معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سلیمی جرونی

سلیمی جرونی شاعر سدهٔ نهم هجری و معاصر شاعران نامداری چون نورالدین عبدالرحمان جامی، مکتبی شیرازی، شمس‌الدین محمد لاهیجی و شاه داعی شیرازی گویا از ساکنان بندر جرون یا گمبرون (بندرعباس کنونی) است که از زندگی وی اطلاعات زیادی در دست نیست و تنها اثر باقیمانده از او مثنوی «شیرین و فرهاد» اوست که به تقلید از نظامی سروده شده است. وی در آغاز میل به سرودن غزل داشته ولی پس از دیدار مولا همام‌الدین کرمانی خلیفهٔ طریقتی شاه قاسم انوار با عرفان آشنا شده و با تشویق او به سرودن مثنوی روی آورد و هوای خمسه‌سرایی در سر می‌پرورد. سرودهٔ دیگر سلیمی «منبع‌الاطوار» بوده که به تقلید از مخزن‌الاسرار نظامی سروده است ولی متأسفانه امروز از این منظومه نسخه‌ای در دست نیست. سلیمی علاوه بر مثنوی، غزل، قطعه و شعرهای دیگری نیز سروده است که هیچ‌کدام از آثار او به جز همین مثنوی که تنها نسخه آن در شهر ژنو در مجموعه خصوصی بنیاد مارتین بودمر نگهداری می‌شود، در جایی یافت نشده است. مثنوی شیرین و فرهاد در سال ۸۲ توسط مرکز پژوهشی میراث مکتوب با تصحیح و مقدمه عالمانه دکتر نجف جوکار منتشر شده است.

شیرین و فرهاد

بخش ۱ - به نام خدا : الهی بنده را در کار خود کن

بخش ۲ - گفتار در توحید : بنام آنکه جان آرام ازو یافت

بخش ۳ - گفتار در مناجات : خدایا رحمتی در کار من کن

بخش ۴ - گفتار در نعت سید المرسلین صلی الله علیه و سلم

بخش ۵ - در مدح سلطان البحر و البر سلغرشاه دام ملکه : چو بختم یار و دولت همنشین شد

بخش ۶ - گفتار در سبب نظم کتاب : در آن روزیکه بد روز جوانی

بخش ۷ - آغاز داستان : چنین دادم خبر پیر سخن سنج

بخش ۸ - حکایت کردن شاپور در پیش خسرو : چو بشنید این سخن از شاه، شاپور

بخش ۹ - رفتن شاپور به ارمن به طلب شیرین : زمین را بوسه زد شاپور و برخاست

بخش ۱۰ - رسیدن شاپور به دیر و احوال شیرین پرسیدن : چو زلف شب پریشان گشت بر روز

بخش ۱۱ - نمودن شاپور صورت خسرو به شیرین بار دوم : چو دیو شب برآمد از تنش جان

بخش ۱۲ - نمودن شاپور صورت خسرو به شیرین بار سوم : دگر چون روز سر برزد ز کهسار

بخش ۱۳ - نمودن شاپور خود را به شیرین و روانه ساختن او را به طرف مداین

بخش ۱۴ - رفتن شیرین پیش مهین بانو و اجازت خواستن به نخجیر و رفتن به مداین

بخش ۱۵ - رسیدن خسرو به چشمه ماه و دیدن شیرین را در چشمه

بخش ۱۶ - رسیدن خسرو به ارمن : چو شب اشک زلیخا ریخت برخاک

بخش ۱۷ - قصر ساختن مه رویان خسرو برای شیرین و نشستن شیرین در قصر

بخش ۱۸ - صفت مجلس خسرو و آمدن شاپور : چو شد احوال شیرین جمله مفهوم

بخش ۱۹ - صفت مجلس خسرو و آگاه شدن مهین بانو از حال شیرین

بخش ۲۰ - آمدن شاپور به قصر شیرین و احوال خسرو با شیرین گفتن

بخش ۲۱ - رسیدن خبر فوت هرمز به خسرو و رفتن به مداین

بخش ۲۲ - رفتن خسرو به مداین و نشستن به پادشاهی : چو خسرو را شد این معلوم در روز

بخش ۲۳ - بازآوردن شاپور شیرین را به ارمن پیش مهین بانو

بخش ۲۴ - آگاهی یافتن بهرام چوبینه از وفات هرمز و بیرون آمدن او به خسرو

بخش ۲۵ - نصیحت کردن مهین بانو شیرین را و سوگند دادن به خویشتنداری

بخش ۲۶ - گوی باختن خسرو و شیرین با یکدیگر : چو صبح از بام مشرق سر برآورد

بخش ۲۷ - گوی باختن خسرو و شیرین بار دوم و مجلس داشتن

بخش ۲۸ - گفتار در خلوت نشستن خسرو با شیرین : چو خسرو روز در عشرت به شب کرد

بخش ۲۹ - جواب گفتن شیرین : پری رو گفتش از دیوانه خویش

بخش ۳۰ - رفتن خسرو به خشم از پیش شیرین : چو خسرو دیدکان سرو سمنبر

بخش ۳۱ - شبیخون بردن خسرو بر بهرام چوبین و ظفر یافتن خسرو بر او

بخش ۳۲ - نشستن خسرو به پادشاهی بار دوم : چو شد بار دوم بر تخت، خسرو

بخش ۳۳ - زاری کردن شیرین در عشق خسرو : چنین دادم خبر مرد سمرگوی

بخش ۳۴ - نصیحت کردن مهین بانو شیرین را : بدین گفتن چو روزی ده، برآمد

بخش ۳۵ - نشستن شیرین به پادشاهی به جای مهین بانو : مهین بانو چو بیرون شد ز عالم

بخش ۳۶ - خبر پادشاهی خسرو و نشستن بر تخت و رسیدن خبر مرگ بهرام

بخش ۳۷ - صفت باربد در بزم خسرو : درآمد باربد اول به آواز

بخش ۳۸ - حکایت کردن خسرو با مریم از درد شیرین : در آن عشرت چو از شب رفت پاسی

بخش ۳۹ - رفتن شاپور پیش شیرین و عتاب کردن شیرین به او

بخش ۴۰ - قصه فرهاد : نگار لاله رخ سرو سمنبر

بخش ۴۱ - زاری کردن فرهاد از عشق شیرین : چو فرهاد از غم شیرین برآشفت

بخش ۴۲ - آگاه شدن خسرو از احوال فرهاد : چو از فرهاد خسرو آگهی یافت

بخش ۴۳ - مناظره کردن خسرو با فرهاد : نخستین گفت کای فرهاد چونی

بخش ۴۴ - رفتن شیرین به کوه بیستون به دیدن فرهاد و سقط شدن بارگیش

بخش ۴۵ - گفتار در سبب مرگ فرهاد : ز بعد آنکه خسرو شاه باداد

بخش ۴۶ - نامه نوشتن خسرو به شیرین به تعزیت فرهاد : چنین دادم خبر مرد سخندان

بخش ۴۷ - نامه نوشتن شیرین به خسرو به تعزیت مریم : چو خسرو ساخت زین سان کار فرهاد

بخش ۴۸ - قصه شکر اصفهانی : چو مریم را سر آمد عمر، خسرو

بخش ۴۹ - طلب کردن خسرو شاپور را و تنها ماندن شیرین و زاری نمودن روز و شب

بخش ۵۰ - زاری کردن شیرین در صبحدم و اجابت دعا : اگر خواهی که یابی عالم صبح

بخش ۵۱ - رفتن خسرو به شکار و رفتن از شکار به سوی قصر شیرین

بخش ۵۲ - رفتن خسرو به پای قصر شیرین : چو دید از دور قصر آن سمنبر

بخش ۵۳ - پاسخ دادن شیرین، خسرو را : چو خسرو کرد ازین بسیار زاری

بخش ۵۴ - پاسخ دادن خسرو شیرین را : دگر ره خسرو از نوعی که دانی

بخش ۵۵ - پاسخ دادن شیرین خسرو را : دگر ره آن مه حسن از سر مهر

بخش ۵۶ - پاسخ دادن خسرو، شیرین را : دگر باره به صد نیرنگ، پرویز

بخش ۵۷ - پاسخ دادن شیرین، خسرو را : دگر ره آن سهی سرو از سر ناز

بخش ۵۸ - به خشم رفتن خسرو از پیش شیرین : شباهنگام کان آهوی غماز

بخش ۵۹ - پشیمان شدن شیرین و رفتن عقب خسرو و مجلس نهادن

بخش ۶۰ - صفت مجلس خسرو و گفتن شاپور احوال شیرین در پرده

بخش ۶۱ - غزل گفتن بار بد از زبان خسرو : سحرگاهی چو چشم دلبران مست

بخش ۶۲ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین : نباید مست شد در کوی محبوب

بخش ۶۳ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو : چو کرد آخر نکیسا این عمل را

بخش ۶۴ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین : زهی نور رخت شمع دل من

بخش ۶۵ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو : ز قول شاه کرد این نغمه آهنگ

بخش ۶۶ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین : در آن روزی که تخم مهر کشتند

بخش ۶۷ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو : مرا عشق از جهان و جان برآورد

بخش ۶۸ - سؤال : غرض از بود و از نابود چبود

بخش ۶۹ - جواب : جوابش داد کای شاه جوان بخت

بخش ۷۰ - سؤال : دگر گفتش بگو کاین چرخ دوار

بخش ۷۱ - جواب : جوابش داد استاد سخنور

بخش ۷۲ - سؤال : دگر گفتش بگو کز ذات قادر

بخش ۷۳ - جواب : چنین دادش خبر استاد کامل

بخش ۷۴ - سؤال : دگر گفتش زمان با آدمی زاد

بخش ۷۵ - جواب : جوابش داد کین شخص زمانه

بخش ۷۶ - سؤال : دگر گفتش که عالم را و آدم

بخش ۷۷ - جواب : جوابش داد استاد از سر عقل

بخش ۷۸ - سؤال : دگر گفتش فنا چبود، بقا چیست

بخش ۷۹ - جواب : جوابش داد و گفتش ای خداوند

بخش ۸۰ - سؤال : دگر گفتش که ای پیر معانی

بخش ۸۱ - جواب : جوابش داد استاد سخن سنج

بخش ۸۲ - پند دادن بزرگ امید شیرین را : چو بنشید این سخن مرد گزیده

بخش ۸۳ - پند اول : نخستین آنکه در پنهان و در فاش

بخش ۸۴ - حکایت : شنیدستم که یک باری جوانی

بخش ۸۵ - پند دوم : دوم پند آنکه با نادان مشو یار

بخش ۸۶ - پند سوم : سیوم پند این بود ای سرو آزاد

بخش ۸۷ - پند چهارم : چهارم پند من این است ای ماه

بخش ۸۸ - پند پنجم : بود پند من این پنجم که دانا

بخش ۸۹ - پند ششم : ششم پندت بگویم، گر کنی گوش

بخش ۹۰ - پند هفتم : دهم از هفتمین پندت نشانی

بخش ۹۱ - پند هشتم : ز پند هشتمت گویم کزین پند

بخش ۹۲ - پند نهم : بود پند نهم اینت که تدبیر

بخش ۹۳ - پند دهم : دهم پند این بود، می گویمت فاش

بخش ۹۴ - تنبیه : دلا بیدار شو از خواب پندار

بخش ۹۵ - نامه نوشتن پیغمبر صلی الله علیه و سلم به پرویز

بخش ۹۶ - در نصیحت فرزند خود شمس الدین محمد طال عمره گفته شده

بخش ۹۷ - گفتار در خاتمت کتاب : سلیمی هان و هان تا چند و تا کی

بخش ۱ - به نام خدا

الهی بنده را در کار خود کن

حضوری بخش و توفیقم مدد کن

که بعد از هشتصد و من بعد هشتاد

بگویم قصه شیرین و فرهاد

دگر بار از نو این شیرین و خسرو

زن از مهر قبولش سکه نو

چو شیرین چشم بد زو دور گردان

چو نام خسروش مشهور گردان

بخش ۲ - گفتار در توحید

بنام آنکه جان آرام ازو یافت

دل معشوق و عاشق کام ازو یافت

به جوی تن روان را کرد جاری

زبان را در فصاحت داد یاری

به چشم خود نظر بر روی خود کرد

جهان را پر ز گفت و گوی خود کرد

چو صورت کرد با معنی موافق

ز خود بر چهره خود گشت عاشق

به حسن خود ز روی عشقبازی

همیشه کار او آیینه سازی

چو خود بد عاشق دیرینه خویش

جهان را کرد از آن آیینه خویش

که تا هر گه ز خود با خود نشیند

در او هر دم جمال خویش بیند

به هر آیینه روی خویش بنمود

که هم خود عاشق رخسار خود بود

گهی با آن برآمد گاه با این

بهانه ساخت خسرو را و شیرین

بدان تا هرکسی نشناسد او را

زمانی وامق آمد گاه عذرا

اسیر اوست هم لیلی و هم قیس

خراب اوست هم رامی و هم ویس

جهان و جان ازو شد عاشق او

که آمد از زبان خود سخنگو

به عاشق راز از معشوق بگشاد

نشانی داد از شیرین و فرهاد

کسی پرسید حق کو کردگارست

نمی دانم که دایم در چه کارست

چو این نکته از آن مسکین شنفتم

به گوشش این سخن آهسته گفتم

جواب تو نمی گویم ازین بیش

که او دایم به فضل و رحمت خویش

دهد آن را به رافت سرفرازی

دهد این را به باد بی نیازی

به حرمت برکشد آن را به گردون

به خواری افکند این را جگر خون

جهانی را زند یک لحظه بر هم

وجودی را عدم سازد به یک دم

دگر بار از عدم نقشی برآرد

وجودی را در او صورت نگارد

برآرد از دل چون سنگ فریاد

نهد اندوهها در جهان فرهاد

دهد بازش ز درس عشق تلقین

که کش بر سنگ خارا نقش شیرین

تبارک ربنا، زان کردگاری

تعالی الله ازین صورت نگاری

چو دارد هر چه آن بایسته اوست

کند هر کارکان شایسته اوست

هر آن رنگی که بر هستی طرازد

برین تخته هر آن نقشی که سازد

مگو بد کرد چون بیم کسش نیست

که خود حاجت به تعلیم کسش نیست

اگر خواهد کند پنهان دو عالم

وگر خواهد کند پیداش در دم

به هر نطق از زبان خویش گویاست

به پنهانی و پیدایی هویداست

نه از مردم توقع چشم دارد

نه با آن کین نه با این خشم دارد

بدان درگه چه خاقان و چه قیصر

سری دارد به عجز افکنده در بر

خرد سررشته راهش نداند

نظر ره سوی درگاهش نداند

مگر کس ره برد سویش به توفیق

وگر نه کنه بی چونش بتحقیق

چه داند اتحادی و حلولی

نباشد عقل را اینجا فضولی

که گاه عجز از آن اسرار مشکل

بپچید و هم را پا در سلاسل

کند ابروی خوبان را کمانکش

دل عاشق کند از تیرشان خوش

چو گیسوشان پی دل بردن آرد

نهنگان را رسن در گردن آرد

دهد از موی شان شب را درازی

به مژگانشان دهد شمشیربازی

به روز از روی شان آتش فروزد

بر آن آتش سپند شب بسوزد

چو پیچد موی شان در گرد غبغب

در آرد روز را در حلقه شب

به عاشق زان دهان هنگام اعزاز

سلیمان را دهد انگشترین باز

دگر هم زان دهان اندر نهانی

نشان داده ز ملک بی نشانی

به صنعت کرده پیش چشم مردم

ز باریکی میانشان در میان گم

دگر عشاق را از جان سپاری

فکنده پیش معشوقان به زاری

بود دل جای او پهلو و مشکل

که ایشان را دهد جا پهلوی دل

برآید جان ازین اندوه شان زار

اگر نه او دهد دلشان در این کار

از آن داده ست دایم جست و جوشان

که بنموده ست از معشوق روشان

ازینها هر چه گفتم دان که بیش است

که او خود عاشق و معشوق خویش است

بگویم گر نگه داری تو این راز

که خود گوید هم از خود بشنود باز

حدیث او حدیث ما و من نیست

سخن کاینجا رسد دیگر سخن نیست

بخش ۳ - گفتار در مناجات

خدایا رحمتی در کار من کن

به لطف خود هدایت یار من کن

که در کار تو از بایسته تو

نکردم آنچه بد شایسته تو

در آن روزی که باشد عرض اکبر

نداند کس در آنجا پای از سر

مگر تو نامه ام را در نوردی

وگر نه چون کشم این روی زردی

به درگاه تو آوردم الهی

گناهی بیشتر از هر چه خواهی

گناه من اگر بر رویم آری

فغان از خجلت، آه از شرمساری

زبس کز من گناه آمد پدیدار

ز تقصیرات و زلتهای بسیار

جهود از ملت من عار دارد

زمن به آنکه او زنار دارد

زمستانست و راهی دور در پیش

بضاعت اندک و من خسته و ریش

گهی در گو فتاده گاه در چاه

وز اینها جمله بدتر کاندرین راه

به سرما مردم و دودی نکردم

بضاعت دادم و سودی نکردم

بیابانست و شب تاریک و مستم

بکن رحمی که این حالت که هستم

نه جان همره، نه دل با خویش دارم

نه راه پس، نه راه پیش دارم

نظر کن کاندرین عجز و اسیری

چه خواهم کرد اگر دستم نگیری

بدم، یک ذره نیکی نیست در من

اگر نه تو ببخشی وای بر من

به بیدای ضلالت گشته ام گم

نمایم ره، مکن رسوای مردم

مده فخری که آن در عارم آرد

بزن شاخی که خجلت بارم آرد

به بازاری که مردم در خروشند

در آن چیزی خرند و هم فروشند

اگر کس ننگرد سویم به چیزی

نرنجم چون نمی ارزم پشیزی

درین ره کاندرو آرامگه نیست

نه از پیش و نه از پس هیچ ره نیست

چو من کس نیست ره سویی نبرده

همه سود و همه سرمایه خورده

شبم حمال سرگین همچو مبرز

همه روز آفتابی می کنم گز

پریشان حال و سرگردان، چه دانی

سگی مانم که ماند از کاروانی

اگر چه مدتی گمراه بودم

به عصیان رانده درگاه بودم

خدایا آمدم بازت به درگاه

و زان تقصیرها استغفرالله

در آن ساعت که پیشت عذرخواهان

به عذر آیند از شرم گناهان

گنه شوید گر ابر رحمتت چه؟

چه کم گردد ز بحر رحمتت چه؟

توقع از تو هست ای پادشاهم

که شویی جامه جان از گناهم

که آبی نبود اندر بحر و در جوی

ز آب رحمتت بهتر گنه شوی

در آن روزی که تو از پادشاهی

ازین مشتی گدا اعمال خواهی

نمی دانم چه چیزت پیش آرم

مگر تقصیرهای خویش آرم

بکن لطفی و راهم ده سوی خویش

مکن واپس در این راهم از آن بیش

کاجل این شربت مرگم چشاند

وز این خاک خودی گردم نماند

پر از گرد خودم آنگه شوم پاک

کاجل گردم برد زین تخته خاک

در آن لحظه که پیشت جان سپارم

فرومانم به بدهایی که دارم

نه راهی کایم و دمساز گردم

نه روی آنکه از در باز گردم

ندارم شک که بدهایم ببخشی

نرانی از در و جایم ببخشی

رهانی نفس من از رنگ مایی

کنی عفوم ز کافر ماجرایی

الها خالقا پروردگارا

کریما راحما آمرزگارا

توقع دارم از انعام عامت

به نور احمد و سر کلامت

که باز آری سلیمی را به راهش

ببخشی از کرم جرم و گناهش

دگر او را ز راه لطف و احسان

نگه داری ز بازیهای شیطان

بخش ۴ - گفتار در نعت سید المرسلین صلی الله علیه و سلم

ندارم وصف و تحمیدی که نیکوست

سزای آنکه مقصود از جهان اوست

محمد آن که در ملک نکویی

بود صد بار به از هر چه گویی

خرد حیران در آن وصف و بیانست

که هر وصفش که گویم بیش از آنست

امام جمله نزدیکان درگاه

چراغ بارگاه لی مع الله

زده جبریل از چاووشیش لاف

کشیده خوان جودش قاف تا قاف

ندیده از بزرگی هیچ قلت

ازو در گفت هفتاد و دو ملت

بدان در تا که باشد نقش عالم

غلامش یوسف است و داه مریم

سپردند از برای یاری او

به ابراهیم خوانسالاری او

به وادی وادی از نوعی که دانی

شعیب و موسیش کرده شبانی

ز بهر چشم زخم او به فرمان

ذبیح الله کرده خویش قربان

بمردند و ندیدند آن رخ خوب

دریغا عمر نوح و صبر ایوب

نیامد تا بنا کردند عالم

خلف تر زو ز فرزندان آدم

تمام انبیا کردند امامش

زدند این سکه دولت به نامش

مگو بیش از ره صورت کم و بیش

که بود از راه معنی از همه بیش

به صورت چون زدی لطفش تکلم

کلیم الله کردی دست و پا گم

به معنی روح ازو بودش تاسف

خجل کردی به صورت حسن یوسف

در آن منزل که کرسی آمدش فرش

قدم یک پایه بالاتر زد از عرش

به معراج آمده از حق خبرده

که «سبحان الذی اسری بعبده»

وزان کروبیان یکجا خزیده

ستاده وز تحیر لب گزیده

شب اسری که حق رخسار دیدش

خرد الکن شد از گفت و شنیدش

بدش چاکر سلیمان بن داوود

از آن دیو و پری فرمانبرش بود

به کویش گر نه خود را بنده کردی

مسیحا مرده را چون زنده کردی

شده الیاسش اندر بحر جویان

نهاده خضر ازو رو در بیابان

ز لفظ چون درش گوش جهان پر

جهانی را به فرمانش تبختر

به عالم پنج نوبت چون فرو داد

مسیحا از فلک نوبت بدو داد

که نتوان داشتن این کار را سست

شدم من، باش، کاکنون نوبت توست

به چاووشی درگاهت چو دم زد

از آن بر طارم چارم علم زد

بدو گر حق نگفتی «قم فانذر»

کسی هرگز ندانستی هر از بر

جهان افروز بد زان اندرین باغ

به چشم نرگسش دادند«ما زاغ»

چو تیغ معجزش در دو جهان زد

سرانگشتش قمر را بر میان زد

ز ابرویش چو بگشودند روپوش

فلک را حلقه ای کردند در گوش

سلیمی هر دری کز وصف او سفت

ز دریای دو عالم قطره ای گفت

خداوندا سلیمی خوش فقیر است

به دست نفس نافرمان اسیر است

به روی او در از هر باب بگشای

وزان یک یک به خویشش راه بنمای

همه توفیق و دولت یار او کن

سعادت جاودان در کار او کن

بدین نظم و کلامش یاوری ده

مدد از قوت پیغمبری ده

بخش ۵ - در مدح سلطان البحر و البر سلغرشاه دام ملکه

چو بختم یار و دولت همنشین شد

سعادت با من از هر در قرین شد

ز بعد منبع الاطوار جان بخش

به میدان سخن راندم دگر رخش

به نظم دلکش و الفاظ رنگین

بگفتم قصه فرهاد و شیرین

چو شد کارم چو زر کردم نگاهش

بر آن سکه زدم از نام شاهش

جهان عدل سلغرشاه دوران

که دوران فلک بادش به فرمان

شه با معدلت سلطان با داد

که تا باشد فلک دوران او باد

سلیمان دوم در کامرانی

به ملک عدل، نوشروان ثانی

به شاهی مفخر شاهان عالم

مسلسل شاهیش تاصلب آدم

شهی کز چتر عالی پایه او

بود خورشید اندر سایه او

جرون امروز از عدلش چنانست

که در خوبی نمودار جنانست

شها آنی تو کز فر همایون

غلام حشمتت آمد فریدون

تو را زیبد به عالم حشمت و فر

که در حکم تو هم بحرست و هم بر

همیشه بخت بر کام تو بادا

بود تا دهر ایام تو بادا

به فرمان تو باد این چرخ و ارکان

که نامد چون تو در ایام و دوران

به مهرت باد در گردش مه و هور

همیشه دوست شاد و دشمنت کور

همه سال و مهت بادا خجسته

مبادا خاطرت هرگز شکسته

درین عالم زمستان و بهاران

بمانی یادگار تاجداران

تو آن شاهی که از فر الهی

بود در حکمت از مه تا به ماهی

به دولت هر نفس می گویدت بخت

که یارب برخوری از تاج و از تخت

شدت تخت جرون زان جای بخشش

که کان جودی و دریای بخشش

ندارد یاد دوران چون تو شاهی

جهان فرماندهی عالم پناهی

جهان پیر را بختت جوان کرد

تو را شاهنشه آخر زمان کرد

فریدون گر شد از دوران و جمشید

تو باقی مان و دولتهای جاوید

اگر تخت سلیمان رفت بر باد

وگرگنج فریدونی برافتاد

نخواهد بود عالم را از آن رنج

که تو هم صاحب تختی و هم گنج

نشان حشمت و گنج تو بذلست

دلیل دولت و عمر تو عدلست

بحمدالله که در دورتوای شاه

که بادی تا ابد در ظل الله

نباشد باد را بر پشه زوری

ندارد هیچ کس آزار موری

به دوران تو ای شاه گزیده

که شد ملک جرون زو آرمیده

بنتواند کس از حد پاکشیدن

نیارد گرگ سوی میش دیدن

چنین کز دولت و اقبال فیروز

بود هر روزت ای شه بهتر از روز

امیدم هست کز تایید معبود

سعادت در ترقی خواهدت بود

سزدگر خوانمت سلطان آفاق

که چون ابروی خود در عالمی طاق

بجز در آینه کامد فقیرت

نمی بینم دگر جایی نظیرت

تو آن شاهی که از دریای عمان

برای دسته تیغت به فرمان

نهنگ شیر دل چندان که خواهی

به دندان آورد دندان ماهی

الهی تا فلک را هست دوران

زمین را هم بود افتادگی شان

سر خصمت بود افتاده در پا

مظفر باد شمشیرت بر اعدا

بحمدالله که از فر همایت

خداوندیست هر یک ناخدایت

چنان بخت تو بر دولت سوارست

که هر یک حاجت صد شهریارست

ز بهر مهر بر روی زمینت

فلک شد حلقه انگشترینت

زحل کو هندوی راه تو آمد

ز چاووشان در گاه تو آمد

تو آن شاهی که در ایوان جاهت

بود برجیس صدر بارگاهت

ز ترس قهر تو بهرام خونریز

نیارد دید در دوران به کس تیز

به دربانیت هم خورشید انور

غلامی رومی است استاده بر در

بود یک مطرب از بزم تو ناهید

که بختت یار و دولت باد جاوید

عطاردگر چو دولت چاکر توست

دبیری از دبیران در توست

مه از بدر و هلالی در دیارت

گهی پیکست و گه آیینه دارت

نگویم همتت دریا و کانست

که تو بیشی و همت بیش از آنست

تو بحرجودی و بر خوان جودت

جهانی سر به سر مهمان جودت

به بخشش خرمنت را خوشه چینست

اگر خاقان اگر فغفور چینست

نه تنها اند اهل چین غلامت

که هم چین اند هندستان تمامت

به درگاهت خداوندا کمینه

که سوی بحر آورد این سفینه

چنین دارد به درگاه تو امید

که از ظل ظلیلت تا به جاوید

زبیتم عالمی معمور گردد

چو نامت در جهان مشهور گردد

بخش ۶ - گفتار در سبب نظم کتاب

در آن روزیکه بد روز جوانی

جوانی چون بود زان سان که دانی

دلم می بود با دلبر همیشه

هوای شاعری در سر همیشه

به نقش دلبران هر جا عمل گو

شده چشم غزالان را غزل گو

به آن یک گفته از این یک شنیده

زمانی قطعه و گاهی قصیده

به جستجو نهاده هر کجا رو

همی جستم بزرگی را، ز هر سو

نبودم هیچ گه جز بی قراری

که ناگاهم عنایت کرد یاری

شدم پرسان و جویان بی سر و پا

سوی مولا همام الدین(و) دنیا

بزرگش یافتم چون سقف مینو

بزرگان گشته یک یک کوچک او

به عالم سالک اطوار او بود

خلیفه قاسم انوار او بود

شدم درگاه او را بوسه دادم

به خدمت روی در پایش نهادم

کمال او مرا افتاده نگذاشت

به لطف خود مرا از خاک برداشت

چو اندر صورت حالم نظر کرد

مرا از عالم معنی خبر کرد

بگفت از شعر خود چیزی فروخوان

که خواهی شد سخن گوی و سخن دان

فرو خواندم بر آن پیر دانا

غزلهایی که بتوان خواند هر جا

چو خواندم پیشش آن اشعار رنگین

بزرگانه مرا فرمود تحسین

بگفتا در غزل جلدی و محکم

برو برخی ادا کن مثنوی هم

چو این گفتن از آن دانا شنیدم

ز شادی خویشتن را وا ندیدم

بگفتم یک دو بیت از وزن مخزن

کزو، روح نظامی گشت روشن

شدم بازش به مجلس خواندم فاش

خوشش آمد بسی و گفت شاباش

قبولست این مدد باد از قلوبش

بگو این را که خواهی گفت خوبش

بگفتم چند بیتی زان و ایام

فرو کشت آتشم بگداشتش خام

به شمع من زد از باد هوا پف

فکندش سیه سال اندر توقف

ز بعد سی به خاطر آمدم باز

که بگشاید در گنجینه راز

خرد نور دماغم را بر افروخت

ز سر دیگر چراغم را بر افروخت

بکردم نظمش و کردم تمامش

نهادم منبع اطوار نامش

چو شد پرداخته آن نظم چون در

شد از آوازه اش گوش جهان پر

دگر هاتف به گوشم گفت برخیز

تو شاهی ساز شمشیر زبان تیز

ز شیرین و ز خسرو یاد کن یاد

جوابش نام کن شیرین و فرهاد

بر مردم بلند آوازه سازش

ز نو یک بار دیگر تازه سازش

ببر سعیی و از این نظم نامی

جهان را رونقی ده چون نظامی

یکی گفتی دگر را کن مجلد

که خواهی پنجه ای با خمسه اش زد

تو را حاجت به تعریف زبان نیست

که مانندت سخن گو در جهان نیست

چو از هاتف به گوش این رازم آمد

جوانی باز از در بازم آمد

به پیران سر ره دلبر گرفتم

جوانی را دگر از سر گرفتم

نوشتم نامه ها در عاشقی باز

زشیرین و زخسرو کردم آغاز

روایت بر روایت می نوشتم

زهر بابی حکایت می نوشتم

چو در شیرین و فرهادم نظر شد

قلم در دست من چون نیشکر شد

چو این گفتن ز من یاران شنفتند

زمن آن را پذیرفتند و گفتند

که باید کردن این البت تمامت

کز آن عالم شود پر، صیت نامت

بگفتم خوش بود لیکن که این کار

لوازمهاش هست و شرط بسیار

یکی اهبه، دوم یار موافق

سیوم وقت و چهارم جای لایق

دگر با هریک از اینها سراسر

حضور خاطر و صد چیز دیگر

بدان تحقیق اینها را که شک نیست

ولیکن بنده را زان هیچ یک نیست

به جای این که من شان نام بردم

یکایک شرح آن را بر شمردم

درونی دارم از جور زبان ریش

هزاران نیش از بیگانه و خویش

چو زلف دلبران دایم پریشان

غم بیگانه و اندوه خویشان

دگر یک خانه پر از دیو مردم

به جای عود در وی دود هیزم

ز دلخواهم درو غمهای جانکاه

شرابم خون کبابم دل ندیم آه

ز محنتها نه آرام و نه تسکین

دگر اسباب یک یک در خور این

دگر گفتند یارانم شکایت

مکن زیرا که هست اینها حکایت

بدینها رفتنت دشوار باشد

حدیث درد دل بسیار باشد

مکن از درد دل بسیار فریاد

برو بنیاد کن شیرین و فرهاد

بگفتم گرمن اینها می دهم شرح

حدیثی چند از اینها می کنم طرح

که اکنون طبعها گشته ست نازک

نمی تابد حکایتهای لک پک

چنان پردازم از نو این معانی

که ره ندهد به خاطرها گرانی

بیندازم زیادی کان نشاید

و زان هم نفکنم چیزی که باید

نه پر نزدیک ازو گویم نه دوری

به او با سر برم خیر الاموری

بپردازم بنوعی این فسانه

که فوتی نبودش هیچ از میانه

پزم زان گونه این حلوای شیرین

کز آنم خسروان گویند تحسین

بیارم آنچنان پیش خردمند

که از آنها نباید چیزی افکند

درین کار ار شود تقدیر یارم

وگر توفیق بخشد کردگارم

بگویم مختصر شیرین و فرهاد

که از استاد دارم این سخن یاد

که هر چیزی که هست اندر جهان به

بود کم گفتنش بسیار از آن به

درین معنی هر آن پندم که او گفت

نپندارم سخن بود این که در سفت

که کم گفتن نباشد جز نکویی

نبیند مرد کم گو زرد رویی

مکن چندان تکلف در تکلم

کز آن مقصود گردد از میان گم

زخاطر نقش پر گفتن فرو شو

حدیث است این که نیکوگو و کم گو

ز پر گفتن نخیزد غیرپستی

برو در هر کجا کم گوی و رستی

سخن گوهر بود نتوان شکستن

که چون بشکست نتوان باز بستن

به کم گفتن چو عادت کرد عاقل

برست از محنت جان و غم دل

چو گفت اینها حدیثش کار بستم

گرفتم گوشه و خلوت نشستم

ز شیرین و ز خسرو یاد کردم

ز نو این قصه را بنیاد کردم

بخش ۷ - آغاز داستان

چنین دادم خبر پیر سخن سنج

که در تاریخ عمری برده بد رنج

که چون بر ملک کسری کسر شد ضم

به هرمز گشت سلطانی مسلم

به عالم کرد زان سان عدل بنیاد

که نام ظلم از عالم برافتاد

ز عدلش میش با گرگ آب خوردی

ببردی بچه و او را سپردی

دل دشمن زتیرش تاب می خورد

که شمشیرش به جیحون آب می خورد

ازو فرزندی آمد به زخورشید

به فر رستم و سیمای جمشید

فلک چون در بلوغیت رساندش

زمانه خسرو پرویز خواندش

چو بد خلق و دلاویزی تمامش

میان خلق شد پرویز نامش

به عهدش بد بزرگ امید نامی

به حکمت در همه بابی تمامی

ملازم ساختش با او شب و روز

که هرچیزی ز هر چیزش بیاموز

چو دانشور شد آن شاه تنومند

خیالش جانب نخجیر افکند

چو سوی صید تیرانداز می شد

دو اسبه صید پیشش باز می شد

سوی میدان چو چوگان بازگشتی

سواد نه فلک زو بازگشتی

چو آتش در کمانداری می افروخت

شب تاریک چشم مور می دوخت

چو در بزم آمدی از رسم تعظیم

ازو آموختی جمشید تعلیم

مع القصه ز تقدیر الهی

به عزم صید روزی با سپاهی

به رسم خسروان چون بهمن و کی

سوی نخجیر شد با چنگ و بامی

به سوی کشته دهقان گدر کرد

سراسر کشت شان زیر و زبر کرد

فرود آمد شبی در جای شان نیز

خبر بردند هرمز را که پرویز

خرابی کرد اندر کشت دهقان

و زو شد مردمی بی خان و بی مان

چنان شد تند هرمز زین حکایت

که تندی را نبد زین بیش غایت

که رسم این بود اندر دین ایشان

که می بودند بر آیین پیشان

که در پیش آنچنان بودی شهنشاه

که در ملکش نبودی ظلم را راه

سپهشان هم چه از پیش و چه از پس

نیاوردند خون از بینی کس

اگر در پای کس یک خار رفتی

به جان شاه صد مسمار رفتی

کنون در عهد ما درویش صد خار

خورد تا باغ شاه آرد گلی بار

اگر آن شاه بود این نیز شاه است

تفاوت بین که صد فرسنگ راه است

مکن بیداد شاها زانکه یزدان

رعیت گله کرد و شاه چوپان

از آن گشتند شاهان صاحب انساب

که درویشی کند در گوشه ای خواب

پس آنگه گفت هرمز تا سپاهی

روند اندر پی اش هر یک به راهی

فرود آرند او را از سواری

بیارندش به خواری و به زاری

کسی برد این سخن در دم به پرویز

که شد بر کشتنت شمشیر شه تیز

برند این دم ازین منزل زبونت

گریز ار نه همی پاکست خونت

چو خسرو این سخن بشنید ازیشان

به کار خود به غایت شد پریشان

صلاح آن دید کز راهی که دارد

رود زان بوم و رو در غربت آرد

که در غربت ز کربت رنج و خواری

به از ملک خود و نا استواری

به غربت هر که بی آرام باشد

به از جایش که دشمنکام باشد

بر آن زد رای خسرو تا که در دم

کند رو در سفر با چند همدم

نباشد زان تنعم بیش خرسند

کند خوش گرم و سرد دهر یک چند

چو زر در بوته دوران گدازد

که دوران آدمی را پخته سازد

که آبی کان چراغ دیده گردد

چو در یک جا ستد گندیده گردد

نه مرد است آن که در یک جا اسیر است

که زن در کنج خانه جایگیر است

نداند قدر صحبت هیچ بی درد

جهان دیدن ز خوردن به نهد مرد

هر آن کو روز و شب یک جا نشسته ست

بود چون بازکو را چشم بسته ست

چو روگردان بخار از خانه گردد

چو باز آید همه در دانه گردد

چه خوش زد این مثل آن موبد پیر

مثلهای چنین در گوش جان گیر

که پیری کو ندیده علو و سفل است

گرش صد سال عمر آمد که طفل است

شه از اندیشه خوابش در سر افتاد

ز پا بنشست و سر یک لحظه بنهاد

چو فکرش شد مصمم شب درین باب

نیای خویشتن را دید در خواب

که گفتی قدرت افزون می شود زود

سفر کن کاین زیان آمد تو را سود

به رویش بوسه ها دادی و از جیب

به دستش چارگوهر دادی از غیب

پس آنگه کردی آنها را تمیزی

نشان از هر یکش دادی به چیزی

نخستین آنکه این تلخی که دیدی

و زان خوشها بدین ناخوش رسیدی

به شیرینی رسی شیرین تر از قند

که باشی از وصالش شاد و خرسند

دوم در زیر ران یک مرکب آری

که در دولت کنی بر وی سواری

کند دوران چو برتابی لگامش

به روز دولتت شبدیز نامش

ز تو وز مرکبت مانی کشد نقش

مثل ماند ز تو چون رستم و رخش

سیوم یابی ندیمی نام شاپور

که در وی عقل بیند خیره از دور

به نقاشی چو بر دیبا زند رنگ

کشد بر سنگ خارا نقش ارژنگ

چهارم باربد نامی غزل گوی

که راز از چنگ گوید موی برموی

چو بلبل از چمن هر گل که بوید

هزاران صورت از یک پرده گوید

چو گیرد راست در بزم تو ای شاه

مخالف را نیابی سوی خود راه

چو خوابش برد و خواب این نقش در بست

ز شادی در زمان از خواب برجست

به یاران گفت برخیزید تا زود

روان گردیم ازین جای غم آلود

که ما را گر زمانه خواریی کرد

زخار ما دمدگل، سرخ و هم زرد

که فرمان شد ز جانان کز پی دل

رویم از این زمین منزل به منزل

چو شد خسرو ز ملک خود روانه

دلش تیر جفا را شد نشانه

خلاف افتاد در یارانش بی حد

یکش گفتی نکو کردی دگر بد

به ایشان گفت خسرو کای حریفان

مباشید از غم دوران پریشان

که با ما بخت دارد روی یاری

نخواهد بود ما را شرمساری

چو خسرو این سخن گفت و روان شد

برآمد بادی و گردی عیان شد

زبعد گرد، از تقدیر بی چون

سواری آمد از آن گرد بیرون

چو چشمش بر جمال خسرو افتاد

فرود آمد ز اسب آنجا باستاد

ز سختی اسب شه هم نرم گردید

ز مهر او درونش گرم گردید

بتابید از ره بیگانگی رو

که بوی آشنایی یافت از او

بدو گفت از کجایی و چه نامی

که در خوبی، به از ماه تمامی

بگفتا بنده را شاپور نام است

غلام شاه را از جان غلام است

بسی شیرینی و تلخی چشیده

ز دارالملک چین اینجا رسیده

چو دید از خواب خود یک جزو پرویز

به دولت گفت کانها می رسد نیز

ز رویش شاد شد کردش به خود یار

نمودش دلنوازیهای بسیار

فرود آمد در آن منزل زمانی

همی جستش ز هر چیزی نشانی

کزین ره تا به نزد ما رسیدی

بیا برگو چه کردی و چه دیدی

حکایتها بگو پیشم به تفسیر

که خواهی کرد خوابم را تو تعبیر

همه احوال خود خسرو بدو هم

بگفت و شد دلش آسوده از غم

بخش ۸ - حکایت کردن شاپور در پیش خسرو

چو بشنید این سخن از شاه، شاپور

بدان خدمت زمین بوسید از دور

که شاها تا فلک را زندگانی

بود، بادی به تختت کامرانی

فلک را سایه چتر تو جا باد

هزارت سال در شاهی بقا باد

مبادا دور هرگز تاجت از سر

همه کام و مردات باد در بر

پس از تحمید گفت ای دیده را نور

غلام کمترت یعنی که شاپور

بسی گردید گرد عالم گل

بپیمود این جهان منزل به منزل

عجایبهای عالم را بسی دید

عجبتر هیچ زین نه دید و نشنید

که این ره کامدم جایی رسیدم

که مثلش در همه عالم ندیدم

جهان آباد، جایی خوشتر از جان

زمینی خوبتر از باغ رضوان

به هر صحرای او صد گونه از ورد

هوایی معتدل نه گرم و نه سرد

همه صحرای او چون باغ و بستان

فلک نامش نهاده ارمنستان

به هر وادی ازو صد چشمه جاری

به هر چشمه عماری در عماری

در آنجا عمر، مانا جاودانست

تو گویی آبش آب زندگانست

زنی از تخمه جم دیرگاه است

که بر مرد و زن آنجا پادشاه است

به هر رزمی که او می آرد آهنگ

زن است اما که صد مرد است در جنگ

به شب بهرام از رزمش شده روز

ز بزمش نیز زهره عشرت آموز

کند در وصف او اندیشه ره گم

مهین بانوش می خوانند مردم

ز گنج و مال چیزی نیستش کم

برادرزاده ای دارد به عالم

پری پیکر تنی، خورشید رویی

سمنبر کافری، زنار مویی

دلارامی ز دل آرام برده

مسیحا پیش او صد بار مرده

از آن لبها که گفتن زان بود عیب

دهانش نکته ها می گوید از غیب

خضر، زودیده عمر جاودانی

خجل زو مانده آب زندگانی

بگویم وصف سر تا پاش یک چند

قدش سرو (و) رخش ماه و لبش قند

دو چشمش جادوان را خواب برده

لبش از آب حیوان آب برده

رخ و زلفش که آن مشک است و آن گل

دلیل اند آن دو، بر دور و تسلسل

دگر سرو سهی هر جا ستاده

به پیش قامتش از قدفتاده

ندیدم کس به زیباییش والله

فرشته نه پری نه حور نه ماه

هر آن نقشی کز آن گیسو کشیدم

نه در چین بلکه در ماچین ندیدم

شده از سحر او هاروت از ره

به چاه غبغبش افتاده در چه

کمان ابروان او ز مژگان

به مردم کرده هر سو، تیر باران

شکر از قند لعلش چاشنی گیر

دل خلقی ز گیسویش به زنجیر

ز تیر او دل اهل نظر خوش

دماغ عقل، از زلفش مشوش

بود شیرینش نام و در کلامش

دهان صدبار شیرین تر زنامش

برآورده لبش بیجاده بر هیچ

به زلفش جادوان افتاده در پیچ

زنخدانش که گوی از ماه بربود

نمی خوانم ترنجش زانکه به بود

برش خور گرچه خط بندگی برد

در آخر از رخش شرمندگی برد

خدنگ غمزه هایش بی ترحم

شده هر یک بلای جان مردم

چو قبله هر کس آورده برو رو

جهانی در تکاپویش زهر سو

ز شفتالوی آن لب خسته بسیار

ز پستان در زده در سینه ها نار

ز جادویی آن چشمان فتان

نهاده آهویان رو در بیابان

چه گویم شرح حسن بی نظیرش

مگر آرد خیال اندر ضمیرش

چه نقش است آن به عمر خویش ای کاش

توانستی کشیدش کلک نقاش

لبش برده گرو از ساغر مل

تنش همچون حریر آغنده از گل

چه گویم وصف او را نیست غایت

که چون زلفش دراز است این حکایت

مهین بانو به رویش می کشد جام

ندارد بی رخ او خواب و آرام

دگر در خدمتش هفتاد دختر

کمرها بسته پیشش جمله یکسر

ز چشم و لب چو می در جام ریزند

به مجلس شکر و بادام ریزند

همه صیاد، وز آن ناگزیرند

هزاران صید از یک غمزه گیرند

همه تنشان مگر از دل سرشتند

نیند از گل که حوران بهشتند

به رخ هر یک همی از ماه بهتر

به قد سروی سراسر ماه بر سر

دو گیسوشان سراسر پیچ در پیچ

دهانشان چون میانشان هیچ در هیچ

خراب غمزه هاشان باده نوشان

غلام لعل شان شکر فروشان

در آن جا و آنچنان مستان مستور

به چشم خویش دیدم جنت و حور

به کوه و دشت در بالا و پستی

خرامان تر ز کبکان، گاه مستی

به گاه صیدشان دل گشته بی خویش

هزار آهو شکار چشم شان بیش

ز گرد آن هیونان چو پولاد

عبیر و مشک، هر سو می برد باد؟

تو گویی گاه جولان کردن و تاخت

هزار آهو به صحرا نافه انداخت

همه با همدگر همواره یارند

همه تیرافکن و خنجر گذارند

چو آتش گاه حمله برفروزند

به ناوک دیده های مور دوزند

یقین زادراک ایشان هست در شک

تعالی الله چه گویم وصف یک یک

خرد داند که هنگام نظاره

بود شیرین مه و ایشان ستاره

مهین بانو که عمری می گدارد

به او دارد هر آن فخری که دارد

دگر دارد هیونی باد رفتار

که نتوان کرد نقشش را به دیوار

بود در سیر، گردون را تک آموز

مهی پیش افتد از دور شبان روز

بنفشه پرچم است و خیزران، دم

بود پولاد نعل و آهنین سم

رود هنگام سرعت راست بی شک

ز مشرق جانب مغرب به یک تک

ز بس کز شبروی چون مه بود تیز

زمانه نام او کرده ست شبدیز

ندیدم همچو شیرین دلربایی

نه چون شبدیز هم یک بادپایی

چو برخواند این سخن شاپور با شاه

برآمد از دل خون گشته اش آه

چنان شد زآتش سودای او گرم

کز آن گرمیش نعل اسب شد نرم

چو زلف دلبران افتاد در تاب

نه روز آرام بودش نی به شب خواب

به خود پیچید و غم در دل فرو خورد

ز دل آهی برآورد از سر درد

که از غربت ندیدم هیچ بدتر

دگر رنج و بلای عشق بر سر

تنی باید دلم را سخت چون کوه

که برتابد به غربت بار اندوه

پس آنگه کرد خلوت شاه و شاپور

به خلوت خواند و گفت ای دیده را نور

تویی چشم و دلم را روشنایی

که دیدم از تو رنگ آشنایی

ز پا منشین و بیرون رو هم امروز

بیار آبی که می سوزم ازین سوز

برو با سوی ارمن چاره ای کن

علاج چاره بیچاره ای کن

که من هم جانب ارمن روانم

بود دولت دهد از تو نشانم

چو بر دست تو این دولت برآید

به روی من سعادت در گشاید

اگر دیدیم هم را اندرین راه

وگر نه بشنو ای شاپور و آن ماه

سوی شهر مداین جاش کن جا

که آمد وعده ما و تو آنجا

بخش ۹ - رفتن شاپور به ارمن به طلب شیرین

زمین را بوسه زد شاپور و برخاست

که باد این کار همچون قامتت راست

میفتا در دلت هرگز ملالی

مبادا آفتابت را زوالی

نه از بیگانه روزی نی زخویشان

مگردا، خاطر جمعت پریشان

پس آنگه یک حریر نغز برداشت

به خوبی صورت پرویز بنگاشت

بدان دیبا چنان نقش از قلم زد

که روح القدس از آن، صد بار دم زد

چو بر دیبا کشید آن صورت شاه

روان برجست و روی آورد بر راه

در آن بازی چو نقش خویشتن دید

دو منزل را به یک منزل ببرید

چو آتش گرم شد در راه و چون باد

به کوهستان ارمن رخت بنهاد

چرا کان دلستان با مطرب و می

به رسم خسروان همچون جم و کی

چو تابستان رسیدی از پی گشت

به کوهستان ارمن رفتی از دشت

به هر سرچشمه جام می کشیدی

به هر باغی زمانی آرمیدی

دگر کانجا یکی دیر کهن بود

که می آورد از رشکش فلک دود

کشیشانی در آن دیر کهن سال

فتاده روز و شب بر رسم ابدال

مسیحاسان در آنجا کرده ماوا

همه هر یک به خوبی صد مسیحا

در آن دیر، هر زایر که بگشود

مسیحایی به چرخ چارمین بود

در آنجا آن پری رخ رو نهادی

چو مریم در پی عیسی فتادی

چو کردی گوشه آن دیر منزل

شدی خورشید با عیسی مقابل

دگر زانجا چو رفتی شاد و خرم

ندیدی هیچ وقتی صورت غم

به عشرتگاهها عشرت نمودی

به دف گفتی سخن، از نی شنودی

چو می دانست شاپور این چنین حال

شد آن خورشید را چون سایه دنبال

به سوی کوه ارمن کرد آهنگ

مگر کان لعل یابد در دل سنگ

ز راه دیر اگر چه بس ستم دید

در آخر عیسی و مریم به هم دید

بخش ۱۰ - رسیدن شاپور به دیر و احوال شیرین پرسیدن

چو زلف شب پریشان گشت بر روز

ز تب شمع فلک افتاد در سوز

ز زردی کرد روی اندر تباهی

همه گم شد سفیدی در سیاهی

فلک هر بیضه کز خون جگر کرد

غراب شب همه در زیر پر کرد

مسیحا شد درون دیر بنشست

حواری سر به سر گشتند سرمست

در آن دیر از فراغ بال شاپور

فرو افتاد و آسود از ره دور

دگر چون مرغ شب بر خود بلرزید

خروس صبح یکسر دانه برچید

شه شرق از افق بنمود رخسار

هزیمت شد سپاه شب به یکبار

درآمد ماه ساقی باز در سیر

مسیحا سر برون کرد از در دیر

روان بر جست شاپور جهانگرد

فرو خواند آیتی چند از سر درد

زبور عشق چون داوود بر خواند

مسیحاوار دست از جان برافشاند

به پای خم به کنج دیر جا کرد

به پیش پیر ترسا سجده ها کرد

چو گشتش سر نا مفهوم، مفهوم

تماشاگاه ایشان کرد معلوم

ز پیش از سیر ایشان از در دیر

روان شد سوی عشرتگاه، در سیر

کشید آن صورت و برچشمه ساری

بچسبانید مانند نگاری

چو بر این دست بردن یافت او دست

پس آنگه گوشه ای بگرفت و بنشست

پری رویان شیرین همچو شکر

سوی آن چشمه رو کردند یکسر

از آنجا تا بدان منزل، سواران

گل اندر گل بهار اندر بهاران

همه چون سرو در رفتار مایل

به رخها لاله شان عاشق به صد دل

ز رشک خال آن خوبان در آن باغ

شقایق را همه بر سینه ها داغ

ز عنبرها بر آن گلهای ناری

بنفشه سر به پیش از شرمساری

برای مقدم استاره و ماه

بمانده هر کس آنجا چشم بر راه

به مدح روی آن گلهای خودروی

هزاران بلبل از هر سو غزل گوی

گل و لاله سراسر جام بر کف

زده یکسر همه روحانیان صف

چو سوی چشمه آن خوبان رسیدند

همه آواز چون قد برکشیدند

غزل خوان و عمل گوی و طرب ساز

درافکندند با هم جمله آواز

نشستند و یکایک جام خوردند

به هم هر یک طریقی پیش بردند

چو شیرین بر کنار چشمه بنشست

دو سه جام لبالب خورد و شد مست

دلش غافل زدست و کار شاپور

فتادش چشم بر آن صورت از دور

چنان آن صورتش ره زد به تمثیل

که بر مریم به بکری نقش جبریل

هزارش خار غم زان در جگر شد

پری دیوانه بد دیوانه تر شد

پری رویان چو دیدند آنچنان حال

که شیرین را زبان از نطق شد لال

ببردند از برش آن نقش را زود

به هم گفتند کاین کار پری بود

پری کرده ست این بازیچه بنیاد

که ناید هرگز اینجا آدمی زاد

برآشفتند و یکسر رخت بستند

همه بر باد پایان برنشستند

از آن منزل همه دل برگرفتند

پی یک منزل دیگر گرفتند

کشیدند اسب و او را بر نشاندند

سپندی چند بر آتش فشاندند

بخش ۱۱ - نمودن شاپور صورت خسرو به شیرین بار دوم

چو دیو شب برآمد از تنش جان

یکایک شد پری هر گوشه پنهان

فسون خوان سحرگه از دم سرد

پریها را همه در شیشه ای کرد

دگر ره رفته بد شاپور از پیش

که بنماید بدان مه صنعت خویش

همان تمثال را دیگر بیاراست

به سروی کرد همچون قامتش راست

رسیدند آن بتان دیگر سواره

همی کردند هر جانب نظاره

گهی گفتند و گاهی می شنودند

به هر غم زان نشاطی می فزودند

که ناگه دست غیب از جیب گردون

دگر ره صورتی آورد بیرون

دگر در آن زمین پر ریاحین

به لب تنگ شکر یعنی که شیرین

زخواب ناز چون بگشاد چشمش

بدان صورت دگر افتاد چشمش

تو گفتی مرغ روحش کرد پرواز

به جوش آمد همه خون در رگش باز

فروغی بس بود پروانه ای را

خیالی بس بود دیوانه ای را

به یاران گفت کاین صورت دگر چیست

بگویید آخرم کاین صورت کیست

چه افتاده ست آه این سرزمین را

به خوابم خواب می بینم من این را

به یاری گفت آن صورت بیاور

که گیرم یک دمش چون عمر در بر

که تا دیده بدان صورت گشودم

چه معنیها از آن صورت نمودم

جوابش داد یار از عین مستی

که معنی جو بمان صورت پرستی

ز پیشش برد آن صورت نهان کرد

که این بازی بود یک دم توان کرد

به گردش، اسم اعظم کرد بنیاد

که بازیگر پری شد با پری زاد

از آنجا رخت بربستند در دم

همی خواندند گردش اسم اعظم

شباهنگام کاین زاغ سیه پر

به کین خورد از کمین خون کبوتر

تذروان در خرامیدن فتادند

به صحرایی از آن به رو نهادند

بخش ۱۲ - نمودن شاپور صورت خسرو به شیرین بار سوم

دگر چون روز سر برزد ز کهسار

ز مردم دیو شب شد ناپدیدار

پری رویان مریم روی از سیر

همه گشتند پنهان جمله در دیر

نشستند آن ندیمان گرد شیرین

همه با چنگ و عود و جام زرین

از آن صورت حکایت بازگفتند

ز دل گرد پریشانی برفتند

همی دادند هر یک زان نشانها

که ناگه نازنینی زان میانها

بدو گفتا سوی دیر پری سوز

ببر نذری و قندیلی برافروز

به شیرین آن پری رویان رقاص

شدند الحمد خوان یکسر به اخلاص

به صدق دل همه یکروی گشتند

کشیشان را زیارت جوی گشتند

شدند از صدق در آن دیر مینو

که باشد صدق هر کس رهبر او

کرم را جمله دستی برفشاندند

به نذر آنجا به بالا زر فشاندند

وز آنجا همچو مرغان، باز پرواز

گرفتند و شدند از جانبی باز

همه چون سرو هریک ناز در سر

به جایی در شدند از هر دو بهتر

زمینی کاندرو باد بهاری

نمودی جعد گل را شانه کاری

بنفشه، زلف سنبل تاب دادی

هوا از ژاله گل را آب دادی

درختان در درختان سرکشیده

در آن آواز مرغان برکشیده

در آن صحرا که چون خلد برین بود

بنفشه همچو زلف عنبرین بود

هر آن گل کز صبا چهره گشادی

شقایق سینه را داغی نهادی

درون بلبل از گلها پریشان

به روی لاله سنبلها پریشان

به نقاشی دگر شاپور سرمست

که از مانی به خوبی برده بد دست

در آن صحرا که رشک نقش چین بود

دگر با آن حریفان نقش بنمود

زصنعت مشک بر کافور آمیخت

زنو بار دگر نقشی برانگیخت

که گردون کاو هزاران نقش سازد

یکی نابرده دیگر یک طرازد

ببیند هر که عقلش برقرار است

که عالم سربسر نقش نگار است

به صورت چشم مردان کی گشاید

که صورت مر زنان را...

به صورت کس قدم در راه ننهاد

که این ره هر که رفت از راه افتاد

زمن بشنو مرو در راه صورت

که مرد آنجا کند ره گم ضرورت

چو شیرین باز آن صورت نگه کرد

ز آه دل جهان بر خود سیه کرد

زخون دل که بر مژگان فروهشت

تو گفتی لاله ها بر زعفران کشت

چو دیدند آن پری رویان چنینش

دلش جستند و کردند آفرینش

مخور غم ما بکوشیم از برایت

که بادا جان ما یکسر فدایت

بخش ۱۳ - نمودن شاپور خود را به شیرین و روانه ساختن او را به طرف مداین

چو شاپور این چنین نیرنگ بر ساخت

به غیبت آنچنان شطرنج ها باخت

یکی طومار نقاشانه بگشود

که هر نقشی که می خواهی در او بود

گرفت او یک سر راهی و بنشست

گرفته گوشه طومار در دست

نه طوماری، جهانی پر عجایب

عجایب چه غرایب در غرایب

در آن طومار بد نقش همه چیز

کشیده در میانه نقش پرویز

چو آن خوبان بدان منزل رسیدند

عنان اسبها را واکشیدند

چو شیرین نقش او وان نقشها دید

چو بید از یاد سرو خویش لرزید

بگفتش کیستی و از کجایی

که یابم از تو بوی آشنایی

چه نامی، وز کدامین سرزمینی

همانا مانیی از شهر چینی

جوابش داد شاپور سخن دان

که راز خود ندارم از تو پنهان

من آن استادم اندر نقش سازی

که مانی را دهم در نقش، بازی

مکن در صورت از مانی قیاسم

که من صورتگری معنی شناسم

تو هر صورت که بنمایی تمامش

بگویم کیست او و چیست نامش

چو شیرین دید از دلبر نشانی

فرود آمد در آن منزل زمانی

گرفت آن گوشه طومار در دست

بر شاپور شیرین کار بنشست

یکایک نقش از طومار می جست

به آب دیده آن طومار می شست

چو یک یک صورت از روی خرد دید

نظر بگشاد ناگه نقش خود دید

چنان دیوانه گردید آن پری زاد

که شد چون دود و آتش در وی افتاد

بگفتش بازگو کاین صورت کیست

کجا دارد مقام و نام او چیست

جوابش داد شاپور جهان بین

که ای تنگ شکر یعنی که شیرین

چه می پرسی، ازین صورت چه گویم

که من هم همچو تو حیران اویم

تو این کس را که پرسی هست شاهی

بود از تخمه جمشید ماهی

رخش ماهیست اما در تمامی

نویسد یوسفش خط غلامی

خطش مشکی بود لالاش عنبر

قدش سرویست خورشیدیش بر سر

سپاه کاکلش صد دل شکسته

خم زلفش هزار اشکسته بسته

به طاق ابرویش چشمان غماز

دو تا ترکند هر یک ناوک انداز

کمان ابرویش هنگام دیدن

ز من مانی نمی یارد کشیدن

به پاکی، روش، روی آب شسته

هنوزش گرد گل عنبر نرسته

دو زلف سرکشش بی راه گشته

بدان رخها کمند ماه گشته

من آن نقشی که خورشیدش غلام است

به یک ماه ارکشم کاری تمام است

اگر نی جرعه ای زان لعل خوردی

مسیحا مرده را چون زنده کردی

گه هیجا چو پا در مرکب آرد

به روی روز کردار شب آرد

چو کاووس است گاه تاجداری

و زو رستم بیاموزد سواری

نه بارویش برآید ماه و خورشید

نه کیخسرو بود چون او نه جمشید

ز مژگان خنجرش در ترکتازی

کند در روی خور، شمشیربازی

گه حمله چو دست آرد به خنجر

تن او و جهانی پر ز لشکر

خدنگش هست صد فرسنگ دلدوز

سمندش باد را باشد تک آموز

چو ناگه خاطرش صیدی پذیرد

کمندش آهوی خورشید گیرد

به چوگان بازی آید چون به میدان

برد از چرخ، گوی مه به چوگان

به نیزه چون نهد بر اسب زین را

رباید حلقه انگشترین را

چو دست اندر کمان و تیر یازد

به نوک تیر مویی را دو سازد

به زیر رانش یک اسب است گلرنگ

که هریک گام او باشد دو فرسنگ

اگر گویم که ابر است آن مدان سهل

که برقش می جهد از آتش نعل

زره چون افکند از زلف بردوش

کند مه را به خوبی حلقه در گوش

به فر و حشمت و جاه و جوانی

سلیمانی ست اندر کامرانی

به وصفش هر در، ای دلبر که سفتم

هنوز از صد هزاران یک نگفتم

بود این وصف و خسرو هست نامش

چه خسرو بلکه کیخسرو، غلامش

مقام خسروان ماوای دارد

همی تخت مداین جای دارد

به مهر توست همچون صبح صادق

شده بر چهره ات نادیده عاشق

به داغت روز و شب می سوزد از غم

ندارد روز و شب آرام یک دم

به غم خیزد همه باغم نشیند

چه خواهد کرد اگر رویت نبیند

تو را نادیده اینها شد خیالش

چو بیند چون بود خودگوی حالش

شنیده باشی ای نور دو دیده

شنیده کی بود هرگز چو دیده

چو اینها خواند شاپور جهانسوز

تو گفتی شد شب هجران او روز

ز رویی شاد شد و ز روی دیگر

چنان شد کز غمش شد دودش از سر

که دیرست این مثل کاندر میانست

که هر چه آن سود دل، شش رازیانست

پس آنگه گشت نه مرده نه زنده

به خود پیچان چو مار تیر خورده

چنان تیر غمش در سینه بنشست

که از پای اوفتاد و رفت از دست

چو شاپور پری خوان آنچنان دید

که یکبار آن پری دیوانه گردید

بدو گفتا مشو یکباره از دست

که این کار تو را اندیشه (ای) هست

بباید رفت و کردن اولت زود

مهین بانوی را از خویش خشنود

به شرط آنکه داری راز پنهان

نباشی هیچ ازین حالت پریشان

و زو خواهی اجازه سوی نخجیر

که کارت را بجز این نیست تدبیر

چو کردی این چنین زو خواه شبدیز

بر او بنشین برو تا پیش پرویز

سپه بگدار با گنج و خزاین

برو تنها تنه، سوی مداین

تو گفتی روز را یکباره جان رفت

از آن گفت و گزارشها که شان رفت

خرد دیوانه ماند و در عجب شد

در آن گفت و شنید آن روز شب شد

بخش ۱۴ - رفتن شیرین پیش مهین بانو و اجازت خواستن به نخجیر و رفتن به مداین

سحر کاشک زلیخا جمله پالود

ز خاور خسرو خور چهره بنمود

نه حیلت را مجالی ماند نه ریو

پریها گم شدند از صحبت دیو

به صد عشوه پری روی پری زاد

بر تخت مهین بانو بایستاد

به رخ ماهی ز مه صد بار بهتر

به قد سروی هزارش ناز در سر

دو زلفش کرد رخ چون مار بر گنج

به هر یک غمزه ای یک ناز و صد غنج

سمن را از بنفشه تاب داده

کله چه بسته و ابرو گشاده

به بانو گفت کای چشم از تو روشن

چه لطفت از نکویی نیست بر من

چه غم کان از برای من نخوردی

چه نیکویی ست کان با من نکردی

درین موسم که عالم گلستانست

زمین در سایه سنبل نهانست،

هوس دارم که روی آرم به نخجیر

به دست خود زنم بر آهویان تیر

ولی خواهم که بانو زاستواری

دهد شبدیزم از بهر سواری

مهین بانوش گفت ای مهربانم

به دیدار تو روشن جسم(و)جانم

تویی از مردمی چشم مرا نور

که باد از روی خوبت چشم بد دور

به نخجیر ار هوس داری برو تیز

ولی ترسم نباشی مرد شبدیز

که آن دیو آتشی آمد هوایی

پری را نیست با دیو آشنایی

پری هرگز نگشت از دیو خرسند

همان بهتر که باشد دیو در بند

نشد از دیو هرگز آدمی شاد

چه نسبت دیو را با آدمی زاد

پری رو گفتش ای بانو مخور غم

که در چستی ز مردان نیستم کم

اگر تو تاب میدانش نداری

دهش با من که هنگام سواری،

چنانش سخت در این بوم تازم

که از نرمیش همچون موم سازم

پس آنگه گفت بانویش تو دانی

سواری کن برو چون می توانی

به بانو چون صواب افتاد رایش

بشد چون باد و بگرفت از هوایش

چو بر شبدیز قایم شد پری زاد

تو گفتی برگ گل را می برد باد

زهر سویش شدند آن دلبران هم

یکی بر پشت اشهب یک، بر ادهم

در آن صحرا یکایک در تک و تاز

نماندند از وی و از اسپ وی باز

هزار آهو به هر مژگان گرفته

کمند مویشان شیران گرفته

بدان صحرا همان سگهای تازی

فتاده جمله در روباه بازی

در آن نخجیرکآهو نافه انداخت

کسی کس را ز باد و گرد نشناخت

چنان شیرین سوی صیدی به تک شد

که جای گرد عنبر بر فلک شد

در آن صحرا پی او تاخت چندان

که گشت از چشم اهل صید پنهان

پس آنگه دختران آن پری زاد

شدند اندر رهش تازنده چون باد

دگر پیکان قدمها برکشیدند

دویدند از پی و گردش ندیدند

نه شبدیزش ز ره چون تیر می برد

کزان بوم و برش تقدیر می برد

جهان دشتی ست در وی آدمی صید

بدو هر یک به نوعی مانده در قید

که دراین دشت از برنا و از پیر

یکی بیرون نرفت از حکم تقدیر

کجا بردیش از ره، آن سواری

اگر نی کردی اش تقدیر یاری

هر آنکس را که چیزی سرنوشت است

رسد پیشش اگر خوب است و زشت است

بدین اسرار واقف هر کسی نیست

که این سر رشته در دست کسی نیست

به راهی هر کسی خوش می زند گام

چه می داند که چون باشد سرانجام

چه خوش زد این مثل آن پیر گستاخ

که بی تقدیر برگی نفتد از شاخ

چو تدبیر تو با تقدیر شد هیچ

مشو با رشته تقدیر در پیچ

پس از رفتن رفیقان بازگشتند

همه با خون دل دمساز گشتند

شدند از کار شیرین جمله غمگین

خبر بردند بانو را که شیرین

اگر چه صید آهو بی عدد کرد

رسید آهویی او را صید خود کرد

مهین بانو ازین غم جامه زد چاک

به صد زاری ز تخت افتاد بر خاک

زمانی نوحه و فریادش آمد

ولی از خواب دیده یادش آمد

که یک شب پیش از آن در خواب دیدی

که بازی ناگه از دستش پریدی

پس از روزی دو با صیدی جهانگیر

به دستش آمدی از امر تقدیر

چو با یاد آمدش آن خواب دیده

از آن اندوه و غم گشت آرمیده

به دل گفتا که بی صبری نشاید

که در کار آدمی را صبر باید

شوم در صابری راضی و خشنود

که صبر آمد کلید گنج مقصود

مهین بانو بدی زان غم شب و روز

به دل صابر ولی در آتش و سوز

گهی کز روی خویش یاد کردی

زمانی نوحه و فریاد کردی

دگر چون باز، در آن خواب دیدی

شدی خاموش و یکدم آرمیدی

بدی دایم ز خود بیگانه گشته

پری رویانش هم دیوانه گشته

ز بعد آنکه افتاد این تباهی

پس از فرمان و تقدیر الهی

چو از این سو دل احباب خون شد

از آن سو حال شیرین بین که چون (شد)

شب و روز آن پری چون باد می رفت

دمی غمگین زمانی شاد می رفت

سرو کارش گذشت از شادی و غم

نمی خفت و نمی آسود یک دم

جگر پر خون پریشان گشته اوقات

همه ره بود با حق در مناجات

گهی گفتی که یارب چیست تدبیر

که سرگردانم اندر دست تقدیر

درین حالت چو تقدیر من از توست

به حالم بین که تدبیر من از توست

چه خواهی کرد تدبیری برایم

به غیر از آنکه باشی رهنمایم

همی نالید و بی تدبیر می ساخت

ز خود می رفت و با تقدیر می ساخت

گهی گفتی خداوندا تو دانی

که بر من تلخ گشت این زندگانی

بهاری ده، دی ام نوروز گردان

به فضل خود شبم را روزگردان

مسوزم بیش، از داغ جدایی

وزین تاریکی ام ده روشنایی

به لطف خویش حل کن مشکلم را

بمردم طاقتی بخش این دلم را

پس از آن زاری و آن بی قراری

در آن بیچارگی و سوگواری

همی شد راه اندر تاب و در تب

به روزش تا بر آمد چارده شب

سپیده دم که خور سر زد ز کهسار

شد از عالم سیاهی ناپدیدار

ز گشت شب، دل مهتاب شد سست

سوار روز، روی از گرد شب شست

گهی شادان به صد دل، گاه غمگین

سوار تیزتک یعنی که شیرین

به جایی دلکش(و) خرم فرو راند

که در زیبایی او عقل درماند

چه جایی، جنتی، جنت چه باشد

در آنجا چشمه کوثر چه باشد

حیاتی اندرو زان سان که دانی

و زو در خجلت آب زندگانی

چو دید آن چشمه آن ماه جهانتاب

رخ خود دید چون مهتاب در آب

بدان چشمه ز هر سو چشم بگشاد

ندید از هیچ سویی آدمی زاد

فرود آمد ز اسپ آن شوخ سرمست

درختی جست و پس شبدیز را بست

پس آنگه یک پرند از بقچه بگشود

به خود بربست و در آن آب شد زود

چه گویم نام آن چشمه از آن گاه

که او در آب شد، شد چشمه ماه

عجب دارم که از مه تابه ماهی

تواند گفت کس وصفش کماهی

بسا کس چشمه ماهی شنیده ست

به عالم چشمه مه کس ندیده ست

دگر خورشید شب راهی که پوید

شود چون روز رو زان چشمه شوید

شب تیره مهی روشن نمودی

درو گر دانه خشخاش بودی

پری رو غوطه ای خورد اندر آن آب

چنان کافتد میان آب مهتاب

به هر باری که سر از آب برزد

تو گفتی آفتاب از آب سرزد

ز چشمه نور بر مهتاب می شد

فلک را چشمها پر آب می شد

رخش در آب با آن جعد سنبل

میان آب رسته سبزه و گل

در آن چشمه چو بر تن آب می ریخت

به روی سیم، مروارید می بیخت

هر آبی کو از آن چشمه به سر کرد

سراسر پر ز مروارید تر کرد

قد او در میان چشمه یکسر

نشان می داد از طوبی و کوثر

بخش ۱۵ - رسیدن خسرو به چشمه ماه و دیدن شیرین را در چشمه

سخن پرداز، کین در دری سفت

ز شیرین و ز خسرو این چنین گفت

که خسرو از پدر چون روی برتافت

در آن ره صحبت شاپور دریافت

سوی ارمن روانه کرد او را

که جست و جو کند آن ماهرو را

روان شد در پی اش چون باد در حال

که نتوانست در آن کار اهمال

که ناگه یک سحر تنها ز لشکر

به یک سو شد هوای یار در سر

قضا را گشت پیدا مرغزاری

زمینی در نکویی چون نگاری

در آنجا چشمه ای چون چشمه خور

چه باشد خور کزو صد بار بهتر

بر آن سرچشمه اسبی دید بسته

میان چشمه هم سروی نشسته

تنش مانند سیم و چشمه سیماب

زاندامش فتاده لرزه بر آب

پری مثلش ندیده قاف تا قاف

پرندی نیلگون بر بسته تا ناف

چو خسرو دید آن شبدیز با ماه

برآمد از دل گم گشته اش آه

بگفتا آنکه وصفش می شنیدم

نمردم تا به چشم خویش دیدم

زمانی گوشه ای بگرفت و بنشست

که جای ماهی اش مه بود در شست

چو یک دم کرد آن مه را نظاره

بدید آن ماه او را از کناره

خجل گردید و برد از کار خود زشت

ز هر سو موی بر اعضا فرو هشت

چو شد موهاش بر اعضا پریشان

تو گفتی ماه شد در ابر پنهان

به خود گفت این کدامین مه چنین است

عجب گر آنکه می جستم نه این است

و زان سوی دگر آن سرو آزاد

دلش در بر، روان در لرزه افتاد

چرا کان صورت زیبا که شاپور

به من بنمود دیدم اینک از دور

دگر گفت این کی او باشد، خیال است

وصال او بدین زودی محال است

ز آب آمد برون و آهنگ ره ساخت

چه دانست او که یارش بود و نشناخت

چو شیرین این چنین زانجا برون شد

شنو احوال خسرو تا که چون شد

چو بیرون رفت شیرین از میانه

دل خسرو شد از تیرش نشانه

به جست و جوی او هر گوشه گردید

نه از او و نه از گردش اثر دید

پس آنگه در طلب بیچاره خسرو

به جست و جوی آن مه در تک و دو

ز گیسویش همه شب آه می کرد

حدیث روی او با ماه می کرد

نظر می کرد هر دم سوی پروین

ستاره می شمرد از اشک رنگین

ز مژگان، لعل و مروارید می سفت

به راه یار می افشاند و می گفت

ببین دولت که چون بر ما در این دشت

چو برقی آمد و چون ماه بگذشت

بود عمر آدمی را چون مه بدر

بر آن عمر این بدن همچون شب قدر

در این ره بس کساکو می توانست

که قدرش داند و قدرش ندانست

مشو غافل که پیش چشم محرم

سراسر عمر نبود غیر یک دم

کسی کو پایه عالم شناسد

ازل را با ابد یک دم شناسد

کنون کت مرغ در دام است دریاب

که شاید برپرد چون گیردت خواب

چو اینها گفت با خود یک زمانی

و زان دلبر ندادش کس نشانی

در آن صحرا از آن گل یاد می کرد

چو بلبل نعره و فریاد می کرد

گهی می گفت آه ای سرو آزاد

گلی بودی و بربودت ز من باد

به دستم آمدی در غایت ناز

ندانستم ز دستم چون شدی باز

سعادت آمدم نشناختم پیش

گواهی می دهم بر کوری خویش

حدیث من بدان ماند که ایام

به سر کرد و ندید از عمر جز نام

ازین پوشش چرا من عور گشتم

به چشمم خاک شد زان کور گشتم

شوم صابر بسازم با چنین درد

نکوبم بیش از این من آهن سرد

ازین آتش بسازم من به دودی

پشیمانی ندارد هیچ سودی

ز بس زاری از آن چشمان پر درد

به گرد چشمه هر سو چشمه ای کرد

شد از اشکش به یاد روی شیرین

همه صحرا پر از گلهای رنگین

هر آن منزل کز آب چشم می شست

در آن ره نرگس و بادام می رست

ز عکس عارضش هنگام رفتار

شدی صحرا سراسر زعفران زار

زاشک سرخ او رستی در آن باغ

هزاران لاله با دلهای پر داغ

سخن چون گفتی از آن زلف در هم

بنفشه سر به پیش افکندی از غم

ز راهش بس که از هر سو نظر کرد

ز چشمش چشمه ها هر گوشه سر کرد

زبس کابش شدی از چشم بی خواب

بدی دایم به پیشش چشمه آب

ز راه خویش هر گردی که رفتی

ز چشم آبش زدی وین بیت گفتی

اجل، گو خاک در چشمم میفکن

که آب ماست زین سرچشمه روشن

بسی می بایدش خون جگر خورد

زسختی تا به آسانی رسد مرد

چو شمعش دل بسی پر سوز گردد

شبی بر خسته ای تا روز گردد

کشد بسیار گرم و سرد بشنو

درختی تا بر آرد میوه نو

به خود، بی خود، به صد زاری و صد سوز

همه شب این مثل می گفت تا روز

فلک بسیار دوری با سر آرد

زمین تا خوشه گندم بر آرد

چنین شد حال خسرو وان(آن)ماه

ببین تا چون شد از تقدیر الله

نیاسود و نیارامید یک دم

سوی شهر مداین رفت خرم

چو شد سوی مداین آن صنم تیز

خبر پرسید از مشکوی شبدیز

خبر پرسان چو شد درگاه شه دید

روانی شد درون از کس نترسید

فرود آمد درون خانه شاه

ازو گشته خجل هم مهر و هم ماه

شدند از شکل او و نقش شبدیز

همه حیران پری رویان پرویز

پرستارانه پیشش صف کشیدند

به بانوییش بر خود برگزیدند

بدان گل، گرچه می بودند مایل

همی خوردند ازو صد خار بر دل

وی از احوال خسرو نیز پرسید

وز ایشان چون حدیث شاه بشنید

پس از حالش تفحص ها نمودند

به بهتر مدحتی او را ستودند

زبان بگشود شیرین بر دعاشان

بر آن افزود هم بی حد، ثناشان

که ای خوبان حدیث من دراز است

مع القصه به پرویزم نیاز است

ز حال خویشتن حالی منم لال

چو آید او شود معلوم تان حال

توقع دارم از خوبان پرویز

که باشند آگه از تیمار شبدیز

بخش ۱۶ - رسیدن خسرو به ارمن

چو شب اشک زلیخا ریخت برخاک

برآمد یوسف خورشید از افلاک

سپاه روم، شد بر زنگ، فیروز

به تخت شرق، آمد خسرو روز

برآمد رومیی ناگه به صد فن

سر زنگی شب، برداشت از تن

شب اشک خویش ازین حسرت ببارید

سحر از گریه های او بخندید

دل خسرو کشیده زحمت تن

فرود آمد سوی صحرای ارمن

به سوی چشمه ای شد رخت بگشود

سر و تن شست و یک ساعت بیاسود

ز بعد یک دو ساعت لشکرش نیز

فرو راندند از دنبال پرویز

چو لشکر سر به سر آنجا رسیدند

به صحرا خیمه بر خیمه کشیدند

بربانو کسی بشتافت از راه

که آمد خسرو پرویز ناگاه

مهین بانو چو آگه گشت زین کار

سوی پرویز شد با گنج بسیار

تبرکهای شایسته که شایست

نثار و پیشکش چندان که بایست

فرسها را همه زین کرده از زر

غلامان و کنیزان نیز یکسر

خروش غلغل از مه تا به ماهی

می و رامشگران چندانکه خواهی

ز بس کافتاده بد در هر کناره

نیامد نقل و میوه در شماره

ز بس کالوان نعمت بود بر هم

ز مرغ و بره ها چیزی نبدکم

ستاره حاجب و خود چون مه نو

زمین بوسید پیش تخت خسرو

که خسرو چون علم زین بام افراشت

مر این بیچاره را از خاک برداشت

توقع دارم از سلطان عالم

که در دولت در اینجا شاد و خرم

بود ما را به سلطانی پناهی

بیاساید در اینجا چند گاهی

چو خسرو این همه اعزاز ازو دید

زمینی خوب و صحرایی نکو دید

اجابت کرد و آنگه با دل شاد

به دارالملک ارمن رخت بنهاد

بخش ۱۷ - قصر ساختن مه رویان خسرو برای شیرین و نشستن شیرین در قصر

چو خسرو سوی ارمن یافت تسکین

شنو دیگر حکایتهای شیرین

که چون او در مداین ساخت منزل

نبودش یک زمان آرام در دل

سراسر حال خسرو کرد معلوم

که از پیش پدر چون رفت زان بوم

دلش آگاه شد کان شاه نیکو

به ارمن شد برای دیدن او

دگر روشن شدش مانند مهتاب

که آن شه بود کو را دید در آب

سرافکند از تغابن نیک در پیش

چو گیسویش فرو پیچید بر خویش

پس آنگه سر برآورد از سر درد

بزد آهی و راز خود عیان کرد

به مه رویان خسرو گفت کاکنون

طریق کار من زین هست بیرون

که قصری بهر من در کوه خارا

بسازند و مرا آنجا بود جا

رهی بی بن که هیچش سر نباشد

هوایی بد کزان بدتر نباشد

روم آنجا من از مردم بریده

نیاید سوی من هیچ آفریده

شوم یک چند گاه از مردمان گم

که پنهان به پری از چشم مردم

در آنجا از غم دل رو به دیوار

نشینم عاقبت تا چون شود کار

پس آنگه آن پری رویان زیبا

طلب کردند استادان بنا

چنان کو گفت قصری ساز کردند

به سوی ارمنش در باز کردند

که تا درگاه و بیگه سوی دلخواه

از آنجا باشد او را چشم بر راه

چو شد پرداخته آن قصر دلگیر

شد آنجا ماه رو با ناله زیر

به سر می برد آنجا با دل تنگ

چو لعلی گشته پنهان در دل سنگ

زمه رویان خسرو هم دو سه نیز

بدو همره شدند از ترس پرویز

به خدمتکاری او گشته راغب

پرستاری او دانسته واجب

بخش ۱۸ - صفت مجلس خسرو و آمدن شاپور

چو شد احوال شیرین جمله مفهوم

ز خسرو کن حکایت نیز معلوم

چنین دارم ز استاد سخن یاد

که خسرو چون به ارمن رخت بنهاد

به عشرت روز و شب با جام بودی

دلی از عشق بی آرام بودی

چه روز و شب که روز از محنت و تب

رسانیدی به صد اندوه با شب

چه شب کز شب درون پر سوز کردی

به یارب یارب آن شب روز کردی

چو رامشگر سرودی بر کشیدی

دلش در بر چو مرغی برپریدی

برون رفتی دلش صد بار بررو

ولی ننمودی از خود یک سر مو

چو گفتن با کس آن حالش نبد سود

دلی پر خون لبی پرخنده می بود

به مطرب روی خود را تازه می داشت

زهر سوگوش بر آوازه می داشت

گهی چون شمع در مجلس می افروخت

زمانی همچو عود از ناله می سوخت

در آن مجلس که جنت داشت زو رنگ

همی کرد این سخن را فهم از چنگ

که فرصت دان زمان و نوش کن جام

چه داند کس که چون باشد سرانجام

زنی هم گوش می کرد این به آواز

که بر عالم چو من کن دیده ها باز

منه بر هست و بود دهر بنیاد

که دنیا سر به سر باد است بر باد

چو خسرو گشت زان گفتارها مست

به می خوردن به مجلس شاد بنشست

به ساقی گفت در ده جام رنگین

که بر عمر اعتمادی نیست چندین

مکن در عیشم امشب هیچ اهمال

که می داند که فردا چون شود حال؟

درین دم یک نفس بی می مدارم

که من این دم غنیمت می شمارم

لب ساغر به دور ما بخندان

که دوران را بقایی نیست چندان

جهان را نیست هرگز استواری

زمان را نیست جز بی اعتباری

نمی بینم بجز بادی سرانجام

حیاتی را که عمرش کرده ای نام

جهان باد است و آتش این دل ریش

وزم زو باد تا کی بر دل خویش

هنوز از بیخودی تا نیستم مست

همان بهتر که ندهم فرصت از دست

که خوش گفت این سخن آن مرد دانا

که می دانست حکمت بهتر از ما

که در این دم که در اویی منه دل

که دل بر باد ننهد هیچ عاقل

چو می دانی که حال آخرین چیست

چرا می بایدت چون غافلان زیست

منه بنیاد بر این عمر موهوم

که امشب حال فردا نیست معلوم

درین گفت و گزارش بود پرویز

که از محرم یکی پیش آمدش نیز

که اینک بر در استاده ست شاپور

بیاید یا نیاید چیست دستور

چو بشنید این سخن پرویز برجست

دلش می رفت دل بگرفت بر دست

بگفتا هان در آریدش به درگاه

که دیگر چشم نتوان داشت بر راه

به از بی انتظاری نیست برگی

که در هر انتظاری هست مرگی

در آریدش که دریابم وصالی

که هر ساعت به چشمم بود سالی

برون شد شخصی و آورد شاپور

زمین را بوسه زد استاد از دور

پس آنگه خسروش از روی اعزاز

به خلوت خواند و فرمودش بگو راز

زبان بگشود شاپور سخن دان

که بادا بر مرادت چرخ گردان

بمانی تا ابد بر تخت شاهی

به فرمان بادت از مه تا به ماهی

اجازت گر دهی ای شاه عالم

بگویم قصه ها از بیش و از کم

شدن در دیر و ترسایی گزیدن

به صنعتها رخ آن ماه دیدن

کشیدن نقش شاه و غصه خوردن

به جادویی ورا از راه بردن

پس از صنعت به حیله کردن انگیز

روان کردن ورا بر پشت شبدیز

کنون روشن بود پیشم که آن ماه

نخواهد بود جز در خانه شاه

چو خسرو گشت این حالت عیانش

به شادی بوسه زد چشم و دهانش

بگفتا این مثل از روزگار است

که کار افتاده را یاری ز یار است

نکو رفتی و هم نیکو رسیدی

کرم کردی و زحمتها کشیدی

حکایتهای خود هم شاه برخواند

غبار غم تمام از دل برافشاند

کشیدن غصه ها و شدت راه

رسیدن بی خبر بر چشمه ماه

میان آب دیدن آن پری را

پریشان کرده زلف عنبری را

و زان پس غصه ها بر غصه خوردن

به هر ساعت ز غم صد بار مردن

چو اینها گفت با شاپور پرویز

بگفتا می رود کار از تو، برخیز

مکن آرام در راه و مکن خواب

سوی شهر مداین تیز بشتاب

تحیات و درود از من بخوانش

پس آنگه همچو باد اینجا رسانش

بخش ۱۹ - صفت مجلس خسرو و آگاه شدن مهین بانو از حال شیرین

غنیمت دان دلا روز جوانی

کزان، خوشتر نباشد زندگانی

هلالت چون فزونی جست و شد بدر

غنیمت دان مه بدر و شب قدر

بهار زندگی روز جوانیست

جوانی خود بهار زندگانیست

چو مطرب تیز کرد از نغمه آهنگ

جوانا بشنو این از گفته چنگ

که عاقل او بود کو تا تواند

جوانی را به پیری نگدراند

به فر و دولت و خوبی، شه نو

جوان بخت جهان یعنی که خسرو

نشسته بود با خاصان درگاه

که پیش آمد مهین با نوش ناگاه

بپرسیدش که چونی با کرمها

کشیدن نیز چندین زحمت ما

دگر تشریفهای خاص دادش

بر آن داغی که بد مرهم نهادش

دگر گفتش شنیدستم که چند است

که بانو را دل از غم دردمند است

به عالم یک برادر زاده دارد

که مهرش در دل و جان می نگارد

ازو گشته ست در نخجیر گه گم

پری سان رفته است از چشم مردم

مرا امروز پیکی آمد از راه

حکایت کرد نزد من از آن ماه

ز من بانو گرش این است مقصود

فرستم پیش بانو آردش زود

چو بانو این سخن بشنید فی الحال

رخ زردش ز خون دیده شد آل

دل غمدیده اش بسیار شد شاد

به دست و پای خسرو بوسه ها داد

که گر خسرو کند زین گونه احسان

کنیزی باشم او را از کنیزان

ولی خواهم که چون بینم شهنشاه

رود آنجا که آرد پیشم آن ماه

مرا اسبی است آن همزاد شبدیز

که همچون اوست اندر شبروی تیز

ورا گلگون باد آهنگ نام است

که او را باد در تیزی غلام است

گر این دولت ز دست او برآید

وزین بند غمم دل برگشاید

دهم شکرانه اش آن اسب نیکو

به جان هم نیز منت دانم از او

نشیند بر وی و پیشش رود زود

که این آتش بود شبدیز چون دود

که با شبدیز چون در ره کند گرد

بجز گلگون نیارد هم تکی کرد

پس آنگه گفت خسرو تا که در حال

رود شاپور شیرین را به دنبال

نگیرد هیچ گه آرام در دل

به یک منزل فرو راند دو منزل

چو بشنید این سخن شاپور برخاست

عزیمت کرد و برگ ره بیاراست

سوی ملک مداین رفت چون باد

در آن ره هیچ گه یک دم ناستاد

شد از مشکوی خسرو جست آن ماه

سوی قصرش فرستادند از راه

به سوی قصر شد شاپور در زد

سر از بام آن پری چون ماه برزد

بگفتا کیست کانجا یافت دستور

بگفتا بنده درگاه، شاپور

چو بشنید این سخن شمع شب افروز

شبش گفتی برآمد ناگهان روز

کنیزی را بفرمود او کز ایدر

به تعظیمی تمام آریدش از در

بخش ۲۰ - آمدن شاپور به قصر شیرین و احوال خسرو با شیرین گفتن

چو شد در قصر، شاپور پری خوان

پری رو را برآمد ناله از جان

عرق افکند و از خود رفت یک چند

پس از یک لحظه افشاند از شکر قند

که ای شاپور خوش دامی نهادی

به ما بس وعده های خام دادی

به مشکوی شهم کردی دلالت

شدم آنجا و بس دیدم ملالت

ببین تا چند بر جانم ستم بود

که گشتستم بدین که پایه خشنود

حدیثی خوب نشنیدم از ایشان

همه اندوه و غم دیدم از ایشان

نکردند از من اینجا یاد هرگز

نگشتم دل از ایشان شاد هرگز

به من هر یک شده هر سو ترش رو

به پیشم آمده همچون زن شو

به خود زان رو از آن محنت گزیدم

که از ایشان بجز محنت ندیدم

از آن رو مرغ من اینجا مقر کرد

که باد اینجا نمی یارد گدر کرد

درین زندان که می بینی من از غم

شبی ننهاده باشم چشم بر هم

چو بشنید این حکایتها از آن حور

ز خجلت بر زمین شد آب شاپور

نیایش کرد و گفتش آفرینها

جزاک الله که باشد مردی اینها

مخور اندوه اگر دیدی بلایی

کز اینجا می رسد رهرو به جایی

فروزند اهل دل در تاب و در تب

چراغ روز از تاریکی شب

شفا باشد جزای دردمندی

دهند از بعد پستی سربلندی

پس از سختی به آسانی رسد تن

بود هر کار را مزدی معین

مکن از جور و سختی رو به دیوار

که بعد از عسریسر آید پدیدار

به صلح آید زمان چون جنگ گیرد

گشاید کارها چون تنگ گیرد

مکش محنت ازین بیش و مخور درد

که از سختی به آسانی رسد مرد

نباید تیره گشت از گرد افلاک

که آخر خاک می باید شدن خاک

میار اینها به خاطر هیچ و برخیز

که بر عذر تو استاده ست پرویز

چو بشنید این سخن شیرین همان گاه

بگفتا بس سخن گوییم در راه

سخن بی راه اگر گویی گناهست

نباشد زان سخن به کان تو را هست

پس آنگه هر دو بر مرکب نشستند

به خوش رفتن گرو با باد بستند

وزین سو چشم بر ره نیز پرویز

که اینک می رسد شیرین و شبدیز

که خوش زد این مثل آن مرد مهجور

که عمری مانده بد از یار خود دور

ازین بهتر کسی اعزاز بیند

که یاری روی یاری بازبیند

بخش ۲۱ - رسیدن خبر فوت هرمز به خسرو و رفتن به مداین

نشسته بود روزی شاه خوشدل

طمع بسته که گردد کام حاصل

که ناگه پیکی آمد تیز چون باد

به پیش خسرو اندر خاک افتاد

چنان بارید خون از دیده ها تیز

کزآن، آب آمد اندر چشم پرویز

پس آنگه گفت از تخت کیانی

به خسرو داد سلطان زندگانی

تو تا جستی ز پیش او جدایی

برفت از دیده او روشنایی

تو را تا کرد بخت از وی بریده

دگر بر روی کس نگشاده دیده

بسی از بخت خود برد این ندامت

که دیدار اوفتادش با قیامت

ز دوری کز تو دید آن شاه کشور

دو چشمش رفت و هم جان داد بر سر

کنون آن تخت و آن دولت تو را باد

بود تا دهر در عمرت بقاباد

چو خسرو دید کین چرخ ستمکار

کشید این طرح نو از نوک پرگار

مشوش بود چون گیسوی جانان

مشوش تر شد از این داغ هجران

شدش روشن که هرگز این مه و مهر

به کس ننموده است از مردمی چهر

کسی عیشی نکرد از ساغر دهر

که دیگر ره ندادش کاسه زهر

ز می کس جام در چنگش نیامد

که آخر پای بر سنگش نیامد

به لوح روز و شب چرخ این طرازد

که این یک را کشد آن را نوازد

مگرد از گردش ایام، غافل

چه داند کس که او را چیست در دل

مباش ایمن که اینک کار شد راست

که هرکش کار شد زو راست برخاست

مگو دارم ازین مکاره سودی

که عارف کی نهد او را وجودی

چو نیک و بد ندارد هیچ بنیاد

خوشا آن کس که دل بر هیچ ننهاد

فلک تا نفکند از تن سری را

به شاهی بر ندارد دیگری را

زمان کین عرصه نقش از پیش بیند

نبازد تا بساطی بر نچیند

مشو ایمن ز بازی زمانه

که در وی کس نماند جاودانه

منه خاطر بر این ایوان که جاوید

نه کیخسرو درو ماند نه جمشید

مگرد از دولت ده روزه خرسند

کزو دل خوش نگرداند خردمند

الا ای آن که در عیش و سروری

و زان چون غافلان اندر غروری

مرو از بازی ایام از راه

مشو مغرور بر این عمر کوتاه

مخر زو عشوه زین بیش و مشو خر

برو با عقل، با این سگ به سر بر

میفکن خویش با ایام در پیچ

که کار و بار او هیچ است بر هیچ

که خوش زد این مثل آن مرد عاقل

که برناچیز ننهد هیچ کس دل

دل عارف ز شادی جمله غم دید

وجود عارضی عین عدم دید

چو هستت عمر و دولت همنشین است

غنیمت دان که مرگ اندر کمین است

چو هر کامد به دنیا رخت بربست

غنیمت دان دمی تا فرصتی هست

سلیمی چون مسیحا رخت ازین دیر

برون آر و سوی افلاک کن سیر

چو او منشین دمی از سیر افلاک

چه می گردی به گرد عرصه خاک

سر خود گوی ساز و قد چو چوگان

چو مردان شو ببرگویی ز میدان

چو آمد کار دوران بی وفایی

همان بهتر کزو جویی جدایی

برون کش رخت، از این دار دنیا

فلک رفتن بیاموز از مسیحا

که زین دیر فنا هشیار و گرمست

نشاید رفتنت تا سوزنی هست

بخش ۲۲ - رفتن خسرو به مداین و نشستن به پادشاهی

چو خسرو را شد این معلوم در روز

سوی شهر مداین راند فیروز

نیاسود و به رفتن تیز بشتافت

به دارالملک خود شاهنشهی یافت

بزرگان مداین بهر خسرو

زدند از نقره و زر سکه نو

ره و رسم عدالت کرد بنیاد

بشارتها به هر جانب فرستاد

چنان در عدل شد شاه جوان بخت

که گفتندش که نوشروانست بر تخت

به احکامش همه شهر مدائن

شده خرم که المقدور کائن

ز شاهی گرچه او با زیب و فر بود

ولی با عشق میلش بیشتر(بود)

چرا کان دم که شیرین برد هوشش

رسید از عالم غیب این به گوشش

که در صورت شه ار صاحب کلاه است

به معنی دان که عاشق پادشاه است

پس آنگه خسرو از ملکت طرازی

به می خوردن نشست و عشقبازی

چو در گردش درآمد جام زرین

خبر پرسید از احوال شیرین

چنین گفتند مه رویان خسرو

که آمد جانب ما آن مه نو

ولی ننشست و قصری خواست از ما

کنون ماهی است تا می باشد آنجا

چو خسرو این سخن بشنید در دم

به سوی قصر شیرین راند خرم

چو در زد حاجبی گفتش که شاپور

ازینجا برد آن مه را به دستور

چو بشنید این سخن خسرو بنالید

بزد آهی کزآن آتش ببارید

بگفتا گردش این چرخ ریمن

ندانم تا چه خواهد کرد با من

غمی بر جان من کز اختر آمد

نبودم کم که این هم بر سرآمد

ز اول نیست بر من حال ظاهر

چه دانم تا که چون خواهد شد آخر

فراق و هجر و جور عشقبازی

بخواهد کشتنم، بازی به بازی

نمی دانم چرا این چرخ کجرو

نهد هر لحظه با من نقش از نو

قدیرا قاهرا عاشق گدازا

رحیما راحما دلبرنوازا

به آنانی که دارند از تو بویی

به درگاه تو دارند آبرویی

که زین بیشم ممان در سوز هجران

شب تاریک بر من روزگردان

بخش ۲۳ - بازآوردن شاپور شیرین را به ارمن پیش مهین بانو

چو شد شاپور و از آن قصر سنگین

سوی خسرو به ارمن برد شیرین

به جان درماند کز آن جای، پرویز

سوی شهر مداین رفته بد تیز

به گلزار مهین بانو به اعزاز

فرود آورد شیرین را دگر باز

چمن را رونق از گل داد دیگر

جهان، دیگر جوانی یافت از سر

کنیزان چون که او با ارمن آمد

تو گفتی باز جانشان با تن آمد

چنان کز هجر بیند یار را یار

ز شادی گریه ها کردند بسیار

مهین بانو هم از آن داغ و آن درد

چنین دولت به خود باور نمی کرد

گهی آتش همی شد گه می افسرد

به رویش زنده می گردید و می مرد

حدیثی کز لب شیرین شنفتی

شدی در گریه و در گریه گفتی

ازین روزی به عالم بهترم نیست

تویی اینجا نشسته باورم نیست

ز دوری تو جان بد رفته از تن

خدا دیگر عنایت کرد با من

در این انده که هرگز نیستم یاد

بدم مرده که بازم جان نو داد

مگر جان منی ای کامرانی

که دور از تو ندیدم زندگانی

چه زان بهتر مرا ای جان شیرین

که وقت مردنم باشی به بالین

چه باشد به پس از مردن جز اینم

که در ارمن تو باشی جانشینم

چو بانو این نوازشها نمودش

به بهتر مدح و تعریفی ستودش

دگر با دختران شیرین چو پیوست

به عیش و ناز و نوشانوش بنشست

از اول آن پری رویان سراسر

نمودندش نوازشهای بهتر

در آن عشرت که می کرد آن مه نو

تن آنجا داشت دل (در) پیش خسرو

بخش ۲۴ - آگاهی یافتن بهرام چوبینه از وفات هرمز و بیرون آمدن او به خسرو

چو آگه گشت بهرام از چنین حال

که خسرو از بزرگی یافت اقبال

بسی از این خبر گردید غمناک

فتادش در دل از اندیشه صد چاک

از آن حالت زمانی خوش برآشفت

ز بعد یک زمان با خویش این گفت

که خوش زد این مثل آن مرد با رای

که اول رای زن، پس کارفرمای

پس آنگه زد چنین با خویش نیرنگ

که با تدبیر با خسرو کند جنگ

زند با او به رای از هر طرف مشت

که رایی لشکری را بشکند پشت

طریق دشمنی با او عیان کرد

به هر جانب رسولی را روان کرد

که این کودک ندارد فر شاهی

ازو هرگز نیاید جز تباهی

مر او را تخت و تاج کی، نشاید

که عشق و پادشاهی راست ناید

چو خسرو دید کز بازی ایام

رعیت سرکشید از قول بهرام

شبی با جمع خاص الخاص خود مست

شد از شهر مداین رخت بربست

چو بیرون شد ز شهر آن سرو گلرو

هوای روم کرد و چین در ابرو

تمامی آنچه بد با اطلس و برد

فدای خویش کرد و سر به در برد

نخورد از رفتن دنیا ندامت

که مردان را بود سر بر سلامت

مخور غم بهر مال و گنج چندین

که پیش از ما و تو خوش گفته اند این

که گر زر رفت، دل غمگین مگردان

چو سر بر تن بود غم نیست چندان

مکن خود را چو خاک از بهر زر پست

که باز آید دگر چون رفت از دست

نشد زان، یک سر مو خاطرش ریش

که پشتش گرم بود از دولت خویش

همی شد راه کز تقدیر الله

به موقانش گدر افتاد ناگاه

ز رنج راه و اندوه و غم دل

خوش آمد یک دو روز آنجاش منزل

زنادان گوش من این نکته نشنفت

که استاد سخندانم چنین گفت

که خسرو چون به موقان بار بگشاد

هوای ارمنش اندر سر افتاد

رها کرد انده و تیمار خوردن

به می خوردن نشست و صید کردن

چو شد احوال خسرو جمله روشن

ز شیرین گوش کن تا گویمت من

که از تقدیر، آن حور پری زاد

هوای صید بازش در سر افتاد

ز ارمن با پری رویان دگر باز

برون شد باده در سر چشم پرناز

به هر منزل که می شد صید می کرد

یکی نابسته، دیگر قید می کرد

که ناگه بی گمان آن سرو و دلجوی

به هم خوردند یکجا روی بر روی

دو ماه از یکدگر هر یک نکوتر

ز قامت سروشان چیزی فروتر

دو صید افکن مه و خورشیدشان چهر

یکی گشته شکار مه یکی مهر

چو خسرو دید آن روی پری را

قران افتاد ماه و مشتری را

یکی خوبی جهان را یاد داده

یکی ملک جهان بر باد داده

یکی مویش جهانی برده از راه

یکی رویش خجل کرده رخ ماه

یکی در صید چابکتر ز جمشید

به صید آورده یک آهوی، خورشید

نظر بر روی هم چون باز کردند

حدیث درد دل آغاز کردند

رهی این ناله کردی و رهی او

گهی این گریه کردی و گهی او

چو با هم رازها لختی بگفتند

دگر از هم حکایتها شنفتند

رسید از هر طرفشان لشکری نیز

به هم دیدند شیرین را و پرویز

چو دیدند آن دو مه را هر دو بی شک

به ایشان آفرین کردند یک یک

رها کردند صید و باده خوردن

سوی بانو شدند و صید کردن

خبر بردند بانو را که خسرو

رسید اینک بدینجا چون مه نو

مهین بانو دگر نزلی فراوان

روانه کرد کامد باز مهمان

گرامی داشت همچون جان خویشش

فرود آورد در ایوان خویشش

بخش ۲۵ - نصیحت کردن مهین بانو شیرین را و سوگند دادن به خویشتنداری

پس از ترتیب خسرو چون بپرداخت

به خلوت خواند شیرین را و بنواخت

نخستین گفت ای چشم مرا نور

مباد از تو مهین بانو دمی دور

میفتا عارضت از آب هرگز

مبادا نرگست بی خواب هرگز

مبادت هیچ محنت تا جهان باد

سرو کار تو با رامشگران باد

کند چرخ آنچه تو باشد مرادت

همیشه سرنوشت نیک بادت

کمال حسن و رای و عقل و تمییز

بحمدالله که حق دادت همه چیز

نگویم چون بزی، ای سرو رعنا

که تو بهتر ز من می دانی اینها

ولیک از خسروت یک پند در خور

بگویم زانکه باشدگفته بهتر

به مجلس خسروت چون پیش آید

چنان بنشینی و خیزی که باید

کنی در گوش چون در پند من را

به بازی در نبازی خویشتن را

تو را چشمی ز مستوری ست در خواب

که زان پاکی چکد از دامنش آب

مکن کاری که آن نغنوده گردد

به طعن مردمان آلوده گردد

چه خوش زد این مثل آن مرد هشیار

سخنهای چنین از یاد مگدار

که ای عاقل به هشیاری و مستی

خدا را باش در هر جا که هستی

مده از دست این نقدی که داری

مکن چیزی که آرد شرمساری

نباید گفت چیزی کان نباید

نشاید کرد کاری کان نشاید

نتازد مرد هر ره کان تواند

که مرد آنست کو خود باز خواند

بباید خوردنت اکنون غم خویش

نباید دادن از کف خاتم خویش

مده دست ای صنم پابوس خود را

نگر تا نشکنی ناموس خود را

که در عالم چه درویش و چه سلطان

برای نام و ننگی می کند جان

برین روز جوانی پر منه دل

مباش از گردش ایام غاقل

جوانی گرچه جان را دلفروزس ات

غم و پیری نگر هر روز روز است

مده از دست فرصت بهر امید

دمی لذت نیرزد رنج جاوید

درین عالم گرت یکدم غمی نیست

غنیمت دان که عالم جز دمی نیست

عجب گرمرد زیرک، ره کندگم

که او خود پندآموزد به مردم

تو را خود پر بود زین پندها گوش

که پندش نیست حاجت، صاحب هوش

کسی کو را سعادت همنشین است

کلید دولتش در آستین است

طبیعت نیست غیر از بت پرستی

نخیزد از هوا جز ذل و پستی

مکن چون بندگان ره گم درین تیه

که دانا گفته است الحر یکفیه

بود هر نکته را سر نهانی

یکایک گفتمت دیگر تو دانی

بخش ۲۶ - گوی باختن خسرو و شیرین با یکدیگر

چو صبح از بام مشرق سر برآورد

هزیمت بر سپاه شب در آورد

سپاهی هر طرف کردند جولان

درافکندند گوی زر به میدان

زهر جانب پری رویان شیرین

نشستند از زمین بر کوهه زین

چو بر کردند مرکب از زمین شاد

تو گفتی برگ گل را می برد باد

به هر جا تاکسان را بد نظر باز

پری از هر طرف می کرد پرواز

تو گفتی بودشان هنگام جولان

سر عشاق یکسر گوی چوگان

و زین سو نیز چالاکان پرویز

به میدان آمده از جای خود تیز

همه یک یک به خوبی بی نظیری

به شوکت هر یکی، مانند میری

میان آن دو لشکر هم گل نو

فکنده گوی در میدان خسرو

چه خسرو کو هم از خوبی چو صد ماه

ز مژگانها زده بر مردمان راه

نه شیرین بردی از خلقی دل و دین

که خسرو هم به خوبی بود شیرین

ز خسرو وصف اگر گویم مبین دور

که شیرین خود به شیرینی ست مشهور

ز رویش آب، دست از خویش شسته

هنوزش گرد گل عنبر نرسته

خم زلفش به مه در گوی بازی

خدنگش هر طرف در دلنوازی

خطی بالای لب همچون پر زاغ

ز خال عنبرش بر هر دلی داغ

دهان و عارض او هر دو با هم

تو پنداری سلیمان بود و خاتم

نپنداری که بیش این بود و کم او

که مردم را هم این خوش بود و هم او

مگو دلها از ایشان بی قرارند

که خوبان را همه کس دوست دارند

چه گویم وصف این و مدحت آن

یکی ماه و دگر خورشید تابان

درین میدان که رفتی بر فلک گو

گهی این دست بردی و گهی او

میانشان حالهای بوالعجب شد

ببازیدند گو، تا روز شب شد

بخش ۲۷ - گوی باختن خسرو و شیرین بار دوم و مجلس داشتن

با یکدیگر در کنار شهرود و پیدا شدن شیر،

و کشته شدن به دست خسرو

شباهنگام کان ترک پری روی

ربود از صحن میدان فلک، گوی

کواکب کرده بهر زرفشانی

طبقهای فلک را زر نشانی

شب عنبر فروش از زلف در هم

نهاده توده های مشک بر هم

چه شب کز هر طرف نور کواکب

چو آتش باز بنموده عجایب

بگویم گر نپنداری محالی

در آن شب کز درازی بود سالی

سوار شرق چندان کرده بد ره

که نتوانست دم زد تا سحرگه

چو مرغ صبح بال و پر بر افشاند

سحرگه سوره و الفجر بر خواند

تکاورها به جولان برگرفتند

همه گو باختن از سر گرفتند

چو گو از صحن میدان در ربودند

محبان گنج گوهر برگشودند

برافشاندند هر جا گوهری بود

به میدان گوی شد هر جا سری بود

به چوگان گرچه هر یک دست یازید

چو شیرین هیچ کس شیرین نبازید

ملک هر گه که با او بازخوردی

نمی بودش مجال دستبردی

و زان چون نقره در آتش همی تافت

که با وی یک زمان فرصت نمی یافت

در آن میدان که بد هر یک ز یک به

فلک احسن همی گفت و ملک زه

چو خسرو دید کز چوگان طرازی

نخواهد کام ازو دیدن به بازی

به شیرین گفت کای سرو سرافراز

به رویت دیده اهل نظر باز

بیا تا از کمان گوییم و از تیر

زگو بازی، کنیم آهنگ نخجیر

که گشته ست از خوشی هم کوه و هم راغ

گلستان در گلستان باغ در باغ

نگر از یاسمین و جعد سنبل

همه روی زمین پر سبزه و گل

مرصع شد زمین چون چتر کاووس

ملمع شد زمان چون پر طاووس

تو گفتی می پرد رنگ از رخ ماه

صبوحی می کند چون گل سحرگاه

صبا گویی که عنبر بار دارد

بنفشه بوی زلف یار دارد

ز بوی عطر کز هر سوفتاده

چمن، دکان عطاری گشاده

چمن بر تخت باغ انداخته رخت

نشسته خسرو گل بر سر تخت

صبوحی کرده مرغان سحر مست

چمن آراسته خود را به صد دست

ز بس کز گریه بلبل روی گل شست

به صحن باغ گل از خنده شد سست

زمین از لاله و گلهای بادام

صراحی بر صراحی جام بر جام

تذروان کرده خون لاله پامال

زبان سوسن است از این سخن لال

کشیده باد گیسوی ریاحین

بنفشه تاب داده زلف پرچین

ز مستی باد صبح افتان و خیزان

شده با غنچه ها دست و گریبان

شکر لب، دستبرد شاه چون دید

به خاک افتاد و پای شاه بوسید

به پای شاه خود را چون زمین کرد

زبان بگشاد و شه را آفرین کرد

که شاها تا سفیدی و سیاهی

بود، بادی به تختت پادشاهی

سعادت یار و اقبالت ز هر سو

شب و روزت غلام ترک و هندو

همه کارتو با رامشگران باد

سرت سبز و لبت خندان و دل شاد

بود حق تو در عالم دلیری

تو را زیبد به عالم شیرگیری

تو این دستی که بنمودی به عالم

نه دستان کرد نه سام و نه رستم

نگردد با تو گردون هم ترازو

هزارت آفرین بر دست و بازو

به نور آتش و سیمای خورشید

که افزونی ز افریدون و جمشید

ز شاهان جهان آنان که دانی

کیان تا جند و تو تاج کیانی

تو را زیبد به عالم شهریاری

که در ملک جهان همتا نداری

چو گفت این وصفهای شاه شیرین

دگر با گردش آمد جام زرین

ندیمان باز در مجلس نشستند

حریفان از پریشانی برستند

شدند از گردش ساغر همه مست

یکی در رقص پا می زد یکی دست

چو مجلس گرم گشت از باده نوشان

شدند آن بلبلان بر گل، خروشان

در آن بستان ز سیب و به گزیدن

ملک آمد به شفتالود چیدن

بلی چون آتشش از می بیفزود

برش از سیب شفتالود به بود

ملک زان شور شیرین یافت اکرام

که یابد مرد در آشوبها کام

به عالم فتنه ای تا در نگیرد

کسی کامی ز عالم بر نگیرد

هر آن فتنه کز آن افزون نباشد

بدان، کز حکمتی بیرون نباشد

چو آید پیش غوغای زمانی

مشو غمگین در آن غوغا چه دانی

بسا بد، کان همه بهبود باشد

زیان باشد بسی کان سود باشد

مبین بد، بدگرت آتش به جان زد

که از چیزی نباشد خالی آن بد

مگو کز بد دل من بی قرار است

که نیک و بد به عالم در گدار است

بخش ۲۸ - گفتار در خلوت نشستن خسرو با شیرین

چو خسرو روز در عشرت به شب کرد

خیالش وصل از شیرین طلب کرد

ندیمان را به مجلس پیش خود خواند

یکایک را به جای خویش بنشاند

به ساقی گفت تا جام لبالب

به گردش آورد از اول شب

چو دوری چند بگذشت از می ناب

هجوم آورد بر سر، لشکر خواب

حریفان را ز بس ساغر که دادند

همه سرها به جای پا نهادند

ز مجلس خاست هر کس کو توانست

بیفتاد آن که سر از پا ندانست

ز مستی چشم ساقی نیمه ای باز

ز بیهوشی شده مطرب ز آواز

به مجلس سازها بد رفته از خویش

جز از نی کو نبودش یک نفس بیش

صراحی پنبه ها افکنده از گوش

شده گوینده ها یکباره خاموش

حریفان مست هر سویی فتاده

ندیمان دیده ها بر هم نهاده

ملک چون مست شد مجلس چنان دید

فتاد و پای شیرین را ببوسید

پسش گفتا به چشم پر فن تو

که هست این دست ما ودامن تو

چنین کامشب ازین دولت منم مست

من این دولت نخواهم دادن از دست

همی گفت این و از آن چشم غماز

ز خود می رفت و می آمد به خود باز

ز نوک دیده مروارید می سفت

به خاک پاش می افشاند و می گفت

درین شب کز قدت بختم بلند است

مکن بیگانگی کان ناپسند است

دو زلفت کز برش تابد مه بدر

شب قدر است و من می دانمش قدر

به گیسویت که هست آن بخت پیروز

که هست این شب برم بهتر که صدر وز

میان ما و تو، ما و تویی نیست

دویی بگدار کین جای دویی نیست

مکش سر بیش و با من سر در آور

مراد نامرادی را برآور

مکن امشب به کارم هیچ اهمال

خدا داند که فردا چون شود حال

به شادی بگدران با من جهان را

غنیمت دان حضور دوستان را

یکم امشب به زلف خویش ده جا

تو می دانی دگر اللیل حبلی

به خویش آی و مشو بیگانه ما

که غیری نیست اندر خانه ما

بخش ۲۹ - جواب گفتن شیرین

پری رو گفتش از دیوانه خویش

نرنجم نیست چون در خانه خویش

سخن در سر خوشی باید چنان گفت

که در هشیاری آن با سر توان گفت

به تو گر دست ندهم دار معذور

که من زان توام اما به دستور

قسم ای بت به چشم می پرستت

که خواهم آمدن آخر به دستت

بود در صبر کردن مرد را سود

که بتوان یافتن در صبر مقصود

وگر بی صبر باشد مرد، بی قیل

پشیمانی خورد من بعد تعجیل

رسد از صبر عاقل را نکویی

که از تعجیل خیزد زرد رویی

مشو بی صبر کان آشوب سود است

که از صبر است کار عاقلان راست

به راه آ، کان کسان کین ره سپردند

همه کاری به صبر از پیش بردند

شود از صبر هر کاری به اتمام

که نتوان خورد دیگی کان بود خام

زنا آمد مشو دلخسته وقت

که هر کاری بود وابسته وقت

ز من بشنو چه پیدا و چه پنهان

مکن کاری کز آن گردی پشیمان

مکن کاری که بهبودت نباشد

پشیمان گردی و سودت نباشد

مکن چیزی که بد باشد به مردی

پشیمانی چه سود آنگه که کردی

به بی صبری دل خود خون مگردان

تحمل کن، تحمل کن چو مردان

مکن دل خوش که خوش بی اعتبار است

بد و نیکش چو باد اندر گدار است

درین وادی اگر خواهی سلامت

مکن کاری کزان یابی ملامت

حدیث من نپنداری که جنگ است

ولی دانی که دنیا نام و ننگ است

که خوش زد این مثل آن پیر چنگی

که نبود بدتر از بی نام و ننگی

مکن تعجیل و از من پند بپذیر

که در تعجیل نبود غیر تقصیر

صبوری کن که هر کین ره سپرده ست

همه کاری به صبر از پیش برده ست

دل خود را و من زین بیش مگداز

برو این را به وقت دیگر انداز

بخش ۳۰ - رفتن خسرو به خشم از پیش شیرین

چو خسرو دیدکان سرو سمنبر

دلی دارد به بر از سنگ سختر

ره و رسم وفاداری نپوید

همه همچون دل خود سخت گوید

چو زلفش یک زمان بر خود بپیچید

سرشکی چند از مژگان ببارید

پس آنگه خاست از مجلس چو آتش

به قهر و خشم گفتا وقت تان خوش

روم زین آستان گیرم سر خویش

که نتوان داد درد سر، ازین بیش

شوم تیر ملامت را نشانه

برم درد سر از این آستانه

مرا بس از تو این خواری کشیدن

جفا و جور بی اندازه دیدن

چنین کز مردمی چشمت مرا سوخت

ز چشمت مردمی می باید آموخت

از آن هندو ندارم ناسپاسی

که آمد حق او مردم شناسی

مرا زین گفته ها بیهوش کردی

غریبم حلقه ها در گوش کردی

سخنهایی که لعلت گفت فاشم

بس است آنها مرا تا زنده باشم

عجب گر سگ کشد این خواری از کس

اگر من آدمی باشم همین بس

سخنهایی که گوشم از تو بشنفت

عجب گر آن به گور من توان گفت

روا باشد گر از این غم زنم شور

کنم گوری و خفتم زنده در گور

نخواهم باز شد یکبارت از سر

ولیکن حالیا ناچار ازین در

روم باز آیم ار باشد مرا برگ

بخواهم عذرت ار مهلت دهد مرگ

بگفت اینها و شد بر پشت مرکب

روان شد سوی روم اندر همان شب

چو رفت آوازه خسرو بدان بوم

به استقبال او آمد شه روم

به بهتر مدح و تعریفی ستودش

نوازش کرد و پوزشها نمودش

فشاندش گنج و گوهرهای بسیار

چنان کز خسروان باشد سزاوار

به شهرش برد و بازش پیش خود خواند

به پهلوی خودش بر تخت بنشاند

کمر بست و کله بر سر نهادش

هر آن چیزی که می بایست دادش

ز گنج و لشکرش چون کرد دل شاد

پس آنگه دختر خود را بدو داد

به دیرش برد و پیمان داد محکم

که تو عیسائی و هست اینت مریم

چو خسرو آن نوازشها و آن گنج

زقیصر دید، شد آسوده از رنج

برآرایید لشکر از پی جنگ

سوی بهرام چوبین کرد آهنگ

بخش ۳۱ - شبیخون بردن خسرو بر بهرام چوبین و ظفر یافتن خسرو بر او

چو خسرو یافت آن اعزاز و تمکین

برون آمد سوی بهرام چوبین

نهاد از دوستان رو سوی دشمن

پی او لشکری چون کوه آهن

ز بحر روم بگدشت و سوی بر

روان گردید با دریای لشکر

بدان لشکر پیاده هم ز اطراف

گرفته کوه و هامون قاف تا قاف

ز نعل مرکبان هر سو هماره

ز سودن سرمه می شد سنگ خاره

بدان شوکت چو پیش آمد شهنشاه

شبیخون برد بر بهرام از راه

چو با بهرام حرب افتاد شه را

قرانی بود با مریخ مه را

ز کار شه چو آگه گشت بهرام

به جنگ آمد سوی او کام و ناکام

دو لشکر سوی یکدیگر ستادند

همه شمشیر کین در هم نهادند

ز تاب تیغ زهر آلوده پرتاب

تو گفتی زهره بهرام شد آب

نمی دیدند مردم زان دو لشکر

به غیر از ابر تیغ و برق خنجر

ز زخم تیغ، کان از حد برون بود

به هر جانب یکی دریای خون بود

به لشکر تیغها گردیده دمساز

به دشمن ز سهمش آب می شد

ز خنجر پاره می آمد جگرها

ز ابر تیغ می بارید سرها

زمان از گرد اسپان در سیاهی

زمین از نعل شان چون پشت ماهی

ز گرز آن را که از دولت منش بود

به فرق دشمنانش سرزنش بود

به پیش تیغ سرها کرده پابوس

شده کر، گوش چرخ از غلغل کوس

کمانها دستها هر سو گشاده

سنانها سر سوی دلها نهاده

به هر سو کو فرود آمد پلارک

گدشت از مغفر و آمد به تارک

هر آن مغفر که تیغ انداخت ظاهر

اجل پنهانش گفت الله یغفر

به آب تیغ شان همواره دشمن

فرو می رفت اما تا به گردن

ز نیزه بود دلها در دریدن

ز تیغ تیز سرها در پریدن

همی بارید از بالا و از زیر

همه باران مرگ از ابر شمشیر

چکاچک بس که بر مغفر گرفته

به هر دو دست، دشمن سر گرفته

نهنگان را شده از مغزها هوش

نمانده جز تلنگ تیر در گوش

عدو می دید سهم تیر و از خشم

بجز ناوک نمی آورد در چشم

ز خنجر آمده جانها به حنجر

دلیران غرق خون دیده، تا سر

فکنده اسپها از دست و پا نعل

ز خون گشته همه خفتانها لعل

ز بس لشکر که جا بر جای می رفت

سران را سر به دست و پای می رفت

سر گردنکشان گردیده در خون

سنان از پشتها سرکرده بیرون

مظفر گشت چون شاه نکونام

و زو رو در گریز آورد بهرام

زمانه از برای نصرت شه

فرو خواند آیت نصر من الله

ز بخت تیره و از نکس طالع

ز اوج خویش شد بهرام راجع

بنه یکسر همه بر جای بگداشت

ره بی ره گرفت و گام برداشت

ز تخت و تاج و لشکر گشته بیزار

شده مخمور از مستی پندار

کسی کو پا، ز حد خود نهد بیش

چنین ها آیدش ناچار در پیش

یقین دانم که بیند عاقبت بد

کسی کو پا نهد بیش از حد خود

قناعت کن به اندک کانست بسیار

مجو بیشی که می آرد کمی بار

کسی کو با ولی نعمت کند خشم

بگیرد آخرش حق نمک چشم

مکن بد کانکه کرد این شیوه پیشه

یقین دانم که بد بیند همیشه

مکن تا می توانی بد که ایام

همان بد آورد پیشت سرانجام

به هر کاری که هستی سهل مشمار

تامل کن ببین پایان آن کار

حدیثی بشنو از قول حکیمان

مکن کاری کز آن گردی پشیمان

مباش از جهل چون بهرام چوبین

که باشد مرد عاقل عاقبت بین

چو شد چوبین هزیمت از بر شاه

به خسرو باز آمد افسروگاه

زدشمن برد آخر دولتش دست

دگر در ملک خود بر تخت بنشست

بخش ۳۲ - نشستن خسرو به پادشاهی بار دوم

چو شد بار دوم بر تخت، خسرو

جهان را داد دیگر رونق از نو

گرفتش باز دولت عشرت از سر

سعادت شد قرینش بار دیگر

ز دشمن رفع شد یکباره بیمش

ز رجعت گشت طالع مستقیمش

گرفت از راس دولت باز آرام

برستش مشتری از کید بهرام

برست از نکبت بهرام برجیس

ز تربیعش دگر شد رو به تسدیس

شد اقبالش عوض بر جای ادبیر

نگین و تاج و تختش داد شمشیر

کشیدش دولت از تایید یزدان

زماهی تابه مه در تحت فرمان

شدش نصرت قرین و فتح و دولت

دگر بر بام قصرش کوفت نوبت

فلک بازش به سر چون تاج بنهاد

کمر بگشود جوزا و بدو داد

شدش از دولت و شاهی میسر

ز حد باختر تا مرز خاور

سپاهش گو مشو زین بیش رنجه

که خصمش رفت سوی تون و تنجه

چو منشورش به شرق و غرب بردند

کلید هفت اقلیمش سپردند

چو واپرداخت از بهرام چوبین

فتادش باز در سر شور شیرین

چو جعد یار، کارش مشکل افتاد

و زان گل، خارخارش در دل افتاد

سرشک از دیده می بارید چون ابر

نه خوابش بود نی آرام نی صبر

به می خوردن دل خود رام می کرد

به جای باده خون در جام می کرد

ز بعد شربت شیرین دمادم

دلش می سوخت از خرمای مریم

به سوی مریمش گرچه نظر بود

تنش آنجا و دل جای دگر بود

در آن بیچارگی شاه جوانمرد

گه و بی گه اگر چه صبر می کرد

دهان از صبر شیرینش نمی شد

رطب می خورد و تسکینش نمی شد

ز صبرش جان همیشه بود غمگین

که دل می خواستش حلوای شیرین

رطب هر چند باشد تازه و تر

ولی حلوای شیرین هست بهتر

ز یاد شربت شیرین نمی خفت

ز خرما خارها می خورد و می گفت

شدم سودایی از خرمای بسیار

که سودا را بود خرما زیانکار

به خرما خوردنم زان رغبتی نیست

که خرما را به سودا نسبتی نیست

دلم خون گشت از بیماری جان

پی تیمار دردم ای غریبان

ز خون دیده رخسارم بشویید

روید و با طبیب من بگویید

کسی کش شربت نارنج باید

مده خرماش کان سودا فزاید

هر آن شخصی که آن را پا کند درد

چه سودستش علاج درد سر کرد

دل خسرو ازین اندیشه خون بود

که سودایش ز حد او فزون (بود)

نمی زد از دم عیسی خود دم

که می ترسید از غوغای مریم

به مریم زو حکایت زان نمی کرد

که زو بر جای خرما خار می خورد

به هر سوز درون می کرد سازی

به هر آه دلی می گفت رازی

گهی می گفت آوخ این چه سود است

که از گیسوی دلبر در سر ماست

ازین گیسوی مشکین دلبر من

چه دانم تا چه آید بر سر من

دلش پر درد و جان پر سوز می بود

درین اندیشه شب تا روز می بود

دو چشمش شب، ز درد دل نمی خفت

نمی یارست با کس، درد دل گفت

لب بالا به زیرش راز نگشود

که فی الواقع دو کار مشکلش بود

یکی سلطانی و ملکت طرازی

یکی جام شراب و عشقبازی

از آن خاطر نبودی برقرارش

که می بودی به یک دستی دو کارش

دل او با دل جانان نمی ساخت

که مشکل جام و سندان می توان باخت

به مجلس از پی گفت و شنفتی

سرودی گر دلش می خواست گفتی

مرا یک لحظه روی یار همدم

به از شاهی و سلطانی عالم

ظهور عشق از مه تا به ماهی ست

به عالم عشقبازی پادشاهی ست

کند عشق این ندا هر دم مرا فاش

که عاشق گرد و سلطان جهان باش

دگر می گفت کز شاهی و لشکر

به هر حالی از آنم نیست بهتر

که با عشقش روم کنجی نشینم

که به از شاهی روی زمینم

بدارم نیز دست از رشته جان

همان گیرم که خود مریم برشت آن

گهی دیگر هوای باغ کردی

دل خود را چو لاله داغ کردی

ز عشق لاله روی خود در آن باغ

نهادی بر سر هر داغ صد داغ

نهادی داغها بر سینه ریش

بدان کردی دمی خوش، خاطر خویش

گهی چون آب، رو هر سو نهادی

شدی در پای سروی اوفتادی

گشادی یک زمان رخ بر رخ گل

کشیدی ساعتی گیسوی سنبل

اگر زین سو وگر زان سو شدی خوش

به گل بودی و سنبل در کشاکش

حدیث روی او هر جا رسیدی

به گل گفتی و از سنبل شنیدی

تو گفتی بود چون بلبل هزاری

که در دل داشت دایم خارخاری

چو لختی گفت ازین افسانه ها پس

به کنج صابری بنشست و با کس

نزد از شربت عیسی خود دم

همین می ساخت با خرمای مریم

بخش ۳۳ - زاری کردن شیرین در عشق خسرو

چنین دادم خبر مرد سمرگوی

که چون برتافت خسرو، زان صنم روی

دل شیرین ز غم شد آنچنان ریش

که در یکدم شدی صد بار از خویش

نبودی یک زمان صبر و سکونش

شدی از چشمها دریای خونش

ز باریکی شدش چون رشته تن

دل از تنگیش همچون چشم سوزن

ز بس کش دم به دم رفتی دل از پیش

به هر دو دست بگرفتی دل خویش

نمک بس کش به جان ریش می رفت

به خود می آمد و از خویش می رفت

چراغ عشرتش باریک گشته

جهان بر دیده اش تاریک گشته

قرار و صبرش از دل دور مانده

ز غم شمع دلش بی نور مانده

ز هستی در وجودش اندکی بود

شبی تا روز در الله یکی بود

ز بی خوابی همی غلطید پیوست

چو بیماران همه شب دست بر دست

چو شمع از آتش دل داشتی سوز

شبی کردی به چندین درد دل روز

زمانی جعد سنبل تاب دادی

دمی گل را ز نرگس آب دادی

ز بس چندان که می زد بر تن و بر

تن و بر کرده بد نیلوفر تر

مگر چشمش به صنعت سامری بود

که از رخسار خود در زرگری بود

دو چشم از ریزش مژگانش بی برگ

ز بی خوابی شده همسایه مرگ

دروهم مردمک گردیده در خواب

شده آب لبش از حسرت آب

به سان محتضر ز آواز مانده

دهانی خشک و چشمی باز مانده

ز بیماری دو چشمش چون غنودی

اجل تا روز بر بالینش بودی

در آن حالت کس از وی هیچ نشنید

که مرگ خود به چشم خویش می دید

جز از اشکی که می آمد به رویش

کسی آبی نکردی در گلویش

ز دیده بود درها درکنارش

شبه گردیده لعل آبدارش

چو موها گرد عارضها فرو هشت

بنفشه بر کنار ارغوان کشت

رخش کو طعنه ها بر ارغوان داشت

گهی نیلوفر و گه زعفران داشت

مگر کو از زمان آموخت نیرنگ

که می گردید هر ساعت به صد رنگ

گهی گفتی چه سازم با دل خویش

روم پیش که گویم مشکل خویش

که یاری روز و شب جز غم ندارم

به غیر از خون دل همدم ندارم

نخواهم حاصلی زین کار دیدن

بجز خون خوردن و دم در کشیدن

ز خود رفتی و چون با خود نشستی

به جای صبر بر دل سنگ بستی

فکندی بازش و گفتی به کینه

چه نسبت سنگ را با آبگینه

گهی گفتی دریغا عیش شبها

کجا رفت آن خوشیها و طربها

چرا از لعل خود کامش ندادم

زبی آرامی آرامش ندادم

دو زلفم کو سر خود رفت و درباخت

به آن آهو چه خونها در دل انداخت

دو گیسویم که کم بادا قرارش

چه کرد آخر به روز و روزگارش

دهانم کو دهد موی مرا پیچ

نداد از تنگ چشمی کام او هیچ

دلم کز سنگ از سختی گرو برد

بزد بر شیشه او سنگ و شد خرد

قدم کز راستی شد این چنین خم

دمی در سایه اش ننشست خرم

دو ابرویم که بر مه سایه انداخت

چو مژگانم به او پیوسته کج باخت

اگر لیلی بدم او را چو مجنون

به هر نازی نیازی دارم اکنون

خوشا آن گل که او را بلبلی هست

که بلبل را و گل را هم دلی هست

چو لختی کرد ازین زاری دل، سوز

و زان زاری دمی نغنود تا روز

چو برزد خسرو مشرق سر از کوه

ز دل بنهاد شیرین بار اندوه

حریفان خواند و بستد جام زرین

دل خود را زمانی داد تسکین

صبوحی کرد و شد رخ چون بهارش

که بود از باده دوشین خمارش

به ظاهر گرچه می در جام زر بود

نه می بود آن همه خون جگر بود

به دل می گفت خون خور، باده این است

غمش نقل است و عیش ما همین است

چو جامی چند کرد از خون دل نوش

شدش باز از هواداری دگر هوش

بیفتاد و به پا برخاست بی خویش

ره ارمن گرفت آنگاه در پیش

روان آمد سوی بانو بدان حال

سرشکش پیشرو لشکر به دنبال

چو بانو حال شیرین آنچنان دید

گرفتش در بر و رویش ببوسید

که ای جانم مخور چندان ندامت

که نبود چشم و دارو تا قیامت

مکن از آتش دل، بیش ازین سوز

که باشد بعد تاریکی شب، روز

اگر دولت نبخشد کام، مستیز

که باشد رستخیز این دولت تیز

خزان هر چند در خوبی نگار است

مشوزو خوش که عشرت در بهار است

نباشد خرمی در برگ ریزان

بهاران بهتر و افتان و خیزان

یقین در وصل جانان هجر اصل است

که بعد از شام هجران صبح وصل است

زافتادن مشو یکباره از دست

کز افتادن امید خاستن هست

مشو نومید هرگز از در حق

که باشد ناامیدی کفر مطلق

هر آن در کان ببندد واگشاید

نه هر کو گیردش تب مرگش آید

دل خسرو تو هم بی غصه مشمر

که او نیز از تو صد بار است بتر

مگو جانم ز داغش دردمند است

که درد او خدا داند که چند است

مگو کو را ز دردم نیست دل ریش

تو حال درد او پرس از دل خویش

بود معشوق و عاشق خوی کرده

چو دو آیینه رو در روی کرده

ز کنه غیب هر چیزی که زاید

چو آنجا نقش بست اینجا نماید

حدیثی گویم و قولی ست صادق

که از عشق است هم معشوق و عاشق

بداند هر که او آگاه باشد

که دلها را به دلها راه باشد

اگر تو یار اویی اوست هم یار

که حب از جانبین آمد پدیدار

دگر زین در، زبان شاپور بگشاد

فروخواندش ازینها هر چه بد یاد

زمانی او به نیرنگ و گهی این

دلش را پاره ای دادند تسکین

بخش ۳۴ - نصیحت کردن مهین بانو شیرین را

بدین گفتن چو روزی ده، برآمد

زمانه بر مهین بانو سرآمد

دل خود را ز جان بی برگ می یافت

که اندر خود نشان مرگ می یافت

پس آنگه خواند شیرین را و بنشاند

به پیش او ز هر بابی سخن راند

نخستش گفت ای شیرین دلبند

ز خوبی بر خداوندان خداوند

اجل پیغام مرگ من در آورد

زمانه عمر من بر من سرآورد

بخواهم رفت و اندوهی ندارم

که خواهی ماند از من یادگارم

چه غم آن کز جهان گیرد کناری

کزو ماند به عالم یادگاری

بخواهم رفت و دارم یک دو پیغام

گزارم زانکه مرگ آمد سرانجام

مده بر باد، ایام جوانی

که چون پیری رسد آنگاه دانی

مشو مغرور بر این عمر ده روز

که از وی کس نگردیده ست فیروز

منه پر بار عالم بر دل خویش

که دیدم نیست جز عالم دمی بیش

چو می باید شدن آخر ازین در

سبکباری به هر حال است بهتر

تو دل خوش کن که تا عالم نهادند

برات خوشدلی، کس را ندادند

مرو از ره که در عمرم فتوح است

که آید سر اگر خود عمر نوح است

مشو ایمن که چرخم ملک داده ست

که گر ملک سلیمانست باد است

منه دل بر مدار ماه و خورشید

که دلخون رفت ازو کاووس و جمشید

بکش دامن که دلها زین کشاکش

گهی خوش باشد وگاهی ست ناخوش

جهان را هیچ خویشی با خوشی نیست

خوشی او به غیر ناخوشی نیست

کسی در کام او پایی نیفشرد

که آخر نی به ناکامی به سر برد

از آن نام جهان، دار سپنج است

که حاصل زو همه اندوه و رنج است

دلی را زو نشد یک کام حاصل

که ننهادش دگر صد داغ بر دل

شقایق را که کردی لاله اش نام

به داغ دل ز مادر زاد ایام

منه بر باغ دوران دل که بی داغ

نمی روید گلی هرگز درین باغ

زمان کین اسپ گردون را کشد تنگ

درین ره ماند در گل چو خر لنگ

مگردان پایها بر وی، مشو شاد

به هر حالی دو دستی بایدش داد

یقینم کین سرای دهر تا بود

به آسایش درو یک شخص نغنود

منه دل بر سیاهی و سفیدی

که در کاسه است آش ناامیدی

مرو بر لطف او از ره که قهرست

مخور این آش او زیرا که زهر است

مچش پالوده این صحن گردون

که آمد سر به سر دو شاب او خون

زمان کو هر زمان نقشی نگارد

به دستی تاج و دستی تیغ دارد

ز رخ نگشوده ماهی را، کشد میغ

به سر ننهاده تاجی را زند تیغ

رهی تاریک پیش است و همه چاه

ز من بشنو طریق خود درین راه

برافروزان چراغ دیده خویش

به پیش پای خود دار و برو پیش

در این شب کز سیاهی عین سود است

ز تاریکی نه چشم از چشم پیداست،

خوشا آنان که شب گردیدشان روز

نه جان دادند با صد گریه و سوز

نشان راه پرسیدند و رفتند

به سان صبح خندیدند و رفتند

در آن منزل که ما اکنون رسیدیم

دم آخر ز یک تا صد که دیدیم

زدند از کار خویش و حاصل خویش

ز آه سرد بادی بر دل خویش

بخش ۳۵ - نشستن شیرین به پادشاهی به جای مهین بانو

مهین بانو چو بیرون شد ز عالم

به شیرین پادشاهی شد مسلم

رعیت گشت ازو خشنود و لشکر

جهان دیگر جوانی یافت از سر

به خدمت بست بهر مستمندان

میان، در پادشاهی همچو مردان

کسش با او نبودی هم نبردی

که در عالم مسلم شد به مردی

ز ملکش شد گریزان دشمن غم

رعیت شاد ازو و لشکری هم

چنان زو عمر دشمن رفت بر باد

که تا کنج عدم جایی نه استاد

به عهدش تلخی از عالم شده گم

دهان از عیش، شیرین کرده مردم

ز تلخی مانده بد در عهد او نام

ندیده کس ازین شیرین تر ایام

ز تلخی کس نزد در ابروان چین

که خود شیرین و عهدش بود شیرین

به شادی در زمانش غم برافتاد

به دورانش غم از عالم برافتاد

ننالیدی کس اندر ملکت وی

به غیر از چنگ و عود و بربط و نی

زجام می، کدو را رفته بد هوش

کشیده زان صراحی پنبه از گوش

چو روزی چند شد مشغول شاهی

رعیت شاد ازو گشت و سپاهی

ز صورت رو به ملک معنوی کرد

شد از شاهی هوای خسروی کرد

چو کار مملکت از عاقلی ساخت

دگر با عاشقی و عشق پرداخت

سپاه عشق کان را حد نبودش

برآمد قاف تا قاف وجودش

هوای خسروش در سر چنان شد

که بیزار از همه ملک جهان شد

چو روزی چند در شاهی به سر کرد

پس آنگه میل شاهی دگر کرد

به عشق و عاشقی گردید مشغول

ز ملک دل خرد را کرد معزول

یکی از خاصگان خویش را خواند

به جای خویشتن بر تخت بنشاند

ز مایحتاج هرچش بود در کار

کنیز و گوسفند و گاو بسیار

زر و دیبای چین و اسپ و خرگاه

ز مردان هم سپاهی چند دلخواه

دگر شاپور کو را بود همدم

که می بردش گه و بیگه ز دل غم

به اکرام و به تعظیم و به اعزاز

روان گردید سوی قصر خود باز

و زان پس از هوای لعل جانان

به سان لعل شد در سنگ پنهان

بخش ۳۶ - خبر پادشاهی خسرو و نشستن بر تخت و رسیدن خبر مرگ بهرام

چو شد بر تخت شاهی خسرو روم

سپاه زنگ شد ز اطراف معدوم

برآمد رومیی خفتانش از لعل

که اسپ شاه زنگ افکند از آن نعل

به میدان تاخت همچون مرد جنگی

رخ خود سرخ کرد از خون رنگی

زمان بگشود از خواب عدم چشم

مبدل شد زمین را باصفا خشم

به فر دولت و بخت خجسته

به تخت خسروی خسرو نشسته

به گردش صف زده خیل سواران

کمر بسته به پیشش تاجداران

ملازم نیز بیرونی و بومی

غلامان همچنین هندی و رومی

نبد مانند دور او به دوران

که واقع بد ولی عهد سلیمان

به نوشروان چو عدلش عهدها داشت

از آن در عدل چون او جهدها داشت

نگشتی هیچ کس غمگین ز جورش

که بود از رحمت و رافت به دورش

شده کوته همه دست از تظلم

و زان شادی جهان را دست و پا گم

کبوتر پیش شاهین خواب کرده

به صحرا گرگ با میش آب خورده

به پای تخت، میران نیز یکسر

نشسته هر یکی بر کرسی زر

همه مامور امر حضرت شاه

نظر بر روی یکدیگر که ناگاه

روان پیکی چو باد از در درآمد

که شاها وقت چوبین با سرآمد

نبد چون شاهی اش را تخت در خور

زدش دست اجل زان تخته بر سر

ز چوب دار دادش سر بلندی

به جای تخت کردش تخته بندی

بزد آخر چه گر بردش بر افلاک

ز تخت چوبی اش بر تخته خاک

برون افکند تخت از خانه اش رخت

به چوب آخر برون آوردش از تخت

چنان از تخته دورانش شد نام

که نتوان گفتن اندر گور بهرام

چو پیک این گفت واپس رفت از پیش

تامل کرد خسرو گفت با خویش

مشو از مرگ دشمن شاد و خوش باش

که در کاسه است هر کس را همین آش

مکن شادی گرت دشمن بمرده ست

که از دست اجل کس جان نبرده ست

به آن عاقل که بر عالم نلرزد

که این عالم غم عالم نیرزد

مشو مغرور این دنیای غدار

که دارد یاد چون بهرام بسیار

تو این دنیا مبین بر چشم ظاهر

به معنی کن نظر بنگر که آخر

تنش در گور قوت مار و مورست

نه چوبین بلکه گر بهرام گور است

به بهرامی دل خود پر مشوران

که نه بهرام بینی و نه گوران

مگو دورانش این چوبینه تنهاست

که چون چوبین دو صد چوبک زن اینجاست

مشو حیران که این دور پر آشوب

ازین بهرام بتراشد صد از چوب

فلک بهرام را چوبین اگر کرد

به چوبش بین که چون آخر به در کرد

چو بهرام از تن چوبین مکن ناز

برو این چوب را در آتش انداز

بداند هر که او دانا و بیناست

که چوب کج به آتش می شود راست

برو آتش بزن این چوب نمدار

که گاهش تخت می سازند و گه دار

مگو کز چوبی ام دل ناله دارد

دروگر چوب چندین ساله دارد

شب و روزی که با او روبه رویی

ز دستان و ز مکر او چه گویی

بود روزت یکی رومی چون ماه

شبت یک زنگیی چون بخت گمراه

مشو ایمن ز دستانشان که هر دم

یکی شادیت بخشد وان دگر غم

تو این دنیا کزو در توست سهمی

خیالی دان و خوابی دان و وهمی

به آن تا نفکند اندر وبالت

مهل کاید خیالش در خیالت

دل خود را ز حال خود خبر کن

خیال باطلت از سر بدر کن

ازین سودا عجایب گفت و گو رفت

بسا سر کو درین سودا فرو رفت

کسی نشناخت بازی زمانه

کسی بیرون نیامد زین میانه

مشو مغرور با این زور بازو

که از بیشی به سر غلطد ترازو

قناعت کن بدین یک نان که داری

که پرخواری کشد آخر به خواری

ز خوان دهر قانع شو به یک نان

که خانان سر نهادند اندرین خان

چنان ره رو که بتوانی رسیدن

مکش باری که نتوانی کشیدن

پی هر لقمه بر مگشا دهن را

فرو خور آرزوی خویشتن را

مخور هر چیز کت لب آرزو کرد

که رو زردی کشد زان عاقبت مرد

به بحر آرزو بس کس فرو رفت

بسی سر در سر این آرزو رفت

مکن هر چه آرزوی نفس باشد

که جانت خسته دارد دل خراشد

به هر خوانی مکش دست و مرو پیش

قناعت کن به این نان پاره خویش

چو خرما با شدت لوزینه منگر

نباشد گندمت، با جو به سر بر

چراغی پیش پای خویش می نه

به حد خویشتن پا پیش می نه

که با طفل این سخن خوش گفت دایه

که باید نردبان شد پایه پایه

تو اول نردبان را کن سرانجام

که نتوان زد به یک ره پای بر بام

کسی کو پایه نتواند سپردن

ازین بام اوفتد آخر به گردن

برین پایه چنان کن پای خود راست

که گر افتی توانی باز برخاست

نهد آن کس سر خود با سر شیر

که ننهد فرق از سر تا به شمشیر

نه هر کس را رسد لاف دلیری

نه هر روبه تواند کرد شیری

ز شیری هر دلیری کو زند لاف

بدرد شیر نر را سینه تا ناف

چو خسرو گفت ازین گفتار یک چند

گرفتند اهل مجلس زان سخن پند

ز تخت آمد فرود و گریه ها کرد

به خلوت رفت و مجلس را رها کرد

شد اندر خلوت و بنشست با غم

سه روزش کس ندید از محرمان هم

چهارم روز، دیگر مجلس آراست

قیامت از قیامش باز برخاست

همه رامشگران را پیش خود خواند

یکایک را به جای خویش بنشاند

بخش ۳۷ - صفت باربد در بزم خسرو

درآمد باربد اول به آواز

نواهای عجایب کرد آغاز

به عشاق آن نوا را کرد آهنگ

که زهره بر زمین زد زآسمان چنگ

ز بربط ناله ها زان گونه می خواست

که می شد پرده عشاق زان راست

ز مستی رفته بود از پرده بیرون

همی زد دم به دم راهی به قانون

چو از نوروز گفتی در بهاران

تو گفتی هست بلبل صد هزاران

چو بنمودی نوایی از سر درد

شکستی توبه صد ساله مرد

گهی کز جان نوایی ساز دادی

ز سوزش عود بر آتش فتادی

گهی کز دل سرودی بر کشیدی

ز مردم آه بر گردون رسیدی

گهی کز ارغنون آواز می داد

نی از دستش همی آمد به فریاد

زنی زان خاطرش ناشاد بودی

که در گوشش سخنها باد بودی

به مجلس دم به دم بر حسب مقدور

بدادی گوشمال عود و طنبور

جهان کو مست چشم ناز او بود

پر از آوازه آواز او بود

چو آوازی به سازی کردی آغاز

شدی از حیرتش بلبل ز آواز

چو کردی نغمه اش با چنگ آهنگ

زدی چنگ از خوشی در دامنش چنگ

اگر با نی بنالیدی زمانی

بسوزانیدی از ناله جهانی

به طنبور ار دم خود باز دادی

به طفلی چون مسیح آواز دادی

اگر با نی حدیثی بازگفتی

نی اندر دم هزاران راز گفتی

اگر با دف زدی دستی که بخروش

گرفتی در زمان دف پیش او گوش

نگشتی از کمانچه یک نفس خوش

نیفتادی به او تا در کشاکش

رباب این حال ازو هم چونکه دیدی

به همپایی او دستی کشیدی

گهی کز سوز دل بنواختی عود

ز هر نغمه نمودی لحن داوود

گهی کز زخمه ای می کرد برداشت

به هر یک زخمه خسرو ناله ای داشت

به هر نغمه که می کرد از سر سوز

شبی می کرد با آن نغمه اش روز

گهی با عود می بودی هم آهنگ

گهی دستی زدی بر دامن چنگ

بخش ۳۸ - حکایت کردن خسرو با مریم از درد شیرین

در آن عشرت چو از شب رفت پاسی

ز می نوشید خسرو چند کاسی

به پا برخاست بی خود همچو مستان

چو شمعی روی کرد اندر شبستان

به مریم راز شیرین جمله بگشاد

چو دامن ساعتی در پایش افتاد

که ای مریم به روح الله سوگند

که با غیرت ندارم مهر و پیوند

ولی دانی که این شیرین مهجور

به مهر من شده ست از خان و مان دور

نمی داند از آنجا رو به سویی

به غیر از ما ندارد راه و رویی

غریبست و غریبی نیست بازی

غریبی را چه باشد گر نوازی

اجازت ده که آریمش برین در

تو او را جز کنیز خویش مشمر

ببین حالش مگو دیگر ز ماضی

که هست او بر کنیزی تو راضی

نیاید او به تو ای مه به میزان

که هستت یک کنیزی از کنیزان

چو مریم آن حکایتهای جانکاه

در آن مستی همه بشنید از شاه

چو زلف خویشتن یکدم بر آشفت

به خود چون مار از آن پیچید و پس گفت

که رو شاها که این دستان و این فن

نگیرد گر دم عیسی ست با من

مجو این سود من، کم جز زیان نیست

که مریم همنشین جادوان نیست

منی را کزدم عیسی ملال است

نشستن با چنین جادو محال است

بدان سویی که من باشم، بدان سو

فرشته ره ندارد خاصه جادو

مگو شیرین که جادوی جهان است

از آن همسایه بابل ستان است

کسی کز جادویی ملک جهان سوخت

ازو جادوئیش می باید آموخت

مگو با من دگر زین نکته ای شاه

وگر نه یک شبی بینی که ناگاه،

زموی خود بتابم یک رسن من

بیاویزم ازو خود را به گردن

شوم نابود از آزردن تو

بود خون من اندر گردن تو

تو گر زین سان به خون بنده تازی

نماند در جهانت سرفرازی

چو خسرو دید کان رومی طناز

جواب تلخ از شیرین دهد باز

به مریم گفت کای عیسی دم من

مخور غم تا نیفزاید غم من

مباش از آنچه گفتم هیچ دلتنگ

که او را جا خوش است اندر سر سنگ

من این گفتم ولی در دل نبودم

بدان ای مه تو را می آزمودم

ز شیرین تلخیی کز تو شنفتم

حدیثی زو اگر گفتم نگفتم

مکن از آنچه گفتم وقت ناخوش

تودل خوش دار کو را هست جا خوش

پس آنگه گفت با شاپور برخیز

بر آن سرو گلرخسار رو تیز

ببوسش پای و شو چون خاک راهش

بپرس و عذرها از من بخواهش

به مشکوی من از مریم نهانی

بیار او را به هر نوعی که دانی

بخش ۳۹ - رفتن شاپور پیش شیرین و عتاب کردن شیرین به او

چو بشنید این سخن شاپور از شاه

به پا برجست و روی آورد بر راه

روان شد سوی قصر آن مه نو

رسانید آنچه بد پیغام خسرو

پس آنگه گفت شاهت عذرخواه است

برای مقدمت چشمش به راه است

چو شمع از آتش دل هست در سوز

ندارد غیر فکر تو شب و روز

مرا سوگند بر جان و سر توست

که او را گر تن آنجا، دل، بر توست

کنون گر مصلحت بینی ز راهت

برم پنهان سوی مشکوی شاهت

به مشکو شه تو را جایی نشاند

که نه مریم که روح الله نداند

چو بشنید این سخن شیرین بر آشفت

به شاپور از سر خشم و غضب گفت

که ای شاپور تا کی مکر سازی

چو طفلانم دهی هر لحظه بازی

مفرما بیش ازین تحویل و نقلم

که رسته ست این زمان دندان عقلم

به بازی تو تا کی افتم از راه

روم بر ریسمانت چند درچاه

تو کردی بهر مردن ساز و برگم

کنون خوش می دهی تعلیم مرگم

منه بار فراوان بر تن من

مکن زین بیش سعی کشتن من

به خاک و خون به هم اینجای خفتن

که پای خود به سلاخانه رفتن

تویی در دوستی آن دشمن من

که با صد مکر و صد دستان و صد فن

مرا از خان و مان آواره کردی

چنینم عاجز و بیچاره کردی

بدان راضی نگشتی و کنونم

نمایی سعیها در قصد و خونم

مرا بگدار با این دردمندی

کمر بر خون من تا چند بندی

میفکن بیش ازینم در کم و کاست

که اینها نیست در پیش خدا راست

به کشتن خواهیم داد و نگویی

جواب حق در آن عالم چه گویی

من امروز ار ز دستانت بمیرم

به دستان دامنت فردا بگیرم

بدار آخر کنون دستم ز دامن

که دادی بازیم باری به کشتن

چو اینها ساختی ای جادوی چین

مگو دیگر سخن برخیز و منشین

برو از من سلامم بر به خسرو

بگو بادت مبارک آن مه نو

سلامم چون رسانیدی به سویش

رسان دیگر دعا وز من بگویش

که ای عهد و وفا بر باد داده

به دین عشق رسم نو نهاده

مه نو گرچه دارد در جهان قدر

ولیکن کی بود همچون مه بدر

مه نو را نگویم کان نه زیباست

که او را شیوه ای از ابروی ماست

چو داری یار نو بشنو سخن را

مبر از یاد یاران کهن را

نه هر کو یار نو گیرد در آغوش

کند یاران دیرین را فراموش

درین مدت نگفتی هیچ باری

که ما را نیز وقتی بود یاری

کسی هرگز به یاری، یار را سوخت؟

ز تو باید طریق یاری آموخت

زیان کردی سراسر جمله سودم

نکردی آتش و کشتی به دودم

تو تا خرمای مریم نقش بستی

مرا صد خار غم در دل شکستی

ز شمع مریمت تا دل فروزی ست

تو خرما خور که ما را خار روزی ست

تو و شادی، من و اندیشه غم

من و خار و تو و خرمای مریم

چو خرمای تو دارد خار بسیار

تو خرما خور که تا من می خورم خار

چو از خرمای تو حظی ندارم

مرا بگدار با این خار خارم

برو بگدار تا با این دل تنگ

نشینم همچو مرغی بر سر سنگ

من و مریم به یک خانه زهی زه

هنوز این محنت و تنهائیم به

به هم هر چند در یاری بکوشیم

عجب گر هر دو در یک دیگ جوشیم

که خوش زد این مثل آن مرد باهوش

که هرگز دیگ انبازی نزد جوش

برو پیشم منه دیگر چنین راه

بلندان را نباشد فکر کوتاه

میاور دیگر این اندیشه در دل

محال اندیش نبود مرد عاقل

تو را تا آفتابت در وبال است

خیال وصل من جستن محال است

مکن در وصل من اندیشه زنهار

که مارا و تو را هر دو درین کار

نشاید بیش ازین تیمار بردن

تو و خرما و، ما و خار خوردن

چو لاله بر دل تنگم منه داغ

که بلبل خوش ندارد صحبت زاغ

مرا آن به که با مریم نخوانی

که چون عیسی شدم من آسمانی

چو عیسی همنشین آفتابم

که دل بگرفت ازین دیر خرابم

بیا تا هر دو در سازیم با هم

تو و مریم من و عیسای مریم

مخوانم پیش و مگدارم بدین روز

وگر خوانی پری خواندن بیاموز

اگر خواهی که آیم پیش تو خوش

چو خالم خویشتن را نه بر آتش

مکن افسون که هر افسون که خوانی

شده ست از من فرامش، تا تو دانی

مرا هر غمزه سحری همنشین است

که او همسایه بابل زمین است

ز خوابم وانکردی بخت فیروز

شبی گر دیدمی در خواب، این روز

نزاد از دهر چون من نامرادی

چه بودی مادرم هرگز نزادی

به روزم تا به شب در آتش تب

به بخت خود همی گریم همه شب

نه شب خواب و نه روز آرام دارم

شب و روزی بدین سان می گدارم

چنین تا کی ز بهر دلفروزی

همه شب خون خورم بر یاد روزی

بخواهم کز دهانش کام گیرم

که می ترسم به ناکامی بمیرم

نمی آرم در این خواهش بهانه

که می گوید مرا، هر دم زمانه،

بسا کس کو نشد بر بخت چیره

بس امیدیکه شد آن، خاک تیره

مرا گفتی که روزی آیمت پیش

منه بر جان خود اندوه ازین بیش

بخواهم مرد اگر بختم دهد دست

که هر کس کو بمرد از غصه وارست

مرا آن زندگانی نیست در خور

که باشد مرگ از آن صد بار بهتر

به شمشیرم مکش مفکن به تیرم

رها کن تا به مرگ خود بمیرم

درین حالت که من هستم تو دانی

که مرگم بهتر است از زندگانی

بخش ۴۰ - قصه فرهاد

نگار لاله رخ سرو سمنبر

مه زهره جبین خورشید خاور

به رخ ماه ختن یعنی بت چین

به لب تنگ شکر یعنی که شیرین

در آن وادی که او را پرورش بود

ز نعمت بیشتر شیرش خورش بود

اگر بودی هزاران نعمتش بیش

به شیرین میل بودی از همه بیش

ولی آنجا که منزل داشت آن ماه

نبودی هیچ سو جای چرگاه

کنیزان بهر شیرین، شیر خوش خوار

کشیدندی به دوش از راه بسیار

دل شیرین ازین بودی پریشان

که از وی دور بودی شیر میشان

همه شب بودی از این فکر در سوز

درین اندیشه می بودی همه روز

گه و بی گه همینش بود تدبیر

که آسان چون شود آوردن شیر

ازین اندیشه شاپور آگهی یافت

به خدمت پیش شیرین زود بشتافت

بگفتش ای سهی سرو سرافراز

به رویت دیده اهل نظر باز

اگر فرمان دهی تدبیر این کار

کنم آسان اگر چه هست دشوار

مرا یاریست در نقاشی استاد

شنیده باشی او را نام فرهاد

بود در دست او چون موم، سندان

ندارد سنگ و آهن پیش او جان

هر آن نقشی که او در خاطر آرد

همه بر سنگ خارا بر نگارد

اگر فرمان دهی او را بیارم

به خدمت پیش درگاهت بدارم

چو بشنید این سخن شیرین ز شاپور

دلش شد شاد و جانش گشت مسرور

چنین گفتش مگیر آرام و برخیز

برو او را بیاور سوی من تیز

که دیر است این مثل در روزگار است

که کار افتاده را یاری ز یار است

پس آنگه خاست شاپور جهانگرد

شد و فرهاد سوی شیرین آورد

چو شیرین دید در آن قد و بالا

دلش از جا شد اما ماند بر جا

برون آمد ز پرده همچو ماهی

به عشوه کرد سوی او نگاهی

چو فرهاد آن نگاه و عشوه زو دید

تنش زان عشوه همچون بید لرزید

سر اندر پیش افکند و شد از دست

به پای استاده بود از پای بنشست

دلش در بر فتاد اندر تب و تاب

شد از هر سو روانش چشمه آب

همه تن، خون دل آمد به جوشش

فتاد از پا و از سر رفت هوشش

چو شیرین دید او را آنچنان زار

دگر شیرین تر آمد زان به گفتار

بگفتش هستم احوال تو معلوم

که مثلت نیست، نی در چین نه در روم

برین یک دست قصرم، هست کوهی

که هست اندر دلم از آن ستوهی

بکن کاری برای من به یاری

که می دانم که مثل خود، نداری

بود زان سوی کوهم گله ای چند

که دایم زان دل من هست در بند

همی خواهم که جویی زین کمرگاه

ببری راست تا این سوی درگاه

که چوپانان چو آنجا شیر دوشند

در اینجا خادمانم شیر نوشند

چو فرهاد این سخنها کرد احساس

بگفتا خوش بود بالعین و الراس

روان سازم از آنجا شیر پیوست

چو میل خاطر شیرین برین هست

ولی دارم توقع زان پری زاد

که آید گاه گاهی سوی فرهاد

ز لطف خود غریبان را نوازد

به یک دستم مریزا، شاد سازد

بگفت این و به پا برخاست سرمست

گرفت آن تیشه پولاد در دست

به پای قصر با صد بار اندوه

سری بنهاد و روی آورد در کوه

به دل می گفت حق بر من گواه است

که این کوه خودی خرسنگ راه است

به زخم تیشه یک ماهی کمابیش

تمام آن سنگ را برداشت از پیش

ز سنگ خاره جویی آنچنان کند

که در وی عقل را در حیرت افکند

پس از ماهی که جویی آنچنان ساخت

به پای جوی یک حوضی بپرداخت

به نوعی کرده بود آن کار تدبیر

که سوی حوض یکسر آمدی شیر

چو شیرین دید دست و کار فرهاد

ز دست و کار او گردید دلشاد

طلب کردو به خویشش همنشین کرد

بر او و دست او، صد آفرین کرد

پس آنگه گفتش ای استاد کارم

ز دست و پنجه تو شرمسارم

ندارم دستمزد رنجه تو

بنازم بیش، دست و پنجه تو

چنین صنعت ندارد هیچ کس یاد

چه خوشها رفته ای دستت مریزاد

پس آنگه گفت تا خادم زری چند

به بالایش نهاده گوهری چند

بیاورد و بر فرهاد بنهاد

مگر از آن شود فرهاد دلشاد

چو فرهاد آن نوازشهای شیرین

ز شیرین دید هم دل داد و هم دین

ستاد از خادمش آن گوهر و زر

همه در پای او افشاند یکسر

پس آنگه خاست سرگردان و حیران

چو آهو روی کرد اندر بیابان

بخش ۴۱ - زاری کردن فرهاد از عشق شیرین

چو فرهاد از غم شیرین برآشفت

نه روزش خورد بودی، نی به شب خفت

به یاد نرگس او مست و حیران

چو آهو رو نهادی در بیابان

به هر راهی که اشکش بیش رفتی

مهی دنبال اشک خویش رفتی

چو گشتی غرق آب چشم غماز

شنا کردی و بیرون آمدی باز

سرشب چون شدی از اشک دلسوز

ستاره می شمردی تا دم روز

چو گشتی باز روز از تاب و از تب

بنالیدی و خوردی غصه تا شب

ز بس کش در دل خود نقش بستی

به او برخاستی با او نشستی

به هر کشتی که آنجا پا نهادی

ز جوی دیده آن را آب دادی

به هر راهی که کردی گرم ازو رگ

روان تا آخرت رفتی به یک تک

ز فکر ار گوشه ای کردی اقامت

در آنجا ایستادی تا قیامت

اگر از غم، دل او شاد کردی

ز مرگ خویش صد ره یاد کردی

ز هر چه از عالم اسباب دیدی

اجل را هر شبی در خواب دیدی

چو رفتی با تن آوردی خرد را

به چشم خویش دیدی مرگ خود را

همه شب شمع جان از آه و فریاد

نهادی چون چراغی در ره باد

چو کردی کوه را و دشت را گشت

بر او هم کوه گرییدی و هم دشت

گهی آهسته می رفتی و گه تیز

نشستی چون کسش گفتی که برخیز

چو رفتی کوه می گفتی که صحراست

ندانستی شب از روز و چپ از راست

شدی یک ماه در یک گوشه مستور

چو دیدی سایه ای ناگاه از دور

به صحرای گشاده با دل تنگ

گریزان می شدی فرسنگ فرسنگ

شدی چون آهوی صیاد دیده

گریزان از جهان و جان رمیده

کسی کاحوال آن بیدل شنودی

دگر با حال خود یک مه نبودی

گرش بیگانه گفتی پند اگر خویش

سری انداختی از عجز در پیش

به بیدای تحیر روز و شب گم

چو مجنون پریشان دل ز مردم

گهی از پا نشستی وارمیدی

گهی برخاستی بیخود دویدی

چو بدمستی که بیخود باشد از می

فتادی کودکان هر سوش در پی

دعا را فرق، پیشش نی ز دشنام

نه فکر از ننگ بودش، نی غم از نام

زماه و مهر می جستی نشانش

نبودی غیر شیرین بر زبانش

به یاد آن لبان هر در که می سفت

هزاران نکته باریک می گفت

چو کردی قامتش را نقش بندی

کشیدی سر به عیوق از بلندی

به یاد ابرویش چون خواب کردی

شدی جا گوشه محراب کردی

سخن چون از خم گیسوش راندی

همه شب سوره و اللیل خواندی

ز رویش چون به آواز آمدی باز

سخن را کردی از والشمس آغاز

فرو خواندی به یک آواز محزون

زچشم و ابرویش والنجم و النون

چو بر فکر سمند او نشستی

ز آه دل گره بر باد بستی

دهان چون تلخ گشتی از فغانش

لبش گفتی شدی شیرین دهانش

چو گشتی زآب چشم خود سخن ران

حکایت کردی از دریا و طوفان

چنان بودی ز سوز عشق دلسوز

که روز از شب ندانستی شب از روز

اگر کردی به کوه از درد بنیاد

ز دردش کوه می آمد به فریاد

به کوه و دشت بس کز تاب تفتی

ز چشم چشمه جوی آب رفتی

شب از بس کز دل او بر شدی آه

سیه گشتی همه آیینه ماه

کشیدی روز هم زان آه چندی

شدی ابرش به سر سایه فکندی

زمستانها که سرماش آمدی پیش

شدی گرم از دم چون آتش خویش

به تابستان که گشتی چهره زردش

ز گرما بس بدی دمهای سردش

چو دادی چشم را از خواب تسکین

خسک بستر نهادی خار بالین

چو رخت خواب شب در سر کشیدی

همه شب خواب را در خواب دیدی

ز وحشت بس که بر وحشت فزودی

به وحشانش نشست و خاست بودی

به آهو گه ز چشم یار گفتی

حدیثی از دل بیمار گفتی

گهی رفتی سخن با مار کردی

شکایتهای زلف یار کردی

چو ذکر از قامت دلبر گرفتی

شدی سروی روان در بر گرفتی

بغریدی زمانی چون نهنگان

شدی و حمله کردی با پلنگان

فتادی گه به پای ببر تا دیر

فکندی پنجه گه با پنجه شیر

گوزنی گه شدی او را هم آغوش

ربودی یک زمانش خواب خرگوش

ز سوز او چو شب را جامه می سوخت

ز آه خود بر آنجا وصله می دوخت

سحر چون با درفش خور، زدی مشت

سرش با تیغ بودی چار انگشت

زهر چشمه که یک دم آب خوردی

دگر ره، راه را واپس نبردی

همه شب همچو شمع از سوز می کاست

زغم هر روز می افتاد و می خاست

درونش سوخت چندان در جدایی

که با خویشش شد آخر آشنایی

به هر چه از اندک و بسیار دیدی

در او یکباره نقش یار دیدی

ز شیرین عشق هر تلخش که فرمود

ز شیرینی جان شیرین ترش بود

چو دید آخر که ره با او بسی نیست

شدش روشن که غیر از او کسی نیست

به هر صورت که در وی بیش می دید

در او یکباره نقش خویش می دید

دل خود را به خود می داد تسکین

که شیرین بود او را جان شیرین

ز دوری چون دلش می رفت از پیش

همی گفت این حکایت با دل خویش

نمی گویم که دردم را دوا نیست

که از من یار من یک دم جدا نیست

نماند اندر میان اویی و مایی

میان ما و او نبود جدایی

حدیث او چو در افواه افتاد

به خسرو گفت شخصی حال فرهاد

بخش ۴۲ - آگاه شدن خسرو از احوال فرهاد

چو از فرهاد خسرو آگهی یافت

دلش چون کوره آهنگری تافت

چنان زآن آتش غیرت برافروخت

که قهرش تا به مغز استخوان سوخت

به حالش ظاهرا یک دم بخندید

ولی در اندرون چون مار پیچید

نفس می زد گهی سخت و گهی نرم

ولی چون سیخ کز آبش بود گرم

به خلوت رفت و در بر مردمان بست

به غم در کنج خلوت زار بنشست

به مژگان خانه را جاروب گشته

زبانش در دهان چون چوب(گشته)

گهی گشتی کج و گاهی شدی راست

زمانی می نشست و گاه می خاست

چو بیمار از تب محرق به بستر

گهی پایش به بالین بود و گه سر

گرفته چشمهاش از گریه آماس

ولی با صد هزار اندوه و وسواس

به دندان پشتهای دست خسته

به دل هر دم هزاران نقش بسته

گهی گفتی کشم زارش به خواری

دگر گفتی که نبود شرط یاری

نشاید کرد چون خاک رهش پست

که او را نیز همچون من دلی هست

نه روی آنکه بگدارد چنانش

نه رای آنکه آرد قصد جانش

پس آنگه رای زد آن شاه با داد

که خواند سوی تخت خویش، فرهاد

به تعظیمش به نزد خود نشاند

و زو احوال او را باز داند

اگر عشقش نباشد پاک و بی غش

کشد او را و سوزاند در آتش

وگر باشد در او عشق خدایی

به حرمت یابد از چنگش رهایی

پس آنگه قاصدی را خواند چون باد

روان کردش به جست و جوی فرهاد

بگفتش چون بدان بیدل بدی راه

به تعظیمش بیاری سوی درگاه

به خاطر سازش و می باش حاضر

که گردی نایدش از ما به خاطر

چو بشنید این سخن قاصد ز پرویز

به جست و جوی آن گم گشته شد تیز

به کوه و دشت و صحرا گشت بسیار

بدیدش بعد از آن در گوشه غار

فتاده زار و رو بنهاده بر خاک

پریشان خاطر و مجروح و غمناک

چو قاصد دید آن دیوانه مست

ز دورش مرحبایی گفت و بنشست

پسش گفتا که خیر است ای جوانمرد

چرا با اشک سرخی و رخ زرد

جوابش داد فرهاد از سر سوز

که هرگز دیده ای کس را بدین روز

که ای تو وز کدامین سرزمینی

چه می پرسی ز من اینم که بینی

چه می پرسی ز حالم، حالم اینست

زبانی لال دارم فالم اینست

ز زلف ماه رویی تاب دارم

نه روز آرام و نی شب خواب دارم

نیم هرگز ز بخت خویش فیروز

نه روز از شب شناسم نی شب از روز

مبین بگدشته آب چشم از فرق

دلم را بین در او صد بحر خون غرق

بود زین سان که بینی حال فرهاد

تو را اینجا گدر بهر چه افتاد

جوابش گفت قاصد، گفت برخیز

که می خواند تو را این لحظه پرویز

چو بشنید این سخن فرهاد غمناک

بزد آهی که زد آتش بر افلاک

بگفت آوه که کار من تبه شد

همه روز سفید من سیه شد

نشد کارم به بخت تیره از پیش

ندیدم راحت از بیگانه و خویش

به قاصد گفت کای مرد جهانگرد

برو ما را رها کن با غم و درد

چو من سر با سر تقدیر دارم

چه فکر از پادشاه و میر دارم

مرا پروای جان خویشتن نیست

سخن گفتم همه، دیگر سخن نیست

ازو قاصد چو این گفتار بشنید

به پیشش روی خود بر خاک مالید

که فرهادا به امیدی که داری

که برخیزی و کام من بر آری

که گر من بی تو روی آرم سوی شاه

بیاویزند بر حلقم ز درگاه

اگر نه تشنه خون منی خیز

که تا آریم رو نزدیک پرویز

کنون رحمی بکن بر حال زارم

سیه بر من مگردان روزگارم

چو بشنید این سخن فرهاد پر درد

روان برجست و با وی عزم ره کرد

به همراهی قاصد با دل ریش

به درگاه شه آمد مست و بی خویش

چو سوی درگه آوردندش از راه

ببردندش به نزدیک شهنشاه

چو دید او را شهنشه پیش خواندش

به صد تعظیم نزد خود نشاندش

پس آنگه نیک چون در چهره اش دید

ز هیبت بند بر بندش بلرزید

بگفتا هیبتش از پارسائیست

ندارم شک که این عشق خدائیست

چو شد در لرزه شاه از هیبت او

به خود دانست واجب عزت او

در او و هیبت او گشت حیران

سؤالی چند کرد از وی بدین سان

بخش ۴۳ - مناظره کردن خسرو با فرهاد

نخستین گفت کای فرهاد چونی

چرا چندین ز عشق او زبونی

زبان بگشاد فرهاد دلاور

که بشنو پاسخ ای سلطان کشور

به صورت مرد عاشق گر زبونست

به معنی بین که از عالم فزونست

مبین جز عشق در ذرات موجود

که غیر از عشق چیزی نیست مقصود

بگفت از عشق مقصود دلت چیست؟

بگفتا عشق مقصود است، دل کیست؟

بگفت از عشق ورزیدن چه خواهی؟

بگفتا شاهی از مه تا به ماهی

بگفتا عاشقان را دل نه دینست

بگفت از عشق خود مقصود اینست

بگفتا کام کفر است از دلارام

بگفتا هست از آن ناکامیم کام

بگفت او در خور من پادشاه است

بگفت از او به تو صد ساله راه است

بگفتا دوری از یارت خبر نیست

بگفت از او به من نزدیکتر نیست

بگفتا هستیت در ره نه نیکوست

بگفتا نیستم من، خود همه اوست

بگفتا از سر این کار بگدر

بگفتا کی کنم گر می رود سر

بگفتا در سرت سودای خام است

بگفتا غیر ازین بر من حرام است

بگفتا نشنوی تو غیر نامش

بگفتا در نظر دارم مدامش

بگفت او نیست تا تو بینی اش چون

بگفت او از دل من نیست بیرون

بگفت آسایشی جو، این چه حال است

بگفتا عشق و آسایش محال است

بگفتا ترک کن این کار و بگدار

بگفتا من ندارم غیر ازین کار

بگفتا خواهش از دلبر گدایی ست

بگفتا این گدایی پادشاهی ست

بگفتا پادشاهی جو ز پیشم

بگفتا پادشاه وقت خویشم

بگفتا چند کافرماجرایی

بگفتا تا دمی کم آزمایی

چو خسرو هر چه گفت از وی جوابی

شنید افتاد اندر اضطرابی

ز مجلس منفعل گردید و برخاست

به لطف آنگاه از وی کرد در خواست

که کوهی هست اینجا در گذرگاه

که ما را زانست صد خرسنگ در راه

اگر فرهاد آن بردارد از پیش

به پیشش میکنم این شرط با خویش

که جان من خلاف او نجوید

برم فرمانش هر چیزی که گوید

چو بشنید این سخن از شاه فرهاد

به غایت شد دلش از این سخن شاد

زمانی فکر کرد و گفت با خویش

که هست این کار حلوا خوردنم پیش

پس آنگه گفتش ای سلطان عالم

به تو سلطانی عالم مسلم

کنم زین راه دور این کوه سنگین

اگر خسرو بگوید ترک شیرین

چو بشنید این سخن خسرو ز فرهاد

بران شد تا کشد او را به بیداد

که دیگر گفت کاین کاریست دشوار

هزار از این نیارد کردن این کار

بگویم خوش بود شرط ست و چندی

ورا زین دنبه سازم پوزبندی

به روی دنبه اش پیهی گدازم

و زان دنبه بروتش چرب سازم

دهم زین دنبه روزی چند لوتش

نهم زین کار بادی در بروتش

که این دیوانه را در سر خیال است

زراه این کوه بر کندن محال است

نهد سر چندگاهی بر سر کوه

بگیرد آخرش زین کار استوه

به جا بگدارد این سودای باطل

نیارد دیگر این اندیشه در دل

پس آنگه گفت کردم شرط برخیز

به من زین بیش، در این کار مستیز

چو فرهاد این سخن را شرط پنداشت

به پا برجست چست و تیشه برداشت

به عزم ره میان بر بست محکم

به سوی بیستون رو کرد در دم

به هر حمله فکندی کوهی از پای

به هر یک تیشه کردی چاهی از جای

چو لختی چند کند از کوه فرهاد

ز نقش و نقشبندی آمدش یاد

چنان بر سنگ زد تمثال خسرو

که پیدا گشت گویی خسروی نو

دگر تمثال شبدیز آنچنان کرد

که در خوبیش مشهور جهان کرد

ز یک سوی دگر زد نقش شیرین

چنان کامد سزای مدح و تحسین

ز گلگونش دگر زد آنچنان رنگ

که جانی کرد گویا در تن سنگ

چو وا پرداخت از شیرین و خسرو

به هر یک گوشه نقشی ساخت از نو

به هر سنگی کزان که بر شکستی

به جایش صورتی خوش نقش بستی

شکستی روز تا شب سنگ خارا

کشیدی شب همه شب سنگ از آنجا

چو در سر شور شیرینش فتادی

سری در پای آن صورت نهادی

ز شوقش چونکه جان بر لب رسیدی

شدی و قصر او از دور دیدی

نشستی روبه روی قصر یک دم

برون کردی بدان دیدن ز دل غم

به مژگان از ره او خاک رفتی

نهادی روی بر آن خاک و گفتی

که ای دلبر فدایت باد جانم

مبادا بی غمت نام و نشانم

ندارم هیچ آسایش زمانی

نمی یابم ز دست غم امانی

تنم هر چند کوه از جا بر آورد

مرا کوه غمت از پا در آورد

به من آن کرد کوه غم ز بیداد

که کوه از ناله ام آمد به فریاد

برای خاطر تو ای مه نو

مرا آخر به سنگی بست خسرو

که رو در عشقبازی باش یکرنگ

وگرنه می زن اینک سر برین سنگ

نبد در من زیکرنگی چو رنگی

سری دارم کنون ای یار و سنگی

کنونم نیست جز این سنگ حاصل

که گه بر سر زنم گاهیش بر دل

بود تا کوه هستی پیش راهم

نخواهد بود ره در پیشگاهم

ببین یک ره به سویم کن نگاهی

که از کوه تنم مانده ست کاهی

و زین کاهم نباشد جز ستوهی

که این که در ره من هست کوهی

مکن منعم اگر دل دادم از دست

که در کار خودم اندیشه ای هست

دلیلم باش و راهی پیش من نه

به انصاف آی و خود انصاف من ده

که در عالم، که دید این جور و بیداد

که خسرو وصل یابد، هجر، فرهاد

مرا مردن ازین غم هست دشوار

که دارد چرخ ازین بازیچه بسار

چو رنج آمد نصیب من ازین گنج

چه خواهم کرد حاصل من ازین رنج

ز گنجم رنج بردن احسن آمد

که رنج من همه گنج من آمد

چو گنج خسروی را هیچ کم نیست

نصیب من اگر رنج است غم نیست

چنین آمد نصیب من ازین جان

که خسرو پرورد جان من کنم جان

کنون ای مه به امیدی که داری

که چون جانم رود از تن به خواری

دل خسرو نیازاری ازین بیش

نسازی چون منش دور از بر خویش

وصیت بشنو از من گفتم ای یار

چو میرم از غمت زنهار زنهار

مباش از کار خسرو هیچ غافل

پریشانش مگردان هیچگه دل

دلش را کن ز لعل خویشتن شاد

که هست آن منتی بر جان فرهاد

ز روی خود، دل آور با قرارش

مکن چون گیسوی خود تار و مارش

اگر او کرد قصد کشتن من

مبادا خون من او را به گردن

مبادا هرگز از شادی ملالش

به عالم خون من بادا حلالش

گر او هم میرد از نادیدن تو

بگیرم در قیامت دامن تو

به دردت گر بمیرد صد چو فرهاد

بهل تا میرد ای جان، عمر او باد

چو من گر صد نباشد نیست زان غم

مبادا از جهان یک موی او کم

مرا ذوقی ست زان با عالم خود

که دیدم با کمال او کم خود

که نام من برد چون هر چه هست اوست

کم ما و کمال حضرت دوست

چو دیدم در کمال او کم خویش

درین معنی نمی گویم کم و بیش

گرفتم کوه افکندم به پستی

چه خواهم کرد با این کوه هستی

نخواهد داد وصلت ره به خویشم

مرا تا کوه هستی هست پیشم

مرا تا با من ای جان آشنایی ست

میان ما و تو رسم جدایی ست

چو هست از آشنایی ام جدایی

چه بودی گر نبودی آشنایی

منم ای یار تا در خانه خود

مرا از خویش دان بیگانه خود

مرا تا با خودی همخانگی هست

میان ما و تو بیگانگی هست

جدایی نیست هر کو هست آگاه

که چندانی که می بینم در این راه

رهایی از منست ای جان نه از تو

جدایی از منست ای جان نه از تو

بگو تا کی ز خود من، من تراشم

مدد کن تا درین ره من نباشم

کنم از خویش تا کی بت تراشی

درین ره من نباشم تا تو باشی

چو من دست از خود و هستی بشستم

تویی من، من توام هر جا که هستم

چو گفتم حال خود با تو خدا را

درین بیچارگی مگدار ما را

به عشق خود درین ره همچو مردان

ز هست و نیستم آزاد گردان

درین ره نیست گردانم ز هستی

خلاصم ده ازین صورت پرستی

درونم را ز معنی بخش تسکین

که صورت چیست؟ نقشی چند رنگین

من این دیوار سنگین تا کی ای یار

کنم نقش و نشینم رو به دیوار

در او هر دم خیالی نقش بندم

دمی گریم بر او و گاه خندم

مرا زان روز و شب با نقش کار است

که عالم سر بسر نقش نگار است

ندارم زان سر دنیا و اسباب

که می بینم که آن نقش است بر آب

بدین دیوانه گر گویند فاشم

مرا بگدار تا دیوانه باشم

از آنم جز به نقاشی هوس نیست

که جز نقش تو ما را نقش کس نیست

ز نقاشیم هر صورت که پیش است

چو من بی خویشم، آنم نقش خویش است

بود صورت کشیدن کار دعوی

ز صورت ره دهم ای جان به معنی

مرا معنی ده از صورت طرازی

که تا گردم خلاص از نقش بازی

چو یک چندی ازین معنی بگفتی

به خود گفتی و هم از خود شنفتی

دگر باز آمدی و با دل تنگ

ببستی باز زخم تیشه بر سنگ

هر آن تیشه که او می زد به خاره

ز هیبت کوه می شد پاره پاره

هر آن آهن که او بر سنگ می زد

شعاعش تا به یک فرسنگ می زد

ز ضرب تیشه اش در غرب و در شرق

نبد چیزی دگر جز رعد و جز برق

چو نیمی کند، از آن کوه فرهاد

تمام آوازه اش در عالم افتاد

جهانی مرد و زن رو سوش کردند

به قدر خویش هر یک تحفه بردند

چنان بد کوهکن در کار خود گیج

کزانهایش نبودی چشم بر هیچ

بخش ۴۴ - رفتن شیرین به کوه بیستون به دیدن فرهاد و سقط شدن بارگیش

چنین دارم خبر از باستان گوی

چو می آورد در این داستان روی

که یک روزی نشسته بود شیرین

به گردش دختران چون ماه و پروین

حدیث از هر دری آغاز کرده

در از هر سرگذشتی باز کرده

یکی افسانه پیشینه می گفت

دگر درد دل دیرینه می گفت

یکی می گفت اگر دولت بود یار

بخواهد بود ما را عیش بسیار

که شیرین گفت از دی و ز فردا

نمی گویم که آنها نیست پیدا

حدیث دی و فردا محض سوداست

که ماضی رفت و مستقبل نه پیداست

چرا نابود را باشیم دنبال

همه یکباره برخیزید تا حال

به زین آریم مرکبهای چون باد

رویم و بیستون بینیم و فرهاد

چو مهرویان شیرین این شنیدند

زشادی هر یکی بیرون دویدند

نهادند اسب خود را هر یکی زین

نبود آن جایگه گلگون شیرین

زبهرش مرکبی دیگر کشیدند

دو سه جام لبالب در کشیدند

پس آنگه شاد و خوشدل با می و چنگ

به سوی بیستون کردند آهنگ

به سان برگ گل کان را برد باد

همه رفتند تا نزدیک فرهاد

چو دید آن حال فرهاد سبک دست

ز شادی در زمان بر پای برجست

دوان آمد به استقبال آن ماه

به دست و پای اسب افتادش از راه

چو شیرین شکر لب آنچنان دید

به شیرین کاری او را باز پرسید

نیایش کرد و از وی عذرها خواست

که ای فرهاد منتهات بر ماست

به غیر از تو ندارم منت از کس

به عذرت ایستادستم ازین پس

چو عذرش خواست شیرین نکونام

ز شیر چون شکر دادش دو سه جام

نبشته بود بر آن جام چون زر

خطی خوشبوی تر از مشک و عنبر

که بوی شیر آید از دهانم

بنوش این شیر بر یاد لبانم

چو فرهاد آن ز دست یار نوشید

چو شیرمست از مستی خروشید

چو مستان، مست گشت و بی خبر شد

ز عشقش مست بود او مست تر شد

بزد آهی و رو مالید بر خاک

چنان کافتاد ازو آتش در افلاک

پس آنگه روی را از خاک برداشت

فغان از جان آتشناک برداشت

به کوه بیستون بگشاد بازو

فرود آورد سنگ بی ترازو

چنان در کار خود بودش شکوهی

که می کندی به هر یک حمله کوهی

چو شیرین دید آن بازو و آن دست

ورا درکوه کندن آنچنان مست

در او هم حیرتی آمد به دیدار

که شد بیهوش در بالای رهوار

وز آن بیهوشی از کف شد عنانش

سقط شد بارگی در زیر رانش

چو دید آن حال، فرهاد تنومند

سر خود را به پای اسپش افکند

پس آنگه در زمان برخاست بر پای

ورا با بارگی برداشت از جای

فرود آمد ز کوه و مست و بی خویش

ره قصرش گرفت آنگاه در پیش

چنان شد تیز در آن راه فرهاد

که از وی ماند در همراهیش باد

پری رویان ز پی هر یک سواره

همی راندند حیران در نظاره

که برد او را چنان فرهاد هموار

که یک مو بر تنش نگرفت آزار

فرود آورد سوی قصر خویشش

سری بنهاد و باز آمد زپیشش

چو باز آمد به از اول به صد بار

شد و در بیستون استاد در کار

بخش ۴۵ - گفتار در سبب مرگ فرهاد

ز بعد آنکه خسرو شاه باداد

سر فرهاد را با سنگها داد

نمی شد فکر اویش یک دم از دل

نبود از کار او یک لحظه غافل

نبود از محرمانش جمع بسیار

به جست و جوی اوشان غیر ازین کار

که می گفتند با خسرو همه راز

یکی نارفته می آمد یکی باز

چو حال کوهکن گفتند با شاه

که نصف از بیستون برداشت از راه

دگر شیرین چه نوع آمد به پیشش

چگونه برد سوی قصر خویشش

درافتاد آتشی در شاه کشور

کز آن آتش برون شد دودش از سر

بگفتا او که نیمی کوه برکند

کند آن نیم دیگر را به یک چند

خلاف شرط کردن نیست احسن

چه سازم با وی و با شرط او من

خلاف شرط بس کاری ست دشوار

ببایدکرد تدبیری درین کار

پس آنگه سخت در این کار درماند

ندیمان را و یاران پیش خود خواند

چو یاران را به مجلس با هم آورد

درین معنی به ایشان مشورت کرد

که این فرهاد نصفی کوه خارای

به ضرب دست و بازو کند از جای

چو از دست وی این آمد به دیدار

معین شد که خواهد کردن این کار

کنون این کار را تدبیر چه بود

پس از تدبیر، تا تقدیر چه بود

چو خسرو گفت این، یاران خسرو

عجب اندیشه ای کردند بشنو

چنین گفتند با شاه جوانبخت

که ای لایق به تو هم تاج و هم تخت

عجوزی را بباید کرد پیدا

بدو دادن ز شکر نان و حلوا

فرستادن به سوی بیستونش

سوی فرهاد کردن رهنمونش

که چون آنجا رسد گوید که مسکین

چه چندین می کنی جان بهر شیرین

تو آن کس کز برایش می کنی جان

ازین دنیای فانی یافت فرمان

که چون او بشنود این، در زمانش

برآید بی سخن فی الحال جانش

پس آنگه یک عجوزی نابکاری

طلب کردند و دادندش قراری

که گر این کار از دستت برآید

دهیمت خواسته چندان که باید

چو بشنید این سخن، فرهادکش،زود

روانه شد سوی فرهاد چون دود

دو نان گرم پر حلوای شکر

چه حلوای شکر، کز زهر بدتر

به هم پیچید وانگه بر میان بست

بر فرهاد مسکین رفت و بنشست

برآورد آه سردی آنگه از دل

که ای فرهاد سعیت هست باطل

مکن این جان که شیرین رفت در خاک

جهانی مرد و زن را کرد غمناک

ز مرگ او کسش سویت گذر نیست

ز بهر این از آن حالت خبر نیست

به عالم شد حدیث مرگ او فاش

به من دادند اینک، نان و حلواش

دریغ آن قامت و شکل و شمایل

که بر وی مرد و زن بودند مایل

دریغ آن هیات دلجوی چالاک

که از پا ناگهان افتاد در خاک

چو لختی گفت ازین، بیچاره فرهاد

به سر غلطان شد و در خاک افتاد

زمانی نیک از خود رفت و آنگاه

برآورد از دل آتش زده آه

که آه و صد هزار آه از دل من

دریغ از سعی های باطل من

گره از مشکل من بخت نگشود

تمام این عمر من باد هوا بود

درین اندیشه نغنودم همه عمر

به هرزه باد پیمودم همه عمر

عجب خرسنگی اندر راهم افتاد

و زان سعی من آمد باد بر باد

چو لختی گفت ازین فرهاد مسکین

بداد از داغ شیرین جان شیرین

جهانا تا کی این دستان طرازی

به دستان هر زمان صد مکر سازی

که خواهد جان ز دستت برد، چون جان

نبرد از دست دستان تو دستان

نبینم در نهادت غیر بیداد

ز تو فرهاد کش فریاد فریاد

نه تنها رفت فرهاد از تو در خاک

که کشتی خسروان دهر را پاک

ندادی هیچ شه را در جهان طشت

که بازش سر نبریدی در آن طشت

ز شیرینی ندید از تو کسی بهر

که کامش را نکردی باز چون زهر

بکشتی هر که را دادی دمی زیست

نخندید از تو کس کو زار نگریست

غمی را از دلی بیرون نکردی

که صد بارش دگر دل خون نکردی

چه خوش زد این مثل آن مرد باهوش

که چیزی کان بهایش نیست بفروش

متاع دهر را نبود بهایی

مخر آن را که نتوان برد جایی

مخر از شرم این کالای دوران

که گر روزی شود، نقصان کنی زان

ازین دنیا که یکسر نقش و زیب است

مخور بازی که سر تا پا فریب است

مرو از ره ز بازیهای ایام

که آن را نیست پایانی سرانجام

به جان کوش و کن از خاطر برونش

که دنیا نیست چیزی در درونش

خیال و خواب دنیا را وجودی

منه کاندر زیانش نیست سودی

میفت از رشته ایام در پیچ

که چون وابینی آن هیچ است بر هیچ

به بازی زمان زنهار مگرو

که هر لحظه کند بازیچه ای نو

ببین تا خویشتن را در نبازی

که دانایان ازین خوردند بازی

بدین مکاره با حکمت به سر بر

بمان بر جایش و بگدار و بگدر

بهی از وی مجو کو را بهی نیست

مقالاتش بجز طبل تهی نیست

جهان نبود به غیر از رنج و دردی

نباشد آخرش جز آه سردی

بیا یکباره کن این راه را طی

که شد کاووس ازو محروم و هم کی

نباید در کف این دون زبون شد

کزو تخت فریدون سرنگون شد

مخواه از او و گنج و مال او عون

که پس مرگ است از قارون و فرعون

نظر کردم ز آدم تا بدین دم

ندید از وی کسی جز محنت و غم

کسی گرداند از وی وقت خود شاد

که از وی هیچ وقتی ناورد یاد

مسیحاوار رخ تابد ازین دیر

به سوی عالم علوی کند سیر

جهان دیو است و دارد طبع آتش

بود دیوانگان را دل بدان خوش

جهان شهری ست پر از دیو مردم

مرو در وی وگر نه می شوی گم

تو با وی بد کن ار نیکی نماید

به رویش در ببند، ار برگشاید

مبر هرگز مر او را هیچ فرمان

هر آن چیزی که گوید کن، مکن آن

فلک طشتی ست مالامال از خون

زمین دشتی ست زو ره نیست بیرون

برو زین دشت دل برگیر و این طشت

فرو شو دست ازین طشت و ازین دشت

که می داند که این دور پیایی

بدین منوال خواهد بود تا کی؟

مشو آشفته از این برق و رعدش

که حکمتهاست در این نحس و سعدش

چو گردد کهنه دورش از روارو

به سر گیرد دگر ره دوری از نو

جهان داشی ست کانجا خاک مردم

زمانی کوزه می سازند وگه خم

فلک را کن قیاس از چرخ فخار

که هردم زو شود شکلی پدیدار

زمان هر گه که دوری با سر آرد

زند چرخی و دوری دیگر آرد

زجمشیدی به ضحاکی کند سیر

گهی در شر گراید، گاه در خیر

مخور بازی که نبود از زمان دور

حدیث ایرج و افسانه تور

مشو غافل که دیدم هست بسیار

بریده سردرین طشت نگونسار

اگر بینی بدی از دهر، مخروش

که سرها رفت در خون سیاووش

مباش ایمن اگر کردی خطایی

که خواهی دید از آن آخر جزایی

که دانا گفته است از هوشیاری

کشنده را کشند آخر به خواری

بد از خاطر به درکن زانکه آخر

شود پوشیده های دهر ظاهر

سلیمی در پناه عاشقی رو

کزو مشهور شد فرهاد و خسرو

مباش از عشق خالی یک زمانی

که یک دم زو همی ارزد جهانی

مبین جز مهر عشق از کل ذرات

که در عشق است عقل عاقلان مات

مجازی را ندانی عشق فرهاد

که عشقی زان ندارد هیچ کس یاد

بخش ۴۶ - نامه نوشتن خسرو به شیرین به تعزیت فرهاد

چنین دادم خبر مرد سخندان

که چون فرهاد داد از عاشقی جان

دل شیرین ز داغش گشت مجروح

مدامش کار نوحه بود چون نوح

ز آب دیده ها می شد دلش سست

خیالش روز و شب در آب می جست

چو آب چشم خویشش در نظر بود

چرا کز آب صدره پاکتر بود

ز خسرو گرچه بودی خاطرش شاد

ولیکن چیز دیگر بود فرهاد

چو زان تقدیر تدبیری نبودش

نبود آنجا نشستن هیچ سودش

سرشکی چند بر خاکش ببارید

به خاکش کرد و زانجا باز گردید

خبر بردند غمازان سوی شاه

که شاها دور شد خرسنگ از راه

به مرگش شد دل شیرین پر از درد

برای مردن او گریه ها کرد

ز سوز سینه زد آتش در افلاک

به اعزاز تمامش کرد در خاک

چو خسرو را خبر دادند ازین حال

ز غم شد چهره اش گه زرد و گه آل

از آن آتش بر آمد بر سرش دود

چرا کز حال او، او باخبر بود

پس از یک دم دبیری پیش خود خواند

نثار از مشک بر کافور افشاند

نخستین زد رقم بر نام یزدان

که او هم جان ستاند هم دهد جان

خداوندی سزاوار خدایی

خداوندی که از فرمانروایی

به باغ و بوستانها باد گستاخ

نمی یارد فکندن برگی از شاخ

پس از نام خدا کردش چنین یاد

که ای شیرین مموی از مرگ فرهاد

که از دانا شنیدستم به تکرار

که کس را نیست با تقدیر او کار

نه تنها شد به خاک آن تیر از کیش

که ما را نیز هست این راه در پیش

چه جای او که عالم سر به سر پاک

همه را نیست منزل جز دل خاک

ز مرد و زن که بر روی زمین است

چو وابینی همه را راه این است

نشد خرم دلم از مرگ فرهاد

وگر گویم دروغ این مرگ من باد

یقینم من که باید مردن آخر

کسی زین جان نخواهد بردن آخر

اگرچه گاه کامم زو غمی بود

دریغ از وی که خوبم همدمی بود

به مرگ او نیم بالله خرم

که اینک می رسد نوبت به من هم

چه داند کس که بی آن یار چونم

دریغ آن محرم راز درونم

مرا این تاج و تخت از دولت اوست

مراد و کام و بخت از همت اوست

مراگر شاه صورت کرد مولی

مر او را خواند هم سلطان معنی

دو سر بودیم چون پرگار و یک تن

به ملک عشق من او بودم، او من

چه گویم بخت من با من چها کرد

چرا زین سان مرا از من جدا کرد

نبود اسرار من زو هیچ پنهان

که من بودم تن او را او مرا جان

ز کوه سنگ اگر برد او ملامت

من و کوه غمم زو تا قیامت

به کوه ار صرف کرد او هستی خویش

مرا صد کوه هستی هست در پیش

کمال عاشقی این بود کو برد

من این دولت طلب می کردم او برد

چه خوش زد این مثل آن مرد عاقل

که بد در عاقلی خویش کامل

که پر از بهر دولت دل مکن خون

که آید ناگهان از سنگ بیرون

کنون ای یار، چون تقدیر این بود

ز تقدیرش حوالت این چنین بود

به چشم او نظر کن در من ای جان

مرا خسرو مخوان، فرهاد خود خوان

به مرگ من مکن بر خویش بیداد

مرا می بین و می خوانم به فرهاد

تویی باقی و ما یکسر فناییم

تو شمعی ما همه پروانه هاییم

بخش ۴۷ - نامه نوشتن شیرین به خسرو به تعزیت مریم

چو خسرو ساخت زین سان کار فرهاد

از آن بشنو که خسرو را چه افتاد

ندانم رفت ماهی، بیش یا کم

که بر مریم سر آمد عمر مریم

تن خسرو ازین غم گشت رنجور

چراغ دولتش گردید بی نور

به درد آمد دلش زین داغ دلسوز

نمی خسپید شب زین غصه تا روز

از آن ماتم بسی می کرد شیون

که بود از وی چراغش گشته روشن

سوی شیرین خبر گویی در آمد

که بر مریم زمان آخر سرآمد

دل خسرو ز داغش گشت پر درد

گل سرخش ازین غم شد گل زرد

به بار آورد از این رنج و تیمار

درخت ارغوانش زعفران بار

چو بشنید این حدیث تلخ، شیرین

در آن دم شاد بد گرد (ید) غمگین

دبیری خواند پیش خویشتن زود

رخ مه را به مشک تر برآلود

نبشت اول به نام ذوالجلالی

که نامد هرگز از حالی به حالی

پس از حمد خدا و نعت کامل

نوشت این نامه بر سلطان عادل

که ای کشور گشا، شاه جوان بخت

که دارد فخر بر تو تاج و هم تخت

تو را شاهی رسد کز مه به ماهی

چو تو ننشست کس بر تخت شاهی

فزونتر از فریدونی و از جم

گدشتی از نیایان تا به آدم

شنیدم کز غم مریم زبونی

زبان پر ناله و دل پر زخونی

مبادت هیچ غم ز آسیب دوران

که بر جان من است این داغ سوزان

به عیسی کز زمین زد بر فلک تک

که مریم خواهر من بود بی شک

به مرگ او جهان شد تیره بر من

که مریم بد مرا چون چشم روشن

سرشکش رشک درهای عدن بود

از آن رو دانه تسبیح من بود

پس از من نیست شک گر اهل عالم

بود تسبیح شان از اشک مریم

کجا یابم از آن گوهر نشانی

که بی یادش نمی بودم زمانی

سزد گر روز تا شب سوزم از سوز

که یادش شب رفیقم بود تا روز

گره از رشته ما، زان بنگشود

که ما را هر دو سر رشته یکی بود

مخور تیمار اگر غایب شد آن یار

که من آن نخلم آورده رطب بار

رخم را بین که او را همدمم من

رطبهای درخت مریمم من

ز نخلش گرچه دل را خار خار است

رطب های من از وی یادگار است

ز داغ و درد و غمهایش چه گویم

که من پرورده غمهای اویم

نگویم کز غمش دل را غمی بود

که هر نیشش مرا یک مرهمی بود

ولی شاها تو این محنت که دیدی

ز فعل خود جزای خود کشیدی

که هست اندر جهان اندک چه بسیار

به پاداش عمل هر کس گرفتار

مکن ره گم که کار دهر این است

ز شک بگدر که دانا را یقین است

که آن تیشه که شد فرهاد از آن کم

تبر گردید و زد بر نخل مریم

مخور بازی که این قدرت مرا نیست

که هم درویش و هم شه را چرا نیست

چه خوش زد این مثل آن گنج پنهان

که می باید به آب زر نوشت آن

که گر نیکی کنی ور بد، کماهی

جزایش می رسد خواهی نخواهی

بر این ست اعتقاد، این ست دینم

ندارم شک درین معنی یقینم

که زان روزی که این عالم نهادند

بدی را هم بدی، پاداش دادند

چه خوش زد این مثل آن مرد جوکار

که هرکس این سخن را هست در کار

که در این کشته زار ارشاه و درویش

نشیند هر کسی بر کشته خویش

میفشان تخم بد در مزرع دهر

که در وی هر چه کاری می بری بهر

کنون ای شاه اگر مریم ز دنیی

بشد بادا بقای عمر عیسی

وگر زین دار فانی رفت فرهاد

به دولت تا ابد خسرو بماناد

بخش ۴۸ - قصه شکر اصفهانی

چو مریم را سر آمد عمر، خسرو

طلب کرد از بزرگان همسر نو

بزرگانی که بودندش ملازم

همه یکسر بدین گشتند جازم

که در شهر صفاهان دلبری هست

که مانندش عجب گر دیگری هست

به حسن اعجوبه دور زمان است

به مجلس داری آشوب جهان است

به ملک دلربایی بس که نیکوست

ز مشرق تا به مغرب شهرت اوست

ز شیرینی که دارد آن دلارام

زمانه کرده است او را شکر نام

به نطق آمد غلام شکرش قند

هزارش دل به هر یک موست در بند

مجو زان حسن در اطراف عالم

که مثلش نیست در اکناف عالم

چو او ماهی ندیده کس در آفاق

که در خوبی ست چون ابروی خود طاق

کنیز و خادمش هر دو به درگاه

یکی را نام مهر است و یکی ماه

رخش ماهی ست، مهرش گشته همبر

قدش سرویست، خورشیدیش بر سر

دو چشمش در نکویی شهره هر دو

خجل زو مشتری و زهره هر دو

دو گیسویش به گاه سرفرازی

شب عشاق را داده درازی

بر رویش که خورشیدی ست در خور

دهانش ذره ای و ذره کمتر

شکر صد تنگ ریزد هر طرف بیش

چو جنباند به نام خود، لب خویش

اگر خواهی ز لعل و چشم او نام

برو آن را ز شکر پرس و بادام

اگر خواهد دلت از لعل او قوت

گهر هایش بجو از در و یاقوت

لب چون شکرش به از نبات است

دهانش چشمه آب حیات است

از آن چشمان که هر سو ناز دارد

عجب ترکان تیرانداز دارد

به چشمان حاجب از ابرو نشانده

به هریک غمزه، صد جادو نشانده

چنان لب، کی بت چینیش باشد

مگر شیرین به شیرینیش باشد

چو خسرو ذوق شیرینی ازو یافت

به خواهش در طلبکاریش بشتافت

بگفتا بارها من وصف آن ماه

شنیدستم ز مجلس ها به افواه

عجب گر سوی او باشد نگاهم

که من محبوب هر جایی نخواهم

بزرگانی که او را دیده بودند

صفتهایش همه بشنیده بودند

به دارای جهان خوردند سوگند

که او هرگز به کس نگرفت پیوند

بلی دارد کنیزی چند چون ماه

که بر مردم زند از دلبری راه

به مجلسها رود، لیکن دم کار

رود او و کنیزان را دهد بار

به رعناییش سرو بوستان نیست

به عیاری آن مه در جهان نیست

چو بشنید این سخن، خسرو طمع کرد

که از خرما شکر بهتر توان خورد

مزاجم را به غایت هست در خور

به جای نخل مریم تنگ شکر

نمی باید ز شکر داشتن دست

که خرما را به شکر نسبتی هست

دل خود را دهم یکبار تسکین

بدین شکر ز تلخیهای شیرین

دل شه چون بدین گردید مایل

بگفت این کار باید کرد حاصل

بزرگی از صفاهان پیش شه بود

فرستادش به سوی اصفهان زود

بدو داد از خزاین مال بسیار

دگر زاسباب آنچش بود در کار

بزرگ آنگه ندید آن کار را خرد

ببرد آنها و شکر را بیاورد

چو آمد سوی خسرو تنگ شکر

به استقبال او رفتند لشکر

در آوردند در باغی به نازش

شدند اهل مداین پیشوازش

رسانیدند آنگاه آن مه نو

به اعزاز تمامش پیش خسرو

ملک آنگاه، آن در یگانه

ببستش عقد و بردش سوی خانه

شبی تا روز، با وی عیش بگداشت

ز درج سر به مهرش، مهر برداشت

دلش هر گه ز شیرین یاد می کرد

به شکر خاطر خود شاد می کرد

به شکر چند روزی گشت خشنود

که در خرمای مریم استخوان بود

ولی هر چند خود می ساخت مشغول

ز عقلش، عاشقی می کرد معزول

نمی کرد از غم شیرین به شب خواب

که نبود تشنه را تدبیر، جز آب

نمی شد از شکر، تلخیش تسکین

به خود هر چند کان می کرد شیرین

به تلخی با شکر، ناچار می ساخت

شکر، شیرینی ای با خویش می باخت

ز گرمی شکر شد چهره اش زرد

که بیش از پیش، حلوای شکر خورد

نبد چون شربت شیرینش در خور

از آن، دل سوختش حلوای شکر

از آن گرمی، تن خسرو بر افروخت

که از شیرینی شکر، دلش سوخت

چو شکر کرد این احوال معلوم

تو گفتی آتش افکندند در موم

به تنگ آمد دلش، بگداشت نازش

ز آب چشم خود شد در گدازش

تنش بگداخت، ز آب چشم بی خواب

بلی، تنگ شکر بگدازد از آب

شود تا شربت قندش چشیده

گلابی می زدش از آب دیده

در آن آب و عرق بگداخت شکر

که خسرو داشت دل، با جای دیگر

غم شیرینش منزل کرد در دل

شکر در کام او شد زهر قاتل

ز جام عاشقی شد باز سرمست

دگر سودای شیرین بردش از دست

دگر ره با سر پرگار خود شد

ز کار افتاده بد، با کار خود شد

بسی سرگشتگیها آیدش پیش

چو افتد مرد از سر رشته خویش

چه در عشق حقیقی چه مجازی

مهل تا رشته خود گم نسازی

به بازار جهان بازی خورد کم

هر آن کو دارد این سر رشته محکم

مزن پر، پا به سر کز کنه بی عیب

چو فرمان شد که بیرون آیی از غیب

به بختت هر چه آن گردید طالع

کنندت باز با آن خیر راجع

قضا این دان و تقدیر این چنین است

همین حب الوطن را معنی این است

اگر این راز پنهان باز یابی

به درد خویش درمان بازیابی

چو شه را از ازل این راز دادند

به دستش رشته دیگر باز دادند

دگر با رشته تقدیر پیوست

که بودش از ازل آن رشته در دست

دگر با عشق سر آورد و بر راه

بگفت از رفته ها، استغفرالله

زکفر غیر رو آورد با دین

فتادش باز در سر شور شیرین

بخش ۴۹ - طلب کردن خسرو شاپور را و تنها ماندن شیرین و زاری نمودن روز و شب

چو خسرو را دگر سر باره آمد

طلبکار وصال آن مه آمد

کسی را گفت کز نزدیک آن حور

بیارد جانب درگاه شاپور

که می دانست کان شوخ از ستمها

ز دل بیرون بدو می کرد غمها

چو آمد نزد شاه آن کاردان مرد

دل شیرین ز داغش گشت پر درد

چو شد روزش به شب زان داغ دوری

ببردش دزد شب، نقد صبوری

چراغ عشرتش گردید باریک

جهان بر دیده او کرد تاریک

ز بخت تیره و کوری اقبال

شبی آمد برش افزون ز صد سال

چو شب یکسر همه رنج ملامت

دراز و تیره چون روز قیامت

ز تاریکی مه از راه اوفتاده

کلید صبح در چاه اوفتاده

زمان در خشم از خوی پلنگی

زمین تاریکتر از موی زنگی

فلک زانجم فشانده هر طرف کاه

ملک بر باده داده خرمن ماه

ز ماتم رشته پروین گسسته

مجره زان سبب درکه نشسته

همه شب بوده شان در آن شب تار

مکاری فلک را که کشی کار

فلک مالیده دست نیل در چهر

به یک ره گشته با آفاق بی مهر

فرشته رفته یکسر زیر چادر

برآورده ز هر سو دیوها سر

فلک را برده شب از بی ضیایی

ز چشم روشنانش روشنایی

ز حیرت چشم گردون باز مانده

خروس صبح از آواز مانده

از آن شب، کس برون نامد سلامت

که روزش بود فردای قیامت

نمی تابید صبح از شرق هورش

که بد در خواب، بخت روز کورش

در شب بسته و زنگی شب مست

کلید صبح را دندانه بشکست

ز بی مهری سحر تاریک رویش

نفس گشته گرهها در گلویش

به دق افکنده مه از غم جسد را

به قیر اندوده شب رخسار خود را

ز بی مهری نمی زد صبح یک دم

نمی جنبید زنگی شب از غم

فلک سرگشته گرد خویش پویان

چراغی کرده هر سو صبح جویان

به مرگ روز، شب اندر سیاهی

نه مرغ آرام ازین دردش نه ماهی

فرشته سر به سر بنشسته از پا

گرفته غول در بیغوله ها جا

به کار خویشتن شب دیده لایق

درست مغربی در چاه مشرق

زبخت خود همی گردید فیروز

ز بند زنگی شب رومی روز

درون صبح بد پر، تیر اندوه

که تیغش سر نمی زد از سر کوه

نه هم گفتند مرغان نی شنودند

مگر کان شب به خواب مرگ بودند

یکی مرغ سحر، دم بر نیاورد

موذن نعره ای هم بر نیاورد

کسی از هیچ سو یک بانگ نشنید

که مرغ صبح آن شب هم بخسبید

ز جنبنده کسی نشنید بویی

نمی جنبید بادی هم ز سویی

در آن شب غیر بیمار و نظر باز

کسی دیگر نمی آمد به آواز

کسی بانگی بنشنیدی به چندی

مگر از خسته ای یا دردمندی

در آن شب کامدش اوصاف مشکل

همی نالید شیرین از غم دل

نهادی رو به خاک از غصه تا دیر

ز تنهایی دلش از جان خود سیر

گهی گفتی شبا با من چه کردی

مبادا روزیت که روز گردی

گهی گفتی ز غم دل رفت و دینم

به مرگ روز، شب تا کی نشینم

شبا امشب بمردم از غمانت

که کم گرداد روزی از جهانت

دلم را زندگی از مردن توست

حیات جانم از جان دادن توست

مرا ای صبح، چشم روشنی تو

بر آی آخر، اگر جان منی تو

نخواهد رفت بی تو از تنم جان

حیاتی بخش و جانم زنده گردان

همه شب بودش از این گونه گفتار

که برزد صبح ناگه سر ز کهسار

بخش ۵۰ - زاری کردن شیرین در صبحدم و اجابت دعا

اگر خواهی که یابی عالم صبح

شبی کن روز، بهر یک دم صبح

شبی روز از در عشق و صباحی

به وصلش یا رب از هجران فلاحی

درون تیرگی آب حیات است

چراغ صبح نور کاینات است

منال از شب که می باشد معین

ز بعد ظلمت شب، صبح روشن

چو مرغ شب، شبی در ذکر کن روز

سحر شمعی در آن ظلمت برافروز

به نور صبح شو دور از شب غم

برآ، چون مهر و روشن ساز عالم

خوش آن شبرو که می بیند کماهی

به نور صبح از مه تا به ماهی

به وقت صبح ذاکر شو که بی قیل

بود ذرات در تسبیح و تهلیل

چو صبح آید برو رو با خدا کن

دمی از خواب غفلت چشم واکن

کن استغفار و بگدار از مناهی

که بخشندت هر آن چیزی که خواهی

در آن انده شب شیرین چو شد روز

به بخت او برآمد صبح فیروز

دلش شد همچو صبح از گرد شب پاک

نهاد از خاکساری روی بر خاک

زبان بگشاد و گفت از دل الهی

برون بر، کشتی ام را زین تباهی

بگیرم دست و بازم خر ز غرقاب

که در بحر غمم از سرگذشت آب

به سوز سینه مردان آگاه

به جاه و حشمت خاصان درگاه

به آه و ناله عشاق دلسوز

به مشتاقان دیدارت، شب و روز

به مظلومان محنتها کشیده

به محرومان کام دل ندیده

به یک جا مانده بند و بلایت

به مجروحان زخم ابتلایت

به گمراهان از راه اوفتاده

به بی چشمان در چاه اوفتاده

به مهجوران کوی دردمندی

به محبوسان چاه مستمندی

به بیماران شب در تب گذشته

به ماتم دیدگان شب گذشته

به آب چشم طفلان بلاکش

به ضعف حال پیران جفاکش

به غمگینان بر سر خاک مانده

ز ماتمها گریبان چاک مانده

به قبض مفلسان اندر گه بام

به اندوه غریبان در دم شام

به غواصان دریای معانی

به سلطانان ملک بی نشانی

به تاج سروران ملک معنی

به نور رهبران دین و دنیی

به گنج سینه شاهان عاشق

به درویشی درویشان صادق

به سیاحان که بر هر کس نه پیداست

به جاسوسان دلها از چپ و راست

به زهاد و به عباد و به ارشاد

به ابدال و به اقطاب و به اوتاد

به سر جان تنهایان بی کس

که در این غم به فریاد دلم رس

خلاصم بخش ازین درد جدایی

وزین تاریکی ام ده روشنایی

مگردان بیش ازین از غم ملولم

قبولم کن اگر چه ناقبولم

ز زاریها که شیرین کرد آن شب

برآمد از فلک فریاد یا رب

زد آن شب ناله چندان برزمانه

که آمد تیرش آخر برنشانه

بخش ۵۱ - رفتن خسرو به شکار و رفتن از شکار به سوی قصر شیرین

سحر کز کوه سر زد خسرو شرق

ز تیغ کوه عالم شد پر از برق

شه عالم ستان، یعنی که پرویز

سوی صیدش سمند عزم شد تیز

برون آمد به صحرا با سواران

به دولت همرکابش تاجداران

در آن روزش نبد جز بی غمی هیچ

نبود از بیشی آن مه را کمی هیچ

گرفته شرق تا غرب آفتابش

ز خاقان تا به قیصر در رکابش

سر چترش به گردون سرکشیده

جهان در سایه او آرمیده

سواران همرهش از انجم افزون

پیاده هم ز حد و حصر بیرون

فلک مست از رخ گیتی فروزش

ملک حیران ز چرخ و باز و یوزش

در آن صحرا از انبوه سپاهی

زمین در زلزله تا گاو و ماهی

ز نعل و میخ اسبانشان هماره

زمین گردیده پر ماه و ستاره

سوارانش سراسر بر ستوران

نهاده سر همه دنبال گوران

در آن نخجیرگه از زخم شمشیر

رها کرده به هر جا پنجه ها شیر

به قتل مرغ، شاهین گشته غازی

سگ صیاد در روباه بازی

زدی هم باز گاهی بال و گه پر

که تشنه بود بر خون کبوتر

دماغ گاو کوهی شد فراموش

که عمری رفته بد در خواب خرگوش

پلنگ و ببر هم، زان و هم گستاخ

نمی کردند بیرون سر ز سوراخ

زچندان صید کانجا گشته کشته

همی بردند خلقان کشته پشته

ز چندان طمعه کاندر دست کس بود

جهان را تا سر صد سال بس بود

سزد چرخ ار ز صید خسروانی

کند تا دور دارد میزبانی

در آن نخجیر دلکش از که و مه

که بودند از نکویی یک ز یک به

به صیدی گرچه هر یک را نظر بود

ملک را چشم بر صیدی دگر بود

زصید ار کرده بود او شیر را قید

شده بود آهویی را در جهان صید

بنه گردن که آخر نیست تدبیر

چو گردیدی اسیر صید تقدیر

مکش سر وز سر تقدیر مگدر

که صید تیر تقدیریم یکسر

فلک را گردش پرگار این است

زمان را روز و شب خود، کار این است

که این یک را به زنجیر قضا قید

کند وان را به تدبیر قدر صید

برو خوش باش و با تقدیر می ساز

مده گر سر برندت هیچ آواز

که در نخجیرگه خوش گفت پیری

که صیدی نیست بی آسیب تیری

پس آنگه با سواران هم آهنگ

به سان مرد جنگی در صف جنگ

شکار انداز دشت و کوه، پرویز

همی شد مست، بر بالای شبدیز

که ناگاهان در آن نخجیر کردن

قضا بردش کشان بربسته گردن

بهانه کرده صید و زان بهانه

به سوی قصر شیرین شد روانه

بخش ۵۲ - رفتن خسرو به پای قصر شیرین

چو دید از دور قصر آن سمنبر

هوای باده اش افتاد در سر

زخون دل شراب ناب می خورد

به مستی خون بجای آب می خورد

هر آن اشکی که بر رویش گدر کرد

شراب لعل را در جام زر کرد

غزل خوانان و دست افشان و می خوار

به هر گامی که رفتی در ره یار

سم اسپش عبیر و مشک می بیخت

سرشکش لعل و مروارید می ریخت

هوا هر چند گرد راه او بود

زاشکش هر زمان صد آبرو بود

هوایش چون عبیر آمیز گشتی

سرشکش در دویدن تیز گشتی

هوا هرگرد از راهش که رفتی

سرشکش روبه رو کردی و گفتی

غبار انگیختن هر کس تواند

خوش آن مردی که او گردی نشاند

چو خسرو دید قصر دلبر از دور

بدید آن دم به چشم خویشتن نور

بر او و قصر او صد آفرین زد

بدین شکرانه سرها بر زمین زد

طلب کرد از ندیمان جام زرین

که می نوشم به یاد لعل شیرین

چو جامی چند کرد از یاد او نوش

جهان را کرد از شادی فراموش

تنی بی جان به سوی جان همی شد

زمین بوسان، زمین بوسان همی شد

خبر بردند شیرین را که خسرو

رسید از دور، اینک چون مه نو

چو زلف خود پریشان گشت آن ماه

که بی هنگام آمد سوی او شاه

به حاجب گفت، تا بستند در رست

که نتوان داشتن این کار را سست

پریشان شد به کار خویش درماند

رقیبی چند در آن راه بنشاند

پس آنگه داد در هر رهگذاری

به دست هر یک از نوعی نثاری

که چون خسرو بدین منزلگه آید

به دولت، مشتری سوی مه آید

یکش ریزد در و یاقوت پیوست

یکش ساغر دهد از لعل بر دست

یکش هر سو گلاب افشان کند راه

یکی شادی کند بر مقدم شاه

چو اینها کرد، شد بر بام و از دور

به ماه خود نظر می کرد مستور

ز شادی گشت زان سان، آن دلارام

که خود را بر زمین اندازد از بام

و زان سوی دگر، خسرو سواره

به سوی قصر او بودش نظاره

به خود می گفت گر رویش ببینم

چو مرغی بر پرم بامش نشینم

از آن سو مانده او در آتش و آب

و زین سو این دگر در پیچ و در تاب

از آن سو او سرشک ناب می ریخت

و زین سو این همه سیلاب می ریخت

بدین منوال خسرو بر سر زین

بیامد تا به سوی قصر شیرین

چو سوی قصر شیرین چشم بگشاد

ز باد آمد فرو در خاک افتاد

به در زد دست، در را دید بسته

و زان در بستگی، شد دل شکسته

به کار خویش، حیران گشت و مضطر

ز غم چون حلقه ای شد ماند بر در

بگفت آوخ که غم جان مرا کاست

زدم فالی و آن فالم نشد راست

غلط کردم پشیمانم ازین کار

دریغا راه دور و رنج بسیار

...بخت خود برآشفت

زمانی گشت بی خود بعد از آن گفت

که ای جانم فدایت بنگر آخر

چرا بر روی من بستی در آخر

درم بگشای تا رویت ببینم

درآیم یک زمان پیشت نشینم

کنم...لت مشکل خویش

بگویم با تو این درد دل خویش

به یک... ای خویش کن شاد

مروت از جهان آخر بر افتاد

در آ یک لحظه با من در تکلم

مکن بی حرمتم در پیش مردم

برین درچند گردم همچو دوران

بیا بنشین دمی وین گرد بنشان

مگردان رخ زمن بشنو سخن را

نمی دانم گناه خویشتن را

گناهم را که می دانی تو ای ماه

بگو تا بر گناه خود برم راه

چه بد کردم؟ نمی دانم گناهم

به مرگ خویش آخر پادشاهم

بسم پیش کسان این روی زردی

که بی قدرم چو خاک کوی کردی

چو بردی آبروی و اعتبارم

دگر پیش کسان سر چون برآرم

تو خود گو کاندرین بی اعتباری

چه کار آید مرا این شهریاری

تو سلطانی و رحمت بر کرانه

گدا را بر درت قدر و مرا، نه

درین حالت که من هستم کماهی

گدایی بهتر است از پادشاهی

گرم زین آمدن شد مشکل تو

و زین بی جان به تنگ آمد دل تو

روم واپس که در این راه باریک

هنوزم نی خر افتاده ست و نی خیگ

روم وین داوری را در نوردم

به راهی کامدستم باز گردم

چه نوع ست این نکویی در چه کاری

زهی بی نامی، آه این شرمساری!

بدان می داردم هر لحظه اندوه

که گیرم همچو فرهاد، از غمت کوه

روم هر جا و از جورت بنالم

کنم فریاد و رو در خاک مالم

چه می گویم که سودم نیست فریاد

که خواهی کشتنم آخر چو فرهاد

مرا این جور و این بی حرمتی بس

روم سنگی به دل بندم ازین پس

بدین در، من نگویم پادشاهم

که یک هندوی آن خال سیاهم

ز رویت گرچه نتوانم ز غم رست

بهل کاخر به گیسویت زنم دست

چه داری با من بیمار در سر

مکن تعجیل با من، زانکه زین در

به مسکینی و زاری هر چه گفتم

روم کاخر جواب خود شنفتم

نگویی این چه بیداد است با من

هنوزت قهر فرهاد است با من

مکن بد زانکه بد کردن نشاید

که هر کو بد کند، بد پیشش آید

درین منزل که که پس کاه بیشیم

به نیک و بد همان مهمان خویشیم

بمان بد، کین مثل در روزگار است

که گر نیک ست و گر بد در گدار است

بخش ۵۳ - پاسخ دادن شیرین، خسرو را

چو خسرو کرد ازین بسیار زاری

جوابش داد آن ماه حصاری

که دایم شاد و دولتیار باشی

زتاج و تخت، برخوردار باشی

ز بند هر حوادث بادی آزاد

سرت سبز و لبت خندان و دل شاد

بدین دولت بمانی جاودانه

مبادت هیچ آسیب از زمانه

به هر کارت، سعادت رهنما باد

به فیروزی همه کامت روا باد

حدیث تلخ، شیرین کی پذیرد

مکن تلخی که با من در نگیرد

ز من گر تلخ گردی منتی نیست

که شیرین را به تلخی نسبتی نیست

بدی بگدار کایین را نسازد

حدیث تلخ، شیرین را نسازد

به دین عشق، خود دیدن گناه است

ز تو تا عشق صد فرسنگ راه است

تو گرچه با منی واندر حضوری

ز نزدیکی که هستی دور دوری

درم گویی بیا بر روی بگشای

دمی از پرده ام رخسار بنمای

نمایم من خودت از پرده رخسار

ولی ترسم نیاری تاب دیدار

دگر گفتی گناهم چیست، هستی

بود هستی بتر از بت پرستی

ز هستی درجهان چیزی بتر نیست

بکش پا زین که غیر از دردسر نیست

تو گر با عشق من با ذوق و حالی

چرا آشفته این زلف و خالی

چو زلف من دل خود بیش مشکن

ز خود جو هر چه می جویی نه از من

تو بی خود شو که هشیاری و مستی

جدا از من نه ای هر جا که هستی

دگر گفتی که آخر شهریارم

مکن پیش کسان بی اعتبارم

بدان کانجا که باشد شرط یاری

نه شاهی گنجد و نه شهریاری

به کوی عشق، شاهی در نگنجد

غم ملک و سپاهی در نگنجد

اگر باشد طمع، شاهی گدایی ست

طمع یک سو نهادن پادشایی ست

به عشق از معصیت، شاهی چه خواهی

چه لافی هر زمان از پادشاهی

درین حالت که ما هستیم هر دو

نه تو از من کمی نه من کم از تو

نه تو از ما کمی، ما نز تو بیشیم

که هر یک پادشاه وقت خویشیم

ز خود تا دم زنی، دور از خدایی

ز خود گر پیش آیی پیش مایی

فنا مخلوق را باشد، نه خالق

منی معشوق را باشد، نه عاشق

شماتت باشد ای جان کار دشمن

چو ما باشیم هر دو سنگ ده من

دگر گفتی که گیرم ترک این کار

که دیدم زحمت این کار، بسیار

طریق عشقبازی در نوردم

روم زینجا، و زین در باز گردم

شنو چون بازم آوردی به آواز

کسی دیده ست هرگز عاشق و ناز

فسان بگدار و بگدر از فسون هم

که پیشت نیستم چندین زبون هم

نه آن پایم، که پرسیم از سر پای

به دستانم مگر برگیری از جای

تو را از قند شیرین نیست یاری

که حلوای شکر در خانه داری

اگر داری به شکر اهتمامی

شکر را هم به شیرینی ست نامی

تو دانی می روی این است ره پیش

شکر، شیرین مکن با من ازین بیش

دگر گفتی به غایت مستمندم

روم زینجا و بر دل سنگ بندم

مکن با من ازین رو سخت رویی

که خود این از زبان بنده گویی

تو در پروازی و من با دل تنگ

نشسته همچو مرغی بر سر سنگ

دلم را نرم کردن هست مشکل

که بستم دل به سنگ و سنگ بر دل

برون نارد به خشم من پلنگی

زمانه تا نهد سنگی به سنگی

دگر گفتی ز فرهادم حکایت

حکایت نیست این، هست این شکایت

مگو با من دگر زین درد دلسوز

برو تو عشقبازی زو بیاموز

که اندر کوه هجران با دل تنگ

همه راز دلم می خواند از سنگ

هوس را سوی وصلم دسترس نیست

بدو گفتم مرا پروای کس نیست

در آن مشهد که باشد بی نیازی

هوسبازی نباشد عشقبازی

تو را فرهاد اگرچه نانکو بود

درین ره عشقبازی کار او بود

که از اندوه عشقم سنگ بی مر

گهی بر دل زدی و گاه بر سر

شوم قربان خاک بی گناهی

که جز نیکش نبد در من نگاهی

به دارایی که گردان کرد افلاک

که او را بود چشمی بر رخم پاک

به معبودی که تا کردم نظر باز

ندیدم مثل او دیگر نظر باز

به دوران همچو او مردی ندیدم

که شد خاک و ازو گردی ندیدم

ز تو غیر از هوسناکی نیامد

بجز مستی و بی باکی نیامد

تو و اندیشه وصلم، کجایی

تو عاشق نیستی، اهل هوایی

هوا گردی ست محکم در ره مرد

هوا هرگز نخواهد بود بی گرد

تو اغیاری درین معنی نه یاری

که با من جز هوا در سر نداری

فتد در هر نظر صد گونه شهوت

اگر نه کور سازی چشم شهوت

بگفتی هر چه با من، زان بتر نیست

تو مستی، قول مستان معتبر نیست

در آن مستی هر آنچه آن نیست نیکو

تو می گویی و می گویم که می گو

مکن با من دگر زین نکته در کار

مکن بی حرمتی، حرمت نگه دار

تو گرچه لشکر خونخوار داری

ز هر سو کشته بسیار داری

مرا هم هست، مژگانهای چون نیش

که هر یک زو به صد خون نیست درویش

مرنج از من اگر کردم خطابی

بود هر یک سؤالی را جوابی

کتاب و حرف من خواندی و دیدی

به من هر چیز کان گفتی، شنیدی

پرستارت منم شیرین دلبند

تو مخدوم و خدیوی و خداوند

شد اینها جمله اکنون روبه رویم

مگو دیگر چنین ها تا نگویم

بخش ۵۴ - پاسخ دادن خسرو شیرین را

دگر ره خسرو از نوعی که دانی

به شیرین گفت از شیرین زبانی

که ای صد همچو خسرو بنده تو

ز احسان توام شرمنده تو

لب لعلت که جانها زنده دارد

هزاران بنده همچون بنده دارد

خم ابروی تو کان نیست هموار

چو من کشته ست در هر گوشه بسیار

سر زلفت که رشک مشک چین است

بدان رخ فتنه روی زمین است

حدیثی زان دهان، کان غنچه رنگ ست

نمی گویم که حالا وقت تنگ ست

قدت کان رفعتش از عرش بیش است

اگر بالا بود بر جای خویش است

نمی گویم رخت ماه جهان است

که آن فرق از زمین تا آسمان است

سخنهایی که گفتم با تو ای مه

نکو گفتی جوابم بارک الله

جواب تلخ از لعلت نبات است

غلط گفتم که به زاب حیات است

هر آن تلخی که کردی از سر کین

نه تلخی است آن که همچون توست شیرین

شدم بر تلخیت راضی و خرسند

که آن پیشم به است از شربت قند

ز یاقوت لب آن درها که سفتی

به روی بنده آن بدها که گفتی

نگویم بد که بد گفتن نشاید

که هرگز بد ز نیکویان نیاید

نگویم کز تو جانم در خروش است

که گر زهرست، از لعل تو نوش است

ندارم ای از تو یک مویی شکایت

ولی بشنو که می گویم حکایت

مرا چون در ره افکندی به پستی

تو از خورشید بالاتر نشستی

تو آنجایی و اینجا گه که ماییم

تو ای دلبر کجا و ما کجاییم

مرا گفتی، مرا پیش تو جان است

ولی ره از زمین تا آسمان است

دلی را معنی بسیار باشد

دلی را هم دلی در کار باشد

اگر چه دل ز گفتارت به کام است

دلی را هم در آن دخلی تمام است

نیارد مرغ در بامت پریدن

که نتواند خرد آنجا رسیدن

تو را قصری ست ای خورشید تابان

که پهلو می زند با عرش رحمان

همی ترسم که بر بالا برآیی

کنی یک روز دعوی خدایی

نه چشم من بر آن بام است و منظر

که چرخ آنجا کلاهش افتد از سر

تو را کی چشم مه بی نور بیند

که هم آنجا تو را از دور ببیند

نمی گویم که کام من روا کن

ولی یک بار چشمی زیر پاکن

تو سروی کی به من زین در درآیی

که می بینم که خوش سر در هوایی

منم جایی که پستی را مکان نیست

تو در جایی که بالاتر از آن (نیست)

عجب گر خود بود راه من آنجا

که سالی می رسد آه من آنجا

ز نه گردون نگویم برتری تو

که می دانم کز آن بالاتری(تو)

نمی گویم که خورشید جهانی

کز آن روشنتری و بیش از آنی

نکویان کز نکویی نام دارند

ز تو رنگی و بویی وام دارند

ترنج مه ز سیب غبغب توست

شکر را چاشنی ای از لب توست

ترشرویی مکن آخر بیندیش

تو شیرینی، مکن تلخی ازین بیش

برای شکرت با من چه قهر است

که شکر بی تو در کامم چو زهرست

عتاب، آن به که با من درنوردی

که شکر در دهانم زهر کردی

ز شیرینی قندت کانست در خور

دلم بگرفت از حلوای شکر

ز تلخی کز تو دیدم وز جهان هم

نه از شکر که بیزارم ز جان هم

بیا بازم خر از این خواری و ذل

که کوه سنگ نارد این تحمل

شدم بیمارت آخر ای طبیبم

علاجم کن که در کویت غریبم

نگاهی جانب آواره ای کن

به رحمت چاره بیچاره ای کن

به کویت گر اجل آید به پیشم

هم اینجا خاک کن در کوی خویشم

بجو، زان پیشتر سامان برگم

که زیرآیی و بنشینی به مرگم

ازین سودا که دایم در سر ماست

عجب دارم که نه خاک من اینجاست

غمم خور زانکه گر از غم بمیرم

به روز حشر دامانت بگیرم

به مرگ و زیست اینجا خواهم افتاد

مگر زینجا برد خاک مرا باد

بخش ۵۵ - پاسخ دادن شیرین خسرو را

دگر ره آن مه حسن از سر مهر

نمود از اوج برج خویشتن چهر

چو برق از ظلمت شب گشت لامع

به خوبی و سعادت گشت طالع

در دولت به روی شاه بگشود

چو ماه چارده رخسار بنمود

چشانید از طبرزد طفل را قوت

گشاد از درج گوهر قفل یاقوت

که شاها تا جهان را زندگانی

بود باشی به تخت کامرانی

فلک همچون زمین خاک رهت باد

فلک خاشاک روب درگهت باد

جهان تا هست بادت پادشاهی

خلایق بنده و انجم سپاهی

ز روی من دو چشمت باد پر نور

رخ خوب تو باد از چشم بد دور

گل رویت همیشه باد رنگین

دهانت چون لبم همواره شیرین

کمان دولتت پیوسته بر زه

همه روزت یکی بادا ز یک به

چو زلف من پریشانی مبادت

بود کارت چو ابرو در گشادت

چو مویم دامنت پر مشک چین باد

مدامت شاهی روی زمین باد

چو گیسو و دهانم از دو رنگی

مبادت خود پریشانی و ننگی

مرا گفتی جواب تلخ گفتی

نگفتم کانچه خود گفتی شنفتی

دگر گفتی شدی بالا نشستی

به روی من در از هر باب بستی

از آن رفتم نشستم برتر تو

که گردم هر نفس گرد سر تو

ازین بالا مرا آنست مقصود

که تو شمعی درین ایوان منت دود

مرا گر بر فلک دوران برآورد

زشبدیز تو باشد بر فلک گرد

از آن بالا شدم چون دود آهت

که تا ناگه نباشم گرد راهت

تو چشمی و منت ابرو، مکن خشم

بود پیوسته ابرو بر سر چشم

مگو از زیر و بالا، بیش با ما

که عاشق خود نگوید زیر و بالا

درین ره تا رهین زود و دیری

چو گرد آشفته بالا و زیری

دگر گفتی که چشمی زیر پاکن

طریق سرکشی با من رها کن

درین بالا که دل زان در بلای است

به دیدارت که چشمم زیر پای است

دگر گفتی شدم راضی و خشنود

زهی دولت، تو را این هست بهبود

که گرد غم ز راهش بیشکی شد

هر آنکو تلخ و شیرینش یکی شد

دگر گفتی تو دوری من نه دورم

که با تو روز و شب اندر حضورم

ندارم از تو یک ساعت جدایی

نه بی مایی که دایم پیش مایی

دگر گفتی که تلخی نیست آیین

تو خود تلخی، مکن نسبت به شیرین

مگو تلخم که این از ترهات است

که تلخ من چو حلوای نبات است

ورت گفتم ز شکر تلخ بپذیر

که هست آن از لب من چاشنی گیر

دگر گفتی غریبم چاره جویم

بگو من این سخن پیش که گویم

حدیثی مشکل و حالی عجیب است

مگو دیگر چنین کز تو غریب است

نظر بر چشم غمازم میاور

برو دیگر به آوازم میاور

که در عالم اگر بیچاره ای هست

غریبی، خسته ای، آواره ای هست

به زندان عقوبت مانده مهجور

ز خان و مان خویش و دوستان دور

غم و دردش به روز بد نشانده

ز ده مانده به جور از شهر رانده

نه راه پیشم از غم نی ره پس

پریشان حال و دشمن کام و بی کس

درین زندان محنت رو به دیوار

چو بدبختان به درد دل گرفتار

شب و روز از خیال یار دلتنگ

نشسته چون کلاغی بر سرسنگ

یکایک آنچه گفتم نیک بشمر

منم آنها و صد چندان دیگر

دگر گفتی که گیرم دامن تو

اگر میرم، بمیرد دشمن تو

مگو اینها بادا زنده جانت

رود شیرین، به قربان دهانت

الهی تا ابد فرخنده باشی

برای من همیشه زنده باشی

بخش ۵۶ - پاسخ دادن خسرو، شیرین را

دگر باره به صد نیرنگ، پرویز

به پاسخ کرد شمشیر زبان تیز

که ای صد همچو من از راه برده

به زیبایی گرو از ماه برده

کشم تا چند از تو مستمندی

چو سگ، بر آستانم چند بندی

اگر چه ملک جان، سر بیشه توست

جفا و جور کردن پیشه توست

نگویی چند آخر با دلیران

به نیرنگ و فسون با نره شیران

نماید ترک هندویت دلیری

کند آهوی چشمت شیرگیری

تویی آن دلبر مکار رعنا

که در دستان و مکرت نیست همتا

به هر یک غمزه صد جادو نشانده

پس آن را نرگس و بادام خوانده

به هر یک مو هزاران دام کرده

پس آن را زلف مشکین نام کرده

نمک را آشنایی داده با قند

به هر افسون دلی آورده در بند

منم آن ساده دل در این زمانه

که افسون را ندانم از فسانه

به دستان تو عقلم کی برد پی

ز غم مردم نمی گویی که تا کی

گهم خوانی و گاهم رانی از در

به قیدم آری و بازم دهی سر

چه بد کان با من مسکین نکردی

غمم را هیچگه تسکین نکردی

نگویم بد به رخسارت که زشت است

نمی رنجم که اینم سرنوشت است

مشو زین بیش در قصد هلاکم

گر آخر بر نمی گیری ز خاکم

به چشم رحم یک بارم نظر کن

به تیغ خویشم آخر سر به سر کن

به یک تیری دلم را شاد گردان

مرا کن بنده و آزاد گردان

دلم امشب به زلف خویش کن جا

دگر تا چون شود اللیل حبلی

گر از کویت شوم مهجور و محروم

زهی بخت سیاه و طالع شوم

زسودای تو با بیگانه و خویش

مقرر کرده ام با این دل ریش

که نیزت همچو جان خویش دارم

و گر تیغم زنی سر پیش دارم

چو زلفت گر فرو ناری به من سر

زنم چندان ز عشقت سر برین در

که رحم آری و با من سر در آری

مراد من به کام من بر آری

عجب راهی ست، راه عشق ای ماه

که گر آنجا رسد درویش اگر شاه

نه آن یک پس تواند شد نه این پیش

نباشد هیچ فرق از شاه و درویش

مرا آن دم ز خود بی خویش کردند

که نام من شه درویش کردند

درآن عالم که نام عشق بردند

به دست هر یکی کاری سپردند

مقرر شد به دیوان الهی

که یک چیز است درویشی و شاهی

کنون یکره مرا در پیش خود خوان

توانگر سازم و درویش خود خوان

گرت گفتم که شاهم عفو فرما

ز درویشی مگیر این نکته بر ما

که شب کانجا میان خاک خفتم

ندانستم که از مستی چه گفتم

چو شد معلومت این بی خویشی ما

بود معذور نادرویشی ما

مرا گفتی ز خان و مان شدم دور

بماندم در غریبی زار و مهجور

ز ده کرده برون وز شهر رانده

درین زندان به تنهایی بمانده

ز دست جور گردون گشته پا مال

پریشان روز و سرگردان و بد حال

دری بر روی خویش از غیر بسته

چو مرغی بر سر سنگی نشسته

بلی هست این همه ای یار خواری

ولی دانم خبر از من نداری

تو را با خویشتن آمد سر و کار

مرا از نیک و بد تشویش بسیار

همه جور و همه محنت، همه رنج

غم ملک و غم لشکر، غم گنج

دگر آن غم، که نبوم همدم تو

و زینها جمله ام بدتر غم تو

مخور غم زانکه در تیمار عالم

تو با یک غم نشینی من به صد غم

چه درویش و چه سلطان تا دمی هست

به قدر خویش هر یک را غمی هست

هر آن کامد به عالم محنتی دید

خوشا آن کس که از مادر نزایید

از آن ساعت که این عالم نهادند

به روی خلق عالم، در گشادند

جهان دیدیم و با هر کس نشستیم

ز آدم گیر تا این دم که هستیم

کسی را بر مرادش دسترس نیست

برات خوشدلی در دست کس نیست

جهان را غم فزون آمد زشادی

مراد اوست، عین نامردای

نمی گویم که عالم پایدار است

در او احوال مردم برقرار است

بلی آن را که بخشش کرد یاری

بود از دیگرش کم بی قراری

ازین تندی فرودآ، کاندرین دشت

به گفتن گفتن از ما عمر بگدشت

نصیحت بشنو و ترک جفا کن

بمان این توسنی، تندی رها کن

بیا تا بر قدت یک دم شوم راست

که کارم چون دهان تو نه پیداست

بیا کز چشم تو خسرو بمیرد

از آن پیشش که خواب مرگ گیرد

به ابرویت که گر عمرم سرآید

به گیسویت که گر جانم بر آید

نشینم بر درت چندانکه میرم

بود کز جام لعلت کام گیرد

بخش ۵۷ - پاسخ دادن شیرین، خسرو را

دگر ره آن سهی سرو از سر ناز

به خسرو کرد چشم از دلبری باز

دو لب بگشود و چشم از خواب بر کرد

جهان پر شکر و بادام تر کرد

دو گیسو را زپیش رو در آویخت

بنفشه با گل نسرین برآمیخت

گه او شب راه بر مهتاب می زد

ز نرگس، گاه بر گل آب می زد

دو بادامش ز نرگس خواب می برد

به شیرینی ز شکر آب می برد

ز دلجویی چو سروی، بلکه بهتر

ز رعنایی، هزارش ناز در سر

به پاسخ گفت کای سلطان عالم

به زیبایی و خوبی، جان عالم

نیامد همچو تو شاهی به عالم

به زیبایی ز آدم تا بدین دم

تو را در شاهی ار فغفور چین است

به درگاهت غلام کمترین است

تو را منشور شاهی هست در مشت

ز آدم تا بدین دم پشت بر پشت

ز هر مهتر که پیش آمد مهی تو

ز جمشید و ز کیخسرو بهی تو

چه کیخسرو، چه افریدون، چه جمشید

که بادا تا ابد ملک تو جاوید

چو رو با عالم عقبی نهادند

همه رفتند و دولت با تو دادند

مرا گفتی که تا کی مستمندی

کشم وز دست جورت دردمندی

منه زین بیش بارم بر دل ریش

که هر کس می کشد بار دل خویش

بباید ز آرزوی دل، بریدن

وگر نه بایدت اینها کشیدن

دگر گفتی که چشمت شیرگیر است

کمانت ابرو و مژگانت تیر است

نه از حق، نی ز کس اندیشه داری

هزاران مکر و دستان پیشه داری

دو چشمت جادوی مردم فریب است

دل و جانم ز عشقت ناشکیب است

نکردی هیچ در کارم نگاهی

نمی بینم رخ خوبت به ماهی

ز تیر غم مزن بر سینه ام چاک

میفکن بیشم و برگیرم از خاک

مکن، چون تیر بر خاکم مینداز

بهل تا گردم از تیغت سرافراز

نگردیدم ز تیغت خسته و ریش

که این از طالع خویش آمدم پیش

ز تیرت جان خود را زنده دارم

ز تیغت سر به بر افکنده دارم

زنم چندان به زاری بر درت سر

که بر رویم گشایی عاقبت در

بلی اینها که گفتی خوب و زیباست

که همچون جامه ای بر قامت ماست

دگر گفتی به دیوان الهی

یکی کردند درویشی و شاهی

گذشتم از سر شاهی به بویت

به مسکینی شدم درویش کویت

نشستم بر سر کوی تو خاموش

شدم همچون در تو حلقه در گوش

نکو رفتی و خوش کردی، چنین به

مده از دست، این حالت که این به

که هر شاهی که او درویش باشد

به قدر از هر دو عالم بیش باشد

خوشا آن کو به هستی مبتلا نیست

چو درویشی و شاهی را بقا نیست

شهان زین سر برین ایوان کشیدند

که سر در پای درویشان کشیدند

شهان آن به که با ایشان پناهند

که درویشان به عالم پادشاهند

خوش آن شاهی که بگدشت از سر ناز

به پابوس فقیران شد سرافراز

چو شاهی را بود رو در تباهی

خوشا درویش و ملک پادشاهی

تو را کردند از آن شاه جهانی

که درویشی بیاساید زمانی

ز بهر گنج و شاهی جان مفرسا

برو در کنج درویشی بیاسا

غم شاه از پی گنج و سپاه است

گدا در کنج وحدت پادشاه است

چو شاهی می نهد بر سینه داغت

خوشا درویشی و کنج فراغت

دگر شاها تو گر این فکر داری

که زین سان کام خود از من برآری

مکن اندیشه این، کان خیال است

خیالی باطل و فکری محال است

به یکتایی که مثلش کس ندیده ست

به دانایی که ما را آفریده ست

به سبحانی که سیاحان افلاک

بدو تسبیح گویند از دل پاک

به معماری که بر فیروزه درگاه

گهی مهر آورد گاهی برد ماه

به علامی که هر چه او کرد نیکوست

جهان حرف و کلام و نسخه اوست

به معبودی که ما با هم رسانید

که نتوانی چنین کام از لبم دید

مگر با من به پاکی عقد بندی

که از پستی نخیزد سر بلندی

پس آنگه روی از خسرو بگرداند

و زان خسرو به کار خویش درماند

بخش ۵۸ - به خشم رفتن خسرو از پیش شیرین

شباهنگام کان آهوی غماز

برفت از دیده با صد عشوه و ناز

از آن غم شد فلک را گریه غالب

چو خون شد سر به سر چشم کواکب

همه شب تا به روز از انده و غم

یکی ننهاد از آنها چشم بر هم

سیاهی بر سفیدی، گشت چیره

جهان بر چشم خسرو کرد تیره

دو چشمش بر مثال صبح خیزان

شد از سوز درون سیاره ریزان

همه ره با دل خود در حکایت

ز بخت تیره خود در شکایت

ز دوران زهر ناکامی چشیده

جواب تلخ، از شیرین شنیده

ز شیرینی دلش بی بهره گشته

دهانش تلخ چون خر زهره گشته

شده رنگ رخ و گردیده آواز

به مستی رفته، مخمور آمده باز

به منزل نارسیده کرده ره گم

خجل از کار خود در پیش مردم

دو چشمش خون فشان از بی قراری

سرافکنده به پیش از شرمساری

از آن رنج و از آن زخم و از آن نیش

فرس می راند و این می گفت با خویش

شدی ای دل ندیدی حاصل از یار

دریغا راه دور و رنج بسیار

همه شب با غم دل راه آمد

سحرگه سوی لشکرگاه آمد

به سوی خیمه رفت و زان ره دور

برآسود و طلب فرمود شاپور

بر خویشش نوازش کرد و بنشاند

یکایک حال خود پیشش فرو خواند

که چون رفتم سوی قصرش رسیدم

سخن چون گفتم از وی چون شنیدم

پس آنگه رخ ز من چون کرد پنهان

بدین سان کرد وقت من پریشان

چو بشنید این سخن شاپور از شاه

بگفتا غم مخور شاها که آن ماه

به نازی چند اگر آمد به رویت

نیازش خواهد آوردن به سویت

مرنج ار کرد در روی تو نازی

که باشد بعد هر نازی نیازی

صبوری کن درین و باش حاضر

که خوش گفت، این مثل آن مرد صابر

که اول هر چه آید مشکلت آن

تحمل کن که آخر، گردد آسان

نگردد کس پشیمان از تحمل

تحمل را بود نقش تجمل

بدش مشمر که هر کو بد شمارد

ندارد هیچ اگر صد گنج دارد

تحمل جوی و صبر آور فرا پیش

که بی این هر دو، شاهانند درویش

نبودی کوه را گر تاب این رنج

نکردی روزگارش صاحب گنج

به سختی چون تحمل کرد و بنشست

زر و سیم و جواهر بر کمر بست

خوش آن کز پختگی گردید خاموش

نه از خامی برآمد بر سرش جوش

برآرد عجله زود از آدمی گرد

بود صبر و تحمل دو پر مرد

تحمل کن که اندر کار مردان

بود رحمان تحمل، عجله شیطان

دگر گر نازشی کرد آن پری زاد

نباید گشت از آن یکبار، ناشاد

که گویند این مثل، مردم که از یار

به آزاری نباید گشت بیزار

جدایی از وفاداری نباشد

بود آزار بیزاری نباشد

چو همت عاشقان را در طلب نیست

ز معشوق ار جفا بیند عجب (نیست)

نباید هیچ از معشوقه رنجید

گرت کام از دهان خود نبخشید

دلی کو بهر کام از یار بیش است

بود عاشق ولی بر کام خویش است

ز یار آن را که باشد کام در کار

بود بر کام خود عاشق نه بر یار

نباید بود نازک دل که محبوب

نمی دارد ز عاشق اینها خوب

به برگی کاه، آن عاشق نیرزد

که همچون بید از هر باد لرزد

خوش آن کو همچو کوه از جا نجنبید

که گر صرصر بود از جا نجنبید

درین ره هر که چون خاشاک افتاد

رها کن تا برد هر گوشه اش باد

چو لختی گفت ازین گفتار شاپور

تن خسرو بر آسود از ره دور

چو در، کرد این نصیحتهاش در گوش

شدش تلخی شیرین چون شکر نوش

بخش ۵۹ - پشیمان شدن شیرین و رفتن عقب خسرو و مجلس نهادن

سخن پرداز مجلس این چنین گفت

که چون پرویز از شیرین برآشفت

شد اندر خشم و از وی روی برتافت

چرا کز وی همه بی عزتی یافت

گرفت از پای قصر او، سر خویش

روان آمد به سوی لشکر خویش

و زان غم شد دل شیرین پر از درد

به اشک سرخ بنشست و رخ زرد

به هر یک دم ز جان می زد دو صد آه

وز آه جان دلش می شد به صد راه

بدان گرچه صبوری پیشه می کرد

دلش با خود هزار اندیشه می کرد

گهی گفتی که چون عذرش بخواهم

که باشد خجلت ار بخشد گناهم

گهی گفتی خود این آسان نباشد

ولی خود کرده را درمان نباشد

چو لختی گفت ازینها با دل خویش

به خود آسان گرفت آن مشکل خویش

فرود آمد ز قصر و از پی شاه

روان با اشک روی آورد بر راه

به آه دل در آنره رفت چون باد

به اشک خویشتن یک دم نه استاد

چو بادش گرچه گلگون در گذر بود

ولی گلگون اشکش تیزتر بود

بدش گلگون چو باد و شاد می رفت

که آن شب عمر او بر باد می رفت

همی بارید اشک و آه می کرد

ستاره می شمرد و راه می کرد

همی برید دشت و کوه بی فکر

در آن ره با خدای خویش در ذکر

به هر جا در رهش و همی رسیدی

بخواندی حرزی و بر خود دمیدی

در آن شب کو سیه چون موی او بود

پری با دیو شب درگفتگو بود

ز بهر آنکه بیند صبح فیروز

همه شب والضحی می خواند تا روز

چنان افتان و خیزان آن مه نو

شد القصه سوی درگاه خسرو

نشد نزدیک و شد نظاره از دور

که از تقدیر بر در بود شاپور

هر آن کس کو مدد شد روزگارش

نمی باید دگر چیزی به کارش

دگر، هر کارکان حق ناورد راست

مکن اندیشه اش کان نامهیاست

چو بخشد یارت اندر کار یاری

بری از پیش، رو در هر چه آری

چه خوش زد این مثل مرد سخن سنج

نگه دارش که می ارزد به صد گنج

چو شد تدبیر با تقدیر صادق

زنی در هر چه دست آید موافق

پس آنگه چون نظر شاپور بگشاد

دو چشمش بر جمال آن مه افتاد

شد و گفت ای پری رو این چه حال است

پری گفتش نه وقت این سؤال است

چه حاجت گفتنم راز نهانی

که حال ما و خسرو هر دو دانی

پس آنگه گفت شاپورش که ای ماه

بیا تا من تو را در خانه شاه

برم پنهان و اندر آن حوالی

کنم از بهر تو، یک گوشه خالی

پس آنگاهی به آن نوعی که دانم

حکایتهای تو با شه رسانم

چو گفت، آن ماه گفتش این چنین کن

صلاح کار در این است، این کن

بشد همراه شاپور آن زمان ماه

چو دولت کرد جا در خانه شاه

چو بشنید آن پری روی و بر آسود

دگر ره، لب بدان گفتار بگشود

چنین گفتش که ای شاپور همدم

که از دوران مبادت هیچگه غم

چو فردا شاه مجلس را کند ساز

برآرد باربد در مجلس آواز

بود خسرو ز جام عشق سرخوش

شود مجلس زگرمی همچو آتش

به تقریبی حدیث من در آور

دل خسرو ز بند غم برآور

بگو شاها تو شیرین را شکر گیر

به مهرش خواه و از وی کام برگیر

ببندش عقد تا کارت گشاید

که او بی عقد با تو در نیاید

بگو این و ازین گفتار مهراس

بگفتا خوش بود بالعین و الراس

بخش ۶۰ - صفت مجلس خسرو و گفتن شاپور احوال شیرین در پرده

چو بر زد نور خورشید از فلک سر

سحر رو تازه کرد از چشمه خور

دهان بر بست مرغ شب ز افغان

زبان بگشاد از آن مرغ سحر خوان

جوانی چرخ پیر از سر دگر باز

گرفت و کرد عیش و عشرت آغاز

ندیده کس جز از زلف بتان تاب

شده یکباره چشم فتنه در خواب

فلک کز زنگی شب می هراسید

به چشم مهر در عالم دگر دید

شه از خواب سحر برخاست از جای

به دولت شد دگر ره مجلس آرای

ندیمان جمله چون نسرین و نرگس

همه کردند ساز و برگ مجلس

که اول باربد، آمد به آواز

نواها کرد از عشاق آغاز

به نغمه شمع جانها را می افروخت

دل عشاق را چون عود می سوخت

به بربط ناله های زار می کرد

درونها را از آن افگار می کرد

گهی کز سوز همچون عود گشتی

خجل زو نغمه داود گشتی

نواهایی کزو تازه شدی جان

ازو آموختی مرغ سحر خوان

شکفتی از هوای او دل گل

و زو آموختی مرغول، بلبل

نکیسا نام هم خواننده ای بود

که رنگی داشت از وی صوت داوود

گهی کو چنگ را در بر گرفتی

جوانی، چرخ پیر از سر گرفتی

چو کردی در نوا آهنگ نوروز

فتادی عود ازو در آتش و سوز

زنی برده دمش یکبارگی هوش

به مجلس کرده دف را حلقه در گوش

ازو بلبل نشسته شاخ بر شاخ

دل نی گشته زو سوراخ سوراخ

طپانچه صد اگر بر دف زدی بیش

صد و یک بار دف رو داشتی پیش

اگر بربط شدی ز آواز نی کر

بکندی هم به مجلس، گوشش از سر

به نی گر ناله ای فرمودی از خشم

نهادی نی از آن انگشت بر چشم

ز دستش چنگ اگر صد زخمه خوردی

به بالا سر زپشت پا نکردی

در آن مجلس که آن هر دو هم آواز

به هم گه سوز می کردند و گه ساز

در آمد مست در خرگاه شاپور

ز مجلس هر که بد ناساز، شد دور

در آن مجلس نزد دیگر کسی دم

به غیر از یک دو خاص الخاص محرم

چو شاپور آنچنان مجلس بپرداخت

ببین تا بعد از آن دیگر چه بر ساخت

به خرگاهی دگر بنشاند شیرین

زبان بر مدحتش بگشاد و تحسین

به خسرو گفت کای شاه سرافراز

شنیدم بارها، زان سرو طناز

که بی کاوین نگردم با ملک جفت

اگر صد سال آنجا بایدم خفت

ملک فرمود با خود عهد کردم

که بی کابین به گرد او نگردم

پس آنگه گفت، دیگر بار شاپور

که ای از روی خوبت چشم بد دور

همی خواهم بدین شکرانه امروز

که گویند این دو مطرب از سر سوز

غزلهای روان در پرده راز

همه هر یک به صوت و نقش و آواز

یکی از قول شاه دهر، خسرو

یکی دیگر ز قول آن مه نو

که تا زین بیش ننشینند غمناک

کنند آن هر دو مه آیینه ها پاک

که عالم سر به سر یک غم نیرزد

همه عالم غم عالم نیرزد

چو از عالم نشد کس با دل شاد

مخور غم، گر همه عالم برد باد

چو عالم غیر باد و دمدمه نیست

مشو ناخوش که عالم این همه نیست

بود عالم دمی و آن دمی تو

بدان این را که جان عالمی تو

جز این یک دم که هستی عالمی نیست

غنیمت دان که عالم جز دمی نیست

دو عالم گر رود یک دم مخور غم

که دو عالم نباشد غیر یک دم

جهان و کار او بی اعتباری ست

بنای دهر بر نااستواری ست

چو گفت اینها و مجلس را بیاراست

مغنی از مخالف زد ره راست

به نغمه باربد از قول خسرو

غزل گفت و نکیسا زان مه نو

بخش ۶۱ - غزل گفتن بار بد از زبان خسرو

سحرگاهی چو چشم دلبران مست

و زان مستی به یک ره رفته از دست

گدشتم بر سر کوی دلارام

به دستی شیشه و دستی دگر جام

که ناگه بر درش راهم ببستند

زدندم سنگی و جامم شکستند

شدم روزی به طوفی سوی باغی

که تا جویم دمی از غم فراغی

گلی خوش رنگ دیدم ناگه آنجا

هزاران بلبلش گردیده شیدا

شدم سویش به چیدن دست بردم

نچیدم آن گل و صد خار خوردم

دلم از جای خود بگرفت باری

به مهمانی شدم نزدیک یاری

نهاده یار، خوان وز تازه رویی

بدش در خوان ز نعمت هر چه گویی

فرا بردم چو سوی نعمتش دست

برونم کرد و در، بر روی من بست

اگر با من ستمها کرد آن یار

به جان من نهاد از غصه ها بار

چه غم من بار او بر خود بسنجم

وگر صد زین بتر بینم نرنجم

زیار اندوه و غم، کی در شمار است

که از اینها نرنجد هر که یار است

دگر سوگند بر سرو بلندش

به گیسوهای سر تا پا کمندش

بر آن ابرو، که هست از دلبری طاق

بدان زخمه، که روشن زوست آفاق

بدان دندان همچون رسته در

که از وی حلقه یاقوت شد پر

به سیب غبغبش کآبی ست الحق

که هست از چشمه مهرش معلق

بدان لبها که شد زو، لعل را آب

بدان عارض کزو شد آب مهتاب

بدان موی میان، کز عالم غیب

پدید آمد چنین باریک و بی عیب

بدان ساعد کزو برخاست دستان

بدان چشمان که شد بادام مستان

بدان سر دهن کالحق نه پیداست

بدین سوگندهای چون قدت راست

که تا نارم به دست آن سرو آزاد

نگردد خاطر غمگین من شاد

چو این درها سراسر باربد سفت

نکیسا از زبان شیرین این گفت

بخش ۶۲ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین

نباید مست شد در کوی محبوب

که مستان را بود بد پیش خود خوب

نباید عاشقان را هیچ هستی

که هستی نیست غیر از بت پرستی

اگر خواهد کسی کو نشکند جام

بگو در جام کن، فکر سرانجام

به کوهستان مکن در مستی آهنگ

که آید عاقبت قرابه بر سنگ

مکن ای دلبر از عاشق شکایت

که دارد هر چه بینی حد و غایت

به کوی عاشقی از شاه و درویش

که پایی می نهد از حد خود بیش؟

به بند خود بود هر یک گرفتار

که تقصیری در آنجا هست بسیار

یقین کز بعد دی باشد بهاری

نباشد هیچ گل بی زخم خاری

درختی دان طمع را شاخ بسیار

که می آرد همه نامردمی بار

مزن تا می توانی در طمع دست

که دانا را در اینجا یک مثل هست

مشو بر خوان کس ناخوانده ای جان

که بی عزت شود ناخوانده مهمان

چو دادندت به کوی عشق توفیق

مکن سررشته خود گم، که تحقیق

به کوی عشق چه شاه و چه درویش

کشد در عاشقی بار دل خویش

مرا گر قد چون سرو روان هست

دگر گر عارض چون ارغوان هست

لبم گر شربت عناب دارد

وگر گیسوی من صد تاب دارد

اگر طاق دو ابرویم بلند است

وگر مویم ز سر تا پا کمند است

ز دندانم اگر لؤلؤ برد رشک

ز بالایم اگر گردد خجل بشک

وگر از غبغبم در بوستان سیب

به جان دارد هزاران رنج و آسیب

ور از لبهای من لعل است بی آب

ور از رویم بود مهتاب بی تاب

من اینها را که بشمردم سراسر

به ساعدها و صد دستان دیگر

همه دارم و زینها بیش دارم

ولی از بهر یار خویش دارم

به او من زین محقرها چه گویم

که من خود پای تا سر زان اویم

مگو ای دل سخن از هجر و بگدر

که رفت آنها و بر آنم که دیگر

دهانم بر دهانش روی بر روی

نهم کانجا نگنجد در میان، موی

بخش ۶۳ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو

چو کرد آخر نکیسا این عمل را

دگر ره باربد، خواند این غزل را

ز سر بنهاد دوران حشمت و ناز

زمان چشم نظر دارد به من باز

فلک کو مدتی نامهربان بود

چه یاریها دگر کز مهر ننمود

ز نو خورشید اقبالم برآمد

سعادت از در و بامم در آمد

دلم از بخت من فیروز گردید

شب تاریک بر من روز گردید

صبا، گردی که بود از راه من رفت

گل وصلم ز خار هجر بشکفت

سوی من، بخت من دیگر گدر کرد

به من باز از سر یاری نظر کرد

به من زین سان که عزت کرد یاری

نخواهم دید آخر روی خواری

منال ای دل دگر از درد هجران

که خواهد کرد حیرت وصل جانان

به هجران بختت ار چه سعیها کرد

منال آخرکه دردت را دوا کرد

هر آن دردی که صحت یافت زان مرد

نمی باید شکایت هیچ از آن کرد

شکایت کفر باشد کردن از یار

که می آرد شکایت کافری بار

نباید بردن از نقصان ندامت

که باشد مرد را سر بر سلامت

کسی کز نیک و بد خشنود باشد

زیان گر پیشش آید سود باشد

اگرچه دیدم از هجرت زیانها

برون کردم به وصلت از دل آنها

چه محنتها ز بخت بد کشیدم

که تا آخر بدین دولت رسیدم

بیا ای دل که وقت شادی آمد

ز جانانت، خط آزادی آمد

مباش از کار خود دیگر پریشان

که خواهد گشت مشکلهات آسان

اگر غم جانت از هجران بفرسود

بحمدالله که بگدشت آنچه بد بود

به جانت گرچه از غم جز ستم نیست

مخور انده، که اکنون هیچ غم نیست

سخن، چون باربد آنجا رها کرد

نکیسا این غزل دیگر ادا کرد

بخش ۶۴ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین

زهی نور رخت شمع دل من

وصالت از دو عالم حاصل من

بسی بی ماه رویت، صبر کردم

بسی از انتظارت غصه خوردم

بسی شبها سرشک از چشم پرخون

دوانیدم به هر جانب چو گلگون

که اینک سوی شبدیزت رسیدم

غلط بود آنکه خود گردت ندیدم

مرا مقصود از عالم تو بودی

وگر شادی و گر غم هم تو بودی

اگر در کعبه رفتم گر سوی دیر

به هر جانب که کردم در جهان سیر

به بالای بلندت ای خداوند

به رخسارت که به زان نیست سوگند

که هر جانب که روز و شب رسیدم

ندیدم جز رخت در هر چه دیدم

تو ای دل گر غمی دیدی مگو هیچ

که ضایع نیست در درگاه او هیچ

ز روی زرد و اشک ار یافتم رنج

شدم زان سیم و زان زر صاحب گنج

نگویم دل ز هجران بی قرار است

که گلهای من از آن خارخار است

دلم کو بود از هجران به صد شاخ

ز زخم تیر غم سوراخ سوراخ

کنون شادی به جای غم نهادم

به هریک زخم، صد مرهم نهادم

ز هجران گرچه دل بد پاره پاره

نمی نالم که وصلش کرد چاره

اگرچه عمری از هجران بسیار

به کنج غم نشستم رو به دیوار

کنون الحمدلله ای دلارام

که می بینم رخت بر بهترین کام

خم زلفت ز کارم بند بگشود

درآمد نیکی و شد هر چه بد بود

شب هجران من گردید کوتاه

برآمد یوسف وصل من از چاه

برستم از شب هجران و محنت

به بخت من برآمد صبح دولت

قدم اقبال، در کوی من آورد

سعادت روی با روی من آورد

زمان هجر و ناکامی به سر شد

غمی گر بود از خاطر به در شد

نکیسا چون فرو خواند این غزل باز

درآمد باربد دیگر به آواز

بخش ۶۵ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو

ز قول شاه کرد این نغمه آهنگ

که زهره از فلک زد بر زمین چنگ

سه تایی زد ز بربط این چنین زار

که شد چنگ دو تا زان نغمه افگار

چو اندر پرده بنمود این عمل را

به آوازی حزین خواند این غزل را

که ای دلبر به امیدی که داری

کامید ناامیدی را برآری

مکن زین بیش با من تندخویی

که اینها نیک نبود در نکویی

نمای از مهر چون آیینه ام رو

و زین بیشم مکش در پا چو گیسو

گشا کار دلم زان زلف مشکین

که بر عمر اعتمادی نیست چندین

گره در کار مفکن زین زیاده

که خوبان را بود ابرو گشاده

ز هجران بیش ازین در کاسه ام آش

مکن، فرصت غنیمت دان و خوش باش

بباید داوریها در نوشتن

که نیک و بد همه خواهد گذشتن

مباش امروز غافل از دل من

که بر کس نیست فردا حال روشن

بیا امروز با فردام مگدار

که خواهد بود فرداهای بسیار

بیا امروز تا تنها نباشیم

که پر فردا بود که ما نباشیم

تو را امروز تا فردا بود کی

که هر فرداش فردایی ست در پی

مجو از گردش دوران وفایی

که دوران نیستش چندان بقایی

خیال دی و فردا چیست؟ مستی

غنیمت دان درین یک دم که هستی

در آنجا دم مزن از بیش و از کم

که نبود هر دو عالم غیر یک دم

بیا این دم مرا از وصل بنواز

دمم را با دمی دیگر مینداز

میفکن در دل من خون ازین بیش

دلم را زنده گردان از دم خویش

چو دیگی پخته سازد دور ایام

نباید کرد دیگ پخته را خام

چو داری لقمه گرد سر مگردان

که راهی نیست از لب تا به دندان

بکن بر خویش سختی جهان سست

که خوش گفته ست این، آن رهرو چست

که زین دنیا گرت گردد میسر

برو مقصود خود بردار و بگدر

نبودی در جهان گر وصل جانان

نیرزیدی جهان اندیشه آن

چو گفت این باربد از قول پرویز

نکیسا را ز شیرین نغمه شد تیز

به پا بر جست و دست خوش برافشاند

به آوازی حزین این شعر برخواند

بخش ۶۶ - غزل گفتن نکیسا از زبان شیرین

در آن روزی که تخم مهر کشتند

به مهر تو گل ما را سرشتند

نیامد غیر مهرت در دل من

که بسرشتند با آب و گل من

مرا با مهر تو پیوسته حالی ست

که جز آن هر چه می بینم خیالی ست

به یاری تو من آن جان سپارم

که تا جان دارم از بهر تو دارم

مرا از عشق تو پروای کس نیست

هوایی کز تو دارم آن هوس(نیست)

جهان تا کرد نقش کهنه را نو

مرا شیرین، تو را خوانده ست خسرو

به لوح دهر می بینم هویدا

که تا باشد جهان گویند از ما

ملامتها که ما بردیم از عشق

غرامتها که بسپردیم در عشق

حدیث آن و غمها و ملامت

عجب نبود که ماند تا قیامت

جهان تا کرد نقش دهر بنیاد

ندارد هیچ کس زین عاشقی یاد

ز بعد ما کسان کین در پذیرند

مگر زین نقش، نقشی باز گیرند

کنون شاها ز روز رفته بگدر

که از رفته نمی گوییم دیگر

چو دولت یار و طالع گشت دمساز

مهل کین دولت از دستت رود باز

چو با هم بی حجاب و رو به روییم

سخن را تا به کی در پرده گوییم

دل و جان را چو ستری نیست با هم

حجاب از پیش برداریم ما هم

شویم آسوده زین گفت و شنفتن

سخن تا کی توان در پرده گفتن

نپیچیم از دو زلف خویش پیوست

میان مار بگداریم از دست

دگر با هم نگوییم از چه و چون

که پیدا نیست کار چرخ وارون

به یک ره دست ازین عالم بداریم

غم عالم به عالم واگداریم

شبی احوال عالم در میان بود

ز نیک و بد، حدیثش بر زبان بود

خوشم آمد که خوش گفت این عزیزی

که این عالم نمی ارزد به چیزی

به عالم من ندیدم غیر ازو کس

من از عالم، به عشقم زنده و بس

نکیسا چون فرو خواند این دگر بار

بگفت این باربد با ناله زار

بخش ۶۷ - غزل گفتن باربد از زبان خسرو

مرا عشق از جهان و جان برآورد

به یکبار از سر و سامان بر آورد

مرا بی عشق از جان و جهان بس

مرا عشق از جهان، آرام جان بس

بگو عشقم برون بر از جهان رخت

که بی او نیست در خور تاجم و تخت

چه غم دارم، گرم از عشق جان رفت

که عاشق خواهم از ملک جهان(رفت)

به عشقم شاهی و لشکر چه باید

مرا چون او بود دیگر چه باید

مرا با عشق، مهر لم یزل بود

از آنم دایم این شغل و عمل بود

درین ره بایدم بیدار رفتن

که خواهم در سر این کار رفتن

چو کار عقل غیر از درد سر نیست

جز اینم بعد ازین کاری دگر نیست

چو غیر از عاشقی، نقصان دین است

مرا من بعد، دین و قبله این است

کشد باشد مرا عشق و ملامت

که آنم دست گیرد در قیامت

چه کارم آمدی این عمر بسیار

اگر نه عاشقی بودی مرا کار

بدان شادم که اندر کشور عشق

بخواهد شد مرا سر در سر عشق

نمی پیچم سر از فرمان شیرین

که دارم بهر شیرین، جان شیرین

بحمدالله که بر من نیست پنهان

که خواهم دادن اندر عاشقی جان

اگر بر من شود آن یار ظاهر

شوم خوش ور نه می دانم که آخر

بران در دل زند چندان سر من

که بر من رحم آرد دلبر من

ز دل دارم غمی بر جای شادی

مرا دم نیست غیر از نامردای

چو در زاری تن خسرو زبون شد

دل شیرین از آن اندوه خون شد

ز پرده نعره ای زد آنچنان مست

که مجلس را سراسر دل شد از دست

چو خسرو نعره شیرین به گوشش

رسید از سر بشد یکباره هوشش

ندیمان را ز مجلس سر به سر راند

به خلوت بعد از آن شاپور را خواند

بدو گفت آن زمان کای یار دیرین

به گوش من رسید آواز شیرین

چو از شاه این سخن شاپور بشنفت

تبسم کرد و باخسرو چنین گفت

که شاها زندگانی باد و جاهت

بود فرمان ز ماهی تا به ماهت

بگویم با تو ای شاه جهان راست

که شد کارتو زان سان که دلت خواست

نمی گویم سخن در پرده این بار

که شد یکباره آخر پرده از کار

درون خرگه ست آن مه نشسته

ولی با خویشتن این عهد بسته

همه اهل مداین شاد و خوشدل

که شه را گشته بود این کام حاصل

بدین شکرانه خسرو گفت یک سال

خراج از ملک نستانند عمال

به هر نوعی که می خواهند مردم

همه در عیش کوشند و تنعم

در آن یک سال غیر شمع نگریست

کسی هرگز نفگتی هم که غم چیست

نبد جز چشم خوبان هیچ غماز

کبوتر گشته بد هم صحبت باز

بهشتی را که مردم می شنیدند

در آن مدت، به چشم خویش دیدند

در آن ایام از گفت و شنفتی

کسی را هیچ کس مرگی نگفتی

چنان شد مرگ، کز بخت پریشان

نمی یارست گشتن گرد ایشان

ملک کرد اندر آن دور همایون

زخاطر انده صد ساله بیرون

بود رسم سرای دهر زین سان

که گردد بعد مشکل، کار آسان

از آن فصل بهار است از پی دی

که هر سختیش، آسانی ست در پی

مشو دل تنگ چون کارت شود تنگ

که می باشد یقین صلح از پی جنگ

ز نا آمد مخور اندوه بسیار

که بعد از شام، صبح آید پدیدار

شکایت پر مکن از ضعف و سستی

که باشد بعد سستی، تندرستی

چو خسرو یافت کام خود از آن ماه

سخن را می کنم القصه کوتاه

یکایک دختران آن پری زاد

طلب کرد و به نزدیکان خود داد

به شادی روز و شب آسوده از غم

به کام دل همی بودند با هم

چو شه را این سعادت رهنمون شد

شنو تا بعد از آن، احوال چون شد

چو واپرداخت جانش زان تمنی

شد از صورت، دلش جویان معنی

گدشت از صحبت ارباب عطلت

گهی خلوت گزیدی، گاه عزلت

پی دانش به آیین سترگان

بزرگ امید را خواند از بزرگان

بدو گفت ای ز سر کار آگاه

بگو ما را که چون باید شدن راه

بخش ۶۸ - سؤال

غرض از بود و از نابود چبود

و زین آمد شدن مقصود چبود

بخش ۶۹ - جواب

جوابش داد کای شاه جوان بخت

که بادت تا ابد هم تاج و هم تخت

غرض از بودن ما نیست جز آن

که از ما ظاهر آمد گنج پنهان

اگر آیینه نبود، چشم محبوب

کجا بیند رخ خود را چنین خوب

تعین گر یکی ور صد هزار است

همه آیینه رخسار یار است

چو خود را هم به خود آن یار بشناخت

ز خود از بهر خود آیینه ها ساخت

که تا هر گه ز خود با خود نشیند

به هر آیینه روی خویش بیند

مگو کین را نکو، وان چیز بد دید

که در هر آینه رخسار خود دید

اگر بد گرچه نیکو می‌نماید

به قدر آینه رو می نماید

دگر زآمد شدن مقصود آن است

که خود را باز داند تا چه سان است

بدان آگه ز بود خویش گردد

شناسای وجود خویش گردد

بداند کوست در کونین مقصود

شود آگه که جز او نیست موجود

اگر کم بیند و گر بیش بیند

به هر آیینه روی خویش بیند

بخش ۷۰ - سؤال

دگر گفتش بگو کاین چرخ دوار

چرا گردانست دایم همچو پرگار

زمین بهر چه دایم در سکون است

طریق آگهی زین هر دو چون است

بخش ۷۱ - جواب

جوابش داد استاد سخنور

که بشنو شرح این چرخ مدور

حدیث«کل یوم» گر بخوانی

تمام اسرار این را بازدانی

از آن دارد فلک، دور پیاپی

که در هر دور، لاشی را کند شیء

درین معنی کند شانش ضرورت

به هریک دور چندین نقش و صورت

ازو آمد پدید این نقش و اشکال

و زو پیداست، ماه و هفته (و) سال

زمین گرچه بود یک جا معین

ولی بشنو بیانش روشن از من

زمین و آسمان از هم جدا نیست

جداشان مشمر از هم، کین روا نیست

زمین و آسمان یک شخص پیر است

که آن را نام، انسان کبیر است

بود این دورها نشو و نمایش

تعینهاست یکسر بچه هایش

زمین آمد دل این شخص عالم

بود این شخص را هم نام آدم

اگر خواهی که یابی این معما

ببین در نطفه تا گردد هویدا

شود از نطفه اول نقطه دل

و زو گردد جوارح جمله حاصل

دل عالم چو آمد گوهر خاک

و زو گردید ظاهر دور افلاک

شد از این خاک ظاهر چرخ و انجم

و زو پیدا شد این انواع مردم

پس این عالم درختی بیش مشمر

که تخمش شد زمین و آدمی بر

بخش ۷۲ - سؤال

دگر گفتش بگو کز ذات قادر

چه اول گشت ای استاد، ظاهر

چو ذاتش اولین را رهنمون شد

دگر ز اول چه ظاهر گشت و چون شد

دگر بر گوی تا آدم که باشد

پس از آدم دگر خاتم چه باشد

بخش ۷۳ - جواب

چنین دادش خبر استاد کامل

که گویم شرح این با شاه عادل

ز واجب عقل کل اول هویدا

شد و زو نفس کل گردید پیدا

طبیعت باز شد از نفس، موجود

هیولی از طبیعت گشت مولود

دگر شد جسم کل از جمله ظاهر

که از وی عرش رحمان است باهر

دگر کرسی که آن ذات البروج است

که کامل را بدان منزل عروج است

نباشد برتر از آن هیچ ماوا

بهشت و قصرو حورالعین ست آنجا

دگر چرخ زحل، یعنی که هفتم

که او آمد اساس شخص مردم

دگر چرخ ششم، ماوای برجیس

کزو ظاهر شود تنزیه و تقدیس

دگر پنجم بود بهرام جایش

که قدرت داد و جباری خدایش

دگر چارم چه باشد جای خورشید

کزو شاهی و ملکت یافت جمشید

سیوم را منزل ناهید می دان

کزو عیش و نشاط افزود در جان

دوم جای عطارد کز دبیری

دهد ارباب منصب را وزیری

یکم آمد مقام ماه شبگرد

کزو پیدا شود هم سرخ و هم زرد

دگر آمد پس از این سیر افلاک

همی نار و هوا، پس آب و پس خاک

پس از جرم عناصر شد موالید

و زان پس، نفس انسان گشت بادید

درین مشهد شناسا گشت انسان

یکی شد عارف و معروف و عرفان

درین قسمت زحل دان دور آدم

قمر شد منتهی با نفس خاتم

در آنجا بس نگه کن ذات کامل

شده با نقطه وحدت مقابل

چو آدم را ز خاتم آگهی شد

الف در الف آمد منتهی شد

بخش ۷۴ - سؤال

دگر گفتش زمان با آدمی زاد

چه نسبت دارد این را یاد کن یاد

بخش ۷۵ - جواب

جوابش داد کین شخص زمانه

همی این کار دارد جاودانه

که می سازد ز ترکیبات ایشان

نبات و جانور از بهر انسان

خدایی کو ز مشتی گل بشر کرد

دو عالم را غدای یکدگر کرد

نبات از خاک موجود است دایم

به خاک و آب، دایم هست قایم

غدای جانور هم شد نباتات

که این رغبت مر او را هست بالذات

غدای آدمی شد جانور هم

غدای خاک نبود غیر آدم

بود کار زمین پیوسته همچین

که از(ا) ین آن شود، وز آن شود این

بخش ۷۶ - سؤال

دگر گفتش که عالم را و آدم

بگو تا شان، چه نسبت هست با هم

بخش ۷۷ - جواب

جوابش داد استاد از سر عقل

که بشنو شرح این از کشف و از نقل

بود آدم ز عالم نسخه راست

که هر چه آنجا نهان اینجا هویداست

ز اوج آسمان، تا مرکز خاک

ببین در لوح بود خویشتن پاک

زمین و آسمان و هر چه خواهی

ز سر تا پای خود بنگر کماهی

مشو غافل ز خود، وز پای تا سر

نظر کن، نه فلک در خویش بنگر

یکی لحم و دوم عظم و سیوم مغز

رگ و خون و پی است ار بنگری نغز

بود هفتم فلک بی شک تو را پوست

دگر هشتم بود ناخن، نهم موست

دگر، گر آیه الکرسی بخوانی

بروج از خود سراسر بازدانی

اگر خواهی که بیرون آیی از شک

بگویم تا شماری جمله یک یک

بیا اول دو چشم خود نظر کن

پس از وی هر دو گوشت را خبر کن

دگر در هر دو بینی راست بنگر

دو پستان را ببین هم نیک در بر

سبیلین است دیگر گفتمت راست

دگر ناف و دهان بر جمله گویاست

چو افلاک و بروجت گشت مفهوم

دگر سیاره را کن جمله معلوم

ازین گفتار من گر رخ نتابی

ز اعضای رئیسه بازیابی

دل است اول که خورشیدی ست روشن

مشو تیره که گفتم روشنت من

دگر زهره است بهرام وجودت

که سر تا پای می آرد سجودت

دماغت هست در اعضا عطارد

که باشد زوت، سعد و نحس وارد

دگر گرده بود ناهید در تو

که شادی زو بود جاوید در تو

جگر چبود دگر برجیس بشنو

که باشد ظاهرت زو تازه و نو

سپرز آمد دگر پیر کواکب

که زو باشد همی سودات غالب

بود شش مر تو را ماه سبک سیر

که قسامی ست در تو از شر و خیر

از این نسخه مشو غافل که پیوست

هر آنچه تو در او بینی درین هست

هر آن چیزی که مشکل باشدت آن

ببین در این که در دم گردد آسان

در آنجا هر چه بشماری سراسر

بود اینجا همه با چیز دیگر

زمین و آسمان و کوه و دریا

بود یکسر همه در تو مهیا

چو یکسر هر چه هست اینجا مهیاست

اگر عرش است آنجا دل در اینجاست

جهان هر چند کو یک شخص پیرست

بر من این کبیرست آن صغیر است

ندارم شک که در عالم هدف شد

کسی کاگه ز سر من عرف شد

از آن رو کشته شد منصور بر دار

که ظاهر کرد با نااهل اسرار

به عاشق قول معشوق ار به رمزست

چرا با وی حدیثش کنت کنز است

زبان عشق، هر ناکس چه داند

کسی داند که اشتر می چراند

سلیمی چون سخن اینجا رساندی

و زین لوح آنچه می بایست خواندی

زبان در کام کش زین بیش مخروش

به بحر معرفت می باش خاموش

چو آگه گشتی از پایان این راه

مکن دیگر حکایت، قصه کوتاه

بخش ۷۸ - سؤال

دگر گفتش فنا چبود، بقا چیست

بهشت و دوزخ و (روز) لقا چیست

بخش ۷۹ - جواب

جوابش داد و گفتش ای خداوند

بگویم زآنچه دانم با تو یک چند

فنا ماییم و این هستی(ست)موهوم

که بی واجب وجود ماست معدوم

بقا ذات خدا دان کوست دایم

به ذات خویشتن پیوسته قایم

مدان گر واقفی از پایه او

وجود ما به غیر از سایه او

اگر خورشید را نبود وجودی

نباشد ذره را هرگز وجودی

مدان جز ذات او را هست و واجب

که غالب او بود والله غالب

یکی را گر شماری صد هزاری

وجود آن مدان جز اعتباری

زیک گر صد کنی، ور بیش تمیز

نمی بیند محقق غیر یک چیز

بر دانا، یکی کی در شمارست

که آن باشد یکی گر صد هزار است

هزاران نیست جز یک یک دگر هیچ

که دادستی تو آن را پیچ در پیچ

کسی کش در وجود یک شکی نیست

هزاران در هزارش جز یکی نیست

اگر خواهد دلت کین رمز خوانی

به تمثیلیت بگویم تا بدانی

بقا را دان تو آبی پاک روشن

که شد جاری میان صحن گلشن

به قدر قابلیت گشت هر ورد

از آن آب روان یک سرخ و یک زرد

اگر خواهی که بگشایی تو این بند

وجود مامدان جز قابلی چند

ندارد جز فنا در کار ما راه

که باقی اوست، الباقی هو الله

ازین موج و ازین دریا چه گوییم

بقا دریا بود ما موج اوییم

شوی آگه ز کنه این ضرورت

اگر دانی هیولا را و صورت

دگر از جنت و دوزخ سؤالی

نمودی نیست این خالی ز حالی

اگر خلق ذمیمه در نوشتی

برو خوش زی که بی شک در بهشتی

ور از خلق بد خود در عذابی

یقین زان دوزخی بدتر نیابی

بر شیرین و تلخ، از رسته توست

بهشت و دوزخت وابسته توست

دگر گفتا بقا جز معرفت نیست

چه گویم وصف آن کان را صفت (نیست)

هر آن کو عارف سر وجود است

مر او را هر چه بینی در سجود است

چه خوش گفت این سخن آن مرد عارف

که بود از خویش و ذات خویش واقف

مبین جز ذات او در کل ذرات

که در ذرات چیزی نیست جز ذات

شود روشن گرت باشد تمیزی

که غیر از ذات بی چون نیست چیزی

بخش ۸۰ - سؤال

دگر گفتش که ای پیر معانی

چگونه کرد باید زندگانی

چه نوع از پیش باید بردن این کار

چه سان باید شدن این راه دشوار

بخش ۸۱ - جواب

جوابش داد استاد سخن سنج

که نتوان یافتن این گنج بی رنج

اگر هستی به دولت صاحب هوش

بگویم یک دو پندت تا کنی گوش

ز دانش زندگی جو تا توانی

که بی دانش، ندارد زندگانی

گر از دانا نداری هیچ یاری

ز نادان بر حذر می باش باری

کسی کو نیک خواه خود نباشد

بگو با دیگری چون بد نباشد

ببر از صحبت جاهل، که عاقل

نجوید همدمی با هیچ جاهل

کسی کو صحبت جاهل گزیند

چنان باشد که با مرده نشیند

نشاید همچو نادان بود مغرور

که معذور است آن بیچاره، معذور

مکن بر دولت و اقبال خود پشت

که دوران همچو تو، بسیار کس کشت

مناز از دولت و جاه و جوانی

که آن نبود ز ملک جاودانی

مده تا می توانی فرصت از دست

که ریزد باده چون قرابه بشکست

اگر خواهی که از سرما بری جان

به تابستان بنه برگ زمستان

به صحرای امل دانه چه کاری

که آن دشت است و آن بادگداری

بکن قطع طمع از گنج دنیا

که نرزد گنج دنیا رنج دنیا

طمع برکن ازین منزلگه خاک

که شد ناکام ازو جمشید و ضحاک

به عالم دل منه وین نکته دریاب

که عالم، سر به سر نقشی ست بر آب

جهان هر چند پر زینت سرایی ست

برون کش رخت ازینجا کین نه جایی ست

درین عالم که آدم زو نشانیست

درو هر کس که می بینی بقا نیست

بود هر صنف را یک پیشه مطلوب

که می باشد مر او را آن صفت خوب

در آن کار ار به حد اعتدال است

به عالم نام او صاحب کمال است

چو داد اصناف خود را حق تعالی

به حد خویش، هر یک را کمالی

کمال عالمان نبود بجز علم

کزو یکسر تواضع زاید و حلم

کمال پادشاهان عدل و انصاف

کمال جاهلان نبود بجز لاف

تو را پس نیست ای سلطان از آن به

که باشند از تو در راحت، که و مه

تو را عدل است در فرمان اطاعت

ز تو عدلی به از صد ساله طاعت

درون خسته ای را شاد کردن

به از صد کعبه ات آباد کردن

در آن عالم که باشد دید و وادید

نخواهند از تو غیر از عدل پرسید

چو شیرین دید کان استاد کامل

بگفت این نکته ها با شاه عادل

ثنا گفتش که ای دانای آگاه

مرا هم گو که چون باید شدن راه

چو دادی پند خسرو، پند من هم

بفرما تا شوم آسوده از غم

سخنهایی کزو جان تازه گردد

جهان زو هم پر از آوازه گردد

بخش ۸۲ - پند دادن بزرگ امید شیرین را

چو بنشید این سخن مرد گزیده

جوابش داد و گفت ای نور دیده

شنو ده پند و شو آزاد از رنج

که این ده پند باشد به ز صد گنج

بخش ۸۳ - پند اول

نخستین آنکه در پنهان و در فاش

خدا بر خویش حاضر دان و خوش باش

چو دانی حاضرش همواره بر خود

نیاید از تو چیزی کان بود بد

دلت گر خواهد این راکنه و غایت

بدین پندت بگویم یک حکایت

بخش ۸۴ - حکایت

شنیدستم که یک باری جوانی

دل خود داده بد با دلستانی

دلش چون گیسویش همواره در تاب

نه روز آرام بودش نی به شب خواب

بسی کوشید تا من بعد ده سال

به وصلش رهنمونی کرد اقبال

چو خلوت کرد و با محبوب بنشست

طمع می خواست تا سویش کشد دست

که ناگه آن پری در لرزه افتاد

دل عاشق شد از این غصه ناشاد

بدو گفت از که می ترسی غمی نیست

که اینجا هیچ کس نامحرمی نیست

جوابش داد آن معشوق عاقل

که ای عاشق مرو پر از پی دل

که مخلوق ار چه اینجا نیست ظاهر

ندارم شک که خالق هست حاضر

چو گفت این عاشق از غیرت برافروخت

و زان آتش هوای خویشتن سوخت

که تا دانی که هر کو هست با دوست

نباشد شک که لاشک دوست با اوست

میفت از ره مخور بازی به شاباش

به هر حالی که هستی با خدا باش

بخش ۸۵ - پند دوم

دوم پند آنکه با نادان مشو یار

که از نادان، کشی اندوه بسیار

ز نادان، عاقل آن به کو گریزد

که از او جز سیه رویی نخیزد

ز دانا گر رسد صد جور بهتر

که نادانت دهد صد بدره زر

ببر از مرد جاهل تا توانی

که با او هست ضایع، زندگانی

مکن هم صحبتی با هیچ جاهل

که خوش زد این مثل، آن مرد کامل

که با ناجنس، صحبت داشت یک دم

اگر جنت بود، باشد جهنم

اگر خواهی که هرگز نبودت بد

نشین تا می توان، با بهتر از خود

سخن بشنو ز دانا، تا که بتوان

مبین نادان که بادا مرگ نادان

تو شیرینی شنو این پند شیرین

که دانایان پیشین گفته اند این

که با ناجنس منشین و میامیز

بود تا سعیت از نادان بپرهیز

که یک نادان، برانگیزد از آن گرد

که صد دانا نیارد چاره اش کرد

بخش ۸۶ - پند سوم

سیوم پند این بود ای سرو آزاد

که بر حسن و جوانی پر مشو شاد

ز من بشنو سخن تا می توانی

مشو مغرور، بر حسن و جوانی

خرد را با جوان، بیگانگی دان

جوانی شاخی از دیوانگی دان

به ملک عاقلی باشد امیری

جوانی را به سر کردن به پیری

جوانا پرستم بر خویش مپسند

که از پیران شنیدستم من این پند

که نبود در جوانی غیر مستی

غم پیری، جوانی خور که رستی

بنه روز جوانی بهر خود برگ

جوان تا پیر باشد، پیر تا مرگ

جوانی را که از وی در عذابی

غنیمت دان که مشکل بازیابی

مباش از کار و کرد خویش خشنود

که غفلت نقد عمرت جمله بر بود

جوانی را کزو هستت حسابی

گه پیری، خیالی دان و خوابی

بخش ۸۷ - پند چهارم

چهارم پند من این است ای ماه

که سوی خود مده غماز را راه

مکن غماز را تمکین که غماز

به دیگر کس بگوید حال تو باز

نداری مردم غماز را دوست

که نیک ار باز بینی، دشمنت اوست

بود تا سعی و جهد از وی بپرهیز

که غماز است هر جا آتش انگیز

به خود غماز اشک بی ترحم

از آن رو می فتد از چشم مردم

مشو با مردم غماز همدم

مساز او را بر خود هیچ محرم

که پیش مرد دانا روشن است این

که در دوزخ بود مرد سخن چین

سخن چین را به دانا محرمی نیست

چرا کان بی سعادت آدمی نیست

ببر تا می توانی زو ارادت

جدایی زو نباشد جز سعادت

بخش ۸۸ - پند پنجم

بود پند من این پنجم که دانا

نگیرد سخت بر خود رنج دنیا

ببین دنیا و بر خود نیک برسنج

که دنیا نیست غیر از خانه رنج

دو در دارد جهان و آن کس برد سود

کزین در آید و زان در رود زود

سرای دهر را چون نیست بنیاد

خوش آن عاقل که در وی، رخت ننهاد

جهان دیوی ست کو خوش نیست با کس

نبندد دل کسی هرگز به ناکس

جهان چیزی ندیدم، بلکه جان نیز

نبندد هیچ دانا، دل به ناچیز

غم دنیا مخور تا می توانی

نصیحت گفتمت دیگر تو دانی

امل چون نیست غیر از ذل و پستی

غنیمت دان درین یک دم که هستی

منه بر بود و نابود جهان دل

که خوش گفت این سخن، آن مرد کامل

دو روزه عمر اگر داد است اگر دود

چنانچش بگذرانی، بگذرد زود

بخش ۸۹ - پند ششم

ششم پندت بگویم، گر کنی گوش

گرت زخمی رسد از دهر مخروش

گر آسیبی رسد از چرخ وارون

دل خود را مکن زین غصه پر خون

به ناخوش، خوش برآ، تا می توانی

که خوش نبود به تلخی زندگانی

مصیبت چون رسد، بر کف مزن کف

که بر خود می کنی آن را مضاعف

ز دست محنت دوران بری جان

اگر مشکل کنی بر خویش آسان

ز ویرانی تن تا برنتابی

که هست این خانه را رو در خرابی

ازین دریای محنت رخت برکش

که گاهی خوش بود، گاهیت ناخوش

مشو از ریسمان چرخ در چاه

مرو گفتم به بازیهاش از راه

به نابودش مشو محزون و غمگین

مگردان هم ز بودش کام شیرین

پر از بود و ز نابودش مکن دود

که نه بودش اثر دارد، نه نابود

بخش ۹۰ - پند هفتم

دهم از هفتمین پندت نشانی

اگر گوشت بود با من زمانی

به هر حالی که باشی، تا که بتوان

ز کس هرگز مرنج و هم مرنجان

مرنجان کس، که پیش اهل اسرار

گناهی نیست محکمتر ز آزار

هر آن کو ره نبیند هست کوری

مکن تا می توان آزار موری

مکش بر هیچ دشمن تیغ و خنجر

به خود زن تا توانی چون قلندر

منه بر خاک، پا دیوانه و مست

که اندر زیر هر پایی سری هست

شو از آزار کردن نیک بیزار

که نبود آدمی خود مردم آزار

گذر ز آزار کاخر دیدم و بود

کم آزاری کلید گنج مقصود

اگر همچون سلیمی پاک دینی

نیازاری به آزاری که بینی

که او نیک اعتقاد و پاک دین است

مدام از همت مردان چنین است

بخش ۹۱ - پند هشتم

ز پند هشتمت گویم کزین پند

برآید اهل دولت را دل از بند

مرو تا جهد داری از پی دل

کزو کس را نیامد کام حاصل

دل از هستی خود یکباره بردار

مشو سرگشته گرد خود چو پرگار

بپوش از مهر دوران چشم و شو شاد

که خوش گفته ست این یک بیت استاد

همه مهری ز نادیدن بکاهد

هر آنچه چش نبیند دل نخواهد

دل از دل بر کن و از دیده هم نیز

که باشد دیده و دل، هر دو یک چیز

ز اول دیده را بر دوز و آنگاه

ز دل بگذر که آسان می شود راه

به تن شو خاک و زن بر دیده ها گرد

که خون از دیده و دل می خورد مرد

گر از جور زمان خواهی رهایی

مکن با دیده و دل آشنایی

که مرد از این و آن سیخ تفیده

گهی بر دل خورد گاهی به دیده

بخش ۹۲ - پند نهم

بود پند نهم اینت که تدبیر

نیارد کردکس با امر تقدیر

میفکن پنجه با تقدیر رفته

کزان دل گرددت رنجور و تفته

هر آن کس را که نیکی سرنوشت است

مدام از نیکی خود در بهشت است

دگر آن را که بد دادندش از پیش

به دوزخ باشد از فعل بد خویش

چو دارند از ازل هر یک قراری

نباشد هیچ کس را اختیاری

چو بارد تیغ در بی اختیاری

بنه گردن که تدبیری نداری

که سرگردان این مهرند ذرات

و زین کار است عقل عاقلان مات

درین صحرا که ره زو نیست بیرون

به هر چه آید مکن چندین جگر خون

متاب از امر فرمان سر، که دانا

نمی یارد نهادن زو برون پا

چو واقف گشتی از پایان این راه

به هر چه آید بگو الحکم لله

بخش ۹۳ - پند دهم

دهم پند این بود، می گویمت فاش

که دنیا را بقایی نیست، خوش باش

کسی جامی نخورد از شربت دهر

که در آخر ندادش کاسه زهر

اگر خواهی که از عالم بری کام

مخور بازی ازین بازنده ایام

ببین زاکنون که هستی تا به حوا

کز ایشان نیست غیر از نام بر جا

برون کش رخت ازین دریا به تلبیس

که شد بر باد از وی تخت بلقیس

چرا...ناشکیبی

که کارش نیست جز مردم فریبی

ز دوران نیست یک دل، کو غمین نیست

فلک را روز و شب کاری جزین نیست

ز عشق و عاشقی بگذر تمامی

که آخر نام ماند از ویس و رامی

مکن دل خوش که در این تخت گردون

نه لیلی را اثر ماند و نه مجنون

ز دنیا بگدر و اندیشه اش نیز

که عاقل نشمرد ناچیز را چیز

برو زین رشته دنیا مخور پیچ

که دیدم سر به سر هیچ است بر هیچ

بخش ۹۴ - تنبیه

دلا بیدار شو از خواب پندار

که شمشیر اجل را نیست زنهار

امل بگذار، کارد خواب مستی

غنیمت دان درین یک دم که هستی

امل را نیست کاری غیر ازین هیچ

که در کار افکند هر لحظه صد پیچ

مناز از دولت و فر همایون

که دیو دهر دارد طبع وارون

کمینه خوی او این است مستیز

که ننشسته ز پا گوید که برخیز

مشو نادان درین ره زانکه عاقل

نشد هرگز چو جاهل از پی دل

از آن کار جهان هرگز نشد راست

که از یک نقطه شد وان هم نه پیداست

به این نقطه دلم کاری ندارد

چرا کین نقطه، پرگاری ندارد

مشو غافل ازین دوران زمانی

که بر یک نقطه می گردد جهانی

مدان دور زمان جز نقطه حال

کزو شد هفته و روز و مه و سال

منه دل خوش بدین دوران که دوران

نه سر پیداست او را و نه پایان

نبرد از گردشش کس ره به جایی

که او را نه سری آمد نه پایی

به دولت دل مگردان شاد ازین بیش

که باشد از پی یک نوش صد نیش

مخند از خنده دوران و بگذر

که در هر خنده صد گریه است مضمر

نزد از کام دل، کس خنده ای رست

که بازش دل نگشت از گریه ها سست

کسی کامی نبرد از چرخ افلاک

که از ناکامیش ننشست بر خاک

مدار از گردش گردون، طمع کام

که می باید شدن زو کام و ناکام

مشو مغرور اگر کامت دهد دور

که در هر کام او پنهانست صد جور

چو خسرو را ز دولت کار شد راست

ز مغروری فتاد اندر کم و کاست

بخش ۹۵ - نامه نوشتن پیغمبر صلی الله علیه و سلم به پرویز

چنین دادم خبر داننده استاد

که چون خسرو، ز تخت و بخت شد شاد

به تخت کامرانی چون کی و جم

همه ملک جهانش شد مسلم

که ناگه زابطح و یثرب برآمد

لوای رایت نور محمد

ز اسلام و ز دین تازه او

به شرق و غرب شد آوازه او

به هر جا نامه او شد روانه

و زان پر نور شد چشم زمانه

چو آمد نامه اش نزدیک پرویز

ز مغروری شد از خشم و غضب تیز

نکرد اندر رسول او نظاره

ستاد آن نامه را و کرد پاره

چو برگردد ز شخصی دولت ای یار

کند هرچش نباید کرد ناچار

چو از بی دولتی کرد، آن تباهی

ازو برگشت تخت و ملک و شاهی

ببین تا زان، چه اش آمد فرا پیش

فتادش آتشی از خویش بر خویش

بدین خلق بدش، نگذشت یک چند

که شیرویه گرفتش کرد در بند

چه گویم حال آن وارونه شوم

که حال او سراسر هست معلوم

بشخته روی و کوته قد و اشقر

ز سیرت، صورتش صد بار بدتر

نیامد زان شقی جز جور و بیداد

که فرزند چنان از کس مزایاد

پریشان روزگاری ابتری بود

اگر چه بود از مریم، خری بود

مگو شیرویه، نامش روبهی نه

چه شیرویه که روبایی ازو به

چو خسرو شد اسیر بند و زندان

ازان در بند شد شیرین دو چندان

ازو یک دم نمی بودش جدایی

که خوش نبود ز یاران بی وفایی

در آن زندان، نگه داریش می کرد

دلش می داد و غمخواریش می کرد

گهش گفتی مخور غم بشنو از من

که بر کس حال فردا نیست روشن

مکن بی صبری و می کن تحاشی

که بسیار این مثل بشنیده باشی

بسا کس بر سر بیمار بگریست

که مرد او ناخوش و بیمار خوش زیست

بسی بازیچه ها کرده ست ایام

که داند تا چه خواهد شد سرانجام

گهش گفتی مشو ای شاه ناشاد

به جای عیسی از مریم خری زاد

مخوانش گوهر خویش آن بد اختر

که هست او بی شکی فرزند مادر

کسی از بدگهر، نیکی نجوید

زمین شوره سنبل زو نروید

به بند وغصه مرد ار در هلاک است

اگر عمرش بود باقی چه باک است

ورش بر بخت نبود کامرانی

بدل گردد به مرگش زندگانی

مشو دلتنگ ازین نیلی دوایر

چه داند کس که چون خواهد شد آخر

جوابش داد خسرو، گفت غم نیست

چو تو دارم، ز بختم هیچ کم نیست

دل مرد از بلاکی غم پذیرد

که روزی زاید و یک روز میرد

مراد من، تو بودی از دو عالم

چو تو دارم چه باشد خوردنم غم

در این عالم که ملک زندگانی

ندادستند کس را جاودانی

جوانی رفت و پیری شد پدیدار

کشیدم گرم و سرد دهر بسیار

اجل بر کشتن من، گو مکن دیر

که از دوران شدم یکبارگی سیر

ببر گو باد ازین سردابه گردم

که از گرمی او دل سرد کردم

بهشتم گرم و سرد و نیک و بد را

که کردم من به سر دوران خود را

نرنجم زآنچه آن را کشته ام پیش

که شستم عاقبت برکشته خویش

چو خود کردم، مرا تاوان نباشد

بلی خود کرده را درمان نباشد

در آن بند و در آن زندان دلگیر

شنیدم کان شده با همدگر پیر

به هم خود را همی دادند تسکین

گهی او قصه ای گفتی، گهی این

گر این از درد دل و آواز دادی

به لطفی او دل این باز دادی

ور او کردی گران دل از شکایت

سبک کردی دل اینش از حکایت

درین گفت و گزارش هر دو در تب

همی بودند تا شد روزشان شب

چو شب، دیبای کحلی بر سر آورد

زمانه سر به بی مهری برآورد

ز شیرینی ترش شد دهر را چهر

شد اندر چاه مغرب خسرو مهر

فلک درهم شد از خشم پلنگی

سیه شد روی شب، چون موی زنگی

زچشمان ریخت خسرو ساعتی آب

وز آن انده دو چشمش رفت در خواب

دگر زان رنج و زان تاب و از آن دود

دل شیرین زمانی هم بر آسود

فرود آمد ز روزن ناسزایی

چنان کاید فرو ناگه بلایی

فرود آمد روانی تا بر او

نشست از پای اما بر سر او

چنان زد دشنه ای بر پهلوی شاه

که گیتی را برآمد از درون آه

چو خسرو چشم بگشاد و چنان دید

تحمل کرد از آن زخم و نجنبید

نزد دم زان و داد اندر زمان جان

که تا شیرین نگردد با خبر زان

مر او را بود ازین سان، حال و شیرین

به خواب اندر چنین می دید مسکین

که شمع دولتش بی نور گشتی

زچشمش روشنایی درو گشتی

ازین هیبت بجست از خواب و بر خاست

سراسیمه نگه کرد از چپ و راست

چه دید آن شب، که آن را کس مبیناد

بدان روز بدش دشمن نشیناد

تهیگاه شه کشور دریده

طمع از جان به صد حسرت بریده

تنش رنگین ز خون از پای تا فرق

ز سر تا پای در دریای خون غرق

چو شیرین کرد از آن حالت نظاره

گریبان تا به دامن کرد پاره

کشید از ساق موزه خنجری تیز

به خود زد خفت در پهلوی پرویز

نشد زو خاطرش آزرده یک موی

لبش بر لب نهاد و روی بر روی

بدان شد خاطرش یکباره خشنود

در آغوشش گرفت و خوش برآسود

چو برزد خور ز چرخ نیلگون سر

زخون دیده شد روی زمین تر

زمانه بس که خون با خاک آمیخت

کواکب خون شد از چشم فلک ریخت

نمی گویم از آن مرگ و از آن زیست

که کس نشنید از آن حرفی که نگریست

از آن ماتم کزو جانهاست در جوش

جهان را تازه شد مرگ سیاووش

از آن آوازه کافتاد از چپ و راست

فغان از مرد و زن هر گوشه برخاست

چو بشنید این سخن شیرویه شوم

که از حلوای شیرین گشت محروم

برآشفت و به خود پیچید چون مار

بخورد از آن پشیمانی بسیار

کزین اندیشه او شبها نمی خفت

که با شیرین شود بعد از پدر جفت

چه گویم تا مدام از نوک پرگار

چها می سازد این چرخ ستمکار

نمی بینم ز تاثیر ستاره

عجایبهای دوران را شماره

جهان را هست ازین بسیار در جیب

کشیده پرده ای بر روی صد عیب

ز نو هر ساعتی نقشی نگارد

عجایبها بسی در پرده دارد

چو لاله کس نزد زین بوستان سر

که سر تا پا نکرد او را به خون تر

چه داند کس که این خود رای وارون

چها می آورد از پرده بیرون

مدار اندر مدار او مدارا

که نه بهمن ازو ماند و نه دارا

مشو داماد چرخ آبنوسی

که پر دیده ست از این گونه عروسی

مشو غافل ازین دریای پر نیل

که می گرید هنوز از مرگ هابیل

مدار از وی ترحم، چشم قطعا

که پر خون کرد طشت از خون یحیی

عجب مشمر گر این گردنده گردون

سر ایرج نهد پیش فریدون

بزن آبی و زین آتش مزن جوش

که ناحق رفت در خون سیاووش

مکن حیرت، اگر خسرو زبون شد

ببین احوال کیخسرو که چون شد

مگرد از کشتن خسرو پریشان

ببین یک یک همه احوال پیشان

که گاه مرگ، کردند این زمین بوس

چه جمشید و چه ضحاک و چه کاووس

فلک را نیست در گردش جز این کار

که این را بر کشد، آن را کشد خوار

فلک کج رو بود، با او مشو راست

که او را هیچ پا از سر نه پیداست

مکن بد تا توان، از بد بیندیش

که هر کو بد کند بد آیدش پیش

به بد کردن مکن دل خوش، که دوران

جزای بد دهد آخر دو چندان

گرت در زندگی نبود جزایی

دهندت بعد ازین مردن سزایی

مکن دل خوش که بد کردی و مردی

تو پنداری مگر خوردی و بردی

مخور خرمن، مگو کین ده خراب است

که بر هر یک جوی، سالی حساب است

مشو غافل که هر کو برد راهی

جهان نزدش نیرزد برگ کاهی

تو این خرمن که برگ کاه ازو به

درین صحرا همه بر باد برده

مکن از باد و بود دهر دل شاد

که بودش سر به سر باد است بر باد

منه دل بر جهان، زیرا که ایام

نه از بودت اثر ماند نه از نام

جهان با دستگاه و لات و لوتش

خراسانی است وان جفتی بروتش

مکن تا می توان زو هیچ یادی

که نبود زو بروتی بیش و بادی

جهان کش صد هزار آزاد بنده ست

پیازی دان که تو بر توش گنده ست

جهان کز وی نمی برد دلت طمع

بود ریشی برو چندین مگس جمع

چه جای ریش مرداری ست پرگند

رو گرد آمده هر سو سگی چند

نباشد این جهان را مرد در خورد

جوانمردی مجو زین ناجوانمرد

بمان سازش که این ناساز از تو

نداده می ستاند باز از تو

جهان را نیست غیر از رنگ و بویی

زمان را نیست جز گفتی و گویی

مخور نیرنگ چرخ لاجوردی

که رنگ و بویش آرد روی زردی

جهان و هر چه اسباب جهان است

مدان سودش که سر تا پازیان است

درین بیغوله دشت بی سرو پا

که پایانش ز هر سو نیست پیدا

دلا خوش می نهم راهیت در پیش

جهان و هر چه دارد از کم و بیش

به بادش ده که آخر گرد باشد

اگر خود گنج بادآور باشد

جهان را دور کن از خویش و بگذر

بود بانگ دهل از دور خوشتر

مشو بهر جهان بسیار در بند

جهان بگذار و بر ریش جهان خند

بنه بار جهان از دوش و بگذار

که خوشتر می رود مرد سبکبار

نه یک عالم به یک ذلت نیرزد

که صد عالم به یک منت نیرزد

نشین بر اسب ترک و سخت کن تنگ

مکش بار جهان، همچون خر لنگ

بهل دیوی و همجنس ملک شو

مسیحاوار بر چارم فلک شو

مشو ناخوش که عالم را بقا نیست

از آنش نام جز دار فنا نیست

برون کش رخت خود، زین دار فانی

که نبود دار فانی جاودانی

بجه از بازی این چرخ چون برق

که شد قارون و مالش در زمین غرق

شوی آنگه ز ملک جاودان خوش

که سازی تلخ و شیرین جهان خوش

متاع دهر چبود زیب و زینت

مخرکان می برد از دست، دینت

مخور غم، شاه ملک بی غمی باش

نه ای حیوان، در این ره آدمی باش

طمع بگدار و بگدر کان گدایی ست

طمع یکسو نهادن پادشایی ست

برین ده دل منه ای روشنایی

که خوشدل باشد از ده، روستایی

چرا باید به چیزی کرد برداشت

که آخر بایدت بگدشت و بگداشت

چو آخر بایدت رفتن ازین ده

ز اول بار اگر بگداریش به

برون شو زین سرای پر ز آتش

که هرگز، کس نزد در وی دمی خوش

جهان را نیست غیر از طبع وارون

که بارد ز ابر تیغش دم به دم خون

مشو مهمان این وارونه، زنهار

که مهمانی کند، آنگه کشد خوار

منه دل بر جهان زین بیش و اسباب

که اینها نیست غیر از نقش برآب

بهل این خاکدان شاها که بادی ست

که از شاهان منادی بر منادی ست

که گر ملک جهان داری مسلم

بباید رفتنت آخر به صد غم

گرت در سر هوای زندگانی ست

بمیر از خود که عمر جاودانی ست

چرا کز این جهان، آن زنده جان برد

که پیش از مرگ تن از خویشتن مرد

درین عالم که جمشید و فریدون

یکی زو سر نیاوردند بیرون

مگو خسرو شد اندر خاک پیوست

که زیر هر قدم کیخسروی هست

بخش ۹۶ - در نصیحت فرزند خود شمس الدین محمد طال عمره گفته شده

ببین ای از ازل گشته موید

دو چشمم خواجه شمس الدین محمد

به دانش در جهان بگزیده من

به بینش نور هر دو دیده من

ز بخت خود، دل خرسند دارم

که در عالم چو تو فرزند دارم

خدایا تا بود دور و زمانت

خدا دارد به نیکی در امانت

دم از دم روز و شب به خواهدت بود

که تا هستی تو، هستم از تو خشنود

درین سی سال تا هستی به مردی

ز خدمت هیچ تقصیری نکردی

چو تا غایت نکردی هیچ تقصیر

نخواهی کرد تا خواهی شدن پیر

مبادت چشم زخم از چرخ ریمن

که هست امید من اینکه پس از من،

به نیکویی بمانی جاودانه

شوی در شعر، مشهور زمانه

که در دوران، به از اقران خویشی

چه اقران، بلکه از صد ساله بیشی

نشاط انگیز و غم کاه و دل افروز

درین دوران بحمدالله که امروز

ندارد کس چو من فرزانه فرزند

گران قدر و سبک روح و خردمند

یقینم ای مرا چون عمر در خور

که از پندم نخواهی تافتن سر

نخست آنکه از خودی خود جدا باش

به هر حالی که باشی با خدا باش

چنان از ما قبولی کن تحاشی

که مقبول خدا و خلق باشی

مکن آزار موری تا توانی

که این آمد مراد زندگانی

چو جباران به نخوت سر میفراز

تواضع را شعار خویشتن ساز

چو آتش سرمکش، چون آب شو پاک

که آخر خاک می باید شدن خاک

رها کن هر چه نابایست باشد

مکن چیزی که ناشایست باشد

جوانی را مکن ضایع به غفلت

که ما کردیم و پر دیدیم از آن لت

اگر خواهی که ننشینی جگر خون

منه پا از طریق شرع بیرون

تحمل کن به هر چیز و مشو گیج

که نبود بی تحمل مرد را هیچ

تحمل کن ز اعلا و ز ادنا

که خوش گفت این سخن آن مرد دانا

به چشم کم مبین در هیچ ذره

که او را هم ز خورشید است بهره

مکش پا واپس، افتادی چو در پیش

مکش پا از گلیم خویش هم بیش

بود تفریط در هر حالتی شوم

مکن افراط کان هم هست مذموم

تو اول خویش را از غم بری کن

پس آنگه دیگری را غمخوری(کن)

مکن انفاق چون خود بی نوایی

که گر خود را نه ای کس را نشایی

چراغی کان ز بهر خانه باید

مثل باشد که مسجد را نشاید

مده از دست حزم و پیش بینی

وگر نه پر به روز غم نشینی

مکن در رنج بردن هیچ تقصیر

که هستم این نصیحت یاد از پیر

چو از رنج تو گنج آید پدیدار

ببر رنج ای جوان و گنج بردار

تو شو مشغول کار و باش حاضر

که هر کاریش مزدی هست آخر

متاب از رنج در کار و مجو هیچ

که ضایع نیست در درگاه او هیچ

چو نوشی، لقمه گرد سر مگردان

که راهی نیست از لب تا به دندان

اگر خواهی که در محنت نمیری

بکن روز جوانی فکر پیری

چو مشکلهای دوران غم فزاید

چنان زی کانت آسانتر برآید

به گیتی گر حضور ار عمر خواهی

مگرد از هیچ رو گرد مناهی

برای روز بد چیزی بنه زر

که باشد احتیاج از مرگ بدتر

چو حیوان درمیفت اندر علفزار

که دایم خوار باشد مرد پرخوار

ازین بهتر نباشد سرفرازی

که نفس خود زبون خویش سازی

مگو تا جهد داری با زنان راز

که زن رازت بگوید سر به سرباز

به احمق در سخن گفتن نکوشی

جواب احمقان باشد خموشی

اگر خواهی که باشی با سعادت

سعادت نیست غیر از ترک عادت

مکن هر چیز کان خیزد ز دستت

که بیراهی کند چون خاک، پستت

مکن گر داری ای جان پدر هوش

خدا را در همه کاری فراموش

ز صحبتهای بد بگریز چون تیر

کزان بدتر نباشد هیچ تقصیر

دمی غم جمله عالم نیرزد

همه عالم به یک دم غم نیرزد

چرا باید نهادن بر جهان دل

چو آخر بایدت کندن از آن دل

مکن بد تا توانی و مخور غم

فراغت جوی از کل دو عالم

مکن خود را به زندان جهان بند

جهان بگذار و بر ریش جهان خند

مکش سختی و می کن درجهان زیست

به هر نوعی که آسان بر توان زیست

مرو تا می توانی از پی دل

که جز ناکامی از وی نیست حاصل

مکن ویران سرای دهر آباد

که آن را جز خرابی نیست بنیاد

چو گنج و ملک را رو در تباهی ست

گدا بودن درین ره پادشاهی ست

نبینی یک سر مو آن زمان بد

که بینی هر بدی را بهتر از خود

بخش ۹۷ - گفتار در خاتمت کتاب

سلیمی هان و هان تا چند و تا کی

بهارت با سر آید بگدرد دی

بهار زندگی و ایام شادی

ندانستی که چون بر باد دادی

نشد از عمر هیچت در شماری

نبودت جز خیال و خواب کاری

به دنیا روز و شب افتاده در پیچ

نکردی هیچ فکر آخرت هیچ

چو عمرت روز خود با شب رسانده ست

کنون غافل مشو یک دم که مانده ست

چو دانستی که حاصل از جهان چیست

نباید بعد ازین چون غافلان زیست

ازین دریا که طوفانها ازو خاست

برون کش پا که پایانش نه پیداست

درین وحشت سرای آدمی خوار

که هیچش نزد دانا نیست مقدار

بکش سر، کان سراسر نیست سودا

بنه رو تا بر او هر کس نهد پا

چو کس را در جهان استادگی نیست

به عالم بهتر از افتادگی نیست

چو آخر خاک خواهی شد به خواری

ندیدم هیچ به از خاکساری

مچر در دشت دنیا همچو دابه

که دنیا را دهی دیدم خرابه

کسی کافتاد چون خاک اندرین ده

به بادش ده که خاک راه ازو به

گرفتم کز زمین رفتی بر افلاک

چه خواهد بود کار یک کفی خاک

هوا بگذار تا نبود غباری

که او را نیست غیر از گرد، کاری

منه دل بر هوای نفس، زنهار

که نبود گرد او جز رنج و تیمار

هوا بگذار و بگذر کز بزرگان

شنیدم این سخن کارزد به صد جان

نباشد با هوا هر کس که مرد است

که همراه هوا همواره گرد است

نینگیزد هوا در راه خود مرد

که هر مردی برون ناید ازین گرد

به هم کش بار، کین ره سخت تنگ است

به همت رو که پای عزم لنگ است

مخر چیزی ازین دکان عطار

که دارد داروی بیهوش در کار

بکش دست طمع از کاسه دهر

که در وی نیست غیر از شربت زهر

مجو زین بی مروت هیچ یاری

که باشد در قرارش بی قراری

مکن در رهگدار دهر لنگر

درین ره، توشه ای بردار و بگدر

جهان کان غیر درد و رنج نبود

به غیر از عرصه شطرنج نبود

مکن ضایع بدین شطرنج اوقات

که آخر بازیش برد است یا مات

خوش آن کس کو بدین بازی نتازید

که با او هیچ کس قایم نبازید

مده بازی عمر خویش ازین بیش

به تلخی، مگدران روز و شب خویش

مشو غمگین که عالم جز دمی نیست

ز ملک بی غمی به عالمی نیست

جهان کز وی کسی نشنید جز نام

نبیند کس درو یک لحظه آرام

سخن بشنو ز من تا فرصتت هست

مده در هر چه هستی فرصت از دست

مباش از عشق خالی تا توانی

که عشق آمد حیات جاودانی

مبین جز عشق چیزی کان نه نیکوست

که عالم نیست جز آیینه دوست

مشو چون برف و یخ در ره فسرده

که باشد آدمی بی عشق مرده

طفیل عشق شو گر خود مجازی ست

که عالم خود طفیل عشقبازی ست

برو بر «کل یوم» دیده بگمار

که حق را نیست غیر از عاشقی کار

تو هم گر مرد راهی دیده واکن

برو عاشق شو و کار خدا کن

درین کشور اگر داری تمیزی

مبین جز عاشق و معشوق چیزی

جهان را نیست غیر از عشق موجود

که نبود در جهان جز عشق مقصود

دل من کز طریق عشق دم زد

برین دفتر ازین معنی رقم زد

برای عاشقان از نوک خامه

نوشت از عاشقی این عشق نامه

مبین در وی همین افسانه زنهار

که درج است اندرو صد گونه اسرار

مرا زین می رسد صد گونه دعوی

که هر حرفی ست زان صد بحر معنی

به هر حرفش فرو رو چون سیاهی

که خورشیدی درو بینی کماهی

نگیری مشکلاتش را به آسان

که هر حرفی درو گنجی ست پنهان

ازین نغمه که داود است ازو مست

گرش خوانی زبور پارسی هست

بود هر حرف ازو شاخ گلی راست

که بر وی بلبلی از عشق گویاست

به مجموعی بهشت روزگار است

که هر بیتیش باغی پربهار است

نسیمش هست چون باد بهاری

ز هر یک چشمه اش صد بحر جاری

بدین شعرم که نور ذوالجلال است

به معنی سر به سر سحر حلال است

یقین دانم که تحسینها نمودی

درین دور ار نظامی زنده بودی

مرا امروز ازین فیض الهی

به عالم می رسد دعوی شاهی

که در بستان دوران زین گل نو

دگر ره تازه کردم روح خسرو

درین دعوی نه پنداری مراکم

که هستم من بدین دعوی مسلم

مکن ای مدعی بر شعر من زور

که روشن می شود زو دیده کور

چو گردد مرده زو زنده به معنی

سزد گر خوانیش افسون عیسی

درین عالم که هر روزی ست روزی

بود هر بیت من عالم فروزی

زطعن مدعی کی می هراسم

که من کالای خود را می شناسم

تو را از بحر معنی چون فرج نیست

اگر نشناسیش بر من حرج نیست

من از ناحق که گویی، کی شوم پست

که حق نشناس در عالم بسی هست

سخنهایم که جانها راست محبوب

مبینش بد، که یکسر گفته ام خوب

مگویش بد که هر کو گویدش بد

گواهی می دهد بر کوری خود

بدین درها که هر یک به ز گنج است

ز رشکش خاطر دشمن به رنج است

سزد شاهان اگر بخشند گنجم

که نبود گنج عالم، مزد رنجم

همی کن در در شعرم نگاهی

که هر یک می سزد در گوش شاهی

بود واقع حدیثم نیست این لاف

که خواهد یافت شهرت قاف تا قاف

گدشت از آسمان شعرم یقین است

اگر باور نداری بر زمین است

سلیمی مختفی منشین ازین بیش

به عالم فاش گردان شهرت خویش

چو بلبل برگشا آواز و مهراس

جهان خوشبوی گردان زین گل پارس

به عالم بانگ زین در دری زن

علم بر بام چرخ چنبری زن

به هفت اقلیم عالم سر برافراز

که همچون سعدیی از خاک شیراز

جهان زین شعر نامی تازه گردان

همه عالم پر از آوازه گردان

تفاخر کن بدین اشعار نامی

که کردی تازه زو روح نظامی

حدیث راست را باشد فروغی

به رویم زن اگر گویم دروغی

ور آنها را که گویم هست جایش

ببوس آن را و نه بر دیده هایش

در نظمم مبین ای مدعی خرد

که می دانم که خواهی از حسد مرد

تو را انکار بر این در مکنون

ز دو حالت نخواهد بود بیرون

گرش دانی و کوشی در تباهی

دهی بر حاسدی خود گواهی

وگر نادانی، این باشد مرا سهل

که دانا می کند اعراض از جهل

بدین تقدیر از خویشت گواه است

که کلتا الحالتیت روشنا هست

برو ای مدعی من بعد ازین بیش

مرا بگدار با نیک و بد خویش

مگو با من که این نیک است و آن بد

که من می دانم و نیک و بد خود

من این شیراز کالحق همچو او شهر

عدیلش نیست نه در (بر و نه بحر)

به خوبی رشک فردوس برین است

سوادش نور چشم حور عین است

مصلایش ز جنت خوشتر آمد

که رکن آبادش آب کوثر آمد

ببیند هر که او را دیده باز است

که سروش همچو طوبی سرفراز است

از آن باغش به جنت هست مشهور

که هم غلمان درو بینی و هم حور

گرش خوانی بهشت عدن دان راست

که هم رضوان و هم فردوس آنجاست

کسی کانجا رسد از هفت کشور

ز حیرت گویدش الله اکبر

چنین جایی که مثلش در جهان نیست

مرا اینجا حضوری آنچنان نیست

چنین جایی که آمد رشک گلشن

به هر کس باغ و زندان است بر من

چرا کز من به سر شد روزگاری

که از وی نامدم در دل قراری

روم زینجا که اینجا بودنم بس

چرا کاینجا نداند قدر من کس

رسانیدم در اینجا عمر با شصت

که کس از مهر با من در نپیوست

ز بستانهاش کاید در حسیبی

نگشتم شرمسار از کس به سیبی

زمستانش که گفتن آیدم شرم

نگشت از آتش کس دست من گرم

ز تابستانش اگر مردم به صد تاب

ز کس هرگز ندیدم شربتی آب

تو خود انصاف ده کاینجا چه پایم

که سرما را و گرما را نشایم

مرا گویند یاران سخن دان

که ای در شعر گو برده ز اقران

چو گفتی منبع(و)شیرین و فرهاد

ز مجنون و زلیلی یاد کن یاد

نباید این حدیثت کم گرفتن

که خواهد خمسه ات عالم گرفتن

بلی گفتم بگویم کو مرا بخت

برد زین جایگه روزی دوام رخت

که من اینجایگه قدی ندارم

به خود از گفته خود شرمسارم

روم جایی که بر چشمم نشانند

مرا و شعر من قدرش بدانند

چه باید بردنم زین مردمان جور

که گردون همچو من نارد به صد دور

مرا گر تربیت باشد از آنم

که شعر خویش بر شعری رسانم

اگر چه اندرین شهر زبون گیر

مرا نی شه نوازش کرد نی میر

ولی امید می دارم که ایام

برآرد زین سخن در عالمم نام

پدید آرد مرا گوهر شناسی

کزو بر جان من آمد سپاسی

برافرازم به عالم رفعت او

من افتاده نیم از دولت او

روم این راه اگر چه سنگلاخ است

که اسبم تیز و میدانم فراخ است

من از شعر ار برآید آرزویم

نه خمسه بلکه شهنامه بگویم

من این دعوی اگر دارم نه لاف است

نپنداری که این بر من گزاف است

که پنهان نیست اینک هست موجود

تو برخورشید، گل نتوانی اندود

کسی کو بشنود این شعر رنگین

بود واجب برو صد گونه تحسین

خدایا شعر من کان نور جان است

و زو روشن زمین و آسمان است

به نیکی هر که از وی ناورد یاد

به نفرین زمین و آسمان باد

تم الکتاب بعون الملک الوهاب الموسوم بشیرین و فرهاد فی شهر محرم الحرام سنه ۸۸۶ کتبه!...

سلیمی جرونی

شیرین و فرهاد