبا

که به دل ز من خبری دهی و ز دل مرا خبری کنی

چو ز خود جدا نشدی دلا به هوای کعبه مکن سفر

به وصال کعبه گهی رسی که ز خود جدا سفری کنی

چو بلای جان تو جامیا نبود بغیر بتان کسی

چو رسد بتی خرد آن بود که ازان بلا حذری کنی

شمارهٔ ۲۸۴

با این همه کین با من بیدل که تو داری

نشکیبم ازین شکل و شمایل که تو داری

دیوانگی آرد همه ارباب خرد را

برطرف مه این طرفه سلاسل که تو داری

هر اشک مرا بر درت افتاده سوالیست

کس را نبود این همه سایل که تو داری

مپسند که چون مه ز مقابل شودم دور

این طلعت با ماه مقابل که تو داری

از غمزه تو هر طرف افتاده قتیلیست

من کشته این غمزه قاتل که تو داری

هر لحظه بری صد دل و جان بیش که دارد

زاسباب جمال این همه حاصل که تو داری

از آتش جامی شده نرم است دل سنگ

از سنگ بود سخت‌تر این دل که تو داری

شمارهٔ ۲۸۵

یار شد شهرگرد و هر جایی

جاکن ای دل به کنج تنهایی

رخش آلوده نظرها شد

نظر خود به وی چه آلایی

چون ز معشوقیش نیاسودی

به که از عاشقی برآسایی

گرچه بینایی بصرها شد

طلعت او به حسن و زیبایی

همنشین دیدنش به هر سفله

داد بیزاریم ز بینایی

شهره گشته ست گل به خود رویی

واو ز گل شهره تر به خودرایی

پیری و لاف عشق جامی چند

به کزین گفت و گوی بازآیی

شمارهٔ ۲۸۶

به شب فروخته رو خانهٔ که می‌پرسی

به شمع ره سوی کاشانهٔ که می‌پرسی

به عشوه در حرم کعبه پرسیم خانه

چه کعبه و چه حرم خانهٔ که می‌پرسی

ز زلف و خال تو دل‌های ما گرفتارند

خبر ز دامگه و دانهٔ که می‌پرسی

به هر زبان ز تو افسانه‌ای و خسته‌دلان

نهاده گوش که افسانهٔ که می‌پرسی

دل هزار کس از عشق توست دیوانه

ولی تو از دل دیوانهٔ که می‌پرسی

ز جام لعل تو مست است عقل ازو هردم

حدیث ساغر و پیمانهٔ که می‌پرسی

یکی‌ست گنج به ویرانه جهان جامی

سراغ گنج به ویرانهٔ که می‌پرسی

شمارهٔ ۲۸۷

ای که افسانه این دیدهٔ تر می‌پرسی

حال این غرقه به خوناب جگر می‌پرسی

نیست بر مردم روشن بصر این پوشیده

پرس ازین جان و دل سوخته گر می‌پرسی

دیده بر طلعت خوبان نگشایی زنهار

ای که از فتنه ارباب نظر می‌پرسی

عیب در مذهب ما زهد و هنر عشق بود

گفتم اینک اگر از عیب و هنر می‌پرسی

از پی شرب شبانه منم و جام صبوح

چندم از شغل شب و ورد سحر می‌پرسی

جامیا چند درین چارسوی کون و فساد

می‌نشینی و ز آفاق خبر می‌پرسی

زآنچه ناچار تو با بی‌خبری ساخته‌ای

وز چپ و راست خبرهای دگر می‌پرسی

شمارهٔ ۲۸۸

به سوی خویش مرا رخصت گذر ندهی

وگر به خود گذرم فرصت نظر ندهی

خوشم بدین که به دریوزه بر درت گذرم

مراد خاطر من گر دهی و گر ندهی

بهای بوسه نهی نقد جان چه خوش باشد

کزین معامله با دیگران خبر ندهی

گهی که بخش کنی غم خدا جزات دهاد

اگر نصیب من از جمله بیشتر ندهی

مباد کس که به خواب آیدت ازان ناله

که شب ز ناله من تن به خواب درندهی

به قد تو نخل تر و تازه ای و لب رطب است

عجبتر آنکه به ما غیر خار بر ندهی

مزاج یار لطیف است جامی آن بهتر

که لب ز نطق ببندی و درد سر ندهی

شمارهٔ ۲۸۹

شنیده ام که ز من یاد می کنی گاهی

خوش آن گدا که گهی یاد او کند شاهی

به ذوق چاشنی این لطیفه پی نبرد

جز از حقیقت اسرار عشق آگاهی

به جهد خود بسی احرام آن حرم بستم

ولی چه سود که ننمود دولتم راهی

ندارم از تو نصیبی جز اینکه هر ساعت

گشایم از مژه اشکی کشم ز دل آهی

نه سرو را به تو نسبت کنم نه گلبن را

کجا رسد به قدت هر دراز و کوتاهی

به آن ذقن به دل آن کس که جا همی کندت

همی کند ز برای هلاک خود چاهی

ز نیکوان دل جامی همین تو را خواهد

نبینمت چو وی از عاشقان نکو خواهی

شمارهٔ ۲۹۰

می زند راه دلم شکل سهی بالایی

که نمی بینمش از سروقدان همتایی

همچو گل ظاهرش از صفحه عارض لطفی

همچو مه لایحش از لوح جبین سیمایی

در صف تنگ قبایان و تنک پیرهنان

دیده حاسد ازو دور عجب رعنایی

همه پروانه شمع رخ اویند ولی

نیست از نخوت خوبی به کسش پروایی

خلوت من شود از پرتو رویش روشن

گر مددگار شود همت روشن رایی

زآستانش به سفر پای من از جا نرود

نیست در شهر چو من عاشق پابرجایی

جامی از مس وجود تو چه حاصل چو بر آن

کیمیایی نکند تربیت دانایی

شمارهٔ ۲۹۱

داغ جفا که برکسان زآتش کین خود نهی

کاش به جان عاشق بی دل و دین خود نهی

باد زمین به راه تو تارک بندگان که تا

هر طرفت فتد گذر پا به زمین خود نهی

ای بت آمده ز چین لاف زنان به روی او

زود بود کزین خطا روی به چین خود نهی

بر سر ره نشسته ام بو که چو مست بگذری

پای به سهو بر سر راه نشین خود نهی

تاجورا کجا رسد کامت ازان نگین لب

گرنه به کفه بها تاج و نگین خود نهی

رشح می از لبش دلا شهد شهادت تو بس

به که ازان ذخیره ای روز پسین خود نهی

قدرشناس گوهرت نیست زمانه جامیا

در کف سفله تا به کی در ثمین خود نهی

شمارهٔ ۲۹۲

ای شهره در زمانه به شیرین شمایلی

تعویذ بند حسن تو چرخ حمایلی

حاجت به قبله دگرم نیست در نماز

هرجا که می روم تو مرا در مقابلی

با استقامتی که قدت راست متصل

چون ابروان به کشتن عشاق مایلی

خوبان چو ماه از تو کنند اقتباس نور

بی عار اقتباس تو خورشید کاملی

ای آشنا چه آگهی از حال ما تو را

ما غرق و تو نظاره کنان گرد ساحلی

رندی و عاشقی همه زنج است و محنت است

خوش وقت پارسایی و از عشق غافلی

جامی ز زخم تیغ تو می داد جان و بود

ورد زبان او رحم الله قاتلی

شمارهٔ ۲۹۳

هرگز ای شوخ سوی خسته دلی دیدی نی

حال عشاق جگرسوخته پرسیدی نی

مرد صد تشنه به خاک رهت ای آب حیات

قطره ای بر لب یک تشنه چکانیدی نی

لطف رفتار تو را هست هزاران کشته

به سر تربت یک کشته خرامیدی نی

بود گشتن ز ره و رسم وفا قاعده ات

بهر یک بیدل ازین قاعده گردیدی نی

مرغ و ماهی همه از ناله ما نالیدند

هرگز این ناله شنیدی تو و نالیدی نی

صحبت غنچه لبان هست دلا باغ مراد

به مراد خود ازین باغ گلی چیدی نی

جامی از کوی مغان مست و کف انداز رسید

بگذر ای محتسب شهر شتر دیدی نی

شمارهٔ ۲۹۴

منم به کنج خرابات عشق شیفته حالی

شراب جرعه دردی قدح شکسته سفالی

نه بر سرم ز کریمان دهر منت لطفی

نه بر دلم ز لئیمان شهر گرد ملالی

به فرق من ننهاده قضا عمامه جاهی

به نام من ننوشته قدر وظیفه مالی

به نیکوان ز جهان کرده ام قناعت و زیشان

ز حاضران به نگاهی ز غایبان به خیالی

اگر چه ماه فلک گاه بدر و گاه هلاک است

به رخ همیشه چو بدری به ابروان چو هلالی

لبت علیک نگفته چو گفته ایم سلامی

جواب نیز نداده چو کرده ایم سوالی

زبان ببست ز گفتار پیش لعل تو جامی

که نیست به ز خموشی درین مقام مقالی

شمارهٔ ۲۹۵

نگارا بر گرفتاران ببخشای

خدا را بر گرفتاران ببخشای

که را یارا که گوید با تو یارا

که یارا بر گرفتاران ببخشای

به راهت پی سپر گشته چو مورم

سوارا بر گرفتاران ببخشای

رخ خود را به خط و خال ازین بیش

میارا بر گرفتاران ببخشای

پی آغوش یاران چون گشایی

قبا را بر گرفتاران ببخشای

چو گردد بر حریفان جام وصلت

گوارا بر گرفتاران ببخشای

گرفتار خزان شد بی تو جامی

بهارا بر گرفتاران ببخشای

شمارهٔ ۲۹۶

هر روز که در میدان چوگان زدن آغازی

بس کس که کند پیشت چون گوی سراندازی

دلها به دم رخشت هست از رگ جان بسته

آیند کشان از پی هر سوی که می تازی

عشاق به میدانت بازند به جد سرها

وین طرفه که سربازی پیش تو بود بازی

از ننگ نمی سازی گوی از سرما هرگز

با تنگدلان گویی داری سر ناسازی

تا خاک سم اسپت شد تاج سرم هستم

از تاجوران یکسر برتر به سرافرازی

جز بر سر من مشکن چوگان که مرا نبود

چون گوی درین معنی با کس سرانبازی

جامی سخن نادر کی فهم کند هر کس

آن به که بدوزی لب از نادره پردازی

قصاید

شمارهٔ ۱ - فی توحیده سبحانه و تعالی : آن که تسبیح حصا بر صدق او آمد گوا

شمارهٔ ۲ - مناجات : اَیا کاشف الاسرار و یا فائض الانوار

شمارهٔ ۳ - فی نعت النبی صلی الله علیه و سلم : نگار من شتر انگیخت رو به حجره من

شمارهٔ ۴ - القصائد : سحر چو بر دل من تافت نور صبح نشور

شمارهٔ ۵ - قصیده اخری : این نه قصر است همانا که بهشت دگر است

شمارهٔ ۶ - در جواب انوری واقع شده است : هرکه را در دهان زبان باشد

شمارهٔ ۷ - در جواب نامه سلطان روم : چو از تنوع اوضاع گنبد دایر

شمارهٔ ۸ - قصیدة اخری : وه این چه بارگیست که بهر تجملش

شمارهٔ ۹ - وایضا له : ای ماه نوت تراشه سم

شمارهٔ ۱۰ - مرثیه خواجه عبیدالله قدس الله تعالی روحه

شمارهٔ ۱۱ - یک قصیده : آن که بودی آفتاب آسا جهان پر نور ازو

شمارهٔ ۱۲ - یک قصیده : کو در ادراک حقایق نکته دانیهای او

شمارهٔ ۱۳ - یک قصیده : نیست باران این که می بارد ز ابر نوبهار

شمارهٔ ۱۴ - یک قصیده : شد بساط خرمی طی در جهان زین واقعه

شمارهٔ ۱۵ - یک قصیده : ماتم او رخنه در سور سمرقند اوفکند

شمارهٔ ۱۶ - فی تاریخ وفاتة قدس سره : به بوستان ولایت کهن درخت بلند

شمارهٔ ۱۷ - تاریخ دیگر : به هشتصد و نود و پنج در شب شنبه

شمارهٔ ۱ - فی توحیده سبحانه و تعالی

آن که تسبیح حصا بر صدق او آمد گوا

گاه احصای ثنایت گفته لا احصی ثنا

چون درین احصا حصاآسا نیم گویا به صدق

به که بندم راه گویایی چو صدیق از حصا

عد نعمایت چه حد من چو حکمت درازل

ساخت شرط « ان تعدوا» را ز« لا تحصوا» جزا

تاج استغنا و نعلین سلوک راه فقر

دادیم غرقم در انعام تو از سر تا به پا

هر سر مو بر تن ار گردد زبانی شکر گوی

کی توانم کردن از شکرت سر مویی ادا

شکر هر نعمت چو باشد نعمت دیگر خرد

غیر عجز این راه را مشکل که یابد منتها

باشد از ادراک ما تا ذات تو صد ساله راه

وانقدر دیگر بود از نطق تا ادراک ما

چون بود از نطق ما تا ذات تو راه این همه

وصف ذاتت حدنطق ما کجا باشد کجا

گر زبان خود به کام اندر کشد جامی رواست

چون نگردد از زبان در وصف تو کامش روا

شمارهٔ ۲ - مناجات

اَیا کاشف الاسرار و یا فائض الانوار

ویا مقصد الابرار و یا مونس الاحرار

منم مانده گرفتار بدین نفس خطاکار

به رحمت نگهم دار ازین دشمن غدار

ایا غافر من تاب و یا مؤیل من آب

ویا حاضر من غاب و یا جابر من خاب

منم روی در اسباب ز غفلت شده بی تاب

کرم کن که ازین خواب رهم با دل بیدار

لک الرحمة و الجود بک العالم موجود

به نورک مشهود له وجهک مسجود

دل من که نپیمود بجز راه تو تا بود

ندارد ز تو مقصود بجز دولت دیدار

ایا مبدع الارواح و یا خالق الاشباح

ویا فالق الاصباح فؤادی بک یرتاح

بود لطف تو مفتاح پی مخزن افراح

سزد نور تو مصباح درین موطن اکدار

فؤادی بک مسرور علی حبک مفطور

ودادی لک موفور ولا کذب و لا زور

خوش آن عاشق مهجور که همچون من رنجور

ز پندار خودی دور کشد بر در تو بار

اَیا ماحی الاثام و یا شافی الاسقام

احاطت بی الالام و ضاقت لی الایام

ندارم ز تو آرام دلم ده چو زنم گام

که آسان سوی انجام برم این ره دشوار

ایا اجود من جاد و یا اجید الاجیاد

لک الوعد و الایعاد بالاذیاء و الابعاد

درین معصیت آباد ز هر معصیت آزاد

مبادم به دل شاد بجز طاعت تو کار

ایا منجح الامال ویا مصدر الافعال

ویا مجری الاقوال علی احسن الاحوال

ز هر جاه و ز هر مال بود بر توام اقبال

جز این سایر اعمال بود مایه ادبار

ایافخر ذوی التاج و یا ذخر من احتاج

هبوطی لک معراج و نوری بک وهاج

زمن بنده محتاج مبر عمر به تاراج

درین لجه مواج درین قلزم زخار

ایا خالق الافلاک اطاعت لک الاملاک

بلاوصمة اشراک فحاشای و حاشاک

که با نفس هوسناک دل از نقش خرد پاک

چو جامی شده بیباک رسانم به تو آزار

شمارهٔ ۳ - فی نعت النبی صلی الله علیه و سلم

نگار من شتر انگیخت رو به حجره من

پذیره شترش رفت جان ز حجره تن

ز حجره چون شترش دیده شد قطار سرشک

چو سرخ مو شتران قطره زد ز حجره من

زند ز حجره مرا سیل خون دل شترک

ز حجره کی شترش را رسم به پیرامن

چگونه پی برم از حجره راست تا شترش

که تا ویم بود از حجره صد شتر گردن

زدن به حجره درون زان شتر سوار نفس

به بام حجره بود از شتر نشان جستن

گر او شتر به در حجره ام بخواباند

شتر صفت شوم او را ز حجره زانو زن

به سوی حجره من تافت چون زمام شتر

به حجره ام شتر صبر کرده پاره رسن

ربود حلم شتر حجره کرد گربه غم

ز حجره ام ز شتر گربه های دور زمن

ز حجره تا به شتر شد سوار گشت غمش

مقیم حجره جان از شترسرای بدن

شکاف حجره دل در شتر سراش زنم

شترسراش سزد حجره مرا گلشن

اگر دهد به من حجرگی مهار شتر

به پیش اشترش از حجره برزنم دامن

چو کف زنان شترش سرزند به حجره مرا

شود به حجره تنم زان شتر سفید کفن

به حجره از شترش صبح دولتم تابد

چو از کف شترش حجره ام شود روشن

به حجره ام شترش را اگر بود سر وصل

کنم ز خار شتر حجره را پر از سوزن

ز دیده زد شتر غم به حجره دل چوک

شتر که دید که در حجره آید از روزن

شتر بزرگ و مرا حجره نیک تنگ ببین

که چون به حجره تنگ آن شتر گرفت وطن

به زیر ران شترم عنکبوت حجره بس است

به حجره آن شترم گو چو عنکبوت متن

به حجره زان شترم دل گرفت به که شوم

ز حجره بر شتر از بهر کعبه بارفکن

ز حجره بار به پشت شتر نهم که بود

شتر نشیمن شادی و حجره بیت حزن

بنای حجره کنم بر شتر که می نبرم

ز حجره جز به شتر ره به هیچ ربع و دمن

کجاوه حجره دل کش بود به پشت شتر

خوش آن که بر شتر آن حجره را کند مسکن

شتر چو قصر و کجاوه چو حجره است ز قصر

به حجرگی چو شتر حجره گشته آبستن

چو بار حمل بود حجره را به پشت شتر

به جای حجره چرا می کند شتر شیون

دمد ز حجره به پشت شتر گل طربم

چو حجره کش شتر من شود مغیلان کن

به قصد حجره حرامی شتر جهانده چو تیر

شتر نموده به ره بهر پاس حجره مجن

برای حجره درای شتر کشیده فغان

شتر به حجره چو رانده عرابی از مکمن

ز بار حجره شتر کرده پشت و پهلو ریش

به بام حجره به بوی شتر نشسته زغن

ز استخوان شتر حجره کرده مور به راه

شتر به گام بر آن مور گشته حجره شکن

شتر به حجره کعبه رسید گو روکن

به حجره گاه شتر مرکب مدینه عطن

شتر به حجره او ران که بسته اند دهان

به پیش حجره اش از مستی اشتران فتن

شتر به حجره او ران که از زمام سخط

شتردلان گنه راست حجره اش مأمن

شتر به حجره گه او کشان چنانکه کلیم

شتر کشید ز حجره به وادی ایمن

ز حجره کن شتران بلا پناه آرش

به حجره کانجا اشتر رود به پرویزن

به طیب خلق به هر حجره ای که راند شتر

توان به اشتر ازان حجره برد مشک ختن

شتر شتر برکاتش به حجره حجره رسید

شتر به حجره او زان نراند ویس قرن

ز حجره گشت عفش عفو صد شتر عصیان

به حجره در چو شتر شد پی حسین و حسن

اگر به حجره وگر بر شتر بود سزدش

پلاس حجره و حلس شتر ز برد یمن

به برزن از شتر او چو حجره یابد پی

برد پی شترش حجره رشک بر برزن

سخن چه حد تو جامی ز حجره و شترش

ز حجره و شترش بازکش زمام سخن

مکن درون شتر نعت او به حجره نطق

که حجره تنگ نماید شتر عظیم بدن

ز حجره و شترش دم مزن تو گلخنیی

رواستخوان شترکش به حجره گلخن

به سوی حجره خود روبهی کشید شتر

کا تا به حجره درآرد شتر به حیله و فن

شتر ز حجره او با هزار حلم و سکون

رمید چون شتران یقین ز حجره ظن

نه خرد شد شتر از مکر او نه حجره بزرگ

شتر گرفت شتربان و حجره را دشمن

حدیث این شتر و حجره را چو کردی گوش

ز قصه شتر و حجره اش ببند دهن

بزرگوار خدایا به حجره و شترش

که حجره سدره وش است و شتر براق سنن

که ریز صد شتر را حتم به حجره روح

ز حجره دار و شتربان او به سر و علن

شمارهٔ ۴ - القصائد

سحر چو بر دل من تافت نور صبح نشور

صدای صیحه قوموا شنیدم از دم صور

ز خواب جستم ازان صیحه و درآن جستن

مرا به خیمه ابداعیان فتاد عبور

به هم نشسته گروهی مقدسان دیدم

ز قید صورت و بی قیدی هیولی دور

نه از وظیفه تسبیحان رسیده ملال

نهدر طریقه تقدیسشان فتاده فتور

درآن میانه یکی دیدم از همه ممتاز

که انس و جن همه زو کردی استفاضه نور

خطاب کرد که جامی تو را چه افتاده ست

که مست و بی خبر افتاده ای ز جام غرور

خوشی به لذت مستی همی نیندیشی

که هر که مست شد افتد به عاقبت مخمور

گریزی از خطر این جهان ولی هرگز

به خاطرت خطر آن جهان نکرده خطور

به خود تصور آن بینمت که روضه خلد

پر است بهر مراعات تو ز حور و قصور

برون کن از دل خود این تصور باطل

نبرده رنج عمل مزد کی برد مزدور

مثال همت والای توست رفعت قصر

جزای خوبی اعمال توست صورت حور

ز کار و گشت تو هست از تو هر که هست ملول

ز خوی زشت تو هست از تو هر چه هست نفور

به کوه در نتواند چریدن از تو وحوش

به بال و پر نتواند رهیدن از تو طیور

ز دست تو همه خایف مهللان هوا

ز شست تو همه هارب مسبحان بحور

رود به غارت تو تا دهان کنی شیرین

ذخیره ای که نهد از برای دی زنبور

به قصد قوت شهوت که خاک بر سر آن

برآوری به جفا مغز از سر عصفور

به شرب باده چه چسبیده ای مدام مشو

بدین مثابه شلایین شیره انگور

خوشی به نغمه طنبور گویمت رمزی

که از شنیدن آن ماتم تو گردد سور

تن تو هست چو طنبور تار آن رگ جان

بزودیت شود این تار پاره زان طنبور

غریب تر ز همه اینکه هرگزت نبود

ز غیر شعر شعار و بغیر شعر شعور

به فکر قافیه روزی که سر به جیب کشی

کنی ز تیرگی آن روز را شب دیجور

گهی به مدح کنی وصف مدخلی حاتم

گهی ز خجل نهی نام سفله ای مغفور

گهی ز کنم عدم دلبری خیال کنی

که باشد از نظر حس وجود او مستور

به هرزه گویی خود حسن او دهی شهرت

به عشقبازی او نام خود کنی مذکور

دوصد غزل به زبان مغنی و قوال

به شرح عشق خود و حسن او کنی مشهور

نه عاشق است درین گفت و گوی نی معشوق

نه ناظر است درین جست و جوی نی منظور

درین تصور کاذب که خواندت صادق

درین تخیل فاسد که داردت معذور

فروگرفت تو را ضعف شیب سرتاپای

چرا به قوت و حول جوانیی مغرور

هوای وصل جوانان و مهر روی بتان

نکرد بر دل تو سرد موی چون کافور

گذشت عمر و به حیرت درم که چون دل تو

نشد ملول ز آمد شد سنین و شهور

چو نیست روی در افزونیت چه سود تو را

ازین تمادی اعصار و امتداد دهور

ازین جواهر حکمت چو گوش من پرگشت

شدم خزاین اسرار غیب را گنجور

گشاده شد به دلم روزنی ز روضه صدق

به نور گشت بدل تیرگی عالم زور

نمود پرتو آن نورم از صحیفه عمر

شرور نامتناهی ذنوب نامحصور

زکار و بار خودم خوار و شرمسار چنان

که نیست شمه ای از شرح آن مرا مقدور

به شرمساری و خواری فتاده ام اینک

دلی شکسته تنی خسته خاطری رنجور

علاج رنج خود اکنون جز این نمی دانم

که معتذر ز گناهان و معترف به قصور

برم پناه به درگاه کردگار کریم

فانه لرئوف وللعباد غفور

چو افتدم به دل از حسن ظن به فضل ازل

که شد ذمایم اعمال من همه مغفور

کنم وظیفه اوقات خالی از اکدار

دعای دولت شاهی مظفر منصور

سپهر مرتبه یعقوب بن حسن که بر اوست

رسوم شاهی و آثار سلطنت مقصور

شهنشهی که چو نوشیروان به دورانش

ز یمن عدل جهان خراب شد معمور

ز فرش مجلس او قطعه ای بساط نشاط

ز قصر عشرت او غرفه ای سرای سرور

کجاست تا نگرد در کمند او بهرام

هر آرزو که ازین صیدگاه برد به گور

به گوش دهر نوای ثنای او کم نیست

ز طیب لهجه داوود در ادای زبور

بود عواقب او در ره هدی محمود

بود مساعی او در طریق دین مشکور

بر ارتکاب مآثر جبلتش مجبول

براکتساب مفاخر طبیعتش مفطور

عروس ملک چو شیرینش آمده به کنار

نجسته چاره وصلش چو خسرو از شاپور

قیاس همت او با محیط گردون هست

فضای ملک جم و تنگنای دیده مور

سیاستش نه به حکم طبیعت است آری

مصون زمنقصت دود باشد آتش طور

کمر به خدمت او بستن است خوبان را

نتیجه ای که شود ظاهر از اناث و ذکور

بود ز ماتم بی سور حاسدش مجروح

به جان خطر بودش زین جراحت ناسور

بجز کرم نبود مقتضای همت او

بر اختیار کرم هست گوییا مجبور

به صورت عمل و اعتقاد چون فردا

برآوردند سر از خاک خفتگان قبور

نیافت هرکه ز حبش کمال انسانی

عجب نباشد اگر دیو و دد شود محشور

جهان پناها هرچند پیش ازین شده است

به دفتر سخنم مدح خسروان مسطور

برفت قوت طبع جوانیم امروز

ز عقل پیر به مداحی توام مأمور

چو بر جواهر منظومم اقتدار نماند

فشاندم از خوی خجلت لالی منثور

بود وظیفه پیران دعای شاه جوان

پی مصالح ملک و منافع جمهور

نه دست شغل زدن در مدیح او زانسان

که هست دستخوش حرص و آز را دستور

همیشه تا که درین کوچگه نیارامند

وفود غیب ز آمد شد ودود و صدور

مقر عز تو تخت و جلالتی بادا

که دمبدم رسدش تازه دولتی به ظهور

شمارهٔ ۵ - قصیده اخری

این نه قصر است همانا که بهشت دگر است

که گشاده به رخ اهل صفا هشت دراست

جای آن دارد اگر هشت بهشتش خوانند

چون ز هر نقش دراو حوروشی جلوه گر است

تابه دانش پی نظاره آن حوروشان

همه تن چشم شده بین که چه صاحبنظر است

هرچه بر صفحه اندیشه کشد کلک خیال

نقشهای درو دیوارش ازان خوبتر است

هیچ نقشی به دل اهل هنر نگذشته ست

که درآنجا نه رقم کرده کلک هنر است

حسن معنی که نهان بود پس پرده غیب

به ظهور آمده در وی به لباس صور است

شمسه های زر او بهر مقیم حرمش

هریک از بهر حوادث شده زرین سپر است

چه عجب باشد ازین طرفه درختان که در اوست

که چو باغ ارم امروز به عالم سمر است

هر درختی که به دیوار وی افراخته سر

به هوایش زده مرغ دل بیننده پر است

شکل محرابی هر طاق که بستند در او

از پی طاعت شه قبله هر تاجور است

کامیابی که چو در بزم طرب بنشیند

لایق زمزمه مطربش این شعرتر است

تا ز لعل لب تو ساغر زر بهره ور است

ماه نو غرقه ازان رشک به خون جگر است

تا گشادی کمر ای شمع شکر لب ز قصب

یک کمر بسته پی خدمت تو نیشکر است

کفش تو تاج سرم باد که این افسر جاه

برسر تخت نشینان نه کم از تاج زر است

نیست جز طوف دیارت غرض از کعبه مرا

باعث سیر همه کعبه روان این سفر است

صفت دوزخ سوزان که ز واعظ شنوی

زآتش شوق تو در سینه من یک شرر است

شب دوری ز رخت را سحر آید روزی

گر دعای سحر و یارب شب را اثر است

داد جان تشنه جگر بی لب لعلت جامی

گرچه مستغرق الطاف شه بحر وبر است

شاه جم مرتبه یعقوب که از خلق حسن

قاف تا قاف جهان وارث ملک پدر است

شهریاری که پی خدمت او چرخ فلک

بسته جوزا صفت از دور معدل کمر است

سهم تیرش فکند چون شود از شست جدا

چین در ابروی سپر گر به مثل ماه و خور است

صورت پستی افلاک بود با قدرش

اینکه بینی که زمین زیر و فلک بر زبر است

کفش ان لجه جود است که با بخشش آن

هفت دریا که شنیدی به مثل یک شمر است

طشت زر یک تنه خور می برد از شرق به غرب

بس که از خوف وی اطراف جهان بی خطر است

رمحش آن تازه نهالیست که از خون عدو

چون خورد آب هلاکش بر و مرگش ثمر است

روبه هر ملک که آرند سپهدارانش

رقم رایتشان آیت فتح و ظفر است

هرگز از برد یقین دفع عطش نتواند

خصم جاهش که جگر تشنه بوک و مگر است

خسروا نیست تو را حاجت خیرآموزی

چون به هر خیر تو را نور خرد راهبر است

این عمارت که درین منزل دلکش کردی

با عمارتگری عدل توبس مختصر است

عدل کن عدل که معماری عدل تو کند

سد هر رخنه ظلمی که به آفاق دراست

تا درین کارگه بوقلمون هرچه قلم

می کند ثبت همه حکم قضا و قدر است

بر تو از حکم قضا باد مسجل شب و روز

انقدر عدل که اندازه طبع بشر است

شمارهٔ ۶ - در جواب انوری واقع شده است

هرکه را در دهان زبان باشد

در ثنای شه جهان باشد

کامبخشی که چون ثناش دعاش

ورد جان جهانیان باشد

آن که سلطانش ار لقب ننهند

فر سلطانیش عیان باشد

بایزید الدرم که تاج سران

بر درش خاک آستان باشد

بحر و کان چیست تا کسی گوید

که دلش این و دستش آن باشد

هریکی گاه گوهر افشانی

غیرت بحر و رشک کان باشد

تابع بخت اوست چرخ کهن

داند این هرکه نکته دان باشد

پیر را از متابعت چاره

نیست چون عاشق جوان باشد

همچو نوشیروان ز سایه عدل

خلق را مایه امان باشد

سلک عالم همه فروریزد

گر نه حزمش نگاهبان باشد

در جهان گرچه پادشاه بسیست

نه چو او پادشه نشان باشد

هرکه فرمانروایی از وی یافت

کارفرمای انس و جان باشد

پرتو روی او ز راه یقین

رافع ظلمت گمان باشد

نسبت آسمان و دولت او

نسبت گوی و صولجان باشد

روز هیجا که از غبار سپاه

طلعت مهر و مه نهان بادش

متخلخل زمین ز سم ستور

شاغل جوف آسمان باشد

آسمان دگر هوا گیرد

کش فرود از همه مکان باشد

واندر آن آسمان شده رخشان

برق تیغ و شهب سنان باشد

شاه را چتر زر به سمت الرأس

گشته خورشید خاوران باشد

زان طرف نای در نفیر بود

زین طرف کوس در فغان باشد

تیز پر تیر سوی سینه مرد

طایر رو در آشیان باشد

تیغها را ز چشمه سار زره

دمبدم جوی خون روان باشد

گرز سنگین زکاسه سر خصم

جرعه ها خورده سرگران باشد

غرق خون نیزه باغ معرکه را

طیره شاخ ارغوان باشد

تا درآید جهان به خنده فتح

روی اعدا چو زعفران باشد

کوههای بلا دلیران را

سنگ میزان امتحان باشد

آورد زور چون کمان بر تیر

هرکه را پی بر استخوان باشد

در زد و گیر تیر آن که شود

پشتگردان همین کمان باشد

ای خوش آن بادپای آتش سم

کش در آن روز زیر ران باشد

سم او مر هلال و پروین را

داده با یکدگر قران باشد

دم او بر قفای باد صبا

دسته دسته ز خیزران باشد

گر ز امروز بازپس گردد

پیش وی مطلق العنان باشد

گردد از وی پریر پس فردا

سوی فردا چو تگ زنان باشد

روز میدان بر ابلق شب و روز

سابق حبله رهان باشد

حد میدان یک دویدن او

قیروان تا به قیروان باشد

پیش پایش بود چو یک کف دست

گر دوصد دشت بی کران باشد

بازماند نعامه زو هرچند

هم به پا هم به پر دوان باشد

حرب تو با عدودین شاها

نه چو شاهان کامران باشد

کز پی ملک این جهان تیغت

گشته او را هلاک جان باشد

بلکه تا از سعادت ایمان

از بد کفر در امان باشد

تخم ایمان که در دلش کاری

بر او روضه جنان باشد

دیگدان مطبخ نوال تو را

صحن این تیره خاکدان باشد

ایستاده فراز آن مطبخ

آسمان صورت دخان باشد

که شود میهمان خوان وجود

گرنه جود تو میزبان باشد

که کشد خوان احتیاج و نیاز

کش نه لطف تو میهمان باشد

که بود مرکز سپهر کرم

گر نه ذات تو در میان باشد

که دهد شرح سرملک و ملل

گرنه کلک تو ترجمان باشد

که کند سرخ روی دین و دول

گرنه تیغ تو خون فشان باشد

گل که از باغ دولتت چینند

ایمن از آفت خزان باشد

گشته زان پر چو آستین عمل

دامن آخر الزمان باشد

نیست زین شعر قصد جامی آن

که ثناگوی و مدح خوان باشد

خواست کز نام شه به دیوانش

همچو دیگر شهان نشان باشد

تا به افشای شکر موهبتش

بعد از امروز داستان باشد

ورنه وقتی که از گذشتن عمر

سود عالم همه زیان باشد

شاید آن به که مرد اگر به مثل

فارس عرصه بیان باشد

کانچه نبود دعای خالص ازان

مهر بنهاده بر دهان باشد

آنچنان کاتصال جاویدان

لازم ذات فرقدان باشد

باد فرق تو را به افسر ملک

اتصالی که جاودان باشد

شمارهٔ ۷ - در جواب نامه سلطان روم

چو از تنوع اوضاع گنبد دایر

بیاض صبح نمود از سواد شب ظاهر

طلوع نیر خور رونق نجوم ببرد

هجوم نور قوی شد ضعیف را قاهر

شوند گمشدگان در نشیمن غیبت

به مقتضای ظبیعت به حال خود حاضر

جنود وحش شدند از منام خود بیدار

وفود طیر شدند از مقام خود طایر

درین صباح خجسته هنوز بودم من

نشسته با دل جمع از تفرق خاطر

که ناگه ازدر خلوت به کام استعجال

سلام گوی درآمد غلامکی شاطر

رساند مژده که از بارگاه جاه و جلال

رسید قاصدی از وصف او خرد قاصر

برهنه پای دویدم به سنگ ترک وقار

بتان نخوت و ناموس و نام را کاسر

برون خانه گرانمایه تاجری دیدم

به تاج فخر متوج چو صیغه تاجر

سلام کردم و دستش به بوسه فرسودم

بدان مثابه که دست مزور را زایر

لطیف نامه ای ازآستین برون آورد

چو زآستین درختان شکوفه را زاهر

گرفتم از وی و جا کردمش پس از بوسه

به سر به عزت بسیار و حرمت وافر

سرش بدست تواضع گشادم و خواندم

سه چار بار ز اول تمام تا آخر

یکی صحیفه خوش دیدمش ز سر تا پای

چو وجه ناظر دیدار ایزدی ناضر

مبانیش چو مقالات منشیان شایع

معانیش چو خیالات شاعران نادر

ز لفظهاش یقین لطف لهجه لافظ

ز سطرهاش مبین حسن صنعت ساطر

چنین که می کند از مثل خود زبان بندی

سزد که منشی او را لقب شود ساحر

چو دیدم آن نسق نظم و نثر دانستم

که مشکل است شدن بر جواب آن ظافر

گهی ز حرص شدم بر جواب آن عازم

گهی ز حزم شدم ز ارتکاب آن حاذر

میان جرأت اقدام و دهشت احجام

همین که دید مرا منهی خرد حایر

زبان گشاد که جامی تو در سلیقه نثر

چنان نیی که شوی بر جواب آن قادر

ز فکر نثر بگردان عنان به فتوی من

به شعر کوش نه اخر یجوز للشاعر

دوصد دقیقه پسندم ز خاطر ناظم

که یک دقیقه نیفتد پسندم از ناثر

به حکم عقل کشیدم کارخانه نظم

به دست فکر گریبان خاطر فاتر

به لفظ لفظ ازان کارنامه میمون

به حرف حرف ازان بارنامه فاخر

هزار تحفه مدح اززبان دل واقع

هزار حرز دعا از میان جان صادر

زدم رقم سوی شاهی که عدل او چو عمر

بود خرابه کون وفساد را عامر

دلاوری که به حرب حسام روز غزا

شود شکافته چون کاف ازو سر کافر

به زور بازوی دین پروری فروبندد

در فجور به انفاذ شرع بر فاجر

بلند مرتبه سلطان ابویزید که هست

به ذات خویش صفات کمال را حاصر

ز قصر قدر رفیع وی اولین پایه

رواق تاسع افلاک را بود عاشر

کند برای اثر در خلاف حکم فلک

چو در طبیعت مقسور قوت قاسر

چنان رهیده ز ضیق زمان که در نظرش

به حال متحد افتاده ماضی و غابر

به عدل و جود ثنایش چنان بود کآرند

به قصد نعت غد و امس قابل و دابر

زند ز رشک ایادیش دمبدم بر روی

کف از تلاطم امواج قلزم زاخر

حسود مضطربش را چه تاب سطوت او

میان آتش زیبق چه سان بود صابر

جهان پناها آنی تو فی المثل که بود

محامد تو چو امثال در جهان سایر

مدار دین و خداوندگار ملک تویی

بجز تو کیست درین هر دو نامی و آمر

نتابد از رخ بیضا مثالت الانور

نیاید از کف دریا نوالت الابر

چه حاجت است دلت را به کد فکر و نظر

ز نور غیب شود بر تو آشکارا سر

مهارتت بود آن گونه در فنون حکم

که در همه چو حکیمان یک فنی ماهر

ز هر خبث که نیفتد پسند دین و خرد

ردای عز تو از لوث آن بود طاهر

کسیر سنگ جفای سپهر جان نبرد

اگر نه لطف تو گردد کسیر را جابر

ظلام ظلم جهان را همه فرو گیرد

اگر نه قهر تو گردد زمانه را زاجر

عدوت لعل قبا دید خویش را در خواب

به قتل تیغ تو گشت آن خیال را عابر

به عهد عدل تو اینش بس است رفعت قدر

که جای دارد بر نوک رمح تو جابر

زکنه مدح تو از من نه ممکن است سخن

که کنه آن را غوری بود عجب غایر

به غور آن نرسم گرچه رخش فکرت من

ز سنگ چشمه برآرد به ضربت حافر

چو قاصرم ز ثنایت به ان بود که شوم

پی دعات قریب مجیب را ذاکر

نه طامعم به ثنا و دعات بلکه بدان

شوم نعیم نوال گذشته را شاکر

بلی همیشه بود طبع صاحب همت

به عز شاکری از ذل طامعی نافر

همیشه تاکه بود در مجاری افعال

ملاذ مذنب عاصی مهیمن غافر

چو در صوالح اعمال رو کنی بادت

قضا معین و قدر یاور و خدا ناصر

ولی جاه تو در کسب و کار خود رایج

عدو ملک تو درگیر و دار خود خاسر

شمارهٔ ۸ - قصیدة اخری

وه این چه بارگیست که بهر تجملش

زیبد ز زرکش اطلس چرخ فلک جلش

شکلیست بس بدیع که نتوان نگاشتن

بر صفحه ضمیر به کلک تخیلش

پوینده استری که چو صرصر به پای سعی

ننهاد دست طبع شکال تکاسلش

آهن سمی که گر به مثل بگذرد به کوه

حالی ز زخم سم فکند در تزلزلش

درگل رود چو آب و به خشکی جهد چو باد

در هیچ جوی و جر نبود حاجت پلش

گر راکبش به هند شود عازم از هرات

یک روز در میان برساند به کابلش

ور زانکه وقت صبح ز آمو شود سوار

پیش از حلول شب گذراند ز آملش

دلدل اگر نبودی همچون بنات نوع

مقطوع نسل، گفتی از نسل دلدلش

بودش اب آن مگر که برای رکوب خویش

یکچند کرد لطف مسیحا تکفلش

ام وی آن که قاید فرعون شد به نیل

تا اوفتد به ورطه خذلان تحولش

مرهون امتناع بود مثل او که بست

گردون به قفل عقم ممر تناسلش

بین یال و گردنش که همانا دمیده است

از دوش تا به گوش ریاحین و سنبلش

زینش نه زر ولیک به پشتش ز سیم و زر

چندان که تنگ بود مجال تنقلش

عیبی در او نبینم اگر پای تا به سر

صد ره کنم نگاه به چشم تأملش

غیر از وجود خویش که هستم به پشت او

عیبی گران که کوه نیارد تحملش

وین عیب را گرفته هنر فضل مفضلی

کامد نمی محیط ز موج تفضلش

دریا دلی که چین کراهت ندیده جود

در جبهه طلاقت وجه از تعللش

یعقوب بن حسن که به کنه امل رسید

هرکس که هم به جود وی آمد توسلش

معمور داشت ملک جهان را عمر به عدل

با او درین معامله باشد تعادلش

حلمش به کوه اگر فکند سایه چون فلک

ایمن کند تصلب جرم از تخلخلش

دورش مدام باد به بزم طرب چنان

کافتد ازان گمان جواز تسلسلش

شمارهٔ ۹ - وایضا له

ای ماه نوت تراشه سم

بر سنبله داسه بسته از دم

بر سم تو آن نه نعل و میخ است

شد پی سپرت هلال وانجم

با پویه تو چو گوی کرده

چوگانی چرخ دست و پاگم

در پیکر تو ز بس فراست

شکل فرسی لباس مردم

تا ساخت قضا قضیم توجو

سینه ز حسد شکافت گندم

هرجا گه تک فتد نگاهت

گام تو کند برآن تقدم

پیچیده سهیل تو در افلاک

چون صوت ترانه گوی درخم

گر واهمه ضرب تازیانه

برتو کند از قفا توهم

سم ناشده تر جهی ز هر جوی

ور خود باشد به عرض قلزم

تو گام زنان به راه و دایم

می آید ازین بلند طارم

مشتق ز دوام راکبت را

چون کوس سحر دعای دم دم

یعنی شه غازی آن که دارد

بر ملک و ملک ره تحکم

هر صبح ز کوس شاه جامی

قانون دعا کند تعلم

مقبول طبیعتش نیفتد

الابه همین دعا ترنم

شمارهٔ ۱۰ - مرثیه خواجه عبیدالله قدس الله تعالی روحه

موج زن می بینم از هر دیده طوفان غمی

می رسد در گوشم از هر لب صدای ماتمی

اهل عالم را نمی دانم چه کار افتاده است

اینقدر دانم که در هم رفته کار عالمی

زاشک محتاجان به هر سو سایلی بین غرق خون

کز بسیط مکرمت طی شد بساط حاتمی

راستی را بود پشت از دوری او دور نیست

گر به پشت راستان افتد ز بار دل خمی

تا به ماهی رفت آب چشم محنت دیدگان

زابر محنت هرگز این سان بر زمین نامد نمی

گشت مشرق مغرب آن آفتاب عارفان

بعد ازین مشکل برآید صبح عرفان را دمی

هرکجا داغیست از مرهم برآرد روی لیک

داغ هجر اهل دل را نیست روی مرهمی

خواجه رفت و ما به داغ فرقتش ماندیم اسیر

گم مبادا هرگز از فرق مریدان ظل پیر

شمارهٔ ۱۱ - یک قصیده

آن که بودی آفتاب آسا جهان پر نور ازو

روز شادی بر جهانی شد شب غم دور ازو

بود عالم چون تن و او جان چو جان از تن برفت

بعد ازین تن را چه امکان زیستن مهجور ازو

گرچه شد از فرقت او عالم صورت خراب

ماند وقت اهل معنی جاودان معمور ازو

در قباب عزتش هر چند پنهان داشتند

صد کرامت بین به هر شهری کنون مشهور ازو

گر نه تمکین شریعت دادیش تسکین حال

سرزدی در دار دنیا حالت منصور ازو

چون به ذاکر داشتی همت گه تلقین ذکر

صورت وحدت گرفتی ذاکر و مذکور ازو

بود عیسی دم که مردم یافتی از وی شفا

صد دل رنجور یک دل ناشده رنجور ازو

خواجه ای کش معنی فقر از ازل همراه بود

ناصرالدین نصرة الدنیا عبیدالله بود

شمارهٔ ۱۲ - یک قصیده

کو در ادراک حقایق نکته دانیهای او

در بیان نکته ها شیرین زبانیهای او

همت او گنج کنت کنز را مفتاح بود

بود ازان گنج این همه گوهر فشانیهای او

بود شاه فقر لیک اصحاب را می داشت پاس

از خطور غیر بر دل پاسبانیهای او

در طریقت بود سلطان وز دل ارباب فقر

گامهای نفس راندن کامرانیهای او

ای که می گویی بگوی از وی نشان روشنم

هست روشنتر نشان بی نشانیهای او

زندگانی چون مسیحا کرد با هر مرده دل

ساخت زنده عالمی را زندگانیهای او

بود شمع جمع پیران جهان ناتافته

پرتو الشیب نوری بر جوانیهای او

در جوانی بود و پیری هم ممد رهروان

کو چو اویی در جوانی پیر و در پیری جوان

شمارهٔ ۱۳ - یک قصیده

نیست باران این که می بارد ز ابر نوبهار

گوییا افلاکیان بر خاکیانند اشکبار

زین مصیبت کاوفتاد اهل زمین را می سزد

گر بگرید آسمان بر حال ایشان زار زار

این همه خون کز دل پر داغ ما بر خاک ریخت

جای آن دارد که گل چون لاله روید داغدار

کرده است این غم سرایت در همه مرغان باغ

بر چمن بگذر که تا در نوحه بینی صد هزار

بادگویی داد بستان را خبر زین حادثه

کز درختان از دم او رفت آرام و قرار

از خروش بلبلان بین غنچه را صد چاک جیب

وز سرشک ارغوان بین جوی را پر خون کنار

پاره پاره چیست گل را سینه غرقه به خون

گرنه زین ماتم خراشیده به ناخنهای خار

سربه زانو حلقه حلقه پشت درویشان دوتاست

مانده در فکرند تا سرحلقه ایشان کجاست

شمارهٔ ۱۴ - یک قصیده

شد بساط خرمی طی در جهان زین واقعه

زیر و بالا شد زمین و آسمان زین واقعه

نیست شبها بر کنار آسمان رنگ شفق

خون همی آید ز چشم روشنان زین واقعه

بود پنهان فتنه پیدا ایمنی دردا که شد

آن نهان پیدا و این پیدا نهان زین واقعه

داده بود او گرگ را خوی شبانان دور نیست

گر کند اندیشه گرگی شبان زین واقعه

ذوق ارباب یقین بر حال خود باقی نماند

هرگز این حالم نبود اندر گمان زین واقعه

فتنه آخر زمان را خلق گفتندی عظیم

شد محقر فتنه آخر زمان زین واقعه

من که لالم کی توانم شرح این دادن تمام

لال می گردد فصیحان را زبان زین واقعه

این مصیبت نیست خاص ماوراء النهریان

تیره شد هر شهر ازین ناخوش خبر بر شهریان

شمارهٔ ۱۵ - یک قصیده

ماتم او رخنه در سور سمرقند اوفکند

گویی امروز از بخارا رفت شاه نقشبند

از سمرقند و بخارا بس که سیل اشک رفت

کشتی خوارزمیان را رخنه در جیحون فکند

دود این آتش همه اطراف ترکستان گرفت

شد جهان تاریک بر بادام چشمان خجند

اهل ترمذ هر حصاری کز صبوری داشتند

موج زد این سیل اندوه آن حصار از بیخ کند

چون چشید این چاشنی را بلخ چون تصحیف خویش

تلخ شد بر عیش سازان تلخیی بس ناپسند

تیزگوشان هری را از سماع این خبر

سینه ها شد چاک و دلها ریش و جانها دردمند

در عراق و فارس هم چون فاش گردد این حدیث

محنت و اندوه شان خواهد گذشت از چون و چند

خود عراق و فارس چبود بلکه گردد این ظلام

رومیان را روم هند و مصریان را صبح شام

چون خطاب « ارجعی » را نفس پاکش کرد گوش

خفت درآغوش جانان بی لباس عقل و هوش

شد چنان همراز با مقصود خود کاندر میان

نی حدیث نفس می گنجد نه الهام سروش

حال او بر سر وحدت دال و لب خاموش ازان

سر عرفان بشنو ای عارف ز گویای خموش

بزم عشرت برد ازین کاشانه صورت برون

همچنان از ساغر او اهل معنی جرعه نوش

هرکه را باشد چو او ذوق بقای جاودان

گو ره اوگیر و در نفی وجود خویش کوش

داغ شوق و زخم عشقش می برم با خود به حشر

تا ز خیل او شمارندم بدین داغ و دروش

جامی از حد شد خروش آن به که جانی پر خراش

بر دعای پیروان او کنی ختم این خروش

ظل اخلاف کرامش جاودان ممدود باد

شاهد او در همه ذراتشان مشهود باد

شمارهٔ ۱۶ - فی تاریخ وفاتة قدس سره

به بوستان ولایت کهن درخت بلند

که عمرها به سر اهل فقر سایه فکند

چو شاخ سدره نه در سربلندیش همتا

چو باغ روضه نه در میوه بخشیش مانند

فروغ آن به فیوض کرم گرانمایه

اصول آن به صفات قدم قوی پیوند

به بذل میوه غذای هزار روزیخواه

به بسط سایه پناه هزار حاجتمند

ستوده خواجه عبیدالله آن که در همه عمر

جز از شهود حقیقت نشد دلش خرسند

به هشتصد و نود و پنج صرصر اجلش

نکرده رحم بر اهل جهان ز بیخ بکند

گذشته پاسی از آخرین شب از ماهی

که شمع جمع رسل را در او رسید گزند

نبود رفتن او همچو دیگران جامی

ز دهر حادثه زای و سپهر فتنه پسند

چو جذب معنی وحدت به عارف آرد روی

نه ممکن است که ماند به قید صورت بند

شمارهٔ ۱۷ - تاریخ دیگر

به هشتصد و نود و پنج در شب شنبه

که بود سلخ مه فوت احمد مرسل

کشید خواجه دنیا و دین عبیدالله

شراب صافی عیش ابد ز جام اجل

قرارگاه دلش باد در مدارج قرب

معارج درجات و مشاهد کمل

قطعات

شمارهٔ ۱ : درین نشیمن ادبار جامیا کاری

شمارهٔ ۲ : در فنون شاعری جامی ز حد بردی سخن

شمارهٔ ۳ : هرکسی گفتیم که پیر شوی

شمارهٔ ۴ : ز بس کز آشنایان زخم خوردم

شمارهٔ ۵ : چو راند از در خود قهر حق لئیمی را

شمارهٔ ۶ : ابلهی را چو بخت برگردد

شمارهٔ ۷ : دنیا جیفه است و اهل دنیا

شمارهٔ ۸ : عالم از مردم پر است اما نباشد در میان

شمارهٔ ۹ : به گرد عارض تو گر دمیده یک دو سه موی

شمارهٔ ۱۰ : هست دیوان شعر من اکثر

شمارهٔ ۱۱ : شنیده ای که معزی چه گفت با سنجر

شمارهٔ ۱۲ : جامی به شعر مدحت شیران ملک کن

شمارهٔ ۱۳ : شاها ز عموم نیکخواهان

شمارهٔ ۱۴ : دی گفت عارفی که مضیق خم سپهر

شمارهٔ ۱۵ : هرچه از جاه تو را بینم و مال

شمارهٔ ۱۶ : همه شحمی و لحم ای شوخ قصاب

شمارهٔ ۱۷ : اگر ز سهم حوادث مصیبتی رسدت

شمارهٔ ۱۸ : خامیی گر رود ز بی خردی

شمارهٔ ۱۹ : جامیا در پناه فقر گریز

شمارهٔ ۲۰ : هرکه آرد خبر به مجلس تو

شمارهٔ ۲۱ : شد تلف انبار من اکثر ز تو

شمارهٔ ۲۲ : سفله ای می خواست عذر عارفی کز آمدن

شمارهٔ ۲۳ : آواز تو هست تیز و باریک

شمارهٔ ۲۴ : خلق عالم را ز گاو و خر نبینم فارقی

شمارهٔ ۲۵ : جامی نفاق پیشه کن و ترک صدق گیر

شمارهٔ ۲۶ : به یک لطیفه فرستاد ابره جامه

شمارهٔ ۲۷ : عقد دینارها که از کف جود

شمارهٔ ۲۸ : هیچ دانی کف دهنده چرا

شمارهٔ ۲۹ : خواجه را بر کتابه خانه

شمارهٔ ۳۰ : دلا چو روی در ارباب معنی آوردی

شمارهٔ ۳۱ : پیری دیدم خمیده قامت

شمارهٔ ۳۲ : دی رسید از مطبخ خواجه که بادا دود آن

شمارهٔ ۳۳ : هرچند بود آیینه احوال دگر ضد

شمارهٔ ۳۴ : ایا دقیقه شناسی که سر هر مشکل

شمارهٔ ۳۵ : کرد تهمت حاسدی کز شهر یاران کهن

شمارهٔ ۳۶ : ای زده دم ز سبکروحی خویش

شمارهٔ ۳۷ : جامی به مقتضای زمان چون برآمدند

شمارهٔ ۳۸ : موصل تحفه های شاه کسیست

شمارهٔ ۱

درین نشیمن ادبار جامیا کاری

اگر کنی نه چنان کن که شرمسار شوی

نهاد چرخ فلک چون زمردین کوهیست

که هر صدا که بدو دردهی همان شنوی

بسیط روی زمین مزرع مکافات است

که دانه ای که در او افکنی همان دروی

شمارهٔ ۲

در فنون شاعری جامی ز حد بردی سخن

وقت آن آمد که در کنج خموشی جا کنی

پیر گشتی در سواد شعر بردن با بیاض

چون قلم ترسم که روزی سر درین سودا کنی

مایه مدح و غزل دانی که هست اکثر دروغ

بر کرام الکاتبین تا کی دروغ املا کنی

شمارهٔ ۳

هرکسی گفتیم که پیر شوی

تا جوانیم رسم و آیین بود

چون شدم پیر شد مرا معلوم

که نبود آن دعا که نفرین بود

شمارهٔ ۴

ز بس کز آشنایان زخم خوردم

زند گر حلقه گردم اژدهایی

نیاید بر دل من سختتر زان

که کوبد حلقه بر در آشنایی

شمارهٔ ۵

چو راند از در خود قهر حق لئیمی را

به میل نیل امانی و حرص جمع حطام

هوای مال و منالش چنان فرو گیرد

کزان نه روز قرارش بود نه شب آرام

نه سیر سازد عز قناعتش ز حلال

نه دور دارد حکم زهادتش ز حرام

گهی ز ظلم نهد در ره ضلال قدم

گهی ز فسق زند در طریق خذلان گام

عجبتر از همه آن کین ضلال و خذلان را

نهند کوردلان دولت و سعادت نام

شمارهٔ ۶

ابلهی را چو بخت برگردد

عمر در کار بطن و فرج کند

از ضعیفان به ظلم بستاند

با حریفان به فسق خرج کند

شمارهٔ ۷

دنیا جیفه است و اهل دنیا

اکثر چو سگان جیفه خواره

جیفه به میان و جیفه خواران

رو کرده در او ز هر کناره

یکدیگر را به زخم دندان

کرده سر و روی پاره پاره

آزاده ازان میانه بیرون

باشد ز کناره در نظاره

گر تو به مثل شماره گیری

آن طایفه را هزار باره

او را به نشیمن فراغت

بیرون یابی ازان شماره

شمارهٔ ۸

عالم از مردم پر است اما نباشد در میان

فارق ایشان ز گاو و خر بجز گوش و دمی

کرد دانا وضع آیینه که چون آن را گهی

پیش روی خود نهد آید به چشمش مردمی

شمارهٔ ۹

به گرد عارض تو گر دمیده یک دو سه موی

مکن ز عشق من و حسن خویش قطع امید

که نگسلم ز تو پیوند مهر اگر به مثل

خط تو زلف شود زلف ریش و ریش سفید

شمارهٔ ۱۰

هست دیوان شعر من اکثر

غزل عاشقان شیدایی

یا فنون نصایح است و حکم

منبعث از شعور و دانایی

ذکر دونان نیابی اندر وی

کان بود نقد عمر فرسایی

مدح شاهان دراو به استدعاست

نه ز خوش خاطری و خودرایی

امتحان را اگر ز سر تا پاش

بر روی صد ره و فرود آیی

زان مدایح به خاطرت نرسد

معنی حرص و آزپیمایی

هیچ جا نبود آن مدایح را

در عقب قطعه تقاضایی

شمارهٔ ۱۱

شنیده ای که معزی چه گفت با سنجر

چو ذکر جودت اشعار و منت صله رفت

مدیح من پی نشر فضایلی که تو راست

به شرق و غرب رفیق هزار قافله رفت

عطیه تو که وافی به جوع و آز نبود

ز حبس معده چو آزاد شد به مزبله رفت

شمارهٔ ۱۲

جامی به شعر مدحت شیران ملک کن

نی مدح هر عوان که به سیرت سگ است و گرگ

مدح کسان به سر به مثل خاک خوردن است

چون خاک می کنی به سر از توده بزرگ

شمارهٔ ۱۳

شاها ز عموم نیکخواهان

کایزد ز خواص خلق دادت

گر زانکه یکی برفت یا دو

صد بهتر ازان عوض دهادت

هر رشته جان شان که بگسیخت

پیوند طناب عمر بادت

شمارهٔ ۱۴

دی گفت عارفی که مضیق خم سپهر

از محنت عوام عجب تنگ خانه ایست

گفتم ز تنگ خانه یکی نقطه محو کن

کز منت لیام عجب ننگ خانه ایست

شمارهٔ ۱۵

هرچه از جاه تو را بینم و مال

که تو را مانع عیش ابد است

بهر امروز تو هرچند نکوست

بهر فردای تو بسیار بد است

بهر آن دشمن بدخواه تو گر

با تو در معرض بغض و حسد است

بگشا چشم حقیقت بین را

که تو را بینش اهل خرد است

تا ببینی که در آن بغض و حسد

نیکخواه تو و بدخواه خود است

نیکخواه تو چو باشد با او

دشمنی قاعده دیو و دد است

شکر او گوی که در عیش ابد

دشمنیهاش مدد بر مدد است

شمارهٔ ۱۶

همه شحمی و لحم ای شوخ قصاب

خوش آن کو چون تو باری برگزیند

اگر اسب تو هرگز جو نیابد

ز ضعف و لاغری کی رنج بیند

تو هرگاهی که بر وی می نشینی

دوصد من گوشت بر وی می نشیند

شمارهٔ ۱۷

اگر ز سهم حوادث مصیبتی رسدت

درین نشیمن حرمان که موطن خطر است

مکن به دست جزع خرقه صبوری چاک

که فوت اجر مصیبت مصیبتی دگر است

شمارهٔ ۱۸

خامیی گر رود ز بی خردی

که به طبعش ز پخته خام به است

عفو کن عفو زانکه پیش کریم

لذت عفو ز انتقام به است

شمارهٔ ۱۹

جامیا در پناه فقر گریز

هوس سیم و حرص زر بگذار

خرمزاجان حرص و شهوت را

مست خواب و اسیر خور بگذار

رو به عزلت سرای عیسی نه

وین خران را به یکدگر بگذار

شمارهٔ ۲۰

هرکه آرد خبر به مجلس تو

که نبردت فلان به نیکی نام

قول آن ناکس استماع مکن

زانکه او مفتریست یا نمام

شمارهٔ ۲۱

شد تلف انبار من اکثر ز تو

چون نزنم بر خود ازین غصه کارد

نیست جز این کیفر آن کو نهاد

پیش سگ گرسنه انبان آرد

شمارهٔ ۲۲

سفله ای می خواست عذر عارفی کز آمدن

سوی تو مانع مرا اشغال گوناگون بود

گفت خامش کن که گر سویم نیاید چون تویی

منت ناآمدن از آمدن افزون بود

شمارهٔ ۲۳

آواز تو هست تیز و باریک

خالی نبود ز درد و سوزی

فریاد مقلدان ازو نیست

جز بانگ خر از جوالدوزی

شمارهٔ ۲۴

خلق عالم را ز گاو و خر نبینم فارقی

گر چو گاو و خر بر ایشان فرض گوش و دم کنم

روی در کشف معارف گر روم درگوشه ای

وز میان این جماعت نام خود را گم کنم

گاه گاهی بیتکی گویم پی تشحیذ طبع

به که با اینان نشینم غیبت مردم کنم

شمارهٔ ۲۵

جامی نفاق پیشه کن و ترک صدق گیر

تا از خلاف خلق رهی وز نزاعشان

ور میل تو به مرکز صدق است و راستی

یکسو نشین ز دایره اجتماعشان

شمارهٔ ۲۶

به یک لطیفه فرستاد ابره جامه

برایم آن که بود خلعت کرم به برش

نشسته منتظرم تا خدا برانگیزد

لطیفه دگر از غیب بهر آسترش

شمارهٔ ۲۷

عقد دینارها که از کف جود

کرد شاه جهان پناه نثار

گر به انگشت گیرم آن برسد

به هر انگشت من دوبار هزار

شمارهٔ ۲۸

هیچ دانی کف دهنده چرا

برتر است از کف ستاننده

آن غنا را ز پیش راننده ست

وین غنا را به خویش خواننده

شمارهٔ ۲۹

خواجه را بر کتابه خانه

می نوشتند دی که طال بقاه

بر سر خاک او گذر امروز

تا ببینی نوشته طاب ثراه

شمارهٔ ۳۰

دلا چو روی در ارباب معنی آوردی

مبر به کار قوانین شعر و انشا را

که سجع و قافیه گرچه لطیف و موزونند

دو پرده اند جمال عروس معنا را

شمارهٔ ۳۱

پیری دیدم خمیده قامت

دنبال جنازه جوانی

با او به زبان حال می گفت

گریان گریان به هر زبانی

رفتی تو چو تیر و من بماندم

در قبضه دهر چون کمانی

شمارهٔ ۳۲

دی رسید از مطبخ خواجه که بادا دود آن

رفته چون ظل زمین تا طارم فیروزه رنگ

یک طبق سیمین دوایر کرده بر اقطار طی

حشو آن در دیده دانش نموده بی درنگ

همچو جنس نغز پیچیده در اوراق رقیق

یا چو معنیهای نازک در عبارتهای تنگ

شمارهٔ ۳۳

هرچند بود آیینه احوال دگر ضد

از عیب کسان زان هنر خود بشناسی

کردم خزفی چند به سوی تو روانه

تا قیمت سلک گهر خود بشناسی

شمارهٔ ۳۴

ایا دقیقه شناسی که سر هر مشکل

به پیش خاطر وقاد تو بود مکشوف

ز اختیار که صد صیغه را بود مصدر

نخست صیغه بگیر از مضارع معروف

دو حرف اول ازان سوی ما فرست که باد

چو شب صباح حسودت به مابقی موصوف

شمارهٔ ۳۵

کرد تهمت حاسدی کز شهر یاران کهن

می رود جامی ز بس آزارهای نو به نو

بخردی گفتا چو نقد عمر خود یعنی سخن

می گذارد پیش ما هر جا که خواهد گو برو

چون ز کنجد روغن صافی تمام آمد برون

طبع گاوان است با کنجاره دل کردن گرو

شمارهٔ ۳۶

ای زده دم ز سبکروحی خویش

انت والله تقیل و ثقیل

با وجود تو کم است از پشه

در ترازوی گرانجانی پیل

شمارهٔ ۳۷

جامی به مقتضای زمان چون برآمدند

صدیقیان دهر به رنگ سلولیان

مگشا زبان به فضل که رمحیست زهرناک

در طعن اهل فضل زبان فضولیان

بستند اهل دین پی آزار اهل دل

پیرایه تناسخیان و حلولیان

خوش آن که سلک صحبت اینان گسست و شد

دمساز خرس و بوزنه و سگ چو لولیان

شمارهٔ ۳۸

موصل تحفه های شاه کسیست

که چو او در زمانه طامع نیست

ضعف آن کاورد اگر بدهم

به وی از من هنوز قانع نیست

رباعیات

شمارهٔ ۱ : معشوق ازل که هر که دل بست بدو

شمارهٔ ۲ : ای عشق که با هزار چون بی چونی

شمارهٔ ۳ : یارب برهان ز قید اسباب مرا

شمارهٔ ۴ : سرچشمه محنت و طرب هر دو تویی

شمارهٔ ۵ : نی دفع عطش ز تشنگان آب کند

شمارهٔ ۶ : گر بوی تو از باد سحر یافتمی

شمارهٔ ۷ : خواهیم به بستر هلاک افتادن

شمارهٔ ۸ : دنیا که گرفت در دل و جان جایت

شمارهٔ ۹ : ای مه ز فروغ رایت افروخته چهر

شمارهٔ ۱۰ : زان گونه کز ابر آمدی برف به بار

شمارهٔ ۱۱ : ای خوار و عزیز ری همه خاک رهت

شمارهٔ ۱۲ : بی سود یقین دم زیانی می زن

شمارهٔ ۱۳ : خواجه که ندیده چشم کس خوانش را

شمارهٔ ۱۴ : ای خاک رهت سرمه روشن بصران

شمارهٔ ۱۵ : ای دیده حقیقت جهان گذران

شمارهٔ ۱۶ : در خلوت تنگ تافت آن شیخ کرخ

شمارهٔ ۱۷ : در حیز دهر برفی افتاد شگرف

شمارهٔ ۱۸ : آن گل که اجل به سینه چاک افکندش

شمارهٔ ۱۹ : دوران فلک نیست به ما راست هنوز

شمارهٔ ۲۰ : از تیغ خسان اگرچه بیداد رسد

شمارهٔ ۲۱ : ای کرده به بر قبای فیروزه چو گل

شمارهٔ ۲۲ : این خانه نه منزل نشاط است و طرب

شمارهٔ ۲۳ : این کنج فراغت است و خلوتگه راز

شمارهٔ ۲۴ : این نقش بدیع حیرت افزاینده

شمارهٔ ۲۵ : تا بر سر خود پات نبینم نروم

شمارهٔ ۲۶ : رفتی سوی گشت و نامدی چونست این

شمارهٔ ۲۷ : این شکل مدور که نه پایی نه سری

شمارهٔ ۲۸ : گردون که پی پاس ز سهم خطرت

شمارهٔ ۲۹ : ای در صف مردانگی از سست رگان

شمارهٔ ۳۰ : عمری گفتم غذا ز کافور کنم

شمارهٔ ۳۱ : ای اشک که امشبم به رو افتادی

شمارهٔ ۳۲ : بر حرف هنر خطی ز عیب اندرکش

شمارهٔ ۳۳ : جامی روزی فلک به دادت برسد

شمارهٔ ۳۴ : جامی کمی زمانه از بیشی به

شمارهٔ ۳۵ : راه طلبم ز پای و پی خالی چند

شمارهٔ ۳۶ : احمد که اجل به قتل او تیغ کشید

شمارهٔ ۳۷ : دارم دلی از خون جگر مالامال

شمارهٔ ۳۸ : ای رشک شکر لب تو از لطف سخن

شمارهٔ ۳۹ : کی بنده ز لطف شاه خود بگریزد

شمارهٔ ۴۰ : در راه طلب طالب و مطلوب نماند

شمارهٔ ۴۱ : عمری دل من ز شوق یعقوب تپید

شمارهٔ ۴۲ : آب سخنم روان که می خواهم نیست

شمارهٔ ۴۳ : از سوزش سودای تو ای شاه فرید

شمارهٔ ۴۴ : آن مه که ز شاه قصه چون بنویسد

شمارهٔ ۴۵ : گفتم به فلان که رنجت از مهمان چیست

شمارهٔ ۱

معشوق ازل که هر که دل بست بدو

پیوند ز خود گسست و پیوست بدو

هستی همه زوست بلکه هستی همه اوست

او هست به خویش و دیگران هست بدو

شمارهٔ ۲

ای عشق که با هزار چون بی چونی

از هر چه گمان برند ازان بیرونی

هفتاد و دو ملت آنچه گفتند تو را

هستی همه و از همه هم افزونی

شمارهٔ ۳

یارب برهان ز قید اسباب مرا

وز ربقه بندگی ارباب مرا

گر دولت یافت را نیم شایسته

محروم مکن ز درد نایاب مرا

شمارهٔ ۴

سرچشمه محنت و طرب هر دو تویی

سرمایه راحت و تعب هر دو تویی

حاشا که کنم جز به تو نسبت کاری

زینسان که مسبب و سبب هر دو تویی

شمارهٔ ۵

نی دفع عطش ز تشنگان آب کند

نی رفع کلال خفتگان خواب کند

حاشا که کند غیر مسبب کاری

لیکن ز پس پرده اسباب کند

شمارهٔ ۶

گر بوی تو از باد سحر یافتمی

از دولت جاودان خبر یافتمی

ور بر درت امکان گذر یافتمی

اسباب سعادت همه دریافتمی

شمارهٔ ۷

خواهیم به بستر هلاک افتادن

وز پایه عالی به مغاک افتادن

ناپخته هنوز میوه جان به کمال

خواهد ز درخت تن به خاک افتادن

شمارهٔ ۸

دنیا که گرفت در دل و جان جایت

هان تا به بخیلی نکند رسوایت

آن را به کسی ده که بگیرد دستت

یا پیش سگی نه که نگیرد پایت

شمارهٔ ۹

ای مه ز فروغ رایت افروخته چهر

بر رسم فدی گرد سرت گشته سپهر

افشان ز سحاب کرم آبی که دمد

از شوره زمین اهل کین سبزه مهر

شمارهٔ ۱۰

زان گونه کز ابر آمدی برف به بار

امروز کند شکوفه را باد نثار

بین برف و شکوفه چه به هم می مانند

آن هست شکوفه دی این برف بهار

شمارهٔ ۱۱

ای خوار و عزیز ری همه خاک رهت

روشن بصر اصفهان ز گرد سپهت

تبریز و عراق ساحت بارگهت

بر چهره فارس خال چتر سیهت

شمارهٔ ۱۲

بی سود یقین دم زیانی می زن

بر گرد یقین تار گمانی می تن

مرگ است یقین چنانچه در قرآن است

باشد برسی به مرگ جانی می کن

شمارهٔ ۱۳

خواجه که ندیده چشم کس خوانش را

نشکسته به دندان طمع نانش را

دریوزه گری خواست ز وی مشتی آرد

کرد آرد به زخم مشت دندانش را

شمارهٔ ۱۴

ای خاک رهت سرمه روشن بصران

سوی تو روان به دیده صاحبنظران

ناید از ما شکسته یا بسته پران

جز سوی تو پرواز به بال دگران

شمارهٔ ۱۵

ای دیده حقیقت جهان گذران

سوی تو به دیده ره سپر دیده وران

من هم لنگان از عقب رهسپران

می آیم و آن نیز به پای دگران

شمارهٔ ۱۶

در خلوت تنگ تافت آن شیخ کرخ

بس گرم تنورکی شب از شوره و مخ

گویی که گشاد مالک اندر برزخ

در گور شقی دریچه ای از دوزخ

شمارهٔ ۱۷

در حیز دهر برفی افتاد شگرف

خواهد شد ازان جهان یکی قلزم ژرف

خورشید غزاله نام نخجیرآسای

از کوه برآمد و فرو رفت به برف

شمارهٔ ۱۸

آن گل که اجل به سینه چاک افکندش

صد رخنه به جان دردناک افکندش

چون نیم شکفت غنچه بشکافته سر

تیغ ستم خسان به خاک افکندش

شمارهٔ ۱۹

دوران فلک نیست به ما راست هنوز

با ما در بند شور و غوغاست هنوز

بی جرم بریخت خون ما خسته دلان

وین طرفه که جرم از طرف ماست هنوز

شمارهٔ ۲۰

از تیغ خسان اگرچه بیداد رسد

صد زخم ستم بر دل ناشاد رسد

خاموش کنم که دانم آخر روزی

خاموشان را خدا به فریاد رسد

شمارهٔ ۲۱

ای کرده به بر قبای فیروزه چو گل

لاله ز تو در مقام دریوزه چو گل

دامن مکش از دست من امروز و مباش

مغرور به این جمال یکروزه چو گل

شمارهٔ ۲۲

این خانه نه منزل نشاط است و طرب

هست از پی آنکه تا کشی رنج طلب

هم شب آری به روز و هم روز به شب

در کسب کمال نفس و تحصیل ادب

شمارهٔ ۲۳

این کنج فراغت است و خلوتگه راز

اسباب حضور دل در او یافته ساز

بادا بر وی صد در جمعیت باز

درهای پریشانی ایام فراز

شمارهٔ ۲۴

این نقش بدیع حیرت افزاینده

صد نادره غریب بنماینده

بادا منشور دولت پاینده

بر کار گذارنده و فرماینده

شمارهٔ ۲۵

تا بر سر خود پات نبینم نروم

تا بر در خود جات نبینم نروم

بهر تو ز دیده منظری ساخته ام

در منظر خود تات نبینم نروم

شمارهٔ ۲۶

رفتی سوی گشت و نامدی چونست این

یک هفته گذشت و نامدی چونست این

گفتی که چو هفته ای شود باز آیم

شد هفت تو هشت و نامدی چونست این

شمارهٔ ۲۷

این شکل مدور که نه پایی نه سری

مانع بود از گزند هر کینه وری

گویا که دعای خلق گرد آمده است

وز سهم حوادث شده شه را سپری

شمارهٔ ۲۸

گردون که پی پاس ز سهم خطرت

گردد شب و روز چون سپر گرد سرت

گر بتواند به میخ انجم دوزد

قبه صفت آفتاب را بر سپرت

شمارهٔ ۲۹

ای در صف مردانگی از سست رگان

وی در ره دون همتی از تیزتگان

جز گرد عوانان نبود گشتن تو

تو سگ مگسی بلی عوانان چو سگان

شمارهٔ ۳۰

عمری گفتم غذا ز کافور کنم

تا شهوت طبع را ز خود دور کنم

اکنون که بیاض شیب کافورم داد

از بی خردی میل سقنقور کنم

شمارهٔ ۳۱

ای اشک که امشبم به رو افتادی

در صحبت جانان نه نکو افتادی

من بودم و یار و خلوت اکنون شده ام

حیران که تو از کجا فرو افتادی

شمارهٔ ۳۲

بر حرف هنر خطی ز عیب اندرکش

وز روی یقین نقاب ریب اندرکش

پا در دامان و سر به جیب اندرکش

سر دل و جان به ستر غیب اندرکش

شمارهٔ ۳۳

جامی روزی فلک به دادت برسد

وز بند زمانه صد گشادت برسد

پای از سر خویش و کرسی از زانو کن

تا دست به دامن مرادت برسد

شمارهٔ ۳۴

جامی کمی زمانه از بیشی به

در کار جهان واپسی از پیشی به

در هر امری عاقبت اندیشی به

در عاقبت امور درویشی به

شمارهٔ ۳۵

راه طلبم ز پای و پی خالی چند

بزم طربم ز نای و نی خالی چند

پیمانه من زمانه پر خواهد کرد

دستم ز قدح قدح ز می خالی چند

شمارهٔ ۳۶

احمد که اجل به قتل او تیغ کشید

وز دهر بجز زهر شهادت نچشید

آورد خرد برون چو این نکته شنید

تاریخ وفات او ز مقتول شهید

شمارهٔ ۳۷

دارم دلی از خون جگر مالامال

کو قاصد باد صبح یا پیک شمال

کز پیر بلادیده کنعان فراق

گوید خبری به یوسف مصر جمال

شمارهٔ ۳۸

ای رشک شکر لب تو از لطف سخن

هر دم به تو نو امید یاران کهن

کامم ز لبت همیشه شیرین بوده ست

زابروی ترش کام مرا تلخ مکن

شمارهٔ ۳۹

کی بنده ز لطف شاه خود بگریزد

وز مایه عز و جاه خود بگریزد

جز سایه او نیست پناه دگرش

حاشا که کس از پناه خود بگریزد

شمارهٔ ۴۰

در راه طلب طالب و مطلوب نماند

در بزم طرب راغب و مرغوب نماند

نیل فلک از موج قضا طغیان کرد

در مصر بقا یوسف و یعقوب نماند

شمارهٔ ۴۱

عمری دل من ز شوق یعقوب تپید

یعقوب برفت و روی یعقوب ندید

رنجی که به من از غم یعقوب رسید

هرگز یعقوب از غم یوسف نکشید

شمارهٔ ۴۲

آب سخنم روان که می خواهم نیست

شایسته به هر زبان که می خواهم نیست

از گفت و شنید و خواندن آن هستم

شرمنده که آنچنان که می خواهم نیست

شمارهٔ ۴۳

از سوزش سودای تو ای شاه فرید

دارم دل ریش را نمکسود قدید

هرچند بود جدید را ذوق دگر

ما را ز قدید تو بود ذوق جدید

شمارهٔ ۴۴

آن مه که ز شاه قصه چون بنویسد

بر لوح سپهر نیلگون بنویسد

بادش چندان بقا که در سیرت او

صد دفتر تاریخ فزون بنویسد

شمارهٔ ۴۵

گفتم به فلان که رنجت از مهمان چیست

هر نیم شبت ز دست او افغان چیست

گفتا که تو را زبان بدین جنبان چیست

سگ داند و کفشگر که در انبان چیست

اشعار پراکنده

شمارهٔ ۱ : نیست در راه صداقت چپ و راست

شمارهٔ ۲ : گفت دانایی چو پرسیدم که قلب العبد این

شمارهٔ ۳ : بر حاشیه لوح جمال تو قلم

شمارهٔ ۴ : هرکس که ازین جهان دلگیر بجست

شمارهٔ ۱

نیست در راه صداقت چپ و راست

نیست در دین صداقت کم و کاست

نقطه ای گر ز صداقت پاشد

آن صد آفت نه صداقت باشد

شمارهٔ ۲

گفت دانایی چو پرسیدم که قلب العبد این

از سر بینش که قلب العبد بین الاصبعین

شمارهٔ ۳

بر حاشیه لوح جمال تو قلم

حرفی دو ز مشک سوده کرده ست رقم

هوش من ازان دو حرف مدهوش شده ست

مدهوش تو را ز رفتن هوش چه غم

شمارهٔ ۴

هرکس که ازین جهان دلگیر بجست

از ننگ وزیر و منت میر برست

خاتمة الحیات

غزلیات

قصاید

قطعات

رباعیات

اشعار پراکنده

دیوان اشعار

فاتحة الشباب

واسطة العقد

خاتمة الحیات

روضهٔ نخستین (در ذکر احوال مشایخ صوفیه)

بخش ۱ : سیدالطایفه جنید - قدس سره - می گوید: حکایات المشای ...

بخش ۲ : خدای تعالی با رسول خود - صلی الله علیه و سلم - خطا ...

بخش ۳ : پیر هرات - رضی الله عنه - اصحاب خود را وصیت کرده ا ...

بخش ۴ : در خبر است که خدای تعالی فردای قیامت با بنده از مف ...

بخش ۵ : سری سقطی - قدس الله تعالی سره - جنید را کاری فرمود ...

بخش ۶ : حلاج را - قدس سره - پرسیدند که مرید کیست؟ گفت: مری ...

بخش ۷ : ابوهاشم صوفی - قدس سره - گفته است که کوه را به نوک ...

بخش ۸ : ذوالنون - قدس سره - پیش یکی از مشایخ مغرب رفت به ج ...

بخش ۹ : پیر هرات گوید او با جوینده خود همراه است دست او گر ...

بخش ۱۰ : فضیل عیاض - رضی الله عنه - گوید که من حق را سبحانه ...

بخش ۱۱ : معروف کرخی - قدس الله سره - گفته است که صوفی اینجا ...

بخش ۱۲ : بایزید را - قدس الله تعالی سره - پرسیدند که سنت کد ...

بخش ۱۳ : شبلی را - قدس الله تعالی سره - شوری افتاد، به بیما ...

بخش ۱۴ : سهل عبدالله تستری - قدس سره - می گوید: که هر که با ...

بخش ۱۵ : ابوسعید خراز - قدس الله سره - گوید که در اوایل حال ...

بخش ۱۶ : ابوالحسن نوری - قدس الله تعالی سره - گوید: هر که خ ...

بخش ۱۷ : ابوبکر واسطی - قدس سره - گوید: آن که گوید نزدیکم، ...

بخش ۱۸ : ابوالحسن فوشنجی - قدس سره - گفته است که در دنیا هی ...

بخش ۱۹ : ابوعلی دقاق - قدس سره - گوید در آخر عمر چندان درد ...

بخش ۲۰ : شیخ ابوالحسن خرقانی - قدس سره - روزی به اصحاب خود ...

بخش ۲۱ : شیخ ابو سعید ابوالخیر را - قدس سره - پرسیدند که تص ...

بخش ۲۲ : رویم - قدس سره - گفته است: جوانمردی آن است که براد ...

بخش ۲۳ : بشر حافی را - رحمة الله علیه - مریدی با وی گفت: چو ...

بخش ۲۴ : شقیق بلخی - قدس الله تعالی سره - گفته است: بپرهیز ...

بخش ۲۵ : یوسف بن الحسین - قدس الله سره - گفته است: همه نیکو ...

بخش ۲۶ : سمنون المحب - قدس سره - گفته است: بنده را محبت خدا ...

بخش ۲۷ : ابوبکر وراق - قدس سره - گفته است: اگر طمع را پرسند ...

بخش ۲۸ : ابراهیم خواص - قدس سره - گفته است: رنج مکش در طلب ...

بخش ۲۹ : ابوعلی رودباری - قدس سره - گفته است: تنگترین زندان ...

بخش ۳۰ : شیخ ابوالعباس قصاب - قدس سره - درویشی را دید که جا ...

بخش ۳۱ : حصری - قدس الله تعالی سره - گفته است: الصوفی (هو)ا ...

بخش ۳۲ : خواجه یوسف همدانی - قدس سره - وقتی در نظامیه بغداد ...

بخش ۳۳ : خواجه عبدالخالق غجدوانی را - قدس سره - روزی درویشی ...

بخش ۳۴ : خواجه علی رامتینی را - قدس الله سره - پرسیدند که ا ...

بخش ۳۵ : خواجه بهاء الدین نقشبند را - قدس سره - پرسیدند که ...

بخش ۱

سیدالطایفه جنید - قدس سره - می گوید: حکایات المشایخ جند من جنودالله، یعنی سخنان مشایخ در علم و معرفت راسخ لشکریست از لشکرهای خدای تعالی به کشور هردل که عزیمت تابد مخالفان نفس و هوا را روی در هزیمت یابد.

هجوم نفس و هوا گر سپاه شیطانند

چو زور بر دل مرد خداپرست آرند

بجز جنود حکایات رهنمایان را

چه تاب آنکه بر آن رهزنان شکست آرند

بخش ۲

خدای تعالی با رسول خود - صلی الله علیه و سلم - خطاب می کند که «و کلا نقص علیک من انباء الرسل مانثبت به فؤادک » یعنی می خوانیم بر تو قصه های پیغمبران تا دل تو را ثابت گردانیم بر آنچه هستی در آن.

چو صورتی به دلت سازی از ارادت راست

ز نفخ صور دم عارفان حیاتش ده

و گر شود متزلزل دلت ز جنبش طبع

به شرح قصه صاحبدلان ثباتش ده

بخش ۳

پیر هرات - رضی الله عنه - اصحاب خود را وصیت کرده است که از هر پیری سخنی یاد گیرید و اگر نتوانید نام ایشان را به یاد دارید تا بهره یابید.

آنی تو که از نام تو می بارد عشق

وز نامه و پیغام تو می بارد عشق

عاشق گردد هر که به کویت گذرد

آری ز در و بام تو می بارد عشق

بخش ۴

در خبر است که خدای تعالی فردای قیامت با بنده از مفلسی و بی مایگی شرمنده می گوید که فلان دانشمند یا عارف را در فلان محله می شناختی؟ گوید: آری می شناختم فرمان رسد تو را به وی بخشیدم.

قدر من در صف عشاق تو زان پستتر است

که زنم گام ارادت به مقامات وصول

در دلم نقش شده نام گدایان درت

بس بود نامه احوال مرا مهر قبول

بخش ۵

سری سقطی - قدس الله تعالی سره - جنید را کاری فرمود و به موجب دلخواه وی به آن قیام نموده کاغذپاره ای به وی انداخت در وی نوشته که: سمعت حادیا یحد فی البادیة یقول:

ابکی و مایدریک ما یبکینی

ابکی حذار ان تفارقینی

و تقطعی حبلی و تهجرینی

می گوید:

خون می گریم از تو چه پنهان دارم

کز بهر تو این دو چشم گریان دارم

هر چند دلی ز وصل شادان دارم

صد داغ بر آن ز بیم هجران دارم

و هم - جنید قدس سره - گوید که روزی به خانه سری درآمدم این بیت می خواند و می گریست:

لا فی النهار و لا فی اللیل لی فرح

فلا ابالی أطال اللیل ام قصرا

نی شب تهی ام نه روز از ناله و آه

خواهی شب من دراز خواهی کوتاه

بخش ۶

حلاج را - قدس سره - پرسیدند که مرید کیست؟ گفت: مرید آن است که از نخست بار که حضرت حق را نشانه قصد خود سازد، تا به وی نرسد به هیچ نیارامد و به هیچ کس نپردازد.

بهر تو به بر و بحر بشتافته ام

هامون ببریده کوه بشکافته ام

از هر چه رسیده پیش رو تافته ام

تا ره به حریم وصل تو یافته ام

بخش ۷

ابوهاشم صوفی - قدس سره - گفته است که کوه را به نوک سوزن از بیخ کندن آسان‌تر است از زنگ کبر از دل بیفکندن.

لاف بی کبری مزن کان از نشان پای مور

در شب تاریک بر سنگ سیه پنهان‌تر است

وز درون کردن برون آسان مگیر آن را کزان

کوه را کندن به سوزن از زمین آسان‌تر است

بخش ۸

ذوالنون - قدس سره - پیش یکی از مشایخ مغرب رفت به جهت مسئله ای؟ گفت: بهر چه آمدی؟ اگر آمده ای که علم اولین و آخرین بیاموزی آن را روی نیست این همه خالق داند، و اگر آمده ای که او را جویی آنجا که اول گام برگرفتی او خود آنجا بود.

زین پیش برون ز خویش پنداشتمت

در غایت سیر خود گمان داشتمت

اکنون که تو را یافتم آنی دانم

کاندر قدم نخست بگذاشتمت

بخش ۹

پیر هرات گوید او با جوینده خود همراه است دست او گرفته در طلب خود می تازاند.

آن که نی نام به دست است مرا زو نه نشان

دست بگرفته مرا در عقب خویش کشان

اوست دست من و پا نیز به هر جا که رود

پایکوبان ز پیش می روم و دست فشان

بخش ۱۰

فضیل عیاض - رضی الله عنه - گوید که من حق را سبحانه به دوستی پرستم که نشکیبم که نپرستم بعضی ازین طایفه را پرسیدند که سفله کیست؟ گفت: آن که حق را بر بیم و امید پرستد پس گفتند تو چون پرستی؟ گفت: به مهر و دوستی که مهر و دوستی وی مرا بر خدمت و طاعت دارد.

جانا ز در تو دور نتوانم بود

قانع به بهشت و حور نتوانم بود

سر بر در تو به حکم عشقم نه به مزد

زین در چه کنم صبور نتوانم بود

کی شود سوز قتیلت کشته زیر تیره خاک

زانکه این آتش ز جان روشن او خاسته ست

چون تواند عاشق از طوق وفایت سر کشید

قمری آسا طوق او از گردن او خاسته ست

بخش ۱۱

معروف کرخی - قدس الله سره - گفته است که صوفی اینجا مهمان است، تقاضای مهمان بر میزبان جفاست، مهمان که باادب بود منتظر بود نه متقاضی.

مهمان توام در صف ارباب ارادت

بنشسته به هر چیز که آید ز تو راضی

بنهاده به خوان کرمت دیده امید

انعام تو را منتظرم نه متقاضی

بخش ۱۲

بایزید را - قدس الله تعالی سره - پرسیدند که سنت کدام است و فرض کدام؟ فرمود که سنت ترک دنیا است و فرض صحبت مولا.

ای که در شرع خداوندان حال

می کنی از سنت و فرضم سؤال

سنت آمد رخ ز دنیا تافتن

فرض راه قرب مولا یافتن

بخش ۱۳

شبلی را - قدس الله تعالی سره - شوری افتاد، به بیمارستان بردند جمعی به نظاره وی رفتند پرسید که شما کیانید؟ گفتند: دوستان تو سنگ برداشت و بر ایشان حمله کرد جمله بگریختند بخندید گفت: بازآیید ای مدعیان که دوستان از دوستان نگریزند و از سنگ جفایشان نپرهیزند.

آن است دوستدار که هر چند دشمنی

بیند ز دوست بیش، شود دوستدارتر

بر سر هزار سنگ ستم گر خورد ازو

گردد بنای عشقش ازان استوارتر

و هم از وی آرند که وقتی بیمار شد، خلیفه طبیب ترسا به معالجت وی فرستاد از وی پرسید که خاطر تو چه می خواهد؟ گفت: آنکه تو مسلمان شوی گفت: اگر من مسلمان شوم تو نیک می شوی و از بستر بیماری برمی خیزی؟ گفت: آری!

پس ایمان بر وی عرضه کرد و وی ایمان آورد و شبلی از بستر برخاست و بر وی از بیماری اثری نه پس هر دو همراه پیش خلیفه رفتند و قصه را باز گفتند خلیفه گفت: پنداشتم که طبیب پیش بیمار فرستاده ام من خود بیمار پیش طبیب فرستاده بوده ام.

هر کس که از هجوم محبت مریض شد

داند طبیب خویش لقای حبیب را

چون بر سرش طبیب بهشتی نهد قدم

بخشد شفا ز علت هستی طبیب را

بخش ۱۴

سهل عبدالله تستری - قدس سره - می گوید: که هر که بامداد کند و همت وی آن باشد که چه خورد، دست از وی بشوی.

هرکه خیزد بامداد از خواب و نبود در سرش

جز خیال خورد ازو آیین بیداری مجوی

وانکه شوید دست چون پای از سر بستر کشید

تا به خوان و سفره آرد دست، دست از وی بشوی

بخش ۱۵

ابوسعید خراز - قدس الله سره - گوید که در اوایل حال ارادت محافظت سر وقت خود می کردم، روزی به بیابانی درآمدم و می رفتم، از قفای من آواز چیزی برآمد دل خود از التفات به آن و چشم خود را از نظر به آن نگاه داشتم.

به سوی من آمد تا به من نزدیک شد، دیدم که دو سبع عظیم به دوش من بالا آمدند، من به ایشان نظر نکردم، نه در وقت برآمدن و نه در وقت فرود آمدن.

کیست دانی صوفی صافی ز رنگ تفرقه

آن که دارد رو به یکرنگی درین کاخ دو رنگ

نگسلد سر رشته سرش ز جانان گر بفرض

ره بر او گیرد ز یک سو شیر و دیگر سو پلنگ

و هم وی گفته - قدس سره - هر که گمان برده به کوشش توان رسید رنجی کشیده بیهوده، و هرکه تصور کرده که بی کوشش توان رسید جز راه آرزو نپیموده.

از رنج کسی به گنج وصلت نرسید

وین طرفه که بی رنج کس آن گنج ندید

هرکس که دوید گور نگرفت به دشت

لیکن نگرفت گور جز آن کس که دوید

بخش ۱۶

ابوالحسن نوری - قدس الله تعالی سره - گوید: هر که خدای تعالی خود را از وی بپوشاند هیچ دلیل و خبر او را به وی نرساند.

چون دلبر ما ز پرده رو ننماید

کس نتواند که پرده زو بگشاید

ور جمله جهان پرده شود باکی نیست

آنجا که پی جلوه جمال آراید

بخش ۱۷

ابوبکر واسطی - قدس سره - گوید: آن که گوید نزدیکم، دور است، و آن که گوید دورم به نیستی خود در هستی او مستور است.

هر که گوید که به آن جان جهان نزدیکم

باشد آن دعوی نزدیکی او از دوری

وان که گوید که ازو دورم، آن دوری او

هست در پرتو نزدیکی او مستوری

بخش ۱۸

ابوالحسن فوشنجی - قدس سره - گفته است که در دنیا هیچ چیز ناخوشتر نیست از دوستی که دوستی وی از برای غرضی یا عوضی باشد.

عاشق که ز هجر دوست دادی خواهد

یا بر در وصلش ایستادی خواهد

ناکس تر ازو کس نبود در عالم

کز دوست بجز دوست مرادی خواهد

بخش ۱۹

ابوعلی دقاق - قدس سره - گوید در آخر عمر چندان درد بر وی پدید آمده بود که آخر هر روز به بام برآمدی و روی بر آفتاب کردی و گفتی: ای سرگردان مملکت، امروز چون بودی و چون گذرانیدی، هیچ جای بر اندوهگین این حدیث تافتی؟ هیچ جای از زیر و زبر شدگان این واقعه خبر یافتی؟ هم از این جنس می گفتی تا آفتاب فرو شدی.

ای مهر که نیست چون تو عالم گردی

زین رهرویم ببخش راه آوردی

امروز که را دیدی کاندر ره عشق

بر رخ بودش گردی و در دل دردی

بخش ۲۰

شیخ ابوالحسن خرقانی - قدس سره - روزی به اصحاب خود گفت که چه بهتر بود؟ گفتند: شیخا هم تو بگوی گفت: دلی که در وی همه یاد کرد او بود.

دارم دلکی که با هر اندیشه که داشت

جز یاد تو بر صفحه خاطر ننگاشت

یاد تو چنان فرو گرفتش که در او

گنجایی هیچ چیز دیگر نگذاشت

بخش ۲۱

شیخ ابو سعید ابوالخیر را - قدس سره - پرسیدند که تصوف چیست؟ گفت: آنچه در سر داری بنهی و آنچه در کف داری بدهی و از آنچه بر تو آید نجهی.

خواهی که به صوفیگری از خود برهی

باید که هوا و هوس از سر بنهی

وان چیز که داری به کف از کف بدهی

صد زخم بلا خوری و از جا نجهی

بخش ۲۲

رویم - قدس سره - گفته است: جوانمردی آن است که برادران خود را معذور داری و بر زلتی که از ایشان واقع شود با ایشان چنان معامله نکنی که از ایشان عذر باید خواست.

جوانمردی دو چیز است ای جوانمرد

به سویم گوش کن تا گویمت راست

یکی آن کز رفیقان درگذاری

اگر هر لحظه بینی صد کم و کاست

دویم آن کز تو ناید هیچگاهی

چنان کاری که باید عذرشان خواست

بخش ۲۳

بشر حافی را - رحمة الله علیه - مریدی با وی گفت: چون نان به دست آورم نمی دانم که به کدام نان خورش خورم فرمود که نعمت عافیت را فرا یاد آر و آن را نان خورش خویش انگار.

چو نان خشک نهد پیش خویش ناداری

که روح را دهد از خوان فقر پرورشی

به نان خورش چو شود طبعش آن زمان مایل

چو ذکر عافیتش نیست هیچ نان خورشی

بخش ۲۴

شقیق بلخی - قدس الله تعالی سره - گفته است: بپرهیز از صحبت توانگر زیرا که چون دلت بدو پیوند گرفت و به داده وی خرسند شدی، پروردگاری گرفتی غیر خدای تعالی.

گر درآید توانگری با تو

بهر روزی بدو مکن پیوند

ممسکی را کفیل خود مشمار

مدبری را خدای خود مپسند

بخش ۲۵

یوسف بن الحسین - قدس الله سره - گفته است: همه نیکوییها در خانه ایست و کلید آن تواضع و فروتنی؛ و همه بدیها در خانه ایست و کلید آن مایی و منی.

جمع است خیرها همه در خانه و نیست

آن خانه را کلید بغیر از فروتنی

شرها بدین قیاس به یک خانه است جمع

وان را کلید نیست بجز مایی و منی

هان احتیاط کن که نلغزی ز راه خیر

خود را به معرض خطر شر نیفکنی

بخش ۲۶

سمنون المحب - قدس سره - گفته است: بنده را محبت خداوند صافی شود تا زشتی بر همه عالم نیفکند.

گر کند جای به دل عشق جمال ازلت

چشم امید به حوران بهشتی ننهی

کی مسلم شودت عشق جمال ازلی

تا بر آفاق همه تهمت زشتی ننهی

بخش ۲۷

ابوبکر وراق - قدس سره - گفته است: اگر طمع را پرسند که پدرت کیست؟ گوید: شک در مقدرات کردگاری، و اگر گویند: پیشه تو چیست؟ گوید: اکتساب مذلت و خواری، و اگر گویند: غایت تو چیست؟ گوید: به محنت حرمان گرفتاری.

اگر پرسی طمع راکت پدر کیست؟

بگوید: شک در اقدار الهی

و گر گویی که کارت چیست؟ گوید:

به محنتهای حرمان عمر کاهی

بخش ۲۸

ابراهیم خواص - قدس سره - گفته است: رنج مکش در طلب آنچه در قسمت ازلی برای تو کفایت کرده اند و آن روزیست، و ضایع مگردان آنچه از تو طلب کفایت آن کرده اند و آن انقیاد احکام الهیست از اوامر و نواهی.

قسمت رزقت ز ازل کرده اند

چند پی رزق پراکندگی

فایده زندگیت بندگیست

سر مکش از قاعده بندگی

بخش ۲۹

ابوعلی رودباری - قدس سره - گفته است: تنگترین زندانها معاشرت اضداد است.

گرچه زندان است بر صاحبدلان

هر کجا بویی ز وصل یار نیست

هیچ زندان عاشق مشتاق را

تنگتر از صحبت اغیار نیست

بخش ۳۰

شیخ ابوالعباس قصاب - قدس سره - درویشی را دید که جامه خود را می دوخت هر درزی را که راست نیامدی بگشادی و باز بدوختی شیخ فرمود: آن بت توست.

صوفی که به خرقه دوزیش بازاریست

گر بخیه فقر می زند خوش کاریست

ور جنبش طبع دست او جنباند

هر بخیه و رشته اش بت و زناریست

بخش ۳۱

حصری - قدس الله تعالی سره - گفته است: الصوفی (هو)الذی لایوجد بعد عدمه و لایعدم (بعد) وجوده یعنی: صوفی آن است که چون از وجود طبیعی خود فانی شود دیگر به آن باز نگردد که: الفانی لا یرد و بعد از آن چون به وجود حقانی و بقای بعد الفنا محقق گردد دیگر فانی نشود.

خوش آن که چون نیست شد از این نقش مجاز

دیگر به وجود خویشتن نامد باز

زان پس چو وجود یافت زان مایه ناز

جاوید بر او در عدم گشت فراز

بخش ۳۲

خواجه یوسف همدانی - قدس سره - وقتی در نظامیه بغداد وعظ می گفت فقیهی معروف به ابن السقا برخاست و مسئله پرسید گفت: بنشین که در کلام تو رایحهٔ کفر می بینم شاید که مرگ تو نه بر دین اسلام بود. بعد از آن به مدتی آن فقیه نصرانی شد و بر نصرانیت بمرد.

هر که بینی که پس از پرورش فقر او را

در صف زنده دلان نام به ارشاد رود

باد دعوی به سر او مبر ای خواجه مباد

که از این بی ادبی دین تو بر باد رود

بخش ۳۳

خواجه عبدالخالق غجدوانی را - قدس سره - روزی درویشی پیش او گفت: اگر خدای تعالی مرا مخیر گرداند میان بهشت و دوزخ من دوزخ را انتخاب کنم زیراکه بهشت مراد نفس است و دوزخ مراد خدای تعالی خواجه او را رد کردند و فرمودند که بنده را به اختیار چه کار؟ هر جا گوید رو رویم و هرجا گوید باش باشیم.

کار بی اختیار خواجه مکن

ای که داری به بندگی اقرار

هرکجا اختیار خواجه بود

بندگان را به اختیار چه کار

بخش ۳۴

خواجه علی رامتینی را - قدس الله سره - پرسیدند که ایمان چیست؟ فرمودند که کندن و پیوستن.

هر که ایمان تو را کندن و پیوستن گفت

باید آن قول پسندیده ازو بپسندی

حاصل معنی آن کندن و پیوستن چیست؟

یعنی از خلق کنی دل، به خدا پیوندی

بخش ۳۵

خواجه بهاء الدین نقشبند را - قدس سره - پرسیدند که سلسله شما به کجا می رسد؟ فرمودند که از سلسله کسی به جایی نرسد.

از دلق و عصا صدق و صفایی نرسد

وز سبحه بجز بوی ریایی نرسد

هردم به کجا رسد مگو سلسله ات

کز سلسله هیچ کس به جایی نرسد

روضهٔ دوم (در ذکر حکمت حکما)

بخش ۱ : حکیم کسی را گویند که حقیقت چیزها را به آن قدر که ت ...

بخش ۲ : افریدون که در زمین شفقت جز تخم نصیحت نکشت به فرزند ...

بخش ۳ : یکی از حکما گفته است: چهل دفتر در حکمت نوشتم و به ...

بخش ۴ : ابن مقفع گوید: کتبخانه حکمای هند را بر صد شتر می ک ...

بخش ۵ : چهار کلمه است که چهار پادشاه پرداخته اند که گویا ی ...

بخش ۶ : ملک هند به خلیفه بغداد تحفه ها فرستاد همراه طبیبی ...

بخش ۷ : در مجلس کسری سه تن از حکما جمع آمدند: فیلسوف روم و ...

بخش ۸ : حکیمی را پرسیدند که آدمیزاد کی به خوردن شتابد؟ گفت ...

بخش ۹ : حکیمی با پسر خود گفت: باید که بامداد از خانه بیرون ...

بخش ۱۰ : پنج چیز است که به هر کس دادند زمام زندگانی خوش در ...

بخش ۱۱ : هر نعمت که به مرگ زوال پذیرد آن را خردمند در حساب ...

بخش ۱۲ : بزرجمهر را پرسیدند که کدام پادشاه پاکیزه تر؟ گفت: ...

بخش ۱۳ : حجاج را گفتند: از خدای بترس و با مسلمانان ظلم مکن ...

بخش ۱۴ : پادشاهی از حکیمی طلب نصیحت کرد حکیم گفت: از تو مسئ ...

بخش ۱۵ : اسکندر یکی از کارداران را از عملی شریف عزل کرد و ع ...

بخش ۱۶ : سه کار از سه گروه زشت آید: تندی از پادشاه و حرص بر ...

بخش ۱۷ : حکیمان گفته اند که همچنان که به عدل جهان آبادان گر ...

بخش ۱۸ : درویشی قوی همت با پادشاهی صاحب شوکت طریقه اختلاطی ...

بخش ۱

حکیم کسی را گویند که حقیقت چیزها را به آن قدر که تواند بداند و عمل به مقتضای آنچه تعلق به عمل دارد ملکه نفس خود گرداند.

خوش آنکه به ترک حظ فانی بکنی

تدبیر بقای جاودانی بکنی

کوشش بکنی و هر چه بتوان دانست

دانی پس ازان هر چه بدانی بکنی

اسکندر رومی در اوان جهانگیری به حیله تمام حصاری را بگشاد و به ویران کردن آن فرمان داد گفتند در آنجا حکیمی است دانا و بر حل مشکلات حکمت توانا وی را طلب داشت چون بیامد شکلی دید از قبول طبع دور و طبع اهل قبول از وی نفور گفت: این چه صورت غریب و هیکل مهیب است؟ حکیم از آن سخن برآشفت و خندان خندان در آن آشفتگی گفت:

طعنه بر من مزن به صورت زشت

ای تهی از فضیلت و انصاف

تن بود چون غلاف و جان شمشیر

کار شمشیر می کند نه غلاف

دیگر گفت: هر که را خلق با خلق نه نیکوست پوست بر بدن زندان اوست، چنان از وجود خود در تنگنایی است افتاده که زندان در جنب آن بزمگاهی است گشاده.

کسی که با همه کس خوی بد به کار برد

همیشه در کف صد غصه ممتحن دانش

مرو به شحنه که زندان مقام او گردان

که پوست بر تن بدخو بس است زندانش

و دیگر گفت: حسود همیشه در رنج است و با پروردگار خویش ستیزه سنج، هر چه دیگران را دهد وی نپسندد و هر چه نه نصیب وی دل در آن بندد.

اعتراض است بر احکام جهاندار حکیم

عادت مرد حسد پیشه که خاکش به دهن

هر چه بیند به کف غیر فغان بردارد

که چرا داد به وی بی سبب آن را نه به من

دیگر گفت: خردمندان کریم مال بر دوستان شمارند و بی خردان لئیم از برای دشمنان بگذارند.

هرچه آمد به دست مرد کریم

همه در پای دوستان افشاند

وانچه اندوخت سفله طبع لئیم

بعد مرگ از برای دشمن ماند

دیگر گفت: با خردان در هزل و فسوس آویختن آبروی بزرگی ریختن است و غبار ذلت و خواری انگیختن.

ای که بر سفله می دری جامه

نام ترسم به گرگیت برود

مشو افسوس پیشه با خردان

ور نه فر بزرگیت برود

دیگر گفت: هر که با زیردستان شیوه مشت زنی بر دست گیرد در لگدکوب زبردستان بمیرد.

دلا گوش کن از من این نکته خوش

که مانده ست در گوشم از نکته دانان

که هرکس کشد تیغ نامهربانی

شود کشته تیغ نامهربانان

چون اسکندر گوش خویش از آن جواهر حکمت پر یافت دهانش را چون گوش خود پر جواهر کرد و عنان از خرابی آن حصار برتافت.

بخش ۲

افریدون که در زمین شفقت جز تخم نصیحت نکشت به فرزندان خود این توقیع نوشت که صفحات ایام صفحه اعمار است در آن منویسید جز آنچه بهترین اعمال و آثار است.

صفحه دهر بود دفتر عمر همه خلق

اینچنین گفت خردمند چو اندیشه گماشت

خرم آن کس که درین دفتر پاک از همه حرف

رقم خیر کشید و اثر خیر گذاشت

بخش ۳

یکی از حکما گفته است: چهل دفتر در حکمت نوشتم و به آن منتفع نگشتم، چهل کلمه از آن اختیار کردم، از آن نیز بهره به دست نیاوردم چهار کلمه از آن برگزیدم در آن یافتم آنچه می طلبیدم:

اول آن که زنان را چون مردان محل اعتماد نگردان، زیرا که زن اگر چه از قبیله معتمدان آید از آن قبیل نیست که معتمدی را شاید.

عقل زن ناقص است و دینش نیز

هرگزش کامل اعتقاد مکن

گر بد است از وی اعتبار مگیر

ور نکو بر وی اعتماد مکن

دویم آن که به مال مغرور مشو اگر چه بسیار بود، زیرا که عاقبت پایمال حوادث روزگار شود.

مغرور مشو به مال چون بی خبران

زیرا که بود مال چو ابر گذران

ابر گذران اگر چه گوهر بارد

خاطر ننهد مرد خردمند بر آن

سیم آن که اسرار نهان داشتنی خود را به هیچ دوست در میان منه، زیراکه بسیار باشد که در دوستی خلل افتد و به دشمنی بدل گردد.

ای پسر سری کش از دشمن نهفتن لازم است

به که از افشای آن با دوستان کم دم زنی

دیده ام بسیار از سیر سپهر کج نهاد

دوستان دشمن شوند و دوستیها دشمنی

چهارم آن که جز علمی را فرانگیری که به ترک آن بزهمند میری از فضولی بگریز و آنچه ضروریست در آن آویز.

علمی که ناگزیر تو باشد بدان گرای

وان را کز آن گزیر بود جستجو مکن

وان دم که حاصل تو شود علم ناگزیر

غیر از عمل به موجب آن آرزو مکن

بخش ۴

ابن مقفع گوید: کتبخانه حکمای هند را بر صد شتر می کشیدند، ملک ایشان استدعای اختصار کرد به دو شتر باز آوردند و به تکرار استدعا بر چهار کلمه قرار گرفت:

کلمه نخستین در دلالت پادشاهان به عدالت و رعیت پروری

چو گردد شاه عالم عدل پیشه

شود آسایش گه گه همیشه

چو نالد بیدلی از سینه ریشی

بود یکسر ز نیش ظلم کیشی

خلاصی را ز دهر پیچ بر پیچ

ز شاهان عدل می باید دگر هیچ

کلمه دویم در وصیت رعیت به نیکوکاری و فرمانبرداری

تخم ظلم شاه نافرمانی مردم بود

جو چو کاری حاصل آن کشته کی گندم بود

کلمه سیوم در محافظت صحت ابدان که تا گرسنه نشوند دست به طعام نیارند و چون بخورند پیش از آنکه سیر شوند دست از طعام بدارند

آن به که ز اسباب مرض پرهیزی

وز ننگ طبیبان دغل بگریزی

ناگشته تهی معده به خوان ننشینی

زان پیش که معده پرکنی برخیزی

کلمه چهارم در نصیحت زنان که چشم از روی بیگانگان دور دارند و روی از چشم نامحرمان مستور

زن آن بود که به هرکس که نیست محرم او

اگر چه مردم چشم است روی ننماید

به روی هر که نه جفت ویست گرچه به حسن

بود چو ماه فلک طاق، چشم نگشاید

بخش ۵

چهار کلمه است که چهار پادشاه پرداخته اند که گویا یک تیر است که از چهار کمان انداخته اند:

کسری گفته است: هرگز پشیمان نشدم از آنچه نگفته ام، و بسا گفته که از پشیمانی ان در خاک و خون خفته ام.

خامش نشین که جمع نشستن به خامشی

بهتر ز گفتنی که پریشانی آورد

از سر سر به مهر پشیمان نشد کسی

بس فاش گشته سر که پشیمانی آورد

قیصر فرموده است که قدرت من بر ناگفته بیش از آن است که بر گفته، یعنی آنچه نگفته ام بتوانم گفت و آنچه گفته ام نتوانم نهفت.

هر چه افشای آن بود دشوار

با حریفان مگو به آسانی

کانچه داری نهفته بتوان گفت

وانچه گفتی نهفت نتوانی

خاقان چین در این معنی سخن چنین رانده است که بسیار باشد که پریشانی گفتن سختر باشد از پشیمانی نهفتن.

هر سر سر به مهر که در خاطر افتدت

سرعت مکن به لوح بیانش نگاشتن

ترسم شود غرامت اظهار آن تو را

مشکل تر از ندامت پوشیده داشتن

ملک هند بدین نکته زبان گشاده است که هر حرف که از زبان جسته است دست تصرف مرا از خود بسته است و هر چه نگفته ام مالک اویم اگر خواهم بگویم و اگر خواهم نگویم.

بخردی را ز راز فاش و نهان

مثلی نیک بر زبان رفته

کین چو تیر است مانده در قبضه

وان چو تیر است از کمان رفته

بخش ۶

ملک هند به خلیفه بغداد تحفه ها فرستاد همراه طبیبی فیلسوف به مهارت در طب و حکمت موصوف، پیش خلیفه به پای خاست که سه چیز آورده ام که جز ملوک را نباید و جز سلاطین را نشاید.

فرمود که آن کدام است؟ گفت: اول خضابی که موی سفید را سیاه گرداند به وجهی که هرگز متغیر نشود و سفید نگردددویم معجونی که هر چند طعام خورد معده گران نگردد و مزاج از اعتدال نیفتد سیوم ترکیبی که پشت را قوی گرداند و رغبت مباشرت آرد و از تکرار آن نه ضعف بصر خیزد و نه نقصان قوت.

خلیفه لحظه ای تأمل کرد و گفت: من تو را ازین داناتر گمان داشتم و زیرکتر می پنداشتم اما آن خضاب که گفتی سرمایه غرور و پیرایه کذب و زور است، سیاهی مو ظلمت و سفیدی آن نور است زهی نادان کسی که در آن کوشد که نور را به ظلمت بپوشد

ابلهی کو می کند موی سفید خود سیاه

از پی پیری جوانی را همه دارد امید

پیش دانایان که در بند شکار دولتند

کی بود زاغ سیه را رونق باز سفید

و اما آن معجون که ذکر کردی من از آن قبیل نیستم که طعام بسیار خورم و به آن لذت گیرم، چه از آن ناخوشتر که هر لحظه به جایی باید رفت که در او نادیدنی را باید دید و ناشنیدنی را باید شنید و نابوییدنی را باید بویید.

حکما گفته اند: گرسنگی بیماریست در مزاج و شراب و طعام آن را ماده علاج نادان کسی است که خود را به اختیار بیمار سازد تا به اضطرار تیمار کند

می کند کسب اشتها خواجه

تا به آن رخنه در مزاج کند

وانگه آن رخنه را ز پخته و خام

هر چه یابد به آن علاج کند

و اما آن ترکیب که فرمودی، مباشرت با زنان شعبه ایست از جنون از قاعده خرد دور است که خلیفه روی زمین پیش دخترکی به دو زانو درآید و چاپلوسی نماید.

ای زده لاف خرد چند به شهوت گیری

گیسوی شاهد و زنجیر جنون جنبانی

چه جنون باشد ازین بیش که پیش زنکی

بنشینی به سر زانو و کون جنبانی

بخش ۷

در مجلس کسری سه تن از حکما جمع آمدند: فیلسوف روم و حکیم هند و بزرجمهر سخت ترین سخن به آنجا رسید که سخت ترین چیزها چیست؟

رومی گفت: پیری و سستی با ناداری و تنگدستی هندی گفت: تن بیمار با اندوه بسیار بزرجمهر گفت: نزدیکی اجل با دوری از حسن عمل همه به قول بزرجمهر بازآمدند.

پیش کسری ز خردمند حکیمان می رفت

سخن از سخت ترین موج درین لجه غم

وان یکی گفت که بیماری و اندوه دراز

وان دگر گفت که ناداری و پیریست به هم

سومین گفت که قرب اجل و سؤ عمل

عاقبت رفت به ترجیح سیوم حکم حکم

بخش ۸

حکیمی را پرسیدند که آدمیزاد کی به خوردن شتابد؟ گفت: توانگر هرگاه گرسنه شود و درویش هرگاه که بیابد.

بخور چندانکه ننهد خانه تن

ز بیشی و کمی رو در خرابی

اگر دارنده ای هرگاه خواهی

و گر نادار هرگاهی که یابی

بخش ۹

حکیمی با پسر خود گفت: باید که بامداد از خانه بیرون نیایی تا نخست به طعامی لب نگشایی، زیرا که سیری تخم حلم و بردباریست و گرسنگی مایه خشک مغزی و سبکساری

خوی خود را ز روزه تیره مکن

کز همه حلم و بردباری به

چون شود روزه مایه آزار

روزه خواری ز روزه داری به

چون گرسنه باشی هر آش یا نان که بینی از طبیعت تو شهوت آن خیزد و به آشنایان که نشینی طامعه تو در ایشان آویزد

هرچه یابی به خانه از تر و خشک

به کز آن تا حد شبع بخوری

تا طعام کسان هوس نکنی

وز عطای خسان طمع ببری

چون میزبان بر کنار خوان نشیند و خود را در میان بیند طعمه از جگر خود خوری به که از نان او، و شربت از خون خود آشامی به که از خوان او

هرکه گوید خوان و نان من بکش

پای خویش از خوان و دست از نان او

تره ای کز بوستان خود خوری

خوشتر است از بره بریان او

بخش ۱۰

پنج چیز است که به هر کس دادند زمام زندگانی خوش در دست او نهادند: اول صحت بدن، دویم ایمنی، سیوم وسعت رزق، چهارم رفیق شفیق، پنجم فراغت هر که را ازین محروم کردند در زندگانی خوش به روی وی برآوردند.

به پنج می رسد اسباب زندگانی خوش

به اتفاق حکیمان شهره در آفاق

فراغ و ایمنی و صحت و کفاف معاش

رفیق خوب سیر، همدم نکو اخلاق

بخش ۱۱

هر نعمت که به مرگ زوال پذیرد آن را خردمند در حساب نعمت نگیرد عمر اگر چه دراز بود چون مرگ روی نمود از آن درازی چه سود؟ نوح علیه السلام هزار سال در جهان به سر برده است امروز پنج هزار سال است که مرده است قدر، نعمتی را بود که جاودانه باشد و از آفت زوال برکرانه بود.

به نزد مرد دانا نعمت آنست

کزو جانت بود جاوید مسرور

نه سیم و زر که چون گورت بود جای

بماند همچو سنگت بر سر گور

بخش ۱۲

بزرجمهر را پرسیدند که کدام پادشاه پاکیزه تر؟ گفت: آن که پاکیزگان از وی ایمن باشند و گناهکاران از وی ترسند.

شاه آن باشد که روشن خاطر و بخرد بود

نیکوان را حال ازو نیکو، بدان را بد بود

بخش ۱۳

حجاج را گفتند: از خدای بترس و با مسلمانان ظلم مکن به منبر برآمد و وی بغایت فصیح بود و گفت: خدای تعالی مرا بر شما مسلط کرده است، اگر من بمیرم شما بعد از من از ظلم نخواهید رست به این فعل که شما راست، خدای تعالی را جز من بندگان بسیارند اگر من بمیرم یکی بتر از من بیاید.

خواهی که شاه عدل کند عدل پیشه باش

در کار خود که معرکه گیر و دار توست

شاه آینه ست و هرچه همی بینی اندر او

پرتو فکنده قاعده کار و بار توست

بخش ۱۴

پادشاهی از حکیمی طلب نصیحت کرد حکیم گفت: از تو مسئله ای پرسم، بی نفاق جواب گوی، زر را دوستتر می داری یا خصم را؟ گفت: زر را گفت: چونست که آن را دوستتر می داری - یعنی زر را - اینجا می گذاری و آنچه دوست نمی داری - یعنی خصم را - با خود می بری؟ پادشاه بگریست و گفت: نیکو پندی دادی که همه پندها در این درج است.

هزار گونه خصومت کنی به خلق جهان

ز بس که در هوس سیم و آرزوی زری

تو راست دوست زر و سیم، خصم صاحب آن

که گیری از کفش آن را به ظلم و حیله گری

نه مقتضای خرد باشد و نتیجه عقل

که دوست را بگذاری و خصم را ببری

بخش ۱۵

اسکندر یکی از کارداران را از عملی شریف عزل کرد و عملی خسیس به وی داد روزی آن مرد بر اسکندر درآمد، گفت: چگونه می بینی عمل خویش را؟

گفت: زندگانی پادشاه دراز باد! نه مرد به عمل بزرگ و شریف گردد بلکه عمل به مرد بزرگ و شریف شود، در هر عملی که هست نیکو سیرتی می باید و داد و انصاف اسکندر را خوش آمد، عمل وی را به وی باز داد.

بایدت منصب بلند بکوش

تا به فضل و هنر کنی پیوند

نه به منصب بود بلندی مرد

بلکه منصب شد به مرد بلند

بخش ۱۶

سه کار از سه گروه زشت آید: تندی از پادشاه و حرص بر مال از دانایان و بخل از توانگران.

این سه کار است کش نگارد زشت

از سه کس خامه نگارنده

تندی خوی پادشاه قوی

حرص دانا و بخل دارنده

بخش ۱۷

حکیمان گفته اند که همچنان که به عدل جهان آبادان گردد به جور ویران شود عدل از ناحیت خویش به هزار فرسنگ روشنایی بخشد و جور از جای خود به هزار فرسنگ تاریکی دهد.

به عدل کوش که چون صبح آن طلوع کند

فروغ آن برود تا هزار فرسنگی

ظلام ظلم چو ظاهر شود برآرد پر

جهان ز تیرگی و تلخ عیشی و تنگی

بخش ۱۸

درویشی قوی همت با پادشاهی صاحب شوکت طریقه اختلاطی و سابقه انبساطی داشت روزی از وی نسبت به خودگرانی تفرس کرد هر چند تجسس نمود جز کثرت تردد و بسیاری آمد شد آن را سببی نیافت.

دامن از اختلاط او درچید و بساط انبساط او درنوردید روزی آن پادشاه را با وی در ممری اتفاق ملاقات افتاد، زبان به مقالات بگشاد که ای درویش موجب چیست که از ما ببریدی و قدم از آمد شد ما درکشیدی، گفت: موجب آنکه دانستم که از سبب ناآمدن سؤال به که از جهت آمدن اظهار ملال.

به درویش گفت آن توانگر چرا

به پیشم پس از دیرها آمدی؟

بگفتا چرا نامدی پیش من

بسی خوشتر است از چرا آمدی

روضهٔ سوم (در ذکر پادشاهان)

بخش ۱ : حکمت در وجود سلاطین، ظهور نصفت و عدالت است نه ظهور ...

بخش ۲ : در تواریخ چنان است که پنج هزار سال سلطنت عالم تعلق ...

بخش ۳ : قرین پادشاه حکیم فکرت پیشه باید نه ندیم هزل اندیشه ...

بخش ۴ : بامدادی موبد موبدان با قباد همعنان می رفت مرکب وی ...

بخش ۵ : مقربان سلاطین چون گروهی اند که به کوه بلند بالا می ...

بخش ۶ : می باید که شاه را منهیان راست کردار راست گفتار بر ...

بخش ۷ : ارسطاطالیس گوید: بهترین پادشاهان آن است به کرگس ما ...

بخش ۸ : نوشیروان روز نوروز یا مهرجان مجلس می داشت، دید یکی ...

بخش ۹ : مأمون غلامی داشت که ترتیب آب طهارت به عهده وی بود ...

بخش ۱۰ : میان معاویه و عقیل بن ابی طالب دوستی تمام بود و مص ...

بخش ۱۱ : حجاج در شکارگاهی از لشکریان جدا افتاد و به تلی برآ ...

بخش ۱۲ : یزدجرد پسر خود بهرام را در موضعی دید از حرم خود که ...

بخش ۱۳ : وزیر هرمز بن شاپور به وی نامه نوشت که بازرگانان در ...

بخش ۱۴ : امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه در وقت خلافت خود در ...

بخش ۱۵ : جوانی را به دزدی گرفتند. خلیفه حکم کرد که دستش ببر ...

بخش ۱۶ : گناهکاری را پیش خلیفه آوردند خلیفه به عقوبتی که مس ...

بخش ۱۷ : کودکی از بنی هاشم با یکی از ارباب مکارم بی ادبی کر ...

بخش ۱۸ : زنی را از جماعتی که بر حجاج خروج کرده بودند، پیش و ...

بخش ۱۹ : اسکندر را گفتند به چه سبب یافتی آنچه یافتی از دولت ...

بخش ۲۰ : روزی اسکندر با سرهنگان خویش برنشسته بود، یکی از ای ...

بخش ۱

حکمت در وجود سلاطین، ظهور نصفت و عدالت است نه ظهور به صفت عظمت و جلالت نوشیروان با آنکه از دین بیگانه بود در عدل و راستی یگانه بود، لاجرم سرور کاینات - علیه افضل الصلوات - تفاخر کنان می گفت: ولدت انا فی زمن السلطان العادل.

پیمبر که در عهد نوشیروان

به رخ گشت چشم و چراغ جهان

همی گفت از ظلم ازان ساده ام

که در عهد نوشیروان زاده ام

چه خوش گفت آن ناصح نیکخواه

به گوش دل آن ستمکاره شاه

که از ظلمت ظلم اندیشه کن

پی آزمون عدل را پیشه کن

اگر عدلت از ظلم ناید فره

دگر باره پا در ره ظلم نه

بخش ۲

در تواریخ چنان است که پنج هزار سال سلطنت عالم تعلق به گبران و مغان داشت و این دولت در خاندان ایشان بود زیرا که با رعایا عدل می کردند و ظلم روا نمی داشتند در خبر است که خدای تعالی به داوود علیه السلام وحی کرد که قوم خویش را بگوی که پادشاهان عجم را بد نگویند و دشنام ندهند که ایشان جهان را به عدل آبادان کردند تا بندگان من در وی زندگانی کنند.

عدل و انصاف دان نه کفر و نه دین

آنچه در حفظ ملک در کار است

عدل بی دین نظام عالم را

بهتر از ظلم شاه دیندار است

بخش ۳

قرین پادشاه حکیم فکرت پیشه باید نه ندیم هزل اندیشه، زیراکه از آن به درجات کمال برآید و از این به درکات نقصان گراید.

هر نکته کاید از لب داننده گوهریست

خوش آن که ساخت گنج گهر درج سینه را

دانا دل از جواهر حکمت خزینه ایست

از خویشتن مدار جدا این خزینه را

بخش ۴

بامدادی موبد موبدان با قباد همعنان می رفت مرکب وی به دفع فضلات قوایم خود را از دم تا سم بیالود و تشویر تمام به وی راه یافت در آن اثنا قباد وی را از آداب همرکابی ملوک و همعنانی سلاطین سؤال کرد.

گفت: یکی آن است که در شبی که بامداد آن با پادشاه سواری خواهد کرد مرکب خود را چندان علف ندهد که بامداد موجب تشویر راکب گردد قباد استحسان وی کرد و گفت: بدین حسن کیاست و صدق فراست که رسیده ای به آنچه رسیده ای.

ناخردمند که بر قاعده طبع رود

همه آداب وی افتد ز ره صدق و صواب

لیک بخرد که به دستور خرد کار کند

شود از حسن کیاست ادب آموز دواب

بخش ۵

مقربان سلاطین چون گروهی اند که به کوه بلند بالا می روند اما عاقبت به زلازل قهر و نوازل دهر از آن کوه به زیر خواهند افتاد، شک نیست که افتادن بلندتران سخت تر خواهد بود به زیر آمدن فروتران سهل تر.

بود ایوان قرب شاه والا

به آن ایوان مرو بسیار بالا

که ترسم چون ازان ایوان درافتی

ز هر افتاده ای محکمتر افتی.

بخش ۶

می باید که شاه را منهیان راست کردار راست گفتار بر کار باشند که احوال رعایا و گماشتگان بر ایشان را به وی رسانند.

گویند اردشیر پادشاهی آگاه بود، و چون ندیمان بامداد بیامدندی بگفتی که فلان کس چه خورده است و با فلان زن یا کنیز صحبت داشته است و هر چه کرده بودی بگفتی تا مردمان گمان بردندی که مگر از آسمان به وی فرشته ای آید و آگاهی دهد و محمود سبکتگین نیز از این قبیل بوده است.

چو شاه را نبود آگهی ز حال سپاه

کجا سپاه ز قهر وی احتراز کنند

به قصد ظلم هزاران بهانه پیش آرند

به چنگ فسق هزاران ترانه ساز کنند

بخش ۷

ارسطاطالیس گوید: بهترین پادشاهان آن است به کرگس ماند گرداگرد او مردار، نه آن که به مردار ماند گرداگرد او کرگس، یعنی می باید که وی از حال حوالی خود آگاه باشد و حوالی وی غافل، نه وی از حال حوالی خود غافل باشد و حوالی وی از حال وی آگاه.

پادشه باید که باشد همچو کرگس با خبر

زانچه افتاده ست گرداگرد او مردارها

نی چو مرداری که گردش صف کشیده کرگسان

تیز کرده بهر نفع خود بر او منقارها

بخش ۸

نوشیروان روز نوروز یا مهرجان مجلس می داشت، دید یکی از حاضران که با وی نسبت خویشی داشت جام زرین در بغل نهاد، تغافل کرد و هیچ نگفت چون مجلس برشکست، شرابدار گفت: هیچ کس بیرون نرود تا تجسس کنیم که یک جام زرین درمی باید.

نوشیروان گفت: بگذار آن کس که گرفت باز نخواهد داد و آن کس که گرفت باز دید نمامی نخواهد کرد بعد از چند روز آن شخص درآمد جامه های نو پوشیده و موزه نو در پا کرده.

نوشیروان اشارت به جامه های وی کرد که اینها از آن است وی دامن از موزه برداشت که این نیز از آن است. نوشیروان بخندید دانست که آن را به ضرورت احتیاج کرده بود، بفرمود تا هزار مثقال زر به وی دهند.

از گناه تو چو آگاه شود شاه کریم

معترف باش به آن وز کرمش عذر بخواه

مکن انکار گنه زانکه گناه دگر است

بلکه بسیاری ازان هم بتر انکار گناه

بخش ۹

مأمون غلامی داشت که ترتیب آب طهارت به عهده وی بود در هر چند روز آفتابه یا سطلی گم می شد یک روز مأمون با وی گفت: کاش آن آفتابه و سطلی که از ما می بری هم به ما فروشی گفت: همچنان کنم.

این سطل حاضر را بخر! فرمود که به چند می فروشی. گفت: به دو دینار فرمود تا دو دینار به وی دادند پس گفت: این سطل از تو در امان شد؟ گفت: آری!

سیم بر زر خریده تنگ مگیر

تا بدان نفس او بیارامد

تن به اتلاف مال ازو درده

تا به اتلاف جان نینجامد

بخش ۱۰

میان معاویه و عقیل بن ابی طالب دوستی تمام بود و مصاحبت بر دوام. روزی در راه محبتشان خاری افتاد و بر چهره مودتشان غباری نشست عقیل از معاویه ببرید و از آمد و شد مجلس او پای درکشید.

معاویه عذرخواهان به وی نوشت که ای مطلب اعلای بنی عبدالمطلب و ای مقصد اقصای آل قصی و ای آهوی نافه گشای عبدمناف و ای منبع مکارم بنی هاشم، آیت نبوت در شأن شماست و عز رسالت در خاندان شما، کجا شد آن همه بزرگواری و حلم و بردباری، باز آی که از رفته پشیمانم و از گذشته پریشان.

تا کی هدف ناوک کین خواهم بود

وز دوری تو بی دل و دین خواهم بود

بر روی زمین پیش توام رو به زمین

در زیر زمین نیز چنین خواهم بود

عقیل به وی نوشت که:

صدقت و قلت حقا غیر انی

اری ان لا اراک و لا ترانی

و لست اقول سؤ فی صدیق

و لکنی اصد اذا جفانی

یعنی: چون کریم از دوستی برنجد باید که کنج مفارقت گیرد و به کوی مهاجرت گراید، نه آنکه به بدی میان بندد و به بدگویی زبان گشاید.

چون شود با تو یار جنگ اندیش

جز جدایی مگیر با او پیش

جد مکن در خصومت بسیار

اندکی روی آتشی بگذار

باز معاویه اعتذار معاودت و التماس صلح کرد و صد هزار درم بذل صلح فرستاد و بنیاد عهد نهاد.

عذرخواهی بکن و عفو طلب شو چو فتد

رخنه در قاعده یاری یاران قدیم

ور نیاید به هم آن رخنه به گفتار زبان

در عمارتگریش کوش به خشت زر و سیم

بخش ۱۱

حجاج در شکارگاهی از لشکریان جدا افتاد و به تلی برآمد، دید که اعرابی نشسته و از خرقه خود جنبندگان می چیند و شتران گرد او می چرند چون شتران حجاج را بدیدند برمیدند.

اعرابی سر بالا کرد خشمناک و گفت کیست که از این بیابان با جامه های درخشان برآمد، که لعنت خدای بر وی باد. حجاج هیچ نگفت و پیش آمد که السلام علیکم یا اعرابی. در جواب گفت: لا علیک السلام و لا رحمة الله و .لا برکاته از وی آب طلبید.

گفت: فرود آی و به ذلت و خواری آب بخور که والله من رفیق و نوکر کسی نیستم. حجاج فرود آمد و آب خورد و پس گفت: ای اعرابی بهترین مردمان کیست؟ گفت: رسول خدای - صلی الله علیه و سلم - بر رغم تو.

باز گفت: چه می گویی در حق امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب؟ گفت: از کرم و بزرگواری نام وی در دهان نمی گنجد. پس گفت: چه می گویی در حق عبدالملک بن مروان؟ هیچ نگفت. گفت: جواب من بگوی ای اعرابی. گفت: بد مردیست.

پرسید: که چرا؟ گفت: خطایی از وی در وجود آمده است که از مشرق تا مغرب از آن پر بر آمده. پرسید که آن کدام است؟ گفت: آن که این فاسق فاجر حجاج را بر مسلمانان گماشته است. حجاج هیچ نگفت. ناگاه مرغی بپرید و آوازی کرد.

اعرابی روی به حجاج کرد و گفت: تو چه کسی ای مرد؟ گفت: این چه سؤال است که می کنی. گفت: این مرغ مرا خبر داد که لشکری می رسد که سردار ایشان تویی. در این سخن بود که لشکریان وی رسیدند و بر وی سلام گفتند. اعرابی چون آن را بدید رنگ او متغیر شد.

حجاج فرمود تا وی را همراه ببرند چون روز دیگر بامداد کرد و مایده ای بنهاد و مردمان جمع آمدند اعرابی را آواز دادند. چون درآمد گفت: السلام علیک ایهاالامیر و رحمة الله و برکاته. حجاج گفت: من چنان نمی گویم که تو گفتی، و علیک السلام، پس گفت: طعام می خوری؟ گفت: طعام توست، اگر اجازت دهی.می خورم

گفت: اجازت دادم. اعرابی پیش نشست و دست دراز کرد و گفت: بسم الله انشاء الله که آنچه بعد از طعام آید خیر باشد. حجاج بخندید و گفت: هیچ می دانید که دیروز از این بر من چه گذشت؟

اعرابی گفت: اصلح الله الامیر، سری که دیروز میان من و تو گذشته است، امروز در افشای آن مکوش، بعد از آن حجاج گفت: ای اعرابی یکی از دو کار اختیار کن: یا پیش من باش که تو را از خواص خود گردانم یا تو را پیش عبدالملک مروان فرستم و به آنچه او را گفته ای اخبار کنم تا هرچه خواهد آن کند.

اعرابی گفت: صورت دیگر هم می تواند بود پرسید: آن کدام است؟ گفت: آن که مرا بگذاری که سلامت به بلاد خود باز روم و دیگر نه تو مرا بینی و نه من تو را. حجاج بخندید، فرمود تا وی را ده هزار درم دادند و به بلاد وی فرستادند.

مرد باید که به لطف سخن و حسن خطاب

طبع ارباب ستم را ز ستم باز آرد

هر لئیمی که ز احسان و کرم رو کرده ست

به فسون سخن او را به کرم باز آرد

بخش ۱۲

یزدجرد پسر خود بهرام را در موضعی دید از حرم خود که مناسب نبود وی را فرمود که بیرون رو و حاجب را سی تازیانه بزن و از در پرده سرا دور کن، و کسی دیگر را نام برد که وی را به جای او بنشان.

بهرام به موجب فرموده پدر عمل کرد، اما هنوز سیزده ساله بیش نبود ندانست که سبب غضب وی بر حاجب چه بود بعد از آن روزی به در پرده سرای آمد و خواست که درآید.

حاجب دوم دست بر سینه وی زد و نگذاشت که درآید و گفت: اگر بعد از این تو را در این موضع ببینم سی تازیانه ات بزنم از جهت خیانتی که با حاجب پیشین کردی و سی دیگر از جهت خیانتی که می خواهی با من کنی این خبر به یزدجرد رسید.

حاجب دویم را بخواند و تحسین کرد و احسان نمود و خلعت پوشانید.

حفظ شه باید چنان کز آستان او عبور

در ضمیر بنده و آزاد نتواند گذشت

در حریم حرمت عزش که ستر دولت است

باز نتواند پرید و باد نتواند گذشت

بخش ۱۳

وزیر هرمز بن شاپور به وی نامه نوشت که بازرگانان دریابار جواهر بسیار آورده اند و آن را به صد هزار دینار برای پادشاه خریده ایم، شنیده ام که آن را پادشاه نمی خواهد اگر راست است فلان بازرگان به صد هزار دینار سود می خردو

هرمز در جواب نوشت که هزار دینار و صد هزار دینار چندان پیش ما قدری ندارد، و چون ما بازرگانی کنیم پادشاهی که کند و بازرگانان چه کنند؟

نه طور منصب شاهان بود که بیع و شری

به قصد کسب معاش خود اختیار کنند

چو شاه پیشه کند کار تاجران جهان

تو خود بگو که دگر تاجران چه کار کنند

بخش ۱۴

امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه در وقت خلافت خود در مدینه دیواری گل می کرد، یهودیی پیش وی تظلم کرد که حاکم بصره متاعی از من به صدهزار درم خریده است و در ادای ثمن آن تعلل می کند.

فرمود که کاغذ پاره ای داری؟ گفت: نی سفالی برداشت و بر آنجا نوشت که شکایت کنندگان از تو بی حسابند و شکرگزارندگان نایاب از موجبات شکایت بپرهیز یا از مسند حکومت برخیز و در آخر نوشت که کتبه عمر بن الخطاب.

نه بر آن مهر زد و نه طغرایی رقم کرد اما چندان صولت عدالت و هیبت سیاست وی در خاطرها نشسته بود که چون یهودی آن سفال را به حاکم بصره داد، وی سوار بود، از اسب فرود آمد و زمین ببوسید وجه یهودی را تمام ادا کرد، و وی سوار ایستاده بود.

چو نبود شاه را عز و سیاست

کشد از دست گستاخان ذلیلی

چو ریزد شیر را دندان و ناخن

خورد از روبهان لنگ سیلی

بخش ۱۵

جوانی را به دزدی گرفتند. خلیفه حکم کرد که دستش ببرند تا از مال مسلمانان کوتاه شود. جوان بنالید و گفت: ای خلیفه،

مرا به دست چپ و راست چون خدا آراست

روا مدار که ماند چپم جدا از راست

خلیفه فرمود که دستش ببرید که این حدیست از حدود خدای تعالی، مساهله در آن از مسلمانی نیست مادرش همراه بود، برخاست که ای خلیفه این فرزند من است، به دستیاری وی روز به شب می آورم و از دسترنج او روزی می خورم.

فرزند بود چو جان ببخشای

بر جان من ستم رسیده

سر رشته روزیم کف اوست

مپسند که آن شود بریده

خلیفه گفت: دستش ببرید که من این گناه از وی در نمی گذرانم و گناهکاری ترک این حد بر خود روا نمی دارم. مادرش گفت: ای خلیفه این را هم دیگری از آن گناهان شمار و از آن معاصی انگار که همواره از آن استغفار می کنی و آمرزش می خواهی. خلیفه را این سخن خوش آمد، گفت: بگذاریدش.

ای خوش آن دانا که پیش شاه دم

گاه قهر از نکته خوش می زند

نکته ای چون آب می آرد لطیف

شاه را آبی بر آتش می زند

بخش ۱۶

گناهکاری را پیش خلیفه آوردند خلیفه به عقوبتی که مستحق آن شده بود فرمان داد گفت: ای امیرالمؤمنین انتقام بر گناه عدل است و تجاوز از آن فضل، و پایه همت امیرالمؤمنین از آن عالیتر است که از آنچه بلندتر است تجاوز نماید و به آنچه فروتر است فرود آید.

خلیفه را سخن وی خوش آمد، گناه وی را عفو فرمود.

عفو گناه فضل بود انتقام عدل

زان تا به این ز چرخ برین تا زمین ره است

کی فضل را گذارد و آرد به عدل روی

دانا که از تفاوت این هر دو آگه است

بخش ۱۷

کودکی از بنی هاشم با یکی از ارباب مکارم بی ادبی کرد، شکایت به عمش بردند، خواست تا وی را ادب کند گفت: ای عم من کردم آنچه کردم و عقل من با من نبود، تو بکن آنچه می کنی و عقل تو با توست.

گر سفیهی به حکم نفس و هوا

نه به وفق خرد کند کاری

بر تو نفس و هوا چو غالب نیست

جز به راه خرد مرو باری

بخش ۱۸

زنی را از جماعتی که بر حجاج خروج کرده بودند، پیش وی آوردند حجاج با وی سخن می گفت، و وی سر در پیش انداخته بود و نظر بر زمین دوخته، نه جواب وی می داد و نه نظر به وی می کرد.

یکی از حاضران با وی گفت: امیر سخن می گوید و تو از وی اعراض می کنی. گفت: من از خدای تعالی شرم می دارم به مردی نظر کنم که خدای تعالی به وی نظر نمی کند!

روی ظالم مبین که بر رویت

آن ز دوزخ دریست بگشاده

سوی او تا گشاده شد ز خدای

نظر رحمتی نیفتاده

بخش ۱۹

اسکندر را گفتند به چه سبب یافتی آنچه یافتی از دولت سلطنت و وسعت مملکت با صغر سن و حداثت عهد؟ گفت: به استمالت دشمنان تا از غایله دشمنی زمام تافتند، و از تعاهد دوستان تا در قاعده دوستی استحکام یافتند.

بایدت ملک سکندر چون وی از حسن سیر

دشمنان را دوست گردان دوستان را دوستر

بخش ۲۰

روزی اسکندر با سرهنگان خویش برنشسته بود، یکی از ایشان گفت: خداوند - سبحانه - تو را ملک بزرگ داده است، زنان بسیار کن تا فرزندان تو بسیار گردند و یادگار تو اندر جهان بماند.

جواب داد که یادگار مرد نه فرزندان اوست بلکه سنتهای خوب و سیرتهای نیکوست، نیکو نبود آن کس که بر مردان جهان غلبه کرده است زنان بر وی غلبه کنند.

چو نیست پیش پدر اینقدر یقین که پسر

ز خیل بی خردان است یا خردمندان

بس است سیرت نیکو حکیم را فرزند

زبون زن چه شود بر امید فرزندان

روضهٔ چهارم (در ذکر بخشندگان)

بخش ۱ : جود بخشیدن چیزیست بایستی بی ملاحظه غرضی و مطالبه ع ...

بخش ۲ : جوادی را پرسیدند که از آنچه به محتاجان می دهی و بر ...

بخش ۳ : صوفی دگری را صفت کرده و صفتی از روی شناسایی و معرف ...

بخش ۴ : اعرابی بر امیرالمؤمنین علی - کرم الله تعالی وجهه - ...

بخش ۵ : حضرت امیر گفت: شنیدم از حضرت رسالت صلی الله علیه و ...

بخش ۶ : از عبدالله بن جعفر - رضی الله عنه - آورده اند که ر ...

بخش ۷ : در مدینه عالمی بود عامل و در جمیع علوم دینی کامل، ...

بخش ۸ : عبدالله جعفر را در عهد معاویه از خزانه بیت المال ه ...

بخش ۹ : خلیفه بغداد در موکب حشمت و شوکت خود می راند دیوانه ...

بخش ۱۰ : ابراهیم بن سلیمان بن عبدالملک بن مروان گوید که در ...

بخش ۱۱ : شبی در مسجد جامع مصر آتش افتاد و بسوخت، مسلمانان ر ...

بخش ۱۲ : اصمعی گوید: با کریمی آشنایی داشتم که همواره به توق ...

بخش ۱۳ : حاتم را پرسیدند که هرگز از خود کریمتری دیدی؟ گفت: ...

بخش ۱۴ : شاعری به توقع فایده به در خانه معن زایده آمد چند ر ...

بخش ۱۵ : اعرابی تهنیت قدوم کریمی از رؤسای عرب را قصیده ای گ ...

بخش ۱

جود بخشیدن چیزیست بایستی بی ملاحظه غرضی و مطالبه عوضی، اگر چه آن غرض یا عوض ثنای جمیل یا ثواب جزیل باشد.

کیست کریم آن که نه بهر جزاست

هر کرمی کاید ازو در وجود

هر چه بود بهر ثنا و ثواب

بیع و شری گیر نه احسان و جود

هر که مقصودش از کرم آنست

که برآرد به عالم آوازه

باشد از مصر جود و شهر کرم

خانه او برون دروازه

بخش ۲

جوادی را پرسیدند که از آنچه به محتاجان می دهی و بر سایلان می ریزی هیچ در باطن خود رعونتی و بر فقیران بار منتی باز می یابی؟ گفت: هیهات! حکم من در کوشش و بخشش حکم آن کفلیز است که در دست طباخ است، اگرچه طباخ می دهد بر کفلیز می گذرد اما کفلیز به خود گمان دهندگی نمی برد.

گرچه روزی از کف خواجه ست روزی ده خداست

بر سر روزی خوران خوش نیست زو منت نهی

نیست او جز کاسه و کفلیز دیگ رزق را

به که باشد کاسه و کفلیز از منت تهی

بخش ۳

صوفی دگری را صفت کرده و صفتی از روی شناسایی و معرفت آورده فرموده که فلان کس سفره آرست نه سفره دار و خود را شریک سفره می دارد نه ملیک سفره می شمارد، با سایر خورندگان یکسان است بلکه در نظر خود طفیلی ایشان است.

چون به مهمانسرای خویش نهد

خواجه خوان از برای درویشان

طفل راه است اگر نمی داند

خویشتن را طفیلی ایشان

بخش ۴

اعرابی بر امیرالمؤمنین علی - کرم الله تعالی وجهه - درآمد و خاموش بنشست ذل فقر و فاقه بر جبین او ظاهر بود. حضرت امیر از وی پرسید که چه حاجت داری؟ شرم داشت که به زبان گوید، بر زمین نوشت که من مردی فقیرم.

حضرت امیر وی را دو حله عطا داد و غیر از آن مالک هیچ چیز نبود. اعرابی یکی را ردا ساخت و دیگری را ازار و بایستاد و چند بیت مناسب حال در کمال بلاغت و فصاحت بر بدیهه انشا کرد.

حضرت امیر را بسیار خوش آمد، سی دینار دیگر از حق امیرالمؤمنین حسن و امیرالمؤمنین حسین رضی الله عنهما پیش وی بود عطا دادش. اعرابی آن را گرفت و گفت: ای امیرالمؤمنین مرا توانگرترین اهل بیت من گردانیدی و برفت.

بخش ۵

حضرت امیر گفت: شنیدم از حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم که فرمود: قیمة کل امرء مایحسنه یعنی: قیمت هرکس به قدر آن چیزیست که وی را می آراید از محاسن افعال و بدایع اقوال.

قیمت مرد نه از سیم و زر است

قیمت مرد به قدر هنر است

ای بسا بنده که از کسب هنر

قدرش از خواجه بسی بیشتر است

وی بسا خواجه که از بی هنری

در ره بنده خود پی سپر است

بخش ۶

از عبدالله بن جعفر - رضی الله عنه - آورده اند که روزی عزیمت سفری کرده بود، در نخلستان قومی فرود آمد که غلامی سیاه نگاهبان آن بود، دید که سه قرص نان به جهت قوت وی آوردند سگی آنجا حاضر شد.

آن غلام یک قرص را پیش وی انداخت، بخورد پس دیگری را بینداخت، آن را هم بخورد و پس دیگری را بینداخت، آن را هم بخورد عبدالله رضی الله عنه از وی پرسید که هر روز قوت تو چیست؟ گفت: آنچه دیدی.

فرمود: چرا وی را بر نفس خود ایثار نکردی؟ گفت: وی در این زمین غریب است، چنین گمان می برم که از مسافت دور آمده است و گرسنه است، نخواستم که وی را گرسنه گذارم پس گفت: امروز چه خواهی خورد؟ گفت: روزه خواهم داشت.

عبدالله با خود گفت: همه خلق مرا در سخاوت ملامت می کنند و این غلام از من سخی تر است آن غلام را و نخلستان را و هر چه در آنجا بود همه را بخرید پس غلام را آزاد کرد و آنها را به او بخشید.

نفس سگ را به یک دو لقمه نان

بر سگ نفس هر که کرد ایثار

گر بود بنده فی المثل شاید

خواجگان را به بندگیش اقرار

بخش ۷

در مدینه عالمی بود عامل و در جمیع علوم دینی کامل، روزی گذرش بر دار نخاسین افتاد کنیزکی دید مغنیه که به حسن صوت غیرت ناهید بود و به جمال صورت حیرت خورشید، شیفته جمال و فریفته زلف و خال او شد.

از سماع غنایش رخت هستی به صحرای نیستی برد و به استماع نوایش از مضیق بخردی راه فسحت سرای بیخودی سپرد.

خوبی روی و خوبی آواز

می برد هر یکی به تنها دل

چون شود هر دو جمع در یکجای

کار صاحبدلان شود مشکل

لباس دانایی بیفکند و پلاس رسوایی پوشید و خلیع العذار در کوی و بازار مدینه می گردید. دوستان بر ملامت او برخاستند اما هیچ سود نداشت، زبان حالش به این کلمه متکلم بود و به این ترانه مترنم.

زین گونه که جلوه آن دلاویز کند

عاشق ز بلا چگونه پرهیز کند

باد است ملامت کسان در گوشم

لیکن بادی که آتشم تیز کند

این قصه را به عبدالله جعفر رضی الله عنه باز گفتند صاحب کنیزک را طلبید و به چهل هزار درم کنیزک را بخرید و بفرمود تا به همان صوت که آن عالم به سماع آن گرفتار شده بود تغنی کرد.

پرسید که این را از که آموخته ای؟ گفت: از فلان مغنیه او را نیز طلب داشت، بعد از آن آن عالم را بخواند و گفت: می خواهی که آن صوت را که شیفته آن شده ای از استاد آن کنیزک بشنوی؟ گفت: بلی.

آن مغنیه را فرمود تا به آن تغنی کرد. عالم بیخود بیفتاد چنانکه تصور کردند مگر که بمرد. عبدالله جعفر گفت: دیدید که ما به کشتن این مرد در گناه افتادیم. بعد از آن بفرمود که آب بر روی او زدند، به خود باز آمد.

با وی گفت: ما ندانسته بودیم که تو در عشق آن کنیزک بدین مرتبه رسیده باشی؟ گفت: والله آنچه پنهان است بیش از آن است که آشکار شد پرسید که می خواهی که این صوت را از آن کنیزک بشنوی ؟

گفت: دیدی که چون آن را از دیگری شنیدم که عاشق او نیستم بر من چه گذشت؟ حال من چگونه شود اگر آن را از لب و دهان معشوقه خود بشنوم! پرسید که اگر وی را بینی بشناسی؟ بگریست و گفت:

گفتی که شناسی که که برد از تو دل و دین؟

والله که در آفاق جز او را نشناسم

بفرمود تا کنیزک را بیرون آوردند و تسلیم وی کردند، و گفت: مر توراست این والله که در وی جز به گوشه چشم نگاه نکرده ام آن عالم در دست و پای عبدالله جعفر افتاد و گفت:

آبم ز کرم به روی کار آوردی

وز موج فراقم به کنار آوردی

صبرم به دل ز غم فگار آوردی

خوابم به دو چشم اشکبار آوردی

پس دست کنیزک را بگرفت و به خانه خود روان شد. عبدالله غلامی را فرمود که چهل هزار درم دیگر بگیر و همراه ایشان ببر تا به جهت فکر معیشت غباری بر خاطر ایشان ننشیند و به فراغت خاطر از یکدیگر تمتع توانند گرفت.

بخش ۸

عبدالله جعفر را در عهد معاویه از خزانه بیت المال هر سال هزار درم می دادند، چون نوبت به یزید رسید آن را به پنج هزار درم رسانید ملامتش کردند که این حقوق همه مسلمانان است چرا به یک کس می دهی؟

گفت: من این را به همه محتاجان اهل مدینه می دهم زیرا که وی هیچ از ارباب حاجات دریغ نمی دارد، و پنهان از وی کسی را همراه وی به مدینه فرستادند، و در مدت یک ماه همه را صرف کرد، چنانچه به قرض محتاج شد.

اگر به دست کریم اوفتد جهان یکسر

جهان چه باشد صدبار از جهان هم بیش

چرا شود دل درویش ریش ازان حسرت

چو هست کیسه جودش خزینه درویش

بخش ۹

خلیفه بغداد در موکب حشمت و شوکت خود می راند دیوانه ای پیش وی رسید و گفت: ای خلیفه عنان کشیده دار که در مدیح تو سه بیت گفته ام. گفت: بخوان! بخواند، خلیفه را خوش آمد.

دیوانه چون آن را بدید گفت: مرا سه درم عنایت کن تا روغن و خرما خرم و سیر بخورم. خلیفه فرمان داد تا به هر بیتی وی را هزار درم بدهند.

چون ذل فاقه زور کند بر سخنوری

گر مدح پادشاه سخاور کند سزاست

ممدوح چون کریم بود مزد شعر او

هر بیت را خزینه گوهر کند رواست

بخش ۱۰

ابراهیم بن سلیمان بن عبدالملک بن مروان گوید که در آن وقت که نوبت خلافت از بنی امیه به بنی عباس انتقال یافت و بنی عباس بنی امیه را می گرفتند و می کشتند من بیرون کوفه بر بام سرایی که بر صحرا مشرف بود نشسته بودم که دیدم علمهای سیاه از کوفه بیرون آمد.

در خاطر من چنان افتاد که آن جماعت به طلب من می آیند، از بام فرود آمدم و متنکروار به کوفه درآمدم و هیچ کس را نمی شناختم که پیش وی پنهان شوم به در سرایی بزرگ رسیدم، درآمدم دیدم که مردی خوب صورت سوار ایستاده و جمعی از غلامان و خادمان گرد او درآمده اند سلام کردم.

گفت: تو کیستی و حاجت تو چیست؟ گفتم: مردی ام گریخته که از خصمان خود می ترسم به منزل تو پناه آورده ام، مرا به منزل خود درآورد و در حجره ای که نزدیک به حرم وی بود بنشاند، چند روز آنجا بودم به بهترین حالی، هر چه دوستتر می داشتم از مطاعم و مشارب و ملابس همه پیش من حاضر بود.

از من هیچ نمی پرسید هر روز یک بار سوار می شد و باز می آمد. یک روز از او پرسیدم که هر روز تو را می بینم که سوار می شوی و زود می آیی، به چه کار می روی؟ گفت: ابراهیم بن سلیمان پدر مرا کشته است شنیدم که پنهان شده است، هر روز می روم به امید آنکه شاید که او را بیابم و به قصاص پدر خود برسانم.

چون این را شنیدم از ادبار خود در تعجب ماندم که قضا مرا به منزل کسی انداخته است که طالب قتل من است. از حیات خود سیر آمدم آن مرد را از نام وی و نام پدر وی پرسیدم دانستم که راست می گوید. گفتم: ای جوانمرد تو را در ذمه من حقوق بسیار است واجب است بر من که تو را بر خصم تو دلالت کنم و این راه شد آمد را بر تو کوتاه گردانم.

ابراهیم بن سلیمان منم، خون پدر خود را از من بخواه از من! باور نکرد و گفت: همانا از حیات خود به تنگ آمده ای، می خواهی از محنت خلاص شوی. گفتم: لا والله که من او را کشته ام و نشانیها گفتم دانست که راست می گویم.

رنگ او افروخته شد و چشمان او سرخ گردید، زمانی سر در پیش انداخت، بعد از آن گفت: زود باشد که به پدر من رسی و خون خود از تو خواهد، من زنهاری که داده ام تو را باطل نکنم، برخیز و بیرون رو که بر نفس خود ایمن نیستم، مبادا که گزندی به تو رسانم، و هزار دینار عطا فرمود، نگرفتم و بیرون آمدم.

جوانمردا جوانمردی بیاموز

ز مردان جهان مردی بیاموز

درون از کین کین جویان نگه دار

زبان از طعن بدگویان نگه دار

نکویی کن به آن کو با تو بد کرد

کزان بد رخنه در اقبال خود کرد

چو آیین نکوکاری کنی ساز

نگردد با تو جز آن نیکویی باز

بخش ۱۱

شبی در مسجد جامع مصر آتش افتاد و بسوخت، مسلمانان را توهم آن شد که آن را نصارا کرده اند به مکافات آن آتش در خانه های ایشان انداختند.

سلطان مصر جماعتی را که آتش در خانه های ایشان انداخته بودند بگرفت و در یک جا جمع کرد و بفرمود تا به عدد ایشان رقعه ها نوشتند، در بعضی کشتن و در بعضی دست بریدن و در بعضی تازیانه زدن، و آن رقعه ها را بر ایشان افشاندند، بر هرکس هر رقعه که افتاد با وی به مضمون آن معامله کردند.

یک رقعه که مضمون به کشتن بود بر کسی افتاد، گفت: من از کشتن باکی ندارم اما مادری دارم و جز من کسی ندارد در پهلوی وی دیگری بود که در رقعه وی تازیانه زدن بود، وی رقعه خود را به آن کس داد و رقعه وی را گرفت و گفت: من مادری ندارم. این را به جای او بکشتند و آن را به جای او تازیانه زدند.

به سیم و زر جوانمردی توان کرد

خوش آن کس کو جوانمردی به جان کرد

به جان چون احتیاج یار بشناخت

حیات خود فدای جان او ساخت

بخش ۱۲

اصمعی گوید: با کریمی آشنایی داشتم که همواره به توقع کرم و احسان به در خانه وی می رفتم، یک بار به در خانه وی رسیدم دربانی نشانده بود، مرا منع کرد از آن که بر وی درآیم. بعد از آن گفت: ای اصمعی! این سبب منع کردن من از درآمدن بر وی تنگدستی و ناداریست که وی را پیش آمده است. من این بیت را بنوشتم:

اذا کان الکریم له حجاب

فما فضل الکریم علی اللئیم

و به آن دربان دادم که این را به وی رسان، زمانی که آمد و رقعه را آورد بر پشت وی بنوشته که:

اذا کان الکریم قلیل مال

تستر بالحجاب عن الغریم

و همراه رقعه صره ای پانصد دینار در وی. با خود گفتم: هرگز قصه ای از این غریبتر بر من نگذشته است، این را تحفه مجلس مأمون خواهم ساخت پیش وی رفتم.

گفت: از کجا می رسی ای اصمعی؟ گفتم: از پیش کریمترین کسی از احیاء عرب. پرسید که کیست آن؟ گفتم که مردی که مرا از علم و مال خود بهره ور ساخته است، و آن رقعه و صره را پیش وی بر زمین نهادم.

چون صره را دید رنگ وی برآمد و گفت: این به مهر خزانه من است، می خواهم که آن کس را طلب دارم. گفتم: ای امیرالمؤمنین والله که من شرم می دارم که به جهت بعضی گماشتگان تو خوفی به خاطر وی راه یابد.

مأمون یکی از خواص خود را گفت که همراه اصمعی برو چون آن مرد را ببینی بگوی امیرالمؤمنین تو را می طلبد بی آنکه تفرقه ای به خاطر وی رسد. چون آن مرد حاضر آمد مأمون به وی گفت: تو آن شخص نیستی که دیروز پیش ما آمدی و اظهار فقر و فاقه کردی؟ این صره را به تو دادیم تا صرف معاش خود کنی، که به یک بیت شعر که اصمعی پیش تو فرستاد آن را به وی دادی.

گفت: والله که در اظهار فقر و فاقه که دی کردم دروغ نگفتم، ولیکن نخواستم که قاصد وی را بازگردانم مگر چنانکه امیرالمؤمنین مرا بازگردانیده. پس بفرمود تا هزار دینار به وی دادند اصمعی گفت: ای امیرالمؤمنین مرا نیز در این عطا به وی ملحق گردان فرمود تا هزار وی را نیز تکمیل کردند و آن مرد را از زمره ندیمان خود گردانید.

کف صاحب کرم چون بی درم ماند

ز ناداری شمر گر در ببندد

ولی در بستن مدخل چنان است

که همیان درم را سر ببندد

بخش ۱۳

حاتم را پرسیدند که هرگز از خود کریمتری دیدی؟ گفت: بلی، روزی در خانه غلامی یتیم فرود آمدم و وی ده سر گوسفند داشت فی الحال یک گوسفند را کشت و پخت و پیش من آورد و مرا قطعه ای از وی خوش آمد، بخوردم گفتم: والله این بسی خوش بود.

آن غلام بیرون رفت و یک یک گوسفند را می کشت و آن موضع را می پخت و پیش من می آورد، من از آن آگاه نی چون بیرون آمدم که سوار شوم دیدم که بیرون خانه خون بسیار ریخته است، پرسیدم که این چیست؟ گفتند که وی همه گوسفندان خود را کشت.

وی را ملامت کردم که چرا چنین کردی! گفت: سبحان الله تو را خوش آید چیزی که من مالک آن باشم و در آن بخیلی کنم، این زشت سیرتی باشد در میان عرب.

پس حاتم را پرسیدند که تو در مقابله آن چه دادی؟ گفت: سیصد شتر سرخ موی و پانصد گوسفند. گفتند: تو کریمتر باشی گفت: هیهات! وی هر چه داشت داد و من از آنچه داشتم از بسیار اندکی بیش ندادم.

چون گدایی که نیم نان دارد

به تمامی دهد ز خانه خویش

بیشتر زان بود که شاه جهان

بدهد نیمی از خزانه خویش

بخش ۱۴

شاعری به توقع فایده به در خانه معن زایده آمد چند روزی آنجا بود، بار نیافت. از باغبان وی التماس کرد که چون معن به باغ درآید و برکنار آب نشیند مرا آگاه کن! چون آن وقت درآمد باغبان وی را آگاه ساخت، این بیت را که:

ابا جود معن ناج معنا بحاجتی

فما لی الی معن سواک شفیع

بر تخته پاره ای بنوشت و به آب داد، چون به پیش معن رسید بفرمود تا آن را بگرفتند چون آن را بخواند شاعر را طلبید و ده بدره زر به وی داد و آن چوب را در زیر بساط خود نهاد.

روز دویم آن چوب را از زیر بساط بیرون کرد و بخواند و شاعر را طلبید و صد هزار درم دیگر به وی داد و در روز سیم به همین دستور عمل کرد شاعر بترسید که مبادا که پشیمان شود و داده را بستاند، بگریخت.

چون روز چهارم باز آن چوب پاره را بیرون کرد و شاعر را طلبید و نیافت فرمود که در ذمه من چندان کرم بود که وی را چندان عطا دهم که در خزینه من یک دینار و یک درم نماند، اما او را حوصله آن نبود.

کیست اهل کرم آن کس که چو سایل به درش

آورد آنقدر امید که در دل گنجد

بگشاید کف احسان و ببخشد چندان

که نه در حوصله همت سایل گنجد

بخش ۱۵

اعرابی تهنیت قدوم کریمی از رؤسای عرب را قصیده ای گفت و بر وی خواند و در آخر گفت:

امدد الی یدا تعود بطنها

بذل النوال و ظهرها التقبیلا

یعنی: دراز کن به سوی من دستی را که کف وی عادت کرده است به بخشش زر و مال و پشت او به تقبیل اهل حاجت و سؤال. آن کریم دست به سوی وی دراز کرد، چون ببوسید بر وجه طیبت گفت: موهای لب تو دست مرا بخراشید.

اعرابی گفت: پنجه شیر ژیان را از خار درشت خارپشت چه زیان؟ آن کریم را این کلمه بسیار خوش آمد، گفت: که این کلمه پیش من از آن قصیده خوشتر است! بفرمود تا وی را در برابر قصیده هزار درم دادند و در برابر آن کلمه سه هزار درم.

آن را که به مدحت ز فلک سرگذرانید

چون نیست سخندان بود از جمله فروتر

دانی که سخندان که بود؟ آن که بداند

به را ز نکو باز و نکو را ز نکوتر

روضهٔ پنجم (در عشق و ذکر حال عاشقان)

بخش ۱ : از مقتبسات مشکات نبوت است این حدیث که «من عشق وعف ...

بخش ۲ : میان دو خردمند سخن عشق می رفت، یکی گفت: خاصیت عشق ...

بخش ۳ : وقتی صدیق اکبر رضی الله عنه در ایام خلافت خود در ک ...

بخش ۴ : کنیزکی مغنیه که به حسن غنا موصوف بود و به لطف نوا ...

بخش ۵ : یکی از دانشمندان گوید که وقتی مجلس می داشتم و در ز ...

بخش ۶ : جوانی سلیل نام از سلاله کرام که در قبایل عرب به جم ...

بخش ۷ : جوانی با کمال ادب به اشتر ملقب بر دختری جمیله از م ...

بخش ۸ : وقتی رشید به کوفه رسید وزیر وی به نخاسی درآمد. غلا ...

بخش ۹ : خوبرویی را که هزار دانا از سودای او شیدا بود و هر ...

بخش ۱۰ : دلارامی که رونق جمال او رفته بود و ظلمت ریش صفحه ر ...

بخش ۱۱ : عاشقی که از دهشت حبیب دلتنگ بود و از وحشت رقیب پای ...

بخش ۱۲ : درویشی به عشق جفاکیشی گرفتار شد، به سر راهی می دوی ...

بخش ۱۳ : خوبرویی را کمند ارادت به حلقه درویشان کشید و چون ن ...

بخش ۱

از مقتبسات مشکات نبوت است این حدیث که «من عشق وعف و کتم فمات مات شهیدا» یعنی: هر که در جاذبه عشق آویزد و با لطایف عشق آمیزد و در آن طریقه عفت و کتمان پیش گیرد چون بمیرد شهید میرد.

و شرط عفت و کتمان از برای آن است که چون به میل طبع و هوای نفس آلوده باشد و در وصول به آن وسایط توسل جویند و اظهار کنند از قبیل شهوات نفس حیوانی است نه از فضایل روح انسانی.

آن عشق را که منقبت خاص آدم است

هرجا که هست عفت و ستر از لوازم است

عشقی که هست شهوت طبع و هوای نفس

خاصیت طباع سباع و بهایم است

بخش ۲

میان دو خردمند سخن عشق می رفت، یکی گفت: خاصیت عشق همیشه بلا و رنج است و عاشق همه وقت محنتکش و بلاسنج. دیگری گفت: خاموش باش همانا که تو هرگز آشتی بعد از جنگ ندیده ای و چاشنی وصال بعد از فراق نچشیده ای. هیچ کس از صافی دلان عشق پیشه لطیفتر نیست و از گران جانان دور ازین اندیشه کثیفتر نی.

پرتو شاهد عشق است جمال دل مرد

کی کند میل جمال آن که به دل نیست جمیل

گر بدین قاعده حجت طلبد نادانی

حجتم بس بود: الجنس الی جنس یمیل

بخش ۳

وقتی صدیق اکبر رضی الله عنه در ایام خلافت خود در کنار کوچه های مدینه می گشت و بر در خانه خانه می گذشت ناگاه به خانه ای رسید و از آن خانه آواز گریه ای شنید که زنی بیتی می خواند و از دیده سرشک گرم می راند. مضمون بیت آنکه:

ای طلعت تو به خوبی از ماه فزون

پیش مه طلعت تو خورشید زبون

زان پیش که دایه بر لبم شیر نهد

بر یاد لب لعل تو می خوردم خون

سماع آن بیت در دل صدیق رضی الله عنه اثر کرد در بکوفت، صاحب بیت بیرون آمد، از وی پرسید که آزادی یا بنده؟ گفت: بنده. فرمود که این بیت در هوای که می خواندی و این اشک از برای که می راندی؟

گفت: ای خلیفه به روضه پیغمبر صلی الله علیه و سلم که از من بگذر !فرمود که از این مقام گام برندارم تا سر دل تو را بر سر نیارم. کنیزک آه سرد برآورد و یکی از جوانان بنی هاشم را ذکر کرد. صدیق رضی الله عنه به مسجد رفت و خواجه آن کنیزک را طلبید. وی را بخرید و بهای وی تمام بداد و پیش معشوقش فرستاد.

دلا به شاهد کامت که جفت داند ساخت

جز آن که از همه کام زمانه فرد آید

به درد کار برآید و گر تو را آن نیست

بنال تا دل اهل دلی به درد آید

بخش ۴

کنیزکی مغنیه که به حسن غنا موصوف بود و به لطف نوا معروف، جمالی بی بدل داشت و حسنی بی خلل، روزی در منظر خواجه خود سازی می نواخت و غزلی می پرداخت.

نوجوانی که در دل هوای او داشت و در سر سودای او در زیر منظر ایستاده بود و گوش بر آواز نهاده در وقت اشعار وی تأملی می کرد و از لذت الحان وی تمایلی می نمود.

خرم آن دلداده محروم از دیدار دوست

کز پس دیوار حرمان گوش بر گفتار اوست

ناگه خواجه سر از منظر فرو کرد، جوان را دید. نزدیک خودش خواند و با خود بر یک مایده بنشاند. از هر جا با وی خبری می گفت و هر لحظه در هنری با وی گهری می سفت.

جوان با خاطری فارغ از همه چیز گوش با خواجه داشت و چشم بر کنیزک. هر چه آن به غمزه سؤال می کرد این به ابرو جواب می داد و هر چه آن به طره گره می بست این به شکر خنده می گشاد.

چه خوشتر از وصال آن دو عاشق

به رغم دشمنان با هم موافق

به هم از چشم و ابرو در فسانه

کنار و بوس را جویان بهانه

چون صحبت متمادی شد، خواجه چنان که دانی به ضرورت بعضی حاجات انسانی قدم پرداخت و آن هر دو آرزومند مشتاق را به هم بگذاشت. مجلس خالی گشت و دواعی مواصلت از جانبین متوالی.

کنیزک زبان بگشاد و در مخاطبه او این ندا در داد که:

به خدایی که آشکار و نهان

بنده اوست آدمی و پری

که ز هر کس که در جهان بینم

پیش من از همه عزیزتری

چون جوان آن نکته را گوش کرد فریاد برآورد که:

ای آن که مرا دیده و دل منزل توست

حسن همه خوبان جهان حاصل توست

گر هست دلم مایل تو نیست عجب

سنگ است نه دل، دلی که نی مایل توست

بار دیگر کنیزک گفت که در جهان همین آرزو دارم که دست در میان یکدیگر کنیم و از لب و دهان یکدیگر شکر خوریم. جوان گفت: من نیز این آرزو دارم اما چه کنم؟

خدای تعالی می گوید: «الا خلاه یؤمئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین » یعنی: فردای قیامت دوستی دوستداران به رنگ دشمنی برآید مگر دوستی پرهیزگاران که بر دوستی بیفزاید.

نمی خواهم که فردا بنای محبت ما خلل گیرد و دوستی ما به دشمنی بدل گردد این بگفت و دامن صحبت بگذاشت و بدین ترانه ره رفتن برداشت:

این عشق دو روزه را دلا باز گذار

کز عشق دو روزه برنمی آید کار

زانسان عشقی گزین که در روز شمار

با آن گیری قرار در دار قرار

بخش ۵

یکی از دانشمندان گوید که وقتی مجلس می داشتم و در زمین دل مستمعان تخم ارادت می کاشتم، پیری ملازم مجلس می بود و از وظیفه ملازمت تخلف نمی نمود اما دایم آه می کرد و اشک می ریخت و یک لحظه آه و اشکش از هم نمی گسیخت.

روزی در خلوت او را طلبیدم و از وی موجب آن را پرسیدم. گفت: من مردی بودم که غلامان و کنیزان می خریدم و می فروختم و وجه معاش خود از آن بیع و شری می اندوختم روزی غلامی صغیر:

به لب چو شکر ناب به رخ چو ماه منیر

هنوز شکر او را نشسته دایه ز شیر

به سیصد دینار بخریدم و در تربیت او بسی رنج کشیدم. چون شیوه دلبری و دلداری بیاموخت چهره به دلبری و دلداری برافروخت، یوسف وار به بازارش بردم و بر خریداران شمایل و اخلاقش برشمردم.

ناگاه دیدم که در زی اهل صلاح نازنین سواری بلکه در خانه زین زیبانگاری آنجا رسید و به گوشه چشم آن غلام را بدید، و خود را از بارگی در انداخت و در پهلوی او منزل ساخت و پرسید که چه نام داری و از کدام دیاری، چه هنر می دانی و کدام کار می توانی؟

آنگاه روی به من آورد و از ثمن وی سؤال کرد. گفتم: اگر چه در حسن و جمال یک دینار است اما بهای وی هزار دینار کامل العیار است. هیچ نگفت و از حاضران درنهفت، دست به دست غلام برد و چیزی به دست وی سپرد.

بعد از رفتن وی آن را وزن کردم صد دینار بود روز دویم و سیم به همین دستور عمل کرد و همین معامله پیش آورد، مبلغ آنچه به غلام داده بود به سیصد دینار رسید.

با خود گفتم که مایه غلام را به تمام ادا کرد، همانا که او را به این غلام تعلق خاطری شده است و بر ادای آنچه گفتم قدرت ندارد، و چون وی روان شد من نیز بی وقوف وی بشتافتم چندان که خانه وی را یافتم. چون شب درآمد برخاستم و آن غلام را به جامه های نفیس بیاراستم و به بوهای خوش معطر گردانیدم و به در خانه آن جوان رسانیدم، در بکوفتم.

در بگشاد و بیرون آمد چون ما را بدید مبهوت شد و انالله و اناالیه راجعون گفت. پس پرسید که شما را چه آورده است و به من که راهنمونی کرده است؟ گفتم: بعضی از ابنای ملوک این غلام را خریداری کردند و بیع ما بر چیزی قرار نیافت، ترسیدم که امشب قصد این غلام کنند، وی را به تو می سپارم تا امشب در پناه تو ایمن خواب کند.

گفت: تو هم درآی و با وی باش. گفتم: مرا مهمی ضروری در پیش است که اینجا نمی توانم بود غلام را به وی گذاشتم و من برگشتم. چون به خانه رسیدم در ببستم و بر سر بستر بنشستم در آن اندیشه که امشب میان ایشان چون گذرد و مصاحبت ایشان بر چه قرار گیرد.

ناگاه شنودم که آواز در برآمد و غلام از عقب آواز درآمد لرزان و گریان. گفتم: تو را چه بوده است و در محبت آن جوان چه روی نموده است که بدین حال می آیی؟ غلام گفت: آن جوان بمرد و جان به جانان سپرد گفتم: سبحان الله آن چگونه بود؟

گفت: چون تو رفتی مرا به خانه درون برد و برای من طعام آورد چون طعام خوردم و دست بشستم از برای من بستر انداخت و مشک و گلاب بر من زد و مرا بخوابانید. بعد از آن آمد و انگشت بر رخساره من نهاد و گفت: سبحان الله این چه خوب است و چه محبوب و مرغوب و چه ناخوش است آنچه نفس من می خواهد و در هوای آن می کاهد و عقوبت خدای تعالی از همه سخت تر است و گرفتار به آن از همه بدبخت تر.

بعد از آن گفت: انالله و اناالیه راجعون و دیگر باره انگشت به رخساره من نهاد و گفت: گواهی می دهم که این به غایت جمیل است و به نهایت آمال و امانی دلیل اما عفت و پاکی از آن اجمل است و ثواب موعود بر آن از همه در جمال اکمل، پس بیفتاد.

چون او را بجنبانیدم مرده بود و پی به حیات جاودانی برده. پیر گفت که این همه گریه من بر یاد آن جوان است که هرگز عفت و نظافت و لطف و ظرافت وی از خاطر من نمی رود و حسن شمایل و لطف مخایل او از نظر من غایب نمی شود و تا باشم این راه را خواهم سپرد و چون میرم بدین حال خواهم مرد.

یار چون رفت آن به خوبی از همه عالم فزون

در فراقش از همه عالم فزون خواهم گریست

ریزد اکنون خون دل از گونه زردم به خاک

چون روم در خاک هم زین گونه خون خواهم گریست

بخش ۶

جوانی سلیل نام از سلاله کرام که در قبایل عرب به جمال و ادب مشهور بود و در بیشه شیران و معرکه دلیران از ضعف و سستی دور، در دل از دختر عم هوایی داشت و در سر از وسوسه عشق او سودایی، عمرها رنج طلب برد تا به مطلوب رسید و ضربت عشق خورد تا جمال معشوق بدید.

هنوز در بزم وصال جای گرم نکرده بود و از جام وصال جرعه ای بیش نخورده، عزیمت آنش خواست که از آن منزل در جای دیگر مقام کند و در موطن تازه تر آرام گیرد، آن ماه را در عماری نشاند و عماری را به آن راه که دلش می خواست براند.

چون یک مرحله ببرید به جایی خوش و منزلی دلکش رسید نزول کرد و عماری را فرود آورد ناگاه دید که از یک جانب سی سوار آشکارا شدند. برخاست و سلاح بست و در خانه زین نشست. چون نزدیک آمدند دانست که دشمنان وی اند و قصد او دارند. به مقابله و مقاتله ایشان مشغول گشت و بیشتر ایشان را کشت اما زخمهای کاری خورد به پیش دخترعم بازگشت و گفت:

آمد ز عدو به کشتن من خبری

بنشین که ببینمت به حسرت نظری

ریزم خونت که تا چو خونم ریزند

تا که ز لبت کام نگیرد دگری

دختر گفت: والله تو خون من نریزی من خون خود خود خواهم ریخت و با خون تو خواهم آمیخت، اما آن به که تو پیشدستی نمایی و این عقده را از دل خود بگشایی سلیل برخاست و این ترانه را آغاز کرد:

از گشتن نادرست این چرخ درشت

بنگر که مرا چه سان به خاک آمد پشت

آن کز ویم این نقد حیات است به مشت

امروز به دست خود همی باید کشت

پس بر گلویی که بر آن از زه گریبان رشک می برد و از غیرت عقد حمایل اشک می ریخت یک تیغ براند و آن شمع جهان افروز را به یکدم بنشاند و روی خاک آلود خود را در خون او مالید و به آن سرخ رویی بار دیگر روی در آن سیه روزان آورد و چند تن دیگر را سر برداشت و آخر سر بنهاد.

چون قوم سلیل از این واقعه خبر یافتند جامه دران و مویه کنان بشتافتند و آن هر دو کشته را به مقابر قبیله بردند و در یک قبر به خاک سپردند.

هردو را زیر زمین از سر عزت بردند

تا نه در روز جزا خوار و دژم برخیزند

در ته خاک به یک بسترشان جا کردند

تا به هم شاد بخسبند و به هم برخیزند

بخش ۷

جوانی با کمال ادب به اشتر ملقب بر دختری جمیله از مهتران قبیله جیدا نام عاشق شد و رابطه وداد و قاعده اتحاد میان ایشان محکم گشت. آن راز را از نزدیک و دور می پوشیدند و در اختفای آن حسب المقدور می کوشیدند، اما به حکم آنکه گفته اند:

عشق سریست که گفتن نتوان

به دو صد پرده نهفتن نتوان

عاقبت راز ایشان بر روی روز افتاد و سر ایشان از نشیمن کمون به انجمن برون آمد، میان دو قوم ایشان جنگها انگیخته شد و خونها ریخته گشت قوم جیدا خیمه توطن از آن دیار برکندند و بار اقامت به دیار دیگر افکندند.

چون شداید فراق متمادی شد و دواعی اشتیاق متقاضی گشت روزی اشتر با یکی از دوستان خود گفت: هیچ توانی که با من بیایی و مرا در زیارت جیدا مددگاری نمایی، که جان من در آرزوی وی به لب رسیده و روز من در مفارقت او به شب انجامیده.

گفت: سمعا و طاعتا، هرچه گویی بنده ام و هرچه فرمایی به آن شتابنده. هردو برخاستند و راحله ها بیاراستند، یک روز و یک شب و یک روز دیگر تا شب راه بریدند تا شب را به آن دیار رسیدند، در شعب کوهی نزدیک به آن قوم فرود آمدند و راحله ها را بخوابانیدند.

اشتر آن دوست را گفت: برخیز و اشتر گمشده را سراغ کنان به این قبیله بگذر و با هیچ کس نام مبر مگر با کنیزکی فلانه نام که راعی گوسفندان و محرم رازهای پنهان وی است. سلام من به او برسان و از وی خبر جیدا پرس و موضع فرود آمدن ما او را نشان ده.

آن دوست گوید: من برخاستم و به آن قبیله درآمدم، اول کسی که مرا پیش آمد آن کنیزک بود، سلام اشتر رسانیدم و حال جیدا پرسیدم گفت: شوهر وی بر وی تنگ گرفته است و در محافظت وی آنچه ممکن است به جای می آرد اما موعد شما آن درختان است که در عقب فلان پشته است، باید که وقت نماز خفتن را آنجا باشید.

من زود برگشتم و آن خبر را به اشتر رسانیدم هر دو برخاستیم و آهسته راحله ها را می کشیدیم تا وقت موعود را به موعد معهود رسیدیم.

بودیم در انتظار با گریه و آه

بنشسته به راه یار کز ره ناگاه

آواز حلی و بانگ خلخال آمد

یعنی خیزید کامد آن چارده ماه

اشتر از جای بجست و استقبال کرد و سلام گفت و دست بوسید. من روی از ایشان برتافتم و به جانب دیگر شتافتم مرا آواز دادند که بیا هیچ ناشایستی در میان نیست و جز گفتگوی بر سر زبان نی. من باز آمدم و هر دو بنشستند و با هم سخنان از گذشته و آینده درپیوستند.

در آخر اشتر گفت که امشب چشم آن دارم که با من باشی و چهره امید مرا به ناخن مفارقت نخراش.ی جیدا گفت: لا والله این به هیچ گونه میسر نیست و کاری بر من ازین دشوارتر نی. می خواهی که باز آن واقعه های پیشین پیش آید و گردش ایام به تازگی ابواب شداید آلام بر من بگشاید؟ اشتر گفت: والله که تو را نمی گذارم و دست از دامنت نمی دارم.

هرچه آید گو بیا و هرچه خواهد گو بشو

جیدا گفت: این دوست تو طاقت آن دارد که ه رچه من گویم به جای آورد؟ من برخاستم و گفتم: هرچه تو گویی چنان کنم و هزار منت به جان خود نهم و اگر چه جان من در سر آن رود و جامه های خود را بیرون کرد و گفت: این بپوش و جامه های خود را به من ده.

پس گفت: برخیز و به خیمه من درآی و در پس پرده بنشین. شوهر من خواهد آمد و قدحی شیر خواهد آورد و خواهد گفت: این شام توست، بستان. تو در گرفتن آن تعجیل مکن و اندک تعللی پیش گیر، آن را به دست تو خواهد داد یا بر زمین خواهد نهاد و برفت تا بامداد دیگر نخواهد آمد.

هر چه گفت چنان کردم چون شوهر وی قدح شیر آورد. من ناز دراز در پیش گرفتم. وی خواست که بر زمین نهد و من خواستم که از دست وی بستانم دست من بر قدح آمد و سرنگون شد و شیرها بریخت در غضب شد و گفت: این با من ستیزه می کند و دست دراز کرد و از آن خانه تازیانه ای از چرم گاو گوزن از پس گردن تا پشت دم بریده و به زور سرپنجه شدت و جلادت برهم پیچیده.

در سطبری نمونه افعی

در درازی قرینه ثعبان

بود تصویر مار صنعت او

لوح تصویر او تن عریان

برداشت و پشت مرا چون شکم طبل برهنه ساخت و چون طبال روز جنگ به ضربات متعاقب و نفرات متوالی بنواخت، نه مرا زهره فریاد که می ترسیدم که آواز مرا بداند و نه طاقت صبر که می اندیشیدم که پوست بر من بدراند.

بر آن شدم که برخیزم و به خنجر حنجره او را ببرم و خون او بریزم. باز گفتم فتنه ها به پای خواهد شد که نشاندن آن از دست هیچ کس نیاید، صبر کردم، مادر و خواهر وی آگاه شدند و مرا از دست او کشیدند، وی را بیرون بردند.

ساعتی برنیامد که مادر جیدا درآمد بر گمان آنکه من جیدایم من به گریه درآمدم و ناله برداشتم و جامه در سر کشیدم و پشت بر وی کردم گفت: ای دختر از خدا بترس و کاری که خلاف طبع شوهر است پیش مگیر که یک موی از شوهر تو خوشتر از هزار اشتر.

اشتر خود کیست که تو از برای وی محنت کشی و این شربت چشی؟ پس برخاست و گفت: خواهر تو را خواهم فرستاد تا امشب دمساز و همراز تو باشد و برفت بعد از ساعتی خواهر جیدا آمد و گریه برگرفت و بر زننده من دعای بد کرد به او سخن نگفتم در پهلوی من بخفت.

چون قرار گرفت دست دراز کردم و دهان وی را سخت بگرفتم و گفتم: اینک خواهر تو با اشتر است و من به جای او این همه محنت کشیدم این را پوشیده دار اگر نه هم شما فضیحت می شوید و هم من. اول وحشت تمام به وی راه یافت و آخر آن وحشت به مؤانست بدل شد و تا صبح آن قصه را می گفت و می خندید.

چون صبح بدمید جیدا درآمد چون ما را با هم بدید بترسید گفت: ویحک این کیست پهلوی تو؟ گفتم: خواهر تو و این نیک خواهریست مر تو را. پس گفت که وی اینجا چون افتاد؟ گفتم: این را از وی پرس که فرصت تنگ است جامه خود برگرفتم و به اشتر پیوستم و هر دو سوار شدیم و در راه درآمدیم.

در اثنای راه این قصیده را به وی بگفتم پشت مرا بگشاد و جراحتهای تازیانه را بدید و عذرخواهی بسیار کرد و گفت: حکما گفته اند: یار از برای روز محنت باید و اگر نه روز راحت یار کم نیاید.

دلا گر آیدت روزی غمی پیش

چو یاری باشدت غمخوار غم نیست

برای روز محنت یار باید

وگرنه روز راحت یار کم نیست

بخش ۸

وقتی رشید به کوفه رسید وزیر وی به نخاسی درآمد. غلامی بر وی عرض کردند که چون آهنگ غنا کردی مرغ را از هوا درآوردی. خبر او را به رشید رسانیدند. بفرمود تا او را بخریدند. چون از کوفه عزم رحلت کردند شنیدند که در روز اول می گریست و حدی کنان می گفت:

آن که ریزد بیگنه خونم به تیغ هجر یار

به که از خون چو من شوریده حالی بگذرد

من که از یک روزه هجران اینچنین رفتم ز دست

وای جان من اگر ماهی و سالی بگذرد

این خبر به رشید رسید، وی را احضار فرمود و از حال وی استفسار نمود. دانست که در کوفه به عشق کسی گرفتار است، ترحم کرد وی را آزاد ساخت. وزیر گفت: حیف باشد که چنین خوش آوازی را آزاد کنند. رشید گفت: دریغ باشد که چنین بلند پروازی را بنده گیرند.

ای آن که تو را دولت شاهی هوس است

و آزادی بندگان تو را دسترس است

آزاد کن او را که بود بنده عشق

کان دلشده را بندگی عشق بس است

بخش ۹

خوبرویی را که هزار دانا از سودای او شیدا بود و هر لحظه بر سر کویش از آمد و شد سودائیان هزار غوغا، نوبت خوبی به سر آمد و نکبت زشتی از در و بام درآمد عاشقان، بساط انبساط بازچیدند و پای اختلاط درکشیدند.

با یکی از ایشان گفتم: این همان یار است که پار بود، همان چشم و ابرو به جاست و همان لب و دهان برقرار، قامت از آن بلندتر است و تن از آن نیرومندتر. این چه وقاحت و بی شرمی است و بیوفایی و بی آزرمی که دامن صحبت ازو درچیدی و پای ارادت ازو درکشیدی؟

گفت: هیهات چه می گویی، آنچه دل می برد و هوش می ربود روحی بود در قالب تناسب اعضاء و نعومت بدن و لطافت جلد و ملایمت آواز دمیده، چون آن روح از این قالب مفارقت کرد با قالب مرده، چه عشق بازم و بر گل پژمرده چه نغمه آغازم.

گل رفت ز باغ، خار و خس را چه کنم؟

شه نیست به شهر در، عسس را چه کنم؟

خوبان قفسند و حسن خوبی طوطی

طوطی چو بپرید، قفس را چه کنم ؟

بخش ۱۰

دلارامی که رونق جمال او رفته بود و ظلمت ریش صفحه رویش گرفته، طالبان را از مصاحبت خود صبور می دید و عاشقان را از مواصلت خود نفور دانست که حجاب ایشان مویی چند است بر عارض و زنخدان دمیده و از آن دام بی اندام مرغ دل ایشان رمیده.

جحامی را طلب کرد که از بی یاری بجان آمده ام و از بی خریداری به فغان! بیا و این حجاب را از پیش بردار و این دام را از هم بردر. حجام مردی ظریف بود و طبعی لطیف داشت، پاکی می راند و این قطعه می خواند:

نوبت خوبی امرد چو سرآید آن به

که پی عشوه بناگوش و ذقن نتراشد

لوح عارض چو شد از موی تراشیده درشت

چوب ساییست که جز صفحه دل نخراشد

بخش ۱۱

عاشقی که از دهشت حبیب دلتنگ بود و از وحشت رقیب پای در سنگ، آرزو می برد که کی باشد که آن ساده روی ریش برآورده باشد و پندار حسن از سر بیرون کرده تا بی تحاشی در خدمت او توانم بود و بی تکلف از صحبت او توانم آسود.

شنودم که چون موی از روی او برآمد و تازگی جمال آن پسر به سر آمد او نیز چون دیگران از راه تمنای او بنشست و دیده از تماشای او بربست. با وی گفتند: این خلاف آن است که می گفتی. گفت: من چه دانستم که این صید به هویی بخواهد گریخت و این قید به مویی بخواهد گسیخت.

در لغت خوانده ام که ریش پر است

پیش دانشور لغت پرداز

لیکن آن پر کزو به وکر عدم

می کند مرغ نیکویی پرواز

رونق حسن تو رفته ست ای پسر

از نهال خشک سرسبزی مجوی

خط سبزت با سیاهی تیره شد

حرف پندار جمال از دل بشوی

یک دو مویت کز زنخدان سرزده

کرده یکسانت به پیران دو موی

بخش ۱۲

درویشی به عشق جفاکیشی گرفتار شد، به سر راهی می دوید و اشکی می ریخت و آهی می کشید و از وی به چشم مرحمت هرگز نگاهی نمی دید.

با او گفتند: معشوق تو همواره همخانه مستان است و همخوابه می پرستان. با درویشان یار نیست و با معتقدان جز بر سر انکار نی. طالب او همچو او می باید و مصاحب او همچو او می شاید. هیچ بهتر از آن نیست که دامن از او درچینی و پی کار خود بنشینی.

درویش چون این نصیحت شنود بخندید و گفت:

درد عشق است مرا بهره ز جانان، نخورم

غصه گر زو دگری حسن تجمل بیند

او گلستان جمال است عجب نیست کزو

خارکش خار برد طالب گل گل چیند

بخش ۱۳

خوبرویی را کمند ارادت به حلقه درویشان کشید و چون نکته مرکز در دایره صوفیان آرمید،

شد رخش قبله خداجویان

از خدا روی خود در او کردند

فوطه پوشان بر آن شکر گفتار

چون مگس بر شکر غلو کردند

هر کس او را خاصه خود می خواست و خود را در نظر قبول او می آراست تا عاقبت در این کشاکش میان ایشان خلاف افتاد و نزاع خاست.

نیست دور از عشقبازان کوفتن بر یکدگر

چون دم از عشق یکی معشوق نیکو رو زنند

طائفان کعبه را چون شوق سازد تیزگام

جای آن دارد اگر بر یکدگر پهلو زنند

پیر خانقاه که او نیز از آن نمد کلاهی داشت و در آن دعوی هر دم بر خود گواهی، آن پسر را طلبید و زبان نصیحت کشید که ای فرزند ارجمند و جوان دلپسند! با هر کس چون شیر و شکر میامیز و به ریسمان فریب هر ناکس در میاویز تو آیینه خدانمایی، دریغ باشد که با هر بی سر و پا چهره گشایی.

هر لحظه عنان به چنگ اغیار مده

در خلوت خاص عام را بار مده

رخسار تو مرآت صقالت زده است

مرآت صقیل را به زنگار مده

چون آن شیرین پسر این نصیحت شنید بر وی تلخ آمد. روی ترش کرده برخاست و به بهانه ای از خانقاه بیرون رفت و چند روز نیامد. پیر و مریدان از غم مفارقت او به جان آمدند و از الم مهاجرت او به فغان، به الماس مژه گوهر عجز و اضطرار سفتند و به لسان افتقار و زبان اعتذار گفتند:

باز آ که بر تو هیچ کس حکمی ندارد ای پسر

با هر که خواهی می نشین از هر که خواهی می گذر

هرچند فریب عقل و خصم دینی

بازآ که دل شکسته را تسکینی

این بس که بلا و محنت ما بینی

با ما به طفیل دیگران بنشینی

آن جوان اعتذار درویشان را استماع فرموده، از شیوه تندخویی گذشت و به صحبت آن تنها ماندگان مهجور و فراق دیدگان رنجور بازگشت.

بعد از چهار چیز ز جانان چهار چیز

خوشتر بود ز راحت رحمت پس از عذاب

وصلی پس از فراق و وفایی پس از خلاف

صلحی پس از نزاع و رضایی پس از عتاب

روضهٔ ششم (در مطایبه)

بخش ۱ : از حضرت رسالت - صلی الله علیه و سلم - آرند که فرمو ...

بخش ۲ : رسول صلی الله علیه و - مر عجوزه را گفت که عجایز به ...

بخش ۳ : روزی اصمعی بر مایده هارون حاضر بود، ذکر پالوده کرد ...

بخش ۴ : خلیفه روزی چاشت می خورد، و بره بریان پیش او نهاده ...

بخش ۵ : بهلول را گفتند: دیوانگان بصره را بشمار گفت: آن از ...

بخش ۶ : فاضلی بر یکی از دوستان صاحب راز خود نامه می نوشت، ...

بخش ۷ : مستی از خانه بیرون آمد، و در میانه راه بیفتاد و قی ...

بخش ۸ : قاضی بغداد به عزیمت مسجد آدینه پیاده بیرون آمد مست ...

بخش ۹ : جولاهی در خانه دانشمندی ودیعتی نهاد، چون یکچند برآ ...

بخش ۱۰ : نابینایی در شب تاریک چراغی در دست و سبویی بر دوش د ...

بخش ۱۱ : عمرو لیث یکی از لشکریان خود را دید بر اسبی لاغر نش ...

بخش ۱۲ : علویی در بغداد زنی را به خود خواند آن زن از وی دین ...

بخش ۱۳ : فاضلی که صورتی قبیح و هیئتی کریه داشت به فرزدق رسی ...

بخش ۱۴ : جاحظ گوید: هرگز خود را چنان خجل ندیدم که روزی مرا ...

بخش ۱۵ : شخصی زشت رویی را دید که از گناهان استغفار می کرد و ...

بخش ۱۶ : زشت رویی پیش طبیب رفت که بر زشتترین جایی دملی برآو ...

بخش ۱۷ : شخصی بزرگ بینی زنی را خواستگاری می کرد و در تعریف ...

بخش ۱۸ : ظریفی شخصی را دید که موی بسیار بر روی دمیده بود گف ...

بخش ۱۹ : معاویه و عقیل بن ابی طالب با هم نشسته بودند معاویه ...

بخش ۲۰ : علویی با شخصی در اثنای خصومت گفت: مرا چون دشمن می ...

بخش ۲۱ : مدعیی خود را به صورت علویان آراسته و به دعوی آن نس ...

بخش ۲۲ : خلیفه با اعرابیی از مایده طعام می خورد، در آن اثنا ...

بخش ۲۳ : جمعی نشسته بودند و سخن کمال و نقصان رجال در پیوسته ...

بخش ۲۴ : بهلول بر هارون الرشید درآمد یکی از وزرا گفت: بشارت ...

بخش ۲۵ : توانگری در عهد یکی از ظالمان بمرد. وزیر آن ظالم پس ...

بخش ۲۶ : ترکی را گفتند کدام دوستتر داری غارت امروز یا بهشت ...

بخش ۲۷ : گدایی بر در سرایی چیزی خواست کدخدای خانه از درون آ ...

بخش ۲۸ : معلمی را پسر بیمار شد و مشرف به موت گشت، گفت: غسال ...

بخش ۲۹ : پسر معلمی را گفتند: چه بلا احمقی! گفت: اگر من احمق ...

بخش ۳۰ : از معلمی پرسیدند که تو بزرگتری یا برادر تو؟ گفت: م ...

بخش ۳۱ : بیماری بر شرف موت بود ابخری که از دهانش بوی ناخوش ...

بخش ۳۲ : مردی به شخصی رسید و آغاز گله کرد که روا باشد که مر ...

بخش ۳۳ : کوژپشتی را گفتند: آن می خواهی که خدای تعالی پشت تو ...

بخش ۳۴ : شخصی نماز گزارد و بعد از نماز دعا کرد و در دعای خو ...

بخش ۳۵ : زنی از شوهر خود شکایت پیش قاضی برد که مرا یک لحظه ...

بخش ۳۶ : پیری که کام جوانی رانده بود و از قوت کامرانی مانده ...

بخش ۳۷ : شخصی ده درم بر جوحی دعوی کرد. قاضی پرسید که گواه د ...

بخش ۳۸ : اعرابی شتری گم کرد، سوگند خورد که چون بیابد به یک ...

بخش ۳۹ : اعرابیی شتری گم کرد، بانگ زد که هر که شتر مرا به م ...

بخش ۴۰ : طبیبی را دیدند که هرگاه به گورستان رسیدی ردا در سر ...

بخش ۴۱ : روزی در فصل بهاران با جمعی از دوستداران به هوای گش ...

بخش ۴۲ : پسری را گفتند می خواهی که پدر تو بمیرد تا میراث وی ...

بخش ۴۳ : شخصی بر شاعری بیتی خواند که قافیه در یک مصراع راء ...

بخش ۴۴ : دو شاعر بر مایده ای جمع آمدند، پالوده ای آوردند بغ ...

بخش ۴۵ : شاعری پیش صاحب عباد قصیده ای آورد، هر بیت از دیوان ...

بخش ۴۶ : فرزدق ملک بصره را که خالد نام داشت مدح کرد. صله مد ...

بخش ۴۷ : شاعری بر فاضلی شعری خواند، چون به اتمام رساند گفت: ...

بخش ۴۸ : شاعری پیش طبیب رفت و گفت: چیزی در دل من گره شده اس ...

بخش ۴۹ : واعظی بر بالای منبر شعری از هر چه گویند بی مزه تر ...

بخش ۱

از حضرت رسالت - صلی الله علیه و سلم - آرند که فرموده است که مؤمن مزاح کن و شیرین سخن باشد و منافق ترشرو و گره بر ابرو. امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه گفته است که هیچ باک نیست اگر کسی چندان مزاح کنند که مؤمن از حد بدخویی و دایره ترشرویی بیرون آید.

بخش ۲

رسول صلی الله علیه و - مر عجوزه را گفت که عجایز به بهشت در نیایند! آن عجوزه به گریه درآمد. فرمود که خدای تعالی ایشان را جوان گرداند و جوانتر از آنچه بودند برانگیزاند آنگه به بهشت برد.

و نیز مر زنی را از انصار گفت: به شوهر خود برس که در چشم وی سفیدی واقع است. آن زن به سرعت و اضطراب تمام پیش شوهر خود دوید. شوهر از وی سبب اضطراب پرسید. آنچه حضرت فرموده بودند باز گفت. گفت: راست فرموده اند، در چشم من سفیدی هست و سیاهی هست اما نه به بدی!

گر مقبلی مزاح کند عیب او مکن

شغلیست آن به قاعده عقل و دین مباح

دل آیینه است کلفت جد زنگ آیینه

آن زنگ را چه امکان صیقل بود مزاح

بخش ۳

روزی اصمعی بر مایده هارون حاضر بود، ذکر پالوده کردند، اصمعی گفت: بسیاری از اعراب باشند که هرگز پالوده را ندیده باشند و نام او نشنیده.

هارون گفت: بر این دعوی که کردی گواهی بگذران و اگر نه دروغ است این. اتفاقا روزی هارون به شکار بیرون رفت، اصمعی با وی بود. دیدند که اعرابیی حالی از بادیه می رسد، هارون با اصمعی گفت که او را پیش من آر!

اصمعی پیش وی رفت که امیرالمؤمنین تو را می خواند، اجابت کن گفت: مؤمنان را امیر می باشد؟ اصمعی گفت: آری. اعرابی گفت: من به وی ایمان ندارم. اصمعی وی را دشنام داد، گفت: یا ابن الزانیه! اعرابی در غضب شد و گریبان اصمعی را بگرفت و هرسو می کشید و دشنام می داد و هارون می خندید.

بعد از آن پیش هارون آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین! چنانچه این مرد گمان می برد داد من از وی بستان که مرا دشنام داده است. هارون گفت: دو درم به وی ده. اعرابی گفت: سبحان الله مرا دشنام داده است، مرا دو درم دیگر به وی می باید داد.

هارون گفت: آری، حکم ما چنین است. اعرابی روی با اصمعی کرد و گفت: یا ابن الزانیین، روان باش و به حکم امیرالمؤمنین چهار درم بده. هارون از خنده به پشت افتاد، پس وی را همراه بردند. چون به قصر هارون درآمد و آن عظمت و شوکت بدید و مجلس هارون را مشاهده کرد در چشم وی بزرگ نمود.

پیش آمد و گفت: السلام علیک یا الله! هارون گفت: خاموش باش چه می گویی؟ گفت: السلام علیک یا نبی الله! گفتند: ویحک چه می گویی، وی امیرالمؤمنین است! گفت: السلام علیک یا امیرالمؤمنین هارون گفت: و علیک السلام.

پس وی را بنشاندند و مایده کشیدند و از هر چیزی بخورد و در آخر پالوده آوردند. اصمعی گفت: امید می دارم که وی نداند که پالوده چه چیز است؟ هارون گفت: اگر چنین باشد تو را یک بدره بدهم. پس اعرابی دست دراز کرد و پالوده را خوردن گرفت به وجهی که به آن می مانست که هرگز نخورده است.

هارون از وی پرسید که این چه چیز است که می خوری؟ گفت: سوگند به آن خدای که تو را به خلافت مکرم کرده است که من نمی دانم که این چه چیز است اما خدای تعالی در قرآن می گوید: «و فاکهة و نخل و رمان »، نخل نزدیک ما هست گمان می برم که این رمان است.

اصمعی گفت: ای امیرالمؤمنین اکنون دو بدره بر تو واجب شد زیرا که وی همچنانکه پالوده را نمی داند رمان را نیز نمی داند. هارون فرمود تا اصمعی را دو بدره زر دادند و اعرابی را چندان که غنی شد.

کیست دانی کریم آن که ز بند

نیست آگه خزانه درمش

هرچه آید بر او چه جد و چه هزل

همه گردد بهانه کرمش

بخش ۴

خلیفه روزی چاشت می خورد، و بره بریان پیش او نهاده بودند اعرابی از بادیه در رسید وی را پیش خواند، اعرابی بنشست و به شَرَه تمام در خوردن ایستاد.

خلیفه گفت: چه میشومی که چنان این بره را از هم می دری و به رغبت می خوری که گوئیا مادر او تو را به سرو زده است. اعرابی گفت: این خوردنیست اما تو چنان به چشم شفقت در وی می نگری و از دریدن و خوردن او بد می بری که گوئیا مادر او تو را شیر داده است.

خواجه بر مال خود آن گونه رحیم است و شفیق

که به چشم شفقت می نگرد در همه چیز

گر فتد در بره و میش وی اندک خطری

به فداشان بدهد مادر و فرزند عزیز

فی المثل گر خواجه نان و بره بریان نهد

پیش تو بر خوان اگر روزی شوی مهمان او

گر کنی صد رخنه در دندانش از سنگ ستم

به که از دندانت افتد رخنه ای در نان او

گر خورد از دست تو صد زخم بر پهلو و پشت

به که پر سازی تهیگاه خود از بریان او

بخش ۵

بهلول را گفتند: دیوانگان بصره را بشمار گفت: آن از حیز شمار بیرون است، اگر گویید عاقلان را بشمارم که معدودی چند بیش نیستند.

هرکه عاقل بینی او را بهره است

نقد وقت از مایه دیوانگی

می زید از آفتاب حادثات

شادمان در سایه دیوانگی

بخش ۶

فاضلی بر یکی از دوستان صاحب راز خود نامه می نوشت، شخصی در پهلوی او نشسته بود و به گوشه چشم نوشته وی را می خواند، بر وی دشوار آمد، بنوشت که اگر نه در پهلوی من دزدی زن به مزدی نه نشسته بودی و نوشته مرا نمی خواندی همه اسرار خود بنوشتمی.

آن شخص گفت: والله ای مولانا که من نامه تو را مطالعه نکردم و نخواندم. گفت: ای نادان! پس این را که می گویی از کجا می گویی؟

هرآن کس که دزدیده بر سر مرد

شود مطلع شایدش خواند دزد

بر آن کار اگر مزد دارد طمع

همین به که نامش نهی زن به مزد

بخش ۷

مستی از خانه بیرون آمد، و در میانه راه بیفتاد و قی کرد و لب و دهان خود بیالود. سگی آمد و آن را لیسیدن گرفت، پنداشت که آدمی است که آن را پاک می کند، دعا می کرد که خدای تعالی فرزندان و فرزندان فرزندان تو را خدمتگار تو گرداند.

بعد از آن سگ پای برداشت و بر روی او بول کرد. گفت: بارک الله ای سیدی! که آب گرم آوردی تا روی مرا بشویی.

شرابخواره چو بر خویشتن روا دارد

که سبلت از قی ناپاک می بیالاید

سگ از مثانه گر ابریق آب گرم آرد

که غسل سبلت ناپاک او کند شاید

بخش ۸

قاضی بغداد به عزیمت مسجد آدینه پیاده بیرون آمد مستی پیش وی رسید، وی را بشناخت گفت: اعزک الله ایها القاضی، روا باشد که تو پیاده روی؟ آنگه به طلاق سوگند خورد که قاضی را برگردن خود سوار کند.

قاضی گفت: پیش آی ای ملعون چون برگردن او سوار شد. روی باز پس کرد که به تک تیز روم یا آهسته؟ گفت: میان این و آن اما باید که رم نکنی و نلغزی و به پای دیوارها نزدیک روی تا از مزاحمت روندگان مأمون باشم.

گفت: بارک الله ایها القاضی تو خود قاعده سواری را نیکو می دانسته ای. چون قاضی را به مسجد رسانید فرمود تا وی را در زندان محبوس کنند. گفت: اصلحک الله ایها القاضی این سزای کسی است که تو را از مذلت پیادگی برهاند و به مرکوبی تو تن دردهد و به عزت سواری به مسجد رساند؟ قاضی بخندید و وی را بگذاشت.

مستی به قصد عربده چون راه گیردت

با او به رفق کار کن ای کاردان حکیم

موییست عرض مرد خردمند خرده دان

مپسندش از کشاکش نابخردان دو نیم

بخش ۹

جولاهی در خانه دانشمندی ودیعتی نهاد، چون یکچند برآمد به آن محتاج شد، پیش وی رفت، دید که بر در سرای خود بر مسند تدریس نشسته و جمعی از شاگردان پیش وی صف بسته.

گفت: ای استاد به آن ودیعت احتیاج دارم گفت: ساعتی بنشین تا از درس فارغ شوم چون جولاه بنشست، مدت درس او دیر کشید و وی مستعجل بود و عادت آن دانشمند آن بود که در وقت درس گفتن سر خود می جنبانید جولاه را تصور آن شد که درس گفتن همان سر جنبانیدن است.

گفت: ای استاد برخیز و مرا تا آمدن نایب خود گردان، تا من به جای تو سر می جنبانم و ودیعت مرا بیرون آور که من تعجیل دارم. دانشمند چون آن شنید بخندید و گفت:

فقیه شهر زند لاف آن به مجلس عام

که آشکار و نهان علوم می داند

جواب هرچه از او پرسی آن بود که به دست

اشارتی بکند یا سری بجنباند

بخش ۱۰

نابینایی در شب تاریک چراغی در دست و سبویی بر دوش در راهی می رفت. فضولی به وی رسید و گفت: ای نادان روز و شب پیش تو یکسان است و روشنی و تاریکی در چشم تو برابر، این چراغ را فایده چیست؟

نابینا بخندید که این چراغ نه از بهر خود است، از برای چون تو کوردلان بی خرد است تا با من پهلو نزنند و سبوی مرا نشکنند.

حال نادان را ز نادان به نمی داند کسی

گرچه در دانش فزون از بوعلی سینا بود

طعن نابینا زدی ای دم ز بینایی زده

زانکه نابینا به کار خویشتن بینا بود

بخش ۱۱

عمرو لیث یکی از لشکریان خود را دید بر اسبی لاغر نشسته،

زین لاغر اسبکی که همانا نیافته ست

جز از عظام جوهر ترکیب او نظام

همچون خر عزیر عظام آمده به هم

لیکن هنوز گوشت نروییده از عظام

لاغر اسبی که گر بجویی

از گوشت در او نشان نیابی

از سر تا سم گرش بکاوی

جز پوست بر استخوان نیابی

گفت: لعنت بر لشکریان من باد که هر دینار و درم که به ایشان دادم فروج زنان خود را فربه ساختند و مرکوبان خود را از گرسنگی بگداختند. آن شخص بشنید گفت: والله ای امیر اگر نظر استبصار بر فرج زن من گماری آن را از سرین اسب من لاغرتر شماری.

عمرو از این سخن بخندید و او را چیزی کرایمندی انعام کرد و گفت: برو هر دو مرکوب خود را فربه کن

مرکوب تو دو داد خدا بار خویش را

گاهی ازان بر این نه و گاهی ازین بر آن

زان بارگی شب کن و زین بارگیر روز

این را به زیر زین کش و آن را به زیر ران

بخش ۱۲

علویی در بغداد زنی را به خود خواند آن زن از وی دینار و درهم خواست. علوی گفت: تو به آن راضی نیستی که جزوی از اهل خاندان نبوت و خانواده ولایت در تو فرود آید؟

زن گفت: این فسانه را به قحبگان قم و کاشان گوی، از قحبگان بغداد این آرزو را جز به دینار و درهم مجوی.

به سفله تا ندهی ضعف آن کزو خواهی

طمع مدار کزو کام دل به دست آید

گره گشای ز کیسه که قحبه بند ازار

به دوستی خدا و رسول نگشاید

گفت مملوکه ای به مالک خویش

کز قفایش گرفت راه فساد

ترک این فعل کن که جایز نیست

پیش دین پیشگان شرع نهاد

گفت خامش که شیخ دین مالک

به چنین عیش رخصت ما داد

گفت مسکین ز زیر او که خدات

در زد و گیر مالک اندازاد

بخش ۱۳

فاضلی که صورتی قبیح و هیئتی کریه داشت به فرزدق رسید وی را دید که روی او به جهت مرضی زرد شده. گفت: تو را چه بوده است که رنگ تو چنین زرد شده است؟

گفت: چون تو را دیدم از گناهان خود اندیشیدم، رنگ من چنین زرد برآمد. گفت: در وقت دیدن من چرا از گناهان خود یاد کردی؟ گفت: ترسیدم که خدای تعالی مرا عقوبت کند و همچون تو مسخ گرداند.

چون رخ زشت تو بینم، دل من

عقد اصرار گنه فسخ کند

زانکه ترسم که ز شومی گناه

قهر ایزد چو توام مسخ کند

و همین فاضل گوید که با دوستی در راهی ایستاده بودم و سخن می گفتم زنی آمد و در برابر من ایستاد و در روی من نظر می کرد. چون نظر کردن وی از حد درگذشت غلام را گفتم پیش آن زن رو و بپرس که چه می شود؟

غلام باز آمد که می گوید که چشم من گناهی عظیم کرده بود می خواستم که وی را عقوبتی کنم، هیچ عقوبت زیادت از آن نیافتم که به این زشت رو نظر کنم!

نامه مردم چشمم ز گنه شسته نشد

گرچه از گریه دو صد بار پر آبش کردم

تا رهد زآتش فردای قیامت امروز

به نظر در رخ زشت تو عذابش کردم

بخش ۱۴

جاحظ گوید: هرگز خود را چنان خجل ندیدم که روزی مرا زنی بگرفت و به در دکان استاد ریخته گر برد که همچنین من متحیر شدم که آن چه بود؟ از آن استاد پرسیدم گفت: مرا فرموده بود که تمثالی بر صورت شیطان برای من بساز گفتم: نمی دانم که بر چه شکل می باید ساخت تو را آورد که بدین شکل!

بوالعجب روی و گونه ای داری

کس بدین روی و گونه نتوان کرد

بهر تصویر صورت شیطان

جز رخت را نمونه نتوان کرد

بخش ۱۵

شخصی زشت رویی را دید که از گناهان استغفار می کرد و نجات از آتش دوزخ می طلبید گفت: ای دوست بدین روی چرا بر دوزخ بخیلی می کنی و آن را از آتش دریغ می داری؟

چون نبینی تو روی خود زان رو

بر کسان ناخوش است نی بر تو

گر بدین رو در آتشت فکنند

حیف بر آتش است نی بر تو

بخش ۱۶

زشت رویی پیش طبیب رفت که بر زشتترین جایی دملی برآورده ام. طبیب تیز در روی او نگریست و گفت: دروغ می گویی، اینک روی تو را می بینم، بر وی هیچ دملی نیست!

ز زشتی است که سلطان شرع نپسندد

که عضوهای فرود از کمر برهنه کنی

چو رویت از همه جا زشت تر بود چه عجب

که رو بپوشی و جای دگر برهنه کنی

بخش ۱۷

شخصی بزرگ بینی زنی را خواستگاری می کرد و در تعریف خود می گفت که من مردی ام از خفت و سبکساری دور و بر احتمال مکاره صبور. زن گفت: اگر تو بر احتمال مکاره صبور نبودی این بینی را چهل سال نتوانستی کشیدن!

از بینی بزرگ تو باریست بر همه

تا کی به هرزه روی سوی آن و این نهی

هرلحظه سجده تو نه از بهر طاعت است

بار گران بینی خود بر زمین نهی

بخش ۱۸

ظریفی شخصی را دید که موی بسیار بر روی دمیده بود گفت: این موی ها را بکن پیش از آن که روی تو سر گردد!

خواجه هر روز اگر به موچینه

از رخ خود نه موی برگیرد

چند روزی چو بگذرد بر وی

رویش از موی، حکم سرگیرد

بخش ۱۹

معاویه و عقیل بن ابی طالب با هم نشسته بودند معاویه گفت: ای اهل شام هیچ شنیده اید قول الله تعالی را آنجا که می گوید: «تبت یدا ابی لهب و تب »؟ گفتند: آری!

گفت: ابولهب عم عقیل است. عقیل گفت: ای اهل شام هیچ شنیده اید قول الله تعالی را آنجا که می گوید: «وامراته حمالة الحطب »؟ گفتند: آری! گفت: حمالة الحطب عمه معاویه است.

چو هست در تو منقصتی عیب دیگری

کردن به آن نه قاعده مرد باهش است

او خامش است از تو و از عیب دیگران

گویا کنی به عیب خود آن را که خامش است

بخش ۲۰

علویی با شخصی در اثنای خصومت گفت: مرا چون دشمن می داری و حال آنکه تو مأموری به آنکه در هر نماز بر من صلوات فرستی و بگویی: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد گفت: من الطیبین الطاهرین نیز می گویم و تو از آن بیرونی!

ای که ز آل نبی می شمری خویش را

هست گواهت بر آن، پاکی ذات و صفات

چون تو دم از طیبات می زنی و طیبین

کو صفت طیبین یا سمت طیبات؟

بخش ۲۱

مدعیی خود را به صورت علویان آراسته و به دعوی آن نسبت عالی برخاسته،

در دعوی وی عیان نه از صدق فروغ

هم دوش ز گیسوان گواهان دروغ

بر صاحبدلی درآمد، از جای بجست و وی را بر صدر نشاند و در صف نعال نشست. هر چه طلب داشت زیادت از آن عطا کرد و در وقت خروجش ادب مشایعه به جای آورد. اصحاب گفتند: ما این شخص را می شناسیم، نسبت وی از این نسبت دور است و دعوی وی در این صورت کذب و زور، نه پدرش را از این خاندان بویی است نه مادرش را در این خانواده رویی،

مادرش شهرگرد و خانه گداست

پدرش دیگ بند و دوک تراش

آن یکی از قبیله ارذال

وین دگر از طویله اوباش

صاحبدل گفت: آنچه ما کردیم نه لایق صادقان این خانواده است بلکه فراخور مدعیان از راه افتاده است!

هرکس ز خاندان نبوت نصیب یافت

تعظیم او وظیفه هر بی نصیب نیست

هست او غریب دهر به راه محبتش

گر مال و ملک و جاه ببازی غریب نیست

بخش ۲۲

خلیفه با اعرابیی از مایده طعام می خورد، در آن اثنا نظرش بر لقمه وی افتاد، مویی به چشم وی درآمد، گفت: ای اعرابی موی را از لقمه خود دور کن!

اعرابی گفت: بر مایده کسی که چندان در لقمه خورنده نگرد که موی را بیند طعام نتوان خورد و دست از طعام باز کشید و سوگند خورد که دیگر بر مایده وی طعام نخورد.

چو میزبان بنهد خوان مکرمت آن به

که از ملاحظه میهمان کنار کند

نه آن که بر سر خوان لقمه لقمه او را

به زیر چشم ببیند به دل شمار کند

بخش ۲۳

جمعی نشسته بودند و سخن کمال و نقصان رجال در پیوسته، یکی از آن میان گفت: هر که دو چشم بینا ندارد نیم مرد است و هر که در خانه عروسی زیبا ندارد نیم مرد است و هر که وقوف بر سباحت دریا ندارد نیم مرد است.

نابینایی در مجلس حاضر بود که زن نداشت و سباحت نمی دانست بانگ بر وی زد که ای عزیز عجب مقدمه ای پرداختی و مرا از دایره مردی چنان دور انداختی که هنوز نیم مرد در می باید تا نام «هیچ مردی» بر من شاید!

چنان ز پایه مردی فتاد خواجه برون

ز بس فسردگی و خام ریشی و سردی

که گر هزار فضیلت رسد ز مردانش

قدم برون ننهد از حدود نامردی

بخش ۲۴

بهلول بر هارون الرشید درآمد یکی از وزرا گفت: بشارت باد مر تو را ای بهلول که امیرالمؤمنین تو را بر سر قرده و خنازیر سردار و امیر گردانید. بهلول گفت: گوش به من دار و فرمان من به جا آر که از جمله رعایای منی!

به شهریاری گاو و خرم دهی مژده

رعیتی که بود خاص شهریار تویی

شمار لشکریانم ز خرس و خوگ کنی

نخست کس که درآید درین شمار تویی

بخش ۲۵

توانگری در عهد یکی از ظالمان بمرد. وزیر آن ظالم پسر وی را طلب کرد و پرسید که پدر تو چه گذاشته است؟ گفت: از مال و منال چنین و چنان و از وارثان، وزیر کبیر را ایده الله سبحانه و این فقیر حقیر را.

وزیر بخندید و فرمود که میراث وی را به دو نیم کردند، نیمی را به وی گذاشت و نیمی را برای پادشاه برداشت.

ظلم پیشه وزیر نشناسد

جز حق پادشاه مال یتیم

عدل داند اگر برد به تمام

فضل داند اگر کند به دو نیم

بخش ۲۶

ترکی را گفتند کدام دوستتر داری غارت امروز یا بهشت فردا؟ گفت: آنکه امروز دست به غارت بگشایم و هرچه بیابم بربایم و فردا با فرعون در آتش درآیم!

آن شنیدستی که ترکی وصف جنت چون شنید

گفت با واعظ که آنجا غارت و تاراج هست؟

گفت نی، گفتا: بتر باشد ز دوزخ آن بهشت

کاندر او کوته بود از غارت و تاراج دست

بخش ۲۷

گدایی بر در سرایی چیزی خواست کدخدای خانه از درون آواز داد معذور دار که خانگیان اینجا نیستند. گدا گفت: من پاره نان می خواهم نه مباشرت با خانگیان!

چون گدا بر در سرات رسد

هرچه داری بده بهانه مکن

تا نیاید به خاطرش چیزی

پیش او ذکر اهل خانه مکن

کس در حرم سفله ناپاک سیر

چون نان نبود نهفته از چشم بشر

از خانه او توقع نان بتر است

کز خانگیان توقع چیز دگر

بخش ۲۸

معلمی را پسر بیمار شد و مشرف به موت گشت، گفت: غسال بیارید تا وی را بشوید گفتند: هنوز نمرده است گفت: باکی نیست آن زمان را که از غسل وی فارغ شوید بخواهد مرد!

هرکه در کار خویش پیش از وقت

می نماید به حکم طبع شتاب

می خورد روزه نارسیده به شب

می کشد موزه نارسیده به آب

بخش ۲۹

پسر معلمی را گفتند: چه بلا احمقی! گفت: اگر من احمق نبودمی ولدالزنا بودمی!

عیب مادر بود ار فرزندی

خلق و خویش نه به وفق پدر است

گوش استر که دراز است گواست

کش نه اسب است پدر بلکه خر است

بخش ۳۰

از معلمی پرسیدند که تو بزرگتری یا برادر تو؟ گفت: من بزرگترم، اما چون یک سال دیگر بر وی بگذرد با من برابر خواهد شد!

چو هیچ چیز نشد حاصلت چه می پرسی

که روزگار فلان در چه چیز می گذرد

شمار عمر کسان می کنی نمی دانی

که در مقابله عمر تو نیز می گذرد

بخش ۳۱

بیماری بر شرف موت بود ابخری که از دهانش بوی ناخوش می آمد بر بالینش نشسته بود، سر به نزدیک وی می برد و تلقین شهادت می کرد و بر روی وی نفس می زد. هرچند بیمار روی خود می تافت وی الحاح بیشتر می کرد و سر نزدیکتر وی می برد.

چون کار بر بیمار تنگ آمد گفت: ای عزیز! می گذاری که من خوش و پاکیزه بمیرم یا می خواهی که مرگ مرا به هرچه از آن ناپاکتر است بیالایی؟!

در جهان اهل فضل نایابند

گوش بر هر فضول نتوان کرد

هر که بوی ریا دهد ز لبش

نفسش را قبول نتوان کرد

بخش ۳۲

مردی به شخصی رسید و آغاز گله کرد که روا باشد که مرا نمی شناسی و رعایت حق من نمی کنی؟ آن شخص حیران ماند و گفت: از اینها که تو می گویی من خبری ندارم!

گفت: پدرم مادر تو را خواستگار کرده بوده است اگر وی را می خواست من برادر تو می بودم. آن شخص گفت: والله این خویشی است که سبب آن می شود که من از تو میراث برم و تو از من میراث بری.

گمان خام طمع آن بود که بر همه خلق

فریضه است که با وی شوند احسان سنج

چو خامی طمع او به پختگی نرسد

فتد ز تنگدلی در مضیق محنت و رنج

بخش ۳۳

کوژپشتی را گفتند: آن می خواهی که خدای تعالی پشت تو را چون دیگران راست گرداند یا آن که پشت دیگران را چون تو کوژ گرداند؟ گفت: آنکه همه را چون من کوژ گرداند تا به آن چشمی که ایشان در من نگریسته اند من نیز به همان چشم در ایشان نگرم.

خوش آنکه خصم به عیبی که طعنه تو زند

به رغم وی ز چنان عیب رسته بنشینی

وز این نشستن بی عیب خوشتر آن باشد

که مبتلا شده او را به عیب خود بینی

بخش ۳۴

شخصی نماز گزارد و بعد از نماز دعا کرد و در دعای خود درآمدن در بهشت و خلاصی از آتش دوزخ خواست پیرزنی در قفای او ایستاده بود و آن را می شنید، می گفت: خداوندا مرا در آنچه می خواهد شریک گردان.

چون آن شخص آن را بشنید گفت: خداوندا مرا بر دار کش و به ضرب تازیانه بمیران! پیرزن گفت: خداوندا مرا بیامرز و از آنچه می طلبد نگاه دار!

آن شخص روی باز پس کرد که این عجب ناراست حکمی است و ناپسندیده قسمتی که در راحت و آسودگی با من انبازی و در محنت و فرسودگی از من ممتاز!

نه منصف باشد آن طامع که کامی

چو یابی از خدای انباز گردد

وگر در راه ناکامی نهی گام

هم از گام نخستین باز گردد

بخش ۳۵

زنی از شوهر خود شکایت پیش قاضی برد که مرا یک لحظه فارغ نمی گذارد نه در خلا و نه در ملا و نه در وقت خمیر کردن و نه در وقت نان پختن و نه در وقتی که روزه می دارم و نه در وقتی که نماز می گزارم. شوهرش گفت: من تو را از برای این خواسته ام.

زن گفت: ایهاالقاضی حسبة لله که تعیین کن که در شبانه روزی چند بار با من نزدیکی کند تا من بدانم و خود را بر آن راست گیرم. قاضی گفت: ده بار! زن گفت: طاقت این ندارم گفت: نه بار! گفت: طاقت ندارم و همچنین می گفت تا به پنج بار رسانید.

زن گفت: طاقت این نیز ندارم قاضی گفت: وای بر تو نمی خواهی که این مسکین را هیچ بهره ای باشد. زن گفت: راضی شدم! مرد گفت: ای قاضی بفرمای تا کسی را کفیل خود کند، زن گفت: اینک قاضی مسلمانان کفیل من است.

قاضی گفت: ای زانیه می خواهی که از وی بگریزی و مرا در دست وی اندازی تا آنچه با تو می کند با من کند! برخیز و بیرون رو که لعنت خدای بر تو باد.

در وایه های نفس وکیل کسی مشو

ترسم که با هزار عزیزی شوی ذلیل

تن در دهد به قحبگی آید چو وقت کار

هر پاکدامنی که شود قحبه را کفیل

بخش ۳۶

پیری که کام جوانی رانده بود و از قوت کامرانی مانده، کنیزکی صاحب جمال خرید و به وقت فرصتش در کنار کشید، هر چند پیر حریص بود، اما آلتش مساعدت ننمود. با کنیزک گفت: لطفی بنمای و دست عنایت برگشای و به اندک مالشی این خفته را برخیزان و این مرده را برانگیزان.

چو رشته آلت من سخت سست است

به مالش یاریی ده ای نکو زن

نمالی تا سر رشته به انگشت

نیارد رفت در سوفار سوزن

کنیزک هر چند دست جنبانید به جایی نرسید و هرچند مالش داد کاری نگشاد. شنیدند که این ابیات می گفت ولیکن از آن پیر می نهفت:

به منزل نارسیده آلت پیر

به سان لاشه لاغر بخسبد

به زور دست چون خیزانی از جای

چو داری دست از او دیگر نجنبد

بخش ۳۷

شخصی ده درم بر جوحی دعوی کرد. قاضی پرسید که گواه داری؟ گفت: نی گفت: سوگندش دهم. گفت: سوگند وی را چه اعتبار:

هر لحظه خورد هزار سوگند دروغ

زان گونه که در بادیه اعرابی دوغ

جوحی گفت: ای قاضی مسلمانان! در مسجد محله ما امامی است پرهیزگار راست گفتار نیکوکردار، وی را بطلب و به جای من سوگند ده تا خاطر این مرد قرار گیرد.

بخش ۳۸

اعرابی شتری گم کرد، سوگند خورد که چون بیابد به یک درم بفروشد. چون شتر را یافت از سوگند خود پشیمان شد، گربه ای در گردن شتر آویخت و بانگ زد که که می خرد شتری به یک درم و گربه ای به صد درم؟ اما بی یکدیگر نمی فروشم شخصی بود آنجا رسید گفت: چه ارزان بودی این شتر اگر این قلاده در گردن نداشتی.

لئیم اگر به شتر بخشدت عطا مستان

که این ز عادت اهل کرم برون باشد

قلاده ای که ز منت به گردنش بندد

هزار بار ز بار شتر فزون باشد

بخش ۳۹

اعرابیی شتری گم کرد، بانگ زد که هر که شتر مرا به من آرد مر او راست دو شتر با وی. گفتند: هیهات این چه کار است که سرباری مه از خروار است؟ گفت: شما لذت یافت و حلاوت وجدان نچشیده اید، معذورید!

گمشده گرچه حقیر است مگوی

که عنان از طلبش تافته به

هست در قاعده خرده شناس

لذت یافتن از یافته به

بخش ۴۰

طبیبی را دیدند که هرگاه به گورستان رسیدی ردا در سر کشیدی از سبب آنش سؤال کردند گفت: از مردگان این گورستان شرم می دارم، بر هر که می گذرم ضربت من خورده است و در هر که می نگرم از شربت من مرده است!

ای رای تو در علاج بیمار علیل

برآمدن مرگ قدوم تو دلیل

در کشور مات منت جان ستدن

برداشته ای ز گردن عزرائیل

ای صنعت طب شکسته بازار از تو

هرچند بود به رنج بیمار از تو

المنة لله که عجب خوشنودند

غسال و کفن فروش و حفار از تو

یکی از حکما گفته است: طبیب ناقص وباست مر عامه را.

ای که هستی ز طب ناقص خویش

عامه خلق را به جای وبا

چه عجب گر کنند نفرینت

هست نفرین تو دعای وبا

بخش ۴۱

روزی در فصل بهاران با جمعی از دوستداران به هوای گشت و تماشای صحرا و دشت بیرون رفتیم چون در موضع خرم منزل ساختیم و سفره انداختیم سگی از دور آن را دید، خود را به آنجا رسانید.

یکی از حاضران پاره سنگ برداشت و چنانکه نان پیش سنگ اندازند پیش وی انداخت آن را بوی کرد و بی توقف بازگشت، هرچند آواز دادند التفات نکرد اصحاب از آن متعجب شدند.

یکی از آن میان گفت: می دانید که این سگ چه گفت؟ گفت: این بدبختان از بخیلی و گرسنگی سنگ می خورند، از خوان ایشان چه توقع توان داشت و از سفره ایشان چه تمتع توان گرفت؟

خواجه چون افکنده خوان نزدیک و دور

حظ و بهره برده زانجا بیدرنگ

حظ مسکین گر به از نزدیک چوب

بهره بیچاره سگ از دور سنگ

بخش ۴۲

پسری را گفتند می خواهی که پدر تو بمیرد تا میراث وی بگیری؟ گفت: نی، اما می خواهم که وی را بکشند تا چنانچه میراث وی بگیرم خونبهای وی نیز بستانم!

فرزند که خواهد ز پی مال پدر را

خواهد که نماند پدر و مال بماند

خوش نیست به مرگ پدر و بردن میراث

خواهد که کشندش که دیت هم بستاند

کنیزکی صاحب جمال می گذشت شخصی در عقب وی ایستاد .کنیزک گفت: آنچه خواجه من با من می کند می خواهی؟ گفت: بلی! گفت: بنشین که خواجه من از عقب می رسد با تو آن کند که با من می کند!

کودکی را پدر آمد ز سفر

هر که کردش ز در خانه گذر

گفت: ای خواجه بده سیم و زرم

مژدگانی قدوم پدرم

زیرکی گفت بدو کای فرزند

مقدم او همه را نیست پسند

مادرت را ز سفر آمده شوی

مژدگانی ز کس مادر جوی

بخش ۴۳

شخصی بر شاعری بیتی خواند که قافیه در یک مصراع راء مهمله مضموم آورده بود و در یکی زاء معجمه مکسور. شاعر گفت: این قافیه راست نیست زیرا که یک جا حرف راست بی نقطه و یکجا حرف زاست به نقطه.

آن شخص گفت: این را نقطه مزن. شاعر گفت: یک جا قافیه مضموم است و یک جا مکسور. گفت: بنگرید این چه نادان مردیست، من می گویم نقطه مزن وی اعراب می کند‍

آن سفله که مدح را ز ذم نشناسد

فتح از کسر و کسر ز ضم نشناسد

زو در عجبم که چون دم از شعر زند

کو شعر و شعیر را ز هم نشناسد

بخش ۴۴

دو شاعر بر مایده ای جمع آمدند، پالوده ای آوردند بغایت گرم یکی از ایشان مر دیگری را گفت: این پالوده گرمتر است از آن حمیم و غساق که فردا در جهنم خواهی آشامید. دیگری در جواب گفت: یک بیت از اشعار خود بخوان و بر آنجا دم تا هم تو بیاسایی و هم دیگران

از خنک شعر خویش یک مصراع

گر کنی نقش بر در دوزخ

از جهنم برد حرارت نار

در حمیم آورد برودت یخ

بخش ۴۵

شاعری پیش صاحب عباد قصیده ای آورد، هر بیت از دیوانی و هر معنی زاده طبع سخندانی. صاحب گفت: از برای ما عجب قطار شتر آورده ای که اگر کسی مهارشان بگشاید هر یک به گله دیگر گراید!

همی گفتی به دعوی دی که باشد

به پیش شعر عذبم انگبین هیچ

ز هر جا جمع کردی چند بیتی

به دیوانت نبینم غیر ازین هیچ

اگر هریک به جای خود رود باز

بجز کاغذ نماند بر زمین هیچ

بخش ۴۶

فرزدق ملک بصره را که خالد نام داشت مدح کرد. صله مدح خود چنان که می خواست نیافت به این دو بیتش هجو کرد:

لقد غرنی من خالد باب داره

ولم ادر ان للوم حشو اهابه

ولست و ان اخطات فی مدح خالد

باول انسان خری فی ثیابه

می گوید:

آراسته بیرون سرایی دیدم

در مدح خداوند سرا پیچیدم

آلود شعار شعر پاکیزه من

از لوث حدث چو مدحش اندیشیدم

چون این دو بیت به خالد رسید، ده هزار درم به وی فرستاد و پیغام داد که به این درمها معنی را که از باطن خود نموده ای و ظاهر خود را به آن آلوده ای بشوی.

عجب مدار ز ممدوح اگر کند احسان

بجای مادح خود گرچه نیک و بد گوید

ز بحر جود کند رشحه ای روان که بدان

ز لوح خاطر خود حرف ذم خود شوید

بخش ۴۷

شاعری بر فاضلی شعری خواند، چون به اتمام رساند گفت: این را در خلا جا گفته ام. فرمود که والله راست می گویی از این بوی آن می آید!

سخنور مگو گو که اشعار او

ز بحر کدر یا صفا آمده ست

زند صاحب ذوق را بر مشام

نسیمی که آن از کجا آمده ست

بخش ۴۸

شاعری پیش طبیب رفت و گفت: چیزی در دل من گره شده است و وقت مرا ناخوش می دارد و از آنجا فسردگی به همه اعضای من می رسد و موی بر اندام من برمی خیزد.

طبیب مردی ظریف بود، گفت: به تازگی هیچ شعری گفته ای که هنوز بر کسی نخوانده باشی؟ گفت: آری! گفت: بخوان! بخواند، باز گفت: بخوان! بخواند، گفت: برخیز که نجات یافتی، این شعر بود که در دل تو گره شده بود و خنکی آن به بیرون سرایت می کرد، چون از دل خود بیرون دادی خلاص یافتی!

چه شعر است این که چون نامش ز دانا

بپرسی بر زبانش هرزه آید

و گر بر شربت بیمار خوانی

تب محرق رود تب لرزه آید

بخش ۴۹

واعظی بر بالای منبر شعری از هر چه گویند بی مزه تر خواند و ترویج آن را گفت: والله این را در اثنای نماز گفته ام! شنیدم که یکی از مجلسیان می گفت: شعری که در نماز گفته شده است چنین بی مزه است، نمازی را که در وی این شعر گفته شده باشد چه مزه بوده باشد!

گفتی که دوش گفته ام اندر نماز شب

شعری که قدر جمله اشعار ازو شکست

آن شعر اگر ز منفذ سفل آمدی فرود

زان یافتی نماز تو همچون وضو شکست

شاعری خواند پرخلل غزلی

کین به حذف الف بود موصوف

گفتمش نیست صنعتی زان به

که کنی حذف ازان تمام حروف

دی همی خواندی به دعوی مطلعی

کین نه مطلع بلکه بحر گوهر است

کی سزد یک بحر تنها خواندنش

زانکه هر مصراع بحر دیگر است

گر نیاری خواند و نتوانی نوشتن یا ز وزن

زاده طبعت برون باشد گه نظم آوری

زین سه خصلت کی توان در شاعری عیب تو کرد

چون نیامد زان خلل در منصب پیغمبری

روضهٔ هفتم (در شعر و بیان شاعران)

بخش ۱ - تعریف شعر : شعر در عرف قدما و حکما کلامیست مؤلف از مقدمات مخیل ...

بخش ۲ - رودکی : رودکی - رحمه الله تعالی، وی از ماوراء لنهر است و ا ...

بخش ۳ - دقیقی : دقیقی - رحمه الله تعالی - از شعرای ماتقدم است و اب ...

بخش ۴ - عمارهٔ مروزی : عماره - رحمه الله تعالی، وی نیز از متقدمان است و د ...

بخش ۵ - عنصری : عنصری - رحمه الله تعالی - مقدم شعرای عصر خود بوده ...

بخش ۶ - عسجدی : عسجدی - رحمه الله تعالی، وی از مرو است و از جمله م ...

بخش ۷ - فرخی : فرخی - رحمه الله تعالی - وی نیز در ایام دولت یمین ...

بخش ۸ - فردوسی : فردوسی - رحمه الله تعالی، وی از طوس است و فضل و کم ...

بخش ۹ - ناصرخسرو : ناصر خسرو الانصاری - رحمة الله علیه - در صناعت شعر ...

بخش ۱۰ - ازرقی هروی : ازرقی هروی - رحمة الله علیه - در قواعد شعر ماهر بو ...

بخش ۱۱ - معزی : معزی - رحمه الله تعالی، وی در زمان دولت معز الدنیا ...

بخش ۱۲ - عبدالواسع جبلی : عبدالواسع جبلی - رحمة الله علیه، وی فاضل کامل و شا ...

بخش ۱۳ - ادیب صابر ترمذی : ادیب صابر ترمذی - رحمة الله علیه، وی شاعری فصیح و ...

بخش ۱۴ - انوری : انوری - رحمة الله تعالی، حکیمی کامل و فصیحی فاضل ب ...

بخش ۱۵ - رشید وطواط : رشید وطواط - رحمه الله تعالی، وی از شعرای ماوراء ا ...

بخش ۱۶ - عمعق بخارایی : عمعق - رحمه الله تعالی، وی نیز از شعرای ماوراء الن ...

بخش ۱۷ - سوزنی : سوزنی - رحمه الله تعالی، وی از نسف بوده است، و به ...

بخش ۱۸ - خاقانی : خاقانی حقایقی شروانی - رحمه الله تعالی، وی را به س ...

بخش ۱۹ - فخرالدین اسعد گرگانی : فخری جرجانی - رحمه الله تعالی - از اماثل و افاضل ر ...

بخش ۲۰ - ظهیر فاریابی : ظهیر فاریابی - رحمه الله تعالی، وی از مشاهیر جهان ...

بخش ۲۱ - نظامی : نظامی - رحمه الله تعالی، وی از گنجه است و فضایل و ...

بخش ۲۲ - کمال اسماعیل اصفهانی : کمال اسماعیل اصفهانی - رحمه الله تعالی، وی را خلاق ...

بخش ۲۳ - سلمان ساوجی : سلمان ساوجی - رحمه الله تعالی، وی شاعر فصیح و سخن ...

بخش ۲۴ - محمد عصار تبریزی : محمد عصار تبریزی - رحمه الله تعالی، وی صاحب کتاب م ...

بخش ۲۵ - شیخ سعدی شیرازی : شیخ سعدی شیرازی - رحمه الله تعالی، نام وی مصلح الد ...

بخش ۲۶ - حافظ شیرازی، نزاری و شیخ کمال خجندی : حافظ شیرازی - رحمه الله تعالی، اکثر اشعار وی لطیف ...

بخش ۲۷ - خسرو دهلوی : خسرو دهلوی - رحمه الله تعالی - در شعر متفنن است، ق ...

بخش ۲۸ - حسن دهلوی : حسن دهلوی - رحمة الله علیه، وی را در غزل طریقی خاص ...

بخش ۲۹ - عماد فقیه، خواجو و ناصر و عصمت بخاری : و دیگری از شعرای متغزل خواجه عماد فقیه است از کرما ...

بخش ۳۰ - بساطی سمرقندی : و دیگری، بساطی سمرقندی است و شعر وی خالی از لطافتی ...

بخش ۳۱ - آذری اسفراینی، کاتبی نیشابوری و امیرشاهی سبزواری

بخش ۳۲ - امیر علی شیر نوایی : میرنوایی - رحمه الله، و صاحب دولتی که زمان ما به و ...

بخش ۱ - تعریف شعر

شعر در عرف قدما و حکما کلامیست مؤلف از مقدمات مخیله یعنی از شأن آن باشد که در خیال سامع اندازد معانی را که موجب اقبال باشد بر چیزی یا اعراض از چیزی، خواه فی نفسه صادق باشد و خواه نی، و خواه سامع اعتقاد صدق آن داشته باشد یا نی.

چنان که گویند خمر لعلی است مذاب یا یاقوتی است سیال یا عسل چیزی است تلخ یا شور، قی کرده زنبور و متأخرین حکما به آن وزن و قافیه را اعتبار کرده اند فاما در عرف جمهور جز وزن و قافیه در آن معتبر نیست پس شعر کلامی باشد موزون و مقفی و تخیل و عدم تخیل و صدق و عدم صدق را در آن حقیقت اعتبار نی ولله درالشعر ما اعظم شانه و ما ارفع مکانه و لیت شعری ایة فضیلة اجل من الشعر و ای سحر اجزل من هذا السحر.

هیچ شاهد چو سخن موزون نیست

سر خوبی ز خطش بیرون نیست

صبر ازو صعب و تسلی مشکل

خاصه وقتی که پی بردن دل

کشد از وزن به بر خلعت ناز

کند از قافیه دامانش طراز

پا به خلخال ردیف آراید

بر جبین خال خیال افزاید

رخ ز تشبیه دهد جلوه چو ماه

ببرد عقل صد افتاده ز راه

مو به تجنیس ز هم بشکافد

خالی از فرق دو گیسو بافد

لب ز ترصیع گهر ریز کند

جعد مشکین گهر آویز کند

چشم از ایهام کند چشمک زن

فتنه در انجمن وهم فکن

بر سر چهره نهد زلف مجاز

شود از پرده حقیقت پرداز

و آن که حضرت حق - سبحانه و تعالی - کلام معجز طراز قرآن را به مای نفی «وما هو بقول شاعر» از آلایش تهمت شعر مطهر ساخته و علم بلاغت موردش را از حضیض تدنس «بل هو شاعر» به اوج تقدس «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له » افراخته، نه اثبات این معنی راست که شعر فی حد ذاته امری مذموم است و شاعر به سبب ایراد کلام منظوم معاتب و ملوم، بلکه بنابر آن است که قاصران نظم قرآن را مستند به سلیقه شعر ندارند و معاندان متصدی تحدی به آن را - صلی الله علیه و سلم - از زمره شعرا نشمارند و این واضحترین دلیلی است بر رفعت مقام شعر و شعرا و علو منزلت سحر آفرینان شعر آرا.

پایه شعر بین که چون ز نبی

نفی نعت پیمبری کردند

بهر تصحیح نسبت قرآن

تهمت او به شاعری کردند

شعر بر اقسام است: چون قصیده و غزل و مثنوی و قطعه و رباعی و شعرا در ممارست آنها متفاوت.

بعضی متفنن اند که بر جمیع این اقسام شعر گفته اند و بعضی از آن قبیل اند که میل ایشان به بعضی ازین اقسام بیشتر بوده است چون متقدمان که اهتمام ایشان به قصاید بوده است در مدایح و مواعظ و غیر آن و اهتمام بعضی به مثنوی به خلاف متأخران که سخنان اکثر بر طریق غزل واقع شده است و عدد این طایفه از حد و حصر بیرون است و ذکر تفاصیل ایشان از قاعده احاطه متجاوز، لاجرم بر ذکر چندی از مشاهیر ایشان اقتصار کرده می شود.

بخش ۲ - رودکی

رودکی - رحمه الله تعالی، وی از ماوراء لنهر است و از مادر نابینا زاده است، اما چنان ذکی و تیزفهم بوده است که در هشت سالگی قرآن را بتمام حفظ کرد و قرائت بیاموخت و شعر گفتن گرفت و به واسطه حسن صوت در مطربی افتاد و عود بیاموخت و در آن ماهر شد، و نصر بن احمد سامانی او را تربیت کرد.

گویند که او را دویست غلام بود و چهار صد شتر در زیر رخت و بار او می رفت. بعد از وی هیچ شاعری را این مکنت نبوده و اشعار وی، والعهدة علی الراوی، صد دفتر برآمده است، و در شرح یمینی مذکور است که اشعار وی هزار هزار و سیصد بیت بوده است، و از سخنان وی است در صفت شراب:

آن عقیقی میی که هر که بدید

از عقیق گداخته نشناخت

هردو یک جوهرند لیک به طبع

این بیفسرد و آن دگر بگداخت

نابسوده دو دست رنگین کرد

ناچشیده به تارک اندر تاخت

در نصیحت گوید:

زمانه پندی آزادوار داد مرا

زمانه را چو نکو بنگری همه پند است

ز روز نیک کسان گفت غم مخور زنهار

بسا کسا که به روز تو آرزومند است

و در بعضی تواریخ چنان مذکور است که نصر بن احمد از بخارا به مرو شاهجان نزول فرموده بود و مدت مکث وی آنجا متمادی شده، ارکان دولت را خاطر بخارا و قصور و بساتین آن می کشید

از رودکی چیز بسیاری تقبل کردند تا بیتی چند مشوق و مرغب وی به بخارا بگوید و در محلی مناسب بر آهنگ عود بر آن ترنم کند، و در سحری که پادشاه صبوحی کرده بود این ابیات را بر آهنگ عود ساز کرد و بخواند:

باد جوی مولیان آید همی

بوی یار مهربان آید همی

ریگ آمو و درشتیهای او

زیر پا چون پرنیان آید همی

آب جیحون و شگرفیهای او

خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا دیر زی و شاد باش

شاه نزدت میهمان آید همی

شاه ماه است و بخارا آسمان

ماه سوی آسمان آید همی

شاه سرو است و بخارا بوستان

سرو سوی بوستان آید همی

چنان در نفس وی تأثیر کرد که با شقه خاص و کفش سوار شد و یک منزل برفت و در بعضی تواریخ این حکایت را به سلطان سنجر و امیر معزی نسبت کرده اند، والله تعالی اعلم.

بخش ۳ - دقیقی

دقیقی - رحمه الله تعالی - از شعرای ماتقدم است و ابتدای شاهنامه او کرده است و بیست هزار بیت کمابیش گفته و فردوسی آن را به اتمام رسانیده و از جمله سخنان وی است این دو بیت:

یاری گزیدم از همه مردم پری نژاد

زان شد ز پیش چشم من امروز چون پری

لشکر برفت و آن بت لشکرشکن برفت

هرگز مباد دل که دهد کس به لشکری

و این قطعه دیگر:

من اینجا دیر ماندم خوار گشتم

عزیز از ماندن دایم شود خوار

چو آب اندر شمر بسیار ماند

عفونت گیرد از آرام بسیار

بخش ۴ - عمارهٔ مروزی

عماره - رحمه الله تعالی، وی نیز از متقدمان است و در ایام دولت سامانیان بوده است و طبعی خوش و شعری دلکش داشته است و از جمله سخنان وی است این دو بیت:

جهان ز برف اگر چندگاه سیمین بود

زمرد آمد و بگرفت جای توده سیم

نگارخانه کشمیریان به وقت بهار

به باغ کرد همه نقش خویشتن تسلیم

و این قطعه دیگر:

غره مشو به آنکه جهانت عزیز کرد

ای بس عزیز را که جهان کرد زود خوار

مار است این جهان و جهانجوی مارگیر

وز مارگیر مار برآرد گهی دمار

و در مقامات سلطان الطریقه شیخ ابوسعید ابوالخیر قدس سره مذکور است که روزی قوال در پیش ایشان این بیت بخواند:

اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن

تا بر لب تو بوسه زنم چونش بخوانی

شیخ را وقت خوش شد، پرسید که این شعر کیست؟ گفتند: از آن عماره فرمود که برخیزید تا به زیارت وی رویم و با جمیع مریدان به زیارت وی رفتند.

بخش ۵ - عنصری

عنصری - رحمه الله تعالی - مقدم شعرای عصر خود بوده است و وی را یمین الدوله محمود سبکتگین به نظر قبول ملاحظات فرموده و سخنان وی است این دو بیت در مدح:

تو آن شاهی که اندر شرق و در غرب

جهود و گبر و ترسا و مسلمان

همی گویند در تسبیح و تهلیل

که یارب عاقبت محمود گردان

واین رباعی دیگر:

بگرفت سر زلف تو رنگ از دل تو

بزدود وفا و مهر زنگ از دل تو

تا کم نشود کبر پلنگ از دل تو

موم از دل من برند و سنگ از دل تو

و گویند وی را مثنویات بسیار بوده است موشح به مدح سلطان مذکور، و یکی از آن جمله موسوم است به وامق و عذرا اما از آنها عین و اثر پیدا نیست.

بخش ۶ - عسجدی

عسجدی - رحمه الله تعالی، وی از مرو است و از جمله مادحان یمین الدوله بود و در تهنیت فتح وی مر هندوستان را قصیده ای دارد که مطلعش این است:

تا شاه خورده بین سفر سومنات کرد

کردار خویش را علم معجزات کرد

و در صفت خربوزه می گوید:

آن زبرجد رنگ مشکین بوی و طعمش طعم شهد

رنگ دیبا دارد او گویی و بوی عود خام

چون ببریدی شود هر یک ازان ده ماه نو

ور نبری باشد اندر ذات خود ماه تمام

بخش ۷ - فرخی

فرخی - رحمه الله تعالی - وی نیز در ایام دولت یمین الدوله بود و از فواضل انعامات وی مالی خطیر به دست آورد و عزیمت تماشای سمرقند کرد.

چون نزدیک آن خطه رسید قطاع طریق هرچه داشت ببردند، به سمرقند درآمد و خود را ظاهر نکرد روزی چند آنجا بود، این قطعه را بگفت و بازگشت:

همه نعیم سمرقند سر به سر دیدم

نظاره کردم در باغ و راغ و وادی و دشت

چو بود کیسه و جیب من از درم خالی

دلم ز صحن امل فرش خرمی بنوشت

بسی ز اهل هنر بارها به هر شهری

شنیده بودم کوثر یکیست جنت هشت

هزار کوثر دیدم هزار جنت بیش

ولی چه سود چو لب تشنه باز خواهم گشت

چو دیده نعمت بیند، به کف درم نبود

سر بریده بود در میان زرین طشت

بخش ۸ - فردوسی

فردوسی - رحمه الله تعالی، وی از طوس است و فضل و کمالات وی ظاهر کسی را که چون شاهنامه نظمی بود چه حاجت به مدح و تعریف دیگران.

می گویند که وی به دهقنت مشغول می بود، بر وی تعدی رفت، به قصد تظلم روی به غزنین که تختگاه سلطان محمود بود آورد و چون به آنجا رسید و بر باغستان آنجا می گذشت، دید که سه کس نشسته اند و به معاشرت اشتغال تمام دارند، دانست که از ملازمان سلطانند.

با خود گفت پیش ایشان روم و از ایشان کیفیت حال معلوم کنم چون نزدیک ایشان رسید از وی متوحش شدند و گفتند: مجلس ما را منغص خواهد ساخت، هیچ به از آن نیست که چون بیاید گوییم ما شاعران پادشاهیم و با غیر شاعران صحبت نمی داریم، و سه مصراع بگوییم که رابع نداشته باشد، پس گوییم هر کس مصراع رابع بگوید با او صحبت می داریم و اگر نه ما را معذور دارد.

چون به ایشان رسید آنچه با خود مخمر ساخته بودند با وی بگفتند گفت: آن مصراعها که گفته اید بخوانید!

عنصری گفت: «چون عارض تو ماه نباشد روشن»

فرخی گفت: «همرنگ رخت گل نبود در گلشن»

عسجدی گفت: «مژگانت همی کند گذر از جوشن»

چون فردوسی این سه مصراع بشنید بر بدیهه گفت: «مانند سنان گیو در جنگ پشن»

ایشان از آن متعجب شدند و از قصه گیو و پشن استفسار نمودند آن را مشروح باز گفت. بعد از آن به مجلس سلطان افتاد و مقبول نظر وی شد و وی را گفت: مجلس ما را فردوس ساختی و بدان سبب فردوسی تخلص کرد.

و چون چندگاه برآمد به نظم شاهنامه مأمور شد هزار بیت بگفت و پیش سلطان آورد، تحسینها یافت و هزار دینار زر سرخش انعام فرمود پس در مدت سی سال شاهنامه را تمام ساخت و پیش سلطان آورد و به دستور آنچه پیشتر واقع شده بود در مقابله هر بیتی یک دینار زر سرخ توقع می داشت.

حاسدان خوض کردند و گفتند: شاعری را چه قدر آنکه وی را بدین قدر عطا سرافراز گردانند و صله وی را بر شصت هزار درم قرار دادند فردوسی از آن معنی برنجید.

می گویند در آن وقت که آن درمها را آوردند وی در حمام بود، و چون از حمام بیرون آمد بیست هزار درم به حمامی داد و بیست هزار درم به فقاعی که فقاعی چند آورده بود و بیست هزار به آن کسانی که آن را آورده بودند، و سلطان را به چهل بیت کمابیش مذمت کرد که از آن جمله است این چند بیت:

اگر شاه را شاه بودی پدر

به سر بر نهادی مرا تاج زر

نیارست نام بزرگان شنود

چو اندر تبارش بزرگی نبود

درختی که تلخ است آن را سرشت

ورش در نشانی به باغ بهشت

سرانجام گوهر به کار آورد

همان میوه تلخ بار آورد

اپس از آن مخفی شد هرچند وی را طلب کردند نیافتند بعد از چندگاه خواجه حسن میمندی که مرتبه وزارت داشت در شکارگاهی بیتی چند از شاهنامه بتقریبی که واقع شده بود بخواند.

سلطان را بسیار خوش آمد، پرسید که این شعر کیست؟ گفت: شعر فردوسی از کرده خود پشیمان شد و فرمان داد تا شصت هزار دینار زر سرخ با خلعتهای خاص نامزد فردوسی کنند و به طوس برند، اما طالع مساعدت نکرد، چون آن عطیه را به یک دروازه طوس درآوردند تابوت فردوسی را از دیگر دروازه بیرون بردند، و از وی وارث یک دختر مانده بود.

آن را بر وی عرض کردند، همت ورزید و قبول نکرد و گفت: مرا چندان مال و نعمت که کفاف معیشت باشد موجود است به، احتیاج آن ندارم گماشتگان سلطان آن را به عمارت رباطی در آن نواحی صرف کردند.

خوش است قدرشناسی که چون خمیده سپهر

سهام حادثه را کرد عاقبت قوسی

برفت شوکت محمود و در زمانه نماند

جز این فسانه که نشناخت قدر فردوسی

بخش ۹ - ناصرخسرو

ناصر خسرو الانصاری - رحمة الله علیه - در صناعت شعر ماهر بود و در فنون حکمت کامل اما به سوی اعتقاد و میل به زندقه و الحاد متهم شده بود، و او را سفرنامه ایست که در اکثر معموره کرده و محاوراتی که با افاضل کرده در آنجا به نظم آورده و این ابیات که عین القضات - قدس سره - در کتاب زبده الحقایق ایراد کرده از جمله منظومات اوست:

همه جور من از بلغاریان است

که مادامم همی باید کشیدن

گنه بلغاریان را نیز هم نیست

بگویم گر تو بتوانی شنیدن

خدایا این بلا و فتنه از توست

ولیکن کس نمی یارد چخیدن

همی آرند ترکان را ز بلغار

ز بهر پرده مردم دریدن

لب و دندان آن خوبان چون ماه

بدین خوبی نبایست آفریدن

که از عشق لب و دندان ایشان

به دندان لب همی باید گزیدن

بخش ۱۰ - ازرقی هروی

ازرقی هروی - رحمة الله علیه - در قواعد شعر ماهر بود و بر قوانین علم و حکمت کامل ممدوح او را عارضه ای حادث شد که قوت مباشرت ساقط گشت اطبا از معالجه آن عاجز آمدند.

ازرقی کتاب الفیه و شلفیه را به نظم آورد و تصویر کرد و غلامی را از خواص پادشاه با کنیزکی عقد بست و ایشان را در حرم پادشاه که میان ایشان و پادشاه شبکه ای بیش حایل نبود منزل داد و این کتاب را پیش ایشان نهاد و فرمود که بر آن صورتهای مختلف که در آن کتاب تصویر کرده بودند به معاشرت و مباشرت مشغول باشند و پادشاه را فرمود که از قفای شبکه بی وقوف ایشان احوال ایشان را مشاهده کند.

چون این مشاهده مکرر شد حرارت غریزی قوت گرفت و آن ماده را که مانع قیام آلت بود منقطع گردانید و بر مثال پنیر مایه منجمد از منفذ احلیل بیرون آمد و مقصود حاصل شد و از سخنان وی است در وصف شراب:

ساقی بیار لعل میی کز خیال آن

اندیشه لاله زار شود دیده گلستان

گر بگذرد پری به شب اندر شعاع او

از چشم آدمی نتواند شدن نهاد

خوشبوی تر ز عنبر و رنگین تر از عقیق

روشن تر از ستاره و صافی تر از روان

بخش ۱۱ - معزی

معزی - رحمه الله تعالی، وی در زمان دولت معز الدنیا و الدین سنجر بن ملکشاه بود و از مداحان اوست و معزی نسبت به اوست.

و آنچه او را در زمان وی از علو شأن و رفعت درجه میسر شد کم شاعری را میسر شده و گویند که سه کس از شعرا در سه دولت اقبالها دیدند و قبولها یافتند که کس نیافت: رودکی در عهد سامانیان و عنصری در دولت محمودیان و معزی در دولت سنجریان.

و سبب وفات وی آن بود که روزی سلطان از درون خرگاه تیر می انداخت و او بیرون خرگاه ایستاده بود، ناگاه تیری خطا شد و بر وی آمد، بیفتاد و مرد و از جمله سخنان وی است این چند بیت:

تا نگار من ز سنبل بر سمن پرچین نهاد

داغ حسرت بر دل صورتگران چین نهاد

هر دلی کز سرکشی ننهاد سر بر هیچ خط

زیر زلف او کنون سر بر خط مشکین نهاد

من غلام آن خط مشکین که گویی مورچه

پای مشک آلود بر برگ گل نسرین نهاد

و این چند بیت دیگر از قصیده ای که بر اسلوب شعرای تازی زبان گفته:

ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من

تا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن

ربع از دلم پر خون کنم اطلال را جیحون کنم

خاک دمن گلگون کنم از آب چشم خویشتن

از روی یار خرگهی ایوان نمی بینم تهی

وز قد آن سرو سهی خالی نمی بینم چمن

جایی که بود آن دلستان در بوستان با دوستان

شد گرگ و روبه را مکان شد کوف و کرگس را وطن

بخش ۱۲ - عبدالواسع جبلی

عبدالواسع جبلی - رحمة الله علیه، وی فاضل کامل و شاعری ماهر بوده به هر دو زبان تازی و فارسی سخن گفته و اتفاق است که هیچ کس از عهده جواب قصیده مشهور وی که مطلعش این است چنانچه می باید بیرون نیامده است:

که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر

و در مفتتح بعضی قصاید گفته:

در دهر نیست از تو دلفروزتر نگار

در شهر نیست از تو جگر سوزتر پسر

تا کرده ام به لاله سیراب تو نگاه

تا کرده ام به نرگس پرخواب تو نظر

گاهی چو لاله ام وصالت شکفته روی

گاهی چو نرگسم ز فراقت فکنده سر

بخش ۱۳ - ادیب صابر ترمذی

ادیب صابر ترمذی - رحمة الله علیه، وی شاعری فصیح و فاضلی لبیب بوده و اشعار وی را لطافتی کامل و ملاحتی تمام حاصل است، و افاضل به تقدم وی معترفند چنان که انوری وی را بر خود ترجیح نهاده آنجا که در قطعه ای تعداد کمالات خود می کند و در آن می گوید:

این همه بگذار با شعر مجرد آمدم

چون سنایی هستم آخر گر نه همچون صابرم

و از جمله سخنان وی است این چند بیت:

ای روی تو چون خلد و لب تو چو سلسبیل

بر خلد و سلسبیل تو جان و دلم سبیل

در طاعت هوای تو آمد دلم از آنک

از طاعت است یافتن خلد و سلسبیل

ناهید پیش طلعت تو کی دهد فروغ

خورشید نزد خدمت تو کی بود جمیل

بغداد حسن و مصر جمالی و چشم من

بغداد را چو دجله بود مصر را چو نیل

از بار رنج هجر تو قدم شده کمان

وز زخم دست عشق تو خدم شده چو نیل

و از جمله اشعار وی است این قطعه:

دوات ای پسر آلت دولت است

بدو دولت تند را رام کن

چو خواهی که دولت کنی از دوات

الف را ز پیوند تا لام کن

بخش ۱۴ - انوری

انوری - رحمة الله تعالی، حکیمی کامل و فصیحی فاضل بود، و حسن شعر و لطف نظم شمه ایست از علو حال او و خالی است از جمال کمال او سخنان او مشهور است و دیوان او مسطور و از لطایف اشعار وی یک قطعه که مشعر است به نصیحت شعرا نوشته می شود:

دی مرا عاشقکی گفت: غزل می گویی

گفتم: از مدح و هجا دست بیفشاندم هم

گفت: چون گفتمش آن حالت گمراهی بود

حالت رفته دگر باز نیاید ز عدم

غزل و مدح و هجا هر سه ازان می گفتم

که مرا حرص و غضب بود و به آن شهوت ضم

آن یکی شب همه شب در غم و اندیشه آن

که کند وصف لب چون شکر و زلف به خم

وان دگر روز همه روز درآن محنت و غم

که کجا وز که و چون کسب کند پنج درم

وان سه دیگر چو سگ خسته تسلیش بدان

که زبونی به کف آید که ازو باشد کم

چون خدای این سه سگ گرسنه را حاشا کم

باز کرد از سر من بنده عاجز به کرم

غزل و مدح و هجا گویم و یارب زنهار

بس که با عقل جفا کردم و با علم ستم

انوری لاف زدن شیوه مردان نبود

چون زدی باری مردانه نگه دار قدم

گوشه ای گیر و سرایی و نجاتی بطلب

که نه بس دیر سرآید به تو بر این دو سه دم

گویند به سمع ملک غور رسانیدند که انوری تو را هجا گفته است، به ملک هرات نوشت و انوری را طلب کرد و نسبت به وی اظهار تودد و تلطف نمود اما مقصودش انتقام بود و ملک هرات آن را به فراست دریافت اما آن را به صریح نمی توانست نوشت در مکتوبی که از برای مطالبه انوری می نوشت این بیتها را درج کرد:

هی الدنیا تقول بملاء فیها

حذار حذار من بطشی و فتکی

فلا یغررکم طول ابتسامی

فقولی مضحک و الفعل مبکی

انوری آن را به حسن فراست دریافت وسیله ها انگیخت و ملک هرات را از آن مطالبه گذرانید دیگر بار ملک غور وی را طلب کرد و ملک هرات را مقابله وی هزار گوسفند وعده کرد.

ملک هرات کسی را موکل انوری کرد که ناچار ساخته باید شد و به غور رفت که مرا در مقابل تو هزار گوسفند می دهند. انوری گفت: ای پادشاه مردی که او را هزار گوسفند می ارزد تو را رایگان نمی ارزد؟ مرا بگذار تا باقی عمر در سلک ملازمان تو باشم و جواهر مدایح در پای تو پاشم ملک هرات را این سخن خوش آمد و او را نگاه داشت.

بخش ۱۵ - رشید وطواط

رشید وطواط - رحمه الله تعالی، وی از شعرای ماوراء النهر است در وقت خود استاد شعرا و مقدم و پیشوای آن طبقه بود، و کتاب حدایق السحر در صنایع شعر تصنیف اوست و در مخاطبه بعضی از وزرا می گوید:

تو وزیری و مدح گوی تو من

دست من بی عطا روا بینی

تو وزارت به من گذار و مرا

مدحتی گوی تا عطا بینی

و این دو رباعی نیز از زاده طبع وی است:

بر یاد تو بی تو این جهان گذران

بگذاشتم ای ماه تو از بی خبران

دست از همه شستم و نشستم به کران

چون بی تو گذشت بگذرد بی دگران

چشمی دارم همه پر از صورت دوست

با دیده مرا خوش است چون دوست در اوست

از دیده و دوست فرق کردن نه نکوست

یا اوست به جای دیده یا دیده هموست

بخش ۱۶ - عمعق بخارایی

عمعق - رحمه الله تعالی، وی نیز از شعرای ماوراء النهر است و استاد شعرای وقت خود است و این چند بیت که در مفتتح یکی از قصاید گفته بغایت بدیع و لطیف است:

اگر موری سخن گوید و گر مویی روان دارد

من آن مور سخنگویم من آن مویم که جان دارد

تنم چون سایه مویست و دل چون دیده موران

ز هجر غالیه مویی که چون موران میان دارد

اگر با موی و با موری شبانروزی شوم همره

نه مور از من خبر یابد نه موی از من نشان دارد

به چشم مور در گنجم ز بس زاری و بس سستی

اگر خواهد مرا موری به چشم اندر نهان دارد

من آن مورم که از زاری مرا مویی بپوشاند

من آن مویم که از سستی کم از موری توان دارد

بخش ۱۷ - سوزنی

سوزنی - رحمه الله تعالی، وی از نسف بوده است، و به تحصیل به بخارا آمد و بر شاگرد سوزنگری عاشق شد و به شاگردی استاد وی رفت و در آن مهارتی تمام حاصل کرد و هزل بر طبیعت وی غالب بود، بنابر آن هذیانات بسیار گفته است، و این دو بیت از قصیده ایست که در اعتذار از آنها می گوید:

تا کی ز گردش فلک آبگینه رنگ

بر آبگینه خانه طاعت زَنیم سنگ

بر آبگینه سنگ زدن کار ما و ما

تهمت نهیم بر فلک آبگینه رنگ

و این چند بیت از قصیده دیگر است هم در آن معنی:

ز هر بدی که تو دانی هزار چندانم

مرا نداند ازین گونه کس که من دانم

به آشکار بدم در نهان ز بد بترم

خدای داند و من آشکار و پنهانم

به یک صغیره مرا رهنمای شیطان بود

به صد کبیره کنون رهنمای شیطانم

و در قصیده ای دیگر از این اسلوب می گوید:

چو تیر غمزه به ناز و کرشمه اندازی

نشانه از دل مسکین من کن ای غازی

نخست با تو به دل بازی اندر آمده ام

چو دل نماند تن در دهم به جان بازی

چو هیچ زخم تو ای دوست بی نوازش نیست

مرا به غمزه بزن تا به بوسه بنوازی

هزار عاشق داری و من هزار و یکم

به من نیایی تا زان همه نپردازی

و در مدح حمید الدین مستوفی جوهری که از فضلای ماوراء النهر بوده قصیده ای گفته است موقوف می گویند که آن مخترع خاطر وی است و مطلعش این است:

زندگانی مجلس مستو

فی دولت حمید الدین الجو

و پوشیده نماند که اگر در این الفاظ که از آن در هر مصرع جزوی می افتد چنان رعایت کنند که بعضی از آن اجزا را فی نفسه معنی مستقل باشد مناسب مقصود از لطافتی خالی نیست چنانچه در این قطعه:

دی فرستاد قطعه ای سوی من

نکته دانی ز زمره فضلا

کرده لفظی سه چار ازان به دو نیم

تا کند عاجز از جواب مرا

گفتم اندر جواب وی کای مف

خر خلق خدا و قاضی حا

جت اصحاب متصف به فضی

لت بسیار خواهمت به دعا

و این رباعی دیگر:

ای شادی عید چون به کام دل اع

دایم شده محبوس درین غمکده مع

ذورم بر اهل دل گر آزادی مح

بوسیست به رسم عیدیم از تو طمع

بخش ۱۸ - خاقانی

خاقانی حقایقی شروانی - رحمه الله تعالی، وی را به سبب کمالی که در صناعت شعر داشته حسان العجم لقب کرده اند از همه شعرا در اسلوب سخن ممتاز است و در آن شیوه غریب بی انباز در مواعظ و حکم طریقه حکیم سنایی سپرده است و در آن گوی مسابقت از اقران برده و در قطعه ای بر وجه مفاخرت می گوید:

شاعر مبدع منم خوان معانی مراست

ریزه خور خوان من عنصری و رودکی

زنده چو نفس حکیم نام من از تازگی

گشته چو مال کریم حرص من از اندکی

و رشیدالدین وطواط در مدح وی گفته است:

ای سپهر قدر را خورشید و ماه

وی سریر فضل را دستور و شاه

افضل الدین بوالفضایل بحر فضل

فیلسوف دین فزای کفر کاه

و از مقطعات وی است این دو بیت:

بس کن از سودای خوبان داشتن خاقانیا

کز سر سودا خرد را در سر آید خیرگی

صورت خوبان به معنی چون ببینی آینه است

کز برون سو روشنی دارد درون سو تیرگی

و وی را مثنوی است تحفة العراقین نام و این چند بیت از مفتتح آن است:

ماییم نظارگان غمناک

زین حقه سبز و مهره خاک

کین حقه و مهره تا به جایند

سرکیسه عمر می گشایند

وین طرفه که بر بساط فرمان

مهره ز منست و حقه گردان

خود بوالعجبان سحر کارند

گه قاقم و گاه قندز آرند

وقت است که وقت در سرآید

سیلاب عدم به سر درآید

وقت است که این چهار حمال

بنهند محفه مه و سال

وقت است که مرکبان انجم

هم نعل بیفکنند هم سم

بخش ۱۹ - فخرالدین اسعد گرگانی

فخری جرجانی - رحمه الله تعالی - از اماثل و افاضل روزگار است میزان کمال فضل و دقت شعر وی کتاب ویس و رامین است و آن در این روزگار مهجور و نایاب، و این چند بیت از مواضع متعدد آن کتاب است:

خوش است این نکته از گیتی شناسان

که باشد جنگ بر نظاره آسان

مرا آن طشت زرین نیست درخور

که دشمن خون من بیند بدو در

نباشد مار را بچه بجز مار

نیارد شاخ بد جز تخم بدبار

نباشد خوش سفر در تندرستی

نگر تا چون بود در رنج و سستی

گل و نرگس نکو باشد به دیدن

ولیکن تلخ باشد در چشیدن

گناه بوده بر مردم نهفتن

بسی نیکوتر از نابوده گفتن

مثال پادشه چون آتش آمد

به طبع آتش همیشه سرکش آمد

اگر با زور پیل و طبع شیری

مکن با آتش سوزان دلیری

بخش ۲۰ - ظهیر فاریابی

ظهیر فاریابی - رحمه الله تعالی، وی از مشاهیر جهان است و از افاضل دوران تمام دیوان او مطبوع و مقبول است به لطافت و سلاست سخن او هیچ کس نیست، دیوان وی مشهور است و اشعار وی بر زبانها مذکور در دور اتابک ابوبکر تربیتها یافت شبی در مجلس وی این رباعی بگفت:

ای ورد ملایکه دعای سر تو

سر نیست زمانه را به جای سر تو

با دشمن تو نیام شمشیر تو گفت

سر دل من باد قضای سر تو

بفرمود تا هزار دینار زر سرخ در مجلس نثار او کردند بر اثر این رباعی دیگر گفت:

شاها ز تو کار ملک و دین با نسق است

وز عدل تو جان ظلم و فتنه رمق است

در عهد تو رافضی و سنی با هم

کردند موافقت که بوبکر حق است!

و از لطایف اشعار وی است این چند بیت بر اسلوب مثنوی:

عالمی بر فراز منبر گفت

که چو پیدا شود سرای نهفت

ریشهای سفید را ز گناه

بخشد ایزد به ریشهای سیاه

باز ریش سیاه روز امید

باشد اندر پناه ریش سفید

مردکی سرخ ریش حاضر بود

دست بر ریش زد چو این بشنود

گفت ما خود درین شمار نه ایم

در دو گیتی به هیچ کار نه ایم

و کمال وی در شعر بمثابه ایست که شعرای متقدم میان وی و انوری و ترجیح یکی بر دیگری اختلاف داشته اند، چنانکه بعضی بر سبیل استفسار از بعضی دیگر گفته اند:

ای آن زمین وقار که بر آسمان فضل

ماه خجسته پیکر خورشید منظری

قومی ز ناقدان سخن گفته ظهیر

ترجیح می دهند بر اشعار انوری

قومی دگر بر این سخن انکار می کنند

فی الجمله در محل نزاعند و داوری

ترجیح یکطرف تو بدیشان نما که هست

زیر نگین حکم تو ملک سخنوری

و امامی هروی در جواب وی گفته است:

ای سالک مسالک فطرت درین سؤال

معذور نیستی به حقیقت چو بنگری

تمییز را ز بعد تناسب درین دو طور

هیچ احتیاج نیست بدین شرح گستری

کین معجز است و آن سحر این نور و آن چراغ

این ماه و آن ستاره وین حور و آن پری

و دیگری گفته است در جواب همان قطعه:

هر مبتدی که بیهوده ترجیح می نهد

شعر ظهیر بر سخن پاک انوری

ماند بدان گروه که نشناختند باز

اعجاز موسوی را از سحر سامری

بخش ۲۱ - نظامی

نظامی - رحمه الله تعالی، وی از گنجه است و فضایل و کمالات وی روشن، احتیاج به شرح ندارد آنقدر لطایف و دقایق و حقایق که در کتاب پنج گنج درج کرده است کس را میسر نیست بلکه مقدور نوع بشر نیست و بیرون از آن کتاب از وی شعر کم روایت کرده اند و این غزل از سخنان وی است:

جو به جو محنت من زان رخ گندمگون است

که همه شب رخ چون کاهم ازان پرخون است

دانه گندم او سنبل تر دارد بار

کمترین خوشه او سنبله گردون است

من نخوردم بر ازو صبرم ازو گندم خورد

کز بهشت در او چشم رهی بیرون است

از ترازوی دو زلفش چو جوی مشک خرم

گندمی خواهم افزون که سخن موزون است

من چو گندم شده ام از غم او دل به دو نیم

وین غم او را به یکی جو که نظامی چون است

بخش ۲۲ - کمال اسماعیل اصفهانی

کمال اسماعیل اصفهانی - رحمه الله تعالی، وی را خلاق المعانی لقب کرده اند از بس معانی دقیق که در اشعار خود درج کرده است و هیچ کس از شعرای متقدم و متأخر را آن دست نداده است که وی را داده، اما مبالغه وی در تدقیق معانی عبارات وی را از حد سلاست و روانی بیرون برده است و اشعار وی بسیار است و دیوان وی مشهور.

بخش ۲۳ - سلمان ساوجی

سلمان ساوجی - رحمه الله تعالی، وی شاعر فصیح و سخن گزار بلیغ است در سلاست عبارات و دقت اشارات بی نظیر افتاده است در جواب استادان قصاید دارد.

بعضی از اصل خوبتر و بعضی فروتر و بعضی برابر و وی را معانی خاصه بسیار است و بسیاری از معانی استادان را بتخصیص کمال اسماعیل، در اشعار خود ایراد کرده، و چون آن صورت خوبتر و اسلوب مرغوبتر واقع شده محل طعن و ملامت نیست.

معنی نیک بود شاهد پاکیزه بدن

که به هر چند در او جامه دگرگون پوشند

کسوت عار بود باز پسین خلعت او

گرنه در خوبیش از بیشتر افزون پوشند

هنر است آنکه کهن خرقه پشمین ز برش

بدر آرند و در او اطلس و اکسون پوشند

و وی را دو کتاب مثنوی است: یکی جمشید و خورشید و در آن چندان تکلف کرده که آن را از چاشنی شاعری بیرون برده است و دیگر فراقنامه و آن کتابی بدیع و نظمی لطیف است، و غزلیات وی نیز بسیار است مطبوع و مصنوع، اما چون از چاشنی عشق و محبت که مقصود از غزل است خالی است طبع ارباب ذوق بر آن اقبال نمی نماید و از جمله مقطعات وی است این چند بیت:

کنار حرص دلا پر کجا توانی کرد

تو از طمع که سه حرف میان تهی افتاد

عزیز من در درویشی و قناعت زن

که خواری از طمع و عزت از قناعت زاد

اگر بلغزد پای توانگری سهل است

سعادت سر درویشی و قناعت باد

بخش ۲۴ - محمد عصار تبریزی

محمد عصار تبریزی - رحمه الله تعالی، وی صاحب کتاب مهر و مشتری است و در آنجا لطایف و بدایع بسیار است و این چند بیت از آن کتاب است در وصف بینی معشوق:

کشیده بر گل و نسرین ز بینی

خطی در عین لطف و نازنینی

ید قدرت ستونی بسته سیمین

به زیر آن دو طاق عنبرآگین

میان جذع و لعل آن گل اندام

منبت شوشه ای از نقره خام

گل زنبق ولیکن ناشکفته

فراز یاسمین و لاله خفته

و از جمله سخنان وی است این قطعه که در اثنای آن مثنوی ذکر کرده است:

مجو عصار مهر از طبع مردم

که گل هرگز ز شورستان نخیزد

وفا از صورت بی معنی خلق

چو از صورت ملایک می گریزد

به غربال فلک بر فرق اینها

قضا جز گرد غداری نبیزد

به مهر آن را که نیکی بیش خواهی

به کینت هر زمان بدتر ستیزد

چو اشک آن را که سازی جای در چشم

اگر دستش دهد خونت بریزد

بخش ۲۵ - شیخ سعدی شیرازی

شیخ سعدی شیرازی - رحمه الله تعالی، نام وی مصلح الدین است و همانا که سعدی نسبت به نام ممدوح است وی قدوه متغزلان است هیچ کس پیش از وی بیش از وی طریق غزل نورزیده و سخنان وی همه طوایف را مقبول افتاده یکی از شعرا گفته است و الحق گوهر انصاف سفته:

در شعر سه کس پیمبرانند

هر چند که لانبی بعدی

اوصاف و قصیده و غزل را

فردوسی و انوری و سعدی

بخش ۲۶ - حافظ شیرازی، نزاری و شیخ کمال خجندی

حافظ شیرازی - رحمه الله تعالی، اکثر اشعار وی لطیف و مطبوع است و بعضی قریب به سرحد اعجاز غزلیات وی نسبت به غزلیات دیگران در سلاست و روانی حکم قصاید ظهیر دارد نسبت به قصاید دیگران و سلیقه شعر وی نزدیک است به سلیقه نزاری قهستانی.

اما در شعر نزاری غث و سمین بسیار است به خلاف شعر وی و چون در اشعار وی اثر تکلف ظاهر نیست وی را لسان الغیب لقب کرده اند.

شیخ کمال خجندی - رحمه الله تعالی، وی در لطافت سخن و دقت معانی به مرتبه ایست که بیش از آن متصور نیست اما مبالغه در آن شعر وی را از حد سلاست بیرون برده است و از چاشنی عشق و محبت خالی مانده.

در ایراد امثال و اختیار بحرهای سبک با قافیه ها و ردیفهای غریب که سهل و ممتنع است، تتبع حسن دهلوی می کند، اما آنقدر معانی لطیف که در اشعار وی است در اشعار حسن نیست و آنکه وی را دزد حسن می گویند بنابر همان تتبع تواند بود و در بعضی دیوانهای وی این فرد دیده شده است:

کس بر سر هیچ رخنه نگرفت مرا

معلوم همی شود که دزد حسنم

و بعضی از عارفان که به صحبت شیخ کمال و خواجه حافظ هر دو رسیده بوده اند چنین فرموده اند که صحبت شیخ به از شعر وی بود، و شعر حافظ به از صحبت او.

بخش ۲۷ - خسرو دهلوی

خسرو دهلوی - رحمه الله تعالی - در شعر متفنن است، قصیده و غزل و مثنوی را ورزیده و همه را به کمال رسانیده، تتبع خاقانی می کند، هرچند در قصیده به وی نرسیده اما غزل را از وی گذرانیده.

غزلهای وی به واسطه معانی آشنا که ارباب عشق و محبت بحسب ذوق و وجدان خود آن را درمی یابند مقبول همه کس افتاده است خمسه نظامی را کسی به از وی جواب نکرده و ورای آن مثنویهای دیگر دارد همه مطبوع و مصنوع.

بخش ۲۸ - حسن دهلوی

حسن دهلوی - رحمة الله علیه، وی را در غزل طریقی خاص است، اکثر قافیه های تنگ و ردیفهای غریب و بحرهای خوش آینده که اصل در شعر خاصه در غزل ملاحظه اینهاست، اختیار کرده است لاجرم از اجتماع آنها شعر وی را حالتی آمده است اگر چه بحسب بادی نظر آسان می نماید اما در گفتن دشوار است، ولهذا اشعار وی را سهل ممتنع گفته اند معاصر خسرو بوده است و با یکدیگر صحبت می داشته اند و مباسطات می کرده اند.

چنانچه حسن می گوید:

خسرو از راه کرم بپذیرد

آنچه من بنده حسن می گویم

سخنم چون سخن خسرو نیست

سخن اینست که من می گویم

بخش ۲۹ - عماد فقیه، خواجو و ناصر و عصمت بخاری

و دیگری از شعرای متغزل خواجه عماد فقیه است از کرمان، و وی شیخ و خانقاه دار بوده است، شعر خود را بر همه واردان خانقاه می خوانده است و استدعای اصلاح می کرده، و از اینجا می گویند که شعر وی شعر همه اهالی کرمان است.

و دیگری خواجوست و وی نیز از کرمان است و در تزیین الفاظ و تحسین عبارات جهدی بلیغ دارد و لهذا وی را نخل بند شعرا می خوانند، و از شعرای ماوراء النهر ناصر بخاری است و در اشعار وی چاشنیی از تصوف هست و دیگری خواجه عصمت بخاری است، وی در غزل تتبع خسرو می کند.

بخش ۳۰ - بساطی سمرقندی

و دیگری، بساطی سمرقندی است و شعر وی خالی از لطافتی نیست اما از فضایل مکتسبه بسیار عاری بوده است، چنانچه از اشعار وی ظاهر است و دیگری خیالی است و بعضی اشعار وی خالی از حالی نیست و از آنجمله این دو بیت:

ای تیر غمت را دل عشاق نشانه

خلقی به تو مشغول و تو غایب ز میانه

گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد

یعنی که تو را می طلبم خانه به خانه

بخش ۳۱ - آذری اسفراینی، کاتبی نیشابوری و امیرشاهی سبزواری

و از شعرای خراسان آذری اسفراینی است و در اشعار وی طامات بسیار است و از مطلعهای پسندیده وی است:

باز شب شد چشم من میدان گریه آب زد

سیل خون آمد شبیخون بر سپاه خواب زد

و دیگری کاتبی نیشاپوری است و وی را معانی خاص بسیار است و در ادای آن معانی نیز اسلوبی خاص دارد و اما شعر وی یکدست و هموار نیست، شتر گربه افتاده است.

و دیگر شاهی سبزواری است و وی را اشعار لطیف است، یکدست و هموار با عباراتی پاکیزه و معانی پر چاشنی و دیگری عارفی هروی است صاحب کتاب مقاوله گوی و چوگان و آن از نظمهای سرآمد اوست و این چند بیت از آن کتاب است در صفت اسب چوگانی:

چون گوی سپهر گرد بستی

میدان میدان چو گوی جستی

هربار که در عرق شدی غرق

باران بودی و در میان برق

بگریخته آذر از سم او

آویخته صرصر از دم او

هرپی که دویده در بر گوی

گردیده ز سرعتش سر کوی

آن لحظه که در نبرد رفته

صد باد صبا به گرد رفته

از کوه چو سیل در گذشته

وز بحر چو باد بر گذشته

بخش ۳۲ - امیر علی شیر نوایی

میرنوایی - رحمه الله، و صاحب دولتی که زمان ما به وجود شریف او مشرف است هر چند پایه قدر وی نظر به مراتب جاه و حشمت و قرب پادشاه صاحب شوکت و قیاس به مناقب معنوی از فضل و ادب و فضایل موهوب و مکتسب از آن بلندتر است که وی را به حسن شعر تعریف کنند و به جودت نظم توصیف.

اما چون خاطر شریفش به واسطه کسب فضیلت تواضع و کسر نفس به آن فرود آمده است که خود را در سلک این طایفه منخرط گردانیده است دیگران را حجاب تحاشی از آن معنی که وی را از طبقه ایشان دارند و از زمره ایشان شمارند مرتفع گشته، اما انصاف آن است که هر جا این طایفه باشند وی سر باشد و هرگاه نام این طبقه نویسند وی سر دفتر، چنانکه این معما به اسم شریفش منبی از این معنی است:

علی سیر الافاضل سرت دهرا

و احرزت الفضائل بالفواضل

و باسمک فقت اهل الفضل طرا

لذا صورته فوق الافاضل

و چون گوهر نامش بزرگتر از آن است که هر محل از نظم صدف آن تواند بود و هر مقام از شعر شرف آن تواند یافت تخلص اشعارش به آنچه از این معمای دیگر مفهوم می گردد نامزد گشته،

کنه نامش در تخلصها نیابد هیچ کس

بر لب یابندگان از وی نوایی دان و بس

و اگر چه وی را بحسب قوت طبیعت و وسعت قابلیت هر دو نوع شعر ترکی و فارسی میسر است، اما میل طبع وی به ترکی از فارسی بیشتر است و غزلیات وی به آن زبان از ده هزار زیادت خواهد بود.

و مثنویاتی که در مقابله خمسه نظامی وقوع یافته به سی هزار است و گوهر نظم نسفته است و از جمله اشعار فارسی وی است قصیده ای که در جواب قصیده خسرو است که مسماست به دریای ابرار واقع شده و مشتمل است بر بسیاری از معانی دقیقه و خیالات لطیفه، مطلعش این است:

آتشین لعلی که تاج خسروان را زیور است

اخگری بهر خیال خام پختن در سر است

و این رباعی را در تهنیت قدوم بعضی آیندگان از سفر حجاز در رقعه ای نوشته بود:

انصاف بده ای فلک مینافام

تا زین دو کدام خوبتر کرد خرام

خورشید جهانتاب تو از جانب صبح

یا ماه جهانگرد من از جانب شام

و این رباعی را در رقعه ای دیگر:

این نامه نه نامه دافع درد من است

آرام درون رنج پرورد من است

تسکین دل گرم و دم سرد من است

یعنی خبر از ماه جهانگرد من است

و این رباعی دیگر را به تجدید در رقعه ای دیگر:

گر در دیرم به گفتگویت باشم

ور در حرمم به جستجویت باشم

در وقت حضور رو به رویت باشم

در غیبت روی دل به سویت باشم

روضهٔ هشتم (در حکایات حیوانات)

بخش ۱ : آن ندیدی که خرده دان به شکر

بخش ۲ : کژدمی زهر مضرت در نیش و تیر خباثت در کیش، عزیمت سف ...

بخش ۳ : موشی چند سال در دکان خواجه بقال از نقلهای خشک و می ...

بخش ۴ : روباهی بر سر راهی ایستاده بود و چشم مراقبت بر چپ و ...

بخش ۵ : روباه را گفتند: هیچ توانی که صد دینار بستانی و پیغ ...

بخش ۶ : شتری در صحرا چرا می کرد و از خار و خاشاک آن صحرا غ ...

بخش ۷ : سگی از هر طعمه بی بهره بر در دروازه شهر ایستاده بو ...

بخش ۸ : پنج پایک را گفتند چرا به شکل کج پیکران افتادی و پا ...

بخش ۹ : غوکی از جفت خود جدا ماند و محنت بی جفتیش بر کناره ...

بخش ۱۰ : کبوتر را گفتند چونست که تو دو بچه بیش برنیاری و چو ...

بخش ۱۱ : گنجشکی خانه موروثی خود را باز پرداخت و در فرجه آشی ...

بخش ۱۲ : سگ را گفتند سبب چیست که در هر خانه ای که باشی گردا ...

بخش ۱۳ : روباه بچه ای با مادر خود گفت: مرا حیله ای بیاموز ک ...

بخش ۱۴ : سرخ زنبوری بر مگس عسل زور آورد تا وی را طعمه خود س ...

بخش ۱۵ : موری را دیدند به زورمندی کمر بسته و ملخی را ده برا ...

بخش ۱۶ : شتری مهارکشان در صحرایی چرید، موشی به او رسید، وی ...

بخش ۱۷ : میشی از جویی بجست، دنبه وی بالا افتاد. بز بخندید ک ...

بخش ۱۸ : گاوی بر گله خود سالار بود و در میانه گاوان به قوت ...

بخش ۱۹ : اشتری و درازگوشی همراه می رفتند. به کنار جوی بزرگی ...

بخش ۲۰ : طاووسی و زاغی در صحن باغی فراهم رسیدند و عیب و هنر ...

بخش ۲۱ : روباهی به چنگ کفتاری گرفتار شد، دندان طمع در وی مح ...

بخش ۲۲ : شکالی خروسی را در خواب سحر بگرفت، فریاد برداشت که ...

بخش ۱

آن ندیدی که خرده دان به شکر

داروی تلخ را کند شیرین

تا به آن حیله از تن رنجور

ببرد رنج و محنت دیرین

روباهی با گرگی دم مصادقت می زد و قدم موافقت می نهاد، و با یکدیگر به باغی گذشتند، در استوار بود و دیوار پر خار، گرد آن گردیدند تا به سوراخی رسیدند، بر روباه فراخ و بر گرگ تنگ روباه آسان درآمد و گرگ به زحمت فراوان.

انگورهای گوناگون دیدند و میوه های رنگارنگ یافتند روباه زیرک بود، حال بیرون رفتن را ملاحظه کرد و گرگ غافل چندان که توانست بخورد. ناگاه باغبان آگاه شد، چوبدستی برداشت و روی بر ایشان نهاد.

روباه باریک میان زود از سوراخ بجست و گرگ بزرگ شکم در آنجا محکم شد. باغبان به وی رسید و چوبدستی کشید، چندانش بزد که نه مرده و نه زنده پوست دریده و پشم کنده از آن تنگنای بیرون رفت.

زورمندی مکن ای خواجه به زر

کآخر کار زبون خواهی رفت

فربهت کرد بسی نعمت و ناز

زان بیندیش که چون خواهی رفت

با چنین جثه ندانم که چه سان

به در مرگ برون خواهی رفت؟

بخش ۲

کژدمی زهر مضرت در نیش و تیر خباثت در کیش، عزیمت سفر کرد، به لب آب پهناور رسید، خشک فرو ماند، نه پای گذشتن و نه رای بازگشتن سنگ پشتی آن معنی را از وی مشاهده کرد، بر وی ترحم نمود و بر پشت خودش سوار ساخت و خود را در آب انداخت، و شناکنان روی به جانب دیگر نهاد.

در آن اثنا آوازی به گوشش رسید که کژدم چیزی بر پشت وی می زد سؤال کرد که این چه آواز است؟ جواب داد که این آواز نیش من است که بر پشت تو می زنم، هر چند می دانم که بر آنجا کارگر نمی آید اما خاصیت خود را نمی توانم گذاشت.

سنگ پشت با خود گفت هیچ به از آن نیست که این بد سرشت را از این خوی زشت برهانم و نیکو سرشتان را از آسیب وی ایمن گردانم به آب فرو رفت، وی را موج بربود و به جایی برد که هرگز نبود.

هر عوانی که درین بزمگه شر و فساد

تار صد حیله به هر لحظه ازو ساز دهند

به ازان نیست که در موج فنا غوطه خورد

تا وی از خلق خود و خلق ز وی باز رهند

بخش ۳

موشی چند سال در دکان خواجه بقال از نقلهای خشک و میوه های تر مالامال به سر می برد و از آن نعمتهای خشک و تر می خورد خواجه بقال آن را می دید و اغماض می کرد و از مکافات وی اعراض می نمود، تا روزی به حکم آنکه گفته اند:

سفله دون را چو گردد معده سیر

بر هزاران شور و شر گردد دلیر

حرصش بر آن داشت که همیان خواجه را ببرد و سرخ و سفید هرچه بود به خانه خود کشید چون خواجه به وقت حاجت دست به همیان برد چون کیسه مفلسانش تهی یافت و چون معده گرسنگان خالی دانست که کار موش است.

گربه وار کمین کرد و وی را بگرفت و رشته دراز بر پای وی بست و بگذاشت تا به سوراخ خود درون رفت و به اندازه رشته غور آن بدانست، دنبال آن گرفت و آن سوراخ را بکند تا به خانه وی رسید.

خانه ای دید چون دکانچه صرافان سرخ و سفید بر هم ریخته و دینار و درهم با هم آمیخته، حق خود را تصرف نمود و موش را بیرون آورد و به چنگال گربه سپرد تا جزای خود دید آنچه دید و مکافات حق ناشناسی خود کشید آنچه کشید.

گر شور و شری هست حریصان جهان راست

خرم دل قانع که ز هر شور و شری رست

در عز قناعت همه روح آمد و راحت

در حرص فزونیست اگر دردسری هست

بخش ۴

روباهی بر سر راهی ایستاده بود و چشم مراقبت بر چپ و راست نهاده، ناگاه از دور سیاهی پیدا شد، چون نزدیک آمد دید که یکی درنده گرگ با سگی بزرگ بر صورت یاران صادق و دوستان موافق همراه می آیند، نه آن را از این توهم فریبی و نه این را از آن دغدغه آسیبی.

روباه پیش دوید و سلام کرد و وظیفه احترام به جای آورد و گفت: الحمد لله که کین دیرین به مهر تازه مبدل شده است و دشمنی قدیم به دوستی جدید عوض گشته، اما می خواهم که بدانم که سبب این جمعیت چیست و باعث این امنیت کیست؟

سگ گفت: سبب جمعیت ما دشمنی شبان است، اما دشمنی گرگ و شبان مستغنی از بیان است و سبب دشمنی من با وی آنکه دیروز این گرگ که امروز مرا دولت رفاقت وی دست داده است به رمه ما حمله کرد و یک بره بربود.

من چنان که عادت من بود در قفای وی بدویدم تا آن بره را بستانم، اما به وی نرسیدم چون بازآمدم شبان چوب بر من کشید و بی موجبی مرا رنجانید، من نیز رابطه دوستی از وی بگسستم و با دشمن قدیم او بپیوستم.

به دشمن دوست شو زانسان که هرگز

به تیغ دشمنی نخراشدت پوست

مکن با دوست چندان دشمنی ساز

که بر رغم تو با دشمن شود دوست

بخش ۵

روباه را گفتند: هیچ توانی که صد دینار بستانی و پیغامی به سگان ده رسانی؟ گفت: والله مزدی فراوان است اما در این معامله خطر جان است.

از سفله نیل مکرمت امید داشتن

کشتی به موج لجه حرمان فکندن است

پیش عدو زبون شدن از میل مال و جاه

خود را به ورطه خطر جان فکندن است

بخش ۶

شتری در صحرا چرا می کرد و از خار و خاشاک آن صحرا غذا می خورد به خاربنی رسید، چون زلف خوبان درهم و چون روی محبوبان تازه و خرم.

گردن آز دراز کرد تا از آن بهره ای گیرد دید که در میان آن افعیی حلقه کرده و سر را با دم فرا آورده، باز پس گشت و از آرزوی او بگذشت. خاربن پنداشت که احتراز وی از زخم سنان اوست و اجتناب او از تیزی دندان او.

شتر آن را دریافت، گفت: بیم من از میهمان پوشیده است نه از میزبان آشکار، و ترس من از زهر دندان مار است نه از زخم پیکان خار، اگر نه هول میهمان خوردمی میزبان را یک لقمه کردمی.

گر از لئیم بترسد کریم، نیست عجب

ز خبث نفس، نه از پشم و استخوان ترسد

کسی که پا ننهد در میان خاکستر

مقرر است که از آتش نهان ترسد

بخش ۷

سگی از هر طعمه بی بهره بر در دروازه شهر ایستاده بود، دید قرصی نان گردان گردان از شهر بیرون آمد و روی به صحرا نهاد سگ در دنبال وی دوان شد و آواز داد که ای قوت تن و و ای قوت روان، آرزوی دل و آرام جان! عزیمت کجا کرده ای و روی به کجا آورده ای؟

گفت: در این بیابان با جمعی از سرهنگان از گرگان و پلنگان آشنایی دارم، احرام زیارت ایشان بسته ام.

سگ گفت: مرا مترسان که اگر به کام نهنگ و دهن پلنگ در رفته ای من در قفای توام.

آنم که به عمر خویش هرگز

خالی نشدم ز آرزویت

گر گرد همه جهان بگردی

ساکن نشوم ز جستجویت

آنان که جز به نان نبود زنده جانشان

دارند رو به خدمت دونان برای نان

گر فی المثل ز دست کسان صد قفا خورند

همچون سگ گرسنه دوند از قفای نان

بخش ۸

پنج پایک را گفتند چرا به شکل کج پیکران افتادی و پای در میدان کجروی نهادی؟ گفت: از مار تجربه برداشتم که با آن راستی و راستروی همیشه از سنگ جفا سرکوفته است یا از زخم ستم دم بریده.

هرجا پری به صورت خود گردد آشکار

او را چو جان کشند در آغوش خویش تنگ

هرجا به شکل راست برآید به سان مار

سنگین دلان ز دور زنندش به چوب و سنگ

بخش ۹

غوکی از جفت خود جدا ماند و محنت بی جفتیش بر کناره دریا نشاند، هر سو نظر می انداخت و خاطر غمدیده را از غم بی جفتی می پرداخت ناگهان،

ماهیی دید در میانه آب

همچو آب روان روان بشتاب

یا چو مقراضی از سبیکه سیم

اطلس سطح آب ازو به دو نیم

یا چو ایمن هلالی از کم و کاست

متمایل به جنبش از چپ و راست

چون غوک وی را بدید خاطرش به صحبت وی کشید، قصه بی جفتی خود را در میان آورد و از وی طلب مصاحبت کرد. ماهی گفت: مصاحبت را مناسبت دربایست است و مصاحبت نابایست صحبت را ناشایست.

مرا با تو چه مناسب؟ مرا جا در قعر دریا و تو را منزل بر کنار ساحل مرا دهان خاموش و تو را زبان پر از خروش، تو را قبح لقا سپر بلا، هر که شکل تو را بیند نخواهد که با تو نشیند، مرا حسن منظر سرمایه خوف و خطر، هرکه به جمال من دیده برافروزد چشم طمع در وصال من دوزد.

مرغان آسمان در هوای منند و وحوش صحرا در سودای من صیادان گاه چون دام در جستجوی من با هزار دیده، و گاه چون شست از بار آرزومندی من با پشت خمیده این بگفت و راه قعر دریا برداشت و غوک را بر ساحل تنها بگذاشت.

با کسی منشین که نبود با تو در گوهر یکی

رشته پیوند صحبت اتحاد گوهر است

جنس را با جنس و با ناجنس اگر گیری قیاس

این به سان آب و روغن، وان چو شیر و شکر است

بخش ۱۰

کبوتر را گفتند چونست که تو دو بچه بیش برنیاری و چون مرغ خانگی بر بیشتر از آن قدرت نداری؟ گفت: بچه کبوتر غذا از حوصله مادر و پدر می خورد و چوژه مرغ خانگی از مزبله بر هر راهگذر، از یک حوصله غذای دو بچه بیش نتوان داد و از نیم مزبله در روزی هزار چوژه توان گشاد.

خواهی که شوی حلال روزی

همخانه مکن عیال بسیار

دانی که درین سراچه تنگ

حاصل نشود حلال بسیار

بخش ۱۱

گنجشکی خانه موروثی خود را باز پرداخت و در فرجه آشیان لک لکی خانه ساخت. با وی گفتند: تو را چه مناسبت که با جثه ای بدین حقیری با جانوری بدان بزرگی همسایه باشی و خود را با وی در محل اقامت و منزل استقامت همپایه داری؟

گفت: من نیز اینقدر دانم اما به دانسته خود عمل نتوانم. در همسایگی من ماریست که چون هر سال بچگان برآرم و به خون جگر بپرورم ناگاه بر خانه من تازد و بچگان مرا قوت خود سازد، امسال از وی گریخته ام و در دامن دولت این بزرگ آویخته ام، امید می دارم که داد مرا از وی بستاند و چنان که هر سال بچگان مرا قوت خود گردانیده است امسال وی را قوت بچگان خود گرداند.

چو روباه در بیشه شیر باشد

زید ایمن از زخم چنگال گرگان

ز بیداد خردان امان یابد آن کس

که گیرد وطن در جوار بزرگان

بخش ۱۲

سگ را گفتند سبب چیست که در هر خانه ای که باشی گرداگرد آن نتواند گشت و بر هر آستانه ای که خسبی از آنجا نتواند گذشت؟

گفت: من از حرص و طمع دورم و به بی طمعی و قناعت مشهور، از خوانی به لب نانی قانعم و از بریانی به خشک استخوانی خرسند، اما گدا سخره حرص و طمع است و مدعی جوع و منکر شبع، نان یک هفته اش در انبان و زبانش در طلب نان یکشبه جنبان، غذای ده روزه اش در پشت و عصای دریوزه اش در مشت، قناعت از حرص و طمع دور و قانع از حریص طامع نفور.

در هر دلی که عز قناعت نهاد پای

از هر چه بود حرص و طمع را ببست دست

هرجا که عرض کرد قناعت متاع خویش

بازار حرص و معرکه آز را شکست

بخش ۱۳

روباه بچه ای با مادر خود گفت: مرا حیله ای بیاموز که چون به کشاکش سگ در مانم خود را برهانم. گفت: آن حیله فراوان است اما بهترین همه آن است که در خانه خود بنشینی، نه او تو را بیند و نه تو او را بینی.

چو با تو خصم شود سفله ای نه از خرد است

که در خصومت او مکر و حیله ساز کنی

هزار حیله توان ساخت وز همه آن به

که هم ز صلح و هم از جنگش احتراز کنی

بخش ۱۴

سرخ زنبوری بر مگس عسل زور آورد تا وی را طعمه خود سازد، به زاری در آمد که با وجود این همه شهد و عسل مرا چه قدر و محل که آن را بگذاری و به من رغبت آری؟ زنبور گفت: اگر آن شهد است تو شهد را کانی و اگر آن عسل، تو سرچشمه آنی.

ای خوش آن مرد حقیقت که ز پیغام و سلام

رو بتابد به سوی مایده وصل رود

اصل چون روی نماید ز پس پرده فرع

فرع را باز گذارد به سر اصل رود

بخش ۱۵

موری را دیدند به زورمندی کمر بسته و ملخی را ده برابر خود برداشته. به تعجب گفتند: این مور را بینید که با این ناتوانی باری را به این گرانی چون می کشد؟ مور چون این سخن بشنید بخندید و گفت: مردان بار را به نیروی همت و بازوی حمیت کشند نه به قوت تن و ضخامت بدن.

باری که آسمان و زمین سرکشید ازان

مشکل توان به یاوری جسم و جان کشید

همت قوی کن از مدد رهروان عشق

کان بار به قوت همت توان کشید

بخش ۱۶

شتری مهارکشان در صحرایی چرید، موشی به او رسید، وی را بی خداوند دید حرصش بر آن داشت که مهارش گرفته به خانه خود روان شد شتر نیز از آنجا که فطرت او مفطور بر انقیاد است و جبلت او مجبول بر عدم مخالفت و عناد، با او موافقت کرد.

چون به خانه وی رسید سوراخی دید به غایت تنگ. گفت: ای محال اندیش این چه بود که کردی؟ خانه تو چنین خرد و جثه من چنین بزرگ، نه خانه تو از این بزرگتر تواند شد نه جثه من از این خردتر، میان من و تو صحبت چون درگیرد و مجالست چون صورت پذیرد؟

چون روی راه اجل زینسان که می بینم تو را

در قفا از بار حرص و آز اشتروارها

بارهای خویش را چیزی سبک گردان که نیست

تنگنای مرگ را گنجایی این بارها

بخش ۱۷

میشی از جویی بجست، دنبه وی بالا افتاد. بز بخندید که عورت تو را دیدم! میش روی باز پس کرد که ای بی انصاف من سالها عورت تو را برهنه دیدم و هرگز نخندیدم و طعن تو نپسندیدم تو پس از عمری که یک بار مرا چنین دیده ای چه سرزنش من پیچیده ای؟

چون لئیمی با هزاران عیب و عار

روز و شب با خلق عالم آشکار

بیند اندک عیبی از صاحب کرم

برنیارد جز به طعن و لعن دم

آن به عیب این شود یکسر زبان

این به ذکر او نیالاید دهان

بخش ۱۸

گاوی بر گله خود سالار بود و در میانه گاوان به قوت سرو نامدار. چون گرگ بر ایشان زور آوردی آفت وی را به زخم سرو از ایشان دور کردی، نگاه دست حادثه بر وی شکست آورد سروی وی را آفتی رسید. بعد از آن چون گرگ را بدیدی در پناه گاوان دیگر خزیدی. سبب آن را از او سؤال کردند در جواب گفت:

زآن روز که از سروی خود ماندم فرد

شد معرکه دلاوری بر من سرد

دیرین مثلی هست که در روز نبرد

ضربت بود از حربه و دعوی از مرد

بخش ۱۹

اشتری و درازگوشی همراه می رفتند. به کنار جوی بزرگی رسیدند. اول اشتر در آمد چون به میان جوی رسید آب تا شکم وی برآمد. درازگوش را آواز داد که درآی که آب تا شکم بیش نیست!

درازگوش گفت: راست می گویی اما از شکم تا شکم تفاوت است، آبی که به شکم تو نزدیک گشت از پشت من بخواهد گذشت!

ای برادر از تو بهتر هیچ کس نشناسدت

زانچه هستی یکسر مو خویش را افزون منه

گر فزون از قدر تو بستایدت نابخردی

قدر خود بشناس و پای از حد خود بیرون منه

بخش ۲۰

طاووسی و زاغی در صحن باغی فراهم رسیدند و عیب و هنر یکدیگر را دیدند. طاووس با زاغ گفت: این موزه سرخ که در پای توست لایق اطلس زرکش و دیبای منقش من است همانا که در آن وقت که از شب تاریک عدم به روز روشن وجود می آمدیم در پوشیدن موزه غلط کرده ایم، من موزه کیمخت سیاه تو را پوشیده ام و تو موزه عدیم سرخ مرا!

زاغ گفت: حال بر خلاف این است اگر خطایی رفته است در پوششهای دیگر رفته است، باقی خلعتهای تو مناسب موزه من است غالبا در آن خواب آلودگی تو سر از گریبان من برزده ای و من سر از گریبان تو.

در آن نزدیکی کشفی سر به گریبان مراقبه فرو برده بود و آن مجادله و مقاوله را می شنود، سر برآورد که ای یاران عزیز و دوستان صاحب تمیز این مجادله بی حاصل را بگذارید و از این مقاوله بلا طایل دست بدارید، خدای تعالی همه چیز را به یک کس نداده است و زمام همه مرادات در کف یک کس ننهاده.

هیچ کس نیست که وی را خاصه ای نداده که دیگران را نداده است و در وی خاصیتی ننهاده که در دیگران ننهاده هر کسی را به داده خود خرسند باید بود و به یافته خود خوشنود.

بردن حسد از حال کسان طور خرد نیست

زنهار که از طور خرد دور نباشی

از خلق طمع همچو حسد مایه رنج است

بگسل طمع از خلق که رنجور نباشی

بخش ۲۱

روباهی به چنگ کفتاری گرفتار شد، دندان طمع در وی محکم کرد. روباه فریاد برآورد که ای شیر بیشه زورمندی و ای پلنگ قله سربلندی! بر عجز و شکستگی من ببخشای و شکال این اشکال را از پای جهان پیمای من بگشای! من مشتی پشم و استخوانم، از خوردن من چه خیزد و در آزردن من که آویزد؟

هر چند از این مقوله سخن راند در وی نگرفت، گفت: یاد آر حقی که مرا با توست، از من آرزوی مباشرت کردی، آرزوی تو را برآوردم، چند بار متعاقب با تو مباشرت کردم.

کفتار چون این گفتار شنیع شنود آتش غیرت در وی بجوشید، دهان بگشاد که این چه سخن بیهوده است و این واقعه کی و کجا بوده است؟ از وی دهان گشادن همان بود و از روباه رو در گریز نهادن همان!

به قول خوش چو نیابی ز چنگ خصم رهایی

به آن بود که زبان را به ناخوشی بگشایی

چو قفل خانه به آهستگی گشاده نگردد

پی شکستنش آن به که سوی سنگ گرایی

بخش ۲۲

شکالی خروسی را در خواب سحر بگرفت، فریاد برداشت که من مونس بیدارانم و مؤذن شب زنده داران از کشتن من بپرهیز و خون مرا به تیغ تعدی مریز،

چرا بی موجبی خونم بریزی

که خواهی بی گنه با من ستیزی

شکال گفت: من در کشتن تو چنان یک جهت نیستم که به هیچ وجه از آن باز نایستم، خاطر خود را از اختیار بپرداختم و تو را در این صورت مخیر ساختم، اگر خواهی به یک ضربت پنجه جان تو را بستانم و اگر خواهی لقمه لقمه تو را طعمه خود گردانم!

جز به تدبیر خرد از سر خود دفع مکن

با تو شریر اگر شور و شری گیرد پیش

به تضرع مسپر راه خلاصی که به آن

از بدش گر گذرانی بتری گیرد پیش

بهارستان

روضهٔ نخستین (در ذکر احوال مشایخ صوفیه)

روضهٔ دوم (در ذکر حکمت حکما)

روضهٔ سوم (در ذکر پادشاهان)

روضهٔ چهارم (در ذکر بخشندگان)

روضهٔ پنجم (در عشق و ذکر حال عاشقان)

روضهٔ ششم (در مطایبه)

روضهٔ هفتم (در شعر و بیان شاعران)

روضهٔ هشتم (در حکایات حیوانات)

دیباچه : چو مرغ امر ذی بالی ز آغاز

خاتمهٔ کتاب : در دل چنان می گشت و در خاطر چنان می گذشت که این نا ...

دیباچه

چو مرغ امر ذی بالی ز آغاز

نه از نیروی حمد آید به پرواز

به مقصد نارسیده پر بریزد

فتد زانسان که هرگز برنخیزد

هزاران داستان حمد و ثنا از زبان مرغان بهارستان عشق و وفا که از منابر اغصان فضل و احسان به حسن اصوات و طیب الحان علی الدوام خوانند و به مسامع حاضران مجامع قدس و ناظران مناظر انس علی مرالشهور و الاعوام رسانند.

صانعی را که گلستان سپهر

باشد از گلشن حسنش ورقی

یا بود بهر ثنا خوانانش

پر نثار در و گوهر طبقی

جلت عظمة جلاله و علت کلمة کماله و هزار درود و تحیت و سرود از گلوی عندلیبان بستانسرای فضل وجود که مطربان بزم شهود و مغنیان عشرتخانه وجد و وجودند.

هر گل روضه ابلاغ که هست

گل این باغ ز رویش ورقی

نیست زاوراق چمن مرغان را

بجز اوصاف جمالش سبقی

و علی صحبه و آله المقتبسین من مشکاة علومه و احواله امابعد نموده می آید که چون در این وقت دلپسند فرزند ارجمند ضیاء الدین یوسف - عصمه الله عما یفضیه الی التلهف و التأسف - به آموختن مقدمات کلام عرب و اندوختن قواعد فنون ادب اشتغال نمود.

و پوشیده نماند که طفلان نورسیده و کودکان رنج نادیده را از تعلم اصطلاحاتی که مأنوس طباع و مألوف استماع ایشان نیست بر دل بار وحشتی و در خاطر غبار دهشتی می نشیند، از برای تلطیف سر و تشحیذ خاطر وی گاه گاهی از کتاب گلستان که از انفاس متبرکه شیخ نامدار و استاد بزرگوار مصلح الدین سعدی شیرازی است رحمه الله تعالی، سطری چند خوانده می شد.

نه گلستان که روضه ای ز بهشت

خاک و خاشاک او عبیر سرشت

بابهایش بهشت را درها

فیض ده قصه هاش کوثرها

نکته هایش نهفته در پرده

رشک حوران ناز پرورده

دلکش اشعار او بلند اشجار

از نم لطف تحتهاالانهار

در آن اثنا چنان در خاطر آمد که - تبرکا با نفاسه الشریفة و تتبعا لا شعاره اللطیفة - ورقی چند بر آن اسلوب ساخته شود و جزوی چند بر آن منوال پرداخته گردد تا حاضران را داستانی باشد و غایبان را ارمغانی و چون این معنی به انجام رسید و این صورت به اتمام انجامید،

با خرد گفتم چه سازم زیور این نوعروس

تا به چشم خواستگارانش فزاید زیب و زین

گفت درهای ثنای شهریار کامگار

نصرة الدینا معز الدوله کهف الخافقین

اختر برج جلالت گوهر درج شرف

شمع بزم دوده تیمورخان سلطان حسین

آسمان قدری که چون خور حال ذرات جهان

باشد از چشم عنایت دیدن او را فرض عین

دین دان در ذمه جودش همه حاجات خلق

کم پسندد جود او در گردن خود عار دین

اعز الله تعالی انصاره و ضاعف اقتداره و ادام اولاده الکرام تحت ظلال ملکه و سلطانه و انام کافة الانام فی کنف عدله و احسانه.

گلستان گرچه سعدی کرد از این پیش

به نام سعد بن زنگی تمامش

بهارستان من نام از کسی یافت

که شاید سعد بن زنگی غلامش

گذری کن درین بهارستان

تا ببینی در او گلستانها

وز لطایف به هر گلستانی

رسته گلها دمیده ریحانها

و ترتیب این بهارستان بر هشت روضه اتفاق افتاده است، هر روضه ای بهشت آیین مشتمل بر رنگ دیگر از شقایق و بوی دیگر از ریاحین نه شقایقش را از پایمال باد خزان پژمردگی، و نه ریاحینش را از دستبرد برد دی افسردگی.

دمیده مرغزارش بر جوانب

شکفته لاله زارش در نواحی

ز شبنم لاله را خوی در بناگوش

ز باران غنچه را می در صراحی

غزیر الدمع من عین السواقی

کثیرالضحک عن ثغر الاقاحی

اشارت می کند نرگس که می نوش

فان العفو للزلات ماحی

همی ترسم که از لطف اشارت

کند پرهیزگاران را مباحی

التماس از تماشائیان این ریاض خالی از خار ملاحظه اعراض و خاشاک مطالبه اعواض آنکه چون به قدم اهتمام بر اینان بگذرند و به نظر اعتبار در اینها بنگرند باغبان را که در تربیت شان خون جگر خورده است و در تنمیت شان جان شیرین بر لب آورده به دعایی یاد کنند و به ثنایی شاد گردانند.

هر کس ز نیک بختان زین تازه رس درختان

در سایه ای نشیند یا میوه ای بچیند

آن به که پیش گیرد آیین حق گزاری

راه کرم سپارد رسم دعا گزیند

گوید که بنده جامی کین روضه ساخت یا رب

همواره از خدا پر وز خود تهی نشیند

جز راه او نپوید جز وصل او نجوید

جز نام او نگوید جز روی او نبیند

خاتمهٔ کتاب

در دل چنان می گشت و در خاطر چنان می گذشت که این نامه به زودی به آخر نه انجامد و خامه در طی مقاصد آن حالیا از جنبش نیارامد اما چون آیینه طبع گوینده زنگ ملالت گرفت و به صیقل صدق رغبت شنونده صقالت نپذیرفت بدینقدر اقتصار افتاد.

بسط کن جامیا بسیط سخن

که ازان خوبتر بساطی نیست

لیک خامش نشین و دم درکش

طبع را گر در آن نشاطی نیست

نیست کافی نشاط طبع تو نیز

اگر از سامع انبساطی نیست

و هرچه از مقوله نظم گذشته و به ناظمی منسوب نگشته زاده طبع محرر این رساله است و نتیجه فکر مقرر این مقاله.

جامی هرجا که نامه ای انشاء آراست

از گفته کس به عاریت هیچ نخواست

آن را که ز صنع خود دکان پرکالاست

دلالی کالای کسانش نه سزاست

امید به مکارم اخلاق مطالعه کنندگان آنکه چون بر خللی مطلع شوند به ذیل عفو و اغماض بپوشند و در افشای آن به زبان عیب و اعتراض نکوشند.

چون ببینی ز آشنا عیبی

گر به بیگانگان نگویی به

زانکه در کیش آخراندیشان

عیب پوشی ز عیب جویی به

قطعه تاریخ قطع اطناب اطناب و طی اسباب اسهاب.

تک و پوی خامه درین طرفه نامه

که جامی بدو کرد طبع آزمایی

به وقتی شد آخر که تاریخ هجرت

شود نهصد ار هشت بر وی فزایی

و مسئول من الله ذی الجلال و الاکرام

الظفر بنیل المرام الفوز بحسن

الاختتام و الصلاة و السلام علی محمد و آله البررة الکرام.

رسالهٔ اربعین

بسم الله الرحمن الرحیم : صحیحترین حدیثی که راویان مجالسِ دین و مُحدِّثانِ م ...

(۱) لاَ یؤْمِنُ اَحَدُکُمْ حَتَّى یُحِبَّ لِأَخِیهِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ. (صحیح البخاری)

(۲) مَنْ أَعْطٰى لِلهِ، وَمَنَعَ لِلهِ، وَأَحَبَّ لِلهِ، وَأَبْغَضَ لِلهِ، فَقَدْ اسْتَکْمَلَ إِیمَانَهُ. (سنن ابی داود)

(۳) الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَیدِهِ. (صحیح البخاری)

(۴) خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِی مُؤْمِنٍ: البُخْلُ وَسُوْءُ الْخُلُقِ. (جامع الترمذی)

(۵) یَشِیْبُ ابْنُ آدَمَ وَیَشبُّ فِیْهِ خَصْلَتَانِ: ألْحِرْصُ وَطُوْلُ الْأمَلِ. (صحیح البخاری)

(۶) مَنْ لَمْ یَشْکُرِ النَّاسَ لَمْ یَشْکُرِ اللهَ. (جامع الترمذی)

(۷) مَنْ لَا یَرْحَمِ النَّاسَ، لَا یَرْحَمْهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ. (صحیح البخاری) ترجمه: هر کس بر مردم رحم نکند خداوند بر او رحم نخواهد کرد.

(۸) الدُّنْیَا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا ذِکْرُ اللهِ. (جامع الترمذی)

(۹) لُعِنَ عَبْدُ الدِّینَارِ، وَلُعِنَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ. (جامع الترمذی)

(۱۰) دُمْ عَلَى الطَّهَارَةِ یُوْسَعُ عَلَیْکَ فِی الرِّزْقِ. (کنز العمال)

(۱۱) لاَ یُلْدَغُ المُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَیْنِ. (صحیح البخاری)

(۱۲) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ: ألْعِدَّةُ دَیْنٌ. (المعجم الاوسط للطبرانی)

(۱۳) وَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و سلم: أَلْمَجَالِسُ بِالْأَمَانَةِ. (سنن ابی داود)

(۱۴) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: ألْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ. (سنن ابن ماجه)

(۱۵) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ عَلَیْهِ: ألسَّمَاحُ رَبَاحٌ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۱۶) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: الدَّیْن شَیْنُ الدِّیْنِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۱۷) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ. (المعجم الاوسط للطبرانی)

(۱۸) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الصُّبْحَةُ تَمْنَعُ الرِّزْقَ. (مسند احمد)

(۱۹) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: وَالسَّعِیْدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ. (صحیح مسلم)

(۲۰) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: آفَةُ السَّمَاحَةِ الْمَنُّ. (المعجم الکبیر للطبرانی)

(۲۱) کَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ یُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا سَمِعَ. (سنن ابی داود)

(۲۲) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: کَفَى بِالْمَوْتِ وَاعِظًا. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۲۳) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: خَیْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۲۴) إِنَّ اللهَ یُحِبُّ السَّهْلَ الطَّلْقَ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۲۵) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ وَآلِهِ: تَهَادُوا تَحَابُّوا. (الادب المفرد للبخاری)

(۲۶) أطْلُبُوا الْخَیْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ. (مصنف ابن ابی شیبة)

(۲۷) وَاَیْضاً قَالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: زُرْ غِبًّا، تَزْدَدْ حُبًّا. (المعجم الکبیر للطبرانی)

(۲۸) طُوبٰى لِمَنْ شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوْبِ النَّاسِ (شعب الایمان للبیهقی)

(۲۹) الْغِنٰى الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۳۰) مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ. (سنن ابن ماجه)

(۳۱) لَیْسَ الشَّدِیدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِیدُ الَّذِی یَمْلِکُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ. (صحیح البخاری)

(۳۲) لَیْسَ الغِنٰى عَنْ کَثْرَةِ العَرَضِ، وَلَکِنَّ الغِنٰى غِنَى النَّفْسِ. (صحیح البخاری)

(۳۳) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ وَآلِهِ: الْحَزْمِ سُوءَ الظَّنِّ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۳۴) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: ألْعِلْمُ لا یَحِلُّ مَنْعُهُ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۳۵) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: ألْکَلِمَةُ الطَّیِّبَةُ صَدَقَةٌ، صَدَقَ نَبِیُّ اللهِ. (صحیح البخاری)

(۳۶) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: کَثْرَةُ الضَّحِکِ تُمِیْتُ الْقَلْبَ. (سنن ابن ماجه)

(۳۷) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۳۸) ألْبَلَاءُ مُوَکَّلٌ بِالْمَنْطِقِ. صَدَقَ رَسُوْلُ اللهِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

(۳۹) النَّظْرَةَ سَهْمٌ مَسْمُومٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ. (المستدرک للحاکم)

(۴۰) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: لَا یَشْبَعُ الْمُؤْمِنُ دُونَ جَارِهِ. (مسند احمد)

تَمَّتْ تَرْجَمَةُ هٰذِهِ الْأرْبَعِیْنَ بِتَوْفِیْقِ مَنْ هُوَ نَاصِرٌ وَّمُعِیْنٌ سَنَةَ سِتٍّ وَثَمَانِیْنَ وَثِمَانمائَةَ. وَالْحَمْدُ لِلهِ عَلَی الْإتْمَامِ وَالصَّلوٰةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الْبَرَرَةِ الْکِرَامِ.

بسم الله الرحمن الرحیم

صحیحترین حدیثی که راویان مجالسِ دین و مُحدِّثانِ مدارسِ یقین املا کنند حمدِ دانائیست که کلماتِ تامّۀ جامعه بر زبان مُعْجِزْبیان حبیب خود گذرانیده و آن را تالیِ کلام کامل و خطابِ شامل خود گردانیده و به نقل ثِقَةٍ بَعْدَ ثِقَةٍ به گوش محرومان از سعادت صحبت وی رسانیده و به نور علم به آن و عمل به مُوجِب علم از ظلماتِ ضلالتِ شان رهانیده. وَصَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَأصْحَابِهِ وَسَلَّمَ نَقَلَةِ عُلُوْمِهِ وَحَفَظَةِ آدَابِهِ.

امّا بعد:

این «چهل کلمه» ایست از آن کلمات که سهولتِ فهم و حفظ را به نظم فارسی ترجمه کرده می آید، امیدواری آن را که ناظمِ مترجم امروز در شرط «مَنْ حَفِظَ عَلٰی أُمَّتِی أَرْبَعِیْنَ حَدِیْثًا یَنْتَفَعُوْنَ بِهِ» داخل شود و فردا به سعادت جزاءِ «بَعَثَهُ اللهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیْهاً عَالِماً» واصل گردد. وَمِنَ اللهِ مُکَوِّنِ الْکَوْنِ، ألْعِصْمَةُ وَالْعَوْنُ.

قَالَ النَّبِیُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ:

(۱) لاَ یؤْمِنُ اَحَدُکُمْ حَتَّى یُحِبَّ لِأَخِیهِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ. (صحیح البخاری)

هر کسی را لقب مکن مؤمن

گرچه از سعی جان و تن کاهد

تا نخواهد برادر خود را

آنچه از بهر خویشتن خواهد

(۲) مَنْ أَعْطٰى لِلهِ، وَمَنَعَ لِلهِ، وَأَحَبَّ لِلهِ، وَأَبْغَضَ لِلهِ، فَقَدْ اسْتَکْمَلَ إِیمَانَهُ. (سنن ابی داود)

هر که در حبّ و بُغض و منع و عطا

نبودش دل به غیر حق مایل

نقدِ ایمان خویش را یابد

بر مَحَکّ قبولِ حق کامل

(۳) الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَیدِهِ. (صحیح البخاری)

مُسْلِم آنکس بُوَد به قَول رسول

گرچه عامی بُوَد وَ گر عالِم

که بهر جا بُوَد مسلمانی

باشد از قول و فعل او سالم

(۴) خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِی مُؤْمِنٍ: البُخْلُ وَسُوْءُ الْخُلُقِ. (جامع الترمذی)

بذل کن مال و خوی نیکو وزر

راه ایمان اگر همی پویی

زانکه در هیچ مؤمنی با هم

نشود جمع بُخل و بدخویی

(۵) یَشِیْبُ ابْنُ آدَمَ وَیَشبُّ فِیْهِ خَصْلَتَانِ: ألْحِرْصُ وَطُوْلُ الْأمَلِ. (صحیح البخاری)

آدمی را ز پیری افزاید

هر زمان در بنای عمر خَلَل

لیک در وی جوان شود دو صفت

حرص بر جمع مال و طول اَمَل

(۶) مَنْ لَمْ یَشْکُرِ النَّاسَ لَمْ یَشْکُرِ اللهَ. (جامع الترمذی)

به تو نعمت ز دست هر که رسد

نِه به میدان شکرگویی، پای

کی به شکر خدا قیام کند

تارکِ شکرِ بندگان خدای

(۷) مَنْ لَا یَرْحَمِ النَّاسَ، لَا یَرْحَمْهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ. (صحیح البخاری) ترجمه: هر کس بر مردم رحم نکند خداوند بر او رحم نخواهد کرد.

رحم کن رحم، زانکه بر رخ تو

درِ رحمت جز از تو نگشاید

تا تو بر دیگران نبخشایی

أَرْحَمُ الرَّاحِمِین نبخشاید

(۸) الدُّنْیَا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا ذِکْرُ اللهِ. (جامع الترمذی)

هدفِ لعنتِ خدای آمد

دُنییُ و هرچه هست در دنییٰ

غیرِ ذکرِ خدا که صاحب ذکر

در دو عالم به رحمت است اُولیٰ

(۹) لُعِنَ عَبْدُ الدِّینَارِ، وَلُعِنَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ. (جامع الترمذی)

گرچه هست آفتابِ رحمتِ حق

شاملِ ذرّه ذرّۀ عالَم

باد از آن دور بندۀ دینار

باد از آن دور بندۀ درهم

(۱۰) دُمْ عَلَى الطَّهَارَةِ یُوْسَعُ عَلَیْکَ فِی الرِّزْقِ. (کنز العمال)

ای کز آلودگیِّ تو شب و روز

فاقه و فقر تو زیاده شود

بی طهارت مباش تا بر تو

روزیِ تنگ تو گشاده شود

(۱۱) لاَ یُلْدَغُ المُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَیْنِ. (صحیح البخاری)

دیگر از وی مدار چشم وفا

هر که شد با تو در جفا گستاخ

زانکه هرگز دو بار مؤمن را

نگزد مار از یکی سوراخ

(۱۲) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ: ألْعِدَّةُ دَیْنٌ. (المعجم الاوسط للطبرانی)

مرد را هرچه بگذرد به زبان

عیب باشد ورای آن کردن

وعده در ذمّۀ کَرَم قرض است

فرض باشد ادای آن کردن

(۱۳) وَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و سلم: أَلْمَجَالِسُ بِالْأَمَانَةِ. (سنن ابی داود)

ای شده مَحْرَمِ مجالس، پس

راز هر مجلسی امانت تست

مکن افشای راز مجلسِ کس

زانکه افشای آن خیانت تست

(۱۴) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: ألْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ. (سنن ابن ماجه)

هر که در مشورت امین تو شد

گرچه باشد امان روی زمین

چون نهان دارد آنچه مصلحت است

خاینش خوان به حکم دین، نه امین

(۱۵) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ عَلَیْهِ: ألسَّمَاحُ رَبَاحٌ. (مسند الشهاب للقضاعی)

سودت اگر بایدت ز مایۀ خویش

دست بخشش گشای و بخشایش

سودت اکنون ستایش و فردا

در جوار خدای آسایش

(۱۶) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: الدَّیْن شَیْنُ الدِّیْنِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

نکشد بهرِ مال دنیا رنج

هر که خواهد کمال بهرۀ دِین

چهرۀ دین مکَن به ناخن دَین

تا نکاهد جمال چهرۀ دِین

(۱۷) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ. (المعجم الاوسط للطبرانی)

صاحب حرص را از خوان کرم

فیض احسان نمی‌رسد هرگز

به قناعت گرای کان مالی‌ست

که به پایان نمی‌رسد هرگز

(۱۸) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الصُّبْحَةُ تَمْنَعُ الرِّزْقَ. (مسند احمد)

ای کمر بسته کسب روزی را

صبح خیزی دلیل فیروزیست

بهرِ خوابِ صباح چشم مبند

زانکه این خواب مانع روزیست

(۱۹) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: وَالسَّعِیْدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ. (صحیح مسلم)

نیکبخت آنکسی که می نَبَرد

رشک بر نیک بختیِ دگران

سختی روزگار نادیده

پند گیرد ز سختیِ دگران

(۲۰) وَ مِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: آفَةُ السَّمَاحَةِ الْمَنُّ. (المعجم الکبیر للطبرانی)

کَی به نعمت کسی شود دل گرم

چون ز منّت کنند دم سردی

غیرِ بادِ خزانِ منّت نیست

آفت روضۀ جوانمردی

(۲۱) کَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ یُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا سَمِعَ. (سنن ابی داود)

مرد را بس همین گنه که قدم

از مقرّ امان نهد بیرون

هرچه آید درونِ روزنِ گوش

از مَمَرِّ زبان دهد بیرون

(۲۲) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: کَفَى بِالْمَوْتِ وَاعِظًا. (مسند الشهاب للقضاعی)

چند گیری به مجلس واعظ

پای منبر پیِ گرفتنِ پند

وعظ تو بس به مرگ همسایه

نعرهٔ نوحه‌گر به بانگ بلند

(۲۳) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: خَیْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

ای که پرسی که بهترین کس کیست

گویم از قولِ بهترینِ کسان

بهترین کس، کسی بُوَد که ز خلق

بیش باشد به خلق نفع رسان

(۲۴) إِنَّ اللهَ یُحِبُّ السَّهْلَ الطَّلْقَ. (مسند الشهاب للقضاعی)

تا خدا دوست گیردت با خلق

یک دل و یک زبان و یک رو باش

شاد طبع و شکفته خاطر زی

نرم خوی و گشاده ابرو باش

(۲۵) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ وَآلِهِ: تَهَادُوا تَحَابُّوا. (الادب المفرد للبخاری)

دوستی مغز و پوست دشمنی است

تا کی از مغز سوی پوست شوید

به هدایا کنید داد و ستد

تا به هم زان وسیله دوست شوید

(۲۶) أطْلُبُوا الْخَیْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ. (مصنف ابن ابی شیبة)

بر درِ خوب رویی منزل گیر

چون پی حاجتی برون آیی

تا از آن پیشتر که حاجت تو

دهد، از دیدنش بیاسایی

(۲۷) وَاَیْضاً قَالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: زُرْ غِبًّا، تَزْدَدْ حُبًّا. (المعجم الکبیر للطبرانی)

دیدن دوست، دوست را گه گه

چهرۀ دوستی بیاراید

ز اتفاق دوام صحبتشان

شوق کاهد، ملالت افزاید

(۲۸) طُوبٰى لِمَنْ شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوْبِ النَّاسِ (شعب الایمان للبیهقی)

ای خوش آنکو به عیب بینی خویش

پیشوای هنروران گردد

عیب او پیشِ دیدۀ دل او

پردۀ عیبِ دیگران گردد

(۲۹) الْغِنٰى الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

گر دلت را توانگری باید

که توانگر دِلی نکو هنریست

باز کش دستِ همّت از چیزی

که به دستِ تصرُّفِ دگریست

(۳۰) مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ. (سنن ابن ماجه)

تا شود در جهان علم و عمل

شاهد دین تو جمال افزای

زآنچه در خور نیفتدت باز ایست

زآنچه لایق نباشدت باز آی

(۳۱) لَیْسَ الشَّدِیدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِیدُ الَّذِی یَمْلِکُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ. (صحیح البخاری)

پهلوان نیست آنکه در کُشتی

پهلوانی دگر بیندازد

پهلوان آن بُوَد که وقتِ غضب

نفسِ اَمَّاره را زبون سازد

(۳۲) لَیْسَ الغِنٰى عَنْ کَثْرَةِ العَرَضِ، وَلَکِنَّ الغِنٰى غِنَى النَّفْسِ. (صحیح البخاری)

نه توانگر کسی بُوَد که به مال

کارپرداز و چاره ساز بُوَد

آن بُوَد کز شهودِ فضل خدای

از زر و مال بی نیاز بُوَد

(۳۳) وَمِنْ کَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِ وَآلِهِ: الْحَزْمِ سُوءَ الظَّنِّ. (مسند الشهاب للقضاعی)

حَزْم مرد آن بُوَد که در همه وقت

در حقِّ خَلقْ بد گمان باشد

در همه کار احتیاط کند

تا ز هر کید در امان باشد

(۳۴) وَ مِنْ کَلَامِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: ألْعِلْمُ لا یَحِلُّ مَنْعُهُ. (مسند الشهاب للقضاعی)

ای گرانمایه مرد دانشور

که ترا علم دین بُوَد معلوم

مستعدّ را از آن مشو مانع

مستحقّ را از آن مکن محروم

(۳۵) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: ألْکَلِمَةُ الطَّیِّبَةُ صَدَقَةٌ، صَدَقَ نَبِیُّ اللهِ. (صحیح البخاری)

سخن نرم گوی با سایل

گر ز مالَش نمی دهی نفقه

زآنکه در روی اهل حاجت هست

قول خوش از مقولۀ صدقه

(۳۶) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: کَثْرَةُ الضَّحِکِ تُمِیْتُ الْقَلْبَ. (سنن ابن ماجه)

خرّم آنکس که بهرِ زنده دلی

زیر لب خنده را بمیراند

خنده کم کن که خندۀ بسیار

صد دل زنده را بمیراند

(۳۷) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

سر ز مادر مکش که تاج شرف

گردی از راه مادران باشد

خاک شو زیر پای او که بهشت

در قدمگاه مادران باشد

(۳۸) ألْبَلَاءُ مُوَکَّلٌ بِالْمَنْطِقِ. صَدَقَ رَسُوْلُ اللهِ. (مسند الشهاب للقضاعی)

هر که شد مبتلا به پُرگویی

به بلایی عجب گرفتار است

هر بلایی که می رسد به کسان

بیشتر از مَمَرِّ گفتار است

(۳۹) النَّظْرَةَ سَهْمٌ مَسْمُومٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ. (المستدرک للحاکم)

دیدن زلف و خال نامحرم

دانۀ کید و دام تلبیس است

هر نظر ناوکیست زهرآلود

کان ز شست کمان ابلیس است

(۴۰) وَمِنْ کَلَامِهِ صلی الله علیه و سلم: لَا یَشْبَعُ الْمُؤْمِنُ دُونَ جَارِهِ. (مسند احمد)

هر که در خطّۀ مسلمانی

باشد از نقد دین گرانمایه

کی پسندد که خود بخسبد سیر

بنشیند گرسنه همسایه؟

تَمَّتْ تَرْجَمَةُ هٰذِهِ الْأرْبَعِیْنَ بِتَوْفِیْقِ مَنْ هُوَ نَاصِرٌ وَّمُعِیْنٌ سَنَةَ سِتٍّ وَثَمَانِیْنَ وَثِمَانمائَةَ. وَالْحَمْدُ لِلهِ عَلَی الْإتْمَامِ وَالصَّلوٰةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الْبَرَرَةِ الْکِرَامِ.

اربعین های سالکان جامی

هست بهر وصول صدر قبول

نَبْوَد از فضل حق عجیب و غریب

که بدین اربعین رسی به وصول

جامی

هفت اورنگ

دیوان اشعار

بهارستان

رسالهٔ اربعین