معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ جیحون یزدی

میرزا محمد جیحون یزدی ملقب به «نواب»، مشهور به «تاج‌الشعرا» و متخلص به «جیحون» (زادهٔ ۱۲۵۰ قمری در یزد، درگذشتهٔ ۱۳۰۱ قمری در کرمان) یکی از شاعران مشهور یزدی دوره قاجار بود. وى تحصیلات متداول را در زادگاهش یزد گذراند اما ترک وطن کرد و چندى در ایران، هندوستان و اسلامبول به اقامت داشت. وی سرانجام در کرمان اقامت گزید و در همین شهر درگذشت. جیحون یزدى از شعراى آیینى در عصر ناصرى است. اگرچه او در غزل از سبک عراقى پیروى مى‌کند، ولى قالب شعرى او از لحاظ سبک‌شناسى، در سبک خراسانى شکل مى‌گیرد، خصوصا قصاید و مسمطات او که نشان مى‌دهد سرایندهٔ آن‌ها از ادامه دهندگان راه بانیان نهضت بازگشت ادبى است. وى در اغلب قالب‌ها شعر سروده ولى در سرودن مسمط و قصیده تواناتر است. جیجون یزدی مجموعه‌ای به نام «نمکدان» دارد که همانند پریشان قاآنی به سبک گلستان سعدی نگاشته شده است.

قصاید

شمارهٔ ۱ : سپاس آنکه بروی زمین و پشت سما

شمارهٔ ۲ - در منقبت اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب سلام الله علیه

شمارهٔ ۳ - در تهنیت عید غدیر و ستایش علی بن ابیطالب سلام الله علیه

شمارهٔ ۴ - در منقبت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب (ع)

شمارهٔ ۵ - وله : کی نرم میتوان دل جانان را

شمارهٔ ۶ - در مدح قاطع برهان و شریک قرآن واهب الفتح و النصرحجت عصر (ع)

شمارهٔ ۷ - وله : باز این چه فروغست زگل صحن چمن را

شمارهٔ ۸ - در تهنیت ولادت امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۹ - و له : گفتم از گردون کنم اسب و زماه نو رکاب

شمارهٔ ۱۰ - وله : خورشید وش شود سوار آن نگار اسب

شمارهٔ ۱۱ - وله : ای ترک جنگ جوی ترامغفر آفتاب

شمارهٔ ۱۲ - وله : جشن میلاد خداوند سفیران خداست

شمارهٔ ۱۳ - در مدح عصمت کبری صدیقه صغری حضرت معصومه سلام الله علیها

شمارهٔ ۱۴ - وله : بدست خواجه که از فرا و جهان برپاست

شمارهٔ ۱۵ - در مدح کنزالامجاد و فخرالاوتاد مروج الادباء آقا علی آقا زید عزه

شمارهٔ ۱۶ - در تهنیت عید رمضان : رسید عید و بدانسان بروزه بست جهات

شمارهٔ ۱۷ - وله : رخشد از چهره همی جلوه شمس و قمرت

شمارهٔ ۱۸ - وله : تا عبای شه بدوش خویش میر ما گرفت

شمارهٔ ۱۹ - در تهنیت عید قربان : عید قربان بود و حاج به درک عرفات

شمارهٔ ۲۰ - وله : خوش بتو نقاش طرحی دلستان افکنده است

شمارهٔ ۲۱ - وله : ای که زلف تو ولی نعمت مشک ختن است

شمارهٔ ۲۲ - درتهنیت عید قربان : جشن اضحی شد و برطوف حرم کوشش حاج

شمارهٔ ۲۳ - وله : جشن میلاد شه دنیا و ما فیها بود

شمارهٔ ۲۴ - وله : چون ماه من به جانب لب ساغر آورد

شمارهٔ ۲۵ - وله : چو ظل خسروی از خاتم شه برتر از جم شد

شمارهٔ ۲۶ - وله : میم دهان لعبتی نخواهنده ابجد

شمارهٔ ۲۷ - وله : نگار من چو بخیزد بنارون ماند

شمارهٔ ۲۸ - وله : چنین که جلوه گل از طرف مرغزار کند

شمارهٔ ۲۹ - وله : چهر نواب از طرب رخشان تر از اجرام شد

شمارهٔ ۳۰ - وله : عید آمد و ما را ز غم روزه رها کرد

شمارهٔ ۳۱ - در تهنیت عید غدیر و منقبت مولای متقیان علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۳۲ - وله : مرا تُرکی‌ست مشکین‌ موی و نسرین‌ بوی و سیمین‌بر

شمارهٔ ۳۳ - وله : ای که زچشم و لبت نوبت بوس وکنار

شمارهٔ ۳۴ - وله : گفتم بتا هوای سفر بینمت بسر

شمارهٔ ۳۵ - وله : بجز امسال که آمد زسفر عید و امیر

شمارهٔ ۳۶ - مطلع ثانی : کای بهر مرحله اجرام مشار و تو مشیر

شمارهٔ ۳۷ - وله : ای چهره و لعل تو یکی نور و یکی نار

شمارهٔ ۳۸ - وله : چون خلیل از خلعت خلت زحق شد کامگار

شمارهٔ ۳۹ - وله : نوروز در رکاب ولیعهد کامگار

شمارهٔ ۴۰ - وله : بستم چوزی گشاده رواق ملک کمر

شمارهٔ ۴۱ - ممدوح این قصیده معلوم نیست : ای بروی و خوی تو برج مه و چرخ اثیر

شمارهٔ ۴۲ - در تهنیت عید رمضان : مه شوال چو برکوه فرابست کمر

شمارهٔ ۴۳ - وله : به صفاهان چو زری پور ملک آید باز

شمارهٔ ۴۴ - مطلع ثانی : ای خدیویکه وجودت زخدائی اعزاز

شمارهٔ ۴۵ - وله : سزد که یزد نوازد به بام گردون کوس

شمارهٔ ۴۶ - درحیرت از حوادث کون و فساد و مدح محبوب خالق اکبر موسی بن جعفر (ع)

شمارهٔ ۴۷ - وله : هرآنکه هست چو او سرو نار پستانش

شمارهٔ ۴۸ - ممدوح این قصیده معلوم نیست : ترکا گه پیمانه است برخیز و به پیمان باش

شمارهٔ ۴۹ - وله : جهان فهرست ایجاد و سطور امصار ایرانش

شمارهٔ ۵۰ - وله : شیفته برروی سر کاکل چون عنبرش

شمارهٔ ۵۱ - وله : طالع بودت اختر حسن از رخ ساطع

شمارهٔ ۵۲ - وله : از کنز نهانیست کنون کعبه مشرف

شمارهٔ ۵۳ - وله : تیغ هلال تافت چو شوال را زکف

شمارهٔ ۵۴ - درتهنیت روز ولادت با سعادت خاتم، محمدمصطفی صلی الله علیه وآله

شمارهٔ ۵۵ - وله : بروج حصن تبر را که سود بر افلاک

شمارهٔ ۵۶ - وله : سزد نمیدهی از کبر جواب سئوال

شمارهٔ ۵۷ - در تهنیت عید قربان : عید اضحی شد و از دولت این جشن جلیل

شمارهٔ ۵۸ - وله : خور به سرما گفت امروز کنم درک حمل

شمارهٔ ۵۹ - در ستایش ذات کبریائی صفات حضرت رضا علیه آلاف التحیه و الثنا ء

شمارهٔ ۶۰ - وله : ای لبت آتش سوزان و عذار تو ارم

شمارهٔ ۶۱ - وله : ماه رمضان تافت از این بر شده طارم

شمارهٔ ۶۲ - وله : چو شد به لشکر نیسان طلایه دار نسیم

شمارهٔ ۶۳ - وله : زمشکین طره آن چشم چو بادام

شمارهٔ ۶۴ - وله : نامه نوشتم بدلربای خود از قم

شمارهٔ ۶۵ - وله : جهان بگشتم و دیدم بسی مقیم و مقام

شمارهٔ ۶۶ - وله : سلطنت تا بکمان یافت زسر تیپ سهام

شمارهٔ ۶۷ - درآمدن ماه مبارک رمضان : بتا رسد اجل میکشان زماه صیام

شمارهٔ ۶۸ - ممدوح این قصیده معلوم نیست : رمضان آمد و آنگونه از او در حذریم

شمارهٔ ۶۹ - وله : در قرن شاه راستان صاحبقران راستین

شمارهٔ ۷۰ - وله : ظل ملک که چرخ به جان بوسدش زمین

شمارهٔ ۷۱ - در تهنیت عید صیام : رسید عید کمین کرد و تاخت بر رمضان

شمارهٔ ۷۲ - وله : از صدر جهان امروز آفاق طرب زابین

شمارهٔ ۷۳ - وله : آن پسر بچه حور است مگر یا غلمان

شمارهٔ ۷۴ - وله : تا که چون تیر از کمان رفت آن بت رعنای من

شمارهٔ ۷۵ - مطلع ثانی : کیستم من آنکه بوسد آسمان غبرای من

شمارهٔ ۷۶ - وله : سکه صاحبقرانی زد چو شاه راستان

شمارهٔ ۷۷ - لغز سماور و مدیحه : چه باشد آن جم بلقیس تخت سیم بدن

شمارهٔ ۷۸ - وله : کیست آن خسرو شیرین سخن و شور افکن

شمارهٔ ۷۹ - وله : لک السعاده ای کم وفای پر افسون

شمارهٔ ۸۰ - وله : چو شاه زنگ راند ابلق زمکمن

شمارهٔ ۸۱ - وله : رسم نوروز شد امسال مگر دیگرگون

شمارهٔ ۸۲ - وله : ببال ای مرکز کرمان بنال ای خطه تهران

شمارهٔ ۸۳ - وله : از شه بوالی حکم نو در نصب دیگر سال بین

شمارهٔ ۸۴ - درمنقب ذات کبریائی صفات علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیه والثناء

شمارهٔ ۸۵ - وله : سپهسالار اعظم زد چو اندر مرز ری اردو

شمارهٔ ۸۶ - وله : گرچه عید آمده نیکوی و بنازم سر او

شمارهٔ ۸۷ - وله : ای آنکه به قد تالی سرو چمنی تو

شمارهٔ ۸۸ - در مدح گوشوار عرش خدا خامس آل عبا روحی و روح العالمین له الفدا

شمارهٔ ۸۹ - مطلع ثانی : خسروی کافلاک را منقوش از اختر ساخته

شمارهٔ ۹۰ - وله : جشن ولادت شه جم تخت کی کلاه

شمارهٔ ۹۱ - وله : بسان چرخ عید جم دوباره

شمارهٔ ۹۲ - وله : ای لعل روان بخش تو از آب بقابه

شمارهٔ ۹۳ - وله : ساخته کاخی سپهسالار بهر جشن شاه

شمارهٔ ۹۴ - وله : عید روزه است مگر قاصدی از حضرت شاه

شمارهٔ ۹۵ - وله : زان موسوی دو اژدر گیسوی آسیه

شمارهٔ ۹۶ - وله : خیز ای آیینه‌رخ می آر با صد طنطنه

شمارهٔ ۹۷ - وله : بیکی چشم زدن چشم توام برد ز راه

شمارهٔ ۹۸ - در جشن عید غدیر و منقبت مولای متقیان امیر مومنان علی بن ابی طالب (ع)

شمارهٔ ۹۹ - وله : ظل شه را چو زری سوی صفاهان شد رای

شمارهٔ ۱۰۰ - مطلع ثانی : کای باقبال جهانگیر و ممالک پیمای

شمارهٔ ۱۰۱ - در تهنیت عید قربان : خلیل ارکرد قربانی بعید از امر یزدانی

شمارهٔ ۱۰۲ - وله : به گیسوان خم ابروی آن بت علوی

شمارهٔ ۱۰۳ - وله : ای کزدو چهر غیرت یک بوستان گلی

شمارهٔ ۱۰۴ - تغزلی است در استقبال حکیم عنصری : ای که نرخ بوسه‌ات بر ما به نقد جان کنی

شمارهٔ ۱۰۵ - وله : بتی که رشک لب لعل او برد عیسی

شمارهٔ ۱

سپاس آنکه بروی زمین و پشت سما

بود بذات وصفت هم نهان و هم پیدا

سما و ارض پر از وی ولی لطیف چنان

که ره نبرده بدو خلق ارض و اهل سما

درون و بیرون همچون فروغ اندر سنگ

نهان و پیدا همچون گلاب از مینا

گر از طریقی بیگانه ایم ما با او

بصد هزار طریق آشناست او با ما

کند حدیث ولیکن نه پیش از آن خاموش

بود خموش ولیکن نه قبل از آن گویا

خفای او را سبقت ندیده است ظهور

ظهور او را قدمت ندیده است خفا

شگفت نی که شد اینسان دریده جامه او

شگفت اینکه جز او نی بجامه اشیا

چنان ز ساغر توحید او رسل بیخود

که در دو کون نبینند جز یگانه خدا

خصوص قائد یثرب محمد محمود

که گشته است سیه پوش هجرتش بطحا

بمحضری که نهد پا زمهر بر سر تخت

یک از رسل ندهد امتیاز سر از پا

پیمبران را تکلیف حق شناسی اوست

که در شناخت حق نی جز او بکس ما را

زعشق عارض چون صبحش از شب معراج

هنوز روی نجوم فلک بود بقفا

خرد به لجه اعجازش ار شود غواص

چو قوم نوح فنایش گرو برد ز بقا

کدام معجز ازین بیشتر که همچو علی

گزید بیعت او را بدان شکوه و علا

شهی که زآتش عشقش هزار همچو کلیم

فتاده اند ارنی گو بسینه سینا

بموسی ارنه بخذها ولا تخف زد بانگ

ربود گوی زفرعون از هراس عصا

ز ارتقای نبی برفلک مبرهن شد

که مرتضی بدمی از خدا نبوده جدا

صفات ایزد با ذات او بتوام زاد

ندیده طنطنه امهات را آبا

براستی اگر آدم بدی بمردی وی

پدید کی شدی او را زجنب چپ حوا

کسش موازن مردانگی نگشت مگر

بتول عذرا ام الائمه النقبا

مهی که نا شده طالع خدیجه را از برج

زکردگار مثل بد بزهره زهرا

بمحفل اسد الّله چو گشت چهر افروز

زخور ببرج اسد موج زد عرق زحیا

بدان مثابه مصفاست لوح عصمت وی

که سرنوشت ورازهره نی بکلک قضا

عفاف او زند اربارگه بزیر فلک

دعای هیچ نبی ننگرد ره بالا

همین بمدحت او بس که عرش را برگوش

دو گوشواره زوج ویست زیب افزا

یکی حسن که بلی گفت درجواب الست

یکی حسین که زد از الست جام بلی

هماره این یک از وصل ذوالمنن باقی

همیشه آن یک در راه لایزال فنا

شد این باعدا آمیخته پی احباب

شد آن ز احباب انگیخته سوی اعدا

ز نهی ایزد این را ز دشمنان تحذیر

بامر یزدان آن را بدشمنان اغرا

ازین بخنده حواری بساحت مینو

از آن بگریه ملایک بگنبد مینا

کلیم حضرت این را نهاده گوش نوید

مسیح تربت آن را گشاده چشم شفا

نه این مخالف آن و نه آن مخالف این

ولیک برنا زین پیر و پیر از آن برنا

بروی این متجلی مرامهای امم

زپشت آن متولد امامهای هدا

بویژه سید سجاد کز نهاد و نژاد

گرفت ملت و دولت ازو طراز و بها

بیک بدن بیکی دم بصد هزار مکان

صحیح بود و سقیم و اسیر بود و رها

یک از نوافل او گر بجن و انس دهند

نخست شیطان گردد زجمله سعدا

نمود چون ره درگاه کبریائی طی

سلیل او زشرف شد به خلق راهنما

ملاذ باطن و ظاهر محمد باقر

که علم اول و آخر ازوست کام روا

گر از محیط علومش نمی بخاک رسد

بجای سبزه همی علم روید از غبرا

بر درایت او اسم خود نمیداند

ابوالبشر که ز داور فراگرفت اسما

ببار گاهش عیسی که جان بموتی داد

وجود خویش نیارد شمرد از احیا

چو زد زفرش لوایش بعرش رحمانی

مهین سلاله اش از مهر برفراخت لوا

ستوده جعفر صادق که از تراکم صدق

زنند بردرش افلاک کوس صدقنا

بنزد حکمت او کز خرد گرفته سبق

شود شمرده فلاطون زجرگه سفها

جزای هیچ گنه کار نیست غیر از خلد

ثواب یک عملش بخشد ار بروز جزا

ببوستان جنان چون فزود پیرانه

بدین گل چمنش گشت بوستان پیرا

خجسته موسی کاظم که با تحمل وی

زخر موسی برهد کلیم و از صعقا

چنان حلیم که گر حلم او بر آب نهند

هزار باره بچربد بصخره صما

برتبه موسی طور محمدیست ولیک

زخصم فرعون آسا بکام اژدها

رضای حق چو باحضار او گرفت قدر

سپرد ملک امامت بپور خویش رضا

خدیو طوس و انیس نفوس و شمس شموس

که برق گنبدش از چشم مهر برده ضیا

هوای کوی وی ار در بشیر پرده وزد

زرعب پرده شیر فلک درد بهوا

کس ار بآتش دوزخ فرا دمد نامش

خضر نیاوردش فرق کرد از آب بقا

نهفت چهره بیک ره چو از سرای سپنج

بشش جهت نهمین شاه گشت چهره گشا

محمد تقی متقی امام جواد

که شد خلیل ورا ریزه خوار خوان عطا

در آن مقام که او گردد از جلال مقیم

کند ز مصطبه اش جان کعبه کسب صفا

سکوت زاده اکثم ازو عجب نبود

عجب بود که گمان کرد خویش را دانا

مخالفش کند ارتن زصور اسرافیل

برون نیاید ازو روز حشر نیز صدا

بطوف کعبه کویش دو صد چو ابراهیم

بجای میش کند خویش را بلا به فدا

ندای حق چو شنفت و بجان اجابت کرد

بسوی حق پسرش خلق را نمود ندا

یگانه اختر برج شرف علی نقی

کش از جمال بود افتخار هر دو سرا

محامد رسل اندر بر مفاخر او

چو پر سایه مرغان بنزد فر هما

چنان بپاکی او روح پارسایان مات

که در شمایل خورشید دیده حربا

چو از معسکر غیبی نواخت کوس شهود

کمند کین شد از او رگ بگردن خصما

بیک فقیر بصد شرم بسپرد کرمش

بهشت و کوثر و طوبی جهان و ما فیها

غطای کاخ حق او را چو گشت حایل روی

ز روی حق خلف وی نمود کشف غطا

سراج دین حسن عسکری که طلعت اوست

ز نور هادی صد همچو خضر از ظلما

اگر که نام وی آصف نمی سرود هنوز

سریر بلقیس افتاده بد بشهر سبا

و گر نبود سلیمان بظل رایت او

گذشته از دیو از وی گریخت باد صبا

بگرد او دوران دوایر هستی

بدان مثال که گردد بگرد قطب رحا

برد مشیت اوگر تالف از ذرات

زخلوت دل وامق برون چمد عذرا

فلک چو کوکب دور خلافتش فرسود

بجای ماند از او کوکبی فلک فرسا

وجود حجت حق صا حب الزمان کز قدر

حدوث یافت بدور وی از قدم ملجا

هرآن جلالت کز انبیاست او مالک

هرآن کرامت کز اولیاست او دارا

بوقت وقعه کفار عسکری شوکت

گه کرم نقوی همت و جواد سخا

فضایلش رضوی حلم موسوی لیکن

زصدق جعفر و از علم باقرش کالا

بزهد سید سجاد و از کمال همم

حسین برده بسجاده اش عطیه وفا

حسن شمایل و اخلاق فاطمی عصمت

علی شجاعت و اشفاق و مصطفی سیما

خدای حشمت و فر بلکه از شکوه گهر

چو ذات پاک خدا را دو فرد بیهمتا

درین چهارده گر نیک بنگری نبود

فزون زیک تن و آن تن برون ز بار خدا

تعینات بدریا حجاب شد ورنه

چو ژرف درنگری نیست قطره جز دریا

شه سپهر سریرا یکی به جیحون بین

که شد زمدحت تو تاج تارک شعرا

مرا چو قافیه ام شایگان نعیمی بخش

که جز برای تو نایم بغیر چامه سرا

همیشه تا که طبایع زعکس بر واقع

ز کارها ی خدا نی رود بچون و چرا

خطای عزم صدیق تو از سپهر صواب

صواب حزم عدوی تو از ستاره خطا

شمارهٔ ۲ - در منقبت اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب سلام الله علیه

گفتم بعقل دوش که ای آیت هدی

گشت اول از مشیّت که کفر و دین بنا

کی نور دین و ظلمت کفر انتشار داشت

گر حکمت حکیم نمیکردی اقتضا

از قدرت که بر سر بازار اختلاف

این شوخ پارسی شد آن شیخ پارسا

فرمود اراده که بر ابلیس وسوسه

تا او ز سجده کردن آدم کند ابا

در رشته ازل همه بودند اگر گهر

ماهیّت گهر که کند قلب جز خدا

گر خلقت نجوم بود یکسر آفتاب

خود کی یکی سهیل شود دیگری سها

در حق تفاوتی بیکایک نهفته است

پس از خزف چه میطبد فعل کهربا

از یک عنا صر است نباتات اگر پدید

پس از چه نیست خارچو نسرین فرح فزا

باده باین رطوبت و گرمی است از چه رو

افیون باین یبوست و سردیست از چرا

بر حسب ذات اگر همه را طایر آفرید

از کیست این تباین عصفور با هما

تحبیب هر دلی اگر از اهتمام اوست

بوجهل را که داد خصومت بمصطفی

دست صنایع که بزهدان انجماد

یاقوت ولعلرا بدو رنگی فشرد پا

زمرد چه حیله پخت که افعی نمود کور

اثمد چه جلوه ساخت که گردید توتیا

ما را با تضاد حرام و حلال چه

بی میل رازق ار نرسد رزق ما سوی

گر ما خوریم خمر چه روزی دهیست او

ور او نصیب کرده چه بد میکنیم ما

این سلب علم خالق از اشیا نمودنست

گوئی گرم محک زند از عیش و ابتلا

یعنی نداند آنکه صبوریم یا جهول

یعنی نفهمد آنکه لجینیم یا طلا

القصّه عقل چون سخنانم شنید گفت

در حل این عقود بمولا کن التجا

شاه نجف علی ولی کز توجهش

مسجود اتقیا شود اشباح اشقیا

بس منجلی است زآینه اش نور ایزدی

هر موی او رموز انا الحق کند ادا

آب رخش مکشف اسرار ذوالمنن

خاک رهش مکون ارواح اولیا

ثعبان سطوتش فکند عکس اگر بچوب

لرزد کلیم را بدن از هیئت عصا

در عالمی که خرگه نام جلال اوست

ابعاد آن برون رود از ننگ انتها

باید کزین حدوث خرد خواندش قدم

اثبات شیی اگر نکند نفی ما عدا

ای زیب بخش وحی که از با بسمله

یزدان سور بنام تو کرده است ابتدا

مخلوق تو است هر چه بگیتی بود قدر

مرزوق تو است آنچه بگیهان بود قضا

گردی زآستان تبرای تو الم

دردی ببوستان تولاّی تو شفا

قیدی کز امتثال تو مستوجب نجات

فقری که باو داد تو مستلزم غنا

رخشد چو مهچه علم اقتدار تو

بر رد شمس کی کند ادراک اکتفا

درآن زمین که قصد جهان دگر کنی

از هر ستاره شود ایجاد صد سما

شاها مرا بکاخ فصاحت معاصرین

هر یک نماز برده که روحی لک الفدا

کوته بود بقامت طبع بلند من

دوزند اگر ز اطلس چرخ برین قبا

با این علو پایه کمند بلاغتم

باشد بر اوج قلعه مدح تو نارسا

ارجو که وقت جمع مدیحت رود بچرخ

این حشو زائدی که ترا گفته ام ثنا

تا آنکه در سرایر تقدیر کردگار

بیجا بود تفکر این چون و آن چرا

هر کس که همچو فکرت جیحون ستایدت

یابد ز شمع رای تو توفیق اهتدا

شمارهٔ ۳ - در تهنیت عید غدیر و ستایش علی بن ابیطالب سلام الله علیه

مست از غدیرخم نگر مهر و مه و ارض و سما

آری مجو هوشی دگر چون شد سقایت با خدا

می وحی و خمش عقل کل پر ز و غدیر از بوی گل

بخشنده سلطان رسل نوشنده شاه اولیا

چو نشد علی بر انس و جان مولای پیدا و نهان

مقصود ایزد شد عیان ز ارسال خیل انبیا

از حق بحیدر زین نگه معلوم شد کز دیرگه

او بد درو باقی شبه او بدشه و باقی گدا

در بازگشت از بیت رب بر امر حق میرعرب

آراست منبر از قتب بر نصب فخر اوصیا

وه زاشتری کش از جهاز اسباب منبر گشت ساز

آنرا بس است از بهر ناز اندر دو کون این اجتبا

صد صالح او را ساربان صد خضرش آب آور بجان

هم در حرم او را مکان هم از ارم او را گیا

سیمرغش اندرگاه تک گوینده النصرلک

پشتش به از روی ملک پشمش به از پر هما

لبها چو دامان امل پهن و دراز و بی بدل

گردن چو بنیان ازل مشدود و ممدود و رسا

هم جسم او معراج پو همچون براق برق خو

هم ساق او میثا ق جو با ساق عرش کبریا

رقصش چو لیلی در جبل بانگش چو مجنون بر قلل

طوقش چو بلقیس از حلل زنگش چو داود از صدا

ایّام هشیاری کشان موری بصد سورش عنان

هنگام مستی زو رمان هوش هزاران اژدها

باری چو احمد زد قدم بر آن قتب ز امر قدم

افروخت هر چوبش علم بر چرخ اعظم ز اصطفا

رضوان زچوبش در جنان پیوند طوبی زو بجان

گشت از پلاسش آسمان در آرزوی متکا

آنگاه بازوی علی بگرفت و با صوت جلی

گفت آنکه من اورا ولی داند علی را پیشوا

هرکش به پی ره کرد طی خواهد بمقصد برد پی

و آنکو خطا ورزد بوی ورزیده با یزدان خطا

شد چهر قومی چون قمر زین مژده فرخ اثر

شد خا طر برخی کدر زین لفظ معنی آزما

زان امتحان رشد وغی هرکس بحدی برد پی

ای ترک بیحد بخش می کز حد گذشت این ماجرا

روز نشاط است و خوشی نی گاه خشم و سرکشی

بفکن بساط می کشی دع ماکدرخذما صفا

آهووشا بفروز هین چون چشم ضیغم ساتکین

کآمد خلافت را قرین ضرغام غاب لافتی

امروز را از بس شرف از دره التاج نجف

حزنست مخزون از شعف خوفست مشحون از رجا

ای آب چهر شعله خو رام و حرون از پشت و رو

کت زلفرا از رنگ و بو نسل از ختن اصل ازختا

گرمن بروزی اینچنین مست اوفتم عیبم مبین

کآب رخ سالار دین عصیان فرو شوید زما

شاه جوانمردان علی دانای مخفی و جلی

بر هر نبی و هر ولی کرده است نورش اهتدا

آنشمس افلاک یقین کش بنده روح الامین

هم با مساکین همنشین هم بر سلاطین پادشا

کز علوم حق دلش معجون ز نور حق گلش

از یمن عالی محفلش بر عرش نازد بوریا

هم آیت الله کون او هم صبغه الله لون او

ماند اگر بی عون او موسی گزیزد از عصا

خور پیش رایش معتزل مه نزد رویش مبتذل

بی میل او لنگ است و شل پای قدر دست قضا

از فوق اجرام فلک تا تحت ارکان سمک

انگیخته امرش یزک افراخته نهیش لوا

ناسوت از او پر های وهولاهوت از او پر گفتگو

ملکی که او نگرفت کو جائی که او نبود کجا

ای روی دلها سوی تو محراب جان ابروی تو

خاک در هندوی تو در چشم انجم توتیا

مخلوق قدرت نه طبق مرزوق جودت ما خلق

از تو سعادت در فرق وز تو اجابت در دعا

هم دار وهم دیار تو هم چرخ هم سیار تو

مستور تو ستار تو در جزو جزو ماسوای

هم راحت از تو هم تعب هم رحمت از تو هم غضب

افسانه ئی و محتجب بیگانه ئی و آشنا

تو جوهر و عالم عرض هستی طفیل و تو غرض

بر خلق مهرت مفترض بر چرخ کاخت ملتجا

ذاتی که می پاید توئی نوری که می باید توئی

هرچ آمد و آید توئی از ابتدا تا انتها

رنج از تو و درمان زتو گنج از تو و ثعبان زتو

عنوان زتو پایان ز تو هم در الم هم در شفا

هر مرده را محییستی هر زنده را مفنیستی

عبدی الهی کیستی با این همه فر و بها

کعبه بجز کوی تو نی مشعر بجز سوی تو نی

مقصد بجز روی تو نی از سعی مروه تا صفا

وهاب هر دیهیم تو نهاب هر اقلیم تو

آدم تو ابراهیم تو اندر سر اندیب و منا

باشد مرا گرصد دهان و اندر دهانی صد زبان

آن صد زبان با صد بیان نتوان سرودت یک ثنا

اکنون که جیحون شد خجل ازو صفت ای پاینده ظل

به گرترا از جان و دل گوید مدیح اصدقا

آکج پرند راست روکش برتر از خورشید ضو

هم جان او کان علو هم طبع او بحر غنا

چشم و چراغ زیرکی رشدش بفضل از کودکی

نزد ملک رویش یکی پیش خدا پشتش دوتا

هم برمعانی مقترب هم از مفاخر مکتسب

دستش زرافشان بر محب تیغش سرافشان از عدی

جان افاضل مات او نور هدی مشکوه او

در شهر ادراکات او دانش چو مردی روستا

ای داد ور دور زمن کت لطف و ستاریست فن

گوئی گلت را ذوالمنن اسرشته در بدو از حیا

تا فره ات شد جلوه گر دین افزود گیتی را گهر

چونان که گردد معتبر مس از وجود کیمیا

اثبات و نفیت گاه دین برق گمان غیث یقین

دست و حسامت وقت کین عمر ابد مرگ فجا

غور تو بحری آنچنان زخار ژرف و بیکران

کش نگذرد چرخ از میان یک عمر اگر سازد شنا

مر کوز بر تیغت ظفر مکنوز در رمحت خطر

مخصوص بر کلکت هنر محسوس از کفت سخا

بخت تو چون شخصت جوان شخصت چو بختت کامران

آن یک بزرگی خرده دان وان یک جوانی پارسا

میرا چومن مشکین نفس نشنیده تا امروزکس

پیشم فرزدق باز پس نزدم معزی ژاژخا

آنجا که ارباب سخن چون انجم آیند انجمن

با آفتاب شعر من کمتر ز ذرات هوا

لیکن مرا فرما کمک در ساز بهجت یک بیک

اکنون که از دور فلک بگذشت صیف و شد شتا

طبعم بلند و مایه نی جز حسرت از همسایه نی

ملبوس نی پیرایه نی از کرته بشمرتا قبا

بی بهره از زر مشت من محروم از خز پشت من

انکشت من انکشت من فقرم نعم جوعم غنا

نی ساده نورس بکف نی باده دیرین به رف

هم بایدم زان یک شرف هم شایدم زین یک علا

تابیش باشد محترم عید غدیر از عید جم

یارت ز عشرت مغتنم خصمت به عسرت مبتلا

شمارهٔ ۴ - در منقبت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب (ع)

ای بررخ رنگینت زآن طره مشکینا

در دامن روح القدس یک گله شیاطینا

افزون رخت ازخورشید کمتر لبت از ذره

وآن ذره ات آبستن از خوشه پروینا

مشنو که دلم یابد بی وصف لبت آرام

فرهاد کی آرامد بی قصه شیرینا

حاشاکه رهد عاشق از مژه خون ریزت

کی صرفه برد گنجشگ از پنجه شاهینا

تا کس ننماید باز از نافه سخن آغاز

بگشا گرهی از ناز زان سنبل پرچینا

بنشین که زنم جامی بریاد خطت آری

می بیش دهد مستی برطرف ریاحینا

سر پنجه ات از نرمی آرد بمن آن گرمی

کز وصل سقنقوراست در مردم عنینا

گر از غم لیلی گشت مجنون هم اندر دشت

عشق لب تو انباشت شهری ز مجانینا

افسونگریم نبود لیک از غم زلفینت

پیچم همه شب با مار تا صبح به بالینا

ای داغ دل لاله در گلشن رعنائی

وی شعله جواله اندر زبر زینا

هرگز نکند نسرین خون در دل کس چندین

گیرم که توئی از حسن نوباوه نسرینا

ایمه که خورد سوگند بر شکر لعلت قند

وی روی تو را پیوند با روح بساتینا

تا چند بسیر باغ پیچی تو عنان از راغ

ترسم ننماید فرق گل را زتو گلچینا

تو زاده از حوری تو لمعه از نوری

بگذار که با غ آید نزدت پی تزیینا

خود سبزه چه حد دارد کز کام تو یابد کام

جائیکه بود نرگس با چشم تو مسکینا

گر باغ همی خواهی تا بهره بری از گل

در آینه بین گلها زان چهره رنگینا

نی آینه را منگرکو آلت خود بینی است

بیزار بود حیدر از مردم خود بینا

شاه ملکوتی صدر خورشید جنود بدر

آن کاسر اهل غدر آن صفدر صفینا

نامد حرم ار زاول شایسته میلادش

قومی نشد از سجیل رخت افکن سجینا

در نعمت او موسی زد مائده از سلوی

در ملکت او یونس پرورده یقطینا

در مهد درید اژدر بی شبهه زدم تا دم

گوباش خوارج را اهمال بتحسینا

آن دست که شست دیونا گشته تولد بست

نشگفت شد ار در مهد درنده تنینا

گر آذر شمشیرش نگداخت روان شرک

بد کعبه کنون همسنگ با آذر برزینا

گر طینتش از جان نیست عالم بدوجو چون داد

نگذشت زیک گندم آدم که بد از طینا

ای کز بر اشباه نازند هدات راه

همچون کلمات الله از سوره یاسینا

تدبیر حبیب تو هم پله با تقدیر

تمجید عدوی تو هم رتبه توهینا

بر جای تو کش راکع جان فلک تاسع

هر کس که بحق ننشست شد باذل تسعینا

ذاتت نتوان سنجید کاین گوهر قدوسی

تن در ندهد هرگز در حیز تخمینا

در کعبه اگر رکنی است از فخر قدوم تست

ورنه چه ثمر گفتن ارکان با ساتینا

یکذره زمهر تو سنجند اگر در حشر

صد بار دهد میزان اشکست بشاهینا

اندر ره تو سالک هرگز نشود هالک

غسلش دهد ارمالک اندر خم غسلینا

منظور کلیم الله درکوی تو ماندن بود

با آنکه نهادش نام میقات ثلاثینا

در امت او چون کس نشناخت خدا از گاو

در وصف تو نتوانست اعلان مضامینا

الحمد که در ظلت مرا امت احمد راست

هوشی که شود تکمیل هر ساعت ازو دینا

سر حلقه این امت شاهی است که از همت

بخشد کف او نعمت بر خیل سلاطینا

شه ناصر دین راد فرخنده بدید و زاد

کش کاخ فلک بنیاد مسجود خواقینا

در دهر ز اعلامش تا بنده علاماتا

در ملک زیاسایش پاینده قوانینا

هر نکته که کس تا حال تبیان نتوانستش

او نیک برون آمد از عهد تبیینا

بزمش که باهل ارض شد خدمت بر وی فرض

ویسی است که افلاکش از جان شده رامینا

بخشی است زلطف حق بخشی که بود او را

این نیست عروسی کش گیرند بکابینا

ایشاه ملایک جان وی خسرو چرخ ارکان

کز دور تو شد دوران مشحون زمیامینا

تو کافل ارزا قی اندر ملکان طاقی

جود کف تو از سبع نشناخته سبعینا

دانی تو سرایر را گوئی تو ضمایر را

مانا که شود از غیب بر نطق تو تلقینا

روزی که چو برق از میغ بکشی زنیام آن تیغ

بهرام فروخشکد چون هیکل چوبینا

آنرا که بطبع اندر رعب تو کند تبرید

دوزخ شودش عاجز زاندیشه تسخینا

رمح تو نیندیشد از بارقه ابطال

ثعبان نکند پروا از سعی خراطینا

شاها نگر از رحمت کاین بنده ات از زحمت

آراست حجال نظم زین بکر خواتینا

تا مهر چمد بر عکس از دور فلک چونان

موری که رود وارون از سیر طواحینا

سازند دعایت ورد هم ثابت وهم سیار

جبریل امین هم نیز گوینده آمینا

شمارهٔ ۵ - وله

کی نرم میتوان دل جانان را

من خیره مشت کوبم سندانرا

نی نی بدین همه سختی نیست (؟)

در شیشه نازکی دل جانانرا

چون طره اش بکف نفتد ازچه

قوت دهم خیال پریشانرا

پیش لبش کسی که بود انسان

جوید چگونه چشمه حیوانرا

نزد رخش تنی که بود آدم

ننهد مقام روضه رضوانرا

جان رقصدم بتن چو ببر گیرم

آن پیکر لطیف تر از جانرا

کتان گهی بپوشد و من ترسم

کآید مصادم آن مه تابانرا

کآن نازنین بدن که بوی دانم

مشکل کند تحمل کتانرا

زد خنده برق وش برهم چون من

کردم وداع خطه طهرانرا

با آن خضاب کرده دو سیمین دست

بگرفت تنگ مقود یکرانرا

گفتی یگانه ایزدم اندر راه

بگشود در هزار گلستانرا

تا گوش توسنم بگهر آمیخت

بس ریخت اشک چون در غلطانرا

تا یال مرکبم بعبیر آکند

بس کند موی غالیه افشانرا

گفت از چو من حبیب غزلخوانی

بگذشته بین ادیب سخندانرا

هرگز که دید ادیب سخندانی

دل بر کند حبیب غزلخوان را

دانستم ارکه آخر کار این است

با تو نبستم اول پیمان را

غلمان بدلفریبی من نبود

بعد ازمن ار گزینی غلمانرا

کنعان مهی ندارد مانندم

جای من آری ارمه کنعانرا

بی من بود سیاه شبستانت

گر پرکنی ز مهر شبستانرا

آنم که چین هندوی گیسویم

درچین شکسته صولت خاقانرا

بس شد که بهر شام سر زلفم

چون صبح بر دریده گریبانرا

بس تا جور که بی گل رخسارم

بر پر نیان گزیده مغیلان را

در حیرتم که نیستی ارمسحور

بر وصل چون پسندی هجرانرا

گفتم بتا سری که از تو پیچد

رخ تافته است قادر سبحانرا

لیکن ز چشمها که تو داری من

ترسم فساد عرصه امکان را

گر بهر دزدی دل اهل راه

نگشا ئی آن دو سنبل پیچانرا

هین رو سوار بر یدک من شو

تا با هم اسپریم بیابانرا

ناچار کرد عهد و چو راکب شد

راندیم آن دو ابرش ختلانرا

هر منزلی که قصد اقامت رفت

حسنش قیامتی بنمود آن را

این بانگ زد بدان که بیا بنگر

جبریل همسفر شده شیطانرا

آن چون پری گرفته فغانها کرد

کاهریمنی ربوده سلیمان را

گه شد هجوم طا یفه کاین ترک

کشت از مژه رعیت سلطانرا

گاهی یکی دوان که بگو این بت

دل پس دهد گروه مسلمانرا

من با هزار جنگ وگریز آخر

کردم حصار آن مه زنجانرا

اینک دلم طپد که نشوراند

اقلیم غم خسرو ایران را

رکن جهان مهین عضدالدوله

کز افسرش قوام است ارکانرا

کیوان خدم شهی که زاورنگش

خجلت کلاه گوشه کیوانرا

ایوان طراز بدری کز قدرش

پر از سپهر بینی ایوانرا

محکم دل است بسکه بگاه کین

گوئی بسینه دارد ثهلانرا

بر یک وجب زبان سنان بسته

هفت اژدری زبانه نیرانرا

در بیشه از صلابت رمح وی

ناخن فتد ضیاغم غژمانرا

مانا که از کمندش برقربوس

ز البرز کرده آون ثعبانرا

گردون کند پذیره احکامش

چونان که گوی طاعت چوگانرا

بر ملک شه زتندی صمصام

دم کند شد صوارم برانرا

ای آنکه بازوان تو دارد گرم

پشت مهین خدیو جهانبانرا

چونان که از برادری هارون

دل گرم بود موسی عمرانرا

خفتان چو بهر کین به بدن پوشی

پر اژدها نمائی خفتانرا

شاها بسبک فکرت جیحون بین

کآزرم داده لؤلؤ عمانرا

با میزبانی کرمت دریاب

این کهنه رند نادره مهمانرا

شمارهٔ ۶ - در مدح قاطع برهان و شریک قرآن واهب الفتح و النصرحجت عصر (ع)

جز او که وسمه بر ابروی دلستان کشدا!

گمان مدار که صد رستم این کمان کشدا!

هر آنکه نقش وجودم و عدم کشد شیرین

سزد که آیتی از آن لب و دهان کشدا

مصوری که کشد شکل هیچ را نازک

روا بود که مثالی از آن میان کشدا

ور از تنش هوس مشق میکند نقاش

نخست باید بی حرف طرح جان کشدا

ولی گر از ذقنش نسخه جوست صورتگر

عبث بچاه فتد کاین نمیتوان کشدا

بباغ اگر بفروزد جمال خلد مثال

چه طعنه ها که گل از دست باغبان کشدا

زسعتری خط اولاف زد مگر سوسن

که گلشنش ببرون از قفا زبان کشدا

مها بیا و بکش پرده زان رخی کزحسن

سهیل را بزمین بوس از آسمان کشدا

نمای چهره چو غلمان که حور از رضوان

برای سجده ات از خلدمو کشان کشدا

بلند طره تو عمر جاودان و مرا

دلم بعشق تو بر عمر جاودان کشدا

شگرف چهره تو باغ ارغوان و رواست

گرم هوای توزی باغ ارغوان کشدا

به خور کسی نکشد چتر و سایه بان وترا

زنافه زلف بخور چتر و سایه بان کشدا!

کشد زنور کتان پوش پیکر تو قمر

همان ستم که زنور قمر کتان کشدا

رخت جنان و مرا زاشتیاق اوست جنون

خوش آن جنون که کسی را سوی جنان کشدا

گر اعتدال قدت سرو بوستان یابد

دلم به بندگی سرو بوستان کشدا

وگر نسائم جعدت بضیمران گذرد

سرم بچنبر سودای ضیمران کشدا

چنین که صاحب مشک است هر زمان گیسوت

یقین بخاک ره صا حب الزمان کشدا

امام قائم بر حق خلیفه مطلق

که عهد وی زلل از مهد کن فکان کشدا

شهی که از حجر الاسودش حرم عمریست

که بهر محفل وی سنگ آستان کشدا

وزان حجر بود اسود که پیش درگاهش

سیاه روئی از آن کاخ عرش سان کشدا

سلیل آدم و صد جد چو آدم خاکی

زکلک صنع بر این لوح خاکدان کشدا

زهی چنین پسری کز اراده صد چو پدر

عیان بامرکن از پرده نهان کشدا

ظهور او بر دانا بود بروز خدای

چو رایتش زنهان مهچه بر عیان کشدا

میان ممکن و واجب عقول راذاتش

گهی براه یقین گه سوی گمان کشدا

چو ممکنش نگری ذوق هی رکاب زند

چو واجبش شمری عقل پس عنان کشدا

بطیلسان غیاب است و برتر از مکان

تو واجبش شمر ارسر زطیلسان کشدا

شها توئی که نفاذت در اهتدای معاد

دوباره جلد غریری بر استخوان کشدا

مکان مظهر حقی و بلکه مظهر حق

وزان تتق زتو انوار لامکان کشدا

غبار رایض خنگ تو گاو زرین را

زغیب سوی شهود افصح البیان کشدا

تحیر جبر و تت کلیم یزدان را

زنیست جانب هست اخرس اللسان کشدا

عجوزی از در تو صد هزار یوسف را

بطوق بیع خود از یک دو ریسمان کشدا

شگفت نه که دهد دیو را سلیمانی

ز هدهدی که ببام تو آشیان کشدا

هوای کوی تو داود را زملک عدم

سوی وجود چو عشاق نغمه خوان کشدا

زنسل باب قضا در مشیمه مام قدر

اوامر تو و حق را بتوامان کشدا

بهر زمین که تو دست خدای بنهی پای

چه طنزها که ازو فرق فرقدان کشدا

زمهر تو نه عجب گر خلیل را نمرود

ببارگه پی خدمت دوان دوان کشدا

شها منم که ز یمن مدایح تو ملک

بعرش شعر من از فرش ارمغان کشدا

بر بداعت اشعار نغز من شعری

سزد که خط بمقالات باستان کشدا

ولی زجود تو ارجو که زورق جیحون

بسمت جودی اجلال بادبان کشدا

همیشه تا که ذقن را خمیده زلف بتان

همان گوی بلورین به صولجان کشدا

سری که نیست به جولانگه ولای تو گوی

به صولجان اجلش جان مستهان کشدا

شمارهٔ ۷ - وله

باز این چه فروغست زگل صحن چمن را

آموخته گوئی هنر کان یمن را

نی کان یمن نیست بدین رنگ و بدین بوی

ما ناز بهشت آمده سرمایه چمن را

گر شاخ شجر باج نخواهد زمجره

از چیست که آورده گرو عقد پرن را

گر لاله بضاعت نگرفت از کف موسی

پس کرده چرا تالی بر طور دمن را

هر باد که بر سبزه دمی خسبد و خیزد

خونابه گشاید ز جگر مشک ختن را

زاینگونه که از ابر چکد لؤلؤ لالا

مقدار نماند بجهان درعدن را

از باد مسیحا نفس آن کوه پر از برف

شد زنده پس از مردن و زد چاک کفن را

گیتی است چنان خوش که غریبان ممالک

از جوش طرب یاد نیارند وطن را

مرغان به هوا قافیه سنجند وغزلگوی

وزقلب برند از نغم نغز حزن را

رفت آنکه بهمچشمی تیغ وکمر کوه

برکه بسر برآورد فرو هشته مجن را

شد صاف و روان ترهله زآئینه و سیماب

یخ کرده مباهی که سبق برده سفن را

از دولت نوروز و فراختر فیروز

دوران جوانی است دگر دهر کهن را

اطفال چمن غرق حلل گشته وز ایشان

این شیوه شده پیشه مر اطفال زمن را

هرسو پسری سیمبر از جامه زربفت

آراسته بر سروسهی برگ سمن را

هر گوشه مهی حوروش از صدره دیبا

پوشیده بسندس شکرین بوسه وثن را

بیچاره من امروز کزان ماه شب افروز

جوشی است به معزم که وثن دیده شمن را

بلبل زگل آید بفغان وزگل و بلبل

نه حسن کم او را نه دل کمتر من را

لیکن چکنم چون نتوانم ببر آورد

آن سرو قد سبز خط سیب ذقن را

نازد همی از حسن فتن ساز و نداند

کز سطوت آصف نبود قدر فتن را

آن آصف جم مرتبت راد محمد

کش خامه شبهابیست دل دیو محن را

در دولت و ملت همی از پاک سرشتی

ترویج کند قاعده فرض و سنن را

این برتری از صدق بیزدان زملک یافت

درداد بجان بسکه بهر غایله تن را

دنیی به پی او است نه او در پی دینا

آری ز کجا مرد کشد منت زن را

کلک دو زبانش چو پی نظم کمربست

یک لحظه ز صد حادثه بر دوخت دهن را

رخشید چو از جبهه او نور اویسی

یزد از پس صد قرن قرین گشت قرن را

ایشاه پرستنده وزیری که زتدبیر

پیچد قلم تو علم جیش پشن را

از بسکه بعهد توپسند است درستی

در طره خوبان نتوان یافت شکن را

در محضر بواب سرایت خرد پیر

طفلی است که نادیده لبش رنگ لبن را

گویند که آموخته از فن نجومی

نی نی که نجوم از تو بیاموخته فن را

احکام تو روحی است معلی که برایش

جز ثابت و سیاره ندیدند بدن را

چاه تو چه افزایدش از گردش انجم

پیرانه نبایست دگر وجه حسن را

بر تو چه کند حاسد اگر نی زتو خشنود

زادبار یهودان چه زیان سلوی و من را

از فکرت نقاد تو آموخته تقدیر

بر بستن و بگشودن هر سر و علن را

خورشید برافروخته درکاخ تو شمع است

کش چرخ برافراخت ز پیروزه لگن را

میرا منم آن بنده دیرین تو جیحون

کز طبع زداید سخنم زنگ شجن را

طبع من و حاتم به یکی دایه سپردند

چون ناف بریدند سخا را و سخن را

ارجوکه براین گفته که چون در ثمین است

جود توام از پیش دهد بیش ثمن را

تا فصل بهاران زفرح بخشی کیهان

از اختر ارکان ببرد عقم (و)عنن را

بر نام روان و کف تو خطبه سرایند

چون ملک گشایند همم را و ممنن را

شمارهٔ ۸ - در تهنیت ولادت امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام

ماه مبارک چهر من می ده که شد ماه رجب

و اندر طرب شیر عجم از مولد میر عرب

همچون رخت با صد صفا هر ساله بین عشرت فزا

جشنی زحب شاه ما رخت افکن از ما رجب

جشنی چو طور اسرار گو بیضا بچوگانش چوگو

آنکس که او نی گفت کو تا بنگرد دیدار رب

کم نه سپهر اندرضوش مبهوت چارم خسروش

یک جلوه از صد پرتوش این چار مام و هفت آب

جشنی ز بزم لو کشف میلاد سلطان نجف

راز خدا روز شرف جان فرح کان طرب

ماه رجب دان گاه می بفکن زاستفتاء پی

از کار واجب تا یکی پیچی بامر مستحب

شافع چو این مولاستی پس معصیت اولاستی

جز این گرت کالاستی بادت جمالش محتجب

ای کم وفای پرسخط زیبق از مشکت نقط

شنگرف لب زنگار خط زرین کمر سیمین سلب

هین در وثاق از چار سو بنما بکام آرزو

شمشاد قد چوگان مو گوی ذقن طوق غبب

ای ملک جانها قسم تو رسم بتان با اسم تو

در پیرهن از جسم تو یک آسمان مه در قصب

خیز و قلندر کن مرا بی پا و بی سرکن مرا

ایهام شد ترکن مرا از ساغری بنت العنب

بالنده بین اسلام را نالنده بین اصنام را

در تهنیت اجرام را شد پیشه انشاد خطب

ای کهنه رند تازه رو وی کند مهر تندخو

شیرین وشی بس تلخ گو شور افکنی بس نوش لب

بر یمن میلاد علی دل را زمی کن منجلی

کآن پاک یزدان را ولی برما نگیرد از ادب

سر خدا شمع هدی طود ورا کهف تقی

کز ذوالفقارش در وغا سازد عدو را بولهب

صافی دلش مرآت حق گفتش همه آیات حق

درهر صفت چون ذات حق فردیست نغز و منتخب

نار صنم نورصمد ساز صفا سوز حسد

بدر ازل صدرا بدفع بلا رفع کرب

هم او قضا هم او قدر هم او فلک هم او قمر

هم او مصور هم صور هم او مسبب هم سبب

زوعرش وزو غبرا بود زو علم وزو اسما بود

این خود همان دریا بود کزحد فزون استش شعب

فرعش همه از اصل حق بابش همه از فصل حق

از هر چه غیر از وصل حق اندر دو عالم محتجب

هستی سراسر خاک او مستی گریبان چاک او

از حیطه املاک او بیرون نیایی یکوجب

نبود عجب رفت ارگهی یکشب چهل جا از مهی

جائی کزو باشد تهی زآن بیشتر دارد عجب

محفل چو مصر از پاسخش چین گردکوی فرخش

پر از مرایای رخش گیتی چو بازار حلب

ای زیب جانها نام تو به از روس اقدام تو

درمذهب خدام تو یکسان بود سنگ و ذهب

کاخت فلک کویت حرم بغضت سقر عفوت ارم

دستت بقا تیغت عدم مهرت شفا قهرت تعب

موسی که اندر خیل تو بد معتصم بر ذیل تو

بی اقتضای میل تو نشناخت آتش از رطب

فر تو را با هر ولی فرق از ثریا تا ثری

تو شمس و آنان چون سهی تو برق و آنان چون خشب

دنیا تو و عقبی توئی پنهان تو و پیدا توئی

زایجاد بی همتا توئی هم درحسب هم در نسب

روزی که بفروزد چنان از تاب شمشیرت جهان

از لطفت ارناید امان موید هم عیسی زتب

خیبر کجا و بدرچه مرحب کدام وعمروکه

با تیغت از که تا بمه چون در بر آتش حطب

چهر خدا سیمای تو گنج حق استغنای تو

گردد بیک ایمای تو گردون زمین و روز شب

تو ماه و عالم میغ تو تو شاه و جان یرلیغ تو

ادیان قویم از تیغ تو چونان که ابدان از عصب

بر تو چه مخفی چه نهان هست انتساب کن فکان

چو نکت حمید الدین بجان شد برتو لا منتسب

شه نا صرالدوله کز او ملک و ملک را آبرو

پیروز بختی نیکخو فرماندهی فرخ حسب

بحر خرد کوه خطر پشت سپه روی ظفر

شایسته اجلال و فرزیبنده نام و لقب

آن چاکر درگاه شه کش به زگردون گاه شه

نشنا خته در راه شه موروث را از مکتسب

گردی زبامش آسمان اسمی بنامش اختران

موجود از او امن و امان معدوم ازو شور و شغب

جان بنده خویش همی دل محو نیرویش همی

اقبال را سویش همی دست طمع پای طلب

تا ار علی گویند هی اوثان زکعبه یافت پی

یعنی شد از میلاد وی پر عفو و خالی زغضب

یار ورا نبود عدد جز آنکه افزون نر زحد

خصم ورا ناید ولد غیراز مخنث یا جلب

شمارهٔ ۹ - و له

گفتم از گردون کنم اسب و زماه نو رکاب

تا ببوسم آستان خسرو مالک رقاب

باز گفتم نیست گردون را بسوی شاه راه

ماه نو را نیز نی با تیغ شه در جسم تاب

گفتم از خورشید سازم چتر و از کیوان خدم

تا بدین حشمت ز کاخ شاه گردم فیض باب

باز گفتم رای شه خورشید را سازد خجل

بلکه کیوانش قفا خواریست از بواب باب

گفتم از فردوس بزم آرایم از تسنیم می

تا بدین دولت شهم سازد بخدمت انتخاب

باز گفتم دارد از کاخ ملک فردوس رشک

وز جهان بین جام او تسنیم را چشمی پرآب

گفتم از دریا طرازم دست از کان آستین

تا حصول سده شه را نمایم اکستاب

باز گفتم با دلش دریا چو شبنم روز کرد

وز کفش کان را بتن مانند سیماب اضطراب

ای بت ناهید غبغب وی مه مریخ چشم

ای بدندان چون ثریا وی برخ چون آفتاب

این خط اندر عارضت یا هاله بر ماه منیر

این دل اندر سینه ات یا سنگ اندر سیم ناب

هم اساس معجز عیسی ز گفتارت بباد

هم بنای هستی خضر از لب لعلت بر آب

مه بچرخ از پرتو رخسار تو قائم مقام

گل ببا غ از جانب اندام تو نایب مناب

چشم در پوشد بنزد لعلت از هستی عقیق

لب فر و بندد به پیش چشمت از مستی شراب

بر عذار صافت از نرمی نمی پاید نظر

در دهان تنگت از خردی نمیگنجد جواب

ها بکش رطل و بزن بر معنی صورت رقم

ها بزن جام و بکش از صورت معنی نقاب

شاه از من دور نزدیک و منش نزدیک دور

گو چسان شویم زدل آلایش من غاب خاب

گردم ارمیر ملک او را نباشم ازخدم

باشم ارشیر فلک او را نگردم از کلاب

گر روم در کسوت گردون ازو گردون زمین

ور شوم با مکنت قلزم ازو قلزم سراب

گر بتن گردم هزبر از رمح اوگریان هزبر

ور بدل گردم عقاب از تیر او بریان عقاب

لیک این دانم که گر سرمایه سازم مسکنت

خسرو مسکین نوازم ره دهد من کل باب

نا صرالدوله شه جمشید فر سلطان حمید

کآسمان آن دید ازو کز تهمتن افراسیاب

کوس فیروزی شعارش راست نصرت چو بزن

تیغ نصرت اقتدارش راست پیروزی قراب

بخت دشمن را بر ایامش فراوان شکرهاست

پس که از بیداری وی او براحت کرد خواب

حکم او تازان بغبرا همچو وحی ایزدی

سیر او تا زان بگردون چون دعای مستجاب

نی قضا را باثباب قهر او فکر درنگ

نی قدر را با درنگ مهر او ذکر شتاب

ای خدیو پیل کش کز فرت ایرانی سپاه

جمله اندر حمله ناخن برکنند از شیر غاب

گاه رزم و بزم تو نمکین کوه و جوش بحر

موم نزد آتش است و برف پیش آفتاب

چونکه آذربایجان را اوفتاد آذربجان

جز بآب تیغ تو ننشست از وی التهاب

لشکریرا کآمد از موج محیط افزون شکوه

کشتی هر یک شکست از باد گرزت چون حباب

آخر این کافر همان کاسلام خلق از وی تباه

آخر این دشمن همان کآباد ملک از وی خراب

بس دلاور را کزو جوشن شد اندر کین کفن

بس سپهبد را کزو سبلت شد اندر خون خضاب

تو به تنهائی بناوردش چو پوشیدی زره

تار و پود ازهم گسستش چون کتان از ماهتاب

دید اگر بر ابر پرد ابر با قهرت دخان

دید اگر در بحر پوید بحر با تیغت سراب

خیل را گفت الحذر از این دلیر نامجوی

جیش را گفت الفرار از این سوار کامیاب

این یک از سهمت تملق کرد بر کام نهنگ

آن یک از بیمت توسل جست بر چنگ ذئاب

وانکه را اقبال بر ادبار افزود از خرد

یافت اندر التجای رایتت حسن المآب

تو بشکر این ظفر کت رخ نمود از دادگر

مرد خیلانرا زدل بردی بتشریف انقلاب

بندگانرا بذل کردی طوق از درعدن

خواجگانرا بر نهادی تاج از لعل مذاب

در حقیقت ملک اکنون زنده از شمشیر تست

ورنه از اعلام بدوالله اعلم بالصواب

تا نپیچد از جلادت پنجه از ضیغم پلنگ

تا نگیرد در جلالت سبقت از شاهین ذباب

چرخ را با آستانت نسبت تل و دمن

بخت را با پاسبانت الفت دعدو رباب

شمارهٔ ۱۰ - وله

خورشید وش شود سوار آن نگار اسب

رقص آید از لطافت او ذره وار اسب

حسرت برم زمخمل زین پوش اسب او

چون زیر ران خویش کشد آن نگار اسب

گیرد قرار چونکه براسب آن سپید ساق

یکجا دگر ز وجد نگیرد قرار اسب

گوئی فراز اسب ز رخسار و زلف او

دارد ببار گردش لیل و نهار اسب

با ما ناز حسن او خبری دارد اسب او

ورنه نبندد این همه برخود وقار اسب

گرچه پی شکار باسب اندرآمده است

لیکن بنقد کرده ازآن شکار اسب(؟)

هر مرده زندگی کند از سم اسب او

تازد بدین لطا فت اگر بر مزار اسب

هی گنج سیم خود سپرد پشت است وآه

کز آدمی فزون بودش اعتبار اسب

اسبی که زین وی شد از او یکدقیقه گرم

حیف است اگر دهند بسیصد هزار اسب

تازد چو اسب خو یش براو نازد آنچنان

کز رتبه رکاب خداوندگار اسب

میر آخور فلک سپر اسبان شهریار

کز پیکرش بچرخ کند افتخار اسب

تازان اسب احسان شهزاده محسن آن

کز فضل رانده سوی یمین ویسار اسب

چون او بر اسب با فلکی فرکند مقام

گویند زمانه کآمد گردون مدار اسب

هر چند جبر اسب بود حمل آسمان

لیکن بشوکتش شده بی اختیار اسب

تا از رشید اسب رشادت بود بزین

زآنگونه شعر ساختن اندر هزار اسب

احباب او سوار زیزدان براسب قدر

خضم ورا همیشه رود بی سوار اسب

شمارهٔ ۱۱ - وله

ای ترک جنگ جوی ترامغفر آفتاب

چشمت کشیده تیغ ز ابرو بر آفتاب

ای آفتاب حسن برون نه زحجره پای

تا سر زخاوران نزند دیگر آفتاب

تا لعل لب نگشت عیان زآفتاب تو

باور نشد که باشد کان پرور آفتاب

گاهی فشانده لعل تو از آفتاب در

گاهی نهفته جعد تو در عنبر آفتاب

آنجا کز آفتاب جمال تو پرتویست

از رشک چون هلال شود لاغر آفتاب

بر آفتاب روی تو نتوان نظر نمود

آری بچشم خلق زند نشتر آفتاب

گر آفتاب چهره عابد فریب تست

بس پارسا پرستد چون کافر آفتاب

ای آفتاب من مگرت سوده رخ بپای

کز فخر برسپهر بساید سرآفتاب

خال چو مشک تست برآن آفتاب رو

یا سوی دخت شاه برد مجمرآفتاب

فخر ملوک جان جهان آفتاب ارض

کاندر سرای اوست چو خشت زرآفتاب

از آفتاب قبه خرگاه عفتش

باشد در اکتساب ضو و زیور آفتاب

آنجا که آفتاب عفافش کند جلوس

مانند حلقه است به پشت در آفتاب

ای آفتاب جود که در عرصه وجود

چون تو ندیده ابرسخا گستر آفتاب

کرد آفتاب حسن تو تسخیر بحر و بر

آری کند احاطه به بحر و بر آفتاب

در ظل آفتاب نوال تو خشک و تر

آری دهد ضیاء بخشک و تر آفتاب

تا آفتاب طلعت ترکان خرگهی

تابد چنانکه هر سحر از خاور آفتاب

باد آفتاب دولت تو آن قدر بلند

کز دیدنش کله فتدش از سر آفتاب

شمارهٔ ۱۲ - وله

جشن میلاد خداوند سفیران خداست

کشف حق وجد فرق شور قدر سور قضاست

زد بزیر فلک و روی زمین تخت شهی

که فزون تر بشکوه گهر از ارض و سماست

مهی از مکه درخشید که مانند جدی

خال ابروی وی از بهر امم قبله نماست

کو کلیمی که زند نعره رب ارنی

که حق اینک متجلی شده اندر بطحاست

عارضی تافت که با آن ید بیضا موسی

نشناسد بر او دست چپ خویش ز راست

گیتی انباشته از عیش چو باغ مینو است

خاک آموده زاختر چو سپهر میناست

می بسا غرنه و هر سو صنمی عربده جوست

مشک پیدانه و هر لحظه هوا نافه گشاست

ای خرامنده تذروی که سیه طره تست

پر زاغی که دل انگیزتر از فرهماست

بطی از خون حمام آر چو طاووس بکاخ

که دگر بوم محن خفته بمرز عنقاست

دل ارم بزم حرم کفر بغم دین بیغم

می بلب جان بطرب خصم به تب فقر فناست

خضر خط لعبت من ایکه بود چهره تو

خرمنی لاله که پرورده از آب بقاست

پر کن آن جام چو مرآت سکندر که دگر

خاک گیتی همه چون آب خضر عمر فزاست

ترک زمرد خط من ایکه زمر جان لب تو

رنگ یاقوت زخجلت همه چون کاهرباست

رطل الماس نهاد ازمی چون لعل آور

که کنون بحر مشیت زصفا گوهر زاست

از صدف گشت برون در یتیمی که زقدر

قاب قوسین یکی قطره اش از صد دریاست

ای بت صاف ذقن ایکه ترا جای بدن

گنجی از نقره مصقول بزربفت قباست

موی بگشای که آفاق همه غالیه بوست

روی بنمای که از مظهر کل کشف غطاست

می بکش نقل بچش رود بزن عود بسوز

کآسمان راد و زمین شاد و جهان کامرواست

خسروی رفت بر او رنگ نبوت که خلیل

حلقه زن بر در کاشانه او همچو گداست

محرم خلوت معبود محمد که زجود

خوان کونین در ایوان جلالش یغماست

لب جان بخش وی آنگه که در آید بسخن

روح عیسی بصد امیدش ازو چشم شفاست

نزد قدسش که ملک ریزد از او اشک ز رشک

صوم و تسبیح رسل طاعتی از روی ریاست

صالح ارناقه از سنگ بمعجز آورد

هر شتربان زکهین چاکر او از صلحاست

موسی ارجست لقای خضر از بحر علوم

هر شبانی زکمین خادم او خضر لقاست

عرش تا فرش پر از وی بود و از همه سوی

هم بجایست نشان جستن از وهم بیجاست

عجب این نیست که زد خیمه زمعراج بعرش

عجب اینست که چون بارگهش درغبر است

یک فروغ از رخ او بیش بذرات نتافت

گرچه اندر حرم و دیر زمهرش غوغاست

معنی عالم و آدم بجز او نیست ولیک

اختلاف صور از احولی دیده ماست

ای مهین جلوه حق وی که زفر تو کلیم

لن ترانی شنو افتاده بطور سیناست

لعلت از دل بحدیثی ببرد ظلمت شرک

همچو حل کرده یاقوت که تریاک رباست

عزمت ار سرمه کش چشم محالات بود

از دم روح قدس پنجه مریم بحناست

کشتی حلم تو تا لنگر تسلیم فکند

نوح از لاتذرش غرفه طوفان حیاست

پیش حکم تو که با حکم خدا زاده بهم

قدرت لوح و قلم تالی فرعون و عصاست

نزد رای تو که شد مشعله افروز قدم

حشمت کون و مکان ثانی خورشید و سهاست

بندگانت همه مردانه و پاکند ولیک

پاک و مردانه تر از جمله شه دوره ماست

ناصرالدین شه غازی مه افلاک شکوه

که جهان با دل پهناور او تنگ فضاست

آن ظفرمند عدو بند که بر پشت سمند

همچو کوهیست که زین برزده بر باد صباست

نکند بیم زتیغ و نهراسد از تیر

تیر و تیغش بمثل یاسمن و مهرگیاست

بس دلیر است تصور نکند معنی ترس

بل گمانش که چو او هر که بود مردوغاست

آری آنکس که خود از گنج و گهر مستغنی است

به یقینش که چو او در همه کس استغناست

خود پولاد بفرقش چو کلاه تتری است

درع آهن به تنش تالی چینی دیباست

بس بود عشق برزمش همه شب تا بسحر

دیده درخواب که تیغ آخته بر اژدرهاست

از گمان گر بمثل رانده بجابلسا تیر

هدف وی شده هر شیر که درجا بلقاست

ای هنر دوست خدیوی که برغم دشمن

کمترین خا صیت خوی تو عفو است و عطاست

گر برد مژده کس از چونتو خلف سوی بهشت

تاج بر ز آدم و خلخال ستان بر حواست

آن چه گنجی است که از یمن زمانت نفزود

وآن چه رنجیست که از سطوت باس تونکاست

ای خورتخت و مه تاج تو دانی کامروز

زینت تخت سخن حضرت تا ج الشعر است

اگر انصاف بود با سخن دلکش من

نظم مسعود هدر گفته وطواط هباست

لیک فیض توام این زمزمه آموخت بلی

بلبلانرا زگل آرایش در برگ و نواست

تا که در مایه نه مانند خریف است ربیع

تا که در پایه نه با سلطنت صیف شتاست

باد هر فصل زفر خنده زما نت خرم

که جهان کهن از دولت بختت برناست

خواستم گفت که گردون سزدت حاجب بار

عفل فرمود که این دون بود و آن والاست

هان فلک چیست که پا بر سر کوی تو نهد

که بکوی تو دو صد همچو فلک بی سر و پاست

زاشتیاق کف بذل تو همی در معدن

سیم و زر را چونبات از دل و جان نشو ونماست

بدسگال تو چو شامیست که آلوده نخفت

نیکخواه تو چو صبحی است که آسوده نخاست

که دعا کرده به جان تو که از حسن قبول

هر کجا نام تو آید به میان بر تو دعاست

شمارهٔ ۱۳ - در مدح عصمت کبری صدیقه صغری حضرت معصومه سلام الله علیها

این بارگه که چرخ بر رفعتش گم است

فخر البقاع بقعه معصومه قم است

فخر البقاع نیست که فخرالبقا بود

این بارگه که چرخ بر رفعتش گم است

با خاک درگهش خضر اندرگه نماز

کاری که فرض عین شمارد تیمم است

سنگ حریم او فلک النجم عالم است

ریگ سرای او ملک العرش انجم است

سقای او چو آب زند گرد ساحتش

از رشک با سرشک قرین چشم قلزم است

در التماس بارقه گنبدش هنوز

در طور روح موسوی اندر تکلم است

از رشک خشتهای زراندود او مدام

داغی چو شمس بردل این هفت طارم است

هی پا نهاده زایر او بر پر ملک

بس از ملک بطوف حریمش تهاجم است

حق دارد این مکان زنداردم زلامکان

کو را یگانه گوهر سلطان هستم است

اخت رضا و دختر موسی که حشمتش

مستور از عفاف ز چشم توهم است

هم در حسب بزرگ آب اندر پی آب است

هم در نسب سترگ ام اندر پی ام است

آن کعبه است مرقد فرقد علو او

کز پیل حادثات مصون از تهدم است

یا بضعه البتول و یا محجه الرسول

ای آنکه رتبه تو ورای توهم است

از اشتیاق سجده بر خال چهر تو

آدم هنوز روی دلش سوی گندم است

دانند اگر زآدم و حوا موخرت

من گویمت برآدم و حوا تقدم است

زیرا که جز ثمر نبود مقصد از درخت

و آن شاخ و برگش ار چه بود عود هیزم است

ابلیس را که چنگ ندامت گلو فشرد

بر در گهت امید علاج تندم است

مردم زیارت تو کنند از پی بهشت

وین خود دلیل بر عدم عقل مردم است

زیرا که جز زیارت کویت بهشت نیست

ور هست در بکوی تو آن را تصمم است

با صدق تو صباح دوم را بدون کذب

بر خویش خنده آید و جای تبسم است

کی شبه مریمت کنم از پاک دامنی

کآلوده اش ز نفحه روح القدس کم است

آنجا که عصمت تو زند کوس دور باش

پای وجود روح قدس در عدم گم است

گردون به پیش محمل فرت جنیبتی است

کز آفتاب گوی زرش زیور دم است

ذلی که از پی تو بود به زعزت است

خاری که در ره تو خلد به زقاقم است

ای بانوی حرم سوی جیحون نظاره

کز انقلاب دهر همی در تلاطم است

مویم اگر چه شد بمعاصی سپید لیک

رویم منه سیاه که دور از ترحم است

عمرم چو در مدایح اسلاف تو گذشت

رو بر که آورم گهیم گر تظلم است

خاصه کنون که کربت غربت تنم گداخت

وز تربت توام همه چشم تنعم است

عطف عنان بموطنم آنگونه کن که چرخ

بنیند زمه سمند مرا نعل بر سم است

تا هرچه در خریطه تانیث ها فتد

جایز بر او چو گشت منادا ترخم است

زوار آستان تو را بیند آسمان

کز غیب مژده رضی الله عنکم است

شمارهٔ ۱۴ - وله

بدست خواجه که از فرا و جهان برپاست

عصای شاه بود یا ستون عرش خداست

ستون عرش خدادان عصای خسرو را

بدست خواجه که از فر او جهان برپاست

الا نهال جوان ای عصای پیری من

که نیک بخت بود هرکسش قد تو عصاست

بده شراب و مکن رم بخوان عصی آدم

که لغزش از پی دل درمن و تو مادر زاست

کنون گرم بعصا شیخ شهر سر شکند

بجز نبیذ ننوشم از این طرب که بپاست

الا که تکیه زند پیش چشم جادویت

زضعف دل بعصا هرچه نرگس شهلاست

مرا عصا کش دارالسرور میکده شو

که بی فروغ قدح چشم عقل نابیناست

عصا و سبحه زاهد ریاپذیر بود

ولی تجلی می برق دودمان ریاست

الا غزاله جمال ای غزلسرای غزال

که ماه بسته میان بر رخ توچون جوزاست

عصا مجره و میر آفتاب وکاخ سپهر

تو نیز آرمیی کز فروغ بدر آساست

دمی رسید که آویزمت بدان سرزلف

(نعوذبالله از این فتنها که در سرماست)

زخط سبز تو افزود حسن عارض تو

که خود نکوئی سال از بهار آن پیداست

میان تو نتوان گفت مو که چون بینی

«هزار نکته باریکتر ز مو اینجاست»

الامهی که بچهر تو جعد غالیه گون

بسان کف کلیم است و شکل اژدرهاست

مگر عصای شه از خواجه گشت نخله طور

که یزد از او متجلی چو سینه سیناست

ابوالفضایل نواب صادق الرضوی

که هست عالم سادات و سیدالعلماست

ملک بطاعت خدام بزم او واله

فلک بخدمت بواب کاخ او شیداست

ستاره بر در حکمش بجان و دل باقی

زمانه در بر امرش بطوع طبع فناست

سلاله ز برازنده ذات او تقوی

نتیجه زمزکی صفاتش استغناست

کلام او که بود کنزی از در حکمت

برای قطع براهین موید الفضلاست

نشان حرص درو همچو صورت اکسیر

وجود بخل درو همچو معنی عنقاست

بحزم اگر نگرد در قراین امروز

بدون خلف خبیر از مجاری فرداست

عصای خویش فرستاده شه برش یعنی

عصا چه باید چون تکیه گاه ما بشماست

بلی چو طلعت خورشید عالم افروزد

دگر کرا نظر از بهر نور سوی سهاست

الا عصای شهنشاه ای که بر زبرت

زدست میر مکان گهر فشان دریاست

مگر چه تدبیر انگیختی که بوسه گهت

درون پنجه تقدیر بنده عقده گشاست

و یا کدام جهان کرده است تربیتت

که در تو قوه حمل جهان عزوعلاست

بگل زحسرت اندام دلکشت طوبی

خجل زشمسه نغز تو چهره حوراست

گر از عصای کلیم اوفتاده دل در خوف

زتو بهر طرفی رسته نخلهای رجاست

گر اوحراست اغنام رانمود از گرگ

زتو هراس بگاو زمین و شیر سماست

گر او زصخره صما نمود جاری آب

زنو بگاه غضب آب صخره صماست

همیشه تا که نهال قدبتان جوان

عصای پیری عشاق و رندبی سر و پاست

سپهر یابد کز لطف حق و سایه حق

عصای بخت به دستت به رغم خصم دغاست

شمارهٔ ۱۵ - در مدح کنزالامجاد و فخرالاوتاد مروج الادباء آقا علی آقا زید عزه

بسکه شیرین حرکات آن پسر سیمبر است

پای تا سر همه قند است و سراپا شکر است

گنجی از نقره نهان کرده به پیراهن خویش

بنگرید آن پسر از حسن عجب معتبر است

برکمر تازده آن موی میان دست غرور

هر کرا دست بود از غم او بر کمر است

تازه رخساره تر از لاله نباشد در باغ

گل رخسار وی از لاله بسی تازه تر است

بشکفد لاله و پژمرده شود دیگر روز

گل او تازه بهر روز ز روز دگر است

خطر عشق ورا بین که مرا در پی او

پای اندر گل وگل بر سر و سر در خطر است

از زبر تا که بریز آمده زلف کج او

خانه فکرتم از وی همه زیر و زبر است

بشر این گونه ندیدم بلباس ملکی

او همانا ملک اندر بلباس بشراست

تیر مژگان ورا دیده عشاق هدف

تیغ ابروی ورا سینه رندان سپر است

لیک صد حیف که آن خوب رخ از بدخوئی

در عیان همچو بهشت و بنهان چون سقر است

خاصه اکنون که رسد موکب نوروز از راه

وین کهن دهر پی رنگی و بوئی دگر است

طفلها بینی با جامه الوان و حریر

راست چون نغز معانی که به نیکو صور است

پیرها یابی اندر قصب تازه نورد

راست چون عقل که از جیب جنون جلوه گر است

گیرم ابنا زمان ازهم تقلید کنند

هر درختی نگری رخت نوش زیب براست

لعبت سرو قدم نیز زمن خواهد رخت

کادمی را نتوان گفت که کم از شجر است

هم دلش در طلب تخت مرصع پایه

هم سرش در هوس تاج مشعشع گهر است

کرته گر جوید زآن برد که اندر یمن است

جامه گر خواهد زآن دیبه که در شوشتر است

وعده ها داده ام او را بدروغ از پی آن

کز من ار پای کشد خاک جهانم بسراست

گاه گویم که در این سال نو و جشن کهن

مرقبایت را خور ابره و مه آستر است

گاه گویم که دراین جشن جم و عید عجم

کفش و دستار تو آراسته از سیم و زر است

ولی اینگونه مواعید من او را در عید

زاعتمادی است که بر خواجه نیکو سیر است

علی آقای فلک فر ملک العرش هنر

که جهان در نظر همت او مختصر است

دهر را پایه او منتی از ذوالمنن است

خلق را سایه او نعمتی از دادگر است

همچو برجیس در اصناف ملل مستعد است

همچو خورشید در اکناف دول مشتهر است

آنچه یکروزه کند خرج مساکین کف او

دخل صد سال سلاطین فلک فال و فر است

چون بنالد بفزونی برابناء ملوک

کش چو رکن الامرا ایده الله پدر است

حاجی اسماعیل آن پیر جوان بخت کز او

نخل آمال امم را بموائد ثمر است

یزد را مظهر سلمان بود آن زبده فارس

که زخیرش دل هر طایفه ایمن ز شر است

اندر آن ملک که دانائی او عقده گشاست

آنچه خیزد ز میان حکم قضا و قدر است

واندر آن مرز که آگاهی او کار نماست

آنچه آید بزبان مژده فتح وظفر است

صاحبا هیچ نپرسی که بجیحون چه رسد

اندر این بوم که هر مفتخوری مفتخر است

اهل فهمش دو سه مخمور سری (؟) از تلبیس

اهل ذوقش دو سه واپو کشی بی بصر است

مرمرا نیز ازین فرقه بی شور و شعور

شهد سم عیش ستم بلکه تبر زد تبر است

می انگور چو هست ازنی وافور چه سود

مرد تا کم نه ز تریاک کزو جان کدر است

هم مگر گنج نوالت بردم رنج ملال

ورنه هر مویم از این قوم بتن نیشتر است

تاکه پاینده زتاثیر نجوم است ارکان

تا که تابنده براطباق فلک ماه و خور است

قایم محفل تو هر که بدولت مشهور

زیور حضرت تو هر چه به نیکی سمر است

شمارهٔ ۱۶ - در تهنیت عید رمضان

رسید عید و بدانسان بروزه بست جهات

که جز فرار زگیتی نیافت راه نجات

ره نجات بغیر از فرار روزه نیافت

بر او چو عید کمین برگشود و بست جهات

شد آنکه وقت مناجات شیخ از حق دور

بنعره خواست همی قرب قاضی الحاجات

گذشت آنکه صدای موذنان بلد

نمود ترجمه ان انکر الاصوات

بلب رسیدی جان تا بشب رسیدی روز

همان نیامده شب روز زد بکه رایات

مگر که روز بد از زاده های مادر عوج

که بر درازی او رشک برد ظل قنات

ز بس بعقبی اجسام شد پی راحت

ز بس بدنیا ارواح شد پی خیرات

نماند مرده که شنعت نکرد براحیا

نماند زنده که حسرت نبرد بر اموات

ولیک حق را جابر مدان چو خود فرمود

که روزه را تو بکفاره باز خرآفات

چو روزه صرفه نانست اگر برد صد جان

گمان مبر که شود نان فدای جان هیهات

بهر صلات اگر یک بشیر خواست رسول

براوفتاد ز لوح زمانه نام صلات

خلا صه روزه شد و عید آمد وگردید

دوباره دور امارد علیهم الصلوات

دگر زبانه زد انوار مه ز روی بنین

دگر روانه شد آب طرب بجوی بنات

بجای مقری مطرب نشست و زد بربط

بجای زاهد شاهد ستاد و خواند ابیات

جهان صفای جنان یافت از تفضل عید

چو بزم داور دوران امیر فرخ ذات

خلیل ظل شهنشاه عصر ابراهیم

که ظلم را ز وی آمد شکست لات و منات

خدا یگانی کایام بزم و نوبت رزم

هزبر ابر علو است و صدر بدر صفات

چنان ز سطوت او بشکند صفوف جیوش

که از مهابت درنده شیر کله شات

اضائت مه و خور نزد رای او تاریک

بضاعت یم وکان پیش طبع او مزجات

ای آن ستوده که اقبال تست آن خورشید

کز آفتاب و مه و انجمش بود ذرات

بملک روی تو مصباح و وه ازین مصباح

بخلق رای تو مشکوه و بخ ازین مشکات

نه بارگاه تو را چین جبهت حجاب

نه دستگاه تو را جای اختلال قضات

امیدگاها ای آنکه خامه تقدیر

نموده رزق مرا بر مکارم تو برات

چه شد که جیحون هی تشنه تر بماند اگر

روان تشنه بر آساید از کنار فرات

مرا که رحمت حق خواست ضیف ابراهیم

چرا بعجل یمینم نمیرود اوقات

گرم بهیچ خریدی بیا بهیچ مده

که همچو بنده غلامی کم اوفتد بثبات

هزار سال دگر شاعری چو من زنده است

که نیست دفتر نامم نقط پذیر ممات

چو عمرت ارچه سخن شد دراز هم باقیست

بعذر قافیه کش داد شایکان زلات

گمان مبر که ندانسته ام نتانستم

گذشت از این همه افکار بکر و حسن لغات

همیشه تاکند از بهر عیش رندان عید

ز روی ساقی و میخواره اجتماع ادات

تو را بساط نشاط انعقاد یافته باد

که تا شود دل ما را تلافی مافات

شمارهٔ ۱۷ - وله

رخشد از چهره همی جلوه شمس و قمرت

مگر از مهر بود ما در و از مه پدرت

پدر و مادرت از ماه و زمهر است مگر

که برخساره بود جلوه شمس و قمرت

تو بدین طره و رخسار بهر جا گذری

سنبل و لاله همی بردمد از رهگذرت

دل صد خیل بموی تو و مو بر بن گوش

وین عجب تر که نی از ناله ایشان خبرت

من بیک دل جگرم خون شده ازغصه تو

چون کنی با دل صد خیل بنازم جگرت

تو بمن دشمن و من زان رخ نیکو که تراست

دوست تر دارم هر روز ز روز دگرت

همه دم بیشتر از پیشترم دل ببری

چون نخواهم همه دم بیشتر از پیشترت

سروی اما ننهی پای بهر گلشن و کوی

مهی اما نتوان دید بهر بام و درت

گرنه مه زچه در کف نفتد دامن تو

ورنه سرو چرا بر نخوریم از ثمرت

در بهر پرده بدین مو که که تو داری مگریز

که شود بوی به از نافه او پرده درت

گر بمغرب تو بدین موی گریزی ازمن

که بمشرق من از او بوی برم بر اثرت

با وصالت بزمستان نفروزم آتش

که بگرمی نگرم ثانی سوزان شررت

در حضورت ببهاران نکنم یاد چمن

که بنرمی شمرم تالی نسرین ترت

خواهمت بوسه زنم گه بقدم گاه بفرق

کز خدا ختم نکوئی است بسیمینه برت

پای تا سرهمگی درخور بوسی وکنار

نه شگفت ارنکنم فرق زپا تا بسرت

چند گوئی که مجو از لب شیرینم کام

ورنه گویم سخنی تلخ و بد و جان شکرت

تو کجا و سخن تلخ که شیرین گردد

چون برآید زمیان لب همچون شکرت

یاد داری که بمستی شبکی پرسیدی

که من و ماه کدامیم به اندر نظرت

گفتم ازمه تو بهی لیک اگر بپسندد

از پی خدمت خود داور والا گهرت

راد شهزاده آراسته سیف الدوله

که شود چرخ غلامت بگزیند اگرت

وارث تخت شهی آنکه سپهرش گوید

کای مه و منطقه قربان کلاه وکمرت

دید تیغش چو ببر دهر بدو داد پیام

که بزی خوش که بود تابع فرمان ظفرت

یافت کلکش چو بکف چون بدو برد نماز

که بمان شاد که شد سخره قدرت قدرت

که زمن مژده بسوی عضدالدوله برد

کز نیاکان تو افزود شکوه پسرت

این پسر را که تو داری نه عجب گر رضوان

آید از خلد پی تهنیت از بوالبشرت

ای محمد سیر و نام کز اخلاق نکو

گشته ضرب المثل اندر همه عالم سیرت

توئی آن دوحه گلزار فتوت که بود

مردمی شاخ و شرف برگ و فتوحات برت

ور بدنیاست وجود تو بعقبی مانند

واندر او لطف و غضب جای جنان و سقرت

جانب کوه وری چند بکین تازی اسب

که دمد نام خدا چرخ بدفع خطرت

سینه اسب تو پرشد مگر ازکشتی نوح

که جهانیش بطوفان و نباشد حذرت

گرتو با این دل و این زهره سوی بیشه چمی

روبهم گر ننهد پنجه همی شیر نرت

سخت تر از تو دلیری نشنیدم به نبرد

خلق کرده است مگر بار خدای از حجرت

که برازنده تر از تست بهیجا که بود

توسن از چرخ و سپر ازمه و مغفر زخورت

توئی آن سرو سهی قامت فرخنده لقا

که بود کاخ فلک ناصردین کاشمرت

چشم شه بر رخ تو گوش تو برگفته شاه

که ایازیست بنزد شه محمود فرت

داورا چاکر دیهیم تو تاج الشعر است

که خجل ماند ه زالطاف برون ازشمرت

لطف تو پیش ملک پایه من بس بفزود

که بسی پایه فزاید ملک دادگرت

شه کجا بنده کجا بحر کجا قطره کجا

لطفها میکنی ای تاج سرم خاک درت

تا بود ارض وسما باش تو چون بحر وسحاب

گفت دلکش گهرت بخش فراوان مطرت

شمارهٔ ۱۸ - وله

تا عبای شه بدوش خویش میر ما گرفت

بخت خندان گشت وگفتا حق بمرکر باگرفت

بد چو از آل عبا شد زیب بالایش عبا

بس بعهدشاه عادل کار دین بالا گرفت

می همی نوشد بجای آب جوید باز می

این زبد مستی است یا بالطبع استسقا گرفت

خدمت بیحد کند ما را و خواهد نیز عذر

این زنیکوئیست یا ما را باستهزا گرفت

مختصر راضی شدم گر رنجه از ماضی بدم

بسکه کام از بوسه داد و جام از صبها گرفت

گر شبی مینا شکست و بار بست و یارخست

چون زمستی بود آن هم گردن مینا گرفت

روزی از زلفش فکند و ساخت بند و سوخت پند

چون پریشان بود آن هم دامن سودا گرفت

لب گشود وحجره ام پر گوهر و مرجان نمود

موگشاد و کلبه ام در عنبر سارا گرفت

رقص را بی نقص کرد و جور را از دور برد

وزمه رخ خرده ها بر زهره زهرا گرفت

گفتی اندر پنجه وی چون زصافی تافت می

ساتکینی اشک وامق را بکف عذرا گرفت

قصه کوته آتش ما سرد گشت از جشن میر

ورنه کی اینگونه گرم آن سیمتن با ما گرفت

اختر برج شرافت میرزا سید حسین

آنکه صیتش مرز جالقا و جابلسا گرفت

تا نپنداری که با اغلوطه عز از شاه یافت

منصب اجداد جست و مسند آبا گرفت

نیست بذل او همین و بس که اندرگاه بزم

کام هر مداح را در لؤلؤ لالا گرفت

گر جز این دنیا و ما فیها بد او را مال نیز

سایلی آنرا پس از دنیا و ما فیها گرفت

دشمن اندر شوکت او یافت حیرانی بلی

صورت خورشید دید و سیرت حربا گرفت

ایخداوندی که چون پرزد همای همتت

خصم شوم از بوم ملکت عزلت عنقا گرفت

خود چو فردوس است بزم تو که رضوان بهشت

گرد راهش بهر کحل دیده حورا گرفت

گشتی از شه کامران آنسان که آدم از خدای

تاج کرمنا بفرق از علم الاسما گرفت

آری اکنون درحقیقت چون تو بر خلقی پدر

تارکت از ظل یزدان تاج کرمنا گرفت

وه چه منشوری که منشار سر بدخواه گشت

وه چه یرلیغی که تیغ از پنجه بیضا گرفت

تاکه بینند اهل عالم نوبت نصف النهار

صدر ایوان فلک مهر جهان آرا گرفت

از تو ایوان صدارت را شکوهی کآفتاب

بیند از جان در نعالش آسمان ماوا گرفت

شمارهٔ ۱۹ - در تهنیت عید قربان

عید قربان بود و حاج به درک عرفات

ماو کوی صنمی کش عرفات از غرفات

شور زمزم بسر حاج و خلیلی است مرا

که زند جوش بچاه ذقنش آب حیات

حاج اگر در جمراتند برجم شیطان

تا مناسک را محرم شده اندر میقات

ما سر زلف چو شیطان وی از کف ندهیم

لو رمتنا یده المشرقه رمی الجمرات

حاج آویخته در پرده بیت الله و ما

پرده بر خویش درانیم ز عشقش چو عصات

پرده کعبه دهد حاجت و در محفل وی

لوذنت مهجتنا لاحترقت من سبحات

باز آن ترک بحج آمد و از طلعت او

خانه کعبه شد انباشه از لات و منات

دلی از آهن باید حجرالاسود را

تاز خجلت بر خال و رخ او ناید مات

عجبم از حجر آید که چرا آب نشد

زاستلام رخ آن بت که به است از مرات

زده تا سلسله زلف کجش حلقه بگوش

دست کس راست سوی حلقه نگردد هیهات

بس خوش افتاده براندام لطیفش احرام

سیئات الشرفافاقت فوق الحسنات

هست سیمین تنش ازجامه احرام پدید

راست چون نورسماوی ز بلورین مشکات

چون نشنید بعذارش عرق از طوف حرم

زرع الانجم خداه بطرف الغلوات

تا صفای رخش از هر وله زد لاف منی

نه منار است قرار و نه صفا راست ثبات

او کند هر وله و زلف و رخش بطحا را

سنبل وگل شکفاند ز زمینهای موات

تاصمد گوشده آن لعبت خورشید جبین

زاشتیاق رخ او گشته صنم جو ذرات

گر صلوه همه کس برطرف کعبه بود

کعبه استاده کنون برطرف او بصلات

سعی حاج امسال از زلف وخط اوست هدر

که زعشقش نشناسند عشا را زغدات

بصفا عارضش آن گونه مشاعر را برد

که بود مشعر چون سجن و صفا چون ظلمات

کس نیارد بسقایت شدن اندر برحاج

کآتش انگیزد آب رخش از جام سقات

ننمایند اگر تلبیه نشگفت کزو

نیست در حاج نفس تا که برآرند اصوات

کاش زی خانه ِیزدان چمدی داور یزد

تا زعدلش دل ما یابد از آن ترک نجات

بانی کعبه انصاف براهیم خلیل

که ستم را زوی آمد شکن عزی و لات

بر در جود عمیمش چه فقیر وچه غنی

در برکف کریمش چه الوف وچه مآت

شمس را با رخ زیباش اضائت اندک

بحر را با دل داناش بضاعت مزجات

عرش الهام بود فکرتش از حد رموز

مهبط وحی بود خاطرش از کشف لغات

شده در عهد وی آن گونه غنا شامل خلق

کاغنیا راست بر امصار دگر حمل زکات

ای مهین قسوره غاب فتوت که برزم

پر دلان از تو هراسند چو از ضیغم شات

از بنات آورد اقبال تو اطوار بنین

در بنین افکند اجلال تو آثار بنات

بس با حیای روان فرقت (؟)جهد تو بلیغ

نه عجب زنده شود گرستخوانهای رفات

صحت مردم ملک تو بحدی که بنقد

جز بدامان اطبا نرسد چنگ ممات

چرخ مجرور بخاک محن ارخواهد کس

سازدش لطف تو مرفوع علی رغم نحات

گرچه فرمانده ما جمله زشه بد همه وقت

لیک نامد چو تو یکتن فطن فرخ ذات

مصحف و تورات ارچه همه از نزد خداست

لیک مصحف بودش قدر فزون از تورات

رایت آنگاه که رایت زند از بهر کمال

گل دماند ز جماد و سخن آرد ز نبات

حکمت آنگاه که حکمت نگرد ز امرمحال

سلب پوید ره ایجاب وکند نفی اثبات

عرش در قصر تو منت کشد از رفعت فرش

نجم درکوی تو حسرت خورد از نور حصات

تیغت اندرجگر داغ نصیب دشمن

همچو درکوره حداد حدید محمات

بود از حسن بیان خامه جان پرورتو

همچو خضری که مرآن را ظلماتست دوات

بحر دل دادگرا بنده تو جیحونم

که ز رشک سخنم جامه به نیل است فرات

کهن آید اگر از دهر بیوت ملکان

من زمدح تو همی تازه فرستم ابیات

من برای توکنم چامه سرائی نه صله

گر همه قافیه شعرصلاتست و برات

شایگان گشت قوافی ولی از خوبی نظم

بتلافی سزد ارعفو رود بر مافات

کی بدرک بد و نیکم بود امکان که مراست

تن نوان قلب طپان هوش رمان ازعورات

نشد ار جود تو سدره جیحون دریزد

ماورا النهر سرودی هله در بلخ و هرات

تا بهر سال در آن کاخ که افراخت خلیل

بزیارت عجم و تازی و ترک آید و تات

خوف دارنده از سهم عبید تو عباد

طوف جوینده بر نعل کمیت تو کمات

شمارهٔ ۲۰ - وله

خوش بتو نقاش طرحی دلستان افکنده است

گرچه نقش آن کمر را از میان افکنده است

جان اگر نبود مصور پس مصور ازکجا

اندر آئینه رخت تصویر جان افکنده است

صبح آسا جلوه توای مهر زمین

ماه و پروین را ز چشم آسمان افکنده است

گوئی از آن چشم تیرانداز و طاق ابروان

ترک در محرابی از مستی کمان افکنده است

بس سبک دزدید مشکین زلفت از عشاق دل

عا قبت بردوش تو باری گران افکنده است

ای برخ باغ جنان بیماهت اینک سالهاست

کز فراقت دهر داغم برجنان افکنده است

زرد چهرم سخت غم افزا شد آخر ای شگفت

سستی بختم خواص از زعفران افکنده است

پایمالم چون رکاب و چار میخم همچو نعل

تا که با هجرت قضایم همعنان افکنده است

چرخ خرگاه (و) زمین اورنگ (و) عریانی لباس

خوب بختم وضع فری جاودان افکنده است

دیده ام زینسان که لؤلؤ بیز گشته گوئیا

خود نظر بر دست شاه کامران افکنده است

ناصرالدوله حمیدالدین که تیغش طرح نظم

هم بکرمان هم بآذربایجان افکنده است

چون مهندس کرد قصد بزم جاهش از ازل

این اساس چرخ را در امتحان افکنده است

ورنه معمار قدر بنیاد قصر رفعتش

آن طرف از حیز کون و مکان افکنده است

شمارهٔ ۲۱ - وله

ای که زلف تو ولی نعمت مشک ختن است

وز لطافت بدنت جلوه گر از پیرهن است

بس زشرم دهنت غنچه لب خویش گزید

اینک آلوده بخوناب لبانش دهن است

بیستون تیشه زدن کوهکنی نیست ولیک

هرکس اندردل تو را رخنه کند کوهکن است

مردم از چاه برند آب و مرا زآتش عشق

آبرویم برد آن چه که تو را بر ذقن است

گز ز زلفت نبرد شانه شکن رنجه مباش

که درستی سر زلف تو اندر شکن است

خونم ار زلف تو پامال کند سر مبرش

کاین گناه از طرف بخت سیه روی من است

بدلم زآتش جورت نبود آه بلی

دود از آن ملک نخیزد که تواش راهزن است

چه فسون خوانده ای سرو که بر دیده ما

فعل خار آید از آن رخ که به از یاسمن است

گر تور افتنه کنم نام مرا خرده مگیر

کز جمال تو دلیلیم بوجه حسن است

نارون را اگرش جای بباغ است چرا

باغ رخسار تو برآن قد چون نارون است

فتنه زینسان که بچشمان تو آورده پناه

غالب الظن من از سطوت شاه زمن است

ناصرالدوله ملک زاده آزاد حمید

کش زپیروزی و نصرت همه جانست وتن است

شمارهٔ ۲۲ - درتهنیت عید قربان

جشن اضحی شد و برطوف حرم کوشش حاج

ما و دیدارخلیلی که حرم هم محتاج

ما خداجو زحرم حاج حرم جو زخدا

بنگر ای خواجه بود صرفه بمایا با حاج

گر خلیل دل رندان بحرم بنهد تخت

نه عجب گر حرم ازگرد رهش جوید تاج

ذوق گویا نگرد سوی خلیلی که برد

حسن خال و ذقنش از حجر و زمزم باج

ای دلارام جلیل ای سمن اندام خلیل

که دهد چهر تو را آذر نمرود خراج

عید اضحی بود و می بصفا باید خورد

که غم هجر حجر را بجز این نیست علاج

لیکن ایشوخ من ارحج ننهم سیمم نیست

تو چرا حج ننهی کت همه سیمی است رواج

مشتی از آنهمه سیم تو من ار داشتمی

بگذر از حج که فراتر شدمی از معراج

نی غلط گفتم آنخوی فتن جو که توراست

سیم ندهد بخوشی تا نبرد زر بلجاج

از تو یک غمزه و صد خیل عرب درغارت

وز تو یک عشوه و صد ملک عجم در تاراج

گرتو با این خط و این قد سوی بطحا گذری

خار هامون همه گیرد سبق از سوسن وکاج

توئی آن شمع روان سوز حرم خانه دل

که قمرگرد جهان وصل تو جوید بسراج

موی تو مشک ختن چشم تو آهوی ختا

لعل تو کان گهر سینه تو صفحه عاج

سر ما در ره تو راه تو بر درگه شه

درگه شه کنف میر ملایک افواج

بت شکن داور محمود براهیم خلیل

که بود معدلتش مسلک رای و منهاج

آنکه در پنجه او پیل بدانسان لرزد

که بلرزد زفر پنجه شاهین دراج

آنچه با کله ضرغام بیک مشت کند

نکند سختی صد صخره صما بزجاج

تیغ آفاق ستانش چو برآید زغلاف

فتح را روشنی صبح دهد از شب داج

تیر اوگاه وغاگر همه بر سنگ خورد

از دگر سوی کند دیده شیران آماج

خطی اردر گذر سیل کشد سطوت او

نگذرد آن خط اگر بگذرد از چرخ امواج

ای مهین تر خلف آدم و حوا که برزم

بیم رویت کند از پشت گوان قطع نتاج

بخت چالاک تو در بازی با خصم بکین

بد قماریست که از وی نبرد صد لیلاج

بیلک ار بر شکم کوه زنی روز مصاف

بجهد از پشت چو سوزن که جهد از دیباج

عیب خصم تو مستر نشود گر بشود

مریمش رشته طرا زنده و عیسی نساج

هر منجم که بعهد تو در انجم نگرد

جز تو را نیکی طالع نکند استخراج

با کمان تو که منصور بود درناورد

دل گردان طپد آنگونه که بیضه حلاج

میر قلزم گهرا حضرت جیحون است این

کز فر ا فسر تو بر شعرا آمد تاج

فرقم از خاک قدوم تو متوج شد لیک

تاج تنها چه کند چون نبود مایحتاج

جام کش کام بران نام ببر سیم ببار

تا شود بحر قصاید بمدیحت مواج

تاکه درشش جهه از تافتن هفت اختر

چار مادر به سه مولود بیا کنده دواج

محنتت باد فراموش و مسرت همدوش

شاهدت باد در آغوش و سلامت به مزاج

شمارهٔ ۲۳ - وله

جشن میلاد شه دنیا و ما فیها بود

چرخ جان افشان زمین شادان جهان شیدا بود

باز پنداری کلیمی رب ارنی گوی شد

کز تجلی طور ایران سینه سینا بود

گرچه پشت آسمان برسجده کاخش دوتاست

لیک برروی زمین از جاه و فریکتا بود

هان چو حق یکتای بی همتاست با برهان عقل

لاجرم این ظل حق یکتای بی همتا بود

آفرینش را عیان شد مظهری کز فره اش

آفرین ها برروان آدم وحوا بود

نی همانا بوالبشر را رجعتی افتاده باز

زآنکه تاج تارکش از علم الاسما بود

بخت رام و دهر آرام و می بهجت بجام

خارها گل زهر هامل پستها بالا بود

خسروی شد ناصرالدین فرقه اسلام را

کز حقیقت هر مجازی باز بزم آرا بود

می نبی ساقی نبی میخانه ری میخواره شاه

بانک قولوا لا الهش غلغل مینا بود

ناصری کوکب بتا زین موکب میلاد جشن

گاه رامش وقت نازش نوبت صهبا بود

هر طرف رقاصکی برجر اثقالش وقوف

کوه بر مو بسته اش گه زیر وگه بالا بود

رحل بر کف چشم برصف رقص بر قانون دف

وز سقایت کشته خود را پی احیا بود

توپ شهر آشوب ثهلان کوب کشور روب بین

کو فراز چرخه چون برچرخ اژدرها بود

دود او ابریست کش بانگ و شرر رعد است و برق

بلکه از روئین تگرگش ابر طوفان زا بود

ای بت پیمان گسل پیمانه ده کز پایکوب

بانگ سرمستان ز دستان آسمان پیما بود

انبساط کوس جیش شه نگر کاندر سلام

قلب از وحی رنج ازو طی پیر ازو برنا بود

خسرو صاحبقران شه ناصرالدین کز شرف

گوی چوگان نفاذش گنبد خضرا بود

صارم آفاق گیرش در ملمع گون غلاف

صبح را ماند که پنهان در شب یلدا بود

شمارهٔ ۲۴ - وله

چون ماه من به جانب لب ساغر آورد

خورشید نقل بزم وی از اختر آورد

هان نقل زاخترش سزد و باده زآفتاب

چون ماه من به جانب لب ساغر آورد

شکر فروش لعل وی آمد چو در سخن

از حسرت آب در دهن شکر آورد

عنبر فشان کلاله همی بشکند به دوش

تا روسیاهی از شکنش عنبر آورد

زیور کند ز اطلس و من خوش‌تر آیدم

کو رو به من برهنه تن از زیور آورد

در بستر آنکه برد چو او سرو سیمبر

پر از هزار خرمن گل بستر آورد

از مادر این چنین پسر آید بر پدر

حق مرحمت بهر پدر و مادر آورد

لیکن ازو دریغ که گفت دروغ خلق

از ساده‌لوحی‌اش همه را باور آورد

دیشب چو مست گشت به من گفت هفته‌ای‌ست

کاندر برم یکی سمن و عبهر آورد

گویند فلان امیر اسیر کمند توست

گر برخورد ز سیم تو بهرت زر آورد

هر روز برتن تو خز و پرنیان کند

هر شام بهر تو می و رامشگر آورد

من آنچه رای می‌نهم امروز بایدم

اندیشه از دمی که رخم خط برآورد

هر مرد را که نیست به گنج آگهی ز رنج

وقت آیدش که چرخ اسف بی‌مر آورد

گفتم بتا کلام تو نمرود فرعنت

جان خلیل خویش پر از آذر آورد

کم تجربت جوانی و رندان پرفنند

کآهنگشان به مجلس رقص اختر آورد

هستند فرقه‌ای که به روم از قلندری

افسونشان به ره پسر قیصر آورد

این وعدها که داده امیریت دلفریب

بی‌پا شود چو با تو شبی بر سر آورد

با ساغر سفال گدایی چو من بساز

کاین گل شکست‌ها به کیی ساغر آورد

فی الجمله نقصی ار بود اوضاع را مرنج

تکمیل آن مدیح مهین داور آورد

سرهنگ شاه خان ملک منزلت حسین

کافلاک سجده‌اش به تراب درآورد

یک ذره از وقار وی ار بر فلک نهند

صد جا شکست بر کمر محور آورد

بخ له آن حدیقه که این دوحه پرورد

طوبی له آن درخت که چونین برآورد

شمارهٔ ۲۵ - وله

چو ظل خسروی از خاتم شه برتر از جم شد

خرد گفت از شهان به ظل سلطان بود و خاتم شد

جم وقت این ملکزاده است اکنون کز شهی خاتم

بساطی صرح و خنگش باد و تختش مسند جم شد

همی شکرانه را آن سان بود زین جشن گنج افشان

که چون گردون ز انجم ارض پر دینار و درهم شد

همانا رب هب لی گفت گر سلطان جم حشمت

بدین انگشتری مرکامرانی را منعم شد

پری پیکر غلاما جام جم ده کز الهی ظل

سلیمانی نگین بر خسروی خنصر مسلم شد

پریوش رقص کن برجه زجعدت دیو خوئی نه

که جمشید دگر بر سخره دیوان مصمم شد

زمرد خط بتا مرجان لبا گوهرفشان لعلا

که جزعت مست یاقوتی می از این جشن معظم شد

عقیقین باده ده کز خاتم الماس شاهنشه

سرود رود مستان تا براین پیروزه طارم شد

صفاهان گشت جنت سان در او زلف بتان شیطان

رزش چون گندم اندر پور آدم شور عالم شد

چو زاهد خلدی این سان نقد دید آمد بمیخانه

قدح نوشید و عصیان کرد و بیرون رفت و آدم شد

سرای نیکخواه و تکیه بد خواه را اکنون

ازین تشریف ماتم سورگشت و سور ماتم شد

دل سلطان خزینه حق زالهامش سخن مشتق

بس این بذل شرف را بیگمان از غیب ملهم شد

الا کز لعل پیکانی تو را مهر سلیمانی

ولی موران خطت فتنه چون ماران ارقم شد

زمار زلف و مورخط مشو مغرور و در ده بط

که کار مور و مار و انس و جان اینک منظم شد

الا ای لعبت ترسا نشاط افزای غم فرسا

که لعل سحر کیشت رهزن عیسی بن مریم شد

مرا جان تازه کن ازمی که از دستان شاه ری

مجسم روح برانگشت این روح مجسم شد

یمین دولت سلطان امین ملت یزدان

کز ایمانی زابهامش عیان هر راز مبهم شد

مقدم بد چو بر هستی موخر جلوه کرد آری

بصورت آخر آید هر چه در معنی مقدم شد

نفاذش در جهانداری دقایق دان بود چندان

که بر هر درد درمان گشت و بر هر زخم مرهم شد

درخشید آنکه را زد تیغ اسپرز ایمن و ایسر

بسان برق و خرمن تالی خورشید و شبنم شد

منظم داشت از بس مملکت را هر زمان از نو

بموهوبات او ملکی زلطف شاه منضم شد

بویژه یزد کز الطاف یزدان گشت چون باوی

بسان کعبه زابراهیمی از خیلش معظم شد

چو ادهم راند ابراهیم او بر صوب یزدما

توگفتی رجعت ایام ابرهیم ادهم شد

گر ابراهیم ادهم نیست پس از شاه و تخت وی

چسان پوشید چشم و با گدائی چند همدم شد

الا تا قصه از جم وز نگین اوست در عالم

جهان بیند به مهر مهر تو جان‌ها موسم شد

شمارهٔ ۲۶ - وله

میم دهان لعبتی نخواهنده ابجد

قامت ما دال کرد از آن الف قد

جیم دو زلفش بعین دوستی از من

برده چنان دل که می ندانم ابجد

خد نکو را کنند برمه تشبیه

لیک بت من ز ماه به بودش خد

مه که ز حد بگذرد پذیرد نقصان

آن مه تکمیل شد چو بگذشت از حد

در همه عضوش ز ساق خوشترم آید

کاینجا راهی برد بجانب مقصد

گر رخ امرد بدل فزاید قوت

ضعف دل من چراست زان رخ امرد

یکدم صد بار اگر جمالش بینم

باز بذوق اندرم نگشته مجدد

جلوه دندان اوست در برعشاق

چون سخن میر به زدر منضد

داور فرخ نژاد با دل باذل

سیف الدوله امیرزاده محمد

آنکه یک اقدام او بملک گشاید

به زهزار ازدحام خیل مجند

سودد ازو سر بلند شد بر مردم

مردم اگر سر بلند گشته زسودد

گاه غضب در رخش چو بینی گوئی

شعله نیران جهد زخلد مخلد

مهر و مهش دو ایاغ احمر و اصفر

روز و شبش دو غلام ابیض و اسود

ایکه بنازد زفر محمدت چرخ

همچو بنی هاشم از میامن احمد

باقی آرند فاضلان بر فضلت

گردند ارجمع یا که مفرد مفرد

آری آنجا که آفتاب بتابد

کس نکند التماس نور زفرقد

سطری از دفتر حیای تو نبود

گر بنویسد کسی هزار مجلد

کی ببرزگی کند بر تو نمایش

آنکه بآرایش است نور مقید

نیست همی کار خواجگی بتجمل

خواهد قول درست وعزم مشید

رای تو ز الواح روزکار بخواند

آنچه فراز آید از زمان مبعد

سیلی کآرد هزار سال دگرروی

تو برش امروز استوار کنی سد

سرمد چون خیرخلق یزدان جستی

یزدان دادت بخلق فره سرمد

صد حصن ازیک نهیب تیغ تو مفتوح

مانا دارد بفتح عهد موکد

تا که بود در خجسته لعل کواعب

سی و دو لؤلؤی جانفرای مسند

قصر جلالت بحول و قوت ایزد

برتر از این طاق نه رواق زبرجد

شمارهٔ ۲۷ - وله

نگار من چو بخیزد بنارون ماند

ولی اگر بنشیند به نسترن ماند

بگاه تکیه زدن چون بنفشه است ولیک

اگر بخفت بیک تل یاسمن ماند

بدین سرین که مر او راست سخت و شیرینکار

چو بر جهد که بر قصد بکوهکن ماند

سرشته شد مگر از جوهر غزال ختن

که چشم او برم آهوی ختن ماند

چه گردش است بچشمان آن نهان جوان

که در خواص برطلی می کهن ماند

اگر زبا غ جنان نامده بسیر جهان

چرا بغلمان از چهرو از ذقن ماند

مگر که مردم فردوس را تکلم نیست

که آن نگار بغلمان بی دهن ماند

مگر که چهره وجعدش همال روز و شبست

ز من شنو که بیزدان و اهرمن ماند

درون پیرهن آن پیکر منور او

بآتشی که درافتد به پیرهن ماند

دلم که رانده از دام زلف سرکش اوست

بدان غریب جدا مانده از وطن ماند

خطش بجانب لب گرچه راهبر باشد

ولی فسون لب او براهزن ماند

شبی لبش زترنم گهر فشاند بکاخ

صدف درآمد وگفتا که این بمن ماند

بخشم گفتمش آهسته ران که آن لب لعل

بدر نثار کف میر موتمن ماند

وحید عصر محمد علی رئیس نظام

که هر چه مرد بود پیش او بزن ماند

ز بس تراکم نعما بود بماحضرش

گمان بری که به آلای ذوالمنن ماند

چنین که بدعت اشرار را بپردازد

درست شد که بمحمود بت شکن ماند

بدی نخواهد و بد ننگرد بدی نکند

بدستگاه شریعت بحسن ظن ماند

همیشه تابد مد گاه فرودین گل سرخ

ز بخت سبز به آراسته چمن ماند

شمارهٔ ۲۸ - وله

چنین که جلوه گل از طرف مرغزار کند

سزد که نعرهٔ مستانه مرغ زار کند

ز بس شکوفه شکفت و فروغ یافت چمن

چراغ را ز شگفتی به چشم تار کند

کنون ز یمن شکوفه مکانتش ننهد

کس ار نجوم فلک بر زمین نثار کند

به گوش دخت درخت گل این غرایب بین

که از ثوابت و سیاره گوشوار کند

مگر زمین به شبیخون زده است راه سپهر

که ماه و مشتری این گونه آشکار کند

به طفل غنچه نگر کِش چو زاد مادرِ شاخ

به جای گریه تبسم چو لعل یار کند

مگر به عمر خود و عهد اهل ری خندد

چو غنچه سر به در از جیب شاخسار کند

کنون که بر زبر تاک و زیر سرو نسیم

به عرض باز گذر جانب هزار کند

خوش آن دلی که اسیر زبیب و بوس حبیب

هزار بار خورد صدهزار بار کند

به‌ویژه امروز این روز کز فر نوروز

ستاره گرد کلاه سمن مدار کند

به هر طرف پسری از غرور جامهٔ عید

چنان چمد که ز تمکین ماه عار کند

صبا نگر که به شیدایی‌ام ز جعد بتان

قضای برزن و کو غیرت تتار کند

دو زلف هر یک از این قوم را خسارت باد

چو مشکبار کند چشم اشکبار کند

کنون ازین همه آهو‌خرام تنگ‌قبا

دلم گشاده کمین تا به کی شکار کند

به ملک غربت و هنگام کربت از دل من

شکار هم نکند پس بگو چه کار کند

ولی دریغ مهی را که من شکار ویم

به سان تیر شهاب از برم فرار کند

بلی مرا چو نبخشید روزگار مراد

نگار هم به من اطوار روزگار کند

گرم ندیم شود با چه احتشام شود

ورم سلام کند با چه اعتبار کند

مگر عطای ملک‌زاده‌ام کفیل شود

که تا به فیل مرادم دمی سوار کند

مه سپهر برازندگی وجیه الله

که رای روشن او لیل را نهار کند

ز بس عمارت گل کرد یا مرمت دل

جنان کنون ز جهان عیش مستعار کند

ز کارهاش جز آثار خیر ظاهر نیست

که گفت هرچه کند بهر اشتهار کند

به وقت وقعهٔ او گر کنند غرْس درخت

به جای بر ثمر از تیغ آبدار کند

به روز همّتش ار تخم بر زمین پاشند

به جای دانه بر از دُرّ شاهوار کند

اگر چه گاه فتوت دوصد خشونت را

تحمل از قِبَلِ طفل شیرخوار کند

ولی به گاه غضب چون گره نماید مشت

به پیل پنجه و با شیر کارزار کند

قمر اگر شود از سیر آسمان معزول

به جبر خدمت کاخ وی اختیار کند

ز کردگار ورا این ستوده پایه رسید

که راست زهره که هیجا به کردگار کند

بزرگوارا ای آنکه شخص جیحون را

همی میامن مدحت بزرگوار کند

مرا به زور تو برجاست عزت اندر ری

وگرنه کرده کمین آسمان که خوار کند

دمی اگر ز سرم پا کشد عواطف تو

بسا شریر که جانم پر از شرار کند

نخست شیخ بدین جرم کاهل عرفانم

دهد نبشته به تکفیر و سنگسار کند

دوم چو محتسبم مست یابد اندر شهر

به لطمه عبرت انظار هوشیار کند

سیم بتی که مرا خادم سرای بود

مکان به محفل رندان میگسار کند

ولی همین دو سه روز اسب خود زری رانم

اگر چه اشتر مستم کسی مهار کند

چرا فرود نشینم ز فرقه که سپهر

دو ماه دیگرشان خاک رهگذار کند

هزار سال دگر ذکر خیر من باقی‌ست

کس ار معارف آفاق را شمار کند

دو صد امیر و وزیر و فقیه آمد و رفت

هنوز طوس به فردوسی افتخار کند

همیشه تا که فتد برد برد در تاراج

چو عزم رزم خزان لشکر بهار کند

به عرصهٔ که فرو گسترد حبیبت رخت

اجل عدوی تو را عرصهٔ دمار کند

شمارهٔ ۲۹ - وله

چهر نواب از طرب رخشان تر از اجرام شد

صدر خاصش خواند شاهنشاه و بدر عام شد

خاص صدری دید او را شاه و خواندش صدر خاص

وین سخن بی شبهه برشه وحی یا الهام شد

ای بت سیمینه صدرای شاهد رخساره بدر

کز رخ و زلف تو شامم صبح و صبحم شام شد

جام چون بدر آور و ما را شفای صدر ده

کز صدارت باده نواب را در جام شد

ای سمرقندی غلام ای خلخی پیکر نگار

کز لب و خطت محافل رشک مصر و شام شد

شد بخارا یزد و نواب اندر او صدر جهان

بلکه از صدر این بخارا را جهان بر کام شد

ای مه فرخ بنا گوش ای بت فرخنده چشم

کت فسونگر دانه خال اهل دل را دام شد

چشم وگوش از سرمه و آویزه آرا کز ملک

چشم بر الطاف رفت وگوش بر احکام شد

ایکه رخسار سپیدت اندر آن جعد سیاه

عدل را ماند که با جور از مودت رام شد

تا خط خورم به یمن عدل شه می ده که باز

جور را ادوار رفت وعدلرا ایام شد

ای حیات پختگان عشق کزدستان حسن

جامه ات پرسیم خام از صافی اندام شد

بهر سیم خام تو پختم بسی سودا و لیک

خود تو از بس پخته سودای رندان خام شد

نی نی امروز از وصالت تیر رانم برهدف

ور یقین خواهد سرم ببریده از صمصام شد

خود تو دانی حال من کاندر وثاقی کزرنود

ذکر چنگ و جام آمد فکر ننگ و نام شد

رفت آن عهدی که چون شورم بسر دیدی زخویش

تلخ سار عیشم آن شیرین لب از دشنام شد

حالی ار همچون ملک پران شوی سوی فلک

بایدیت ما را زمین بوس از رخ کلفام شد

در نعال بزم صدر امروز چون خوانم ثنا

از رعونت میتوانم چیره بر بهرام شد

صدر خاص ملک و بدر عام ملت کش سرای

قبله اقطاب گشت وکعبه اسلام شد

ز احتساب سطوت او نقطه ران گوزن

سال‌ها باشد که داغ سینه ضرغام شد

شمارهٔ ۳۰ - وله

عید آمد و ما را ز غم روزه رها کرد

این مرحمت از عید نیاید که خدا کرد

زین عید به هرجا که عزا بود طرب شد

گر روزه به هرجا که طرب بود عزا کرد

از روزه بتر موذن گلدستهٔ جامع

کو خویش به بلبل مثل از حسن صدا کرد

گه شد به نشابور و فروخواند به کابل

گه رفت به منصوری و آهنگ نوا کرد

زین قصه که جز غصه نزاید همه بگذر

این روزه ستم که بر دلبر ما کرد

آن ترک که بر جانب کس روی نیاورد

در صف جماعت به همه خلق قفا کرد

هر ذکر که اندر رمضان باید و شعبان

این را به ادا خواند و مر آن را به قضا کرد

یاقوت لبی را که به از خاتم جم بود

از روزه گرفتن بتر از کاهربا کرد

لیکن ز شب غره چو شد غره دگر بار

بنیاد صفا ترک جفا درک وفا کرد

آن ترک که بر هستی ما دست برافشاند

بازآمد و از مستی خود فتنه به پا کرد

باری سخن از روزه‌خوران ماند عبث ماند

کاین طایفه را فعل بد اولی به هجا کرد

هر مسجدی از روزه‌خور آنقدر کدر بود

کز نسبت او کعبه ز خود سلب صفا کرد

این گفت به طعنه که مرا جوع بقا برد

آن گفت به تسخر که مرا روزه فنا کرد

این بدره بدان شاهد بشکسته کله داد

آن خدعه بدین زاهد نابسته قبا کرد

این زد به سحر نی که حکیمیم چنین گفت

آن خورد به شب می که طبیبیم دوا کرد

مردود طوایف من بدنام برندی

کافلاکم از این جمله جدا دید سوا کرد

نه شیخ دهد پندم و نه شوخ نهد بند

گویند که بایست حذر از شعرا کرد

زین مرحله دورند که شد با همه نزدیک

هرکس به شهنشاه دعا گفت و ثنا کرد

هم‌پایهٔ خلد است هر آن ملک که آراست

همسایهٔ چرخ است هر آن دژ که بنا کرد

هر جا که جهان بیخ ستم داشت ز جا کند

یعنی به جهان آنچه که او کرد به‌جا کرد

گرد ره او را فلکش سرمهٔ خور ساخت

خاک در او را ملکش قبله‌نما کرد

هم منت تیغش به گه رزم قدر برد

هم خدمت کلکش به گه بزم قضا کرد

گفتی دم عیسی و کف موسوی‌اش بود

با هر که سخن گفت و به هرجا که سخا کرد

شمارهٔ ۳۱ - در تهنیت عید غدیر و منقبت مولای متقیان علی بن ابیطالب علیه السلام

بت من که از لطافت بودش ز روح عنصر

نه چنان لطیف کآید به خیال یا تصور

بر قامتش به طوبی شکن آورد کروبی

بر طلعتش ز خوبی به مزاج گل تکسّر

بودش به دوش کاکل چو به سرو ناز سنبل

رخکش چو خرمنی گل لبکش چو حقهٔ دُر

نه عجب دل ار ز عالم به جفای اوست خرم

چو ویی برای من کم چو منی برای وی پر

قدمی که در تحرک سوی او شود تبرک

سزد ار همی به تارک کند آن قدم تفاخر

همه گرچه در تجرع نتوان از او تمتع

به دو طُرّه‌اش تواضع به دو چهره‌اش تکبر

برِ غیر با تلطّف زده بادهٔ تألف

همه بر منش تکلف همه با منش تغیر

دم خلد در وصالش دل نافه برده خالش

جگر گل از جمالش بگداخت در تحسر

صنما غدیر خم شد گه می زدن ز خُم شد

دل خصم از اشتلم شد به تزایدِ تکدر

هله آنکه را حسد بُد بنشست بر خر خود

چو نبی به امر حق شد ز بر جهاز اشتر

نه چنان ولی ذوالمن ز رسول شد معین

که بود برای یک تن ره طفره و تعذّر

شه دین علی عالی دل حق ولی والی

که از او عَلَی‌التَّوالی به فلک شود تذکر

مَهِ برج آفرینش جلوات شمس بینش

ثمر درخت دانش در لجهٔ تبحر

شرر دل ضیا غم بشر ملک قوا یم

که به اژدهای صارم برد از یلان تنمّر

نه به کشورش تناهی نه به لشکرش ملاهی

زده کوس لا الهی به ارائک تجبّر

ملکا امیر نَحلا اَسَد‌ُالْاَسوَد فَحلا

ز توجه تو رحلا به عوالم تکنّر

ز کلیم رب ارنی که به طور گفت و دانی

پس نفی لن ترانی تویی آن ولیکن اُنظُر

ازل و ابد غلامت مه و مهر کاس و جامت

نتوان زد از مقامت دم خبرت از تفکر

جبروت خرگه تو ملکوت جرگه تو

به غبار درگه تو بود آیت تبصّر

حرم خدای سبحان کند استلامش از جان

کل کوی تو به دوران بپذیرد ار تحجر

رخ توست قبلهٔ کن همه سویی‌اش تمکّن

نه سزد بوی تیامن نه بود در او تیاسر

ز نقود و صفت ارجو که شوم به عز خواجو

بر شه اگر نکور و به در آید از تعیر

شَرَف‌ُالبَقا وجودش تحف‌التقا سجودش

لب عالمی ز جودش به تحمّد و تشکر

فَرَحَت بِهُ المَحاضِر عَلَمُ الجهار وَالسّر

هُوَ مَن اَفاخِمُ البَر هُوَ مَن اَکارِمُ الحُر

نفرازد از قضا قد نفروزد از قدر خد

چو نشیند او به مسند به فضایل تدبر

زهی ای ستوده کیشت فر از آفتاب بیشت

تپد آسمان به پیشت چو تَذَرو نزد سُنقُر

سخطت جنود اخگر سخنت عقود اختر

عَلَمِ تو جالِب‌ُالشَّر قلمِ تو کاشِف‌ُالضُّر

سمن مراد چهرت چمن خدم سپهرت

نسمات صبح مهرت به ارم کند تمسخر

خهی آن نجیب توسن که شوی بر آن در اوژن

بود از سم چو آهن شخ و دره کوب و ره بُر

ز درنگ رخ چو تابد به وغا چنان شتابد

که به عقل هم نیابد صفتی از او تبادر

نه به اوج فایض نه سکونش از حضایض

ظفرش غلام رایض فلکش امیر آخور

هله تا که اهل سنت به مباحت امامت

نزنند گوی دولت برِ شیعی از تشاجر

به تو التجا جهان را ز تو ارتقا زمان را

به سعادت اختران را پی جاه تو تظاهر

شمارهٔ ۳۲ - وله

مرا تُرکی‌ست مشکین‌ موی و نسرین‌ بوی و سیمین‌بر

سُها لب، مشتری ‌غبغب، هلال ‌ابروی و مه‌پیکر

چو گردد رام و گیرد جام و بخشد کام و تابد رخ

بود گل‌بیز و حالت‌خیز و سِحرانگیز و غارتگر

دهانش تنگ و قلبش سنگ و صلحش جنگ و مهرش کین

به قد تیر و به مو قیر و به رخ شیر و به لب شکر

چه بر ایوان چه در میدان چه با مستان چه در بُستان

نشیند ترش و گوید تلخ و آرد شور و سازد شر

چو آید رقص و دزدد ساق و گردد دور نشناسم

ترنج از شست و شست از دست و دست از پا و پا از سر

همانا طلعتش این خلعت پیروزی و پیشی

گرفت از حال و اقبال و جمال شاه، گردون‌فر

غیاث المک و المله جم اختر ناصرالدوله

کز او نازد نگین و تخت و طوق و یاره و افسر

ز تمکین و صفا و سطوت و عزمش سبق برده

هم از خاک و هم از آب و هم از آتش، هم از صرصر

سمند و صارم و سهم و سنانش را گَهِ هیجا

سما بیدا، هنر شیدا، ظفر پیدا، خطر مضمر

ایا شاهی که شد کف و بنان و سکه و نامت

پناه سیف و عون کلک و فخر سیم و ذخر زر

پُر است از عزم و حَزم و رایت جیش تو کیهان را

ز پست و برز و فوق و تحت و شرق و غرب و بحر و بر

فتد گاه تک خنگ قلل کوب تلل برت

پلنگ از پای و شیر از پی نهنگ از پوی و مرغ از پر

یک از صد گونه اوصاف تو ننویسد کس ار گردد

مداد ابحار و کلک اشجار و هفتم آسمان دفتر

بدزدد بال و ناف و مشک و ناخن از صهیل او

عقاب چرخ و گاو ارض و پیل مست و شیر نر

شمارد پا و دست و سُمّ و ساق و ساعدش یکسان

پل و شَطّ و حصار و خندق و کهسار و خشک و تر

نداند گرم و سرد و رعد و برق و آب و برف و نم

چه در تیر و چه در قوس و چه در آبان، چه در آذر

الا تا فرق‌ها دارند نزد فکرتِ دانا

صور از ذات و حادث از قدیم اعراض از جوهر

در و بام و سر و پای و رگ و چشم و دل خصمت

به کند و کوب و بند و چوب و تیر و ناخج و نشتر

شمارهٔ ۳۳ - وله

ای که زچشم و لبت نوبت بوس وکنار

گردد هشیار مست مست شود هوشیار

زلف تو بر روی خط ماری تازان به مور

خط تو در زیر زلف موری تازان به مار

جز از لب و چهرات هرگز نشینده ام

ناری همسنگ نور نوری همرنگ نار

گوشه نشین مژه ات ترکی عصیان پرست

دامان برچیده زلف هندوی پرهیزگار

ازدل سنگین تو که برده زآهن گرو

زاندل من می طپد که شیشه دارد ببار

لاله بیداغ نیست جز دل تو کز ازل

داغ ورا هر دلی برده پی یادگار

زابروی تو چشم مست قبضه تیغش بدست

چون بکف ذوالخمار قائمه ذوالفقار

تا به یمین و یسار زلف تو بیزد عبیر

نیست زآشفتگیم فرق یمین و یسار

آذر وآذار را من از تو بشناختم

بیتو بهارم خزان با تو خزانم بهار

لعل و رخت در صف آتش و آبند لیک

آب تو آتش فشان آتش تو آبدار

گر تو نقاب افکنی از رخ خورشیدوش

من بهوایت ز مهر رقص کنم ذره وار

کار من و عیش من ذکر تو و فکرتست

خوشتر از این نیست عیش بهتر از این نیست کار

خواه به تیغم بزن یا بکمندم ببند

هرکه گرفتارتست در دو جهان رستگار

بیتو ندارم شکیب وز تو نخواهم گسست

گر بفتد تن بخون ور برود سربدار

وصف توام در کلام بوی توام در مشام

گو ببرندم زبان گو بکنندم مهار

ره که بدنبال تست چاه ندارد به پیش

شب که می از دست تست صبح ندارد خمار

چنین که از مهر و ماه همی بری تاج و باج

مگر گزیدت به خیل خواجه والاتبار

مهین محمد علی معاون الملک راد

که دفتر ماسوی از او گرفت اعتبار

آنکه بطبع بلند وزگهر ارجمند

ختم بزرگی نمود بنام او کردگار

در بر ایوان او چرخ ندارد شکوه

بنزد اجلال او کوه ندارد وقار

بهر زبانی طلیق بهر بیاتی رشیق

بهر صناعت دقیق بهر هنر کامگار

منظر او چون ارم محضر او چون حرم

وجود او مغتنم عهود او استوار

قوام دولت ازو نظام ملت ازو

بطش پر او سکوت بخش کم او هزار

نامه او از رموز ذخیره آسمان

خامه او از حریر عاقله روزگار

ای تو در امثال خویش فروز حسن سیاق

وز در گفتار تو بگوش جان گوشوار

عزم تو همچون کلیم رخت برد در بحور

حزم تو همچون خلیل تخت نهد بر شرار

رای تو گر در جهان فروزد آنسان که اوست

لیل زتابندگی پنجه زند با نهار

درکنف حفظ تو سقف نخواهد ستون

با شرف عون تو ملک نخواهد حصار

زهره برد از قضا هر چه تو را در پناه

تیغ کشد برقدر هرکه تو را درجوار

برق زجودت بابر ابر زخشمت ببرق

خنده کند قاه قاه گریه کند زارزار

کلک درایام بزم بگفته ات ملتجی

تیغ بهنگام رزم بضربت امیدوار

هرکه بکاخت شتافت زان پس کاعزاز یافت

بدره ستد پنج پنج صدره برد چارچار

گر همه در عهد تو بید نشانند و سرو

سیب دهد کیل کیل نار دهد باربار

دادگرا شعر من که زد بشعری علم

اختر گوهروش است گوهر اختر شعار

طبع من وگفت من لجه و لؤلؤی ناب

مدح تو و ذات تو بحر و در شاهوار

و شاقکان تو راست زچتر کاوس ننگ

نگار کان مراست زجام جمشید عار

درخور من کن عطا یا به خور خویشتن

ورنه شود از چه رو سیم عزیز تو خوار

تا که بقانون نقل نیست چو امروز دی

تا که بفتوای عقل نیست چو امسال پار

خیل تو گردون مسیر میل تو آفاق گیر

فرش تو را عرش تخت تخت ترا بخت یار

شمارهٔ ۳۴ - وله

گفتم بتا هوای سفر بینمت بسر

گفتا بلی مهم من و مه را سزد سفر

گفتم خوش آن زمین که تو آئی درآن به زیر

گفتا خوش آن سمند که دارد مرا زبر

گفتم که با تو است سفر خوشتر از بهشت

گفتا که بی من است حضر بدتر از سفر

گفتم مگر خرید گهر را چمی ببحر

گفتا خجل ببحر زدندان من گهر

گفتم مگر برای شکر رونهی بهند

گفتا بهند حسرت لعلم خورد شکر

گفتم چمی بکاشمر آیا بسیر سرو

گفتا که بنده قد من سرو کاشمر

گفتم روی مگر زپی مشک تر به چین

گفتا بود بطره من چین مشک تر

گفتم زحسن تو چه بلد ها رسد بخیر

گفتا زحسن تو من نتراود بغیرشر

گفتم خوش آن کمر که تو بندیش برمیان

گفتا میان کجاست که بندم بر او کمر

گفتم خوش آن زره که تو پوشیش بربدن

گفتا زره بس است مرا موی فتنه گر

گفتم خوش آن سپر که تواندازیش بکتف

گفتا که لوح سینه سیمین مرا سپر

گفتم بپاس خویش حمایل نمای تیغ

گفتا که تیغ من بود ابروی جان شکر

گفتم ز شیر نر بودای بس به بیشه خوف

گفت آهوان چشم من افزون زشیر نر

گفتم که ره بود زحجر سخت و تو لطیف

گفتا دل من است بصد سختی از حجر

گفتم که در جبال بترس از کمین دزد

گفتا که زلف من بود از دزد دزدتر

گفتم که ایمن این سفر ازفر کیستی

گفتا زفر آصف جمجاه نامور

گفتم مرا چرا نبری در رکاب خویش

گفتا ترا وزیر فکنده است از نظر

گفتم چه ات دلیل به بی لطفی وزیر

گفت از نبردنت چه دلیلیست خوبتر

گفتم همان وزیر که نهیش کند قضا

گفتا همان وزیر که امرش برد قدر

گفتم همان وزیر که کوهیست از شکوه

گفتا همان وزیر که کانیست از هنر

گفتم ببر و بوم برای چه راند رخش

گفتا برای آنکه دهد نظم بوم و بر

گفتم شکفت از او بموالف ز وجد دل

گفتا شکافت زو بمخالف زغم جگر

گفتم بملک شوکت او چرخ زاویه

گفتا بقوس حشمت او کهکشان وتر

گفتم رواق درگه قدرش بود سپهر

گفت از قباب خرگه جاهش بود قمر

گفتم بود خدنگ نفاذش فلک گذار

گفت از فلک خدنگ نفاذش کند گذر

گفتم قبای مجد ورا ابره ایست چرخ

گفتا که چرخ را نسزد بهرش آستر

گفتم بود بپاکی گوهر به از ملک

گفتا بدین صفت که ندانم کس ازبشر

گفتم همیشه تا که بود گنبد اثیر

گفتا مدام تا که بود چرخ را اثر

گفتم زجام کام زند راح مستدام

گفتا بتخت بخت کند عیش مستقر

شمارهٔ ۳۵ - وله

بجز امسال که آمد زسفر عید و امیر

کس ندیده است بهم ماه نو و بدر منیر

با امیر آمده این عید و ندانسته هنوز

که بود عید همان دیدن رخسار امیر

نی دخیلانه چو با خیل امیر آمده عید

گشت بایستش فرمان برو تشریف پذیر

هر چه خواهد همه گو ساده زغلمان بهشت

بحضورش بسپاریم نهاده زنجیر

وآنچه جوید همه گر رودزن از زهره چرخ

بر زمینش بگماریم نموده تسخیر

تارکش را بفرازیم بیاقوتی تاج

مقدمش را بنوازیم به پیروزه سریر

هم بریمش بصف از آدم اگر خواهد جان

هم نهیمش بکف از مرغ اگر خواهد شیر

عیدها جمله عزیزند ولی عید صیام

عزتش بیش بود خاصه چو آید بامیر

راستی به که سرایم سخنی چند از صوم

تا بدانی که چه با جان غنی کرد و فقیر

مهر بد در سرطان کآمد ماه رمضان

با سپاهی که جوان گردد از آهنگش پیر

دید زاهد زوی اقبال نبرده طاعت

یافت شاهد زوی ادبار نکرده تقصیر

مقریانرا رگ گردن شد چون شاخ بقم

مطربانرا رخ گلگون شد چون برگ زریر

لیکن از گرمی روز وتف شب روزه گزار

خلد نایافته برروی در آمد بسعیر

هر که را بود زر و زور پی حفظ بدن

زد چو خورشید بکه رایت زر بفت و حریر

وانکه را لنگی پا بود و یا تنگی دست

زآفت روزه با قلیم عدم شد شبگیر

پاره نیز ز اوباش بری ازهمه کیش

گشت درروزه خوریشان بتمارض تدبیر

آن یکی پای همی کوفت که خستم ز صداع

وآن دگر ریش همی کند که مردم ز زحیر

نظم جمهور طوایف زهم آشفت چنان

که گریزنده شد ازعجز علاجش تقدیر

بتر از این همه حرمان رخ داور عصر

کوشد امسال ممالک سپر وکشور گیر

ورنه کی فتنه توانست در این ظرف قلیل

بستن از یاوری شمس چنین طرف کثیر

سلخ ماه رمضان بود که از مجمع قدس

گشت الهام پریشانی ملکش بضمیر

راند چونانکه پی تشنه رود آب حیات

تاخت چونانکه سوی کشته چمد ابر مطیر

توپ تندر خطر از موکبه اش کرد فغان

کوس اژدر جگر ازکوکبه اش کرد نفیر

او چو محمود به تخت آمد و تاج الشعرا

عنصری‌وارش بستود بدین نظم هژیر

شمارهٔ ۳۶ - مطلع ثانی

کای بهر مرحله اجرام مشار و تو مشیر

وی بهرغائله افلاک مجارو تو مجیر

کیست کیهان که نماید برجاه تو بزرگ

چیست گردون که نباشد برقدر تو حقیر

کو ه از دشت نگشته برخنگت ممتاز

رزم با بزم ندارد بر خیلت توفیر

اغنیا را زفلک گرد سرای ازتو حصار

فقرا را زستبرق بوثاق ازتو حصیر

دلت از پیش و پس رفته و آینده علیم

رایت از کیف و کم ثابت و سیاره خبیر

جز بفرخنده خطاب تو ندارد مانند

کشد از جنت اگر خامه رضوان تصویر

غیر سوزنده عتاب تو ندارد تمثال

کند از دوزخ اگر منطق مالک تفسیر

بدیاری که دهد فرتو یکروز عبور

ابدالدهر بجان آید از او بوی عبیر

تو سنت صورسرافیل گذارد زصهیل

قلمت نفخه جبریل نماید زصریر

دخل هر روزه فزائی نه برآورده سپاه

خرج صد ساله ستانی نفرستاده سفیر

هرکه درخواب بدوران تو نیران نگرد

گرددش بردم تیغت زمعبر تعبیر

فتح را ناوک رمح تو عدیلست و بدیل

چرخ را سایه چتر تو نصیر است و بصیر

کام بخشای امیرا منم آن چامه نگار

که بخوان سخنم زائده چینی است جریر

فاریاب ار چه نباشد هله محروسه یزد

که تو را فر طغانشاه و مرا نظم ظهیر

سالها رفت که از سیرمه وگردش مهر

شعر شعری صفتم را نبد اکرام شعیر

گاه چون باز پریدم پی یکپارچه گوش

گاه چون یوز دویدم پی یکمشت پنیر

جای راحت همه دیدم ستم از پیل ملک

جای نعمت همه خوردم لگد از اسب وزیر

لیک تا سایه بزم توام افتاده بسر

نزد قصرم بود افراشته افلاک قصیر

مه نتابد چو کنیزان من اندر نخشب

سرو ناید چو غلامان من اندر کشمیر

تا هلال از فر شوال و شکوه رمضان

گاه از لطف بشیر است وگه از عنف نذیر

ماه نوا زقدا عدای تو اندر حسرت

بدر از چهره احباب تو اندر تشویر

شمارهٔ ۳۷ - وله

ای چهره و لعل تو یکی نور و یکی نار

از نور توام آذر و ازنار تو آزار

رخسار تو نوریست که هی نار دهد بر

لبهای تو ناریست که هی نور دهد بار

ای خط تو چون مور ولی مور دل آشوب

وی زلف تو چون مار ولی مارتن اوبار

ازمار تو نالان و ضعیفم همه چون مور

وز مور تو پیچان و ذلیلم همه چون مار

تا حسن تو گشته چو صمد شهره باسلام

تا نقش تو کرده چو صنم جلوه بکفار

زنار گروهی شده از شوق تو تسبیح

تسبیح فریقی شده ازعشق تو زنار

عیسی برد ارعلت و بیضا کند ارگرم

لعل و رخت اینگونه نباشد بکردار

بیضا است عذار تو و زلفین تو لرزان

عیسی است لبان تو و چشمان تو بیمار

سبز است اگر سرو و سپید است اگر ماه

در قد تو وخد تو بر عکس بود کار

پرسیم بود سرو توزان جسم چو زیبق

پر سبزه بود ماه توزان خط چو زنگار

معروف بود روی تو بر لاله خود روی

موصوف بود موی تو بر نافه تاتار

گر روی تو شد لاله مرا از چه بدل داغ

ور موی تو شد نافه مرا از چه جهان تار

گیرم که بود چشم تو نخجیر بآئین

گیرم که بود زلف تو زنجیر بهنجار

گر چشم تو نخجیر منم از چه رمیده

ور زلف تو زنجیر منم ازچه گرفتار

از روی توام در رزم دهم پشت بمیدان

بی پشت تو در بزم نهم روی بدیوار

از روی توام بیم و به پشت توام امید

ادبار تو اقبالم و اقبال تو ادبار

صد قوم ز جمعیت خالت بدلی ریش

صد خیل ز سرمستی چشمت بتنی زار

گر حال تو شد جمع چه تاوان به پریشان

ورچشم تو شد مست چه تقصیر به هشیار

شیرینی و شوری زنمک خیزد و شکر

وز این دولب و روی تو شد مختلف آثار

روی نمکینت همه ترش است بجلوه

لعل شکرینت همه تلخ است بگفتار

ابریست دو زلفت که از او دیده من تر

برقیست دو چهرت که از او کلبه من تار

گر زلف تو شد ابر منم از چه مطر ریز

ور چهر تو شد برق منم ار چه شرر بار

تا چند کنی فخر ز ابرو بمه نو

کاین دعوی کم را نسزد شبهه بسیار

ابروی تو به ازمه نو لیک مه نو

شرمنده زنعل قرس قدوه ابرار

نو باوه عبدالعلی راد محمد

مستوفی ملک ملک و زبده احرار

آن صدرقدر قدر که صد همچو مه و بدر

یمن قدم و یسر کفش راست پرستار

حشوی زبرات وی و آفاق گرانسنگ

فردی زسیاق وی وکونین سبکبار

لوحیست بنزد قلمش قرصه خورشید

فرشیست بزیر قدمش گنبد دوار

خلاق فلک راست کهین بنده مجبور

مخلوق زمین راست مهین خواجه مختار

ای مصدر انعام و تکلف که نباشد

در صورت جمع تو بجز خرج پدیدار

شد مفرده دفتر اسهام حوادث

از عدل تو من ذلک افنای ستمکار

فهرست سدادی تو از آن فکرت نقاد

عنوان صلاحی تو ازآن طبع هشیوار

درهندسه حفظ تو اشکال ریاضی

چون نقش صور برفلک آینه کردار

بر خوان تو همرنگ چه مملوک و چه مالک

با برتو همسنگ چه قطمیر وچه قنطار

خود یزد چه باشد نبود گر چو تواش میر

خود چیست صدف گر ندهد لؤلؤ شهوار

میرا تو گهرسنج و خردمندی و دانی

کامروز چو جیحون نزند کس دم از اشعار

لیکن من از این نام ندیدم بجز از ننگ

چون بخت بخوابد چه کند دیده بیدار

تا برز برقامت ترکان شکر لب

شیرین بودآن پشت بخم طره طراّر

احباب تو بر تخت نعم باد سرافراز

اعدای تو ازدار نقم باد نگونسار

شمارهٔ ۳۸ - وله

چون خلیل از خلعت خلت زحق شد کامگار

ظل حق هم با خلیلش برد این صنعت بکار

هان اگر معنی شناسی بگذر از صورت که نیست

ظل و ذی ظل امثالی غیر جبرو اختیار

ای برخ برهان حسن از حسن برهانهای من

عیش ساز و غم گداز و نرد باز و می بیار

ها برافشان دست تا نوشادیان کوبند پای

ها بجنبان زلف تا تاتاریان بندند بار

رخ نما از پرده تا هوشیار گردد هرچه مست

لب گشا در نغمه تا مست اوفتد هر هوشیار

گل بنزد چهرت از اظهار هستی صدمه کش

مل به پیش چشمت از ابراز مستی لطمه خوار

یاد داری آنکه در مستی شبی گفتم بتو

کآید این ایام خلعت بهر میر از شهریار

گفتی ار چون صبح دوم صادق آئی در سخن

اول از وصل رخم بزمت شود خورشیدوار

اینک این تشریف شه وان امر اوفوابالعهود

مرمرا بر یاد میر از لعل خود شو حق گزار

میر فرخ پی خلیل الله کز اطمینان قلب

داد اصنام زلل رایمن عهدش انکسار

ناوک رمحش چو ماری کاندر آن اشکال مور

جوهر تیغش چو موری کاندران اطفال مار

گاه ایوان کلک او جذاب یک گیتی ادیب

وقت میدان تیغ اونهاب یک کیهان سوار

بر عنان یازد چو دست آید قضا را پایمرد

در رکاب آرد چو پا باشد قدر را دستیار

دوش گفتم با خرد کای شمع مشکوی کمال

در نهان میر مانقصی بود بس آشکار

زانکه حق از آب و خاک و باد و نار آورد خلق

وین یگانه میر را کامل نبینم زین چهار

زآب و خاک و باد لطف و حزم و عزم او دلیل

لیکن او را قهر نبود تا کند اثبات نار

گفت فض الله فاک ای کند عقل تند جهل

با چنین دانش چسان در شعر جستی اشتهار

میر در تهذیب اخلاق آنقدر فرمود جهد

کش بدل شد نار بر نور از عطای کردگار

حاش الله نامش ابراهیم و آنگه نار قهر

نار و ابراهیم در یکجا نمیگیرد قرار

ای مهین میر ملایک عنصر صافی ضمیر

کت نکو اطوار بر هر پارسا آموزگار

ملکرا تا شد مقلب لطفت از هر عنف گشت

نیش نوش و چاه جاه و سوک سور و خصم یار

مایه امن است امروز آنکه دزدی کرد دی

مصدر صلح است امسال آنکه مفسد بود پار

نام بین بر جای ننگ و جام بین بر جای سنگ

گنج بین بر جای رنج و فخر بین بر جای عار

کله هر کس که بد بین بود اینک در لجام

بینی هرکس که خودسر بود اینک در مهار

داورا ای آنکه جیحون را ز شکرت عجزهاست

گرچه باشد گاه نظمم معجزاتی استوار

دوستم کردی بلند و دشمنم کردی نژند

پایه ام از یک بده شد مایه ام صد بر هزار

راستی مهر توام زی سجن اسکندر کشاند

ورنه هارب بودم از کج طبعی خویش و تبار

باطن هریک چو بشکافی کم از ما فی البطون

ظاهر هریک چو وابینی کم از موی زهار

تا که در هر صبح سلطان معلی تخت مهر

بر تن گیتی فرو پوشد خلاع زرنگار

جسمت از تشریف اعطاف شهنشه مفتخر

فرقت از یرلیغ الطاف ملک در افتخار

شمارهٔ ۳۹ - وله

نوروز در رکاب ولیعهد کامگار

از ره رسید و سود جبین نزد شهریار

فصل بهار و وصل ولیعهد شاه را

گل ریخت در یمین و گهر ریخت در یسار

زین وصل شد کنار ملک مرز نارون

زآن فصل شد حدود جهان پر ز لاله زار

نوروز گوئی از ملک امسال شرم داشت

ز اطوار برد و ابر سیاه سپید کار

افتاد در رکاب ولیعهد زان سبب

تا وی شود شفاعتش از شاه خواستار

چونانکه عفو کس طلبند از خدا رسل

او نیز خواست عفو وی از ظل کردگار

اینک بشکر مرحمت شاه سبز بخت

نوروز سبز کرده همه دشت و کوهسار

بر دست شاخ بسته ز پیروزه دستبند

در گوش غنچه کرده ز یاقوت گوشوار

بنشین بزیر سرو و بچم بر فراز کوه

بشنو ز شاخ گلبن و بگذر بمرغزار

یکسو فغان صلصل و یک سو خروش کبگ

یکسو نشید بلبل و یک سو نوای سار

نبود کسی که می نخورد موسمی چنین

ور گوئیم که هست بود از جنون فگار

نی نی ز مهر شاه و ولیعهد اهل ملک

مستند آنچنان که ندارند می بکار

از آن پدر مدارج تا جست سرفراز

وز این پسر معارج تخت است پایدار

از آن پدر بایوان هر هوشیار مست

وز این پسر بمیدان هر مست هوشیار

از آن پدر دوچار زیاران همه رها

وز این پسر رهای ز دشمن همه دوچار

شمارهٔ ۴۰ - وله

بستم چوزی گشاده رواق ملک کمر

شد آسمانم ابرش و خورشید زین زر

گردون بهدیه اخترم افشاند بر کلاه

دریا برشوه گوهرم آویخت بر کمر

بر کف من نهاده شد از ماه نوحسام

بر کتف من فکنده شد از قرص خور سپر

دهرم بگریه گفت مرا از برت مران

چرخم بلابه گفت مرا همرهمت ببر

گردید همعنان من از روی جان قضا

آمد رکاب گیر من از صدق دل قدر

آب حیات داد پیامم که بهر شاه

جان دادم و نکرد مرا چاره خضر

باغ بهشت گفت که بریاد بزم وی

پژمردم و نیافت کس از من برش گذر

ذرات ممکنات بگرد اندرم دخیل

کآمد ز راه ترک من آن سرو سیمبر

قدش ز غصه همچو یکی خم شده نهال

خدش ز لطمه همچو یکی منخسف قمر

بس بر حریر پیرهن از مویه چاک زد

گفتی که کاخ من شده بازار شوشتر

بس سرو قد خویش زانده بخاک کوفت

گفتی که بزم من شد صحرای کاشمر

هی کند زلف و گفت که ای جسته از کمند

چون شد که بی منت سفر افزود بر حضر

خاصه چنین سفر که ز عشق حضور شاه

ارواح کاینات ترا گشته پی سپر

من کز همه نکوترم از بهر ارمغان

هنگام بزم و رزم ز اسباب خیر و شر

در بزم طلعتم بیکی جلوه ساختن

مانند روی شاه فروزد دو صد بصر

در رزم مژه ام به یکی چشم برزدن

چون ناصری خدنگ شکافد دو صد جگر

از گفت من بدرگه شه ریز در ناب

وز زلف من بپای ملک ریز مشک تر

گفتم بتا در آنچه شمردی ز حسن خویش

من دیده ام بچشم خود البته بیشتر

لیکن چه بایدم که ترا زلف دلفریب

دزد است و دزد راست بملک ملک خطر

نظمی چنان بکشور شاهست کاندر او

می را بطبع کس نبود زهره اثر

این نیست آن بلد که غزالان چشم تو

هر لحظه ره زنند ز مستی بشیر نر

این نیست آن زمین که خور از ترکتاز تو

لرزان ز خاوران سپرد راه باختر

کیهان در این دیار نگوید بکس درشت

کیوان در این حصار نیارد بکس نظر

شد آن زمان که از ستم زاغ زلف تو

شاهین زند بسان مگس دست غم بسر

رفت آن اوان که از فزع ابروان تو

ماند مثال حلقه هلالت به پشت در

سوگند اگر خوری که به بیداد نگروی

با من بچم بدرگه دارای دادگر

سلطان حمید ناصر دولت نصیر دین

کامروز دین و دولت از و هست مفتخر

شاهیکه دست بخت جمال و جلال او است

هرچ آن شود پدید بگیتی زنفع و ضر

قدرش ورای صورت و معنی فشرده پی

زآن پیشتر که ظرف معانی شود صور

بی سیر آسمانی و بی جهد روزگار

هردم هزار نصرت از او گشته جلوه گر

خود کیست آسمان که از او آیدش نوید

خود چیست روزگار کز او باشدش خبر

با عون او نهنگ شود کامجو به بحر

در ظل او هزبر بود گام زن به بر

روزی نه آنگه خصم نیاویزد او بدار

وقتی نه آنکه دوست نیارامدش بدر

برجای سر مگر بکله باشدش خرد

بر جای تن مگر بزره باشدش ظفر

هرصبح جزیه گیر خصیم است تا بشام

هرشب عطیه بخش یتیم است تا سحر

از شهر ساختن نشود همتش گسل

وز قلعه کوفتن نشود خاطرش کدر

ابریست چون بگوشه ایوان شود مقیم

برقیست چون بعرصه میدان کند مقر

در هرکمال جان وی اندام آن کمال

در هر هنر وجود وی استاد آن هنر

خرطوم پیل راگه کین برکند زبن

بازوی شیر را بوغا بشکند به بر

کوشیدنش به پیل بود لعب صید گاه

جوشیدنش بشیر بود کار مختصر

خرگاه گرم او به بهمه حال برسمند

بالین نرم اوبهمه وقت از حجر

گوئی بتن زره بودش خوابگاه خز

مانا بسر سپر بودش متکا پر

ایشاه شه نژاد بر تخت عدل و داد

غم از تو مایه سوز و نشاط از تو بهره ور

بر قامت تو فخر قبائیست کآمده است

مردانگیش ابره دلیرش آستر

ایزد نکرده خلق بدین فرخی ملک

یزدان نیافریده بدین زیرکی بشر

بنهاده منظر تو بصیرت بچشم کور

بخشوده منطق تو شنودن بگوش کر

شاها اگر نبد بتو جیحون امیدوار

زآلام گشته بود کنون کمتر از شمر

چندی چو جبرئیل بدم ضیف برخلیل

کو راهمی زعجل سمین باد ما حضر

گوئی فرشته ایست گنه کار کایزدش

دارد معذب از رخ دیوان بدسیر

یانی گمان بری که زکفران برنعم

رضوانی از بهشت درافتاده درسفر

تا خاک از درنگ به پستی بود شهیر

تا آسمان زسیر برفعت بود سمر

نازد همی زاوج سریر تو عز و جاه

بالد همی به شیب لوای تو فال وفر

شمارهٔ ۴۱ - ممدوح این قصیده معلوم نیست

ای بروی و خوی تو برج مه و چرخ اثیر

وی بخوبی زهره ات مزدور خورشیدت اجیر

چهر تو شیریکه از آن شیر پیدا رنگ خون

لعل تو خونیکه درآن خون نهفته بوی شیر

کوته اندر پیش دلجو قامتت سرو بلند

تیره اندر نزد نیکو عارضت بدر منیر

این رخست اندر نقابت یا که ماه اندر قصب

این قداست اندر قبایت یا که سرو اندرحریر

ها برافشان دست و شو ما را بکامی پایمرد

هابرون نه گام و شو ما را بجامی دستگیر

هی چه کوشی با عزیزان و مرا بینی ذلیل

می چه نوشی با بزرگان و مرا دانی حقیر

زافتقار شاه برکوی من از گردون حصار

زاهتمام میر درکاخ من از سندس حصیر

باده دارم که نشنیده است بویش هیچ شاه

ساده دارم که نادیده است رویش هیچ میر

هر شب از نور شرابم صحن گیتی همچو قار

هردم از دود کبابم سقف گردون همچو قیر

مطربان دارم که دل از صوتشان یابد قرار

ساقیان دارم که چشم از حسنشان گردد قریر

در میان محلفم گردنده از خورشید جام

برکنار مجلسم بنهاده از گردون سریر

گر تو ای ابرو کمان یکروزم آئی میهمان

دیگر از بزمم نپیچی رخ زنندت گر به تیر

خانه بینی شریف و خلوتی یا بی نظیف

درگشاده خوان نهاده نقل نیکو می هژیر

میگسار اندر یمیمنت دلبری خدمت گزین

نی نوا زاندر یسارت شاهدی منت پذیر

مستهائی با ادب خنیاگرانی نوش لب

آن بزیر آراسته بم آن ز بم رفته به زیر

زینهمه نیکوتر است آنگه که از بهجت مرا

کلک بر دفتر ترنم راند از مدح امیر

مایه بحر عمیق اندر بر طبعش تباه

پایه چرخ بلند اندر بر قصرش قصیر

حسن تقریرش سماعت داده بر گوش صمیم

لطف تحریرش بصارت هشته در چشم ضریر

پیش فرش موج خشکد بر رخ بحر محیط

نزد بذلش رعد نالد بردل ابر مطیر

ز امتزاج اختر و ارکان چو آمد این خلف

از جمال روز افزونش جوان شد چرخ پیر

بس غناخیز است عهد ز انواع نعم

صد منادی یافت نتواند بملکش یک فقیر

برق صمصامش چو گردد اخگر انگیز نبرد

چشم سردی دارد از دوزخ روان زمهریر

ای امیربا دل باذل که باندبیر تو

وقت هیجا کار شمشیر آید از کلک دبیر

برمیانت یک پرند و از یلان فوجی گشن

برکمانت یک خدنگ و از گوان جمی غفیر

بانگ کوس اندر صماخت خوشتر از بانگ رباب

بوی خون اندر مشامت بهتر از بوی عبیر

بفکنی پهلو ز پشت اسب چون برگ از درخت

برکشی اژدر زغار کوه چون موی از خمیر

تیر آتش بارت اندر سینه کند آوران

چون ستاره ذو ذنب اندر دل چرخ اثیر

پشت خم تیغ تو اندر کله بد اختران

راست مانند هلال اندر سپهر مستدیر

کین دشمن در دل تو رعب تو در قلب خصم

چون منافق در بهشت و چون موافق درسعیر

تا وصال دوستان باشد روان را بوستان

یارت اندر عیش و نوش و حاسدت دروای و ویر

شمارهٔ ۴۲ - در تهنیت عید رمضان

مه شوال چو برکوه فرابست کمر

روزه بگریخت چنان کش نتوان یافت اثر

سخت بود این رمضان سست ندانستم من

ورنه کی بستمش اینگونه برتخت کمر

دیدی آن عربده واعظ و عجب زاهد

کزمه نو به یکی چشم زدن گشت هدر

مقریانرا که گلو بود چو قمری پر باد

نک هلال آمد و افشرد به حنجر خنجر

الغرض چون مه شوال برافراشت علم

دید از روزه جهانرا همگی زیر و زبر

نه بیک جام شراب و نه بیک چنگ رباب

نه بیک مجلس شهد و نه بیک کاخ شکر

خسته جان شیخ و نوان تفته روان شوخ جوان

خونجگر خرد و کلان سوخته دل ماده و نر

مطربان آمده خاموش چو پر بسته هزار

شاهدان گشته سیه پوش چو بگرفته قمر

نیک بد دل شد و بر حالت گیتی افسرد

که مگر عمر بسر برد و بپا شد محشر

ورنه کو مغبچگانی که زمن ماند بپار

همه در مهر بهشت و همه در کینه سقر

چو نشد آن قصر برافراخته همچون فردوس

چون شد آن باده افروخته همچون کوثر

پس سفیری طلبید و بفلک داد پیام

کای درون پر زمعانی و برون پر زصور

چیست این فتنه که بینم زتو در ملک پدید

که خود از سایه فرزند گریزد مادر

مگر از کوکبه ام نیست ترا آگاهی

که برتیغ من انداخته خورشید سپر

فوجها دارم کوشنده مثال ضرغام

توپها دارم غرنده مثال اژدر

فلک از بیم بلرزید و چنین داد جواب

کای بخدام تو رضوان جنان فرمانبر

ملکتی را که تواش پار نهادی بامن

داشتم هر دمش از خلد برین نیکوتر

هم نشاندم بچمن برلب هر چشمه درخت

هم فشاندم بدمن بر سر هر لاله مطر

لیک ماه رمضان دید چو ملکی اینسان

رغبت آورد و طمع کرد و برون تاخت حشر

پس بخواند ازو زرایش رجب و شعبانرا

گفت جاسوس وش آرید براین خطه گذر

هر که بینید فریبید زمن او را دل

چه بعقل و چه بنقل و چه بزور و چه بزر

آن دوتن نیز پس از هم برسیدند بملک

به برون طالب خیر و بدرون صاحب شر

هرکجا از که و مه جشنی و جوشی دیدند

خیرخواهانه نمودند در آن خیل مقر

اولا گفتند ای قوم حذر از شوال

که ورا نیست زدنیاوز دین هیچ خبر

گه درین فکر که کی ساده رسد از خلخ

گه درین ذکر که کی باده رسد از خلر

لیک از آنجای که بدبار خدا یار شما

رمضان زد بشهی طبل و رسد با لشکر

فیض عقبی بودش غالیه سا بر ایمن

عیش دنیا بودش نافه گشا برایسر

خلق نادیده و نشناخته گفتند بهم

آفرین زین ملک راد رعیت پرور

رمضان نیز شبانگاه درآمد در ملک

محتسب خواند و عسس راند بهر راهگذر

گفت هرکس که برد ساده ببریدش پی

گفت هرکس که خورد باده بکوبیدش سر

نان اگر خواست کسی گفت که بر خوان خلیل

آب اگر جست تنی گفت که در جام خضر

هر چه گفتم رمضانا بهراس از شوال

جان مکن جور مکن گنج منه رنج مبر

نشنید از من وزد آتشی آنسان در ملک

که ز دودش بچکید اشک زچشم اختر

گفت شوال مخور غم که بجان و سرمیر

به مه روزه همین گاه نمایم کیفر

پس زجا جست و میان بست و براند اسب وکشید

تیغ از ماه نو و زد بدل روزه شرر

راست گفتی که امیر است و به پیکار عدو

تاخته یکتنه شمشیر زن و جنگ آور

بت شکن دادگر عهد بر اهیم خلیل

که بایوان همه بحر است و بمیدان آذر

در وغا برکند از تن زدلیری جوشن

گاه کین بفکند از سر زشجاعت مغفر

سطوت آموخته از برق پرندش آتش

سرعت اندوخته از سیر سمندش صرصر

ماه بی عون لوایش نفروزد به افق

مهر بی یاری تیغش ندمد از خاور

ننهد وحش بجز درکنف خیلش گام

نزند طیر بجز برطرف میلش پر

جیشها داده هزیمت که ز انجم افزون

حصنها کرده مسخر که ز گردون برتر

پای پیک آبله زد دست دبیر آفت یافت

بسکه برد آن و نوشت این خبر از فتح دگر

آنچه من دیدم از او صد یکش از بر شمرم

در هزاران کس ده تن ننماید باور

همه بگذار چو شد یزد پر از شورش عام

خاصه وقتی که تهی بود زلشکر کشور

لب ارذال کز آرامی گیتی بدخشک

فتنه کردند که سازند مگر کامی تر

سوی هر خانه دویدند بصمصام وسنان

در هر دکه گشادند بکوپال و تبر

این دوان تا که زنی را کشد از دامن شوی

و آن روان تا پسری را ستد از چنگ پدر

این بفریاد که بس شاه جهانرا او رنگ

آن به بیداد که بس میر زمانرا افسر

از غبار رهشان چشم کواکب شد کور

از غو نعره اشان گوش ملایک شد کر

آنچه اشراف بلد داد زدندی کایقوم

تخم در شوره مکارید نبخشید ثمر

خواهشی چند نمودند که تحسین به یزید

مطلبی چند سرودند که رحمت به عمر

باری از این شغب و شور چو لختی بگذشت

دل آگاه امیر آمد از آن مستحضر

آنچنان شد غضب آلوده که مژگان نگار

آنچنان گشت بر آشفته که زلف دلبر

گفت پیدا نشد این بد مگر از نیکی من

شاخ نیکی منشانید که بد آرد بر

پس برآمد بسمند و بکف آورد کمند

خود ننهاده بسر خفتان ننموده ببر

چرخ بگرفت عنانش که بگو با مریخ

فتح بوسید رکابش که بفرما به ظفر

هم قدر گفت بمان منت خود نه بقضا

هم قضا گفت مرو خدمت خود ده بقدر

او نپذیرفت زکس برخی و فرمود بخصم

آنچه را صولت حیدر به یهود خیبر

نور چهرش چو درخشید بر آن تیره دلان

آنهمه آتش افروخته شد خاکستر

آن یک از خوابگه موش همی جست مناص

و آن یک از کلبه خرگوش همی خواست مفر

داورا بنده دیهیم تو تاخ الشعر است

که چنو بنده کم آورده بکیهان داور

ولی ازکید خضر باشدم آن قدر ملال

که اگر بار دهی رخت کشم سوی سفر

من در این مرز چنانم که بمعدن یاقوت

من در این بوم چنانم که بدریا گوهر

شعر دلکش چه فزاید چو لئامت بفحول

دختر بکرچه زاید چو عنن در شوهر

مهر توتسته بقلاده مرا همچون شیر

ورنه در بیشه افلاک فکندم اخگر

تادمد آینه مهر و چمد ساغر ماه

عمر خضرت بود و طنطنه اسکندر

شمارهٔ ۴۳ - وله

به صفاهان چو زری پور ملک آید باز

نوبت رطل عراقی‌ست به آهنگ حجاز

چون عراق و عربستان به صفاهان افزود

باده بر راه نهاوند کش ای ترک طراز

در ملوک ارچه بسی نغمه به منصوری خاست

گاه تسخیر هری یا که فتوح اهواز

کس حصار این همه نگرفت و مخالف نفکند

غیر این ظلّ همایون و شه نیکی‌ساز

این هنوز اول آن است که بر صفحهٔ ملک

جسته از شوشتری کلک ملک خط جواز

باش تا جیش ز خوارزم کشد بر کشمیر

باش تا باج به تبریز نهد تا شیراز

خاصه از خلعت شایان شه نام‌اندوز

خاصه از تیغ جهانگیر شه جام‌انداز

خلعتی نغز بدان سان که همی اطلس چرخ

سوده بر خاک بر دامن او روی نیاز

تیغی آراسته آن‌گونه که انواع نجوم

برده در چرخ بر جوهرش از بیم نماز

خلعتی در ارم مجد و شرف مقصد روح

تیغی اندر حرم فتح و ظفر محرم راز

خلعتی کام امل را ز اصالت قاید

تیغی احکام اجل را به رسالت ممتاز

باری آن خلعت و این تیغ چو از خسرو یافت

شکر شکرفشان سوی صفاهان شد باز

همرهش نور ازل بدرقه‌اش فیض ابد

سخطش خصم‌گداز و کرمش دوست‌نواز

گل همی ریخت به خراور و گهر بیخت به من

زآن منازل شدش از خیل کدورت‌پرداز

ای بسا پیل تناور که شدش طعمهٔ یوز

ای بسا شیرشکاری که شدش سخرهٔ باز

چرخ گفتا که جهان ملکت خود بینی و بس

هر چه خواهی بجهان آنچه توانی بگراز

خاک گفتا که مرا پهنهٔ جولان تو نیست

از زمین پای بکش سوی فلک دست بیاز

عقل گفتا که وجود تو جهانی‌ست بزرگ

خردی دهر ببین پیش مران بیش متاز

نامداران جهان در طلب خدمت وی

کرده کوتاه ره دور به امید دراز

خاصه جیحون که در این چامه ز مصری خامه

برده از شعری شامی سبق عزت و ناز

شمارهٔ ۴۴ - مطلع ثانی

ای خدیویکه وجودت زخدائی اعزاز

کرده بر خلق در رحمت و آسایش باز

در دل مهر فروغت چه غم از کین حسود

که مصونست کلیم از خطر شعبده باز

کاخ اطعام ترا از بن دندان گردید

قرص خور نان و فلک خوان و سحرگه خباز

خضر را گویند زان خضرش گشته است لقب

که دمد سبزه بهر جای نشیند زاعجاز

این سخن را مثلی یافت نشد تا که خدای

از قدوم تو جهان را چوچنان داد طراز

هرکجا شقه گشاید علم دولت تو

قصب السبق زخلد آورد از مایه و ساز

زان صفابخش مقامات یکی آمد یزد

کز خلیلی ز تو گردیده ببطحا انباز

لیکن این یزد برآن پیلتن شیر سرشت

همت در خوف و رجا راست چو نخجیرگراز

گر کشد زو نخورد ورنکشد زو بخورد

که بنخجیر گراز است دوسو دل بگداز

تا عرب مرد حجاز است و عجم اهل عراق

جوش جیشت به عراق وصف خیلت به حجاز

شمارهٔ ۴۵ - وله

سزد که یزد نوازد به بام گردون کوس

به شکر آنکه رسد موکب امام از طوس

بایمن اندرش از صدق صوت یا سبوح

بایسر اندرش از قدس بانگ یا قدوس

دگر خصایص تسبیح آید از زنار

دگر معانی تکبیر خیزد از ناقوس

کنون مسایل موهوم را نگر معلوم

کنون مشاکل معقول را نگر محسوس

ایا نسیم سحر ای سمند جم تا چند

به گرد خرگه معشوق و عاشقی جاسوس

یکی بپوی و بسوزان مجامر پرویز

یکی بپای و برافشان ذخایر کاووس

چمن ز سبزه بیارای چون پر طوطی

دمن ز لاله بپیرای چون دم طاووس

بپیچ پنجهٔ مهر و بگو که راه بروب

بمال گوش سپهر و بگو که خاک ببوس

بدین نمط چو فزودی بیزد آرایش

ز بندگان امامت بخواه عزّ جلوس

نی این حدیث خطا شد ز من که شخص امام

بس است از پی آرایش بلاد نفوس

فلک به محفل دربان او چو فانوسی است

که هست مشعل خورشید شمع آن فانوس

در این قوافی مجهول تا بود معروف

بود حبیبش مسعود و حاسدش منحوس

شمارهٔ ۴۶ - درحیرت از حوادث کون و فساد و مدح محبوب خالق اکبر موسی بن جعفر (ع)

خرد طبل تحیّر زن شبی خواندم به میدانش

که واجب چیست مقصد زین تغیّر زای امکانش

گشاید دست چون ابلیس دزدی خود به ملک دل

پس آنگه گوید آگه باش و سر برزن زد ستانش

اگر گویی که بزم امتحان است این جهان ما را

که جز آن می‌تواند شد که ز اول خواست یزدانش

دل از او دیده از او ذات و استعداد هم از او

چه از خود دارد این بیچاره تا بایست تاوانش

زمین را چون فلک کن فرض و اجرامش بنی آدم

به نسبت از که سعد و نحس شد برجیس و کیوانش

گرفتم بوالبشر را خواست در خلد مخلد جا

نمود ار منعش از گندم چه بود اغوای شیطانش

جمادی همچو مغناطیس آهن را به دام آرد

چرا اشرار را احمد نکردی رام قرآنش

چرا یاغی کند ایجاد و آنگه از پیمبرها

هزاران را کشد کز صد یکی آیه به فرمانش

چو در دستش مغیلان کش دو ابر پا خلیدن شد

مگر سر باز می‌زد می‌نمود از خلق ریحانش

چرا زلف بتان آراست با طرزی که دزد دل

گره کز دست گردد باز لازم نیست دندانش

حدیثِ کُنتُ کَنزا گرچه خالی از هوس نبود

ولی از ما عرفناک از چه ناقص ماند عرفانش

اگر حق در اصول دین تحقق خواست از جیحون

علی از کلما میزتموا کرد از چه حیرانش

کس این کشف حقایق را کماهی ناید از عهده

مگر موسی بن جعفر آنکه گلزار است زندانش

نخستین آیت رحمت تمتع یاب از زحمت

که ارنی گوی طور صبر شد موسی بن عمرانش

شمارهٔ ۴۷ - وله

هرآنکه هست چو او سرو نار پستانش

چه احتیاج بسرو است و نار بستانش

جز آن تن بت من اندرون پیراهن

که دیده پیرهنی پرکنند از جانش

مگر که فتنه آفاق زیر دامن اوست

که سرزده همه یکباره از گریبانش

نمیخرید زلیخا بهیچ یوسف را

اگر چنین صنمی بود نقش ایوانش

بکفر طره و اسلام چهره فتنه گریست

که باخته دل و دین کافر و مسلمانش

اگر بخادم فردوس چهره بنماید

بدوزخ افکند از خلدحور و غلمانش

سزد بهستی هیچ ار نماید استدلال

که او زموی میان نازکست برهانش

رواست نالد اگر دل بخوا جه زان سرزلف

گر التفات کند قصه پریشانش

سلیل مجد مهین منشی حضور ملک

که هست نام نکو میر زاتقیخانش

خجسته رحمتی از کردگار اخلاقش

بهینه دوره از روزگار دورانش

بردلش جگر بحر چونکه خونگردید

فلکه بطعنه همه نام کردمر جانش

شبی قمر بدرش بوسه زد بدین امید

که روزی اوفتد اندر شمار دربانش

زد آنچنانش بواب لطمه که هنوز

بود برخ زکلف رد حد احسانش(؟)

ای آن ستوده که تاند صریر خامه تو

وجود را به عدم بر نهاد بنیانش

علو اختر بختت چنانکه وقت نگاه

فتد ز فرق فلک را کلاه کیوانش

به عون عزم تو هاروت یارد از بن چاه

پرد به چرخ و بگیرد ز زهره میزانش

شمارهٔ ۴۸ - ممدوح این قصیده معلوم نیست

ترکا گه پیمانه است برخیز و به پیمان باش

رخشان مهی و از می با مهر درخشان باش

گه چهره بشو از خواب گه شانه بزن در زلف

هم خادم اهریمن هم محرم یزدان باش

از لعل روان بخشت گه عیسی مریم شو

وز اژدر گیسویت گه موسی عمران باش

بفروز مه عارض زان حلقه و تاب زلف

بر وحدت در کثرت دارنده برهان باش

از چهره گندمگون وز طره مار آسا

گه رهزن آدم شو گه هادی شیطان باش

چون طره و چهر خویش رو رسم دورنگی نه

یا شو بتمامی کفر یا یکسره ایمان باش

گر بر سرمهر آئی با حالت برجیس آی

ورپای بکین کوبی با حلیت کیوان باش

چون صبح شبی در رقص بر زن زگریبان سر

وز رشک رخت گو صبح چاکش بگریبان باش

زافرختن بالات مسجود صنوبر شو

زافروختن سیمات محسود گلستان باش

با دوست ز روی نیک سازنده چو جنت شو

با خصم زخوی بد سوزنده چو نیران باش

صحاب تجرع را زآن چشم برو می ده

ارباب تجرد را زین جسم بیا جان باش

بارند مروق نوش در میکده مصلح شو

با زاهد ازرق پوش در صومعه فتان باش

در محفل ما مستان هشیار بدن شرط است

زآن مژه و مو زنهار یا خنجر و خفتان باش

مگذر زمن خاکی از حد وسط چون باد

نه آب گوارا شو نه آتش سوزان باش

ممکن شود ار بوسی خاک قدم قدسی

واجب شمرش طاعت و افزون تر از امکان باش

کاخی که وجود اوست مگر ای بدانایی

گر طالب اسراری دم درکش و نادان باش

در بارگه بذلش بگریز زاستغنا

از فقر مطوق شو پس برهمه سلطان باش

گه زخم ممالک را بیواسطه مرهم نه

گه درد مسالک را بی رابطه درمان باش

شمارهٔ ۴۹ - وله

جهان فهرست ایجاد و سطور امصار ایرانش

شهنشه نام یزدان مدح مجدالملک عنوانش

ازین نام خوش یزدان و زین فرخنده فرعنوان

همی طوبی لک ای ایران رسد از باغ رضوانش

الا ای ترک نسترین رخ گل اندام و شکر پاسخ

که سرو قدت از خط سمن سا بار ریحانش

مرا بر یاد مجد الملک ریحان بربطی می ده

خصوص اکنون که دی سرگرمی از تاراج بستانش

نه بر گل نغمه زن بلبل نه با سرو آشنا صلصل

که باغ از زاغ شوم آئین دگرگون گشت دورانش

فلک از ابر تا چرم پلنگ آراست بر توسن

زسردی شیر خواهد کآتش افتد در نیستانش

خضر گر دست شوید از بقا نشگفت کز سرما

چو مرآت سکندر منجمد گشت آب حیوانش

چنان افسردگی در طور گیتی ازدم دیمه

که آتش نیست امکان جلوه برموسی بن عمرانش

بفصلی این چنین زردشت افروزراگر آتش

مغ آسا خاک ره بوسد بجان و دل مسلمانش

پدید امروز هایل زمهریری گشته درکیهان

که رقصد روح عاصی در تن از فردا و نیرانش

گل و نسترین و نسترون سفر کردند از گلشن

بغیر از سرو کو بگرفته دامان در مغیلانش

بده ای لعبت آذرمیی آذر سلب کاذر

زمستان عیش نستاند به نیروی زمستانش

برفت ارنار از بستان بتی بایست پردستان

که هرشب تا سحر بازی کنی با نارپستانش

نماند ارسبزه گرد جو نگاری سبز خط میجو

که خرم تر بود از سبزه خط عنبر افشانش

فرو بست عندلیب از دم بیاور مطربی محرم

که در افسرده تن جان نو انگیزد زدستانش

چه غم گر نشکفد نرگس زترکی زیب ده مجلس

که خود نرگس بود مسکینی از چشمان فتانش

نروید حالی ارسنبل مهی جو ضمیران کاکل

که باشد در شکنج مو دل سنبل گروگانش

نماند از وجد فرودین بمجد الملک جم فربین

که هی از کلک مشک آگین بهشت آساست ایوانش

چنان از پاک دامانی بود در مردمی جامع

که گوئی یک جهان انسان زده سر از گریبانش

بکار ملک از این آصف نماید خامه اندر کف

همان معجز که بد خاتم ز انگشت سلیمانش

هنر چندان در او مضمر که ناید در شمار اندر

نه بل پیرخرد در هر هنر طفل دبستانش

بگاه چامه گفتن آنقدر اشعار خوش راند

که بوسد نای مشکین خامه پور سعد سلمانش

بهار ارگفت او یابد ز آذر نیست آزارش

جوان ارشعر او خواند زپیری نیست نقصانش

اگر مجنون فرخ پی بخواندی یکغزل از وی

دل لیلی چنان بفریفت کامد گوی میدانش

اگر بیتی از او بد زیب کاخ اندر زلیخا را

دمی صد بار یوسف بهروی بشکست زندانش

چو نونی بر نویسد باج از ابروی دلدارش

چو لامی برنگارد تاج از گیسوی جانانش

گه تصویر آنسان نغز و با معنی کشد صورت

که مانی ماند انگشت تحیر در بدندانش

اگر نقشی زند صالح و کز شکلی کشد طالح

چنان نیکو بود کز رخ تراود کفر و ایمانش

بتی را کو بیارآید بلوح سیمگون شاید

گر ابراهیم اندر کعبه سازد زیب ارکانش

گر اوتمثال آدم را نگارد بررخ دفتر

فتد بی اختیار اندر سجود از وجد شیطانش

الا تا آنکه آذرمه نباشد خوی آزارش

الا تا آنکه آبان مه نباشد طبع نیسانش

سرت سبز و دلت خرم رخت سرخ وتنت بیغم

سرایت گلشنی کز قد تو سرو خرامانش

شمارهٔ ۵۰ - وله

شیفته برروی سر کاکل چون عنبرش

تا دگر آن فتنه جوی چیست بزیر سرش

شانه نراند بمو آب نریزد برو

کاین دو زیان آورد به آتش و عنبرش

لیک نداند هنوز زخردی و سادگی

که شانه و آب شد بموی و رو چاکرش

آب چو آتش شود شانه مشوش شود

نوازد ار این دو را بعنبر و آذرش

جز مژه و چشم او که دیدم از چشم خود

من نشنیدم غزال پنجه ز شیر نرش

لب و رخش در صفت شکر و آتش و لیک

آب چکد ز آتشش زهر دهد شکرش

تاب نماند دگر در تن و جان مرمرا

چو تابد از پیرهن سینه چون مرمرش

مرگ نبیند بعمر پیر نگردد بدهر

هر که چنین لعبتش و آنکه چنین دلبرش

همی نه در کوی او پای من آمد بسنگ

گرگذرد جبرئیل در شکند شهپرش

کس ار بگوید بماه کاین پسر از پشت تست

بسکه بود پاک روی می نشود باورش

کس ارسراید بمهرکاین گهر ازکان تست

بسکه بود خیره سر می نشود منکرش

هر که شبی را گرفت قامت او در بغل

تا بقیامت وزد بوی گل از بسترش

وآنکه از آن چشم مست زد قدح و شد زدست

باز نیارد بهوش طنطنه محشرش

او که بدام دو زلف دلم زکف برد و رفت

من بکدامین حیل کشم بدام اندرش

نه گیردم می زدست تا به درآرم زپاش

نه خواهدم باخت نرد تا بکنم ششدرش

بجرگ رندان شهر باده خورد رطل رطل

چون برمن میرسد آب کشد ساغرش

کنون که از زهد خشک می نخورد نزد من

دست ندارم از او تا ننمایم ترش

خواه بزر یا بزور خواه بشر یا بشور

میگذرم بر درش میکشم اندر برش

تخت نهد گر بماه بخشمش آرد براه

مگر که باشد پناه از ملک بندرش

مهدی هادی صفت آنکه زنیکونیت

فزون بود از سپهر کوکبه اخترش

غنا نخواهد فقیر چون گذرد جانبش

وطن نجوید غریب چون نگرد منظرش

خدمت درماندگان نعمت بی منتهاش

صحبت آموزگار دولت جان پرورش

هدیه بخردان برد بذات خود نیم شب

کو ببزرگی بود قاعده دیگرش

بعهد او نی عجب اگر نبارد سحاب

بسکه خجل باشد از دست عطا گسترش

نی ز عهود قدیم بیش ببارد که ابر

از حسد کف اوست همیشه چشمی ترش

فر گشاده دلش بدجله و نیل نیست

مگر که باشد محیط تعبیه در گوهرش

صدور هر کار خیر چه در حرم چه بدیر

ژرف چو بینی بود مسند او مصدرش

ای کف دربار تو برشده ابری که هست

سوختن آز برق صیت سخاتندرش

چون بتو اقبال ساخت قدر جلالت شناخت

تیغ نهان در نیام نیست عیان جوهرش

دادگرا چرخ پیر عروس گشتی بتو

نشگفت از آنکه خواست جوان بود شوهرش

آنکه بدانش بود کاشف غیب و شهود

پیش تو نشناخته است ایمنش از ایسرش

هیچ قضائی بملک نیارمد با مراد

تا که نگردد زتو تقویتی یاورش

بهر مهام عباد جای نگیرد تو را

کس ار زآهن بود عناصر پیکرش

میرا از بسکه هست گفته جیحون پر آب

بپای خود هر طرف روان بود دفترش

مهرتو کندش ز یزد ور نه به بنگاه خویش

شاهد فرخار بود بلکه می خلرش

تا که بود زلف دوست کمند عاشق رباش

تا که بود چشم یار غمزه غارتگرش

پشت عرب تا عجم به پیش کاخ تو خم

که جز بکاخ تو نیست ملک و ملک زیورش

شمارهٔ ۵۱ - وله

طالع بودت اختر حسن از رخ ساطع

خوش آنکه بتابد بوی این اختر طالع

تیغ خم ابروی تو برهان نکوئی است

لیکن ز فسون آمده برهان تو قاطع

طوبی برافراخته بالای تو رسوا

حورا برافروخته سیمای تو ضایع

شش سوره مابسته بیکغمزه دوچشمت

زانگونه که خامس نشناسیم ز رابع

جز بوس وکنار از تو مرا نیست توقع

ای خواجه بیا مگذر ازین بنده قانع

تنها دل من نیست مریض ازغم عشقت

دیریست که هست این مرض اندر همه شایع

هرکس بودش ذوق طبیعی بتو شیداست

جانا نتوان ذوق زدودن زطبایع

کویت زصفا کعبه رندان خوانق

رویت زبها قبله شیخان صوامع

وصفی زقدت رقص درآورده بقایل

حرفی زلبت هوش ربوده است زسامع

درطره فتان تو آن چهره تا بان

برقی است که در تیره لیالی شده لامع

چشم از طمع دیدن تو یکسره دریاست

تا خود چه بلاخیزد از این مردم طامع

هر حلقه از موی تو ظلمات عجایب

هر جلوه از روی تو مرات بدایع

ای ترک جوانیم زکف رفت بده می

کاین رنج هرم کنج خمش آمده قامع

جز کدیه نبد هدیه ام از مدح شرایف

جز غصه نشد حصه ام از قدح و ضایع

نه عام کند فهم ظرافت زخرافت

نه خاص دهد فرق مطالع ز مقاطع

از بخل ز شعر ترم آرند تنفر

چون زاهدک خشک که از مسکر مایع

گشتم باقالیم و بجزپور معاون

کس نی بغم اهل کمالات و صنایع

ختم الادبا بدر هدی صدر افاخم

کهف الامرا دفع فجا رفع فجایع

هر توده از دوده اوکحل بصایر

هر چامه از خامه او در مسامع

عزمش شود ار شامل برمدت ماضی

فی الحال سبق گیرد از ایام مضارع

سوی قلمش روی نهد دولت و ملت

زانگونه که زی دایه گرایندر ضایع

ای آنکه بود مایل امرت فلک پیر

آنقدر که بر شوی جوان میل ضجایع

امجادز تو مبتشر اندر بارائک

اجداد بتو مفتخر اندر بمضاجع

ابذال یمیمن تو بحدیست که عدش

مخصوص یساراست گه عقد اصابع

از شوشتری کلک همایون توگردید

پر شور نهاوند و صفاهان و توابع

شمارهٔ ۵۲ - وله

از کنز نهانیست کنون کعبه مشرف

کز اوست عیان سر فاجببت ان اعرف

زین کنز خفی طنز جلی زد بفلک ارض

کش خاک بشد پاک چو افلاک مشرف

ذرات بکرات چو افواج که از حاج

بستند وگشادند پی طوف حرم صف

عقل آمد و لبیک زنان حلقه بدرازد

تا چون بود احباب ورا باز مکلف

جهل آمد و والعفو کنان رخ به صفا سود

تا چون شود اعدای ورا باز مولف

رضوان زجنان محرم بر رحمت وی شد

کش خلقتی از قدرت او بود موصف

مالک زسقرطایف بر رحمت اوگشت

کش فطرتی از حکمت او بود موظف

لوح و قلم و نور و ظلم عالم و آدم

ایثار ورا نقد روان داشته برکف

شاه همه او بود و چو او پرده برافکند

هر ذره برش بنده صفت گشته موقف

ارواح مکرم چو مصابیح سحرگاه

شد بارخ او قالبی از نور مجوف

گر حشمت او بانگ نزد بر رخ اشیا

نی ارض مسطح بدونی چرخ مسقف

شد بنت اسد ام اسد زین خلف الصدق

نی برج اسد گشت ازین مهر مخلف

هم داد خبر زآنچه حکم بود در انجیل

هم خواند ز بر آنچه سور بود به مصحف

هی مام درون سوی قماطش چو مکان داد

بگسیخت قماط و سوی حق برد فرا کف

دستی نتوان بست که دل داد بموسی

از مژده ما فی یدک الایمن تلقف

نگشود نظر جز برخ احمد مختار

کانهم همه او بود و جز او بود مزخرف

ای مظهر یزدان که پس از جلوه ذاتت

لوح آمده در زمزمه القلم جف

ما قدر مصاحف ز تو دانیم و عجب نیست

باید که معرف بود اجلی زمعرف

در راه خدا تا نشدی راکب دلدل

نشناخت کسی مرتبه راکب رفرف

شیطان بگه جوشش فضل تو مرجی

آدم بگه کوشش عدل تو مخوف

جز عشق تو هرشیوه آراسته معکوس

جز مهر تو هر مذهب بگزیده محرف

روی تو ارم را بود از جلوه مصدق

کوی تو حرم را بود از رتبه مطوف

هرکس که بذیل شرف و مجد توزد چنگ

چون داور ما شد بجهان امجد و اشرف

جان و دل ظل ملک عصر براهیم

کش نام خلیل است و خود از نام مصحف

آن میر که تا کاخ منی یافت از او زیب

بگذاشت قضا حکم قدر را همه بر رف

با عاطفتش کاه سبک کوه موقر

بی تقویتش کوه گران کاه مخفف

در بزم چو ابریست که افکنده بدل جوش

دررزم چو بحریست که آورده بلب کف

مستوثق بر بینش او هر چه مدون

مستانس بر دانش او آنچه مولف

ای آنکه خیال و سخن و بذل تو ز ایزد

همواره صحیح است و مثالست و مضاعف

فردوس بر خلق روان بخش تو بی نم

دوزخ بر شمشیر جهانگیر تو بی تف

درگوش و بدست تو غوکوس و سر خصم

ماند همه بر ناله رود و بط قرقف

پشتی که نگردیده دو تا پیش تو چون چنگ

نه دایره چرخ قفایش زده چون دف

پنهان بشکوه تو همی فر سلیمان

پیدا زمقال توهمی حکمت آصف

فرسوده بیانت ورق علم ز بقراط

بر بوده روانت سبق حلم ز احنف

ازتو چه گرو میبرد ار خصم نهددام

برمه چه زیان آورد ار کلب کند عف

تا دامن اجلال خداوند تعالی است

زآلایش فکر عقلا انزه والطف

کام نعم یار تو ز اقبال مرطب

مغز امل خصم تو زادبار مجفف

شمارهٔ ۵۳ - وله

تیغ هلال تافت چو شوال را زکف

ماه صیام را سپر افتاد از کتف

پر باده گشت شاهد مه پاره را ایاغ

خود باد ماند زاهد بیچاره را بکف

تا کی غراب بلبل گلدسته های شهر

وز نعره عذر خواه خطیئات ما سلف

امسال سلخ مه بتر اوقات تلخ کرد

مجموع روزه یک طرف وسلخ یکطرف

ای ماه از من و رمضان قصه ای شنو

تا گوش تو شود گهر آمیز چون صدف

ده روز پیش از آنکه دمد روزه را هلال

مصروع وش لبم زتمارض فشاند کف

خادم چو دید حال من این گونه رفت و زود

آورد سوی خانه طبیبی بصد لطف

آنگه طبیب کرد چو دقت به نبض من

خورد از دروغ بر طمع سیم و زر اسف

گفت این بود تبی که شود منتهی بدق

باید دو بیست روز خورد می بنای و دف

پرشد دلم زوجد ولیکن ز روی زرق

گفتم که ای زپشت فلاطون بهین خلف

حاشا که من شراب خورم خاصه درصیام

ور خود یقین کنم که بلاشک شوم تلف

گفتا نعوذبالله از این رای منحرف

کو شد وجوب حفظ بدن رامن الحرف

سقف و ستون زد آنکه بدین از صلوه و صوم

خود گفت روزه را گه امراض نه برف

من چونکه دیدمش یدبیضا است درعلاج

گفتم بخادمک که شراب آرو لاتخف

او جست و رقص کرد و می آورد و جای نقل

بخشید بوسه ای که زشکر برد شرف

یک اربعین مدام زدم جام تا که باز

دوش از هلال عید رسید آیت شعف

تجدید عهد من بر حیق عتیق شد

تا خواجه را زدر مدایح برم تحف

آن خواجه که داده قضا خط بندگیش

بل از قدر بود بسجلش قد اعترف

تیری که از کمان خیالش کمانه کرد

تا پر فرو نشیند از اقبال بر هدف

ای از تو فخر لشکر ایران چنانکه بود

جیش قریش مفتخر از شحنه النجف

تخت تو را دو صد چو نهم چرخ در پناه

چتر ترا هزار چو خورشید در کنف

شمارهٔ ۵۴ - درتهنیت روز ولادت با سعادت خاتم، محمدمصطفی صلی الله علیه وآله

چو از نهان بعیان زد علم رسول مصدق

زخاک جانب افلاک شد خروش انا الحق

مهی ز برج تجرد نهاده رخ به تعین

که ارتباط پذیرفت از او مقید و مطلق

خوری زمشرق بطحا طلوع کرد که آمد

نجوم چرخ معلق بطوف ارض مطبق

زملک غیب خدیوی سوی شهود قدم زد

که شد مکان همه ازلامکان سپاه مضیق

بایمن اندر جبریلش از حواری مشفق

بایسر اندر میکالش از موالی اشفق

الا نگارک غلمان عذار حور شمایل

که رشوه بخش تنت جان سندس است و ستبرق

ز یمن مولد احمد جهان جوان شد و در ده

ازآن نبید که مانند کوثری است مروق

نمود چهره خلیلی که فیض مطبخ جودش

زمغز کله نمرود داده مائده بق

الا سمنبر زنگارخط که لعل تو بر رخ

بود چو نقطه شنگرف بر صحیفه زیبق

برطل ز زیبقبم زنگ شو ز آیئنه دل

از آن عصاره شنگرف جلوه تا خط ازرق

رسید رحمتی ازحق که زاشتمال عمومش

اگر چو شیطان برد امید از او بود احمق

الا تدزرو کمین ساز و عندلیب کمان کش

که پیش نطق تو طوطی زند ترانه صددق

بیار با زبطی زآن می چو چشم خروسم

که زاغ بر پر طوطی از او نگاشته صددق

گشاد بال همائی زاوج سدره قدرت

که زد فلک چو کبوتر برش زشوق معلق

شه ملایک حاجب محمد آنکه زواجب

فراتر ازحد امکان فرش فراشته منجق

شکافت گر مه روشن همی بکوری دشمن

مدان ز مصدر اعجاز او همین یک مشتق

کسیکه مهر و مه و عرش و فرش ازاوست هویدا

نه در خوراست که گوئی قمر از او شده منشق

کدام معجز از این بیش کایزدی جبروتش

زلامکان بمکان زد پی نبوت بیرق

ببارگاه نبوت بد آن زمان متمکن

که در به آب و گل آدم فتاده بود معوق

چو لطف و قهر وی اندر دوکون خواست مجسم

شدند آدم و ابلیس و نور و نار مخلق

زشوق دامن وصلش بطور سیر معانی

دو صد کلیم ارنی گوزده است چاک بقرطق

اگر نه حشمت او تافتی بوادی ایمن

فکیف خرموسی علی الثری وتصعق

ای آن ستوده لولاک کافرینش ذاتت

شد از بسیط و مرکب برتبه اقدام و اسبق

هنوز رونق هستی نداشت عالم کثرت

که داشت خلوت وحدت زشمع روی تو رونق

بود بکوی تو گردان سپهر و تابان بیضا

چو گنبدی که برآن آشیانه ساخته لقلق

نداشت مریم اگر روزه از سکوت ز امرت

نگشت عیسی یکروزه اش بمهد منطق

نمودختم رسل برتو کردگار و عیان شد

که نی بدرج الوهیت از تو گوهری الیق

بعالمی که زند از تو موج بحر خدائی

بنوح می نرسد جز که ناخدایی زورق

گه علاج علیلان آستانه عشقت

یکان یکان ز مسیحا هزار مرتبه احذق

زحل دهل زند اندر عساکر تو بهیجا

سپهر خاک کشد در ممالک تو زخندق

شها ثنای تو ناید یک از هزار زجیحون

نگارد ار به مدیحت دوصد کتاب منمق

شمارهٔ ۵۵ - وله

بروج حصن تبر را که سود بر افلاک

به گرز یکسان فرمود عم شه با خاک

فراز او زسماک اوفتاده شد به سمک

نشیب او زسمک پی سپار شد به سماک

به یاد فتح تبر ای بت طبر زد لعل

زنوش لب پسری خواه شیر دختر تاک

مذاق خسرو شاپور کلک شیرین گشت

چو شد ز فرهاد این کوه بیستون صد چاک

الا بنزد قدت کاویان درفش گرو

وزآن دومار تو اندر دمار صد ضحاک

بیارمی که زعم شه فریدون فر

بکوه دشمن ضحاک پیشه گشت هلاک

چه مایه رنج به حکام رفته داد وکسی

نکرد پاک مر آن مرز را از آن ناپاک

مراد سلطان بایست او دهد ورنه

بدی به هیجا سلطان مراد هم چالاک

ستوده معتمدالدوله کاسمان بلند

برآستان ویش نیست دست استدراک

ازو چو خلج فرخ هزار ویران بوم

ازو چو گلشن روشن هزار تیره مغاک

به هوش فطرت رادش زمستی اسراف

بلند طبع جوادش ز پستی امساک

قدر ندرد برآنکه او شود ستار

قضا نپوشد بر آنکه او بود هتاک

زمین اگر همه یاور شود نگردد شاد

فلک اگر همه دشمن بود ندارد باک

بدین جگر نتوان دیدنش قرین هیهات

بدین خطر نتوان جستنش مثل حاشاک

شمارهٔ ۵۶ - وله

سزد نمیدهی از کبر جواب سئوال

که بر توظن دهان هم تصوریست محال

درون جامه تن صافیت بدان ماند

که پر کنند یکی پیرهن زآب زلال

چنین که دل برد انگشتهای مخضوبت

بسا سرا که زدستان تو شود پا مال

چه مایه خون که بگردن گرفته ای زآن طوق

چه فتنها که بپا کرده ای از آن خلخال

سواد طره تو منتهای شام فراق

بیاض گردن تو ابتدای صبح وصال

تو زهره چهره بهر کشوری که بازآئی

بجان و دل مه و خورشیدت آید استقبال

کمالت ار چه جمالت بود ولیک آن به

که چون وزیر شناسی جمال را بکمال

سپهر مجد و جهان هنر بیان الملک

که ابر بحر دل است و مه فرشته خصال

گه تغزل او مانده باد در چنبر

گه قصیده اش استاده آب در غربال

بیوت نظم ورا احترام بیت حرام

سطور نثر ورا احتشام سحر حلال

ای آن بزرگ فلک قدر خرده دان ادیب

که از کمال تو پذرفته بکر نظم جمال

بر آن خدیو که رانی زخامه چامه مدح

بچشم خود نگرد کارنامه آمال

بر آن امیر که کلکت کشد صریر هجا

بگوش خود شنود بارنامه آجال

در آن نبرد کز ارجوزه شاعران آرند

زکشور لمن الملک لشکر افضال

بود دخیل قلاوز و نایره سالار

شود ردیف علمدار و قافیه طبال

بجسم این ز عروض است جوشن برهان

بفرق آن ز بدیع است خود استدلال

سپهر خیره که آیا در این سترگ نبرد

که راست اخگر ادبار واختر اقبال

تو ناگهان کشی از اعتزال رخت برون

شوی بکوهه یکران اشعری جوال

بتارکت کله سروری زپاکی طبع

به پیکرت زره برتری زنغز مقال

مبارزت همه گر سیف اسفرنگ بود

نیامده فکند اسپر و بدزدد یال

به پیش عیسی نطق تو حاسدت فاسد

چنانکه در بر آیات مهدوی دجال

شمارهٔ ۵۷ - در تهنیت عید قربان

عید اضحی شد و از دولت این جشن جلیل

حا ج را کوی خلیل است و مرا روی خلیل

کوی جائیست زگل جنانیست زدل

آن پر از خان خلیل آن دگر از جان جلیل

گرد زمزم زده صف حاج و خلیلی است مرا

که بود با ذقنش جامه زمزم در نیل

گر خلیلی که مرا هست بهاجر گذرد

نه عجب گر کشد اندر قدمش اسماعیل

حجرالاسود اگر خال بحالش نکرد

آوردسجده چو بر بار خدا عبد ذلیل

حلقه کعبه اگر چنبر جعدش بیند

شود از حلقه بگوشان خروشان و دخیل

ای خلیل دل عاشق که بکوی تو زشوق

خویش را میش صفت ساخته قربان جبریل

عید قربان شد و من نیز برآنم که چو حاج

بندم احرام و سوی کعبه زنم طبل رحیل

گر بدوران امیر الامرا ننهم حج

پس در ایام که این رتبه نمایم تحصیل

چاکران دارم در پایه چو پرویز بزرگ

مرکبان دارم در پویه چو شبدیز اصیل

هم توانم که نهم تخت به یثرب از عاج

هم توانم که زنم هودج تا مکه بفیل

در منی با در و یاقوت نمایم جمرات

درحرم از مه و خورشید فرازم قندیل

بچه ترسایان گیرم بغنیمت از روم

که بود بر رخشان خط چو بزیبق انجیل

خرد سال اسبان آرم بهدیت از نجد

که کند برق زگرد رهشان دیده کحیل

از سقایت قدح حاج کنم مالامال

وزعمارت بصفا حصن کشم میلامیل

زی عراقی برم از لعل مرصع موزه

بحجازی دهم از سیم مطرز مندیل

اسبهائی بجنیبت رودم در موکب

که بدرند دل وگوش فلک را بصهیل

دیگهائی بخورش جوشدم اندر مطبخ

که از او بهره برد منعم وابنای سبیل

باری این قدر چو از من بظهور اید بذل

حاج را جوش تحیر فکند در تخییل

این بدان گوید این نیست مگر حضرت خضر

که خدایش بتفضل سوی ما کرده دلیل

آن بدین گوید اینگونه که پیمایدکیل

این بشر نیست همانا که بود میکائیل

عربان از عجمان پرسند از روی عجب

کیست این مرد که حاتم ببر اوست بخیل

گنج یابیده کس این طور نبخشد بطرب

مال دزدیده کس اینسان ندهد با تعجیل

می ندانند که این حشمت و این مکنت و ساز

جمله در یک صله ام داده براهیم خلیل

و آن کرمها که بمن کرده اگر شرح دهم

همه گویند امیر است و یا دجله نیل

آفتاب فلک یزد و ستوده یزدان

که بود بر سرش از پور ملک ظل ظلیل

کلک را پنجه او چون کف موسی و عصا

ملک را مقدم او چون دم عیسی و علیل

از ازل آدم بالنده بدین راد خلف

تا ابد حوانازنده از این پاک سلیل

خامه اش را بصریر است دم روح قدس

صارمش را بنهاد است فر عزرائیل

بحر وکان روزی همدست شدند از در شور

که توانند مگر جود ورا گشت کفیل

او بدرپاشی و زر بخشی بگشاد چو کف

آنچه خواندند کثیرش نبد الا که قلیل

مهچه رایت او کرد بهر سو اقبال

چرخ صد جای بخاک اوفتدش بر تقبیل

ای امیری که بر او رنگ چو بفروزی چهر

مهر و مه پیش تو بر رشوه سپارند اکلیل

دست حق در صدف قدرت خود تا بکنون

گوهر ذات تو را هیچ نپرورده عدیل

دل تو سر سویدای ملک راست امین

رای تو ملک فلک پهنه شه راست وکیل

دست تدبیر تو آنجا که شود عقده گشا

دیگر از جانب تقدیر نه قال است و نه قیل

دولت فرخ تو نایبه را سیل بنا

فکرت متقن تو حادثه را سد سبیل

تا بهر سال همی درگه حج ناسک را

زاستلام حجر اسلام پذیرد تکمیل

دور بدخواه تو از کاهش ادبار قصیر

عمر احباب تو زافزایش اقبال طویل

شمارهٔ ۵۸ - وله

خور به سرما گفت امروز کنم درک حمل

گفت رو درک حمل کن نکنم ترک عمل

گفت هرساله به نوروز زدم خیمه به گل

گفت در خیمه نه اکنون عوض گل منقل

گفت رو گرم ببر لشکر سرما کامروز

حمل از نامیه جیش از تو برد این که وتل

گفت از یخ بود آن سان سپهم جوشن‌پوش

که ز چنگ اسدش هم نرسد هیچ خلل

راستی ایزد داناست کز آثار پدید

حال‌ها کار بهار است ز سرما مختل

نیک‌تر آنکه به پاس روش عهد قدیم

مجلسی سازیم امروز به صد گونه حلل

از نی و بربط و طنبور و دف و تار و رباب

از می و مطرب و رامشگر و تشبیب و غزل

هفت‌سین هم چو ز سرما ندهد دست امسال

به که آید همه بر سین یکی ساده بدل

بغل و جیب چو آکنده نباشد ز سمن

ما بگیریم سمن‌سا بدنی را به بغل

سنبل ار نیست چه غم چنگ زنیمش در زلف

که بود سنبل از او در شکن رشک خجل

تا تو با ساده و باده سپری یک دو سه روز

فرودین تافته از سرما بازوی حیل

هان چه سان چارهٔ سرما نکند فروردین

که بود بنده‌ای از بارگه صدر اجل

آفتاب فلک هیمنه صدر اعظم

که به خجلت ز حضیض در او اوج زحل

شمارهٔ ۵۹ - در ستایش ذات کبریائی صفات حضرت رضا علیه آلاف التحیه و الثنا ء

بودم زسرو قدان صنمی سمین و سالم

ارمش بروی بنده حرمش بکوی خادم

نه دهد ره وسایل نه ستد زکس رسایل

رخکش چو رای عادل خطکش چو روی ظالم

همه گر پی مفاخر نرود زکبر وافر

نه بجرگه اصاغر نه بخرگه اعاظم

بدو چهره اش حقایق بدو طره اش دقایق

حرکات او موافق کلمات او ملایم

عدم از لبش موید فتن از رخش قوی ید

خد او شفای سرمد قد او بلای دایم

چه غم ار بسی قبایل کشد او بدین شمایل

ملکی نیایدش دل که نویسدش مظالم

زده حلقه ها بکاکل که به دوربین تسلسل

بوفای او تفضل بجفای او مکارم

اگر او بغارت جان شد از آن سپاه مژگان

غمش ازکدام سلطان رمش از کدام حاکم

که ام از سرور دلجو که ام از غرور بدگو

بمیانه من و او بود ای بسا عوالم

لبش آن لطیف موضع که نه بوسه راست موقع

برخش عرق مصدع به تنش سمن مزاحم

همه دولت مساعد چو بود ببزم قاعد

همه غارت معاضد چو شود بکاخ قائم

رخ و زلف او در آیت زضلا لت و هدایت

بتالفش عنایت بتکلفش مراحم

همه دم برصبایح می ناب خورده واضح

نه تفقدش بناصح نه تالمش زلائم

شبکیش گفتم ای مه پی خون رزمپوره

که زسکرت آید آنگه که شوی زکرده نادم

بجواب گفت جیحون ز عنب از آن خورم خون

که برای نسل هارون ز چه کشت پورکاظم

شه دین امام ضامن مه مرکز میامن

که دوکون را اماکن ز سرایراست عالم

شهی از خودی مجردمهی از خدا مقید

بردوحه محمد گل بوستان هاشم

پسر یگانه زهرا پدر هزار حوا

خور آسمان اعراب و در یم اعاجم

شب قدر محو مویش دل دیر وکعبه سویش

زصفا حصات کویش زده طعنه بر نواجم

زبرون پرده چون هی بدرون پرده اش پی

شده نقش پرده از وی همه جان شکر ضیاغم

نه چو جد او میسر همه خلق اگر پیمبر

نه چو جده اش مصور همه گون اگر فواطم

زتقاعدش بغبرا باسف سپهر خضرا

زتقربش بفردا بشعف روان آثم

زهی ای وجود اجمل رخت ایزدی سجنجل

بحسب ظهور اول بنسب سلیل خاتم

زتو کامران قوابل زتو حل شده مشاکل

زتو جنبش هیاکل زتو دانش جماجم

چو بعاطفت زنی دم چو بکین شوی مصمم

شود از بهایم آدم شود آدم از بهایم

اثرات کف موسی بجنیبت از تجلی

ثمرات گفت عیسی بزمینت از نسایم

چو زدی زطبع قادر بنقاط دین دوایر

کبرت بک الصغایر ظهرت بک العلایم

زلل از تو در جدائی زمصاحف خدائی

نه زکوشش کسائی نه زاجتهاد عاصم

بسوی تو ره سپاران زصنوف تاجداران

بدر تو خاکساران زاهالی عمایم

زقدوم تو بدانسان شده نامور خراسان

که در او زمهر تابان بود افسر افاخم

بودش زبسکه تمکین بنفاذ دولت و دین

چه عبوری از بساتین چه اموری از عضایم

همه جود بالتوالی باریکه معالی

همه عدل لایزالی بوساده محاکم

بعباد از او فواید برقاب از او قلاید

علمش بجیش قاید قلمش بملک ناظم

چو گروه غم نصیبان برنطق او ادیبان

چو بلارک خطیبان بر تیغ او صوارم

بهنر چنان مواظب که زخویش گشته غایب

زمعانیش مشارب زمعارفش مطاعم

خهی آن سپهر پیما که فراز آن کند جا

نه چو او سترک اعضا نه چو او قوی قوائم

برد ار جبال و صحرا بشکوه و فر عنقا

خورد ارحدید مهما بجلادت نعایم

هله تا کلام نحوی همه معرب است و مبنی

هله تا که از تعدی بدراست فعل لازم

فلکت دخیل عاجل ملکت زخیل آجل

زتو عزت مشاغل بتو رونق مناظم

شمارهٔ ۶۰ - وله

ای لبت آتش سوزان و عذار تو ارم

چشم مست و خم ابروی تو محراب حرم

چشم تو مست و لبت آتش سوزان وکه دید

مست اندر حرم و آتش سوزان به حرم

من همی خواهم بی تو نخورم هرگز آب

تو همی خواهی با من نزنی هرگز دم

من ز تو زار و تو بیزار زمن و ین بشگفت

آدمی چونکه پری دید و پری چون آدم

چشم بر جسم سمن سای تو تا کار کند

همه سیم است که بگذاشته سر برسر هم

که بدین سیم فزون قلب فقیران بنواز

تا دعائی بدمند و نشود هرگز کم

سرو و ماهی بقد و رخ ولی افسوس که شد

ثمر سرو تو غم سایه ماه تو نقم

سروی اما نروی هیچ گهی با کس راست

مهی اما نکنی پشت پی طا عت خم

دل من دزدی و بر بیدلی من خندی

هیچ عاشق نه چنین دیده زمعشوق ستم

دل بهر سال زنو سبز نگردد که منش

یک ببار آرم و تو دزدی و بنهیم بغم

آزمون کرده ام از بسکه بخویشی مغرور

نه زخون ریزیت اندوه و نی از جور ندم

این جمالی که تو داری ببرم کام زکی

وین غروری که تو داری بزنی جام زجم

در دلم قامت و گیسوی تو جا کرده ولیک

خسروی چون تو بویرانه هر سفله مچم

با چنین گیسو بفرست بتاتار سپاه

با چنین قامت بفراز بکشمیر علم

چشم من تا برخ چونتو صنم گشت فراز

سبحه بگسستم و زناز ببستم محکم

نی عجب گر گسلد سبحه و بند زنار

هرکه را چشم فتد بر رخ این گونه صنم

خود میانت بعدم ماند و لبها بوجود

لیک هر یک بدگر مرتبه درکیف و بکم

آن عدم ازکمرت گشته هم آغوش وجود

وین وجود از دهنت خفته بدامان عدم

چشم جادوی تو آهوست ولی آن آهو

که هی از تیر امیر است بهر سویش رم

نه شگفت آهوی تو گر رمد از تیر امیر

که بصد بیشه از این تیر گریزد ضیغم

آیت مجدومنن خان فلک سایه حسن

آنکه خورشید عرب آمد و جمشید عجم

شعف از وی بقلم بل شرف از وی درسیف

که از و جان نو آمد بتن سیف و قلم

طلبش طاعت یزدان طربش میل ملک

پیشه اش راندن شه خواستنش خیر امم

قدم شاه در آن خط که بود او را سر

سر تقدیر بر آن نقطه که او راست قدم

صدر بگذارد و از شرم گراید بنعال

الف قد ورا بنگرد ار واو قسم

با خلایق رود آنسان که یکی از ایشان

کوی او بی حشم وخلوت او بی محرم

حشمش بخردی وخیل نکوئیست بلی

تخت بر ماه زند بختش ازاین خیل و حشم

چوبی ار بر کف او در صف ناورد بود

کند نارا نبرد تیغ گوان عالم

دشمن ازاسب پراند بسوی ابر به نی

چونکه برگشت به تیغش دو نماید از هم

ای گرانمایه بزرگی که زتو بارخدای

کرد بر دوره سعد اختر ما ختم نعم

همتت بارگه عزم در آن عرصه فراشت

که شدش انجم و خور قبه و او تا دخیم

گاه نرمی چو گلی گاه درشتی چون خار

کاین دو خصلت سزد اندر با میران توام

امرا را نبود گر صفت بیم و امید

ملک چبود که بایشان نسپارند غنم

این همان عمان کش زورق دولت بد غرق

تو شدی لنگر بر زورقش از نیک شیم

اولا دید چو دریای گهر پاش کفت

دیگر از یکدو صدف پاره نزد لاف کرم

ثانیا موج نهنگ افکن تیغت چون یافت

داد از پشت نهنگان بخراج تو درم

داورا تند چون باد آمده تاج الشعرا

تا سبک پر دهدت بوسه باو رنگ خدم

لیک دانم که بود رجعت من کند چو کوه

بس گرانم کند الطاف تو از کان همم

ناصحی گفت مپیماره بندرکانجاست

عوض لاله مغیلان بدل شکر سم

گفتم آنجا که بهشتی است چو فرخنده امیر

چون سمن خار بفام است و چو می زهر بفم

گفت فصل دی و برفت ز پی یخ در پیش

گر شوی برق که گردون کندت آخرنم

گفتم ارسنگ ببارد زفلک همچو تگرگ

که چمد جیحون چون سیل و شود جانب یم

گفت از شورش عمان و زگشت کشتی

ترسمت تن زهجوم سقم افتد بالم

گفتمش کشتی من ساغر و عمانم می

تن بدین کشتی و عمان بالم نی زسقم

برزدم محمل خود بر شتری کش گنجید

هفتصد ناقه صالح بزوایای شکم

همچو عفریتی از بند سلیمان جسته

مست و غران و صبا سیر و دم آهنج و دژم

کف چکان لفچه اش آویخته از کله چنان

که یکی ابر پر از برف زهفتم طارم

هود جم بر زبرش چون قفسی از بلبل

که ببالای دماوند نهی با سلم

گرچه بس سست شد اندام من از سختی راه

بلقای تو جوان گشتم و رستم ز هرم

تاکه درارض و سما نشر طریف است وتلید

تاکه درخلق و خدا فرق حدوث است و قدم

فرش تا عرش بجز نام تو ذکری نبود

بلکه آنسو ترش الله تعالی اعلم

شمارهٔ ۶۱ - وله

ماه رمضان تافت از این بر شده طارم

شاهِد به تَألُّم شد و زاهد به تَنَعُّم

هم شیخ سر افراخت به گردون ز تَعَیُّش

هم شوخ جبین سود به غبرا ز تَألُّم

زین جمله بتر گرمیِ ایّام و لیالی‌ست

کافتاده به هر جسم چو آتش که به هیزم

قلزم شده از تفّ هوا خشک چو هامون

هامون زده از تابش خور موج چو قلزم

خلق از اثر روزهٔ این فصل چنان مات

کز اصل ندانند تشکر ز تَظَلُّم

ناید ز دو صد رنج یتیمی به تباکی

ناید به دو صد گنج لئیمی به تبسم

مردم نروند ار ز پی خوردن روزه

امسال رود روزه پی خوردن مردم

ای ترک من ای زهره‌وَشِ باخته زهره

کز روزه بُوَد ماه تو چون مُحتَرِق اَنجُم

فکری ز پیِ چارهٔ صوم است مرا پیش

گر زآن که برِ کس نکنی هیچ تکلم

این ماه به شب می‌نتوان خورد ولیکن

در صبح توان خورد بلا ترس و توهم

زیرا که خلایق همه را صبح برد خواب

دارند به بیداری شب‌ها چو تَصَمُّم

گر شام به هر ناحیه خیلی‌ست هویدا

در صبح به هر زاویه صد خیل شود گم

نه شَحنه در آید به رواقت که بتاخیر

نه شیخ درآید به وثاقت که مها قم

با خاطر آسوده بزن جام صبوحی

کآفاق مُبَرّاست ز تشویشِ تهاجم

تا چاشت نیابی تنی از خلق به کشور

گر توسنت اندر طلب کس فکند سم

آنگه به کبابت شکنم صولت ناهار

وز سر برمت جوش بدان جوشِ سرِ خُم

پس تخت گذاریم و بخوابیم بر آن مست

ما و تو بدان سان که به گردون مه و کژدم

زین بیش نباشد که ببینند گَرَم قوم

بر ضعف روانم همه آرند ترحم

خود نیست خبرْشان که چو بختِ خوشِ سرتیپ

عیشم به وفور است و نشاطم به تراکم

نعلی‌ست مه از اَبرَشِ او واشده از پی

گویی‌ست خور از اَشقَرِ او نازده بر دم

افلاک دهد بوسه ورا بر طرف ذیل

ابحار برد سجده ورا بر شرف کم

ای فخرِ اقالیم که بر درگهت از بیم

بر دوش کشد چرخ ز تو بار تحکم

اقبال تو و دور فلک راست توافق

اجلال تو و ملک جهان راست تَلازُم

فرّت چو نیاورد فرو سر به دو گیتی

از شوکت خود ساخت بنا عالم سوم

تا عقل ده و چرخ نه و خُلد بود هشت

شش دانگ وثاق تو بر از طارم هفتم

شمارهٔ ۶۲ - وله

چو شد به لشکر نیسان طلایه دار نسیم

بملک خسرو آذر نه زرنهاد و نه سیم

نه سیم برف بماند و نه زر برگ خزان

چو شد بلشکر نیسان طلایه دار نسیم

فروغ بخش چمن گشت لاله نعمان

بدان چنان که ز دامان طور کف کلیم

بس اعتدال بملک از ربیع جسته مقام

بس انبساط بدهر از بهار گشته مقیم

زباغ خلدکنون یارجو بود عنین

ز بچه حور کنون بارور شده است عقیم

سحاب اشتر گم کرده بچه را ماند

که هی بغرد و ریزد زدیده در یتیم

چمن ز در یتیمش پر از بنات نبات

ولی زغرش وی دل بهر یکی است دو نیم

کنون زناصیت اسخیا گشاده تراست

شمر که بود فرو بسته تر زطبع لئیم

زنه سپهر بود بس فرح بشش جانب

زهشت خلد بود بس طرب بهفت اقلیم

صفای مرغ جهد در غطا چشم ضریر

صفیر مرغ دود در صماخ گوش صمیم

در این بهار که از فیض عیسوی دم باد

شگفت نی شود ار زنده باز عظم رمیم

خوش آن خجسته قلندر که بابتی چون حور

خورد شراب و بغلطد بر وی ناز و نعیم

ولی دریغ که زد بخت من بغربت تخت

و گرنه سودم از این فصل برفلک دیهیم

بکاخ بود نگارم زلعبتان جدید

بجام بود عقارم ز روزگارم قدیم

کنون که پای دیارم نماند و دست بیار

من و ثنای علی اصغر بن ابراهیم

مهینه قدسی قدوسی انتساب که شعر

بعهد مهد ز روح القدس شدش تعلیم

چشیده خاطر ممدوح او شراب طهور

کشیده عنصر مهجو او عذاب الیم

بنزد سرعت فکرش سمند دانش کند

به پیش صحت رایش خیال عقل سقیم

ولای او همه نایب مناب کشتی نوح

سرای او همه قا یم مقام رکن حطیم

زهی بزرگ خردمند خرده دان کز تو

کمال یافت بمانعمت خدای کریم

حکیم شد مگرت عالم از اصالت قدر

که هست برقدم عالم اعتقاد حکیم

بگاه عزم تو کس باد را نخوانده عجول

بوقت حزم تو کس کوه را نگفته حلیم

جحیم راکند انوار رافت تو بهشت

بهشت را کند آثار سطوت تو جحیم

بجنت آورد اوضاع محفل تو ندم

برآسمان پرد از فخر مجلس تو ندیم

زهی به توسن تندر صهیل تو که بتگ

گمان بری که خدا آفریده برق جسیم

عدو زجنبش او چون کمان کند بتو پشت

بدان چنان که زتیر شهاب دیو رجیم

همیشه تا که دلیل است بر تحول شمس

بنزد اهل رصد لام وسین در تقویم

بود محب تو از گنج راست قد چو الف

بود خصیم تو از رنج سر فکنده چو جیم

شمارهٔ ۶۳ - وله

زمشکین طره آن چشم چو بادام

بصید خلق آهوئیست بادام

ازان مشکین رسن عشاق مسکین

وزان بادام مردم مست مادام

زسیمین سینه اش چون وصف رانم

خرد را لرزد از صافیش اندام

همی خواهد چکد اندامش از لطف

بود از بسکه در وی لطف اندام

بیاد ساق او هر شب گروهی

گرفتارند در اضغاث و احلام

نسیمی کاورد بوئی زکویش

تو گوئی کز بهشت آورده پیغام

مذاق روح راهست از خدنگش

همان لذت که طفلانرااز ابهام

جهانی بر لبانش گشته مفتون

از او خوش گرم شد بازار اعدام

زر و سیم جهانرا بر من و او

تو گوئی کرده قسمت دور ایام

مرا روئیست همچون زر پخته

ورا ساقیست همچون نقره خام

دلم میمی است ز آن ابروی چون نون

قدم دالیست زآن گیسوی چون لام

مهی چون او نزاده هیچ مادر

گمان من که خورشیدش بود مام

بتی چون او کسی ناورده فرزند

یقین دارد پدر از جنس اصنام

غزال چشم او هر دم نماید

زیمن عهد آصف کار ضرغام

جهان مجد سعدالملک کافلاک

فتد درسجده چون از وی بری نام

شود کیوان قهر او چو طالع

بسان شخص چوبین است بهرام

نسنجد ارتقاع شوکتش وهم

که قدر اوست آنسوتر ز اوهام

سخنهای وی از کشی و نغزی

زده سر از لباس وحی و الهام

دو سعدالملک دارد یاد گیتی

کتب را دیدی ار ز آغاز و انجام

یکی صافی دل و مسعود و ستار

یکی بد اعتقاد و شوم و نمام

نخستین آصف سلطان محمد

کزو سلجوقیان را بخت بدرام

دویم دستور سلطان ناصرالدین

کزو قاجاریانرا تخت برکام

یکی درکین شه بر زهر آلود

زبان نشتر فصاد و حجام

یکی از مهر شه پر شهد فرمود

دهان دولت فرخنده فرجام

دو مادح این دو سعدالمک را خواست

که در فرقند چون ارواح و اجسام

گر اوبد سوزنی استاد هزال

منم جیحون ادیب راد فهام

الا ای بدر ایوان وزارت

که بوسد آسمانت خاک اقدام

مرا بس دلکش آمد سبک شوکت

که باد از جام شوکت باده آشام

بد این شعرش بدل از سوز نی یاد

بماند از بهر سعدالملک بدنام

توگوئی خواست تا از سعد اکبر

من این پیغامت آرم نزد خدام

که تا من سعد ملک آسمانم

تو خواهی بود سعدالملک اسلام

کنون هم سعداکبر را من از تو

بدین پیغام خواهم کرد اعلام

که تا من سعد ملک پادشاهم

تو خواهی بود سعدالملک اجرام

الا تا شعر را زیبد صنایع

بویژه صنعت تجنیس و ایهام

بود هنگامه مداحیت گرم

به رغم خصم در هر صبح و هر شام

شمارهٔ ۶۴ - وله

نامه نوشتم بدلربای خود از قم

کای بت شیرین سخن سلام علیکم

در قم از ری بطمطراق زدم تخت

لیک بیزد این دو روزه میرسم از قم

مردم چشمم زیمن خدمت خسرو

ننگرد از کبر بر معارف مردم

پای سریرشه از سخن بادیبان

فرق من آمد سزای تاج تسلم

شاد زی ای مه که چون زره رسم آید

طیش و تالم بدل بعیش و تنعم

لیک نیاوردمت تحف زلطایف

کآنچه بیارم تو را براوست تقدم

قاقم بهر تو آورم بچه زهره

کاطلس اندام تو است غیرت قاقم

مرسله در دهم تو را بچه یارا

کآرد لعلت گهر بگاه تکلم

منت خمار هم نمیکشم امسال

ریزم انگور خود ز بهر تو درخم

وز خم آرم میی که در مه ساغر

گوئی شمس است یا عصاره انجم

نقصی اگر فی المثل بکارم باقیست

می برم اینجا بنزد خواجه تظلم

سبط پیمبر حسین نام حسن خلق

اول مملوک اخت قبله هفتم

پیش کف راد او گدائی معدن

با دل زخار او فقیری قلزم

هم گهرش طیب است از اب براب

هم صدفش طاهر است از ام برام

در فرو اجلال گوید ارلمن الملک

چرخ سراید که قدیکون لانتم

جدش رخ تافته زخرمن هستی

نگذشت آدم اگر زخوشه گندم

در یکی از تنک تر عوالم فضلش

نه فلک پهنه ور چو حلقه شود گم

تخت مهی تازده است بختش در ملک

نیست بتخت شهان مکانت هیزم

یک میل از ارض جاه او نکند طی

خنگ فلک گر بساحتش فکند سم

میرا برمن نگر که بلبل طبعم

آمده بر شاخ مدح تو بترنم

گفته جیحون گزین نه غیر که در شرع

باشد تا آب باطلست تیمم

تا که بهر مه در این دوازده منظر

یکبار آید قمر بجانب کژدم

دشمن از زمردین عمامه تو کور

گر همه تن افعی است از دم تا دم

شمارهٔ ۶۵ - وله

جهان بگشتم و دیدم بسی مقیم و مقام

بزرگی الحق ختم است بر جناب امام

هزار ملک دهد شفقتش بیک سایل

هزار شهر ستد سطوتش بیک پیغام

زامتلا بود اجسام عالمی زآلاش

اگر چه هست تداخل محال در اجسام

بس ای امام که نشناسد از نوالت کس

که سنگ خاره کدامست و لعل پاره کدام

بس ای امام که اینک صنوف انسانرا

مواهب تو بجای عرق چکد زمشام

کدام زنده توان یافت در همه دنیا

که نی طعام تواش جای روح در اندام

کدام مرده توان جست در همه عقبی

که بوی خیر تواش خوش نکرده است مشام

چو تو سپهر کرم را برادری ز ازل

سزد چو میرمحمدحسین قطب کرام

نه در ملاطفت تو به وی مجال حسود

نه در مخالصت او بتو ره نمام

بیان متقن تو مقتدای سحر حلال

حریم حرمت او قبله گاه بیت حرام

خورد زسفره تو قوت نطفه در اصلاب

کند بهمت اورشد بچه در ارحام

تو رابمسند تحقیق قدسی است بیان

ورا بمحفل تدریس عرشی است کلام

بهر کنایه تو التذاذ نالش چنگ

بهر اشاره او انحطاط گردش جام

گه تفقد تو خام مملکت پخته

بر درایت او رای پخته کاران خام

تو را بمصطبه جبریل ارضی است وجود

ورا بمحکمه وحی سماوی است احکام

فلک ز درگه تو بی ثنا نکرده یاد

ملک زحضرت او بی وضو نبرده نام

محیط موجه ای اما یکی بجیحون بین

که هست ماهی کلکش نهنگ بحر آشام

نیامده چو منی پیش ازین ز پشت پدر

نیاورد چو منی بعد ازین مشیمه مام

شمارهٔ ۶۶ - وله

سلطنت تا بکمان یافت زسر تیپ سهام

چرخ میدان سپه آمد و مریخ غلام

پس ازین لشکر شه تاج برد از خورشید

بعد از این جیش ملک باج ستد از بهرام

تیر بهرام خورد خاک ازین پس در کیش

تیغ خورشید زند زنگ ازین پس به نیام

باش کز فتح برد بردرشه جیش نبرد

باش کز تخت کشد در برشه صف سلام

بصف خیل وی از صور سرافیل دهل

بکف فوج وی از شهپر جبریل حسام

زور هر یک بتن شیر گذارد تشویر

خشم هر یک بسر سام سپارد سرسام

خود از الوند بیاسوده بجای تارک

درع از البرز بیاکنده بجای اندام

اگر اینست هماورد جنودش ثعبان

اگر اینست سپهدار سپاهش ضرغام

بهر ابطال بدست آرد از ماه علم

بهر افواج بپاسازد از چرخ خیام

بسته یابی همی از راجل او چار ارکان

خسته بینی همی از راکب او هفت اجرام

شهرها سازد هر یک بدل انگیزی مصر

ملکها گیرد هر یک بطرب خیزی شام

بینی پیل بجای شترآرد به مهار

کله شیر بجای فرس آرد به لگام

ای سپاهی بت جوشن خط خفتان گیسو

کت از آن صف زده مژگان سپهی خون آشام

چشم و ابروی تو برماه کشد تیر وکمان

خال وگیسوی تو بر مهر نهد دانه و دام

مشک با بوی خطت خون جگری بس غماز

ماه با حسن رخت در بدری بس نمام

اینکه میگفت که دستان زدن از نافه و قند

نکند مشکین مغز و نکند شیرین کام

وصف لعل تو مرا شهد چکاند بدهن

یاد زلف تو مرا مشک فشاند بمشام

خوی بچهر تو چو از فلک جلوه خاص

خط بروی تو چو بر دور قمر فتنه عام

لیک با این خط مشکین و عذار سیمین

به که با من به پذیرائی میر آئی رام

کآید اکنون زسفر داور افلاک مسیر

کآید امروز زره ضیغم فردوس کنام

پس از این به که نپایند پلنگان بجبال

بعد از این به که نپویند ضیاغم زآجام

مهر با تیغ وی ازکوه بدرنارد دست

ماه با رمح وی از چرخ برون ننهد گام

جوید اقبال از او نطفه همی در اصلاب

خواهد امداد از او بچه همی در ارحام

گفت او را زشرافت هنر سحر حلال

کاخ او را زشرافت خطر بیت حرام

خامی کار قضا بامدد او پخته

پخته فکر قدر در برتدبیرش خام

نه همین اکنون زیر فلک و روی زمین

هم لیالیست بنظم اندر ازو هم ایام

حکمش آنگاه جنیبت به بسایط میراند

که نبد ابلق ایام ولیالی را نام

روبه پشت سم خنگش نتواند مالید

خرد ار پای نهد بر سر دوش اوهام

ای امیری که بخلق ارنه صیام آمد فرض

بود از جود تو صد رخنه فزونتر زصیام

فطرتت را همه برحل مشاکل اصرار

همتت را همه بر بذل موائد ابرام

ابر با صولت بطش تو بگرید بر برق

برق با دولت بخش تو بخندد بغمام

جز که سر بر در ایوان نهدت از آغاز

جز که در ره میدان دهدت در انجام

نبرد دایه پی پرورش طفل پدر

ننهد پستان اندر دهن کودک مام

دلربا نظم تو سرمایه فرستد بر وحی

جان فزا نثر تو پیرایه دهد بر الهام

اندر آن وقعه کز آشوب قوی پنجه یلان

ملک را برگسلد از کف تقدیر زمام

گرز گوئی بروان باشدش از مرگ خبر

تیغ گوئی بزبان باشدش از برق پیام

بس فتد قاتل و مقتول خرد ننهد فرق

که یل وکشته کدامست و تل و پشته کدام

ناگهان بر سپه خصم چورانی تو سمند

جای خوی خون زندش موج ز بیمت بمسام

خواهد از سطوت تو چرخ مناص از آجال

جوید از هیبت تو دهر ملاذ از اعدام

ببری کشور حاسد نگشاده بازو

بشکنی لشکر دشمن نکشیده صمصام

داورا این منم آن نغز سخنگو جیحون

که بود نام مرا تا ابد انوار دوام

نه چو من باشد هر کس بودش سبلت و ریش

نه چو موسی است هر آنکه بفسون بنهد دام

حدت ذهن من و کیک بشلوار عقول

جودت ذوق من و ریگ به کفش افهام

تا عرض راست بهر حال قوام از جوهر

فتح را باد زنوخنده حسام تو قوام

شمارهٔ ۶۷ - درآمدن ماه مبارک رمضان

بتا رسد اجل میکشان زماه صیام

سرود و رود بدل کن بغنه و ادغام

تو را که بود رکوعی بصد فسون مشکل

کنون چگونه کنی پنج گه قعود و قیام

تو را که بوسه بپایت شهان زدند بصدق

چگونه حالی بوسی بحیله دست امام

بدست شیخ اگر چون تو شوخ بوسه دهی

شود ز وجد نهان پر زشهوتش اندام

بدین جمال بهر مسجدت قعود افتد

عجب نه خیزد اگر فتنه تا بروز قیام

برآن زمین که تو با زلف و خال سجده بری

بصید خلق دمد تا بحشر دانه و دام

بیا و هیچ بمسجد مرو که از رخ تو

شود چو معبد اصنام مسجد اسلام

بطره غارت قومی مکش زمحفل سر

بچهره آفت صومی منه بمعبر گام

چگونه قد تو خم گردد و بصف نماز

کسی شناسد حمدش کدام و سوره کدام

مرا که راستی ای کج کله خیالست این

که باده نوشم از آغاز روزه تا انجام

زشام نرد زنم با وشاقکان تا صبح

زصبح خواب کنم با نگارکان تاشام

هزار بار بود روزه خوار نیکوتر

ز روزه دار مفطر بگندم ایتام

چسان بهر تن ملحد رواست صایم گفت

که رسته است ز وقفش همه عروق و عظام

خدا زجمله احکام خویش روزه شمرد

نه آنکه روزه شو و در گذر از آن احکام

زکوه هم برحق همچو روزه است اما

بهر چه صرفه زنان است میکنی اقدام

همان مدبر عالم که از تو خواست صلوه

مگر نخواسته است از تو صلت ارحام

تمام عمر کنی گر سیاحت اندر دهر

بجز وزیر نبینی بخلق مرد تمام

ستوده که کند رایض اراده او

بتازیانه فرآسمان توسن رام

چو ازنی قلمش نغمه خیزد اندر بزم

به پشه از فزعش ناخن افکند ضرغام

وقار و جاه و فتوت نکوترین شرفی است

که شخص او را امروز سکه خورده بنام

زهی وزیر که در نزد مشعر عرفا است

صفای کعبه کویت عدیل رکن و مقام

بر بیان تو هزل است هر چه غیر از وحی

برکلام تو لافست هر چه جز الهام

باوج قدر اوهام راست کوته دست

نهد اگر که همی پا بدوش هم اوهام

تو را به پنجه تدبیر تا فتاد قلم

حسامها همه را موریانه زد بنیام

تبارک الله ازین احتشام کز قدرت

کنی بشبری نی در مهام کار حسام

چو یافت خنصر تو خاتم کفالت ملک

نماند سری دیگر بپرده ابهام

تو در تامل بر خشت خام آن نگری

که دید ذوق جم اندر صفای گوهر جام

زمانه از غبرات رماد مطبخ تو

نموده صیقل مرآت چرخ آینه فام

زجنبش هنری کلک تو مبرهن شد

که ممکن است بدون سپه بملک نظام

قوام نظم بقول درست و فعل نکوست

چه سود نام نهادن بخود نظام و قوام

بسالئیم که مامش نهاد نام کریم

زطبع او نرود بخل محض گفته مام

نه هر که نقش کند صفحه را شود شاپور

نه هر که تیر زند گور را بود بهرام

نبی نگردد هرکس درست کرد کتاب

علی نگردد هر کس که بشکند اصنام

همیشه تا رمضان آید از پس شعبان

ستاره چاکر تو و السلام والا کرام

شمارهٔ ۶۸ - ممدوح این قصیده معلوم نیست

رمضان آمد و آنگونه از او در حذریم

که اگر نیک به ما درنگری محتضریم

جنت نسیه فردا چه کرامت دارد

ما که امروز بنقد از رمضان در سقریم

کی بیابیم بعقبی شرف از بزم علی

ما که اکنون بجهان جمله بسان عمریم

نان به بازار بدین سان که دل از ما ببرد

بیم آنست کز او آب رخ خود ببریم

بوالبشر را به جنان خوشه گندم بفریفت

ما مگر خود نه ز اولاد همان بوالبشریم

روزه اینگونه که امسال بخود بسته وقار

حالها در شرف صحبت او مفتخریم

روز گوئی بود از طایفه روز شمار

که نیاید شب آنچیز که ساعت شمریم

روزی اینگونه که با عمر ابد زاده بهم

چون توان روزه بسر برد مگر ما خضریم

بتر از این همه زاندازه برون گرمی فصل

که از او با دهن خشک و به چشمان تریم

خوردن تشنگی و خوردن گرما ستم است

خوردن ار باید آن به که همان روزه خوریم

نی چسان روزه توان خورد که در عهد امیر

روزه خوردن نتوان گر همه اندر سفریم

بصر ما چو ز گرد ره او گشت بصیر

اختر آن را ز صفا مایه نور بصیریم

تا شد از حسن قضا خدمت او قسمت ما

حکمران بر فلک و باج ستان از قدریم

ما که از ماده شکالی برمیدیم مدام

در پناهش هله تیغ آخته بر شیر نریم

تا که خاک قدم وی شده تاج سرما

چرخ را تالی خورشید همه تاج سریم

داورا بنده و یک بیست تن از اهل سرای

پنجسالست کز اقبال تو با صد خطریم

ما که بودیم کمر بسته بخلق از پی سیم

هر یکی صاحب صد بنده زرین کمریم

لیک حالی رمضان سخت مطول آمد

سست کن بند سرکیسه که بس مختصریم

تا دمد ماه صیام افسر تو فرقدسای

کز تو خورشید صفت در عظمت مشتهریم

شمارهٔ ۶۹ - وله

در قرن شاه راستان صاحبقران راستین

مه بوسه کردش آستان خور جلوه کردش زآستین

از سیر مهر آسمان گشتش قرین سال قران

شاهیکه هست از پاک جان هم بیقران هم بیقرین

از بس بهر عشرتکده بستند رقاصان رده

گفتی که سیار آمده خیل ثوابت بر زمین

کاخ از شقیق و یاسمن آزرم تاتار و ختن

بزم اوانی طعنه زن بر کله فغفور چین

نی زین چراغانی عجب روز و شب از هم منتخب

کز ماه رویان گرد شب هی روز یابی درکمین

آن چرخ آتشبار بین زو جسته پیچان ماربین

وزماراو پر ناربین از فرش تاعرش برین

زنبورک اژدر نفس آزاردش زآذر چو کس

خندد چو برق و زان سپس چون رعد افتد در حنین

نارنجک گردون گرا ماند زنی سحر آزما

کز آتش آرد در هوا نارنج و نار و یاسمین

چون توپهای سیمگون غرند از سوز درون

گویی شیاطین شد برون از کام جبریل امین

ترک من ای ماه بشر وی خیر ما از تو بشر

ای کز میان اندر کمر داری گمان اندر یقین

بریاد خسرو می بده لبریز و پی در پی بده

از فرودین تا دی بده وز دی بده تا فرودین

شه ناصرالدین کز شهان چون او نیاید در جهان

از بخت دارد جسم و جان وز عقل دارد ماء وطین

محکوم امرش کن فکان مخذول جودش بحر وکان

افلاک تختش را مکان املاک کویش را مکین

شمارهٔ ۷۰ - وله

ظل ملک که چرخ به جان بوسدش زمین

خرم به فضل وی زره آمد چو فرودین

بس عود سوخت خادم او گرم شد سپهر

بس گل فشاند موکب او نرم شد زمین

ایام رفتن او را مریخ در یسار

هنگام بازگشتن خورشید در یمین

زی شوشتر زملک صفاهان چو راند رخش

در نیم ره بشاهد مقصود شد قرین

اهواز هدیه برد که ما را ندیده گیر

دزفول جزیه داد که ما را نبوده بین

گردون ذلیل سانش بوسید آستان

گیتی دخیل وارش بگرفت آستین

آن گفت بر بزرگی خود کوش و بازگرد

این گفت بر حقیری ما بخش و پس نشین

پور خدیو عصر که در مردمی است حصر

بر قصر خود بنصر خداوند شد مکین

گرگان قلاده کرده و پیلان نهاده تخت

شیران لجام کرده و اسبان نهاده زین

ای ترک خلخی که ز رومی عذار تو

کاخ از حریر شوشتری به بود ز چین

تا خط بصره ده می خلر که شاه گشت

درمرز کاوه ازدژ شاپور جا گزین

بگشای موی وکاخ بیا گن بضیمران

بنمای روی و بزم بیارا بیاسمین

کم گو که از سیاست وی بین که جسم شط

فرسوده همچو خصم شه از بند آهنین

از قلعه سلاسل اکنون که شه رسید

ازحلقه سلاسل گیسو گشای چین

شکرانه ورود ملک را یکی بنقد

بزمی چو خلد باید و یاری چو حور عین

بزمی چنان که گوئی جبریل هم بعرش

هرگز نیافته است چنین جای دل نشین

هر گوشه اش نشاط نی از سرو قد بنات

هرجانبش بساط می از ماه رخ بین

من در میان آنهمه ترک ایاز چهر

سنگین فرا نشسته چو پورسبکتگین

گاهی نیوشم از صنمی شوخ ارغنون

گاهی ستانم از پسری شنگ ساتکین

بخشم زهر ترانه ز در افسری بآن

پوشم بهر پیاله زخز خرقه ای باین

جانا مگو که خرقه مبخش و قدح منوش

هشدار کت عساکر سرماست درکمین

کامروز از نشاط زمین بوس ظل شاه

در پوست می نگنجم چه جای پوستین

مسعودشه که زایده چین جلال او است

هرجا زملک دهر که رکنی بود رکین

تا پشت بوالبشر بگریزد زبطن مام

گرنقش رمح او برحم بنگرد جنین

نزد یقین او نتوان رخته از گمان

پیش گمان او نتوان صرفه با یقین

ای شاه کی نژاد که تجدید عهد کرد

در مرز کاوه فر تو از پور آبتین

زو کو که با تعشق بگذاردت کلاه

جم کو که با تملق بسپاردت نگین

هرچاکری زخیل تو با دولت قباد

هر بنده زکوی تو با صولت تگین

زآنجمله چاکران تو یک تن امیر ماست

کش جبهت است شادی صد دودمان جنین (؟)

خان خلیل راد که مانا زعدل و داد

با روح قدس فطرت رادش بود عجین

گردون ندیده است بگیتی چنین غیور

گیتی نیافته است ز گردون چنین امین

تا خاک را سکون بود و چرخ را مدار

ایزد ترا مظاهر و سلطان ترا معین

شمارهٔ ۷۱ - در تهنیت عید صیام

رسید عید کمین کرد و تاخت بر رمضان

چنانکه یکشبه یک ساله ره گریخت از آن

خراب کرد بدانگونه عید خانه صوم

که جان به تهنیتش گفت خانه آبادان

همین معامله را پار چرخ با اوکرد

چنانکه یازده مه خود نبد ز روزه نشان

ولیک بسکه وسایط چرخ انگیخت

دوباره یافت حکومت پس از مه شعبان

نخست شب که زجام هلال لب تر کرد

زخشک مغزی و مستی زخلق دوخت دهان

فقیر و منعم و راد و بخیل را شب و روز

نه خورد ماند و نه خفت و نه آب داد و نه نان

زشست غمرّه خوبان بزور تافت خدنگ

زدست ابروی ترکان بجبر برد کمان

بسا رباب کزو موریانه زد در کاخ

بسا شراب کزو سرکه شد بدیر مغان

نهاد بولهبان را منابر احمد

سپرد اهرمنان را سرایر یزدان

چنان بنای جهان گشت منقلب از وی

که ظلم دید خور از شبنم و مه ازکتان

زمانه چونکه چنین یافت کار قوم از صوم

پیام داد بگردون که ای قوام جهان

چه خفته ای که زدت روزه آتشی در ملک

که ماهی از اثر آن به بحر شد بریان

کنشتیان را بخشیده جامه کعبه

بهشتیان را پوشیده کسوت نیران

بتی که پیکرش آراستی بنرمی سیم

زبان ز تشنگیش برده تندی از سوهان

مهی که از ذقنش خواستی تفرج گوی

قد از گرسنگیش گشته تالی چوگان

سپهر گفت کزو نیست این نخست خلاف

که بارها پی سودش بملک خواست زیان

ولی توسط ایام زد فریبم از او

بسا توسط بی جا که آورد حرمان

پس آنگه از سرکین گفت با مه شوال

که ای بساط زمین را زتو نشاط زمان

بکش سپاهی ابروکمان و مژگان تیر

همه بموی چو خفتان همه بقدر و سنان

بطره آفت قوم و بچهره غارت صوم

بوصل باغ جنان و بهجر داغ جنان

یکی بهیچ سخن گفته کاین مراست دهن

یکی بموی کمر بسته کاین مراست میان

بشام سلخ و یا زودتر بکه زهلال

برار تیغ و بران جیش روزه را یکران

ببر بیفکن بشکاف رنجه کن بشکن

زلشکرش سر و دست و دل و روان و توان

زچرخ چون شوال این اجازت یافت

زجای جست وکمر بست و برگرفت کمان

بعزم رزم مه روزه راندهی روزه

بدان مثابه که باد شمال و برق یمان

شبانگهی بدکآمد بجیش روزه فرار

وز انبساط بخندید همچو شیر ژیان

نواخت کوس و شد اندر عبوس و تاخت چو طوس

سوی فرود صیام است خویش در میدان

بغارتیدش افسر ز فوق و تحت از تخت

بیفکنیدش مغز از غرور و تن ز روان

ندیمهایش کز جنس شیخ و واعظ بود

هزار نوع بیازرد و برد در زندان

کنون زهر جهت آورده جشن را اسباب

کنون بهر طرف افکنده عیش را بنیان

بهر وثاق از او ساقیان سیمین ساق

بهر رواق از او مطربان خوش الحان

همان بخندد فوجش چو برق در آذر

همی بغرد توپش چو رعد در نیسان

ولیک عید از این فتح زان خوش است که باز

رسد بصف سلام خدیو ملک ستان

ستوده معتمد الدوله عم خسرو عصر

که ذخر گردش چرخست و فخر دور زمان

هزار بیشه هزبر است چونکه در ناورد

هزار کوه وقار است چونکه در ایوان

ستم کشیده از خرج نزل او معدن

درم خریده از دخل بذل او عمان

ورق ستد رخ او وقت بزم از نسرین

سبق برد دل او گاه رزم از سندان

شرر برد بجحیم از بلارکش مالک

صفا دهد به بهشت از مدارکش رضوان

ای آنخدیو که خواند بوقعه هستی خصم

زوجه صارم توکل من علیها فان

بود بچامه ابداع شوکتت مطلع

بود بنامه ایجاد حشمتت عنوان

بجز حسام تو کو تشنه کام خون عدواست

کسی بگینی نشنیده آب را عطشان

بکلک تو اثر گفت عیسی مریم

برمح تو ثمر چوب موسی عمران

کس ار ز چله رهاند بقصد حلیت تیر

دوان بجانب سوفار او رود پیکان

وگر که خیل تو تیر افکند به جانب کس

شود بر او پرسوفار ناوک پیکان

قمر مساحت خشتی زملکتت نکند

بتوسن فلک ار سالها کند جولان

مهین خدیوا شد وقت آنکه ترک شود

زمن رعایت حب الوطن من الایمان

بود بیزد مرا آنقدر جهالت قدر

که گل بگلشن و عنبر ببحر و زر در کان

تو همتی کن و برهانم از شداید یزد

بدین نیت که رهاند زهر بدت یزدان

همیشه تا نشود ممکن آنچه نی واجب

چرا که بایدش اول وجوب بر امکان

بود صدیق تو هر روز عیدش از اقبال

بود خصیم تو هر دم عزایش از خذلان

شمارهٔ ۷۲ - وله

از صدر جهان امروز آفاق طرب زابین

و آن طلعت زیبا را در خلعت دیبا بین

هم لطف الهی را در رافت شاهی جوی

هم خلعت والا را بر آن قد و بالا بین

یرلیغ ملک بر خوان تبلیغ رسل بشنو

هر راز که پنهان بود امروز هویدا بین

در صدره پور شاه از دوکف راد صدر

هم دولت کان بنگر هم صولت دریا بین

زین جمله مفرح تر در محفل این عشرت

چون حضرت جیحون را با چامه شیوا بین

هم بذله شیرینش چون باده دیرین دان

هم گفت مقفایش چون شهد مصفا بین

تو نیز مها زین جشن برگیر حجاب از رخ

و آنگه بحجاب از شرم صد زهره زهرا بین

این صدر ممالک را وین بدر مسالک را

در شش جهت گیتی مردانه و یکتا بین

زین صدر جهان عشاق با دلبرشان میثاق

پس گر بودت انصاف در یزد بخارا بین

ترکی که زخون ریزی بد فتنه چنگیزی

شد رام رنود امروز شایانی یاسا بین

هر سو پسری چون بدر مشکین خط و سیمیمن صدر

در منطقه خدمت ماننده جوزا بین

هر گوشه زشوخی مست کش ساغر می در دست

خون دل وامق را در پنجه عذرا بین

ایماه تو نیز از می بفزا بصفای روح

وزکشته دخت رز اعجاز مسیحا بین

ترکی چو ترا جزمست سختست گرفتن دست

جامی کش وکامی ده جان خواه و مهیا بین

بنشین وگلستان را شرمنده وشیدا کن

برخیز و صنوبر را پژمرده و رسوا بین

تاری ز خم گیسو بگشای و پس از هرسو

هی شاخه سنبل بو هی عنبر سارا بین

شوخی چو تو از کنعان شیخی چو من از صنعان

نشنیده خرد هرگز این دو رفتن زا بین

نی فتنه بعهد صدر با کس نتواند غدر

بر عا شق خویش ای ترک با چشم مواسا بین

حکمش چو قضا دردهر بر هر چه مسلم دان

کلکش چو قدر در ملک بر هر چه توانا بین

برجای نیاکان باز بنشاند شهش ز اعزاز

زین خسرو نیکی ساز این شفقت برجا بین

چندی نشدش گر بخت در سجده بپای تخت

زآن سوءِ قضا بگذر این حسن تقاضا بین

هر صبح ورا آزاد ز آبستنی شب دان

هر شام ورا فارغ زاندیشه فردا بین

آنجا که زکف جود ریزد گهر منضود

پر ارض مطبق را تا چرخ معلا بین

هر صبح دمد تا مهر هر شام بود تا نجم

صد عیش مهنایش زین گونه مهیا بین

شمارهٔ ۷۳ - وله

آن پسر بچه حور است مگر یا غلمان

کز جنان مست برون تاخته یکسر به جهان

مست گشته زمی کوثر و جنگیده بحور

وزجنان سوی جهان رانده نهان از غلمان

از می کوثر و مستی عجب اندر عجب است

خاصه جنگیدن و رنجیدن و رفتن زجنان

اثر سیلی حور است هنوزش در چهر

بلکه بوی می خلد است هنوزش بدهان

خون چکد گوئی از دورخ او جای عرق

می بود گوئی در دو لب او جای بیان

نی همانا بچه حوریست که شد دزد بخلد

وآنگهش کرد برون گشت چوآگه رضوان

زانکه اکنون چوباندام ولبش درنگری

دهدت صاف زاستبرق وتسنیم نشان

تاری از طره حور است بهمراهش لیک

در کمرکرده نهان کاین بودم موی میان

شاخی از نخله طوبی است بنزدش اما

جامه پوشیده بر آن کاین بودم سرو روان

سخن ما نکند فهم و نگوید پاسخ

مگر ابنا بهشتند دگرگونه زبان

من همی گویم زلف و ذقنت خونم خورد

او همی بهر طرب گوی زند با چوگان

من همی گویم زابروی ومژه بردی دل

اوهمی سوی هدف تیر گشاید زکمان

عنقریب است که بر پای شود فتنه عام

زین برون گشته زفردوس و درون گشته بجان

فرقه را که بفردا نوزد بوی بهشت

بگذرند امروز از این بچه حور چه سان

خانه ساده پرستان شد از آنشوخ خراب

ما چه کردیم هلاخانه خود آبادان

دل برد عشوه دهد باده خورد پرده درد

نه امیدش بود از سود و نه بیمش ز زیان

یار هر قوم شود عیش بهر بزم کند

کش بتن باشد آزادگی و عیش روان

همه کس صحبت غلمان کند و غیبت حور

بس بهر جیش مکین است و بهر جاش مکان

این یکش هدیه همی آرد ازکوی رنود

و آن یکش وعده همی خواهد در دیر مغان

هر چه گویم بچه حورا مکن این قدر قصور

پا بهر قصر منه مرتبه خویش بدان

دف مزن چنگ مجو جام مکش نردمباز

کین مبر مهر مبر باغ مرو کام مران

جوقه دور تو دارند که رسوا گردد

جبرئیل ارشود اندر بر ایشان مهمان

این جهانست جنان نیست که آزاد چمی

بگذر از الفت رندان و بترس از زندان

گویدم به زجنانست جهان ایمن باش

بس منظم بود از تیغ خدیو کرمان

ناصرالدوله ملکزاده آزاده حمید

آنکه مهری بعیانست و سپهری بنهان

عرشرا خدمت اوکردن کاریست سبک

فرش را مسند او بردن باریست گران

یکسر موی وی ار برز بر کوه نهند

بس وقوراست بگردون رود از کوه فغان

چهر و دستش بخور و ابر نماید هر چند

که نه این است و نه آنست هم اینست و همان

هر چه انجام ورا چرخ شمارد دشوار

نزد دانا دلش آغاز نمودن آسان

گل بیاد رخ او گر شکفد فصل بهار

بود آسوده گریبان وی از چنگ خزان

توسن انگیزد و که را کند از ریشه بنی

و آنگهش سوی نهم چرخ پراند زسنان

در غضب تابد و فرسنگ فراز سر او

مرغ اگر پر زند از نایره گردد بریان

گر بخرطوم دو صد پیل رسد پنجه او

پیچد آنگونه بهم کش گسلد از بنیان

چون در ایوان شودش جای توان یافت به جد

هر چه مرد است بگیتی همه در یک ایوان

چون بمیدان بودش رای توان دید بعین

هر چه شیر است بکیهان همه در یک میدان

مشت پولادوش ار بردهن ببرزند

در دهانش همه چون میخ نشیند دندان

ایکه تا نجم شجاعت اثرت تافته است

پنجه در پنجه مریخ زند مرد جبان

هر ضعیفی است بدور توزبس نیرومند

نه عجب شیشه اگر سرشکند از سندان

گام واپس نگذاری زدلیری که تراست

گر بناگه زکمینگه جهدت شیر ژیان

پی ناورد چو پای تو درآید برکاب

سرکشانرا زفزغ دست بخشکد بعنان

چون بر وبرز ترا شاه بهیجانگرد

خون بتن آیدش از جوش طرب در هیجان

خامه و نامه تو لشکر وکشور را بس

که ازین نظم قرونست و از آن دفع قران

بس سخنهای ترا پایه بلند است و متین

ملکش فرق نیارست نمود از فرقان

تا که در برزی و پستی بود اطراف زمین

تا که درسختی و سستی بود اطوار زمان

سر تو سبز و دلت خرم و بختت پیروز

وز رخ سمیبران بارگهت لاله ستان

شمارهٔ ۷۴ - وله

تا که چون تیر از کمان رفت آن بت رعنای من

دور از ابرویش کمان شد قد تیر آسای من

چشم من دریا و زلفش عنبر سارا و لیک

غایب از دریای من شد عنبر سارای من

تا چه کردم من باین گردوی مینائی که باز

سنگ زد در کاخ مینو فام بر مینای من

کبگ شاهین گیر من زد سوی دیگر بوم پر

بی سبب در قاف غم نی عزلت عنقای من

دادم از دیوانگی زنجیر زلف او زدست

عاقلی کوتا که بر زنجیر بندد پای من

چون بچشم اندر فتد مو اشک از او ریزد ولیک

دور از آن مو اشک ریزد چشم خون پالای من

زیر این چرخ مشعبد روی این اقلیم خاک

با چه پهلو بار شد اینقدر بر بالای من

کرد چون زیبق فرار آن سیم تن اف کز سپهر

شد بدل براحتیاج صرف استغنای من

نیست سودایم بجز زآن تار عالم گیر زلف

بخت بد بنگر که عالم گیر شد سودای من

بی دو پستانش که در بستان خوبی جان فزاست

بعد از این صد باغ لیمو نشکند صفرای من

ای خوش آن شبها که موسی وش چو ارنی گوشدم

بزم گشت از نور چهرش سینه سینای من

آفتاب از خاوران گر رخ نیفروزد چه باک

از نظر چون گشت غارب زهره زهرای من

آسیای آسمان گر پیکرم ساید چه غم

چون بخاک افتاد تاج فرق فرقد سای من

با که خواهد خورد آیا جام صهبا زین سپس

کاشکی زین چرخ مینا خون شدی صهبای من

یا کجا رندی چشد حلوای وصلش را بکام

کاشکی زین دور گردون سم شدی حلوای من

گر بقدر سوزش دل نعره ام گشتی بلند

پرده گوش ملایک را درید آوای من

نه فلک با هفت اخترشش جهت با چاررکن

کینه ورزند از چه رو با یک تن تنهای من

هم مگر زاین واژگون افلاکم آید دستگیر

همت نواب راد اشرف والای من

پور احمد میرزا سلطان محمد میرزا

کآسمان از یمن مدح او بود مولای من

آنکه اندر وصفش این زیبا چکامه دلپذیر

از زبان او است زیب دفتر شیوای من

شمارهٔ ۷۵ - مطلع ثانی

کیستم من آنکه بوسد آسمان غبرای من

به ز امروز است از الطاف حق فردای من

گیرد اسیاف ملوک اندر غلاف از بیم زنگ

از غلاف آید برون چون صارم برای من

رای من سازد شب دیجور را روشن چو روز

بر شب دیجور اگر عکسی فتد از رای من

بر زمین بیدار بختی آسمان چون من ندید

هم مگر در خواب بیند بعد از این همتای من

هفت بحر موج زن را گر فرا سنجی بوهم

قطره باشد ز بحر طبع گوهر زای من

دید چون ایوان من کیوان بحسرت گفت کاش

بود خشتی زین بنانه گنبد خضرای من

چون شنید ایوان من گفت ای زحل بیجا ملاف

کاین دنائت دور بود از فطرت بنای من

هر که را زاعیان کیهان بنگری بوده است خود

چاکر اجداد من یابنئده آبای من

میر اصطبلم ببندد از فلک پیمای مهر

گوی زرین بردم خنگ جهان پیمای من

شه نژادا کامگارا خود چه دانی کز سپهر

تا چه حد افسردگی دارد دل شیدای من

خسروی بودم که شیرینم زمشکو تاخت رخ

وامقی بودم که بر بود آسمان عذرای من

گر نگیری دست من پس دست شو از هست من

پایمردی کن اگر داری سر ابقای من

تا بود گردنده گردون تا چمد رخشند مهر

عرش گوید ای تراب درگهت ملجای من

شمارهٔ ۷۶ - وله

سکه صاحبقرانی زد چو شاه راستان

آمد از ذرات او را ارمغان بر آستان

هر چه مخزن داشت کرد ایثار ایوانش زمین

هر چه انجم داشت کرد ایفا بزمش آسمان

ای بسا در کز هوای خدمتش پرورد بحر

ای بسا زر کز برای سکه اش آورد کان

حور یا کوبان بکویش بار بگشود از قصور

عیش دست افشان بسویش بار بربست از جنان

کوه زنگان هم ترقص کرد نیز از قرن شاه

وآنچه زر بودش بشوق سکه آورد ارمغان

دشت را چون دست شاهنشه چو زرافشاند کوه

دید پیری دشتبان و شد بخت شه جوان

نزد خسرو آمد و همچون فلک بوسید خاک

گفت ای بربام ایوان تو کیوان پاسبان

باز ملت را مقرر شد نظامی سرمدی

باز دولت را میسر شد قوامی جاودان

گشته زاقبالت پدید از کوه کانی کش مثال

خود ندید و نشنود گوش فلک چشم جهان

گرچه شه را این معادن بر نیفزاید بجاه

بل معادن را زشه مکنت دهد دور زمان

وین همان شاهیست کز دریا دلی در چشم او

گنجهای شایگان هرگز نیرزد رایگان

لیک بهر حسرت بدخواه و وجد نیک خواه

کان بتشریف قبول شاه جستی اقتران

بس امین خویش ابرا هیم راز اقران گزید

تا کزو مخزن به آذرگون رز آمد گلستان

شمارهٔ ۷۷ - لغز سماور و مدیحه

چه باشد آن جم بلقیس تخت سیم بدن

برون بسان پری اندرون چو اهریمن

شهیست افسرش از چین و جامه اش از روم

ولی بخوردن زنگی فرا گشاده دهن

اگر فرازد گردن بفرق ننهد تاج

وگر بفرق نهد تاج نبودش گردن

روان بر آتش و برده تعین از آتش

جگر ز آهن و جسته تشکل از آهن

مبارزیست که جولان او بود در بزم

تهمتنی است که باشد رکوب او بمجن

چو دل دو نیم محبی است کز فراق حبیب

میان آتش و آبش همی بود مسکن

اگر نه عاشق سوزش چراست اندر دل

و گرنه عا شق اشکش چراست در دامن

اگر چه با قد مخروطی است در انظار

ولی بر او کروی مرغکی نموده وطن

چکد چو مرغ شب آویز خونش از منقار

گهی که همچو کبوتر شود معلق زن

خمار آورد ار خون دختران عنب

بخوان اوست نکونشاه خمار شکن

سپهروار یکی نطعش از نحاس به پیش

بر او بود زاوا فی صفی چو عقد پرن

یکی سراپا چشم و یکی سراپا گوش

یکی سراپا دست و یکی سراپا تن

فروتر از شکمش شیرنام پستانیست

که شیر او است ز احراق طبع شیر اوژن

ستاده بر طرفش لعبتی قمر طلعت

نشسته در کنفش مه رخی ستاره ذقن

هزار حیف کزو محفل من است تهی

نکرده عرضه همانا کسی بخواجه من

ملاذ حاج مهین میرزا ابوالقاسم

که شد شرافت از او مفخر زمین و زمن

دو صد درود خدائیش بر روان پدر

که شد ز خطه کاشان به یزد رخت افکن

نشانده است درختی از این پسر در ملک

که زیر سایه او خلق را بود مسکن

همیشه تا که کسالت زدای باشد چای

بویژه فصل بهار و خصوص صحن چمن

بود صدیقش بر تخت افتخار مکین

بود عدویش از دار اقتصار آون

شمارهٔ ۷۸ - وله

کیست آن خسرو شیرین سخن و شور افکن

که بمو غارت مرد است و برو فتنه زن

دل صد شام سر زلف ورا در دنبال

خون صد صبح بناگوش ورا برگردن

طره و رخ بودش برق زن اندر برقع

سینه و تن بودش جلوه گر از پیراهن

ای همه سلسله ام برخی آن طره و رخ

وی همه طا یفه ام بنده آن سینه و تن

چشمش از مژه چو مریخ که گیرد خنجر

چهره از طره چو خورشیدکه پوشد جوشن

نه چمد سرو چو افراخته قدش در باغ

نه دمد لاله چو افروخته خدش بدمن

مشتری دلشده عارض آن ماه جبین

ماه نوشیفته ابروی آن زهره ذقن

تا که دیدم بسیه طره اش آن روی سپید

این مثل گشت مجرب که شب است آبستن

تاکه روئید خط سبزش ازآن گونه سرخ

این سخن گشت مسلم که برد سبزه حزن

دوش هی خورد می وگفت بمن کو مستی

پس چرا هیچ گهی مست نمیگردم من

گفتم آری بر چشمان تو ای تازه جوان

مستی از وی ببرد گرچه بود صاف وکهن

تنگ سازد دل بگشاده ام اندرگه وصل

چون کنم جهد که بوسم مگرش تنگ دهن

دل من با دل او جنگد و بس بوالعجب است

شیشه را که کند سینه سپر با آهن

داند از رندی گویا که منش شیفته ام

که بمی خوردن و خلوت نشود پیرو من

با همه کودکی آن گونه بعقل است بزرگ

که کس از دبه او برد نیارد روغن

دی ورا دیدم در باغ که خوش خفته بناز

وزسمن ساخته دور بر بستر خرمن

بارها گه بسمن گه برخش سودم دست

رخ او بود بسی نرم تر از برگ سمن

کارها داند در شاهدی و دلداری

که ندانسته بت خلخ و شوخ ارمن

شب چو می نوشد و بر زینت مجلس کوشد

یکدام از سحر کند خلق دوصد گونه سخن

گه نهد زلف بدستم که شنیدی هرگز

با چنین بوی کسی مشک بیارد زختن

گه بلب آورد انگشت که دیدی هرگز

با چنین رنگ عقیقی رسد از کان یمن

دلبرم سخت بود زیرک و زیرک باید

دلبر چاکر درگاه خداوند زمن

آصف جم حشم پاک گهر سعدالملک

کز قبولش ز پری باج ستد اهریمن

آن هنر خوی درستی طلب نیکی خواه

که بتدبیرر باید ز رخ بحر شکن

پدر چرخ بآوردن چون او عنین

مادر دهر بتولید چو او استرون

نه عجب آنکه سخنهای شگرفش شنود

بر گریبان ز شعف چاک زند تا دامن

گر سخن برلحد مرده صد ساله کند

زندگی یابد و برتن درد از وجد کفن

طایر فکرت او را چه غم از کید نجوم

کاین نه مرغیست که دردام فتد ازارزن

همت عالی او را چه طمع بر دنیا

کاین نه مردیست که از ره رود از عشوه زن

او در اصلاب گرامی پدران بد ورنه

کی مثل شد علم کاوه و تیغ قارن

دور عدل وی اگر زنده شوند آن مردم

بدهانش نرسد دست دراز از بهمن

رازها داند زین کارگه کون و فساد

رمزها بیند در آینه سر و علن

آنچه در حوصله اوست ودیعت زخدای

گر بجبریل کنی قصه برآرد شیون

ای مهین میر که در محفل تو پیر خرد

همچو طفلی است که ناشسته لبان را زلبن

هرکجا چامه سرائی شود از در دریا

هرکجا بدره فشانی شود از زر معدن

مشک بیزنده خطت بر ورق کافوری

شب تاریست کزو چشم کواکب روشن

برغریبی که زند دایر حسن تو خط

پای چون نقطه بدامن کشد از یاد وطن

نظم عمان بتو بخشید شه و گفت بوی

نگر این بحر و عبث آب مسا در هاون

کشتی حزم تو لنگر چو بعمان افکند

دیگر از باد مخالف نپذیرفت فتن

تو بعمان شدی و چرخ نوشتش کای بحر

یم ببین خوش بنشین تند مرو جوش مزن

گر گهر پروری این گونه بپرور که بود

جای او برسر و دیگر گهران برگرزن

اگر ای عمان مسکن بتو کرده است نهنگ

این نهنگیست که دارد دل عمان مسکن

باری اندازه نگهدار وز پهنات ملاف

خود مبادا که بگیرد دهنت را بلجن

لیک چون گشت ورا ساحل عمان مخیم

گفت باید زگهر ذیل جهان پر مخزن

یکدو غواص باقبال شه انگیخت به یم

بحر دل موج گسل سنگ جگر سیم بدن

صدفی چند برآورد زدریا چو سپهر

وندر او سلک لئالی عوض عقد پرن

گوئیا گوش صدف بد برهش برآواز

کز گهر کرد پر از ایسر او تا ایمن

بلکه نیل آنچه گهر داشت زریش فرعون

اندر آویخشش از مهر بدم توسن

پس گهرهای ثمین را همه بر یاد ملک

ریخت بر مقدم هر دوست به رغم دشمن

آصفا رانده اورنگ تو تاج الشعراست

که نجوئیش دل سوخته مهما امکن

یاد جیحون بتوشد برآب از عمان

دل قلزم گهرت را نبد اینگونه سنن

یار نو دیدی و یارکهنت رفت ز یاد

مکن این کز تو نبد دیدن واینسان دیدن

تازد اید محن از دل رخ وگیسوی نگار

لطف شاهت زره و حفظ خداوند مجن

شمارهٔ ۷۹ - وله

لک السعاده ای کم وفای پر افسون

چه ریزی این همه از تیغ ابروانت خون

تو خاص بوسی و باکوس از چه ای دمساز

تو اهل بزمی و بر رزم از چه ای مفتون

سنان بس است برا مژه گان خون آشام

زره بس است ترا زلفکان غالیه گون

تو پشت ملت ما بشکنی نه دولت شاه

تو بر درون خلایق مظفری نه برون

کمان چه جوئی با آن هلال وار ابرو

سپر چه خواهی با آن جمال روز افزون

تو قد فراز که شمشاد را کشی از رشک

تو رخ فروز که خورشید راکنی مغبون

بصید خلق چه ای با شرور پیرامن

برای ملک چه ای بر نبرد پیرامون

توجان ستانی لیکن بطلعت زیبا

تو ملک گیری اما بقامت موزون

زتو حمایت عشاق بهترین امور

زتو سقایت رندان نکوترین فنون

خصوص کاکنون کانون مه است رندان را

سزد بقول عرب کن وکیسه وکانون

بزیر بال حواصل نهفته آمد باز

فضای باغ که بد همچو پر بوقلمون

بدان مثابه هوا سرد گشته کاندرخم

بقلب منجمد آید خیال افلاطون

نسیم فرش ستبرق فکنده برصحرا

سحاب کله ابلق کشیده برگردون

کنون چه باید رود و نبید و یار و ندیم

که وقت باده رندانه خوردنست کنون

نه گوش محترز است از معر بدان چمن

نه دل بوسوسه است از اراذل هامون

شراب و شاهد وکنج سرا چه بهتر ازین

خرد زمحتسب ایمن روان زشحنه مصون

بمنقل آذر افروز تاکه طعنه زند

هزار مرتبه بر شنبلید و آذریون

بجای لاله بچین ارغوان زعارض دوست

بجای بلبل بشنو ترانه از ارغون

گهی که از اثر می روانت آساید

زمدح آصف بفشان لئالی مکنون

حسینقلی خان رکن السعود سعدالملک

که فال اوست چو القاب فرخش میمون

لطیفه ایست زاخلاق او ریاض العدن

شراره ایست زابغاض او عذاب الهون

زهی وزیر کز انصاف پاک گوهرتست

زصحن غبراتا سقف آسمان مشحون

عزیز مصر جهانی ولی بخطه یزد

زامر شه بحکومت چو یوسفی مسجون

تو گنجی و ملک ار گفت رو بیزد مرنج

که خود همیشه بویرانه ها بود مخزون

جلالت تو در افلاک محبس و یوسف

بزرگی تو درآفاق ماهی و ذوالنون

همیشه تا نرسد دون برتبه والا

بود محب تو والا و بدسگالت دون

شمارهٔ ۸۰ - وله

چو شاه زنگ راند ابلق زمکمن

زری آمد بت رومی رخ من

زبیخوابی نگاهش ناتوان دزد

زبی آبی رخش پژمرده گلشن

همش چشم رنود ری بدنبال

همش خون روس قم بگردن

زکاکل یک ختایش مشک در خود

زپیکر یک بهارش گل بدامن

مسلسل گیسوان زنجیر کسری

موسم ابروان شمشیر قارن

هزارش جان زلب درآب و آتش

هزارش دل بگیسو دست و دامن

زنخدانش بمشکین مو محاذی

چو سیمیش گو بچوگان تهمتن

توگفتی برذقن زآشفته زلفش

منیژه داشت پاس چاه بیژن

خرد محو از دهانش گشت چون دید

عدم را زان لبان شکلی معین

دل عشاق سرگردان بگیسوش

چو لرزان شیشه در پیچان فلاخن

ورودش سخت شادم ساخت آری

چه خواهدکور جز دو چشم روشن

زجا جستم ندانسته سر از پای

که بسم الله بنه پا برسر من

چو بدری کآید از افلاک برخاک

فرود آمد وی از بالای توسن

همانا بد بر اسبش شعله طور

که بزمم گشت همچون واد ایمن

خرامان آمد و بنشست برکاخ

وزآئینش زجان برخاست شیون

خود از پایش کشیدم موزه و از شوق

دو دستم شد به هستی پشت پازن

چو خود از سر گرفت و گستوان کند

مجرد فتنه شد خانمان کن

چو آن فرسوده مه لختی برآسود

تمنا کرد رطل و رود و ارغن

بپاسخ گفتم ای محمود خویت

حرم رامشگه و قدسی برهمن

دیار یزد وگفتار از می و رود

سرای توره و انگور آون

ندانی چون رود برمن شب و روز

درین کشور زمشتی گول وکودن

بفرقم سنگ غم تاج معرق

بدوشم بار محنت خز ادکن

درین بیغوله با غولان انسی

مرا ازصبح تا شام است مسکن

بگفتا پس تو چونی زنده گفتم

بلطف آصف ذوالطول والمن

وزیری مطلع الانوار ایقان

صفی الاعتقاد و صائب الظن

بخوان فضل او خورشید قرصه

بدیگ بذل اوگردون نهنبن

بکار دولت و ملت مدامش

مشمر دست باسط تا بآرن

زهی آصف که بگریزد بفرسنگ

زجم آسا نگینت آهریمن

چنین خواندم که اسکندر نبشته است

بحکمت نامه اش از رای متقن

کز احسان دشمنان را ساختم دوست

احبارا نکردم نیز دشمن

تو نیز ای هستیت پاینده چون خضر

فزونی گرچه زاسکندر بهر فن

نمائی خصم را زالطاف بنده

دهی احباب را زآفات مامن

چمد در ظل تو ضیغم بآجام

پرد باعون تو باز از نشیمن

نخواهی بس کند دستی درازی

نشاید برد نزدت نام بهمن

شود زن در پناهت بیش ازمرد

بود مرد از هراست کمتر اززن

مزین تابود خلد از نزاهت

زتو ایوان و جاه و فر مزین

شمارهٔ ۸۱ - وله

رسم نوروز شد امسال مگر دیگرگون

کز زمین جای سمن مهر و مه آید بیرون

من فزون دیدم نوروز ولیکن امسال

زآنچه من دیدم دربوی و برنگست فزون

سرو پنداری خورده است زیک پستان شیر

بهر ضحاک خزان با علم افریدون

سمن انگاری برده است زیک خامه نگار

بهر تزیین چمن با ورق انگلیون

ساده بسته است بخود طنطنه اسکندر

باده باده است گرو از خرد افلاطون

ریزد این سیل زکهسار همی یاکه سحر

رگی از عمان بگشاده فلک برهامون

خیزد این نسترن از باغ همی یا که بزرق

برخی از اختر دزدیده زمین ازگردون

نقش جسته است زمین باز زچهر لیلی

آب خورده است فلک باز زچشم مجنون

قمری پاری و بلبل بچه امسالی

سازد کردند نواها بدگرگون قانون

خلد گوئی که بگیتی شد و عقبی بگذشت

کاین همه روح و طرب گشت بگیتی مقرون

لعبتان حور سیر مغبچگان مانا از برف

چهره تصویر جنان گیسو زنجیر جنان

رخشان خونی کانگیخته غلمان بر

تنشان برفی کآمیخته گویا با خون

طفلها بینی با طره چون بر غراب

لیک ازجامه الوان همه چون بوقلمون

پیرها یابی با شیبت چو نکف کلیم

لیک در خرقه زربفت همه چون قارون

ترک من نیز بر آراسته اند ام چو سرو

از قبائی که برش رخت شقایق مرهون

تاج از مشک بسرکفش زگلبرگ بپای

جامه از زربه برون کرته ززیبق بدرون

لیکن از بسکه لطیف است تن و جامه او

خود چه پنهان ز تو پیداست درونش زبرون

شانه پیمود برآن سنبل پر حلیت و فن

سرمه اندوده بران نرگس پر مکر و فسون

هفت سین چیده و می خورده و زیور بسته

وزشعف گاه زند بربط وگاهی ارغون

تا محول شودش حال سوی احسن حال

خواندن مدحت سرتیپ بخود کرده شگون

داور مصطفوی نام که از برق حسام

خصم را بولهبی کله کند چون کانون

نامش اربر پر پروانه فرو خواند کس

جا کند برسرشمع و بود از شعله مصون

اوج گردون نبود همچو حضیض در او

زآنکه این رتبه والا نشود یافت ز دون

بس عجب نی که زهشیاری و بیداردلی

مستی افتد زمی و خواب رود از افیون

رایش ار در بر خورشید شود روی بروی

روشنت گردد کاین مغتنم است آن مغبون

بخت او راست بدان پایه ببالائی میل

ببزمش نچکد درد می از جام نگون

این که میگفت که با آن همه رنج ایران را

چون باندک زمن ازگنج نمودی مشحون

حزم او بهتر از اول بتواند افراخت

نهم ایوان شود اربر سرکیوان وارون

ای امیریکه زدرک شرف خدمت تو

دهر از کوکب اقبال خود آمد ممنون

آسمان راست بمعماری کوی توهوس

اینک از مهر مه آورده دوخشتش بنمون

گشته بربارگه و تخت و زمان تو بجان

چرخ شیدا و زمین عاشق وکیهان مفتون

از غبار قدم و نعل سم ابرش تو

نصرت و فتح بیاراسته آذان و عیون

کلک تقدیر کند مطلع دیوان وجود

آنچه تدبیر ترا نقش پذیرد بکمون

هرکه جز رای تو جست ارهمه خورشید بود

زنده در گل شود اندر پی عبرت مدفون

ای سراج الامراکت زفر سجده تخت

یافته منصب تاج الشعرائی جیحون

در عیان گر به ثنای تو تکاهل رخ داد

در نهان کام تغافل نزدم تا بکنون

بنده مدیون زثنا ذات تو مدیون زعطا

لیکن الحمد کزین سوی ادا گشت دیون

تا بهر سال یکی گاخ برآرد کلبن

که زیاقوت و زمرد بودش شقف وستون

به عهود و بقرون جان و دل تو پیروز

کز تو پیروز دل و جهان عهود است و قرون

شمارهٔ ۸۲ - وله

ببال ای مرکز کرمان بنال ای خطه تهران

که وارد شد به جسمت روح و بیرون شد ز جسمت جان

قم ای کرمان وزن برمه لوای اسپهانی ره

که باز اندر تو زد خرگه طراز خطه طهران

چمن آموده ازگل کن درختان پر زبلبل کن

شکن در زلف سنبل کن بیفشان بر هوا ریحان

سحابا لعل ریزان شو در اندر دشت بیزان شو

باستقبال خیزان شو که آمد ابر گنج افشان

گر از عمان به های و هوا ترا برتافت صرصر رو

فراز خنگ صرصر پوبیا راکب نگر عمان

سپهرا خاک روبی کن بدستان پای کوبی کن

بدی بگذار و خوبی کن که آمد میر عرش ارکان

بمهرش گرد یک لختا ببوسش پایه تختا

گرت رو آورد بختا شوی بر درگهش دربان

تو ای کیوان شوم آئین شرف بنگر جلالت بین

بکوی نام او بنشین شرار ننگ خود بنشان

مشو مغرور از اوجت و یاز استارگان فوجت

که این بحر ار زند موجت نه گردونست نه کیوان

الا برجیس کار آگه بیاد میر پنج شه

درین نه تو سرا صدره بسوی سدره کش دستان

از این همرتبه غازی در انجم کن سرافرازی

سزد صد قرن اگر نازی که شد این میرت از اقران

تو ای مریخ کند آور جلادت انتساب اختر

به بند افسر ربا خنجر بپوش امواج گون خفتان

سوی ایوان نهاده روز و شب این خضر داراخو

تو هم رو در رکاب او برای فخر تا ایوان

الا ای آفتاب رد خدیو چارمین گنبد

بمجمر بهر چشم بد بسوز اسپند و مشک و بان

زوی عریانی از هرسو گرفته کسوتی نیکو

تو زی ارض آی وکسوت جو بمانی تابکی عریان

تو نیز ای زهره تا هستی طرب را گرم تردستی

میفکن سنگ بدمستی از پن خیره در میزان

بکاخ شرب آن و این ترقص را مبند آئین

که در این عهد حورالعین بپوشد چهره از غلمان

بنه کلک ای عطار دهی زکرمان دست شو کزری

رسید آن کو بشیرینی (؟) گذارد نظم درکرمان

شد آندم کز چو تو ریمن به یخ بودی برات من

کنون اجرای مرد و زن زجود او بویکسان

تو ای مه کامگاری کن ابرگردون سواری کن

بنزدش اسکداری کن بشرق و غرب برفرمان

بلی پیکی چو مه باید برویی رخت بگشاید

که چون گاه وجوب آید بگردد دوره امکان

شهاب الملک شیراوژن هلاک جان اهریمن

فنای بارگاه ظن بقای افسر ایقان

بشوکت ارض را مولی بفراز آسمان اولی

بفعل انسان با معنی بدانش معنی انسان

چنان زو فتنه را هولش که دیو از فرلا حولش

به از هر گفته قولش چو زاقسام کتب قرآن

بداند هر چه زو پرسی چه از تاری چه از فرسی

بکرش عرش یک کرسی بنزدش عقل یک نادان

چو درکین بر شود گردش نیابی کس هماوردش

ظفر هنگام ناور وش دوان در سایه یکران

ببزم املاک از او اوجی برزم اجلال ازو فوجی

زبحر قهر او موجی دو صد کشتی شکن طوفان

بمیدان چونکه چهر آرد طپش در ماه آرد

گذر برنه سپر آرد چو از شستش جهد پیکان

الا ای مصدر سودد زچترت سایه برفرقد

طراز ملت احمد ملاذ دولت سلطان

توئی هرکسر را جابر تویی هر جبر را کاسر

بتو هر باطنی ظاهر زتو هر مشکلی آسان

بمهرت ما سوا شیدا برکویت ارم بیدا

ز رویت معدلت پیدا بخویت محمدت پنهان

میهن میراکت از مقدم دوباره ملک شد خرم

چه دریائی که جیحون هم بدیدار تو بد عطشان

ولی از بخت آشفته در مدحت نشد سفته

که نقصانها پذیرفته کمالات من از نیسان

جنون بر مدرکم چیره سرم سرد و دمم خیره

نسنجم صافی از تیره ندانم سود از خسران

الا تامه همی راند به هر برج وضو افشاند

که تا سالی مهی ماند درون بیت خود سرطان

شکوهت برتر از انجم جلالت موج زن قلزم

جنابت قبله مردم حضورت کعبه ارکان

شمارهٔ ۸۳ - وله

از شه بوالی حکم نو در نصب دیگر سال بین

تاکشته میسازد در و دولت نگر اقبال بین

حکمی بخلعت توامان روحی بقالب همعنان

پیرو جوانرا زین و آن سرگرم وجد و حال بین

ترک مرا زین جشن کل کز خلدگوئی داشت گل

از ساتکینی سرخ مل در رقص با اطفال بین

افکنده از مستی کله بر سر نهاده بلبله

در پای کوبش زلزله در احسن الاشکال بین

شد در دهان مار اگر برخلد شیطان را گذر

تصویر این را زآن پسر در زلف و چهر و خال بین

هرگه که آن سیماب بر بندد سقایت را کمر

خورشید طوبی قدنگر غلمان مه تمثال بین

بزمی که سازد زمزمه وزخلق برد همهمه

خوبان عالم را همه چون نقش بردیوال بین

چون نغمه زن گیرد بکف مرغ صراحی جای دف

برجسم رندان از شعف هی پر نگرهی بال بین

رویش چو نقش مانوی مویش چو مشک معنوی

نی مغز مهد عیسوی در دامن دجال بین

زین خلعت سال دگر کز شاه والی را ببر

او را زمی شوری بسر افتاده از امسال بین

میری که هستی مهد او بر طاعت حق جهد او

آفاق را در عهد او موصول بر آمال بین

دشمن بسهم از برز وی گرز آهن است اسپرز وی

البرز با گرزوی در معرض زلزال بین

شمارهٔ ۸۴ - درمنقب ذات کبریائی صفات علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیه والثناء

خورشید گریزان بودت در خم گیسو

زین حلقه بدان حلقه وزین سوی بدان سو

گویی به پناه آمده در نزد تو خورشید

زین دست به دامان شدنش با خم گیسو

زلفین تو با لعل تو اینگونه که شد رام

مانا که خریدار شکر آمده هندو

و اندر عوض شکر تو زآن خط وزآن خال

سوسن به بغل دارد و ناقه به ترازو

چشمت به چه ماند به یکی مردم بیمار

کز ضعف فرو خفته در آن دامن ابرو

زلفت به طبابت شد و زد سرمه‌اش از مشک

بیماری‌اش افزود ز ناسازی دارو

رخساره ز من تابی غافل که به خوبی

خود نیست قفایت کم ازین عارض نیکو

رخشنده بود روشنی روی تو از پشت

تابنده بود نازکی پشت تو از رو

بر هر لب جویی که به گلشن بنشینی

از عشق تو آب ایستد و نگذرد از جو

گر نقش رخ و زلف تو در باغ نگارند

از گل بپرد رنگ وز سنبل برود بو

گویند که دیوانه به فردوس نباشد

آنان که ندیدند به رخسارهٔ تو مو

از روی تو جنت بود آراسته‌تر کی

وز موی تو دیوانه‌تر ار یافت شود کو

چشمان تو آهوست ولی مژّه‌اش از شیر

سرپنجه بدزدید به نیرنگ و به نیرو

گر آهوی چشمان تو شد دزد چه پروا

تا پادشه طوس بود ضامن آهو

آن قبلهٔ هشتم که به بستان جلالش

کمتر ز ترنجی بود این گنبدِ نُه‌تو

او مقصد حقّ آمد و حق مقصدِ او گشت

برسنت الجنس مع الجنس یمیلو

او را نتوان یافت به جز در برِ یزدان

یزدان نتوان دید به جز در به رخ او

کاخش همه با ساحت قدس آمده همدوش

کویش همه با عرش الهی زده پهلو

گو مهر میفروز رخ از چرخ در آن کاخ

گو حور میفراز قد از خُلد در آن کو

هر توده از گرد رهش گنبد مینا

هر ذره از خاک درش روضه مینو

در سینه یک لؤلؤ صد لجه دهد جای

بی کاستن لجه و افزودن لؤلؤ

ای آیت وحدت که بود مهر تو منظور

از مصحف و از حکم الی الله انیبو

در کعبه پی دیدن چهر تو روا رو

در دیر به ورزیدن مهر تو هیاهو

نسرشت گل آدم اگر دست تو تا حال

در ملک عدم بود نشسته به دو زانو

از شوکت یک موی تو موسی خبر ار داشت

صد بار روان باخت نگشته ارنی گو

عفریت زند پنجه ز حشمت به سلیمان

بندد اگر از نامه تعویذ به بازو

با لعل روان‌بخش تو انفاس مسیحا

ماند تن بی‌جان چو بر معجزه جادو

اندر چمن فیض تو کارایش هستی است

ارواح رسل در شمر سبزه خود رو

اوصاف تو و عشق تو ای شاه فکنده است

تاج الشعرا را به درنگ و به تکاپو

در باز پذیرفتن این تازه چکامه

من منک استوثق من طولک ارجو

نشگفت گرین چامه ز مستی رود از دست

اصغا کند ار میر فلک قدر ملک خو

پور عضدالدوله ملک زاده محمد

کز سیف و قلم جمله ظفرمند و هنرجو

کانِ گهر و دستش توران و تهمتن

ملک سخن و کلکش بغداد و هلاکو

گفتم چو سکندر بود ار بود سکندر

با رهبری خضر و به ادراک ارسطو

چون حلقه به نی حصن عدو را کند از جای

گر ز آهن و پولاد کند باره و بارو

در کشور خصم از فزعش تا نگرد چشم

هر سو بچهٔ بی‌پدر است و زنِ بی‌شو

ای اختر دولت که به آهنگ و به فرهنگ

مریخ به میدانی و برجیس به مشکو

با خنجر تو وقعه چه از دیو چه از دد

با لشکر تو قلعه چه از سنگ چه از رو

گویی بود اندر خم چوگان تو گردون

کز انجم رخشاست مرضع رخ آن گو

تا چهره و زلف بت طوطی خط عشاق

این بال حواصل بود آن پرّ پرستو

اقبال به تو رام چو سیمرغ به دستان

بخت تو به هر گام چو شهباز به تیهو

شمارهٔ ۸۵ - وله

سپهسالار اعظم زد چو اندر مرز ری اردو

قضا را تاب شد از تن قدر را رنگ رفت از رو

ملک حیران که این داور زند آیا کدامین در

دول پژمان که این لشکر چمد آیا کدامین سو

بت من ای مه ارمن برجسم تو جانها تن

غزال آسا و شیر اوژن سنان اندام و جوشن مو

عنان پیچید باز از نو زشهر اسپهد خسرو

تو نیز اقبال آساشو روان اندر رکاب او

به هر جا بایدش خفتان که ورزد رزم در میدان

تواش بر جسم به از جان زره پوشی کن از گیسو

و گر هنگام پیکارش بشمشیر اوفتد کارش

تو برکف گهر بارش بنه تیغ از خم ابرو

ولیک ای لعبت سرکش مخیزاز کاخ بنشین خوش

کزو ار دوست مینووش نشاید فتنه در مینو

تو با این طلعت شایان چو در اردو کنی جولان

ربایندت زمو چوگان چنان کت از زنخدان گو

یکی از چشم تو گویا که هی هی اندر این صحرا

زبخت شاه شد بر ما بپای خویش صید آهو

یکی برقد تومفتون که بخ بخ اندر این هامون

شد از اقبال صدر اکنون معسکر باغی از ناژو

مهین اسپهد اعظم هز بر از دوده آدم

مسالک دان ملایک دم حقایق دان دقایق جو

برایت اندر آن شیرش که ازگردان کند سیرش

کشیده رعب شمشیرش بگرد مملکت بارو

شمارهٔ ۸۶ - وله

گرچه عید آمده نیکوی و بنازم سر او

رفتن روزه نکوتر که خدا یاور او

چند بینیم رود زاهد و هر زهد فروش

همچو دستار زده حلقه بگرد سراو

چند یابیم چمد شیخ وگروهی بریا

همچو تحت الحنک افتاده بدور و بر او

منبر واعظک خام که بد ملجا عام

شکرلله که او ماند و همان منبر او

تا که تسخیر کند یکدو مریدی سالوس

بود صد گونه مجاعیل بحفظ اندر او

گه ز پیغمبر میسفت بسی در حدیث

که نه حق گفت و نه جبریل و نه پیغمبر او

گاه از شکل نکیرین شمرد آن اوصاف

که خداوند نکیرین بود منکر او

ترک مه پیکر من روزه بدان حالش کرد

کز کتان کاستن آمد بمه پیکر او

بس بهر صومعه ای عشوه زهاد خرید

منزوی شد بنگه غمزه غارتگر او

هی مکید او لب وهی تشنگیش گشت فزون

آری افزود حرارت بوی از شکر او

این که میگفت که نگدازد از آتش یاقوت

شق شد از تف صیام آنلب جان پرور او

دختر تاک بیارای پسر پاک تبار

که بسی از پسران به بود آن دختر او

در پی بنت عنب سر ببر از مادر خم

تا بدانی چه بود زیر سر مادر او

ساغر از باده افروز که چون فکرت میر

طعنه بر مهر زند ماه نو ساغر او

بدر اوج عظمت راد ملکزاده رفیع

کآسمان راه نشینی است بخاک در او

وگر انکار نماید بکس از خرق فلک

بدمی برفلک از نام دم خنجر او

داور این منزلتش داد و نسنجیده نداد

خصم را گوچه کند کین توبا داور او

ایکه جز آهن شمشیر تو نشنیده کسی

عرضی را که روان خوار بود جوهر او

خویش را تالی طبع توهمی داند ابر

بگشا کف همم تا نشود باور او

چند نالندیم وکان زتو کم بخش ببخش

بلب خشک وی و حالت چشم تر او

تا بهر ماه مه چارده اندر انجم

راست گوئی که چمد شاه و به پی لشکر او

چون هلال آنکه نشد خم بستایش برتو

باد خنجر زهلال آخته بر حنجر او

شمارهٔ ۸۷ - وله

ای آنکه به قد تالی سرو چمنی تو

نی سرو چه باشد که سراپا سمنی تو

جان در بدنم نیست دمی کز تو شوم دور

ای سیم‌بدن ترک مگر جان منی تو

خواهد دو جهانت اگر از جان عجبی نیست

جان دو جهان رفته به یک پیرهنی تو

کی با تو کنم رای تماشای بساتین

کز چهره گلستان و به قد نارونی تو

وصف دهنت را لب من زهره ندارد

زآن رو که مرا لقمهٔ بیش از دهنی تو

مردی که ترا دید زن از خانه برون کرد

ای ترک پسر فتنه بر مرد و زنی تو

آن را که سری هست به پای تو سپارد

ای دزد دل خلق عجب موتمنی تو

چون ارژنه شیری بر بایندگی دل

با آنکه رمنده چو غزال ختنی تو

در سخت‌دلی پنجه نهد پیش تو پولاد

با آنکه بسی نرم‌تر از یاسمنی تو

خیزی چو ز جا کنده شود با تو یکی کوه

هان با رخ شیرین و فن کوهکنی تو

گر نیست سراپای ترا طبع سقنقور

پس چون به یکی جلوه علاج عننی تو

هرچند که خواهی به جهان رخش تطاول

کاندر صف خوبان جهان تهمتنی تو

هوش از سر پیران به یکی غمزه ببردی

گرچه به لب آلوده هنوز از لبنی تو

بی‌تو نشود انجمی ساز ز رندان

گرچه به مژه غارت هر انجمنی تو

سالی نگهی جانب عشاق توان کرد

گیرم که به رخساره سهیل یمنی تو

زین گونه که بر قد تو دل‌هاست هواخواه

گویی علم فتح امیر زمنی تو

سرتیپ عرب زیب عجم مظهر از جم

کش دور فلک گفت دویم ذوالیزنی تو

بر کژی تیغش ز قضا آمده مرقوم

کز بهر دل راست‌پسندان مجنی تو

بر راستی نیزه‌اش از چرخ نبشته است

کز بهر کج‌اندیش‌مزاجان محنی تو

ای مصطفوی نام که از مرتضوی جام

سرمست شرافت ز حسین و حسنی تو

زین یک گه میدان و از آن یک گه ایوان

دارندهٔ بخت نو و رای کهنی تو

با آنکه گهر در کف تو باز نماند

کز جود ندانسته گهر را ثمنی تو

زین هر دو یگانه در شهوار بود صدق

گر گویمت از گنج گهر مختزنی تو

در حلقهٔ اقران خود از فطرت شایان

یک‌مرده و صافی چو اویس قرنی تو

از بر به اصناف وز احسان به اشراف

بر روی زمین صاحب فخر (و) مننی تو

زآراستن خیر و ز پیراستن شر

در زیر فلک مصدر فرض و سننی تو

در بزم چو با دست گهربیز کنی جای

گویی متموج شده بحر عدنی تو

بر رزم چو با تیغ شررخیز کنی رای

گویی متحرک شده جیش گشنی تو

از بس که به کوی تو نعم ریخته بر هم

برکنده بسی را سوی خود از وطنی تو

تا عالم پیداست ترا بخت جوان باد

کاسباب تن‌آسایی و دفع حزنی تو

شمارهٔ ۸۸ - در مدح گوشوار عرش خدا خامس آل عبا روحی و روح العالمین له الفدا

باز آن سرخ اطلس زیب پیکر ساخته

رنگ دیگر ریخته نیرنگ دیگر ساخته

تا به رنگی دیگر از ما دل بر دهر لحظه یار

سرخ اطلس زیب آن اسپید پیکر ساخته

خسروی دراعه گلگون کرده و شبدیز ناز

هم به شیرین تاخته هم کار شکر ساخته

یا نی آن سیماب بر در حلهٔ شنگرف‌گون

نقره صافی بود کو جا در آذر ساخته

این وی است اندر قبای سرخ گشته جلوه‌گر

یا مکان اندر شفق خورشید خاور ساخته

سبز خط ترکا بده تا خط ازرق سرخ می

کآسمان اینک زمین را جامه اخضر ساخته

ضیمران در دامن گلشن زمرد بیخته

ابر کام لاله را مشحون گوهر ساخته

زآتشین گل‌های خاک و عطر باد و لطف آب

وه که دنیا خلد عقبی را مصور ساخته

چون چمن پر گشته از نامحرمان سرو و بید

رخ عروس نسترن پنهان به معجر ساخته

بلبل شیرین‌ترنم بین که لحن خویش را

قند می‌پندارد و هر دم مکرر ساخته

راست گویی عندلیب این چامه از دیوان من

در مدیح شاه گلگون جامه از برساخته

شمارهٔ ۸۹ - مطلع ثانی

خسروی کافلاک را منقوش از اختر ساخته

حکم او اعراض را پابست جوهر ساخته

سرخ پوش عالمین آیات عشق حق حسین

کز می خم بلا لبریز ساغر ساخته

آن شفیع روز رستاخیز کاندرکار او

چون نکو بینی قیامت کرده محشر ساخته

گرچه از فرط شرف زافلاک بالین داشته

لیک در راه خدا ازخاک بستر ساخته

داده سر بعد از هزار و نهصد و پنجاه زخم

یعنی اندر عشق کار خویش یکسر ساخته

چون شمارش با میهمن غیر جانبازی نبود

دستها را شمر در خونش مشمر ساخته

ورنه گاه قدرتش در ملک ایجاد از عدم

حلقه اندر گوش اعمار مقدر ساخته

ای سرور سینه زهرا که تمثال ترا

ذوالجلالش گوشوار عرش اکبر ساخته

خال گندم گونت از خون جبین تا گشته رنگ

نرخ جنس عشق ور زان را مسعر ساخته

سنگی ار ازکعبه مسجود است حق تا بیست میل

تربت کوی ترا باوی برابر ساخته

بر فراز مرقدت گوئی کزان زرین ضریح

عرش را کرسی زچشم بد مستر ساخته

مهر در پهلوی عیسی گشته خاکستر نشین

قرص ماهت تا که در تنور معبر ساخته

قرنها باشد که بگشودی چو گیسو درعراق

خاک او خون در روان مشگ اذفر ساخته

نامت از تاثیر بی استن در اطباق سپهر

هر محدب را مماسش بر مقعر ساخته

ای شه گلگون قبا بنگر بجیحون کز ثنات

خویشتن را مالک دینهم و افسر ساخته

شاید ار بخشی مرا با تشنه کامان فرات

زآنکه جیحون را خدایت مهر مادر ساخته

شمارهٔ ۹۰ - وله

جشن ولادت شه جم تخت کی کلاه

افراخت از جنان بجهان چتر بارگاه

پر شد زجوش و جیش طرب فرش تا بعرش

از جشن مولد شه جم تخت کی کلاه

روئید از بهشت بگیتی یکی درخت

کش برگ از ظفر بود و بار از رفاه

خورشید شد که تا کشدش رخت درکنف

برجیس شد که تا نهدش تخت در پناه

آن نزد رای او زمژه برگشاد چشم

این پیش روی او زجگر برکشید آه

شاهی ظهور یافت که از رفعتش قضا

در اوج آسمان و زمین کرد اشتباه

شیری ز بیشه ازلی برفراخت یال

کز بیم او شود دل شیر فلک تباه

برزد علم گوی که بنزد شکوه وی

درکوه بوقبیس نمایند وزن کاه

کو بوالبشر که از شرف این یگانه پور

در پیش حق بشکرکند پشت خود دو تاه

رخشنده گشت کوکبی از برج سلطنت

کش خیره شد برخ نظر آفتاب و ماه

این روی اگر بدوره یعقوب جلوه داشت

یوسف نیافتی اثر از تیرگی بچاه

ایران دل جهان و ملک اهل دل بلی

اینگونه ملک را سزد این گونه پادشاه

ای خسروی که بس ز تو آباد گشته ملک

چرخ از اسف همی بزمین افکند نگاه

ازجان رهین منت اکلیل تست قدر

وز دل دخیل رفعت او رنگ تست جاه

شاها مرا و تیغ ترا در صفات چند

نکیو تشابهیست همانا زدیرگاه

تیغ تو بس نزار و مرا جسم بس نزار

تیغ تو خصم کاه و مرا نظم خصم کاه

لیک این بود زتیغ تو فرقم که هر زمان

من خون خویش میخورم او خون رزمخواه

تا هیچ گاه کارلسان ناید از بصر

شکر فشان بتهنیت جشن تو شفاه

شمارهٔ ۹۱ - وله

بسان چرخ عید جم دوباره

زمین بوسید در دارالصداره

بساط صدر را انباشت ازگل

صباح جشن فروردین دوباره

چمن خلد است و گلهایش حواری

زمین چرخست و نسرینش ستاره

نمایان چهره گل در دل آب

چو اندر آینه عکس شراره

صبا فراش و بستان بزم مستان

شقایق جان و نرگس باده خواره

بجنبش غنچه اندر پوست برشاخ

چو دلکش کودکی درگاهواره

بپاس غنچه در پوست بلبل

چو ابراهیم بر صندوق ساره

ریاحین تاج و شاخ ارغوان تخت

سمن شاه و چمن دارالاماره

هوای ابر و بوی گل دم باد

کند بر ساغر صهبا اشاره

گذشت آن کز برودت آب می ماند

چو شاخ کرگدن فوق فواره

روان و صاف شد چون جسم خوبان

شمن کز یخ گرو بردی زخاره

کنون از رعد ابر فرودین راست

فراز چرخ کوس البشاره

بهر راغی روان ماهی قدح نوش

هلال ابروی و پروین گوشواره

بهر باغی روان سروی قباپوش

بدیع الوجه و مطبوع العباره

چنان مستی دهد سیر بساتین

که شد در مغزها می هیچ کاره

حضور سرو بن بین سبزه بید

چو نزد شه پیاده با سواره

و یا نزد سپهسالار اعظم

صف آراجیشی از بهر شماره

مهین کیهان خداوندی که حزمش

ممالک را بود روئینه باره

ملک در هر مجا بی چاره گردد

کند از درگه او کسب چاره

شود هر چیز نزد عقل دشوار

نماید در بر او استشاره

شود در رتبه تاج فرق افلاک

بهر خاکی که اندازد نظاره

چو بر بندد کمر زنجیر هیجا

شود بند حیات چرخ پاره

الا ای آفتاب جود کآمد

سپهرت خاک روبی در اداره

کسانی را فلک بخشیده نعمت

که نشناسند چه را از مناره

ولی من با چنین طبعی فسون ساز

مدامم بسته بر محنت قواره

توام کرد از کرم آنسان عنان گیر

که بوسد آسمانم سم باره

فرح بخش است تا عالم به نوروز

بعالیم باد نوروزت هماره

شمارهٔ ۹۲ - وله

ای لعل روان بخش تو از آب بقابه

آن آب بقا نیز بکام دل ما به

زلفین تو چون پر غرابست ولیکن

این پر غرابیست که از فر همابه

ازخوی توام بیم و بروی توام امید

آری دل عاشق همه در خوف و رجابه

مویت مکن اینگونه گره بر زبر سر

کاین رهزن دلها بود و باز رها به

ما را چو بگیسوی تو کوتاه بود دست

پس گیسوی چون دام تو مادام رسا به

مشتم همه پرسیدم شد از ساق تو آری

آن پای بدست اولی این دست به پابه

رویت بصفا ماند و خالت بحجر لیک

خالت زحجر خوشتر و رویت زصفا به

بازر طلبم وصل تو نی زور که گفتند

خویشی بخوشی انسب و سودا برضا به

تا چند بیک بوسه تراود زتو صد بخل

ترکی چو تو ای سیمبر از اهل سخابه

رخسار تو برصنع خدا پاک دلیلی است

درعهد تو چشم همه برصنع خدا به

هم ساقی ایوانی و هم ساقه میدان

معشوق چو تو کام ده کام روا به

در بردن دل زلف شبه گون تو یکتاست

هرچند که بر ماه عذار تو دو تابه

چشمان تو بیمار و لبان تو شفابخش

وین طرفه که بیماریش از عین شفا به

خط تو گیاهی است که بر ماه دمیده است

لیکن بدل انگیختن از مهرگیا به

از لب همه تا ناف ترا بوسه توان زد

لیکن سخن اینجاست که هر چیز بجا به

یاد آیدت آنشب که بمهتاب زمستی

گفتی رخ من پیش تو یا ماه سما به

گفتم که بر عارض تو ماه سما چیست

بل چهر تو از مهر بدان فر و بها به

گفتی که شبی خوشتر از امشب نبود هیچ

گفتم که شب زلف تو کز مشک ختا به

گفتی بشهابست زنوک مژه ام رم

گفتم رمش از تیر امیر است وحیا به

کهف الامنا موتمن الملک که از وی

نادیده قدر برتر و نشنیده قضا به

در گوش وی از بسکه دلیر است بهیجا

از نای طرب دبدبه کوس وغا به

بی اسب همی تاخته در کین به سر خصم

پایش بزمین اسلم و دستش بهوا به

ناورد بدو ساخته گردد نه بلشکر

کابروش زتیغ اشهر و قدش زلوا به

با حزم وی از نیزه بود خامه نکوتر

چون در برموسی که زشمشیر عصا به

با خیل امم عقده گشائی است ورا کار

هان دادگر خیل امم عقده گشا به

از خاطر او بندگی کس نشود محو

هان مالک اقلیم خداوند وفا به

ای تازه بهار چمن جان که جهانرا

لطف و غضبت از اثر صیف و شتابه

خنگ تو صبا سیر و شکوه تو جم آثار

هان مسند جم بر زبر باد صبا به

حاجات بر آری بیک ایمان زابرو

ابرو اگر این است زمحراب دعا به

هر خون که برگ ریخته در راه تو اولی

هرسر که بتن گشته براه تو فدا به

گر جرم سها در کنف رای تو پوید

از قرصه خورشید شود جرم سها به

میرا زدر شاه مرا مهر تو زد راه

چون مهر تو شد راهزن از راهنما به

دیدم امنا را و رسیدم وزرا را

امروز مهین شخص تو از بهر ثنا به

تاج الامرائی تو و تاج الشعرا من

تاج الشعرا در برتاج الامرا به

تا آنکه بامضای دل ساده پرستان

معشوق سهی قامت و خورشید لقا به

تشریف شه و عید همایون به تو فرخ

وزاین دو روان و تنت از عز وعلا به

شمارهٔ ۹۳ - وله

ساخته کاخی سپهسالار بهر جشن شاه

پایه اش بر پشت ماهی سایه اش بر روی ماه

هر رواقش را هزاران نه رواق اندرکنف

هر ستونش را هزاران بیستون اندر پناه

چشم بیضا را ز روی اتصال او سپید

روی کیوان زانفعال ارتفاع او سیاه

در متانت هست هرکاهی زدیوارش چو کوه

وز رزانت هست هر کوهی بنزدش همچوکاه

سقف او چرخیست کز رخشان قنادیلش نجوم

صحن او خلدیست کز فرخنده دیباجش گیاه

هم بآذر از تصاویرش شکوه نوبهار

هم بدیجور از قواریرش فروغ صبحگاه

کاشمر هر محفلش از لعبتانی عیش بخش

کاشغر هر مجلسش از شاهدانی طیش کاه

برده سنگ درگهش را خاره دل گردان سجود

سوده شیر پرده اش را پیلتن نیوان جباه

بارگاهش پر ز برجیس از وزیران دول

آستانش پر زمریخ از دلیران سپاه

هان شده از شخص اول عالمی ثالث پدید

تا دو عالم را تو خود چندان ندانی قدر و جاه

آری آری عالمی ثالث بباید تا درآن

گنجد اول شخص ایران را فلک فرسایه گاه

الغرض چون رو باتمام آمد این بیت الشرف

جست جیحون سوی تاریخش بجد و جهد راه

ناگهان سر از فلک جبریل بیرون کرد و گفت

کعبه اسلام بادا این شرفزا دستگاه

شمارهٔ ۹۴ - وله

عید روزه است مگر قاصدی از حضرت شاه

که برمیر بخلعت رسد از یک مه راه

نی همانا ببر میر چو دیر آمد عید

کرده از بیم شفاعت گر خود خلعت شاه

ای بت عید رخ ای خلعت خوبیت بتن

عید و خلعترا آماده کن از عیش سپاه

چه سپاهی همگی را سپر از روی سپید

چه سپاهی همگی را زره از موی سیاه

چه سپاهی که خدنگ همه در ترکش مهر

چه سپاهی که کمند همه برگردن ماه

همه را جوشن گیسو همه را تیغ ابرو

همه را پیکان مژگان همه را نیزه نگاه

با سپاهی بچنین ساختگی کز قد و خط

مرز کشمیر ستانند و مقالید هراه

خیز و بر بدرقه صوم و پذیرائی عید

دل ببر بوسه بده کام بران جام بخواه

رفت عهدی که بهر صومعه با زاهد شهر

بود ما را زپی باغ جنان داغ جباه

هین ببر داغ زپیشانی و پیش آر ایاغ

که جهان گشت جنان از کرم ظل الله

کوی پر راجل سندس براستبرق چتر

دشت پر راکب سیمین تن زر بفت قباه

میکشان روی برو مغبچگان پشت به پشت

دل ربا بذله سرا عیش فزا محنت کاه

بسکه رندان زقدح جرعه فشاندند بخاک

آسمانرا به یم باده توان داد شناه

فلک از موجه می قلزم و ساغر کشتی

میر ملاح و بساط طربش لنگرگاه

بت شکن داور مسعود براهیم خلیل

که زآذر دمد از همت او مهر گیاه

سایه کاخ وی و زیر فلک یونس وحوت

پایه جاه وی و روی زمین یوسف و چاه

بر مقامات وی آزادگی اوست دلیل

بر بلندی وی افتادگی اوست گواه

نیست بی نامتر او را زقضا در ایوان

نیست بی کارتر او را زقدر بر درگاه

ای مهین داور لشکر شکن کشور گیر

که زسیف و قلمت رونق تاج آمد و گاه

جز بطبع تویم وکان بکه آرند درود

جز ز رای تو مه و خور زکه جویند پناه

با که هم پویه شودگر زتو بازآید بخت

با که هم پایه شود گر زتو رخ پیچد جاه

از زمین بوسی تو گردن افلاک بلند

برجهان بانی تو دست حوادث کوتاه

گر نگردد به ولایت چه مکانت بقلوب

ور نساید بترابت چه ملاحت بشفاه

داورا هست زیکسال فزونتر که زری

آمدم زحمت بزم تو بامید رفاه

طمعم بود که چون خلد بسازم صد ده

مقصدم بود که چون حور بیارم صد داه

گفتمی باده ننوشم پس از این جز لعلی

گفتمی جامه نپوشم پس از این جر دیباه

اسبها بندم مانند بزرگان عرب

بنده ها گیرم مانند امیران فراه

لیک ماندم چو دومه دیدمت از جان طلبی

رنج خود گنج امم راه خدا مسلک شاه

سیم پیش نظر تو است گران تر ازسنگ

کوه نزد کرم تو است سبکتر ازکاه

گفتم آن چیز که من خواستم آن بود از حرص

حق همین شیوه میراست و جز این شیوه تباه

چون تو من کاستم و زیستم از محنت و رشک

چون تو من سوختم و ساختم از حسرت و آه

خرگهم بود فلک بزمگهم بود زمین

جامه ام بود پلاسین خورشم بود گیاه

باده گر خواستم از اشک بیامودم رطل

توسن ارخواستم از گام بپیمودم راه

دل بدین قاعده خوش داشتم اما نگذاشت

ستم دزد که بر خانه من زد ناگاه

برد هر بدره که بود از پسزم عز علیه

برد هرصدره که بود از پدرم طاب ثراه

آنچه بگذاشت بمن صدق برآنست که تو

نپسندی که خورد شیر قفا از روباه

تا کز افواه برد مهرکلید مه نو

باد از تهنیتت پر زمیامن افواه

شمارهٔ ۹۵ - وله

زان موسوی دو اژدر گیسوی آسیه

روزم چو قیرگون دل فرعون شد سیه

عاصی شدم درست چو فرعون بر خدای

تا دیدم آن شکسته سر زلف آسیه

لذت برد ز پیکر نیکوش پیرهن

منت کشد ز چنبر گیسوش غالیه

بهر وقوف بوس و کنارش به روز وصل

هر شب کنم نظاره در اشکال الفیه

مشک ار به چین بود رخ او از فسونگری

چین را به مشک طره نموده است تعبیه

بر طوبی قدش همه غلمان اگر غلام

با کوثر لبش همه گر حور جاریه

پیشش کمال مه چو لباسی است مسترق

نزدش جمال گل چو قبایی‌ست عاریه

نشگفت اگر ز خجلت شمشاد قامتش

دیگر نپرورد سمن و سرو نامیه

این بس ز حسن او که بود نام فرخش

در مدح شاهزادهٔ آزاده قافیه

عبدالحسین شبل امیر آخور ملک

کافلاک از او به دوش کشیده است غاشیه

پیلی‌ست با کمند چو آید به کارزار

شیری‌ست بر سمند چو تازد به ناحیه

چون بر فراز چنگ لوا گیرد او به جنگ

هر گوشه از جُیوش نگون گردد الویه

یاللعجب که با رخ چون خُلد در نبرد

بر خصم باز می‌کند ابواب هاویه

دشمن هراسد از دم شمشیر او چنان

کز ذوالفقار صفدر صفین معاویه

در وقعه خون چکد ز پرند وی آنقدر

کز حاجیان به مکه در اعیاد اضحیه

ای مفخر عجم که ز هندی بلارکت

اتراک چین گریزد و اعراب بادیه

ارکان به طوف کعبهٔ کوی تو زاشتیاق

هر روز را شمرده به خود یوم ترویه

در هیچ فن کتابی از ابناء فضل نیست

کان را نخوانده شخص تو از متن و حاشیه

تا اهل منطق از پی اثبات رای خویش

در جمع می‌کنند کفایت به تثنیه

از حال تا زمان مضارع شریف‌تر

وز ماضی‌ات ستوده‌تر اوقافِ حالیه

قوس محب تو ز صعودش بود وتر

خصم تو منفعل ز دوایر به زاویه

شمارهٔ ۹۶ - وله

خیز ای آیینه‌رخ می آر با صد طنطنه

کاینک از آب آورد دی چون سکندر آینه

ساغری خور زآب رز بیهوده در قاقم مخز

کز خز افزون است رز را طمطراق و طنطنه

روزن دل ساز سد از شیشهٔ آب رزان

سود ندهد در خزان از شیشهٔ سد روزنه

ایمن و ایسر منه منقل که باید در شتا

باده بر میسره آتش رخی در میمنه

در حقیقت دهر اکنون شد به میخواران بهشت

کز ستبرق فرش بینی دشت و کوه و دامنه

چیست خرگاه و بنه در برف ران اسب شکار

یک صراحی می به از هفتاد خرگاه و بنه

خسروی جام از سیاوش خون منه یک دم تهی

خاصه در اسفند و بهمن ویژه در بهمنجنه

در تصنع ابر را بین کز بخارات زمین

آورد سیماب و زو سیمین نماید امکنه

گویی از این زیبق‌افشانی صناعت کرده کسب

از صنیع الدوله ابن اعتماد السلطنه

آن خداوندی که از ادراک نغز و هوش مغز

فخرها دارد زمان شخص او بر ازمنه

خوی بامردی گرفته ذاتش اندر عهد مهد

مشنو این مجبول مردی بگذرد زان شنشنه

ای تو بعد از فرض حق در کار شه نشناخته

روز را از هفته هفته ز مه مه از سنه

آری این سان چاکری باید ملک را مست امر

نه کسی کز فرط لهو آرد به دور دن دنه

در غنایی فکر محتاجان خلاف آنکه گفت

سیر را نبود غم از آسیب حال گُرسَنه

وقت حلمت گرچه از موری کشی سختی ولیک

گاه خشمت یال دزدد شیر دشت ارژنه

تا زند دور آفتاب اندر بروج آسمان

آسمانت آستان و آفتابت مدخنه

شمارهٔ ۹۷ - وله

بیکی چشم زدن چشم توام برد ز راه

چشم بد دور زچشمان تو ماشاالله

چشم تو راهزنست و ذقنت چاه فکن

آری افتد به چه آنکس که برون رفت ز راه

لیک اگر زلف تو شد دزد زهی بردن دزد

ور زنخدان تو شد چاه خوشا ماندن چاه

بر رخت زلف چو شامی که بصد بیم و امید

برده ز آن صبح بناگوش بخورشید پناه

نی همانا برخت زلف بلال حبشی است

که بدان نامه سپیدی بودش روی سیاه

مه اگر جلوه گر و ابراگر برق زن است

پس چرا چهره و جعدت بخلافند گواه

چهر رنگین تو ماه است و زند برق چو ابر

جعد مشکین تو ابر است وکند جلوه چو ماه

موی تو مشک و رخت آتش و این طرفه که داشت

مشک را آتش تو نغز و تر و تازه نگاه

نی بود مشک تو جادوگری استاد چنان

کآتش او را نتواند که همی کرد نگاه

خال بر طرف خط سبز تو وان گونه سرخ

همچو خضریست که افراخت در آتش خرگاه

نی خضر پیش لبت زآب بقا دست بشست

و اندر آتش شد و از مقدم او رست گیاه

بسکه موی تو بود نرم و دلاویز و لطیف

گر بخندی کله از تارکت افتد ناگاه

من غلامم کله افتادن ناگاه ترا

که برآن موی دلاویز دریع است کلاه

برگشا بند قبا بازکن آن طوق کمر

که اگر حسن تو پنچ است رسد بر پنجاه

آن میان چند بود خسته از بار کمر

وان بدن چند بود بسته در بند قباه

شاه خوبان توئی اکنون بحقیقت که بود

هم لبت دوست فزا هم مژه ات دشمن کاه

نی که این کاستن دشمن و افزودن دوست

مژه و لعل تو آموخته از آصف شاه

میرزا سیدکاظم فلک جود وکیل

که بود مجدت و عزش ز پدر طاب ثراه

نه همین کار بزرگی به نیاکان برساند

بلکه بگذشت و رسید آنچه ورا بد دلخواه

بس پسرها که تبه کردند اجعلال پدر

زو فزونتر شد با آنکه نگردید تباه

قدر را زوشعف و نی شعف او را از قدر

چاه را زوشرف و نی شرف او را از جاه

ملک تا با دل او سنگ بقندیل خصیم

کلک تا درکف او زنگ بشمشیر سپاه

قطره گر چکد از ابر گهر پاش کفش

چرخ از آن پهنه نیارست گذشتن بشناه

آسمان نیست ولیکن بخطر نزد ملک

آسمانیست که یک رو بودش پشت دوتاه

الحق امروز سزاوار ثنا خامه او است

که بآوازه بلندست و بقامت کوتاه

قامت کوته گویند فتن زاست ولیک

مشنو این را که در آن خاصه صلاح است و رفاه

ایکه از خامه و از چامه و از نامه تست

زیب دیهیم و طراز کمر و رونق گاه

لفظ در کلک تو بنهفته چو یونس درحوت

معنی از محبره آورده چو یوسف از چاه

اندر آن ملک که اعلام شکوه توفراخت

برتر از کوه دگر ملک بود حشمت کاه

دلت از صبح ازل بوده مگر مظهر غیب

که زنیک و بد تا شام ابد شد آگاه

ندهد خرج کف راد تو تمهید سپهر

که تن شیر نتانست کشیدن روباه

عقل را بخت توشد قاعده هر پیشه بلی

بازوی پیر ببایست بدست برناه

صاحبا صدرا تاج الشعرا دور ازتست

همچو شیطان که جدا مانده زدرگاه آله

ماتم از هجر تو آنگونه که می نشناسم

پیل از اسب و وزیر از رخ و بیدق از شاه

دل حضور تو خرد جانب تو جان پی تست

منم و این تن وامانده در واشوقاه

یا به یک جذبه دیگر تنم از دست ببر

یا دل و جان و خرد باز فرست از درگاه

روح چون نیست کسی را چه تمتع از تن

تن چو پامال کرب شد چه ثمر از دیباه

تا که رخسار و خط یار بود در انظار

این یکی همچو ثواب آن دگری همچو گناه

باد در جام نکو خواه تو سیال آتش

باد درکام بد اندیش تو خشکیده میاه

شمارهٔ ۹۸ - در جشن عید غدیر و منقبت مولای متقیان امیر مومنان علی بن ابی طالب (ع)

چون پرشراب راز شد خم غدیر حیدری

من کنت مولی ساز شد از بربط پیغمبری

پرشد زمین زاسرار حق برشد ز چرخ انوار حق

هر باطلی درکار حق پا برگرفت از همسری

ترک من ای فرخنده خو شیرین زبان چرب گو

کان زلف مشکینت برودیویست انباز پری

مشرق رخ نیکوی تو مغرب خم گیسوی تو

در قیروان موی تو صد آفتاب خاوری

چون تا سه روز از خلق حق پیچد خطیئت را ورق

شکرانه را بی طعن و دق ده رطل خمر خلری

بر بام نوشم باده را کوی بوسم ساده را

سوزم دوصد سجاده را بی اتهام کافری

چون من بدین طاق و طرم ریزد غدیرم می به خم

کو زهره کز چرخ سوم بر سازدم خنیاگری

جائیکه از مادادگر دارد معاصی مغتفر

مفتی نیرزد مفت اگر ناید زخشکی درتری

یا در خم می تا گلوزین جشن فرخ شو فرو

با این فضایل را ازوکن از رزایل منکری

ای خضر خط نوش لب ظلمت بر از زلف تو شب

وز رخ بمویت محتجب آئینه اسکندری

پرویز مسکینت بکو فرهاد مجنونت برو

شیرینت اندر آرزو زآن طرفه لعل شکری

اکنون بمردی ران طرب بریاد این جشن عجب

وزشیشه بنت العنب بردار مهر دختری

بخشا عصاره تاک را بفزا بجان ادراک را

وز جرعه ای ده خاک را از چرخ اعظم برتری

دل را نما بی کاهلی زآن آب اخگرگون جلی

کاندر تو با مهر علی ننماید اخگر اخگری

شاهیکه نتوان زد رقم یک مدحت از آن ذوالکرم

اشجار اگر گردد قلم یا چرخ سازد دفتری

گرچه خدای دادگر ناید در اجسام بشر

سرتا بپا تا بسر غیر از خدایش نشمری

جز او که فرخ پی بود مست از الهی می بود

آن کیست تا کزوی بود پر از ثریا تاثری

ای لجه نایاب بن حق را ید و عین و اذن

حکم تو کرد از بدو کن فلک فلک را لنگری

شط شریعت را پلی جام طریقت را ملی

بستان وحدت را گلی نخل مشیت را بری

پنهان بهر هنگامه در جلوه از هر جامه

دست خدا را خامه سرصمد را محضری

دامن زخویش افشانده ای خنگ از جهان بجها نده ای

هم خادم درمانده ای هم پادشاه کشوری

هم حاضر و هم غایبی هم طالع و هم غاربی

هم هر زمان را صاحبی هم هرعرض را جوهری

شاها مرا چون هست دل دایم بوصفت مشتغل

مپسندم از غم معتزل با این ادات اشعری

اکنون که برفرزانگی شنعت زند دیوانگی

تو خیز و از مردانگی بربکر من کن شوهری

آخر تو بی پایان یمی فلک نجات عالمی

در کار جیحون کن نمی زا برعنایت گستری

یا گو یکی را از خدم کز خواجگی باشد علم

تا مرمرا بر رفع غم سازد بهمت یاوری

آن در وآلائی صدف فخر سلف ذخر خلف

پیرانه مجد و شرف سرمایه نیک اختری

کلکش بر اورنگ مهی براتر از تیغ شهی

زو مملکت را فربهی با آنکه دارد لاغری

گردان زمین از عزم او ساکن فلک ازحزم او

خورشید اندر بزم او سازد بمنت مجمری

هم در تواضع با کسان هم در تکبر باخسان

بد نگذراند برلسان از فرط نیکو گوهری

وقف مساکین مال او عز فرق آمال او

بر درگه اجلال او به از امیری چاکری

ای کی سریرجم نگین رنج گمان گنج یقین

کاخ تو بر روی زمین خلدی زبهجت آوری

برد ظفر پوشیده درد هنر نوشیده

از بخردی کوشیده بر رونق دانشوری

گیرد فنون از تو بها در افتخار ازتو نها

گفتار تو سازد رها جذر اصم را ازکری

تا نیست شیعی مستوی با اهل سنت ازدوی

وز ذو الفقار مهدوی این کار گردد اسپری

یار تو الله معک بنیوشد ازخیل ملک

خصم تو از دور فلک اندر شکنج مدبری

شمارهٔ ۹۹ - وله

ظل شه را چو زری سوی صفاهان شد رای

چرخ گردید زمین سای و زمین چرخ آسای

زیر خرگاه وی از بخت هزاران بختی

گرد اردوی وی ازچرخ دوصد پرده سرای

چهر خورشید همی تافت زآئینه پیل

بانگ ناهید همی خاست زآهنگ درای

هرکجا کرد مکان شد چو ارم محنت کاه

هر کجا گشت مکین شد چو حرم مجد افزای

ای بسا پهنه که شد صارم او پیل افکن

ای بسا بیشه که شد نیزه او شیر ربای

ری بنالید که مشتاق توام زود مپوی

جی ببالید که مفتون توام دیر مپای

او همی رفت و همی بخت دویدش درپی

او همی راند و همی چرخ فتادش برپای

بخت گفتا که غریبم مگذار و مگذر

چرخ گفتا که به خلیم بگمار و بگرای

شه بدلداری بخت و بطرف گیری چرخ

هر دو را گشت بظل علمش راهنمای

سرکشانش بپذیرائی و از بیم و امید

گاه از راه گریزان وگهی ره پیمای

این بدان گفت که ازسطوت او ترس و مرو

آن بدین گفت که بر رافت او بین و بیای

این دژم حال که خود را که برد نزد نهنگ

اف اگر حمله اش ازخشم شود کام گشای

آن فرحناک که سودیست اگر زین دریاست

وه اگر موجه اش از مهر شود گوهر زای

شاه نیز از قبل فطرت خود در این فکر

که چسان از دل هر قوم شود غم فرسای

گه بتدبیر که افزوده کند گنج غنی

گه بتمهید که بزدوده کند رنج گدای

همتش را سرآبادی در ملک ملک

غیرتش را دل آزادی برخلق خدای

شب و روزی دو بدینگونه یکران انگیخت

شد صفاهان را چون پیش نزاهت بخشای

برسر تخت چو خورشید فرا رفت بر او

من چو برجیس بدین چامه شدم مدح سرای

شمارهٔ ۱۰۰ - مطلع ثانی

کای باقبال جهانگیر و ممالک پیمای

وی مصور ز رخت معنی تایید خدای

تخت از صولت کام تو بود کیوان پوی

تاج از دولت فرق تو بود فرقدسای

گرد گوی دم اسبت مه افلاک مسیر

گرد نعل سم خنگت گل خورشید اندای

باد باسیر سمند تو یکی بیهده گرد

عقل با ذوق سلیم تویکی هرزه درای

هرشب از سهم کیی کاخ شکوهت مریخ

پرد از خواب چنان کش شکند طاق سرای

هردم از رعب کله گوشه قدرت کیوان

بجهد از جای چنان کش گسلد بند قبای

کلک بشکست قضا دفتر پیچید قدر

هربلد را که شد اخلاق تو فرمان فرمای

مهر خاور را در محضر تو سر برسنگ

جند اختر را درکشور تو پا درلای

کیست فردوس که نبود بر بزمت مدهوش

چیست دوزخ که نماند گه رزمت دروای

ابر اگر با تو رود اوج بگو باد مسنج

بحر اگر با تو زند موج بگو آب مسای

تا موالید سه و عقل ده و ارکان چار

بر درت هفت فلک یک جهتی پشت دوتای

شمارهٔ ۱۰۱ - در تهنیت عید قربان

خلیل ارکرد قربانی بعید از امر یزدانی

مرا باشد خلیلی کش هزاران عید قربانی

خلیل ارکعبه را بر در همی ازشوق سودی سر

مرا باشد خلیلی کش نماید کعبه دربانی

خلیل ارجانب شیطان ببطحا گشت سنگ افشان

خلیل من بزلف آراسته آئین شیطانی

گز از ابن السبیل انباشتی کوی خلیل الله

بود کوی خلیل من مطاف عرش رحمانی

خلیل از بت نزد گردم خلیل اربت شکست از هم

بود روی خلیل من زبت چون نقشه مانی

اگر سوی خلیل الله نبود اقبال نمرودی

کند نمرود برخوان خلیل من مگس رانی

الا فرخ خلیل من کت اندر چهر مینوون

همی سازد گلستان آذری آذر گلستانی

همایون عید اضحی گشت و ما را جز سرکویت

حرم بیت الحرامست و صفا زندان ظلمانی

مرا بیت الله است آنجا که باشد چون تو راماوی

که در تو وصف ذاتی هست و در وی وصف عنوانی

سرایت کعبه رخسارت صفا چاه ذفن زمزم

دوگیسو حلقه دل ناسک خرد در حلقه جنبانی

زمین گرنایدت باور یکی سوی حرم بگذر

که تا دارند خلقی کعبه را بر زاهد ارزانی

تو در کوی منی با این صفا گر برفروزی رخ

حرم را حاج دو بینند روحانی و جسمانی

تو در بطحا بدین خوبی فرازی گر زقد طوبی

برد خارمغیلان اعتدال از سرو بستانی

تو در مشعر بدین مشرب گشائی گر بخنده لب

شود ریگ بیابان غیرت لعل بدخشانی

تو گر در خانه یزدان نمائی عارض تابان

صود جویان صنم گویان بگردند از مسلمانی

الآنمرود طینت مه که چهرت زد بآذر ره

خلیل آسا مرا زین عید کن برعیش مهمانی

بکش عجل سمین تن برای جبرئیل جان

که با تسویل نفسانی نگنجد راز یزدانی

ترا آسایش تن تا که از آرایش جان به

نه بهر از کعبه خواهی بردنه ز اسرار و یرانی(؟)

مدان دین خواندن قرآن که خواند از ما فزون عثمان

زسلمان فرق بسیار است تا استاد سلمانی

بلی برنقش انسان دل منه رو نفس انسان شو

که خاتم را اثر نی جز در انگشت سلیمانی

شتر با عمر اندک در بهر سالی گذارد حج

ولی از حاج نبود چون ندارد روح انسانی

درون تا سرد باشد ازسقم یا زازد یاد غم

برون گر می نیاید از فروغ مهر نورانی

برو جان گرم کن زایمان که تا برهد تن از نیران

که دل گر سرد باشد بر بدن باراست بارانی

نگفت ایزد نیابی هیچ جز بر ذکر من گویا

در اشیا هرچه بینی پست و بالا قاصی و دانی

ترا تفریق آن و این برآن دارد مثل کزکین

بری انجیل دراسلام و قرآن نزد نصرانی

جهان را بین همه زیبا چه از خار و چه از دیبا

مگو کاین شوخ کنعانست یا آن شیخ صنعانی

نه دل بربند در انسان نه رخ برتاب ازحیوان

که کس نز عاقبت آگاه و نز توفیق ربانی

مگر قطمیر نگرائید از سجین بعلیین

مگر بلعم نبد نورانی وگردید نیرانی

بسان میرکو فطرت که وحدت بیند ازکثرت

نه فانی خواهد از باقی نه باقی جوید از فانی

براهیم خلیل الله فلک خنگ و ملک اسپه

که رست از بخردی صدره ز اجرامی وارکانی

یگانه داور اکمل زهفت اختر برخ اجمل

که هست از صادر اول فروزان جلوه ثانی

امیری کز هنرمندی در آفاقش خداوندی

جهان از وی به خرسندی چو ممسک از زرکانی

فتن با عدل او مهمل ظلم بارای او مختل

دل صافش نماید حل مشاکل را بآسانی

حوادث در علو رایت اجلالش آن بیند

که دید اندر درفش کاویان ضحاک علوانی

چه باک ابطال جیشش را گراز گردون ببارد خون

چه پروا اهل ساحل را اگر دریاست طوفانی

بدشمن رعب او آنسان نماید کم سرو سامان

که عمرو لیث را آهنگ اسمعیل سامانی

الا ای چشم آذربایجان کزیمن اقبالت

برد از خاک تبریز آبرو کحل سپاهانی

بیزدی خیلت ار داور ایالت داد غم مسپر

کز اول داشت موسی بر شعیبی گله چوپانی

رسد وقتی که جیش عیش بخش طیش فرسایت

زنند از خاک برافلاک کوس از تنگ میدانی

بمان فیروز و فرخنده که تا از تخت پاینده

کند گردون گردنده بکویت کاسه گردانی

بمان با ایزدی فره همی در دولتی فربه

که تایابد وجوب امر تو ذرات امکانی

ترا زالفاظ گوناگون صفات جانفزا بیرون

که ادراک معانی نی بیانی هست وجدانی

چنان از پاکی گوهر بعدل آراستی کشور

که از دوران تو نیرو گرفت اشغال دیوانی

تو کروبی نژاد آن بزم را کز مقدم آرائی

ملک گر از فلک آید بود غول بیابانی

نه تنها فردی از اقران چو در چنگیزخان قاآن

که چون ماهی در انجم در رجال ظل سلطانی

زاعیان ظل سلطان زید قدره برگزیدت زان

که دیدت بهر خود به از برادرهای اعیانی

نه تو درکار اوکاهل نه او درخیر تو ذاهل

دو تن یک پیشه و یک دل بتدبیر جهانبانی

امیرا بنده ات جیحون که طبعش از محیط افزون

نگر کاندر مدیحت ریخت گوهرهای عمانی

بس از استبرقی خلعت مرا آراستی طلعت

همم بزم بهشت آئین همم دلدار غلمانی

مباد آسمان آنگه که من جز اندر این خرگه

بممدوحی دگر بوسم زمین در تهنیت رانی

الا تا صبح عید ازکه نماید رخ برد انده

ترا برکعبه ماند بیت از ستوار بنیانی

شمارهٔ ۱۰۲ - وله

به گیسوان خم ابروی آن بت علوی

چو در میانهٔ کفّار تیغ مرتضوی

لبش کند ز چه خون در دلم اگر عناب

بود مسکن خون در طبیعت دموی

به غیر نرگس بیمار او به غارت عقل

کسی به معرکه بیمار را ندیده قوی

چنان جمال وی از اصطفا فروزد نور

که رای مفتخر دودمان مصطفوی

وحید عصر مهین شخص اول ایران

ابوالفضایل نواب صادق الرضوی

فقیه و صرفی و هیئت‌شناس و منطق‌دان

حکیم و شاعر و خطاط و نحوی و لغوی

ز کلکش آنچه به گیتی صدور یابد چرخ

زمین ببوسد و گوید به عهدهٔ فدوی

ایا ستارهٔ بطحا و یثرب ای که ز قدر

به چشم یثربی و ابطحی به سان ضوی

بدان مثابه پر است از کمال تو گیهان

که هرچه گوش دهی گفته‌های خود شنوی

وجود خویش به ترفیه خلق دادی وقف

زهی وجود بمان کآنچه کشته‌ای دروی

دویده‌اند همیشه به درگهت امجاد

وزین نیت که تو داری بدزگهی ندوی

شمارهٔ ۱۰۳ - وله

ای کزدو چهر غیرت یک بوستان گلی

از گل گذشته گاه طرب به زبلبلی

نادر بکف فتد چو توئی کز جمال و صوت

هم بانوای بلبل و هم بارخ گلی

روز شکار با دوش باز جره

وقت خمار با اثر ساغر ملی

مانی بسرو و ماه ولی سرو ومه نه ای

کز قد و رخ بسرو و مه اندر تطاولی

ماهی و لیک ماه شکر پاش پاسخی

سروی ولیک سرو سمن بوی کاکلی

ازجور خویشتن بمن اندر تعمدی

وزمیل من بخویشتن اندر تجاهلی

با دل چه گفته ای که همی در تصوری

با جان چه کرده ای که همی در تخیلی

پنهان زمن مگر تو بدل در شدایدی

مخفی زمن مگر تو بجای تدللی

برهر چه روی میکنم اندر برابری

در هر چه رای میزنم اندر تعقلی

درچشم من ستاده چو عکس صنوبری

در مغز من نشسته چو بوی قرنفلی

جانا مگر بچشم و سرما مواظبی

ترکا مگر بجان و تن ما قرا ولی

هنگام هجر غارت دل چون تطیری

ایام وصل راحت جان چون تفالی

بریاد سوسن از چه همی در ترانه ای

بربوی سنبل از چه همی در تغزلی

بنمای خط که خود توبه از کشت سوسنی

بگشای مو که خود تو به از باغ سنبلی

در میگساری از برمن دورشو که من

پندارمت زلطف برای تنقلی

گاه شکار در برمن بازآ که من

می بینمت زخوی قوی پنجه طغرلی

پرکبرتر بایوان ازشاه خلخی

مغرورتر بمیدان ازگرد زابلی

تاجت زمشک او فر و تختت زسیم ناب

سخت ای پسر تو صاحب جاه و تمولی

یاد آیدت که گفتم رای به ری خطاست

رو جای کن بجی گر از اهل توکلی

نشنیدی و رسیدی و دیدی که در عجم

کس نیست چون امیرعرب مصطفی قلی

ای برتر و مهین تر سردارهای شاه

کز فره چرخ چاکر و انجم یساولی

اندر دل حبیب تمامی سکونتی

در خاطره حسود بکلی تزلزلی

از اختران زبخردی اندر تقدمی

با آسمان زمرتبت اندر تقابلی

بنهاده در مسیل حوادث هزار سد

بربسته بر شطوط نوائب دو صد پلی

تا قرص مهر نطع فلک را دهد فروغ

بیند فلک بخوان ظفر در تناولی

شمارهٔ ۱۰۴ - تغزلی است در استقبال حکیم عنصری

ای که نرخ بوسه‌ات بر ما به نقد جان کنی

جان گران شد یا که خواهی بوسه را ارزان کنی

ظلم بر کتان کند مه لیکن ای نازک‌بدن

تو همان ماهی که بر خود ظلم از کتان کنی

تا کی از چوگان زلف و گوی سیمین ذقن

همچو طفلم فتنه بر این گوی و آن چوگان کنی

گه از آن گو خم نمایی قامتم چوگان‌صفت

گه بدین چوگان مرا چون گوی سرگردان کنی

چند بر قصدم خدنگ رشک رانی از کمان

پس به کام غیر ایما زابروی و مژگان کنی

گه به عشوه زآن خدنگم گوش مالی چون کمان

گه به غمزه زاین کمانم کار صد پیکان کنی

وقتی ار بنمایی از دندان و لب مرجان و دُر

خواهی از حسرت لبم را رنجه از دندان کنی

گه از آن مرجانم از چشم افکنی در خوشاب

گه از این درم به دل خونابه چون مرجان کنی

ای بهارستان عاشق ای که با آن چهر و چشم

محفلم از لاله و نرگس بهارستان کنی

گه از آن نرگس چو لاله سازیم دل داغدار

گه بر این لاله چو دیده نرگسم حیران کنی

شمارهٔ ۱۰۵ - وله

بتی که رشک لب لعل او برد عیسی

ز خط دمیدنش افتاده کار با موسی

ز جور خط شده تاری‌تر از دل فرعون

رخی که بود درخشان‌تر از کف موسی

رخش به زیر خط اندر چنانکه پنداری

درون کسوت مجنون نهان شود لیلی

چو قلب شیر بود ریش چون ز صورت رست

ز آدمی برمند اهل درد ازین معنی

ولی نگار سزد نوخط و سهی‌قامت

که پاکباز و حقیقت‌شناس نیست صبی

چه مایه خون که من از دست کودکی خوردم

که می‌نداشت ممیز نفاق را ز وفی

من از شراب سرودم سخن وی از جلاب

من از ثریا کردم حدیث و او ز ثری

چو تربیت شد رفت و بر حریفان خفت

چنانکه عمر ابد در فراش مرگ فجی

کنون ز بالغ و نابالغ بتان دل من

چنان رمیده که سبحان ربی الاعلی

ولی تغزل باز از پوشان اولی است

به مدح آصف جم مرتبت حسینقلی

وزیرِ عادلِ باذل بزرگِ کوچک‌دل

که بر زمانه فشاند آستین استغنی

ز کلک اوست همان خاصیت به پیکر ملک

که از دعای مسیحا به قالب موتی

ستاره سوخته خصم از شکوهش آن بیند

که از طلوع ملمع سهیل تخم زنی

ای آن وزیر ابوذرجمهر چهر که ماند

به دور عدل تو بر طاق شهرت کسری

هنوز این قدم اولین دولت توست

کجاست تا که برآید به غایت القصوی

بمان که تا بزند شه به عون خامه تو

به مرز کاشغر اندر همای سایه لوی

امید گاها ده سال رفت کز یک بار

فزون بیزد نیامد محمد بن علی

چرا که یزدان داند که یزدیان از بخل

برای دنیا هر دم دهند صد عقبی

از این گذشته که بخل اقتضای این مُلک است

خدات حفظ کند زین طبیعت مسری

مسمطات

شمارهٔ ۱ - در توصیف بهار و منقبت حیدر کرار علیه سلام الله الملک الجبار

شمارهٔ ۲ - وله : اینکه با چهر تو چون سحر مبین است آفتاب

شمارهٔ ۳ - درتهنیت عید غدیر و منقبت حضرت امیر (ع) : ترکا بجوش خم غدیر از نیاز بین

شمارهٔ ۴ - وله : ای لب جان‌پرورت بهین ولیعهد نوش

شمارهٔ ۵ - ورودیه است : خیر مقدم بخرام ای بت سیمین صدرا

شمارهٔ ۶ - در تهنیت مولود مسعود مرکز دایره اصطفا خاتم الانبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه و آله

شمارهٔ ۷ - در تهنیت عید رمضان : شوال رسید و مه روزه بسفر شد

شمارهٔ ۸ - در تهنیت عید رمضان : کیخسرو عید آمد با فر جهان آرا

شمارهٔ ۹ - درتهنیت عید غدیر و منقبت مولای متقیان امیر مومنان علی بن ابیطالب (ع)

شمارهٔ ۱۰ - در تهنیت عید صیام و تبریک مقرب الخاقان حسینقلی خان سعدالملک

شمارهٔ ۱۱ - در عید غدیر و منقبت پادشاه عرش سریرحضرت امیر علیه سلام الله الملک القدیر گوید

شمارهٔ ۱۲ - در تهنیت عید قربان : عید قربان بود ای لعبت شوخ سپهی

شمارهٔ ۱۳ - وله : حبذا اردوی شه کآرد سپهرش التجا

شمارهٔ ۱۴ - وله : روزه بگریخت چو گشتش مه شوال ندیم

شمارهٔ ۱۵ - در ولادت باسعادت در درج اصطفا حضرت خاتم انبیا علیه آلاف التحیه و الثنا

شمارهٔ ۱۶ - وله : ای به خم زلف تو حجله چینی صنم

شمارهٔ ۱۷ - وله : دختری مشغله سوز و پسری شعبده ساز

شمارهٔ ۱۸ - وله : ای مه که قد تست فتن زا قیامتی

شمارهٔ ۱۹ - درتهنیت عید غدیر و منقبت حضرت امیر علیه السلام

شمارهٔ ۲۰ - وله : تبارک الله ای ماه ناصری مآت

شمارهٔ ۲۱ - وله : ای پسری کز جمال خلعت نازت به تن

شمارهٔ ۲۲ - درتوصیف بهار و منقبت حیدر کرار علیه سلام الله

شمارهٔ ۲۳ - در تهنیت عیدنوروز و منقبت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام گوید

شمارهٔ ۲۴ - در تهنیت عید صیام : ای خم ابروی تو بزلف مجعد

شمارهٔ ۲۵ - وله : از بیم آصف ای تتری ترک نوشخند

شمارهٔ ۲۶ - وله : ای برخت خط چو شب بدوره خورشید

شمارهٔ ۱ - در توصیف بهار و منقبت حیدر کرار علیه سلام الله الملک الجبار

باز جهان از بهار مژده رحمت شنفت

بلبل رطب اللسان تهنیت از باغ گفت

عشرت بنشسته خاست فتنه بیدار خفت

پرده نشین غنچه را باد چو از هم شکفت

گشت زشوخی طبع شاهد بازارها

بازهمی بوی مشک زجویبار آیدم

صحبت گل در میان زهر کنار آیدم

زمزمه مرغ زار زمرغزار آیدم

قهقه کبک مست زکوهسار آیدم

گوئی بارد نشاط از در و دیوارها

طوطی کرده ببر جامه زنگارگون

ساخته منقار خویش رنگ بشنگرف و خون

گاهی گوید سخن چو مردمی ذوفنون

گاه سراید سرود چو مطربی پرفسون

مرغ که دید این چنین شهره بگفتارها

تذر و پر ریخته باز پر آورده است

وز پر نورس هزار نقش بر آورده است

سرمه بچشم اندر از مشک تر آورده است

پیرهنی در براز سیم و زر آورده است

جلوه زطاوس برد بنغز رفتارها

هین دم طاوس را پر مه و خورشید بین

بالش بالنده تر زچتر جمشید بین

بتارکش از پرند افسر جاوید بین

بافسرش پر چند بفرناهید بین

لیک زناجنس پای درگل او خارها

فاختگان چون بباغ داد به کوکو زنند

گوئی بغدادیان کوس هلاکو زنند

لشکر دی را زکشت خیمه برونسو زنند

سناجق سرو را جائی دلجو زنند

کوبند اطراف وی زسبزه مسمارها

هدهد شیاد را گرم تکاپو نگر

جانب بلقیس گل رفته بجادو نگر

بزم سلیمان سرو زو به هیاهو نگر

پر از نقط نامه ایش بسته ببازو نگر

شکسته طرف کله بسان عیارها

بلبل شوریده راست هر گه شوری دگر

وزگل سوری وراست هر دم سوری دگر

ترنمش را به طبع بود سروری دگر

مانا در زاریش نهفته زوری دگر

آری دلکش تر است لحن گرفتارها

نرگس بیمار باز قد بفرازد همی

تکیه زنان برعصا بسبزه تازد همی

وز فر دینار چند برگل نازد همی

همال رندان مست عربده سازد همی

عربده ناید اگر هیچ ز بیمارها

بنفشه آمد بباغ دو رفته از بهمنا

چون یک عالم پری از پس اهریمنا

بجشن پیشی گرفت برسمن و سوسنا

زحله های بنفش بریده پیراهنا

ز پرنیانهای سبز دوخته شلوارها

لاله نوخیز دوش بگنج سلطان زده است

زلعل و یاقوت ناب مال فراوان زده است

بهار کرد آشکار آنچه به پنهان زده است

شحنه اردیش داغ بر دل و برجان زده است

تا که بدزدی کند نزدش اقرارها

زگوهر افشان سحاب برناگیهان پیر

پران از رعب سیل سنگ بچرخ اثیر

آب بزیر گیاه آینه اندر حریر

برق بابرسیاه عکس فکن در غدیر

چو ذوالفقار علی در دل غدارها

شهیکه نام نکوش حیدر کرار شد

زآهن صارم عدوش زیبق فرار شد

بخلوت کردگار محرم اسرار شد

صفاتش از ذات حق مظهر انوار شد

وحدتش از کثرتست نقطه پرگارها

سرسوی سامان اوست رفته وآینده را

دست بدامان اوست جمع و پراکنده را

در کف امرش زمام فانی و پاینده را

زنده کند مرده را شهی دهد بنده را

گشاید آسان زهم عقده دشوارها

بلوح آگاهیش مجاری خوب و زشت

آدم و ابلیس را از قلمش سرنوشت

زسطوت و رافتش خلقت نار و بهشت

نیست بجز نام او در حرم و درکنشت

کنند تسبیح او سبحه و زنارها

مظاهر روی اوست هیاکل ما خلق

راجع بر سوی اوست طوایف ماسبق

بدو نمودند راه پیمبران فرق

حق نبود غیر او او نبود غیر حق

دیده احول کند زین سخن انکارها

ایکه خدائی رداست راست ببالای تو

ریزه خورند انبیا زنطع آلای تو

طفل نیابد زمام مگر بامضای تو

کس نرود از جهان مگر به یاسای تو

که میکند جز خدای ازین نمط کارها

بیک فقیر از عطا هزارکشور دهی

به هریک از کشورش هزار لشکردهی

به هریک از لشکرش هزار افسر دهی

همره هر افسرش هزار بجان و دل سردهی

که طبع تو عاشق است بجود (و) ایثارها

هم از نوازنده مهر خلد مخلد توئی

هم از گذارنده قهر نار موبد تویی

بنوبت رزم و بزم صاحب سودد تویی

روی خدائی ولیک پشت محمد تویی

وان دگرش یارها لایق در غارها

شها توئی کز همم عون و پناه منی

در دو جهان ازکرم فخر (؟)گناه منی

رو بکه آرم که تو دلیل راه منی

بهر طریق اوفتم نجات خواه منی

جز از تو جیحون ندید دیار و دیارها

دانم مدح تو را زفکر من برتریست

گرفتم از خود مرا بشعر پیغمبریست

مدایحت را ظهور زمصحف داوریست

ولی بیاران تو چولافم از داوریست

هریک از من ثنات کرده طلب بارها

خاصه امیر فرخنده رای(؟)

که رخشند از صورتش معنی کیهان خدای

سایه رایات وی مایه فر همای

به تیغ لشکر شکن بکلک کشورگشای

فتح و ظفر را از اوست رخسارها

سپهر از جان دخیل بپایه تخت او

سست شود روزگار با نیت سخت او

البرز آرد تحف بگرز یک لخت او

طالع دشمن نرست ز پنجه بخت او

که خفتگان غافلند زحال بیدارها

برزم گندآوران چو او همارود جوست

صد فوج ار بنگری هر یک پیچان ازوست

نه پشت گرم از صدیق نه سرد دل از عدوست

در نظرش رمح خصم ناوک مژگان دوست

بگوش او کوس رزم نغمه مزمارها

ای بتو ذوالمنن ختم جمال و جلال

کرده قضا و قدر حکم ترا امتثال

پیش تو کم از اناث حشمت و جاه رجال

قدر تو نارد بیاد کیفر بر بدسگال

شیر نخواهد نمود طعمه زمردارها

گاه سخا در برت خطه و اقلیم چیست

طریف و تالد کدام سریر و دیهیم چیست

ز دنیوی درگذر جنت و تسنیم چیست

طبع تو نشناخته است لعل چه و سیم چیست

لعل بخرمن دهی سیم بخروارها

دادگرا تا مرا رست لبان از لبن

گیتی ازگفته ام ساخت پر از در دهن

مگر در اوصاف تو که ناید از من سخن

پیش تو مزجاه شد بضاعتم لیک من

خوشم که بریوسفم یک از خریدارها

کیست که در افتخار زدل برد جوش من

که حلقه بندگیت شد حلل گوش من

خصم نگیرد گرو زپهنه هوش من

مال هم آغوش اوکمال همدوش من

پشک از آن جعل مشک زعطارها

تا ببهاران بود دور گل بسدی

تا زنسایم شود دل بچمن مهتدی

تا بسپهر دمن لاله کند فرقدی

زابر کفت ملک را خرمی سرمدی

زچهرت آمال را شگفته گلزارها

شمارهٔ ۲ - وله

اینکه با چهر تو چون سحر مبین است آفتاب

در پناه خال هندویت مکین است آفتاب

زلف زنار ترا بسته بچین است آفتاب

ازلبت همسایه باروح الامین است آفتاب

یا که مرآت رخ جان آفرین است آفتاب

ای میانت درکمر همچون زیان اندر بسود

وان کمرگر ازمیانت کاست برحسنت فزود

صولجان زلفت ازخورگوی زیبائی ربود

گوئی از عشق مه روی تو بر چرخ کبود

عاشقی رخ زرد و خاکسترنشین است آفتاب

هجر زلف پرده سازت شد چو دلرا پرده سوز

رفت عمری بس دراز و من گرفتارم هنوز

تا خطت ننگیخته خرمن زشب برگرد روز

دارم از ماهیت خورشکی ایمه رخ فروز

وآنکه استدلال کن کزما وطین است آفتاب

زاهدی کز چشم شوخت رمزی از مستی شنفت

با مژه خام ره میخانه را از وجد رفت

ایکمانکش طاق ابرویت بتیر غمزه جفت

دوش خواندم آفتابت عقل روشن رای گفت

کی چو آنمه سست مهر و سخت کین است آفتاب

تانه گرد راهت اندر دامنی منزل کند

هرکجا خاکیست چشمم زاشک حسرت گل کند

کو مرا بختی که بر سوی منت مایل کند

رخ بزلفت زابروان و مژه صید دل کند

وه که با تیر و کمان اندرکمین است آفتاب

ایکه مه بهر نثارت جان نهاده برطبق

گل به پیش چهر تو پیچده ازخجلت ورق

آب با اندام تو نتواند از صافی نطق

چون به می خوردن نشینی وز رخت خیزد عرق

هر دمت ازخرمن مه خوشه چین است آفتاب

ای روان افزا تکلم از لب چون قند تو

صد چو شیرین کوهکن از شور شکر خند تو

قصه ماه و قصب با عاشقان پیوند تو

آفتاب انوری لیکن کجا مانند تو

با قد سرو و رخ چون یاسمین است آفتاب

راستی زلف کجت نامد اگر دزدی دغل

پس چرا زان پاک رخ خورشید دارد در بغل

گرچه روی تو چو خورشید است درخوبی مثل

زآفتابت به نشاید خواند زیرا کز ازل

سایه پرورد خداوندی امین است آفتاب

آنکه در اخلاف آدم تا فلک دارد بیاد

خردسالی با خرد اینگونه از مادر نزاد

همچو بخت خود جوان اما بهر پیر اوستاد

ماه اقران ملجا ایران امین الملک راد

کز قبولش درکواکب بیقرین است آفتاب

شه بدین نوخیزی افزود ازسترگان جرگهش

زانکه توام زاده ای با بخت خود داند شهش

شه پرستیدن طریقش پارسائی شیمه اش

زاشتیاق سجده افلاک رفعت درگهش

پای تا سر روی و سر تا پا جبین است آفتاب

گرنه سطح کاخ او را پاسبانست آسمان

پس چرا از کهکشان بسته میانست آسمان

هر کجا قدر وی آنجا بی نشانست آسمان

آسمانش خوان اگر رکن زانست آسمان

آفتابش دان اگر قطب زمین است آفتاب

گرچه درعالم از او هر گوشه ملک معظمی است

لیک در ذاتش زدانش طرح دیگر عالمی است

زیر ظل رایتش هر دیو از حشمت جمی است

حلقه گردون بر انگشت جلالش خاتمی است

کز ازل آن طرفه خاتم را نگین است آفتاب

چون به کاری از رجال اقدام بر تدبیر شد

هر چه او فرمود تاج تارک تقدیر شد

تیر دوراندیش عزمش را قضا نخجیر شد

همچو کیهان سیر رایش ازچه عالمگیر شد

گرنه با آب ضمیر وی عجین است آفتاب

ایکه جز در فرض نتوان دید تمثال ترا

در شهود ازغیب فرآید همی فال ترا

ملک و ملت را زمام اندر کف اجلال ترا

خنگ صرصر پوی شهلان کوب اقبال ترا

چرخ زین شمسه ای قرپوس زین است آفتاب

از فروزان اختر تو کامگار است آسمان

وز طربزا دوره ات در افتخار است آسمان

صدره اندر چنگ یک حکمت دچار است آسمان

یسر افزا موکبت را در یسار است آسمان

یمن بخشا کوکبت را در یمین است آفتاب

اطلس گردون خیام شوکتت را دامنی است

آسمان انجم از زر نوالت مخزنی است

خلد و نیران مهر و قهرت را کهین پاداشنی است

ابلق چرخت در اصطبل غلامان توسنی است

کش ز بدو ماسوی داغ سرین است آفتاب

فراکلیل تو را با فرقدانست اقتران

فتح را برجنبش کلکت زجانست ارمغان

از وجودت بر روان کن فکانست امتنان

عیسی جاه تو را برآستانست آسمان

موسی جود تو را درآستین است آفتاب

با سفیران تو مه گم گشته پیکی راه جوی

نزد بوابت زحل دون پایه ای زارذال کوی

با ضمیرت آفتاب افسرده ای بیهوده پوی

باورش گر نیست بارای تو گردد روبروی

چند گویم آنچنان یا این چنین است آفتاب

داورا یکره گرم مهر تو نفزودی شعف

کین هفت اختر هزاران باره ام کردی تلف

زیبدار صد گونه جیحون را برافزائی شرف

شمس شیر رایتت راشش جهت اندر کنف

تا ممکن برسپهر چارمین است آفتاب

شمارهٔ ۳ - درتهنیت عید غدیر و منقبت حضرت امیر (ع)

ترکا بجوش خم غدیر از نیاز بین

وز این نیاز مست شوو جان بناز بین

دستی به خم زساقی کوثر دراز بین

پیمان کن و بگردش پیمانه راز بین

کزاین خم است مستی ذرات ممکنات

زین خم نخست باده بجام اراده شد

وز وی فلک ستاده زمین اوفتاده شد

آنگاه مست از و ملک از طبع ساده شد

پس درکف رسل قدحی زو نهاده شد

تا دوست را حیات بود خصم را ممات

خم غدیر پر زالهی شراب بین

وزاین شراب جان مخالف کباب بین

نی اندر این خم آیت نیل از صواب بین

برقبطیش زخون و بسبطی زآب بین

کاین صاف خم طغات نکو داند از هدات

بود این چنین صباح که جبریل با درود

زایزد بسوی احمد مختار شد فرود

گفت ای زقهر و لطف تو نازان زیان و سود

بستای مرعلی را انسان که حق ستود

ورنه رسالت تو بنائیست بی ثبات

یعنی که حج گذاشتنت سیرخانه بود

درغسلت از کدورت ظاهر کرانه بود

صومت بجای خوردن نان شبانه بود

مقصود ما علی بود آنها بهانه بود

کزوی روان به پیکر حج است تا صلات

او صورت شرایع و او معنی ملل

او کعبه حقیقت و او رکن هر عمل

از او ابد پدید تواند شد از ازل

او گفت با کلیم که انظر الی الجبل

او خضر را نواخت بسر چشمه حیات

احمد چو این ترانه زجبریل گوش کرد

درجمع خیل رفته و آینده گوش کرد

می درسکون به پای خم از وجد نوش کرد

آنگاه رای نشر پیام سروش کرد

بر خاست منبری زقتب یا که از حصات

پس دست حق گرفت بدست و فراز برد

آنسان که اوج عرش بپا یش نماز برد

لوح از قلم بسوی بنانش نیاز برد

چرخ از قدر بساعد او شاهباز برد

شد منبر از نبی و ولی پر صفات و ذات

گفتا نبی بخلق که دست خداست این

دست خدا بود که بمنبر بپاست این

حلال مشکلات بارض و سماست این

سر حلقه رسل غرض از اولیاست این

در کین او هلاکت و در مهر او نجات

دستی است این که بیعت او بیعت خداست

بازویش آخته علم قدرت خداست

در خنصرش تختم از حشمت خداست

سبابه اش کلید در رحمت خداست

او ذات و ماسواست از او جلوه صفات

باری حق از علی بنبی چون جهاند پیک

وافشرد پی که بلغ ما انزل الیک

افتاده از نفاق بشلوار خصم کیک

میخواست تا زغم بعدم رخ نهد ولیک

بخ لک ای علی گفت ازشاه گشته مات

آری چو از سقایت فرمان ذوالمنن

بنشست جوش خم غدیر ازمی کهن

فاروق و آشناش چو شیخان خم شکن

زین خم به خام محن گشتشان سکن

شد زاشکشان مدام وز آلامشان سقات

ایماه مهربان و بت دل ستان من

از قد و چهر سرو من و بوستان من

زین عبد تازه کن بکهن باده جان من

بل زیب ده زرطل و قدح گرد خوان من

کز کردگار مغتفرند این زمان عصات

ای گلبنی که حور بود باغبان تو

غلمان غلام رانده از دودمان تو

می خور مترس نار نیابد نشان تو

کاندر ولای شاه ولایت بجان تو

صد بار بهتر از حسنات است سیئات

شاهیکه کشف سر خدائی بمیل اوست

هر چیز هست و بود و بود درطفیل اوست

میکال ریزه چین گرانبار کیل اوست

جبریل خاک روب سبک سیرخیل اوست

با گفت او هر آنچه بجز وحی ترهات

گر بگذری بخلد جز او دلنواز نیست

ور در شوی بنار جز او جانگداز نیست

گر بنگری بعرش جز او چاره ساز نیست

ور در زمین چمی بجز اویکه تازنیست

کز وی پراست عالم ایجاد را جهات

ای داوریکه مصحف توحید روی تست

ایمان و کفر در بدر از جستجوی تست

زنار و سبحه خسته دل ازگفتگوی تست

هرجا که بنگرم بهمه سوی کوی تست

از دیر تا حرم زحرم تا بسومنات

تو پیش از آفرینش غیر از تو پیش نی

از تست بر زو پست و زاغیار و خویش نی

بی حکم تو تخالف در گرگ و میش نی

هستی بجز حقیقت ذات تو بیش نی

گو شیخ شهر خواندم از جمله غلات

من غیر مدحت تو در آفاق ننگرم

بی مهر تو بخورگه اشراق ننگرم

جز جفت ابروان تو را طاق ننگرم

طاقیست آن که جفتش از آفاق ننگرم

موی توام عشا و عذار توام غدات

شاها اگر ز روح تن از عقل جان کنم

آنگه چو خضر زندگی جاودان کنم

کی یک ثنای تو بهزاران قران کنم

لیکن ازآن خوشم که چو نامت بیان کنم

گردد زچاکر تو بسوی من التفات

سلطان حمید ناصر دولت که شخص او

از مهر و ماه باج ستاند به رای و رو

میریکه چرخ در خم چوگان اوست گو

گو خصم او شود چو حصاری زسنگ و رو

کش ازکمیت کنده پراند سوی کمات

تیغش برزم آینه دار اجل بود

تفش ببزم عقده گشای امل بود

نزدش ملک چو در برایزد هبل بود

در مردمی یگانه و ضرب المثل بود

جودش الوف باز ندانسته ازمآت

ای آنکه افتخار زمان و زمین توئی

در هر هنر مخاطب صد آفرین توئی

اندر شرف بخاتم دولت نگین توئی

از محمدت مجیر بنات و بنین توئی

کز عدل هم بنین بتو شادند و هم بنات

روی سپه نگار سمن بو عذار تو

پشت سمند کاخ لئالی نگار تو

کیهان پر از در ازکف گوهر نثار تو

مانا درآستین یمین و یسار تو

بر جای دست گشته نهان دجله و فرات

میرا بنظم کس زمن افزون نمی شود

کافزون ازین صتاعت و مضمون نمی شود

هرکس زیزد خیزد جیحون نمی شود

باران تمام لؤلؤ مکنون نمی شود

کی در چمن جماد برد سبقت از نبات

اینها که بنگری همه ریشند وسبلتند

اندر حضور درخور صد گونه غیبتند

افسردگان معنی و سرگرم صورتند

نه زاهل دولتند و نه زابناء ملتند

زود اکشان عظام شود زآسمان رفات

من در دو کونم ازکرم دوست زندگیست

آنجا بخواجگیست گر اینجا به بندگیست

مهر علی مرا بعلا درکشندگی است

چون ذوالفقار ناطقه ام را برندگیست

هرچند شایگان بقوافیست از لغات

تا خاک را درنگ بود باد را شتاب

تا نار انجماد برد آب التهاب

تا بالد ارض برفلک از عید بوتراب

یار ترا شکوه خطر بر حد نصاب

خصمت ز افتقار پژوهنده زکات

شمارهٔ ۴ - وله

ای لب جان‌پرورت بهین ولیعهد نوش

حالت چشمان تو راهزن می‌فروش

مظفری حلقه‌ات حسن فکنده به گوش

تبریز آمد پدید نبیذ پنهان بنوش

که این بلد را خدیو مظفرالدین شه است

زین پس مانند پیش فتنه و مستی مکن

بلندی قدر خویش بدل به پستی مکن

ز عربده نیستی به کار هستی مکن

به زلف با جان خلق درازدستی مکن

کز ملک این ملک را دست ستم کوته است

کم جو فرعون‌وَش مرتبهٔ برتری

بنده مکن خلق را به طُرّهٔ عنبری

شه نپسندد به ملک این همه حیلتگری

مگو که چشمم زند ره به شه از ساحری

که باطل سحر را شه چو کلیم الله است

دانم تسخیر ما به قبضهٔ خوی توست

کمند صد شهر دل سلسلهٔ موی توست

به اسخط شه کسی کی نگران سوی توست

اگرچه از مهر و ماه روشن‌تر روی توست

ولی ضمیر ملک غیرت مهر و مه است

به من اگر مایلی یمین مردانه خور

وگر نه عشاق کش نه می به میخانه خور

ترک می ار مشکل است به خانه رندانه خور

آخر شب بهر خواب یک دو سه پیمانه خور

وگرنه ویران ز شاه به فرق من بنگه است

گوزن طبعا کنون ز سر دورنگی بنه

آب شنا چون نماند رسم نهنگی بنه

مساز گرگ آشتی خصلت جنگی بنه

وزان غزالان چشم خوی پلنگی بنه

کاندر تبریز شیر ز بیم شه روبه است

راستی ای کج‌کلاه چه‌ای به می پایبست

ز صبح تا شب خمار ز شام تا صبح مست

گیرم بخشید شاه برد متانت ز دست

تجرع دائمی درستی آرد شکست

که شرب نزد ادیب خوش به گه و بی‌گه است

ساده‌رخا پر منوش می چو بیجاده را

که باده خوردن مدام عیب بود ساده را

هنوز رو سوی توست قومی دلداده را

ولی بخوان همچو من مدح ملک‌زاده را

که وجدش از می فزون نزد دل آگه است

چو هی بر آن خاره کوب توسن اسود زند

سمش به تک سنگ را کنده به فرقد زند

او به فرازش چو برق به هر مجند زند

دست چو بر دستهٔ تیغ مهند زند

جوشنِ داوودی‌اش نرم‌تر از دیبه است

ای ملکی کِت ملوک خیره به فرزانگی

شمع ضمیر تو را شمس به پروانگی

ز چهر تو کاخ عقل پر قمر خانگی

سلب نگردد ز تو شیمهٔ مردانگی

که شخص تو فطرتش از این نکوشیمه است

کیهان موروث توست خطهٔ تبریز چیست

کسری دربان توست پایهٔ چنگیز چیست

نزد دو ابرشت سرعت شبدیز چیست

از عظمت در برت شوکت پرویز چیست

که بهر شیرین هنوز شهره به هر جرگه است

حق ندهد خسروی عبث به هر تات و ترک

که بهر یک میش خویش گله سپارد به گرگ

سلطنت از ایزد است به مرد حملی سترگ

شهی سزا بر چو تو وجودی آمد بزرگ

کِش ز برازندگی گردون فرش ره است

شمارهٔ ۵ - ورودیه است

خیر مقدم بخرام ای بت سیمین صدرا

زادک الله تعالی شرفا والقدرا

رخ نما تا ببری ازسر خوبان غدرا

رفته همچو هلال آمده چون بدرا

آب ری خوب نشستت بمزاج و هاج

برسم اسب تو سرها بتراکم نگرم

در پیت دیده رندان ری و قم نگرم

چشمت آلوده بخونریزی مردم نگرم

دل خود را بخم طره تو گم نگرم

بسکه هرگونه دل آورده ای اندر تاراج

سخت عاشق کش و افروخته خد آمده ای

از کدامین در جنت بچه حد آمده ای

رفته ای همچو غزالان و اسد آمده ای

زآن منازل که تو با آن رخ و قد آمده ای

سرو و نسرین برد امسال ملک جای خراج

شاه را سست وفا یا تو فریبیدی سخت

ورنه بودش بکف از طره تودامن بخت

علم قد بلندت ظفر انگیز درخت

هوس تخت گرش بود تو را سینه چو تخت

طلب تاج گرش بود تو را زلف چو تاج

شد ورودت زچه رو بیخبر ای فتنه گل

تا بسوزم زخورت مجمره گرد کاکل

مژده زلف ترا باز دهم برسنبل

کوی توآب زنم از عرق چهره گل

ره تو فرش نمایم ز پرند و دیباج

حالیا رنجه از راه بکش جوشن سیم

جستجو کم کن از اقوام که الملک عقیم

می ذخیره است مرا بهر تو از عهد قدیم

بنشین فارغ و می خورکه بفتوای حکیم

خستگی را بجز از می نبود هیچ علاج

نی غلط گفتم ای ماه زشرمت اخرس

تو بهمراه امیر آمدی این عیشت بس

آسمانراست بدین منزلت و قدر هوس

خدمت میر چو خلد است و بخدا اندرکس

نشود خسته دل از رنج تن و سوء مزاج

چون رها سخت کمان تیر خود از شست کند

گذر اندر جگر شیر نر مست کند

نیست را همت مردانه او هست کند

گرز او اوج حصین حصن عدوپست کند

گر فراتر ز بروج فلک استش ابراج

ایکه بر خلق بهین دور جهان دوره تست

دوست را پایه زتو سخت شد و دشمن سست

از تو گردید شکست همه آفاق درست

از برتخت ملک آمده به زنخست

همچو احمد که به آمد زنخست از معراج

شمارهٔ ۶ - در تهنیت مولود مسعود مرکز دایره اصطفا خاتم الانبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه و آله

فرق دو جهان یافت زمیلاد نبی تاج

وز بانگ بلال طرب اندوه شد اخراج

رفت افسرکفر از فر اسلام بتاراج

ای ترک من ای زهره زهرات دهد باج

وی طره تو نافه گشای شب معراج

می ده که رسد موکب مولود محمد

ای پیش نکو چهره تو حور بهشتی

پوشد بستبرق رخش از خجلت زشتی

حسنت ارم مکی و فردوس کنشتی

طوبی زقدت وام کند پاک سرشتی

زان کوثر می آر مرا کشتی کشتی

کآفاق شد امروز به ازخلد مخلد

ای زاده نقره تنت از صافی عنصر

زنگار سلب حقه شنجرف تو پر در

گرد رهت اکسیر مس اهل تبحر

نبود برخ طلقی تو تاب تصور

حل گشت کنون عقده دین رو بتشکر

محلول زر انداز بسیماب معقد

از ساحت گلزار عیان جنت موعود

در حنجره مرغ نهان نغمه داود

شد مست مگر بلبل از این جلوه مقصود

کو قافیه از دست دهد در زدن رود

این بوی گل از چیست چنین فرخ و محمود

گر آب نخورده زخوی چهره احمد

ای امی داننده هر علم کماهی

در فقر الی الله زده ای سکه شاهی

فرقش زفر افسر لولاک مباهی

در عالم قدسش نبود نام تناهی

با آن همه تشریف عنایات الهی

در عالم تجرید چو او نیست مجرد

در جمع رسل مشتهر از سید مطلق

یعنی همه را هستی از او گشته محقق

در مزرعه قدرتش افلاک مطبق

کمتر بود اندر نظر از دانه جوزق

آن خواجه کونین که از بندگی حق

شد بندگیش مایه اجلال موبد

از آب بقا خضر زد آن رطل گرامی

گز خاک درش یافت خط پیره غلامی

در هیچ پیمبر ز برازنده مقامی

یارای نطق نیست در آن حضرت سامی

پر غیب و شهود از وی و این مردم عامی

تا زنده پی او بسوی گنبد و مرقد

ای آنکه زلال هممت گرد زلل شست

از تو گل توحید ز دلهای امم رست

بشمارم اگر واجبت این گفته بود سست

ورگویم ممکن لقب سعد نهم بست

تو درهمه عالم و عالم همه در تست

محمود بود ممکن و ذات تو بلا حد

شمارهٔ ۷ - در تهنیت عید رمضان

شوال رسید و مه روزه بسفر شد

جای من ازو تا بسفر شد به سقر شد

در یزد ز بی بادگیم عمر هدر شد

زین موطنم اوقات بنفرین پدر شد

تنها نه همینم رمضان بی می سرشد

کز بیم امیرم همه ماهی رمضان بود

آنم که بجز سوی می ناب نرفتم

آنچیز شدم مست از او آب نرفتم (؟)

تا شب نزدم یک دوسه بط خواب نرفتم

هم خواب بجز بابت نایاب نرفتم

بی می عطش ار کشت پی آب نرفتم

می قوت جان و کز کم قوت روان بود

سختا که بیزد آمدم و شاهد و می نیست

زان سخت تر این غم که مرا پای بری نیست

این ملک دروغست خود از دوره کی نیست

شهری که در او میکده نی داخل شی نیست

امروز اگر نقل و می و بربط و نی نیست

این کیفر آن کاینهمه بی حد وکران بود

ای ترک بگو چاره ام اندر پی می چیست

خواهم که مریض افتم و تدبیر جز این نیست

آنگاه ببینیم که دارنده می کیست

بگرفته که بیمارم و نوشم که مداویست

من راستی آنست که بی می نکنم زیست

تا هست چنین باشد و تا بود چنان بود

آوخ که زمیر اجل آن اصل شهامت

نظمی نه که می بتوان خورد سلامت

یا اسم دوا باید یا ترک اقامت

وی هم بشناسد همه قسمش بعلامت

این هوش و فراست نبود غیرکرامت

زیرا که بهره ره که شدم آگه از آن بود

یزدیست که از نان کس اگر وصف بیان کرد

خوردند زبانش که بدان وصف زنان کرد

میر آمد و زد یکتنه سلب هیجان کرد

کشور همی آباد به لشکر نتوان کرد

احیای دل خلق بتدبیر و لسان کرد

وین کارنه در قوه شمشیر و سنان بود

ای قطب زمین ای فلک الاطلس احسان

ای صورت دانائی و ای معنی انسان

هر مشکلی از فکرت نقاد تو آسان

دانی ز جلادت قلل و ودای یکسان

گر چرخ کشد کینه نگردی تو هراسان

آری هنرش پیش نرفت آنکه جبان بود

شمارهٔ ۸ - در تهنیت عید رمضان

کیخسرو عید آمد با فر جهان آرا

بر افسر کاوسیش شکل مه نو طغرا

پور پشن غم را زد بلبله برخارا

از قامت ترکانش فرخ علم دارا

وز طلعت خوبانش آئینه اسکندر

هرگوشه بتی حور حوری چو بهشت از روش

روش آیتی از قبله، قبله خجل از ابروش

ابروش کشیده تیغ تیغ اخته برآهوش

آهوش بقصد دل دل شیفته از گیسوش

گیسوش زسر تا پا پا روح روان تا سر

آن مغبچگان شهر در زلف زده شانه

دلهای پریشانرا آراسته کاشانه

برطره اشان شیدا فرزانه و دیوانه

بر مار اگر افسون خواندند شد افسانه

هان زلف بتان بنگر ماری بود افسونگر

هر سوبتی از مستی می خورده و خون کرده

افتاده و سیمین دست بر سرو ستون کرده

وان زلف کجش حلقه در گوش جنون کرده

مخض دل ما بردن از سحر و فسون کرده

در جامه نهان شمشاد بر مژه عیان خنجر

آن دخترکان چون مهر مهری مه تو غبغب

غبغب بفرازش مه مه راست زمو عقرب

عقرب ختنی نافه نافه ظلمانی شب

شب را زخویش پروین پروین همه گرد لب

لب نغمه سرا ناهید ناهید پر از اختر

ترکا نفحات می از نافه اذفر به

رخساره ام اصفر شد زان راح معصفر به

پرکن قدحم کامروز صهبای موفر به

ای سینه صاف تو چون بخت ملک فربه

وی موی میان تو چون دشمن شه لاغر

شه معتمدالدوله آن داور شه اجداد

برسده او امجاد رخسا پی استسعاد

خرگاه شکوه وی دارد زنجوم اوتاد

شاهی که وجود اوست قطب فلک ایجاد

بل برفلک ایجاد یمن قلمش محور

ای زاختر اقبالت اجرام در استظهار

در عالم تمکینت گوئی فلک دوار

رعب تو حوادث را در دیده خلد مسمار

ثابت بود از هستیت این نه فلک سیار

آری نبود اعراض جز قائم بر جوهر

روزیکه زمیغ تیغ باران شر است (و)شور

خون جوشد چون طوفان از بام و درو تنور

پرگاو سرانرا کوش از لاتذر شیپور

هم روح چو پور نوح از فلک تن افتد دور

هم مرگ چو کشتیبان اندر فکند لنگر

زین وقعه که اندر قاف عنقا بودش زلزال

بر صلصل جان آمد تنگ این قفس صلصال

وز طرز صهیل و تک ختلی است عقاب آغال

هر گرد زغن آسا از بیم ببندد بال

تا دال پری تیرت چون بازگشاید پر

تا نام زفرهاد است ایام تو شیرین باد

تا اسم زگلگونست خنگ خدمت زین باد

از بار بد بهجت بر بزم تو تحسین باد

نزد حشمت پرویز از خیل مساکین باد

خصمت بدهانش زهر یارت بلبش شکر

شمارهٔ ۹ - درتهنیت عید غدیر و منقبت مولای متقیان امیر مومنان علی بن ابیطالب (ع)

ای بعذایرت بسی عاشق را دل است گم

عذر بنه بزیر پا وزسر انبساط قم

وجدآور بهفت آب رقص افکن بچارام

وزخم می بجام کن کاینک در غدیر خم

گشت وصی مصطفی صدر نشین لو کشف

درگه رجعت ازحرم فخر عجم شه عرب

بهر وصایت علی آراست منبر از قتب

باوی برشد و ورا بستود از پس خطب

گردید آستین فشان ناقه صالح از طرب

زد بجهاز اشتران گام چو شحنه النجف

دست بدست بانبی چون بزبر ز پست شد

دست خدایرا خرد بندة پای بست شد

هوش ز خم رفعتش می پخشیده مست شد

سود چو پای برقتب عرش برین زدست شد

کز چه ز پای او مرا دست نداد این شرف

بین شهود و غیب ازو یافت یقین و رفت شک

او قدم و حدوثرا هست چو حس مشترک

خصم ز لوح خامه اش خوانده مفاد قد هلک

اختر شوکت ورا کثرت سرمدی فلک

گوهر فطرت و را وحدت ایزدی صدف

برسخط و محبتش جزیه دهند خیر و شر

در ملکوت حشمتش دانده حشر پی حشر

فطرس از سلیل او شد بجناح مبتشر

شیطان در مفاخرت بگذرد از ابوالبشر

گر بطریق التجا دامنش آورد بکف

ایکه چو در غلامیت حلقه کشم دو گوش را

حلقه کعبه برکشد از حسدم خروش را

وقف توکردم از ازل دانش و عقل و هوش را

در شعف اندر افکنم طایفه سروش را

خاصه چو بر سلاله ات مدح تو خوانم از شعف

میری کز نژاد شد بدر عرب خور عجم

وز سخن و سخا بود موسی کف مسیح دم

فخر کند ز دوده اش مشعر و زمزم و حرم

سبط امام هشتمین نواب آنکه از کرم

مخزن عالمی بود در نظرش کم از خزف

ای پدر از پس پدر داشته عز مولوی

ناید یک ثنای تو دردو هزار مثنوی

خامه تو حسام دین گاه فتوح معنوی

کس بصفات نیک خود در همه عمر نشنوی

گر نگری ورق ورق در اخبار ماسلف

شمارهٔ ۱۰ - در تهنیت عید صیام و تبریک مقرب الخاقان حسینقلی خان سعدالملک

ای رخ سعد اخترت فتنهٔ دل‌های قوم

چشم تو بیدار را راهزن آمد به نوم

روی بشو مو بتاب ز سر بنه خواب یوم

که آخر از کم‌دلی سپر بینداخت صوم

چو تیغ شوال ماه گشت برون از غلاف

پیر مغان باز دوش جانب خم رو نمود

خشتش از سر گرفت میکده خوشبو نمود

منادیِ میْ‌کشی روان به هر سو نمود

صافی چون شد افق هلال ابرو نمود

چو عکس شمشیر زر درون مراه صاف

شیخ به جمع مرید گرچه بسی خسته شد

ز بیست چون رفت چار جمعش بگسسته شد

به چار چون سه فزود دکان او بسته شد

سلخ چو رفت چار جمعش بگسسته شد

بس که به منبر سرود هی سخنانی گزاف

حالی رعب از عوام به شیخ سالوس بین

به بزم رقص از خواص شوخ شکر بوس بین

به شاهد آیین نگر به زاهد افسوس بین

به جای موذن به کوی ولولهٔ کوس بین

که افکَنَد از شکوه به سقف گردون شکاف

در رمضان ای پسر ز چهرت اقبال رفت

ز طره‌ات تاب شد ز خال تو حال رفت

ولی نه تنها به تو بر این منوال رفت

به من هم ایام صوم ماهی چون سال رفت

سوخت بس از هجر می ز حنجرم تا به ناف

میم لبا روزه برد مکارمت از صفات

بس الف قد تو دال شد اندر صلات

جیم دو زلفت نشست چندی چون دزد مات

کنون بیا و بیار میی چو عین الحیات

که زد علم جیش عیش ز قیروان تا به قاف

نگارکان دزد هوش به نرگس مستشان

ز جعد عنبرفروش سرها پابستشان

تیر ستم بر قلوب جهنده از شستشان

مغبچگان جفت جفت به دست همدستشان

چون دو وشاق عزب به شامگاه زفاف

شمارهٔ ۱۱ - در عید غدیر و منقبت پادشاه عرش سریرحضرت امیر علیه سلام الله الملک القدیر گوید

زد ای وشاق غدار عید غدیر خرگاه

باوی سپاه وحدت از ماهی است تا ماه

رایات خرق عادات در موکبش زلل کاه

فرش به خم روئین گوینده انا الله

کرش بنای زرین گوینده اناالحق

هرگوشه گلبنی شوخ شوخی زمی سراشیب

شیب دوسنبلش مشک مشکی چو روح در طیب

طیبش زخرمنی گل گل را بنفشه اش زیب

زیب آن بنفشه بر سرو سروی کش از ذقن سیب

سیبی بصافی آب آبی زخور معلق

از جام شکر در سکر ترکان سیم صره

وز گوشواره زر زینب فزای طره

در دلبری سبک خیز چون شاهباز جره

از سینه درخشان محسود لوح نقره

وزغبغب بلورین معبود گوی زیبق

یکجا مهی محجب بی پرده از خلایق

می خورده در صوامع خون کرده در خوانق

عشاق ازو موله رندان بدو ملاصق

دل را غم لبانش افگنده در مضایق

جانرا پی دهانش هستی شده مضیق

خرگاه در ترقص ترکی چو بدر تابان

درچنگش آذری آب از پارسالی آبان

در سیر آنشمایل خلقی فره شتابان

خوانده میان او موی خیل دقیقه یابان

او طعنه زن برایشان زین نکته تدقق

ای فتنه ساز عاقل از عشوه خرد سوز

وی غارت قبایل از غمزه بد آموز

هان قد بشادی افراز هین رخ بعشرت افروز

رونق فزا زباده در کام بزم کامروز

کار ولی والا ازحق گرفت رونق

یعنی علی عالی مصداق فیض خلاق

آن مصدر مشیت آن نجم اول اشراق

اعناق کن فکان را اثبات و نفیش اطواق

هم امر و نهی و جحدش بر ذوالجلال مشتاق

هم اسم و فعل و حرفش از کردگار مشتق

اوکرد نار نمرود نزهتگه مورد

او خواست تا ز داود آهن شود مزرد

او داد خضر را آب از هستی موبد

او باید الهی فرمود شمس را رد

انگشت مصطفائی گر کرده ماه را شق

بر فرق هفت آبا زو چار کنگره تاج

صدره زشش جهه یافت آنسوی سدر منهاج

یک پله از جلالش رشک هزار معراج

درقطره دهد جای هفتاد بحر مواج

وز ذره کند خلق نه طارم و مطبق

ای شهسوار دلدل وی آفتاب لاهوت

ای رانده خنگ توحید برپهن دشت ناسوت

قرپوس ابرشت را خور شمسه زیاقوت

با این فر شب و روز دهر دو رنگ فرتوت

اندر صطبل حکمت چون توسنی است ابلق

شمارهٔ ۱۲ - در تهنیت عید قربان

عید قربان بود ای لعبت شوخ سپهی

راست خیز از پی احرام و بنه کج کلهی

وز صفا هر وله آموز بدان سرو سهی

رخ فرو سا بحجر تابری از وی سیهی

همچو کز نقره شود بذل سپیدی بمحک

ایکه برد ازکف ما صبر تو مفتاح فرج

بتولای تو رستیم زتکلیف و هرج

حاجیانرا بپرستیدن بیت از تو حجج

کس مناسک نشناسد زتو امسال بحج

محرم کعبه شوند از همه افواج ملک

عمل حلقه ما با تو زحیرت تکبیر

دست در حلقه زدن حک شده از لوح ضمیر

حلقه وش بی سر و پائیم و سرا پا تقصیر

حلق خلقی چو در آن حلقه مویست اسیر

سزد ارگشته زدل حلقه بیت الله حک

طفلی و با توکه فرمود بیا هر وله کن

نیست حج واجبت از شیخ برو مسئله کن

یا زما دور شو و طی چنین مرحله کن

از رخی آفت حج رحم برین قافله کن

کاندر آنجا که توئی زهد شود مستهلک

بر چه مذهب تو مگر معتقد ای نوش لبی

کآفت اهل منی زآن حرکات عجبی

مست اندر عرفات ازبط بنت العنبی

ازعجم دست کشیده پی قتل عربی

مرحبا تا چه کند حسن تو الله معک

عشق لبهای تو بازار تذکر شکند

ناز حسنت دل ما را بتصور شکند

توبه را غمزه ات از روی تهور شکند

دست جمال فتد گردن اشتر شکند

که زحمل چو توئی برد زدلها مدرک

فرقه بر سر وصل تو بهم در جدلند

جوقه از غم هجرت بخیم معتزلند

در بر محملت احرار برقص جملند

قومی آنسان بتماشای رخت مشتغلند

که نسازند طواف حرم حق بکتک

بنه ای ترک پسر خرقه تدلیس بجا

زاهدانرا بدل از شاهدی انداز فجا

خوف عشاق بدل کن زترقص برجا

توکجا زهد کجا سبحه و دستار کجا

درخور بوسی و بزم و طرب و جام کزک

حمل جملی که بود هودجت ای مایه ناز

نه عجب از طرب آید اگر اندر پرواز

ولی این پیشه بسوز و مئی اندیشه بساز (؟)

تکیه گه چون کنی از خار مغیلان حجاز

توکه رنجیدی اگر داشتی از گل تو شک

ازتو زیبد که بدوش افکنی از زلف کمند

خاصه اکنون که جهانده بجهان عید سمند

خیز و از چهره ستان باج زترکان خجند

قبله خود بجز از درگه آصف مپسند

تا زمین بوسیت از مهرکند ماه فلک

آن وزیریکه بشه بست دل و از خود رست

کمرش را ملک اندر سعد الملکی بست

ظلم برخاست زکیهان چو وی ازعدل نشست

تا که بردست وزارت قلم آورد بدست

پای مردم نتراود زحسام و بیلک

کار آفاق رواج ازهمم کافی داد

نظم جمهور بپردانی و کم لافی داد

درد هر ناحیه را داروی بس شافی داد

عزتش حق زبرازنده دل صافی داد

کس زحق عزت نگرفته بزور و بکمک

ایکه حکم تو چو تقدیر روان برافلاک

گوهرت جرعه کش از موجه بحر لولاک

رنجه در پهنه قدرت قدم استدراک

شرفه قصر جلال تو فراتر ز سماک

پایه کاخ شکوه تو فروتر ز سمک

هرچه کلک تو نگارد ز رشاقت افصح

زده اقوال تو از خمکده وحی قدح

گیتی اندر زمنت مبشر از قد افلح

دوستان را که بود از درجات تو فرح

دشمن ار دیدن آن را نتواند بدرک

آصفا خاطر جیحون ز تالم فرسود

گرچه اغلب ز عطایت بتنعم آسود

چه غم ار ملکت موروث مرا خصم ربود

کز بتول آنکه خداوندی جیحونش بود

کرد با حیله و تزویر رمع غضب فدک

آدمی زاده گر از قرض برآوردی دم

اینک آفاق بزیر دم من گشتی گم

ولی از شرم تو خاموشم و خون خور چون خم

گر رسیدم بری و رسته شدم زین مردم

زیر دم خروشان می نهم از هجو خسک

تا فلک دور زند یکسره دوران تو باد

تا بود کیوان چوبک زن ایوان تو باد

تا چمد مهر چو گو درخم چوگان توباد

جان احباب خصوصا من قربان توباد

بدسگالت نشود از غم و اندوه منفک

شمارهٔ ۱۳ - وله

حبذا اردوی شه کآرد سپهرش التجا

شمس را باشد قباب خیمهایش پیشوا

منتظم خیلی چو انجم در خیامی چرخ سا

گر صدا خیزد زگردون زان خیم خیزد صدا

ور خلل افتد در انجم بنگری زایشان خلل

کرده نعمای بهشت از بارگاه شه ظهور

آب گردان گرد خرگاهش چو تسنیم و طهور

خلدوش با هر خوشی نزدیک و از هر رنج دور

عیش موجود اندر او چون در ارم غلمان و حور

طیش معدوم اندر او چون در حرم لات و هبل

بند زر از خسروی خرگه بمیخ آهنا

همچو اژدرها که بر پیچد بگرد بهمنا

نی مجسم رای سام از کله روئین تنا

یا سر زلف منیژه حلقه زن بر بیژنا

یا کمند رستمی بر گردن کاموس یل

گرد اردو و از قراولهای شه مریخ گاه

نگذرد آنجا زبیم از وهم اگر افتد کلاه

آسمانرا بی اجازت بر امیری نیست راه

هرشبی گردد زمین چون چرخ پر خورشید و ماه

بس شود اطراف هر مخیم مشاعل مشتعل

زیر حبل چادرشه کهکشان را ضیف بین

در عمادش وضع محور را زکم وکیف بین

فتنه را کالا در آن مامن بمیل و حیف بین

نزهت اردی باردو در شتا و صیف بین

هان باردو رو زاردی خواهی ارنعم البدل

از سراپرده زمین چون آسمان پر دایره

دایره خط نقطه لب ماهی بهر یک نادره

میر هر خرگاه را روشن زبدری باصره

شب بوجد از بره آهو روز از آهو بره

صبح درفکر غزال و شام در فکر غزل

شاه فرماید چو عزم صید را بر خوش فرض

پر کند سهمش جهانی را زطول و عمق و عرض

پیل مست از دیده موران مفر خواهد بقرض

لنگ گردد پای در تحت الثری ازگاو ارض

تنگ گردد جای در فوق الثریا برحمل

خسرو صاحبقران روی ظفر پشت جنود

ناصرالدین شاه غازی مظهر غیب و شهود

حد انسان سد امکان صرف دل عین خلود

جان دانش کان بینش فصل جود اصل وجود

نور مطلق ظل حق ماه ملل شاه دول

نی کند تقدیر با تدبیر او چون و چرا

نی بود اوهام چون احکام او گردون گرا

نزد رایش نسبت اشراق برخور افترا

منظر لاهوترا زیبنده تختش ماورا

محضر ناسوترا فرخنده بختش ماحصل

ای شه میکال جان ای خسرو جبریل تن

وی سرافیلت بشیپور معسکر مفتتن

بردم تیغ تو عزرائیل را حب الوطن

نوک تیرک معنی الموت یاتی بغته

جان خصمت صورت قد غره طول الامل

شمارهٔ ۱۴ - وله

روزه بگریخت چو گشتش مه شوال ندیم

روح را صحبت ناجنس عذابی است الیم

بمقامی نشوند این دو بصد حیله مقیم

نی همانا رمضانست زشوال به بیم

که نپاید رمضان چون بدر آید شوال

رمضان گفت بعید این نه تقاضای من است

خورد آئین تو ناخوردن یاسای من است

شاهد آلای تو و زاهد کالای من است

اندر این کشور یا جای تو یا جای من است

کز دو خسرو بیک اقلیم شود ساز جدال

گفت شوال که انصاف در آئین تو نیست

بکس از روی طبیعت سر تمکین تو نیست

وز سرصدق زبانی پی تحسین تو نیست

بلکه لب نیست که سر گرم بنفرین تو نیست

نه بخوان تو موائد نه بطبع تو نوال

رمضان گفت که من پیک الهی سخنم

مالک روحم از آغاز نه مملوک تنم

از پی قوت جان مایل ضعف بدنم

نفس عزی و بدن بتکده من بت شکنم

که دراسلام بود عابد بت زاهل ضلال

گفت شوال کت این نیز خطائی دگر است

تن بود مرکب جان آنچه قوی نیک تر است

مرکب ارماند زره کوشش راکب هدر است

جان بعقبی زتن اندر خور خلد و سقر است

ورنه تن خلق نمیکرد خدای متعال

رمضان گفت که دنیا نه سرای طربست

کشتگاهی ز پی مردم عقبی طلب است

آنچه اینجا بنظر خار در آنجا رطب است

اشکت احراق براز تف خدائی غضب است

که جهانرا بود ادبار و جنان را اقبال

گفت شوال که موجود بمعدوم مده

عیش معلوم مبر وعده بموهوم مده

ملک نادیده کسش شرح برو بوم مده

میکشان راندم از نقمت زقوم مده

که ترا نقد سعادت دهد و نسیه و بال

راستی این رمضان بد مگر از راهزنان

که از او رامش مردان شد و آرام زنان

کاست اندام سمن پرورگل پیرهنان

خاصه دلدار من آن غیرت سیمین بدنان

که بهر عضو وی از روزه درافتاد نکال

سنبل پر شکن آشفته و بیتاب شدش

نرگس مست مریض آمد و بیخواب شدش

لعل میگون زعطش رنجه و بی آب شدش

خم ابرو کسل از الفت محراب شدش

ازنگه ناز و فسون رفت و زلب غنج و دلال

چشم چون آهوی رم کرده زصیادی چند

مژه چون خونی برگشته زجلادی چند

زلف چون دزد ستم دیده زشیادی چند

لب چو جادوگر مغلوب زنقادی چند

خال هندوئی کز تابش خور رفته ز حال

که برندان ببدی یاد نکو باده نمود

که بخوبی سخن از سبحه و سجاده نمود

که بعشاق عتاب از هوس ساده نمود

گاه بر صومعه تشویق نر و ماده نمود

گاه بر تافت رخ از حال وگرائید بقال

واعظانرا بصفا غاشیه بردوش کشید

آنچه گفتند چو در یکسره درگوش کشید

گرد کفش همه در چشم خطاپوش کشید

مقریانرا بصد اکرام درآغوش کشید

کز مناجاتش خواهند جمالی بکمال

من در او خیره که ناگه مه شوال آمد

نوبت ساقی و رامشگر و قوال آمد

ماه نو دید و از او بر قدحش نال آمد

باده نوشید و غزل خواند و نکو حال آمد

رست از زاهدی و شاهدیش گشت خصال

گفتم ای ترک پسر آن همه تلبیس چه بود

ره جبریل نهادن پی ابلیس چه بود

شیخ را شوخی تو موجب تقدیس چه بود

نزد رندی چو منت صوم بتدلیس چه بود

کز دل صاف دهم فرق صدیق از محتال

گفت چون آگه از این روزه سی روزه شدم

بود شعبان که بپر کردن صد کوزه شدم

از می یکمه فارغ چو ز دریوزه شدم

آخر از سطوت شهزاده چنان روزه شدم

گه گر از بیم خدا بود نبی گشتم و آل (؟)

ناصرالدوله ملکزاده آزاده حمید

که بکردار و بگفتار رشید است و وحید

نشناسد کف او قیمت طارف زتلید

چهر او دور ملکرا بود آراسته عید

بل به از عید کز ابروست مراو را دو هلال

دست اوگاه سخاپنجه بصد نیل زند

کوسش از نعره دم از صور سرافیل زند

شه بیمن رخ او آینه بر پیل زند

شمس را کلک وزیرش زسراکلیل زند

بیدقی زو کشد از چرخ بزین اسب جلال

نکند گوهر او جز بعطا هرگز میل

نی بود گوهر او اصل و عطایش بطفیل

طبع او چون یمنی کش بود از جود سهیل

زایر از حضرت او جسته همی لعل بکیل

شاعر از مدحت او برده همی زر بجوال

بشکار اوفتدش چون زدلیری آهنگ

گور گردد زفزع چرم بر اندام پلنگ

دریم از صولت او خشک شود کام نهنگ

اسب تازان بدم شیر فراز آرد چنگ

وز زمین برکند و افکندش بر دنبال

کوه را با دل او زهره هستی نبود

باده را باسخطش جرات مستی نبود

اوج گردون بر او جز که به پستی نبود

کارهایش زسر نفس پرستی نبود

کآنچه او کرد و کند خیر اناث است و رجال

ایکه مهر آیتی از چهره مردانه تو است

ماه افروخته افراخته پیمانه تو است

زایزد آبادتر از چرخ برین خانه تو است

اختر عقل بهر مرحله دیوانه تو است

نازش از دوره ات اندر شب و روز و مه و سال

آسمان خدمت خدام سرای تو کند

آفتاب از دل و جای سجده برای تو کند

لب برجیس بتسدیس دعای تو کند

سر ناهید بهر عید هوای تو کند

تا زند رود و برد سود و بر آید زآمال

توئی آنشه که سرت جسته زهوش افسر خویش

فخر هرکس بکسی فخر تو برگوهر خویش

گنجت ازعقده گشا خاطر دانشور خویش

عرصه را که در آن عرضه دهی لشکر خویش

میل تا میل زمریخ شود مالامال

در زمینی که سپاهت بشبیخون گذرد

موجه خون یلان از سر گردون گذرد

عمر آنکو بتو نامیخته مغبون گذرد

سا ئل از درگه تو با فر قارون گذرد

زتو نشنیده جواب و بتو ناکرده سئوال

داو را مهر تو از من بدگرجا نشود

بکجا تازد جیحون که بدریا نشود

دل تاج الشعرا بی تو شکیبا نشود

اگر امروز شکیبا شد فردا نشود

رفت و آید چو یکی تشنه که برآب زلال

جز بذیلت نزنم دست بدامان دگر

جز بکاخت ننهم پای بایوان دگر

جز بحکمت سرمن نیست بفرمان دگر

جز بکویت نکشم رخت بسامان دگر

که زمین با تو سپهر است و بقابیتو زوال

دست شل باده اگر زآنکه زدامان کشمت

پای من لنگ اگر از در ایوان کشمت

سر من بی تن اگر از خط فرمان کشمت

تخت بختم سیه ار رخت زسامان کشمت

که بود لطف توام مال و لقای تو منال

تو پناه دل کان خیز چو الوند منی

ملجا چشم گهر ریز چو اروند منی

بسخا و بسخن بند من و پند منی

نی خدائی تو مرا لیک خداوند منی

از خدا وزخداوند گریز است محال

تا فلک دور زند صبح و مساعید تو باد

زینب پشت زمین روی موالید تو باد

شه بعز و ملک العرش بتایید توباد

کار تقدیر بهر مساله تقلید توباد

قلمت جان جنوب و علمت روح شمال

شمارهٔ ۱۵ - در ولادت باسعادت در درج اصطفا حضرت خاتم انبیا علیه آلاف التحیه و الثنا

هاشمی خال من ای خواجه ترکان تتار

عید مولود نبی آمد و هنگام بهار

آن یکی را پر جبریل امین مروحه دار

و آن دگر باد مسیحی دمد اندر اشجار

هم از آنشد چو صنم خانه جهان پر زنگار

هم از این گشت تهی کعبه زسکنای صنم

عید را گیو سحر گاه بفرهنگ و نها

همچو کیخسروش آورد ابا فر و بها

فرودین داشت چو کاوس زخویشش او را

شد بطوس چمن وکاوه بستان مولا

هم از آن شد زهم اشکافته طاق کسری

هم از این گشت بهم بافته خیمه رستم

عید از ایمن غیب آمد و آورد زجود

آنچه موسی شده مدهوش جمالش بشهود

فروردین هم سوی میقات دمن کرد ورود

ساخت جلوه ید بیضای شقایق زخدود

هم از آن سبطی صفوت رسد از طور وجود

هم از این قبطی ظلمت غرق نیل عدم

عید آمد چو سلیمان وز صرصر باره

زاسم اعظم بسر دیو زلل زو خاره

فرودین بست چو آصف بسر از گل شاره

شاد مرغان پری عشوه اش از نظاره

هم از آن یافته بازوی نزاهت باره

هم از این تافته زانگشت رسالت خاتم

عید مانا زختن تاخته موکب بیرون

کاین چنین مشک طرب پاشد از اندازه فزون

فروردین هم به رهش ریخت زقربانی خون

خون قربانیش ازلاله هویداست کنون

هم از آن شد علم کفر زاسلام نگون

هم از این نامیه در باغ برافروخت علم

عید بجهاند زلاهوت بناسوت سمند

و اندر انداخت بذرات زتهدید کمند

فروردین خواست که یازد بخزان تیغ گزند

شد خزان زهره اش آب و بچمن رنگ فکند

رایت کثرت از آن تاز نباتات بلند

آیت وحدت از این تا بجمادات رقم

عید را عقل نخستین چو بسر افسر هشت

ایزدش بر زبر افسر لولاک نوشت

فرودین چرخ زد از شوق دو صد بریک خشت

برد او را ز ریاحین سپهی پاک سرشت

هم از آن گشت قلم پای وی از دامن کشت

هم از این شد بعلا دسترس لوح و قلم

عید ازعرش چو بر فرش پراکند نقاب

خرگه پرتو حق سود برافلاک قباب

فرودین کرد نثارش زسمن لعل مذاب

بلبلانرا بگلو از نغم آمیخت رباب

هم از آن در بصدف گیتیش از ذخر سحاب

هم از این در بشرف عالمی از فخر امم

مقصد کون محمد که در ادراک عقول

انبیاراست خداوند و خداراست رسول

وربهرعالمش از قدر خروج است و دخول

فرق نزدش نه زعمق و نه زعرض و نه زطول

همه اوقات عروجش سوی معراج وصول

زآنکه خلق است در او هجده هزاران عالم

اولین کنز غنا کز دو جهان داشت ابا

بود با آنکه بر او کوته کونین قبا

نافی جنس اله از بدنش کسوت لا

بهر اثبات هوالله بخرقه الا

گرچه ذاتش زحدوث است مزمل اما

این حدوثی است که شد همقدم آخر بقدم

وهم افتاده کلاهی زعلا پایه اوست

جان سبک جنبشی از عشق گرانمایه اوست

ابدی فیض ازل ذره (؟) پیرایه اوست

شرع طفلی بهین بعثت او دایه اوست

با وجودیکه جهان درکنف سایه اوست

بیخودی بین که نیش سایه زسر تا بقدم

ایکه گر پشه لنگی شودت داخل خیل

بجز ازکله نمرود نپیماید کیل

وان شبانیکه بگله خدمت گشت طفیل

تخت فرعون بزیر افکند اندر ره سیل

تارک مهر تو شدادوش افتد در و یل

گرهمه رخت کشد جانب کریاس ارم

دیدی آنوقت موالید ثلاث از ام واب

که مشیت بد استرون و تقدیر عزب

خلقت سر و علن از تو پذیرفت سبب

یافت حد از شرف هیکل تو رحمت رب

لقبت امی و علمت نه عجم را نه عرب

بابی انت و امی زچنین فضل و شیم

کوثر از رشک لبت اشک مروق دارد

طوبی از یاد قدت دوحه رونق دارد

جعد حور از نسمات گذرت دق دارد

خاکساریست که بهر تو ستبرق دارد

آدم ارخلد بهشت از طرفی حق دارد

که بهشتی چو تو جا داشت بصلب آدم

عقل در ممکن و واجب زتو میجست چو راز

ذوق گفتش بحقیقت رو و بگذر ز مجاز

چون نه ممکن که بواجب کنمش نام آغاز

خود چه واجب که به ممکن شومش دستان ساز

هست ممکن ولی افراشت چو شقه اعجاز

مو بمویش زند از واجب اوتاد خیم

ای نبی مدنی وی در درج ذوالمن

که دوصد موسی عمران برنطقت الکن

دارم امید که ننهی بخودم هیچ زمن

خواه در بسط فرح خواه که در قبض حزن

خاصه کز بغض سفرنک بودم حب وطن

چه شود کز تو شود گر دل صاحب ملهم

ملک التجار آن میر به مردی قائم

که بود ذات ورا فضل و فتوت لازم

تاج فرق فرق حاج محمد کاظم

آنکه چرخست بایوان وی از جان خادم

گردد آنگه که پی کشف سرایر عازم

حل شود مشکل خلق ار چه بود جذر اصم

نزد اموال وی اندوخته یم مجسم چه بود

پیش کاخش فراین بر شده طارم چه بود

حاسد اندر بر این جان مجسم چه بود

قدر دجال برعیسی مریم چه بود

به بر همت او ملک دو عالم چه بود

که ورای دو جهان رانده ز ادراک حشم

ماه و خور رانده ای از مخزن سیم و زر اوست

حاصل کون و مکان ما حضر محضر اوست

آسمان مفتخر از میمنت اختر اوست

نظر بخت بهر مرحله بر منظر اوست

قسم چرخ بخاک ره جان پرور است

در مهمی بضرورت خورد ار چرخ قسم

درضمیرش چو زحق رتبه الهام غنود

هوش او گرزن تاثیر زاجرام ربود

بست جهدش طرق ننگ و در نام گشود

ملک را دوره اش از هرجهتی نام فزود

غنم و گرگ زعدل ار ملکی رام نمود

عهد او گرگ نباشد که شود رام غنم

ایکه در تربیت ملک چو خورشید و مهی

وز شهامت فلک اندر زبر مصطبهی

باقالیم هنر خسرو دانش سپهی

آگه از سر ضمایر بهمان یک نگهی

ابری و بحری و مشنو که نبخشی ندهی

که بود لازمه پاک وجود تو همم

تا زمیلاد نبی روح برآید زفتور

تا ز نزدیکی اردی شود آذر مه دور

تا تراوش نکند فکرت جیحون رنجور

که بهر مرغی انجیر خوری نی دستور

هم مولف زتو برسفره نعمت بسرور

هم مخالف زتو در حفره نقمت بنقم

شمارهٔ ۱۶ - وله

ای به خم زلف تو حجله چینی صنم

خال تو در زیر چشم نا فه و آهو بهم

برهمنت آفتاب حلقه بگوشت حرم

خنده پدید از لبت همچو وجود از عدم

روی تو در موی تونور دو چارظلم

ای بدو مرجان تو عقده در رمندرج

نرم سرانگشت تو کلید گنج فرج

عشق تو عشاق را خوبتر از هر نهج

قامت ما شد کمان ابرویت از چینت کج

تیر تو بر ما نشست چشم توکرد از چه رم

گرچه بود نرم تر زاطلس چیست عذار

لیک کند نرمیش بردل ما خارخار

مشک تو ناهید پوش سرو تو خورشید بار

با رخت از روشنی بود مه و مهر تار

برلبت از نازکی بوسه نمودن ستم

بازتر از خون کیست خنجر نازت بمشت

کآرزوی آن مرا زخم نخورده بکشت

در رهت اندوه و رنج راحت خرد و درشت

بهر زمین بوس تست گر شده ام گوژپشت

چونکه سپهر برین پیش ولی النعم

سجده بخاک درش مایه نور جباه

ناصیه آفتاب برسخن من گواه

نعل سم بادپاش حلقه کش گوش ماه

رایت منصور او آیت فتح سپاه

قبه خرگاه او جنه جند و حشم

ایکه بدیهیم تو عرش برین داده بوس

در بر منجوق تو گونه خورسندروس

فوج ترا اوج چرخ توشه کشی چابلوس

مهابتت بشکند سطوت افغان بکوس

رعایتت جان دمد در تن شیر علم

جرعه کش مهرتست هر چه بگیتی بقا

ریزه خور قهرتست آنچه بگیهان فنا

تابع امرت قدر مطیع نهیت قضا

خوف موبد بود از تو گسستن رجا

عز مخلد بود برتو شدن معتصم

روزی کز توسنی خنگ رجال نبرد

گرد زغبرا زنند برفلک گرد گرد

پیچد از آوای کوس دردل البرز درد

گوشت بچشمه زره جوشد ز اندام مرد

بس بدل آید زگرز بر سمن او درم

ناگه گیری بر اسب چون تو زصرصر سبق

بیلکت از پیلها باز نوردد ورق

زان همه گردان کتی سد مجال نطق

از دم تیغت که هست جوهر تأیید حق

خصم شود منهزم ملک شود منتظم

میرا این نغز شعر که غرق معنی بود

زحسن مضمون بکر یکسره حبلی بود

باکره و حامله این خوش دعوی بود

نی نی اشعار من مادر عیسی بود

که در بکارت پراست ز روح قدسش شکم

تا که بگرید غمام بخت تو در خنده باد

تا که زند خنده برق خصم توگرینده باد

ز رفته ات خوبتر زمان آینده باد

نخل مراد تو سبز بیخ غمت کنده باد

معاندت مبتذل معاونت محتشم

شمارهٔ ۱۷ - وله

دختری مشغله سوز و پسری شعبده ساز

دیرگاهی است که درکاخ منند از سرناز

دختر از دوده لیلی پسر از خیل ایاز

من چو مجنون و چو محمود از ایشان بگداز

گهم این یک بنشیب و گهم آن یک بفراز

گشته زین هردو مرا آخر عمر اول غم

دخترک گاه زدر دست برنجن خواهد

گوش از آویزه یاقوت مزین خواهد

اطلس املس و دیبای ملون خواهد

برخلافش پسرک مغفر و جوشن خواهد

تیغ هندی گهر و مرکب توسن خواهد

بل کند خواهش خود بیش کز او ناید کم

دخترک از گهر اسباب تجمل طلبد

طوق و خلخال و زر و سیم و تمول طلبد

زین بتر مسلک تولید و تناسل طلبد

پسرک ساقی و صهبا و تنقل طلبد

جان فزا طوطی و دل باخته بلبل طلبد

گاه از مهر بوجد است و گه از قهر دژم

دوش در مجلس مستی ره افسانه زدند

هر یک از فخر بهم طعن جداگانه زدند

بر سر یکدگر آخر بط و پیمانه زدند

دف بچنگ آخته برخویش و به بیگانه زدند

شمع گشتند و شرر بر دل پروانه زدند

فتنه خاست که ننشست بصد پند و قسم

دخترک گفت پسر را که برو لاف مزن

که تو در نزد خردمند نه مردی و نه زن

یکدو روزی که نرسته است خطت گرد ذقن

بدهی کام دل از رخت نو و راح کهن

چون خطت رست چمی با عسس اندر برزن

گاه از زیرکشی نعره و گاهی از بم

پسرک گفت بدختر که عبث یاوه مگو

کز ازل آب من و تو نرود در یک جو

تو بباطن همه دردی و بظاهر دارو

ذره نامده پشت تو مطابق بارو

خود بتلی زگل آراسته مانی نیکو

کش بزیر است چهی ژرف پر ازخار ستم

دخترک گفت پسر را که ناز زچیست

آنچه اندر قصب تست مگر با من نیست

مرا ترا کس ندهد ره چو رسد سال به بیست

خود مرا عاشق در بیست فزونتر ز دویست

بنگر آن مرد که از زن نه پدید آمده کیست

باشد ار ماه عرب یا که بود شاه عجم

پسرک داد بدختر ز سرکینه جواب

کی دو صد یوسف ازکید به زندان عذاب

گرچه هر چیزکه در من بتو هست از همه باب

لیک شد خانه ات از شومی همسایه خراب

مرمرا هست یکی تافته گوی از سیماب

که بچوگان یلان آورد از سختی خم

باری افتاد در ایشان چو بدین سختی جنگ

زلف یکدیگر بگرفته وکندند بچنگ

بسکه بگسیخت خم طره از آن دو بت شنگ

کاخ من تبت و تاتار شد از بوی و برنگ

عاقبت جستم و بگرفتمشان در برتنگ

گفتم از مهر ببوسید مه عارض هم

ورنه شد صبح پدیدار و عجب نیست بسی

که سراج‌الملک این قصه نیوشد ز کسی

وانگه او را چو به جز نظم نباشد هوسی

بندتان بنهد (و) نبود بشا دادرسی

آن سراجی که بود شمس از او مقتبسی

نازد از پرتو او روح نیاکان بارم

جلوه اختر از انوار سراج الملک است

گرمی شمس ز بازار سراج الملک است

آسمان نقطه پرگار سراج الملک است

ارض پر زینت از آثار سراج الملک است

مست فخر از دل هشیار سراج الملک است

طبع او بحر نوال و دل اوکان کرم

در غنا شهره بود خصلت درویشی او

زیستن با فقرا مرهم دل ریشی او

دیرها جمله حرم شد ز نکو کیشی او

پس فتد چرخ چورانی سخن از پیشی او

ظل شه را ظفر از مصلحت اندیشی او

نبود امروز بدانائی او در عالم

کیست آن غمزه کز همت وی نی خرسند

چیست آن عقده که نی حل ورا نیرومند

نزد محکم دل او باج فرستد الوند

عرش با فرش رهش خورد نیارد سوگند

نیست در خلق کس ازخلق زمینش مانند

تا بخلق فلک الله تعالی اعلم

ای ملک مرتبت انسان و جم آئین آصف

کز نگینت بود انگشتری جم بأسف

آنقدر از همه سو روی نهندت بکنف

که ترا رنجه ز بار ضعفا گشته کتف

بس عجب نیست اگر از شرف چونتو خلف

در جنان منت حوا کشد از جان آدم

گرچه صد چون منت از خیل ساکین بدرند

ولی از جود تو لعل افسر و زرین کمرند

سیم کم ده بهل آن چیز که دادی بجوزند

یا بکنجی برسانند چو گنجی ببرند

درم و در برت از خاک بسی پست ترند

چه خطا رفته زدریا چه گنه کرده درم

کوچکانرا زبزرگی بسراغ همه ای

وزسبک عزم گران ساز ایاغ همه ای

از رخ فرخت آراسته باغ همه ای

وز کف کافیت اسباب فراغ همه ای

در صف خیل ملک چشم ] و [ چراغ همه ای

زآن سبب شه بتو در این لقب آمد ملهم

راز دانان عرفائی که بکیهان علمند

در حضور تو ندانسته صمد از صنمند

بخردان پیش تو چون پیش سمینی ورمند

نی نی ارباب خرد نزد وجودت عدمند

بازوی رستم و دست تو بگوهر چوهمند

لیکن آن جانب شمشیر شد این سوی قلم

تا دمد مهر خجل از رخ نواب تو باد

تا چمد مه بزمین بوسی بواب تو باد

تا بود چرخ بساط افکن حجاب تو باد

تا درخشد سحر افسرده زاتراب تو باد

حور و غلمان خدم حجره احباب تو باد

نیکخواهت به نعم غلتد و خصمت به نقم

شمارهٔ ۱۸ - وله

ای مه که قد تست فتن زا قیامتی

نی نی زقامت تو قیامت علامتی

بر رخ نمانده باز چو باب سلامتی

بازم مجو بسجن سکندر اقامتی

هل خیمه را فرود و بکش رخش زیر زین

جائی که بازسخره عصفور می شود

نار از زبانه طعنه زن نور می شود

مرد بصیر مسخره کور می شود

بهرام کشته از لگدگور می شود

نادان کند تمکین و کودن شود مکین

هان ای زحل مگوی که من نحس اکبرم

نجمت بسم توسن تربیع بسپرم

بالله که در نحوست من از تو بدترم

هش دار کز مقارنه تیره اخترم

ناگاه محترق شودت چرخ هفتمین

هان ای خجسته برجیس ای کز توفقت

در کوکبی نیامده تاب تطابقت

کم عشوه کن نه مشتریم برتعلقت

نارم پی قران سعادت تملقت

گر صد هزار قرن و بالم بود قرین

هان ای ستاره سوخته مریخ دشنه زن

هر چند تیغ بازی این جا سپر فکن

رنجه مکن سرین خود از شاخ کرگدن

گشتم سته بترس که این فرقدین من

هم موی مژه اش شده مریخ آفرین

هان ای سر بریده زتن خیره آفتاب

کز زن مزاجی تو دوچارم در انقلاب

پس کش عنان و اینقدر از کین مزن رکاب

من برهمن نیم که ز کیدت باضطراب

سایم ز روی عجز بخاک درت جبین

ای زهره شادزی که بد از من تو نشنوی

با مطربان مرا بچه زهره است کجروی

هان دور دورتست بزن راه پهلوی

نشگفت مطربی کند از جای خسروی

این عهد اگر زدخمه درآید سبکتگین

هان ای عطارد ای قلمت قاید پلیس

رخساره ات گرفته تر ازخصلت خسیس

اکنون که جوش دیگ تو شد وقف کاسه لیس

دژخیم ترنشین و براتم به یخ نویس

هر چم شود نصیب زمحصول مآء وطین

هان ای قمر عبث به پی غدر میشوی

گه در نعال و گاه سوی صدر میشوی

زین ژاژ ترکتازت بی قدر میشوی

تو خود گهی هلال و گهی بدر میشوی

تا کی کنی بنقص کمالات من کمین

من از عطش اگر مقر اندر سقر کنم

مشنو که چشم عجز بآب خضر کنم

با حکم خویش حلقه بگوش قدر کنم

آنم که خامه را چو پی هجو سرکنم

صبح ازل گریزد زی شام واپسین

گو کس پژوهشم ننماید که کیستم

دراین بلد اسیر ندامت زچیستم

من طالب پژوهش افلاک نیستم

زیرا که من بیزد غم افزا نزیستم

جز در پی ثنای خداوند راستین

محمود خان مهین ملک العرش راستان

کآزرم شوکتش کشد ارواح باستان

دستان ملک داریش آنسوی داستان

بر جای پاسبان فلکش رخ برآستان

برجای دست بحر محیطش در آستین

تا فکرتش گره زده با راز چرخ جیب

گیتی پر از هنر شد و کیهان بری زعیب

صدق و صفا فزود و بپرداخت شک و ریب

هم خواند اقتضای قضا را بلوح غیب

هم راند ازکمان گمان ناوک یقین

ایصاحب صفات خوش از فر خجسته ذات

از خاک درگه تو خجل چشمه حیات

بارای تو عشا زده سر پنجه با غدات

ازقهر تو فتد به بنین حیض چون بنات

با لطف توبنات برد سبقت از بنین

بر بوی آنکه روح نیا گردد از تو شاد

هردم برسم خان خلیلی بعدل و داد

وه زین برادری که چنین دلکش اوفتاد

طوبی له آن پدر که چو در خلد رو نهاد

زوماند این دو تن خلف الصدق جانشین

تو امر بر قدرکنی او نهی برقضا

تو رنج را شفائی و او گنج را بلا

تو برخصیم خوفی و او بر محب رجا

توطیش را فنائی و او عیش را بقا

تو رزم را یساری و او بزم را یمین

تو مرجع افاخم و او ملجا رجال

تو فیلسوف مشرب و او فلسفی مقال

تو مظهر درایت و او مظهر جلال

تو آیت تبحر و او رایت کمال

تو بهجت مصور و او حجت مبین

تو کعبه معانی و او قبله صور

تو قلب آفرینش و او قالب ظفر

تو مدرک الحقایق و او کامل النظر

تو فتح باب خیری و او سد راه شر

تو از خرد سرشته و او از هنر عجین

تو بحر علم موجی و او ابر فضل بار

توکوه چرخ صدری واو عرش خاکسار

تو صرف احتشامی و او محض اقتدار

پهلوی کفر از رقم رعب تو نزار

بازوی شرع از قلم لطیف او سمین

عکسی است پیش رای تو این مهر مستنیر

خشتی است نزد کاخ وی این چرخ مستدیر

تو جود را بشیری و او بخل را نذیر

تو بخت را مظاهر و او فتح را مجیر

تو تخت را محافظ و او تاج را معین

ای دو منعمی که یک آمد نعیمتان

یکروح در دو تن زخدای کریمتان

رسوا چو یکدو قافیه من خصیمتان

ارجو که از تموج جود عمیمتان

خیزد زطبع حضرت جیحون در ثمین

تا ماه و مهر را بدر از چرخ نی عبور

تا چرخ زاید از روش مهر و مه دهور

تا در کسوف مه کند از مهر سلب نور

هرساعتی ز دور تو بالاتر از شهور

هرآنی از زمان وی آنسوتر از سنین

شمارهٔ ۱۹ - درتهنیت عید غدیر و منقبت حضرت امیر علیه السلام

الا ای چهر چون عیدت به از وصل بت خلخ

مفرح خلعت خوبی تر ابر طلعت فرخ

لبت اندر مذاق جان فشانده شکر از پاسخ

دو عید امروز از جنت بسوی ما نهاده رخ

یکی سعد و یکی عالی یکی دلکش یکی نیکو

زیک سو ناگهان از ری لک البشری بشیر آمد

زیک سو عید را از حق به پستان باز شیر آمد

دو جشن متفق یک دم هژیر و دلپذیر آمد

یک از خم غدیر آمد یک از جم قدیر آمد

از آن آصف گرفت آئین و زین دین یافته نیرو

غلاما عید چون شد دو بنه بر دو کفم ساغر

یکی زرد و یکی گلگون یک از درغم یک از خلر

مگو خواجه کند مستی زبس نوشیدمی دیگر

چو تشریف جهان داور رسد با عید جان پرور

تو هم رو جفت جفت آور ایاغ از راح ریحان بو

مترس ازکس بگو مطرب نوازد چنگ و نای و نی

زما نبود تزهد خوش چه غم مفتی برد گر پی

گواهی نشنود از من اگر رفتم بنزد وی

از این پس فاش و پی در پی بهامون خورد خواهم می

اگر زین پیش میخوردم بمحفلهای تو برتو

چو بلبل نغمه زن برجه در این عشرتگه عاجل

بطی خون کبوتر ده بنه افسانة آجل

بزلفین غراب آسا دل از طاوس نربگسل

الا ای طوطی محفل هما فر و همایون ظل

زده عشقت بکبک دل همال باز برتیهو

بتا دل تنگم از خرگه بگلشن کش می روشن

چه باک اربر که را باشد زیخ پولاد خا جوشن

شر وشوری بساز از می که خیرت باد پاداشن

اگر از وصولت سرما نمانده دولت گلشن

پر از مشک و شقایق کن زجعد و چهر خود مشکو

در این شادی تفرج را بران توسن سوی صحرا

میندیش ازسموم دی بجیب اندر بنه مینا

که چون شد مردمست از می کند بر برف استهزا

برون سنگین مکن از خز درون رنگین کن از صهبا

که درد برد را نبود بغیر از دخت رز دارو

زیکه جانب در این موسم کند ایزد گنه پوشی

زیک سوجرم را برکس نگیرد آصف از خوشی

طرب را بخت بیدار وکرب را خواب خرگوشی

در این صورت بهر معنی نکوشی گر به می نوشی

جنون چیره است بر مغزت طبیبی بهر خود میجو

روان تابنگه زهره بهر ساعت ترنم بین

ز ترکان شهر و وادیرا در و بامی پر انجم بین

سوی اکلیل پران هی کلاه از وجد مردم بین

نعم از بوتراب حق با تممت علیکم بین

که از نامش سزد غبرا زند گر بر فلک پهلو

هژبر قاهر غالب علی بن ابیطالب

رموز خلقت امکان کنوز قدرت واجب

طراز وحدت وکثرت ملاذ حاضر و غایب

امین وحی را مرشد کلیم طور را جاذب

رسول راد را بن عم بتول بی قرین راشو

جنابش برقضا ملجا حریمش بر قدر معبد

حدوث از وی بلند افسر قدمرا او مهین مقصد

زسر تا پا خرد را جان ز پا تا سر خدا را ید

زحل بر چاکرش مولا قمر در ساحتش مسند

ملک در بزم او خادم فلک بر بام او هندو

زفطرت ذات یزدانرا ولی اولی الیق

بنسبت شخص احمد را وصی کامل برحق

عدو گر آهن است از وی شود فرار چون زیبق

دول ازگرز او دانا که لا موجود الا حق

ملل از تیغ او گویا که لامعبود الا هو

الا ای مظهر یزدان ز رخشان چهر بیضائی

پر از تو دنیی و عقبی چو حق در عین یکتائی

از این رندانه تر گویم زهی محبوب هر جائی

امل را دست بربندی اجل را پای بگشائی

چو با فر یداللهی فرازی دروغا بازو

پی اعزاز در پایت سپهر از خیل سربازان

بپاس درگه قدرت شهاب از ناوک اندازان

توئی در دشت اوادنی سمند ارتقا تازان

زبرد قرب سبحانی خجسته پیکرت نازان

چو از تشریف مهر تو تن میر ملایک خو

وزیری کش ز بس رخشد بجبهت ازسعادت ضو

گزین کرد از رجال خود بسعد الملکیش خسرو

زمانرا اقتدار او بود از منتها مرجو

بجنب مزرع جودش ریاض خلد خار و خو

بدست کودک بختش مدور چرخ دستنبو

شهش زان جبه داد از خود که داند جنه منزل

باستظهار غیب از وی شوند ارزال مستاصل

کند بیغوله غولان و حوادث را نهد مختل

بلی معمار چون خواهد که ملکی به شود ز اول

بباید کوفتش از بن بیوت و باره و بارو

گهی (؟)اندام کشور را دمی فاسد کند رایش

اگر فصدش نفرمائی رود از کف ز افزایش

توهم دم درکش ار خواجه برنجی داند آسایش

مگر دهقان ندیدستی که چون آید بپیرایش

بحفظ سرو بن برد زهر جا شاخه خودرو

الا ای خسروی خلعت که فر آسمان داری

بجوف ازآصفی گوهر محیط بیکران داری

زوصل خواجه خرم زی که عمر جاودان داری

چنین کاندر یکی دامن دو عالم را نهان داری

مگر دادت ملک معجز و یا آموختی جادو

درون آموده از عقلی برون اندوده از نوری

یقین منسوج غلمانی مسلم رشته از حوری

زتارت خصم را سوکی بپودت دوست را سوری

اگر نه رزق هستی را کفیل از دست دستوری

چرا از آستین ریزی چو بحر وکان زر و لؤلؤ

زجاه محض تصویری زمجد صرف تمثالی

بدوش هوش دراعه بجسم روح سربالی

شود اقبال اگر مرئی تو آن فرخنده اقبالی

بکن شکرانه ایزد تعالی شانه العالی

که فرمودت وزیر از قد پر از یک بوستان ناژو

الا تا شهر حج بالد زعید راکب دلدل

الا تا خلعت شاهان دهد عزو رباید ذل

لا تا جزو را نبود شکوهی در حضور کل

به درگاهت شتابنده اگر پرویز اگر شنگل

بر بواب تو بنده اگر قاآن اگر منکو

شمارهٔ ۲۰ - وله

تبارک الله ای ماه ناصری مآت

به مهر کوش که افکنده ظل الهی ذات

رخ ملک به چنین روز تافت بر ذرات

به سان جلوهٔ مصباح قدس از مشکات

وزین مبارک رخ عالمی است پر برکات

بده شراب مهنا که حله البرکه

کلاه را دگر از ناز کج گذاشته بخت

ز وصل فصل حمل مست شد برودت سخت

پر از زمرد نارس ز سبزه جیب درخت

پر از رسیده عقیق از شقیق که را رخت

به عرش اکلیل آرند فخر افسر و تخت

به لفظ و معنی نازند خطبه و سکه

الا که شیرهٔ جانستی و خمیرهٔ شرم

کرم نمای و بده جامی از عصارهٔ کرم

خصوص حال که چرخ از زمین برد آزرم

شخ از درشتی دی رست و شاخ گل شد نرم

هوا گذشت ز سردی می آر گرماگرم

مبادا آنگه به خم ماند و شود سرکه

الا که چهر تو برف است و لعل تو شنگرف

ربوده عکس ز شنگرفت آن رخ چون برف

رسد بهار و در این ظرف کم من کم ظرف

مدان که عمر کنم جز به شاهد و می صرف

مگو ز ساده و باده چرا نبری حرف

که من ز کودکی‌ام گشته این سخن ملکه

خوش است از لبت این فصل نغمه اشنفتن

نبیذ خوردن و رندانه پیش هم خفتن

نخواهد این همه بر بی‌زری‌ام آشفتن

گرفتم ار نخرند از من این گهر سفتن

حرام باشد ای ترک ترک می گفتن

مرا به خانه بود تا که از پدر ترکه

فرخ ز مرکز ماهی گذشت از بر ماه

به تهنیت مترنم شد السن وافواه

ز یک طرف طرب از جشن ناصرالدین شاه

ز یک طرف شعف از رستن صنوف گیاه

وز ااسنلاک چنین جشن میر چم خرگاه

ز کف به شکر فشاند لئال منسلکه

شمارهٔ ۲۱ - وله

ای پسری کز جمال خلعت نازت به تن

جان مرا تازه کن از آن شراب کهن

که خلعت شه رسید زری به وجه حسن

زآصفی طلعت است پر از فر ذوالمنن

به محضرش برفراز ز قامتت نارون

به مقدمش برفروز ز چهره‌ات مجمره

گاه شراب است و بس ای قمر می‌پرست

ما حصل عمر ما گردون بر تاک بست

تو دانی احوال من که بایدم بود مست

ساعتی از مستیم ندهم بر هر چه هست

به‌ویژه کاینک مرا بهانه آمد به دست

که آصف آراست تن به خلعتی فاخره

از عجم اکنون نواست تا به عراق عرب

از حسد شور ماست جان مخالف به لب

پیک همایون شاه کوفت حصار کرب

راه نشابور خواست ریزد یا للعجب

ای حسن اخلاق ترک در این حسینی طرب

نغمه ناقوس ران از آن نکو حنجره

بتا بر افسانه‌ات تا کی سامع شوم

یا که پی وصل تو چه قدر تابع شوم

تحمل از حد گذشت حال منازع شوم

چه مانده از آب رو که باز ضایع شوم

مشنو کامروز هم به بوسه قانع شوم

چو کار بر رندی است به که شود یکسره

در این بهشتی بساط با تو غنودن خوش است

ز کوثر آسا نبیذ به عیش بودن خوش است

ز طره و جامه‌ات گره گشودن خوش است

به روز از پیکرت نور فزودن خوش است

به یاد غلمان ترا بوسه نمودن خوش است

که بر حقیقت بود مجاز چون قنطره

چو رویت از نقش بت گروه بتگر کنند

پیش بت اسلامیان سجده چو کافر کنند

گرچه رخت را شبیه خلق به آذر کنند

لیک ندانم چرا دامن از او تر کنند

چه مایه مردم که پشت پیش تو چنبر کنند

چنین که بر مه زده است مشک خطت چنبره

ایزد روی ترا درخور بوس آفرید

وگرنه روز نخست روی مرا نیز دید

حال بیا رام شو بدون گفت و شنید

که قامتم چون هلال ز ابروانت خمید

عشق لبت عاقبت به گرد من خط کشید

مگر که این نقطه راست خاصیت دایره

باری ای بر مهت ز موی فتان عبیر

وز بدن نازکت درون کتان حریر

ز باده و ساده‌ات اکنون لابد گزیر

ولی به اسب اندر آی پذیره را در پذیر

که بر تماشای جشن وز پی تشریف میر

هر سو مه‌منظری‌ست نشسته بر منظره

وزیر انجم حشم مصدر انصاف و داد

که رسم لغزش ربود بنای دانش نهاد

هم به اکابر مجیر هم به اصاغر ملاذ

سعدالملک ملک صاحب قدسی‌نژاد

بدر سپهر وقار حسینقلی خان راد

که عقل با رای اوست چو پیش خور شب‌پره

در نظر همتش بلندی چرخ پست

خاست ز کیهان فتن چو او به مسند نشست

به اسخطش کوه را در کمر افتد شکست

هرکه بوی بسته شد ز قید آفات رست

فلک به کاخش بود شادروانی که هست

مجره‌اش ریسمان ماه نوش غرغره

کسی که با صد زبان بهر فنش گفتگوست

چون که بر او رسد مغز نداند ز پوست

بر سر خوانش بلند صوت کلوا و اشربواست

لیک منادیش را شرم ز لاتسرفواست

قسوره غاب ملک تا که وجودی چو اوست

دشمن روباه‌وش فرت من قسوره

زابر تا که کف و گاه عطای عمیم

مباینت‌ها بود به نزد ذوق سلیم

سحاب ریزد مطر وی بخشد زر و سیم

آن به خروشی شگفت این به سکوتی عظیم

حقیقت جود اوست ز جوش طبع سلیم

باشد اگر اصل ابر تصاعد ابخره

ای ز چو تو آصفی نازان کیهان خدا

برادرت راست نیز چون تو فری جدا

زین دو تن متحد حاجت مردم روا

چنانکه یابند خلق از حسنین اهتدا

بر تو نماید سپهر به مشکلات اقتدا

با او سازد خرد به کارها مشوره

ز کلک تو گاه بزم بالد اکلیل و تخت

ز گرز او وقت رزم کوه شود لخت لخت

خامه تو طیس را به هم نوردیده رخت

نیزه او جیش را نصرت بخشاد رخت

ز فاضل جاه توست موجود اقبال و بخت

ز حشو انعام اوست معدوم آز و شره

ز مهر و قهر تو زاد عوالم خیر و شر

ز بغض الطاف اوست مبانی نفع و ضر

شمسه ایوان تو مناص شمس و قمر

قبه خرگاه او ملجأ فتح و ظفر

گیتی کوی ترا مقیم در رهگذر

گردون قصر ورا ساجد بر کنگره

دست زر افشان تو معطی بر خاص و عام

تیغ سرافشان او قوت اهل نظام

دامن حزم تو را سپهر در اعتصام

توسن عزم ور استاره زیب لگام

ز پخته افکار تو هرچه به جز وحی خام

با دل آگاه او پیر خرد مسخره

نقود ابذال تو وقف رشید و رضیع

لوای اجلال او عون شریف و وضیع

دلی ترا همچو او بهر مقامی وسیع

طبعی او را چو تو در همه حالی منیع

او را باشد به ذات مقتضیاتی بدیع

ترا بود در صفات خصایل نادره

تا دهد آفاق را خلعت نور آفتاب

تا به تمامی نجوم نیاید اندر حساب

تا که فشاند مطر وقت بهاران سحاب

تا کند از تیر ضو رجم شیاطین شهاب

خیام فر ترا عز موبد طناب

وثاق عز ورا چرخ برین پنجره

شمارهٔ ۲۲ - درتوصیف بهار و منقبت حیدر کرار علیه سلام الله

ای پری سیر لعبت با فروغ برجیسی

وی فرشته خو دلبر خو با فریب ابلیسی

می بده که گلشن یافت مرغکان تقدیسی

سرو بن چو آصف زد زعلم ادریسی

نسترن بباغ آمد با جمال بلقیسی

برگ گل بباد آراست مسند سلیمانی

وصل گل چو بلبل دید حال او مشوش شد

در چمن ز بس غلطید بال او منقش شد

گوئی از شرر زآدم سینه اش پر آتش شد

گه ز ناله بیخود گشت گه ز جذبه در غش شد

عاقبت از او بستان جانفزا و دلکش شد

بس به نای جسمانی زد نوایی روحانی

بط میانه سیلاب برطرب منطق بین

چون روان شده کشتی در یمی معمق بین

در نشیبش ازدو پای لنگری معلق بین

بر فرازش از دو بال هی شراع بیرق بین

نی زجان و تن بط را ناخدای و زروق بین

غم ندارد ارگردد دشت و دره طوفانی

کس نداند از غبرا جوش این لطایف چیست

وز شقایق و نسرین زینت موافق چیست

گر زریزش ابرند رنگشان مخالف چیست

ور ز گردش چرخند بویشان موالف چیست

شرق و غرب گیتی را این مه طرایف چیست

آسمان مگر آید بر زمین بمهمانی

تاج مریم گلبن از مطر مکلل دان

وز زمردین سبزه ساق او مخلخل دان

باد نافه آگینش جبرئیل منزل دان

غنچه نوآیینش عیسی ممثل دان

قمری مطوق را راهبی مسلسل دان

میزند همی ناقوس چون کشیش دیرانی

نرگس آمد و بر سر جام سیم و زر دارد

زین بسر نهادن جام تا چه زیر سردارد

این چنین که از مستی میل شور و شر داد

گوئی از می و ساغر مادر و پدر دارد

با بتان گلزای تا چه در نظر دارد

حالیا که سرگرم است چشم او به فتانی

ای پسر ز بالائی رخ بتاب و پستی کن

سر وحدت ار خواهی ترک خود پرستی کن

در گسستن از اغیار رخنه ها بهستی کن

سیر حال مدهوشان درمی الستی کن

تا شود تراممکن باده نوش و مستی کن

عالمی بجو باقی کاین جهان بود فانی

جام صلح کل در ده تابکی پی جنگیم

گر نوای ما نی راست کج مبین که چون چنگیم

آینه صفت هریک مبتلا بصد رنگیم

گر جهیم از این صد زنگ بنگری که یک رنگیم

ما بکشور توحید همسریم و همسنگیم

غیر از این سخن جبر است وان نه کاریزدانی

کم بقلزم حیرت از خرد سفاین ران

کاین شد از چه رو بوجهل وان شد از چه ره سلمان

گر خود از سرشت است این اوسترشتشان ارکان

ور زسرنوشت است این او نوشتشان عنوان

کز سرادق واجب تا مضایق امکان

کس نداند این اسرار جز علی عمرانی

شاه لافتی حیدر کایزدی روان با اوست

در زمین و از قدرت کار آسمان با اوست

آسمان چه حد دارد نظم لامکان با اوست

لامکان ندانم چیست ظاهر و نهان با اوست

ظاهر و نهانرا نیز بذل جسم و جان با اوست

با اساس رحمانیست در لباس انسانی

در محافل علوی او دلیل اطباق است

در مراحل سفلی او کفیل ارزاق است

آب کوثر از مهرش جرعه نوش اشفاق است

نار دوزخ از قهرش ریزه چین احراق است

الغرض چنین مولا کردگار آفاق است

گر بر افکند برقع از جمال نورانی

هم خلیل و نمرودش سوی آستان پویند

هم کلیم و فرعونش بوس آستین جویند

کعبه و کلیسایش گرد رهگذر بویند

زاهد و قدح خوارش زاشتیاق رخ مویند

بر جلالتش ذرات لاشریک له گویند

از حدود اجرامی تا ثغور ارکانی

ای شهی که از دلها مرتفع غرف داری

گرچه نزد کوته بین خیمه در نجف داری

گه بسینه سینا ساز لاتخف داری

گه بعرشه منبر کوس من عرف داری

وه از آن خدائی در کش تو درصدف داری

ای بس از رسل کور است غرق بحر حیرانی

در ممالک ایجاد مالک الرقابی تو

در عوالم ابداع کاشف الحجابی تو

در حدائق فردوس معنی ثوابی تو

در سلاسل نیران صورت عقابی تو

در دفاتر کونین فرد انتخابی تو

بل توئی دو گیتی را هم بنا و هم بانی

هم برون از این افلاک ای بسا فلک از تست

هم در آن فلکها نیز ای بسا ملک از تست

از ملایک از پرسند ذکر یک بیک از تو است

بهر ذکرشان در مغز حس مشترک از تست

حس مشترک را باز دم بدم کمک ازتست

جز بذات تو درکیست این صفات ربانی

خسروا من آن جیحون کز تو بحر لؤلؤیم

لیکن این زمان آلام کرده کمتر از جویم

ظلمت بصر افزود بر سپیدی مویم

آگهی چو از دردم زیبد از تو دارویم

چون ترا ثنا گویم کی سزد دوا جویم

ازحکیم زردشتی یا طبیب نصرانی

زین بلا که بر نامم خامه ولابنگاشت

هرکسم که دید از طعن بر دلم ستم بگماشت

غیر صدر فرخ رخ کش زامتحان پنداشت

وز پی رضای تو خاطرم زلطف انباشت

آنکه شه باستحقاق برکفش مفوض داشت

از وزارت دربار تا امین سلطانی

کاملی که در یک سطر راز صد ورق خواند

فردو زبان کلکش حکم نه طبق راند

رای عالم آرایش در اثر فلق ماند

کز صحایف ملکت بردن غسق تاند

قبض و بسط کیهان را بیش وکم زحق داند

نه زمهر ناهیدی نه زکین کیوانی

تا حدوث او در دهر جلوه از قدم کرده

بهر طاعتش ذرات جمله سرقدم کرده

عدل او مرابع را حوزه حرم کرده

سعی او مراتع را روضه ارم کرده

آنچه او بهفت اقلیم بانی قلم کرده

آسمان نیارد کرد باسحاب نیسانی

در صیانت جمهور مشتغل به تنهائیست

چون نباشد او تنها کومثل بیکتائیست

چرخ پیرش از دانش معتقد بوالائیست

همچو بخت شه گرجه مشتهر ببرنائیست

هرکه در جهان امروز منتخب بدانائیست

در حضور تو گردد منتسب بنادانی

ایکه شش جهه گشته پر مواهب از آلات

صدره صدارت از صد تفاخر از بالات

مه همی سجود آور نزد غره غرات

خور همی درود انگیز پیش رای ملک آرات

گسترد چو خالیگر خوان بکاخ عرش آسات

بال قدسیان از وی میکند مگس رانی

گرچه دیده دولت جسته از لقایت نور

لیکن از فتوت نیست این معارجت منظور

کی عجوز گیتی را بر غرور تو مقدور

کز عروس هستی هم نی وجود تو مسرور

بلکه مرترا درخلد دل نمیرباید حور

در نگیرد اندر مرد عشوه های نسوانی

داورا مرا ز آغاز چون گزیده ز اکرام

به که این کرم گردد همعنان با انجام

شعر من بمدح تو تاج تارک الهام

جود تو بشعر من ذخر گردش ایام

چون من و توئی دیگر درکلام و در انعام

این سپهر مشکل کار ناورد بآسانی

تا همی بتابد ماه بر در تو دربان باد

تاهمی درخشد مهر در رخ تو حیران باد

محفل تو از نزهت غیرت گلستان باد

صد چو من هزار آوا مر ترا ثنا خوان باد

خاطر بداندیشت روز و شب پریشان باد

گرچه در زمانت نیست نامی از پریشانی

شمارهٔ ۲۳ - در تهنیت عیدنوروز و منقبت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام گوید

چو نوروز کاوه سان علم برکتف نهاد

سربیور است دی ز تاج و تن او فتاد

فریدون فرودین برآمد بتخت شاد

در و دشت جست زیب چو او رنگ کیقباد

شخ و شاخ یافت لعل چو اکلیل بهمسنی

یکی بین گل که در بردن قلوب

چو سرمست شاهدیست که بد ننگرد زخوب

ایاغ وی از طلوع پر از باده تا غروب

گه از رقص در شمال گه از وجد در جنوب

گه از باد مستوی گه از بار منحنی

همی از بنفشه ام پرست از شگفت دل

کز اردی بهشت مه چو شد سوی دی گسل

بتنهابجیش برد زد و گشت مستقل

بدان نازکی که بود حریر از تنش خجل

شکست آن سپه که داشت زیخ درع آهنی

چمن ازجمال گل چو خورشید ازسپهر

گل سرخ در چمن چو اندر سپهر مهر

و یا گل چو لعبتی است که جان بشکرد بمهر

بویژه چو صبحگاه نقاب افکند ز چهر

همی بلبلش بجان نماید برهمنی

الا ایکه طرات کشد ماه را بغل

بگرد لب تو خط چو بر آب خضر پل

کنون کز شقیق گشت چمن پر ایاغ و مل

بپای درخت سرو زدست بتی چو گل

زمن بشنو این سخن بزن جام یک منی

بچم در میان باغ ز ایوان کناره کن

چمن زار چهر خویش پر از ماهپاره کن

زسنبل کلاله ساز زگل گوشواره کن

بسوسن کنایه گوی بسعتر اشاره کن

بدان جعد سعتری وز آن خط سوسنی

جهان گرچه از بهار چو خلد از منزهی است

ولی کوی تو ز روح بخلدش شهنشهی است

ز برد ستبرقیت عیان ماه خرگهی است

نظر درحضور تو بطوبی ز ابلهی است

که طوبی برتو نیز نماید فروتنی

به بستان چرا روم که بستان من تویی

بدان چهر لاله گون گلستان من توئی

به ریحان چه می کنم که ریحان من توئی

شکفته گل بهشت بدوران من توئی

برتو حدیث گل کند کشف کودنی

زرشک عذار تو خجل نقش آزری

ز آزرم قامتت به گل سرو کشمری

برد پیکرت شکیب ز دیبای شوشتری

خم ابروان تو چو شمشیر حیدری

همی رمز دوستی نماید بدشمنی

بتا ایکه عارضت بر از مه لطافتش

به نزد تو قد سرو به شرم از ظرافتش

به نوروز باده نوش که پاید شرافتش

چو امروز شد عیان شه دین خلافتش

شد این روز نو ز حق مثل در مزینی

علی آنکه هرچه هست ظهورات ذات اوست

کمالات ذوالجلال پدید از صفات اوست

دوصد خضر جرعه نوش ز عین الحیات اوست

ثبات زمین و چرخ طفیل ثبات اوست

از او تافته وجود بهر قاصی و دنی

بهر جا که بنگری هم او هست و غیر نیست

بجز ذکر وصل او بمقیات و دیر نیست

خرد را ز ملک وی بدر پای سیر نیست

قضا بی رضای او پی شر و خیر نیست

از او جسته کاینات طراز مکونی

بر اضداد چون قدم حدوثش موافق است

همانگه که راتق است همانگاه فاتق است

بیک شب بیک بدن مه چل سرادق است

ز سهمش زمان رزم مغارب مشارق است

نه این سازد ایسری نه آن دارد ایمنی

بر پاک جان او ملایک قوالبند

گه تند خشم او ضیاغم ارانبند

بکاخش طباق سبع چو نسج عناکبند

بسکان درگهش که قدسی مراتبند

بجان بال جبرئیل کند باد بیزنی

گر او را به بوالبشر جهات نبوت است

ولی در نهانیش حقوق ابوت است

هویدا ازو بدهر نتاج مشیت است

در اقلیم فروی که گلزار وحدت است

چه سلطان و چه گدا چه مسکین و چه غنی

خدیوا توئی که عرش چو گوئی بدست تست

سر جمله انبیا بجان پای بست تست

فراتر زلامکان بساط نشست تست

ندیده کسی ترا بد انسان که هست تست

که حق عز اسمه نبوده است دیدنی

زایجاد تو بخلق شد اکرامی از خدا

رسل از تو دل قوی بصمصامی از خدا

بهر گام در رسد ترا کامی از خدا

نه بشکستی ار تو بت نبد نامی از خدا

چه فرخ سیاستی جه نیکو زلیفنی

تو بخشنده نجوم بچرخ معلقی

تو آرندة نبات زارض مطبقی

که خواند مقیدت که بالذات مطلقی

گهی دستگیر نوح ببطنان زوزقی

گهی یاور شعیب بصحرای مدینی

شها ایکه عقلهاست بمهر تو مفتتن

بیجیحون نگر که ساخت معطر ز تو دهن

اگر چه بمدحتت نیاید ز من سخن

ولیکن از این خوشم که از بحر طبع من

شود بزم اصدقات پراصدقات پر از در مخزنی

بویژه خدیو یزد خداوند فتح و نصر

براهیم نامور خلیل خدیو عصر

بدل ضیغم نبرد برخ آفتاب عصر

چنان از نخست عمر بصفوت شده است حصر

که چون صبح دویم است ز پاکیزه دامنی

نخواهد خلود خلد کسی کآیدش انیس

نبیند خمار خمرتنی کافتدش جلیس

سوالش همی رشیق جوابش همه سلیس

بخوان عمیم وی مه و مهر کاسه لیس

بدیگ نعیم وی فلک را نهنبنی

بظل حمایتش بود نازش جهان

نفاذش زمعدلت شد آرامش جهان

همانا زحق نبود جز او خواهش جهان

چو جولان دهد سمند بر آرایش جهان

نهد ابلق سپهر زسرخوی توسنی

امیرا توئی که چرخ دخیل سریر تست

در امداد نور شمس رهین ضمیرتست

میامن بپای خویش بمنت اسیرتست

صفابخش روزگار کلام هژیژتست

که چون وحی منزل است زکشی و متقنی

گهرپاش کلک تو که شد ملجأ ثقات

بود وقت حل و عقد کلید در نجات

زمحمود خط وی جهان رشک سومنات

فشاند بصفحه مشک هی از معدن دوات

اگر چه ندیده است کسی مشک معدنی

گر از عقل تن کنند در آن تن تو جانیا

و گرجان بدن شود تو در وی روانیا

بارض اندر از علو دگر آسمانیا

دل چرخ پیر را تو بخت جوانیا

بزد نقش پای تو سرمه بگر زنی

ترا درگه نبرد غم از گرم و سرد نیست

ولی با تو چرخ را توان نبرد نیست

ز انبوه لشکرت مراندیشه گرد نیست

جهان جمله دیده ام تنی چون تو مرد نیست

بتولید مثل تست جهان را سترونی

مها ایکه به ز تو نسنجد سخن کسی

بمن بین که نی چو من ز اهل زمن کسی

تلفظ چومن نکرد بدر عدن کسی

ولیکن نداشته است چو ممدوح من کسی

نه فرخنده فرخی نه استاد سوزنی

الا تا که بشکفد به هر سال گل بباغ

الا تا که بردمد شقایق بکوه و راغ

همی تا که زنبق است فروزنده دماغ

رخت باد پر فروغ دلت باد در فراغ

زالطاف خسروی ز تایید ذوالمنی

شمارهٔ ۲۴ - در تهنیت عید صیام

ای خم ابروی تو بزلف مجعد

همچو مهی نو بشام عید مقید

قرب طرب جو که روز گشت مبعد

شد بفراز شفق هلال مصعد

ریزمیی چون شفق بجام هلالی

با زخم بوی خمر یافته تصعید

مستند آبا و امهات و موالید

درکف دهر از جنان فتاده مقالید

آخر آبان مه است وگشته از آن عید

«اول اردی بهشت ماه جلالی »

ای بجمالت سرشت صفوت نوروز

چهره ات اندر دو زلف ماه شب افروز

ساز قدح کن کزوست درجگرم سوز

بر عدد روزگار روزه یک امروز

بخش مرا سی ایاغ می بتوالی

عقل من از خواب روز مجنون گردید

دل ز نشست شبم پر از خون گردید

روزم شب شد شرابم افیون گردید

راست شنو روزگار وارون گردید

مسند ایام را گرفت لیالی

ای تن تو خوبتر ز روح فرشته

گرد رخت حسن خط ناز نبشته

باز طرب را پدید شد سر رشته

خیز که اینک قضای عهد گذشته

یک مه باید زدن شراب دو سالی

بزم رنود ار نداشت زمرمه نی

بود بمسجد اگر تهاجم لاشی

امروز آن کر و فر دگرگون شد هی

هرچه بگوئی کم است مجلس بی می

آنچه بخواهی پر است مسجد خالی

موذن کازرد بر مناره گلورا

برد ز سر خواب خلق برز وکورا

صوتش سوزن نمود بر تن مورا

شکر که اکنون زرشک مطرب اورا

گشته به لالی بدل زبان بلالی

باز زخردان گسست سلک بزرگان

جام میشان فتاد از تن گرگان

میکده گردید وقف عیش سترکان

یافت تبدل بفکر غمره ترکان

ذکر ابوحمزه فرید ثمالی

شد فرح از چرخ بر زمین متراکم

هر طرف از عشرتی بپاست مراسم

صف زده اندر اسلام خواجه اعاظم

خواجه اعظم محمد بن القاسم

آنکه ملقب بود زشاه بوالی

عرش محامد براق ران معارج

جان روافض هلاک جسم خوارج

مفخر دانشوران داخل و خارج

داده ز اقرانش ارتقای معارج

عاطفت حق تبارک و تعالی

فاتح ابواب مغلقات مباحث

سد سدید سبیل سیل حوادث

تخت نیارا زمجد نعم الوارث

در برجاهش که هست عالم ثالث

ارض و سما کلبه ایست سافل و عالی

ایکه زرایت بدام رای و نجاشی

عقل برهوشت از فطن بتحاشی

فتح و ظفر را بدوش از تو غواشی

بزم ترا آسمان مقیم حواشی

کوی تو را بخت پاسبان حوالی

میرا بهر ملوک ازگهر وگنج

بی سخن شاعران نخیزد جز رنج

شعر بماند نه حکمرانی از گنج

خاصه چو من شاعری ادیب سخن سنج

کامده ضرب المثل بنغزه مقالی

پار در این بزم و این بساط و همین تخت

سعدالملک آرمیده بود جوان بخت

امروز از سست کار کرده و یا سخت

شعر منش حاصل است نی زر و نی رخت

زان همه اعتبار ملکی و مالی

هان چکنی تا بمن که دور تو باشد

گردش گیتی منوط شورتو باشد

شیر فلک سخره پیش ثور تو باشد

به که بما لطف و بذل طور تو باشد

کت بستائیم درخجسته خصالی

تا بفلک باشد از هلال علامت

تا رمضانست ماه خیر و کرامت

تاکه بشوال درخوشی است اقامت

شادی بی یاد تو بدام ندامت

صدر جدا از تو در شکنج لئالی

شمارهٔ ۲۵ - وله

از بیم آصف ای تتری ترک نوشخند

چندی دراصفهان نفکندی بکس کمند

نز زنده رود کشته بدت تا بهیرمند

نه ازهری زدی علم جور تا هرند

حالی به ری شد آصف و قم ای شه خجند

گام خطا بقمشه زن و جام کین به جی

در مرزکاوه خون سیاووش کن بجام

ز افراسیاب غمزه نما عزم قتل عام

خوارزم تست ملک ورا چون سلیل سام

نه گیووش زمژه بما رمح انتقام

کآن آصف جم اختر جاماسب اهتمام

شد زی سریر شاه عجم جانشین کی

شهناز عدل میر چو میخواست زار غنون

رفتی از این حصار همایون بلد برون

عشاق بدبشور حسینی زتو مصون

طبع مخالفت بموالف نزدجنون

هین راست شد بتو زمن فته روکنون

در اصفهان نوای نشابور زن به نی

حالی ثنا شمارم اگر گوئیم هجا

ایدون شفا شناسم اگر خواهیم فجا

نبود زخوف ظلم تو بر هستیم رجا

رفت آنکه داشت عدل بدرگاهش التجا

جای تطاولت به از این مملکت کجا

وقت دلیریت به از این روزگارکی

خیز و بچهره ذو ذنب طره تاب ده

جای دو اهرمن بیک انور شهاب ده

مریخ رابتیر مژه انقلاب ده

وز زهره ذقن بقمر التهاب ده

با مشتری بسطوت کیوان جواب ده

کز چرخ ملک تافت خور مجد ضوء و فی

جوزا صفت بتیغ کن اخیار را دو لخت

اشرار را باوج ثریا گذار تخت

با سهم قوس کین بتن کعبه دوز رخت

سستی مکن بپای بمیزان جور سخت

رفت آن سماک رامح اقبال و بدر بخت

کز هیبتش گرفت اسد هیئت جدی

گرچه کنون بدام تو خلقی بود اسیر

برنا نداند آهوی شیر افکنت ز پیر

یکسان پرد خدنگ تو از ناوک و حریر

پیش خطب نفس نکشد از ندم عبیر

لیکن امیدم آنکه بدین زودی از وزیر

ملک انتظام گیرد وگردد فساد طی

مسعود خطه ای که پذیرد ورود او

معبود بنده که نماید سجود او

اسرار غیب جلوه گر است از شهود او

کافی است چون مواعد یزدان عهود او

اختر کند قیام بگاه قعود او

کشور برد یسار مدام از یمین وی

ای ساز کرده دولت تو بربط شباب

دعد جهان نو اخته برنام تو رباب

بگرفته بکر فضل بکاخت ز رخ نقاب

جاهت بجعد شاهد فر ریخته گلاب

بر خوان بینش تو زتایید حق کتاب

درجام دانشت زخم ذوالجلال می

تا برفشاندی از سر این مرز و بوم ذیل

گفتی که برد بیخ و بن مکرمات سیل

خسروان وزن یافت تغلب بقسط کیل

هیهات وجه جست تبدل بوای و ویل

دربارگاه روز کنون مقتداست لیل

برمتکای رشد کنون متکی است غی

زاردی بهشت برد تموز عدم حیات

خرداد مانده زآذر مرداد هجر مات

مهر ازسپهر قوه فرا بستد از نبات

بر عندلیب راغ زندتیر ترهات

نوروز ماه رفتی و برجان کاینات

شد صرصر بهار بتر از سموم دی

تا مسافران ز ره آید بشیرها

تا زان بشیرهاست چو منت پذیرها

تا در دول مراوده است از سفیرها

تا از ملل شک است و یقین در ضمیرها

گوید اجل عدوی ترا رو بمیر، ها

گوید امل محب ترا می بگیر، هی

شمارهٔ ۲۶ - وله

ای برخت خط چو شب بدوره خورشید

خال بتابان مهت چو بیم برامید

حسن تو رخشان سهیل نعمت جاوید

رفته قمر گرد راهت از پی تعویذ

سنبلت افشان چو سنبله که به ناهید

شعر تو پیچان چو ذو ذنب که بشعری

غیر پرندی تنت بجامه اطلس

روح روان را کسی ندید ملبس

گلشن بی تو بتر زتافته محبس

گلخن با تو به از بنای مقرنس

گویا گردد زگفتگوی تو اخرس

بینا گردد ز رنگ و بوی تو اعمی

ای ارم خانه سوز و طوبی غازی

شور حقیقی و فتنه ساز مجازی

نی چو تو رضوان رخ از صبایح رازی

نی چو تو غلمان بر از بتان طرازی

آن بچه حوری که رفته چون پی بازی

کرده ره خلد گم چمیده به دنیی

خط تو ترسا پسر به نسخ تماثیل

کرده ز عنبر رقم بر آینه انجیل

زلف چلیپات گوئی از پی تقبیل

دست و گریبان مریم است و عزازیل

روی تو در جعد یا بجوشن جبریل

لعل تو در خط و یا بخفتان عیسی

ای زده ز افسونگری هلال بوسمه

کف تو اندر خضاب چون بشفق مه

موی ترا از شمیم غالیه لطمه

جسم ترا از نسیم لخلخه صدمه

بخت منت در نظرگذشته نه سرمه

خون منت دستگیر گشته نه حنی

پیکر مجنون ز پوست داشت گر اکنون

ساخته ما را ز پوست عشق تو بیرون

ای خرد از خال تست خیمه بهامون

وز خم مویت به دام اگر چه فلاطون

خال تو لیلی ولی بکسوت مجنون

موی تو مجنون ولی بحلیت لیلی

دید خلیل ار به بت رخ تو دلارام

عزت عزی نمود و حرمت اصنام

آزر اگر کرد نقش روی ترا وام

بست حرم بهر طوف بتکده احرام

بت شکن آمد وزیر ورنه در اسلام

رسم شد ازعشق تو پرستش عزی

میری کاقبال او چو رانده یزک را

گرفته (کذا) روی سماک و پشت سمک را

گرچه شمارد بهوش ز انجم تک را

لیک نداند زجود از صد یک را

آصف جم فرحسینقلی که فلک را

حبل خیام وی است عروه وثقی

آنکه زکیهان بروبد از نیت نیک

وز قلمش شد بدل ببزم معاریک

یافته از مسندش نظام ممالیک

ملجا ترک است و صدر و صاحب تاجیک

واقف بر هر چه در مرابع نزدیک

ملهم از آنچه در مکامن اقصی

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - وله : طلعت میراست این در خلعت شاه جلیل

شمارهٔ ۲ - وله : باز از تشریف ظل شه جهان پرنور شد

شمارهٔ ۱ - وله

طلعت میراست این در خلعت شاه جلیل

یا ممکن گشته درگلشن براهیم خلیل

این امیر ماست در تشریف شاهی جلوه گر

یا بچرخ اطلس اندر جای کرده جبریل

وه از این خلعت که هست از یمن دو دست ملک

ایمنش بحر محیط و ایسرش دریای نیل

شمس نور شمسه اش را از ازل آمد رهین

چرخ عطف دامنش را تا ابد باشد دخیل

هشته در هر تار و پودش صولت چنگال شیر

خفته در هرآستینش سطوت خرطوم پیل

هم موافق زو ببالا هم منافق زو بشیب

هم موالف زو عزیز و هم مخالف زو ذلیل

دوش گشتم تهنیت جوکش شوم تبریک کو

چرخ ناگه ساختم زین شعر ترا زخود وکیل

راست بین تن پوش خسرو و میرکج دینهم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

خوب رخ طبال فوجاهین دهل را چوب زن

بر دهل زین جشن خوش هم چو بزن هم خوب زن

دوست غالب از طرب بین خصم مغلوب ازکرب

پس بشادی کوس را زین غالب و مغلوب زن

هر چه در هرفوج سربازان یوسف منظر است

منتخب ساز وصفی چون زاده یغوب زن

خورد ما را کرم غم تا شاه را نوشد کرم

حالی اندر چشمه می غوطه چون ایوب زن

گرز گردون کوب میناگرد گیتی روب غم

گرد گیتی روب را با گرز گردون کوب زن

حالیا کآشوب در شهر ازخوشی زین جشن خاست

زین چکامه نیز نیز تو آهنگ شهر آشوب زن

راست بین تن پوش خسرو میرکج دیهیم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

باز ساقی را بکف هم نور بین هم ناربین

وز خط و زلفش برخ هم مور بین هم مار بین

در سپهر جام چون خورشید می آید بموج

از حبابش هر طرف ثابت نگر سیار بین

در میان باده خوران برکنار مطربان

ارغنون بین رود بین طنبور بین مزمار بین

چون بچشم پرفسون ساقی قدح آرد برون

فتنه را رفته بخواب و بخت را بیدار بین

توپ تندر بانگ اژدر دم چو آید در نفیر

مرزدوده سقف گردونرا ز دودش تار بین

چون مهینه میر برکاخ سلام آرد جلوس

ریخته زین نظم نزدش لؤلؤ شهوار بین

راست بین تن پوش خسرو و میرکج دیهیم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

داوری کش ماسوی منت به مولایی کشد

چرخ شیب قصر او خجلت ز بالایی کشد

بس که محکم بسته سد عدل را نشگفت اگر

از سکندر انتقام خون دارایی کشد

چرخ پیر از عشق او مشهور عالم شد بلی

عشق پیران چون بجنبد سر بر سوایی کشد

هرچه کار ملکتش انجم به همراهی کنند

هرچه بار شوکتش گردون به تنهایی کشد

از قدومش ازض را آن مایه حاصل شد که چرخ

خاکش اندر چشم اختر بهر بینایی کشد

هر سحر خورشید از این ترجیح جیحونی به مهر

در بساط وی سماط از در دریایی کشد

راست بین تن پوش خسرو و میرکج دیهیم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

ای ترا هردم زشه تشریف و اکرامی دگر

چرخ در ایثار اقدامت با قدامی دگر

تو بچشم مملکت دیگر جمی دربطش و بخش

وین سپهر و مهرت از جان تختی و جامی دگر

تاکه جست از خضر تو خاتم دولت شرف

می نماند آفاق راز افلاک ابهامی دگر

قلب قدوسی نژادت گاه قبض و بسط ملک

هر زمان یابد زروح القدس الهامی دگر

تالوا و مسندت شد فخر عرش و ذحرفرش

یافته اجرام و ارکان سیر و آرامی دگر

گر کند اجرام و ارکان برخلافت امتزاج

قدرتت بخشد بکون ارکان و اجرامی دگر

تا که عالم بر نظامست آسمان هر بامداد

گویدت زینسان درود از طبع نظامی دگر

راست بین تن پوش خسرو و میرکج دیهیم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

داورا ای کز تو راحت گشت یکسر رنج من

وه از این همت که از روی رنج من شد گنج من

چون نسازم زیور زانو بتان سیم ساق

کز نوالت شد فرو درسیم تا آرنج من

چون بر اسب پیلتن بیدق جهانم سوی لعب

گر وزیر شه بود مات آید از شطرنج من

گشتم آخر زاهتمام چون تو خوارزمی لسان

بنده نجم الدین کبری یزدهم ارگنج من

چون کنم شکر تو کاندر قحط سال مردمی

شد بدل برنشئه می سکر بزر البنج من

تادمد یاقوت شمس از زمردین کان افق

رخشدت دری چنین زافکار گوهرسنج من

راست بین تن پوش خسرو میر کج دینهیم را

گر ندیدی در لباس کعبه ابراهیم را

شمارهٔ ۲ - وله

باز از تشریف ظل شه جهان پرنور شد

میر موسای کلیم و یزد کوه طورشد

از غو کوس طرب وزجلوه شاهی سلب

گوش و چشم حاسد این کرآمد و آن کور شد

از صفاهان خاست تا عشاق شه را این نوا

زانبساطش یزد پر آهنگ نیشابور شد

تا که زین چینی پرند آراست اندام امیر

کاخ را جام شراب از کله فغفور شد

زین ستبرق سار جامه شاه طوبی له که باز

مملکت فردوس و می تسنیم و ساقی حورشد

باشهی تشریف مانا شکر آبی داشت غم

کز صفاهان هرچه آن نزدیک گشت این دور شد

خلعتی کش چرخ اطلس عطف دامانست و بس

جان شه را جسم و جسم میر را جانست و بس

ای پسر امروز به از باده خوردن کارنیست

اوفتادن مست در هنگام شادی عارنیست

شاید ار پوشیده ماند مستی رندان شهر

کز فرح در کعبه و بتخانه کس هشیار نیست

چند گوئی گاه مستی بخشمت بوس وکنار

کازآمودم مرترا کردار چون گفتار نیست

ها مگو هر چیز را کز چاره برنائی بلی

مرد نبود هر که با گفتار او کردار نیست

یار مست و تار اندر دست و خوبان می پرست

تار روز آنکش چو ما امروز تار و یار نیست

کم شمر دشوار با همچون منی آمیختن

کا نچه را آسان شماری اولش دشوار نیست

خود کدامین سرو کاندر نزد قدت پست نی

یا کدامین گل که اندر پیش چهرت خار نیست

سرو با قدت بگل خواهد فرو رفتن زرشک

گل زچهرت جامه رنگین سازد از خونین سرشک

باز فرش از عرش در بزم ای بت فرزانه کن

وز عصاره شمس می از ماه نو پیمانه کن

زین کیانی خلعت شه بابتی خاقان نژاد

جام جمشیدی ستان و عشرتی شاهانه کن

حالیا از یمن این پیک شرف کآمد زشاه

می بجام جمشیدی آشنا خون دردل پیمانه کن

چشم خواب آلود بنما فتنه را بیدار ساز

زلف عتبر فام بگشا عقل را دیوانه کن

روز مردم تار خواهی چشمکانرا سرمه کش

کارما آشفته جوئی گیسوانرا شانه کن

میر را جشنی است دلکش باده نوش و پس بشکر

بزم را از شعر من پر شکر شکرانه کن

میر صرصر عزم و شهلای حزم والا منزلت

کامد از تیغ کج او راست کار سلطنت

آنکه تیرش سینه مریخ را آماج کرد

خاک غبر ار اسم خنگش بگردون تاج کرد

تابه نزد ظل شه بربست جوزاوش کمر

ارخورش دیهیم لعل از چرخ تخت عاج کرد

کلک او در نثر آب از ابر گوهر بار برد

طبع او در نظم کار لجه مواج کرد

درزمان او منجم جز بکام او نیافت

زاقتران اختران هرچند استخراج کرد

فرخا دور غنابخشش که اهل فتنه را

گرچه قرص مهر بد برنان شب محتاج کرد

راد ابراهیم آذر تیغ کز طبع نبیل

خلق را خان خلیل و شاه را جان جلیل

ایکه تیغ دال قدت گردن از قاف افکند

گرز را سهم تونون از دامن کاف افکند

مظهر ذات ملک آمد صفات تو بلی

مهر عکس خویش اندر آینه صاف افکند

نی شگفت ازچرخ اطلس زاشتیاق کاخ تو

برغلط خود را بصحن بوریا باف افکند

گرتو گردی جلوه گر انسان کت ایزد آفرید

آدمی بار امانت آسمان ناف افکند

زآسمان اقبال بارد از زمین نصرت دهد

هر کجا معمار عدلت طرح انصاف افکند

رایت ار موجود خواهد آنچه را معدوم شد

نطفه سان اسلاف را در صلب اخلاف افکند

تا ابد بزم تو از تشریف شه پر نور باد

نیکخواه و خصمت آن مختار رو این مجبور باد

غزلیات

شمارهٔ ۱ : بس که دیدم همه سو آن بت هرجائی را

شمارهٔ ۲ : شرف دهد چو نگارین من دبستان را

شمارهٔ ۳ : هر شبی کآن پسر از مهر به تمکین من است

شمارهٔ ۴ : مطرب از وصف لبت تا که بیانی دارد

شمارهٔ ۵ : هی سر زلف خون آن شوخ پری زاده زند

شمارهٔ ۶ : چشمت به تیر غمزه دلم را نشانه کرد

شمارهٔ ۷ : دلت آن به که به هم چشمی چشم تو نکوشد

شمارهٔ ۸ : ایماه گلت را مگر از زهره سرشتند

شمارهٔ ۹ : کیست آن لعبت مغرور که رعناست زبس

شمارهٔ ۱۰ : آنکه عشاق بود بنده رخسار بدیعش

شمارهٔ ۱۱ : دوش درخواب همی خنجر جانان دیدم

شمارهٔ ۱۲ : تسکین خاطر آورد آن روی مهوشم

شمارهٔ ۱۳ : کی دست زدامنت بدارم

شمارهٔ ۱۴ : شیخ محرم شو وز آن مغبچه پیمانه بزن

شمارهٔ ۱۵ : رخ ندانم که بود نازک و سیمین‌تر از این

شمارهٔ ۱۶ : ای ترک جفاپیشه لختی به وفا دم زن

شمارهٔ ۱۷ : ای ورق عشق تو دفتر آیین من

شمارهٔ ۱۸ : نبود به میگساری عیبی به غیر مستی

شمارهٔ ۱۹ : گرچه ز دشمنی همی درپی کشتن منی

شمارهٔ ۲۰ : بر بوی آن دلارام طبعم گرفته خوئی

شمارهٔ ۱

بس که دیدم همه سو آن بت هرجائی را

هیچ نشتاخته‌ام معنی تنهایی را

نیست مغزم دمی از نکهت زلفش خالی

تا چه سرّ است نهان این سر سودائی را

زاهدا دور شو از باده‌پرستان که بالطبع

تاب خشکی نبود مردم دریائی را

تا که مشغول صفاتی، نبری راه به ذات

بگذر از عالم نی گر طلبی نائی را

در مژه تا چه فسون باشدش آن خسرو حسن

تا به اکنون که نکو کرده صف آرائی را

سیم اشک و زر چهرم بود ار هیچم نیست

عشق تو داده به من فقر و توانائی را

زیر این طاق مقرنس نسزد منزل دل

خانه سخت است مکان مردم صحرائی را

کور باید نظر از هر چه به جز طلعت دوست

گرچو جیحون طلبی لذت بینایی را

نیکنامی است چو مطبوع به دوران امیر

مپسند از دل ما این همه رسوائی را

خان دریا دل صافی گهر راد، حسین

که فلک ختم بدو ساخته مولائی را

شمارهٔ ۲

شرف دهد چو نگارین من دبستان را

کشد زرشک دبستان هزار بستان را

ببین بطره و لعلش اگر ندیدستی

بدست اهرمنی خاتم سلیمان را

بجز تعلق رنگین رخش بمشکین زلف

چنین علاقه کم افتد بکفر ایمان را

مرا تصور چهرش کجا دهد تسکین

که تشنگی نبرد وصف آب عطشان را

گشاده دست تطاول بروی اوتا زلف

ز رهزنی بقفا بسته دست شیطان را

مرا که بیدل و دینم ز زلف او چه هراس

که نیست وحشت خاطره زدزد عریان را

بدامن شب زلفش نمیرسد چون دست

سزد چو صبح اگر بر درم گریبان را

مگر بگندم از آن خال جلوه دید آدم

که خود به نیم جوانگاشت باغ رضوان را

مرا که در رمضان هم زچشم او مستی است

چرا ببدرقه پویم بباده شعبان را

همی چو زلف تو افتادگی کند جیحون

گدانگر که پی همسریست سلطان را

شمارهٔ ۳

هر شبی کآن پسر از مهر به تمکین من است

سرو در بستر و خورشید به بالین من است

هر که دید اشک مرا خواست ببیند رخ او

ماه را بین که غرامت‌کش پروین من است

عشقبازی به خم طُرّهٔ سیمین‌ذقنان

گرچه کفر است ولیکن چه کنم دین من است

تا فتاده است مرا از لب تو شور به سر

همه جا وصف سخن گفتن شیرین من است

حور طوبی قد اگر خواندمت ای شوخ مرنج

این قصور از طرف پستی تخمین من است

دزد اگر زلف تو و حاکم اگر مفتی شهر

آنچه مانَد به کمند این دل مسکین من است

نه عجب خواست ز جیحون غزل ار مجدالملک

که خداوند سخن خامهٔ مشکین من است

شمارهٔ ۴

مطرب از وصف لبت تا که بیانی دارد

بحقیقت سخنش لطفی و جانی دارد

سرگرانست اگر زلف تو با ما چه عجب

بدوش از دل ما بار گرانی دارد

تا قرین با قمر چهر توشد عقرب زلف

عاشق روی توهر لحظه قرانی دارد

جای خوبان بدل و جای تو برمنظرجان

هرکسی بر حسب خویش مکانی دارد

کی چو لعل تو بود مهر سلیمان آری

مهر تسخیر دل خلق نشانی دارد

ابروانت نه همین تیر جفا راند به من

ماه نو نیز از او پشت کمانی دارد

کهنه شد شهرت شیرین وکنون نوبت ماست

هر صنم عهدی و هرشوخ زبانی دارد

گر غزل شیوه جیحون نبود عیبی نیست

هرکسی طبعی و هر طبع زبانی دارد

بعیان اینقدر جور مکن آگه باش

که ملک زاده بمن لطف نهانی دارد

آفتاب فلک مرتبه شهزاده رفیع

که فلک پاس درش را جولانی دارد

شمارهٔ ۵

هی سر زلف خون آن شوخ پری زاده زند

خوی بدبین که شبیخون بهر افتاده زند

گشت لوح دلم از خال و خطش عکس پذیر

هرچه نقش است بما آن پسر ساده زند

بگذر ای شیخ زخاک در خمار بخیر

کآب او آتش در دامن سجاده زند

سرو رابی ثمری از تو خجل کرد بلی

مرد باید که دم از دولت آماده زند

نازم آن آهوی چشمت که بهمدستی زلف

شیر را برسرکوی تو بقلاده زند

باکه پیغام فرستم برت ای مایه ناز

که بپاسخ لب تو راه فرستاده زند

هرکه را نشئه چشم سیهت برد زدست

نشود مست اگر صد خم از باده زند

نه بشیرین پسران خیر و نه سیمین صنمان

ای خوش آن رند که بر زیر نر و ماده زند

طره اش برد دل خلق چه سازد جیحون

گرکسی شکوه او در بر شهزاده زند

رفعت الملک شهنشاه ملک زاده رفیع

که بگردون علم از فطرت آزاده زند

شمارهٔ ۶

چشمت به تیر غمزه دلم را نشانه کرد

این لطف هم که کرد بمستی بهانه کرد

زاهد حدیث حور کند ای پسر می آر

مردانگی نداشت خیالی زنانه کرد

از پیر میفروش کرامت عجب مدار

عمری بصدق خدمت این آستانه کرد

گر دین و دل بگندم خالت دهم چه باک

آدم بهشت بر سراین گونه دانه کرد

دیشب حکایت از سر زلف نمود دل

شب را دراز دید و هوای فسانه کرد

دردا که پیکهای مرا حسن آن نگار

دیوانه کرد و باز بسویم روانه کرد

نقش رخ تو از دل جیحون نمیرود

این طرفه آتشی است که درآب خانه کرد

آفاق را چو کلک ملکزاده مشک بیخت

هرگه شکنج زلف ترا باد شانه کرد

چشم چراغ داد محمد رفیع راد

کز نظم خویش حلقه به گوش زمانه کرد

شمارهٔ ۷

دلت آن به که به هم چشمی چشم تو نکوشد

یا به بیماریش از صحت خود چشم بپوشد

تو بعناب مداوا نتوانی که زخجلت

پیش عناب لبت شیره عناب بخوشد

خود چه دلسوخته بوسه زدت کز تف عشقش

تب برآوردی وزان لب همه تبخاله بجوشد

گو طبیعت ندهد نسخه بتجویز بنفشه

که برخط تو عطار بنفشه نفروشد

اگر از ناله نی تابش تب از تو شود طی

گوش سوی دل من دارکه چون نی بخروشد

بسکه شیرین لب تو خنده زد از گریه جیحون

ننشینم ترش ار چند گهی تلخ بنوشد

زعفرانیست رخت از تب وزانش بستودم

که همی خواجه به خنده غزلم چون بنیوشد

شمارهٔ ۸

ایماه گلت را مگر از زهره سرشتند

یا برلب توطالع داود نوشتند

آنقوم که با چون تو جوانند هم آغوش

خود پیر نگردند که از اهل بهشتند

عشاق ترا موی سیه یافت سپیدی

یعنی فلکش پنبه نمود آنچه که رشتند

آن جا که زند موکبه حسن تو خرگاه

شاهان همه فرمان برو خوبان همه زشتند

شد مصحف خوبی چو برخساران تو نازل

زابروی تو سر لوح وی ازمشک نوشتند

تا گرد لبت رست خط سبز تو گفتم

خرما نتوان خورد از این خار که کشتند

وصل تو و مداحی شهزاده بهشتست

جیحون چه توان کرد که اغیار نهشتند

شمارهٔ ۹

کیست آن لعبت مغرور که رعناست زبس

همه کس را سر او هست و درونی سرکس

من برآنم که ره عشق تو گیرم در پیش

گر بدانم که دو صد غالیه دارد در پس

یار اگر نیست وفادار چه فرق از اغیار

باغ اگر نیست طربزا چه تفاوت زقفس

چند گوئی نفسی باش زمعشوق صبور

کی بعشاق بود دور زمعشوق نفس

بر رخ صافی تو رنگ بماند زنگاه

برتن نازک تو خاز خلد از اطلس

تا دلم عاشق رخسار توشد نشناسم

بند از پند و نشاط ازغم و نسرین از خس

همه را گر هوس از تست مرا عشق ازتست

چکنم طفلی و نشنا خته عشق و هوس

بلعجب بین که چو زد شمع توام شعله بجان

رود از دیده جیحون همه دم رود ارس

شمارهٔ ۱۰

آنکه عشاق بود بنده رخسار بدیعش

سعی ما با خط او نقش بر آب است جمعیش

کس ندانم که نخواهد بود آن ترک مطاعش

دل نباشد که نیابی بر آن شوخ مطیعش

هرکه را چهر تو منظور چه زحمت ز خزانش

هرکه را وصل تو مقدور چه حاجت به ربیعش

یارب از کوی خرابات چه خیزد که به شوخی

ینجه با زاهد صد ساله زند طفل رضیعش

هرکه از بند بگریخت نیابند پناهش

هر که از چشم تو افتاد نجویند شفیعش

ندهی گوش گر از مهر تو بر ناله جیحون

باری اندیشه کن از سطوت شهزاده رفیعش

شمارهٔ ۱۱

دوش درخواب همی خنجر جانان دیدم

تشنه خوابیدم و سرچشمه حیوان دیدم

چو هلالیست بخورشید جمالت ابرو

که کمالش همه پیوسته بنقصان دیدم

راستی ازذقنت عاقبتم پشت خمید

وه که ازگوی تومن لطمه چوگان دیدم

رست از خاتم لعل تو خط واگه باش

کاندرین مور سر ملک سلیمان دیدم

که بیعقوب دهد مژه یوسف را باز

که منش زنده در آن چاه زنخدان دیدم

زد گریبان مرا چاک و دل ازسینه ربود

آن نکو سینه کزان چاک گریبان دیدم

در چمن کرد چو خط رخش جیحون وصف

عرق از شرم بروی گل و ریحان دیدم

شمارهٔ ۱۲

تسکین خاطر آورد آن روی مهوشم

یاللعجب که جوش برد از دل آتشم

گر ابروی کمان تو سازد هزار صید

گو یدکه کم نگشته خدنگی زترکشم

قدت بناز دل برد و رخ بعشوه جان

بیچاره من که غارتی این کشاکشم

هردم بدیده صورت زلفت کنم خیال

نقشی بر آب میزنم از بس مشوشم

خال و خط و لب و ذقن و زلف و عارضت

هر یک دو چاره کرده بسودای این ششم

من صرع دار عشقم و نشگفت ای پری

گر پیش ابروان هلالیت در غشم

جیحون شراب چیست که با چشم آن نگار

من می نخورده مستم و بی باده سرخوشم

شمارهٔ ۱۳

کی دست زدامنت بدارم

صد بار زنند اگر بدارم

بالای تو گربلاست ایکاش

میگشت پر از بلا کنارم

دستم نرسد چو خط برآن زلف

بر باد اگر رود غبارم

دل پیش تو باختم بیک خال

بنگر چه حریف خوش قمارم

جان در نبرم زچشم مستت

درکار خود ار چه هوشیارم

درکیش توگر وفا گناه است

بیش از همه من گناهکارم

از عشق سپید رویت اخر

دانم سیه است روزگارم

جیحون به لب تو گشته مشتاق

یعنی که به لب رسیده جانم

شمارهٔ ۱۴

شیخ محرم شو وز آن مغبچه پیمانه بزن

سخن از حور مگو ساغر مردانه بزن

ای بت سیم‌بدن چشم مپوش از دل من

گنجی از سیمی و خرگاه به ویرانه بزن

گر پریشانی جمعیت ما می‌طلبی

جان من درشکن زلف دوتا شانه بزن

چون ز صورت سوی معنی بتوان بردن پی

زاهد از صومعه چندی در بتخانه بزن

گر ترا در حرم سینه سزد مهر نگار

دست بر سینهٔ هر محرم و بیگانه بزن

خواهی ار حضرت جیحون سخنت جان بخشد

مثل از بوسهٔ لعل لب جانانه بزن

شمارهٔ ۱۵

رخ ندانم که بود نازک و سیمین‌تر از این

دل ندیدم که سبک باشد و سنگین‌تر از این

چهره ام زرد و جهانم سیه و اشکم سرخ

نشود کار کس از عشق تو رنگین‌تر از این

چند گویی که حدیث از لب من باز مگو

ما نداریم دگر صحبت شیرین‌تر از این

گر بلند است قدت بوسه زنم بر نافت

بلکه شادم ز جمال تو به پایین‌تر از این

نکشد دست ز چین سر زلف جیحون

گر جبین را کنی از خشم تو پرچین‌تر از این

باری اندیشه کن از سطوت شهزاده رفیع

گر مرا بنگرد از جور تو غمگین‌تر از این

شمارهٔ ۱۶

ای ترک جفاپیشه لختی به وفا دم زن

بگشای ز ابر و چین بر طرّهٔ پرخم زن

چون خط سیه کارت بر چهر سپیدت رست

با زلف بگو زین پس رو حلقه ماتم زن

گر هر که ترا جویاست بر کشتن او کوشی

یکباره ز خشم آتش بر خلق دو عالم زن

تا زلف چو شیطانت بر آن رخ خلد است

از گندم خال خویش راه دل آدم زن

از عشوه شکر خندی بر خاک شهیدان کن

وآنگاه دم از معجر چون عیسی مریم زن

یک سلسله عاقل را دیوانه اگر خواهی

زلفین مسلسل را شوخی کن و برهم زن

گویی غزل ار روزی بر سبکِ سنایی گو

ور پنجه زنی جیحون در پنجهٔ رستم زن

شمارهٔ ۱۷

ای ورق عشق تو دفتر آیین من

موی تو و روی تو کفر من و دین من

تا بودم در نظرت قامت تو جلوه گر

نیست بسرو سهی الفت و تمکین من

خانه بر انداختن شیوه هر روز تو

جان بتو پرداختن پیشه دیرین من

شام سیاه فراق به شود ازصبح عید

گر تو درائی چوشمع برسر بالین من

حسن تو زینسان که ساخت مشتعلم زاشتیاق

بحر نخواهد نمود چاره تسکین من

پیکر فرهاد را زنده توان ساختن

گر بمزارش برند قصه شیرین من

حالت جیحون ربود دهوش ملکزاده برد

وصف خطت چون نگاشت خامه مشکین من

شاه نکورخ رفیع آنکه زالطاف وی

پادشها نندمات بنزد فرزین من

شمارهٔ ۱۸

نبود به میگساری عیبی به غیر مستی

آن هم چو نیک بینی بهتر ز خودپرستی

از آن دهان و لب گشت بر من یقین که ایزد

بر نیستی نهاده است بنیاد ملک هستی

معراج ما ضعیفان در خاکساری آمد

چون نی ره بلندی بگزین طریق پستی

از یک شراب بینم اسلام و کفر را مست

تا خود چه شیوه بوده است در ساقی الستی

کو بخت آنکه چنیم سیبی ز بوستانت

کز آستین کوته ناید درازدستی

آمیختی به جیجون تا ساختیش مفتون

او چون که دل به تو بست تو مهر از او گسستی

شمارهٔ ۱۹

گرچه ز دشمنی همی درپی کشتن منی

دوستیت فزایدم وه که چه طرفه دشمنی

خوانمت آفتاب اگر خیره مبین به سوی من

زانکه به رخ درین مثل خود تو دلیل روشنی

با تو بدین لطافتت پنجه نمیتوان که تو

نرم‌تری ز پرنیان لیک به سختی آهنی

روی تو را به برگ گل کردم اگر مشابهت

شاهد بر عقیدتم خود تو به وجه احسنی

در ره اشتیاق تو من که زپا در آمدم

حال پیاده باز پرس ای که سوار توسنی

جیحون بهر تو گذشت از سر خون خود ولی

شاید پاس خون من از تو که پاکدامنی

شمارهٔ ۲۰

بر بوی آن دلارام طبعم گرفته خوئی

کز خیل ماهرویان من قانعم ببوئی

ای شانه از دو زلفش چنگ هوس رهاکن

کاینجاست عمر عشاق بسته بتار موئی

زینسان که شکل قدت در چشم من نشسته

هرگز چنین نخیزد سروی کنار جوئی

صد تن بکوی خمار شد خاک از قدح خوار

تا قرعه سعادت سازد که را سبوئی

با آفتاب رویت ماه چهارده تافت

بنگر زسست عقلی دارد چه سخت روئی

جز من که میتواند بوست بجان خریدن

کاین لقمه از بزرگی گیرد بهر گلوئی

اندر شبان تاریک جیحون دو چیز خواهد

هم روی ماهتابی هم ماهتاب روئی

قطعات

شمارهٔ ۱ : ای امیر آخور مهینه پور محسن شه حسین

شمارهٔ ۲ : این قلمدان که دروکلک شه نامور است

شمارهٔ ۳ : ایشاه شه نژاد که چرخ مجدری

شمارهٔ ۴ : دلم بر چهره‌ات تا مهر بسته است

شمارهٔ ۵ : کسی کز بنگ در مجلس فروزی است

شمارهٔ ۶ : داورا من سال قحطی را بمرز اصفهان

شمارهٔ ۷ : ای که شب را به غمت اخترش از دیده چکید

شمارهٔ ۸ : ای شهنشاهی که از یمن ثنای ذات تو

شمارهٔ ۹ : ای مهین والاگهر والی که ما از همتت

شمارهٔ ۱۰ : ای خداوند فتن ران فطن از تو چنان

شمارهٔ ۱۱ : نبندد مرد عاقل دل بد این فرتوت زن دنیا

شمارهٔ ۱۲ : در زمان شه جمشید گهر ناصر دین

شمارهٔ ۱۳ : سپهر مجد و معالی رضاقلی که هلال

شمارهٔ ۱۴ : شنیده ایم پریشانی از نواحی مصر

شمارهٔ ۱۵ : ای مهینه داوری کت شش جهه فراش وار

شمارهٔ ۱۶ : قوش کبک انداز من چون پر همت وا کند

شمارهٔ ۱۷ : خان فلک فر محمد آنکه ز رفعت

شمارهٔ ۱

ای امیر آخور مهینه پور محسن شه حسین

کز فر خلق حسن برمه زدی خرگاه را

گر نبودی بهر تقبیل تراب درگهت

در هیولی کس ندیدی صورت اشفاه را

برتو یک مه پیش اندر دو چکامه در سه روز

کردم ایثار از در مدحم صد و پنجاه را

وز پس آن نیز گاهی سوی کاخت آمدم

خالی از آن وارث اکیل دیدم گاه را

من نگویم طفره است استغفر الله العظیم

طبع تو نشناخته از جود کوه وکاه را

پاره از بی مبالاتیست برخی هم زشغل

زآن سبب نی یاد ما آن خاطر آگاه را

لیکن این اطوار نبود خوب از ابناملوک

به کز ایشان خلق دریا بند قد روجاه را

نیست این عمر آنقدرکز انتظار یک صله

بگذرانی هفته و ایام و سال و ماه را

گر تو با انسان خصوصا چون منی این سان کنی

پس دهد صبری خداوند اسب‌های شاه را

شمارهٔ ۲

این قلمدان که دروکلک شه نامور است

ملجا لوح و قلم فخر قضا و قدر است

تختت فرخنده فر ناصردین شه عرشی است

کاین نکو جعبه بران مصدر نفع و ضرر است

چون زفتح و ظفر صرف بود خامه شاه

این جهانیست که در وی همه فتح و ظفر است

نیست دریا ولی از کلک گهربار ملک

همچو دریا همه ایام مکان گهر است

نیست تبت ولی از مشک فشان خامه شاه

همچو تبت همه اوقات پر از مشک تر است

آسمانیست مرصع بکواکب لیکن

هریک ازکوکب او غیرت شمس و قمر است

شیر را خوب نیستان بود اما دروی

هست آن نی که هراسش بدل شیر نراست

کمر و تاج ملک باد پناهش جیحون

تا که او رنگ ملک مفخر تاج و کمر است

شمارهٔ ۳

ایشاه شه نژاد که چرخ مجدری

در بزم برکف خدمت باد بیزن است

حال مراکه دیدی و دانی که روز و شب

درآتش تبم چو حدوی تو مسکن است

اینک قوافل از پی هم سوی ملک یزد

چون اشک من روانه به هر کوی و دامنست

منهم پی مرافقت هریکی مدام

عزم رحیل کرده چوجانم که در تن است

لیکن چو هست کیسه ام ازسیم و زرتهی

عزمم هنوز چون صله ات نامعین است

شمارهٔ ۴

دلم بر چهره‌ات تا مهر بسته است

زهر شیرین لبی الفت گسسته است

مرا سودای پستان تو کافی است

که صفرایم به لیموئی شکسته است

شمارهٔ ۵

کسی کز بنگ در مجلس فروزی است

شجاعت را پی کاشانه سوزی است

زمن بشنو مکوب این درکه بر خلق

کلید اشتها و قفل روزی است

شمارهٔ ۶

داورا من سال قحطی را بمرز اصفهان

کودکی دیدم بره کز ضعف دل شیون کند

موی رشکین روی و چرکین جسم پرچیم جان حزین

گفتی الحال این وجود اندر عدم مسکن کند

رحمتم برزحمتش آمد بمنزل بردمش

تا که هم نانی خورد هم جو بر توسن کند

آنقدر عاری بد اندر خادمی کاندر چراغ

می ندانستی که باید آب یاروغن کند

شب چو دیدی باده مینوشم زمن پرسید چیست

آدمی تحصیل این از بحر یا معدن کند

چونکه میکعثم بپا اندر کنار من بخواب

گفت خواجه خواهدم ای وای آبستن کند

همچنان پنداشتی ازسمادکی که مردرا

با پسر امکان ندارد آنچه را بازن کند

من چو دیدم امرد است و چشم او برویش نکوست

شد صلاحم اینکه نوشلوار وپیراهن کند

مختصر حمام رفت از آب خواب آمد برون

لازم آمد کو تصرف زایسر و ایمن کند

تربیت کردم پیش دادم ببرخواباندمش

تا کنون کز چهر حمرا بزم را گلشن کند

کرد و صد مهمانم آمد خدمت هریک زمهر

برطریق احسن و بروجه مستحسن کند

کشته سهراب اقتداری کز مهابت درنبرد

تنک بر رستم جهانرا چون چه بیژن کند

از لبانش داغ اندرسینه مرجان نهد

وزشمیم طره اش خون دردلادن کند

چون برقص آید فشاند زلف وکف برکف زند

ازگل و از مشک جیب وکاخ من خرمن کند

چونکه می خواهم زوی پا بوسه خیزد درادب

روی زانویم نشیند دست درگردن کند

باری اندر چند روز قبل کاین مداح تو

سفت در مدحت دری کابصار را روشن کند

تو بهر مصرع مرا بس آفرین کردی بطبع

خواست شخصم ز افتخار ازقرص خور گر زن کند

زآستانت شاد رفتم جانب سامان خویش

گفتم آنمه را مهیا راح مرد افکن کند

گفت نبود باده و چیزی زنقد و جنس ده

تابکی خمار اندر نسیه لاولن کند

گفتمش زر نیست لیک ازآفرین خروارهاست

کان زمانها فارغم از مدح هر کودن کند

هرچه میخواهی ببر بازار و نقل و می بیار

تا دمی آسوده ام از اختر ریمن کند

گفت بخ بر عقل جیحون ابچرخ سفله خو

کاین چنین شیاد را استاد در هرفن کند

کر هزارت آفرین باشد بوقت احتیاج

از برای مرغ دل کی کاریک ارزن کند

گفتمش این آفرینها زاعتضاد الدوله است

کش مژه در رزم فعل نیزه قارن کند

گفت کو از شاه باشد آفرین لفظی نکوست

گاه معنی روز زرش زار و مستهجن کند

من چو بینم راست گوید او وکج دانم رهی

ایکه جودت حرص را پر از غنا دامن کند

یا بگیر این آفرینها را و دیگر لفظ گویی

کش بجای زر قبول آن شوخ سیمین تن کند

یارزم بخشا که ترسم از غضب این روزها

آنچه شبها من باو میکردم اوبا من کند

شمارهٔ ۷

ای که شب را به غمت اخترش از دیده چکید

صبح در ماتم تو برتن خود جامه درید

تنگتر شد زقفس بر دل ما دهر فراخ

مرغ روحت چو سوی گلشن فردوس پرید

شد بچشم پدر از فرفت تو روزسیاه

گشت دور از پسر ار دیده یعقوب سپید

اف بر این چرخ مشعبد که خلاف معروف

آخر ازکین بگل اندوه جمال خورشید

نه شگفت از اثر کالبد نورس تو

که همی غنچه بروید زگلت جای خوید

گفت اندر پی تاریخ وفاتت جیحون

مهی از بزم صدارت سوی فردوس چمید

شمارهٔ ۸

ای شهنشاهی که از یمن ثنای ذات تو

درسخاو درسخن زامثال و اقران برترم

از طفیل مدح خسرو وکش بقای خضر باد

با صمیری صاف تر زآئینه اسکندرم

بیست سالست اینکه درصد دفترت گفتم مدیح

لیکن ازگنجو رشه نی نام دریک دفترم

یا ملک را سیم وز ریش از کفاف ملک نیست

یا که من نزد ملک بی‌قدر چون سیم و زرم

نی ملک با کان وگوهر دشمنی دارد بطبع

زان مرا راند همی کز طبع کان گوهرم

لیک اگر یکقطره درجیحون چکد ازجود شاه

بنگری کز در بیضا رشک بحر اخضرم

ثلث نواب ار بدین مداح بوابت رسد

ربع مسکون تنگ گردد ازشرف برپیکرم

حالی ای سلطان جم اورنگ فرما همتی

تاکه باج از تاج کی گیرد شکوه افسرم

تا به کی پیچم ز غم کآخر چرا در هر دیار

مردم از شه می‌خورند و بنده از خود می‌خورم

شمارهٔ ۹

ای مهین والاگهر والی که ما از همتت

فارغ از اندیشه و آسوده از دریوزه‌ایم

دقتی کردم چو یاقوتی مفرخ گوش دار

تا بدانی در چه فن زین گنبد پیروزه‌ایم

در جهان از دو محمد دین ایزد شد قوی

کز وجود این دو اندر نعمت هرروزه‌ایم

آن یکی پیغمبر یزدان و این والی یزد

وز پی تقلیدشان ما فرقه دلسوزه‌ایم

زان عرب‌ها را شرف وز این عجم‌ها را شعف

زین و آن ما پر نموده زآب رحمت کوزه‌ایم

لیکن این شیر عجم برعکس آن میر عرب

بدعتی انگیخت کز وی ریگ غم در موزه‌ایم

در زمان آن محمد روزه گر در روز بود

در زمان این محمد ما به شب هم روزه‌ایم

شمارهٔ ۱۰

ای خداوند فتن ران فطن از تو چنان

کز تو دارد رستگاری خاطر مفتون من

وی ترا رتبت از آن افزون که جادو و فکرتم

گنج و صفت را تواندگنج در مضمون من

پیش اوج طبع دریا موج لؤلؤ فوج تو

استقامت نیست اندرگفته موزون من

روزگار میرود از عمرکزبی شفتی

خود نمیپرسی زکس آیا چه شد جیحون من

بنده نیز از دور چرخ و جور دهر و طور خلق

عزلتی بگزیدم وزو خوش دل محزون من

بختم اندر وهن و رختم رهن و تختم بی سرود

با چه رو در همگنان برجا بود قانون من

زین فسانه درگذر شلوارکی دارم بپای

کاندراسش برده ازسر هوش پر افسون من

هرکجا بنشینم از بس رخنه برخیزد ازو

سربر آرد از شکافی خرزه ملعون من

گوئی از سوراخ بیحد پوست تخت کاوه است

وان ذکر چوب علم وین خایه افریدون من

یا برات قطعه ماهوت نیلی لطف کن

تا رهد از تیره بختی ذوق روز افزون من

یا به شکر آنکه صد شلوار بیشت داده بخت

خود بکن شلوارت از پای و بکن در کون من

شمارهٔ ۱۱

نبندد مرد عاقل دل بد این فرتوت زن دنیا

که سودش جملگی سو کستوشکرش سربسرشکوی

بلی عاقل نداند شش جهه را غیر افسانه

بلی کامل نبیند نه فلک را جز باستهزا

بمیرد پیش از مردن ببخشاید پس از جستن

که گنجش بر روان رنج است و عزش در نظر عزی

بسان راد سعدالملک کز نیروی دانائی

همی در زندگانی خویشتن را داند از موتی

اگر پاید جز از ایزد نخواهد مکنت و رامش

وگر میرد جز از یزدان نخواهد جنت و طوبی

ولیکن اف بگیتی کاینچنین میری مجرد را

کنون چندیست کش مسلول کرد ازگونه گون حمی

کسی کاندر بقا هردم فنا را یافتی مدغم

از این بیماریش دل داد بر ترک جهان فتوی

چو اندر فطرت جیحون بخود دیدی خلوص افزون

زوی پیش از وفاتش خواست مرتاریخ را انشا

مردد درحیات و بر مماتش فکرها کردم

که برافنای او خوفم بدو زابقای اوبشری

خرد هی زد به من اخر که ای مامور ما آخر

بگو مقرون به لطف حق چه در دنیا چه در عقبی

شمارهٔ ۱۲

در زمان شه جمشید گهر ناصر دین

که برد سجده بربار گهش کیخسرو

آنکه خورشید رخش تا بدرخشید زتخت

خرمن مه بجوی خوشه پروین بدوجو

ناصرالدله ملکزاده آزاده حمید

که بشمشیر زمریخ گرفته است گرو

آنکه در وقعه چو با تیغ فرو کوبد پای

دست برسر بگریزد ملک الموت بدو

نغز حصنی بدرسر حد کرمان بفراشت

که دراین کهنه جهانست یکی عالم نو

پایه اش در بر ماهی همه در راز نیاز

سایه اش برسرمه یکسره درگفت و شنو

سست تر سبزه این طرفه حصار از سختی

چرخ باداس مه نو نتوان کرد درو

سال تاریخ چو جستند زتاج الشعرا

زان نکو قلعه که بر بوده ز خلخ پرتو

دل در او برد سر و دید و بجیحون فرمود

ناصری قلعه فهرج زفلک برده علو

شمارهٔ ۱۳

سپهر مجد و معالی رضاقلی که هلال

بساغر تو خط مهجتی فداک سپرد

بهر زمین که زجام تو قطره افتاد

چه طعنه ها که ازو سلسبیل وکوثر برد

سه چار روز بود کز سپهر مینائی

تهی است ساغر این بندهات زصاف وز درد

تهمتنی کن و امشب از آن سیاوش خون

بطی فرست که گردم بفر رستم گرد

اگر که حفظ بدن واجب است اندر شرع

به چاره کوش که من بی شراب خواهم مرد

شمارهٔ ۱۴

شنیده ایم پریشانی از نواحی مصر

که خورد خور ژندی جمع کرده قارون شد

چنانکه شاعر وارالعباده را رندان

چو قطره در او ریختند جیحون شد

شمارهٔ ۱۵

ای مهینه داوری کت شش جهه فراش وار

قبه از هفت اختر و خرگه زنه گردون کنند

وی مسیحافر که با گرد رهت یونانیان

خنده برکحل الجواهرهای افلاطون کنند

عزم حزم نافذت در انقباض و انبساط

بحر را مانند کوه وکوه را ماهون کنند

هر که از بداختری کین تو ورزد در ضمیر

نه فلک از... وارون کنند

بنده جیحونرا بدانسان چرک گردیده است رخت

که نشاید پاکش از صد دجله و جیحون کنند

تا دو صد فرسنگ لیلی سازد از مجنون فرار

وصله ازان اگر برپیکر مجنون کنند

هر کسم بیند نهانی گوید ایکاش اهل شهر

بهر دفع نکبت این مردود را بیرون کنند

نه مرا آن طلعت زیبا که رندان بهر فسق

خلعت دیبا دهند و هرشب ...ـون کنند

نه دراین صحراست بازاری که وقت احتیاج

یارهی را مغتنم سازند یا مغبون کنند

یا بده فرمان غلامی را که گوید اهل ملک

باکلوخ و سنگ رجم این تن ملعون کنند

یا بفرما تا ستاره رخ کنیزان حرم

رو سپیدم چون قمر از قرصه صابون کنند

شمارهٔ ۱۶

قوش کبک انداز من چون پر همت وا کند

چنگل او پنجه اندر پنجه عنقا کند

خود نه تنها دشت را حمرا کند از خون کبک

نسر طایرا راشکار از گنبد خضرا کند

گاو غبرا ناف دزدد شیر گردون جان دهد

چون سوی پائین بود یا عزم بربالا کند

گوئیا دارد ید بیضا که بر باید بقهر

فی المثل کبگ ازبنه در بیضه بیضا کند

گر ملک زیر فلک برشکل تیهو بگذرد

شاهباز آسا ورا صد رخنه براعضا کند

فر پرش طایر اقبال را بهجت دهد

بانگ زنگش چنگ شور انگیز را رسوا کند

شمارهٔ ۱۷

خان فلک فر محمد آنکه ز رفعت

مهچه خرگاه او گذشته ز فرقد

ماه مبارک ز دخت دوستعلیخان

اختر فرخ رخیش گشت مولد

نور محمد نهاد نامش والحق

نیست جز از نور صرف و عقل مجرد

گرچه نخورده است شیر باش که یابی

شیر خورد بازبان تیغ مهند (؟)

گرچه نخوانده است درس باشد که بینی

خواند ازخامه اش عطارد ابجد

وقتی آید کز اژدهای تبر زین

زهر کند بر ملوک طعم طبر زد

وقتی آید که زاقتدار نماید

قصر جلالت به از بهشت مخلد

آخر این شبل آن هزیر که از او

پیل تنانراست روز عمر مشود

گفت بتاریخ او درایت جیحون

یافت جهان رونقی زنور محمد

رباعیات

شمارهٔ ۱ : رندان به فضایل مسپاسید مرا

شمارهٔ ۲ : خیز ای حبشی‌موی و فرنگی‌آداب

شمارهٔ ۳ : این مقبره کش آیت ظل اللهی است

شمارهٔ ۴ : جیحون که بهره میکده میخواری اوست

شمارهٔ ۵ : بر خاوری از تیر وزحل چاکری است

شمارهٔ ۶ : بی ذکر علی صومعه و دیری نیست

شمارهٔ ۷ : مفتی زمی مفت در انکار نبود

شمارهٔ ۸ : امروز ملک‌زادهٔ ضَرغام‌نبرد

شمارهٔ ۹ : لیمو ز لبت چو شکّرِ ناب شود

شمارهٔ ۱۰ : حاجی که ز ساز عیش سوزی نخرد

شمارهٔ ۱۱ : سیل ار سوی شه شد دلت از جا نرود

شمارهٔ ۱۲ : شهزاده نادر آن وحید همه شهر

شمارهٔ ۱۳ : خیاط پسر کز مژه کین ورزش

شمارهٔ ۱۴ : دِهْ سرخ‌مِیی کَز تُتُقِ اَنوارش

شمارهٔ ۱۵ : آن شوخ که زد شرر به جان‌ها خشمش

شمارهٔ ۱۶ : شهزاده محمد ای شه شیر مصاف

شمارهٔ ۱۷ : آن مرد شریف نام مردود کثیف

شمارهٔ ۱۸ : ای فرق ترا تاج تفاخر به فرق

شمارهٔ ۱۹ : آنچای که چون خور دهد از جام شعاع

شمارهٔ ۲۰ : زاهد چه پی کوثر و زمزم گردم

شمارهٔ ۲۱ : تا کی دم پستی و بلندی بزنیم

شمارهٔ ۲۲ : عمری به جهان چو پایکوبی کردم

شمارهٔ ۲۳ : دلاک پسر نکار مه پیکر من

شمارهٔ ۲۴ : عطارد پسر شکر ز مرجانم ده

شمارهٔ ۲۵ : گویند به معراج که امری‌ست جلی

شمارهٔ ۲۶ : گر رسته شوی جنت و کوثر خواهی

شمارهٔ ۱

رندان به فضایل مسپاسید مرا

بلکه ز رذایل بهراسید مرا

من خود دانم که بدتر از من کس نیست

از من بهتر نمی‌شناسید مرا

شمارهٔ ۲

خیز ای حبشی‌موی و فرنگی‌آداب

کز گُرسَنِگی به روم چین خورده و تاب

یا تا خط بصره ریز در جام شراب

یا شامم ده که هست بغداد خراب

شمارهٔ ۳

این مقبره کش آیت ظل اللهی است

انوار کرامتش زمه تا ماهی است

سبط علی و شهنشهش نام بلی

جز سبط علی که زیب شاهنشاهی است

شمارهٔ ۴

جیحون که بهره میکده میخواری اوست

بی پردگیش امید ستاری اوست

گر زشت بود گناه بردن سوی حشر

پس مهمل صرف نام غفاری او است

شمارهٔ ۵

بر خاوری از تیر وزحل چاکری است

مریخش بنده زهره اش مشتری است

بدراست بچرخ نثر ازان بی نقص است

شمس است به برج نظم از آن خاوری است

شمارهٔ ۶

بی ذکر علی صومعه و دیری نیست

کس را پی درک ذات او سیری نیست

گوینده که از غیر علی چشم بپوش

هرجا نگرم علی بود غیری نیست

شمارهٔ ۷

مفتی زمی مفت در انکار نبود

کی بود که اندر پی این کار نبود

گر هر چه حرام گشته مستی میداشت

در مدرسه یک آدم هشیار نبود

شمارهٔ ۸

امروز ملک‌زادهٔ ضَرغام‌نبرد

اسبی دادم پلنگ‌وَش کوه‌نورد

از بس به هوا بردم و پایین آورد

از اسب گذشته کار مسهل هم کرد

شمارهٔ ۹

لیمو ز لبت چو شکّرِ ناب شود

عنقا ز دمِ تیرِ تو در تاب شود

یک ذره ز مهر رخ چون کوکبِ تو

گر بر دل البرز خورد آب شود

شمارهٔ ۱۰

حاجی که ز ساز عیش سوزی نخرد

تا مزرعه زری به روزی نخرد

صد ده دارد بیزد اندر همه عمر

کش هیچکسش گزی به گوزی نخرد

شمارهٔ ۱۱

سیل ار سوی شه شد دلت از جا نرود

کز سیل جسارت به شه ما نرود

دریاست چو طبع شاه پس دلشده نیل

سوی که رود گر که به دریا نرود

شمارهٔ ۱۲

شهزاده نادر آن وحید همه شهر

کز عاطفتش به از شکر گردد زهر

مقصود وی است اینکه حکیمان گویند

انسان تمام نادر است اندر دهر

شمارهٔ ۱۳

خیاط پسر کز مژه کین ورزش

مقراض نهد در اهل بخیه طرزش

دیبای ولاش گز نکرده نبری

کاین پارچه سوزن نرود بر درزش

شمارهٔ ۱۴

دِهْ سرخ‌مِیی کَز تُتُقِ اَنوارش

شرمنده شوند ثابت و سیّارش

تن آینه‌وَش چنان شود زو صافی

کز سینهٔ مرد بنگری اسرارش

شمارهٔ ۱۵

آن شوخ که زد شرر به جان‌ها خشمش

زلفش دل خلق برد و داند پشمش

چشمی او راست تنگ و ...گشاد

ای کاش ...بود اثری از چشمش

شمارهٔ ۱۶

شهزاده محمد ای شه شیر مصاف

کز صارم تو گاو زمین دزدد ناف

بامردیت این عجب بود کافتاده است

در وعده تو چون زن خصم تو خلاف

شمارهٔ ۱۷

آن مرد شریف نام مردود کثیف

کز هستی او یافته امکان تخفیف

دیدم چو ...گفت

آسوده توان خفت در این جای شریف

شمارهٔ ۱۸

ای فرق ترا تاج تفاخر به فرق

در بحر می از خماری‌ام ساز غرق

مپسند که امشب بر مستان غرور

ریزم عرق وجه پی وجه عرق

شمارهٔ ۱۹

آنچای که چون خور دهد از جام شعاع

از قلب زدوده زنگ و از مغز صداع

همرنگ می است لیک می را باوی

فرقیست که در میان جلق است و جماع

شمارهٔ ۲۰

زاهد چه پی کوثر و زمزم گردم

بگذار بجام باده جم گردم

داد آخرت آدم صفی بر دنیا

من پر که ترقی کنم آدم گردم

شمارهٔ ۲۱

تا کی دم پستی و بلندی بزنیم

از حادثه درد دردمندی بزنیم

بنشین به بساط تا نشاطی بکنیم

بر خیز برندی که برندی بزنیم

شمارهٔ ۲۲

عمری به جهان چو پایکوبی کردم

در خلق سیاحتی قلوبی کردم

مشنو که نبیند آدمی بد از خوب

من بد دیدم به هر که خوبی کردم

شمارهٔ ۲۳

دلاک پسر نکار مه پیکر من

کز تیغش رشکهاست درخنجر من

از بهر تراشیدن سر چون خیزد

بیرون آید زشوق ...از سرمن

شمارهٔ ۲۴

عطارد پسر شکر ز مرجانم ده

عنابی از آن لبان خندانم ده

به دانه بهل به زنخدانم بخش

بردار سپستان و دو پستان و دو پستانم ده

شمارهٔ ۲۵

گویند به معراج که امری‌ست جلی

حق بود و رسول وآنکه حق راست ولی

لیکن چو نصاری تو به تثلیت مکوش

کان جمله علی بود و علی بود و علی

شمارهٔ ۲۶

گر رسته شوی جنت و کوثر خواهی

وربسته شوی شوکت و افسر خواهی

شوبنده درگاه علی اکبر فیض

از ایزد اگر که فیض اکبر خواهی

مراثی

شمارهٔ ۱ - در عزیمت خامس آل عبا (ع) : شاه لاهوت گذر خسرو ناسوت گذار

شمارهٔ ۲ - ورود سر مبارک آنحضرت بر دیر راهب : در ره شام یکی روز بهنگام غروب

شمارهٔ ۳ - درحوادث شام و مصیبت جگر گوشه امام علیهما السلام

شمارهٔ ۴ - در شهادت ولی داور علی اکبر علیه السلام : چوشد در روز عاشورای پر شور

شمارهٔ ۵ - در تحقیق شکر ایزد ذوالمن و تعزیب قاسم ابن حسن (ع)

شمارهٔ ۶ - درشهادت عبدالله بن حسن (ع) : ای که منطق را کنی صرف مرام

شمارهٔ ۷ - در شهادت حربن یزید ریاحی : چون طلیعه صبح عاشورا دمید

شمارهٔ ۸ - در شهادت عابس بن شبیب شاکری : ای چو زنها کرده تکمیل جمال

شمارهٔ ۹ - شهادت وهب بن عبدالله : چند نازی ای حکیم از فرط عقل

شمارهٔ ۱۰ - در منقبت شیر خدا و مرثیه سیدالشهدا علیهما السلام

شمارهٔ ۱۱ - درمنقبت شیر خدا و مرثیه خامس آل عبا : چو حق را درمشیت اقتضای جود سرمد شد

شمارهٔ ۱۲ - در نعت خاتم انیبا و رثاء بر قاسم بن حسن مجتبی (ع)

شمارهٔ ۱۳ - رثاء برخامس آل عبا علیه التحیه والثناء : بجای پست از آن بدخیام اطهر او

شمارهٔ ۱۴ - در رثاء بر اهل بیت اطهر سلام الله علیهم

شمارهٔ ۱۵ - در خطاب بحلقه زن باب ماتم هلال محرم : باز ای مه محرم پر شور سرزدی

شمارهٔ ۱۶ - در منقبت شاه ولایت اساس و رثاء برحضرت عباس علیه السلام

شمارهٔ ۱۷ - در منقبت شاه اولیا علی مرتضی و شهادت حضرت علی اصغر

شمارهٔ ۱۸ - در تشکیل مجلس عزا و رثای بر جناب شهادت مآب حضرت سیدالشهدا

شمارهٔ ۱۹ - تضمین غزلی ازسعدی : گفت سکینه با پدر نیست اگر چه قابلم

شمارهٔ ۱ - در عزیمت خامس آل عبا (ع)

شاه لاهوت گذر خسرو ناسوت گذار

گشت چون بیکس و شد بر زبر اسب سوار

دخت و اخت وزن و فرزند و کنیزان نزار

ازحرم زد بدو چارش صف هشتاد و چهار

همه بر دوره او اشک فشان جمع شدند

بال و پر ریخته پروانه آن شمع شدند

در یمینش بگلو بوسه زنان خواهر او

در یسارش بسم اسب رخ دختر او

در جنوبش بفغان عصمت جان پرور او

در شمالش به جزع عترت بی یاور او

آن یکی گفت مرا برکه سپاری آخر

و آن دگر گفت که خود رای چه داری آخر

شه بصد جهد برون زد علم از عالم جسم

لیکن افتاد دل از عالم روحش بطلسم

دید زارواح رسل تا بملایک همه قسم

هردمش از پی نصرت همه خوانند باسم

گفت لاحول ولا قوه الا بالله

که چو از جسم جهم روح مرا بندد راه

ملک آب بگفت امرکن ای جان دوکون

تا من این فرقه کنم غرقه چو قوم فرعون

یا بنوش آب الا آب خضر را تو زعون

بلکه درآب خضر بی تو نه رنگ است و نه لون

گفت با خالق آب این همه از آب مناز

ایملک خویش مکش پیش مران بیش متاز

ملک آتش گفت ایکه تو آن مظهر بیم

که خورد آب زجوی سخطت نار جحیم

رخصتی تا که زنم شعله برین جیش لئیم

که مرا بردن فرمان تو فخریست عظیم

گفت هان ای ملک نار عبث تند مشو

یا به تسلیم بمان یا که بتعظیم برو

ملک باد بگفت اذن ده ای لجه جود

تا بر انداز مشان نام زاقلیم وجود

خود شوند ارهمه چون طایفه عاد و ثمود

از دمی بر گسلانم من از آنجمله عقود

گفت مفریب مرا ای ملک از ملک سپنج

قصه از عاد مکن داد مزن باد مسنج

ملک خاک که در مغز بسی بودش شور

گفت ای صد چو سلیمان بحضور تو چو مور

عجز من بین و اجازت ده و برتاب ستور

تا چو قارون همه را زنده نمایم درگور

گفت نه باد ز سرای ملک خیره سرای

آتش انگیز مشو خاک مخور اب مسای

چون ملکهای عناصر باسف بازشدند

عرشیا جمله سوی فرش بپرواز شدند

نی زحق یاوریش را همه ممتازشدند

جان بکف برزده صف همدم و همراز شدند

تا بکوبند بلاد همه چون امت لوط

یا نمایند نگین آنچه زمهر است شروط

خواست تا بر رخشان صیحه زند جبرائیل

جست تا ازکفشات رزق ستد میکائیل

رفت تا بر سرشان صور دمد اسرافیل

تاخت تا از تنشان روح برد عزرائیل

شاه از عشق به حق باز نپرداخت بکس

که بدی یاری او عاطفت باری و بس

شد بمیدان و محاسن بکف دست نهاد

گفت ای قوم اگرم باز ندانید نژاد

منم آنکس که نبی بوسه بلبهایم داد

این سخن را همه بشنیده و دارید بیاد

هست آیا زشما کس که کند یاری من

یا نخواهد ز پس عزت من خواری من

عوض یاری او سنگ زدندش بجبین

خون پیشانی او رفت بگردون ز زمین

هرکماندار زدش تیر به پیکر زکمین

هر ستمکار زدش نیزه به پهلو ازکین

ناگهان خصم زدش تیغ بدانسان برفرق

که شد از ضربه وی برنس او در خون غرق

آمد از زخم فزون از بر اسب بزیر

جسمش از نیزه چو در بیشه نهان گردد شیر

بیمناکان پی خون ریختنش گشته دلیر

برق شمشیر همی تافت ببرق شمشیر

سرش از تن ببریدند و بلرزید فلک

جان جیحون زغمش عیش ربا شد زملک

شمارهٔ ۲ - ورود سر مبارک آنحضرت بر دیر راهب

در ره شام یکی روز بهنگام غروب

ره بدیری شد شان آل علی زاهل ذنوب

راهبی بود درآن دیر مبرا زعیوب

بلکه از پاک دلی آگه از اسرارغیوب

های و هوی سپهش رهبر بربام آمد

بام تصحیف پذیرفت و ورا نام آمد

دید یک سوی سپاهی همه خون خوار ولئیم

گوی بر بوده به تلبیس زشیطان رجیم

وز دگر سواسرائی همه چون دریتیم

بسته و خسته و پژمرده و مجروح و سقیم

گفت شد روز سپیدم همه چون شام سیاه

ای چه فتنه است که زد بر در دیرم خرگاه

ناگه افتاد نگاهش بسنان و سرچند

نه سر چند که از حسن مه انور چند

نه مه چند که از نور خور خاور چند

نه خور چند که از طلعت حق مظهر چند

ناگه آمد سری از جرگ سرانش بنظر

که فروتر زخدا بود و فراتر زبشر

ظاهر از ناصیه اش حشمت شاهی نگریست

مختفی در رخش آثار آلهی نگریست

بل به غیبش حشمی لایتناهی نگریست

قدسیان را زجلالش بگواهی نگریست

نور برعرش روان از لب خون بسته او

حق درخشنده زپیشانی بشکسته او

روی برسوی عمرکرد که ای پشت سپاه

این سرکیست که رخشد زبرنیزه چو ماه

مانده مشتی زرم از مال پدر طاب ثراه

زر ببر سربده انکار مکن عذر مخواه

مگر از پرتو این سرشب خود روز کنم

چاره ساز بدفع غم جان سوز کنم

عمرش از پی زر دل بنوازید بسر

زآنکه این سر نبرید او زبدن جز پی زر

راهب آن سر بگرفت و به فلک سود افسر

دیر را از رخ اوکرد پر از شمس و قمر

گرد و خون شست زخط و رخش ازمشک وگلاب

ساخت ابروی ورا بهر عبادت محراب

هاتفی ناگهش ازغیب ثنا خوان گردید

کای دل افسرده همه مشکلت آسان گردید

وجه یزدان چوز احسان بتو مهمان گردید

دیر تو کعبه شد وکفر تو ایمان گردید

هان که با گیسوی او یاد چلیپا نکنی

نزد لعلش سخن از روح مسیحا نکنی

گفت یا رب بحق عیسی و جاه و فر او

هم به تهمت زده مریم که بود مادر او

که سخن گوید از این سر لب جان پرور او

تا بدانم که چه آورده جهان برسر او

لب گشود آن سرو فرمود بآهنگ عجیب

که چه خواهی زمن کشته مظلوم و غریب

گفت دانم که غریبی تو و مظلوم و قتیل

لیک ماه فلک کیستی ای شاه جلیل

گفت از نسل محمد گل بستان خلیل

پدرم حیدر وعم جعفر و عباس و عقیل

مادرم فاطمه کو زهره زهرا باشد

خود حسینم که سرم برنی اعدا باشد

چونکه راهب زوی این گفته جانسوز شنید

زد بسر رفت زدست اشک فشان جامه درید

هی برخساره او چهره زحسرت مالید

گفت ای کزتو شبم را سحر بخت دمید

برندارم بعبث روی ز رویت بخدا

تا نگوئی که شفاعت کنمت روز جزا

سربدو گفت که ای مهر و وفا رافع تو

دین جدم بگزین تا که شوم شافع تو

گفت راهب که بقربان تو وصانع تو

رستم از بدعت تثلیث و شدم تابع تو

زآنچه کردم همه عمر پشیمان گشتم

باش آگاه که از صدق مسلمان گشتم

صبحگاهان که عمر سربگرفت ازکف وی

گفت با ناله که ای فرقه دلداده بغی

دیگر این تافته سر را مفرازید به نی

که بسی منزلتش هست برداور حی

نشنیدند و پس از وی زبرنی کردند

توسن شادی جیحون زمحن پی بردند

شمارهٔ ۳ - درحوادث شام و مصیبت جگر گوشه امام علیهما السلام

بود از مظهر حق دخترکی در اسرا

موکنان مویه کنان جامه دران نوحه سرا

قامت از بار یتیمی شده یکباره دو تا

وزغم در بدری گرد بسر خار بپا

بر دل آشوبی و درخون جگری یار همه

صبح چهرش زصفا شمع شب تارهمه

هرشب از هجر پدر تا بسحر ناله نمود

روز تا شام بگلبرگ روان ژاله نمود

گاه از آه عیان شعله جواله نمود

گهش ازغصه لب شق شده تبخاله نمود

غمگسارش بجز از زینب و سجاد نبود

لیکن او جز به پدر مایل و معتاد نبود

هردم از مهر پدر روی بدیوار گریست

در و دیوار هم از آنمه خونبار گریست

ام کلثوم پی تسلیتش زارگریست

زینب از دیدن این هر دو به یکبار گریست

دایم ازگریه اش اندر اسرا ولوله بود

بدتر از این همه درگردن او سلسله بود

خفت یکشب بصد اندوه بویرانه شام

خواب بربودش از آن بی سرو بن خانه شام

آسمان گفت زهی همت مردانه شام

کامشب این دخترک آسوده بکاشانه شام

غافل از اینکه بدامان پدر درسخن است

ساعتی دیگر از او تازه عزای کهن است

دید در خواب که جا کرده در آغوش پدر

گویدش ای تو قرار دل پرجوش پدر

چند نالی که نه ای هیچ فراموش پدر

نیست خالی زتو یک لحظه بر و دوش پدر

اینقدر جامه ات از فرقت من چاک مزن

آتش اندر دلم از دیده نمناک مزن

گفت ای کز غم هجر تو بزندان بودم

همه گر مرحله پیمای بیابان بودم

«آمدی وه که چه مشتاق و پریشان بودم »

«تا برفتی زبرم صورت بیجان بودم»

جگرم راز عطش خسته و نفتیده نگر

گردنم راز رسن رنجه و سائیده نگر

صورتم نیلی ازسیلی اعداست هنوز

اثر کعب نیم ظاهر از اعضاست هنوز

زین عباد بزنجیر غم افزاست هنوز

ام لیلی پی فرزند دلاراست هنوز

«همچو فرهاد بود کوهنکنی پیشه ما »

«سنگ ما سینه ماناخن ما تیشه ما »

ولی از بخت فرو خفته فرا جست زخواب

دید برخشت سر خویش نه بردامن باب

گفت کوآنکه زدود از دل و جانم تب و تاب

زچه ننموده درنگ وز چه فرموده شتاب

گرچه از مژه در اشک همی سفتم من

لیک جز درد دل خو یش نمی گفتم من

بکجا رفت پدر از بر غمگین دل من

او که آگاه شد از حال من و منزل من

مگر آزرد و را صحبت ناقابل من

یا که افسرده شد از تیرگی محفل من

این همه خواری ما بی گل رخسارش بود

اوکه میرفت بما از چه سرو کارش بود

اهل بینی که بد از خواب نهفته غمشان

باز آهوی حرم داد زرامش رمشان

تاره گردید از آن قصه کهن ماتمشان

چرخ لرزنده شد از ناله زیر و بمشان

سبک از خواب گران جست و سرشوم یزید

گفت باز این اسرارا چه ستم گشته مزید

خادمی داد جوابش که یتیمی زحسین

دیده در خواب پدر وز گهر آموده دو عین

گفت برخیز بطشت زر وسرپوش لجین

سر سردار سرانرا بنهش بین یدین

مگرش کشته ندانسته نموید چندین

من بخوابم خوش و او باب نجوید چندین

خادم اینسان چو نهادش سر و سرپوش به پیش

گفت کی خواست غذا آنکه ندارد سر خویش

زینبش گفت که ای راحت مجموع و پریش

نی غذا بلکه تراهست دوای دل ریش

او چو سرپوش نمود از زبر طشت بلند

سر پرخون پدر دید و بیفتاد نژند

گفت آوخ که امیدم همه ره یافت به بیم

ای پدر خود که بدین کودکیم کرده یتیم

این چه حالیست که یکباره دلم گشت دونیم

بچه روبر سر دور است دگر عرش عظیم

کاشکی پیشتر از دیدن تو کور شدم

کاشکی زنده زاحوال تو درگور شدم

که بریده است بشمشیر رگ گردن تو

که جدا کرده منور سرتو از تن تو

که بخون کرده تر آن خط به از سوسن تو

که زده چوب بلبهای ز در مخزن تو

که بخاکستر از آئینه تو زنگ زده

که به پیشانی نورانی تو سنگ زده

بود سرگرم سرشاه که شد سرد تنش

جان زانبوهی غم کرد فرار از بدنش

نعره آل علی شد چو بلند از حزنش

رفت اشارت زیزند از پی غسل وکفنش

چشم تاج الشعرا در غم او جیحون شد

زان غریبی که بلاغسل وکفن مدفون شد

شمارهٔ ۴ - در شهادت ولی داور علی اکبر علیه السلام

چوشد در روز عاشورای پر شور

جهان ازگردکین چون شام دیجور

علی اکبر آن پیرانه عشق

کزو تکمیل شد سرمایه عشق

مهین شهزاده کز حسن رویش

بجان خورشید و مه خفاش کویش

زلعلش گوشه گیری آب حیوان

زچهرش خوشه چینی باغ رضوان

فروغ طور از رویش درخشی

ید بیضا بدستش جزیه بخشی

زقامت در قبا بالنده سروی

چه سروی کانبیا (؟) مفتون تذروی

صباح عیدش از رخ غم نهادی

شب قدرش زگیسو خانه زادی

چو دید از کید چرخ وکین دشمن

پدر رامانده یکتا همچو ذوالمن

زبی آبی شده از جسم تابش

زتاب غم روان از چشم آبش

بقتلش نیز خیلی دیوزاده

کمر بربسته و بازو گشاده

چنان آن غیرت الله مشتعل شد

که برق از اشتعال خود خجل شد

بعزم رزم تا نزد پدر رفت

پدر را هوش از و از بدر رفت

زمین بوسید وگفت ایجان امکان

وجودت واجب ایوان امکان

قضا خالیگر خدام بزمت

قدر سیلی خور ابطال رزمت

تن من بر روان زاندوه تنگ است

دلمرا آرزوی اذن جنگ است

مرا فانی کن اندر خویش با لذات

که التوحید اسقاط الاضافات

ترا تاکی غریب وزار بینم

بچشمت روز روشن تار بینم

چو شاهین این چنین سرگرم کین دید

بدور چشمش ازغم اشک غلطید

بناچار آنگهش اذن جدل داد

وزین برد او بحق عزوجل داد

که ای دانای هر رازی کماهی

بر این قوم از تو میخواهم گواهی

روان کردم کسی براین معسکر

که بد اشبه زخلقت بر پیمبر

چو ما را شوق دیدار نبی بود

زدیدارش دل فرسوده آسود

ولی اکبر بد انسان شور کین داشت

که نه جا بر فلک نه بر زمین داشت

فرو پوشیده خفتانی بقامت

که بر پا شد ار آن قامت قیامت

حمایل کرد تیغی بریسارش

که بد مریخ کمتر جان نثارش

بخواند اسب عقاب برنشستش

عقاب چرخ شد سرعت پرستش

زحل میخواست تا گیرد رکابش

ولی دل باخت از بیم عتابش

سپهرش رفت کآید غاشیه کش

ولی از صولتش افتاد در غش

بدین شایستگی شد تا بهیجا

و ازو هیجا بگردون جست ملجا

چوشد مردانه نزد آن عجایز

ندا در داد برهل من مبارز

توگفتی کاندر آن پیکارکس نیست

وگر هست اندر از بیمش نفس نیست

برآن خورشید عارض مات گشتند

پراکنده تر از ذرات گشتند

چو دید آن شاهزاده نی هماورد

برون آورد تیغ و جست ناورد

زبس افکند از آن اشرار کشته

عیان شد هر طرف از کشته پشته

اگر چه زویلان را تاب و تب بود

ولی افسوس کافزون تشنه لب بود

عنان پیچید سوز تشنه کامیش

بسوی خضر جان باب گرامیش

بگفت ای صد محیطت در هر انگشت

علی اکبرت را تشنگی کشت

مرا سنگینی آهن برافروخت

دلم از تف خورشید و عطش سوخت

شهش گفت ای پدر قربان جانت

بنه اندر دهان من زبانت

بخاتم نیز دادش قوت وقوت

که الفت بد عقیقش را بیاقوت

دوباره عزم پرخاش عدو کرد

رجز خوان از حقایق گفتگو کرد

بهر سو کز حسامش آتش انگیخت

سر از تن بد که چون برگ خزان ریخت

گرفتندش سپه اندر میانه

تنش شد تیر اعدا را نشانه

بناگه منقذبن مره دون

عمودش کوفت برفرق همایون

زبی تابی بیال اسب آویخت

فلک بین اسب او در خصم بگریخت

بقلب دشمن بد قلب بردش

بدست جم فکن دیوان سپردش

زدندش آنقدر با تیغ و ناوک

که شد صد پاره آن اندام نازک

چو کار از حد وسیل ازسد برون شد

پدر را خواند و از اسبش نگون شد

شهنشه اشک ریزان تاخت سویش

باشک از روی و مو شد گرد شویش

بگفت ای از رخ قد خلد و طوبی

پس از تو خاک غم برفرق دنیا

بقتلت دست شستند از خداوند

خدا پیوند شان برد ز پیوند

تنی زاهل خبر گوید که یک زن

دوید از خیمه گه بیرون بشیون

ولی من را نشاید داد فتوی

که زینب بود آن یا ام لیلی

شها جیحون که شد با تو درونش

بهر حال از محن آور برونش

شمارهٔ ۵ - در تحقیق شکر ایزد ذوالمن و تعزیب قاسم ابن حسن (ع)

ای که ایزد را کنی شکر و سپاس

لفظ را بگذار و معنی را شناس

شکر هر چیزی زجنس خویش دان

وزچنین شکر اندکی را بیش دان

شکر زر وسیم اینست ای عمو

کز تو گردد مضطری با آبرو

شکر اسب خوب این است ای فگار

که شود وامانده بروی سوار

شکر این کت جامه الوان بود

پوشش بیچاره عریان بود

شکر این کت سفره پر رنگ و بوست

خوردن همسایه مسکین کوست

شکر خرمن این بود ای خوش صفات

که ببخشی خوشه چینان را زکات

شکر این کآمد زبان تو فصیح

بستن لب دان زگفتار قبیح

شکر این کت خانه خوش شد نصیب

باشی اندرخط ایتام و غریب

شکر اینکه هر دو پایت لنگ نیست

جز قدم در راه دستی تنگ نیست

شکر دستت که نشد شل ای دبیر

خود زپا افتاده را دست گیر

آری آری شکر لفظ و قول نیست

دفع دیو از ظاهر لاحول نیست

ورنه کوفی هم نمود ای پاک ذات

شکر حق در خوردن آب فرات

شکر کوفی این بود ای نور عین

که نبندد آب بر روی حسین

چون بشاه کربلا شد کار تنگ

قاسم آمد تا ستاند اذن جنگ

هی بگریه بوسه زد بر دست شاه

گشته جانش عاشق و پا بست شاه

گاه پای شاه بوسیدی زغم

دست خود پیچید در دامان عم

از صفا بس کرد گرد شه طواف

یافت آن صید حرم اذن مصاف

آمد اندر رزم بی خفتان و خود

جز ازار و پیرهن هیچش نبود

تاخت حیدر وار باطاق وطرم

هر طرف آن ماه لم یبلغ حلم

گفت راوی نیک می آرم بیاد

که چو قاسم روی بر میدان نهاد

بندی از نعلین او بگسسته بود

وزکمال کودکی نابسته بود

بلکه از چپ بود آن هم نی زراست

وزچپ واز راست اینسان رزم خواست

بانگ زد کای ابن سعد پر گنه

اسب خود را آب دادی یا که نه

گفت آری تشنه کی مانم کمیت

گفت پس چون تشنه خواهی اهل بیت

اسب تو سیراب و ما در العطش

این یکی مدهوش و آن یک کرده غش

اسب تو سیراب و طفل شیر خوار

در دلش از تنشه کامی خارخار

اسب تو سیراب و اولاد رسول

از عطش بریان وگریان و ملول

پس برون آورد تیغ آبدار

زد همی بر خرمن جانها شرار

او پیاده آن ستم کاران سوار

او تنی تنها و ایشان صد هزار

او بظاهر کوچک و آنها بزرگ

او بباطن یوسف و آن قوم گرگ

ناگهان باران تیرش درگرفت

جسمش از پیکان چو عنقا پرگرفت

از خدنگش سینه بس سوراخ شد

روزنش سوی الهی کاخ شد

پایش از رفتار و دست ازکار ماند

اوفتاد وعم امجد را بخواند

تاخت شاه و نزد وی آنگه رسید

که تنی میخواست او را سر برید

دست حق با تیغ بهرش شد علم

دست شیطانیش گشت از بن قلم

آن دغل نالید و بر رسم عرب

از قبیله خویش شد یاری طلب

گفت الغوث ای شجاعان دلیر

که فتاده رو به اندر چنگ شیر

برسر نعش یتیم مجتبی

جنگ در پیوست باشه از عدی

کوزه گیر و ده و دو گرم شد

وز تکاپو جسم قاسم نرم شد

استخوان پشت و پیش و پای و دست

زیر سم اسبها درهم شکست

شاه چو نکرد آن جماعت را پریش

دید قاسم خفته اندر خون خویش

بس بخاک از درد سوده پاشنه

خاک را داده شکاف و پاش نه

گفت عمت راست سخت این داوری

که تواش خوانی و ندهد یا روی

باز جیحونا تلاطم میکنی

چشم مردم را چو قلزم میکنی

شمارهٔ ۶ - درشهادت عبدالله بن حسن (ع)

ای که منطق را کنی صرف مرام

بگذر از موضوع و محمول کلام

ذکر چبود پای تا سر ذکر شو

در توجه از حوادث بکر شو

خود همین اعراض محض است از خدا

گرگنی برلفظ یا هو اکتفا

ورد یا هو شیوه کم کرده هاست

وز قشور الباب را بس پرده هاست

کس بیا هو گفتن ار دانا شدی

پس کبوتر بو علی سینا شدی

با حضور قلب گفت احمد نماز

یعنی از خود جوی غیبت گاه راز

آن شنیدم کآیت حق مرتضی

آنکه مستقبل نماید ما مضی

رفت روزی جنگ یک تن زاشقیا

تیر زد بر پای آن دست خدا

چونکه خون ازساق ثار الله چکید

لغزش اندر ساق عرش آمد پدید

گشت مرا اصحاب را خونین درون

کز الم نگذاشت آرندش برون

گفت نور چشم حق یعنی حسن

آنکه زو ایجاد شد سرو علن

که یدالله شد چو مشغول نماز

میتوان تیرش ز پا کردن فراز

زانکه با ایزد دل لاهوتیش

بگذرد از هیکل ناسوتیش

گر علی را امت خیر البشر

در نماز از پای تیر آرد بدر

پس چرا فرزند با جان همبرش

در سجود امت ز تن برد سرش

چون حسین بن علی اندر نبرد

ماند همچون ذات حق یکتا وفرد

بد بفرش از پیکرش در انجلا

سر الرحمن علی العرش استوی

دید عبدالله جگرگوشه حسن

گه گرفته گرد یزدان اهرمن

خواست تا آید ورا یاری کند

روز تاری روشن از باری (؟) کند

شاه زینب را زلطف آواز کرد

که ببندش راه بردشت نبرد

بازدارش زآفت قید ستم

کاین گره رانی غم صید حرم

زینبش بگرفت ازعجز آستین

گفت ای مهر سپهر راستین

ترک میدان کن کزین قوم شریر

رحم ناید بر صغیر و بر کبیر

طفلی و نبود ترا تاب خدنگ

بیشتر آزاردت شمشیر و جنگ

سایه پروردا بترس از آفتاب

ای کبوتر بچه بهراس از عقاب

هجر خود را برق خرمنها مکن

آتشت را وقف دامنها مکن

گفت ای خاتون اتراب بهشت

وز تراب مقدمت خور را سرشت

طفلم اما پیر فرهنگ من است

لامکان جولانگه تنگ من است

کوچکم لیکن بزرگست اصل من

هجر من نبود حجاب وصل من

قطره ام منگر که دریا گوهرم

ذره ام مشمر که خورشید افسرم

خیمه ماندن از یتیمی همچو من

با حسین اولیست چون نبود حسن

پس کشید از چنگ زینب آستین

شد دوان تا نزد شاه راستین

دید کز سهم حوادث جسم شاه

چون دل زهره (؟) است صد چاک و تباه

ایزدی پیشانیش بشکسته یافت

تیرکین برناف او بنشسته یافت

سینه اش سوراخ سوراخ از سنان

رخته بر صندوق سرکن فکان

بود مات آن طفل در احوال عم

کز تنی شد تیغ برعمش علم

مضطرب حال از پی پاس عمو

ایستاده آن سنگدل را پیش رو

کرد قطع دست ذریه بتول

گفت هان برعم من خواهی گزند

تا تنم را دست و دستم راست تاب

میغ تیغت ننگرد این فتح باب

آن جفا جو شرم ننمود از رسول

کرد دست کوچک خود را بلند

با زبان حال پس گفتا بعم

که تو باش اردست من افتد چه غم

میل ما پائیدن دست خداست

این سرو جان باختنها دست و پاست

خم سلامت باد اگر پیمانه رفت

شمع روشن ماند ار پروانه رفت

گر زیان شد مشک آهو شادباد

ور برفت آهو ختا آباد باد

شاه را از آن یتیم ممتحن

شد فراموش ابتلای خویشتن

بازکرد آغوش و بردش در بغل

صبر وی میجست از آن قوم دغل

ناگهانش ناوکی از حرمله

خورد بر حلقوم و جانش شد یله

شه کشید آن تیر از حلقوم او

گفت باشد خواسته ایزد نکو

«این همه آوازها از شه بود

گرچه از حلقوم عبدالله بود»

فکرت جیحون که بسرود این مقال

شاید ار شاهش پسندد حسن حال

شمارهٔ ۷ - در شهادت حربن یزید ریاحی

چون طلیعه صبح عاشورا دمید

ازحق و باطل کتایب صف کشید

نار لاف همسری با نور زد

شرک طبل زادفی الطنبور زد

دید حر کز وضع جیش انگیختن

در دو سو کار است برخون ریختن

گفت سور من سراسر سوک شد

آنکه مالک دیدمش مملوک شد

ازعمر پرسید کای نام تو ننگ

هست گویا با حسینت رای جنگ

بهر شیطان پنجه با آدم مزن

در رضای دیو مهر از جم مزن

گفت هان الیاس احدی الراحتین

جنگ خواهم کرد اکنون با حسین

بلکه هست آنگونه رزمم در نظر

کاندکش افکندن دست است و سر

آنقدر امروز رانم جوی خون

کز زمین تا حشر خون جوشد برون

حر چو بشنید این سخن زان شور بخت

هی بخود لرزید چون شاخ درخت

آنچنان درسینه اش دل می طپید

کآنکه دراصلاب بد بانگش شنید

پس بخود گفتا که ای سرگشته حر

از پی باطل زحق برگشته حر

آنچه را تو نوش دیدی نیش بود

آنچه را جدوارخواندی بیش بود

قند می پختی شرنگ آمد پدید

صلح می جستی و جنگ آمد پدید

به که حال از کفر زی ایمان شوی

اهرمن بنهی سوی یزدان شوی

این روا نبود که دست تو بتن

اوفتد عباس را دست از بدن

تارکت را تاج عزت برجنود

تارک اکبر شکافد از عمود

پیکرت را جوشن و فر و جلال

پیکر قاسم بمیدان پایمال

گردنت را طوقی از در عدن

گردن فرزند زهرا درکفن

زانقلابش جیش گفتندی که خیر

تو جز از حق می نترسیدی زغیر

دشت کین جنگ دلیران دیده ای

کام اژدر چنگ شیران دیده ای

تیغ و تیرت سوسن وگل می نمود

کوس رزمت نای بلبل می نمود

چون شد اکنون کز غریبی کم سپاه

کوه اندامت ندارد وزن کاه

هان گر ازشمشیر ترسی عارتست

ور زکشتن می هراسی کارتست

گفت سیر خلد و دوزخ میکنم

عارفانه طی برزخ میکنم

یکطرف پیغمبر و یکسو یزید

ادخلو ها جفت با هل من مزید

پس دو دست خود زغم برسرگرفت

فطرتش هم تیغ و قرآن برگرفت

گفت ای دادار غفار الذنوب

کاشف الاسرار وستار العیوب

گر دل خاصان تو بشکسته ام

باز دل عفو عامت بسته ام

وآنگه آمد تا بنزد یک خیام

گفت ازحرمرشه دین را سلام

کی گمان کردم که کوفی بی وفاست

همچو نمرودش سر جنگ خداست

توبه کردم لیک توابم توئی

عفو خواهیم لیک وهابم توئی

مهر تو فرعون را موسی کند

جذبه ات دجال را عیسی کند

گرچه دل دارم بقرآن معتمد

هم سرم بر تیغ باشد مستعد

گر بقران بخشیم شرمنده ام

ور بتیغم سر ببری بنده ام

گر بخوانی خیمه برگردن زنم

وربرانی غوطه اندر خون زنم

چاکرم از لطف اگر بنوازیم

شاکرم از قهر اگر بگدازیم

شاه گفت اهلا و سهلا مرحبا

ای دو کونت بنده بند قبا

گر تو ببریدی ره ظاهر زما

ما ره باطن نبریم از شما

بحرکی در انتقام از قطره شد

مهرکی در انکسار از ذره شد

گر ز تو نسبت بما سر زد خطا

آن خطا اینجا بدل شد برعطا

کفر اگر با ما رود ایمان شود

طاعت اربی ما چند عصیان شود

حر چو الطاف شه اندر خویش دید

عشق واپس مانده را در پیش دید

گفت چون اول من آزردم ترا

اذن ده تاگردمت اول فدا

کز بد این قوم من درخجلتم

عزتم دادی منه در ذلتم

شاه فرمودش توئی مهمان ما

میهمان را جاست اندر جان من

چون پسندم جای در میدان کنی

تن مشبک از دم پیکان کنی

گفت شاها تو مگر مهمان نه ای

که امان از جان و خان مان نه ای

پس زشه جست اذن (و) گفتا خیز باد

شد برزم و جیش را آواز داد

کای گروه دون دور از عاقبت

بی نصیب از مبدأ و از عاقبت

رفته ام گریان و خندان آمدم

رفته ام مور و سلیمان آمدم

تن نهادم پای تا سرجان شدم

جان چه باشد جملگی جانان شدم

خالی از خود گشتم و پر از خدا

از همه بیگانه با حق آشنا

گرچه من رستم زجان لیک ای سپاه

شرم دارید از رسول و از اله

این شه لب تشنه کو مهمان ماست

از ازل خود میزبان انبیاست

میهمان را آب و نان بر رخ که بست

خاطر مهمانی اینسان را که خست

آب این شط کز بهایم نی دریغ

مظهر حق را بکف ناید به تیغ

نان این وادی که ترسا را دهند

خالق عیسی برایش درگزند

این بگفت و تیغ خصم افکن کشید

برق ما نارخت زی خرمن کشید

خورد وزد تیغ سبک گرز گران

رفت و آمدگه کنار وگه میان

ناگهانش اسب پی کردند و وی

خود پیاده رزم را افشرد پی

چون فتاد از پشت زین آن باشکوه

گفتی ازپشت نسیم افتاد کوه

شد همی تیغی بجسمش جای گیر

همچو برق اندر دل ابر مطیر

بس بتن تیرش نشست و خون بجست

ضعف برد از پای و افکندش زدست

بود او را نیمه جانی کز امام

دید بربالین خود جانی تمام

زیر لب خندان سوی جنات رفت

ازصفت بگسست و رو برذات رفت

طبع جیحون تاکه حر را بنده شد

از مقالش صفحه مشک آکنده شد

شمارهٔ ۸ - در شهادت عابس بن شبیب شاکری

ای چو زنها کرده تکمیل جمال

کن چو مردان عزم تحصیل کمال

چند از این مال و منالت افتخار

کاین منال و مال را نی اعتبار

کس بمال ارمرد کارآگه بدی

بی سخن قارون کلیم الله بدی

گر به اسبت نازی این نازش در اوست

که اصیل و چابک و نغز و نکوست

خلق ز اسب و استر ارآدم شدند

اهل اصطبل افسر عالم شدند

گر ترا نازش بجامه اطلس است

همچو تو این جامه با صد ناکس است

مرد اطلس پوش اگر ز اطیاب بود

کرم ابریشم یک از اقطاب بود

بگذر از اینها که رطب و یابس است

فخر زیبا بر جناب عابس است

چونکه شه را در وغا بی یار دید

زندگانی برتن خود عار دید

با غلام خود که شوذب داشت نام

گفت رایت چیست درکار امام

شوذب او را داد پاسخ کای دلیر

هرچه زودش جان سپارم هست دیر

گفت طوبی لک چنین خوش دیدمت

زآن سبب بر مشورت بگزیدمت

پس به نزد شه شد و بوسید خاک

گفت ای گردون زعشقت سینه چاک

نیست کس پیشم زتو محبوب تر

دادمت گر بودم از جان خوب تر

دارم اینک عزم رزم این سپاه

نزد پیغمبر تو باش از من گواه

وانکه اسب انگیخت سوی آن گروه

همچو سیلی کو نشیب آید ز کوه

گفت چون دیدش ربیع بن تمیم

کای سپه حقت لنا نارالجحیم

الحذر که شیر شیران است این

گاه کین مرگ دلیرانست این

پور پرشور شبیب شاکریست

بر دم تیغش اجل را چاکریست

کس بتنها سوی او ننهد قدم

که رود ز اول قدم سوی عدم

لشکر از بیم آنچنان پیچان شدند

که ندیده رزم از او بیجان شدند

لیک عابس تاخت هر سو جنگ جو

لفظ چون قندش مکرر مرد کو

چون عمر یک تن هماوردش نیافت

گفت باید جمله بر حربش شتافت

لشکر از جا کرد جنبش یکسره

ماند او چون نقطه اندر دایره

تیغ جز نزدیک چون ناید بکار

بیم جیش از دور کردش سنگسار

در شکستن سنگ هر پولاد مشت

گاه سینه گاه پهلو گاه پشت

شد چو زان بیشرم نامردم نژند

جوشن از بر کند و خود ازسرفکند

گفت من کز سرگذشتم سر ز هوش

خود بار سر بود سربار دوش

چون نمودم ترک جان تن گو مباش

تن چو بیجان گشت جوشن گو مباش

بر تن استم بارش سنگ وکلوخ

همچو گل از دست یاری شنگ و شوخ

مرد کش تاب کلوخ و سنگ نیست

جز زنی رعنا و شوخ و شنگ نیست

الغرض میکشت ده ده بیست بیست

تا بخاک افکند افزون از دویست

لیک از هر جانبش سنگی گران

پوست را با گوشت کند از استخوان

خاک ره با خون او بسرشته گشت

گوشتش با خاک ره آغشته گشت

بسکه خونش ریخته ازسنگ شد

سنگ دشت کینه مرجان رنگ شد

چون ز ضعف از زین نگون شد پیکرش

جیش ببریدند از پیکر سرش

پس ز فخر کشتن آن نامور

شد خصومت جیش را نزد عمر

این همی گفت اوفتاد ازسنگ من

وان دگر گفتا نرست ازچنگ من

گفت ابن سعد از تدبیر شوم

کو نشد مقتول الا از هجوم

جمله را باید بناوردش ستود

زآنکه یک یک کس هماوردش نبود

یاد عابس کز دل جیحون گذشت

موج اشکش از سر گردون گذشت

شمارهٔ ۹ - شهادت وهب بن عبدالله

چند نازی ای حکیم از فرط عقل

که حق از عقل تو در ناید بنقل

تو محاط و حق محیط است ای عمو

از علی خوان کلما میزتمو

کی بصا نع میبرد مصنوع پی

کی کند ادراک نائی فکرنی

هرچه را خوانی خدا آن خود توئی

که بموصوف از صفت افتد دوئی

شرکرا توحید پنداری که چه

جهل را تو علم انگاری که چه

کی ابوذر بوی صرف اشنیده بود

یا که سلمان نحو و منطق دیده بود

جذب حق مخصوص توفیق است و بس

نی دوام ذکر یا حبس نفس

گر تو مشتاق حقی بگذر ز غیر

که خدا جوئی چه درکعبه چه دیر

آن شنیدم کز نصارا بد وهب

وز صلیب و دیر نامد محتجب

سالها ثالث ثلاثه گفته بود

خاک راه راهب از جان رفته بود

لیک چون توفیق زد طبل وفاق

شد حسینش هادی راه عراق

زد دم از تکبیر و از ناقوس راست

برمیان زنار یا قدوس بست

رسته شد از قید قسیس وکنشت

بسته شد برقید غلمان و بهشت

با زن و با مادر ازصدق و صفا

شاه را تا کربلا کرد اقتفا

چون صباح روز عاشورا دمید

وز فلک سری غریب آمد پدید

دید کز جور سپاهی کینه کش

یاوران مقتول و طفلان درعطش

یکطرف جوش و خروش اندر حرم

یکطرف شه مانده بی خیل و حشم

مادرش گفت ای وهب چندین درنگ

خیز و برنه زین باسب و شو بجنگ

از سکونت در دلم آن واهمه

که خجل گردم ز روی فاطمه

از جوانمردی شنو زین پیر زن

برصف این روبهان چون شیر زن

چون وهب گفتار مادر گوش کرد

جست و تن بر رزم جوشن پوش کرد

نو عروسش چون بعزم رزم دید

چنگ زد در دامن و اشکش چکید

گفت کای شور سر سودائیم

رحم کن بر غربت و تنهائیم

من هنوز از وصل تو ناسوده ام

عقده از طره ات نگشوده ام

اندر این کشور که نشناسند کیش

چون پسندی طاق مانده جفت خویش

گفت با او کای عروس نامراد

زین جدائی سلب ناید اتحاد

وصل ما و تو فتاد اندر جنان

که وصال اندر جنان به کز جهان

جامه دامادی من شد کفن

شد بگور از حجله عیشم وطن

تیغ ابروی توام کی ره زند

که سرم بر تیغ آهن می تند

تیر مژگان تو اندرکیش به

که مرا از تیر کین دل ریش به

از سرم شد شوق بالینت رمان

که فتاده در سرم عشق سنان

دوری از گلگون رخت محبوب تر

که مرا گل گونه از خون خوبتر

پس سوی شه رفت و جست اذن جهاد

شاه گفت ای سرو بستان رشاد

تو مسلمانی و مهمان منی

در پناه عهد و پیمان منی

میهمان و نو مسلمان ای دریغ

هیچکس نسپاردش برتیر و تیغ

گفت ای اسلام را تو مبتدع

بل ضیافت را وجودت مخترع

تو که هم مهمانی وهم اصل دین

ازچه برقتلت زده صف مشرکین

وانگهی خاک ره شه بوس کرد

شد برزم و بانگ همچون کوس کرد

کای سپه گر می ندانیدم نسب

پورعبداللهم و نامم وهب

گرز من البرز را هامون کند

برق تیغم چرخ را کانون کند

تاب کوپال من اندر قاف نیست

با سم رخشم زمین را ناف نیست

زان گره می کشت و می افکند هی

وزعروسش ناله ارجع الی

مادرش می گفت بگذرین عروس

ترسمت کآخر فریبد از فسوس

ناگهان گشتش دو دست از تن جدا

مادراندر نصرتش شد در وغا

با عمود خیمه کاندر دست داشت

چندتن را خیمه در دوزخ فراشت

گفت شاهش بازگرد ای شیر زن

که جهاد از زن نخواهد ذوالمنن

بازگشت اما وهب چون کشته شد

جانب شوهر زن سرگشته شد

خون ز رخسارش همی میکرد پاک

کز اشاره شمر ناگه شد هلاک

وین نخستین زن بد ازجیش امام

کز شهادت شد سوی دارالسلام

دیگری ز اهل خبر گوید چنین

گه وهب چون خورد و زد در دشت کین

زنده بگرفتند و بردندش چو شیر

نزد ابن سعد گفتش کای دلیر

سخت ما را سست عنصر دیده

خصم را کم خویش را پر دیده

پس سرش ببرید وزی مادر فکند

مادرش هم باز زی لشکر فکند

آنچنان پراند سر را سویشان

که تنی شد کشته از اردویشان

گفت آنسر کو نثار یار گشت

برتن خود بار و بر ما عار گشت

این وهب بر شاهدین موهوب شد

گر به تو بد رفت بر وی خوب شد

طبع را جیحون چو نظم اندیش کرد

عرش را کرسی بزم خویش کرد

شمارهٔ ۱۰ - در منقبت شیر خدا و مرثیه سیدالشهدا علیهما السلام

ارواح و ابدانش فدا آن ممکن واجب سلب

کز هر سر مویش بپا صدرایت از اسرار رب

صافی دلش مرآت حق گفتش همه آیات حق

در هرصفت چون ذات حق فردیست نغز و منتخب

نار صنم نور صمد ساز صفا سوز حسد

بدر ازل صدر ابد دفع بلا رفع کرب

هم او قضا هم او قدر او فلک هم او قمر

هم او مصور هم صور هم او مسبب هم سبب

زو عرش و زو غبرا بود زو علم و زو اسما بود

این خود همان دریا بود کز حد فزونستش شعب

فرعش همه از اصل حق بالش همه از فصل حق

از هر چه غیر از وصل حق اندر دو عالم مجتنب

نبود عجب رفت ار گهی یکشب چهل جا از مهی

جائی کزو باشد تهی زان بیشتر دارد عجب

ای زیب جانها نام تو به از روش اقدام تو

در مذهب خدام تو یکسان بود سنگ و ذهب

کاخت فلک کویت حرم بغضت سقر عفوت ارم

دستت بقا تیغت عدم مهرت شفا قهرت تعب

موسی که اندر خیل تو بد معتصم برذیل تو

بی اقتضای میل تو نشناخت آتش از رطب

فر ترا با هر ولی فرق از ثریا تا ثری

تو شمس و آنان چون سهی تو برق و آنان چون خشب

دنیا تو و عقبی توئی پنهان تو و پیدا توئی

ز ایجاد بی همتا توئی هم در حسب هم در نسب

روزیکه بفروزد چنان از تاب شمشیرت جهان

ازلطف ار ناید امان موید همی عیسی ز تب

خیبرکجا و بدر چه مرحب کدام و عمر وکه

با تیغت ازکه تا بمه چون در بر آتش حطب

چهر خدا سیمای تو گنج حق استغنای تو

گردد بیک ایمای تو گردون زمین و روز شب

تو ماه و عالم میغ تو تو شاه و جان یرلیغ تو

ادیان قویم از تیغ تو چونانکه ابدان از عصب

شاها بدین جاه وشرف کت مستغاث از هر طرف

در کربلا چون بر نجف ماندی حسینت محتجب

خاصه دمی کو برستم تن داد و جانرا نیز هم

و اطفال او مانده زغم تر دیدگانی خشک لب

شد کشته ز اشراری غبی ابراری از شیخ و صبی

گیرم نبودند از نبی چون شد تقاضای عرب

خیلی که جبریل از جنان آورد شان رفرف بجان

زاشتر سواری آسمان فرسودشان ران از قتب

قومی که دلهاشان ز دین به رحمه للعالمین

وز قتلشان از مشرکین افروخت نیران غضب

جمعی که بود از ما خلق اندوهشان اندوه حق

در حزنشان ننگ فرق کردند اظهار طرب

آن زینبی کز جاه و فردیباش فرش رهگذر

کردی سیه معجر بسر برجای زربفت و قصب

آن دختری کز منزلت براخترش بد سلطنت

گشتی معاقب عاقبت ازشارب بنت العنب

مستوره کز باریش بدهر زمانی یاریش

شومی بخدمتگاریش کرد از یزید او را طلب

شد زینت افزای سنان ازقسوه قلب سنان

آنسر که بوسید آسمان نزدش زمین را از ادب

افتاد برخاک از جفا اندر زمین کربلا

دستی که با دست خدا بود از اصالت منتسب

شاها بیزد اندرکنون بنگر پس از صد آزمون

باز از سپهر آبگون شد جان جیحون ملتهب

هم لطفت ای فیض قدم شاید که بفشارد قدم

تا از نمی ابر کرم بنشاند از جانم لهب

شمارهٔ ۱۱ - درمنقبت شیر خدا و مرثیه خامس آل عبا

چو حق را درمشیت اقتضای جود سرمد شد

زایجاد یدالله خلقت فیض موبد شد

علی کز فطرت حق جو زده زآیات الاهو

شب معراج نور او سراج راه احمد شد

امیر خایف و آمن خدیو موجد و کاین

که اندر واجب و ممکن خرد دروی مردد شد

دلش مرآت روحانی رخش معبود جسمانی

ز رسمش اسم یزدانی کهن بود و مجدد شد

زفرش جان بجسم دین زرسمش نیک اسم دین

ز تیغ او طلسم دین جهانگیر و مشید شد

چو اندر صورت و معنی تقلد جست در تقوی

رقاب سفلی و علوی در احکامش مقلد شد

بود گرطنیت پاکش نصیب ازخاک و افلاکش

چرا پس راه ادراکش بعقل دور بین سد شد

عجب نی کز زبر دستی بهر هنگامه ای جستی

چه ترسد آنکه از هستی نخستین دم مجرد شد

الا ای بحر دل گوهر خدا را مظهر اکبر

که هرکس تافت از تو سر بحکم عقل مرتد شد

زتاکید تو جست امکان ز صمصام تو گشت آسان

نبی را هرکس از کیهان بمیثاق موکد شد

بهر ذاتیست حد او مبرهن گاه گفت وگو

ترا نشناخت کس زانرو که ذاتت برتر از حد شد

نهاد احمد بهرجا پا تو پیش از وی بدی آنجا

پس ازعمری که از غبر ابرین طاق ز برجد شد

زهر قیدی بچالاکی جهانده خنگ بی باکی

وجودت بسکه از پاکی بمهرحق مقید شد

ترا مسند ز والائی برد نه چرخ مینائی

سلیمان ار بدارائی ز بادش نقل مسند شد

بد این رمزی که هر ابتر نهد هم چشمیت از سر

اگر در غزوه خیبر نکو چشم تو مرمد شد

شها ای کز خداوندت نگشته خلق مانندت

کجا بودی که فرزندت قتیل ازخصم بیحد شد

شهی کز میل بر آبش طپان بد دل چو سیمابش

بخون آغشته اصحابش ز ابیض تا باسود شد

نخستین کوفی از حیلت نوشتند ای فلک رفعت

درآ درکوفه کز نزهت به ازخلد مخلد شد

چو شد بی یاور و واحد برآن دوزخ دلان وارد

زخونش گل بگل زاید زجنات مورد شد

نکرده شرم از حیدر زدند آتش ز بن تا سر

خیامی راکه از داور به بیت الله معبد شد

بریدش دیو خاتم جو سر انگشت قضا نیرو

سلیمانی کزو مشکو بر از صرح ممرد شد

تنی کز بس چو جان بیغش بنزدش بود گل در غش

مشبک چرخ انجم وش زتیر هر مجند شد

خدیوی را کز استعلا گذشت اکلیل از جوزا

فراز نیزه اعدا ز فرقش رشک فرقد شد

همان زینب که در منظر چو حیدر بود و پیغمبر

خضاب او را زخون سر دو گیسوی مجعد شد

بچوب خیزران هردم یزیدش کوفتی محکم

لب لعلی کزو عالم پر از در منضد شد

شها ای آنکه چون سازم مدیحت زو همی نازم

چه باک ار قافیه بازم درین کشور بمن بد شد

زمام یزد تا اکنون نشد یک پور چون جیحون

ولی جیحون هم از گردون جدا از نیل مقصد شد

شمارهٔ ۱۲ - در نعت خاتم انیبا و رثاء بر قاسم بن حسن مجتبی (ع)

چو از نهان بعیان زد علم رسول مصدق

زخاک جانب افلاک شد خروش انا الحق

مهی زبرج تجرد نهاد رخ به تعین

که ارتباط پذیرفت ازو مقید و مطلق

خوری زمشرق بطحا طلوع کرد که آمد

نجوم چرخ معلق بطوف ارض مطبق

زملک غیب خدیوی سوی شهود قدم زد

که شد مکان همه از لامکان سپاه مضیق

به ایمن اندر جبریلش از حواری مشفق

بایسر اندر میکالش از موالی اشفق

نمود چهره خلیلی که فیض مطبخ جودش

زمغز کله نمرود داده مائده بق

رسید رحمتی از حق که ز اشتمال عمومش

اگر چه شیطان برد امید از او بود احمق

گشاد بال همائی ز اوج سدره قدرت

که زد فلک چو کبوتر برش ز شوق معلق

شه ملایک حاجب محمد آنکه ز واجب

فراتر از حد امکان فرش فراشته منجق

شکافت گرمه روشن همی بکوری دشمن

مدان زمصدر اعجاز او همین یک مشتق

کسی که مهر و مه و عرش و فرش ازوست هویدا

نه درخور است که گوئی از او قمرشده منشق

کدام معجز از این بیش کایزدی جبروتش

زلامکان بمکان زد پی نبوت بیرق

ببارگاه نبوت بد آنزمان متمکن

که در بآب وگل آدم فتاده بود معوق

ز شوق دامن وصلش بطور سیر معانی

دوصد کلیم ارنی گو زده است چاک بطرطق

چو لطف و قهر وی اندردوکون خواست تجسم

شدند آدم و ابلیس و نور و نار مخلق

اگر نه حشمت او تافتی به وادی ایمن

فکیف خر موسی علی الثری و تصعق

ای آن ستوده لولاک کآفرینش ذاتت

شد از بسیط و مرکب برتبه اقدم و اسبق

هنوز رونق هستی نداشت عالم کثرت

که داشت خلوت وحدت ز شمع روی تو رونق

نمود ختم رسل برتو کردگار و عیان شد

که نی بدرج الوهیت از تو گوهر الیق

چنان بحق تو ز توفیق راه وصل گشادی

که قاسم بن حسن ز التجای شاه موفق

چو شد گشاده جهان تنگ برحسین زکوفی

گرفت دامن عم و آستین شکست به مرفق

که ای پناه یتیمان من آن یتیم غریبم

که نیست واسطه ام غیر سیل اشک مروق

فدائی تو شد امروز چه بزرگ و چه کوچک

مراچه شد که نباید شدن برایشان ملحق

زخون کشته چو شنگرف گشته دشت و زغیرت

دلم بسینه طپد همچنانکه توده زیبق

من یتیم که مقهور روزگار شدستم

سرم بتیغ ملمع کشد نه تاج مغرق

وزین گذشته ز تعویذ من ز باب نوشته

که سرنمایمت امروز هدیه برسم ابلق

گرم مقام پسندی برزم خصم زهی فر

ورم مقیم نمائی ببزم دوست خهی دق

شه از شنیدن تعویذ و خون فشاندن قاسم

ورا بطوق کفن سرفراز کرد و مطوق

زعزم رزم وی اندر خیام ساز شد افغان

چنانکه لرزه فتاد از زمین بچرخ معلق

یکیش گفت بمان ای رخت بهشت مصور

یکیش گفت مرو ای غمت جحیم محقق

وی از نشاط روان باختن بشاه شهیدان

باسب پیلتن آورد رخ براندن بیدق

برزمگه شد و از دل کشید نعره و گفتا

که ای گروه زحق بسته چشم از پی ناحق

کجا رواست که پوشد کفن ز قلت ناصر

کسی که دامنش ازخیل انبیاست موثق

میانه دو شط آرام جان ساقی کوثر

زتشنگی بودش جوش همچو بحر معمق

زداغ اکبر و عباس و آتش عطش اینک

تنش بتاب و قدش خم دلش دو نیم و لبش شق

چو دیدزاده سعدش بخواند از رزق وگفتا

که ای بنام تو پیکار وی زگنبد ازرق

یکی بران و بیاور سرش که تا ز یزیدت

خلاع فاخره آید زطوق و یاره و یلمق

جواب داد مرا کز هزار مرد دل افزون

کنم چگونه بطفلی اساس رزم منسق

زخردیش نرسد پای بر رکاب و نشاید

که چون منی شودش همعنان به رمح مدنق

پس آنگه از پسرانش سه تن بکین شد و قاسم

روان بمالک دوزخ نمودشان متعلق

چو سرخ دید بخون زرد چهره پسرانرا

سپید روز سیه شد به سبز دیده ازرق

یکی چو پیل خروشید و شد چو نیل بمیدان

چنانکه تیره ببهرام گورساخت خورنق

ولی زیمن دعای حسین سبط حسن را

نگشت جامه منصوری از هراس ملفق

باوج ابر و بفریاد رعد تاخت و از تن

سرش فکند به تیغی ز برق المع و احرق

عمر ز مردی داماد شه خجل شد وگفتا

که ای زنان سپاهی چنین بخانه مطلق

وی اربهر مو شیریست نی زکودکی افزون

برو شوید یک از چار سوی معرکه ملصق

سپه نمود بتیر و بتیغ جنبش و آمد

ور از چشمه سوزن زمین ماریه اضیق

ز زین نگون شد و پس استغاثه کرد وی از عم

که ای سرشت تو ز اخلاق ذوالمنن متخلق

ببین بقلزم خون چون نهنگ گشته شناور

تنی که هست بفردوس از او بشرم ستبرق

شهنشش بسرآمد ولی چه سود پس انگه

که بود سینه او از سم ستور مسحق

شها ثنای تو ناید یک از هزار ز جیحون

نگارد ار بمدیحت دو صد کتاب منمق

شمارهٔ ۱۳ - رثاء برخامس آل عبا علیه التحیه والثناء

بجای پست از آن بدخیام اطهر او

که ننگرند عیالش بریدن سر او

زجای پست چه حاصل که چون بخاک افتاد

بلند شد ز بر نی سر مطهر او

چو بود حنجر او بوسه گاه ختم رسل

نمود آهن خنجر حیا زخنجر او

ولی چو بود دل شمر سخت تر زآهن

برید سر زقفا از ستوده پیکر او

چسان گذشت بلیلی پس از پسر چوندید

بخون طپیدن سالار او برابر او

فراق اکبر و هجر حسین وجور عدو

که داندش غم دل جز خدای اکبر او

دریغ و درد که چون شد سواد کوفه پدید

سرحسین گذشت از حضور خواهر او

چنان بچوبه محمل زد از اسف سر خویش

که خون چکید برون از درون معجر او

فسوس و آه از آن دم که همره اسرا

گذر بر آن تن بی سر نمود دختر او

فغان که تکیه به نی زد چو بهر آسایش

زدند سنگ به پیشانی منور او

فراخت دامن پیراهن از فرود زره

کز آن بود که بخشکد رخ بخون تر او

چو بر سپیدی نافش سیه دلی نگریست

بتیر دوخت دل و ناف ناز پرور او

به ناف زد ولی از پشت نه کشید برون

چنانکه شرم زجیحون نمود دفتر او

شمارهٔ ۱۴ - در رثاء بر اهل بیت اطهر سلام الله علیهم

ای فلک تو با نیکان دایم ازچه ای بدخواه

عترت نبی و آنگه مجلس عبیدالله

مجلسی که اطرافش بسته ره ز نامحرم

اهل بیت پیغمبر چون در او گشاید راه

کودکان بی یاور مادران بی فرزند

بسته کس به غل ای داد خسته کس به نی ای آه

زخم قوم پر نیرنگ برلب حسین از سنگ

غرق خون شوی ای مهر سرنگون شوی ای ماه

از تو حضرت سجاد آنقدر برنج افتاد

کز نشست او میداشت زاده زیاد اکراه

بلکه چون سخن فرمود لب بکشتنش بگشود

وز زنان بیکس خاست الحدزو واغوثاه

زینبی که در یکروز داغ شش برادر دید

میبری اسیرش باز نزد دشمنی جانکاه

از اسیریش بگذر بر غریبیش منگر

حکم قتلش از وی چیست لا اله الا الله

از مراثیت جیحون شد دل ملایک خون

طبع تو بلند اما زین فسانه کن کوتاه

شمارهٔ ۱۵ - در خطاب بحلقه زن باب ماتم هلال محرم

باز ای مه محرم پر شور سرزدی

و اندر دلم شراره زعاشور برزدی

سختا که روی تو مگر ازسنگ کرده اند

کاینک دوباره حلقه ماتم بدرزدی

بازآمدی و بردل مجروح من چو پار

ازغصه نیشتر زدی و بیشتر زدی

تو آن نه ای مگر که بشر تاختی زخیر

و آنگاه ره بزاده خیر البشر زدی

تو آن نه ای مگر که بجای کفی زآب

پیکان بحلق اصغر خونین جگر زدی

آن سر که چرخ روی بپایش همی نهاد

بر نوک نی نموده بهر رهگذر زدی

دستی که آستین ورا بوسه داد چرخ

در قطع آن تو دامن کین برکمر زدی

با منقذبن مره شدی یار بس ز مکر

نزد پدر عمود بفرق پسر زدی

تو خود همان مهی که به پیشانی حسین

باسنگ جور نقشه شق القمر زدی

تو خود همان مهی که بمیل تنی شریر

در خمیه گاه آل پیمبر شرر زدی

بر پیکر امام امم با زبان تیغ

زخمی دهان نبسته که زخمی دگر زدی

شاهیکه خاک مقدم او روح کیمیاست

بر نیزه سنان سرش از بهر زر زدی

ازکام خشک و چشم تر عترت رسول

تا حشر شعله در دل هر خشک و تر زدی

از روبهان چند برانگیختی سپه

و آنگه بحیله پنجه با شیر نر زدی

از دادگر نگشته بشرم و سکینه را

سیلی برخ ز مردم بیدادگر زدی

زینب که در سیر زعلی بود یادگار

او را بتازیانه هر بد سیر زدی

هردم زتست دیده جیحون گهر نثار

تا با چه زهره بر شه والا گهر زدی

شمارهٔ ۱۶ - در منقبت شاه ولایت اساس و رثاء برحضرت عباس علیه السلام

در دهر دلا تا کی گه هالک وگه ناجی

از صولت آن مایوس بر دولت این راجی

جز قلزم وحدت نیست کافتاده بمواجی

هان از نظر کثرت ابلیس شد اخراجی

شو بنده شاه دین چند این همه محتاجی

تا عرش بجان گردد برفرش رهت محتاج

مصباح سبل حیدر مصداق کلام الله

آن واجب ممکن سیر آن وحدت کثرت کاه

هم در زمنش خرگه هم برفلکش خرگاه

ادراک حضورش را ارواح بواشوقاه

شاهی که چو قد افراخت از بهر بروز جاه

درخانه یزدان ساخت از دوش نبی معراج

شیریکه حدوثش راست صحرای قدم بیشه

چون ذات خدا افزون از حیز اندیشه

ایزد زغدیری خم پرکرده ورا شیشه

بر ریشه تاک شرک زد عصمت او تیشه

باقی بر امرا و ممدوح ترین پیشه

فانی بر نهی او مرجوح ترین منهاج

چون او بکمند و تیغ دربست وگشود آید

از جسم روان خصم نزدش بدرود آید

جیریل ورا ساجد بر شمسة خود آید

رخساره عزرائیل از بیم کبود آید

تیرش زهوا صدصد چون نیزه فرود آید

خواهد چو نخستین را بهر دومین آماج

ای سرکنوز غیب از ناصیه ات مشهود

وی حکم تو برمعدوم بخشد شرف موجود

برخالق و در مخلوق هم عابد و هم معبود

بر واجب و در امکان هم ساجد و هم مسجود

بی عاطفتت برتخت مقهور بود نمرود

با دوستیت بردار منصور بود حلاج

آنجا که ولای تست تشریف ده آمال

نشگفت که با عیسی هم چشم بود دجال

تو معنی وجه الله ازچهر بدایع فال

هالک همه غیر از تو کت هست فری لازال

با عزم تو همچون سیل پوینده شود اجبال

باحزم تو همچون کوه پاینده شود امواج

از چون تو پسر در فخر ازصبح ازل اجداد

وز چون تو پدر در ناز تا شام ابد اولاد

جز حق نتواند کس اوصاف ترا تعداد

در بزم تو مات اقطاب بر رزم تو محو اوتاد

از نیزه تو ازواج اندر شمر افراد

وز صارم تو افراد در مرتبه ازواج

شاها تو بدین قدرت برصبر که گفتت پاس

چون نزد برادر رفت بر رخصت کین عباس

گفت ای زکفت سیراب صد چون خضر و الیاس

از تشنگی اطفال اندر جگرم الماس

وقتست که خواهم آب زین فرقه حق نشناس

من زنده و تو عطشان وین شط ز دو سو مواج

ده گوش براین فریاد کاندر حرم افتاده است

گوئی شرر نیران اندر ارم افتاده است

یک طفل زسوز دل برخاک نم افتاده است

یکزن ز غم فرزند اشکش بیم افتاده است

نه دست من از پیکر نزکف علم افتاده است

پس ازچه نرانم اسب اندر پی استعلاج

سنگ محنم امروز پیمانه صبر اشکست

آب ارنه بدست آرم با راست بدوشم دست

خود پای شکیبم نیست تا دست بجسمم هست

این گفت و سپند آسا از مجمر طاقت جست

راه شط و دست خصم با نیزه گشود و بست

وز هیبت او بگریخت افواج پس افواج

زده نعره که ایمردم ما نیز مسلمانیم

گر منکر اسلامید ما بنده یزدانیم

ور دشمن یزدانید ما وارد و مهمانیم

گر رنجه ز مهمانید ما از چه گروگانیم

ور زانکه گروگانیم آخر ز چه عطشانیم

ای میر شما بی تخت وی شاه شما بی تاج

ما را که بخاک درکوثر پی آب روست

افتاد عطش در دل چون شعله که در مینوست

نه روشنی اندر چشم نه قوت در زا نوست

تفتیده بسرها مغز خشکیده به تن ها پوست

آن خیمه که بیت الله در طوف حریم اوست

دارید چرا محصور خواهید چرا تاراج

آنگه بفرات افکند چون توسن قهاری

میخواست که نوشد آب تا بیش کند یاری

گفتا بخودای عباس کو رسم وفاداری

تو آب خوری و اطفال در العطش و زاری

پس مشک گران بردن دید اصل سبکباری

انگیخت سوی شه اسب ازخصم گرفته باج

ناگاه کج آئینیش زد تیغ بدست راست

بگرفت سوی چپ مشک و آئین جدال آراست

جانش زخدا افزود جسمش زخودی گرکاست

دست چپش از تن نیز افتاد ولی میخواست

برخیمه رساند آب تا سر به تنش برجاست

بگرفت بدندان مشک وز خون بدنش امواج (؟)

بردوخت خدنگش تن او باز فرس میراند

آشفت عمودش مغز او نیز رجز میخواند

با نوک رکاب از زین گردان بهوا پراند

ناگاه کمانداری آبش بزمین افشاند

پس خواند برادر را وز یاس همانجا ماند

نی نی که به وی آنجا بود از جهتی معراج

شه شیفته دل برخواست بر مرکب کین بنشست

صد صف ز سپه بگسست تا جانب او پیوست

دیدش که سهی بالا افتاده بجائی پست

نه سینه نه رو نه پشت نه پای نه سر نه دست

گفتا که کنون ای چرخ پشتم ز الم بشکست

هان برکه گذارم دل یا با که کنم کنکاج

ایشاه نجف بر ما دور از تو شکست افتاد

بس زهر به شهد آمیخت بس نیست به هست افتاد

بدرالشهدا عباس تا آنکه زدست افتاد

تاج الشعرا جیحون از اوج به پست افتاد

این مهر توام در دل ازعهد الست افتاد

پاید چو سواد از مشک ماند چو بیاض ازعاج

شمارهٔ ۱۷ - در منقبت شاه اولیا علی مرتضی و شهادت حضرت علی اصغر

ای که فرو رفته ببحر تمنی

گاه بصورت چمی وگاه بمعنی

بشکن و بفکن هرآنچه اسفل و اعلی

خواهی اگر رستگی به نشئه اخری

جوی بجان بستگی بصادر اول

احمد و حیدر که یک وجود و دو اسمند

کشور ایجاد را قویم طلسمند

گرچه ز صلب و رحم عیان بدو قسمند

لیک یکی روح رفته در بدو جسمند

دو ننماید مگر بدیده احول

شیر خدا آفتاب برج میامن

باب حکم پرده دار واجب و ممکن

مخزن اسرار هر چه ساری و ساکن

عرصه لاهوت راست ماه مهیمن

ساحت ناسوت راست شاه مجلل

عقل بر ذاتش ازکبر به تصبی

عرش بر قدرش از عظم بتابی

نوح بنزد مقام او متنبی

جان نبی را تنش بهینه مربی

چهر خدا را رخش مهینه سجنجل

فرش در لامکان فراشته اورنگ

باسش قاروره قضا زده برسنگ

ملک ورا جبرئیل مرغ شباهنگ

پای تصور بکوی شوکت او لنگ

دست تفکر بذیل حشمت او شل

بود و نبود اسمی از تکون آدم

آدم تنها نه بلکه خلقت عالم

هستی او سکه زد بنقد پر وکم

چرخ بر کاخ او بنائی مبهم

مهر برچهر او وجودی مهمل

ای که ز گردون چو شد مقام بخاکت

خلق نشاندند جنب ابن صهاکت

کیست که بیند رسل گریبان چاکت

ایزد ننموده جز به پیکر پاکت

مختصری تا بدین نهایه مطول

عقبی بیروی تو بذلت دنیا

دنیا بارای تو بعزت عقبی

حکم تو صورت جدا کند زهیولی

با تو زمین نجف زگردون اعلی

بی تو سپهر برین ز غبرا اسفل

هم ازل ازمهر تو باخذ مطالع

هم ابد از قهر تو بکسب مقاطع

از تو قلم زد بلوح نقش وقایع

امر شریعت بدون سعی تو ضایع

کار نبوت جدا زتیغ تو مختل

کشور توحید شد زقلب تو محدود

باره دین گشت ز اهتمام تو مشدود

بزم توصد پرده به ز جنت موعود

قوت ایزد ز بازوان تو مشهود

لطف الهی زعارض تو ممثل

ای حرم کعبه ات ز حلقه بگوشان

وی دل دانای تو زبان خموشان

با تو که گفت ازحسین چشم بپوشان

خاصه در آندم که اهل بیت خروشان

نزدش با اصغر آمدند معجل

گفتند این طفل کو چو بحر بجوشد

نیست چو ماکز عطش بصبر بکوشد

اشک بپاشد چنانکه خاک بپوشد

رخ بخراشد چنانکه جان بخروشد

جز بکفی آب عقده اش نشود حل

هی بفغان خود زگاهواره پراند

مادر او هم زبان طفل نداند

نه بودش شیر تا بلب برساند

نه بودش آب تا برخ بفشاند

مانده بتسکین قلب اوست معطل

گاهی ناخن زند بسینه مادر

گاهی بیجان شود بدامن خواهر

باری ازما گذشته چاره اصغر

با بنشانش شرار آه چو آذر

یا ببرش همرهت بجانب مقتل

شه ز حرم خانه اش ربود و روانشد

پیر خرد همعنان بخت جوان شد

زین پدر وزن پسر بلرزه جهان شد

آمد و آورد هر طرف نگران شد

تا بکه سازد حقوق خویش مدلل

گفت که ایقوم روح پیکرم اینست

ثانی حیدر علی اصغرم اینست

آن همه اصغر بدند اکبرم اینست

حجه کبرای روز محشرم اینست

رحمی کش حال برفناست محول

او که بدین کودکی گناه ندارد

یا که سر رزم این سپاه ندارد

بلکه بس افسرده است آه ندارد

جای دهید آنکه را پناه ندارد

پیش کز ایزد بریدکیفر اکمل

ناکه از آنقوم از سعادت محروم

حرمله اش تیرکینه راند بحلقوم

حلق وراخست و جست برشه مظلوم

وز شه مظلوم آن سه شعبه مسموم

رد شد و سرزد زقلب احمد مرسل

طفلی کز تشنگی بغم شده مدغم

جست و برآورد دست و خست رخ از غم

گردن و سرگاه راست کرد وگهی خم

شه زگلویش کشید تیر و هماندم

ملک جهان بر جنان نمود مبدل

شاها جیحون کهینه چامه نگارم

کز فر تو مهر گشته حاجب بارم

ده به امم اجر هرچه مدح تو آرم

من بجنان و جحیم کار ندارم

باتوام از نور و نار رسته مخیل

شمارهٔ ۱۸ - در تشکیل مجلس عزا و رثای بر جناب شهادت مآب حضرت سیدالشهدا

یارب زکیست برپا این بزم دردناکی

کز قدسیان رود هوش زین خاکیان باکی

آلودگان برغم هر یک بعین پاکی

گوئی حلال دانند هم گریه هم تباکی

مانا حرام دانند هم بذله هم تبسم

هم از سیاه پوشی مرکعبه راست معشوق

هم از سپید کاری مرخلد راست موثوق

برآن شده است اکلیل دراین زده است منجوق

سینا و نور حقش از برق آه مخلوق

ظلمات و آب خضرش از اشک چشم مردم

یکجا بتی چو خورشید پر ازستاره اش رخ

یکسو بچین ز محنت روئی چو ماه خلخ

غم را نهاده ترجیح بر روزگار فرخ

لب خشک و دیدگان تر هر شوخ نغز پاسخ

دم سرد و اندرون گرم هر شیخ خوش تکلم

هرگز ندیده ام من بزمی چنین بعالم

کش انبساط عشرت در انعقاد ماتم

مدهوش پیر و برنا در جوش ترک و دیلم

گیسوی مهر چهران ازغم چو دم ارقم

مژگان مه جبینان زانده چو نیش کژدم

گوئی قتیل گشته است زین فرقه مهذب

شاهیکه بی سریرش جانها بود معذب

زینسان کزو جهانیست گریان ز صبح تا شب

تا برچه پایه افسرد زو کشت خاطراب

تا بر چه مایه پژمرد زو غنچه دل ام

تا از کدام خیلست این کشته مطهر

کاندر مصیب اوست هر فرقه ای بر آذر

این بی تجملش تن آن بی عمامه اش سر

هم مشرب قلندر آزادگان افسر

هم مسند خشن پوش پروردگان قاقم

نی نی یگانه بزمی است برتر زقبه ماه

کز اوج سدره بگذشت آن را حضیض درگاه

دروی بسبط احمد شش سو بناله و آه

آن تاج هفت اختر آن شبل سیمین شاه

محبوب عقل اول یعنی فروغ پنجم

شاهیکه چون جلالش زد نوبت انا الحق

ذرات ما سوا را شد رتبتش مصدق

عم عرش از او برفعت هم خلد از او برونق

بر انبیا مرسل بر او صیا مطلق

در ظاهرش تأخر در باطنش تقدم

لیکن بدین شرافت چون زد بکربلا تخت

جسم چو جان او گشت از تیر و نیزه صد لخت

هرکس به نصرتش خاست در باخت از جهان رخت

این یک دلیل هرسست آن یک دخیل هرسخت

این یک بوقعه پیدا آن یک به ناحیه گم

یعقوب وارگشته اندر حزن شکیبا

یوسف وش اوفتاده در چنگ گرگ اعدا

یحیی صفت نهاده سر را بطشت یغما

اندام روح بخشش درخون بزیر و بالا

مانندکشتی نوح کز موج درتلاطم

هم پیکر بدیعش پامال نعل ابرش

هم خیمه رفیعش محروق تف آتش

درغارتش اعادی با هم پی کشاکش

صبیان او پریشان نسوان او مشوش

این را بجان توحش آن را بتن تالم

برخی ز دخترانش چون مرغ نیم بسمل

دستی ز غصه برسر پائی ز اشک درگل

این خسته از معاند آن بسته از موکل

پیدا عذار ایشان از حلقه سلاسل

چون بر مجره تابان نور جمال انجم

قومی زخواهرانش بابخت خود ستیزان

درسایه کنیزان ازچشم بدگریزان

این از نتیجه افتان آن از شکنجه خیزان

در بارگاه دشمن از دیده اشک ریزان

چون در میان شعله جوشنده بحر قلزم

شاها مصایبت را دیدم چو غیر محدود

از دیده و دهانم انگیخت درمنضود

ارجو که برگزینی از شاعرانم از جود

آری چو هست جیحون خود چیست شعر مسعود

جائیکه آب باشد باطل بود تیمم

شمارهٔ ۱۹ - تضمین غزلی ازسعدی

گفت سکینه با پدر نیست اگر چه قابلم

ماندن قتلگاه را بیش ز هر چه مایلم

لیک چه سود کز برت برد و بزد موکلم

بار فراق دوستان بسکه نشسته بردلم

میرود و نمیرود نافه بزیر محملم

نه سر آنکه دل کنم من ز زمین کربلا

نه دل آنکه سرکنم با تو بدشت نینوا

یارب کس بروز من هیچ مباد مبتلا

«پرده دریده هوا بارکشیده جفا

راه به پیش و دل به پس واقعه ایست مشکلم»

سلسله و غل کهن جان گزدم همی زنو

رنج سفر همی کند خرمن طاقتم درو

آه که ساربان من پر نفس است وکم شنو

«ایکه مهار میکشی صبر کن و سبک برو

کز طرفی تو میشکی وز طرفی سلاسلم »

گاه سوار گشتنم نیست جهاز و محملی

وقت پیاده بردنم نیست بساط و محفلی

زین همه بدترآنکه نی وصل ترا وسایلی

«بار بیفکند شتر چون برسد بمنزلی

بار دل است همچنان در بهزار منزلم»

چون سرت از بداختران مهر صفت به نی شود

مایه سوز و ساز من جلوه و صوت وی شود

عمر بسر رسیده ام نور ترابه پی شود

«معرفت قدیم را بعد حجاب کی شود

گرچه بشخص غایبی در نظری مقابلم»

ایکه ز پاک دامنت صاحب مهد من توئی

وز سخنان جان فزا واهب شهد من توئی

داد نمیبرم بکس داور عهد من توئی

«اخر قصد من توئی غایت جهد من توئی

تا نرسم زدامنت دست امید نگسلم»

جان دو عالمت فدا بین بتن اسیر من

عسرت من مجار تو شفقت تو مجیر من

پا بکجا نهم که نی غیر تو دستگیر من

«ذکر تو از زبان من فکر تو از ضمیر من

چون برود که رفته ای در رگ و در مفاصلم»

سر ز سیاه معجرم مهر نهفته در غسق

زرد رخم زگرد و خون ماه گرفته در شفق

سرخ لبم زتشنگی گشته کبود و خورده شق

گر نظری کنی کند کشته سبز من ورق

ور نکنی چه بر دهد بیخ امید باطلم

ایمه بانوان دین وی در درج لم یزل

جیحون راز عمر خود مرثیه تو ماحصل

خاصه چه توأم آورم مدح ترا بهر غزل

شیخ ادیب پارسی نیک سراید این مثل

«چون زدلم بدر رود مهر سرشته در گلم»

دیوان اشعار

قصاید

مسمطات

ترکیبات

غزلیات

قطعات

رباعیات

مراثی

جیحون یزدی

دیوان اشعار