معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ کمال‌الدین اسماعیل

کمال‌الدین اسماعیل فرزند جمال‌الدین محمد بن عبدالرزاق اصفهانی، معروف به خلاق المعانی (۵۶۸-۶۳۵ ه.ق) به اعتقاد بعضی آخرین قصیده‌سرای بزرگ ایران است که در جریان حمله مغول و به دست آنان کشته شد. پدرش (جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی) نیز از شعرای بزرگ ایران است. دیوان کمال‌الدین اسماعیل به همت آقای سیاوش جعفری در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : خیزُ دَر دٍه شراب گلگون را

شمارهٔ ۲ : ای روی تو آرزوی دل‌ها

شمارهٔ ۳ : تا که برگرد سبزه لاله برست

شمارهٔ ۴ : گل رَخت به باغ در فکندست

شمارهٔ ۵ : هر که را دل به اختیار خودست

شمارهٔ ۶ : شاخ سر سبز و چمن دلشادست

شمارهٔ ۷ : هر که اندر موسم گل همچو گل می خواره نیست

شمارهٔ ۸ : بس شگرفست کار و بار لبت

شمارهٔ ۹ : کی بود؟کی بود؟ که در آیم ز درت

شمارهٔ ۱۰ : ندانم غنچه را بلبل چه گفتست

شمارهٔ ۱۱ : دل غنچه را باز این غم گرفتست

شمارهٔ ۱۲ : با لب تو جان شکار زلف تست

شمارهٔ ۱۳ : تا دم باد صبا بگشا دست

شمارهٔ ۱۴ : آنچه عشق تو در جهان کردست

شمارهٔ ۱۵ : هر که رخسارش آرزو کردست

شمارهٔ ۱۶ : رخت از ماه و لبت از شکرست

شمارهٔ ۱۷ : امروز روی تو ز همه روز خوشترست

شمارهٔ ۱۸ : دلم در آرزوی عشق روی جانانست

شمارهٔ ۱۹ : آنکه سرم بر خط فرمان اوست

شمارهٔ ۲۰ : بریز سایۀ زلف تو عقل گمراهست

شمارهٔ ۲۱ : ماه رویا ز غمت یک دم نیست

شمارهٔ ۲۲ : نگار دل سیاهم لاله رنگیست

شمارهٔ ۲۳ : بیمار فراق تو بحالیست

شمارهٔ ۲۴ : ترا یک ذره خود پروای ما نیست

شمارهٔ ۲۵ : از تو جز درد دل و خون جگر حاصل نیست

شمارهٔ ۲۶ : چو روی خوب تو خورشید آسمان هم نیست

شمارهٔ ۲۷ : دل من ار بغمت خوشتر از زبان تو نیست

شمارهٔ ۲۸ : خود ترا عادت دلداری نیست

شمارهٔ ۲۹ : دوری از یار اختیاری نیست

شمارهٔ ۳۰ : در فراقت دل ازین سوخته تر نتوان داشت

شمارهٔ ۳۱ : دلبرم هم ز بامداد برفت

شمارهٔ ۳۲ : باد نوروزی ره بستان گرفت

شمارهٔ ۳۳ : ای مرا کرده مشوّش زلفت

شمارهٔ ۳۴ : چه باشد گر ز من یادت نیاید

شمارهٔ ۳۵ : تا بکف جام می توانم دید

شمارهٔ ۳۶ : اهل تو بازار گوهر بشکند

شمارهٔ ۳۷ : دل ز غم عشق تو کی جان برد؟

شمارهٔ ۳۸ : ز لعلت عکس در جام می افتاد

شمارهٔ ۳۹ : دل بدان دلنواز خواهم داد

شمارهٔ ۴۰ : دلم نخست که دل بر وفای یار نهاد

شمارهٔ ۴۱ : رخت تاثیر آهی بر نتابد

شمارهٔ ۴۲ : نفس باد صبا می جنبد

شمارهٔ ۴۳ : کسی که دل به سر زلف یار در بندد

شمارهٔ ۴۴ : رنگ رویت بر ارغوان خندد

شمارهٔ ۴۵ : رخی چنان که ز خورشید و ماه نتوان کرد

شمارهٔ ۴۶ : یار با ما وفا نخواهد کرد

شمارهٔ ۴۷ : زلف تو کان همه سرها دارد

شمارهٔ ۴۸ : رخ و زلفت از شگرفی، صفت بهار دارد

شمارهٔ ۴۹ : تاب جمال تو آفتاب ندارد

شمارهٔ ۵۰ : دلبرم رسم خود چنین دارد

شمارهٔ ۵۱ : دل من ز اندوه ننگی ندارد

شمارهٔ ۵۲ : هر که چون روی تو رویی دارد

شمارهٔ ۵۳ : عشق تو گردست در زمانه برآرد

شمارهٔ ۵۴ : گل زرشک تو پیرهن بدرد

شمارهٔ ۵۵ : سپیده دم بصبوحی شتاب باید کرد

شمارهٔ ۵۶ : دوش با من نگار من آن کرد

شمارهٔ ۵۷ : مکن ای دوست اگر بتوان کرد

شمارهٔ ۵۸ : ز رویت دسته گل می توان کرد

شمارهٔ ۵۹ : باد بر خاک ترک تازی کرد

شمارهٔ ۶۰ : باز ما را رخ زیبای تو در کار آورد

شمارهٔ ۶۱ : سحرگهان که دم صبح در هوا گیرد

شمارهٔ ۶۲ : سحرگهان که دم صبح در چمن گیرد

شمارهٔ ۶۳ : دلم از آتش غم چنان می گدازد

شمارهٔ ۶۴ : اگر دلدار من روزی، نقاب از رخ بر اندازد

شمارهٔ ۶۵ : سوز عشقت جگر همی سوزد

شمارهٔ ۶۶ : سحرگهان که صبا نافۀ ختن بیزد

شمارهٔ ۶۷ : اومید آدمی بوصالت نمی رسد

شمارهٔ ۶۸ : شب نیست کم ز هجر تو صد غم نمی رسد

شمارهٔ ۶۹ : نام تو بر زبان من باشد

شمارهٔ ۷۰ : هر کرا زلف عنبرین باشد

شمارهٔ ۷۱ : گر بر دل من رحم کند یارچه باشد؟

شمارهٔ ۷۲ : دلبرم سوی سفر خواهد شد

شمارهٔ ۷۳ : در عشق تو دل بجان همی کوشد

شمارهٔ ۷۴ : دلم هر شب از عشق چندان بنالد

شمارهٔ ۷۵ : مژده ایدل که یار باز آمد

شمارهٔ ۷۶ : سزد گر غنچه چون من دلخوش آمد

شمارهٔ ۷۷ : باد صبا بین که چها می کند

شمارهٔ ۷۸ : درد دل از حد گذشت و یار نداند

شمارهٔ ۷۹ : آه کان قاعدۀ وصل چنان هم بنماند

شمارهٔ ۸۰ : رخ خوبت به قمر می ماند

شمارهٔ ۸۱ : خبر گل بچمن می آرند

شمارهٔ ۸۲ : تا نگارم رای رفتن می زند

شمارهٔ ۸۳ : سحرگهان که گریبان آفتاب کشند

شمارهٔ ۸۴ : ای دل ترا گر آرزوی بیغمی کند

شمارهٔ ۸۵ : شاید که دل ز عشق قیامت همی کند

شمارهٔ ۸۶ : یا رب! این بچّهٔ ترکان چه ز ما می‌خواهند؟

شمارهٔ ۸۷ : روی از آن خوبتر تواند بود؟

شمارهٔ ۸۸ : از گلبن زمانه مرا بهره خار بود

شمارهٔ ۸۹ : هر شبی از سر شک من، دامن خاک تر شود

شمارهٔ ۹۰ : هرکه به روی لعل شیرین تو فرمان می‌دهد

شمارهٔ ۹۱ : نیکویی بیش از آن نمی باید

شمارهٔ ۹۲ : نگارم چو کرد گلستان بر آید

شمارهٔ ۹۳ : نام تو برم زبان بیاساید

شمارهٔ ۹۴ : بی تو مرا زندگی بکار نیاید

شمارهٔ ۹۵ : غمت جز با دلم خوش در نیاید

شمارهٔ ۹۶ : اگر امروز آن بتم همدم نیاید

شمارهٔ ۹۷ : لشکر نوروز بصحرا رسید

شمارهٔ ۹۸ : می شنوم باز که باری دگر

شمارهٔ ۹۹ : زهی در حسرت آن چشم مخمور

شمارهٔ ۱۰۰ : مخور ای دل غم بسیار مخور

شمارهٔ ۱۰۱ : دمید صبح، چه خسبی چو بخت من برخیز؟

شمارهٔ ۱۰۲ : ای ز روی تو آب بر آتش

شمارهٔ ۱۰۳ : زهی مالیده رویت لاله را گوش

شمارهٔ ۱۰۴ : مکن بر من ستم جانا از ین بیش

شمارهٔ ۱۰۵ : گشت آشکاره راز دلم بر زبان اشک

شمارهٔ ۱۰۶ : گر من ز سوز عشق تو یک دم بر آورم

شمارهٔ ۱۰۷ : تا دل اندر مهر دلبر بسته ام

شمارهٔ ۱۰۸ : زان شب که با تو دست در آغوش کرده ام

شمارهٔ ۱۰۹ : من چو بچۀ مهر تو بشکستم

شمارهٔ ۱۱۰ : گر ترا گویم که عاشق نیستم

شمارهٔ ۱۱۱ : جان که در عالم خود او را داشتم

شمارهٔ ۱۱۲ : چو درد دلست این که من درفتادم؟

شمارهٔ ۱۱۳ : من نه آنم که ز کویت بجفا بر گردم

شمارهٔ ۱۱۴ : دروغ بود که من در غمت صبور شدم

شمارهٔ ۱۱۵ : روی بنمای که دیوانه شدم

شمارهٔ ۱۱۶ : عید کنون عید شد که روی تو دیدم

شمارهٔ ۱۱۷ : چه جفا بود کز آن ترک ختن نشنیدم

شمارهٔ ۱۱۸ : مرا که زهره نباشد که در رخت نگرم

شمارهٔ ۱۱۹ : نه دسترسی به یار دارم

شمارهٔ ۱۲۰ : امید راحت از عالم ندارم

شمارهٔ ۱۲۱ : جان را چو نیست وصل تو حاصل کجا برم؟

شمارهٔ ۱۲۲ : سحرگهان که ز بهر صبوح برخیزم

شمارهٔ ۱۲۳ : خون دل از دو دیده بدامن همی کشم

شمارهٔ ۱۲۴ : ما حالی از نشاط کناری گرفته ایم

شمارهٔ ۱۲۵ : یاد باد آنکه حریفان همه با هم بودیم

شمارهٔ ۱۲۶ : ترک سر خویشتن بگویم

شمارهٔ ۱۲۷ : ای بتو چشم نکویی روشن

شمارهٔ ۱۲۸ : راه بگشادند بر آیندگان

شمارهٔ ۱۲۹ : نگارا چند ازین پیمان شکستن

شمارهٔ ۱۳۰ : باز دیدی که ابر تر دامن

شمارهٔ ۱۳۱ : آه ازین زندگیّ ناخوش من

شمارهٔ ۱۳۲ : بجز از غصّه های مشکل من

شمارهٔ ۱۳۳ : کجایی ای بدو لب آب زندگانی من ؟

شمارهٔ ۱۳۴ : ای رنگ عارض تو، آتش در آب بسته

شمارهٔ ۱۳۵ : دلی دارم ز جان دل برگرفته

شمارهٔ ۱۳۶ : ای غمزۀ تیز تو جگر خواره

شمارهٔ ۱۳۷ : بدان و آکه باش ای دل ستمکاره

شمارهٔ ۱۳۸ : مرا دلیست هوس خانۀ غم آبادی

شمارهٔ ۱۳۹ : ای باد صبا خبر چه داری؟

شمارهٔ ۱۴۰ : رویی، چگونه رویی؟ رویی چو آفتاب

شمارهٔ ۱۴۱ : لب و دندان یار من نگرید

شمارهٔ ۱۴۲ : من از وجود برنجم مرا چه غم بودی

شمارهٔ ۱۴۳ : نخستم دل بدام اندر کشیدی

شمارهٔ ۱۴۴ : خطی بر سوسن از عنبر کشیدی

شمارهٔ ۱۴۵ : کجایی ای به دو رُخ آفتابِ دلداری؟

شمارهٔ ۱۴۶ : بر آمد ز گلزار باد بهاری

شمارهٔ ۱۴۷ : زهی از روی تو گل شرمساری

شمارهٔ ۱۴۸ : نرگسا! چیستت که پنداری

شمارهٔ ۱۴۹ : هر شبی با دلی و صد زاری

شمارهٔ ۱۵۰ : بار دیگر ز که می آموزی

شمارهٔ ۱۵۱ : گر بخواهی کشتنم یکبارگی

شمارهٔ ۱۵۲ : منم امروز و یکی مطرب و جایی خالی

شمارهٔ ۱۵۳ : ساقیا هین بیار ساغر می

شمارهٔ ۱۵۴ : ترسم آن نوش ز لب کم سخنی

شمارهٔ ۱۵۵ : ماه رویا بسر خویش کنی

شمارهٔ ۱۵۶ : خه، شاد و کش آمدی کجایی؟

شمارهٔ ۱۵۷ : تا کیم انتظار فرمایی؟

شمارهٔ ۱۵۸ : چنان خوب رویی بدان دلربایی

شمارهٔ ۱۵۹ : آخر چه شد که راه جفا برگرفته‌ای

شمارهٔ ۱۶۰ : بازم لباس صبر به صد پاره کرده‌ای

شمارهٔ ۱

خیزُ دَر دٍه شراب گلگون را

شادیِ اندرون و بیرون را

آن چُنان مست کن ز باده مرا

که ندانم ز کوه، هامون را

چون ز باده سرم شود گردان

نارم اندر شمار گردون را

خون من خورد چرخِ ساغرشکل

باز خواهم ز ساغر آن خون را

جرعه بر خاک ریز بیشترک

مست گردان دٍماغ قارون را

تا ز شادیّ آن بر اندازد

از دل خلق گنج مدفون را

چرخ افگند اهل دانش را

آسمان برکَشید هردون را

باده را در فکن تو نیز به جام

برکش آنگه سٍماع موزون را

تنگ ابریشمین بکش بر چنگ

گرم کن بارگیر گلگون را

تا ز بهر شکست لشکر غم

بسر خم برم شبیخون را

شمارهٔ ۲

ای روی تو آرزوی دل‌ها

شادیّ غمت به روی دل‌ها

ای حلقۀ زلف تو همیشه

آشفته ز گفت‌وگوی دل‌ها

بشکسته به جویبار عشقت

سنگین دل تو سبوی دل‌ها

در انگله‌های زلف مشکینت

افکند زمانه گوی دل‌ها

غارتگر زلف تو میان چیست

در بسته به جست‌وجوی دل‌ها

پی در پیِ تو هزار فرسنگ

بتوان آمد به بوی دل‌ها

تا با دهن تو می‌نشیند

بس تنگ شدست خوی دل‌ها

شمارهٔ ۳

تا که برگرد سبزه لاله برست

در گمان می‌فتد که چون رخ تست

نام روی تو می‌بَرد لاله

زان دهان را بمشک و باده بشست

جز به یاد رخ تو گل نشکفت

بی مثال خطت بنفشه نرست

سرو در خدمت قدت دامن

به کمر در زدست چابک و چست

رخ و زلف تواَش نشان دادند

در چمن هر که رنگ و بویی جست

غنچه را از صبا گشایش‌هاست

ورچه زو بود بستگیش نخست

جان همی پرورد در آسایش

باد بیمار در هوای درست

حرکت‌های باد شیرین کار

کرد از خنده غنچه را دل سست

شمارهٔ ۴

گل رَخت به باغ در فکندست

وز چهره نقاب بر فکندست

بر راه صبا ز شکل غنچه

صد صرّۀ پر ز زر فکندست

اسباب نشاط و عیش عالم

نوروز به یک دگر فکندست

شد تشنه بخون لاله، سوسن

زین روی زبان به در فکندست

چون نافهٔ مشک نارسیده

لاله همه کوه و در فکندست

آمیخته خون و مشک با هم

بی قیمت و بی‌خطر فکندست

آهوی رمیده گویی آنرا

از ترس برهگذر فکندست

آب دهن سحاب نرگس

در دیدهٔ بی‌بصر فکندست

بلبل ز قدوم گل در اطراف

آوازۀ شور و شر فکندست

از آب سنان کشیده سوسن

وز آتش گل سپر فکندست

ز اندیشه به خویشتن فرو شد

تا بر رخ گل نظر فکندست

گویی همه شب شراب خوردست

نرگس که چو مست سرفکندست

نی نی که ز شرم چشم یارم

خود را بخراب در فکندست

شمارهٔ ۵

هر که را دل به اختیار خودست

آرزوهاش در کنار خودست

غمگساری ندارد و عجب آنک

هم‌غمِ یارِ غمگسار خودست

گله از دوست چون کنم که مرا

همه رنج از دل فکار خودست؟

دوست را هر که بهر خود خواهد

او نه عاشق که دوستار خودست

عاشق آنست در جهان کو را

بود و نابود بهر یار خودست

ز آب چشم ار چه دامنم تر شد

آتش سینه بر قرار خودست

بس که از دیده اشک می‌بارم

شرمم از چشم اشکبار خودست

جان من می بری، ببر، چه کنم؟

بخدا کت هم از شمار خودست

نیست در روزگار تو یک دم

که نه مشغول روزگار خودست

عذر می‌خواستم ز غم که دلم

از صداع تو شرمسار خودست

گفت زنهار این حدیث مگوی

که مرا خدمت تو کار خودست

شمارهٔ ۶

شاخ سر سبز و چمن دلشادست

عالم از عدل بهار آباد است

غنچه تا روی به صحرا آورد

گرهی ا ر دل بگشادست

سرو در خدمت گل برپایست

بید در پای چنار افتادت

بندۀ سوسن مشکین نفم

کوست کز بند جهان آزاداست

دل شکسته است بنفشه چه کند؟

سر ببیدارد زمان بنهادست

سرو را هر چه ز اسباب خوشیست

سر بسر دست فراهم دادت

بر جهان دست تهی چون افشاند

بار کس می نکشد ، او را دست

بنگر آن غنچة صاحب دل را

که بدلتنگی خود چون شادست

زانکه داند که بد و نیک جهان

همچو خرمن که گل بر بادست

شمارهٔ ۷

هر که اندر موسم گل همچو گل می خواره نیست

آنچنان پندار کوخود در جهان یکباره نیست

نرگس صاحب نظر تا دید احوال جهان

اختیارش از جهان جز مستی و نظّاره نیست

تا صبا شد حلّه باف و ابر شد گوهرفشان

هیچ لعبت در جهان خالی ز طوق و یاره نیست

گل ز بلبل طیره شد، زان جامه برخود پاره کرد

زآنکه پر گویست و او را طاقت گفتاره نیست

ساغر لاله اگر بشکست بر جای خودست

زانکه جای کاسه بازی مغز سنگ خاره نیست

از لب سوسن چو رنگ و بوی شیر آید همی

پس برای چه چو غنچه بسته در گهواره نیست؟

نسترن بر گلبن و برگ شکوفه در هوا

از طریق صورت الّا ثابت و سیّاره نیست

از درون پیرهن رنگی ندارد حسن گل

ز آنکه او را مایۀ خوبی بجز رخساره نیست

گر جهد بیرون ز سنگ خاره آتش پاره ها

لاله را از سنگ خاره جسته آتش پاره نیست

در میان سرو و سوسن رطل می باید گران

مجلس آزادگانرا از گرانی چاره نیست

شمارهٔ ۸

بس شگرفست کار و بار لبت

بس عزیزست روزگار لبت

ای بسا جان و دل که چون زلفت

بر عم افتند روزبار لبت

بلبم گوییا که باز خورد

چشمۀ نوش خوشگوار لبت

سالها شد که مانده ایم دژم

همچو چشم تو در خمار لبت

در همه کارگاه کان بدخش

نیست یک لعل بر عیار لبت

بسر تو که گر فرو گیرم

یک شبی چون خطت کنار لبت

همچو خطّ تو حلقه یی سازم

گرد آن لعل آبدار لبت

در همه کدخدایی دل من

نیم جانیست یادگار لبت

ترسم از نازکی برنج آید

ورنه هم کردمی نثار لبت

چون همه جان خود از لب تو برند

کاش باز آمدی بکار لبت

خوش بود جان و جان من خوشتر

خاصه چون هست نیم کار لبت

جان اگر صد هزار لطف کند

عاقبت هست شرمسار لبت

چرخ پیروزه پشت حلقه کند

پیش لعل گهر نگار لبت

نقش دیوار جانور گردد

اگر افتد برو گذار لبت

خوش و شیرین شدست جانم از آنک

پرورش یافت بر کنار لبت

بوسه یی ده که جان خستۀ من

بلب آمد در انتظار لبت

چون خضر عمر جاودان یابم

گر خورم آب چشمه سار لبت

شمارهٔ ۹

کی بود؟کی بود؟ که در آیم ز درت

همچو زلف تو در افتم ببرت

تا که از بوسه بتاراج دهم

شکر ننگت و تنگ شکرت

آه کز زلف تو آمیخت دلم

بستۀ موی شدن چون کمرت

همه فتنه شده بر یکدیگر

حلقۀ زلف یک اندر دگرت

این دل سوخته خرمن خرمن

می نیاید بجوی در نظرت

دل ز زلف تو برون آورمی

اگرم دستر سستی بسرت

آب چشم و رخ ز درم هر دم

که گلی سازند از خاک درت

گر ز جان دست برداری تو، دهم

از دلی پاک دلی بی جگرت

شمارهٔ ۱۰

ندانم غنچه را بلبل چه گفتست

که بس خونین دل و چهره کشفتست

مگر رازی که او را با صبا بود

یکایک فاش در رویش بگفتست

تو گویی آتش افتادست در خار

ز بس گلها که از گلبن شکفتست

بجز در حلقۀ لاله نیایی

گهر هایی که چشم ابر سفتست

اگر چه فتنۀ باغست نرگس

بدان شادم که آخر فتنه خفتست

صبا کرد آشکارا بر سر چوب

هر آن خرده که گل در دل نهفتست

دو سر در یک قدم بنمود نرگس

بنا میزد، چه زیبا طاق و جفتست

شمارهٔ ۱۱

دل غنچه را باز این غم گرفتست

که پشت بنفشه چرا خم گرفتست

نقاب از رخ او بخواهد گشودن

صبا غنچه را زان فرادم گرفتست

چمن را خط سبزه منشور ملکست

که اقلیم شادی مسلّم گرفتست

مگر چشم من دید در خواب نرگس

که چشمش ز چشمم چنین نم گرفتست

مزاج گل از مشک و می شد سرشته

کزن بوی و زان رنگ در هم گرفتست

شد از زلف یارم بشولیده کارش

بنفشه ازین روی ماتم گرفتست

رضا داد لاله بخون پیاله

که خونش گرفتست و محکم گرفتست

همه راز دل غنچه با باد گوید

تو آن ساده دل بین که محرم گرفتست

شمارهٔ ۱۲

با لب تو جان شکار زلف تست

با رخ تو کار کار زلف تست

چشمۀ خورشید سوی روی تو

حلقۀ شب گوشوار زلف تست

در عروسیّ جمالت عقل را

دست و پنجه در نگار زلف تست

پر ز عتبر شد کنار عارضت

آن نه خطّست ، آن نثار زلف تست

من چه گویم؟ کز رخت روشنتر ست

فتنه کاندر روزگار زلف تست

صد هزاران دل ربودی و هنوز

شست و پنجه در شمار زلف تست

برزر رخسارم از شنگرف اشک

نقش شد کین دستکار زلف تست

عالمی عشّاق را از مرد و زن

آرزو اندر کنار زلف تست

تا زنخدان تو چاه یوسفست

جان ما زنجیر دار زلف تست

شمارهٔ ۱۳

تا دم باد صبا بگشا دست

گرهی از دل ما بگشا دست

هر فتوحی که جهانراست ز گل

همه از باد هوا بگشادست

نقش بدان چمن را همه کار

ار نفسهای صبا بگشادست

لاله پنداری عطّار بهار

نافۀ مشک خطا بگشادست

میزبا نیست چمن خندان روی

غنچه زان بند قبا بگشادست

دل سوسن ز که آزرده شدست

که زبانرا بجفا بگشادست

از تهی دستی، بیچاره چنار

دست خواهش چو گدابگشادست

تا گلش خردکی زر بخشد

پنجه پیشش بدعا بگشادست

ابر را گر نه برو دل سوزست

آبش از دیده چرا بگشادست؟

شمارهٔ ۱۴

آنچه عشق تو در جهان کردست

بالله ار دور آسمان کردست

مهر تو با دلم چه کین دارد؟

که دلم برد و قصد جان کردست

آن نه خالت، عکس دیده ما

بر رخ نازکت نشان کردست

هست نام کلاه تو شب پوش

زانکه زلف ترا نهان کردست

آفتاب از رخت سپر بفکند

ورچه صد تیغ بر میان کردست

تا بیاموخت از تو عشوه گری

سالها آسمان دران کردست

بر من آن زلف پیچ پیچ آخر

روی پرچین چرا چنان کردست؟

عشوه ام داده است و بستده جان

راستی را بسی زیان کردست

شمارهٔ ۱۵

هر که رخسارش آرزو کردست

گل بر بارش آرزو کردست

بی خودیّ دلم بجای خودست

زانکه دیدارش آرزو کردست

تا گرفتار هجر اوست دلم

مرگ صد بارش آرزو کردست

گو بیا حال من نخست ببین

هر که این کارش آرزو کردست

عشق بی رنج هر که می طلبد

گل بی خارش آرزو کردست

در بر من دلی جگر خوارست

که غم یارش آرزو کردست

می گریزد بسایۀ زلفش

باد گلزارش آرزو کردست

عقل سودای وصل او نپزد

گرچه بسیارش آرزو کردست

اشک چون نار دان که می بارم

چشم بیمارش آرزو کردست

شمارهٔ ۱۶

رخت از ماه و لبت از شکرست

آنت ازین وینت از آن خوبترست

بر رخت بوسه کجا شاید داد؟

که نظر نیز محل نظرست

نه میان نیست میان تو ز لطف

وین عجبتر که میان کمرست

تا لبت را نرسد چشم بدان

در زبانها همه نام شکرست

بوسه یی از لب و دندان خوشت

خون بهای دو جهان خوش پسرست

از چه ناشسته رخم می خوانی

که رخم شسته بخون جگرست

بدکنی با من و گویم که مکن

گوئیم نیکست، اینم بترست

با رخ و غمزۀ تو می سازم

که گل و خارتو با یکدگرست

شمارهٔ ۱۷

امروز روی تو ز همه روز خوشترست

شیرین لب ز جان دل افروز خوشترست

بیمار چشم تو که همه روز خون خورد

امروز پاره یی ز همه روز خوشترست

بر دل خوشست دست درازیّ زلف تو

پرده دری ز غمزۀ دلدوز خوشترست

گفتم که باز ده دل ریشم بطنز گفت

مه تو دل صداع تو هر روز خوشترست

با درد تو بهست مرا زانکه شمع را

هم با سرشک دیده و با سوز خوشترست

با آنکه نیست خوی توبا ما چنان نکو

سر باری حدیث بد آموز خوشترست

در روی تو نظاره و بر یاد تو شراب

دایم خوشست و موسم نوروز خوشترست

شمارهٔ ۱۸

دلم در آرزوی عشق روی جانانست

بعشق می نرسم این همه بلا زانست

همه ازین سوی عشقست هر چه رنج و بلاست

چو جان بعشق گروکشت کار اسانست

چو اهل عشق نباشی و لاف عشق زنی

تو آن کمال شناسی و عین نقصانست

نخست شرط ره عشق دیدة بیناست

که عشق چهرة خوبان نه کار کورانست

چو دیده ور شدی آنگه حجاب بسیارست

که شرح هر یک از آنها ببایدت دانست

چو از حجاب بروتی برون شدی یک یک

حجاب هستی تو صد هزار چندانست

چو هستی تو ز پیش تو رخت بر بندد

کلوخ آینة حسن روی جانانست

چو در سراچۀ عشق آمدی ز مدخل صدق

گناه طاعت محضست و کفر ایمانست

غمان بیهده از دل بعشق دفع شود

چو عشق صدق بود درد عین درمانست

بجان عشق توان زنده جاودان بودن

خنک دلی که حیاتش بلطف این جانست

شمارهٔ ۱۹

آنکه سرم بر خط فرمان اوست

گوی دلم در خم چوگان اوست

دل به غمش دادم و جان هم دهم

گر لب و دندان لب و دندان اوست

حال دلم هر چه پریشانی است

پرتو آن زلف پریشان اوست

زهره و مه چونکه ببینی به هم

دانی که زه و گوی گریبان اوست

تشنه بمیرد چو دلم هر که او

در طلب چشمۀ حیوان اوست

چشمۀ خورشید بدان آب روی

قطره یی از چاه زنخدان اوست

صبر چنان سخت کمان در غمش

سست تر از عقدۀ پیمان اوست

دل که چنان سینه همی کرد وی

دیدمش او هم نه ز مردان اوست

شاید اگر دل نه به فرمان ماست

زانکه به هر حال که هست آن اوست

شمارهٔ ۲۰

بریز سایۀ زلف تو عقل گمراهست

غلام روی تو چون آفتاب پنجاهست

مرا ز حسن تو تا دیده داد آگاهی

ز خویشتن نیم آگه خدای آگاهست

کمند زلف تو زان میکشد مرا در خود

که زلف تو شبه رنگست و روی من کاهست

همیشه سایۀ حسن تو بر سر خورشید

چنانکه سایۀ خورشید بر سر ماهست

لب تو نیک بدندان ماست وز پی او

همیشه این دل غمگین بکام بدخواهست

شدند از بر من صبر و هوش وز پیشان

دلم برفت و کنون دیده بر سر راهست

بروزگار ،وصال تودر نشاید یافت

که وعدۀ تو درازست و عمر کوتاهست

شمارهٔ ۲۱

ماه رویا ز غمت یک دم نیست

که چو زلف تو دلم در هم نیست

زلف و بالای تو تا هم پشتند

پشت و بالای کسی بی خم نیست

غم تو می خورم و شادم از آنک

هر کرا هست غم تو غم نیست

دست در دامن زلف تو که زد؟

که دل او چو رخت خرّم نیست

به قلم شرح غمت ندهم از آنک

دو زبانست قلم محرم نیست

ماجراهای درازست مرا

با که گویم چو کسم همدم نیست

همدم من ز جهان صبح و صباست

بجزین همدمم از عالم نیست

راز با صبح نشاید گفتن

که ورا بند زبان محکم نیست

با صبا نیز مگویم که صبا

هست هر جایی و محرم هم نیست

بروم هم بخیالت گویم

که از او محرم تر دانم کیست

شمارهٔ ۲۲

نگار دل سیاهم لاله رنگیست

چو غنچه بسته طبعی، چشم تنگیست

چو بیماریست چشم نا توانش

که بر دوشش ز غمزه نیم لنگیست

نگارا بس کن آخر زین جفاها

که هر کس را که بینی نام و ننگیست

مرا دایم بوصل تو شتابیست

وگرچه در تو زین معنی درنگیست

تو بس سنگین دلی ، آری ، توانی

اگر صبری کنی ، کاندر تو سنگیست

دو ابروی تو بر شکل کمانیست

که هر غمزه درو تیر خدنگیست

چرا تیر و کمان بر من کنی راست؟

مگر زین بیشتر بامات جنگیست؟

زبانت چون روان گردد بعذرت

تو گویی لنگی اندر دوش لنگیست

سرش سبزست و لب خندان و رخ سرخ

چو گل هر کس کش از روی تو رنگیست

تنم گفتم که نالانست، گفتا:

چه بودستش؟ بنامیزد! چو چنگیست

شمارهٔ ۲۳

بیمار فراق تو بحالیست

در دور تو عافیت محالیست

در عهد تو کس نشان ندادست

کآسود کیست پا وصالیست

بر چهرۀ روزهای گیتی

روز من تیره روز، خالیست

رخ چون که و دل ز عشق جو جو

هر عاشقی از تو در جوالیست

در خشم شوی ز هر چه گویم

ای دوست، مرا ز تو سوالیست

بابنده چنینی یا ترا خود

ز افسانۀ عاشقان ملالیست؟

از گردش چرخ هر زمانم

بر دست غم تو گوشمالیست

مه گفت: من و رخ تو، آری

اندر سر هر کسی خیالیست

می بر بندی به زر میان را

با انکه چو من ضعیف حالیست

شمارهٔ ۲۴

ترا یک ذره خود پروای ما نیست

بنیک و بد دلت را رای ما نیست

چه بد کردم که بر خاک در تو

سگانرا هست جای و جای ما نیست

فراوان عاشقان داری ولیکن

بدلسوزی یکی همتای ما نیست

چه سازم چاره وصلت چه دانم

که این معنی بدست و پای ما نیست؟

مرا در غم شکیبایی مفرمای

که این کار دل شیدای ما نیست

تو معذوری که شبهای درازت

خبر از چشم شب پیمای ما نیست

مرا از درد دل دل نیست بر یاد

ترا از عیش خوش پروای ما نیست

مرا شد در سر سودای تو دل

دلت را خود سر سودای ما نیست

شمارهٔ ۲۵

از تو جز درد دل و خون جگر حاصل نیست

چه کنم جان؟ چو جزین هیچ دگر حاصل نیست

بر نبندد ز میان تو کمر طرفی، از آنک

در میان خود بجز از طرف کمر حاصل نیست

ذوق باشد دهنم را که کد یاد لبت

ورچه ذوق شکر از نام شکر حاصل نیست

گفتی اندر مه و خورشید نگاهی می کن

گر ز رخسار منت حظّ نظر حاصل نیست

گرچه این هر دو دوجسمیست بغایت روشن

آن غرض کز تو بود از مه و خور حاصل نیست

دل ز زلف تو طلب کردم و بر خود پیچید

گو:مکن شرم، بگو نیست اگر حاصل نیست

بجز از درد سر ار با تو بسی خواهم گفت

هیچ مقصود من ای جان پدر حاصل نیست

گفتمت بوسی از آن لعل وز من جانی نقد

این توقّف ز چه رویست؟ مگر حاصل نیست؟

بر گرفتم طمع از تو که مرا هیچ طمع

بی زر از تو نشود حاصل وزر حاصل نیست

شمارهٔ ۲۶

چو روی خوب تو خورشید آسمان هم نیست

بقّد و قامت تو سر و بوستان هم نیست

ببوی آنکه برنگ رخ تو گردد گل

بسی تکلّفها کرد و آنچنان هم نیست

بجان ز لعل تو بوسی خریدم و دانم

که گر نباشد سودی درین زیان هم نیست

دو دست من ز میانت چه طرف بر بندد

ترا چوبا کمر آن نیز در میان هم نیست

امید بوس و کنار از تو شد بریده از آنک

بدیدنی ز تو قانع شدیم و آن هم نیست

کم از دهان تو باشد مرا ز لذّت وصل

که نیم چندان روزی از آن دهان هم نیست

بداده ام دل و جان تا همی خورم غم تو

که در هوای تو غم نیز رایگان هم نیست

بنیکویی و شگرفیّ تو ببانک بلند

نه در سپاهان، کاندر همه جهان هم نیست

گرفتم آنکه دلت راست نیست با چاکر

لطافتی بدروغ از سر زبان هم نیست؟

شمارهٔ ۲۷

دل من ار بغمت خوشتر از زبان تو نیست

ز روی تنگی باری کم از دهان تو نیست

تنم چو موی شد از عشق و خرّمم آری

که هیچ فرق میان من و میان تو نیست

بگیر یک ره و سخنم بخویشتن درکش

که چفته قامتم آخر کم از کمان تو نیست

ببوسه یی دهنم خوش کن و بده کامم

که هست سودرهی و در آن زیان تو نیست

شعاع خورشید ارچند خار دیده نهد

هزار چون او یک گل ز گلستان تو نیست

قد بلند و رخ خوب سرو و گل را هست

و لیک هیچ دور احسن و لطف آن تو نیست

دلم ببردی و شاید که گر همه جانست

مرا دریغ از آن چشم ناتوان تو نیست

دلا، دلم ز تو بگرفت زانکه در عالم

اسیر عشق بسی اندوکس بسان تو نیست

ز من چه پرسی چندین که یار کیست فلان؟

چو روشنست ترا این قدر که آن تو نیست

شمارهٔ ۲۸

خود ترا عادت دلداری نیست

کار تو جز که دل آزاری نیست

چشم تو تا که چنین ریزد خون

هیچ باکیش ز بیماری نیست

عشق و عاشق همه جایی هستند

کار کس نیز بدین زاری نیست

رخت دل زیر و زبر کردم پاک

ذرّه یی صبر بدیداری نیست

گفتمت نیست ترا خود غم من

سخت خاموشی و پنداری نیست

خود گرفتم که ترا در حق من

هیچ اندیشۀ غمخواری نیست

چه شود؟ از سر بوسی برخیز

در تو این قدر کله داری نیست؟

حاصل ما ز سر زلف تو جز

تیره رویی و نگوساری نیست

شمارهٔ ۲۹

دوری از یار اختیاری نیست

لیک ما را ز بخت یاری نیست

چه کنم؟ با ستیزه رویی بخت

چاره الّا که سازگاری نیست

هم ز عشقت بپرس حال دلم

گر بقول من استواری نیست

تا بگوید که بی توام شب و روز

کار جز ناله ها و زاری نیست

عشق و نام نکو چگونه بود؟

عشق جز رنج و جان سپاری نیست

ای که در عشق عافیت طلبی

غلطست این که می شماری نیست

هر کجا عشق، مستی و پستیست

علم و زهد و بزرگواری نیست

عاشق تر از سرزنش کجا ترسد؟

عاشقی جز که بردباری نیست

بر سر کوی عاشقان چه کند

هر کرا برگ عجز و خواری نیست؟

گو برو آب روی خویش مبر

هر کرا روی خاکساری نیست

شمارهٔ ۳۰

در فراقت دل ازین سوخته تر نتوان داشت

خویشتن را به ازین زیر و زبر نتوان داشت

سرخ روییّ خود از لعل تو می دارم چشم

وین چنین چشم کز از خون جگر نتوان داشت

عاشقان را بکرشمه تو چنان ریزی خون

که خود از لذّتش از زخم خبر نتوان داشت

از کنار تو چو طرفی نتاوان بر بستن

در میان بسته مرا همچو کمر نتوان داشت

در ره فتنه ازین سر که جمالت دارد

با قویدستی او پای مگر نتوان داشت

غم دستار و کله بود ازین پیش و کنون

بیم آنست که خود گوش بسر نتوان داشت

گوهر اشک من آن لعل دلاویز آمد

که ازو چشم از لعل تو بر نتوان داشت

مردم چشم مرا خون ز قدمها بچکید

بیش ازین او را بر راه گذر نتوان داشت

چشمت از مردمی ار کرد نظر در کارم

خود از آن چشم جزین چشم دگر نتوان داشت

چند گویی که بخود دار نظر تا برهی

تا تو باشی بخود ای دوست نظر نتوان داشت

شمارهٔ ۳۱

دلبرم هم ز بامداد برفت

کرد ما را غمین و شاد برفت

آن همه عهدها که دوش بکرد

با مدادش همه زیاد برفت

گفت کین هفنه میهمان توام

آن حدیثش خود از نهاد برفت

باز گردیدنش نبد ممکن

راست چون تیر کز گشاد برفت

همچو خاکسترم نشاند ز هجر

بر سر آتش و چو باد برفت

روز من شب شد و عجب نبود

کافتابم ز بامداد برفت

صبر بیچاره چون بخانة دل

دید کآتش در اوفتاد برفت

خواست جانم که همرهش باشد

لیک با او نه ایستاد برفت

بکه نالم ز جور غمزه او؟

کز جهان ریم عدل و داد برفت

شمارهٔ ۳۲

باد نوروزی ره بستان گرفت

دست عاشق دامن جانان گرفت

نو عروسان چمن را دست ابر

پای تا سر در در و مرجان گرفت

صبح خندان چون دمی از صدق زد

حالی آن دم در گل خندان گرفت

همچو بیماران دیگر باد را

آرزوی صحن سروستان گرفت

گل فروشست از سر خوبان باغ

ابر کز چشمش جهان طوفان گرفت

دست بر عالم فشاند آزاد وار

سرو چون کارجهان آسان گرفت

عزم استقبال گل دارد درخت

از شکوفه سیم در کف زان گرفت

جامهای گازری در سر کشید

شاخ را چون در چمن باران گرفت

هر درختی کو قد یارم بدبد

از تعجّب دست در دندان گرفت

چون صبا نشناخت کس قدر بهار

زان چنانش در میان جان گرفت

شمارهٔ ۳۳

ای مرا کرده مشوّش زلفت

وی ز گل ساخته مفرش زلفت

تا که در خسته دل ما پیوست

نیست خالی ز کشاکش زلفت

شد ز بیماری چشمت آگاه

هست از آن روی بر آتش زلفت

روز خوش را دل من شب خوش کرد

تا که او راست شب خوش زلفت

نور خورشید نهان شد چو فکند

سایه یی بر رخ مه وش زلفت

آن چه خطّست که گویی که بمشک

سیم را کرد منقش زلفت

گفتم ان زلف بگیرم یک شب

گشت از اندیشه مشوّش زلفت

گرز حال دل من می پرسی

آنک آنک سوی خودکشی زلفت

شمارهٔ ۳۴

چه باشد گر ز من یادت نیاید

که از دوری فراموشی فزاید

ز چشمت چشم پرسش هم ندارد

که از بیمار پرسش خود نیاسد

مکن، بر جان من بخشایش کن

بگو آخر که آن مسکین نشاید

سلامی از تو مرسومست ما را

پس از سالی مرا مرسوم باید

چرا بربستی از من راه پرسش؟

مگر کاری ترا زین می گشاید؟

بجان تو که اندر آرزویت

مرا یک روز الی می نماید

بشب می آورم روزی بحیلت

که شب آبستنست تا خود چه زاید

شمارهٔ ۳۵

تا بکف جام می توانم دید

زهد و سالوس کی توانم دید؟

نکنم یاد زهد و صومعه هیچ

تا رخ ترک فی توانم دید

هر دم از باد پیچش افتاده

در تهی گاه نمی توانم دید

از قدح باده چون فروغ زند

در عدم نقش شی توانم دید

ز اندرون قدح بچشم صفا

راز پنهان می توانم دید

بر گل عارض نکو رویان

شبنم از رشح خوی توانم دید

در سر زلفشان دل شده را

نیم شب نقش پی توانم دید

نه نه، کز زهد چنگ بدرک را

رگ گسته ز پی توانم دید

شیشۀ بد مزاج نازک را

زامثلا کرده قی توانم دید

ورصراحی نه در رکوع بود

ریخته خون وی توانم بود

شمارهٔ ۳۶

اهل تو بازار گوهر بشکند

زلف تو ناموس عنبر بشکند

درّ دندان تو خون صف برکشد

شکّر اندر قلب لشکر بشکند

رنگ خون پیدا شود بر چهره ات

چون صبا زلف ترا سربشکند

هر که در بندد دری در کوی صبر

حلقة زلف تو آن در بکشد

پیش قدّ و خطّ تو نقّاش چین

هر زمان پرگار و مسطر بشکند

ز آرزوی آن دوتا مشکین رسن

ماه نو خود را چو چنبر بشکند

ترسم این سرها که دارد زلف تو

توبت من بار دیگر بشکند

هر که او در انتظار وصل تست

روزگارش دل بغم در بشکند

روزی از ناگه دل دیوانه ام

در جهد وان مهر شکّر بشکند

راستی را از تو باید خواست آب

هرکه او را لقمه در بر بشکند

از دهانت کام دل حاصل کند

و ارزوی جان غم خور بشکند

شمارهٔ ۳۷

دل ز غم عشق تو کی جان برد؟

تا که جفای تو برین سان بود

دست کش از دامن تو کوتهست

هر نفسی سوی گریبان برد

لذّت جان کی بود آنرا که او

بی رخ تو عمر بیابان برد؟

تا هوس آن لب و دندان پزد

بس که دلم دست بدندان برد

جای ز نخ باشد آنجا که ماه

باز نخت گوی بمیدان برد

خاک جهان بر سر چوگان و گوی

زلف تو چون سربزنخدان برد

هر چه ترا آرزویست آن بکن

بر رهی آنست که فرمان برد

دان که بدان شاد بود جان من

کز تو غم و جور فراوان برد

آنچه دلم دید ز عشق بتان

وآنچه همی از غم ایشان برد

زنده بر آتش نهمش زین سپس

پیش من ارنام نکو آن برد

شمارهٔ ۳۸

ز لعلت عکس در جام می افتاد

نشاط عالمش اندر پی افتاد

جهانی می پرستی پیشه کردند

چو از رویت فروغی بر می افتاد

جمالت پرده از رخسار برداشت

گل از بس شرمساری در خوی افتاد

سراپایم چو نی در بند عشقست

غمت در من چو آتش در نی افتاد

دل سرگشته ام زان پس که خون شد

بدست عشق تو دانی کی افتاد

ز راه دیده بیرون رفت و عشقت

نشان خون بدید و بر پی افتاد

دلم با عارض ساده دل تست

که طرّاری چو زلف بر وی افتاد

دلم بردی نگه دارش که هرگز

شکاری این چنینت در نی افتاد

شمارهٔ ۳۹

دل بدان دلنواز خواهم داد

جان بشمع طراز خواهم داد

پس ازین من بدست عشق و هوس

مالش حرص و از خواهم داد

چشم و دل را چو شمع و اتش و آب

مایه و برگ و ساز خواهم داد

مده ای عقل زحمتم بسیار

که جواب تو باز خواهم داد

چند گویی که دل بدو دادی؟

دادم آری و باز خواهم داد

بر سرم عشق ترکناز آورد

تن درین ترکتاز خواهم داد

زین دو در بند دیدگان شب و روز

اشکها را جواز خواهم داد

ار دل از من بناز میخواهد

من بدو از نیاز خواهم داد

نازنین است یار من پیشش

جان شیرین بناز خواهم داد

شمارهٔ ۴۰

دلم نخست که دل بر وفای یار نهاد

به بی قراری با خویشتن قرار نهاد

ز جان امید ببّرید و دل ز سر برداشت

پس انگهی قدم اندر ره استوار نهاد

بگرد خویش چو پرگار می دود بر سر

کنون که پای طلب در میان کا نهاد

هر آن ستم که ز دلدار دید در ره عشق

گناه آن همه بر بخت و روزگار نهاد

ز تنگنای دلم چون بجست قطرۀ اشک

ز راه دیده روان سر بکوی یار نهاد

هر آن سیه گریی کان دوزلف با من کرد

برفت و یک یک بر دست آن نگار نهاد

ز بیم تنگی اندر حصار سینه دلم

ذخیرۀ غم و اندوه بی شمار نهاد

مرا بخون دل خود چو تشنه دید فلک

بدست گریه ام این کام در کنار نهاد

هم از نوا در ایّام دان که نرگس تو

مرا بسان گل از نوک غمزه خار نهاد

کسی که نام فراق تو بر زبان آورد

چنان بود که زبان در دهان مار نهاد

وصال را چه کنم زین سپس؟ که مایۀ عمر

فراق او همه در راه انتظار نهاد

شمارهٔ ۴۱

رخت تاثیر آهی بر نتابد

غمت هر دستگاهی بر نتابد

چنان نازک رخی داری که از دور

بصد حیلت نگاهی برنتابد

رخت را برگ رویم نیست شاید

زلالی برگ کاهی بر نتابد

دلم خود مختصر جاییست بس تنگ

چنین انبه سپاهی بر نتابد

همی ترسم که ملک خوبی او

فغان داد خواهی بر نتابد

نمی ترسد رخت از نالة من

مکن کایینه اهی بر نتابد

رخت چون زین نهد بر اسب خوبی

عنان از هیچ شاهی بر نتابد

دل عاشق عتابی برنگیرد

سر نرگس کلاهی بر نتابد

مده جای خط اندر پهلوی زلف

رخی بیش از سیاهی بر نتابد

شمارهٔ ۴۲

نفس باد صبا می جنبد

غیرت مشک خطا می جنبد

سر و گویی سر حالت دراد

می زند دست وز جا می جنبد

لالۀسوخته دل پنداری

که هم از عالم ما می جنبد

شاخ از رقص نمی آساید

کز سر برگ و نوا می جنبد

شوری اندر چمن افکند صبا

خود ندانم ز کجا می جنبد

آب را سلسله می جنباند

باد دیوانه چو فا می جنبد

مهد طفلان چمن پنداری

بر انگشت هوا می جنبد

شاخ دندان شکوفه که هنوز

دی برآورد چرا می جنبد

دهنی دارد پر آتش و آب

گویی از خوف ورجا می جنبد

برگ در پیش همی تازد تیز

قطره نرمک ز هوا می جنبد

شاخ را هر نفسی باد صبا

می زند بر سر تا می جنبد

زند خوان همچو مغان بر سر شاخ

چون کند زمزمه ها می جنبد

باد نوروز چنان می جنبد

که بصد حیله فرا می جنبد

عالم مرده صفت بار دگر

ز اثر صنع خدا می جنبد

رگ باران حرکت می گیرد

نفس باد صبا می جنبد

همچو پیریست شکوفه بر شاخ

که بیاری عصا می جنبد

شمارهٔ ۴۳

کسی که دل به سر زلف یار در بندد

بروی عقل در اختیار در بندد

چو خلوتی طلبد دیده باخیال رخش

به آب دیده همه رهگذار در بندد

برو چگونه نهم نام دلگشای که او

اگر دلی بگشاید هزار در بندد

بتان چین همه از سر کله بیندازند

زرشک چین قبا کان نگار در بندد

هر ان کجا که کسی را دلی شکسته بود

بدان دو تا رسن مشکبار در بندد

گمان برد که چو قدّ نگار من باشد

بدانک سرو همه تن نگار در بندد

بجان فروشدمان عشوه و چو جان بستد

دهان ز گفت و شنید استوار در بندد

زیان جانی آسان بود ولی ترسم

ز بد معاملتیهاش کار در بندد

مکن نگارا، یکبارگی چنین در وصل

تو در مبند که خود روزگار در بندد

ز عشق قدّ چو سرو تو چشم من سیلی

ز خون دیده بهر جویبار در بندد

ز عکس لعل تو خورشید طرفها سازد

بران گهر که همه کوهسار در بندد

اگر صبا بگل چهرۀ تو برگذرد

چه رسته ها که از آن لاله زار در بندد

وگر حکایت روی تو بشنود بلبل

چه نعره ها که به باغ و بهار در بندد

وگر ببینید قدّ ترا چمن پیرای

چو چوبها که بسرو چنار در بندد

شمارهٔ ۴۴

رنگ رویت بر ارغوان خندد

لعل تو بر می جوان خندد

خنده خونین زند انار زرشک

هر کجا آن دو نار دان خندد

با لبت گر برند نام شکر

عقل چون پسته در دهان خندد

چون پدید آید از لبت دندان

شکل پروین بر آسمان خندد

پیش روی تو گر بخندد گل

بر بتر جای گلستان خندد

عاشقی را که سر بری چون شمع

در رخت از میان جان خندد

چشم گریانم از دل سوزان

بر تن خویش شمع سان خندد

در سخن شکّر تو بر طوطی

پسته وار از سر زبان خندد

روی تو دیده وانگهی خورشید

صبح ازین روی بر جهان خندد

شمارهٔ ۴۵

رخی چنان که ز خورشید و ماه نتوان کرد

خطی چنان که ز مشک سیاه نتوان کرد

چگونه بوسه توان زد برای رخ نازک

که از لطیفی در وی نگاه نتوان کرد

به پیش چهرۀ تو من ز غم دمی نزنم

که پیش آیینه دانی که آه نتوان کرد

بترک وصل تو و دل بگفتم و رفتم

بهرزه عمر گرامی تباه نتوان کرد

به آب دیده در آغشته است قامت من

که چوب تا نکشد نم دو تاه نتوان مرد

ببوسه یی که ندانم دهی تو یا ندهی

همه جهان را بر خود گواه نتوان کرد

بدانک تا تو ز حالم مگر شوی آگاه

ز ناله هر دم پیکی براه نتوان کرد

نه مرد عشق توام من که عشقبازی تو

بجز بواسطۀ مال و جاه نتوان کرد

حدیث وصل تو گویم، خیال تو گوید

خموش باش، حدیث نگاه نتوان کرد

چو من بمرد از اندیشۀ تو وصلت را

حدیث خواه توان کرد و خواه نتوان کرد

بجز ببدرقۀ جاه صدر فخرالدّین

دلیر بر سر کوی تو راه نتوان کرد

شمارهٔ ۴۶

یار با ما وفا نخواهد کرد

با خودم آشنا نخواهد کرد

نکند رای من وگر کند او

بخت من خودرها نخواهد کرد

خوبی و بد خویی چو همزادند

او ز همشان جدا نخواهد کرد

حاجت ما بروی خرّم اوست

حاجت ما روا نخواهد کرد

عهد دارد که جز جفا نکند

تا نگویی وفا نخواهد کرد

با چنان زلف و روی کو دارد

بر غمش دل قفا نخواهد کرد

تنگ شکّر گرش چه هست فراخ

زان نصیبی مرا نخواهد مرد

جانم امد بلب ز غصّه و او

بوسی از خود جدا نخواهد کرد

تا نیارد غمش برویم روی

بر غم او قفا نخواهد کرد

در همه دور حسن خودکاری

از برای خدا نخواهد کرد

هست در دست من دعایی واو

رغبت اندر دعا نخواهد کرد

خود نداند که دولت خوبی

تا قیامت بقا نخواهد کرد

چارۀ زرکنم که جز زر، کس

چارۀ کار ما نخواهد کرد

شمارهٔ ۴۷

زلف تو کان همه سرها دارد

گوییا هیچ سرما دارد

گرد روی تو چرا حلقه کند

گر نه با ما سر سودا دارد؟

سرکشی چون نکند هندویی

کان همه نعمت و کالا دارد؟

من نگویم که چه دارد زلفت

هر چه دارد همه زیبا دارد

خرمنی مشک فراهم کردست

دامنی عنبر سارا دارد

از لب و عارض و خطّ و دهنت

شکر و عنبر و دیبا دارد

بالش نقره و درج یاقوت

رشتۀ لؤلؤ لالا دارد

بسر تو که ندارد سلطان

آنچه زلف تو بتنها دارد

قد من گشت دو تاتا گویند

کان دو تا زلف تو همتا دارد

نافة مشک اگرش خود بودست

جگر سوخته از ما دارد

شمارهٔ ۴۸

رخ و زلفت از شگرفی، صفت بهار دارد

خنک آنکه سر و قدّی ، چو تو در کنار دارد

لب لعل دل فریبت ، ز گهر حدیث راند

سر زلف مشک بارت، ز بنفشه بار دارد

رخ چون مهت ندانم، که چه عزم دارد آیا

اثری همی نیاید، که سر شکار دارد

که کمند عنبرین را زد و سوی حلقه کردست؟

که خدنگهای مشکین، چو زبان مار دارد؟

دل خود طلب چو کردم، بر نرگس تو گفتا

برو ای فلان و بهمان، بر من چه کار دارد

چو بسی بگفتم او را ، بکرشمه گفت با تو

سر گفت و گو ندارم، که مرا خمار دارد

چه دهی صداع مستان، چه کنی حدیث چیزی

که کمینه هندوی ما، به از ین هزار دارد؟

چو بترک دل بگفتم، غم جان خوردم که ترسم

که چو دست یافت بر وی، هم ازین شمار دارد

شمارهٔ ۴۹

تاب جمال تو آفتاب ندارد

با خم زلفت بنفشه تاب ندارد

کرد دلم شب خوش خیالت از یراک

دیده درین عهد چشم خواب ندارد

غمزۀ خود را بآب چشم جلاده

تیغ چه رونق دهد که آب ندارد؟

گفتمش : از من لب تو بوسه که پذرفت

یا بدهد، یا مرا عذاب ندارد

گفت: اگر صبر می کنی بکن، ارنی

رو که مرا این همه شتاب ندارد

آنک ترا دور کرد از برم ای یار

شرم ازین چشم اشک تاب ندارد؟

بر من اگر سایه نفکنی رسدت، زانک

ذرّه یی از حسنت آفتاب ندارد

سوخته باد آنکه روی خوب تو بنهفت

این سخنم روی در نقاب ندارد

هر چه توانی بکن، عتاب مفرمای

با تو دلم طاقت عتاب ندارد

شمارهٔ ۵۰

دلبرم رسم خود چنین دارد

که دل دوستان غمین دارد

از پی یک حدیث دامن گیر

صد جواب اندر آستین دارد

حلقة زلف او ز بلعجبی

چرخ پیروزه در نگین دارد

زلف پرچین زنگی آسایش

حکم بر زنگبار و چین دارد

نز تواضع، ز سرکشی باشد

سر که پیش تو بر زمین دارد

نشود خود به کوی او نزدیک

هر که او عقل دوربین دارد

گرد کوی وی آنکسی گردد

که ملالش ز عقل و دین دارد

نخورد هیچ غم بهستی خویش

هر که دلدار نازنین دارد

تن مومین نپرورد چون شمع

هر که او جان آتشین دارد

برهاند ترا ز هستی خویش

عشق خود خاصیت همین دارد

شمارهٔ ۵۱

دل من ز اندوه ننگی ندارد

چو داند که شادی درنگی ندارد

نیالوده از خون جانم زمانه

همه تر کش غم خدنگی ندارد

کشد تیغ در روی من صبح هر دم

چرا، با من آخر چو جنگی ندارد؟

ز آب سرشک و ز آه دمادم

چه آیینۀ دل که زنگی ندارد؟

ندارد بر چشم من ابر آبی

بر محنتم کوه سنگی ندارد

بخروارها عیش دارند هر کس

دلم بیش از اندوه تنگی ندارد

بدیدم بچشم خرد روی کارم

جز از خون دل هیچ رنگی ندارد

شمارهٔ ۵۲

هر که چون روی تو رویی دارد

سر بسر راحت دنیی دارد

هر که دارد دهن و زلف و خطت

کوثر و سدره و طوبی دارد

از جهان دوست ترا دارد دل

آری چون دارد باری دارد

زنده کن مرده دلم را بدمی

که دهانت دم عیسی دارد

دم زلف تو گرفتست دلم

ابلها کو دم افعی دارد

چشم تو خون دلم کرد حلال

و آنک از خطّ تو فتوی دارد

هر دم آویزد در من غم تو

خود نگوید که چه دعوی دارد

بهر بوسی که ز تو خواسته ام

بر منت خشم چرا می دارد؟

ندهی خود ندهی حکم تراست

خشم و دشنام چه معنی دارد؟

شمارهٔ ۵۳

عشق تو گردست در زمانه برآرد

ز آدمیان قحط جاودان برآرد

رخصت آهی بده که تا دل تنگم

یک نفس آخر بدین بهانه برآرد

یارگی عشق تو چو تاختن آرد

عقل نیارد که سر زخانه برآرد

فتنه چو پروانه یافت از خطت ،اکنون

مغز سلامت بتازیانه برآرد

مردمک دیده هر دم از مژه جاروب

بر در تو گرد آستانه برآرد

بوک دل گم شده ز خاک درتو

جایگهی سر بدین ترانه برآرد

جان جهان در دهانة عدم افتد

آتش عشق تو گر زبانه بر آرد

نیز چو دندان تو خوشاب نباشد

گر صدف از دل هزار دانه برآرد

روی ترا بی نقاب آینه بیند

زلف تو آسوده سر بشانه برآرد

حیف نباشد من از غم تو بدین حال

زلف و رخت سر بدین دوگانه برآرد؟

شمارهٔ ۵۴

گل زرشک تو پیرهن بدرد

روی تو پرده بر سمن بدرد

چون زند غمزۀ تو دست به تیغ

زهرۀ مهر تیغ زن بدرد

ز آرزوی دو لعل جان بخشت

مرده بر خویشتن کفن بدرد

چون بخندد دهان شیرینت

پرده بر لؤلۀ عدن بدرد

گوهر از شرم تو دهان صدف

هم بدندان خویشتن بدرد

نافه گر بوی زلف تو شنود

شکم خویش در ختن بدرد

با رخت لاف به نیکویی

غنچه را باد از آن دهن بدرد

لب تو،چون ز خنده بر بدوزی

جامه بر صد هزار تن بدرد

هر که خود را بر آستان تو دوخت

پیش تو پوتین من بدرد

مهرت از هر دلی که سر بر زد

چون من و صبح پیرهن بدرد

من ز مستوری تو می ترسم

که بسی ستر مرد و زن بدرد

شمارهٔ ۵۵

سپیده دم بصبوحی شتاب باید کرد

پگاه دم قدحی پر شراب باید کرد

نه ذرّه‌ایم که با آفتاب برخیزیم

صبوح پیش‌تر از آفتاب باید کرد

نقاب شب ز رخ روز چون فرو کردند

ز آب بر رخ آتش نقاب باید کرد

درنگ می‌نکند دور چرخ در بد و نیک

به دورهای پیاپی شتاب باید کرد

مفّرح دل غمگین اگر همی سازی

هم از شراب چو یاقوت ناب باید کرد

زمان خواب دراز از پس است حالی را

برای شادی دل ترک خواب باید کرد

چو روشنایی اندر خراب آبادست

نهاد خویشتن از می خراب باید کرد

به بلفضول اگر عقل با طرب بچخد

بسا تکینی با او خطاب باید کرد

چو آب زندگی از باده می‌شود روشن

طراز عیش خود از کار آب باید کرد

ز گفت و گوی اگر در میانه نگریزد

هم اختیار سرود و رباب باید کرد

وگر سماعی ازین هر دو خوشترت باید

دعای صاحب عالی جناب باید کرد

سر صدور جهان فخردین که از در او

سعادت ابدی اکتساب باید کرد

شمارهٔ ۵۶

دوش با من نگار من آن کرد

که بصد سال عذر نتوان کرد

زلف بر بند خود بدستم داد

حلّ آن مشکلاتم آسان کرد

قصب از پیش ماه دور انداخت

آفتابی ز صبح تابان کرد

بشکر خنده چون دهان بگشاد

پسته را دل زرشک بریان کرد

لکشر حسن او ز بسیاری

هر کجا برگذشت ویران کرد

هر دلی را که نقش دید ز دور

بروی از غمزه تیر باران کرد

زلف پر بند را ز هم بگشاد

خاطر مشک از آن پریشان کرد

چشم جادوش ریش دلها را

نوش دار و زنیش پیکان کرد

یک جهان آرزوی گرسنه را

دهن او بهیچ مهمان کرد

عالمی جاودان کافر را

بحدیثی لبش مسلمان کرد

از سر لطف و از خداوندی

هر چه این بنده گفت فرمان کرد

بر خلاف طبیعت خویان

هر چه می خواستم همه آن کرد

ساعتی بود و پس بعزم شدن

قامت سرو را خرامان کرد

سرورا از شکوفه ساخت غلاف

ماه را شهر بند کتّان کرد

زیر یک چادر آن همه فتنه

من ندانم چگونه پنهان کرد

شمارهٔ ۵۷

مکن ای دوست اگر بتوان کرد

هر چه از شور وز شر بتوان کرد

نه دل من که بیک غمزۀ تو

عالمی زیر و زبر بتوان کرد

چون سر زلف تو از مشک سیاه

دلی از خون جگر بتوان کرد

نبود لعل وگرنی چو لبت

لبی از تنگ شکر بتوان کرد

توز من روی نهان کرده و پس

گویی اندوه مخور، بتوان کرد؟

صبر تا چند کنم از رخ تو؟

صبر آخر چقدر بتوان کرد؟

جگرم خستی و خونم خوردی

دل ببردی، چه دگر بتوان کرد؟

نیم جانی که بماندست اکنون

به منش بخش اگر بتوان کرد

بهر آن بد گه کنی خرسندم

که از آن نیز بتر بتوان کرد

با رخ تو همه کاری چون زر

بتوان مرد و بزر بتوان کرد

رحمتی از تو توقّع دارم

به بیندیش مگر بتوان کرد

شمارهٔ ۵۸

ز رویت دسته گل می توان کرد

ز زلفت شاخ سنبل می توان کرد

ز قدّ چفتۀ من در ره عشق

بر آب دیده ام پل می توان کرد

ز نوک غمزۀ تو بی محابا

سزا در دامن گل می توان کرد

ز اشک و چهره در عشقت همه سال

بسیم و زر تجمّل می توان کرد

نمی شاید سپردن دل بزلفت

نه نیز از وی تغافل می توان کرد

نه چون غنچه دهن در می توان بست

نه افغان همچو بلبل می توان کرد

بزلف کو برو آهسته بنشین

همه روز این تطاول می توان کرد

دلم بر دست و سر می پیچد از من

چه گویی این تحمّل می توان کرد

بدشنامی دلم را شاد می دار

که باری این تفضّل می توان کرد

شمارهٔ ۵۹

باد بر خاک ترک تازی کرد

با عروسان خفته بازی کرد

ابر از آب دیده وقت سحر

جامۀ شاخ را نمازی کرد

غنچه را بر سماع بلبل مست

وقت خوش گشت و خرقه بازی کرد

من چو نرگس ندیده ام هرگز

خاک پایی که سرفرازی کرد

اندرین هفته باد ناسودست

بس که هر گونه کارسازی کرد

نرگسانرا کلاه زر بخشید

غنچه را برگ دلنوازی کرد

چون زبان بنفشه کوته یافت

سوسن آنجا زبان درازی کرد

گل که اوّل ز برگ و ساز تمام

بر سر شاخ ترک نازی کرد

وز غرور توانگریّ و جمال

بلبلان را جگر گدازی کرد

عاقبت خاک بر دهان افکند

زانکه دعوی بی نیازی کرد

شمارهٔ ۶۰

باز ما را رخ زیبای تو در کار آورد

با زمان بند کمند تو گرفتار آورد

هوسم بود که چون غنچه گریزم در خود

بازم از پوست برون آن گل رخسار آورد

کرده بد روی بدیوار لامت دل من

نقب زد فتنه و سر زین سوی دیوار آورد

آن غم عشق چو یکچند برفت از سر من

دوش باز آمد و شادیّ بخروار آورد

روزکی چند چو غنچه شده بودم مستور

عشق چون نرگسمان مست ببازار آورد

می پیر از سر من خرقۀ سالوس بکند

ریش بگرفته مرا با در خمّار آورد

گفته بودم چو شدم پیر جوانی نکنم

هم بپیرانه سرم عشق تو در کار آورد

طبع می تاختی کرد هم از بام دماغ

عقل را دست فرو بسته نگوسار آورد

عکسی از رنگ خوشش بر رخ خورشید افتاد

اثرش در دل کان لعل پدید ار آورد

بویی از نکهتش آمیخته شد بادم باد

بر هر آن خار که زد لاله و گل بار آورد

عشق بنمود کله گوشه و چون دید مرا

چه زنخها که برین خرقه و دستار آورد

عقل انکار برین شورش و مستی می کرد

چون خطت دید بدین شاهدی اقرار آورد

شحنۀ عشق تو یک شهر اسیر دل را

بسته اندر خم یک موی بزنهار آورد

گرچه اندیشة زلف و رخ تو صد باره

با سرم محنت و رسوایی بسیار آورد

دست سودای غمت با دل شوریدۀ من

هرگز این شیوه نیاورد کزین بارآورد

هر کسی را غم تو پیش کشی می آورد

از میان پیش کش من می وزنّار آورد

شمارهٔ ۶۱

سحرگهان که دم صبح در هوا گیرد

صبا چراغ گل از شمع روز واگیرد

بگرید ابر بهاری و غنچه از سر لطف

سرشک او همه در دامن قبا گیرد

هر آنچه سوسن آزاد بر زبان راند

ز خوش زبانی او زود در صبا گیرد

چو افتد آتش خورشید در حراقة شب

چراغ لاله از و روشنی فرا گیرد

ز شرم روی بتم گل چنان برآید سرخ

که پای تا سر او آتش حیا گیرد

رشک ژاله زرخسار لاله رونق یافت

کهر هر اینه از جوهری بها گیرد

چنین که گل بجوانی و حسن مغرورست

حدیث بلبل عاشق درو کجا گیرد؟

ز تنگ چشمی غنچه اگر چه زر دارد

دهدن برابر گشاید و زو عطا گیرد

شمارهٔ ۶۲

سحرگهان که دم صبح در چمن گیرد

چهار سوی چمن نافۀ ختن گیرد

نسیم افتان خیزان چو مست عربده جوی

بباغ در جهد و جیب نسترن گیرد

خروش مرغان بر سرو بن چو دلشده یی

که یار خود را بر پای در سخن گیرد

بشکل لاله نگر خال عنبرین بر لب

چو یار خود را بر پای در سخن گیرد

گل شکفته چو معشوق شوخ کز عاشق

زر قراضه در اطراف پیرهن گیرد

خیال سبزه و شبنم برو بدان ماند

کسی که قبضۀ شمشیر در سفن گیرد

درست گویی زنجیر زلف یار منست

چو روی آب ز باد هوا شکن گیرد

حدیث مشک خطا پیش او خطا باشد

چو باد فایده ز انفاس یاسمن گیرد

چو غنچه هر که در این وقت تنگ دل باشد

دلش گشاده شود چون ره چمن گیرد

درین چنین ره وقتی بحدّ پایۀ خویش

همه کسی پی دلدار خویشتن گیرد

ببوی یار بنزدیک گل شوم، او نیز

ز بی وفایی رنگ نگار من گیرد

دلم ز غصّۀ او قطره قطره خون گردد

ز راه دیده یکایک برون شدن گیرد

شمارهٔ ۶۳

دلم از آتش غم چنان می گدازد

که شکّر در آب روان می گدازد

چو سایه ز خورشید هستیّ بنده

ز مهرت زمان تا زمان می گدازد

دو رسته درت در یکی چشم سوزن

تنم را چنان ریسمان می گدازد

چو نام لبت بر زبان بگذرانم

ز ذوقم شکر در دهان می گدازد

چه خوش قالبی دارد آن تنگ شکّر

که جان خویشتن را در آن می گدازد

دلی نرم تر دارم از موم و دایم

ز تاب رخت شمع سان می گدازد

چه جای دل من؟ که از تاب مهرت

تن ماه در اسمان می گدازد

دلم بوته یی شد که بر آتش غم

چو زر این تن ناتوان می گدازد

ز بس پشت گرمی که دارم ز عشقت

مرا آشکار و نهان می گدازد

زهجر توام خون بیفسرد در دل

ولی مغز در استخوان می گدازد

مثالیست از چهرة من هر آن زر

که خورشید در چشم کان می گدازد

ز وز دل ماست و زتاب رویت

که باریک مویت چنان می گدازد

چگونه دهم شرح عشقت که چون شمع

لب من ز تاب زبان می گدازد

رهی راستی را بوصف تو اندر

نه نظم سخن کرد، جان می گدازد

شمارهٔ ۶۴

اگر دلدار من روزی، نقاب از رخ بر اندازد

بسا عاشق مه درپایش، بدست خود سر اندازد

بجانم در زند آتش ، چو زلفش عنبر افشاند

دلم را آب گرداند، چو لعلش شکّر اندازد

هزاران گردن افرازان سر برکرده از هر سوی

که تا او از سر صیدی، کمندی اندر اندازد

بدان تا عاشقانرا باد در دل کم جهد باری

برو ز باد هر ساعت، گره بر عنبر اندازد

کند مستی دلم زان می ز خونی کو همی ریزد

کنم نقل لب و دندان، ز سنگی کو در اندازد

زمستان راست اندازی، ندارد چشم کس هرگز

مگر چشمش که چون شد مست ناوک بهتر اندازد

چو اندازد بمن تیری کنم در سینه پنهانش

بدان تا از پی آن تیر تیری دیگر اندازد

کسی کز سوز عشق او، چو آتش یافت دل گرمی

بوجد اندر سر افشاند، برقص اندر زر اندازد

کند در دیدۀ عبهر تجلّی مردم دیده

گر او از گوشۀ چشمی، نظر بر عبهر اندازد

اگر چه نیست دریای غمش را هیچ پایانی

مبادا آنکه او ما را ، ازین دریا براندازد

شمارهٔ ۶۵

سوز عشقت جگر همی سوزد

تاب رویت نظر همی سوزد

تو چه دانی ؟که آتش رخ تو

نظر اندر بصر همی سوزد

هر چه از دیده بیش ریزم آب

دل مسکین بتر همی سوزد

آنچنان سوخته جگر شده ام

که دلم بر جگر همی سوزد

غم تو هر چه یابد از دل و جان

همه در یکدگر همی سوزد

همچو شمعی در آب دیده دلم

هر شبی تا سحر همی سوزد

شمارهٔ ۶۶

سحرگهان که صبا نافۀ ختن بیزد

زمانه عنبر و کافور بر هم آمیزد

بگسترند عروسان باغ دامن خویش

چو ابر برسرشان ز استین گهر ریزد

خیال دوست چو در چشم خفتگان بزند

ز خواب مردمک دیده را بر انگیزد

ببوی آنکه مگر پی برد بخاک درش

دلم چو بوی بباد هوا درآویزد

کسی که آفت هستیّ خویش بشناسد

بپای مستی از گوی عقل بگریزد

هوای طبع تو سر پوش آتش شوقست

چو باد حرص تو بنشست شوق برخیزد

شمارهٔ ۶۷

اومید آدمی بوصالت نمی رسد

اندیشۀ خرد بکمالت نمی رسد

می گفت دل حدیث وصال تو ، عقل گفت:

خاموش، این حدیث محالت نمی رسد

خورشید آتشین که چنو نیست گرم رو

در گرد بارگیر جمالت نمی رسد

گفتم: دلم ز خدمت وصلت بصد بلا

الّا بدست بوس خیالت نمی رسد؟

لطف تو گفت: این چه حدیثست؟ هر سحر

پیغام من ز باد شمالت نمی رسد؟

از چه سیه ترست چو روزم زمان زمان

گر دود دل در آن خط و خالت نمی رسد؟

هر چ آن ز کاروان حوادث رسیدنیست

دم دم همی رسند و وصالت نمی رسد

شمارهٔ ۶۸

شب نیست کم ز هجر تو صد غم نمی رسد

اشکم بچار گوشۀ عالم نمی رسد

اندر تو کی رسم؟ که نسیم سحرگهی

در گرد آن کلالۀ پر خم نمی رسد

در چشم من برست قد سرو پیکرت

زان پلک چشمهام فراهم نمی رسد

از بس که خاک کوی تو دردیده ها کشند

جز گرد از او بدین دل پر غم نمی رسد

فریاد من نمی رسی و این دل غمین

از خشک ریش هجر بمرهم نمی رسد

شکرست اگر نمی رسدم مژدۀ وصال

باری بلا و محنت و غم کم نمی رسد

گویم کزین سپس ندهم دامنت ز دست

گفتن کنون چه سود که دستم نمی رسد؟

دشوار امید وصل توان داشت کز فراق

ماهی بر آمد و خبری هم نمی رسد

شمارهٔ ۶۹

نام تو بر زبان من باشد

شکر اندر دهان من باشد

ای خوشا زندگی که من دارم

اگر آن لعل جان من باشد

ندهم بوسه جز که بر لب خویش

گر دهان تو زان من باشد

عاشق زلف و فتنۀ رویت

هر که باشد بسان من باشد

آنکه گوش فلک کند سوراخ

حلقهای فغان من باشد

و آنکه تا جاودان بخواهد ماند

در جهان داستان من باشد

گفتم: آن دل که از منش داری

گر نباشد زیان من باشد

گفت: جایی نمی رود دل تو

ور رود در ضمان من باشد

در سر آستینت ار نبود

بر در آستان من باشد

خانگی دوش با دلم می گفت

غم که از دوستان من باشد

که مرا وصل گفت: باز مگرد

از فلان تا نشان من باشد

غزلکهای این چنین موزمون

بیشتر در قبان من باشد

شمارهٔ ۷۰

هر کرا زلف عنبرین باشد

طبع اوبا وفا بکین باشد

چون بود بر رخ تو طرّۀ تو

نقش چین بر حریر چین باشد

غمزۀ تو بچابکی ببرد

دل که در هفتمین زمین باشد

در سر زلف تو همی گردد

که دلم بردو خود همین باشد

نی بجان تو کش بدت آرم

ورچه با ماه همنشین باشد

رخت دل چون نهم بر هندو

لاجرم حال او چنین باشد

خو بزلف چرا سپردم دل؟

در جهان هندوی امین باشد؟

بی دل اندر جهان بسی گردد

هر کرا درد نازنین باشد

عاشقان رخ ترا باید

که زر و سر در استین باشد

ورنه هر ک از زر و سراندیشد

عاشقی از صف پسین باشد

شمارهٔ ۷۱

گر بر دل من رحم کند یارچه باشد؟

ور یاد کند از من غمخوار چه باشد؟

با قامتش از سرو خرامنده چه اید؟

با عارض او سوسن و گلنار چه باشد؟

زلفش بگرفتم بستم گفت: که بگذار

با دزد در آویخته بگذار چه باشد؟

گفتم دل من دارد و می خواهم ازو باز

گفتا اگر او دارد، گو دار، چه باشد؟

می نالم و می بارم خونابه ز دیده

زین بیش بدست دل افکار چه باشد؟

زنهار همی خواستم از تیغ جفایش

دل گفت مگو بیهده، زنهار چه باشد؟

تن در غم او ده که ازین غم بننالد

آنکس که بداند که غم یار چه باشد

با زلف تو گفتم دل غمخوار مرا ده

گفتا دل که؟ غم چه بود؟ خوار چه باشد؟

چشم تو همی گفتمش: احسنت، چنین کن

اکنون که ببردی به از انکار چه باشد؟

جانا چو تو یک دم نکنی کم زجفاها

پس حاصل این گریۀ بسیار چه باشد

جان و دل من برد و هنوز اوّل کارست

خود باش تو تا آخر این کار چه باشد؟

شمارهٔ ۷۲

دلبرم سوی سفر خواهد شد

کا رمن زیر و زبر خواهد شد

دل خون گشته ام اندر پی او

از ره دیده بدر خواهد شد

حال من خود ز غمش نیک بدست

وه کزین نیز بتر خواهد شد

عشق او کز همه کس پنهانست

در همه شهر سمر خواهد شد

ای بسا روز که بی روی ویم

آستین از مژه تر خواهد شد

وین باشب که در اندیشۀ او

دیده پر خون جگر خواهد شد

من ندانم که مرا بی رخ او

چون یکی روز بسر خواهد شد

جانم آمد بلب و یار هنوز

تا دو سه روز دگر خواهد شد

شمارهٔ ۷۳

در عشق تو دل بجان همی کوشد

عاجز شد و همچنان همی کوشد

در سنبل تابدار می‌پیچد

با نرگس دلستان همی کوشد

پیدا گوید که فارغم، وانگه

با درد تو در نهان همی کوشد

با آن همه ناتوانی چشمت

با خلق همه جهان همی کوشد

هر کس که وصال تو همی جوید

با گردش آسمان همی کوشد

تا وصل تو خود کرا بود روزی

حالی همه کس در آن همی کوشد

در عشق ز صبر شکرها دارم

انصاف که بر چه سان همی کوشد

با هجر تو گرچه بس نمی‌آید

مسکین چه کند؟ بجان همی کوشد

دل می خرد از لبت بجان بوسی

گر سودست ار زیان همی کوشد

شمارهٔ ۷۴

دلم هر شب از عشق چندان بنالد

که از آه او چرخ گردان بنالد

ندانم چه بیماریست این که جانم

ننالد ز درد و ز درمان بنالد

برقص اندر آید دل از سینۀ من

سحرگه که مرغی ز بستان بنالد

چو چنگ ارزنی یک سرانگشت در من

ز من هر رگی برد گرسانی بنالد

اگر بشنود کوه نالیدن من

ز درد دل من دو چندان بنالد

لبی کو بخاک درش تشنه باشد

عجب نیت کز آب حیوان بنالد

بتیمار هجران گرفتار گردد

هر آن دل که از نازجانان بنالد

شمارهٔ ۷۵

مژده ایدل که یار باز آمد

ترک چابک سوار باز آمد

غمزۀ او نیم مست برفت

با هزاران خمار باز آمد

بسته جانی هزار بر فتراک

این زمان از شکار باز آمد

هر شماری که کردم از حسنش

نه یکی، صد هزار باز آمد

یا رب آن ساعت خجسته چه بود

کز درم آن نگار باز آمد؟

بنمرد سپاس ایزد را

تا بدیدم که یار باز آمد

آخر آن آب چشم و آه سحر

عاقبت هم بکار باز آمد

هین برون آی ای غم از دل من

که مرا غمگسار باز آمد

شمارهٔ ۷۶

سزد گر غنچه چون من دلخوش آمد

که گل سوی چمن شاد و کش آمد

بمطرب می دهد بلبل سه ضربه

که نقش عشرت از نرگس شش آمد

گل سوری ببستان بوتۀ زر

پر از کاووس زرّین ز آتش آمد

هوا قوس قزح در بازو افکند

که گلبن بر مثال ترکش آمد

ز سستّی چنار چیره دستت

که سرو کم بضاعت سرکش آمد

ز تور آفتاب و عکس لاله

سمند خاک گویی ابرش آمد

صبا آنک بجان می گردد از عشق

ز بس کش عارض سوسن خوش آمد

خرابی از سپاهان دور بادا

که زرّین رود بی دریا کش آمد

شمارهٔ ۷۷

باد صبا بین که چها می کند

کس نکند آنچه صبا می کند

مست بگلزار رود بامداد

عربده با شاخ و گیا میکند

طیرة طفلان چمن می دهد

بازیکی بس بنوا می کند

زلف ریاحین و گریبان شاخ

می کشد و باز رها می کند

می فکند در کله لاله خاک

پیرهن غنچه قبا می کنند

سیم همی ریزد و زر می کشد

باغ پر از برگ و نوا می کند

هیچ نمی دانم کین خاک پای

این همه بخشش ز کجا می کند

زانکه نقاب از رخ گل دور کرد

بلبلش از شاخ دعا می کند

سست شد از خنده گل خیره خند

بس که صبا شعبده ها می کند

شمارهٔ ۷۸

درد دل از حد گذشت و یار نداند

دل همه غم گشت و غمگسار نداند

شد ز ضعیفی تنم چنان که گر او را

گیری صد بار در کنار نداند

جان دهمش پای مزد تا ببرد دل

آری همه کس درین شمار نداند

ماه رخا! با لب تو جان رهی را

هست حدیثی که راز دار نداند

با همه کس خیره داد دست به پیوند

قدر خود آوخ که آن نگار نداند

خواهم کآنرا بگوش تو برسانم

لیک بشرطی که گوشوار نداند

چشم تو کی غم خورد بحال دل من؟

کو همه جز مستی و خمار نداند

جورز خوبان توان ببرد و لیکن

غمزۀ مست تو حدّ کار نداند

خسته دلم را چو آرزوی تو خیزد

چاره بجز صبرو انتظار نداند

آنچه تو دانی ز گونه گونه جفاها

نیک بدآنست که روزگار نداند

شمارهٔ ۷۹

آه کان قاعدۀ وصل چنان هم بنماند

زان همه عیش و طرب نام و نشان هم بنماند

اشک من خود سپری بود و لیکن گه گاه

مددی بود ز خون دل و آن هم بنماند

جان بسی کدم و در سینه همی پروردم

غم عشق تو نهان، لیک نهان هم بنماند

گه گهم از تو بدی زخم زبانی بدروغ

خود باقبال من آن زخم زبان هم بنماند

تن در اندوه دهم غم خورم و دم نزنم

که چنین هم بنماند چو چنان هم بنماند

خود همان بد که مرا بی دل و شیدا کردی

ورنه آن دل بتوای جان و جهان هم بنماند

دو سه روز دگر این زحمت ما میکش ازانک

ناگهانت خبر آید که فلان هم بنماند

گفته بودی نگذارم که بماند دل تو

راستی را دل تنها نه که جان هم بنماند

شمارهٔ ۸۰

رخ خوبت به قمر می ماند

ذوق لعلت به شکر می ماند

عقل با این همه دانایی خویش

چون ترا بیند در می ماند

اندرین عهد همانا فتنه

بسر کوی تو بر می ماند

چشم من بالب تو هر دو جهان

خشک می بازد و تر می ماند

با رخ خوبت تو در خانۀ من

اوّل شب بسحر می ماند

گفتی ار نایم و زحمت ندهم

این بیک چیز دگر می ماند

من ندانسته ام این شیوه ز تو

بطلب کاری زر می ماند

مگر از نازکی عارض تو

بر رخ از بوسه اثر می ماند

هر گه آیی بر من ، روز دگر

در همه شهر خبر می ماند

بوسه خود چیست؟ که بر چهرۀ تو

نقش تیزیّ نظر می ماند

بر من اکنون ز شمار غم تو

تیم جانی و بسر می ماند

هیچ دانی که چو آن بستانی

بر من او را چه قدر می ماند؟

شمارهٔ ۸۱

خبر گل بچمن می آرند

مژده جان وی تن می آرند

نقش بندان ربیعی آبی

با رخ کار چمن می آرند

نفس باد صبا پنداری

کاروانی ز ختن می آرند

آبها هر نفس از باد صبا

در رخ از ناز شکن می آرند

جام لاله ز دل سنگ برون

من ندانم بچه فن می آرند

غنچگان از سبب کم عمری

همه سر زیر کفن می آرند

نرگسان رغم مه و پروین را

شکلی از ماه و پرن می آرند

لاله جامیست که گویی دروی

دردی از اوّل دن می آرند

نو حریفان ربیعی بر دی

ز نخ از برگ سمن می آرند

گل و نرگس چو من از یاد کسی

آب در چشم و دهن می آرند

شمارهٔ ۸۲

تا نگارم رای رفتن می زند

عشقش آتش در دل من می زند

هجر او خون دل من می خورد

وصل او می بیند و تن می زند

می خورم سیلیّ محکم از غمش

ایمه، سیلی چه؟که گردن می زند

خطّ و رخسارش تو پنداری کسی

غالیه در برگ سوسن می زند

ماه در شب دیده یی خرمن زده؟

روز و شب بر ماه خرمن می زند

گر دلم ز درای رخسارش رواست

راستی را رای روشن می زند

آنچه من با یار سنگین دل کنم

عشق او با من همین فن می زند

من گریبانم می درم از دست او

او همان دستم بدامن می زند

چشم او بر دوستان تیغ جفا

گویی اندر روی دشمن می زند

لابۀ ما در دل سنگین او

باد پنداری بر آهن می زند

شمارهٔ ۸۳

سحرگهان که گریبان آفتاب کشند

حریفکان صبوحی شراب ناب کشند

برون در بنشانند عقل و ایمانرا

چو در سراچۀ خلوت بلب شراب کشند

کنند زحمت هستی ز راه مستی دور

که جنس و ناجنس از یکدگر عذاب کشند

بدانکه تا بنشانند گرد راه وجود

بپشت مردمک دیده مشک آب کشند

ز راه سینه دوصد میل آتشین هر دم

بدست غیرت در چشم آفتاب کشند

بگاه عربده دندان عقل و دین شکنند

قلم بدست خطلا بر سر صواب کشند

اگر خرد سخن از راه کن مکن گوید

زیاده در رخ او خنجر عتاب کشند

ببوی آنکه ببوسند روی شاهد خویش

چو زلف یار بسی بند و پیچ و تاب کشند

چه خوش بود که سحرگاه ساقیان سوی تو

بدست خویش قدحهای چون گلاب کشند

و لیک سلسلۀ صبر حلقه حلقه کنند

ارگر بناز، دمی روی در نقاب کشند

خنک کسی که ازین باده مست و بی خبرش

بغل گرفته ز مجلس بجامه خواب کشند

شمارهٔ ۸۴

ای دل ترا گر آرزوی بیغمی کند

آن کن تو نیز موسم گل کاد می کند

دانی که آدمی چه کند وقت نو بهار؟

می خوارگی و عاشقی و خرّمی کند

خیزد ببانگ بلبل و خسبد میان گل

بامی نشست و خاست بصد مردمی کند

زانو نگیرد از سر زانوی چنگ باز

با بانگ مرغ و نالۀ نی همدمی کند

هر گوشه یی که درد دلی سر برآورد

در مان آن بشربتی یک دمی کند

زیرا که هم ز باده تواند شدن خراب

بنیاد غم اگر چه بسی محکمی کند

اینست مختصر، می و معشوقه و سماع

تدبیر آنکه اوطلب بی غمی کند

شمارهٔ ۸۵

شاید که دل ز عشق قیامت همی کند

کش آرزوی آن قد و قامت همی کند

ابله کسی که روی ورا دید آشکار

وانگه مرا به عشق ملامت همی کند

تا فتنه شد رخ تو نهان گشت عافیت

انصاف زندگی بلامت همی کند

چو ندل به عشق او ندهم من؟ که روی او

بر آفتاب حسن غرامت همی کند

گر بشنود ز من دل من، تو بتش بهست

زین عاشقی مه بس بعلامت همی کند

سرو ار همی نماز برد قامت ترا

آن فرض عین دان که اقامت همی کند

هم آتشست چهرۀ او هم بهشت نقد

گشتست روشنم که قیامت همی کند

شمارهٔ ۸۶

یا رب! این بچّهٔ ترکان چه ز ما می‌خواهند؟

که همیشه دل ما را به بلا می‌خواهند

زلف پرچین ز چه بر زیر کله می‌شکنند؟

گر نه مان بسته ترا ز چین قبا می‌خواهند

روز اسب و زره و تیغ و کمر می‌طلبند

شب شراب و قدح و زیر و دوتا می‌خواهند

ده منی گرز چو از دست بمی اندازند

یک منی ساغر در حال فرا می‌خواهند

باز چون از پی بازی سوی میدان تازند

گوی و چوگان ز دل و قامت ما می‌خواهند

زلف چون چوگان دارند و زنخدان چو گوی

پس ز ما عاریت این هر دو چرا می‌خواهند؟

آفت هوش و روانند و بلای دل و دین

وآنگه ایشان را مردم به دعا می‌خواهند

اصلشان چون ز خطا باشد بر اصل خطا

لاجرم بوسه بها جزو خطا می‌خواهند

رایگانی به تو کی بوسه دهند؟ آن قومی

کز پی بچّهٔ خود شیربها می‌خواهند

شمارهٔ ۸۷

روی از آن خوبتر تواند بود؟

هان بگوئید اگر تواند بود

آنچنان نازک و چنان شیرین

لب نباشد، شکر تواند بود

تیر غمزه چو در کمان آرد

نه همه دل سپر تواند بود

چشم مستش نه آن چنان خفتست

کش ز حالم خبر تواند بود

وانک طرفی بوصل بر بندد

از میانش، کمر تواند بود

وانک بیخ فراق او بکند

رستم زال زر تواند بود

اشک لعل ز عکس چهرۀ اوست

تی ز خون جگر تواند بود

با چنین صبر و دل که من دارم

مشکلم زو گذر تواند بود

بکشم جور او که خار و گلش

همه با یکدگر تواند بود

من که باشم که آن چنانی را

بر در من گدر تواند بود؟

لیک با این همه نیم نومید

تو چه دانی؟ مگر تواند بود

شمارهٔ ۸۸

از گلبن زمانه مرا بهره خار بود

وزجانم روزگار نصیبم خمار بود

اکنون چه راحتست درین دور زندگی

چون شد بهر زه آنچه ز عمر اختیار بود؟

از حادثات دهر و جفاهای روزگار

خود هیچ بود آنچه مرا در شمار بود

بر بود هر چه مایۀ من بود روزگار

وان مایه خود چو درنگری روزگار بود

تنها نه روزگار بعهد استوار نیست

من خود ندیدم آنکه بعهد استوار بود

بر خاطر منست و فرامش نکرده ام

آن عهد خوشدلی که مرا یاریار بود

هم آبروی بود مراهم هوای دل

وان آب و آن هوای خوشم سازگار بود

جان از میان حادثه آورده بر کنار

وان آرزو که بود مرا در کنار بود

از جام باده عیش مرا بود روشنی

وز روی دوست کار دلم چون نگار بود

بختم بطبع خوش همه در پیش می نهاد

آن چیز را که طبع منش خواستار بود

ور بر خلاف رسم غمی روی می نمود

زانم غمی نبود چو با غمگسار بود

شمارهٔ ۸۹

هر شبی از سر شک من، دامن خاک تر شود

شاد شوم اگر ترا ، از غم من خبر شود

بی تو تنم ز لاغری، گشت برای صفت که گر

دست در آه من زند، تا بستاره برشود

هر سحری که آورد، باد نسیم زلف تو

جان بکنار لب دود، دیده برهگذر شود

ز آتش دل مرا جگر، خون شد و باز این عجب

کزدم سرد هر نفس ، خون دلم جگر شود

خاک درت ز کیمیا، هست عزیزتر که چون

در رخ و چشم مالمش، جمله زر و گهر شود

در سر زلف تو دلم، نیک بدست کرد جای

بد نبود گرش همی ، کار چنین بسر شود

نامده در دو چشم من، خاک در تو ازمژه

اشک برخ فرو دود، زود بسجده درشود

لابۀ ما چو بشنود، زلف تو دل چه جان کند

کور دلا که بهر صید، از پی مارگر شود

خون دلم همی رود، در سر دیده دم بدم

عاقبتش همین بود، دل که پی نظر شود

عشق چو رخ نمود خود، کم نبود بلاو غم

کین همه عادت آن بود، کز پی یکدگر شود

شمارهٔ ۹۰

هرکه به روی لعل شیرین تو فرمان می‌دهد

جان شیرین از بن سی و دو دندان می‌دهد

چشم بدمستت به زخم تیغ حاصل می‌کند

هر قراری کان سر زلف پریشان می‌دهد

شحنهٔ بازار عشقت بی‌محابا هر زمان

گوشمال عالمی بر دست هجران می‌دهد

گفت عشقت خون تو من هم بریزم عاقبت

راستی را وعده‌های خوش فراوان می‌دهد

خندۀ پنهان تو در زیر لب هر ساعتی

عاشقان را ریشخندی بس به سامان می‌دهد

گه دهانم ناله را در کوه می‌بندد عنان

گاه چشمم اشک را سر در بیابان می‌دهد

چشم تو گر گه‌گهی از اشک مژگان تر کند

آن نه ار زحمت بود، خود آب پیکان می‌دهد

گفتمش بوسی به جانی می‌فروشد لعل تو

تا نپنداری که لعلت بوسه ارزان می‌دهد

گفت زوری نیست بر کس بوسهٔ من طرح نیست

هر کرا دل می‌دهد می‌آید و جان می‌دهد

جان همی‌دادم به آسانی، فراقت گفت هی

این توقّف بین که پنداری که تاوان می‌دهد

شمارهٔ ۹۱

نیکویی بیش از آن نمی باید

فتنه اندر جهان نمی باید

راست اندازۀ دلم دارد

تنگ تر زان دهان نمی باید

لبکی داری آن چنان کانصاف

جز لب من در آن نمی باید

زلف شوریده رامکن در بند

کان خود الا چنان نمی باید

آن نقابت ز چهره یکسو کن

کآفتابم نهان نمی باید

جان همی خواست، گفتمش:بستان

گفت: نی، رایگان نمی باید

گفتم از من بخر ببوسی گفت:

تا بدین حد گران نمی باید

از رخت می خرم بجان بوسی

هیچ دلّالمان نمی باید

پیشتر زان بده که خط بدهد

زانکه شب در میان نمی باید

شمارهٔ ۹۲

نگارم چو کرد گلستان بر آید

خروش دلم تا به کیوان برآید

چمان سرو در خاک پایش بغلتد

چو گرد چمن‌ها خرامان برآید

چو غنچه برآیم ز دل من هرآنگه

که آن سروبن از گلستان برآید

برآید غریو از دل خلق اگر او

دگر ره به بازار ازین سان برآید

بسی برنیاید که از دست حسنش

غریو از گل و سرو بستان برآید

گزد چرخ انگشت حیرت به دندان

چو پروین از آن لعل خندان برآید

فلک چشم خورشید پیشش کشد زود

چو گرد سمندش ز میدان برآید

مرا وصل شیرین لبش گر به عمری

برآید هم از لطف جانان برآید

دهانی چنان تنگ و نایاب کوراست

به جان گر دهد، سخت ارزان برآید

برآید ازو هم امید دل من

و لیکن به صبر فراوان برآید

چو بگسست زنجیر اشک از بر دل

جز آه مسلسل، که با آن برآید؟

تن اندر غم دل دهم زانک دانم

که این کار دشخوار آسان برآید

مرا مهر آن چهره و لعل میگون

فرو رفت با شیر و با جان برآید

شمارهٔ ۹۳

نام تو برم زبان بیاساید

یاد تو کنم روان بیاساید

در بر گیرم ترا سرا پایم

تا مغز در استخوان بیاساید

الّا غم تو نماند در عالم

چیزی که دلی از آن بیاساید

بوس تو نیازموده ام لیکن

دشنام دهی که جان بیاساید

تشویق و فتور طرّه و غمزه

گر بنشانی جهان بیاساید

حیفی دانی بزرگ اگر جانم

از جور تو یک زمان بیاساید

آسایش ده تو نیز یک ساعت

تا این تن ناتوان بیاساید

بگشای بشب نقاب تا گیتی

از نعرۀ پاسبان بیاساید

بردار ز جهره زلف تا خورشید

از گردش آسمان بیاساید

بردوز لبم زناله تا یک شب

گوش فلک از فغان بیاساید

بیک نفسم ز شغل آمد شد

وقتست که ناگهان بیاساید

تا خوابگه سگ درت باری

از زحمت این گران بیاساید

شمارهٔ ۹۴

بی تو مرا زندگی بکار نیاید

محنت هجر تو در شمار نیاید

در چمن وصل روی تو گل عیشم

پی مدد خون دل ببار نیاید

روز نباشد که آفتاب جهان سوز

بر سر بامم بکار زار نیاید

بگذرد از عمر سالها که دلم را

بر سر کوی طرب گذار نیاید

تا که نبینم بنای وصل تو محکم

قاعدۀ عمرم استوار نیاید

تا نشود دل ز زندگانی خود سیر

بردم آن زلف همچو مار نیاید

وا دل من اگر بگوش تو هر شب

از لبم این ناله های زار نیاید

گفتمت ای جان مکن جفا که رخت را

دود دل من همی بکار نیاید

شمارهٔ ۹۵

غمت جز با دلم خوش در نیاید

سرح جز با تو سرکش در نیاید

گشاده کی بود آن مهرۀ دل؟

که با نقش تو در ششدر نیاید

خط کژ طبع تو هم راست طبعست

که جز با لعل تو خوش در نیاید

شمارهٔ ۹۶

اگر امروز آن بتم همدم نیاید

نصیب جان من جز غم نیاید

نیامد دوش و جانم بر لب آمد

ز بیم آنکه امشب هم نیاید

اگر چه وعده داد و خورد سوگند

ولی با این همه ترسم نیاید

مرا گر ناید او ناید و گر نی

غم و اندوه و محنت کم نیاید

چه سودار آید او زین پس؟که جانم

نباشد مانده گر این دم نیاید

من او را از برای سور خواندم

و لیک او جز که با ماتم نیاید

کرا نزدیک او شاید فرستاد؟

چو کس در راز او محرم نیاید

وگر او را نباشد آمدن رای

بقول هر که در عالم نیاید

شمارهٔ ۹۷

لشکر نوروز بصحرا رسید

موسم شادیّ و تماشا رسید

ز آمدن گل ببشارت ز پیش

عید رسید اینک و زیبا رسید

روزه شبانگاه بزد طبل کوچ

بر سر این طارم مینا رسید

بادة نوروز و گلشن همرهند

عید مبارک نه بتنها رسید

در چمن از بس خوشی و رنگ بوی

موکب گل یا برسد، یا رسید

باده بیاور که درین انتظار

جان پیاله بلب ما رسید

سرو چو زد دست در آزادگی

لاجرمش کار ببالا رسید

شاخ شکوفه ست ثریّا وزین

نعرۀ بلبل بثریّا رسید

لاله چو من خیمه بکهسار زد

تا بدلش آتش سودا رسید

داشت صبا بوی سر زلف یار

نیم شبان دوش چو اینجا رسید

آن همه آسایش و راحت چه بود؟

کز دم آن باد بدلها رسید

الحق از آنها که ز روی تم

پار بروی گل رعنا رسید

گفتم ازین پس نزند رای باغ

شکر که امسال بما وا رسید

بوی گل و نعرۀ بلبل ز باغ

چون سخن من بهمه جا رسید

شمارهٔ ۹۸

می شنوم باز که باری دگر

رغم مرا کرده یی یاری دگر

نیست قرارت بر من تا ترا

با دگری هت قراری دگر

تو بکنار دگران وز تو من

در هو بوس و کناری دگر

باز سرا کار نو آورده یی

اینت دگر ره سرو کاری دگر

نیک بدانست که ما جز بدی

از تو نکردیم شکاری دگر

دل بتو دادن نه صوابست، لیک

رفت ازین نوبت باری دگر

دل ز غم ار خون شودم گو که شود

نیست جز این کارش کاری دگر

خوش نبود الحق در راه عشق

هر نفسی تازه شماری دگر

ورنه توانم که کنم رغم تو

به ز تو یا همچو تو یاری دگر

شمارهٔ ۹۹

زهی در حسرت آن چشم مخمور

فتاده نرگس سرمست رنجور

سخن در لعل تو عقلست در جان

قدح در دست تو نور علی نور

روانروا در خوشی لعل تو مایه

فلک را در جفا خوی تو دستور

بهار آمد، چه داری؟ خیز کاکنون

نباشد مردم هشیار معذور

چو غنچه هرگز او بوی دل آید

نماند وقت گل او نیز مستور

فلک می گردد ای غافل چه باشی

بدین ده روزه ملک حسن مغرور؟

اگر شادی بخون خواری بهر حال

ز خون عاشقان به خون انگور

بیاد بزم خسرو جام پر کن

که باد از دولت او چشم بد دور

شمارهٔ ۱۰۰

مخور ای دل غم بسیار مخور

ور خوری جز غم دلدار مخور

نه غم یار عزیزست؟ آن نیز

اگرت هست نگهدار مخور

یار تیمار تو چون می نخورد

پس تو بی فایده تیمار مخور

خه! چنین خواهمتف، احسنت،ای یار

غم من اندک و بسیار مخور

من ز عشق تو زیم یا میرم

تو خود البّته غم کار مخور

پشت من بشکن و پیمان مشکن

خون من می خور وز نهار مخور

چشم تو دوش لبت را می گفت

با فلان باده دگر باره مخور

لب تو گفت بدو خیز بخسب

تو که مستی غم هشیار مخور

شمارهٔ ۱۰۱

دمید صبح، چه خسبی چو بخت من برخیز؟

بساز چنگ و برآور خروش رستاخیز

ببوی باده بر آمیز نکهت گل را

که شب بروز بر آمیخت صبح رنگ آمیز

مرا ز مستی دست قدح ستان بنماند

بدت خویش قدح را بحلق من در ریز

بجام باده فرو برسرم وگر ترسی

که غرقه گردم، زلفت بست دست آویز

محیط چرخ دخانیست، چشم ازو فکن

بسیط خاک غباریست، از سرش برخیز

نه آسمانی، با ما زمان زمان بمگرد

نه روزگاری ،با ما نفس نفس مستیز

بدست رطل گران دادیم باوّل بار

بپای مستی اگر مردی از سرم مگریز

ترا که گفت که چون روزگار هر ساعت

بلا چون ریگ بغربال چرخ بر من بیز؟

شمارهٔ ۱۰۲

ای ز روی تو آب بر آتش

دل ریشم متاب بر آتش

ای زرشک خط تو چون خط تو

جگر مشک ناب بر آتش

بجز از خال و چهرة تو زدود

من ندیدم حباب بر آتش

بر رخت دل چرا نهم خیره؟

دل نباشد صواب بر آتش

لطف تو غالبست بر خشمت

زانکه چیرست آب بر آتش

زلف هندوی تو بسان منست

ساخته جای خواب بر آتش

لیک من ساکنم بیاد تو ، او

میکند اضطراب بر آتش

زانک ب خون بیگناهان ریخت

میکنندش عذاب بر آتش

گفتمش: چشم تو چرا فکند

این دل پر ز تاب بر آتش؟

گفت: آری بنزد بیماران

رسم باشد کباب بر آتش

شمارهٔ ۱۰۳

زهی مالیده رویت لاله را گوش

بما میزد زهی خطّ و بنا گوش

لب لعل تو هر دم عاشقانرا

پر از گوهر کند چون چشمها گوش

شود شیرین دهان تلخ کوشم

گرم باشد حدیثی از تو فاگوش

کشم در حلقۀ زلف تو هر دم

گرفته عقل و صبر و هوش را گوش

قدی چون سرو داری راستی را

که هستم از میان جان دعا گوش

من از غم ناله در بسته چو بلبل

دراگنده تو چون گل از حفاگوش

بگریه گوشمال چشم دادم

که از چشمت چرا دارد وفا گوش؟

برقص آید دل اندر سینۀ من

چو آواز توام آید فراگوش

ندارد بی جمالت دیده آبی

نباشد بی سماعت با نواگوش

بقصد جان خلقی چشم مستت

کمان ابروان آورده تا گوش

ز خطّ تو مثال از بنده فرمان

ز زلفت حلقه یی وز جان ما گوش

بمن چشم خمارینت چه بگذاشت

بعشق اندر ، زبان یا چشم یا گوش

ز تو این چشم دارم کز سر لطف

دلم را داری از بهر خدا گوش

شمارهٔ ۱۰۴

مکن بر من ستم جانا از ین بیش

بکارت می نیاید به بیندیش

لبت خون می چکاند از دل من

نمک خون آورد پیوسته از ریش

مرا دل خود ز جور چرخ ریشست

تو بیهوده نمک بر ریش مپریش

بخون زندگانی تشنه ام زانک

که سیر آمد دلم از هستی خویش

ازین پس دست ما و دامن صبر

ببینم تا چه خواهد آمدن پیش

همی یکسان نماند کار گیتی

گهی نوشست کار او و گه نیش

بصبر احوال دیگر گون شود هم

کسی باید که دارد صبر ازین بیش

ز تو روزی بکام دل رسم لیک

بخون دل بر آید کار درویش

شمارهٔ ۱۰۵

گشت آشکاره راز دلم بر زبان اشک

از چشم خلق ازآن بفتاد بسان اشک

افگنده پاره پاره دلم در دهان خلق

زان پاره پاره می‌نهمش در دهان اشک

بردوختست چشم من از خواب تا کشید

در تار سوزن مژه از ریسمان اشک

زانکه که گشت سینۀ من منزل غمت

می نگسلد ز دان من کاروان اشک

صفراویت رنگ رخان در فراق او

از بهر آن همی دهمش ناردان اشک

چون ناردانه یی که در او استخوان بود

پنهان شدست شخص من اندر میان اشک

زان هر زمان بروی درآید سرشک من

کز دست اختیار برون شد عنان اشک

تا بر رخت بنفشه و گلنار بردمید

می بشکفت ز نرگس من ارغوان اشک

دل درمیان اشک و تواندر میان دل

پیداست رنگ چهرۀ توازنهان اشک

خون دلم هدر شد از بس که هر زمان

فتوی دهد بخون دل من زبان اشک

هر گوشه‌ای که من بگریزم ز دست غم

آرد غم تو پی به سرم بر نشان اشک

شمارهٔ ۱۰۶

گر من ز سوز عشق تو یک دم بر آورم

دود از نهاد گنبد اعظم بر آورم

گفتم بنالم از غم عشق تو پیش وصل

هجرت رها نکرد که خوددم برآورم

اشک سناره بر رخ گردون روان شود

وقت سحر که آه دمادم برآورم

از درد دل کند جگر روزگار خون

فریادها که نیم شب از غم برآورم

گر یک نفس زند دهنم جز بیاد تو

حالی برآرمش درومحکم برآورم

ور جز سوی تو مردم چشمم نظر کند

رویش سیاه کرده بعالم برآورم

گرچه امید وصل تو دورست از خرد

من سربکوی بی خردی هم برآورم

با بیخ درد در دل غمگین فرو برم

یا شاخ کام از آن رخ خرّم برآورم

شمارهٔ ۱۰۷

تا دل اندر مهر دلبر بسته ام

در بروی خوشدلی در بسته ام

خوشدلم در عشق آن شیرین پسر

زانکه دل در تنگ شکر بسته ام

گرچه هستم چون کمر در بند او

طرفها بنگر کزو بر بسته ام

تا شدستم فتنه بر گلگون رخش

عافیت را رخت بر خر بسته ام

با دو چشمش کرد عبهر همسری

خواب از آن بر چشم عبهر بسته ام

تا بچشم او مگر باشم عزیز

نقش روی خویش از زر بسته ام

چون صراحی هر دمش خدمت کنم

زان کمر پیشش چو ساغر بسته ام

با لعب لعلش بسی کوشیده ام

تا بجانی بوسه یی سر بسته ام

گفتمش آن قامت و رخسار چیست؟

گفت: مه را بر صنوبر بسته ام

گر ز عشقش جان برم خونم بریز

وین گرو صد بار دیگر بسته ام

شمارهٔ ۱۰۸

زان شب که با تو دست در آغوش کرده ام

یکباره ترک صبر و دل و هوش کرده ام

هرچ آن نه عشق تست ببازی گرفته ام

هرچ آن نه یادتست فراموش کرده ام

در چشم من شدست یکی دانة گهر

هر نکته یی که از دهنت گوش کرده ام

خالی شده دماغ من از مستی و خمار

زان باده ها که از لب تو نوش کرده ام

بر چرخ می رسید خروش دل از فراق

او را بوعده های تو خاموش کرده ام

از چشم نیم خواب تو امروز روشنست

آن ناله ها که من ز غمت دوش کرده ام

دستم که زیر سنگ فراقست هر شبی

تا روز با غم تو در آغوش کرده ام

پرسیدم از دلم که چرا دوری از برم؟

گفتا که خوفرا رخ نیکوش کرده ام

شمارهٔ ۱۰۹

من چو بچۀ مهر تو بشکستم

وز دست غم تو بی وفا جستم

فارغ شدم و زبان بد گویان

بر خود چو در وصال تو بستم

از آمدنت طمع چو ببریدم

از محنت انتظار وارستم

گر دست بشستم از تو جایش بود

کز دست تو خون بخون بسی شستم

صد بار مرا شکست عهد تو

من عهد تو هیچ بار نشکتم

سر رشتۀ جور و ناز بگسستی

من نیز امید از تو بگسستم

هستت دگری بجای من، آری

شک نیست که من بجای آن هستم

لختی بدویدم از قفای تو

چون مانده شدم ز پای بنشستم

گر با سر مهر تو شوم دیگر

شاید که نهی نگار بر دستم

شمارهٔ ۱۱۰

گر ترا گویم که عاشق نیستم

یا ز جان یار موافق نیستم

از منت باور مبادا این سخن

زانک در این قول صادق نیستم

عاشقم، عاشق، بآواز بلند

پس که باشم من که عاشق نیستم؟

تو بحسن افزونی از عذرا و من

در غم تو کم ز وامق نیستم

عشق تو یکچند می کردم نهان

زانکه دانستم که لایق نیستم

آشکارا کردم اکنون راز خویش

وندرین دعوی منافق نیستم

هر که در عالم ترا عاشق شدند

من به از چندین خلایق نیستم

شمارهٔ ۱۱۱

جان که در عالم خود او را داشتم

بهر تو نا بوده اش انگاشتم

دیده را با نقش تو پرداختم

سسینه را از مهر تو انباشتم

مطبخ سودای خود یعنی دماغ

از برای عشق تو افراشتم

در زمین سینه از روز نخست

دانۀ دل خود بنامت کاشتم

تختۀ وقف غمت بر دل زدم

نام عشق تو برو بنگاشتم

از زر و سیم رخ و اشک آنچه بود

آن زر و سیم آن تو پنداشتم

گر دلی بد، تن بهجرش در زدم

ور تنی بد، دل ازو برداشتم

از سر هر دو جهان برخاستم

جز غمت کز بهر خود بگذاشتم

شمارهٔ ۱۱۲

چو درد دلست این که من درفتادم؟

که در دام عشق تو دلبر فتادم

چه بد کرده بودم که ناگاه ازین سان

بدست تو شوخ ستمگر فتادم

به میدان عشق تو در ، اسب سودا

همی تاختم تیز و در سر فتادم

بدین گونه هرگز نیفتادم ار چه

درین شیوه صد بار دیگر فتادم

مرا با چنین صبر و دل عشق بازی

نبود اختیاری ، ولی در فتادم

ز غرقاب این غم رهایی نیابم

که در موج دیده چو لنگر فتادم

خیال لب و زلف و رویش بدیدم

بسر در گل و مشک و شکر فتادم

بلغزید دستم از آن زلف مشکین

بدان چاه سیمینش اندر فتادم

در آن چاه جانم خوش افتاد لیکن

ز بدبختی خویش بر در فتادم

شمارهٔ ۱۱۳

من نه آنم که ز کویت بجفا بر گردم

یا ز عشق تو به صد گونه بلا برگردم

بیقینم که چو زلف تو نیاید بکفم

نافه یی، گر بهمۀ چین و خطا برگردم

جان شود قالب من و تو بر تو کر یک دم

بسر کوی تو چون باد صبا بر گردم

قبلهٔ جان من است آن خم ابروی به طاق

زان نماز آورم او را که سزا برگردم

من و برگشتن ازین قبله؟ که می فرماید؟

رخصتی بایدم از خطّ تو تا برگردم

لطف از آن افزونتر؟ صورت از آن موزون تر؟

دل ازین پرخون تر؟ ایمه چرا برگردم؟

زلف و روی و لب و دندان و خط و خالش بین

با کجا عشق نبازم؟ ز کجا برگردم؟

گر بشمشیر جفاهام پی جانم بزنی

حاش لله که بجز گرد وفا برگردم

گر تو دشنام و جفاهام از آن می گویی

تا چو سخت آیدم از کوی شما برگردم

از تو ما را طمع کشتن و خون ریختن است

نیست ممکن که بدشنام و جفا برگردم

شمارهٔ ۱۱۴

دروغ بود که من در غمت صبور شدم

خلاف بود که از خدمنت نفور شدم

دراز دیدم در تو زبان نزدیکان

برای مصلحتی یک دو روز دور شدم

در اندرون من از آرزو جگر خون شد

بظاهر ار چه نمایم که من صبور شدم

شدم بوصل تو مغرور من ز نادانی

ببین که عاقبت اندر سر غرور شدم

هنوز زلف تو دارد دل شکستۀ من

که تا نگویی در بند آن کسور شدم

چو خاک کوی ترا زحمت از حضور بود

بآستان تویی زحمت حضور شدم

شمارهٔ ۱۱۵

روی بنمای که دیوانه شدم

رحمتی، کز غمت افسانه شدم

شمع رخسار تو نادیده تمام

من دل سوخته پروانه شدم

آشناییّ غمت بود سبب

کز همه شادی بیگانه شدم

باغم دل شکنت در پنجه

من بی دل که چه مردانه شدم

دام زلف تو ندیدم بر راه

ناگهان شیفتة دانه شدم

آرزوی لب میگویم خاست

نزگزافی سوی میخانه شدم

هوس زلف چو ز نجیرم کرد

نه ز بی عقلی دیوانه شدم

شمارهٔ ۱۱۶

عید کنون عید شد که روی تو دیدم

کار کنون راست شد که در تو رسیدم

با چه برابر کنم چنین دو سعادت

من که مه عید را بروی تو دیدم

جان و جوانی بباد دادم از یراک

بوی سر زلف تو زیاد شنیدم

در هوس آن که بر خط تو نهم سر

سوی تو همچون قلم بفرق دویدم

راه چو زلفت دراز بود و چو شانه

پای شدم جمله و بسر ببریدم

شرح یکی از هزار هم نتوان داد

آنچه من از دست فرقت تو کشیدم

در طلب آفتاب روی تو چون صبح

دم نزدم من که پیرهن ندریدم

دولت وصل تو یار من شد و آخر

جان خود از دست هجر باز خریدم

شمارهٔ ۱۱۷

چه جفا بود کز آن ترک ختن نشنیدم

چه محالات کز آن عهد شکن نشنیدم

هر کسی را گوید کو را دهنی هست، و لیک

من بسی جستم و جز نام دهن نشنیدم

تا بدیدم که سمن رنگ رخش بر خود زد

پس از آن پیش چمن بوی سمن نشنیدم

راز زلف تو اگرچه ز صبا فاش شده‌ست

من حکایت بجز از مشک ختن نشنیدم

راستی راسخن قدّ تو هر جا که برفت

بجز آزادی از سر و چمن نشنیدم

دوش بگذشتم و دشنام همی داد مرا

خدمتش کردم و پنداشت که من نشنیدم

گرچه لعلش ز سر ناخوشیی آن می‌گفت

من از او خوش تر از آن هیچ سخن نشنیدم

عقل آن روز که من بر پی دل می رفتم

گفت: کانجا نه صوابست شدن،نشنیدم

شمارهٔ ۱۱۸

مرا که زهره نباشد که در رخت نگرم

بیا بگو که ز وصل تو بر چگونه خورم؟

بچشم من نرد گردت ار بسی کوشم

بگرد تو نرسد چشمم ار بسی نگرم

بدولت غم تو آتش دلم زنده ست

ز شادی ار چه نماندست آب بر جگرم

شود ز سینۀ من مهر روی تو تابان

اگر چو صبح ز دست تو پیرهن بدرم

حکایت غم تست ار بخانه بنشینم

فسانۀ من و تست ار بکوی بر گذرم

بباغبانی و اختر شناسی افتادم

ز عشق روی و قدت تا برفته یی ز برم

بباد قدّ تو از بس که سرو پیرایم

از ارزوی رخت بس که اختران شمرم

من و خیال تو زین پس، اگر بود خوابم

من و حدیث تو زین پس، اگر بود خبرم

چو آفتاب اگر جای بر فلک سازم

دود همی غم عشقت چو سایه بر اثرم

شمارهٔ ۱۱۹

نه دسترسی به یار دارم

نه طاقت انتظار دارم

هر جور که از تو بر من آید

از گردش روزگار دارم

در راه غمت کنم هزینه

گر یک دل و گر هزار دارم

این خسته تنی چو موی باریک

از زلف تو یادگار دارم

من کانده تو کشیده باشم

اندوه زمانه خوار دارم

در آب دو دیده غرقه گشتم

و امید لب و کنار دارم

دل بردی و رفتی و همین بود

من با تو بسی شمار دارم

دشنام همی‌دهی مرا باش

من با دو لب تو کار دارم

گر دریابم شبی ز بوسش

حقّا که دومه فگار دارم

شمارهٔ ۱۲۰

امید راحت از عالم ندارم

اگر شادیست ورغم هم ندارم

اگر افزون شود خرّم نگردم

وگر نقصان کند ماتم ندارم

همه عالم دمست و این عجبتر

که در عالم یکی همدم ندارم

پذیرفتم من از دست قناعت

که حاجت بر بنی آدم ندارم

نبینم روی شادی هرگز ارمن

دل خود را بغم خرّم ندارم

اگر بی بهره ام از کام گیتی

نصیب مهنت از کس کم ندارم

چرا گیرم غم صد ساله در پیش

کامید زندگی یک دم ندارم؟

شمارهٔ ۱۲۱

جان را چو نیست وصل تو حاصل کجا برم؟

دل را که شد ز درد تو غافل کجا برم؟

بی وصل جانفزای و حدیث چو شکّرت

این عیش همچو زهر هلاهل کجا برم؟

بگسست چرخ تار حیاتم بدست هجر

چون وصل نیست گو همه بگسل کجا برم؟

بنیاد خوشدلیّ من از سیل خیز اشک

گیرم که خود نگردد باطل، کجا برم؟

بی پایمرد وصل ز غرقاب حادثات

کشتی عمر خویش بساحل کجا برم؟

منزل دراز و بارکشم لنگ و من ضعیف

بارم گران و راه پر از گل کجا برم؟

ریگ روان و تیره شب و ابر و تند باد

من چشم درد، راه بمنزل کجا برم؟

مشکل گشای وصل اگر دیرتر رسد

چندین هزار قصّۀ مشکل کجا برم؟

گیرم که ارزوی دلم جمله حاصلست

اکنون چو نیست روی تو حاصل کجا برم؟

گفتند: برگرفت فلان دل ز مهر تو

من داوریّ مردم جاهل کجا برم؟

گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر

آن مهر بر که افکنم؟ آن دل کجا برم؟

شمارهٔ ۱۲۲

سحرگهان که ز بهر صبوح برخیزم

هزار فتنه ز هر گوشه یی برانگیزم

چو خطّ دوست زنم دست در گل و سوسن

چو زلف یار بسر و سهی در آویزم

بدان امید که با یار خلوتی سازم

ز باده مست شوم تا ز خویش بگریزم

چو زلف یار بپایش درافتم از سر ذوق

شکسته بسته و آنگه درست برخیزم

میست آن لب چون لعل و من ز آتش عشق

همه تن آب شوم تا بمی بر امیزم

ستارگانرا دندان بکام در شکنم

بگاه عربده گر با سپهر بستیزم

چو می بدست بود از جهان نیندیشم

چو یار یار بود از فلک نپرهیزم

جهان خراب شود گر من اندرین مجلس

ز نیم خوردة خود جرعه بر جهان ریزم

شمارهٔ ۱۲۳

خون دل از دو دیده بدامن همی کشم

باری گران نه در خور این تن همی کشم

رخسار من چو کاه و برو دانهای اشک

این کاه و دانه بین که بخرمن همی کشم

افتاده ام چو سایه و چالاک میدوم

چون سوزنم برهنه و دامن همی کشم

شاید که چون صراحی خونم همی خورند

زیرا که سر ندارم و گردن همی کشم

از عجز همچو گل سپر از آب بفکنم

وانگه ز عجب تیغ چو سوسن همی کشم

در می کشم بتار مژه قطره های اشک

دردانه بین که در سر سوزن همی کشم

معذورم ارز گریه مرا صبر دل نماند

از بیم سیل رخت ز مسکن همی کشم

این جورها ببین که من از دوست می برم

وین طعنها نگر که ز دشمن همی کشم

رنجی که از کشیدن آن کوه عاجزست

با آنکه نیست تاب کشیدن همی کشم

شمارهٔ ۱۲۴

ما حالی از نشاط کناری گرفته ایم

در سر زجام غصّه خماری گرفته ایم

پرورده ایم دشمن جانرا بخون دل

پس لاف می زنیم که یاری گرفته ایم

چندین هزار گلبن شادی درین جهان

ما با غم تو دامن خاری گرفته ایم

دیدم نبهره بود بمعیار مردمی

از دوستی هر که عیاری گرفته ایم

هرگه که دست در سر زلف بتی زدیم

چون نیک بنگری دم ماری گرفته ایم

جز درد دل ز دیده ندیدیم ازین سبب

بر خون دل زدیده کناری گرفته ایم

کردم شمار و در غلطم از همه شمار

عمر خود زهر که شماری گرفته ایم

آیین خوش دلی ز زمانه بر اوفتاد

ما بیهده چرا پی کاری گرفته ایم؟

شمارهٔ ۱۲۵

یاد باد آنکه حریفان همه با هم بودیم

دوستانی که همه یک دل و محرم بودیم

نوحریفانی پاکیزه تر از قطرۀ آب

بر نشسته بگل و لاله چو شبنم بودیم

هر یکی عالمی از فضل و هنرمندی و باز

فارغ از نیک و بد گردش عالم بودیم

هر کجا بستگیی بود کلیدش بودیم

هر کجا خستگیی آمد مرهم بودیم

در لطافت همه چون باد صبا سست عنان

در وفا کوه صفت ثابت و محکم بودیم

روز کوشش همه هم پشت جوانان بودیم

شب خلوت همه یک رویه و همدم بودیم

حلقة زلف بتان رشک همی برد زما

که ز دلداری در بند دل هم بودیم

هر کجا پر هنری یا سخن آرایی بود

بدل ایشان نزدیک تر از غم بودیم

آنچنان فارغ و آزاد بدیم از غم دل

که تو گفتی که نه از عالم آدم بودیم

شمارهٔ ۱۲۶

ترک سر خویشتن بگویم

نام تو در در انجمن بگویم

تا چند چو غنچه زی لب در؟

چون گل بهمه دهن بگویم

خورشید قفا خورد ز رویت

در روی مه این سخن بگویم

در سجده شوند سرو و سوسن

گر وصف تو در چمن بگویم

پیش رخ تو جمال دادند

من با گل و یاسمن بگویم

ترسم که خجل شوی اگر من

شرح غم خویشتن بگویم

خود می گویند چشم و رویم

حاجت نبود که من بگویم

وصف رخ و زلف تو بتعریض

چون سنبل و نسترن بگویم

داند همه کس که من چه گفتم

گر پیش هزار تن بگویم

شمارهٔ ۱۲۷

ای بتو چشم نکویی روشن

وی ز تو خانۀ دلها گلشن

بسته ام در سر زلفین تو دل

مشکن آن زلف و دلم را مشکن

هر سیاهی که رخت با من کرد

اندر آمدش همه پیرامن

خط خود بر رخ خوب تو نوشت

حسن چون دیدش وجهی روشن

درکشی دامن ازین چشم پر آب

تا نخوانند ترا تر دامن

چه زنی آتش در خرمن من؟

که زد آتش دل من در خرمن

خوش درآمد خصلت ای جان چه شود

گر درآیی تو چو خطّت با من؟

تا تخلّص کنم از وصف رخت

بثنای سر احرار ز من

فخر دین صاحب عادل که مدام

دشمنش باد بکام دشمن

شمارهٔ ۱۲۸

راه بگشادند بر آیندگان

آفرین بر جان آسایندگان

جامه ها در رنگ گوناگون زدند

در چمن ها چهره آرایندگان

در نگر در عالم کون و فساد

واندرین اقلیم ناپایندگان

میوه داران را نگر کاندر چمن

بر سر پایند چون زآیندگان

گریه های ابر بر بگذشتگان

خنده های برق برآیندگان

سروهای باد دست خاک پای

از طرب سر بفلک سابندگان

بلبلان گویان بآواز بلند

برخی جان شکر خایندگان

شمارهٔ ۱۲۹

نگارا چند ازین پیمان شکستن

ز پیشانی دل سندان شکستن

کمان ابروان در هم کشیدن

وزو در جان من پیکان شکستن

سر زلف تو ان نا تندرستت

که باشد عادتش پیمان شکستن

لبت را رسم باشد گاه خنده

گهر را کار در دندان شکستن

شکر را عیش شیرین تلخ کردن

قدح را خنده اندر جان شکستن

دهانت راست عادت وقت گفتار

زشکّر پستۀ خندان شکستن

دلم زندان غم گشتست و این راست

همیشه عادت زندان شکستن؟

چه مردی باشد اندر عهد بستن

بدشواری و پس آسان شکستن؟

بدین سستی که پیمان تو باشد

بیک ساعت دو صد بتوان شکستن

شمارهٔ ۱۳۰

باز دیدی که ابر تر دامن

باغ را کرد پر گهر دامن؟

گل ز بهر نثار بر چیدن

پیرهن کرد سر بسر دامن

غنچة تنگ چشم را گرچه

هست پر خرده های زر دامن

از گدایی چو قرص خور بیند

باز گیرد ز یکدگر دامن

سرو آزاد بین چو چالاکان

در زده چست در کمر دامن

پای در آب می نهد زیراک

کرد از ساق ز استر دامن

گرچه ار خار خیمة گل را

میخها کوفتند بر دامن

روی نگشاده رخت می بندد

درچده از پی سفر دامن

وانک وانک چنار پنجه کشید

کش بگیرد برهگذر دامن

کف برآورده پای در زنجیر

آب دیوانه شکل تر دامن

وانک اندر قفای دیوانه

کوه کردست سنگ در دامن

شمارهٔ ۱۳۱

آه ازین زندگیّ ناخوش من

وز دل و خاطر مشوّش من

سپر زخم حادثات شدست

دل پر تیر همچو ترکش من

در همه عمر خویش نشنیدست

بوی راحت دل بلاکش من

طمع خوشدلی ندارم از آنک

روز خوش کرده است شب خوش من

هم عفاالله مردم چشمم

کآبکی می زند بر آتش من

شمارهٔ ۱۳۲

بجز از غصّه های مشکل من

چیست از روزگار حاصل من؟

نیک سرگشته ام نمی دانم

که جهان ناخوشست یا دل من

خالی از خون دل نیم گویی

شد سرشته ز خون دل گل من

جان ستاند سپهر و عشوه دهد

لیست انصاف با معامل من

وه که چون در مقام اندیشه

می چکد خون ز حال مشکل من

زان همه رنجهای بی ثمرت

وان همه سعیهای باطل من

گر جهان منزل طرب گردد

سر کوی غمست منزل من

شمارهٔ ۱۳۳

کجایی ای بدو لب آب زندگانی من ؟

کجایی ای غم تو اصل شادمانی من؟

ببوی وصل توام زنده، وز غمت مرده

اگر چه فارغی از مرگ و زندگانی من

بپرس حال دل من بشرح از غم خویش

که آگهست خود از حال سوزیانی من

چنان که بر دل من هست سر گرانی تو

مباد در پی حسن تو دل گرانی من

غریب شهر توام، رحمتی بکن آخر

مکن جفا و ببخشای بر جوانی من

بشهر خویش مرا پاسبان بدند کسان

کنون همه ز پی تست پاسبانی من

بدین صفت که منم از زمانه سر گشته

نبود در خورم این عشق ناگهانی من

ز آب چشم برنج اندرم که هر لحظه

بخلق بر شمرد محنت نهانی من

شمارهٔ ۱۳۴

ای رنگ عارض تو، آتش در آب بسته

وی چین طرّة تو ، از مشک ناب بسته

جادوی غمزۀ تو ،بگشاده دست صنعت

بر عارض تو از خط، نقشی بر آب بسته

نرگس ز شرم چشمت، در پیش سرفکنده

غنچه بدست حسنت، بر رخ نقاب بسته

روی تو کرده روشن آفاق را وانگه

پی کور کرده، آنرا ، بر افتاب بسته

هم شاخ ارغوانرا ، لعل تو خون گشاده

هم چشم نرگسانرا، جزع تو خواب بسته

در چنگ فرقت تو ، هستم من شکسته

در چار میخ محنت، همچون رباب بسته

آخر بدیدم ای جان، در دور خوبی تو

دست خطا گشاده، پای صواب بسته

گفتی که بی وفایی، شرمت ز خود نیاید

افسوس اگر نبودی، راه جواب بسته

شمارهٔ ۱۳۵

دلی دارم ز جان دل برگرفته

پس از پیشم پی دلبر گرفته

بترک خوشدلیها گفته وانگه

غمش را تنگ اندر بر گرفته

شده در سایۀ آن زلف دلگیر

گرفته خانه و در خور گرفته

غمت از نازنینی عاشقانرا

سراسر در زر و گوهر گرفته

لب شیرین تو انگام نکته

هزاران خرده در شکر گرفته

خیال زلف تو اندیشه ها را

همه در مشک و در عنبر گرفته

ز عکس زلف و تاب و چهرۀ تو

دل من صورت مجمر گرفته

زهی از پرتو رخسار خوبت

چراغ آسمان اندر گرفته

همی خندم بر غم دشمن خویش

وگرچه همچو شمعم سر گرفته

ز بار عشق آن مشکین رسنها

قد من عادت چنبر گرفته

مثال خزطّ تو در باغ دیده

بنفشه نسختی زان بر گرفته

شمارهٔ ۱۳۶

ای غمزۀ تیز تو جگر خواره

وی لعل تو طیرۀ شکر پاره

هم وعدۀ تو دراز بی حاصل

هم چشم ضعیف تو ستمکاره

برگشته بصد هزار نومیدی

از کوی تو عاشقان بیچاره

همچون گل و لاله و خور پیشت

بر خاک همی نهند رخساره

مگذار که زلفکان هندویت

ناهمواری کنند همواره

هر گه که کنم حدیث وصل تو

گوید غم تو که هان، دگر باره

شد در دل ما بدولت عشقت

غم خانه نشین و صبر آواره

شمارهٔ ۱۳۷

بدان و آکه باش ای دل ستمکاره

وگرچه گفته امت این حدیث صد باره

که گر ببینم ازین پس که نام عشق بری

بجان من که بدست خودت کنم پاره

تو از کجا و سر زلف دلبران ز کجا؟

بپای خود ببلا می روی تو بیچاره

نه دستیاری مال و نه پایداری صبر

برو که نیست ترا دست و پای این کاره

اگر بری به غلط پیش حسن نام وفا

کنند همچو وفا از جهانت آواره

بدست خود مزن اندر خود آتش از پی آنک

سبو درست نیاید ز آب همواره

ز دست عشق پر آتش کنند سینة تو

اگر تو خود همه از آهنیّ و از خاره

تودست برد بلاها ندیده یی آنجا

که ماه رویان پیدا کنند رخساره

چو آتش درخشان جان عاشقان سوزد

کنند هندوکان حلقه بهر نظّاره

بسی بگفتم و دل کم نمی کند ز جگر

چو در نگیرد بیهوده یست گفتاره

شمارهٔ ۱۳۸

مرا دلیست هوس خانۀ غم آبادی

که گر بدور فتادی مرا به افتادی

طرب نکوهی، انده کشی، غم اندوزی

ز کار عیش پشیمان، به درد دل شادی

درو بهر سر مویی نهفته درد دلی

درو بهر سر انگشت، خار بیدادی

بسان شعلۀ انگشت هر نفس که زنم

برو چنان که بر آتش براوفتد بادی

تنم ز خون جگر گشته بود مالامال

اگر نه نایژةۀ خون ز دیده بگشادی

بدام خوبان صد ره فتاد و بیرون جست

ولی فتاد ازین ره بدست استادی

بدین صفت که منم یار ار بدانستی

به پرسش ار نشدی رنجه، کس فرستادی

شمارهٔ ۱۳۹

ای باد صبا خبر چه داری؟

از زلف بتم اثر چه داری؟

از غمزۀ او دلم جدانیست

زان بیماران خبر چه داری؟

گر مردم چشم من نیی تو

بر خاک درش گذر چه داری؟

بوی سر زلف و خاک کویش

دانم داری دگر چه داری؟

ما را ببهای نیک بفروش

زین جنس متاع هر چه داری

دل را بجز این دو نیست حاجت

از تو مثلا خود ارچه داری

از من بریار بر پیامی

تو خود بجزین هنر چه داری؟

گو از تو چو حال من چنین شد

دریاب، غمی بخور، چه داری؟

گر هست ترا بکشتنم رای

تعجیل کن ای پسر چه داری؟

بی فایده صد هزار دل را

سر گشته بزلف در، چه داری؟

در بسته میان بعشوه ما را

بر هیچ نه چون کمر، چه داری

بد عهدی و جور و یار دیگر

کردی همه، زین بترچه داری؟

بردی دل و صبر و جان، نگویی

تا چشم هنوز بر چه داری؟

ترسم که جوابم این فرستی

دانم که تو خود سر چه داری

جان و دل و صبر هیچ باشد

اندیشه بکن که زرچه دادی؟

شمارهٔ ۱۴۰

رویی، چگونه رویی؟ رویی چو آفتاب

زلفی، چگونه زلفی؟ هر حلقه یی و تابی

هر پرتوی ز رویت، در چشم عقل نوری

هر حلقه یی ز زلفت، در حلق جان طنابی

گر عکس عارض تو، بر صحن عالم افتد

گردد ز سایۀ او، هر ذرّه آفتابی

آب حیات کبود؟ خلد برین چه باشد

بر روی تو نگاهی ، بر یاد تو شرابی

در دور چشم مستت، هست از شراب فتنه

افتاده همچو نرگس ، هر گوشه یی خرابی

آن چشم نرگسین را، از خواب خوش برانگیز

تا هر زمان نبیند، در راه فتنه خوابی

بر جان عاشقانت، بخشایش ار نیاید

گه گاه چشم بد را، بر میفکن نقابی

در خشک سال هجران، هو دولت رخ تست

گر هیچگونه ماندست، در چشم بنده آبی

هر کس که پرسد از من، احوال سوزیانم

باشد سرشک خونین، حاضرترین جوابی

شمارهٔ ۱۴۱

لب و دندان یار من نگرید

خوشی روزگار من نگرید

تیر دیدی که در کمان باشد

قامتش در کنار من نگرید

اختیار منست خوبی او

خوبی اختیار من نگرید

ترسم از نازکی برنجد اگر

تیز در روی یار من نگرید

نظر از چشم من اوام کنید

هرکه اندر نگار من نگرید

یا چو در روی او نگاه کنید

باری هم از شمار من نگرید

دوش هندی خویش خواند مرا

اینهمه اعتبار من نگرید

بوسه یی خواستم همی ز لبش

گفت: خه! کار و بار من نگرید

با دهانت فتاد بوسۀ من

چشم بد دور کار من نگردی

شمارهٔ ۱۴۲

من از وجود برنجم مرا چه غم بودی

اگر وجود پریشان من عدم بودی؟

همه عذاب وجودست هر چه می بینی

اگر وجود نبودی عذاب کم بودی

نه بیم مرگ بود در عدم نه حسرت عمر

نه آرزو که مرا بیش ازین درم بودی

نه ترس آتش دوزخ نه هول رستاخیز

که خود تمام بدی گر همین دو غم بودی

نه از تهی دستی بار بر دلی بودی

نه از قوی دستی بر کسی ستم بودی

کری کند که عدم بر وجود بگزینند

اگر خود آفت هستی همین شکم بودی

نبود می من ازین سان در آرزوی عدم

اگر وجود نه بار درد دل بهم بودی

اگر وجودی بودی در امن و آسایش

از آن وجود مرا نیز رزق هم بودی

ولی وجود که در ترس و رمج و بیم بود

اگر نبودی خود غایت کرم بودی

شمارهٔ ۱۴۳

نخستم دل بدام اندر کشیدی

پس انگاهم قلم بر سر کشیدی

بدست عشق رخت صبر من پاک

ز کوی عافیت بر در کشیدی

چو گفتم یک نظر در کار من کن

ز غمزۀ در رخم خنجر کشیدی

بقصد جان چون من ناتوانی

ز روم و هند و چین لشکر کشیدی

ز اشک اهل من بر چهرۀ زرد

معصفر بر کنار زر کشیدی

چو بد در دفتر عشّاق نامم

بیک ره خط بر آن دفتر کشیدی

دل مسکین بزنهار تو آمد

شدی زنجیر زلفش در کشیدی

پراکنده همه غمهای عالم

ز بهر من بیکدیگر کشیدی

اگرچه آستین بر من فشاندی

وگرچه دامن از من در کشیدی

نخواهد شد ز یارم آنکه با من

شبی تا صبحدم ساغر کشیدی

ترا من چون کله بر سر نشاندم

مرا تو چون قبا در بر کشیدی

شمارهٔ ۱۴۴

خطی بر سوسن از عنبر کشیدی

سر خورشید در چنبر کشیدی

همه خطهای خوبان جهانرا

بخطّ خود قلم بر سر کشیدی

شکستی پشت سنبل را بدین خط

که از ناگه برویش برکشیدی

کنار نسترن پر سبزه کردی

پر طوطی سوی شکّر کشیدی

مگر فهرست نیکوییست آن خط

که بی پرگار و بی مسطر کشیدی؟

غبار مشک بر سوسن فشاندی

طراز لاله از عنبر کشیدی

مه اندر خط شد از رشکت که از مشک

هلالی بر کنار خور کشیدی

کشد بر چهره هر خوبی خطی لیک

تو خود از گونۀ دیگر کشیدی

بگرد خرمن مه آن خط سبز

ز صد قوس قزح خوشتر کشیدی

ز زلف بس نبود آن ترک تازی

که هندویی دگر را برکشیدی

شمارهٔ ۱۴۵

کجایی ای به دو رُخ آفتابِ دلداری؟

چگونه‌ای که نه‌ای هیچ جایْ دیداری؟

بیا و خوی فرا مردمیّ و مردم کن

که هیچ حاصل ناید ز مردم‌آزاری

حکایتِ غمِ دل با تو من چرا گویم؟

تو خود ز حالِ من و دل فراغتی داری

به کارِ عشقِ تو در، هستم آن‌چنان بیدار

که کارِ من همه بی‌خوابی است و غمخواری

تو حالِ بنده چه دانی؟ که بگذرد شب‌ها

که نرگسِ تو نبیند به خواب، بیداری

ز آفتابِ فلک، پیشِ من عزیزتری

وگرچه دایم در پرده، سایه‌کرداری

مرا که آرزویِ آفتابِ خانگی است،

چه گَرد خیزد ازین آفتابِ بازاری؟

به زیرِ زلفِ تو منزل گرفت نیکویی

ز چشمِ مستِ تو پرهیز کرد هشیاری

شود سیاهیِ شب شُسته از رخِ عالَم

گر آبِ روی تو را اشکِ من کند یاری

ولی چه سود؟ که هر لحظه چرخ آموزد

ز عکسِ زلفتِ تو و بخت من سیه‌کاری

شمارهٔ ۱۴۶

بر آمد ز گلزار باد بهاری

بیاور می ارغوانی، چه داری؟

بر ما ز تقصیرهای گذشته

چه عذر پذیرفته تر از می آری؟

چمن از که اندوخت این پادشایی؟

صبا از که آموخت این ساز گاری؟

ز غنچه دهانی و صد گونه خنده

ز بلبل زبانی و صد گونه زاری

نسیم سبک دست بر افسر گل

بگاورسۀ زر کند خرده کاری

زهی شوخ نرگس که با عمر کوته

گذارد شب و روز در شاد خواری

بسوک شکوفه هوا هر زمانی

بپوشد ز ابر آب بفتی بخاری

ز بس لطف و دلداری غنچة گل

که می کرد بالاله از غمگساری

خجل گشت نرگس ز رویش ازینست

که سر بر نمی دارد از شرمساری

همی خواست سوسن که تا عذر خواهد

ولیکن زبانش نمی داد یاری

سر از خواب مستی کنون بر ندارد

هر آنکس مه دارد دل هوشیاری

من و سیم و یار و حریف موافق

کسی را که باشد ، زهی بختیاری

شمارهٔ ۱۴۷

زهی از روی تو گل شرمساری

بنفشه از سر زلف تو تاری

کشیده خطبت از عنبر هلالی

گرفته لعلت از باده عیاری

ز لشکرگاه خوبی بر نیامد

بدل بردن چو تو چابک سواری

بنا میزد!رخی داری و قدّی

چو بر سروی شکفته لاله زاری

سر زلفت چو عقد حسن گیرد

نیاید آفتاب اندر شماری

رخ و خطّت بچشم من چنانست

که بر گلبرگ از عنبر غباری

ز قدّ تو بمانده پای در گل

کجا سروی بود در جویباری

ز شرم روی تو هر روز خورشید

برآید سرخ همچون شرمساری

ز بهر بندگیّت ماه هر ماه

شود در گوس گردون گوشواری

چو تیغ و غمزة تو یار کردند

نماند زندگانی را قراری

همه لطفی سراسر، چشم بد دور

نباشد از تو خرّم تر نگاری

مرا در دولت وصل تو می رفت

باقبال تو خوش روزگاری

دل من شاد بود آخر که هر روز

بخدمت می رسیدم یک دوباری

فلک چون زلف تر بر من بشورید

چو رخسارت برونق کار و باری

مرا از خدمتت بگسست ایّام

همین صنعت کند ایّام آری

جهان را در جهان کام دل اینست

که می گردد جدا یاری ز یاری

پی هر تندیی آرد نشیبی

پی هر مستیی آرد خماری

بقصد جان من برخاست اکنون

سپاه حادثات از هر گناری

کنون تا تو بشادی باز گردی

من و درد دلی و انتظاری

چو ابروی تو پیوسته بلایی

چو زلفین تو در هم بسته کاری

نه جز وصل تو مارا هیچ درمان

نه جز یاد تو ما را غمگساری

خبر پرسان و آب از دیده ریزان

نشسته بر سر هر رهگذاری

منم کز مهربانی بر نتابم

بسمّ اسب تو اسیب خاری

بنامه گه گهی یاد آور از من

که نه ننگی ازین خیزد نه عاری

مکن یکبارگی ما را فراموش

که چون من بد نباشد دوستاری

اگر من زنده مانم خیره، ورنی

بود این گفته از من یادگاری

سلامت همرهت بادا همه راه

سعادت یار تو در هر دیاری

ز هر گامی که اسبت برگرفته

گشاده چشمه یی در مرغزاری

مرادت حاصل و باز آمدن زود

مبارک آمده هر اختیاری

شمارهٔ ۱۴۸

نرگسا! چیستت که پنداری

دوش برخاستی ز بیماری

نیست پیدا ز ناتوانی تو

حالت خواب تو ز بیداری

در خمار شبانه یی زیرا

جام داری و باده نگساری

چشم برره نهاده چون نگری

گر نه در انتظار دلداری؟

از خیار آتش ارتواند جست

تو بعینه از آن نمو داری

ز مردین شمع در زرین لگنی

لیک در حالت نگو ساری

با صبا از سرکرشمه و ناز

خیزد از اشک ابر آزاری

خاک پایی و از دماغ تهی

برشکسته کلاه جبّاری

اشک خیزد زچشم و چشم تو باز

خیزد از اشک ابر آزاری

باد در سر گرفته یی، رسدت

که جوانیّ و خوب وزر داری

شمارهٔ ۱۴۹

هر شبی با دلی و صد زاری

منم و آب چشم و بیداری

بنماندست آب بر جگرم

بس که چشمم کند گهرباری

دل تو از کجا و غم زکجا؟

تو چه دانی که چیست غمخواری؟

آنگه از حال من شوی آگاه

که چو من یک شبی بروز آری

گفتم جان بیار و عشوه ببر

چشم بد دور ازین کله داری

مردمی کن ، مجوی آزارم

که نه کاریست مردم آزاری

بار تو بر دلم خود بود

خشم خوشتر کنون بسر باری

من فراوان کشیده ام غم دل

لیک کم بوده ام بدین زاری

که نه صبر همی کند پشتی

که نه یارم همی دهد یاری

شمارهٔ ۱۵۰

بار دیگر ز که می آموزی

این که دلها بجفا می سوزی؟

می دری پرده و می سوزی دل

بر غمزه زکین اندوزی

طالعی بد بود آن شب که دلم

بتو دادم ز پی بهرورزی

تا زنی در دلم آتش بادب

ازده انگشت چراغ افروزی

خه خه، ای دلبر درّا دوزا

خوب می دّری و خوش می دوزی

اندکی لطف بیاموز آخر

خود همه جور و جفا آموزی

هر چه خط با رخ زیبای تو کرد

کینه از سینۀ من می توزی

این همه عشوةۀ تو دانم چیست

بی وفاییم همی آموزی

سر سالست، مرا از رخ تو

نظری رسم بود نوروزی

شمارهٔ ۱۵۱

گر بخواهی کشتنم یکبارگی

رحمتی آخر برین بیچارگی

عشق می بایست ما را، بس نبود

محنت تنهایی و آوارگی ؟

در فراقت جز غمم غموخواره نیست

وای آنکش غم کند غمخوارگی

می کنم نظّارۀ رویت ز دور

جز درودی نیست بر نظّارگی

کشتیم در انتظار بوسه یی

ای بکنیم گرم کرده بارگی

یابده بوسی و جانم زنده من

یا بکش تا وارهم یکبارگی

شمارهٔ ۱۵۲

منم امروز و یکی مطرب و جایی خالی

شیشه یی پر ز می و صحن سرایی خالی

خانه یی خرد، و لیکن چون نگارستانی

خوش و از زحمت هر خانه خدایی خالی

نرد و شطرنج بدست آید و در شیوۀ خویش

راستی نیست هم از برگ و نوایی خالی

خیز جانا و بیا تا سه بسه بنشینیم

که نباشند حریفان ز بلایی خالی

بوفا بر تو که تنها بخرامی زیراک

نبود روی رقیبان ز جفایی خالی

با تو در خلوت خواهم که کنم عشرت از آنک

بر ملاعیش نباشد زربایی خالی

مطرب، انصاف درین مجلس هم زحمت ماست

لیک هم خوش نبود از دف و نایی خالی

تا کنم بر رخ تو همچو صراحی ز شراب

مغز و اندیشه زهر رنج و عنایی خالی

به ادب می کنمت خدمت از آن سان که بود

حرکاتم همه از چون و چرایی خالی

دست مال سر زلف ار نکنم گه گاهی

بود از خدمت مالیدن پایی خالی

لیک اگر از سر مستی دهمت بوسه مرنج

فعل مستان نبود خود ز خطایی خالی

ور ببر در کشمت هست هم از جا بمرو

بهر این کار بکار آید جایی خالی

شمارهٔ ۱۵۳

ساقیا هین بیار ساغر می

تا تنم جان شود چو پیکر می

ماه رویا، چو مهر روشن کن

چشمم از گوهر منوّر می

مشک زلفا، چو ناف آهو کن

کامم از نکهت معطّر می

عمر و سیم و نشاط و جان و جهان

همه هیچند هیچ در بر می

آفرینش مسخّر خردست

خرد اندر جهان مسخّر می

عقل با جان چو آشناست چرا

کرد بیگانگی ز گوهر می؟

طبع می گر بود نشاط انگیز

چه عجب زنگی است ما در می

صد هزاران مصاف غم بدمی

بشکند ساغر دلاور می

گوشم از حلقۀ بریشم چنگ

با نوا کن چو بندگان بر می

ببرد آب روی کوثر و خلد

روی معشوق در برابر می

دل چو لاله پیاله باید ساخت

ظرف می گر کنیم در خور می

کفم از می تهی مدار چو کف

ورچه چون کف رویم درسر می

جوهری روشنست و بر کف ما

چون عرض بی درنگ اغر می

گر بجوهر عرض بود قایم

بعرض قایمست جوهر می

شمارهٔ ۱۵۴

ترسم آن نوش ز لب کم سخنی

در زبانها فتد به بی دهنی

زاهد ار بیند آن دو لعل چو می

ساتکینی کشد برو سه منی

رنگ و بوی از رخ و خطش گیرد

دیبۀ چین و نافه ختنی

ای که از چهره ماه بر فلکی

وی که از قدّ سرو در چمنی

با چنین چشم و روی و لب که تراست

با گل و نرگس و سمن بزنی

از رخ و غمزه خنجر و سپری

آفتابی تو یا گل و سمنی

چون خرامی بگاه آمد شد

فتنۀ صد هزار مرد و زنی

بی میانی، چرا کمر بندی

تا مرا در غلط همی فکنی

پشت مشک و بنفشه بشکتی

آخر این زلف برکه می شکنی؟

گرچه در زلف تست جای دلم

در میان دل غمین منی

تا بدانی که از لطافت و حسن

هم تو در بند زلف خویشتنی

شمارهٔ ۱۵۵

ماه رویا بسر خویش کنی

نیک باشد که بدی بیش کنی؟

چندم از هجر دل افگار کنی؟

چندم از غصه جگر ریش کنی؟

مکن ای جان که نه رسمی نیکست

که همه کام بداندیش کنی

هر کجا خون دلی باید ریخت

غمزۀ مست فرا پیش کنی

مردمی کن، که نباشد ضایع

هر چه با این دل درویش کنی

دل یک شهر بر آید از بند

گر اشارت بلب خویش کنی

شمارهٔ ۱۵۶

خه، شاد و کش آمدی کجایی؟

شرمت بادا ز بی وفایی

کو آن عهد و استواری ؟

کو آن همه مهر و آشنایی؟

خود هیچ ز حال ما نپرسی

یک لحظه بنزد ما نیایی

جان و سر تو که هم سر آید

آن محتشمیّ و این گدایی

ما را چو فقاع بسته کردی

تا کوزه ز دیگران گشایی

گفتی که ز من جفا نبینی

هر چند که بیشم آزمایی

تقصیر نمی کنی زه تو

تو خود نه ز مردم جفایی

ای غم ز تو من چه عذر خواهم؟

پیوسته تو در صداع مایی

وی وصل ترا چه بود باری

کز دور رخم نمی نمایی

ای دل تو عظیم تیره رویی

وی عقل تو سخت تیره رایی

ای اشک تو باری از میانه

بر خود زده یی دو روشنایی

شمارهٔ ۱۵۷

تا کیم انتظار فرمایی؟

وقت نامد که روی بنمایی؟

اگرم زنده باز خواهی دید

رنجه شو، بیشتر چه می پایی؟

عمر کوته ترست از آنکه تو نیز

در درازی وعده افزایی

از تو کی برخورم؟ که در وعده

سپری گشت عهد برنایی

نرسیدیم در تو و برسید

صبر بیچاره را شکیبایی

بسر راهت آورم هر شب

دیده را در وداع بینایی

روز من شب شود شب من روز

چون ببندی نقاب و بگشایی

بر رخ و چشم من خیال تو دوش

زرگری کرد و سیم پالایی

از عزیزی بعمر میمانی

زان برفتی و باز می نایی

شمارهٔ ۱۵۸

چنان خوب رویی بدان دلربایی

دریغت نیاید بهر کس نمایی؟

مرا مصلحت نیست، لیکن همان به

که در پرده باشی و بیرون نیایی

نه پیدا توانمت دیدن نه پنهان

بلایی دلم را، بلایی، بلایی

وفا را بعهد تو دشمن گرفتم

چو دیدم ترا فتنه بر بی وفایی

من آنروز از خویش بیگانه کشتم

که افتاد با تو مرا آشنایی

اگر نه امید وصال تو بودی

ز دیده برون مردمی روشنایی

نباشد ترا هیچ غم بی دل من

کسی دید خود عید بی روستایی؟

من و می از این بس که در دور حسنت

نیاید ز دلهای ما پارسایی

شمارهٔ ۱۵۹

آخر چه شد که راه جفا برگرفته‌ای

بی‌هیچ جرم سایه ز ما برگرفته‌ای؟

خود در طریق جور محابا نمی‌کنی

یکبارگی حجاب حیا برگرفته‌ای

مردی شمرده‌ای که دلم را شکسته‌ای

بستر عرق که کوه ز جا برگرفته‌ای

ما خود به دست غم بدو انگشت کشته‌ایم

تو هر زه تیغ غمزه چرا برگرفته‌ای؟

افکندیم به خاک ره آخر چرا؟ چه بود؟

نه خود ز خاک راه مرا برگرفته‌ای

ما دیده از خطای تو بر هم نهاده‌ایم

پس تو صواب ما به خطا برگرفته‌ای

ما دفع روزگار به نام تو می‌کنیم

تو خود دو مرده تیغ جفا برگرفته‌ای

بر دست خویش بوسه ده اکنون که کشتیم

کالحق سری بزرگ ز پا برگرفته‌ای

گویی که من ترا ام و خونم همی‌خوردی

ای ساده دل مرا ز کجا برگرفته‌ای؟

بر خود نوشته‌ای به همه عیب‌ها مرا

وانگه به خطّ خویش گوا برگرفته‌ای

با خاک ره برابرم از بهر آنکه تو

هستیّ و نیستیم برابر گرفته‌ای

باری بدانمی که چو بفکنده‌ای مرا

از روی اختیار کرا برگرفته‌ای

شمارهٔ ۱۶۰

بازم لباس صبر به صد پاره کرده‌ای

بازم ز کوی عافیت آواره کرده‌ای

ترسم خجل شوی اگرت آورم بروی

آن جورها که بر من بیچاره کرده‌ای

هرچ آسمان به خنجر مرّیخ می‌کند

تو در زمین به غمزهٔ خونخواره کرده‌ای

خود با دل تو لابۀ ما سودمند نیست

گویی به رغم ما دلی از خاره کرده‌ای

گویند رستخیز به هم برزند جهان

این بازیی ات خود که تو صدباره کرده‌ای

کو داد و داوری؟ که کنم بر تو من درست

تا بی‌سبب چرا دل من پاره کرده‌ای

گفتی که رایگان غم من می‌خوری نه بس

الحق تو این شگرفی همواره کرده‌ای

رباعیات

شمارهٔ ۱ : خصم که ز پس نیزه خورد روز وغا

شمارهٔ ۲ : گه زلف بنفشه برکند باد صبا

شمارهٔ ۳ : جایی که در بقا فرازست آنجا

شمارهٔ ۴ : جایی که نشان بی نشانست آنجا

شمارهٔ ۵ : در دست منت همیشه دامن بادا

شمارهٔ ۶ : شمعم که زمن هست اثر غم پیدا

شمارهٔ ۷ : گر بگشایم ز غصّه امشب لب را

شمارهٔ ۸ : روز آمد و بردوختم از دم لب را

شمارهٔ ۹ : بی یار، کسی که یار نداشت ترا

شمارهٔ ۱۰ : شادی خوانم بنام غمهای ترا

شمارهٔ ۱۱ : چون دید صبا میان بستان گل را

شمارهٔ ۱۲ : عید آمد و درد برقرارست مرا

شمارهٔ ۱۳ : زابشخور وصل بهره اشکست مرا

شمارهٔ ۱۴ : در تن غم تو بجای جانست مرا

شمارهٔ ۱۵ : نه یاری ازین دلگسلی هست مرا

شمارهٔ ۱۶ : زلف تو چنان بباد بر داد مرا

شمارهٔ ۱۷ : کرد این طمع خام تبه نام مرا

شمارهٔ ۱۸ : دل بر تو نهم رغم بد اندیشان را

شمارهٔ ۱۹ : آنها که فلک وفا نداد ایشان را

شمارهٔ ۲۰ : تیغ تو که بنده می‌کند شاهان را

شمارهٔ ۲۱ : ساقت که بآرزو پرستند او را

شمارهٔ ۲۲ : دردیست اجل که نیست درمان او را

شمارهٔ ۲۳ : هر کو بشناخت مستی و پستی را

شمارهٔ ۲۴ : می آمد و می رفت پیاله بر ما

شمارهٔ ۲۵ : گرچه خوش نیست حالت ناخوش ما

شمارهٔ ۲۶ : در باغ بین زگونه گون برگ و نوا

شمارهٔ ۲۷ : رشک آیدم ای دوست که با تو هر شب

شمارهٔ ۲۸ : داری ز پی چشم بد ای درّ خوشاب

شمارهٔ ۲۹ : ماییم نهاده سر بفرمان شراب

شمارهٔ ۳۰ : چشم تو همی داشت دلم را بعذاب

شمارهٔ ۳۱ : چون مردمک دیده ام ای در خوشاب

شمارهٔ ۳۲ : گفتم که مرا وصل تو نفزاید آب

شمارهٔ ۳۳ : وقتست که پر زچین شود طرّۀ آب

شمارهٔ ۳۴ : کام همه ناله و خروشست امشب

شمارهٔ ۳۵ : هستم ز وصال دوست دلشاد امشب

شمارهٔ ۳۶ : ای دل چو رسید روز اومید بشب

شمارهٔ ۳۷ : شاها همه کار تو زهم طرفه ترست

شمارهٔ ۳۸ : بر لاله ز عارض تو هر دم ز نخست

شمارهٔ ۳۹ : آزرده چو شد ز زخم نشتر دستت

شمارهٔ ۴۰ : گر خسته دل مرا بر آری حاجت

شمارهٔ ۴۱ : از بس که تنم ز آتش دل بگداخت

شمارهٔ ۴۲ : آن دل که بر اتش غمت صد ره سوخت

شمارهٔ ۴۳ : شاها چوبداد داد هر کس دادت

شمارهٔ ۴۴ : خواهی که هنروران نکودارندت

شمارهٔ ۴۵ : دربند کسی باش که یاری کندت

شمارهٔ ۴۶ : روزی گیرم میان تو چون کمرت

شمارهٔ ۴۷ : گیرم بنقاب در کشی رخسارت

شمارهٔ ۴۸ : از بس که کنم شام و سحر در کارت

شمارهٔ ۴۹ : باور نکنی که از من عشوه پرست

شمارهٔ ۵۰ : ای عزم تو بر شکستن عهد درست

شمارهٔ ۵۱ : دی توبت من ز آستین برزد دست

شمارهٔ ۵۲ : غمگین دل من که شادمان از غم تست

شمارهٔ ۵۳ : ترکم سوی آماجگه آمد سرمست

شمارهٔ ۵۴ : این ساغر می که بر کف دست من است

شمارهٔ ۵۵ : عید آمد و ساز پارسایی بشکست

شمارهٔ ۵۶ : تا هست ترا چراغ دانش در دست

شمارهٔ ۵۷ : چون دید بگاه رفتن از عزم درست

شمارهٔ ۵۸ : فرزند ترا اگر بکوهست نشست

شمارهٔ ۵۹ : ای ترک حصاری همه چیزت بنواست

شمارهٔ ۶۰ : یک روز شبی چو شمع برخواهم خاست

شمارهٔ ۶۱ : ای دل اگرت بوصل دلدار هواست

شمارهٔ ۶۲ : تا دل بهوا جویی مهرت برخاست

شمارهٔ ۶۳ : در چاه ز نخدانت دل ما بنواست

شمارهٔ ۶۴ : چون ساغر می راز نهانم پیداست

شمارهٔ ۶۵ : اقطاع طرب در نظر ساغر ماست

شمارهٔ ۶۶ : از هر چه بدو میل دل غافل ماست

شمارهٔ ۶۷ : زلف سیهت که آشیان دل ماست

شمارهٔ ۶۸ : ای هست وزنیست برتر اندیشۀ ماست

شمارهٔ ۶۹ : آتش که بطبع جان کداز آمده است

شمارهٔ ۷۰ : امروز مرا ز چشم بارندگی است

شمارهٔ ۷۱ : هر لحظه دل اندر هوسی نتوان بست

شمارهٔ ۷۲ : رنگ رخ زر ز سکّۀ دولت تست

شمارهٔ ۷۳ : زلف تو که در سیه گری چا کرتست

شمارهٔ ۷۴ : چشم تو که بیماری او ننهفتست

شمارهٔ ۷۵ : از روی تو زلف پاره یی بگرفتست

شمارهٔ ۷۶ : ای آنکه زمانه کمترین بندۀ تست

شمارهٔ ۷۷ - فاجابه : خورشید غلام رای رخشندهٔ تست

شمارهٔ ۷۸ : خون خوارۀ مهربان غمزه تست

شمارهٔ ۷۹ : چون تیغ زند اجل سپرها هیچست

شمارهٔ ۸۰ : اشکم که ز خون این دل ناشادست

شمارهٔ ۸۱ : آتش که همه دلی ازو ناشادست

شمارهٔ ۸۲ : گر مهرۀ ما از تو جدا افتادست

شمارهٔ ۸۳ : آن غنچۀ گل نگر چه چست افتادست

شمارهٔ ۸۴ : در پای تو دل گرچه زبون افتادست

شمارهٔ ۸۵ : هر کجا که ز مهرت نظری افتادست

شمارهٔ ۸۶ : گر افتدم آن ماه شبی مست بدست

شمارهٔ ۸۷ : عشق تو ز لطفها که با ما کردست

شمارهٔ ۸۸ : اشکم که ز خون چو دردی شیره شدست

شمارهٔ ۸۹ : هر کجا که دلی هست ز غم فرسودست

شمارهٔ ۹۰ : در عمر مرا با تو شبی خوش بودست

شمارهٔ ۹۱ : گر لاله بهجران تو خوشدل بودست

شمارهٔ ۹۲ : از حلقۀ گوش تو دلم را خبرست

شمارهٔ ۹۳ : در بند جهان کسی که او بیشترست

شمارهٔ ۹۴ : تا تنگ دلم جای تو خوش پسرست

شمارهٔ ۹۵ : تا تنگ دلم جای چو تو خوش پسرست

شمارهٔ ۹۶ : تیغ تو که همچو مرگ مردم خوارست

شمارهٔ ۹۷ : گفتم که مرا بر تو ببوسی نازست

شمارهٔ ۹۸ : اندیشۀ تو چو در دل ما بنشست

شمارهٔ ۹۹ : این اشک که مونس من غمناکست

شمارهٔ ۱۰۰ : زلف که هزار عهد محکم بشکست

شمارهٔ ۱۰۱ : دی گفت مرا اسب در آنت چه شکست

شمارهٔ ۱۰۲ : بی مرگی اگر چه آشنایی مرگست

شمارهٔ ۱۰۳ : از عشق دهانت دل مسکین تنگست

شمارهٔ ۱۰۴ : هر چند که روی لاله بس دلگسلست

شمارهٔ ۱۰۵ : غمهای فراخ من نه در خورد دلست

شمارهٔ ۱۰۶ : بی روی تو شادی همه در درد دلست

شمارهٔ ۱۰۷ : در حضرت عشق هر که او مقبولست

شمارهٔ ۱۰۸ : دلدار مرا ز هر چه خوشتر چشمست

شمارهٔ ۱۰۹ : شمعم من اگر چه ز آتشم رنج تنست

شمارهٔ ۱۱۰ : تیغ تو که لب تا لب او دندانست

شمارهٔ ۱۱۱ : از بس که رخ لاله خوش و خندانست

شمارهٔ ۱۱۲ : وقتی که درو راحت درویشانست

شمارهٔ ۱۱۳ : آن بت که سوی دهانش رهبر سخنست

شمارهٔ ۱۱۴ : شیرین دهنت که تنگنای سخنست

شمارهٔ ۱۱۵ : شادیّ زمانه عاشق طبع منست

شمارهٔ ۱۱۶ : درد تو دوای دل وارون منست

شمارهٔ ۱۱۷ : این خشک گیا که زرد چون روی منست

شمارهٔ ۱۱۸ : گر شرح دهم که بی تو کارم چونست

شمارهٔ ۱۱۹ - و قال ایضاً فی حالة قتله : دل خون شد و شرط جان گدازی نیست

شمارهٔ ۱۲۰ : گازر بچه را سپید کاری آهوست

شمارهٔ ۱۲۱ : تیغ تو که مرگ جرعة ساغر اوست

شمارهٔ ۱۲۲ : می ده که دل ریش مرا مرهم اوست

شمارهٔ ۱۲۳ : بی عیش و طرب دمی چو برنارد دوست

شمارهٔ ۱۲۴ : برخاک درت بخت مرا بخوابگهست

شمارهٔ ۱۲۵ : بشنو سخن باد که چون دلخواهست

شمارهٔ ۱۲۶ : از چرخ کهن محنت و دردم تازه ست

شمارهٔ ۱۲۷ : گفتند دل تو الز خرد بیگانه ست

شمارهٔ ۱۲۸ : گفتم: ز تو خوبتر درین شهر بسیست

شمارهٔ ۱۲۹ : دی گفت ندیدمت درین روزی بیست

شمارهٔ ۱۳۰ : گرچه دل من چو شمع آتش خایست

شمارهٔ ۱۳۱ : در خدمت تو گر تن من برپایست

شمارهٔ ۱۳۲ : بس که بشب مرا خروش و زاریست

شمارهٔ ۱۳۳ : تا ظن نبری که در نکوئیت شکیست

شمارهٔ ۱۳۴ : شاها ز غمت زمانه چون دلتنگیست

شمارهٔ ۱۳۵ : گر در دهن تو از فراخی سخنیست

شمارهٔ ۱۳۶ : در آرزوی روی چو روزت شب نیست

شمارهٔ ۱۳۷ : یک ذره هوای من مسکینت نیست

شمارهٔ ۱۳۸ : با روی تو این دیدۀ پرنم بدنیست

شمارهٔ ۱۳۹ : آن دل که بجز سوی غمت رهبر نیست

شمارهٔ ۱۴۰ : بی روی تو غمگسار من جز غم نیست

شمارهٔ ۱۴۱ : امشب که نشان روز در عالم نیست

شمارهٔ ۱۴۲ : در روی زمین هیچ کست دشمن نیست

شمارهٔ ۱۴۳ : امشب که فراق را گذر بر من نیست

شمارهٔ ۱۴۴ : ای دل چو ترا ذوق لب جانان نیست

شمارهٔ ۱۴۵ : خون باد دل ارشاد بپیوند تو نیست

شمارهٔ ۱۴۶ : گل خواست که چون رخش نکو باشد و نیست

شمارهٔ ۱۴۷ : کس را ز غم تو با طرب کاری نیست

شمارهٔ ۱۴۸ : چشم تو که کار او بازی نیست

شمارهٔ ۱۴۹ : زین بیش گرم چه رای خاموشی نیست

شمارهٔ ۱۵۰ : امشب که بجز یار مرا ساقی نیست

شمارهٔ ۱۵۱ : احدات زمانه را چوپایانی نیست

شمارهٔ ۱۵۲ : همچو نفس تو عمر فرسایی نیست

شمارهٔ ۱۵۳ : ای در حق من وصل ترارایی ست

شمارهٔ ۱۵۴ : بلبل نالان ز شاخ چون دلشده‌ای‌ست

شمارهٔ ۱۵۵ : تیمار من پشت دوته باید داشت

شمارهٔ ۱۵۶ : آنکس که چو شمع آتش اندر جان داشت

شمارهٔ ۱۵۷ : آمد بر من چو بر کفم زر پنداشت

شمارهٔ ۱۵۸ : فصّاد چو بررگ تو نشتر بگماشت

شمارهٔ ۱۵۹ : نقّاش که آن صورت زیبا بنگاشت

شمارهٔ ۱۶۰ : غافل بودم که یار بر ما بگذشت

شمارهٔ ۱۶۱ : از بحر کف تو چون برامد تیغت

شمارهٔ ۱۶۲ : تیغ تو که مغز شهریاران بشکافت

شمارهٔ ۱۶۳ : چون بلبل مست راه در بستان یافت

شمارهٔ ۱۶۴ : امشب ز غمت میان خون خواهم خفت

شمارهٔ ۱۶۵ : بس کس که زجور خلق دل ریش برفت

شمارهٔ ۱۶۶ : مویی که ز فرق آن دلارای برفت

شمارهٔ ۱۶۷ : روی تو بدید عقل را رای برفت

شمارهٔ ۱۶۸ : اطراف چمن لالۀ دلکش بگرفت

شمارهٔ ۱۶۹ : دیشب هوس دل غمینم بگرفت

شمارهٔ ۱۷۰ : وقت سحرش چو عزم رفتن بگرفت

شمارهٔ ۱۷۱ : آن بت که جهان بغمزۀ مست گرفت

شمارهٔ ۱۷۲ : گرچه کرمت ز من عنان باز گرفت

شمارهٔ ۱۷۳ : یارآمد و دست من آشفته گرفت

شمارهٔ ۱۷۴ : دل باز حدیث شادی افسانه گرفت

شمارهٔ ۱۷۵ : دل را هوس زلف دلارای گرفت

شمارهٔ ۱۷۶ : راز تو بنزد این و آن نتوان گفت

شمارهٔ ۱۷۷ : در کوی وفا چو بی درنگیست دلت

شمارهٔ ۱۷۸ : ای جان و جهانرا مدد از لطف و دمت

شمارهٔ ۱۷۹ : ای جان جهان را مدد از لطف دمت

شمارهٔ ۱۸۰ : در حیله گری هزار رنگ آورمت

شمارهٔ ۱۸۱ : با آنکه زیان شدست یکسر قلمت

شمارهٔ ۱۸۲ : از لطف نمی شود مصور دهنت

شمارهٔ ۱۸۳ : من دوش دلی ز دستکار دهنت

شمارهٔ ۱۸۴ : تا من نکنم چو گل پر از زر دهنت

شمارهٔ ۱۸۵ : یک شب خواهم خراب و ناپروایت

شمارهٔ ۱۸۶ : در حسن ندارد گل صد پر پایت

شمارهٔ ۱۸۷ : ای قبله گه ملک خم ابرویت

شمارهٔ ۱۸۸ : بشنو زمن ای قبلۀ جانم رویت

شمارهٔ ۱۸۹ : تا گشت عتاب و جنگ با ماش فراخ

شمارهٔ ۱۹۰ : شد راحت آن روی دلارای فراخ

شمارهٔ ۱۹۱ : گردون که همه گرد جفا می گردد

شمارهٔ ۱۹۲ : آن باده که چشم عیش روشن دارد

شمارهٔ ۱۹۳ : دریاب گرت دست رسی خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۴ : بلبل بسپیده دم همی زد فریاد

شمارهٔ ۱۹۵ : دمی می رفتم مست و کش و خرّم و شاد

شمارهٔ ۱۹۶ : وقتی که بتم گره بر آن زلف نهاد

شمارهٔ ۱۹۷ : از بس که سوی چمن برد بوی تو باد

شمارهٔ ۱۹۸ : پیوسته مرا چون تو بتی در بر باد

شمارهٔ ۱۹۹ : ای داده مرا جان و جوانی بر باد

شمارهٔ ۲۰۰ : خورشید غلام آن رخ مه وش باد

شمارهٔ ۲۰۱ : کس چون تو اسیر ریش بسیار مباد

شمارهٔ ۲۰۲ : .... عشق تو فیروز مباد

شمارهٔ ۲۰۳ : بی روی توام صبر و دل و هوش مباد

شمارهٔ ۲۰۴ : پیوسته کمان دولتت بر زه باد

شمارهٔ ۲۰۵ : جام طربم زناگه از دست افتاد

شمارهٔ ۲۰۶ : گل گرچه بطبع خوب و دمساز افتاد

شمارهٔ ۲۰۷ : دل چون ز جهان عیش یکسو افتاد

شمارهٔ ۲۰۸ : آن دل که بکام دل بدخواه افتاد

شمارهٔ ۲۰۹ : ایّام جز از عشوۀ بسیار نداد

شمارهٔ ۲۱۰ : یک روز فلک کار مرا ساز نداد

شمارهٔ ۲۱۱ : ساقی بر من چو جام روشن بنهاد

شمارهٔ ۲۱۲ : ذوقیست لب ترا که جان دریابد

شمارهٔ ۲۱۳ : بی روی تو جز بخت نگون کی خسبد؟

شمارهٔ ۲۱۴ : در بزم ملک زهره نواگر زیبد

شمارهٔ ۲۱۵ : چون آه دمادمم افتد

شمارهٔ ۲۱۶ : زلفت که زروی باز پس می افتد

شمارهٔ ۲۱۷ : عکس رخ تو چون بر فلک می افتد

شمارهٔ ۲۱۸ : چون غنچۀ گل در تک و پو می افتد

شمارهٔ ۲۱۹ : زلفت همه بر لالۀ تر می غلتند

شمارهٔ ۲۲۰ : اشکم ز تو در خون جگر می غلتد

شمارهٔ ۲۲۱ : کی بی تو مرا چو غنچه دل خوش گردد؟

شمارهٔ ۲۲۲ : از عکس لبت دیده بدخشان گردد

شمارهٔ ۲۲۳ : جایی که مل لعل پیاپی گردد

شمارهٔ ۲۲۴ : چون کار زمانه بر گذر می‌گردد

شمارهٔ ۲۲۵ : مشک تو نقاب ارغوان می گردد

شمارهٔ ۲۲۶ : گل راز طرب همه دهان می خندد

شمارهٔ ۲۲۷ : گل در مه روزه همچنان می خندد

شمارهٔ ۲۲۸ : چون دید بر آورده غم از جانم گرد

شمارهٔ ۲۲۹ : دوش آن دل خون گشتۀ محنت پرورد

شمارهٔ ۲۳۰ : هر کس که در آن قامت موزون نگرد

شمارهٔ ۲۳۱ : آن لاله نگر چو ساغری آمده خرد

شمارهٔ ۲۳۲ : زین سر که زبان دور باشت دارد

شمارهٔ ۲۳۳ : بر من چو لبت ببوسه شکّر بارد

شمارهٔ ۲۳۴ : آیین ستمگری که عالم دراد

شمارهٔ ۲۳۵ : زلف تو از آن باد که در سر دارد

شمارهٔ ۲۳۶ : خون گشته دلم با تو چنان خو داد

شمارهٔ ۲۳۷ : زلف تو که خون خلق ازو می بارد

شمارهٔ ۲۳۸ : گر حلقۀ زلف تو کسی زبشمارد

شمارهٔ ۲۳۹ : آن ماه که چرخ بر رخش مهر آرد

شمارهٔ ۲۴۰ : اشکیم ز اندازه برون می بارد

شمارهٔ ۲۴۱ : ... که طاقت فراقت دارد ؟

شمارهٔ ۲۴۲ : نرگس که دلش هوای ساغر دارد

شمارهٔ ۲۴۳ : دل گرچه امید وصل کمتر دارد

شمارهٔ ۲۴۴ : امروز ملالی بکمالم دارد

شمارهٔ ۲۴۵ : آن شاخ سمن که روی خندان دراد

شمارهٔ ۲۴۶ : لعل تو ز لطف صورت جان دارد

شمارهٔ ۲۴۷ : شاخ ارز شکوفه شکل پروین دارد

شمارهٔ ۲۴۸ : گر دیدۀ نرگس نه سبل می دارد

شمارهٔ ۲۴۹ : شب گرچه ز روشنی جدایی دارد

شمارهٔ ۲۵۰ : هر سال شکوفه سیم چندان بارد

شمارهٔ ۲۵۱ : گفتم که چو مست شد مرا ناز آرد

شمارهٔ ۲۵۲ : چون رنگ رخ تو گل ببازار آرد

شمارهٔ ۲۵۳ : عشق تو گرم چه غم فراوان آرد

شمارهٔ ۲۵۴ : زلفت که دلم را بفغان می آرد

شمارهٔ ۲۵۵ : مهر تو نشان آب و گل می ببرد

شمارهٔ ۲۵۶ : نام تو مرا چو بر زبان می گذرد

شمارهٔ ۲۵۷ : می پنبۀ عقل هرزه گو داند کرد

شمارهٔ ۲۵۸ : دیوان بگناه تو سفید باید کرد

شمارهٔ ۲۵۹ : با غنچه صبا چو دست اندر کش کرد

شمارهٔ ۲۶۰ : چشم تو اگر نظر بغمخواران کرد

شمارهٔ ۲۶۱ : بی روی تو صبر ازین فزون نتوان کرد

شمارهٔ ۲۶۲ : دل خوی فراقفای غم خوردن کرد

شمارهٔ ۲۶۳ : یارم ز جفا هیچ رها کرد؟ نکرد

شمارهٔ ۲۶۴ : امسال بهار رسم دیگر گون کرد

شمارهٔ ۲۶۵ : تا این دل محنت زده آهنگ تو کرد

شمارهٔ ۲۶۶ : با من سر زلفش ار پریشانی کرد

شمارهٔ ۲۶۷ : آن غنچۀ گل که طبع خرّم آورد

شمارهٔ ۲۶۸ : خون دل من بتم بصد ناز خورد

شمارهٔ ۲۶۹ : غمگین دل من غم همه عالم خورد

شمارهٔ ۲۷۰ : گردون چو غم زشت و نکومی نخورد

شمارهٔ ۲۷۱ : دل را زرخ خوب تو می نگزیرد

شمارهٔ ۲۷۲ : چون دست افق گلوی پروین گیرد

شمارهٔ ۲۷۳ : نه عقل ز کار من شماری گیرد

شمارهٔ ۲۷۴ : عاشق که بیاد روی دلبر میرد

شمارهٔ ۲۷۵ : هر لحظه فلک بهانه‌ای آغازد

شمارهٔ ۲۷۶ : شاید که دلم بمن نمی پردازد

شمارهٔ ۲۷۷ : شمعم که چو باد هوسم بر سر زد

شمارهٔ ۲۷۸ : آن ماه و شی که طعنه اندر خور زد

شمارهٔ ۲۷۹ : از دست بشد دلی که صد جان ارزد

شمارهٔ ۲۸۰ : بر سوز دل من دل آتش سوزد

شمارهٔ ۲۸۱ : گفتی که دلت چند پیاپی سوزد

شمارهٔ ۲۸۲ : پیوسته دلم ز خرّمی پرهیزد

شمارهٔ ۲۸۳ : باز این چشمم چه فتنه می انگیزد

شمارهٔ ۲۸۴ : شمعم که چو غم بقصد من برخیزد

شمارهٔ ۲۸۵ : مشکین خطی از بعب تو بر می خیزد

شمارهٔ ۲۸۶ : تا با لب تو لبم هم دآواز نشد

شمارهٔ ۲۸۷ : گل خواست که چون روی تو زیبا باشد

شمارهٔ ۲۸۸ : آن را که چو تو نگار در خور باشد

شمارهٔ ۲۸۹ : ساقی که بلطف سمن تر باشد

شمارهٔ ۲۹۰ : گر قامت بنده زین بخم تر باشد

شمارهٔ ۲۹۱ : لعل لب او که درج گوهر باشد

شمارهٔ ۲۹۲ : آن می که ز خون دختر رز باشد

شمارهٔ ۲۹۳ : آنرا که دل از غمی مشوّش باشد

شمارهٔ ۲۹۴ : یاد تو کند کسی که خامش باشد

شمارهٔ ۲۹۵ : آن کو بسلامی ز تو قانع باشد

شمارهٔ ۲۹۶ : چون در تو نه فضل و نه تفضل باشد

شمارهٔ ۲۹۷ : شمعم که غذای چشمم از نم باشد

شمارهٔ ۲۹۸ : بسیار بدیدم و چو تو کم باشد

شمارهٔ ۲۹۹ : چون چنگ تو تارگیم در تن باشد

شمارهٔ ۳۰۰ : پیوسته ترا حال پریشان باشد

شمارهٔ ۳۰۱ : نالیدن بلبل ار چه موزون باشد

شمارهٔ ۳۰۲ : عشق تو مرا جان و روان می‌بخشد

شمارهٔ ۳۰۳ : عمر تو درین هوس هبا خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۴ : دل در پی دلبر بسفر خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۵ : از رای تو کارها نکو خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۶ : چون موم بدست غم زبون باید شد

شمارهٔ ۳۰۷ : آلوده مشو که پاک می باید شد

شمارهٔ ۳۰۸ : عمر تو که بر خیره چنان ضایع شد

شمارهٔ ۳۰۹ : گه شانه زبان در خم گیسوت کشد

شمارهٔ ۳۱۰ : آن شمع دراز قد که جز سر نکشد

شمارهٔ ۳۱۱ : زلف تو دلم برد و بقصد جان شد

شمارهٔ ۳۱۲ : با ذوق لب تو باده گر می کوشد

شمارهٔ ۳۱۳ : روی تو نقاب همچنان می پوشد

شمارهٔ ۳۱۴ : سودای تو در چشم خرد ناخنه شد

شمارهٔ ۳۱۵ : سحر بنفشه موی اگر بشکافد

شمارهٔ ۳۱۶ : رفت آنکه ز چشم اشک چو لولو بچکد

شمارهٔ ۳۱۷ : بیداد جهان بسر نخواهد آمد

شمارهٔ ۳۱۸ : خصم تو که سر تیز تر از تیر آمد

شمارهٔ ۳۱۹ : در زرم چوکس تو بآواز آمد

شمارهٔ ۳۲۰ : بر یاد تو جان من چو دمساز آمد

شمارهٔ ۳۲۱ : انگام سحر باد صبا می آمد

شمارهٔ ۳۲۲ : هر گوهر معنی که دلم کرد پسند

شمارهٔ ۳۲۳ : گفتی که بگو حال دل غم پیوند

شمارهٔ ۳۲۴ : دیدی که دگر بی رخ آن سرو بلند

شمارهٔ ۳۲۵ : ای باد صبا ، بخاک پایت سوگند

شمارهٔ ۳۲۶ : یارم چو سوار سوی میدان راند

شمارهٔ ۳۲۷ : ایّام بر آنست که تا بتواند

شمارهٔ ۳۲۸ : پروانۀ تو عمید اصلاً بنخواند

شمارهٔ ۳۲۹ : بستان دلم،ارنه غم زمن بستاند

شمارهٔ ۳۳۰ : لعل تو طریق مهربانی داند

شمارهٔ ۳۳۱ : با عشق تو خوشدلی در ایّام نماند

شمارهٔ ۳۳۲ : اکنون که ز خوشدلی در ایّام نماند

شمارهٔ ۳۳۳ : اهل طبرستان همه چون فاخته اند

شمارهٔ ۳۳۴ : چشم و دل من زبس که پر غم شده اند

شمارهٔ ۳۳۵ : زر رشتۀ خور زتاب شب بگسستند

شمارهٔ ۳۳۶ : نام کف تو چو پیش دشمن بردند

شمارهٔ ۳۳۷ : از جور که بر سرو بلندت مردند

شمارهٔ ۳۳۸ : صاحبنظران چو شمع در بر گیرند

شمارهٔ ۳۳۹ : اقبال تو با سپهر و اختر بزند

شمارهٔ ۳۴۰ : چون کالبدم ز روح وا پردازند

شمارهٔ ۳۴۱ : چوگان زلفان که سوی میدان یازند

شمارهٔ ۳۴۲ : با چشم تو باد چشم عبهر بکند

شمارهٔ ۳۴۳ : وقتست که باز بلبل آشوب کند

شمارهٔ ۳۴۴ : وقتست که بلبل بگل آواز کند

شمارهٔ ۳۴۵ : وقتی که صبا طرّۀ سنبل شکند

شمارهٔ ۳۴۶ : قلب صف عقل عقربی می شکند

شمارهٔ ۳۴۷ : هر کو سر و زر بیار تسلیم کند

شمارهٔ ۳۴۸ : با آنکه دلم ز وصل خرم نکند

شمارهٔ ۳۴۹ : پیوسته دلم میل بسوی تو کند

شمارهٔ ۳۵۰ : شاید که دلم میل بسوی تو کند

شمارهٔ ۳۵۱ : در کار جهان کسی که اندیشه کند

شمارهٔ ۳۵۲ : بر یاد قدت دل رهی ناله کند

شمارهٔ ۳۵۳ : هر چند ز نرگس صفت چشم کنند

شمارهٔ ۳۵۴ : آنها که مرا بعشوه مغرور کنند

شمارهٔ ۳۵۵ : وقتست که گلها بنیایند و روند

شمارهٔ ۳۵۶ : این قوم بجز غصه و دردت ندهد

شمارهٔ ۳۵۷ : هر کس که رخ و قد نگارم بیند

شمارهٔ ۳۵۸ : آنان که طریق علم می پیمایند

شمارهٔ ۳۵۹ : دیده ز فراق تو زیان می بیند

شمارهٔ ۳۶۰ : عشّاق نه از غم جوانی گریند

شمارهٔ ۳۶۱ : گفتم که ترا ماه زمین می گویند

شمارهٔ ۳۶۲ : راز من و تو چو هر کسی می گویند

شمارهٔ ۳۶۳ : گر زانکه ترا غم دلی روی نمود

شمارهٔ ۳۶۴ : روزی دل من ز جست و جویی ناسود

شمارهٔ ۳۶۵ : گل چو ز صبا حدیث رویت بشنود

شمارهٔ ۳۶۶ : روزی لبم از رخ تو بوسی بر بود

شمارهٔ ۳۶۷ : انگشت گزان چو دیدمش خشم آلود

شمارهٔ ۳۶۸ : ای دل اگرت چه دیده بس رنج نمود

شمارهٔ ۳۶۹ : تیغ تو گیاهیست که مردم درود

شمارهٔ ۳۷۰ : از بهر چه لاله بر سر کرد بود

شمارهٔ ۳۷۱ : خورشید اگر چه در جهان فرو برد

شمارهٔ ۳۷۲ : وقتی که مرا می طرب در سر بود

شمارهٔ ۳۷۳ : آسوده تنی کز تو بتیمار بود

شمارهٔ ۳۷۴ : صدرا تو مکن غمز که آن غدر بود

شمارهٔ ۳۷۵ : جایی که فراق آن دلفروز بود

شمارهٔ ۳۷۶ : خاک طبرستان ز طرب دلکش بود

شمارهٔ ۳۷۷ : چون روی ترا آیینه در پیش بود

شمارهٔ ۳۷۸ : مهرت ز ستم همیشه در میغ بود

شمارهٔ ۳۷۹ : معشوقه چو شاهد و باندام بود

شمارهٔ ۳۸۰ : آنرا که بمردمی اشارت نبود

شمارهٔ ۳۸۱ : زلف تو اگر جعد بغایت نبود

شمارهٔ ۳۸۲ : از خواجه مرا اگر نوازش نبود

شمارهٔ ۳۸۳ : پیش از توغم در نهان من بود

شمارهٔ ۳۸۴ : دی اسب مرا گفت که نیکو نبود

شمارهٔ ۳۸۵ - و قال ایضاً فی مرثیة ابنه لماهلک بالغرق

شمارهٔ ۳۸۶ : آن شد که مرا دل و توانایی بود

شمارهٔ ۳۸۷ : جایی که چنان صید ز دامی برود

شمارهٔ ۳۸۸ : وقتست که گل تاج سر انگشت شود

شمارهٔ ۳۸۹ : چون باد اجل هم نفس مرد شود

شمارهٔ ۳۹۰ : چون نرگس نیم خفته بیدار شود

شمارهٔ ۳۹۱ : زین باقی عمر کام حاصل نشود

شمارهٔ ۳۹۲ : گر باد در آن طرّة دلخواه شود

شمارهٔ ۳۹۳ : گر سوز توام یک نفس آهسته شود

شمارهٔ ۳۹۴ : هرگونه زراه صدق گویند شود

شمارهٔ ۳۹۵ : وقتست که گل حریف پیمانه شود

شمارهٔ ۳۹۶ : تا لعل لبت چو غنچه در خنده فزود

شمارهٔ ۳۹۷ : چشمت که همیشه چشم من تر خواهد

شمارهٔ ۳۹۸ : هر سوخته کو شادی عالم خواهد

شمارهٔ ۳۹۹ : دل باز مرا خوار و خجل می خواهد

شمارهٔ ۴۰۰ : چون از دلم حکایتی ساز نهد

شمارهٔ ۴۰۱ : شاها کرمت ز قاف تا قاف رسید

شمارهٔ ۴۰۲ : چون کیسۀ غنچه را صبا پر زردید

شمارهٔ ۴۰۳ : گفتی دودلی تو ، از تو کاری ناید

شمارهٔ ۴۰۴ : باغ از گل و لاله ار چه می آراید

شمارهٔ ۴۰۵ : این مردم چشم من همی نا ساید

شمارهٔ ۴۰۶ : آنرا که بدت زلف دلکش باید

شمارهٔ ۴۰۷ : هرچند فضول عیش کم می‌باید

شمارهٔ ۴۰۸ : گل را همه ساز و رنگ و بومی باید

شمارهٔ ۴۰۹ : می خوارگی اندر مه دی می باید

شمارهٔ ۴۱۰ : آنرا که ز ملک آب و جاهی باید

شمارهٔ ۴۱۱ : هر سال که غنچه را قبا تنگ آید

شمارهٔ ۴۱۲ : جانرا غم تو هیچ خوشتر ناید

شمارهٔ ۴۱۳ : بی یاد تو از من نفسی برناید

شمارهٔ ۴۱۴ : نه از دل کس بوی طرب می‌آید

شمارهٔ ۴۱۵ : شمعم که سرم آفت تن می آید

شمارهٔ ۴۱۶ : هر بد که زگردش زمن می آید

شمارهٔ ۴۱۷ : چشمم جو بران روی نکو می آید

شمارهٔ ۴۱۸ : چون یادم از آن روی نکو می آید

شمارهٔ ۴۱۹ : دی گفت صبا که گل بنزدیک رسید

شمارهٔ ۴۲۰ : چشم ز میان تو نشان هیچ ندید

شمارهٔ ۴۲۱ : می نتوانم اشک فراوان بارید

شمارهٔ ۴۲۲ : گر تیغ سر انگشت تو صد را ببرید

شمارهٔ ۴۲۳ : کو دیده که تا بر وطن خود گرید

شمارهٔ ۴۲۴ : بیداری چشم و خواب بختم نگرید

شمارهٔ ۴۲۵ : هنگام صبوحست حریفان خیزید

شمارهٔ ۴۲۶ : چون زلف ترا کار ببالا برسید

شمارهٔ ۴۲۷ : لطف تو بآشنا و بیگانه رسید

شمارهٔ ۴۲۸ : آنان که زوصلشان دلم می بالید

شمارهٔ ۴۲۹ : ای وصل تو بر تراز تمنای امید

شمارهٔ ۴۳۰ : گر در همه عمر خویش فرصت جوید

شمارهٔ ۴۳۱ : خصمت که ره قضای بد می جوید

شمارهٔ ۴۳۲ : ماییم چو خر گه همه بر بسته کمر

شمارهٔ ۴۳۳ : مانند دو چشمیم من و آن دلبر

شمارهٔ ۴۳۴ : تا ز رنکنی از دهن کیسه بدر

شمارهٔ ۴۳۵ : تا کرد مرا دیده بروی تو نظر

شمارهٔ ۴۳۶ : در طبع تو ناکسی و در دست تو زر

شمارهٔ ۴۳۷ : تا شاخ شکوفه سیم خود کرد نثار

شمارهٔ ۴۳۸ : بستند گرو با نفس مشک تتار

شمارهٔ ۴۳۹ : در کار سخن رنج کشیدم بسیار

شمارهٔ ۴۴۰ : تا هست گل سعادت ای دوست ببار

شمارهٔ ۴۴۱ : ای فتنه شده ززلف پستت بیدار

شمارهٔ ۴۴۲ : ای دل سخن زلف مشوّش بگذار

شمارهٔ ۴۴۳ : رو مرغ نشاط را بپرواز گذار

شمارهٔ ۴۴۴ : آمد دی و دستهای فرو بست از کار

شمارهٔ ۴۴۵ : تا دست بسر و بن بر آورد چنار

شمارهٔ ۴۴۶ : این پیش نیاز کرده از زر دیوار

شمارهٔ ۴۴۷ : برخیز و دوای این دل تنگ بیار

شمارهٔ ۴۴۸ : ای از رسرشک باران از ابر

شمارهٔ ۴۴۹ : من کشتۀ هجرم از وصالم چه خبر؟

شمارهٔ ۴۵۰ : رفتم بوداع جان بدروازۀ صبر

شمارهٔ ۴۵۱ : اسبی دارم بکندی از خر خرتر

شمارهٔ ۴۵۲ : ماییم و وجودی ز عدم ناخوشتر

شمارهٔ ۴۵۳ : ای طبع تو از هنر نکو آیین تر

شمارهٔ ۴۵۴ : هر شب ز تو جفت شیونم تا بسحر

شمارهٔ ۴۵۵ : از بوی تو گشت دل تنگ باد سحر

شمارهٔ ۴۵۶ : زلفش دیدم بجنبش باد اندر

شمارهٔ ۴۵۷ : خوبان همه را صید توان کرد بزر

شمارهٔ ۴۵۸ : ای دل ز حدیث چون نمی بارد زر

شمارهٔ ۴۵۹ : آمد گل و آورد به پیراهن زر

شمارهٔ ۴۶۰ : در خون جگر شدم نهان چون ساغر

شمارهٔ ۴۶۱ : یارم بسخن دوش همی سفت شکر

شمارهٔ ۴۶۲ : باور نکنی که خوب رویان یکسر

شمارهٔ ۴۶۳ : شکلیست زنقش بندی دیباگر

شمارهٔ ۴۶۴ : ای در فن عشق هر دمت رای دگر

شمارهٔ ۴۶۵ : روزی که بهرزه می گذاریم ز عمر

شمارهٔ ۴۶۶ : کس در غم نیستی نماند همه عمر

شمارهٔ ۴۶۷ : زین گونه که شد خوار و فرو مایه هنر

شمارهٔ ۴۶۸ : گویی که درین تیره شب پهناور

شمارهٔ ۴۶۹ : ای بحر کف تو چون امل پنهاور

شمارهٔ ۴۷۰ : ای دل زر و سیم رامیندیش بخور

شمارهٔ ۴۷۱ : ای دل که ترا گفت این دم میخور

شمارهٔ ۴۷۲ : شد بر دل من زلفک هندوی تو چیر

شمارهٔ ۴۷۳ : از دیدن من چشم تو شد زان سان سیر

شمارهٔ ۴۷۴ : ای دوست بیکباره ره ناز مگیر

شمارهٔ ۴۷۵ : گر لاله بشد، سیاه کامی کم گیر

شمارهٔ ۴۷۶ : ایوان سرا بر فلک افراشته گیر

شمارهٔ ۴۷۷ : کار همه دنیا بمرادت شده گیر

شمارهٔ ۴۷۸ : در عشق تو گر زین سپس ای مایۀ ناز

شمارهٔ ۴۷۹ : در مدح تو مر مرا پس از فکر دراز

شمارهٔ ۴۸۰ : کردیم دگر شیوۀ رندی آغاز

شمارهٔ ۴۸۱ : من تختة نام و ننگ بستردم باز

شمارهٔ ۴۸۲ : خرم رخ تو دژم مبادا هرگز

شمارهٔ ۴۸۳ : چون می شنوم برطمع خودپیروز

شمارهٔ ۴۸۴ : بگذشت و مرا اشک روان بود هنوز

شمارهٔ ۴۸۵ : ای خوی تو همچو اشک من رنگ آمیز

شمارهٔ ۴۸۶ : ای غمزۀ خونریز تو چون پیکان تیز

شمارهٔ ۴۸۷ : چشم تو اگر چه ناتوانست او نیز

شمارهٔ ۴۸۸ : احوال منت باور اگر نیست ز کس

شمارهٔ ۴۸۹ : آخر خبری زین دل تنگ بپرس

شمارهٔ ۴۹۰ : ... زمان آینده مترس

شمارهٔ ۴۹۱ : از حال من سوخته خر من بررس

شمارهٔ ۴۹۲ : خالیست سیاه بر رخ آن مه وش

شمارهٔ ۴۹۳ : زلف تو که نیست در درازی همتاش

شمارهٔ ۴۹۴ : در عالم هجر آن بت شکر پاش

شمارهٔ ۴۹۵ : خصم تو که هست تیغ گلگون ز قفاش

شمارهٔ ۴۹۶ : گل را دیدم دمیده از کام آتش

شمارهٔ ۴۹۷ : بلبل که پریر از دل شاداش

شمارهٔ ۴۹۸ : نرگس که صبا بروی درمی جهدش

شمارهٔ ۴۹۹ : چون رنگ بدزدید گل از رخسارش

شمارهٔ ۵۰۰ : ای دیده، خیال روی چون گلنارش

شمارهٔ ۵۰۱ : افتاد دلم در تک و پو مگذارش

شمارهٔ ۵۰۲ : بلبل که نبود در چمن پر وازش

شمارهٔ ۵۰۳ : از غایت آنکه هست بر من نازش

شمارهٔ ۵۰۴ : تا دورم از آن دو لعل جان آویزش

شمارهٔ ۵۰۵ : خواهی بریار سیم بر، زر برکش

شمارهٔ ۵۰۶ : همچون آواز یک زمانم برکش

شمارهٔ ۵۰۷ : ای زلف توی که با همه نیرنگش

شمارهٔ ۵۰۸ : نرگس که مرا در نظر آمد چشمش

شمارهٔ ۵۰۹ : این آتش غم که بر جگر می کشمش

شمارهٔ ۵۱۰ : گر دل زتو بگسلند بغم بشکنمش

شمارهٔ ۵۱۱ : گر جان خواهد ز من همه جان دهمش

شمارهٔ ۵۱۲ : رشک ایدم از جعد تو ای عشوه فروش

شمارهٔ ۵۱۳ : امشب منم و جام می و نوشانوش

شمارهٔ ۵۱۴ : گل گفت اگرت هست بتی مه وش خوش

شمارهٔ ۵۱۵ : ای بر دل من خشم تو چون ناز تو خوش

شمارهٔ ۵۱۶ : در هم زده یی ز زلف و رخ رنگی خوش

شمارهٔ ۵۱۷ : ای دیده ندیده چون تو دلخواهی خوش

شمارهٔ ۵۱۸ : ای مونس جان ، لطف توام مرهم ریش

شمارهٔ ۵۱۹ : آن سرو که نیست در جهان همتایش

شمارهٔ ۵۲۰ : بیزار شدم بی تو زهر آسایش

شمارهٔ ۵۲۱ : زین پس نکنم شکایت این دل ریش

شمارهٔ ۵۲۲ : ای دل بنشین طریق کاری اندیش

شمارهٔ ۵۲۳ : بگشاد بخنده لعل جان پرور خویش

شمارهٔ ۵۲۴ : ای دل مطلب زدیگران مرهم خویش

شمارهٔ ۵۲۵ : گل کرد ز باده لعل پیراهن خویش

شمارهٔ ۵۲۶ : ای لعل تورا نهاده جان سر برخط

شمارهٔ ۵۲۷ : لعل تو کزو شکر شدست اندر خط

شمارهٔ ۵۲۸ : دل پیشکشت جان و تن آورد چو شمع

شمارهٔ ۵۲۹ : بر رشتۀ کا رتو فتادیم چو شمع

شمارهٔ ۵۳۰ : با دشمن و دوست انس گیریم چو شمع

شمارهٔ ۵۳۱ : ای دشمن ملک تو بغم کشته چو شمع

شمارهٔ ۵۳۲ : یاری که ندارد از لبش جام طمع

شمارهٔ ۵۳۳ : یاری که ز عشق اوست جانم غمناک

شمارهٔ ۵۳۴ : یارب که چگونه خفت دوش اندر خاک

شمارهٔ ۵۳۵ : چون دید فسرده بر رخم ده تو اشک

شمارهٔ ۵۳۶ : ای دانۀ دل نهاده در خوشۀ اشک

شمارهٔ ۵۳۷ : در شوق تو از شرح و بیان من و کلک

شمارهٔ ۵۳۸ : دی گفت ز زیر لب خندانک

شمارهٔ ۵۳۹ : دل رفت بسوی آن دهن خندانک

شمارهٔ ۵۴۰ : در تیره شبی چون سر زلفش تاریک

شمارهٔ ۵۴۱ : از بس که چکیدست مرا از هر رگ

شمارهٔ ۵۴۲ : دارم ز حیات غصّه ها بیش از مرگ

شمارهٔ ۵۴۳ : چون هست بلای زندگی بیش از مرگ

شمارهٔ ۵۴۴ : خصم تو که دار درخ زرد و دل تنگ

شمارهٔ ۵۴۵ : از حادثه ها اگر چه باشم دلتنگ

شمارهٔ ۵۴۶ : هرگز بکسی... ل این دل تنگ

شمارهٔ ۵۴۷ : مطرب بصبوح داد آگاهی چنگ

شمارهٔ ۵۴۸ : ای برده گل از رخ چو گلنار تو رنگ

شمارهٔ ۵۴۹ : کردم بهوس عمارتی اندر دل

شمارهٔ ۵۵۰ : ای سعد فلک را ز رخ خوب تو فال

شمارهٔ ۵۵۱ : خاک سر کوی آن بت مشکین خال

شمارهٔ ۵۵۲ - قال الملک السعید شهاب الدین سلیمانشاه و ارسل به

شمارهٔ ۵۵۳ : کس لب بطرب بخنده نگشوده امسال

شمارهٔ ۵۵۴ : آن غنچه نگر چو من گرفتار بدل

شمارهٔ ۵۵۵ : با رنگ رخ تو بر سمن خندد دل

شمارهٔ ۵۵۶ : زلف تو که می برد بآسانی دل

شمارهٔ ۵۵۷ : شادی طلبی از غم جانان مگسل

شمارهٔ ۵۵۸ : شد عمر و نشد هیچ مرادی حاصل

شمارهٔ ۵۵۹ : کردم ز سفر رمج و عنایی حاصل

شمارهٔ ۵۶۰ : هر صبحدمی زخواب برخیزد گل

شمارهٔ ۵۶۱ : ابر آمد و کرد پر گهر دامن گل

شمارهٔ ۵۶۲ : عشّاق بر آمدند پیرامن گل

شمارهٔ ۵۶۳ : آتش چو فکند باد در خرمن گل

شمارهٔ ۵۶۴ : ای دل همه جام عاشقی نوش چو گل

شمارهٔ ۵۶۵ : ماییم نهفته گریه در خنده چو گل

شمارهٔ ۵۶۶ : وقتست که دل کند منوّر قندیل

شمارهٔ ۵۶۷ : آن زلف نگر بر رخ آن شهره صنم

شمارهٔ ۵۶۸ : بهر تو بود میل بسوی که کنم؟

شمارهٔ ۵۶۹ : گر در همه عمر روزی از روی کرم

شمارهٔ ۵۷۰ : گر چاشنی غمش بیابی یک دم

شمارهٔ ۵۷۱ : از حد چو برفت ماجرای من و غم

شمارهٔ ۵۷۲ : از لعل تو پخته گشت هر کاری خام

شمارهٔ ۵۷۳ : ای شب بستان درازی از صبح بوام

شمارهٔ ۵۷۴ : لب باز مگیر یک زمان از لب جام

شمارهٔ ۵۷۵ : پیوسته خمیده همچو ابروی توام

شمارهٔ ۵۷۶ : شاید گر از آن روی نکو نشکیبم

شمارهٔ ۵۷۷ : یاری که ازو بسی جفا دیدستم

شمارهٔ ۵۷۸ : بر دل ز غمت دوش ببخشایستم

شمارهٔ ۵۷۹ : آن عهد که من داد طرب می دادم

شمارهٔ ۵۸۰ : من دوش بآرزوی رویت هر دم

شمارهٔ ۵۸۱ : بس جور که من ز دست جانان بردم

شمارهٔ ۵۸۲ : تیغت که فشاند بر و سر مردم

شمارهٔ ۵۸۳ : من دوش شراب ارغوانی خوردم

شمارهٔ ۵۸۴ : کاری که نبود از آن گزردم یک دم

شمارهٔ ۵۸۵ : از عمر عزیز خود برین خرسندم

شمارهٔ ۵۸۶ : سودای تو بر دگر صنم می بندم

شمارهٔ ۵۸۷ : دوش از غم تو نیک مشوّش بودم

شمارهٔ ۵۸۸ : نه باد قبولی ز هنر می جهدم

شمارهٔ ۵۸۹ : هردم زدنی چو لاله در خون نهدم

شمارهٔ ۵۹۰ : با زلف تو هر چند بسی کوشیدم

شمارهٔ ۵۹۱ : بیماری نرگست چو زان سان دیدم

شمارهٔ ۵۹۲ : طبرستان را شگفت جایی دیدم

شمارهٔ ۵۹۳ : آن روز که بر خاطر عالی گذرم

شمارهٔ ۵۹۴ : بی روی تو صدره بگل ار برگذرم

شمارهٔ ۵۹۵ : گر آب خورم درد شود بر جگرم

شمارهٔ ۵۹۶ : بس اشک که از دیده بحاصل آرم

شمارهٔ ۵۹۷ : چشمی ز خیال تو پر اختر دارم

شمارهٔ ۵۹۸ : چون در تو نیارم که پیاپی نگرم

شمارهٔ ۵۹۹ : از بس که زیاد نیستی تاب خورم

شمارهٔ ۶۰۰ : بر من که ازین پس غم عالم نخورم

شمارهٔ ۶۰۱ : گر نتوانم که با تو ساغر گیرم

شمارهٔ ۶۰۲ : د رعشق ز حیله ها که می پردازم

شمارهٔ ۶۰۳ : شمعم که چو خود را بغمت پردازم

شمارهٔ ۶۰۴ : چون کوس ز پرخاش بود آوازم

شمارهٔ ۶۰۵ : در مدح ملک چو نظم موزون سازم

شمارهٔ ۶۰۶ : آنشب که ز بر آتش غم سوزم

شمارهٔ ۶۰۷ : گفتم ز فراق جاودان می ترسم

شمارهٔ ۶۰۸ : از گردش چرخ بی خرد می ترسم

شمارهٔ ۶۰۹ : پیوسته ز تو با دل پر خون باشم

شمارهٔ ۶۱۰ : یک دم که ز خدمتت جدا می باشم

شمارهٔ ۶۱۱ : بیمارم و زیر بار غم می باشم

شمارهٔ ۶۱۲ : عمری رخ یکدگر ندیدیم بچشم

شمارهٔ ۶۱۳ : بر چشم تو هر گه که مرا افتد چشم

شمارهٔ ۶۱۴ : در گریه چو با اشک ز بودن آید چشم

شمارهٔ ۶۱۵ : تا کرد بروی تو نظر مردم چشم

شمارهٔ ۶۱۶ : من دوش گشاده داشتم روزن چشم

شمارهٔ ۶۱۷ : ای من ز پیت بخون بپرورده دو چشم

شمارهٔ ۶۱۸ : ای من ز تواندوخته صد خرمن غم

شمارهٔ ۶۱۹ : از بس که جفا کند بت دلگسلم

شمارهٔ ۶۲۰ : از وصل سمنبران چنان شد حالم

شمارهٔ ۶۲۱ : در عشق تو گرچه شهره ام در عالم

شمارهٔ ۶۲۲ : گل گرچه ز حسن می نهد خار دلم

شمارهٔ ۶۲۳ : گفتی که بمه نگه کن انگار منم

شمارهٔ ۶۲۴ : در گوش تو گر جای نگیرد سخنم

شمارهٔ ۶۲۵ : در موج سرشک و عرق تب جانم

شمارهٔ ۶۲۶ : با آنکه چو شمع بر سر آمد جانم

شمارهٔ ۶۲۷ : گم گشت دل از برم، یقین می دانم

شمارهٔ ۶۲۸ : با روی تو شمع را کجا بنشانم؟

شمارهٔ ۶۲۹ : تا سوز تو از میان جان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۰ : هر سرو که من ببوستان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۱ : تا سوز تو از میان جان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۲ : آن زلف خمیده را اگر راست کنم

شمارهٔ ۶۳۳ : از بهر دمی که با تو بر کار کنم

شمارهٔ ۶۳۴ : گرمن ز غمت حکایت آغاز کنم

شمارهٔ ۶۳۵ : اندر دل خود نقش تو پیدا نکنم

شمارهٔ ۶۳۶ : نه گفته بدی عهد مزور نکنم

شمارهٔ ۶۳۷ : می باز خورم و لیک مستی نکنم

شمارهٔ ۶۳۸ : روزی که چو اشک در کنارت بینم

شمارهٔ ۶۳۹ : هر شب ز غمت تازه عذابی بینم

شمارهٔ ۶۴۰ : از دیده فرو باری، اگر آب شوم

شمارهٔ ۶۴۱ : در حق خود از تو صد سخن می شنوم

شمارهٔ ۶۴۲ : از خطّ تو شد بنفشه را پشت بخم

شمارهٔ ۶۴۳ : در سنبل او شکست و تاب است بهم

شمارهٔ ۶۴۴ : سر در سر خاک آستان تو نهم

شمارهٔ ۶۴۵ : انگشتریت بر دل خود کامه نهم

شمارهٔ ۶۴۶ : از ضعف اگر کام ز هم بگشایم

شمارهٔ ۶۴۷ : دور از تو اگر لب بنفس بگشایم

شمارهٔ ۶۴۸ : ما مهر تو بر میان جان دوخته ایم

شمارهٔ ۶۴۹ : بی آنکه مراد خویش حاصل کردیم

شمارهٔ ۶۵۰ : دیشب من و صبح از غمت دم نزدیم

شمارهٔ ۶۵۱ : هر گاه که کار وصل در هم بندیم

شمارهٔ ۶۵۲ : چشم تو کزو در هوس یک نظریم

شمارهٔ ۶۵۳ : در هجر تو من ز شمع افزون گریم

شمارهٔ ۶۵۴ : تا کی چو حدیث در زبانت گیریم ؟

شمارهٔ ۶۵۵ : دل گفت که روزی که قدح کش باشیم

شمارهٔ ۶۵۶ : در دولت وصلت ارزبیکارانم

شمارهٔ ۶۵۷ : پیوسته جونای بر دهن می زنیم

شمارهٔ ۶۵۸ : تا کی ورق عمر بهم در شکنیم

شمارهٔ ۶۵۹ : وقتست که قصد عالم پاک کنیم

شمارهٔ ۶۶۰ : از بهر چه عیش آشکارا نکنیم

شمارهٔ ۶۶۱ : گر با تو بنای وصل آغاز نهیم

شمارهٔ ۶۶۲ : ماییم نگین خاتم جان ماییم

شمارهٔ ۶۶۳ : ای مدح تو آورده قلم را بسخن

شمارهٔ ۶۶۴ : با دیده دلم گفت: چو از دست تو من

شمارهٔ ۶۶۵ : گر باد شوم، در آیمت پیرامن

شمارهٔ ۶۶۶ : در عشق تو زآنکه هست بیم کشتن

شمارهٔ ۶۶۷ : نرگس که در انتظار گل بود چو من

شمارهٔ ۶۶۸ : خصمم که بگفت و گو درآمد با من

شمارهٔ ۶۶۹ : خصم تو که همچو تیغ جمله ست زبان

شمارهٔ ۶۷۰ : نزدیک من از شرم و ز تیمار نهان

شمارهٔ ۶۷۱ : قومی شده نازنده باسرار نهان

شمارهٔ ۶۷۲ : ای ترک سمن روی من ای جان و جهان

شمارهٔ ۶۷۳ : زان پس که فدای عشق تو کردم جان

شمارهٔ ۶۷۴ : دلدار مرا اگر فراخست دهان

شمارهٔ ۶۷۵ : چون نیشکرم کرده ز بیداد جهان

شمارهٔ ۶۷۶ : در فرقت تو چو بلبلم نوحه گران

شمارهٔ ۶۷۷ : برخیز و مخور غم جهان گذران

شمارهٔ ۶۷۸ : از باد ببین شکوفه را شبگیران

شمارهٔ ۶۷۹ : عمری بودم بخدمتت بسته میان

شمارهٔ ۶۸۰ : ای رسم تو در ناکس و کس پیوستن

شمارهٔ ۶۸۱ : آن غنچۀ دوشیزه نگر آبستن

شمارهٔ ۶۸۲ : نه بی رخت انتظار دانم کردن

شمارهٔ ۶۸۳ : ای حکم ترا نهاده سرها گردن

شمارهٔ ۶۸۴ : زلف که گرفت خون من در گردن

شمارهٔ ۶۸۵ : سیر آمدم از غم دمادم خوردن

شمارهٔ ۶۸۶ : تا چند ازین غم فراوان خوردن؟

شمارهٔ ۶۸۷ : ای کار دل از غمت روان پروردن

شمارهٔ ۶۸۸ : در روزه چو نیست روی می نوشیدن

شمارهٔ ۶۸۹ : مسکین دلم از درد نهانی دیدن

شمارهٔ ۶۹۰ : در عرضگه سپاهت ای شاه ز من

شمارهٔ ۶۹۱ : ای دل کاری که نیست در خورد مکن

شمارهٔ ۶۹۲ : ای مهر بتاب و رحمتی بر من کم

شمارهٔ ۶۹۳ : ای دل، بخیال یار خرسندی کن

شمارهٔ ۶۹۴ : همواره تو این غارت دلها می کن

شمارهٔ ۶۹۵ : ای یاد تو تسبیح زبان و لب من

شمارهٔ ۶۹۶ : دانی که چه مدّتست ای دلبر من

شمارهٔ ۶۹۷ : ای خاک درت مایۀ آرایش من

شمارهٔ ۶۹۸ : شد دیده بعشق رهنمون دل من

شمارهٔ ۶۹۹ : ای شادی آن عهد که بودت غم من

شمارهٔ ۷۰۰ : ای هیچ نخورده غم بغم خوردن من

شمارهٔ ۷۰۱ : گر رنجه کنی قدم بپرسیدن من

شمارهٔ ۷۰۲ : شمعم که شدست جان من دشمن من

شمارهٔ ۷۰۳ : من بودم دوش و یار سیمین تن من

شمارهٔ ۷۰۴ - و قال ایضاً فیه : کی خوش بود ای جان پسندیدهٔ من

شمارهٔ ۷۰۵ : امروز منم زبیم جان نا ایمن

شمارهٔ ۷۰۶ : خرسند نشد یار بسر بازی من

شمارهٔ ۷۰۷ : ای وصف تو سرمایۀ گویایی من

شمارهٔ ۷۰۸ : ای یاد غمت مونس تنهایی من

شمارهٔ ۷۰۹ : چون خواب نیاییم بدین چشم درون

شمارهٔ ۷۱۰ : جانا ز پی وصال چون گشت کنون

شمارهٔ ۷۱۱ : هر شب ز غم تو ای غمت روز افزون

شمارهٔ ۷۱۲ : آن دل که نشد ز خطّت ای دوست برون

شمارهٔ ۷۱۳ : از خار چو آمد گل رنگین بیرون

شمارهٔ ۷۱۴ : شد راز من و تو ای صنم فاش کنون

شمارهٔ ۷۱۵ : فرّاش چمن باد شمالست اکنون

شمارهٔ ۷۱۶ : سبحان الله ز گردش چرخ برین

شمارهٔ ۷۱۷ : دیدی که ز ناز بودم ای ماه زمین

شمارهٔ ۷۱۸ : گر رای تماشا کنی ای دل منشین

شمارهٔ ۷۱۹ : آن قامت همچو سرو آزاد به بین

شمارهٔ ۷۲۰ : در دست شه آن ساغر غمکاه ببین

شمارهٔ ۷۲۱ : گفتی ز برای می که کمتر خور ازین

شمارهٔ ۷۲۲ : شاهی که فلک بلندی اندوزد از او

شمارهٔ ۷۲۳ : آن شمع که آفت سرست افسر او

شمارهٔ ۷۲۴ : خون گشت دلم ز زخم بی مرهم او

شمارهٔ ۷۲۵ : هر صبح که خندید زخندیدن او

شمارهٔ ۷۲۶ : مشکین سر زلف یا رو نازک تن او

شمارهٔ ۷۲۷ : در ساغر می گوهر دیرینۀ او

شمارهٔ ۷۲۸ : نه کوه گران پای بدارد با تو

شمارهٔ ۷۲۹ : هرچند که رفت آبرویم با تو

شمارهٔ ۷۳۰ : در خلوت وصلت ای چو شکر لب تو

شمارهٔ ۷۳۱ : فخرست مرا از آن رخ فرخ تو

شمارهٔ ۷۳۲ : با آنکه بهیچ سان نیم در خور تو

شمارهٔ ۷۳۳ : تا آتش مرگ دود بر کرد از تو

شمارهٔ ۷۳۴ : بس سر که به عشق رفت بر باد از تو

شمارهٔ ۷۳۵ : ای رنج زمانه بهرۀ دشمن تو

شمارهٔ ۷۳۶ : ای مقصد آمال در و درگه تو

شمارهٔ ۷۳۷ : هر سال که تشریف دهی چون گل نو

شمارهٔ ۷۳۸ : جامی که شراب ارغوانیست درو

شمارهٔ ۷۳۹ : آن شانه که از تو هست یک موی درو

شمارهٔ ۷۴۰ : شد باد مطّرا گر پیرامن سرو

شمارهٔ ۷۴۱ : ای دل پی آرزو بسیار مرو

شمارهٔ ۷۴۲ : تیغت که اجل همی بپرهیزد ازو

شمارهٔ ۷۴۳ : کس نیست که جان بنده برهاند ازو

شمارهٔ ۷۴۴ : داری سرعیش از در سودا درشو

شمارهٔ ۷۴۵ : ای دل ره او می روی اوّل خون شو

شمارهٔ ۷۴۶ : از بند سخن لبم چو بگشاد گره

شمارهٔ ۷۴۷ : چون دید که رکد غمزۀ خیره سته

شمارهٔ ۷۴۸ : ای دوست اگر نیی ز حالم آگاه

شمارهٔ ۷۴۹ : ای راه وصال تو درازی کوتاه

شمارهٔ ۷۵۰ : یاران منا، چه بودتان از ناگاه

شمارهٔ ۷۵۱ : ای قامت تو چو روز در دی کوتاه

شمارهٔ ۷۵۲ : بر رهگذرت بس که کنم تر سر راه

شمارهٔ ۷۵۳ : هر گه که ز جور تو من دل خسته

شمارهٔ ۷۵۴ : ای بسته بکین من میان آهسته

شمارهٔ ۷۵۵ : شایستة هجر خدمتی نا کرده

شمارهٔ ۷۵۶ : میآید و چهره از عرق تر کرده

شمارهٔ ۷۵۷ : بر خیره غرور خویش پیوست مده

شمارهٔ ۷۵۸ : ای قفل زبخل بردهان افگنده

شمارهٔ ۷۵۹ : اقبال تو باد دایم افزاینده

شمارهٔ ۷۶۰ : ای داد تو بر داد و دهش پاینده

شمارهٔ ۷۶۱ : ای بر قدم از رشته ر کو پیچیده

شمارهٔ ۷۶۲ : آن روی ترا هر که ز ناگه دیده

شمارهٔ ۷۶۳ : در کار تو صاحب نظران نظاره

شمارهٔ ۷۶۴ : ای بر دل من غم ترا دلسوزه

شمارهٔ ۷۶۵ : ماییم بدست دل گرفتار همه

شمارهٔ ۷۶۶ : مستش دیدم گرفته راه خانه

شمارهٔ ۷۶۷ : گفتا که چو تنها شوی اندر خانه

شمارهٔ ۷۶۸ : آن جام طرب شکار بر دستم نه

شمارهٔ ۷۶۹ : تا چند می و ساغر و ساقی طلبی؟

شمارهٔ ۷۷۰ : ای از تو مرا ذخیره ناکامی بس

شمارهٔ ۷۷۱ : گل گرچه بنکوییست انگشت نمای

شمارهٔ ۷۷۲ : ز آمد شدن تو گرچه باشم در وای

شمارهٔ ۷۷۳ : گز زآنکه ترا بکشتنم باشد رای

شمارهٔ ۷۷۴ : هان ای دل حیرت زدۀ بی سر و پای

شمارهٔ ۷۷۵ : هان ای دل هرزه گوی ناپابرجای

شمارهٔ ۷۷۶ : شد در سر کار این دل کار افزای

شمارهٔ ۷۷۷ : با آنکه تن ضعیف من شمع آسای

شمارهٔ ۷۷۸ : در پنجه شدم با قدح مرد گرای

شمارهٔ ۷۷۹ : با چشم تو گفتم ایچ دستان منمای

شمارهٔ ۷۸۰ : رشک آیدم ای دوست که هر نیم شبی

شمارهٔ ۷۸۱ : این وادی زنده‌رود خون بایستی

شمارهٔ ۷۸۲ : ای دل بشبی که با غمش بنشستی

شمارهٔ ۷۸۳ : جانا خبرت نیست که دی در مستی

شمارهٔ ۷۸۴ : از بس که بلای دل ما می جستی

شمارهٔ ۷۸۵ : امشب که نگارم از برای مستی

شمارهٔ ۷۸۶ : مشتاق بنیستی ّ من گر هستی

شمارهٔ ۷۸۷ : در عشق ز کام دل چه در بایستی

شمارهٔ ۷۸۸ : دردیدۀ روزگارنم بایستی

شمارهٔ ۷۸۹ : آن آب کزو بود دلم را شادی

شمارهٔ ۷۹۰ : پیوسته کنی تو از غم من شادی

شمارهٔ ۷۹۱ : گر دوش بتم تالۀ من بشنودی

شمارهٔ ۷۹۲ : از غایت جنگجویی و فتنه گری

شمارهٔ ۷۹۳ : زلف تو که چون او نبود خیره سری

شمارهٔ ۷۹۴ : گر بردارم بی تو سر از بیناری

شمارهٔ ۷۹۵ : زلف تو که دید آن بصورت ماری

شمارهٔ ۷۹۶ : بر رغم من ار گرفته بودی یاری

شمارهٔ ۷۹۷ : زلفی که بدوست هر دلی را کاری

شمارهٔ ۷۹۸ : زلفی که چو روز من سیه می داری

شمارهٔ ۷۹۹ : گر باز آیی دلم بمن باز آری

شمارهٔ ۸۰۰ : بر شخص تو چون کرد زیان بیماری

شمارهٔ ۸۰۱ : هر لحظه به دیگر نظرم می نگری

شمارهٔ ۸۰۲ : ای غنچه که خنده هر دم از سر گیری

شمارهٔ ۸۰۳ : چشمت بکر شمه از سر طنازی

شمارهٔ ۸۰۴ : ای کرده رخت بماه و اختر بازی

شمارهٔ ۸۰۵ : شادی مطلب دلا برو شاد بزی

شمارهٔ ۸۰۶ : در بند جهان مباش و آزاد بزی

شمارهٔ ۸۰۷ : زیبد اگر از تنگدلی بگریزی

شمارهٔ ۸۰۸ : گرچه نکشم طمع سوی هرچیزی

شمارهٔ ۸۰۹ : هیچ افتدت ای جان که مرا برخیزی

شمارهٔ ۸۱۰ : ما راست دلی که نیست خالی نفسی

شمارهٔ ۸۱۱ : درجنگ ترا بیازمودیم بسی

شمارهٔ ۸۱۲ : چون نیست شکر لبی که بخشد بوسی

شمارهٔ ۸۱۳ : زین گونه که تو بدل ربایی فاشی

شمارهٔ ۸۱۴ : با دل گفتم تو باری آخر نیکی

شمارهٔ ۸۱۵ : تا یافت دلم بزلف تو نزدیکی

شمارهٔ ۸۱۶ : ای گشته فراخ از دهنت دلتنگی

شمارهٔ ۸۱۷ : آن دل که بدی سغبۀ هر دلگسلی

شمارهٔ ۸۱۸ : ای خام که عادتت بود سنگدلی

شمارهٔ ۸۱۹ : چون نیست حدیث وصلت از زر خالی

شمارهٔ ۸۲۰ : چون نیست چمن زرنگ و بویی خالی

شمارهٔ ۸۲۱ : بگذشت بمن رشک بتان چگلی

شمارهٔ ۸۲۲ : چون حاصل کارماست بی فرجامی

شمارهٔ ۸۲۳ : بیهوده نهاده ایم برخود نامی

شمارهٔ ۸۲۴ : تنها ام و کاشکی تنی داشتمی

شمارهٔ ۸۲۵ : خود را سگ کویت ار نپنداشتمی

شمارهٔ ۸۲۶ : گر من ز زمانه حاصلی داشتمی

شمارهٔ ۸۲۷ : در جنگ غمت گر نه زبون آمدمی

شمارهٔ ۸۲۸ : از نور یقین ار بمثل روشنمی

شمارهٔ ۸۲۹ : یار آمد دوش و کردمش مهمانی

شمارهٔ ۸۳۰ : پیوسته ز بهر شهوت جسمانی

شمارهٔ ۸۳۱ : بی آنکه بآمدن قدم رنجانی

شمارهٔ ۸۳۲ : گه می خوانی مرا و گه می رانی

شمارهٔ ۸۳۳ : خواهی که جهان زیروز بر گردانی

شمارهٔ ۸۳۴ : ای دوست مرا اگر چه دشمن دانی

شمارهٔ ۸۳۵ : با کافر اگر جنگ به شمشیر کنی

شمارهٔ ۸۳۶ : گاهی بخودم چو زلف گستاخ کنی

شمارهٔ ۸۳۷ : هر لحظه زبان خود چو شمشیر کنی

شمارهٔ ۸۳۸ : هر دم زدنی بجور آهنگ کنی

شمارهٔ ۸۳۹ : یک ذره ز آزار دلم کم نکنی

شمارهٔ ۸۴۰ : گل رفت بدریورۀ هر انجمنی

شمارهٔ ۸۴۱ : چون بر تو نباشد اعتماد سخنی

شمارهٔ ۸۴۲ : هم بر سر آن نیی که ما را بینی

شمارهٔ ۸۴۳ : تیری، که چو در خود کشمت دور شوی

شمارهٔ ۸۴۴ : بر خاک در تو دوش ای سلسله موی

شمارهٔ ۸۴۵ : آمد گل و بلبلی ز دنبالۀ اوی

شمارهٔ ۸۴۶ : خوش باش که تا نه بس ازینجا بروی

شمارهٔ ۸۴۷ : هر دم ز برم رخت نوردی بروی

شمارهٔ ۸۴۸ : شخصی دارم دلی خراب اندر وی

شمارهٔ ۸۴۹ : دی گفت مرا حدیث من کمتر گوی

شمارهٔ ۸۵۰ : با آنکه بکس دست بپیمان ندهی

شمارهٔ ۸۵۱ : دل در سر زلف تونه زان بست رهی

شمارهٔ ۸۵۲ : دستی که بر او همی می ناب نهی

شمارهٔ ۸۵۳ : من پیرو کهن گشته ز جان فرسایی

شمارهٔ ۸۵۴ : ای سرو که سر بر آسمان می سایی

شمارهٔ ۸۵۵ : مانند گل دو رنگی ای بینایی

شمارهٔ ۸۵۶ : مشتاق توام ، روی بمن ننمایی

شمارهٔ ۸۵۷ : گل گرچه کند دعوی شهر آرایی

شمارهٔ ۸۵۸ : یک روز بکوی عاشقان بر نایی

شمارهٔ ۸۵۹ : کی بر کنم از تو من دل ای بینایی

شمارهٔ ۸۶۰ : گه خصم شوی مرا و گه یار آیی

شمارهٔ ۸۶۱ : در هر عمری دمی که دمساز آیی

شمارهٔ ۸۶۲ : گوی انگلۀ قباچه گر بگشایی

شمارهٔ ۸۶۳ : آگاه ز حال من سر گشته نیی

شمارهٔ ۸۶۴ : زلف تو چو بروی تو افتد گویی

شمارهٔ ۸۶۵ : ای بی خبر از عاشق شیدا که تویی

شمارهٔ ۸۶۶ : ای ترک چرا چهره برافروخته‌ای

شمارهٔ ۸۶۷ : ای مشک تو باری ز کجا آمده‌ای؟

شمارهٔ ۱

خصم که ز پس نیزه خورد روز وغا

اندیشۀ خصمان چنان نیست مرا

خود در قران که جای خوفست ورجا

نه« لاتخفست» پیش خصمان بغا؟

شمارهٔ ۲

گه زلف بنفشه برکند باد صبا

گه ساغر لاله بشکند باد صبا

گه لرزه بر آب افگند باد صبا

و آنگه چه دم لطف زند باد صبا

شمارهٔ ۳

جایی که در بقا فرازست آنجا

رمح تو ز لاف سرفرازست آنجا

و آنجا که جواب مشکلی باید داد

شمشیر ترا زبان درازست آنجا

شمارهٔ ۴

جایی که نشان بی نشانست آنجا

انگشت خیال بر دهانست آنجا

از غمزه خدنگ در کمانست آنجا

زنهار مرو که بیم جانست آنجا

شمارهٔ ۵

در دست منت همیشه دامن بادا

وانجا که ترا پای سر من بادا

برگم نبود کسی ترا دارد دوست

ای دوست همه جهانت دشمن بادا

شمارهٔ ۶

شمعم که زمن هست اثر غم پیدا

شد سوز دلم زچشم پر نم پیدا

زآن نیست مرا سوز زماتم پیدا

کم گریه و خنده نیست از هم پیدا

شمارهٔ ۷

گر بگشایم ز غصّه امشب لب را

بر چرخ بسوزم از نفس کوکب را

ای صبح بیا تو نیز جانی می کن

باشد که بهم روز کنیم این شب را

شمارهٔ ۸

روز آمد و بردوختم از دم لب را

پرداخته کردم از روان قالب را

اکنون که مرا زنده همی دارد شب

شاید که چو شمع زنده دارم شب را

شمارهٔ ۹

بی یار، کسی که یار نداشت ترا

و آسوده دلی که خیره بگذاشت ترا

از بی آبی بساغر می مانی

کافتادۀ تست هرکه برداشت ترا

شمارهٔ ۱۰

شادی خوانم بنام غمهای ترا

دادم لقب انصاف ستمهای ترا

رفتی تو و برمن دگری بگزیدی

الحق چه توان گفت کرمهای ترا؟

شمارهٔ ۱۱

چون دید صبا میان بستان گل را

وز بی شرمی پیش تو خندان گل را

در حال در آویخت بپایش ز درخت

پس کرد ز خار تیر باران گل را

شمارهٔ ۱۲

عید آمد و درد برقرارست مرا

و آن غم که یکی بود هزارست مرا

چون عید ز روی آن نگارست مرا

با عید دگر کسان چه کارست مرا؟

شمارهٔ ۱۳

زابشخور وصل بهره اشکست مرا

گلگونۀ رنگ چهره اشکست مرا

چون چرخ ز خورشید و ستاره شب و روز

چشمی و هزار قطره اشکست مرا

شمارهٔ ۱۴

در تن غم تو بجای جانست مرا

سودای تو مغز استخوانست مرا

از عشق فرا گذشت این کار ار هیچ

چیزیست ورای عشق آنست مرا

شمارهٔ ۱۵

نه یاری ازین دلگسلی هست مرا

نه جز غم عشق حاصلی هست مرا

وآنگه گویی مرا که دل خوش می دار

خاموش، کدام دل؟ دلی هست مرا؟

شمارهٔ ۱۶

زلف تو چنان بباد بر داد مرا

کآورد ز خویشتن بفریاد مرا

چندان ز سر زلف تو افتاد مرا

کز وصل رخ تو نیست خود یادمرا

شمارهٔ ۱۷

کرد این طمع خام تبه نام مرا

بیهوده بباد داد ایام مرا

قدری هیزم از تو طمع می دارم

تا پخته کند این طمع خام مرا

شمارهٔ ۱۸

دل بر تو نهم رغم بد اندیشان را

وز تو نبرم ستیزۀ ایشان را

ور من بمثل بمیرم اندر غم تو

عشق تو بمیراث دهم خویشان را

شمارهٔ ۱۹

آنها که فلک وفا نداد ایشان را

وصل من و تو بد اوفتاد ایشانرا

خواهند مرا ز خدمتت باز برند

یا رب که زبان بریده باد ایشانرا

شمارهٔ ۲۰

تیغ تو که بنده می‌کند شاهان را

آورد بسی به راه گمراهان را

در دست تو یک قطرۀ آبست و لیک

آبیست ز سر گذشته بدخواهان را

شمارهٔ ۲۱

ساقت که بآرزو پرستند او را

همچون دل من چرا بخستند او را

زخمی که حوالت گه او بود دلم

دردا گه برشته بر تو بستند او را

شمارهٔ ۲۲

دردیست اجل که نیست درمان او را

بر شاه و وزیر هست فرمان او را

شاهی که بحکم دوش کرمان می خورد

امروز همی خورند کرمان او را

شمارهٔ ۲۳

هر کو بشناخت مستی و پستی را

بفروخت بیک جرعۀ می هستی را

مانندۀ نرگس آنکه صاحب نظرست

بر دیدۀ خود جای کند مستی را

شمارهٔ ۲۴

می آمد و می رفت پیاله بر ما

تا خون بنماند در رگ و ساغر ما

چون چشم خروه بس که شد در سرما

چون تاج خروه لعل شد افسرما

شمارهٔ ۲۵

گرچه خوش نیست حالت ناخوش ما

درد سر ماست این دل سرکش ما

با اتش غم چو شمع، دل خوش کردیم

کآبیست ز سر گذشته این آتش ما

شمارهٔ ۲۶

در باغ بین زگونه گون برگ و نوا

زان برگ و نوا آرزوی طبع روا

برخیز و بیا و میوه از شاخ بخور

گر خورده نیی ز دیگ چوبین حلوا

شمارهٔ ۲۷

رشک آیدم ای دوست که با تو هر شب

هر رومی و هندوی نشیند بطرب

گه چنگ سپید را نهی رخ بر رخ

گه نای سیاه چرده را لب بر لب

شمارهٔ ۲۸

داری ز پی چشم بد ای درّ خوشاب

یک نرگس ناشکفته در زیر نقاب

وین از همه طرفه تر که از بادۀ حسن

یک چشم تو مستت ودگر چشم خواب

شمارهٔ ۲۹

ماییم نهاده سر بفرمان شراب

جان کرده فدای لب خندان شراب

هم دست بجان آمد از ساغر می

هم بر لب ساغر آمده جان شاب

شمارهٔ ۳۰

چشم تو همی داشت دلم را بعذاب

گفتم بلب که کار ایشان دریاب

نرمک نرمک لعل توام داد جواب

عاقل نکند میانجی مست و خراب

شمارهٔ ۳۱

چون مردمک دیده ام ای در خوشاب

با آنکه بود بخشش من گوهر ناب

از دور اگرم قرص خور آید در چشم

از غایت حرص بر دهان آرم آب

شمارهٔ ۳۲

گفتم که مرا وصل تو نفزاید آب

هجران توأم ز دیده نگشاید آب

خندان خندان گفت که نتوان دانست

باشد که بجوی رفته باز آید آب

شمارهٔ ۳۳

وقتست که پر زچین شود طرّۀ آب

از نعرۀ تندر برود زهرۀ آب

از قطرۀ آب آتش گل بدمد

وز آتش لاله در چکد قطرۀ آب

شمارهٔ ۳۴

کام همه ناله و خروشست امشب

نه صبر پدیدست و نه هوشست امشب

دوشم خوش بود ساعتی پنداری

کفارت خوش دلی دو شست امشب

شمارهٔ ۳۵

هستم ز وصال دوست دلشاد امشب

وز غصۀ هجر گشته آزاد امشب

با یار نشسته و بغم می گویم

یا رب که کلید صبح گم باد امشب

شمارهٔ ۳۶

ای دل چو رسید روز اومید بشب

هیچت ناید زوصل آن شیرین لب

زان پیش که تیره گرددت دیده ز اشک

باری دگری بروشنایی بطلب

شمارهٔ ۳۷

شاها همه کار تو زهم طرفه ترست

در عقد ظفر نثار تیغ تو سرت

پیوند گرفت با جگر گوشة خصم

آن قطرة آبی که ز صلب کمرست

شمارهٔ ۳۸

بر لاله ز عارض تو هر دم ز نخست

پیش زنخت برگ سمن هم ز نخت

تا خوشی ز نخی تو زنخی خوش می زن

کین خوبی تو چو کار عالم زنخست

شمارهٔ ۳۹

آزرده چو شد ز زخم نشتر دستت

از کردۀ غمزه برد کیفر دستت

گر چشمۀ خون گشت روان بر دستت

نشگفت چو باشد دلم اندر دستت

شمارهٔ ۴۰

گر خسته دل مرا بر آری حاجت

پیروز شوی بر آنچه داری حاجت

در محنت بنده یار ایّام مشو

کورا با من نیست بیاری حاجت

شمارهٔ ۴۱

از بس که تنم ز آتش دل بگداخت

نتوان تنم از شمع همی باز شناخت

زین بیش مرا مسوز جانا که چو شمع

هر شب تنی از موم نمی شاید ساخت

شمارهٔ ۴۲

آن دل که بر اتش غمت صد ره سوخت

از پهلوی من همه غم و درد اندوخت

خون گشت و همی رود ز چشمم همه روز

این شب روی اندر سر زلفت آموخت

شمارهٔ ۴۳

شاها چوبداد داد هر کس دادت

داد طرب امروز بباید دادت

عالم بزبان سوسن آزادت

می گوید: نو روز مبارک بادت

شمارهٔ ۴۴

خواهی که هنروران نکودارندت

با مونس روزگار بگذارندت

هان تا ندهی کتاب خود را بکسان

ور نیز گروهای زرین آرندت

شمارهٔ ۴۵

دربند کسی باش که یاری کندت

پیوند بدان که خواستاری کندت

بل تا خود را چو حلقه می آویزد

انکس که چو حلقه گوش داری کندت

شمارهٔ ۴۶

روزی گیرم میان تو چون کمرت

یا همچو قبا تنگ در آرم ببرت

ور هیچ شبی چو زلفت افتم بسرت

چون خط تو ناخوانده در آیم ز درت

شمارهٔ ۴۷

گیرم بنقاب در کشی رخسارت

یا پست کنی رغم مرا گفتارت

دانم نتوانی بنهفتن باری

چستی قد و چابکی رفتارت

شمارهٔ ۴۸

از بس که کنم شام و سحر در کارت

خون گشت مرا دل و جگر در کارت

گفتی که کنی یک نظر اندر کارم

کردم چو نکردی آن نظر در کارت

شمارهٔ ۴۹

باور نکنی که از من عشوه پرست

بر بود دل شکسته آن نرگس مست

تا راست بگوید این سخن در رویت

هم مردمک دیدۀ توکژ بنشست

شمارهٔ ۵۰

ای عزم تو بر شکستن عهد درست

ز آمد شدن تو پای اومید سست

خوابی که چو آیی کنم از چشمت جای

اشکی که چو می روی همه دل با تست

شمارهٔ ۵۱

دی توبت من ز آستین برزد دست

بشکست پیاله را و پنداشت که رست

امروز پیاله کمر کین در بست

و آمد بقصاص توبتم را بشکست

شمارهٔ ۵۲

غمگین دل من که شادمان از غم تست

عمری گم کرد و جز رضای تو نجست

بر بوی تو زنده با تنی نیم درست

چون باد صبا همی کشم پایی سست

شمارهٔ ۵۳

ترکم سوی آماجگه آمد سرمست

چون غمزۀ خود تیر و کمان اندر دست

هر تیر که چون منش ز خود دور انداخت

نالان نالان برفت و در خاک نشست

شمارهٔ ۵۴

این ساغر می که بر کف دست من است

دانی که چراست نازنینم پیوست؟

چون آبله‌ای‌ست دل پر از خون او نیز

ز آتش دارم چو آبله بر کف دست

شمارهٔ ۵۵

عید آمد و ساز پارسایی بشکست

گل نیز چو روزه رخت برخواهد بست

دوران شرابست، مخب الّا مست

گل بر سر پایست، منه جام از دست

شمارهٔ ۵۶

تا هست ترا چراغ دانش در دست

از پای طلب همی نباید بنشست

تا روشن گرددت که این جان شریف

چون بگسلداز تو با که خواهد پیوست

شمارهٔ ۵۷

چون دید بگاه رفتن از عزم درست

بر رهگذر لب پی جانم شده سست

بگریست، مرا گفت نه هم روز نخست

می گفتمت این کار نه اندازۀ تست؟

شمارهٔ ۵۸

فرزند ترا اگر بکوهست نشست

از کان هرگز قیمت گوهر نشکست

زین کار ترا نوید عمر ابدست

کو جان عزیز تست با که پیوست

شمارهٔ ۵۹

ای ترک حصاری همه چیزت بنواست

الّا یک چیز کز تو آن عین خطاست

یک چشم تو مستور و دگر مست و خراب

مستوری و مستیت بهم ناید راست

شمارهٔ ۶۰

یک روز شبی چو شمع برخواهم خاست

ورنیز زبانم ز کسان باید خواست

تا با تو کنم روشن و برگویم راست

چون آتش و آب سرگذشتی که مراست

شمارهٔ ۶۱

ای دل اگرت بوصل دلدار هواست

مرگ خود و زندگیت ازو باید خواست

پروانه بوصل دست درگردن شمع

آنگاه آورد کز سر خود برخاست

شمارهٔ ۶۲

تا دل بهوا جویی مهرت برخاست

هر شب غم تو تا بسحر مونس ماست

عکس رخ تو در آب جوید همه شب

پیک نظرم که می دود از چپ رواست

شمارهٔ ۶۳

در چاه ز نخدانت دل ما بنواست

وان خیال سیاه تو بدین حال گواست

سیبیست ز نخدان تو وان خال سیاه

از غایت لطف دانه در وی پیداست

شمارهٔ ۶۴

چون ساغر می راز نهانم پیداست

خون دل و مغز استخوانم پیداست

راز دل من روشن از آن شد چون شمع

سوز دلم از سر زبانم پیداست

شمارهٔ ۶۵

اقطاع طرب در نظر ساغر ماست

سر سبزی عیش در سر ساغر ماست

بیمست که از فروغ می لعل شود

پیروزه که طرف کمر ساغر ماست

شمارهٔ ۶۶

از هر چه بدو میل دل غافل ماست

جز حیرت و حسرت چه دگر حاصل ماست؟

سبحان الله همه خوشیهای جهان

گویی که ز بهر ناخوشی دل ماست

شمارهٔ ۶۷

زلف سیهت که آشیان دل ماست

شوریده و آشفته بسان دل ماست

اورا پس از این ، گرچه زیان دل ماست

بر باد مده خان و مان دل ماست

شمارهٔ ۶۸

ای هست وزنیست برتر اندیشۀ ماست

زان سوی جهان جسم و جان بیشۀ ماست

پوشیده برهنه ایم و گریان خندان

زین روی چو شمع شب روی پیشۀ ماست

شمارهٔ ۶۹

آتش که بطبع جان کداز آمده است

وز روی نهاد سرفراز آمده است

میخواست که بر دل منش دست بود

بنگر بکدام دست باز آمده است

شمارهٔ ۷۰

امروز مرا ز چشم بارندگی است

تا شب زدلم رنج و پراکندگی است

نه فسق خوش و نه لذت بندگی است

پس مرگ چه باشد اگر این زندگی است؟

شمارهٔ ۷۱

هر لحظه دل اندر هوسی نتوان بست

دل در هوسی هر نفسی نتوان بست

یکباره دلم شکسته شد رد ره عشق

و آن دل که شکست در کسی نتوان بست

شمارهٔ ۷۲

رنگ رخ زر ز سکّۀ دولت تست

خون در رگ کان ز جودیی منّت تست

در مدح تو همچو پسته ام چرب زبان

تا مغز در استخوانم از نعمت تست

شمارهٔ ۷۳

زلف تو که در سیه گری چا کرتست

گویی که ز مشک افسری بر سر تست

سر بر زانو چرا نها دست چو من؟

آخر نه بناز روز و شب در بر تست؟

شمارهٔ ۷۴

چشم تو که بیماری او ننهفتست

در خیره کشی طاق فلک را جفتست

معذور بود زلف تو گرآشفتست

زیرا که دو بیمار عزیزش خفتست

شمارهٔ ۷۵

از روی تو زلف پاره یی بگرفتست

هر حلقه ازو کناره یی بگرفتست

وان خال سیاه بر رخت پنداری

در پیکر مه ستاره یی بگرفتست

شمارهٔ ۷۶

ای آنکه زمانه کمترین بندۀ تست

خورشید غلام رای درخشنده تست

این زرّ پراگنده ز جودت همه جای

گرد امده ازجود پراگندۀ تست

شمارهٔ ۷۷ - فاجابه

خورشید غلام رای رخشندهٔ تست

هر کوست خداوند هنر بندهٔ تست

جویای کمالند بجان اهل هنر

و آنگاه بجان کمال جویندهٔ تست

شمارهٔ ۷۸

خون خوارۀ مهربان غمزه تست

مرد افگن و مست و ناتوان غمزۀ تست

بیمار که جان دهد فراوان هستند

بیمار که جان ستاند آن غمزۀ تست

شمارهٔ ۷۹

چون تیغ زند اجل سپرها هیچست

وین حشمت و جاه و مال وزرها هیچست

چندانکه بد و نیک جهان می بینم

نیکست که نیکست دگرها هیچست

شمارهٔ ۸۰

اشکم که ز خون این دل ناشادست

از بی آبی ز چشم من افتادست

مگذار که بر خاک درت می غلتد

آخر نه چنانکه هست مردم زادست؟

شمارهٔ ۸۱

آتش که همه دلی ازو ناشادست

بنیاد سرافرازی او بر بادست

سوز دل من گرفت او را که چنین

در دست چو تو سنگ دلی افتادست

شمارهٔ ۸۲

گر مهرۀ ما از تو جدا افتادست

این نیز هم از طالع ما افتادست

داری لب و دندان و دهانی شیرین

تلخیّ زبانت از کجا افتادست؟

شمارهٔ ۸۳

آن غنچۀ گل نگر چه چست افتادست

بر داشته آخر و نخست افتادست

دی روی چنان فراهم آورده دژم

و امروز چنین ز خنده ست افتادست

شمارهٔ ۸۴

در پای تو دل گرچه زبون افتادست

در جستن وصل بین که چون افتادست

شمعم که مرا آب ز سر بگذشتست

وز تشنگیم زبان برون افتادست

شمارهٔ ۸۵

هر کجا که ز مهرت نظری افتادست

سودازده یی بر گذری افتادست

در کوی وصال تو که آید؟ کآنجا

هر پای که در نهی سری افتادست

شمارهٔ ۸۶

گر افتدم آن ماه شبی مست بدست

بسپارم جان خود بدو دست بدست

ور دامن یار نیست پیوست بدست

دانم که گریبان خود هست بدست

شمارهٔ ۸۷

عشق تو ز لطفها که با ما کردست

چشمم صدف لؤلؤ لالا کردست

وین مردمک چشم سیه کاسۀ من

در دور غم تو دل بدریا کردست

شمارهٔ ۸۸

اشکم که ز خون چو دردی شیره شدست

وز رفتن او دو چشم من خیره شدست

از دیدۀ بیچاره نمی باید دید

کین آب ز سر چشمۀ دل تیره شدست

شمارهٔ ۸۹

هر کجا که دلی هست ز غم فرسودست

کس نیست که از رنج جهان آسودست

گر بلبل محنت زده عاشق بودست

باری دل غنچه از چه خون آلودست؟

شمارهٔ ۹۰

در عمر مرا با تو شبی خوش بودست

زان وقت هنوز چشم من نغنودست

باری بنده را طبیبی دانا

در خدمت تو شبی دگر فرمودست

شمارهٔ ۹۱

گر لاله بهجران تو خوشدل بودست

خون جگرش نگر که چون پالودست

بی روی تو غنچه خنده یی از دل زد

وان نیز بدولت تو خون آلودست

شمارهٔ ۹۲

از حلقۀ گوش تو دلم را خبرست

کین تندی طبعت همه از بهر زرست

از گوش تو خود قیاس می باید کرد

کانجا که زرست پاره یی نرم ترست

شمارهٔ ۹۳

در بند جهان کسی که او بیشترست

چون زلف تو آشفته و آسیمه سرست

چون چشم تو آن خوشست در عالم، کو

مستست چنان که از جهان بی خبرست

شمارهٔ ۹۴

تا تنگ دلم جای تو خوش پسرست

الحق ز خوشی دلم چو تنگ شکرست

جانا چو شکر ز تنگت ارنا گزرست

دردست من آی کز دلم تنگ ترست

شمارهٔ ۹۵

تا تنگ دلم جای چو تو خوش پسرست

الحق ز خوشی دلم چو تنگ شکرست

جانا چو شکر ز تنگت از ناگزرست

در دست من آی کز دلم تنگ ترست

شمارهٔ ۹۶

تیغ تو که همچو مرگ مردم خوارست

بر پایۀ تخت سلطنت مسمارست

گر گوهر آب دار در بحر بود

در بحر کف تو آب گوهر دارست

شمارهٔ ۹۷

گفتم که مرا بر تو ببوسی نازست

گفتا که زرت چاره اراینت آزست

گفتم: نه تو دانی که مرا زر نبود

گفتا که برو ، اوام را در بازست

شمارهٔ ۹۸

اندیشۀ تو چو در دل ما بنشست

دلرا همه آز و آرزوها بنشست

هر فتنه که خواست روز بازاری تیز

درحلقۀ زلف تو بسودا بنشست

شمارهٔ ۹۹

این اشک که مونس من غمناکست

در کوی تو بامن وطنش در خاکست

می نگسلد از دامن من دست وفا

پیداست که گوهرش ز آب پاکست

شمارهٔ ۱۰۰

زلف که هزار عهد محکم بشکست

پشت و دل صفدران عالم بشکست

گفتم که بگیرمش شبی در مستی

با آن همه پر دلی از آن هم بشکست

شمارهٔ ۱۰۱

دی گفت مرا اسب در آنت چه شکست

کاصطبل تو از زاویه های فلکست؟

نه آب درو، نه سبزه، نه کاه، نه جو

این جای ستور نیست جای ملکست

شمارهٔ ۱۰۲

بی مرگی اگر چه آشنایی مرگست

از دست مده که آن نوای مرگست

چندین نکنی کوشش اگر بشناسی

کآسایش زندگی بلای مرگست

شمارهٔ ۱۰۳

از عشق دهانت دل مسکین تنگست

گفتند فراخست و دلم زین تنگست

هر چند که در جهان فراخست دهان

باری دهن فراخ شیرین تنگست

شمارهٔ ۱۰۴

هر چند که روی لاله بس دلگسلست

در هجر تو چشم من زر و بیش خجلست

سرتاسر عالم ار همه کام دلست

هر چ آن نه غم تو باشد از من بحلست

شمارهٔ ۱۰۵

غمهای فراخ من نه در خورد دلست

گرم آتشی من از دم سرد دلست

فی الجمله کرم شادی عالم باشد

با آن همه درد دل مرا درد دلست

شمارهٔ ۱۰۶

بی روی تو شادی همه در درد دلست

و احوال زمانه سر بسر درد دلست

عالم بهر آن صفت که باشد گویاش

ما را ز میانه راه بر درد دلست

شمارهٔ ۱۰۷

در حضرت عشق هر که او مقبولست

هر آرزویی که او کند مبذولست

هر دل که نه او بعاشقی مشغولست

در عالم جان او ز دلی معزولست

شمارهٔ ۱۰۸

دلدار مرا ز هر چه خوشتر چشمست

زان روی مرا همه نظر بر چشمست

شاید که جهان بروی او می بینم

کان ماه چو خورشید سراسر چشمست

شمارهٔ ۱۰۹

شمعم من اگر چه ز آتشم رنج تنست

هجران ویم بتر ز گردن زدنست

گر باز گرفته ام بجان آتش را

زانست که روشنایی چشم منست

شمارهٔ ۱۱۰

تیغ تو که لب تا لب او دندانست

دندان اجل در لب او پنهانست

در چشم حسودت ار چه آبی تنگست

بسیار جهانگیرتر از طوفانست

شمارهٔ ۱۱۱

از بس که رخ لاله خوش و خندانست

چشم تر نرگس اندر و حیرانست

رویی که بچشم می در آید اینست

چشمی که بروی می در آید انست

شمارهٔ ۱۱۲

وقتی که درو راحت درویشانست

از من بشنو گر بتوانی دانست

هرگه کازل و ابد بهم پیوندند

اندر دل تو وقت عبادت آنست

شمارهٔ ۱۱۳

آن بت که سوی دهانش رهبر سخنست

نسرین بر و پسته لب و شکّر سخنست

بوسه ز دهان او کجا دارم چشم؟

چون با لب او مرا سخن در سخنست

شمارهٔ ۱۱۴

شیرین دهنت که تنگنای سخنست

باماش مضایقت برای سخنست

سیمرغ و وفا و کیمیا بتوان یافت

لیکن دهن تنگ تو جای سخنست

شمارهٔ ۱۱۵

شادیّ زمانه عاشق طبع منست

اندیشۀ غم چه لایق طبع منست؟

زان بی دم نای و آب انگوربیم

کین آب و هوا موافق طبع منست

شمارهٔ ۱۱۶

درد تو دوای دل وارون منست

آسایش اندرون و بیرون منست

برخاک در تو خون دل ریختنست

کآن خاک بهر حال به از خون منست

شمارهٔ ۱۱۷

این خشک گیا که زرد چون روی منست

ریزنده و جای جای جون موی منست

و ایت طاق پل شکسته و آب روان

گویی که مثال چشم و ابروی منست

شمارهٔ ۱۱۸

گر شرح دهم که بی تو کارم چونست

یا حالت چشم اشک بارم چونست

کارم همه غم خوردن و بارم برجان

انصاف به بین که کار و بارم چونست

شمارهٔ ۱۱۹ - و قال ایضاً فی حالة قتله

دل خون شد و شرط جان گدازی نیست

در خدمت او کمینه بازی اینست

با این همه هم هیچ نمی یارم گفت

شاید که مگر بنده نوازی اینست

شمارهٔ ۱۲۰

گازر بچه را سپید کاری آهوست

در آب بسان مردم چشم نکوست

او جان و دلم دارد و من زوطمعی

انصاف در این مکعامله گازر اوست

شمارهٔ ۱۲۱

تیغ تو که مرگ جرعة ساغر اوست

سرچشمة آب نصرت اندر سراوست

رخساره بخون دشمنانت شوید

این نیز نشان پاکی گوهر اوست

شمارهٔ ۱۲۲

می ده که دل ریش مرا مرهم اوست

سودازدگان عشق را همدم اوست

پیش دل من خاک یکی جرعه بهست

از چرخ که کاسۀ سر عالم اوست

شمارهٔ ۱۲۳

بی عیش و طرب دمی چو برنارد دوست

ناچار زهر غمی بیازارد دوست

گر زانکه غمی برویش آمد چه عجب؟

غم نیز چو من روی نکو دار دوست

شمارهٔ ۱۲۴

برخاک درت بخت مرا بخوابگهست

در کوی تو جان بقیمت خاک رهست

در دور تو نام پارسایی گنهست

در عهد غم تو روی شادی سیهست

شمارهٔ ۱۲۵

بشنو سخن باد که چون دلخواهست

بنشین که نه وقت آتش و خر گاهست

این باد بدین خوشی ندانم زکجاست

یا محمل گل رسید یا در راهست

شمارهٔ ۱۲۶

از چرخ کهن محنت و دردم تازه ست

وز نالۀ من همه جهان آوازه ست

وین غصّه که من می کشم از هجرانت

چون آرزوی من بتو بی اندازه ست

شمارهٔ ۱۲۷

گفتند دل تو الز خرد بیگانه ست

دیوانگی او همه شهر افسانه ست

در سلسلۀ زلف تو بستیم او را

خود سلسله دیوانه تر از دیوانه ست

شمارهٔ ۱۲۸

گفتم: ز تو خوبتر درین شهر بسیست

گفتا که چو من بعالم اندر هم نیست

گفتم: نه همه چشم دو دارند ایشان

گفت آری، ولیکن نه همه چشم یکیست

شمارهٔ ۱۲۹

دی گفت ندیدمت درین روزی بیست

خیرست، کم آمدن چرا؟ موجب چیست؟

پیش لب او همین زمان بتوان مرد

صد سال بلطف این سخن بتوان زیست

شمارهٔ ۱۳۰

گرچه دل من چو شمع آتش خایست

این آتش من چو آب جار افزایست

ورچند مرا زبان تن فرسایست

چون شمع زبان من بتن برپایست

شمارهٔ ۱۳۱

در خدمت تو گر تن من برپایست

آن هم نه بزور خویشتن برپایست

شمعی که میان انجمن برپایست

از ضعف تنش به پیرهن برپایست

شمارهٔ ۱۳۲

بس که بشب مرا خروش و زاریست

در دیدۀ خفتگان ز من بیداریست

گر چشم ترا ز حال من نیست خبر

آن بی خبری او هم از بیماریست

شمارهٔ ۱۳۳

تا ظن نبری که در نکوئیت شکیست

یا چون رخ تو ستاره یی بر فلکیست

در بی آبیّ و شوخی و تیغ زدن

خورشید سپهر و چشم تو هر دو یکیست

شمارهٔ ۱۳۴

شاها ز غمت زمانه چون دلتنگیست

پیروزۀ چرخ هر زمان از رنگیست

دی از سر تو بر آسمان یک گز بود

و امروز ز سر تا بتنت فرسنگیست

شمارهٔ ۱۳۵

گر در دهن تو از فراخی سخنیست

آسوده ز گفت و گوی هر طعنه ز نیست

گر هست بچشم ما دهان تو بزرگ

ز آنست که آن دهان نه کوچک دهنیست

شمارهٔ ۱۳۶

در آرزوی روی چو روزت شب نیست

کین سوخته تا صبح دم اندر تب نیست

تو غرّه بدان مشو که گویاست لبم

کم از همه تن جان بجز اندر لب نیست

شمارهٔ ۱۳۷

یک ذره هوای من مسکینت نیست

با ما نفسی ساختن آئینت نیست

در حسن سخن نمی رود آنت هست

دعوی وفا می کنی و اینت نیست

شمارهٔ ۱۳۸

با روی تو این دیدۀ پرنم بدنیست

با خط تو آن طرۀ پر خم بدنیست

در باب جمال زلفت اصلیست بزرگ

وان اندک موص عارضی هم بد نیست

شمارهٔ ۱۳۹

آن دل که بجز سوی غمت رهبر نیست

بی روی دلفروز توام در خور نیست

جان گرچه عزیزست ولی جانب او

از جانب رخسار تو نازک تر نیست

شمارهٔ ۱۴۰

بی روی تو غمگسار من جز غم نیست

یک لحظه دلم ز خویشتن خرّم نیست

گر نیست مرا دل طرب نیست عجب

کز بس غم دل مرا دل غم هم نیست

شمارهٔ ۱۴۱

امشب که نشان روز در عالم نیست

بالای شب از روز قیامت کم نیست

زلف تو نشاندست بدین روز مرا

ورنه شب من بدین درازی هم نیست

شمارهٔ ۱۴۲

در روی زمین هیچ کست دشمن نیست

کش منّت شمشیر تو بر گردن نیست

چون ساغر می جان بدهد از سر دست

خصم تو که چون کوزه سرش از تن نیست

شمارهٔ ۱۴۳

امشب که فراق را گذر بر من نیست

جز دست و یم قلادۀ گردن نیست

ای صبح ز بهر دل من دم در کش

انگار که امشبیت جان در تن نیست

شمارهٔ ۱۴۴

ای دل چو ترا ذوق لب جانان نیست

کم گوی حکایتی که دل با آن نیست

چون نای بتقلید حدیث لب یار

آنکس گوید که در لب او جان نیست

شمارهٔ ۱۴۵

خون باد دل ارشاد بپیوند تو نیست

جان برخی اگر بر سر سوگند تو نیست

دشمن دارم کسی که در تو نگرد

من بندۀ انکسم که در بند تو نیست

شمارهٔ ۱۴۶

گل خواست که چون رخش نکو باشد و نیست

چون دلبر من به رنگ و بو باشد و نیست

صد روی فراهم آورد هر سالی

باشد که یکی چو روی او باشد و نیست

شمارهٔ ۱۴۷

کس را ز غم تو با طرب کاری نیست

جز ناله مرا بروز و شب کاری نیست

مشغول بکار آب چشم تر ماست

چشم تو چنان مست عجب کاری نیست؟

شمارهٔ ۱۴۸

چشم تو که کار او بازی نیست

در مملکت جمالش انبازی نیست

گفتند یکیست چشم تیر اندازش

باری دوم او بیک اندازی نیست

شمارهٔ ۱۴۹

زین بیش گرم چه رای خاموشی نیست

خاموشم و هیچ جای خاموشی نیست

فریادرس ای خواجه درین غم که مرا

برگ سخن و نوای خاموشی نیست

شمارهٔ ۱۵۰

امشب که بجز یار مرا ساقی نیست

می نالم و ناله ام ز مشتاقی نیست

خود عادت بلبلست فریاد ارنی

بر غنچه ز دل نمودگی باقی نیست

شمارهٔ ۱۵۱

احدات زمانه را چوپایانی نیست

و احوال جهان را سر و سامانی نیست

چندین غم بیهوده بخود راه مده

کین مایةۀ عمر نیز چندانی نیست

شمارهٔ ۱۵۲

همچو نفس تو عمر فرسایی نیست

چون آرزوی تو باد پیمایی نیست

بر عمر بنای آرزو چند کنی؟

چون هیچ بنای عمر برجایی نیست

شمارهٔ ۱۵۳

ای در حق من وصل ترارایی ست

وی در ره من عزم تراپایی ست

خوی تو چو روزگار بادستی سخت

عهد تو چو پای عمر بر جایی ست

شمارهٔ ۱۵۴

بلبل نالان ز شاخ چون دلشده‌ای‌ست

گریان ز برش ابر چو محنت‌زده‌ای‌ست

گویند جهان خوش است ای مه چه خوشی؟

کز گریه و ناله همچو ماتمکده‌ای‌ست

شمارهٔ ۱۵۵

تیمار من پشت دوته باید داشت

چشم از پی حاجتم بره باید داشت

اندر وقتی که جان بود بر سرپایی

به زین دل دوستان نگه باید داشت

شمارهٔ ۱۵۶

آنکس که چو شمع آتش اندر جان داشت

شد معتکف مسجد و رخ پنهان داشت

عید آمد و قندیل صفت در محراب

او را بسه زنجیر مگه نتوان داشت

شمارهٔ ۱۵۷

آمد بر من چو بر کفم زر پنداشت

چون دید که زر نداشتم ره بگذاشت

از حلقۀ گوش او مرا شد معلوم

کانجا که زرست گوش می باید داشت

شمارهٔ ۱۵۸

فصّاد چو بررگ تو نشتر بگماشت

خون در تن ازین تغابین نگذاشت

خون دید روان از رگ تو دل پنداشت

کازرده شد آن رگی که با جانم داشت

شمارهٔ ۱۵۹

نقّاش که آن صورت زیبا بنگاشت

یارب چه بقد آن قد و بالا بنگاشت

وز خط خوشت نیز چگویم کانصاف

نتوان بقلم چنان خطی را بنگاشت

شمارهٔ ۱۶۰

غافل بودم که یار بر ما بگذشت

چون برق برهگذار بر ما بگذشت

نادیده رخش تمام تا چشم زدیم

چون راحت روزگار بر ما بگذشت

شمارهٔ ۱۶۱

از بحر کف تو چون برامد تیغت

نشگفت که پر ز گوهر آمد تیغت

از بس که دوید در قفای دشمن

از تیزی خویش در سر آمد تیغت

شمارهٔ ۱۶۲

تیغ تو که مغز شهریاران بشکافت

چون برق بزخم کوهساران بشکافت

کردم بزبان مار او را تشبیه

از تیزی او زبان ماران بشکافت

شمارهٔ ۱۶۳

چون بلبل مست راه در بستان یافت

روی گل و جام باده را خندان یافت

آمد بزبان حال در گوشم گفت

دریاب که روز رفته در نتوان یافت

شمارهٔ ۱۶۴

امشب ز غمت میان خون خواهم خفت

وز بستر عافیت برون خواهم خفت

باور نکنی خیال خود را بفرست

تا در نگرد که بی تو چون خواهم خفت

شمارهٔ ۱۶۵

بس کس که زجور خلق دل ریش برفت

بیگانه صفت زمنزل خویش برفت

برخیز تو نیز و راه را ساخته باش

چون آنکه پس از تو آمد از پیش برفت

شمارهٔ ۱۶۶

مویی که ز فرق آن دلارای برفت

بر بود دل مرا وز ان پای برفت

گفتم که بگیرمش شبی چون بشنود

با آن همه پر دلی هم از جای برفت

شمارهٔ ۱۶۷

روی تو بدید عقل را رای برفت

قدّت بخمیده و سرو از جای برفت

بگذشت صبا سحرگهی بر گلزار

بویی تو شنید و زورش از پای برفت

شمارهٔ ۱۶۸

اطراف چمن لالۀ دلکش بگرفت

وز جنبش باد آتش خوش بگرفت

ز آتش زنۀ ابر ز بس شعلۀ برق

حرّافۀ گل سربسر آتش بگرفت

شمارهٔ ۱۶۹

دیشب هوس دل غمینم بگرفت

و اندیشۀ یار نازنینم بگرفت

گفتم بروم بر پی دل تا آنجا

اشکم بدوید و آستینم بگرفت

شمارهٔ ۱۷۰

وقت سحرش چو عزم رفتن بگرفت

دلرا غم جان رفته دامن بگرفت

اشکم بدوید تابگیرد راهش

در وی نرسید و دامن من بگرفت

شمارهٔ ۱۷۱

آن بت که جهان بغمزۀ مست گرفت

زان پس که دلم بزلف چون شست گرفت

بر دست گرفت باز تا جان شکرد

این شیوه نگر که باز بر دست گرفت

شمارهٔ ۱۷۲

گرچه کرمت ز من عنان باز گرفت

دل دوستی ترا بجان باز گرفت

شهری همه در زبان گرفتند مرا

کز من قلمت چرا زبان باز گرفت

شمارهٔ ۱۷۳

یارآمد و دست من آشفته گرفت

وز من گله های گفته ناگفته گرفت

زین دولت بیدار عجب ماندم نیک

کو بخت بد مرا چنین خفته گرفت

شمارهٔ ۱۷۴

دل باز حدیث شادی افسانه گرفت

در گوی غمت آمد و کاشانه گرفت

گر خانۀ خود سیه نمی خواست دلم

بگرفت سرشک چشم من هر سر راه ...انه گرفت

شمارهٔ ۱۷۵

دل را هوس زلف دلارای گرفت

یکباره شد اندر خم او جای گرفت

بر پای نهاد بند زلف مشکین

کاریست دراز این که در پای گرفت

شمارهٔ ۱۷۶

راز تو بنزد این و آن نتوان گفت

آسان آسان بترک جان نتوان گفت

این بار که توان گفت که درد دل من

تو نشنوی و با دگران نتوان گفت؟

شمارهٔ ۱۷۷

در کوی وفا چو بی درنگیست دلت

با آتشی بجنگیست دلت

من با تو بگویم که چه رنگیست دلت

نازک تر از آبگینه سنگست دلت

شمارهٔ ۱۷۸

ای جان و جهانرا مدد از لطف و دمت

حیران شده عقل از صفت و بیش و کمت

روزی صد بار همچو زلف بخمت

اندیشه فرو رفته ز سر تا قدمت

شمارهٔ ۱۷۹

ای جان جهان را مدد از لطف دمت

حیران شده عقل از صفت بیش و کمت

روزی صدبار همچو زلف بخدمت

اندیشه ز سر رفته فرو تا قدمت

شمارهٔ ۱۸۰

در حیله گری هزار رنگ آورمت

تا چون دهن خویش بتنگ آورمت

هرچند که در پرده یی از موزونی

روزی بترانه یی بچنگ آورمت

شمارهٔ ۱۸۱

با آنکه زیان شدست یکسر قلمت

هم می نکند یاد ز چاکر قلمت

هر چند که بر خطا قلم می نرود

نامم بخطا نمی رود بز قلمت

شمارهٔ ۱۸۲

از لطف نمی شود مصور دهنت

وز ناز نگنجد سخن اندر دهنت

نام تو زبانم بصد اندیشه برد

و اندیشه ام آنکه لب نهم بر دهنت

شمارهٔ ۱۸۳

من دوش دلی ز دستکار دهنت

بگذاشتم آنجا بکنار دهنت

گر یافته یی پیش منش باز فرست

تا می دارم بیادگار دهنت

شمارهٔ ۱۸۴

تا من نکنم چو گل پر از زر دهنت

یک دم نکند خنده گذر بر دهنت

هر چند چو شمع سرکشی عادت تست

هم نری شوی چوزر نهم بر دهنت

شمارهٔ ۱۸۵

یک شب خواهم خراب و ناپروایت

تا روز من اندر برسیم آسایت

چون خط تو گرد دهنت می گردم

چون زلف تو می فتم بسر در پایت

شمارهٔ ۱۸۶

در حسن ندارد گل صد پر پایت

زان می فتد از دست تو هم در پایت

و آن غنچه که لب فراهم آورد چنان

زانست که تا بوسه دهد بر پایت

شمارهٔ ۱۸۷

ای قبله گه ملک خم ابرویت

وی سیلی ابلیس زده بازویت

ای هشت بهشت خانه یی از کویت

وی دوزخ نیم سوختۀ هندویت

شمارهٔ ۱۸۸

بشنو زمن ای قبلۀ جانم رویت

این قصۀ در هم شدۀ هندویت

تو در دل من نشسته یی و آنگه من

در آرزوی آنکه بینم رویت

شمارهٔ ۱۸۹

تا گشت عتاب و جنگ با ماش فراخ

شد تنگ شکر زان لب در پاش فراخ

گفتند فراخست دهان خوش او

آن روزی جان ماست گو باش فراخ

شمارهٔ ۱۹۰

شد راحت آن روی دلارای فراخ

تا گشت دهان آن شکر خای فراخ

وین نیز هم از غایت لطفست که خواست

تا بر دل ما تنگ کند جای فراخ

شمارهٔ ۱۹۱

گردون که همه گرد جفا می گردد

پیرامن رخت عمر ما می گرد

تیر اجل از شست رها می گردد

پشتم چو کمان از آن دو تا می گردد

شمارهٔ ۱۹۲

آن باده که چشم عیش روشن دارد

همواره ز دست من نشیمن دارد

منگر تو بدان که من چه دارم بر دست

آن بین تو که او چه دست بر من داد

شمارهٔ ۱۹۳

دریاب گرت دست رسی خواهد بود

کین عالم فانی نفسی خواهد آمد

در هجر باختیار چندین بمکوش

هجران ضرورتی بسی خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۴

بلبل بسپیده دم همی زد فریاد

کین آتش گل در همه گلزار افتاد

ابراز برش ارچه آب می ریخت چه سود؟

کاتش همه در گرفته بود از دم باد

شمارهٔ ۱۹۵

دمی می رفتم مست و کش و خرّم و شاد

آن ماه دو هفته پیش من باز افتاد

گفتا که چه حالتست؟ گفتم فریاد

کان نوبت ما بقای سوگند تو باد

شمارهٔ ۱۹۶

وقتی که بتم گره بر آن زلف نهاد

از سختی بند بر قفا می افتاد

امروز بشکر آنکه بندش بگشاد

بر روی افتاد بوسه بر پایش داد

شمارهٔ ۱۹۷

از بس که سوی چمن برد بوی تو باد

وز بس که کند گل ز دور خار تو باد

تا لاجرم آزادی سر تا پایت

در دست و زبان سوسن و سرو افتاد

شمارهٔ ۱۹۸

پیوسته مرا چون تو بتی در بر باد

عیشم ز لب تو هر زمان خوشتر باد

با وصل چو نگار کار چو منی

زر می سازد که آفرین بر زر باد

شمارهٔ ۱۹۹

ای داده مرا جان و جوانی بر باد

دادم ز پی تو سوزیانی بر باد

در هر سخنی چو باد می آویزی

تا چون سخنم همی نشانی برباد

شمارهٔ ۲۰۰

خورشید غلام آن رخ مه وش باد

تیرستم ترا دلم ترکش باد

در خاک در تو مرد خوش خوش دل من

یا رب که دعا کرد؟ که خاکش خوش باد

شمارهٔ ۲۰۱

کس چون تو اسیر ریش بسیار مباد

برگردن هیچکس چنان بار مباد

باریش چنان کسی سروکار مباد

برریشستان کسی گرفتار مباد

شمارهٔ ۲۰۲

.... عشق تو فیروز مباد

جز جان من از عشق تو با سوزمباد

... ندیده بودیم روا

روزی که غمت نه بینم آنروز مباد

شمارهٔ ۲۰۳

بی روی توام صبر و دل و هوش مباد

بی یاد تو هر می که خورم نوش مباد

هرچند ترا زمن نمی آید یاد

هرگز غم تو مرا فراموش مباد

شمارهٔ ۲۰۴

پیوسته کمان دولتت بر زه باد

روز تو ز روز و شبت از شب به باد

تا عالم و آب و خاک بر جای بود

بر روی زمین حکم تو فرمان ده باد

شمارهٔ ۲۰۵

جام طربم زناگه از دست افتاد

کارم ز فرا ز چرخ در پست افتاد

در چشمۀ زندگانیم ماهی عمر

از پنجۀ روزگار در شست افتاد

شمارهٔ ۲۰۶

گل گرچه بطبع خوب و دمساز افتاد

معشوقۀ بلبل خوش آواز افتاد

پس خنده زنان آمد و چون روی تو دید

گریان گریان خجل خجل باز افتاد

شمارهٔ ۲۰۷

دل چون ز جهان عیش یکسو افتاد

در دام بلازان خم گیسو افتاد

تا با سر گیسوی تو هم زانو شد

چون گیسوی تو در پس زانو افتاد

شمارهٔ ۲۰۸

آن دل که بکام دل بدخواه افتاد

در چاه ز نخدان تو ناگاه افتاد

ار چه همه کس بچشم کس بچشم پرهیز کنند

بیچاره دلم بچشم در چاه افتاد

شمارهٔ ۲۰۹

ایّام جز از عشوۀ بسیار نداد

در دست کسی یک گل بی خار نداد

چون آخر کار جان بخواهد ستدن

پس هر چه زمانه داد انگار نداد

شمارهٔ ۲۱۰

یک روز فلک کار مرا ساز نداد

هرگز سوی من بخت خوش آواز نداد

یک شب نفسی از سر شادی نزدم

کآن روز بدست صد غمم باز نداد

شمارهٔ ۲۱۱

ساقی بر من چو جام روشن بنهاد

جانم بهوای خدمتش تن بنهاد

عقلم چو صراحی ار چه گرد نکش بود

حالی چو پیاله دید گردن بنهاد

شمارهٔ ۲۱۲

ذوقیست لب ترا که جان دریابد

رمزیست که جان عاشقان در یابد

اندر کمر تو معنیی باریکست

من بندۀ آن کم آن دریابد

شمارهٔ ۲۱۳

بی روی تو جز بخت نگون کی خسبد؟

بیدار بکارت اندرون کی خسبد؟

در ارزوی تو گر نخفتم چه عجب؟

خون گشت مرا دو چشم ، خون کی خسبد

شمارهٔ ۲۱۴

در بزم ملک زهره نواگر زیبد

خورشید شراب و ماه ساغر زیبد

گر صورت مملکت مصور گردد

رای ملک الملوکش افسر زیبد

شمارهٔ ۲۱۵

چون آه دمادمم افتد

سوز دل من در دل انجم افتد

با روی تو گر چشم مرا کار افتاد

آری همه کارها بمردم افتد

شمارهٔ ۲۱۶

زلفت که زروی باز پس می افتد

در پای تو چون من بهوس می افتد

چشم تو که عالمی نیفتد در وی

مستت از آن در همه کس می افتد

شمارهٔ ۲۱۷

عکس رخ تو چون بر فلک می افتد

مه در دویی خویش بشک می افتد

رخسارۀ لعل بر رح زردم نه

کان رنگ برین رنگ خشک می افتد

شمارهٔ ۲۱۸

چون غنچۀ گل در تک و پو می افتد

از شاخ بهر باد فرو می افتد

ز آغاز و سرانجام همی اندیشد

وز آمد و شد خنده برو می افتد

شمارهٔ ۲۱۹

زلفت همه بر لالۀ تر می غلتند

گه بر گل و گاه بر شکر می غلتد

روزی صد بار بر درت میدم چشم

تر می شود و بخاک در می غلتد

شمارهٔ ۲۲۰

اشکم ز تو در خون جگر می غلتد

پیش در تو بخاک در می غلتد

در آرزوی خاک در تو همه شب

از چهرۀ من بر سر زر می غلتد

شمارهٔ ۲۲۱

کی بی تو مرا چو غنچه دل خوش گردد؟

تا هر نفس حال مشوش گردد

گر باد بجنبد بدرم پیراهنی

ور آب خورم در دلم آتش گردد

شمارهٔ ۲۲۲

از عکس لبت دیده بدخشان گردد

وز یاد رخت سینه گلستان گردد

بی روی توگر آب خورم چون گلبن

اندر دل من چو غنچه پیکان گردد

شمارهٔ ۲۲۳

جایی که مل لعل پیاپی گردد

طبعم همه گرد طرب و می گردد

وقت گل و می حاضر و ، یاران هم دم

گر توبه کنم مسلّمم کی گردد؟

شمارهٔ ۲۲۴

چون کار زمانه بر گذر می‌گردد

هردم همه کارها دگر می‌گردد

من دانم و ساغری که در می‌گردد

ور هفت فلک زیر و زبر می‌گردد

شمارهٔ ۲۲۵

مشک تو نقاب ارغوان می گردد

سوسن به بنفشه در نهان می گردد

هر چند که در حسن جهانیست رخت

دریاب که احوال جهان می گردد

شمارهٔ ۲۲۶

گل راز طرب همه دهان می خندد

گویی ز برای چه چنان می خندد؟

آری همه کار کش ببرگست ز زر

زان خفت ستان و بر جهان می خندد

شمارهٔ ۲۲۷

گل در مه روزه همچنان می خندد

گویی که بطنز بر جهان می خندد

می روشن و نو بهار و مردم هشیار

گل را عجب آمدست از آن می خندد

شمارهٔ ۲۲۸

چون دید بر آورده غم از جانم گرد

بی فایده بسیار پشیمانی خورد

بگذشت و همی گریست، می گفت بدرد

خوی بد من کار چنین داند کرد

شمارهٔ ۲۲۹

دوش آن دل خون گشتۀ محنت پرورد

جان هم بغم تو داد بر بستر درد

چشمم بنخفت تا برو آبی ریخت

پس هم بسر کوی تو در خاکش کرد

شمارهٔ ۲۳۰

هر کس که در آن قامت موزون نگرد

او را بقیاس خویش کوته شمرد

چون روز نشاط و طرب ماست قدت

کوتاه نماید چو بشادی گذرد

شمارهٔ ۲۳۱

آن لاله نگر چو ساغری آمده خرد

یک نیمه از آن صافی و یک نیمش درد

وان شبنم بین نشسته بر عارض گل

گویی که پیاله حل شد و می بفسرد

شمارهٔ ۲۳۲

زین سر که زبان دور باشت دارد

خصمان ترا بگفت و گو نگدارد

پیوسته ز خون دشمنان آب خورد

این شاخ که مرگ ناگهان بار آرد

شمارهٔ ۲۳۳

بر من چو لبت ببوسه شکّر بارد

چشم تو روا بود گرش بشمارد

بادام شکسته ات دو مغزت از آن

هر یک بدو در شمار من می آرد

شمارهٔ ۲۳۴

آیین ستمگری که عالم دراد

در طبع بهار عدل می نگذارد

از بیم مصادره نمی یارد شاخ

کز جیب شکوفه سیم بیرون ارد

شمارهٔ ۲۳۵

زلف تو از آن باد که در سر دارد

جز بر گل لاله گام می نگذارد

در سایۀ رخسار تو چون جای گرفت

شاید که بآفتاب سر در نارد

شمارهٔ ۲۳۶

خون گشته دلم با تو چنان خو داد

کاندوه ترا شادی جان پندارد

در چشم اگرش فرو گذارم یک دم

سر جز بستانۀ درت بر نارد

شمارهٔ ۲۳۷

زلف تو که خون خلق ازو می بارد

گیرم دل عاشقان همی آزارد

باری کلهت بروچه دعوی داد؟

کز سایه بآفتاب می نگذارد

شمارهٔ ۲۳۸

گر حلقۀ زلف تو کسی زبشمارد

در حال دلش بکفر ایمان آرد

زین سر که سر زلف درازت دارد

کس را بوصال روی تو نگذارد

شمارهٔ ۲۳۹

آن ماه که چرخ بر رخش مهر آرد

نقاش ازل مثل رخش ننگارد

دی گفت زقامتم خجل گردد سرو

ای سرو ، مگو هیچ ، که قدش دارد؟

شمارهٔ ۲۴۰

اشکیم ز اندازه برون می بارد

کم بود ازین سان که کنون می بارد

جابی برسد تنگی عالم دل

کز ابر دو چشمم همه خون می بارد

شمارهٔ ۲۴۱

... که طاقت فراقت دارد ؟

دل کیست که برگ اشتیاقت دارد؟

... روی تو که بتواند ساخت ؟

با درد فراق تو که طاقت دارد؟

شمارهٔ ۲۴۲

نرگس که دلش هوای ساغر دارد

بادی ز نشاط و لهو در سر دارد

در دست عصا زمدّد تر دارد

کوری بنشاطست مگر زر دارد

شمارهٔ ۲۴۳

دل گرچه امید وصل کمتر دارد

اندوه ترا بناز در بر دارد

هرجا که رسد مردمک دیدۀ من

از شکر خیال تو زبان تر دارد

شمارهٔ ۲۴۴

امروز ملالی بکمالم دارد

باور نکنی که بر چه حالم دارد

از هر چه بر اندیشۀ مردم گذرد

زان چیز وزعکس آن ملالم دارد

شمارهٔ ۲۴۵

آن شاخ سمن که روی خندان دراد

می نتواند که سیم پنهان دارد

وان غنچۀ تنگ خولب آورده بهم

زر تعبیه در جامۀ خلقان دارد

شمارهٔ ۲۴۶

لعل تو ز لطف صورت جان دارد

خطت صفت مهر سلیمان دارد

وین طرفه که با مهر سلیمان زلفت

دیویست که باد را بفرمان دارد

شمارهٔ ۲۴۷

شاخ ارز شکوفه شکل پروین دارد

آن هم ز سرشک من غمگین دارد

از ناله من کوه بدان سنگ دلی

از لاله بدامن دل خونین دارد

شمارهٔ ۲۴۸

گر دیدۀ نرگس نه سبل می دارد

بینایی او چرا خلل می دارد؟

بید ارنه سر خلاف دارد در باغ

از بهر چه گربه در بغل می دارد

شمارهٔ ۲۴۹

شب گرچه ز روشنی جدایی دارد

او را دو طرف بروشنایی دارد

بیگانه ز حال دل منم ورنه دلم

دیریست که با تو آشنایی دارد

شمارهٔ ۲۵۰

هر سال شکوفه سیم چندان بارد

کاندر همه کیسه یک درم نگذارد

گل زر ز برای آن همی گرد آرد

کو پیرهنی دریده عمری دارد

شمارهٔ ۲۵۱

گفتم که چو مست شد مرا ناز آرد

گر بوسه زنم برایگان بگذارد

افسوس که همچو نرگس آن بینایی

مست است و هنوز چشم زر می دارد

شمارهٔ ۲۵۲

چون رنگ رخ تو گل ببازار آرد

در شهر بسی شور پدیدار آرد

گر یاد قدت کنم بر سرو سهی

از شوق چو گلبن همه دل بار آرد

شمارهٔ ۲۵۳

عشق تو گرم چه غم فراوان آرد

نندیشم اگر هزار چندان آرد

یا کار غمت بسر برم مردانه

با عشق تو روز من بپایان آرد

شمارهٔ ۲۵۴

زلفت که دلم را بفغان می آرد

از دل سیهی مرا بجان می آرد

هر کجا که حدیثی ز درازی گویند

او سر ز فضولی بمیان می ارد

شمارهٔ ۲۵۵

مهر تو نشان آب و گل می ببرد

رخسار تو رونق چگل می ببرد

وان هندوی زلفت تو بچابک دستی

ناگه زمیان چشم دل می ببرد

شمارهٔ ۲۵۶

نام تو مرا چو بر زبان می گذرد

صد چشمۀ نوش در دهان می گذرد

گفتی که چگونه می گذاری بی من؟

ناگفته بهست قصه ، هان می گذرد

شمارهٔ ۲۵۷

می پنبۀ عقل هرزه گو داند کرد

می چارۀ درد دل نکو داند کرد

تو می خور و کار غم بدو باز گذار

کین خدمت غم بشرط او داند کرد

شمارهٔ ۲۵۸

دیوان بگناه تو سفید باید کرد

وز بهر تو دین و دل تبه باید کرد

تا حاصلش آن بود که از دور مرا

دزدیده بروی تو نگه باید کرد

شمارهٔ ۲۵۹

با غنچه صبا چو دست اندر کش کرد

بشکفت ز شرم و چهره چون آتش کرد

دانست که نورسیده و ساده دلست

او را بدوسه قراضه زر دلخوش کرد

شمارهٔ ۲۶۰

چشم تو اگر نظر بغمخواران کرد

مستست و لیک کار هشیاران کرد

انصاف بجای خویشتن کرد همه

گر مردمیی بجای بیماران کرد

شمارهٔ ۲۶۱

بی روی تو صبر ازین فزون نتوان کرد

چون بتوان کرد صبر، چون نتوان کرد؟

با خون دلم مهر تو آمیخت چنانک

بی خون دلش ز دل برون نتوان کرد

شمارهٔ ۲۶۲

دل خوی فراقفای غم خوردن کرد

در بندگیت هر چه توان کردن کرد

تا داشت رگی در تن و خونی در رگ

خدمت چو صراحی برگ گردن کرد

شمارهٔ ۲۶۳

یارم ز جفا هیچ رها کرد؟ نکرد

یک وعده که فرمود وفا کرد ؟ نکرد

هر تیر که چشم مستش انداخت بمن

گویی بخطا یکی خطا کرد؟ نکرد

شمارهٔ ۲۶۴

امسال بهار رسم دیگر گون کرد

مستخر جیش باد صبا بین چون کرد

بر شاخ شکوفه را کشید اندر چوب

تا هر درمی که داشت زو بیرون کرد

شمارهٔ ۲۶۵

تا این دل محنت زده آهنگ تو کرد

جان در سر کار رخ گل رنگ تو کرد

خود می داند که تنگ روزیست دلم

زان روی طمع در دهن تنگ تو کرد

شمارهٔ ۲۶۶

با من سر زلفش ار پریشانی کرد

دوشم لب او ببوسه مهمانی کرد

لب بر لب من نهاد و در خواب شدم

گفتا تو شکر خواب چنین دانی کرد

شمارهٔ ۲۶۷

آن غنچۀ گل که طبع خرّم آورد

در دیدهٔ نازنین از آن نم آورد

کامروز صباش بریکی دم آورد

برگی که بخون دل فراهم آورد

شمارهٔ ۲۶۸

خون دل من بتم بصد ناز خورد

مانند پیاله یی کز آغاز خورد

جانم چو پیاله بر لب آمد بامید

باشد که دمی لبش بمن باز خورد

شمارهٔ ۲۶۹

غمگین دل من غم همه عالم خورد

هر کجا که غمی دید همه در هم خورد

ناخورده غنی نماند شاید که کنون

شادیّ دلم خورم که چندین غم خورد

شمارهٔ ۲۷۰

گردون چو غم زشت و نکومی نخورد

این شکر و شکایت اندرو می نخورد

وین صبح که هر نفس دهان بگشاید

جز آب حیات ما فرو می نخورد

شمارهٔ ۲۷۱

دل را زرخ خوب تو می نگزیرد

چون زلف تو زان قرار می نپذیرد

از کژ طبعی که مردم دیدۀ تست

از چشم خوشت کناره یی می گیرد

شمارهٔ ۲۷۲

چون دست افق گلوی پروین گیرد

عالم ز فروغ صبح آیین گیرد

از کوه چوپای مهر در سنگ آید

بر بخت بد اندیش تو نفرین گیرد

شمارهٔ ۲۷۳

نه عقل ز کار من شماری گیرد

نه در دل من صبر قراری گیرد

اشکی که بخون جگرش پروردم

هر لحظه ز چشم من کناری گیرد

شمارهٔ ۲۷۴

عاشق که بیاد روی دلبر میرد

هر دم زدنی برذق دیگر میرد

شمعی همه شب در آن هوس زنده کند

تا صبحدمی پیش رخ خور میرد

شمارهٔ ۲۷۵

هر لحظه فلک بهانه‌ای آغازد

تا از پی من درد دلی بر سازد

زین پس من و عیش خوش که از کیسۀ عمر

زین بیش به خرج غم نمی‌پردازد

شمارهٔ ۲۷۶

شاید که دلم بمن نمی پردازد

کز غصه بخویشتن نمی پردازد

دانی که چرا نیم گریزد ز غمت؟

کز غم بگریختن نمی پردازد

شمارهٔ ۲۷۷

شمعم که چو باد هوسم بر سر زد

بر تارک من افسر خاکستر زد

آب از چشمم دست بدامن درزد

و آتش ز دلم سر بگریبان برزد

شمارهٔ ۲۷۸

آن ماه و شی که طعنه اندر خور زد

وز تودۀ مشک بر سمن چنبر زد

در دارالضرب عشق ضراب غمش

از چهرۀ ممن دوش بنامش زر زد

شمارهٔ ۲۷۹

از دست بشد دلی که صد جان ارزد

وز تن گهری بشد .......ان ارزد

افسوس که در کار جهان ضایع شد

عمری که از آن دمی ......... ان ارزد

شمارهٔ ۲۸۰

بر سوز دل من دل آتش سوزد

آب از نم چشم من تری اندوزد

شب تیرگی از روز سیاهم توزد

غم ناخوشی از حالت من آموزد

شمارهٔ ۲۸۱

گفتی که دلت چند پیاپی سوزد

بیچاره نه آتشست تا کی سوزد؟

ای نور دو چشم بنده بخشای بر آنک

با سنگ دلی دل تو بروی سوزد

شمارهٔ ۲۸۲

پیوسته دلم ز خرّمی پرهیزد

هر جا که غمی بود در او آویزد

هر شام گهی حریف دردی باشد

هر صبحدمی بروی غم برخیزد

شمارهٔ ۲۸۳

باز این چشمم چه فتنه می انگیزد

کز دزدی و خون هیچ نمی پرهیزد

گاهی نظر از خوش پسری می دزدد

گه خون دلی برگذری می ریزد

شمارهٔ ۲۸۴

شمعم که چو غم بقصد من برخیزد

صد خصم مرا ز خویشتن برخیزد

دل خنده زنان برآورد جان ز گلو

جان رقص کنان از سر تن برخیزد

شمارهٔ ۲۸۵

مشکین خطی از بعب تو بر می خیزد

سودا بشب از دل قمر می خیزد

دیدم که شکر ز شام خیزد بسیار

این شام عجب که از شکر می خیزد

شمارهٔ ۲۸۶

تا با لب تو لبم هم دآواز نشد

وندر ره وصل با تو دمساز نشد

اگر گریه دو چشم من فراهم نامد

وز خنده دهان من زهم باز نششد

شمارهٔ ۲۸۷

گل خواست که چون روی تو زیبا باشد

وین خود چه خیالست و چه سودا باشد؟

حسنی باید چو حسن تو روز افزون

یک روز نکویی همه کس را باشد

شمارهٔ ۲۸۸

آن را که چو تو نگار در خور باشد

باید که ز سیم و زر توانگر باشد

در گوش تو هر سخن که بی‌زر باشد

از حلقهٔ تو میان‌تهی‌تر باشد

شمارهٔ ۲۸۹

ساقی که بلطف سمن تر باشد

زنجیر برونهی نه در خور باشد

نی نی غلطم ساق تو آبیست روان

زنجیر بر آب خود نکو تر باشد

شمارهٔ ۲۹۰

گر قامت بنده زین بخم تر باشد

بر پای بسان چنبرش سر باشد

هم عاقبت از زلف تو برخور باشد

کآخر گذر رسن بچنبر باشد

شمارهٔ ۲۹۱

لعل لب او که درج گوهر باشد

در وی چو زبان نهی نه در خور باشد

گر خرد نیامد لب او عیبی نیست

یا قوت بزرگ قیمتی تر باشد

شمارهٔ ۲۹۲

آن می که ز خون دختر رز باشد

در دایرۀ نشاط مرکز باشد

اندر شب غم بدوست چشمم روشن

چو آتش شمع ار چه زبان گز باشد

شمارهٔ ۲۹۳

آنرا که دل از غمی مشوّش باشد

باد سحرش آب بر اتش باشد

دوشم سحری باد زنو جانی داد

بیمار که جان چنین دهد خوش باشد

شمارهٔ ۲۹۴

یاد تو کند کسی که خامش باشد

مست تو بود کسی که باهش باشد

آنجا که برد غمزۀ تو دست بتیغ

جان آن ببرد که خویشتن کش باشد

شمارهٔ ۲۹۵

آن کو بسلامی ز تو قانع باشد

یکباره رها مکن که ضایع باشد

دیرست که یاد می نیاری زرهی

ان شاالله که خیر مانع باشد

شمارهٔ ۲۹۶

چون در تو نه فضل و نه تفضل باشد

نه بخششی از سر تمول باشد

ما را ز سر و ریش تو میبگزیرد

طاسی و پلاسی چه تجمل باشد؟

شمارهٔ ۲۹۷

شمعم که غذای چشمم از نم باشد

خنده همه گریه سور ماتم باشد

شادی و طرب بخواب بینم گه گاه

وان نیز چو بیدار شوم غم باشد

شمارهٔ ۲۹۸

بسیار بدیدم و چو تو کم باشد

یاری که برنج یار خرم باشد

نازک دل و زود سیر و بد پیوندی

زان وصل تو چون پیاله یک دم باشد

شمارهٔ ۲۹۹

چون چنگ تو تارگیم در تن باشد

در گوش زمانه نالۀ من باشد

درماتم و سور هر کجا خواهی گیر

راه من و شمع برگرستن باشد

شمارهٔ ۳۰۰

پیوسته ترا حال پریشان باشد

خرج تو همه ز کیسۀ جان باشد

این مایۀ عمر صرف در چیزی کن

کآنگاه که این نباشدت آن باشد

شمارهٔ ۳۰۱

نالیدن بلبل ار چه موزون باشد

از نالۀ او مرا جگر خون باشد

گل در بر بلبل این چنین می نالد

تو دور ز من نالۀ من چون باشد

شمارهٔ ۳۰۲

عشق تو مرا جان و روان می‌بخشد

اندوه توام شادی جان می‌بخشد

بخشنده بود مست، از آن خسته‌دلم

تا مست تو شد هردو جهان می‌بخشد

شمارهٔ ۳۰۳

عمر تو درین هوس هبا خواهد شد

کز چرخ امید تو وفا خواهد شد

اندیشه نمی کنی که این جان عزیز

چون از تو بدر شود کجا خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۴

دل در پی دلبر بسفر خواهد شد

جان نیز برین عزم بدر خواهد شد

تا باز مرا ازو خبر خواهد شد

بس آب جوی دیده در خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۵

از رای تو کارها نکو خواهد شد

کار دو جهان بکام او خواهد شد

تیغ تو بصورت ارچه آبی تنکست

بس سر که بدان آب فرو خواهد شد

شمارهٔ ۳۰۶

چون موم بدست غم زبون باید شد

و آنگه بآتش اندرون باید شد

ور روشنی می طلبی همچون شمع

سوزان سوزان زخود برون باید شد

شمارهٔ ۳۰۷

آلوده مشو که پاک می باید شد

ماسای که دردناک می باید شد

از باد چو آتش ار بری سر فلک

چون آب بزیر خاک می باید شد

شمارهٔ ۳۰۸

عمر تو که بر خیره چنان ضایع شد

کوچک چیزی نبود کآن ضایع شد

فریاد از آن دم که تو آگاه شوی

کآن چیست که از تو رایگان ضایع شد

شمارهٔ ۳۰۹

گه شانه زبان در خم گیسوت کشد

گه آینه روی سخت در روت کشد

باری که بود سرمه کت آید در چشم؟

یا وسمه که او کمان ابروت کشد؟

شمارهٔ ۳۱۰

آن شمع دراز قد که جز سر نکشد

بیش از یک شب عمروی اندر نکشد

ده تو دارد جامه و از سر سبکی

می جوشد مغزش و یکی بر نکشد

شمارهٔ ۳۱۱

زلف تو دلم برد و بقصد جان شد

گفتم که بگیرمش زمن ترسان شد

در تاب شد از نخست و بر خود پیچید

پس خم زد و در زیر کله پنهان شد

شمارهٔ ۳۱۲

با ذوق لب تو باده گر می کوشد

میدانم بیقین که خون رز می جوشد

نی نی که خود از شرم لبت دختر رز

رنگ آوردست و رخ بکف می پوشد

شمارهٔ ۳۱۳

روی تو نقاب همچنان می پوشد

چون ابر که ماه آسمان می پوشد

چشمت ز کمان ابروان زیر نقاب

می اندازد تیر و کمان می پوشد

شمارهٔ ۳۱۴

سودای تو در چشم خرد ناخنه شد

دئل سوخته و مهر تو آتش زنه شد

زلف تو ز روی تو همی نشکیبد

زنگی دیدی که فتنه بر آینه شد

شمارهٔ ۳۱۵

سحر بنفشه موی اگر بشکافد

با زلف تو آن به که ز خود کم لافد

چون چشم خوش تو هم نباشد نرگس

ور خود به کرشمه سیم در زر بافد

شمارهٔ ۳۱۶

رفت آنکه ز چشم اشک چو لولو بچکد

یک دانۀ آبدار نیکو بچکد

بی خون چگر گهر فشاندی و کنون

لعلی بهزار خون دل زو بچکد

شمارهٔ ۳۱۷

بیداد جهان بسر نخواهد آمد

و اندوه تو کارگر نخواهد آمد

صد چون تو بخاک اگر فرو خواهد شد

هم آب بآب بر نخواهد آمد

شمارهٔ ۳۱۸

خصم تو که سر تیز تر از تیر آمد

در گردن او زره چو زنجیر آمد

از غصّه تیغت ار بمیرد شاید

کز بخت بدش آب گلوگیر آمد

شمارهٔ ۳۱۹

در زرم چوکس تو بآواز آمد

نصرت با او. بطبع دمساز آمد

تیغ تو بقطع و فصل کار دشمن

هر کجا که برفت سرخ رو باز آمد

شمارهٔ ۳۲۰

بر یاد تو جان من چو دمساز آمد

چون چنگ همه رگم بآواز آمد

پیش سخنت حدیث گوهر کردم

بنگر تو که چون بروی من باز آمد

شمارهٔ ۳۲۱

انگام سحر باد صبا می آمد

ازوی بویی بس آشنا می آمد

پی می بردم که از کجا می آید

هم از سر زلف یار ما می امد

شمارهٔ ۳۲۲

هر گوهر معنی که دلم کرد پسند

تا ناطقه را ازو کنم عقدی چند

چون دید لبم بمهر حرمان در بند

آن جمله ز راه دیده بیرون افکند

شمارهٔ ۳۲۳

گفتی که بگو حال دل غم پیوند

تا چند نهان کنی ز من؟ آخر چند؟

من با تو چه گویم؟ که همه راز دلم

خاموشی من گفت باواز بلند

شمارهٔ ۳۲۴

دیدی که دگر بی رخ آن سرو بلند

آمد گل و بلبل بر او رخت افکند

ای بیهده گوی مست، بسیار مگوی

وی شوخ دهادن دریده، بر خویش مخند

شمارهٔ ۳۲۵

ای باد صبا ، بخاک پایت سوگند

از من بر خواجه بر زمین بوسی چند

گو لطف کن و مرا برآور زین بند

شکرانۀ آنرا که نیی دانشمند

شمارهٔ ۳۲۶

یارم چو سوار سوی میدان راند

از دشمن و دوست جان و دل بستاند

و آنجا که چو غمزه تیغ در گرداند

نه دوست رها کند نه دشمن ماند

شمارهٔ ۳۲۷

ایّام بر آنست که تا بتواند

یک روز مرا بکام خود ننشاند

عهدی دارد جهان که تا گرد جهان

خود می گردد، مرا همی گرداند

شمارهٔ ۳۲۸

پروانۀ تو عمید اصلاً بنخواند

شمعی که تو افروخته بودی بنشاند

چندانکه درین باب سخن می گفتم

می راند مرا چون بزو یک بز بنراند

شمارهٔ ۳۲۹

بستان دلم،ارنه غم زمن بستاند

ور من ندهم بدم زمن بستاند

گر عشق تو خون من چنین خواهد ریخت

سرمایۀ گریه هم زمن بستاند

شمارهٔ ۳۳۰

لعل تو طریق مهربانی داند

هر شیوه که در لطف تو دانی داند

زلفین تو هم دلبر و هم دلداریست

هندو دزدی و پاسبانب داند

شمارهٔ ۳۳۱

با عشق تو خوشدلی در ایّام نماند

تو شاد بزی که رامش و کام نماند

شادیّ گریز پای از دست غمت

بگریخت چنان کزو بجز نام نماند

شمارهٔ ۳۳۲

اکنون که ز خوشدلی در ایّام نماند

یک همدم پخته جزمی خام نماند

دست طرب از ساغر می باز مگیر

امروز که دستگیر جز جام نماند

شمارهٔ ۳۳۳

اهل طبرستان همه چون فاخته اند

کز سلّۀ بید خانه پرداخته اند

زان همچو شکر در آب بگداخته اند

کایشان چو شکر خانه زنی ساخته اند

شمارهٔ ۳۳۴

چشم و دل من زبس که پر غم شده اند

در تاب فتاده اند و پر نم شده اند

وانگه ز برای کشتن آتش غم

خون دل و آب دیده در هم شده اند

شمارهٔ ۳۳۵

زر رشتۀ خور زتاب شب بگسستند

یکباره در روزه بما در بستند

تا پای و سر شام و سحر نشکستند

تا روز و شب از آمد و شد ننشستند

شمارهٔ ۳۳۶

نام کف تو چو پیش دشمن بردند

گوهر ز دو چشم او بخرمن بردند

روز طرب از بزمگهت زر و درم

نرگس بکلاه و گل بدامن بردند

شمارهٔ ۳۳۷

از جور که بر سرو بلندت مردند

در بند اسیر و مستمندت کردند

شمعی ، چه عجب که کند داری بر پای

سروی، چه عجب که تخته بندت کردند

شمارهٔ ۳۳۸

صاحبنظران چو شمع در بر گیرند

از هیچ حساب خویش کمتر گیرند

چون آفت بود خویشتن بشناسد

حالی سر خود بدست خود برگیرند

شمارهٔ ۳۳۹

اقبال تو با سپهر و اختر بزند

نوک قلمت بانی شکّر یزند

وقتست که در چمن بنام کرمت

بلبل بکند خطبه و گل زر بزند

شمارهٔ ۳۴۰

چون کالبدم ز روح وا پردازند

در کنج یکی تیره مغاک اندازند

از یاد لب تو بر دهان آرد آب

هر کوزه که از خاک منش بر سازند

شمارهٔ ۳۴۱

چوگان زلفان که سوی میدان یازند

گوی از دل عاشقان غمگین سازند

اوّل ز خودش بزخم دور اندازند

و آنگاه دو اسبه از پیش می تازند

شمارهٔ ۳۴۲

با چشم تو باد چشم عبهر بکند

سودای تو مرغ عقل را پر بکند

ور گل نه باندام کند خدمت تو

هم باد صباش پوست از سر بکند

شمارهٔ ۳۴۳

وقتست که باز بلبل آشوب کند

فرّاش چمن ز باد جاروب کند

گل پیرهن دریدۀ خون آلود

از دست رخ تو بر سر چوب کند

شمارهٔ ۳۴۴

وقتست که بلبل بگل آواز کند

این لابه در افزاید و آن ناز کند

بلبل بسخن مضاحک آغاز کند

تا گل بشکر خنده دهن باز کند

شمارهٔ ۳۴۵

وقتی که صبا طرّۀ سنبل شکند

ساز طرب از نوای بلبل شکند

بر گل شکنند عاقلان توبت خویش

ابله باشد که توبه بر گل شکند

شمارهٔ ۳۴۶

قلب صف عقل عقربی می شکند

بازار هلال غبغبت می شکند

چشمم زغمت نیک گهر ریز شدست

دریاب که ناموس لبت می شکند

شمارهٔ ۳۴۷

هر کو سر و زر بیار تسلیم کند

خود را ز غم فراق بی بیم کند

با دلبر خویش روی در روی آرد

چون آینه هر که پشت بر سیم کند

شمارهٔ ۳۴۸

با آنکه دلم ز وصل خرم نکند

یک ذره ز سرکشی خود کم نکند

از رشک حرام کرد بر چشمم خواب

تا دل طمع خیال ازو هم نکند

شمارهٔ ۳۴۹

پیوسته دلم میل بسوی تو کند

نیک و بد خود به آرزوی تو کند

و آنجا که رخت با گل رعنا کو شد

رنگ رخ من پشتی روی تو کند

شمارهٔ ۳۵۰

شاید که دلم میل بسوی تو کند

زیبد که همیشه آرزوی تو کند

پروانه چو در فروغ رویت نگردد

بگذارد شمع و قصد روی تو کند

شمارهٔ ۳۵۱

در کار جهان کسی که اندیشه کند

از هردوجهان بی خردی پیشه کند

از شیشه فرو ریزد می دیوانه

تا عقل مرا چو دیو در شیشه کند

شمارهٔ ۳۵۲

بر یاد قدت دل رهی ناله کند

چون مرغ که بر سروسهی ناله کند

گویند مکن ناله و این غم که مراست

بر دل نه که بر کوه نهی ناله کند

شمارهٔ ۳۵۳

هر چند ز نرگس صفت چشم کنند

ورچه مثل از رنگ رخ لاله زنند

نه این چو رخ تست و نه آن چون چشمت

با آنکه خود این چشم و چراغ چمنند

شمارهٔ ۳۵۴

آنها که مرا بعشوه مغرور کنند

باروی توام حکایت از حور کنند

بینند تنی چو ریسمان اندر تاب

چون شمع اگرم جامه ز تن دور کنند

شمارهٔ ۳۵۵

وقتست که گلها بنیایند و روند

وز شرم رخت قفا نماید و روند

خوبیّ تو جاودان بمانادارنی

هر سال چو گل هزار آیند و روند

شمارهٔ ۳۵۶

این قوم بجز غصه و دردت ندهد

جز خون جگر هیچ بخودت ندهند

بسیار چو تیغ اگر زنی سر برسنگ

تا گرم نباشی آب سردت ندهند

شمارهٔ ۳۵۷

هر کس که رخ و قد نگارم بیند

بروی گل و سرو و شمع را نگزیند

نه سرو بایستد بجای قد او

نه شمع بجای روی او بنشیند

شمارهٔ ۳۵۸

آنان که طریق علم می پیمایند

و آنان که ز جهل ژاژها می خایند

هر چند ز راه مختلف می آیند

مقصود تویی چو راز دل بگشایند

شمارهٔ ۳۵۹

دیده ز فراق تو زیان می بیند

بر چهره زخون دل نشان می بیند

با این همه من زدیده ناخشنودم

تا بی رخ تو چرا جهان می بیند

شمارهٔ ۳۶۰

عشّاق نه از غم جوانی گریند

یا از پی مال و سوزیانی گریند

چون چنگ همه ز تن درستی نالند

چون شمع همه ز زندگانی گریند

شمارهٔ ۳۶۱

گفتم که ترا ماه زمین می گویند

گفتا که چنینم نه چنین می گویند

گفتم ز در بوس و کناری الحق

گفتا که همه شهر چنین می گویند

شمارهٔ ۳۶۲

راز من و تو چو هر کسی می گویند

هر کس سخنی از هوسی می گویند

نزدیک تو ای چشم بداز روی تو دور

کم می آیم، زانکه بسی می گویند

شمارهٔ ۳۶۳

گر زانکه ترا غم دلی روی نمود

بس تنگ دلیت از آن نبایست افزود

بر بوی دل سوخته می آمد غم

زان پیش تو آمد که دلش پیش تو بود

شمارهٔ ۳۶۴

روزی دل من ز جست و جویی ناسود

پای طلبم ز بس تکاپو فرود

چون رزق و اجل نکاست هیچ و نفزود

پیمودن خاک باد پیمودن بود

شمارهٔ ۳۶۵

گل چو ز صبا حدیث رویت بشنود

لبخند یی از سر رعونت بنمود

تا لاجرمش صبا چنان زد بر روی

کش گشت همه لب و دهن خون آلود

شمارهٔ ۳۶۶

روزی لبم از رخ تو بوسی بر بود

از ساده دلی رخ تو بر وی بخشود

آشفتگی زلف تو دانم زینست

در خط شدن لب تو باری چه بود؟

شمارهٔ ۳۶۷

انگشت گزان چو دیدمش خشم آلود

از بلعجبیم طرفه دستی بنمود

گفتی دل من بدست در داشت که بود

یک نیمه بخون خضاب و یک نیمه بدود

شمارهٔ ۳۶۸

ای دل اگرت چه دیده بس رنج نمود

مگذار که او از تو بود ناخشنود

زیرا که بدین سان که تویی، دیرازود

روزی گذرت بر در او خواهد بود

شمارهٔ ۳۶۹

تیغ تو گیاهیست که مردم درود

وز زخم زبان برو خطایی نرود

در رنگ بسان برگ حنی آمد

سبزست و بهر جا که رسد لعل شود

شمارهٔ ۳۷۰

از بهر چه لاله بر سر کرد بود

گر نه دلش از رخ تو پر درد بود

جایی که تو گرم کردی انگامۀ حسن

گل گر همه آتشین شود سرد بود

شمارهٔ ۳۷۱

خورشید اگر چه در جهان فرو برد

ز آمد شدنش دلی پر از درد بود

هم وقت بر آمدن دمش سرد بود

هم وقت فرو شدن رخش زرد بود

شمارهٔ ۳۷۲

وقتی که مرا می طرب در سر بود

یکسر سخنم ز باده و دلبر بود

و امروز کزان حال همی اندیشم

گویی که بجای من کسی دیگر بود

شمارهٔ ۳۷۳

آسوده تنی کز تو بتیمار بود

شادان دل آن کز تو بغم خوار بود

آن تن که نه خستۀ تو افگار بود

وان دل که نه کشتۀ تو مردار بود

شمارهٔ ۳۷۴

صدرا تو مکن غمز که آن غدر بود

غماز همیشه خوار و بی قدر بود

رکنی سره قلب ننگردد هرگز

داند همه کس که قلب در صدر بود

شمارهٔ ۳۷۵

جایی که فراق آن دلفروز بود

سنگین بود آن دل که نه پر سوز بود

ای دیده گرت اشک نماندست رواست

خون جگر از بهر چنین روز بود

شمارهٔ ۳۷۶

خاک طبرستان ز طرب دلکش بود

خاراش همه سبزۀ دیباوش بود

هر کس که نبود پوشش ار زقصب

از ابر همیشه بر سر او رش بود

شمارهٔ ۳۷۷

چون روی ترا آیینه در پیش بود

از رشک هزار حسرتم بیش بود

ور در عمری یک نظرم بر تو فتد

چشمم پس آن یک نظر خویش بود

شمارهٔ ۳۷۸

مهرت ز ستم همیشه در میغ بود

نازت با من خصومت آمیغ بود

روزی که چو صبح سینه پر مهر کنی

یک دم زدن از ناز ودگر تیغ بود

شمارهٔ ۳۷۹

معشوقه چو شاهد و باندام بود

عاشق چه زبان که خوار و بد نام بود؟

چون باده بکام باده آشام بود

باشد که سفال کهنه یی جام بود

شمارهٔ ۳۸۰

آنرا که بمردمی اشارت نبود

الاحیوان ازو عبارت نبود

و آنکس که زر و سیم بمردم ندهد

چون دیدۀ نرگسش بصارت نبود

شمارهٔ ۳۸۱

زلف تو اگر جعد بغایت نبود

جز راستیی ازو حکایت نبود

چون نیست درو کژیّ و ناهمواری

شکر ار نکنم جای شکایت نبود

شمارهٔ ۳۸۲

از خواجه مرا اگر نوازش نبود

هجوش نکنم نه ز آنکه سازش نبود

کآنکس که مدح اهتزازش نبود

دانم که زهجو احتزازش نبود

شمارهٔ ۳۸۳

پیش از توغم در نهان من بود

سودای تو مغز استخوان من بود

در وقت گشایش زبان نام تو بود

اوّل سخنی که در زبان من بود

شمارهٔ ۳۸۴

دی اسب مرا گفت که نیکو نبود

کت خود غم اسب و علف او نبود

اسبی که برو نشینی و خاک خورد

آن اسب بجز که نقش زلو نبود

شمارهٔ ۳۸۵ - و قال ایضاً فی مرثیة ابنه لماهلک بالغرق

آنرا که بوصل تو پناهی نبود

بهتر ز عدم پناه گاهی نبود

تو در دهن گوری و من بر لب گور

از لب بدهن دراز راهی نبود

شمارهٔ ۳۸۶

آن شد که مرا دل و توانایی بود

در هجر توام روی شکیبایی بود

کاری که مرا برفت در دور غمت

آب رخ و روزگار برنایی بود

شمارهٔ ۳۸۷

جایی که چنان صید ز دامی برود

معذور بود دل ارز جا می برود

در دامن اشک دست زد خون دل

تا بر پی یار چند گامی برود

شمارهٔ ۳۸۸

وقتست که گل تاج سر انگشت شود

و افروخته چون آتش زردشت شود

چون رای تو گیرد همه دل رو گیرد

چون روی تو بیند همه تن پشت شود

شمارهٔ ۳۸۹

چون باد اجل هم نفس مرد شود

چون صبح زانده نفسش سرد شود

خورشید که کس نیست ازو پر دل تر

از بیم فرو شدن همی زرد شود

شمارهٔ ۳۹۰

چون نرگس نیم خفته بیدار شود

بر یک قدمش دو سر پدیدار شود

چون مشعلۀ دو سر که بفروزندش

وز جنبش باد سر نکونسار شود

شمارهٔ ۳۹۱

زین باقی عمر کام حاصل نشود

هیچ آرزویی تمام حاصل نشود

مستی که نشد زصافی خم حاصل

هرگز که زدرد جام حاصل نشود

شمارهٔ ۳۹۲

گر باد در آن طرّة دلخواه شود

از بس خم و پیچ و تاب گمراه شود

وان هم ز شکستگی اندام بود

کوگاه دراز و گاه کوتاه شود

شمارهٔ ۳۹۳

گر سوز توام یک نفس آهسته شود

از دود راه نفس بسته شود

در دیده از آن آب همی گردانم

تا هر چه نه نقش تست از آن شسته شود

شمارهٔ ۳۹۴

هرگونه زراه صدق گویند شود

مجموع بقول او پراگنده شود

هر لفظ که نیست جان معنی با او

دشوار دل مرده بدو زنده شود

شمارهٔ ۳۹۵

وقتست که گل حریف پیمانه شود

بلبل ز کرشمه هاش دیوانه شود

با خرقه کلاه پنبه آگین دراد

و آمد که مرید پیر خم خانه شود

شمارهٔ ۳۹۶

تا لعل لبت چو غنچه در خنده فزود

خون جگرم چو لاله بر رخ بالود

دارم چو گل دو رنک در فرقت تو

رخساره زر اندود و درون خون آلود

شمارهٔ ۳۹۷

چشمت که همیشه چشم من تر خواهد

وز پی آبی آب زهر در خواهد

زنهار رها مکن که دیگر خواهد

بیمار آن به که آب کمتر خواهد

شمارهٔ ۳۹۸

هر سوخته کو شادی عالم خواهد

پیوند خود آن عارض خرم خواهد

گر زانکه غمی برویت آمد نشگفت

غم نیز وصال نیکوان هم خواهد

شمارهٔ ۳۹۹

دل باز مرا خوار و خجل می خواهد

از من رخ آن شمع چگل می خواهد

جان می خواهد یا رو بدو خواهم داد

زیرا که چنانست که دل می خواهد

شمارهٔ ۴۰۰

چون از دلم حکایتی ساز نهد

یا از غم تو شکایت آغاز نهد

چون نای ز سینه بر آواز نهد

هم عشق تود ستم بدهن باز نهد

شمارهٔ ۴۰۱

شاها کرمت ز قاف تا قاف رسید

مثل تونه چشم دید و نه گوش شنید

گر سایۀ تیغ تو فتد بر دریا

در حلق صدف لعل شود مروارید

شمارهٔ ۴۰۲

چون کیسۀ غنچه را صبا پر زردید

غمّازی کرد و پرده بروی بدرید

در زخم شکنجه اش چنان تنگ کشید

کش ازین ناخنان همه خون بچکید

شمارهٔ ۴۰۳

گفتی دودلی تو ، از تو کاری ناید

بهتان چنین نهی تو بر من شاید

چون نیست مرا دلی وگر نیزم هست

تا صد بود از بهر غمت می باید

شمارهٔ ۴۰۴

باغ از گل و لاله ار چه می آراید

بی روی تو دل دمی کجا آساید

کز خیمۀ لاله دود بر می خیزد

وز گنبد گل آب فرو می اید

شمارهٔ ۴۰۵

این مردم چشم من همی نا ساید

در جستن تو جهان همی پیماید

روز از هوست گرد جهان می گردد

پس شب بسر آب فرو می آید

شمارهٔ ۴۰۶

آنرا که بدت زلف دلکش باید

همچون بادش ز آب مفرش باید

وان دل که ره هوای جانان سپرد

پایش چو سر شمع ز آتش باید

شمارهٔ ۴۰۷

هرچند فضول عیش کم می‌باید

چیزی ز برای دفع غم می‌باید

گرچه امل دراز ما بیهده‌ای‌ست

از بهر خوشیّ عمر هم می‌باید

شمارهٔ ۴۰۸

گل را همه ساز و رنگ و بومی باید

با یار منش آب بجو می باید

سر تا قدمش روی نکو می باید

کو را همه روز روی او می باید

شمارهٔ ۴۰۹

می خوارگی اندر مه دی می باید

همدم همه ساله نای و نی می باید

روی زمی از برف سپیداب گرفت

گلگونه اش از جرعۀ می می باید

شمارهٔ ۴۱۰

آنرا که ز ملک آب و جاهی باید

از خدمت چون تو پادشاهی باید

وانجا که ترا عرض سپاهی باید

از طول زمانه عرض گاهی باید

شمارهٔ ۴۱۱

هر سال که غنچه را قبا تنگ آید

سرمایه اش آن عارض گل رنگ آید

هم رنگ رخ تو دست گیری کندش

هر گاه که پای لاله در سنگ آید

شمارهٔ ۴۱۲

جانرا غم تو هیچ خوشتر ناید

کار دل من جز بغمت بر ناید

وین دل که مراست گر همه جان گردد

تا خون نشود بچشم اندر ناید

شمارهٔ ۴۱۳

بی یاد تو از من نفسی برناید

با محنت هجر تو کسی برناید

گفتی که فلان در سر این کار شود

ترسم که بدین کار بسی برناید

شمارهٔ ۴۱۴

نه از دل کس بوی طرب می‌آید

نه رنگ شکرخنده ز لب می‌آید

وقتی ز عجب خنده گرم می‌آمد

امروز مرا خنده عجب می‌آید

شمارهٔ ۴۱۵

شمعم که سرم آفت تن می آید

از پیرهنم بوی کفن می آید

از اشک هر آنچه گرد من می آید

بر من همه هم ز خویشتن می آید

شمارهٔ ۴۱۶

هر بد که زگردش زمن می آید

سبحان الله نصیب من می آید

این گریۀ من نه بهر بیمست و امید

بر خویشتنم گریستن می آید

شمارهٔ ۴۱۷

چشمم جو بران روی نکو می آید

خونابه بجای آب ازو می اید

هر کجا که سیه گلیمی، آشفته سریست

در حلقۀ زلف تو فرو می اید

شمارهٔ ۴۱۸

چون یادم از آن روی نکو می آید

خونم بدل تیره فرو می اید

پاکیزه تری ز قطرۀ اشک از انک

در چشم نیایی تو و او می آید

شمارهٔ ۴۱۹

دی گفت صبا که گل بنزدیک رسید

باور کردم که رنگ آن بود پدید

زیرا که چو چشمهای نرگس می جست

می دانستم که روی گل خواهد دید

شمارهٔ ۴۲۰

چشم ز میان تو نشان هیچ ندید

بیش از کمر تو در میان هیچ ندید

هیچست دهان تو و در عالم لطف

هر کس که ندید آن دهان هیچ ندید

شمارهٔ ۴۲۱

می نتوانم اشک فراوان بارید

خون جگر از دیده چو باران بارید

صد گونه بهانه بیش بر باید ساخت

تا بی تو دو قطره اشک بتوان بارید

شمارهٔ ۴۲۲

گر تیغ سر انگشت تو صد را ببرید

تا ظن نبری که آن بعمدا ببرید

می گوید به هر دم خرد انگشت گزان

هندو بنگر چگونه دریا ببرید

شمارهٔ ۴۲۳

کو دیده که تا بر وطن خود گرید

بر حال دل و واقعۀ بد گرید؟

دی بر سر یک مرده دو صد گریان بود

امروز یکی نیست که بر صد گرید

شمارهٔ ۴۲۴

بیداری چشم و خواب بختم نگرید

بر دست فنا غارت رختم نگرید

نه مرده، نه زنده، همچو باد نوروز

اندر تن سست جان سختم نگرید

شمارهٔ ۴۲۵

هنگام صبوحست حریفان خیزید

وان باقی دوشین بقدح در ریزید

یک لحظه ز بند نیک و بد بگریزید

در بی خبریّ و بی خودی آویزید

شمارهٔ ۴۲۶

چون زلف ترا کار ببالا برسید

از وصل قدت بآرزوها برسید

گفتم چو بدان قامت زیبا برسید

یا رب بچه نیکویی بدینجا برسید؟

شمارهٔ ۴۲۷

لطف تو بآشنا و بیگانه رسید

زو بهره بهر دلی جداگانه رسید

از خلوت وصل و لذت گفت و شنید

ما را همه آرزو و افسانه رسید

شمارهٔ ۴۲۸

آنان که زوصلشان دلم می بالید

جانم زفراقشان فراوان نالید

ناگاه دهان گورشان بی دندان

چون آب بخورد و خاک در لب مالید

شمارهٔ ۴۲۹

ای وصل تو بر تراز تمنای امید

ناپخته بمانده با تو سودای امید

من در تو کجا رسم که آنجا که تویی

نه دست هوس رسید و نه ÷ای امید؟

شمارهٔ ۴۳۰

گر در همه عمر خویش فرصت جوید

نا با من خسته دل حدیثی گوید

ناگاه ستیزۀ مرا چشم رقیب

چون دیدۀ نرگس از زمین بر روید

شمارهٔ ۴۳۱

خصمت که ره قضای بد می جوید

پیکارة تو نه از خرد می جوید

بر تیغ تو کرد خویشتن را عرضه

بیچاره در اب مرگ خود می جوید

شمارهٔ ۴۳۲

ماییم چو خر گه همه بر بسته کمر

در خدمت تو صف زده در یکدیگر

نا راست سری بزرگ سایه گستر

او را سر جمله گردنان در چنبر

شمارهٔ ۴۳۳

مانند دو چشمیم من و آن دلبر

در نیک و بد زمانه با هم یاور

هر شب تا روز خفته با یکدیگر

یک روز ندیده یکدگر را بنظر

شمارهٔ ۴۳۴

تا ز رنکنی از دهن کیسه بدر

هرگز نرسی بوصل آن سیمین بر

ورچون کمرش تو با میان آری زر

یار آید با تو در میان همچو کمر

شمارهٔ ۴۳۵

تا کرد مرا دیده بروی تو نظر

اندر سر من نماند از عقل اثر

این عقل بود که خانه پر لعل و گهر

چشمم همه شب گشاده می دارد در؟

شمارهٔ ۴۳۶

در طبع تو ناکسی و در دست تو زر

گشتند مکقیم چون گهر در خنجر

بیرون نتوان کرد بصد تیغ و تبر

نه از کف تو زر و نه از تیغ گهر

شمارهٔ ۴۳۷

تا شاخ شکوفه سیم خود کرد نثار

کاری بنوا دارد و برگی بسیار

تو نیز درم خرج کن و باک مدار

چون شاخ اگرت ببرگ می باید کار

شمارهٔ ۴۳۸

بستند گرو با نفس مشک تتار

بوی گل و باد سحر وزلف نگار

هستند بر غم یکدگر گوهر بار

چشم من و لعل یارم و ابر بهار

شمارهٔ ۴۳۹

در کار سخن رنج کشیدم بسیار

و اکنون زسخن شدم بیک ره بیزار

من کار سخن راست بکردم چونگار

لیکن بسخن راست نمی گردد کار

شمارهٔ ۴۴۰

تا هست گل سعادت ای دوست ببار

دست از طرب و نشاط و می باز مدار

این باقی عمر را بشادی گذران

کس باز نبیند این جهان دیگر بار

شمارهٔ ۴۴۱

ای فتنه شده ززلف پستت بیدار

خود می نشود نرگس مستت بیدار

زنهار روا مدار هر شب تا روز

تو خفته و عالمی ز دستت بیدار

شمارهٔ ۴۴۲

ای دل سخن زلف مشوّش بگذار

اندیشۀ وصل یارمه وش بگذار

در سایۀ گل این دو سه روزی از عمر

گر بگذارند ناخوشان خوش بگذار

شمارهٔ ۴۴۳

رو مرغ نشاط را بپرواز گذار

غمهای جهان با من غم ساز گذار

تو شاد نشین و عمر در ناز گذار

غم را بن و مرا بغم باز گذار

شمارهٔ ۴۴۴

آمد دی و دستهای فرو بست از کار

هر کاره که بود خلق، بنشست از کار

دست من و جام می کنون کز سرما

هم کار بشد ز دست و هم دست از کار

شمارهٔ ۴۴۵

تا دست بسر و بن بر آورد چنار

صد گونه بساط عیش گسترد چنار

با سرو قدان عشق کهن از سر گیر

اکنون که بباغ دست نوکرد چنار

شمارهٔ ۴۴۶

این پیش نیاز کرده از زر دیوار

خورشید حیات دشمنت بسر دیوار

از جود توام امید چیزیست که آن

چون روی حسود روی تو بود در دیوار

شمارهٔ ۴۴۷

برخیز و دوای این دل تنگ بیار

وان بادۀ مشک بوی گل رنگ بیار

اخلاط مفرّح دل ار می سازی

یاقوت می و بریشم چنگ بیار

شمارهٔ ۴۴۸

ای از رسرشک باران از ابر

باران هنر از تو چو باران از ابر

از دست تو آستین سایل همه سال

چون دامن خیمه روز باران از ابر

شمارهٔ ۴۴۹

من کشتۀ هجرم از وصالم چه خبر؟

تشنه جگرم زاب زلالم چه خبر؟

زلف تو و غمزه را ز حالم چه خبر؟

دیوانه و مست را ز عالم چه خبر؟

شمارهٔ ۴۵۰

رفتم بوداع جان بدروازۀ صبر

زان سوی عدم شنیدم آوازۀ صبر

تا چند مرا حواله بر صبر کنی؟

پیداست که چند باشد اندازۀ صبر

شمارهٔ ۴۵۱

اسبی دارم بکندی از خر خرتر

چون گاو خراس بل کزو پرخورتر

چندانک همی رود بود بر یک جای

هر چند همی خورد بود لاغر تر

شمارهٔ ۴۵۲

ماییم و وجودی ز عدم ناخوشتر

عیشی چو زمانه دم بدم ناخوشتر

وین طرفه که شد در طلب چیزی خوش

مرگ من و زندگی ز هم ناخوشتر

شمارهٔ ۴۵۳

ای طبع تو از هنر نکو آیین تر

جانت خوانم هستی وزان شیرین تر

بر مرغ دلان چرا زنی سنگ جفا؟

ای تو ز کمان گروهه دل سنگین تر

شمارهٔ ۴۵۴

هر شب ز تو جفت شیونم تا بسحر

چون صبح ز غم دم نزنم تا بسحر

وین جامۀ خواب را که نامش پلکست

بر مردم دیده نفکنم تا بسحر

شمارهٔ ۴۵۵

از بوی تو گشت دل تنگ باد سحر

وز مهر تو گشت سر سبک باد سحر

در گرد سر زلف تو کس می نرسد

جز باد سحر گهی ، خنک باد سحر

شمارهٔ ۴۵۶

زلفش دیدم بجنبش باد اندر

همچون حرکت بشاخ شمشاد اندر

در جامۀ کار زار می تافت رخش

همچون گوهر بمغز پولاد اندر

شمارهٔ ۴۵۷

خوبان همه را صید توان کرد بزر

خوش خوش بر وصلشان توان خورد بزر

نرگس که کله دار جهانست ببین

کو نیز چگونه سر در آورد بزر

شمارهٔ ۴۵۸

ای دل ز حدیث چون نمی بارد زر

کم کن ز سخن که کار زر دارد زر

گر خود همه تن زبان شوی چون سوسن

چون نرگست از دیده برون آرد زر

شمارهٔ ۴۵۹

آمد گل و آورد به پیراهن زر

بنشست به باغ و کرد خرمن زر

یعنی که بشادی نتوان برد بسر

یک روزه حیات جز بیک دامن زر

شمارهٔ ۴۶۰

در خون جگر شدم نهان چون ساغر

بر بسته بقصد خود میان چون ساغر

در روی کسی که می خورد خون دلم

می خندم ازمیان جان چون ساغر

شمارهٔ ۴۶۱

یارم بسخن دوش همی سفت شکر

زوگوش بخروار همی رفت شکر

گفتم که چه چیزست بدین شیرینی؟

پسته بدلی شکسته میگفت ، شکر

شمارهٔ ۴۶۲

باور نکنی که خوب رویان یکسر

اندر پی زر شوند، آنک بنگر

پیرامن گل بهر دوسه خردۀ زر

صد روی نکو فتاده بر یکدیگر

شمارهٔ ۴۶۳

شکلیست زنقش بندی دیباگر

ابریشم چنگ و ناخن خنیاگر

میناگر از آبگینه گر لعل کند

پس ساقی ما نیست بجز میناگر

شمارهٔ ۴۶۴

ای در فن عشق هر دمت رای دگر

خورشید رخ تو عالم آرای دگر

در مذهب عاشقی روا کی باشد

خانه دل ما وطن ترا جای دگر؟

شمارهٔ ۴۶۵

روزی که بهرزه می گذاریم ز عمر

آنرا بغلط همی شماریم ز عمر

سر جملۀ حاصل چو بر اریم ز عمر

جز عمر پس افکند نداریم ز عمر

شمارهٔ ۴۶۶

کس در غم نیستی نماند همه عمر

باشد که بکام بگذاراند همه عمر

آتش نه نخست زاد در سوخته یی؟

بس اطلس آتشی دراند همه عمر

شمارهٔ ۴۶۷

زین گونه که شد خوار و فرو مایه هنر

وز جهل پس افتاد بصد پایه هنر

یارب تو بفریاد رس آن مسکین را

کش خانه سپاهان بود و مایه هنر

شمارهٔ ۴۶۸

گویی که درین تیره شب پهناور

گم کرد دلیل صبح راه خاور

گر این شب کور دل نمی داند راه

ای صبح تو روشناییی پیش اور

شمارهٔ ۴۶۹

ای بحر کف تو چون امل پنهاور

لطف تو میان آب و آتش داور

روزی که کفت داروی حرمان بخشد

از حال من شکسته دل یادآور

شمارهٔ ۴۷۰

ای دل زر و سیم رامیندیش بخور

آن روز پسین را غمی از پیش بخور

اندر غم این و آن بسر بردی عمر

خوردی غم هر چیز، غم خویش بخور

شمارهٔ ۴۷۱

ای دل که ترا گفت این دم میخور

کانگه که نباشی غم عالم میخور؟

نابودن خود بدیدۀ عقل ببین

آنگه اگرت کری کند غم میخور

شمارهٔ ۴۷۲

شد بر دل من زلفک هندوی تو چیر

بر بودش و در زیر کله رفت دلیر

می گویمت ای دوست بگو با کلهت

تا هندوی دزد را نگیرد در زیر

شمارهٔ ۴۷۳

از دیدن من چشم تو شد زان سان سیر

از بس غم دل کرد مرا از جان سیر

باور نکند کسی که بر خوان وصال

گشتند دومست از جگری بریان سیر

شمارهٔ ۴۷۴

ای دوست بیکباره ره ناز مگیر

هر لحظه بهانه یی نو آغاز مگیر

هر چند که مقصودی از آن حاصل نیست

پیغام دروغ هم ز من بازمگیر

شمارهٔ ۴۷۵

گر لاله بشد، سیاه کامی کم گیر

ور نیست بنفشه، تیره فامی کم گیر

آنجا که رخ تو باشد ار گل نبود

از بزم طرب شکسته جامی کم گیر

شمارهٔ ۴۷۶

ایوان سرا بر فلک افراشته گیر

وین زیرزمین بگنج انباشته گیر

این سیم که جوجو بهمش می آری

خرمن خر بجای بگذاشته گیر

شمارهٔ ۴۷۷

کار همه دنیا بمرادت شده گیر

پس عمر برفته و اجل آمده گیر

گویی بمراد خویش دستی بزنم

خود نتوانی و گر توانی زده گیر

شمارهٔ ۴۷۸

در عشق تو گر زین سپس ای مایۀ ناز

چون گل بکفم چند درست آید باز

در پای تو چون شکوفه گر نفشانم

چون نرگسم آن زر همه در چشم گداز

شمارهٔ ۴۷۹

در مدح تو مر مرا پس از فکر دراز

کم می آمد معانی خوب فراز

ان شاالله خدای توفیق دهد

تا عذر ثنا بمرثیت خواهم باز

شمارهٔ ۴۸۰

کردیم دگر شیوۀ رندی آغاز

تکبیر زدیم چار بر پنج نماز

هر کجا که پیاله ییست ما را بینی

گردن چو صراحی سوی او کرده دراز

شمارهٔ ۴۸۱

من تختة نام و ننگ بستردم باز

در راه طرب پای بیفشردم باز

آن سرکه بسالوس برآوردم دی

امروز بجام می فرو بردم باز

شمارهٔ ۴۸۲

خرم رخ تو دژم مبادا هرگز

شادان دل تو بغم مبادا هرگز

در عشق تو گر تنم شد از مویی کم

مویی زسر تو کم مباداهرگز

شمارهٔ ۴۸۳

چون می شنوم برطمع خودپیروز

زین پس منم ودلی قناعت اندوز

دانم که شکم خاره تر از چرخ نیم

و او نیز بقرصی بسرآرد هر روز

شمارهٔ ۴۸۴

بگذشت و مرا اشک روان بود هنوز

وندر تن من باقی جان بود هنوز

می گفت و مرا گوش بدان بود هنوز

بیچاره فلانیست، جوان بود هنوز

شمارهٔ ۴۸۵

ای خوی تو همچو اشک من رنگ آمیز

وی بر دل من ز زلف تو رستا خیز

الحق چه نکو بیکدگر افتادند

آن زلف دل آویز و دل زلف آویز

شمارهٔ ۴۸۶

ای غمزۀ خونریز تو چون پیکان تیز

کردم بدم تو آتش هجران تیز

گر زآنکه زبان دشمنان کند شود

من بر لب تو باز کنم دندان تیز

شمارهٔ ۴۸۷

چشم تو اگر چه ناتوانست او نیز

جان تو که هم بلای جانست او نیز

دل دست حمایت بسر زلف تو برد

می بینم و هم زیر میانست او نیز

شمارهٔ ۴۸۸

احوال منت باور اگر نیست ز کس

ور این دو گواهت از رخ و اشک نه بس

بیماری من بچشم خود می بینی

آشفتگیم نیز ز زلفت بررس

شمارهٔ ۴۸۹

آخر خبری زین دل تنگ بپرس

شرح غمم از طرۀ شبرنگ بپرس

جانا چو خوری باده بهنگام صبوح

احوال دلم ز نالۀ چنگ بپرس

شمارهٔ ۴۹۰

... زمان آینده مترس

وز هرچه رسد چو نیست پاینده مترس

....دم نقد را غنیمت میدان

از آمده مندیش وز آینده مترس

شمارهٔ ۴۹۱

از حال من سوخته خر من بررس

شرح غم هجر خواهی از من بررس

گر درد دل منت ز من باور نیست

ای دوست روا بود، ز دشمن بررس

شمارهٔ ۴۹۲

خالیست سیاه بر رخ آن مه وش

افتاده خوش و مراهمی افتد خوش

چون مهر که از مشک نهی بر باده

یا قطرۀ آبی که چکد بر آتش

شمارهٔ ۴۹۳

زلف تو که نیست در درازی همتاش

بگذشت ز حد سیاه کاری باماش

دارد سر آن که سر زمن بر تابد

ور چون قد تو سیم کنم هم بالایش

شمارهٔ ۴۹۴

در عالم هجر آن بت شکر پاش

آوازۀ بی صبری من چون شد فاش

ارجاف کنی زکوی وصلش امروز

در گوش دلم گفت که نومید مباش

شمارهٔ ۴۹۵

خصم تو که هست تیغ گلگون ز قفاش

تیغ تو زبان کشید بیرون ز قفاش

در گردن خود گرفت خون خوداز آن

هر کجا که رود همی رود خون ز قفاش

شمارهٔ ۴۹۶

گل را دیدم دمیده از کام آتش

از آب گرفته هفت اندام آتش

گفتم که چه شد ؟ گفت بلائیست دراز

کوتاهی عمر و پس سرانجام آتش

شمارهٔ ۴۹۷

بلبل که پریر از دل شاداش

گفتی که برفت مطربی از یادش

امروز به چرخ می رسد فریادش

مانا که شکوفه سیم مطب دادش

شمارهٔ ۴۹۸

نرگس که صبا بروی درمی جهدش

یعنی ز لطافتست که دم می دهدش

کآن چشم که باز کرد در کوی بقا

چندان ندهد مهله که بر هم نهدش

شمارهٔ ۴۹۹

چون رنگ بدزدید گل از رخسارش

آویخت صبا چو خونیان بردارش

بسیار بگفت بلبل اندر کارش

تا بو که صبا بجان دهد زنهارش

شمارهٔ ۵۰۰

ای دیده، خیال روی چون گلنارش

برخود زدی از چشم فرو مگذارش

وی دل تو سرطرۀ عنبر بارش

نیک آوردی بدست ، محکم دارش

شمارهٔ ۵۰۱

افتاد دلم در تک و پو مگذارش

غم قصد همی کند برو مگذارش

دانی که چو چشمش همه بر تست نظر

همچون نظر از چشم فرو مگذارش

شمارهٔ ۵۰۲

بلبل که نبود در چمن پر وازش

بی برگی شاخ کرده بد بی سازش

چون داد شکوفه سیم مطرب بازش

بنگر که بچرخ می رسد آوازش

شمارهٔ ۵۰۳

از غایت آنکه هست بر من نازش

وزبس که کشد خوی بد از من بازش

بر رهگذر باد سخن کم گوید

ترسد که بگوش من رسد آوازش

شمارهٔ ۵۰۴

تا دورم از آن دو لعل جان آویزش

با دیدۀ من خواب نکرد آمیزش

در فرقت روی او دو صف مژه ام

بر هم نزنند جز گه خون ریزش

شمارهٔ ۵۰۵

خواهی بریار سیم بر، زر برکش

چون شمع بسوی یارزر بر سرکش

خامش بنشین زبان بکام اندر کش

بر دل نه سنگ و چون ترازو زرکش

شمارهٔ ۵۰۶

همچون آواز یک زمانم برکش

وانگاه چو چنگ تنگم اندر برکش

ور در تن من رگی نه بر پردۀ تست

بیرون کن و دیگری بجایش درکش

شمارهٔ ۵۰۷

ای زلف توی که با همه نیرنگش

می بوسه دهی بر آن لب می رنگش

آن غمزۀ او نه بس حریفست، مکن

بازی فراخ با دهان تنگش

شمارهٔ ۵۰۸

نرگس که مرا در نظر آمد چشمش

وز هرچه خوشست خوشتر آمد چشمش

در خوبی اگر چه بر سر آمد چشمش

با چشم توهم برو درآمد چشمش

شمارهٔ ۵۰۹

این آتش غم که بر جگر می کشمش

بگداخت مر از بس که بر می کشمش

ماننده شمعم که مرا آتش عشق

در پای آورد و من بسر می کشمش

شمارهٔ ۵۱۰

گر دل زتو بگسلند بغم بشکنمش

و آنگه زبر خویش بدور افگنمش

ور دیده بجز تو درست در کس نگرد

یا پرکنمش زخون و یا برکنمش

شمارهٔ ۵۱۱

گر جان خواهد ز من همه جان دهمش

ور عمر گرامی طلبد آن دهمش

چیزی که جهان بدم بخواهد ستدن

آن به که بدست خود بجانان دهمش

شمارهٔ ۵۱۲

رشک ایدم از جعد تو ای عشوه فروش

کو روی ترا چنان کشد در اغوش

زین پس نشوم جدا از آن چشمۀ نوش

چون زلف تو تا مرا بود سر بر دوش

شمارهٔ ۵۱۳

امشب منم و جام می و نوشانوش

فردا بوداع دستها در آغوش

گر دولت وصل پایمردی کردی

بر داشتمی من سر فردا از دوش

شمارهٔ ۵۱۴

گل گفت اگرت هست بتی مه وش خوش

با من بنشین و بر رخش می کش خوش

من بر دل خویش کرده ام آتش خوش

زان عمر بکام دل گذارم خوش خوش

شمارهٔ ۵۱۵

ای بر دل من خشم تو چون ناز تو خوش

چون موسم گل وقت من از ساز تو خوش

چون چنگ خود امشب ار بسازی با ما

ما نیز برآییم چو آواز تو خوش

شمارهٔ ۵۱۶

در هم زده یی ز زلف و رخ رنگی خوش

بر برده بطاق ابرو آهنگی خوش

تنگست دلم همچو دهان تو ولیک

این تنگی ناخوش است و آن تنگی خوش

شمارهٔ ۵۱۷

ای دیده ندیده چون تو دلخواهی خوش

با بندۀ خود در آی گه گاهی خوش

گفتی که دلت خوشست، آری شک نیست

عشق تو و آنگه دل و آنگاهی خوش

شمارهٔ ۵۱۸

ای مونس جان ، لطف توام مرهم ریش

بس باد جفا و دوریت باز اندیش

گر کردۀ تو میان اصحاب وفا

من باز نمایم تو چه عذر آری پیش؟

شمارهٔ ۵۱۹

آن سرو که نیست در جهان همتایش

از قامت اوست باغ را آرایش

در راستی ارچه کس ندارد پایش

هم زیر آمد ز قدّ تو بالایش

شمارهٔ ۵۲۰

بیزار شدم بی تو زهر آسایش

خود چون باشد بعشق در آسایش

آسایش من از دم باد سحرست

بیمار دهد وقت سحر آسایش

شمارهٔ ۵۲۱

زین پس نکنم شکایت این دل ریش

کز دیده فتاد غصۀ من کم و بیش

این عشق بتنگنای دل راه نبرد

تا دیده نداشت روشنایی در پیش

شمارهٔ ۵۲۲

ای دل بنشین طریق کاری اندیش

ضایع مکن این عمر گرامی زین بیش

هرگز نزید بآرزوی دل خویش

آنرا که اجل ز پس بود عمر ز پیش

شمارهٔ ۵۲۳

بگشاد بخنده لعل جان پرور خویش

تا بگشادم بگریه چشم تر خویش

او مایۀ شادیت و من کان غمم

او گوهر خود نمود و من گوهر خویش

شمارهٔ ۵۲۴

ای دل مطلب زدیگران مرهم خویش

خودباش بهر درد دلی محرم خویش

تنها بنشین و خود همی خور غم خویش

ور همدمت آرزو کند هم دم خویش

شمارهٔ ۵۲۵

گل کرد ز باده لعل پیراهن خویش

بی باده و گل مدار پیرامن خویش

پیرانه سرا روند به بین کو یک دم

می نگسلد از دامن گل دامن خویش

شمارهٔ ۵۲۶

ای لعل تورا نهاده جان سر برخط

روی تو کشیده بر سر ساغر خط

دیدم چو تو باده کردی اندر ساغر

کز دست تو باده چون همی شد در خط

شمارهٔ ۵۲۷

لعل تو کزو شکر شدست اندر خط

دانی که چرا ز دست دست اندر خط؟

از زلف تو مار دید بر هم پیچان

حالی بفسو نگری نشست اندر خط

شمارهٔ ۵۲۸

دل پیشکشت جان و تن آورد چو شمع

آب از لب تو بر دهن آورد چو شمع

هم سوی تو عذر روشن آورد چو شمع

هم پیش تو تیغ و کفن آورد چو شمع

شمارهٔ ۵۲۹

بر رشتۀ کا رتو فتادیم چو شمع

تن در تف و سوز عشق دادیم چو شمع

در کار غمت پشت بکس ننماید

چون پای درین میان نهادیم چو شمع

شمارهٔ ۵۳۰

با دشمن و دوست انس گیریم چو شمع

مقش همه کس فرا پذیریم چو شمع

عشّاق قلندریم و شرطست که ما

آن دم که نسوزیم بمیریم چو شمع

شمارهٔ ۵۳۱

ای دشمن ملک تو بغم کشته چو شمع

بد خواه تو باد دم بدم کشته چو شمع

برگشت ز پیش تو سپاه دشمن

هم ریخته، هم سوخته، هم کشته چو شمع

شمارهٔ ۵۳۲

یاری که ندارد از لبش جام طمع

کردیم دروبر غم ایام طمع

بنگر تو بدین دست و دل و کیسه و صبر

سودای که می بزم من خام طمع

شمارهٔ ۵۳۳

یاری که ز عشق اوست جانم غمناک

گل پیرهن از رشک رخش دارد چاک

در خاک نگه کرد چو رخسارم دید

یعنی که یکی اند بچشم زر و خاک

شمارهٔ ۵۳۴

یارب که چگونه خفت دوش اندر خاک

وان سیمین وی چگونه بپذیرد خاک (؟)

.....خدایا گنهش

چون رفت بیک بارگهی اندر خاک (؟)

شمارهٔ ۵۳۵

چون دید فسرده بر رخم ده تو اشک

کرد از رخ من باستین یکسو اشک

شمعم که مرا بریش خند آن دلبند

سر می برد و می سترد از رواشک

شمارهٔ ۵۳۶

ای دانۀ دل نهاده در خوشۀ اشک

در راه غمت شد سپری توشۀ اشک

وین چشم که بار داشت از قطرۀ اشک

بر بوی تو بفکند جگر گوشۀ اشک

شمارهٔ ۵۳۷

در شوق تو از شرح و بیان من و کلک

یکباره سپید شد زبان من و کلک

با این همه زانکه گه گهی خاموشست

تیغست همه ساله میان من و کلک

شمارهٔ ۵۳۸

دی گفت ز زیر لب خندانک

امشب بر ما نمی خزی پنهانک؟

سبحان الله که چون فرو می بارد

چندین همه لطف از دهنی چندانک

شمارهٔ ۵۳۹

دل رفت بسوی آن دهن خندانک

تا بستاند زو شکری پنهانک

گفتا که شکر نیست ولی گر خواهی

جایی که نهان شوی، خم زلف آنک

شمارهٔ ۵۴۰

در تیره شبی چون سر زلفش تاریک

از لطف بوصل خویش کردم نزدیک

تا روز بدست بوسه بر جام وصال

می داد ز لب مرا شرابی باریک

شمارهٔ ۵۴۱

از بس که چکیدست مرا از هر رگ

خون بر مژه همچنان که بر نشتر رگ

همچون نی و چنگم که نماندست مرا

مه مغز در استخوان و نه خون در رگ

شمارهٔ ۵۴۲

دارم ز حیات غصّه ها بیش از مرگ

پیوسته کنم شاد دل خویش از مرگ

گویی که بکام دل ببینم خود را

گر خود همه یک روز بود پیش از مرگ

شمارهٔ ۵۴۳

چون هست بلای زندگی بیش از مرگ

چندین چه کنی رنجه دل خویش از مرگ؟

گر زندگی اینست میندیش از مرگ

جهدی بکن و بمیر خود پیش از مرگ

شمارهٔ ۵۴۴

خصم تو که دار درخ زرد و دل تنگ

پیوسته چو تیغ می زند سر بر سنگ

آورد برهنه دست در گردن اوی

آهخته قدی، رخ لبی، سبز ارنگ

شمارهٔ ۵۴۵

از حادثه ها اگر چه باشم دلتنگ

وز واقعه ها اگر چه دارم صد رنگ

کارم بنواشود چو پیدا گردد

رخسارۀ دختر رز از پردۀ چنگ

شمارهٔ ۵۴۶

هرگز بکسی... ل این دل تنگ

وز خوی بدت نه صلح پیداست نه جنگ

خواهم که شبی زلف تو و گردن من

پیچیده بود چو پرده بر دستۀ چنگ

شمارهٔ ۵۴۷

مطرب بصبوح داد آگاهی چنگ

تا بنیوشد سماع خر گاهی چنگ

از نالۀ چنگ عالمی بخروشید

فریاد ز نالۀ سحرگاهی چنگ

شمارهٔ ۵۴۸

ای برده گل از رخ چو گلنار تو رنگ

و آورده ز شرم گل بر بار تو رنگ

با روی تو روزگار گل رفت در آنک

می آرد و می برد ز رخسار تو رنگ

شمارهٔ ۵۴۹

کردم بهوس عمارتی اندر دل

وز آلت و ساز کار بودم غافل

از خاک بخون دل گلی حاصل شد

وز بی کاهی چو خر بماندم در گل

شمارهٔ ۵۵۰

ای سعد فلک را ز رخ خوب تو فال

وی مرغ کرم را ز سخایت پروبال

چشم رهی از جمال تو دور مباد

هر چند ز تو دور شود عین کمال

شمارهٔ ۵۵۱

خاک سر کوی آن بت مشکین خال

می بوسیدم دوش باومید وصال

پنهان ز رقیب آمد و در گوشم گفت

می خور غم ما و خاک در لب می مال

شمارهٔ ۵۵۲ - قال الملک السعید شهاب الدین سلیمانشاه و ارسل به

چون نیست مرا به خدمتت راه وصال

سر بر خط دیوان تو دارم همه سال

گفتم به فلک در تو چه نقصان آید

گر زآن که رسانی‌ام زمانی به کمال؟

شمارهٔ ۵۵۳

کس لب بطرب بخنده نگشوده امسال

از فتنه جهان دمی نیاسود امسال

در خون گلم که چهره بنمود امسال

با وقت چنین چه وقت گل بود امسال؟

شمارهٔ ۵۵۴

آن غنچه نگر چو من گرفتار بدل

پیوسته لبش بمهر و انکار بدل

آورده فراهم رخ و برخود پیچان

زانست که هر دم رسدش خاربدل

شمارهٔ ۵۵۵

با رنگ رخ تو بر سمن خندد دل

جز زلف تو جای خویش نپسندد دل

در زلف تو دانی بچه پیوندد دل؟

خود را برسن بر تو همی بندد دل

شمارهٔ ۵۵۶

زلف تو که می برد بآسانی دل

من خیره بدادمش بنادانی دل

بر روی توش دوش پریشان دیدم

بگذاشتم آنجا ز پریشانی دل

شمارهٔ ۵۵۷

شادی طلبی از غم جانان مگسل

ور دل جویی ز زلف ایشان مگسل

ور عیش خوشت باید و کاری بنظام

تا جان داری زان لب و دندان مگسل

شمارهٔ ۵۵۸

شد عمر و نشد هیچ مرادی حاصل

وز بهر سفر نگشت زادی حاصل

از علم نشد وجه نجاتی حاصل

وز عقل نگشت اعتقادی حاصل

شمارهٔ ۵۵۹

کردم ز سفر رمج و عنایی حاصل

ناگشته مرا هیچ ز جایی حاصل

تن چون وزن کردم و ترسم نشود

جز رشته فروی رشته تایی حاصل

شمارهٔ ۵۶۰

هر صبحدمی زخواب برخیزد گل

رنگی ز دگر گونه برآمیزد گل

تا در دو سه خردۀ زر آویزد گل

صد وجه زخویشتن برانگیزد گل

شمارهٔ ۵۶۱

ابر آمد و کرد پر گهر دامن گل

زیرا همه دامنست پیراهن گل

ما نیز نهیم رخت پیرامن گل

پیمانه همی زنیم در خرمن گل

شمارهٔ ۵۶۲

عشّاق بر آمدند پیرامن گل

یکباره زدند دست در دامن گل

وز بس که همی کشند پیراهن گل

آنک بهزار شاخ شد بر تن گل

شمارهٔ ۵۶۳

آتش چو فکند باد در خرمن گل

بر خاک چکید آب پیراهن گل

ای ساقی می دست تو و دامن گل

وی دختر رز خون تو در گردن گل

شمارهٔ ۵۶۴

ای دل همه جام عاشقی نوش چو گل

پیوسته لباس عاشقی پوش چو گل

پون شمع زبان آتشین دارد عشق

زنهار مباش پنبه در گوش چو گل

شمارهٔ ۵۶۵

ماییم نهفته گریه در خنده چو گل

مرده بدمی و از دمی زنده چو گل

خود را بهمه میان درافگنده چو گل

و اندر همه مجمعی پراگنده چو گل

شمارهٔ ۵۶۶

وقتست که دل کند منوّر قندیل

آب آرد بر دهان ز آذر قندیل

سنگ اندازی کنیم امروز چنان

کافتد آن سنگ روزه را در قندیل

شمارهٔ ۵۶۷

آن زلف نگر بر رخ آن شهره صنم

آویخته بی جنگ و خصومت در هم

وان ابرو بین بشکل کشتی گیران

سر سوی سر آورده و قدها زده خم

شمارهٔ ۵۶۸

بهر تو بود میل بسوی که کنم؟

وصل تو بود هر آرزوی که کنم؟

ما را غم تو راحت جانست و درو

چون غنچه ز دل کنیم روی که کنیم؟

شمارهٔ ۵۶۹

گر در همه عمر روزی از روی کرم

گویی که چگونه بی تو با این همه غم

دانم نشود هیچ ز خوبی تو کم

کآخر نه برفت مردمی از عالم

شمارهٔ ۵۷۰

گر چاشنی غمش بیابی یک دم

هرگز نخوری تو از پی شادی غم

شادی غم اوست خود ولیکن چه کنم ؟

چون تو غم و شادی نشناسی از هم

شمارهٔ ۵۷۱

از حد چو برفت ماجرای من و غم

گفتم که بنامه در از آن شرح دهم

خود ز آب سرشک و آتش سینه بهم

نه رنگ دوات ماند و نه آب قلم

شمارهٔ ۵۷۲

از لعل تو پخته گشت هر کاری خام

وز خط تو شد دایرۀ ماه تمام

لبهای تو کرد کام شکّر شیرین

دندان تو کرد کار گوهر بنظام

شمارهٔ ۵۷۳

ای شب بستان درازی از صبح بوام

مگذار که باز خندد امشب لب بام

در عمر خود امشبم بدام آمد مرغ

گر صبح بخندد بر مد مرغ از دام

شمارهٔ ۵۷۴

لب باز مگیر یک زمان از لب جام

تا برداری کام جهان از لب جام

در جام جهان چو تلخ و شیرین بهمست

این از لب یار خواه و آن از لب جام

شمارهٔ ۵۷۵

پیوسته خمیده همچو ابروی توام

چون خطّ تو فتنه گشته بر روی توام

در پای تو افتاده چو گیسوی توام

همواره شکسته بسته چون موی توام

شمارهٔ ۵۷۶

شاید گر از آن روی نکو نشکیبم

یا زان سر زلف مشک بو نشکیبم

ناسازتر از غمش حریفی نبود

روزی که نبینمش ازو نشکیبم

شمارهٔ ۵۷۷

یاری که ازو بسی جفا دیدستم

زان پس که ازو چه رنج‌ها دیدستم

دی حال دل خویش بدو می‌گفتم

گفتا تو که‌ای؟ منت کجا دیدستم؟

شمارهٔ ۵۷۸

بر دل ز غمت دوش ببخشایستم

زان گونه که گر نبودمی شایستم

گرز آنکه کسی ز غم بمیرد ، پس من

دوش از غم تو مرده همی بایستم

شمارهٔ ۵۷۹

آن عهد که من داد طرب می دادم

یک دم قدح باده زکف ننهادم

چون ریش همیشه با زنح بدکارم

واکنون چو زنخ در پس ریش افتادم

شمارهٔ ۵۸۰

من دوش بآرزوی رویت هر دم

در رنگ گل و باده نگه می کردم

با ساغر و با رباب تا روز فراخ

بر یاد رخت می زدم و می خوردم

شمارهٔ ۵۸۱

بس جور که من ز دست جانان بردم

بس دست که از غصّه بدندان بردم

بس غصّه که آشکار و پنهان بردم

تا عمر عزیز را بپایان بردم

شمارهٔ ۵۸۲

تیغت که فشاند بر و سر مردم

کوتاه کند راه اجل بر مردم

زان سان که رود برهنه مردم در آب

این آب برهنه می رود در مردم

شمارهٔ ۵۸۳

من دوش شراب ارغوانی خوردم

با یار بکام دوستکانی خوردم

تاریکی شب شاهد حالست که دوش

من با خضر آب زندگانی خوردم

شمارهٔ ۵۸۴

کاری که نبود از آن گزردم یک دم

هرگز غم آن کار نخوردم یک دم

گفتند که یک دم بجزین کار مکن

من در همه عمر خود نکردم یک دم

شمارهٔ ۵۸۵

از عمر عزیز خود برین خرسندم

کآن روز که در غصّه بشب پیوندم

با دل گویم مؤده که از راه اجل

یک منزل دیگر پس پشت افگندم

شمارهٔ ۵۸۶

سودای تو بر دگر صنم می بندم

هیچم نگشاد از آن وهم می بندم

این بی مغزی از قلم آموخته ام

کم سر بدو شاخ است و قدم می بندم

شمارهٔ ۵۸۷

دوش از غم تو نیک مشوّش بودم

تا روز ز دست شب بر آتش بودم

لیک ار چه سیاه بود و دلگیر و دراز

با او بخیال زلف تو خوش بودم

شمارهٔ ۵۸۸

نه باد قبولی ز هنر می جهدم

نه چرخ اساس دولتی می نهدم

از عمر بشکرم که بهر گونه که هست

آخر بگذشتن مددی می دهدم

شمارهٔ ۵۸۹

هردم زدنی چو لاله در خون نهدم

زارم چو بکشت عذر موزون نهدم

در حلقۀ غم نهد نگین دل من

و آنگه چو نگین ز حلقه بیرون نهدم

شمارهٔ ۵۹۰

با زلف تو هر چند بسی کوشیدم

نامش ز کسی جز بکژی نشنیدم

از سر وقد توام همه آزادیست

کانصاف همه راستی از وی دیدم

شمارهٔ ۵۹۱

بیماری نرگست چو زان سان دیدم

وان زلف بر آن گونه پریشان دیدم

من نیز دل خویش ز سرگردانی

بگذاشتم آنجا چوچنانشان دیدم

شمارهٔ ۵۹۲

طبرستان را شگفت جایی دیدم

نمناک زمینیّ و هوایی دیدم

هر خار بنی یافتم و زوبینی

هر شاخ گیایی ز کیایی دیدم

شمارهٔ ۵۹۳

آن روز که بر خاطر عالی گذرم

از عجب چو نرگس همه در خود نگرم

از کوی تو ار باد قبولی جهدم

مانندۀ برگ گل ز شادی بپرم

شمارهٔ ۵۹۴

بی روی تو صدره بگل ار برگذرم

ممکن نبود که نیز در وی نگرم

ور چند بنفشه خرده کاری سازد

با خّط تو سبلتش بیک جو نخرم

شمارهٔ ۵۹۵

گر آب خورم درد شود بر جگرم

ور خواب کنم گرد شود در بصرم

هرج آن سبب راحت خود می شمرم

رنجم همه زانست چو در می نگرم

شمارهٔ ۵۹۶

بس اشک که از دیده بحاصل آرم

از آب دو چشم پای در گل آرم

در چشم نماند آب و ترسم زین پس

چون شمع زدیده آتش دل بارم

شمارهٔ ۵۹۷

چشمی ز خیال تو پر اختر دارم

دستی ز غم هجر تو بر سر دارم

خوش گشت دلم تا که خیال تو در اوست

زانش همه‌ساله تنگ در بر دارم

شمارهٔ ۵۹۸

چون در تو نیارم که پیاپی نگرم

دزدیده بزیر چشم تا کی نگرم؟

من خام طمع وصل کسی می طلبم

کم زهرۀ آن نیست که دوری نگرم

شمارهٔ ۵۹۹

از بس که زیاد نیستی تاب خورم

چون کوزه ز حرص آتش ناب خورم

چون چنگ زمعدۀ تهی می نالم

چون تیغ همی ز آشنا آب خورم

شمارهٔ ۶۰۰

بر من که ازین پس غم عالم نخورم

شادیّ و غمش تا بتوانم نخورم

گر تاج نهد بر سر من دم نخورم

ور نیز کلاهم ببرد غم نخورم

شمارهٔ ۶۰۱

گر نتوانم که با تو ساغر گیرم

یا تنگ بآغوش خودت در گیرم

این بتوانم که هر کجا پای نهی

در حال ببوسه خاک از و برگیرم

شمارهٔ ۶۰۲

د رعشق ز حیله ها که می پردازم

تات از همه کس نهفته ماند رازم

مانند زبان شمع آنگه سوزم

کز اشک بنزد خویش خندق سازم

شمارهٔ ۶۰۳

شمعم که چو خود را بغمت پردازم

در پای تو سر خنده زنان اندازم

در راه تو هر گه که سری در بازم

در حال سری دگر ز جان بر سازم

شمارهٔ ۶۰۴

چون کوس ز پرخاش بود آوازم

چون نیزه بسر بجنگ دشمن یازم

چون تیر به تنها شکنم قلب عدو

چون تیغ برهنه بر سر او تازم

شمارهٔ ۶۰۵

در مدح ملک چو نظم موزون سازم

هر نکته درو چو درّ مکنون سازم

بپذیر مرا ببندگی تا بینی

در مدح تو دیوان سخن چون سازم

شمارهٔ ۶۰۶

آنشب که ز بر آتش غم سوزم

خشک و تر خود چو شمع در هم سوزم

تنها سوزم بگوشه یی در چو سپند

چون شمع میان مردمان کم سوزم

شمارهٔ ۶۰۷

گفتم ز فراق جاودان می ترسم

تو در بر و من همان چنان می ترسم

آنگه ز زبان دشمنان ترسیدم

و امروز ز چشم دوستانت می ترسم

شمارهٔ ۶۰۸

از گردش چرخ بی خرد می ترسم

در هر حالی ز نیک و بد می ترسم

زان روی که بر کس اعتمادی بنماند

از همرهی سایۀ خود می ترسم

شمارهٔ ۶۰۹

پیوسته ز تو با دل پر خون باشم

با چهرۀ زرد و اشک گلگون باشم

روزی که دوبار بینمت، حال اینست

آن روز که خود نبینمت چون باشم

شمارهٔ ۶۱۰

یک دم که ز خدمتت جدا می باشم

با ناله و گریه آشنا می باشم

چون شمع ز گریه آب رویی دارم

چون چنگ ز ناله با نوا می باشم

شمارهٔ ۶۱۱

بیمارم و زیر بار غم می باشم

تا شود شویّ و من دژم می باشم

روزی که بتر بوم بهت می افتد

آخر نچنان بهم که هم می باشم

شمارهٔ ۶۱۲

عمری رخ یکدگر ندیدیم بچشم

و امروز که در هم نگریدیم بچشم

با یکدگر احوال خود از بیم رقیب

گفتیم با برو و شنیدیم بچشم

شمارهٔ ۶۱۳

بر چشم تو هر گه که مرا افتد چشم

با اشک برخ فرو دود بی خود چشم

بردیده نهم ز عشق چشمت نرگس

دارند عزیز بهر چشمی صد چشم

شمارهٔ ۶۱۴

در گریه چو با اشک ز بودن آید چشم

با اشک ز خویشتن برون آید چشم

امروز ز چشم آب روان می آید

تا خود پس ازین ز چون آید چشم

شمارهٔ ۶۱۵

تا کرد بروی تو نظر مردم چشم

عیشی دارد بس خوش وتر مردم چشم

هر شب ز غمت هزار میخیّ مژه

برخود بدرد تا بسحر مردم چشم

شمارهٔ ۶۱۶

من دوش گشاده داشتم روزن چشم

بستم ز گهر سلسله بر گردن چشم

تا روز بنوک مژّه از بی خوابی

بر جیب سپهر دوختم دامن چشم

شمارهٔ ۶۱۷

ای من ز پیت بخون بپرورده دو چشم

وز موج سرشک بر سر آورده دو چشم

من کرده دو چشم چار در آرزویت

تو از پی دیدنم یکی کرده دو چشم

شمارهٔ ۶۱۸

ای من ز تواندوخته صد خرمن غم

بر راه تو دل نشسته بر روزن غم

بی من تو کشان دامن شادی در پای

من بی تو کشیده پای در دامن غم

شمارهٔ ۶۱۹

از بس که جفا کند بت دلگسلم

از کردۀ دوست پیش دشمن خجلم

وین اشک که بر چشم خودش کردم جای

او نیز چو یار رفت در خون دلم

شمارهٔ ۶۲۰

از وصل سمنبران چنان شد حالم

کز ناز بسان گل نو می بالم

چون غنچه دلم ز روی نیکو بگرفت

آنم که چو چنگ از خوشی می نالم

شمارهٔ ۶۲۱

در عشق تو گرچه شهره ام در عالم

زان روی که تا نهفته ماند حالم

مانند گل دو رنگ بر چهرۀ زرد

گلگونه یی از خون جگر می مالم

شمارهٔ ۶۲۲

گل گرچه ز حسن می نهد خار دلم

سرو ار چه کشد ز لطف تیمار دلم

جز روی تو در وجه دلم می نشود

جز قدّتو راست نیست بر کار دلم

شمارهٔ ۶۲۳

گفتی که بمه نگه کن انگار منم

روی توام آرزوست، مه را چکنم؟

مه چون تو کجا بود که در هر ماهی

یک شب چو رخت باشد و باقی چو تنم؟

شمارهٔ ۶۲۴

در گوش تو گر جای نگیرد سخنم

ور غم نخوری بحالم ، ای سر و بنم

تا مردم اگر بزخم تیر سحری

مشکین زرۀ تو حلقه حلقه نکنم

شمارهٔ ۶۲۵

در موج سرشک و عرق تب جانم

غرقه شده بد دوش همه شب جانم

تا صبح دمی بدست گیری خیال

آمد بهزار حیله بر لب جانم

شمارهٔ ۶۲۶

با آنکه چو شمع بر سر آمد جانم

هم عاقبت از پای درآمد جانم

پروانۀ وصلی ار بخواهی فرمود

بشتاب که از حلق برامد جانم

شمارهٔ ۶۲۷

گم گشت دل از برم، یقین می دانم

جز در بر تو نیست، چنین می دانم

خاک در تو بموی رو می روبم

دل جویی را چاره همین می دانم

شمارهٔ ۶۲۸

با روی تو شمع را کجا بنشانم؟

با قامت تو سرو چرا بنشانم؟

برخیز ورخ و قامت خویشم بنمای

تا من گل و سرو و شمع را بنشانم

شمارهٔ ۶۲۹

تا سوز تو از میان جان بنشانم

بنشینم و شمع در میان بنشانم

زان سرو سهی ببوستان بنشانم

تا آرزوی قدت بدان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۰

هر سرو که من ببوستان بنشانم

بر یاد قد سرو روان بنشانم

با سرو به آرزوی آن بنشینم

تا آرزوی قدت بدان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۱

تا سوز تو از میان جان بنشانم

بنشینم و شمعی بمیان بنشانم

چون آرزوی قدّ توام برخیزد

سروی بمیان بوستان بنشانم

شمارهٔ ۶۳۲

آن زلف خمیده را اگر راست کنم

زو کار دل خسته مگر راست کنم

ب سنگ دل و چیره زبانست و لیک

روزی چو ترا زویش بزر راست کنم

شمارهٔ ۶۳۳

از بهر دمی که با تو بر کار کنم

چون نای همیشه نالۀ زار کنم

یک لحظه گر از کنار تو دور افتم

چون چنگ تو روی سوی دیوار کنم

شمارهٔ ۶۳۴

گرمن ز غمت حکایت آغاز کنم

با خود دل خلقی بغم انباز کنم

خون در دل من فسرده بینی ده تو

چون غنچه اگر من سر دل باز کنم

شمارهٔ ۶۳۵

اندر دل خود نقش تو پیدا نکنم

بر دیده خیالت آشکارا نکنم

خود دیده و دل خاک در تست ولی

من جای تو در دوزخ و دریا نکنم

شمارهٔ ۶۳۶

نه گفته بدی عهد مزور نکنم

کس را بجهان با تو برابر نکنم

من خود بمیان عبد دار می گفتم

گر گونه فرو بری که باور نکنم

شمارهٔ ۶۳۷

می باز خورم و لیک مستی نکنم

الا بقدح دراز دستی نکنم

دانی غرضم زمی پرستی چه بود؟

تا همچو تو خویشتن پرستی نکنم

شمارهٔ ۶۳۸

روزی که چو اشک در کنارت بینم

چون اشک دوان و پی قرارت بینم

گر خود یکبار و گر هزارت بینم

چون عمر همیشه برگذارت بینم

شمارهٔ ۶۳۹

هر شب ز غمت تازه عذابی بینم

در دیده بجای خواب آبی بینم

وان دم که چو نرگس تو خوابم ببرد

آشفته تر از زلف تو خوابی بینم

شمارهٔ ۶۴۰

از دیده فرو باری، اگر آب شوم

وز زلف برون کنی، اگر تاب شوم

بر دست نگیری ، ار می ناب شوم

در چشم تو خوش نیایم، ار خواب شوم

شمارهٔ ۶۴۱

در حق خود از تو صد سخن می شنوم

دشنام همی دهی و من می شنوم

این سرد سخنها نه توام می گویی

من این همه ز آن لب و دهن می شنوم

شمارهٔ ۶۴۲

از خطّ تو شد بنفشه را پشت بخم

و آمد ز پریشانی از آن سان برهم

کز زلف تواش باز نمی دانستم

چون دیدمشان در پس گوش تو بهم

شمارهٔ ۶۴۳

در سنبل او شکست و تاب است بهم

در نرگس او خمار و خواب است بهم

از چرب زبانی که فتاده ست چو شمع

اندر دهنش آتش و آب است بهم

شمارهٔ ۶۴۴

سر در سر خاک آستان تو نهم

دل در خم زلف دلستان تو نهم

جانم بلب آمدست یک بوسه بیار

تا جان ببهانه در دهان تو نهم

شمارهٔ ۶۴۵

انگشتریت بر دل خود کامه نهم

وز حلقۀ او هزار هنگامه نهم

از خون جگر نگین لعلش سازم

وزدیدۀ خود بدو دو بادامه نهم

شمارهٔ ۶۴۶

از ضعف اگر کام ز هم بگشایم

بنشینم و یکچند همی آسایم

شد قوّت آمدن ز دست و پایم

زین پس مگرت بسربخدمت آیم

شمارهٔ ۶۴۷

دور از تو اگر لب بنفس بگشایم

از بی زوری با دم خود برنایم

گر خسته تنم را کمری آرایم

افتد چو قلم زلاغری در پایم

شمارهٔ ۶۴۸

ما مهر تو بر میان جان دوخته ایم

وز هرچه نه یاد تو دهان دوخته ایم

با کیسه یی از میان تو لاغر تر

بس کیسه که ما در آن میان دوخته ایم

شمارهٔ ۶۴۹

بی آنکه مراد خویش حاصل کردیم

سرمایۀ عمر خیره باطل کردیم

بیهوده پی هوا دل می برفتیم

تا جان عزیز در سر دل کردیم

شمارهٔ ۶۵۰

دیشب من و صبح از غمت دم نزدیم

کمتر از یکی آه بود هم نزدیم

بودیم همه شب من و اختر تا روز

درهم زده چشم و چشم برهم نزدیم

شمارهٔ ۶۵۱

هر گاه که کار وصل در هم بندیم

گردون همه آن کند که ما نپسندیم

داند که چو ما بیکدگر پیوندیم

شادان بنشینیم و برو می خندیم

شمارهٔ ۶۵۲

چشم تو کزو در هوس یک نظریم

گفتم نظری از و بجانی بخریم

با جان بداده چون بهم در نگریم

باچشم تو همچو ابرویت سر بسریم

شمارهٔ ۶۵۳

در هجر تو من ز شمع افزون گریم

وانگه چو صراحی اشک گلگون گریم

چون ساغر باده ام که از دلتنگی

چون نالۀ چنگ بشنوم خون گریم

شمارهٔ ۶۵۴

تا کی چو حدیث در زبانت گیریم ؟

خواهیم که در میان جانت گیریم

روزی چو کمر بگرد تو حلقه کنیم

وز بهر کنار در میانت گیریم

شمارهٔ ۶۵۵

دل گفت که روزی که قدح کش باشیم

آن روز ز صد گونه مشوّش باشیم

امروز بباغ با هم ار خوش باشیم

ترسم فردا بهم در آتش باشیم

شمارهٔ ۶۵۶

در دولت وصلت ارزبیکارانم

و اندر نظرت گر ز سبکسارانیم

زلف تو و نرگس تو دانند که ما

غموخوار شکستگان و بیمارانیم

شمارهٔ ۶۵۷

پیوسته جونای بر دهن می زنیم

هرچند که گویمت مزن می زنیم

چون جامه بدست این و آن می دهیم

چون چنگ بدست خویشتن می زنیم

شمارهٔ ۶۵۸

تا کی ورق عمر بهم در شکنیم

وین خندۀ می در دل اغر شکنیم؟

برخیز و پیاله را زمی پر دل کن

تا بوک مصاف غم بهم بر شکنیم

شمارهٔ ۶۵۹

وقتست که قصد عالم پاک کنیم

وین پشت دو تا گشته بر افلاک کنیم

خر پشته نشین قالبم می گوید

وقتست که رو ی خیمه در خاک کنیم

شمارهٔ ۶۶۰

از بهر چه عیش آشکارا نکنیم

چون گل علم نشاط برپا نکنیم؟

تا چند ز کرد و خورد؟ بل تا دوسه روز

جز می نخوریم و جز تماشا نکنیم

شمارهٔ ۶۶۱

گر با تو بنای وصل آغاز نهیم

روی از غم دل بنعمت و ناز نهیم

همچون پرگار این همه سرگردانی

چندان باشد که سر بسر بازنهیم

شمارهٔ ۶۶۲

ماییم نگین خاتم جان ماییم

ماییم که بیگار خرد فرماییم

در آتش غم چو شمع از آن فرساییم

کز جسم بکاهیم و بجان افزاییم

شمارهٔ ۶۶۳

ای مدح تو آورده قلم را بسخن

وی ناطقه در وصف کفت بسته دهن

چون هر سخن آوری سخن از تو برد

پس چون سخن آوری کنم پیش تو من؟

شمارهٔ ۶۶۴

با دیده دلم گفت: چو از دست تو من

خون گشتم و ساختم در آتش مسکن

تو راه برون شوم بکن ، گفت بچشم

از بهر تو بر منست راهی روشن

شمارهٔ ۶۶۵

گر باد شوم، در آیمت پیرامن

ورکرد شوم، نشینمت بر دامن

سوی تو شدر وگر بود بسته چو چنگ

هر یک رگ من بریسمانی در تن

شمارهٔ ۶۶۶

در عشق تو زآنکه هست بیم کشتن

هر گه که ره گریز جویم ز تو من

باز آوردم غم تو مانندۀ شمع

بندی بر پای و رشته یی در گردن

شمارهٔ ۶۶۷

نرگس که در انتظار گل بود چو من

یک چند نهاده چشم بر طرف چمن

با سرخ گلش بهم چو دیدم گفتم

ای نرگس پرخمار ، چشمت روشن

شمارهٔ ۶۶۸

خصمم که بگفت و گو درآمد با من

ریش چو جوال دیدمش تا دامن

گفتم که در آن ریش جهم عقلم گفت

با سگ بجوال در نشاید رفتن

شمارهٔ ۶۶۹

خصم تو که همچو تیغ جمله ست زبان

سر در سر نیزه کرد مانند سنان

چون تیر بجست دی ز دستت و امروز

زه در گردن همی کشندش چو کمان

شمارهٔ ۶۷۰

نزدیک من از شرم و ز تیمار نهان

باریک کنی همه تن خود چو میان

وز شادی و عیش در کنار دگران

چندان باشی که در نگنجی بجهان

شمارهٔ ۶۷۱

قومی شده نازنده باسرار نهان

قومی شده نازنده باسباب جهان

ماییم درین میان نه زین قوم نه زان

در حسرت هر دو برده عمری بزیان

شمارهٔ ۶۷۲

ای ترک سمن روی من ای جان و جهان

از بهر خدا این چه میانست و دهان؟

آن روز که زاده یی تو در ترکستان

تنگی دهان بد مگر و قحط میان؟

شمارهٔ ۶۷۳

زان پس که فدای عشق تو کردم جان

بر من زچه خشمناکی ای جان و جهان

هرگز تو مرا چه داده یی جز دشنام؟

یا زآن تو من چه برده ام جز فرمان

شمارهٔ ۶۷۴

دلدار مرا اگر فراخست دهان

گل را نه هم از خنده دهانست چنان

چون دستگه نشاط ما آن دهنست

گر دستگهی فراخ باشد چه زیان

شمارهٔ ۶۷۵

چون نیشکرم کرده ز بیداد جهان

در سینۀ تنگ لفظ شیرین پنهان

در خاموشی چو پسته در کنج دهان

زنگار گرفتست مرا تیغ زبان

شمارهٔ ۶۷۶

در فرقت تو چو بلبلم نوحه گران

چون دیدۀ نرگس از پی جان نگران

چون لاله ام از میان جان سوخته دل

چون غنچه ام از درون دل جامه دران

شمارهٔ ۶۷۷

برخیز و مخور غم جهان گذران

بنشین و جهان بشادمانی گذران

در طبع جهان اگر وفایی بودی

نوبت بتو خود نیامدی ازدگران

شمارهٔ ۶۷۸

از باد ببین شکوفه را شبگیران

لرزنده شده چو دست و پای پیران

و آن سایۀ برگ بید بر روی شمر

همچون ماهی بشست ماهی گیران

شمارهٔ ۶۷۹

عمری بودم بخدمتت بسته میان

در ساخته با غمت بهر سود و زیان

بر من چه جفاهای تو بینند عیان

امروز چه گویتد ترا عالمیان؟

شمارهٔ ۶۸۰

ای رسم تو در ناکس و کس پیوستن

عهدی داری بعهد ها بشکستن

شرمت ناید بقصد جان چو منی

بر خاستن و بادگری تنشتن

شمارهٔ ۶۸۱

آن غنچۀ دوشیزه نگر آبستن

از مهر شده بیک نظر آبستن

لعلی بهزار خرده زر آبستن

چون پیکانی بصد سپر آبستن

شمارهٔ ۶۸۲

نه بی رخت انتظار دانم کردن

نه جز غمت اختیار دانم کردن

تو هر چه توانی ز جفا باز مگیر

من گر نکشم چه کار دانم کردن؟

شمارهٔ ۶۸۳

ای حکم ترا نهاده سرها گردن

در جنبر طاعتت فلک را گردن

این طرفه که دریای کفت را از تیغ

آبیست بداندیش ترا تا گردن

شمارهٔ ۶۸۴

زلف که گرفت خون من در گردن

انداخت کمند عشق در هر گردن

نشگفت اگر شکست سر تا پایش

روزی صد ره چو می فتد بر گردن

شمارهٔ ۶۸۵

سیر آمدم از غم دمادم خوردن

وز بس غم گونه گونه در هم خوردن

الحق چه نکوست عادت کم خوردن

اندر همه چیز خاصه در غم خوردن

شمارهٔ ۶۸۶

تا چند ازین غم فراوان خوردن؟

سیلیّ جهان بگردن جان خوردن

نان می نخوری تو از غم نان خوردن

زین بیش غم بیهده نتوان خوردن

شمارهٔ ۶۸۷

ای کار دل از غمت روان پروردن

درد تو بناز در نهان پروردن

شرطست بوعدۀ تو جان پروردن

زیرا که بیاد جان توان پروردن

شمارهٔ ۶۸۸

در روزه چو نیست روی می نوشیدن

گل را بچه کارست چنین خندیدن؟

مشکل کاری بوقت گل اندر پیش

قندیل بجای ساتکینی دیدن

شمارهٔ ۶۸۹

مسکین دلم از درد نهانی دیدن

شد سبز زروی زندگانی دیدن

اینک دل تنگم اربدانی حالش

در وی نکر ارریش توانی دیدن

شمارهٔ ۶۹۰

در عرضگه سپاهت ای شاه ز من

حقّا که بچشم خویش دیدم روشن

از حلقة نعلها زمین زیر زره

وز صفحۀ تیغها هوا در جوشن

شمارهٔ ۶۹۱

ای دل کاری که نیست در خورد مکن

چیزی که همی نبایدت کرد مکن

آزاد چو سرو باش و سر سبزبزی

در بند جوی مباش ورخ زرد مکن

شمارهٔ ۶۹۲

ای مهر بتاب و رحمتی بر من کم

وی صبح زمانه را بدم گلشن کن

وی چرخ برای کوری دیدۀ شب

چشمم بچراغ صبحدم روشن کن

شمارهٔ ۶۹۳

ای دل، بخیال یار خرسندی کن

وی دیده، تو با سرشک پیوندی کن

ای عقل، فضولی تو ، خردمندی کن

زحمت ز سرم ببر، خداوندی کن

شمارهٔ ۶۹۴

همواره تو این غارت دلها می کن

هر بد که از آن بترنه با مامی کن

جانبازی عاشقان اگر دیده نیی

بنمای رخ از دور و تماشا می کن

شمارهٔ ۶۹۵

ای یاد تو تسبیح زبان و لب من

اندیشه نمی کنی خود از یارب من

ای دوست مکن ستم ، نه کاری بکند

دود دل و آه سحر و یارب من؟

شمارهٔ ۶۹۶

دانی که چه مدّتست ای دلبر من

تا بی سببی برفته یی از بر من

خود کس نفرستی و نبینی آخر

تا بی توچها می گذرد بر سر من

شمارهٔ ۶۹۷

ای خاک درت مایۀ آرایش من

وی از غم تو کاهش و افزایش من

دل رنجه مکن برای بخشایش من

رنج دل تو نیرزد آسایش من

شمارهٔ ۶۹۸

شد دیده بعشق رهنمون دل من

تا کرد پر از غصه درون دل من

زنهار اگر دلم نماند روزی

از دیده طلب کنید خون دل من

شمارهٔ ۶۹۹

ای شادی آن عهد که بودت غم من

بودی شب و روز مونس و همدم من

در خاطر من نبدکه ناگاه چنین

تو کم ز منی گیری .و گیری کم من

شمارهٔ ۷۰۰

ای هیچ نخورده غم بغم خوردن من

ناگشته بپرسشی بپیرامن من

یکبار درین تن بکمارم درگیر

باشد که بسوزد دل تو بر تن من

شمارهٔ ۷۰۱

گر رنجه کنی قدم بپرسیدن من

روشن کنی از جمال خود مسکن من

مانندۀ پسته ام که بتوانی دید

خونین دل من در استخوان تن من

شمارهٔ ۷۰۲

شمعم که شدست جان من دشمن من

صد تو غم دل گرفته پیرامن من

بر یاد لب تو وقت جان دادن من

جان خنده زنان برون شود از تن من

شمارهٔ ۷۰۳

من بودم دوش و یار سیمین تن من

جمعی ز نشاط و عیش پیرامن من

ایشان همّه صبحدم پراگنده شدند

جز خون جگر که ماند بر دامن من

شمارهٔ ۷۰۴ - و قال ایضاً فیه

کی خوش بود ای جان پسندیدهٔ من

حال دل برگشتهٔ شوریدهٔ من؟

تو غایب و آنکه او ترا کشت بقهر

غایب نشود یک نفس از دیدهٔ من

شمارهٔ ۷۰۵

امروز منم زبیم جان نا ایمن

فردا ز عذاب جاودان نا ایمن؟

بیچاره کجا رخت سعادت بنهد

آنکس که بود در دو جهان نا ایمن

شمارهٔ ۷۰۶

خرسند نشد یار بسر بازی من

برخاست غنش بخانه پردازی من

از من به بها ی عشوه جان میخواهد

دل می گوید : بخر بانبازی من

شمارهٔ ۷۰۷

ای وصف تو سرمایۀ گویایی من

مشغولی تو لگام خود رایی من

تا خاک سر کوی تو شد قبلۀ دل

یک خانه شد اندیشۀ هر جایی من

شمارهٔ ۷۰۸

ای یاد غمت مونس تنهایی من

وی خاک درت سرمۀ بینائی من

مگذار که فاش گردد اندر عالم

چون حسن تو حال دل سودایی من

شمارهٔ ۷۰۹

چون خواب نیاییم بدین چشم درون

وز دل نشوی دمی چو اندیشه برون

زین چشم چه آید بجز از قطرۀ آب؟

زین دل چه گشاید بجز از چشمۀ خون؟

شمارهٔ ۷۱۰

جانا ز پی وصال چون گشت کنون

آمیزش ما ز ناخن و گوشت فزون

چون رک همه مغز استخوانم خون باد

گر با تو چو موی نایم از پوست برون

شمارهٔ ۷۱۱

هر شب ز غم تو ای غمت روز افزون

از نالۀ من بناله آید گردون

گر بر لب جیحون گذرم نیست کنون

خود می گذرد بر لب چشمم جیحون

شمارهٔ ۷۱۲

آن دل که نشد ز خطّت ای دوست برون

از دایره وصل نه نیکوست برون

با من رگ چشم دوش در خون باری

همچون رک چنگت آمد از پوست برون

شمارهٔ ۷۱۳

از خار چو آمد گل رنگین بیرون

اندوه کنیم از دل غمگین بیرون

کردند نظاره را عروسان چمن

سرها ز دریچه های چو بین بیرون

شمارهٔ ۷۱۴

شد راز من و تو ای صنم فاش کنون

افتاد میان خلق و او باش کنون

اکنون که شدند آگه ازین دشمن و دوست

باری نفسی بر آرو خوش باش اکنون

شمارهٔ ۷۱۵

فرّاش چمن باد شمالست اکنون

بی باده و گل عمر و بالست اکنون

می خور که با جماع همه اهل خرد

خون رزو مال گل حلالست اکنون

شمارهٔ ۷۱۶

سبحان الله ز گردش چرخ برین

بی شرکت من غمی نیاید بزمین

ور روی زمین نشاط و شادی گیرد

ما را نبود بنیم جو بهره ازین

شمارهٔ ۷۱۷

دیدی که ز ناز بودم ای ماه زمین

گردان شده چون پیاله زان دست بدین

باز آی و کنون چون خم می بازم بین

خونین دل و سر گرفته و خانه نشین

شمارهٔ ۷۱۸

گر رای تماشا کنی ای دل منشین

بیرون جه از آن کمند زلف برچین

پیرامن چشمۀ حیات لب او ی

بگشای یکی دو چشم و آن سبزه ببین

شمارهٔ ۷۱۹

آن قامت همچو سرو آزاد به بین

وان زلف پراگندۀ بر باد ببین

بر چهرۀ تو زلف و بر آن زلف گره

سبحان الله چه۹ بر چه افتاد ببین

شمارهٔ ۷۲۰

در دست شه آن ساغر غمکاه ببین

خورشید که جان می کشد از ماه ببین

هندوی برهنه دیده یی در ردیا

اندر کف شاه خنجر شاه ببین

شمارهٔ ۷۲۱

گفتی ز برای می که کمتر خور ازین

آخر بچه عذر بر نداری سر ازین؟

عذرم رخ یارو بادۀ صبحدمست

انصاف بده چه عذر زوشن تر ازین؟

شمارهٔ ۷۲۲

شاهی که فلک بلندی اندوزد از او

رخسارهٔ خورشید برافروزد از او

گر حاتم طی زنده شود در عهدش

زانو زند و کرم بیاموزد از او

شمارهٔ ۷۲۳

آن شمع که آفت سرست افسر او

فربه شود از اشک تن لاغر او

بر گریۀ من شبی بخندید بطنز

سرّدل من گشت قضای سر او

شمارهٔ ۷۲۴

خون گشت دلم ز زخم بی مرهم او

بر خاک چنانکه می شمردم دم او

تا بازپسین نفس کز وکشت جدا

می گفت مرا که الله الله غم او

شمارهٔ ۷۲۵

هر صبح که خندید زخندیدن او

دیدم دل خود چاک چوپیراهن او

هر شام که بگذشت ، شد از گریۀمن

همرنگ سرآستین من دامن او

شمارهٔ ۷۲۶

مشکین سر زلف یا رو نازک تن او

کز ناز نگشت باد بیرامن او

یا رب که چه فرخنده و خوب افتادست

بخت کله و طالع پیراهن او

شمارهٔ ۷۲۷

در ساغر می گوهر دیرینۀ او

چون چهرۀ یارست در آیینۀ او

یا عکس لب ویست در دیدۀ من

یا خون دل منست در سینۀ او

شمارهٔ ۷۲۸

نه کوه گران پای بدارد با تو

نه باد سبک چخیر یارد با تو

چون میوه بپای خود رود بر سر دار

هر کو چو گیاه سر بر آرد با تو

شمارهٔ ۷۲۹

هرچند که رفت آبرویم با تو

جز دوستی و مهر نجویم با تو

بردی دلم ای ماه و بصد دل سختی

بس مختصر آیدم که گویم با تو

شمارهٔ ۷۳۰

در خلوت وصلت ای چو شکر لب تو

چون می نتوان نهاد لب بر لب تو

من نیز شوم جان خود آرم بر لب

گیرم که نهاده ام لب اندر لب تو

شمارهٔ ۷۳۱

فخرست مرا از آن رخ فرخ تو

صد شه نکنه آنچه کند یک رخ تو

گرمات شود از تو حریفی چه عجب؟

یا بازی خود نگه کند یا رخ تو

شمارهٔ ۷۳۲

با آنکه بهیچ سان نیم در خور تو

باطل نکنم نام خود از دفتر تو

هر چند سر من نبود از در تو

تا سر دارم همی زنم بر در تو

شمارهٔ ۷۳۳

تا آتش مرگ دود بر کرد از تو

تا باد فنا گرد برآورد از تو

با اب دو دیده جفتم و فرد از تو

من بردم رنج و خاک برخود از تو

شمارهٔ ۷۳۴

بس سر که به عشق رفت بر باد از تو

بس شور که در زمانه افتاد از تو

در مدت دوران تو دیدیم، نبود

یک دل که بدو نرفت بیداد از تو

شمارهٔ ۷۳۵

ای رنج زمانه بهرۀ دشمن تو

از درد مباد گرد بر دامن تو

تا بنده چو شمعست رخ روشن تو

هر چند ز رشته می گدازد تن تو

شمارهٔ ۷۳۶

ای مقصد آمال در و درگه تو

وی آینۀ غیب دل آگه تو

جان تازه شد از رسیدن ناگه تو

بادا همه سال عافیت همره تو

شمارهٔ ۷۳۷

هر سال که تشریف دهی چون گل نو

با باد بود برفتنت بسته گرو

من لابه کنان چو بلبل اندر پی تو

تو خنده زنان گوش در اکنده ورو

شمارهٔ ۷۳۸

جامی که شراب ارغوانیست درو

آبیست که آب زندگانیست درو

زان باده که صد جان نها نیست درو

پیریست که آتش جوانیست درو

شمارهٔ ۷۳۹

آن شانه که از تو هست یک موی درو

چون ارّه کشم زبان ز هر سوی درو

وآن آینه‌ای که روی در روی تو کرد

چون قبله شب و روز کنم روی درو

شمارهٔ ۷۴۰

شد باد مطّرا گر پیرامن سرو

آورد چنار دست در گردن سرو

ابر آمد و برداشت بصد لابه گری

گردی که نشسته بود بر دامن سرو

شمارهٔ ۷۴۱

ای دل پی آرزو بسیار مرو

دیدی که چه جائیست دگربار مرو

روزی سه چهارت ار رهایی دادند

هان باسر آن حدیث و آن کار مرو

شمارهٔ ۷۴۲

تیغت که اجل همی بپرهیزد ازو

گر ره یابد زمانه بگریزد ازو

از ابر کفت بر سر دشمن بارد

آن قطره که طوفان بلاخیزد ازو

شمارهٔ ۷۴۳

کس نیست که جان بنده برهاند ازو

یا داد من دل شده بستاند ازو

سبحان الله که نیست سرتاپایش

عیبی که دلم عنان بگرداند ازو

شمارهٔ ۷۴۴

داری سرعیش از در سودا درشو

بی زحمت خویشتن بتنها درشو

در می طلبی نیایی اندر کشتی

از جامه برون آی و بدریا درشو

شمارهٔ ۷۴۵

ای دل ره او می روی اوّل خون شو

وآنگاه بیا تات بگویم چون شو

زین مشکل اگر برون شوی می جویی

بیرون مشو از خود وز خود بیرون شو

شمارهٔ ۷۴۶

از بند سخن لبم چو بگشاد گره

از خشم در ابروانش افتاد گره

بادست حدیث من واو آب لطیف

بر آب فتد ز جنبش باد گرده

شمارهٔ ۷۴۷

چون دید که رکد غمزۀ خیره سته

بر قصد دلم کمان ابرو برزه

از پسته همی کرد اشارت که مزن

وز گوشۀ بادام همی گفت که ده

شمارهٔ ۷۴۸

ای دوست اگر نیی ز حالم آگاه

کز دست تو دارم همه احوال تباه

اینک چشمم گواه اگر رنجه شوی

در روی تو بگذرانم این هر دو گواه

شمارهٔ ۷۴۹

ای راه وصال تو درازی کوتاه

جز بندگی تو هر چه کردیم، گناه

اومید نداند بسر کوی تو راه

و اندیشه نیارد که کند در تو نگاه

شمارهٔ ۷۵۰

یاران منا، چه بودتان از ناگاه

کاندر پی یکدیگر برفتید بگاه؟

ماهی بدو هفته گر برآید هر ماه

دیدم که بیک هفته فرو رفت دوماه

شمارهٔ ۷۵۱

ای قامت تو چو روز در دی کوتاه

زنهار مدار دست از می کوتاه

خورشید رخت بلند از آن برنامد

تا دست زوال باشد از وی کوتاه

شمارهٔ ۷۵۲

بر رهگذرت بس که کنم تر سر راه

بگرفت سرشک چشم من هر سر راه

در آرزوی روی تو این چشم پرآب

دارم چو سقایه روز و شب بر سر راه

شمارهٔ ۷۵۳

هر گه که ز جور تو من دل خسته

در کار تو پاره یی شوم آهسته

آید هوس تو گوش جانم گیرد

و آرد بسر کوی تو گردن بسته

شمارهٔ ۷۵۴

ای بسته بکین من میان آهسته

وی کرده مرا قصد بجان آهسته

جان می خواهی و برنیاید بشتاب

آهسته تر ای جان و جهان آهسته

شمارهٔ ۷۵۵

شایستة هجر خدمتی نا کرده

در نعمت هجران توام پرورده

ادرار روان اشک در وجه منست

و اجرای غمت همی خورم ده مرده

شمارهٔ ۷۵۶

میآید و چهره از عرق تر کرده

چو کان بکفت و اسب ز جابر کرده

واندر رخم زلفهای گرد آلودش

شهری دل خسته خاک بر سر کرده

شمارهٔ ۷۵۷

بر خیره غرور خویش پیوست مده

بر باد نبوده خرمن هست مده

جون نیست ترا بدست نقدی روشن

باری رخ یارو باده از دست مده

شمارهٔ ۷۵۸

ای قفل زبخل بردهان افگنده

درعهد توکس ندیدخوان افگنده

ازنان سپهی ساز وز سفره علمی

تااین نشود شکسته وآن افگنده

شمارهٔ ۷۵۹

اقبال تو باد دایم افزاینده

صیت تو رونده دولتت آینده

هم پایۀ قدر بر فلک ساینده

هم سایۀ لطف بر جهان پاینده

شمارهٔ ۷۶۰

ای داد تو بر داد و دهش پاینده

بر خاک رخ از فروتنی شاینده

بگشاد در و آب زده خانۀ خویش

هر شب ز پی رونده و آینده

شمارهٔ ۷۶۱

ای بر قدم از رشته ر کو پیچیده

چون شمع زرشته پا فرو پیچیده

شد ساق سمن گون تو از گردش چرخ

همچون دو کی رشته برو پیچیده

شمارهٔ ۷۶۲

آن روی ترا هر که ز ناگه دیده

در تاب رخ تو کرده گمره دیده

تو دیدۀ بنده یی اگر کوتاهی

بسیار بود مردم کوته دیده

شمارهٔ ۷۶۳

در کار تو صاحب نظران نظاره

تو غرقه بدریای هوس یکباره

رو چارۀ روز واپسین ساخته دار

ران پیش که گویند که آن بیچاره

شمارهٔ ۷۶۴

ای بر دل من غم ترا دلسوزه

سر گشته ز لعلت فلک پیروزه

یک ساعته حسنت ز خدا می خواهد

هم ماه دو هفته هم گل یک روزه

شمارهٔ ۷۶۵

ماییم بدست دل گرفتار همه

تسبیه گسسته بسته زنّار همه

پوشیده خشتها و شکم پر باده

مانند قرابه پنبه دستار همه

شمارهٔ ۷۶۶

مستش دیدم گرفته راه خانه

خلقی با او ز خویش و از بیگانه

خود را بستم برو زدم مردانه

زان گونه که با شمع کند پروانه

شمارهٔ ۷۶۷

گفتا که چو تنها شوی اندر خانه

آیم ببر تو تا کنم افسانه

شد خانه تهی ز خویش و از بیگانه

هان بر سر آن حدیث هستی یا نه؟

شمارهٔ ۷۶۸

آن جام طرب شکار بر دستم نه

وان ساغر چون نگار بر دستم نه

آن می که چو زنجیر پیچد بر خود

دیوانه شدم، بیار بر دستم نه

شمارهٔ ۷۶۹

تا چند می و ساغر و ساقی طلبی؟

با اهل فضول هم وثاقی طلبی؟

نامد گه آن که چشم دل بازکنی

وز باقی عمر عمر باقی طلب کنی؟

شمارهٔ ۷۷۰

ای از تو مرا ذخیره ناکامی بس

پایان غم تو بی .....

حاصل زهوس بازی ما دانی چیست؟

آوازه و گفت و گوی....

شمارهٔ ۷۷۱

گل گرچه بنکوییست انگشت نمای

سرو ارچه بشاهدیست بستان آرای

اینک رخش، ای گل تو قدم رنجه مکن

وینک قدش، ای سرو تو بالا منمای

شمارهٔ ۷۷۲

ز آمد شدن تو گرچه باشم در وای

تا ظن نبری کز تو بگردانم رای

چندانکه روی و آیی ای شهر آرای

همچون نفست در دل من باشد جای

شمارهٔ ۷۷۳

گز زآنکه ترا بکشتنم باشد رای

باشم سوی خویش مرگ را راهنمای

در اتش اگر رضای طبعت بینم

چون شمع بسر شوم در آتش نه پای

شمارهٔ ۷۷۴

هان ای دل حیرت زدۀ بی سر و پای

گر هست ترا بخدمت جانان رای

در ظلمت شب چنان روش کن ترا

چون شمع بجز پای نماند بر جای

شمارهٔ ۷۷۵

هان ای دل هرزه گوی ناپابرجای

برخاسته یی بقصد آن شهر آرای

از پای در آیی تو ز برخاستت

بنشین تو شمع تا بمانی بر پای

شمارهٔ ۷۷۶

شد در سر کار این دل کار افزای

صبر و خرد و هر چه مرا بدبر جای

جانی بسر آمدست چون شمع مرا

وان تیز ز دست غم تو بر سر پای

شمارهٔ ۷۷۷

با آنکه تن ضعیف من شمع آسای

از جنبش بادی بنشیند بر جای

چون شمع بجست و جوی آن شمع آرای

دارد همه ساله کفش رویین در پای

شمارهٔ ۷۷۸

در پنجه شدم با قدح مرد گرای

تا کرد چنانم که نجنبم از جای

با ساغر باده در کمر دست که کرد

کورانه بعاقبت در آورد از پای؟

شمارهٔ ۷۷۹

با چشم تو گفتم ایچ دستان منمای

زین بیش صداع زیر دستان منمای

لعل تو بپای مردیش گفت مرا

برخیز تو نیز رنج مستان منمای

شمارهٔ ۷۸۰

رشک آیدم ای دوست که هر نیم شبی

در برگیرد قد ترا بی ادبی

حیفست چنان لبی و الحق چه لبی

آلوده شده ببوسۀ هر جلبی

شمارهٔ ۷۸۱

این وادی زنده‌رود خون بایستی

سیلابش از این بسی فزون بایستی

وانگه ز برای حق‌گزاری غمت

آن جمله به چشم من درون بایستی

شمارهٔ ۷۸۲

ای دل بشبی که با غمش بنشستی

از ناله خروشی بجهان دربستی

خامش چو پیاله با دل پر خون باش

تا چند چو چنگ نالۀ سردستی؟

شمارهٔ ۷۸۳

جانا خبرت نیست که دی در مستی

با چنگ چه کرده یی ز چابک دستی

بسیار بکوشیدم و هم ننشستی

تا توبۀ کهنۀ مرا بشکستی

شمارهٔ ۷۸۴

از بس که بلای دل ما می جستی

از خطّ تو در کار تو آمد سستی

ای خط که سیه باد چو روزم رویت

ناگه ز کجا بروی او بررستی

شمارهٔ ۷۸۵

امشب که نگارم از برای مستی

آمد برم از سر هوای مستی

دستی بر ما فکند هم مستی نیز

خیزم و درافتیم بپای مستی

شمارهٔ ۷۸۶

مشتاق بنیستی ّ من گر هستی

ما بگزینیمم نیستی بر هستی

تو لطف کن و در نطر دشمن و دوست

روزی خوشکم بگو که خوشتر هستی؟

شمارهٔ ۷۸۷

در عشق ز کام دل چه در بایستی

گر سوز دل و خون جگر بایستی

این هر همه هیچ می نخواهد دلدار

زر می باید، دریغ زر بایستی

شمارهٔ ۷۸۸

دردیدۀ روزگارنم بایستی

یا با غم من صبر بهم بایستی

یا مایۀ غم چو عمر کم بایستی

یا عمر باندازۀ غم بایستی

شمارهٔ ۷۸۹

آن آب کزو بود دلم را شادی

د رچشم خودش هیچ محل ننهادی

و آتش که ازوست بر دلم بیدادی

بر منصب دست راست جایش دادی

شمارهٔ ۷۹۰

پیوسته کنی تو از غم من شادی

چندانکه من از بندگیت آزادی

پس تو هم گله کنی و من آزادی

شاگرد که ای بتابد ین استادی؟

شمارهٔ ۷۹۱

گر دوش بتم تالۀ من بشنودی

با سنگ دلی بر دل من بخشودی

وانچ از غم او کشید این سوخته دل

گر خود شب دوشینه بدی بس بودی

شمارهٔ ۷۹۲

از غایت جنگجویی و فتنه گری

گر گل بکفت فتد دهانش بدری

با ساغر و چنگ آنگهت خوش باشد

کین را بزنی و خون آن بازخوری

شمارهٔ ۷۹۳

زلف تو که چون او نبود خیره سری

مشکیست کز وسوخته شد هرجگری

چون گرد میان تو در اید گویی

ماریست که حلقه میشود بر کمری

شمارهٔ ۷۹۴

گر بردارم بی تو سر از بیناری

در پا آیم چو عبهر از بیماری

بیمار پرست چشم بینار توام

بیمار پرستی بتر از بیناری

شمارهٔ ۷۹۵

زلف تو که دید آن بصورت ماری

گرد شکر تو مور خط بسیاری

در زیر کلاه حلقه شد تا باری

از وی نرسد بهیچ مور آزاری

شمارهٔ ۷۹۶

بر رغم من ار گرفته بودی یاری

آنگه که زرم نبود گفتم: آری

امروز چه عذرست و چه گویم باری؟

زر با من و تو بادگری، خوش کاری !

شمارهٔ ۷۹۷

زلفی که بدوست هر دلی را کاری

در زیر کلاه کرد پنهان ، آری

زان می ترسد که زلف هندو شکلش

برحقۀ لعل او زند یکباری

شمارهٔ ۷۹۸

زلفی که چو روز من سیه می داری

بر پای دلم بی گه و گه می داری

دانی که دل من دل شیران دارد

ز آتش بدو زنجیر نگه می داری

شمارهٔ ۷۹۹

گر باز آیی دلم بمن باز آری

هوشم بدل و روان بتن باز آری

جانی که ز تن برفت اگر رای کنی

ازنیمه رهش بیک سخن بازآری

شمارهٔ ۸۰۰

بر شخص تو چون کرد زیان بیماری

زین پس نرهد از تو بجان بیماری

زین بی رسمی که با تو بیماری کرد

افتاد ز چشم نیکوان بیماری

شمارهٔ ۸۰۱

هر لحظه به دیگر نظرم می نگری

من راست تر و تو کژترم می نگری

گفتی که دورویی، این غلط از من نیست

لکن تو بچشم دیگرم می نگری

شمارهٔ ۸۰۲

ای غنچه که خنده هر دم از سر گیری

دل می دهدت که لب ز هم بر گیری؟

وی نرگس شوخ دیده بی چهرۀ او

چشم آب نگیردت که ساغر گیری؟

شمارهٔ ۸۰۳

چشمت بکر شمه از سر طنازی

دی گفت شبی بوصل من پردازی

گویی که درین چه دیده باشد چشمت

جز آنکه همی کند بمردم بازی؟

شمارهٔ ۸۰۴

ای کرده رخت بماه و اختر بازی

وی عادت من در ره تو سر بازی

در چنبر باد زلفکان تو چنانک

زنگی بچگان کنند چنبر بازی

شمارهٔ ۸۰۵

شادی مطلب دلا برو شاد بزی

تن در غم گردون ده و آباد بزی

از هر چه ز تو برید خواهد فردا

امروز ببر بنقد و آزاد بزی

شمارهٔ ۸۰۶

در بند جهان مباش و آزاد بزی

و ز باده خراب گرد و آباد بزی

تا زنده یی از مرگ نباشی ایمن

یکباره بمیر و تا ابد شاد بزی

شمارهٔ ۸۰۷

زیبد اگر از تنگدلی بگریزی

در خرّمی و عیش فراخ آویزی

هم باده، گرت بجان ستانی میلست

هم جرعه ، اگگر دل دهدت خون ریزی

شمارهٔ ۸۰۸

گرچه نکشم طمع سوی هرچیزی

همت ننهم چو دیگران برچیزی

با حوصلۀ فراخ قانع شده ام

از تنگ دهان تو بکمتری چیزی

شمارهٔ ۸۰۹

هیچ افتدت ای جان که مرا برخیزی

یک ساعتی از راه جفا بر خیزی

با من بمراد دل دمی بنشینی

یک ره ز سر گذشته ها برخیزی؟

شمارهٔ ۸۱۰

ما راست دلی که نیست خالی نفسی

هر گوشۀ او ز سر صاحب هوسی

چون آیینه ییست ور بجویند بسی

جز خویشتن اندرو نبینند کسی

شمارهٔ ۸۱۱

درجنگ ترا بیازمودیم بسی

همچون سپهرخودی فگنده ...سی

شمشیر توعورتست پنداری،ازآن

هرگز نکنی برهنه درروی کسی

شمارهٔ ۸۱۲

چون نیست شکر لبی که بخشد بوسی

یا ممدوحی که باشدم ناموسی

من نیز برای دفع هر افسوسی

اندر خور وقت می کنم سالوسی

شمارهٔ ۸۱۳

زین گونه که تو بدل ربایی فاشی

عاشق خواهی ز سنگ صد بتراشی

معشوقی تو بعشق کس نیست گرو

خود هم تو سزد که عاشق خود باشی

شمارهٔ ۸۱۴

با دل گفتم تو باری آخر نیکی

از من دوری به یار من نزدیکی

دل گفت که با دهان و زلفش عمریست

تا می سازم بتنگی و تاریکی

شمارهٔ ۸۱۵

تا یافت دلم بزلف تو نزدیکی

چون خطّ تو شد بخردی و باریکی

عشق دهن و زلف تو خوش کرد مردا

اندر دل و دیده تنگی و تاریکی

شمارهٔ ۸۱۶

ای گشته فراخ از دهنت دلتنگی

وی روز مرا با شب تو یک رنگی

چون اب سرین تو چرا لرزانست؟

من کوه ندیده ام بدین بی سنگی

شمارهٔ ۸۱۷

آن دل که بدی سغبۀ هر دلگسلی

زلف تو ببرد آن چنان مستحلی

با آن همه آوازۀ دلداری او

زلف تو هم آزموده بهتر بدلی

شمارهٔ ۸۱۸

ای خام که عادتت بود سنگدلی

بس خوب و نکویی ، زچه آبی؟ چه گلی؟

نرمی نکنی به بندۀ خود روزی

ترسم که دعایی کنم از تنگ دلی

شمارهٔ ۸۱۹

چون نیست حدیث وصلت از زر خالی

هم نرم کنم ترا بچیزی مالی

زر را بفرستم که خود او چون حلقه

گوشت گیرد پیش من آرد حالی

شمارهٔ ۸۲۰

چون نیست چمن زرنگ و بویی خالی

پروای گل و سمن ندارم حالی

ای ابر تو می گری که تر می گریی

وی مرغ تو می نال که خوش می نالی

شمارهٔ ۸۲۱

بگذشت بمن رشک بتان چگلی

پوشیده رخ از نقاب چشم از چگلی

گفتا که ز عشق من نمردی تو هنوز؟

ای سخت دل سست امید، ازچه گلی؟

شمارهٔ ۸۲۲

چون حاصل کارماست بی فرجامی

تن در دادیم نیک در بدنامی

قصه چکنم؟ بسوختم زین خامی

نه کام دل و نه صبر بر ناکامی

شمارهٔ ۸۲۳

بیهوده نهاده ایم برخود نامی

بی باده گرفته ایم بر کف جامی

بریاد کسی همی گذاریم ایام

کز ما نکند یاد بهر ایامی

شمارهٔ ۸۲۴

تنها ام و کاشکی تنی داشتمی

یا زور بدی که بال بفراشتمی

ای دوست بجای تو اگر من بدهی

تنهات چنین روز بنگذاشتمی

شمارهٔ ۸۲۵

خود را سگ کویت ار نپنداشتمی

جز خاک درت خوابگهی داشتمی

آلوده شود ز ننگم ار نی نامت

بر چهره بخون دیده بنگاشتمی

شمارهٔ ۸۲۶

گر من ز زمانه حاصلی داشتمی

خود را ز تو کی چون خجلی داشتمی؟

چون موی تو هم کرده امی در سر تو

بر هر مویی اگر دلی داشتمی

شمارهٔ ۸۲۷

در جنگ غمت گر نه زبون آمدمی

کی چون سر زلف تو نگون آمدمی؟

گر عارض تو مرا بخود ره دادی

چون خط تو از پوست برون آمدمی

شمارهٔ ۸۲۸

از نور یقین ار بمثل روشنمی

خود را بحیل در آن جهان افگنمی

ور زانکه در آن جهان بجان ایمنی

حقا که سوی مرگ معلق زنمی

شمارهٔ ۸۲۹

یار آمد دوش و کردمش مهمانی

هر چش گفتم نکرد نافرمانی

می خورد و بخفت مست و در دربستم

وانگه با او چه کرده باشم دانی

شمارهٔ ۸۳۰

پیوسته ز بهر شهوت جسمانی

این جان شریف را همی رنجانی

آگاه نیی که آفت جان تواند

آنها که تو در آرزوی ایشانی

شمارهٔ ۸۳۱

بی آنکه بآمدن قدم رنجانی

هر روز مرا بوعده یی بنشانی

صد عذر نکو نیامدن را دانی

یک حیله برای آمدن نتوانی

شمارهٔ ۸۳۲

گه می خوانی مرا و گه می رانی

عاجز کردی مرا ز سرگردانی

چون می نبری مرا چرا می خوانی ؟

کز پای من آمدن نیاید دانی

شمارهٔ ۸۳۳

خواهی که جهان زیروز بر گردانی

تاز و تن خویش بهره ور گردانی

شرمت ناید این همه سرگردانی

تا لقمۀ خاک چرب تر گردانی

شمارهٔ ۸۳۴

ای دوست مرا اگر چه دشمن دانی

حال دل من تو بهتر از من دانی

خود نیست ز تو امید رحمت ورنی

حال شب من چو روز روشن دانی

شمارهٔ ۸۳۵

با کافر اگر جنگ به شمشیر کنی

ور بادیه را به پای سر زیر کنی

حقا که اگر دَه‌یکِ آن مزد بُوَد

کز کاه مرا شبی شکم سیر کنی

شمارهٔ ۸۳۶

گاهی بخودم چو زلف گستاخ کنی

گاهی سرم از جفا بده شاخ کنی

تا لب ننهم بر لب تو دم نزنم

چون نای اگرم چه کعب سوراخ کنی

شمارهٔ ۸۳۷

هر لحظه زبان خود چو شمشیر کنی

وز مدح سگی را صفت شیر کنی

انبان دروغ را زبر و زیر کنی

تا این شکم گرسنه را سیر کنی

شمارهٔ ۸۳۸

هر دم زدنی بجور آهنگ کنی

تا چون دهن خویش دلم تنگ کنی

تو سنگ زنی بر سر و من شکر کنم

من بوسه زنم بر لب و تو جنگ کنی

شمارهٔ ۸۳۹

یک ذره ز آزار دلم کم نکنی

در حق من انعام جز از غم نکنی

وین نیز هم از لطف تو دارم، ور نی

چتوانم کرد ار این قدرهم نکنی؟

شمارهٔ ۸۴۰

گل رفت بدریورۀ هر انجمنی

تا کرد پر از قراضۀ زر دهنی

وانگه ز قواره های پیراهن او

بر دوخته نام و ننگ را پیرهنی

شمارهٔ ۸۴۱

چون بر تو نباشد اعتماد سخنی

افتد به بدی نام تو در هر دهنی

عالم بگشایی تو بهر دم زدنی

در صدق چو صبح اربدری پیرهنی

شمارهٔ ۸۴۲

هم بر سر آن نیی که ما را بینی

وان حال که دیده یی یکی وا بینی

برخیز و بنظّارۀ احوال من آی

گر دل دهدت که درد دلها بینی

شمارهٔ ۸۴۳

تیری، که چو در خود کشمت دور شوی

ماهی، که شوی غریب هرمه بنوی

اشکی، که چو در چشم من آیی بدوی

عمری، که همان دم که درآیی بروی

شمارهٔ ۸۴۴

بر خاک در تو دوش ای سلسله موی

با بی خوابی کرده بدم روی بروی

تا روز بدست هجر چون قرعۀ فال

می غلتیدم ز پهلو اندر پهلوی

شمارهٔ ۸۴۵

آمد گل و بلبلی ز دنبالۀ اوی

می نالد و سودکی کند ناله اوی؟

چون گل همه سر گذشت بلبل شنود

بر خنده یی آرد غم یک سالۀ اوی

شمارهٔ ۸۴۶

خوش باش که تا نه بس ازینجا بروی

امروز خوشک نشین که فردا بروی

چندین بحدیت رفتن از جا بمرو

کاینجا تو بدان آمده یی تا بروی

شمارهٔ ۸۴۷

هر دم ز برم رخت نوردی بروی

در نامده زود بازگردی بروی

چون غنچه نقاب بسته آیی بر من

وانگه که نقاب باز کردی بروی

شمارهٔ ۸۴۸

شخصی دارم دلی خراب اندر وی

جانی دارم هزار تاب اندر وی

در آرزوی روی تو دارم شب و روز

چشمی و هزار چشمه آب اندر وی

شمارهٔ ۸۴۹

دی گفت مرا حدیث من کمتر گوی

ور می گویی بیا بگوشم در گوی

بنمود مرا حلقة زرّین در گوش

یعنی که حدیث وصل من بازر گوی

شمارهٔ ۸۵۰

با آنکه بکس دست بپیمان ندهی

زنجیر کنی از زور بر دست نهی

بربست بیکبارگی ای سرو سهی

زر دست ترا، چو بی زری دست رهی

شمارهٔ ۸۵۱

دل در سر زلف تونه زان بست رهی

کورا دو هزار بند بر بند نهی

گاهیش بزیر کلهی بنشانی

گاهیش بدست شانه یی با ز دهی

شمارهٔ ۸۵۲

دستی که بر او همی می ناب نهی

دل میدهدت که خیره در تاب نهی

انصاف بده چه چرب دست استادی

کز آتش ناب مهر بر آب نهی

شمارهٔ ۸۵۳

من پیرو کهن گشته ز جان فرسایی

عشق آمد و داد از توام بر نایی

پیرانه سر ار چه نیست جز رسوایی

الحق خوشم آید این کهن پیرایی

شمارهٔ ۸۵۴

ای سرو که سر بر آسمان می سایی

وز قدّ بلند لاف می پیمایی

هر چند گرفت کار تو بالایی

ترسم که هم از قامت او زیر آیی

شمارهٔ ۸۵۵

مانند گل دو رنگی ای بینایی

بی زر رخ گلگون بکسی ننمایی

پندارم غنچه‌ای که تا دامن دل

پر زر نکنی بند قبا نگشایی

شمارهٔ ۸۵۶

مشتاق توام ، روی بمن ننمایی

بیمار توان، بپرسشم نگرایی

صد بند بود مرا، یکی نگشایی

آخر بچه کار دوستان بازآیی؟

شمارهٔ ۸۵۷

گل گرچه کند دعوی شهر آرایی

او چون رخ تو کجاست در زیبایی؟

این از پی آسایش بینی باشد

وان از پی روشنایی بینایی

شمارهٔ ۸۵۸

یک روز بکوی عاشقان بر نایی

وز بهر تماشا نظری نگشایی

تا چون سر زلف خویش بینی آنجا

بر هر در خانه، حلقه‌ای سودایی

شمارهٔ ۸۵۹

کی بر کنم از تو من دل ای بینایی

کز عشق تو گشته ام بدین رسوایی؟

وان روز که در جور و جفا افزایی

گویی که بچشم من نکوتر آیی

شمارهٔ ۸۶۰

گه خصم شوی مرا و گه یار آیی

روزی بهزار گونه در کار آیی

ای دوست نترسی که بدود دل من

در دست کسی چو خود گرفتار ایی؟

شمارهٔ ۸۶۱

در هر عمری دمی که دمساز آیی

آن هم بدوصد کرشمه و نازآیی

وانگه که شوی رنجه نیایی بر من

چندانکه بپرسمت که کی بازآیی؟

شمارهٔ ۸۶۲

گوی انگلۀ قباچه گر بگشایی

بر من ز بهشت هشت در بگشایی

بر تو در شادی و طرب بگشایند

امشب اگر آن بند دگر بگشایی

شمارهٔ ۸۶۳

آگاه ز حال من سر گشته نیی

کز عشق چو من زیرو زبر گشته نیی

آن روی چو روز را مگردان از من

شکرانۀ آنکه روز برگشته نیی

شمارهٔ ۸۶۴

زلف تو چو بروی تو افتد گویی

در شب بچراغ می کنم دلجویی

نی نی که سر زلف تو جای دل ماست

کردی تو بجای دل ما نیکویی

شمارهٔ ۸۶۵

ای بی خبر از عاشق شیدا که تویی

وی عشوه فروش سر و بالا که تویی

آنجا که تویی، درد و غم اینجا، که نیم

و آنجا که نیم، جان و دل آنجا که تویی

شمارهٔ ۸۶۶

ای ترک چرا چهره برافروخته‌ای

خود از همه چیز کینه اندوخته‌ای

این تنگ فرو گرفتنت بر مردم

مانا که ز چشم خویش آموخته‌ای

شمارهٔ ۸۶۷

ای مشک تو باری ز کجا آمده‌ای؟

بر بوی دو زلف یار ما آمده‌ای

از مادر اگر نه به خطا آمده‌ای

از ترکستان سیه چرا آمده‌ای؟

قصاید

شمارهٔ ۱ - و له یمدح الامام الاعظم الصّدر السّعید الشهیّد رکن الدّین مسعود بن ساعد

شمارهٔ ۲ - و له یمدح المولی رکن الدین مسعود حین انصرافه من خوارزم و یذکر ماجری

شمارهٔ ۳ - و قال ایضایمدحه : ای آفتاب ملک که تا دامن ابد

شمارهٔ ۴ - ایضا له یمدح الصّدر العالم نورالدّین المنشی

شمارهٔ ۵ - وله ایضاً فیه : ایا سرفرازی که خورشید پر دل

شمارهٔ ۶ - و قال ایضاًَ یمدح الّصدر الّسعید رکن الدّین صامد و یصف الشّمس

شمارهٔ ۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر المعظّم فخر الدّین

شمارهٔ ۸ - و له ایضا فی رمد عینه : جانم ز درد چشم بجان آمد از عذاب

شمارهٔ ۹ - وله ایضآ عند عیادته ایّام : زهی دیدار تو فال سعادت

شمارهٔ ۱۰ - و قال ایضاً یمدحه : ای بزرگی که آستانۀ تو

شمارهٔ ۱۱ - وقال ایضاً یمدحه : ای گفته جان جانها، روزی هزاربارت

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً یمدحه : ای انکه در ضمایر ارباب نظم و نثر

شمارهٔ ۱۳ - وله ایضاً : ای که نه شقّۀ چرخ اطلس

شمارهٔ ۱۴ - وقال ایضاً فی الزهد وترک الدنیاوالموعظة والحکمة

شمارهٔ ۱۵ - و قال ایضاً یمدحه و یلتمس الفروه «در این قصیده التزام موکند»

شمارهٔ ۱۶ - وقال ایضآ یمدح الصّدر السّعید عمادالاسلام الخجندی نورالله ضریحه

شمارهٔ ۱۷ - وله ایضآ یمدحه : برتافتست بخت مرا روزگار دست

شمارهٔ ۱۸ - ایضاً له : ای کریمی که در ستایش تو

شمارهٔ ۱۹ - و قال ایضآ یمدحه : ای آنکه لاف میزنی از دل که عاشقست

شمارهٔ ۲۰ - و قال ایضآ فیه ویصف الازار و الخشبه الموضوعه فی داره

شمارهٔ ۲۱ - ایضاً له : پناه و قدوۀ حکّام عصر صدر جهان

شمارهٔ ۲۲ - و له فی المولی رکن الدّین مسعود و انفذها بخوارزم

شمارهٔ ۲۳ - و قال ایضاً یمدح الصّدر السعیّد رکن الدّین مسعود و یلتمس الوظیفه

شمارهٔ ۲۴ - و قال ایضآ یمدح الصّدر المعظّم فخر الدّین

شمارهٔ ۲۵ - و قال ایضآ یمدحه : طراوتی که جهان از دم بهار گرفت

شمارهٔ ۲۶ - و قال ایضاً : لبالبست دهانم زماجرایی چند

شمارهٔ ۲۷ - فی النصیحه : گاه آنست دلم را که بسامان گردد

شمارهٔ ۲۸ - وقال ایضاًفی النصیحة : ز کار آخرت آن را خبر تواند بود

شمارهٔ ۲۹ - و له ذوالرّدفین من الماضی الی المستقبل فی مدحه

شمارهٔ ۳۰ - و له ایضاً یمدحه حین وصول بشارة انصافه : بوی فصل بهار می آید

شمارهٔ ۳۱ - و قال ایضاً یمدحه : ای خداوندی که القاب تو چون فصل الخطاب

شمارهٔ ۳۲ - و قال ایضاً : زبان و خاطر من رای افرین دارد

شمارهٔ ۳۳ - و قال ایضاً یمدحه : اصفهان خرّمست ومردم شاد

شمارهٔ ۳۴ - و قال ایضاً یمدحه : درین جناب همایون که تا قیامت باد

شمارهٔ ۳۵ - و قال ایضاً : عید جهان عید تو فرخنده باد

شمارهٔ ۳۶ - وله یمدحه ببلد الری و بهنیّه بالنیروز.!

شمارهٔ ۳۷ - وله یمدحه ببلد الری و بهنیه بالنیروز.! : بزرگوارا روزت همیشه نوروزست

شمارهٔ ۳۸ - وله ایضاً یمدح الملک المعظم مظفرالدّین الاعظم

شمارهٔ ۳۹ - وله ایضاً : ای طلعت تو عید بزرگ جهانیان

شمارهٔ ۴۰ - وله ایضآ یمدحه : درّی که چرخ بر طبق اسمان نهاد

شمارهٔ ۴۱ - وله ایضاً فیه : دعاگو را توقّع بود صدرا

شمارهٔ ۴۲ - ایضاً له یمدح الملک العادل اصفهبد المازندران

شمارهٔ ۴۳ - وله ایضاً فیه : فلک جنابا در آرزوی حضرت تو

شمارهٔ ۴۴ - وله فی الصّاحب شهاب الدّین عزیزان : اگر در حیّز عالم کسی هست

شمارهٔ ۴۵ - وقال ایضایمدح الصّاحب السّعیدشرف الدّین معین الاسلام علی بن الفضل حین بناء المدرسة باصفهان

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا یمدحه : خدایگان وزیران جهان فضل و کرم

شمارهٔ ۴۷ - و له ایضا یمدحه : ای خسروی که آتش تیغ تو روز کن

شمارهٔ ۴۸ - وقال ایضاً یمدح الملک المعظّم مظفّرالدّین محمّد بن المبارز صاحب ایک

شمارهٔ ۴۹ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید عمادالاسلام الخجندی

شمارهٔ ۵۰ - و قال ایضاً بمدحه : فراق روی تو ما را بروی آن آورد

شمارهٔ ۵۱ - و قال ایضاً : خواجه از کبر آن پلنگ آمد

شمارهٔ ۵۲ - وله ایضاً : هر که در...هلد بغا باشد

شمارهٔ ۵۳ - و قال ایضاً : اگر چه صدر فخرالدّین کریمست

شمارهٔ ۵۴ - وله یمدح الملک السّعیدسعدبن زنگی رحمة الله

شمارهٔ ۵۵ - و قال ایضاض یمدحه «نظرنامه» : اس سرافراز که هر جای که صاحب نظریست

شمارهٔ ۵۶ - ایضاً له : خدایگان بزرگان و مقتدای کرام

شمارهٔ ۵۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۵۸ - وقال ایضاً و یذکر فیه مصالة الصّدر السّعید رکن الدّین مسعود صاعد و صدر الدّین عمر الخجندی

شمارهٔ ۵۹ - وقال ایضا یمدح الاتابک الاعظم سعد بن زنگی طاب ثراواه اوان استخلاصه من المواخذه

شمارهٔ ۶۰ - و له ایضا یمدحه : زهی ستوده خصالی که از صدور کرام

شمارهٔ ۶۱ - وله یمدح المولی رکن الدّین صاعد : ای که از درّ درج مدحت تو

شمارهٔ ۶۲ - فی مرثیة ابنه لمّا هلک بالغرق : همرمان نازنیم از سفر باز آمدند

شمارهٔ ۶۳ - و قال ایضاً یمدحه : ای صاحبی که دامن جان پرگهر کند

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً له : ای بزرگی که دست تریبتت

شمارهٔ ۶۵ - وقال ایضآ یمدحه ویصف القصر : اساس قصر ازین خوبتر توان افکند

شمارهٔ ۶۶ - الهزلیّات والاهاجی و الشّکایة وله فی هجو ضیاءالّدین المزدقانی

شمارهٔ ۶۷ - و قال ایضاً : اسبی دارم که هرگز ایزد

شمارهٔ ۶۸ - وله ایضاً فیه : سرورا همّت تو برتر از آنست که عقل

شمارهٔ ۶۹ - ایضاً له : خورشید چرخ شرع که نور چراغ فضل

شمارهٔ ۷۰ - وله ایضاً یمدحه : امروز هر نثار که کمتر زجان بود

شمارهٔ ۷۱ - وله ایضاً یمدحه و یعاتبه فیها : تویی که همّت تو از کرم جدا نبود

شمارهٔ ۷۲ - ایضاً له : فروغ روی شریعت تویی که همواره

شمارهٔ ۷۳ - و قال ایضآ یمدحه : سروری که سرو امانی بباغ فضل

شمارهٔ ۷۴ - و له ایضاً یمدحه : هرکه او قوّت سخن خواهد بود

شمارهٔ ۷۵ - و قال ایضاً : خدایکان صدور جهان که گاه جدل

شمارهٔ ۷۶ - و له ایضاً و یهنئه بولادة ابنه جلال الاسلام

شمارهٔ ۷۷ - و قال ایضاً یمدحه : بزرگوارا! صدرا ! مرا چنان باید

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضاً : خطی زاری بسی ناخوشتر از ریش

شمارهٔ ۷۹ - وله ایضاً : چگونه در چمن خوشدلی کنم پرواز

شمارهٔ ۸۰ - وقال ایضاً یمدحه : این خرّمی نگرکه مرا ناگهان رسید

شمارهٔ ۸۱ - وقال ایضاًیمدح الاتابک الاعظم سعدبن زنگی طاب ثراه ویصف الفرس

شمارهٔ ۸۲ - وقال ایضاًفی مدح الاتابک الاعظم مظفّرالدّنیاوالدّین ابی بکر بن سعد زنگی طاب مثواه و یصف الفلک

شمارهٔ ۸۳ - و قال ایضآ یمدحه و یذکر فیها احتراق الببوت

شمارهٔ ۸۴ - وقال ایضا یمدحه : ای صاحل معظّم و دستور بی نظیر

شمارهٔ ۸۵ - ایضاًله ویمدح السّلطان غیاث الدّین بیرشاه بن محمّد و یصف الفرس

شمارهٔ ۸۶ - سوگند نامه : امید لذّت عیش از مدار چرخ مدار

شمارهٔ ۸۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۸۸ - و قال ایضاً یمدح الصدر السّعید رکن الدیّن صاعد

شمارهٔ ۸۹ - و قال ایضاً یمدح الصّاحب شهاب الدّین عزیزان الساوی

شمارهٔ ۹۰ - و له ایضا فی مذمة الشعراء : بچشم عقل نگه می کنم یمین و یسار

شمارهٔ ۹۱ - فی الّذم : دی مرا گفت دوستی که مرا

شمارهٔ ۹۲ - فی الامیر الاسفهسلّار مؤیّدالدّین اتابک یزد

شمارهٔ ۹۳ - وله ایضآ یمدحه : آمدست از غم عشق تو مرا آن بر سر

شمارهٔ ۹۴ - و قال ایضاً : بزرگا سرورا از روی انعام

شمارهٔ ۹۵ - و قال ایضا یمدحه : ای پر شکر ز ذکر عطایت، دهان شکر

شمارهٔ ۹۶ - وله ایصاً یمدحه : زهی بسیرت محمود در جهان مذکور

شمارهٔ ۹۷ - وله ایضاً یمدحه : زهی چون خرد در جهان ناگزیر

شمارهٔ ۹۸ - وله ایضاً یمدحه و یذکر الشیّب : موی سپید هست خردمند را نذیر

شمارهٔ ۹۹ - وقال ایضاً و یلتمس الفرس : ای هنر را دولت تو دستگیر

شمارهٔ ۱۰۰ - وقال ایضاً فی النصیحة : ای دل ترا که گفت بدنیا قرار گیر

شمارهٔ ۱۰۱ - وقال ایضاٌ و یصف الشیب : رسول مرگ ز ناگه بمن رسید فراز

شمارهٔ ۱۰۲ - وقال ایضاً یمدح الصّاحب الکبیر نظام الملک

شمارهٔ ۱۰۳ - و قال ایضاً یمدحه : هزار جان مقدّس غریق نعمت و ناز

شمارهٔ ۱۰۴ - وله لیضآ یمدحه : کسی که دست چپ از دست راست داند باز

شمارهٔ ۱۰۵ - وقال ایضاٌفی الموعظة : چه داری ای دل؟ از این منزل ستم برخیز

شمارهٔ ۱۰۶ - و قال ایضآ یمدحه : ای هنر پروری که ذات ترا

شمارهٔ ۱۰۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۰۸ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۰۹ - وقال ایضایمدح السلطان علاءالدنیا والدین تکش بن خوارزمشاه انارالله برهانه

شمارهٔ ۱۱۰ - و قال ایضاً : بخشید خواجه دوش مرا اسب خاص خویش

شمارهٔ ۱۱۱ - وقال ایضاً یمدح الامیر الکبیر السعّید ضیاء الدّین احمد بن ابی بکر البیا بانکی

شمارهٔ ۱۱۲ - وله ایضاً : نکبت دانش است دولت موش

شمارهٔ ۱۱۳ - وله ایضاً : بطالع سفر کردم اندر رکاب

شمارهٔ ۱۱۴ - و قال ایضاً یمدح الصدر السعید بهاء الدین عبدوس

شمارهٔ ۱۱۵ - وله ایضاً فی صفة الفرس : ای ز انعام های گوناگون

شمارهٔ ۱۱۶ - و قال ایضاً یمدحه : یا کریماً فاق اعلی درجات الاوصاف

شمارهٔ ۱۱۷ - و قال ایضا یمدح الصّدر رکن الدّین : هرگز کسی نداد بدینسان نشان برف

شمارهٔ ۱۱۸ - ایضاً له : ای کریمی که عیال کف دربار تواند

شمارهٔ ۱۱۹ - و قال ایضاً : چارند گواه خواجه اسحق

شمارهٔ ۱۲۰ - وله ایضاً : غلّه کامسال خواجه داد مرا

شمارهٔ ۱۲۱ - و قال ایضاً یمدحه : خدایان صدور جهان شهاب الدّین

شمارهٔ ۱۲۲ - و قال ایضآ یمدح الصّذر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۲۳ - وله یمدح الصّاحب جلال الدّین : ماجرایی که میان من و گردون رفتست

شمارهٔ ۱۲۴ - و له ایضا یمدح ملک الشّعراء رکن الدین دعوی دار

شمارهٔ ۱۲۵ - وله ایضا یمدحه و یهنّیه بالزّفاف : چو خیل زنگ بیار استند صفّ جدال

شمارهٔ ۱۲۶ - وله ایضاً : ز مزدقانی باور کنم اگر گوید

شمارهٔ ۱۲۷ - کتب الیه بعض اصد قائه : جهان جان معانی خدیو عرصۀ فضل

شمارهٔ ۱۲۸ - و قال ایضاً یمدح الصّاحب المعظّم نظام الدّین محمّد طاب ثراه

شمارهٔ ۱۲۹ - و قال ایضا فی الجربات : کوه بلاشدست ز رنج جرب تنم

شمارهٔ ۱۳۰ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۳۱ - و قال ایضآ یمدح الصّاحب المعّظم نظام الدّین محمّد طاب ثراه و یصف الدّوات

شمارهٔ ۱۳۲ - و قال ایضاً یمدح الصّدر السّعید رکن الدیّین صاعد

شمارهٔ ۱۳۳ - در مرثیهٔ پسر خود گوید : نور دو دیدگان ز لقای تو داشتم

شمارهٔ ۱۳۴ - فی الصّدر رشید الدّین : جهان بگشتم و آفاق سربسر دیدم

شمارهٔ ۱۳۵ - و قال ایضا ویرتی فیه والده : روزی وطاء کحلی شب در سر آوردم

شمارهٔ ۱۳۶ - و قال ایضاً یمدح سلطان الشّریعهٔ رکن الدّین

شمارهٔ ۱۳۷ - وله ایضاً یمدحه و یذکر عقداً شرعیاً : ای ز خاک در تو تاج سرم

شمارهٔ ۱۳۸ - و قالایضاً یمدحه : گهرفشانان ، صدرا ، زعشق الفاظت

شمارهٔ ۱۳۹ - وله ایضا یمدحه : صدرا بساط حضرت تو رفعتی گرفت

شمارهٔ ۱۴۰ - وله ایضا یمدحه : در ارزوی روی تو ای نو بهار چشم

شمارهٔ ۱۴۱ - وله ایضاً : من که از دور چرخ ممتخم

شمارهٔ ۱۴۲ - و قال ایضاً : بعهدهای گذشته امین من آن بود

شمارهٔ ۱۴۳ - و قال ایضاً : ای صدرِ روزگار، تو دانی که مدّتیست

شمارهٔ ۱۴۴ - و قال ایضاً : فلک قدرا من آن دیدم زجودت

شمارهٔ ۱۴۵ - وقال ایضا یمدح الصدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۴۶ - وقال ایضاً یمدحه : این ابر نم گرفته ز دریای بی کران

شمارهٔ ۱۴۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید صدر الّدین عمر الخجندی

شمارهٔ ۱۴۸ - وقال ایضا یمدح السلطان جلال الدنیاوالدین منکرنی بن محمدبن خوارزمشاه

شمارهٔ ۱۴۹ - ایضاً له یمدح الصّاحب تاج الدّین شرف الملک علی بن کریم الشرق

شمارهٔ ۱۵۰ - و قال ایضآ یمدحه : ای قلمت با دویت ، طوطی و هندوستان

شمارهٔ ۱۵۱ - و قال ایضا و ارسل الیه : سلام علیک ای بزرگ جهان

شمارهٔ ۱۵۲ - و قال ایضاً : صد غمّاز مجد عبّادان

شمارهٔ ۱۵۳ - وله ایضاً : ای صبا، ای صبا، بحکم کرم

شمارهٔ ۱۵۴ - وقال ایضآ یمدحه : نسیم باد صبا بوی گلستان برسان

شمارهٔ ۱۵۵ - و قال ایضا : زهی گرفته به تیغ زبان جهان سخن

شمارهٔ ۱۵۶ - فاجابه : اثیرالدین را رسمست بر زبان قلم

شمارهٔ ۱۵۷ - وله فی الصدر شرف الدین افتخار العراق علی ادام الله ظله

شمارهٔ ۱۵۸ - و له یمدحه ویهنّئه بالعود من السفر مع الخلعة

شمارهٔ ۱۵۹ - وقال ایضاً یمدحه : ای بهنگام شداید کرمت عدّت من

شمارهٔ ۱۶۰ - ایضاً له : بزرگوارا! صدرا! تو از تن آسانی

شمارهٔ ۱۶۱ - وقال ایضایمدحه : گرفت پایۀ تخت خدایگان زمین

شمارهٔ ۱۶۲ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

شمارهٔ ۱۶۳ - و قال ایضاً : زهی رسیده بجایی که بر سپهر برین

شمارهٔ ۱۶۴ - وله ایضاً فی التماس السّرج : زهی ستوده خصالی که رایض عزمت

شمارهٔ ۱۶۵ - وله فی الامیر الحاجب همان الدّین الیاس

شمارهٔ ۱۶۶ - ایضا له یمدح الملک السّعیدنصرة الدّین محمّدبن الحسین الخرمیل

شمارهٔ ۱۶۷ - فی التوحید : ای جلال تو بیانها را زبان انداخته

شمارهٔ ۱۶۸ - وله ایضاً فیه : ای ز بزرگی بدان مقام که قدرت

شمارهٔ ۱۶۹ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الّدین صاعد

شمارهٔ ۱۷۰ - وقال ایضاً فی الموعظة : ایا بگام هوس راه عمر پیموده

شمارهٔ ۱۷۱ - وقال ایضاً فیه عند قدومه من السفر : برآمد بنیکوتر اختر شکوفه

شمارهٔ ۱۷۲ - وله ایضاً : ای خداوندی که گردون با همه فرمان دهی

شمارهٔ ۱۷۳ - وقال ایضاً بمدح الصاحب عمیدالدین الفارسی

شمارهٔ ۱۷۴ - و قال ایضا یمدحه : ای که در شیوۀ گوهر باری

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح رکن الدّین صاعد گوید : ای از بسیط جاه تو گردون ولایتی

شمارهٔ ۱۷۶ - و له ایضاً یمدحه بعد وفات ابیه و یذکر جلوسه القضاء الرباسه

شمارهٔ ۱۷۷ - و قال ایضآ یمدحه : ای نسیم لطفت عنبر سای

شمارهٔ ۱۷۸ - وله ایضا یمحدح : ای دل چو نیست صبر ترا برقرار پای

شمارهٔ ۱۷۹ - فی النصیحة ویتخلص بمدح الامام شهاب الدین السهروردی

شمارهٔ ۱۸۰ - وله ایضاً یمدحه ببلد النّشابور : جهان کرم پادشاه شریعت

شمارهٔ ۱۸۱ - و قال ایضآ یمدحه : ای بتو مملکت و ملّت را

شمارهٔ ۱۸۲ - وله ایضاً : زین پس نبیند این دل من روی خوشدلی

شمارهٔ ۱۸۳ - وله ایضاً : ما ترا حرمتی اگر داریم

شمارهٔ ۱۸۴ - وله فی مرثیة الصّدر رئیس الدّین محمود رحمه الله

شمارهٔ ۱۸۵ - و قال ایضاً یمدحه : بگویم و نکند رخنه در مسلمانی

شمارهٔ ۱۸۶ - وله ایضاً : تنها هرگز نخورد خواجه

شمارهٔ ۱۸۷ - وله ایضاً : نانیست درین جهان و آبی

شمارهٔ ۱۸۸ - و قال ایضآ یمدحه : ای زیاد دهنت در لب جان شیرینی

شمارهٔ ۱۸۹ - وله ایضاً : شاعران خوش حریفکان باشند

شمارهٔ ۱۹۰ - وقال ایضاً فی الموعظة والنصیحة : مرا دلیست ز انواع فکر سودایی

شمارهٔ ۱۹۱ - وله فی مدیحه و یصف الرّمد : ای آنکه نکرد عقل دانایی

شمارهٔ ۱۹۲ - و قال ایضاً : بزرگوارا در انتظار بخشش تو

شمارهٔ ۱۹۳ - وله ایضاً فیه : ای ز دستت آز را سرمایه‌ای

شمارهٔ ۱ - و له یمدح الامام الاعظم الصّدر السّعید الشهیّد رکن الدّین مسعود بن ساعد

تبارک الله ازین جنبش نسیم صبا

که لطف صنعت او از کجاست تابکجا!

شدست سبزه همه تن زبان بشکر بهار

که بهر تر بیت از خاک بر گرفت او را

بسوی دیده و دل تحفه ها فرستادند

مجاهزان طبیعت بدست نشو و نما

کشید دست صبا پای آب در زنجیر

گرفت پشت زمین روی لاله در دیبا

بنیم جرعه که از ساغر هوا بکشید

نهاد خاک همه راز خویش بر صحرا

ز بس شکوفه و نسرین و سبزه پنداری

که خواک قابل عکس سپهر شد ز صفا

بنفشه همچو شبست و چراغ او لاله

سمن سپیده دمست و گل آفتاب لفا

بسان پیر مقدم شکوفه اندر پیش

رسید و او را خلقی جوانکان زقفا

نوای باریدی زیر چنگ بلبل شد

چو ساخت نای گلو عندلیب باعنقا

به زاد مردی از آن سرورا برآمد نام

که با تهی دست او بود بالا

عبارتیست زنجم و شجر شکوفه و شاخ

إشارتیست بجسم و روان نسیم و گیا

رسیدن رمضان در میان فصل ربیع

رسوم لهو هدر کرد و کار عیش هبا

همی بپیچد بر خویشتن بریشم ساز

که هیچ کس را در روزه نیست برگ و نوا

زبس جفاها خون در دل پیاله فسرد

که وقت گل ننمودندش إلتفات إصلا

کنون مغنّی و جنگی کشیده بینی صف

چو خواجگان معطّل بکنج مسجد ها

بجای حلقۀ ابریشمین بکف تسبیح

بجای زخمه بدستش دعای تمخیثا

خموش از آن شد بر بط که از تهی شکمی

همی نجنبد نبضش ز ضعف در اعضا

نشسته چنگ بزانو، فکنده سر در پیش

چو در مقام تشّهد موسوسی بدعا

کرامت رمضان گر نه خرق عادت کرد

برغم انف طبیعت مرا بگو که چرا

شدست روغن قندیل لاله آب سحاب

چنانکه آتش شمع شکوفه باد صبا

چنار و سرو برآورده دست و صف در صف

همی کنند بتکبیر کردن استقصا

ز بس که بر سرشانابر درهمی بارد

خیال بسته ام آنرا نماز استسقا

چو گل زخار همه همنشین او تا دست

اگر مکاشف باشد شگفت نیست مرا

بکار خویش فرو رفت نرگس از حیرت

زخواب غفلت بیداریش چو داد قضا

کبود جامعه و رخسار زرد، نیلوفر

بهر نمازی غسلی برآورد عمدا

شکوفه شیبت پر نور می نهد بر خاک

که از هواست به پیرانه سرچنین رسوا

برون فکند زبانرا ز تشنگی سوسن

عجب مدار که هم روزه است و هم گرما

هزار دستان بر عادت سحر خوانان

بنیم شب ز سر شاخ برکشید آوا

زشکل غنچه صبا سفرها گشاید باز

چو عندلیب زنده از پی سحور صلا

تو دل سیاهی لاله ببین بوقت چنین

که یک نفس نکند ساغر شراب رها

مگر بنفشه بغیبت زبان بگردانید

که چون دروغ ز نان می کشد زبان دریا

ز نو رسیدگی ار کل تهتّکی میکرد

بدست کم عمری یافت مالشی بسزا

و گر ز ساده دلی غنچه آب گزید

ببین که عاقبت کارش آتش است جزا

بسوز سینه همی گرید ابر و جایش هست

که ابر را ببهاران بس اندکست بقا

گل ارچه آمد ضحّاک شکل هم گه گاه

همی ببارد اشکی ولی بروی و ریا

زچشم نرگس یک قطره آب اگر بچکید

بس است قطرۀ اشکی زچشم نابینا

چو روزه داران غنچه دهن ببست ، از آن

همی دمد ز دهانش نسیم مشک خطا

دوفرّخیست مراو را یکی چو می شکفد

یکی چو بوسه دهد بر بساط مولانا

نظام ملّت اسلام و پشت اهل هنر

که هست سدّۀ او قبلۀ دل دانا

چو رای خویش بلند و چو نام خود مسعود

چو طبع خویش لطیف و چو بخت خود برنا

هلال دولت او بدر گشته در غرّه

کمال دانش او منتهی هم از مبدا

زتیغ برق شود خسته آبگاه سحاب

اگر برابری دست او کند بسخا

همه صواب رود بر زبان او زیرا

که لفظ او گهرست و گهر نکرد خطا

زهی وفاق تو دروازۀحیات ابد

زهی خلاف تو دندانۀ کلید فنا

ز اجتهاد تو ناموس معضلات ضعیف

ببارگاه تو بازار اهل فضل روا

بخواب ببیند مغز هوس ترا مانند

در آب جوید چشم فلک ترا همتا

نبشته آیت بشر تو بر جبین صباح

گرفته مایه زکین تو رنگ و روی مسا

فلک که همچو کمان سر کشیست عادت او

زراست رویی پیش تو کرد پشت دوتا

نزاید از شب آبستن زمانه مگر

بعون قابلۀ خاطر تو این ذکا

اگر نه آتش عزم تواش کند تخلیل

شود زجرم زمین بسته تر مسام هوا

تویی که با شرف نسبت تو از طرفین

همی کنند مباهات آدم و حوّا

شکفته غنچۀ احسان تو زیاد قبول

طراوت گل اخلاق تو زآب حیا

نبوده عادت امساک جز که در صومت

گرفتن تو مگر درس و ان دگرعطا

گه مناظره با کوه اگر سخن رانی

ز اعتراض تو مفحم شود معید صدا

مثل زنند که : شب پرده دار اسرارست

چراست از شب خطّ تو رازها پیدا؟

هنر ز صدمت حرمان درآمدی از پای

اگر بدست نکردی زخامۀ تو عصا

تو پشت شرعی وزان روی پشت تست قوی

که پشتی تو کند گاه حکم دست قضا

اگر زمانه زعدل تو آگهی یابد

ازین سپس نکند رخت عمر ما یغما

و گر عروس ضمیرت تتق برانداخت

زخوابگه بدر افتد بنیم شب حریا

زنعمت تو تهیگاه آرزو پر شد

زبخشش تو تهی شد خزانۀ دریا

ز جادویّی سر کلک تو یکی اینست

کز آب تیره کند عقد لؤلؤ لالا

از آنک رنگ حسودت گرفت مسکین زر

زهیچ گونه تو بروی نمیکنی ابقا

گشاد تیغ خلاف تو منفذ ارواح

بیست دست وفایت کمرگه جوزا

نمی زلطف تو گر بر پی کمان افتد

تشنّج متبدّل شود باسترخا

بتیغ تیز علاج دماغ دشمن کن

که آب و سبزه نکو باشد از پی سودا

زبیم حسبت تو نور ماه در این ماه

نکرد یارد گلگونه بر گل رعنا

نشاند عدل تو بر گاو زهره را چون دید

که می نشد نفسی از خر رباب جئا

زهی زشرم کله داریت دل بدخواه

شکسته بسته و در هم شده چو چین قبا

مرا دلیست پر از ماجرای گوناگون

که نیست خافی بر رای مولوی مانا

بجز خموشی رویی دگر نمی بینم

که نیست زهره یکی با دو کردنم یارا

ولیک با همه هم نکته یی در اندازم

بطیبتی ، نه ز روی شکایتی، حاشا

اگر نه عشق تو جناب صابرم کردی

چرا کشیدمی از عمر وزید بارجفا؟

حقوق بنده همین بس که جمله اشعارش

جز این قصیده که در مدحت تو کرد انشا

دگر قصاید او را هرآنچه یابی هست

طراز آن : وله فی مدیحه ایضا

لباس تربیت من هزار تو باید

کنون که پستۀ طبعم دو مغزه شد بثنا

عطای عام تو محتاج استماحت نیست

که شرط نست ز خورشید التماس ضیا

زهی قصیده که معنی آن زلفظ متین

بسان نور تجلّیت درکه سینا

بگوش صخرۀ صمّاش گر فرو خوانم

ز ذوق چاک زند کوه صدرۀ خارا

زبان چو پسته ببندم زنطق اگر یک تن

بیاورد دوم این زجملۀ شعرا

هزار سال بمان در پناه صدر جهان

خدایگان شریعت شهنشه علما

مراد هر دو زدیدار یکدگر حاصل

چنان کامید خلایق زلطف هردو روا

رسید روزه و بدخواه را ز اسبابش

دو چیز هست مهیّا بفرّ جاه شما

تنی چو شمع گدازان و زرد و پژمرده

دلی چو قندیل آتش گرفته و در وا

شمارهٔ ۲ - و له یمدح المولی رکن الدین مسعود حین انصرافه من خوارزم و یذکر ماجری

منم اینکه گشتست ناگه مرا

دل و دامن از چنگ محنت رها

منم اینکه از گردش روزگار

شدست آرزوی جانم وفا

منم اینکه در ظلمت جور و ظلم

چو یونس شدم مستجاب الدّعا

منم باز در پیش صدر جهان

زبان برگشاده به شکر و ثنا

همی بینم اینو بچشم و هنوز

نمی گردد از خویش باور مرا

ابطحاء مکّة هدا الّذی

اراه عیاناً و هذا انا

زهی جیب تو مطلع صبح عدل

زهی آستینت غلاف سخا

ز مهرت طرازیده چهره صباح

ز قهرت بشولیده گیسو مسا

چو رای تو تدبیر کلّی کند

بود آفتاب و خط استوا

نگوید ضمیر تو الّا صواب

نبندد خیال تو نقش خطا

کف آب در کلبن آتش زند

کجا گشت قهر تو فرمان روا

کجا لطف تو مهربانی نمود

کند دانه را تربیت آسیا

ببازار قدرت چه باشد فلک

یکی اطلس کهنۀ کم بها

ز آزاد مردی تو چون سوسنی

که هم خوش زبانی و هم خوش لقا

به دندان گوهر بخاید صدف

ز شرم لبانت لب خویش را

مظفّر ضمیر تو بر معضلات

چو بر خیل ظلمت سپاه ضیا

اگر بحر و کان خوانمت گاه جود

چنان دان که گفتم ترا ناسزا

در ایّام عدل تو از راستی

کمان نیز سرباز زد زانحنا

نهادست خوان کرم همّتت

بآفاق در داده بانگ صلا

دعای تو کر کوه کر بشنود

جز آمین نگوید زبان صدا

کسی کو ز خاک درت سرمه کرد

نیاید به چشم اندرش توتیا

خرد سرّ غیبی کند فهم ازو

چو گوید سر کلک تو لو تری

بگستاخی آنگه که گه گه فلک

دهد بوسه سّم سمند ترا

خیالی کژ از صورت ماه نو

همی گردد اندر دلش دایما

که اندر ترفّع هلاکش کند

بنعل سم اسب تو اقتدا

زهی نعت حلمت ززین الحصی

زهی وصف بأست شدید القوی

یکی داستانست ما را دراز

بری از دروغ و جدا ز افترا

از آنها که در غیبت خواجه رفت

درین شهر خاصه بر اصحابنا

چه از پادشاه و چه از زیر دست

چه از پیشکار و چه از پیشوا

اگر سمع عالی نگردد ملول

مفصّل بگویم همه ز ابتدا

نخستین بتاراج بردند دست

ز غارت شدند اغبیا اغنیا

بخواندند جاسوا خلال الدیّار

محابا نبد هیچ بر اولیا

نهان خانه ها بی دیانت شدند

به نااهل کردند امانت ادا

حدیثش ز ده دسته سنجاب بود

کرا مایه بد دستهٔ گندنا

کشیدند زرها و کردند پس

ز زرّ کشیده کلاه و قبا

چو راز دل عاشق از اشک شد

دفائن هویدا ز ستر خفا

فزلزلت الارض زلرالها

واخرجت الارض اثقالها

چو از غارت رخت فارغ شدند

ببردند خانه باعیانها

همه قابل نقل و تحویل گشت

سرای و دکان ها و خان و بنا

بسا خاندانهای پیر قدیم

که بودش عصای ستون متّکا

که از اوج چرخش بیک دستبرد

فکندند ناگه بتحت الثّری

چنان شد پراکنده از هم که نیز

نکردند با هم دو خشت التقا

چو دندان پر از رخنه دیوار لیک

خلالی نکرده بدو در رها

شده خیره چون ناکسی بر طباع

خلل بر خللها فنا بر فنا

اذّا دکّت الارض منشور خاک

بر ایوانها نقش نطوی السمّا

لب بام کرده زمین بوس در

ستونها ز ضجرت برفته زجا

قواعد زخانه نشینی ملول

بیک ره شده در جوار جلا

ز خامی شده خشتها خر سوار

بیفتاده از قالب انزوا

به تنگ آمده آجر اندر نهفت

تفرّج گزیده به صحن فضا

وطن کرده بدرود خاک دمن

بپشت خران رفته با روستا

مساکن چو سکّان شده منزعج

که چونین همی کرد وقت اقتضا

ز سودای سیم و زر اندوختن

شده مغز قومی پر از کیمیا

دگرباره آن ضربهای عنیف

وزان قسمت زرّ بی منتها

تهی دست چون سر و در تخته بند

درم دار چون سکّه خورده قفا

چو دوک این یکی ریسمان در گلو

چو چرخ آن یکی کنده بر دست و پا

یکی برکشیده رک از تن چو چنگ

یکی کعب سوراخ کرده چو نا

یکی کرده پیرایه از زن برون

یکی کرده پیراهن از تن جدا

یکی چوب بر سر که بفروش هین

یکی در شکنجه که بشتاب ها

کشیدند از چشم نرگس برون

زری رسته کان بد بمهر خدا

بیفسرد در ناخن غنچه خون

که بود از شکنجه تنش در عنا

زن پارسا چون گل پارسی

برون اوفتاده ز پرده سرا

به مجمع ز بهر دو سه خرده زر

شخوده رخان و دریده وطا

همی کرد دندان کنان زیر چوب

شکوفه ز خود سیم خود را جدا

سر آزاد از آن قوم سوسن برست

به زخم زبان و به طال البقا

توانگر که بد ساخته چون رباب

همه ساز و اسباب عیش از غنا

همش در جهان نام و آوازه بود

همش دستگاهی به ساز و نوا

هم او را خزینه همش پرده دار

همش کاسه بود و همش گردنا

گه او را مغمّز وشاق چگل

گهی ترجمانش نگار خطا

خرش را ز ابریشم افسار و تنگ

سرش را کنار بتان تکیه جا

نخستش کشیدند در چار میخ

بدادند پس گوشمالش سزا

ببستند دست و زدندش به چوب

که هان! تا چه داری بیاور هلا

خروشید بسیار و سودی نداشت

بجز نقد موزون که می کرد ادا

کنون خانه و دست و کاسه تهی

فرا داشته پنجه همچون گدا

ضعیفی که چون سوزن تنگ عیش

ز دامن درازی بد اندر عنا

هم اسباب رزقش گره بر گره

هم ابواب دخل وی از تنگنا

تن آهنین کرده چون ریسمان

ز سعی و تکاپوی بی انتها

بدان تا دو سه خرقه آرد بهم

به سر می دویدی در اطرافها

گرفتند زارش به گیسو کشان

بسفتند گوشش به دست جفا

کشیدندش از جامه بیرون چنان

که بروی نماندند یکرشته تا

وزان شیون خانه ها سوز نو

که بد خانه پرداز تر از وبا

مساجد شده خنق پارگین

منابر شده هیزم شوربا

کجا اهل قبله به وی مژه

همی خاک رفتندش از بوریا

کنون بینی آنرا بروز سپید

ملا از نجاست چو کنج خلا

سگ مرده افتاده در موضعی

که بد جای پیشانی اولیا

بصفّ خران گشته آراسته

مساجد که بد خانۀ اتقیا

چو اوتاد در سجده افتاد سقف

چو ابدال گشته ستونها دوتا

امامان چو قندیل آویخته

چو سجّاد افکنده محرابها

مناره همی زد کله بر زمین

که باخاک کردند یکسان مرا

بتعجیل گهواره را مادران

برون برده از خانه با صد بکا

شده همنشین سگ کوی خویش

عروسان پاکیزه با کدخدا

یکی زار و گریان که ، واخان و مان!

یکی نوحه گر ، کآه !رسواییا!

بسا روی پوشیده کو نامدی

زخانه برون روز سور و عزا

کنون از سر عجز و بیچارگی

گرفتست بیگانه را آشنا

ز بی خانگی خفته در مسجدی

زن پیر با دختر پارسا

وزان نازنینان که آواره اند

در اطراف گیتی بسا و بسا

بیاروی و خندق نگه کن ببین

که چون باشگونه ست این ماجرا

ز خندق تنم زنده در زیر خاک

ز بار و سر مردگان بر هوا

نه بر طفل رحمت نه از پیر شرم

نه آزرم خلق و نه روی و ریا

نه کس را پژوهش که این را چه جرم

نه کس را دلیری که گوید : چرا؟

تعصّب گری نیست، انصاف کو

مسلمانی و پس بدینها رضا؟

تعصّب چه باشد ؟ که این رسم و راه

ندارند ابخازیان هم روا

چنین رسم و آیین و پس لاف آن

که هستیم اما امّت مصطفی؟

چه تأویل براین چنینها نهند

قیامت نخواهد بدن گوییا

بلایی که ما را ز هجرت رسید

بگویم که موجب چه بود اوّلا

هرآنکس که کفران نعمت کند

بحرمان ازو می شود مبتلا

بسی سالها بود کآسوده بود

سپاهان باقبال و جاه شما

نه از باد گل را پراکندگی

نه بر سایه از تیغ مهر اعتدا

نه بی خطبۀ بلبلان در چمن

شدی محرم غنچه باد صبا

نه شمشیر کردی ز روی ادب

برهنه تن خویشتن بر ملا

ز کوتاه دستی در آن روزگار

نبد جاذبه در تن کهربا

درو دعوی روز روشن نشد

مگر کز دو صبحش بد اوّل گوا

نه با حاکمان نسبت قصد و میل

نه بر قاضیان و صمت ارتشا

قلم گرچه بیمار بود و ضعیف

همی از مزوّر نمود احتما

هرآنکس که تلبیس کردی چوشام

چو صبحش به تشهیر بودی جزا

زر ارچه دو روییست در طبع او

بکتمان شهادت نکردی ادا

بسان ترازو شدی سنگسار

بزر هرکه مایل شدی از هوا

ندانست کسی قدر این موهبت

بنشناخت کس کنه این اعتنا

چو شاکر نبودیم از آن لاجرم

اسیر امیری شدیم از قضا

خرابی کن و خام چون طبع می

جگر سوز و زر بر چو نرد دغا

همه کندن و کشتن و سوختن

نه ترس از خدا و نه از کس حیا

بجرم یزیدی زر این مباح

بوزر مخالف دم آن هبا

مدارس چو رسم کرم مندرس

مکارم سیه رو چو دست قضا

درخت هنر همچو شاخ گوزن

فرمانده بی برگ و نشو و نما

گرانمایه را کار در انحطاط

فرو مایه را پایه در ارتقا

همه ملک موقوف و موقوف ملک

همه ده کیا آن و ده بی کیا

چو روز قیامت گریزان شده

پدر از پسر ، اقربا ز اقربا

نه کس را گناهی بجز زندگی

نه کس را پناهی بجز اختفا

همه خسته و مرهم از دست دور

همه غرق و بیگانه از آشنا

نه برگ خموشی نه یارای گفت

نه پایان خوف و نه بوی رجا

چو یارای مسعود صاعد نبود

چه گفتیم؟ بوالقاسم بوالعلا

زکفران نعمت مثل زد خدای

بقرآن در ، از حال شهر سبا

یکی شهر بود آن بر آراسته

خوش و ایمن ، از مال و نعمت ملا

دو بستان زیباش از چپ و راست

پر از گونه گون ساز و برگ نوا

زهاب وی از کوثر و سلسبیل

مریضش نسیم و درستش هوا

زلالش رحیق و نبانش شکر

نهال وی از سدرة المنتهی

گل و سوسن او ز اخلاق نغز

برو میوۀ او زبرّو عطا

لقب یافته بلدة طیّبه

و ربّ غفور اندرو مقتدا

چو اعراض کردند از شکر حق

یکی جانور کرد ایزد فرا

که ناگه بدندان خبث و فساد

بسیل العرم دادشان بر فنا

دو بستانشان شد دو بستان بدل

پر از حنظل تلخ و خار گیا

درختش همه خار چشم و جگر

نباتش همه تخم جور و جفا

نه در چشمه آب و نه در ابر نم

نه بر شاخها گل ، نه گل را روا

نه در زیر سایه ، نه از بر ثمر

نه بوی وفا و نه رنگ صفا

ز نام سپاهان قیاس ار کنیم

سبا خود بود نیمۀ شهر ما

بحمدالله آن دور جور سدوم

نهان گشت در پرده انقضا

فکندند در بستگیها کلید

نهادند بر خستگیها دوا

لقای تو شد بستگان را نجات

حدیث تو شد خستگان را شفا

ز فرّ قدومت بگردون رسید

ز دیوار و در : مرحبا ! مرحبا!

بلی مه زند طبل زیر گلیم

چو خورشید تابان شود در غطا

سلیمان چو انگشتری گم کند

شود دیو بر آدمی پادشا

پرستند گوساله را قوم او

چو موسی بحضرت کند التجا

چو خورشید تابنده غایب شود

شگفتی نباشد ظهور سها

نپاید کنون چشم بندیّ خصم

چو شد دست کلک تو مشکل گشا

خیالات جادو بود باد پاک

چو انداخت از دست موسی عصا

فراق تو هرچند ما را سپرد

بچنگال شیرو دم اژدها

چو روی تو دیدیم این گفته ایم :

لقد احسن الله فیماضی

نه مدح تو بود اینکه منظوم شد

ولکن شکونا الی المشتکی

بغربال فکرت ببیز این سخن

که یابی درو خردۀ کیمیا

برآرد بسی گوهر شب چراغ

ازین بحر غوّاص ذهن و ذکا

نگردد بایطا معیب این سخن

که نظمیست بر گونه گون ماجرا

رهی را چنان کز تو زیبد بدار

چو دانی که هستش بتو انتما

مکدّر نگشتش به عهد دراز

ز باد مخالف زلال صفا

ترا رسم تشریف و ما را مدیح

فراوان همی کرد باید قضا

بقیتم لشمل العلی ناظماً

سجیس اللیالی برغم العدی

رفیع النداء حلیف الندی

رحیب الفناء مهیب السطی

چو خرگه زدی خصم را بر زمین

چو خیمه بکش دامن کبریا

زدون همّتی گر زر انداخت خصم

تو جز نام نیکو مکن اقتنا

زفرزند و جاه و جوانیّ و مال

ممتّع بمان تا بیوم الجزا

شمارهٔ ۳ - و قال ایضایمدحه

ای آفتاب ملک که تا دامن ابد

بر تو مباد دست ، کسوف و زوال را

فرزانه قطب دین که ببوسند خاک تو

خورشید و مه زیادتِ حسن و جمال را

ز انجا که جلوه گاه عروسان طبع تست

بربسته اند منظر وهم و خیال را

لرزان چو شاخ بید برآرد سر از زمین

گر هیبتت مثال دهد پور زال را

خورشید افتتاح بخاک درت کند

هرروز بامداد نکوییّ فال را

زوبین آب داده کند دست هیبتت

در حلق دشمنان تو آب زلال را

برگردنش شکفته شود شاخ ارغوان

از تیغ تو چو سبزه دمد بدسگال را

بر پای اسبت ار بمثل دست یافتی

بر آفتاب فخر رسیدی هلال را

سرتاسر وجود به یک ره فرو گرفت

سیمرغ همّتت چو بگسترد بال را

باشد همیشه کوفته و زرد روی زر

از بس که خوار دارد جود تو مال را

همچون کشف به سینه سر اندر کشد اجل

آنجا که نیزهٔ تو بر افراخت یال را

شد رنگ روی خصم شکسته ز گرز تو

آن بد که بشکنند سرش روی مال را

می جست چرخ پایۀ قدر تو، عقل گفت

اولی‌تر آن بود که نجویی محال را

جز خون خویشتن نخورد بدسگال تو

گر زانک می بجوید چیزی حلال را

دست گهرفشان تو گویی که در ازل

شد آفریده بخشش و جود و نوال را

فرسنگهای دور پذیره همی شوند

عفوت گناه را و سخایت سؤال را

بیمار کرد غیرت لطفت نسیم را

خوش بوی کرد نفحۀ خلقت شمال را

بس شاخ دولتا که برآرد فلک ز بیخ

تا برکشد زمانه چو تو یک نهال را

تا روی من بخاک درت یافت اتّصال

تاریخ عمر کرده ام این اتّصال را

در عرصۀ ثنای تو کانرا کرانه نیست

گرچه فراخ یافت دعاگو مجال را

تخفیف را نمود برین گونه اختصار

تاره بخاطر تو نباشد ملال را

دست سخن ز دامن مدح تو کوتهست

خیره چرا دراز کنم قیل و قال را ؟

در حضرت تو عرض سخن ریزه کرده ام

نز روی اعتداد ولی امتثال را

عین الرّضای لطف تو می باید این زمان

هم این نوشته راوهم این حسب حال را

تا دامن قیامت ازین دولت و شکوه

مصروف دار یا رب عین الکمال را

عکسی ز فر پرتو سرسبزی تو باد

سرسبزی که هست قرین ماه و سال را

شمارهٔ ۴ - ایضا له یمدح الصّدر العالم نورالدّین المنشی

نوری از روزن اقبال درافتاد مرا

که از و خانۀ دل شد طرب آباد مرا

ظلمت آباد دلم گشت چنان نورانی

کآفتاب فلکی خود بشد از یاد مرا

وین همه پرتوی از خاطره مخدوم منست

آنکه جز بر در او بخت مبیناد مرا

نوردین، شاه هنرمندان ،کز نوک قلم

هر زمان عرض دهد لعبت نوشاد مرا

آنکه از یک اثر تربیت انعامش

چرخ گردن زبن دندان بنهاد مرا

خجلم از سرکلکش که ز دریای کرم

در ناسفته بسی سفته فرستاد مرا

تا که با خاک درش دیدۀ من انس گرفت

همه لعل و گهر از چشم بیفتاد مرا

ای که از غایت غمخوارگی اهل هنر

نزدآنست که بخشی تو دل شاد مرا

من ندانستم کز باد توان جان افزود

کرد شاگردی انفاس تو استاد مرا

تا که مرغول خطت دیدم و معنیّ لطیف

پس از آن یاد نیامد گل و شمشاد مرا

عاشق لفظ تو شد جانم و گویی دادند

لب شیرین سخنت را دل فرهاد مرا

لعبت چشمم با خط تو پیوند گرفت

سبب اینست که از دیده گهر زاد مرا

من غلام سر کلک تو که بی ذلّ سوال

هر چه در خاطرم آمد همه آن داد مرا

شکر یکساعته انعام تو نتوانم گفت

ور کشد خود بمثل عمر به هفتاد مر ا

طالعی دارم کز تشنگیم لب بفکد

ور همه غوطه دهد دجلۀ بغداد مرا

زین مثالی که بیک حرف جهان بگشاید

بجز از خون جگر هیچ بنگشاد مرا

تیغ را گرچه جهانگیر بود گوهر او

چه کنم چون نبو قوّت انفاد مرا؟

با چنین تاختن لشکر حرمان چپ و راست

وای من ! گر نرسد لطف تو فریاد مرا

سر مویی نبرم بی مدد دولت تو

ور سراپای شود خنجر پولاد مرا

هیچ دانی که چه دادند مرا زین اقطاع؟

ریشخندی که بصد مرگ باستاد مرا

آب رویی که نبد در سر این نان کردم

وآش غصّه جگر سوخت ز بیداد مرا

اختیار خودم افکند بدین هیچ آبادی

کآفرین بر نظر و عقل و خردباد مرا

اندرین مزرعه یک قاعده دیدم منکر

که خود آن قاعده بر کند زبنیاد مرا

خرمنی باشد بر باد و چو قسمت کردند

خرمن آن قحبه زنان را بودو باد مرا

کاغذین جامه بپوشید و بدرگاه آمد

زادۀ خاطر من تا بدهی داد مرا

بندگیّ در تو تا ابدم فرض شود

گر کند خواجه ازین مقطعی آزاد مرا

شمارهٔ ۵ - وله ایضاً فیه

ایا سرفرازی که خورشید پر دل

که تندابرش چرخ او راست مرکب

ز بیم تو با تیغ گردد همه روز

ز سهم تو در خاک غلتد همه شب

شوی پی سپر همچو چوب معلّم

برت تیر چرخ ار نباشد مؤدّب

از آسیب قهر تو دریا مقعّر

ز بار عطای تو گردون محدّب

بسر پنجه یی بشکند همّت تو

سر رمح مریّخ در قلب عقرب

چو کلکت کند لوح محفوظ املی

خرد چون قلم بر سرآید بمکتب

قضا بهر منشور عمر تو پر کرد

ز روز و شب این شیشه های مرکّب

ز نعل سمندت که ناخن وش آمد

همی خارد اندام خود چرخ اجرب

بدرگاه تو چرخ را قربت آنگه

چو من بنده آنجا نباشد مقرّب

بچشمم زمانه سیاهست ازیرا

که هستم حقیر از بلندی چو کوکب

چو تیرم ز احسنت وزه رفته در تاب

چو تیغم ز زخم زبان مانده در تب

چو آنرا که نوخاسته چون هلالست

طلب میکنی تو ز خلق مهذّب

رهی را که بر تو حقوق قدیمست

ز روی کرم نیز گه گاه بطلب

که دانند اهل تجارب که بهتر

مجرّب بهر حال از نا مجرّب

مقدّم مؤخّر نهادند ما را

از آن گشت احوال ما نا مرتّب

نخست ار چه لب بود و انگاه دندان

نگر تا چه طرفه ست این حال یارب

همه در درون صف کشیده چو دندان

بدربر بمانده من خسته چون لب

چو دیدم که در حضرتت نیست مقبول

هر آن مادحی کان نباشد مهذّب

اگر چه مهّذب نیم لیک کردم

برین یک لقب خویشتن را ملقّب

بتعیین نام و لقب در هم دهم تن

بدان تا بنزد تو باشم مقرّب

ولکن رهی مرد این کار نیست

اگر نیز شرطست تعیین مذهب

مرا چاره صبرست امروز تا باز

دگر گونه گردد سپهر مذبذب

ولی سخت دشوار با قالب افتد

هر آن خشت کافتاد روزی ز قالب

شمارهٔ ۶ - و قال ایضاًَ یمدح الّصدر الّسعید رکن الدّین صامد و یصف الشّمس

چیست این جرم منوّر سال و ماه اندر شتاب؟

شهسواری پر دل پیروز جنگ کامیاب

شعلۀ او هر سحر جاروب صحن آسمان

طلعت او چشمۀ انوار عالم را زهاب

ملکت او را ز حدّ نیمروز آید زوال

دولت او را زخیل شام باشد انقلاب

معدۀ مغرب ز قرص او خورد هر شام چاشت

وز شفق گردون بتیغ او کند هر شب کباب

گاهی اندر دلو چون یوسف بود او را مقام

گه ز بطن الحوت چون یونس بود او را مآب

گه همی تابد به تشت آتشین صدر النّهار

گه بزخم تیغ دارد عالمی را در عذاب

روز با تیغ آشکارا میکند قطع الّطریق

شب چو دزد نقب زن زیر زمین اندر حجاب

پیکر او چون سپر لیک آن سپر شمشیر زن

هیأت او چشمه یی و آن چشمه اندر التهاب

زانک یک روز دست این چشم و چراغ روزگار

از دهانش می رود چون شمع گه گاهی لعاب

بر سر عالم همی لرزد ز مهر دل و لیک

باوی از تیزی بخنجر باشدش دائم خطاب

از تأمّل صورت او شاهد و شمع و لگن

وز تخیّل پیکر او ساقی و جام و شراب

همچو زرّی سیم کش یا همچو نانی آبکش

تازه روی و تیغ زن، آسوده اندر اضطراب

طرفه قرصی کو شود مهر دهان روزه دار

بلعجب مهری که میسوزد جهانی را بتاب

میل زر بر تختۀ خاک از پی آن می زند

تا که سال و ماه را روشن بود باری حساب

بر بیاض صبح شکلش همچو زر در کاغذست

در سواد شب شعاعش همچو تیغ اندر قراب

قرص صابونست پنداری وتشت و آب گرم

تا بدان گردون فرو شوید ز زلف شب خضاب

نیست بر وی اعتماد بی ثباتی زانک او

هر سر ماه آورد از ماه نو یا در رکاب

سال و مه دامن بگستردست کوه ره نشین

تا کند از فیض جودش خردۀ زر اکتساب

می کند در آمد و شد عمر ما را پای مال

می رود از رفتن او زندگانی در شتاب

دیدۀ بی خواب دارد، پر ز میل آتشین

وین عجب کز او دیده ها گردد پر آب

دشمن خوابست همچون بخت خواجه زان بتیغ

خلق را بیرون کند هر بامداد از چشم خواب

تیغ ْ شاهان گر همی از خاک بردارند زر

تیغ او بر خاک بازی می فشاند زرّ ناب

آنکه بوسد بامدادان آستان خواجه کیست؟

روشنست این: آفتابست، آفتابست، آفتاب

آستان رکن دین صاعد ، امام شرق و غرب

سرور خورشید همکّت ، خواجۀ گردون جناب

آفتاب ار چه ز شوخی می رود در چشم شیر

زرد و لرزان از نهیبش روی دارد در نقاب

گر مجاراتی کند با خاطر وفّاد او

آفتاب گرم رو چون خر بماند در خلاب

زهره دارد کاندر آید آفتاب از راه بام

پاسبان قهرش ار با وی کند روزی خطاب

آفتاب دولتش گر سایه بر آب افکند

بر نیاید آبله اندامش از شکل حباب

آفتاب ورای او، در عقل گنجد این سخن؟

یا کسی هرگز روا دارد ازین سان ارتکاب؟

آن نفس نگشاد هرگز جز که از راه خطا

وین قدم ننهاد بیرون یکدم از صوب صواب

ای سیاهّی دواتت چون سحر خورشید زای

وی ایادیّ حسامت چون طمع مالک رقاب

آفتاب از جام لطفت جرعه یی خوردست از آن

بر در و دیوار می افتد، چو مستان خراب

ریسمان سازد همی تا بر تو بندد خویش را

زان دهد همواره خیط الشّمس رغا در تاب ناب

گه بخاک اندر شدست از شرم رای تو چو میخ

گه ز تاب هیبت نو تافته همچون طناب

گر نه شاگردی دستت کرده بودی سال ها

تیغ کوه از بخشش او کی شدی صاحب نصاب؟

بادبان کشتی خور گر نه رایت بر کند

رود نیل آسمان یکبارگی گردد سراب

ذرّه یی نقصان نیاید سایه را از آفتاب

گر براند در جهان عدل تو رسم احتساب

گر نخواهد رای تو هم در زمان زائل شود

روزبانی ز آفتاب و شب روی از ماهتاب

از دل و دست تو معمورست آفاق جهان

کین درخشان چون خور آمد و آن در افشان چون سحاب

تا ز خورشید ضمیرت در نگیرد مشعله

کی شبیخون برد یارد بر سر دیوان شهاب؟

خود گرفتم کآفتاب آفاق را در زر گرفت

از زر او بر نشاید بست طرف از هیچ باب

جود، جود تست کز وی تا بروی و چشم خصم

جمله زّر ناب بگرفتست و لؤلؤی خوشاب

سرفرازا! در ثنایت نظم شد شعری چنان

کآفتابش چون عطارد ثبت کرد اندر کتاب

پشت گرمی ضمیرم ز آفتاب جاه تست

ورنه طبع چون منی راکی بود این توش و تاب؟

حضرت خورشید شرعست ارنه دعوی کردمی

شعر ازین دستست ، بسم الله، که میگوید جواب؟

سایۀ اقبال تو پاینده می باید مدام

گر نتابد آفتاب از چرخ، گو هرگز متاب

بسکه بر جانت دعای خیر میگویند، خلق

می بغلتد آفتاب اتدر دعای مستجاب

شمارهٔ ۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر المعظّم فخر الدّین

روز عیدست بده جام شراب

وقت کارست ، چه داری؟ دریاب

مغزم از بانگ دهل کوفته شد

مرهمش نالۀ چنگست و رباب

مدّتی شد که دهان بربستم

همچو غنچه زشراب و زکباب

وقت آنست که همچون نرگس

بر نداریم سر از مستی و خواب

بار دیگر بزه اندوز شویم

که نمی آید ما را ز ثواب

رفت آن دور که دوران فلک

هرزه می داشت دلم را بعذاب

این زمان گر بچخد با دل من

بدو ساغر دهمش باز جواب

زین سپس دست من و ساغر می

پس ازین کام من و باده ناب

هر کجا شربتی از می بینم

بر سرش خیمه زنم همچو حباب

بیک امشب همه اسباب جهان

عکس مطلق شده است از هر باب

آنکه دی آب نمی خورد نهان

آشکارا خورد امروز شراب

و آنکه دی معتکف مسجد بود

در خرابات فتادست خراب

آبگینه که پیاله ست امروز

دوش قندیل بد اندر محراب

سرده بزم شرابست امروز

آنکه دی بود امام اصحاب

گیرو دار قدحست ای ساقی

هان و هان! موسم شادی دریاب

آن نشاطی گهر گلگون را

که فتادست ز تیری درتاب

خیزو در عرصۀ میدان آرش

تا بگردد که چنین است صواب

پرده از دختر رز بردارید

که نمی زیبدش این سترو حجاب

می که در روزه ز تو فایت شد

بقضا باز خور اکنون بشتاب

در ده آن جام می گلناری

کش بود رنگ گل و بوی گلاب

خاک در چشم غم انداز چو باد

ز آتشی ساخته از آب نقاب

عقل با این همه نا حفظی عیش

در دهان آرد ازین آتش آب

بادۀ همچو زر سرخ کزو

بگریزد غم دل چون سیماب

دست در هم زده کف بر سر او

همچو مرجان زبر لعل مذاب

از پیاله شده رخشنده چنانک

آفتابی ز میان مهتاب

طرب انگیز و لطیف و روشن

چون رخ صاحب فرخنده جناب

صاحب عالم عادل که ببرد

سخنش آب همه درّ خوشاب

آنکه تا دولت بیدار بدست

مثل او خواجه ندیدست بخواب

نزد اوج شرفش چرخ نژند

پیش فیض کرمش نیل سراب

آنکه با هیبت او نخراشد

نای حلقه بره را چنگ ذیاب

ای شده مدحت تو ورد زبان

وی شده منّت تو طوق رقاب

مایۀ حلم تو در جان رقیب

سرعت عزم تو در عهد شباب

چشمۀ آب کرم را اومید

دیده از چاه دولت تو زهاب

صاحب ار زنده شود بر در تو

باشد او نیز یکی از اصحاب

زیر دست تو کرم همچو عنان

پای بوس تو فلک همچو رکاب

پرتو رای تو دیدست از آن

پشت بر مهر کند اصطرلاب

همّت عالی تو دریاییست

که ندیدست سپهرش پایاب

تیر چرخ ار نبود مادح تو

چرخ از خود کند او را پرتاب

سرخ رویست حسودت زیراک

بر رخ از خون جگر کرد خضاب

زحل آن روز شود مقبل نام

کش کنی هندوک خویش خطاب

هر که چون پسته زبان بر تو گشاد

سرخ روی آید همچون عنّاب

هر کجا سیم دهی وقت عطا

باشدش بر سر انگشت حساب

تویی آنکس که بهنگام سخا

بودت در سر انگشت سحاب

احتشام تو و لله الحمد

نیست محتاج بحصر القاب

فخر دین ابن نظام الدّین بس

بیش ازین شرط نباشد اطناب

چه زند پهلو با دست تو بحر

می نترسد که سخایت بعتاب

ناگهان خاک از او برگیرد

وانگهی ناید ازو آب بآب

چون بدریای ثنای تو رسد

کشتی و هم فتد در غرقاب

سپری هم نشود مدحت تو

ور بسازند دو صد باره کتاب

تا که اسباب جهان ساخته است

در جهان ساخته بادت اسباب

خیمۀ دولت و اقبال ترا

در مسامیر ابد بسته طناب

رای تو در همه اندیشه مصیب

خصم تو در همه احوال مصاب

عید فرخنده بشادی گذران

در جهان هر چه مرادست بیاب

لبت اندر لب جام گلگون

دستت اندر کمر زلف بتاب

شمارهٔ ۸ - و له ایضا فی رمد عینه

جانم ز درد چشم بجان آمد از عذاب

یا رب چه دید خواهم ازین چشم دردیاب ؟

هر شب زروشنایی خود، تا سپیده دم

سوزان در آب دیده چو شمعم ز درد و تاب

انسان عین گشت چو فرزند ناخلف

بودنش رنج خاطر و نابودنش عذاب

در چشم من ز بس که شد آهخته تیغبا

گویی یکیست چشم من و چشم آفتاب

گویند مشک ناب شود خون بروزگار

دیدم بچشم خویش که شد مشک خون ناب

اندر دیار چشم ز بس یاوگی درد

مردم نماند زانکه بیکاره شد خراب

از رخنه ها که گشت ز جوشش بروپدید

چشمم درست کرد ببادام انتساب

پیکان تافته ست چو غنچه بعینه

تجویفهای چشم من از فرط التهاب

مانند عنکبوت سطر لاب رخنه شد

اطباق عنکبوتی این دیدۀ یباب

و ز اضطراب مردم چشمم در او چنانک

در نسج عنکبوت طپیدن کند ذباب

دندان اشک دامن اجفان گرفته چست

جسته ز دست درد و دوان گشته در شتاب

در اندرون چشم ز الوان مختلف

همچون بهشت جوی شرابست و شیر و آب

این روزگار دیدۀ من بین که ناگهان

شده شیرخواره وز دهنش میچکد لعاب

پیکی دونده بود، شدش پای آبله

و اکنون علاجش آن که بحنّا کند خضاب

این سایه پروریده که طفلیست نازنین

رخساره در کشید ز خورشید و ماهتاب

همچون ستاره چشمم روشن بتیرگیست

میلم بسوی ظلمت، چون رای ناصواب

کرده چو سایه روی بدیوار روز و شب

با آفتاب و ماه گهم جنگ و گه عتاب

گشتست از آفتاب گریزان سیاهه ام

گویی ببخت کوری من بوم شد غراب

در چشم من کشد بستم میل آتشین

از سرمه دان چرخ، چو پرتو زند شهاب

می دید از مسافت ده میل چشم من

و اکنون چو میل دید، کندرای انقلاب

شیرینیم زیان چو همی داشت می کند

بادام چشم من ز شکر خواب اجتناب

خازن شد ابن مقلۀ من درّ ولعل را

و اکنون نمی کند نظر اندر خط و کتاب

بینم ز هرچه بینم بعضی، مگر که کرد

از مبصرات مختصری چشمم انتخاب

سیارۀ سرشک پدید آمد از شفق

خورشید باصره چو فرو رفت در حجاب

ناگه چو دید جاریه العین خون عذر

رخساره کرد پنهان از شرم در نقاب

باران اشک خانۀ چشمم خراب کرد

از بهر آنکه از سهرش بود فتح باب

بر سیخها کباب بسی دیده یی ببین

بر پلک چشم من مژه چون سیخ بر کباب

دریا و معدنست بیکجای چشم من

هم لعل ناب در وی و هم گوهر خوشاب

چون شبنمست و لاله چون اختر و شفق

چون خنجرست و گوهر و چون ساغر و حباب

چشمم گل شکفته و اشکم گلاب گرم

هرگز مباد کس چو من اندر گل و گلاب

برآسمان چشم من از اشک و آبلدست

سیّاره و ثوابت بی عد و بی حساب

این هم ز جورهاست که دور زمانه کرد

در چشم یار مستی و در چشم من شراب

لعل و گوهر که مایه ی خنده ست در لبش

زاریّ و گریه کرد از او چشمم اکتساب

بفشاند مهره مردم چشم از مرمّدی

چون با حریف درد نبودش توان و تاب

پیکان آبدادۀ مژگان چه فایده

آنرا که تیرهای نظر هست تیرتاب

مصباح باصره شود از نفخ منطقی

چون آیدم بخار دخانی در اضطراب

من خون چشم ریخته بینم بچشم خویش

هرگه که روی ماده باشد بانصباب

در پیش نور بسته شد از نم غشاوه یی

زان سان که در هوا متراکم شود ضباب

راه نظر ببسته سحاب عقیق رنگ

رخشنده برق خاطف از اثنای آن سحاب

مانم بچشم بسته بگاو خراس لیک

هستم ز آب چشم چوخر مانده در خلاب

این هر دو گرد بالش مشکین دیده را

شبهاست تا بکار نیامد ز بهر خواب

گاهی بچشم بر نهم انگشت همچو نای

گه پیش رو دراز کنم پنجه چون رباب

گرچه سیاهه ز ابله ترسی مکوکبست

با زخم و درد نیست همش روی انتقاب

در پردۀ مشیمی خون خورد چون جنین

طفلی که ظاهرست برو حیلت شباب

این گرد خیمه را که پر از میخ دامنست

وز پرتو اشعه برو تافته طناب

بدخوابگاه روح طبیعی و زو بجست

هرگز که ساخت خوابگه اندرمیان آب؟

دیده چو آسیاو درو دانه آبله ست

گردان بخون دل شده این گردآسیاب

بر تافت تیز مردم چشمم عنان خویش

چون دید مردمی همه جا پای در رکاب

کوریّ خود همی بدعا خواستم ز درد

منّت خدایرا نشد آن نیز مستجاب

کحل الجواهری که جلاء بصر دهد

کردم برای آنکه دهد ایزدم ثواب

بخشنده یی کجاست که چونین قصیده را

مخلص کنم بمدحش و با او کنم خطاب؟

مخلص همی بمردمک چشم خود کنم

کامروز نیست مردمی الّا درین جناب

کو آستین و دامن من پر گهر کند

هر گه کز و بود نظر من بر اجتناب

اتن نکته ها که بر حدقه من نشانده ام

شاید که بهر زیب کشد زهره در سخاب

بر چشم خود نشانمش از ناز اگر کسی

از شاعران بگوید این گفته را جواب

شمارهٔ ۹ - وله ایضآ عند عیادته ایّام

زهی دیدار تو فال سعادت

ترا می زبید آیین سیادت

همه اقبال تو توحید و سنّت

همه افعال تو عدل و عبادت

سرای شرع را از تو عمارت

بنای فضل را از تو اشادت

شب و روز تو مستغرق بخیرات

گه و بیگاه تو علم و افادت

تو اندر یافتی کار من ارنی

چنان بودم چنان دور از سعادت

که جانم غوطۀ تسلیم می خورد

میان عالم غیب و شهادت

روان و قالب من بی علاقت

سکون و جنبش من بی ارادت

حواس از شغل آنها گشته معزول

معطّل مانده در کنج بلادت

ز تخییلات گوناگون دماغم

چو مرفوعات دیوان عمادت

سکون مستولی از اطراف بر تن

ولکن اضطراب دل زیادت

حیات از صحبت جان در تبرّم

قوی از یکدگر در استزادت

نفس آمد شدی میکرد گه گاه

بکوی زندگی با صد نکادت

علل بر هم زده قانون صحّت

همه باطل شده اوضاع عادت

نه چشم از رنگ می دید استراحت

نه مغز از بوی میکرد استفادت

نه هیچ اندر دهانم می نهادند

ز نومیدی بجز لفظ شهادت

طبیب از کار من عاجز شد ارچه

بکار آورد انواع جلادت

ز یأسم کار تا آنجا رسیده

که میکردند یاسین استعادت

قوی رازهره از بیم آب می گشت

بوقت کار زار طبع و مادت

وجودم چشم بسته بر سر پای

بر آهخته اجل تیغ ابادت

زناگه در رسید آواز راحت

که دادت خواجه تشریف عیادت

از آن یک انتعاشم گشت معلوم

که روز حشر چون باشد اعادت

چنان دیدم که اندر عالم کون

مرا آن لحظه بد وقت ولایت

دم جان بخش او جانی نوم داد

که بادش عمر و دولت بر زیادت

شمارهٔ ۱۰ - و قال ایضاً یمدحه

ای بزرگی که آستانۀ تو

روز بازار زمرۀ فضلاست

نظمکی گفته ام طیبانه

نه برآن سان که رسم و عادت ماست

گفته ام ای که نیم نکتۀ تو

اند ساله ذخیرۀ حکماست

در اشارات تست هر قانون

که دران ملک را نجات و شفاست

کلک بیمار ناتوان که هنوز

اثر ضعف در تنش پیداست

به سه کس می کشندش از سر دست

وین هم از ضعف و سستی اعضاست

دوسه علّت دروهمه متضاد

بدهم شرح ارت سر اصغاست

دقّ او ظاهرست و خوردن آب

بر تواتر دلیل استسقاست

سیهیّ زبان و گونۀ زرد

گرچه هر دو علامت صفراست

بند برپای و جنبش بسیار

می نماید که علّتش سوداست

رایت ا ورا معالجت فرمود

تاش علت فتاد در کم و کاست

لاجرم مثل تو درست قلم

از وزیران روزگار نخاست

آمدم با حدیث تهنیتی

که زمن فایتست واینش قضات

دی چو گفتند صاحب عادل

شربت دارو از طبیبان خواست

خاطرم این سخن قبول نکرد

گفت کین نقل خود دروغ و خطاست

زانک دانست ذات عالی او

که بحمد الله الطف الاشیاست

کو زدفع مضرّت فضلات

جاودان در پناه استغناست

جان صافّی گوهرش بدرست

که ازو خلق مستعّد بقاست

نه چو اجسام سست ترکیبست

که ز علّت نیازمند دواست

بسر خواجه یاد کرد قسم

که من این حال بنگرم که چراست

اندرین حال منهی فکرت

می دوانید هر سو از چپ و راست

تا بداند که چیست صورت حال

یا مبادّی این سخن ز کجاست

عاقبت عقل گفت موجب این

من بگویم که چیست روشن وراست

خواجه را در سخا بهانه بسیست

وین یکی از بهانه های سخاست

نفع هر دارویی خورنده برد

نفع داروی او طیبانراست

یعنی امساک را چنان خصمست

طبع من کاندرو گشایشهاست

کآنک یارش بود علی الاطلاق

در خور جامه و زر و دیباست

بیش ازین نیست رای و اندیشه

عجز را بازگشت سوی دعاست

ساحت راحتت منّزه باد

زان کدورت که در فنای بقاست

شمارهٔ ۱۱ - وقال ایضاً یمدحه

ای گفته جان جانها، روزی هزاربارت

کز چشم زخم بادا، ایزد نگاهدارت

بر بوی آنکه یابد، تشریف دست بوست

ای بس که چشم گردون، کردست انتظارت

آفاق ملک روشن، از رای دل فروزت

پهلوی حرص فربه، از خامۀ نزارت

در بوستان شاهی، آن غنچۀ لطیفی

کز یکدگر به آمد، پنهان و آشکارت

هرجا که برگذشتی، تا سالیان برآید

بوی سعادت آید، از خاک رهگذارت

ای خسروی که گردون، بر خود فریضه داند

کام دلی نهادن، هرروز در کنارت

تعجیل چرخ گردان، از عزم تیزتازت

آرام خاک ساکن، از حزم استوارت

حالی میان به بندد، چون نیزه در رکابت

هرگه که دید نصرت، در صفّ کارزارت

سبزست فرق دولت، از تیغ لعل فامت

زهرست عیش دشمن، از رمح همچو مارت

پشت و پناه ملکی، زیرا که هست دایم

هم بخت همنشینت، هم عقل پیش کارت

مبدأ دولتست این، خود باش تا که پیچد

اندر دماغ گردون آشوب کار و بارت

دست دبیر گردون، تا انقراض عالم

تاریخ ملک گیرد، از روز روزگارت

برخاست باد نصرت، از آتش سنانت

بنشست گرد فتنه، از تیغ آبدارت

معمار دین و دولت، عدل ستم نوردت

مسمار ملک و ملّت، تیغ گهرنگارت

هم طبع مانده حیران، از عقل کارسازت

هم عقل گشته عاشق، بر طبع سازگارت

همچون نیام تیغت، دارد اجل ز هیبت

پهلو تهی همیشه، از تیغ جان شکارت

ناچیز گشته گردون، با همّت بلندت

تشویر خورده دریا، از بذل بی شمارت

دیدم فکنده خود را، در صف بندگانت

صد تیغ برکشیده، خورشید روزبارت

اوراق چرخ جزوی، از دفتر کمالت

آب حیات رمزی، از لفظ در نثارت

بنواختی رهی را، از گونه گونه تشریف

آری جز این نزیبد، از جود حق گزارت

شکر ایادی تو، در شعر راس ناید

هم در دعا فزایم، در پیش کردگارت

تو برخور از جوانی، تا خون خورد هرآنکو

از جان و دل نباشد، چون بنده دوستدارت

در دامن ثنایت، زد بنده دست خدمت

تا چون صواب بیند، رای بزرگوارت

در سایۀ کرم گیر، این شخص مدح خوان را

هرچند هست بر در، چون بنده صدهزارت

پیش از اساس گیتی، بودست خاندانت

تا دامن قیامت، پیوسته باد کارت

تا هست چار ارکان، یک دم زدن مبادا

آن هر چهار چیزت خالی ازین چهارت

طبع از نشاط عشرت، دست از شراب گلگون

ش: از سماع مطرب، چشم از جمال یارت

هرجا روی و آیی، همراه تو سعادت

هرجا مقام سازی، اقبال یار غارت

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً یمدحه

ای انکه در ضمایر ارباب نظم و نثر

اندیشه یی زمدح تو خوشتر نیامدست

صاحب شهاب دین که بجز رای روشنت

بر خیل روزگار مظفّر نیامدست

هرگر خلاف آنچه ترا بود در ضمیر

در طبع چرخ و خاطر اختر نیامدست

زان عطرها که خلق تو آمیخت خلق را

یک شمّه بهرۀ گل و عنبر نیامدست

در آهنین حصار زدستت گریختست

گوهر بهرزه در دل خنجر نیامدست

تا روزگار بر خط حکمت نهاد سر

از فتنه همچو زلف بهم بر نیامدست

یک قطره خون ناحق دردور عدل تو

جز کزقنینه در دل ساغر نیامدست ؟

بر سر چرا زند کف و افغان چرا کند

دریا ار زدست تو مضطر نیامدست

باد هوا زلطف تو در خاک ره فتاد

بر خیره آتشش بر سر اندر نیامدست

با کلک یک بدست و رمح درازقد

کرد اضطرابها و برابر نیامدست

عدل تو تا طبیب مزاج ممالکست

اطرافش از فتور مشمّر نیامدست

بیمار خامه را که بشد مغز از استخوان

در عهدت آرزوی مزوّر نیامدست

سرهم بدست خویش برین آستان نهد

هر کو بپای خویش بدین در نیامدست

ناطق بود بمدح تو تادرتنش رگیست

هرکو تهی دماغ چو مزهر نیامدست

دارد چو آب خامۀ تو بر سر زبان

هر دانشی که در دل دفتر نیامدست

زان معضلات کز درکش عقل قاصرست

کلک ترا کدام مسخر نیامدست

باشد شکم تهی و شب و روز می دود

آری بهرزه کلک تو لاغر نیامدست

آزاد و خوش زبانی چون سوسن و ترا

در چشم زر و سیم چو عبهر نیامدست

این اشک چشم دشمن و آن رنگ وروی اوست

خواری بخیره بر گهر و زر نیامدست

لطف تراست منّت جان بر جهانیان

این نکته از گزاف مرا در نیامدست

گو باز پرس از در و دیوار اصفهان

آنرا که این حدیث مقرّر نیامدست

کردند اتفاق که مثل تو خواجه یی

در حیّز وجود ز مادر نیادمدست

ای همچو گوهر آمده بر سر زکائنات

از دست تو چه بر سر گوهر نیامدست ؟

عمریست تا درآرزوی خدمت توام

وین دولتم ز بخت میسّر نیامدست

حرمان من ز خدمت و اختیار نیست

مشکل بودهرآنچه مقدّر نیامدست

طوماروار بنده بخود در گریختست

زیرا بهیچ مجمع و محضر نیامدست

درچیده دامنست چو غنچه ز خلق از آنک

بیرون ز غنچه چون گل صد پر نیامدست

لطف تو حاجب و کرمت میربار بود

بی پایمرد چاکرت ایدر نیامدست

از قسم حادثات کدامست صبعتر

کان بر سرم ز چرخ ستمگر نیامدست؟

قومی که حاسدند مرا بر زبانشان

آن می رود که در دل چاکر نیامدست

آنها که کرده اند حوالت بعرض من

حقّا که در خسال مصور نیامدست

گر در حضور بنده بگوبند بشنوند

تنها کسی بحضرت داور نیامدست

پیدا شود هر آینه مصداق قول من

کاخر بدین فسانه بسی بر نیامدست

گفتند خواجه نام تو آورد بر زبان

انصاف این حدیثم باور نیامدست

زیرا که سالهاست که در حضرت صدور

نام کسی ز اهل هنر بر نیامدست

زنهار تا ز بنده بتقصیر نشمری

تا این زمان بخدمت تو گر نیامدست

یا دست حادثات زمن بر نبسته اند

یا مدّت بلای مرا سر نیامدست

نقش سه شش چه سود که آید ز کعبیتن

آنرا که مهره زین ششدر نیامدست

خود چون رسد بحضرت تو آنکه خود هنوز

گامی ز اوج چرخ فراتر نیامدست

دره من بچشم لطف نگر گرچه خودترا

در چشم چیزهای محقّر نیامدست

آیند اهل فضل بدرگاه تو بسی

لیکن مگر چو من سخن آور نیامدست

خشکست شعرم آری دیرست مرا

از بحر شعر نوک قلم تر است

در دل نهان مدحت صاحب نشانده ام

اما هنوزنیک فرا برنیامدست

بر ،زین سپس دهد که خورد آب لطف تو

کز شاخ خشک میوه فرا در نیامدست

بپذیر این بضاعت مزجاة از رهی

منگر بدان که لایق و درخور نیامدست

شمارهٔ ۱۳ - وله ایضاً

ای که نه شقّۀ چرخ اطلس

بارگاهی ز سرا پردۀ تست

بهر شاگردی فرّاشات

بسته جوزا کمر خدمت چست

ماهرویان پس پردۀ غیب

کرده با نوک یراعت دل سست

پای چرخ آبله گشت از انجم

چونکه با عزم تو همراهی جست

ابر از آن روز که دست تو بدید

در سخادست ز دریای بشست

خصم را مهر گیاه در تو

در تن ریش بناکام برست

بر تو چون طالع تو میمون باد

عزم نهضت که ترا کشت درست

میروی عافیتت همره باد

کارمن خادم دریاب نخست

شمارهٔ ۱۴ - وقال ایضاً فی الزهد وترک الدنیاوالموعظة والحکمة

ای دل چو آگهی که فنا در پی بقاست

این آرزو و آز دراز تو بر کجاست؟

برهم چه بندی این همه فانی بدست حرص؟

چیزی بدست کن که نه آن عرضۀ فناست

گاهت چو نرگس است همه چشم بر کلاه

گاهی چو غنچه ات همه تن بستۀ قباست

در کار خیر، طبع تو چون سنگ ساکنست

گندم چو دید سنگ توپ ران چو آسیاست

بر ذوق تو ز حرص همه نیشکر نی است

در چشم تو ز بخل همه خاک توتیاست

دیوار دیدیی تو ز باغ وجود و بس

آگه نیی درو که چه گلهای خوش لقاست

سبز و خوشست ظاهر دنیا بچشم تو

کز شهوت بهیمی عقل تو در غطاست

تو فارغی ز رنگ گل و بوی یاسمن

تا چون خرت نظر همه بر سبزه و گیاست

در خاک دفن کرده ای آن گوهر شریف

خاکش ز سر فرو کن و بنگر که کیمیاست

شرمی بدار تا کنمت نام آدمی

کز آدمی شریفترین خاصیت حیاست

در جمع مال عمر هزینه چه میکنی؟

زیرک نباشد آنکه زر افزود و عمر کاست

از خاک زر همی طلبی تا غنی شوی

خود فقر مدقعست که نزدیک تو غناست

دست از طلب بدار اگرت برگ این رهست

کان را که راه توشه نه فقرست بی نواست

نه فقر صورتی که بود همعنان کفر

بل فقر معنوی که بدو فخر انبیاست

هرروز در برابر کعبه ست پنج بار

آن سینه ای که چار حدش با کلیسیاست

مشکوة نور حق ز تو کانون شهوتست

جام جم از خساست تو ظرف شورباست

از حور می گریزی و با خوک میچری

ای خوی تو درشت ندانی که این جفاست

ترک بدی مقدمۀ فعل نیکی است

کاول علاج واجب بیمار احتماست

خود نفی باطل اول لفظ شهادتست

اول اعوذ وانگهی الحمد والضحاست

اول بشوی دست، پس آنگه نماز کن

یعنی بدار دست ز هرچه آن نه یاد ماست

با علم آشنا شو، وز آب بر سر آی

کز آب بر سر آمد ناز علم آشناست

سدی میان معنی قرآن و جان تست

آنرا تنک ترک کن ارت رای التقاست

هست آن حجاب مستور از چشم ظاهرت

چون چشم عقل باز کنی صورتش هواست

محروم آن گرسنه که بر خوان پادشاه

عمری نشسته باشد و گویند ناشتاست

تو معده از فضول بینباشتی چنانک

در وی نه گنج لقمه و نه جای اشتهاست

خوبان معنوی بدلی آورند روی

کز روشنی چو آینه اش روی در صفاست

تو در چه طبیعت و ایزد بفضل خویش

حبلی فروگذاشته بی حد و منتهاست

تا دست اندر آن زنی و بر زبر شوی

تو پشت پای میزنی آن حبل را، خطاست

چون یاد حق کنی بزبان، دل کجا بود؟

وقت حساب زر سخنت را ز جان اداست

زین باشگونگی که ترا رسم و عادتست

خود را چو باشگونه کنی، راه اولیاست

دلهای مرده زنده نگردد بدان سخن

کز جان صدق قالب الفاظ او جداست

آواز کز دهان به درآید درای را

گر مستمع خرست سزاوار آن نداست

هرچه آمدت به گوش، زبان تو بازگفت

در گنبد دماغ تو آشوب ازآن صداست

هرچه از زبان رود نرسد بیش تا به گوش

در دل نرفت هر سخنی کآن ز جان نخاست

تیری که کارگر بود از پس کجا جهد؟

آن بازپس جهد که نفوذش به صد بلاست

زان همچو نای خوی فراگفت کرده ای

کاندر دلت سخن اثر جنبش هواست

هرکو ز صدق دم زند ار یک نفس بود

چون صبح روشنی جهانیش در قفاست

محراب زان به نقش زر اندر گرفته اند

باری دل تو داند کش قبله گه کجاست

آن هم مبارکی ریای نماز تست

گر موضع نماز ترا نام بوریاست

رنج بدی و راحت نیکی به دل رسد

وانگه بدان کسی که دل و خاطر تو خواست

پس واجبت بود که همه نیکویی کنی

چون نیکی و بدی را این اولین جزاست

گر ایمنی به طاعت، امنیست خوفناک

ور خایفی ز معصیت، این منشأ رجاست

طاعت که با غرور بود بیخ لعنتست

عصیان کزو شکسته شوی تخم اجتباست

گلبرگ خارپشت بود بی رضای حق

آتش گل شکفته بود هر کجا رضاست

تا با وجود همرهی، از نیست کمتری

چون در فنا سلوک کنی، منزلت بقاست

بر هرچه جز خدای کسی تکیه می کند

عصیان محض باشد، ازآن نام او عصاست

در وادی مقدس اگر آن فرو نهی

روشن شود ترا که عصا نیست اژدهاست

اندر دعای تست خلل ورنه بر درش

دست اجابتست که گریبان کش عطاست

گر باورم نداری، مصداق این سخن

آنک: اجیب دعوة داعی اذا دعاست

آنک: اجیب دعوة داعی اذا دعاست

از بهر آن چنین همه کار توبی نواست

مشکل تر آنکه خصم و گواهت ز خانه اند

کاندام تو یکایک بر فعل تو گواست

فردا چه سود دارد لاف و دروغ تو

آنجا که بر تو دست تو باشد گواه راست؟

بر باد بیش از این مده این عمر نازنین

کآن را چو فوت شد، نه تلافی و نه قضاست

هرچه آن ز عمر خود بتوانی به شب بدزد

کاین دزدی چنین به همه مذهبی رواست

با روزگار عهد تو بستی، نه روزگار

پس این نفیر چیست که ایام بیوفاست؟

نان تو دیر اگر برسد، خلق کشتنی است

از تو نماز فوت شود، گویی از قضاست

روزی سه چار صبر کن و رنجکی بکش

کآن رنج نیست ضایع و آن درد را دواست

با تیغ آفتاب اگر کوه صبر کرد

یاقوت و لعل بنگر تا کان چه پربهاست

شرم آیدت ز معصیت ار من بیان کنم

کاندر حق تو لطف ازل را چه اعتناست

چندین هزار خلق ز بهر سکون تو

در جنبشند و آن همه نزد تو خود هباست

ناساید آسمان و نخسبند اختران

تو بی خبر که این همه آسایش تراست

خورشید بین که چشم و چراغ وجود اوست

بهر مصالح تو شب و روز در عناست

سقای کوی تست و هم او نان دهد ترا

این ابر درفشان که دلش غرقۀ سخاست

در بحر، تازیانۀ کشتی تو شمال

در بر، نسیم مروحۀ جان تو صباست

در مطبخ تو چوب خورد تا ابا پزد

آتش که از تکبر سرمایۀ اباست

خاک زمین ز بهر تو بر شاخ می رود

تا در دهانت می نهد آن میوه کت هواست

کوه بلندپایه نگهبان فرش تست

در دامن سکونش از آن پای نارواست

فرزند صلب کوه که او را به خون دل

پرورد زیر دامن خود آنچنان که خواست

از تحت قُرط حلقه به گوش غلام تست

تو خود مدان که آن همه خود چیست یا چراست

آن دانۀ یتیم، جگرگوشۀ صدف

دلبستگیش هم بزن و بچۀ شماست

شرعست حامی زن و فرزند و مال تو

طبعت همی کند همه اسباب خانه راست

در پیش تو به مشعله داری همی رود

عقلی که بر ممالک آفاق پادشاست

بر دیده میکشد علف چارپای تو

کیخسروِ بهار که لشکرکش نماست

از بهر خدمتت حیوانات را همه

هم روی سوی پستی و هم پشتها دوتاست

ترفیه تست هرچه ز انواع نعمتست

تنبیه تست هرچه قلم ابتلاست

تخویف کردن تو چراغست بر رهت

تکلیف کردن تو، کلید در عطاست

تکلیف کردن تو، کلید در عطاست

این منصب چنین که تو داری دگر کراست؟

تا چند بر خدایی او اعتراض تو؟

کار تو بندگیست، خدایی بدو سزاست

باترهات حکمت یونان ترا چکار؟

بس نیست کت نبی و نبی هردو مقتداست

آنکس به بارگاه قدم سر برآورد

کز جان پاک پیر و آثار مصطفاست

بی او کسی به حضرت توحید ره نیافت

زیرا که خاص حاجب درگاه کبریاست

هم انبیا علاقۀ فتراک جاه او

هم جبرئیل را به رکاب وی التجاست

برخواند نقش سکۀ دینار معجزش

آنرا که نور باصره در پردۀ عماست

قرص قمر به کاسۀ گردون فروشکست

از خوان معجزش چو خسیسی نواله خواست

احوال او نه بر حسب فهم آدمیست

معراج او ورای سلالیم فکرهاست

هستی کاینات طفیل وجود اوست

از راه صورت ارچه تقدم زمانه راست

آری وجود نقطه خود از بهر دایره ست

گرچه محیط دایره را نقطه ابتداست

رخسار و قامتش ز طریق مناسبت

ماه شب چهارده بر خط استواست

خورشید تیغ آخته، یک مفرد از درش

گردون کاسه گردان، در کوی او گداست

او را جهان پدید و جهان اندر او نهان

ماند بدان خطی که وجودش ز نقطه خاست

آن را که خلق و خُلق قسمگاه حق بود

او را چه بیش و کم ز چنین مثنی و ثناست؟

سرتاسر صحیفۀ ما حرف علتست

شین شفاعتش به همه علتی شفاست

در خانۀ حقایق ار آیی ز در درآی

و آن در، در مدینۀ علمست و مرتضاست

یاران برگزیدۀ او را ز پس ممان

خود چون کنند پشت بدانکس که پیشواست

چون یاد اهل بیت رود بر زبان من

گر همدمی من نکند مشک بر خطاست

یارب امید عفو تو ما را دلیر کرد

بر هرچه آن رضای ترا عکس اقتضاست

ما طاقت عتاب نداریم و عاجزیم

با عفوگری هرچه ازین گونه ماجراست

شمارهٔ ۱۵ - و قال ایضاً یمدحه و یلتمس الفروه «در این قصیده التزام موکند»

ای که از هر سر موی تو دلی اندرواست

یک سر موی ترا هردو جهان نیم بهاست

دهنت یک سر مویسیت و بهنگام سخن

اثر موی شکافیّ تو در وی پیداست

بر سر هر مهی از رشک رخ تو تن ماه

همچو موی تو ز باریکی انگشت نماست

عکس هر موی از آن زلف سیه پنداری

در دماغ من سرگشته رگی از سوداست

کس ز وصل قد و بالای تو بر کی نخورد

مگر آن موی که با قامت تو هم بالاست

هیچ باریک نظر فرق میانشان نکند

موی فرق توکه با موی میانت همتاست

موی گیسوی تو سر تا قدمت می پوشد

وه که آن شعر سیه بر قد تو چون زیباست

گاه بر موی نهی بندی و گویی کمرست

گاه بر سر و کشی دیبه و گویی که قباست

از میان تو چو مویی نبرد خسته تنم

برکناری زمیان تو چنین مانده چراست؟

با تو بر موی بود زیستنش چون کمرت

هرکه در بند تو شد گرچه زر مستوفاست

همچو مویم زقفای تو من تافته دل

مهر روی تو مرا تا که چو سیه زقفاست

بخت من خفته همه زلف تو بیند در خواب

موی در خواب چو بینند همه رنج و بلاست

گر بهر موی چو زلف تو دلی داشتمی

کردمی آنهمه در پای تو کانصاف سزاست

کرد بر موی تو چون شانه دلم دندان تیز

همچو شانه بیکی موی معلّق زیراست

من ز تو دور و دلم بسته بموی زلفت

وه! که کار سر زلفت ، زکجا تا بکجاست

دل عشّاق بخروار چه بندی در زلف

این همه بار ببستن بیکی موی خطاست

گر چو موی تو برآیم زسرای جان چه عجب

که زسودای تو مغز سر من پرغوغاست

گرچه در خون من خسته شدی چون نشتر

برسرم حکم تو چون استره بر موی رواست

لشکر عضق تو گرددلم ای ترک خطا

حلقه در حلقه زانبوهی چون موی گیاست

موی زلف تو به دست دل من نرم آمد

در سر زلف تو پیچیدن از آتش یار است

موی در چشم بود آفت بینایی و باز

چشم من خود بخیال سر زلفت بیناست

هر سر موی تو در دست دلی می بینم

چه فتادست؟ مگر بنگه هندو یغماست

زان صبا را زسر زلف تو بیرون شو نیست

که بهر موی ازو بندی بر پای صباست

گشت خاک در ما آینۀ روی خرد

زانکه مویی زسرزلفت تو در شانۀ ماست

در میان من و تو موی اگر می گنجد

جز میان تو، پس این رنج دل بنده هباست

تا بمویی بود آویخته جان در تن من

همچنانست کزان زلف بتاب اندرواست

نیست از موی تو تا خسته تنم مویی فرق

ارچه من غمگنم و او زطرب ناپرواست

من جداام ز رخ خوب توازن غمگینم

کار مویی که ز روی تو جدا نیست جداست

مو برآید بکف و موی تو ناید بکفم

با چنین بخت که من دارم و این خوکه تراست

در دل تنگ منش جای بود پیوسته

پشت آن موی دراز تو از آن روی دوتاست

بدر خواجه برم موی کشان زلف ترا

تا که از سربنهد هرچه ز آیین جفاست

زآتش چهرۀ تو آمده بر هم مویت

چون تن خصم زتاب سخط مولاناست

رکن الدین مسعود ، آن خواجه که در نوبت او

جای تشویش خم موی بتان یغماست

آنکه بی قوّت حکمش بنبرّد مویی

همچو شمشیر خطیب ارهمه خود تیغ قضاست

ای چو موی آمده از شخص بزرگی بر سر

بر بزرگیّ تو موی سراعدات گواست

موی پشت بره را شانه ز چنگ گرگست

در جهان تا که زآوازۀ عدل تو صداست

بحر بافسحت صدر تو مضیقی چو مسام

چرخ با جاه عریض تو چو مویی پهناست

دست احداث، چو موی سر زنگی کوتاه

کلک رومی تو کردست، که هندوسیماست

همچو داء الثّعلب موی فرو ریزاند

آتش خشم توزان شیر که بر اوج سماست

شکل سوفار نماید ز سر موی بسحر

نوک کلکت که ز سر تیزی پیکان آساست

بسر انگشت لطافت بگشاید طبعت

گره از موی ، که چون آب روان جان افزاست

گر چو پرچم همه تن موی شود دشمن تو

بر سر نیزه کند دست ظفر جایش راست

زان غباری که زخیل تو بگردون بر شد

آسمان چهرۀ خود را چو سر از موی آراست

گرچه زان مرتبه یک پوست برون آید بیفزود فلک

از خداوندی تو هم سر مویی بنکاست

اگر از پوست برون آید چون موی سزد

هر کرا از کرم و تربیتت نشو و نماست

پشت پای که زدی از سر خذلان چون پتک ؟

که نه موی تن او هم بخلافش برخاست

بدسگالت چو معزّم زتوزان شد در خط

که بر اندامش هر موی یکی اژدرهاست

با تو هر کس که چو سیلت بکشد پای از خط

گردنش را چو سر از موی بباید پیراست

و آنکه با تو نه باندام بود یک مویش

هریکی موی براندامش میخی زعناست

دل که با مهر تو آمیخته شد چون می و شیر

آید از حادثه ها بیرون، چون موی زماست

یک بسر موی بود عمر عدوت از پی آن

که سیه کار در ایّام تو کوتاه بقاست

سرورا! حال من خستۀ سرگشته چو موی

درهم و تیره ز انواع پریشانیهاست

اثر گرد سپاه حدثانست همه

این که پیش از پیری موی سرم زو رسواست

یک سر موی بر اندام تو گر کژ گردد

مویها گردد از آن بیم بر اندامم راست

آن زبانها همه چون موی کنم در مدحت

گر زبان گردد هر موکه مرا بر اعضاست

گر مرا برکشد از بیخ جفای تو چو موی

هم بسر باز آیم ، زآنک مرا طبع وفاست

ور بتیغ از سر خود باز کنی چون مویم

هم بپای تو درافتم که دلم مهر تو خواست

دختر طبعم در موی خزیدست ، از آنک

زمهریر دم سردم مدد فصل شتاست

خون همی ریزد سرما که نیازارد موی

مگر از هیبت خشمت اثری در سرماست

دوستان تو همه موینه پوشند کنون

موی برکندن از امروز نصیب اعداست

شد شب تیره چو موی بت من بالاکش

روز بیچاره چو روزیّ جهان در کم و کاست

فصل دی ماه و مرا موی همین برزنخست

پشت گرمی بچنین موی درین فصل کراست

محض سودا بود ار موی شکافم بسخن

باچنین فایده کامروز هنر را زسخاست

همچو موی مژه از چشم برستت مرا

هریکی موی که بر پشت ددی در صحراست

گر فرشته ست چو پروانه بآتش یازد

هرکه امروز نه چون دیوچه در مویش جاست

تن من چون دل عشّاق بمویی گروست

جان من همچو سر شمع ، باتش برپاست

آفتابست یکی وان دگری مویینه

برخ و زلف بتان میل دل من زینجاست

همچو سادات روا باشد اگر دارد موی

اندرین فصل هرآنکس که ز اصحاب عباست

زان زنخدانم بر موی چنین لرزانست

کاندرین موسم مویینه اعزّا الاشیاست

تا تراش از که کنم استره آسا مویی

همه سرمایه ام این تیغ زبان برّاست

همچو مویی زخمیر آمدم از پوست برون

که نه ما بر سر موییم و نه مو بر سر ماست

با چنان پوشش اگر روی زمین یخ گیرد

نیست بر موی تو آسیبی ، اگر هست مراست

پوستینی بچنین شعرم اگر وعده دهی

موی اگر زآنکه برآید بچنین وعده رواست

تن چون موی خود امروز ببینم در موی

که زخاک در تو چشم مرا کحل جلاست

اینچنین گرم که این بنده زسرما آمد

گر بمویی بجهد آن همه از انعام شماست

وجه این موی نباید که بود خطّ و برات

پشت گرمی نکند موی که خطّش مبداست

این همه موی که بر غاشیۀ نظم زدم

گر بپوشم بمثل دافع سردیّ هواست

گرچه این شعر بصورت چوپلاسیست ز موی

هر یکی تار از او خوبتر از صد دیباست

موی بندیست مرصّع بجواهر نظمم

که عروس سخن از زیور آن خوب لقاست

میزند خاطر من موی بتیر و چه عجب

بیک اندازی چون تیر فلک بی همتاست

بسر معنی چون موی رود خاطر من

که ز سر تیزی چون شانه زبان آور خاست

شعر با شعر بیکجای درون بافته ام

شعر بافیّ برین گونه نه رسم شعر است

دو سه بیت ارچه که بی موی بود هم بشنو

زانکه بی مویی من خودنه بشعر تنهاست

سخن بنده ز نخ باشد و بی موی بهست

که همه کس راسوی زنخ ساده هواست

ای سرافرازی کز دست نوالت همه سال

همه بی برگانرا کار بآیین و نواست

در جهان طاق ترادانم و بس ، کز کرمت

منصب پادشهی جفت نیاز فقراست

از پی سود بخر ز آنکه عظیم ارزانست

هر چه از جنس و متاع هنر و مدح و ثناست

کار شعر و شعرا زیر میانه ست چنان

که نه آوازۀ تحسین و نه او مید عطاست

بنده به زین نظری از تو همی دارد چشم

گرچه خود میکنی آنچ از تو سزد بی درخواست

که یه وصفیست که خود ذاتی شعرست چنانک

هر که را شاعر گفتی تو بگفتی که گداست

شاهد شعر مراموی اگر شد بسیار

هم بدینش، نکند عیب کسی کو داناست

گر نترسم ز ملامت عدد موی بسر

معنی انگیزم زیبا که تو گویی عذراست

گشت چون موی نگار ین من این شعر دراز

هم برین ختم کند نظم که هنگام دعاست

باد بدخواه ترا ساخته گردن بندی

هم از آن موی که او راز زنخدان برخاست

شمارهٔ ۱۶ - وقال ایضآ یمدح الصّدر السّعید عمادالاسلام الخجندی نورالله ضریحه

جهان سروری و پشت دودمان خجند

که بندگیّ ترا اسمان بجان برخاست

نهال تو بر بستان سرای دانش و فضل

که با مکاشفه ات روشن از نهان برخاست

چو برگرفت بیانت تتق ز روی ضمیر

خرد چه گفت؟ زهی سحر کز بیان برخاست

جهان ز پیری یکباره در سر آمده بود

بدستگیری این دولت جوان برخاست

ثبات حزم تو گویی بزد، زمین بنشست

شکوه قدر ترا دید آسمان برخاست

زمانه نعرۀ الله اکبر اندر بست

چو تیر عزم تو از خانۀ کمان برخاست

نخست روز که دست تو رسم جود نهاد

غریو گرد ز هستیّ بحر و کان برخاست

نشست بر قلم انگشتت و منادی زد

که از ذخیرۀ دریا و کان امان برخاست

چو خارپشت بقصد عدو هم از تن خویش

بجای هر سر مویش یکی سنان برخاست

ز خلق و خوی تو می کرد سوسن آزادی

برای بندگیش سرو بوستان برخاست

فروغ رای تو در نیم شب تجلّی کرد

هزار صبح بیک دم زهر کران برخاست

میان آب تیّمم گزید مردم چشم

بدان غبارکت از خاک آستان برخاست

خمیر مایۀ ادبار بود خصم ترا

بمانده بود ترش تا ز بهر نان برخاست

عروس فضل ترا باش تا بیارایند

که خود زبستر تحصیل این زمان برخاست

مبارکیّ دم خلق تو بباغ رسید

ز خواب نرگس بیمار ناتوان برخاست

نمی دهم بقلم شرح شوق، زانکه مرا

بدین سبب قلم از خاطر و بنان برخاست

چه من ز فرقت صدرت چه عاشقی که بقهر

سحرگهی ز برش یاردلستان برخاست

زهی مقصّر وآنگه توقّع تشریف

چنین ظریف جوانی ز اصفهان برخاست

بزرگوارا بشنو حکایتی که پریر

دلم بعربده با من ز ناگهان برخاست

که شد ز موسم انعام خواجه مدّتها

تو خفته یی و نخواهی برای آن برخاست

چراش یاد نیاری، ز خامشی مانا

که طفل ناطقت از حجرۀ دهان برخاست

بخشم گفتمش ایمه چه ژاژ میخایی

که این فلانه چنین خفت و آن فلان برخاست

برو تو فارغ بنشین که رسم تو برسد

اگر دو روز پس ماند نه جهان برخاست

چنین حدیثی رفتست و حق بدست ویست

بیک ره از سر انصاف چون توان برخاست

ز سر من برون نشود ذوق آن عمامه مرا

که تاج کسری با او ز یک مکان برخاست

از آن شرف سر من بر سر آمد از همه تن

وزین حسد ز تنم ناله و فغان برخاست

چو برنخیزد دستار هرگز از سرما

نشاید از سر دستار جاودان برخاست

گرفتم از سر دستار خویش بر خیزم

توانم از سر دستار خواجگان برخاست

مکن ملامت بنده که اصل این فتنه

نخست باری از آن دست در فشان برخاست

بعون لطف تو دستار هم بدست آرم

وگرچه واسطهٔ عون از میان برخاست

شمارهٔ ۱۷ - وله ایضآ یمدحه

برتافتست بخت مرا روزگار دست

زانم نمی رسد بسر زلف یار دست

سر بر نیاورد فلک از دست دست من

با یار اگر شبی کنم اندر کنار دست

آرم برون زهر شکنش صد هزار دل

گر در شود مرا بدو زلف نگار دست

صبر و جوانی و دل و جان بود در غمش

شستم بآب دیده ازین هر چهار دست

بر دمّ مار پای نهادست بیگمان

هر کس که زد در آن سر زلف چو ماردست

غم دست نیک میدهد از هر طرف و لیک

اینم بترکه می ندهد غمگسار دست

چون آستین ز دست گذشتست کار من

و او در نمی کشد ز چنین دستکار دست

ای دل گرت بعافیتی دسترس بود

کوته مکن ز دامن او زینهار دست

سربازیست کار تو با دست بازیش

چون پای او نداری رو زو بدار دست

بر جه یکی ز چاه ز نخدانش مرد وار

در زن بدان دو تا رسن مشکبار دست

ایدست رنگ کرده چه دستت! این که باز

آلوده یی بخون دلم آشکار دست

در خون عاشقان تو سعی ار نمی کند

بهر چراست بسته کمر از سوار دست؟

پیکان تیر غمزۀ تو در دل منست

ورنیست باورت ز من اینک بیاردست

طوطیّ عقل در هوس شکَر لبت

بر سر همی زند چو مگس زاز زار دست

نامد بدست وصل تو بی زحمت فراق

بر کل کسی نیابد بی زخم خار دست

لعل ترا شبی ببسودم من و هنوز

می لیسم از حلاوت آن گربه واردست

از ارزوی سلسلۀ زلف تست اینک

دیوانه وار گردد بر نی سوار دست

در آرزوی روی تو دارم چو اینه

دایم ستون بزیر ز نخ ز انتظار دست

چون در در آب جویند این مهرۀ گلین

گر باز دارم از مژۀ اشکبار دست

پای از میان کار غمت آورم برون

گر گیردم عنایت صدر کبار دست

سلطان شرع صاعد کانگام حلّ و عقد

بر بند آسمانرا از اقتدار دست

گشتست پنج شاخ سر دست بهر آنک

ز اسیب بار بخشش او شد فکار دست

در زان سبب یتیم نهادست نام خود

تاوی درآورد بسرش خوار خوار دست

کردست دستیاری ظالم بعهد او

در خام از آن گرفته بود بازیار دست

مستظهر است دست شریعت بذات او

زان سینه می کند ز پی افتخار دست

ای مانده زیر سنگ وقار تو دست کوه

وی یافته شکوه تو برنه حصار دست

برداریش ز خاک و رسانیش بر فلک

هر کو بدامن تو زند چون غبار دست

گر جان آدمی نه بدست قضا درست

از بهر چیست جای تو ای نامدار دست؟

چون آستین زیمن تو صاحب علم شود

هر کس که بوسه داد ترا یک دوبار دست

زور آزمای خشم تو چون پای بفشرد

یا زد بقهر در کمر کوهسار دست

بستست دست خصم ز امساک و مر ترا

از جود مطلق است در این روزگار دست

از روی آنکه از پس پشتش فکنده یی

دایم چو دشمن تو بود سوگوار دست

چون بالش تو دست تو در صدر چرخ را

بر هم نهد پیش درت بنده وار دست

آنجا که هست دست تو در صدر چرخ را

دربان بسینه باز نهد روزبار دست

گر هیبت تو باطشه را بانگ برزند

چون سرو باز داردش از گیر و دار دست

حالی بسر درآید انگشتها ز عجز

از بار بخشش تو چو گیرد شمار دست

کان کیست باسخای تو تا هست دست تو

خود کس نبرد نزد چنان خاکسار دست

احرار دهر ملک یمین تواند از آنک

بر همگنانت هست ز جود و یسار دست

خورشید دولتیّ و بفّر تو زر شود

گر فی المثل بری بسوی خاک خوار دست

چون کوزه سر نیافت بگردن براز نهیب

بر سر چو زد حسود تو از اضطراب دست

با دست دستگاهش چندانکه گرد خویش

خصم تو می برآرد همچون چنار دست

مبسوط دست خصم تو چندان بود که او

بهر سوال دارد بر رهگذار دست

در زر گرفت باد خزان دست شاخسار

زیرا که داشت بهر تو برکردگار دست

پهلو ز تو هر آنکه تهی کرد چون چنار

بر پیش و پس گرفته بود ز افتقار دست

وانکو برهنه پیش سخایت رود چو کاج

حالی چو سرو جامه کند از هزار دست

بر خاطرم نهادی دستی ز مکر مت

ورنه بشسته بودم از این کار و بار دست

سر دستی است شعر من ایراکه می نداد

ابکار فکر بر حسب اختیار دست

بهر قبول بخشش بی انتهای تو

بنگر چگونه داشته ام بر قطار دست

آورده ام بدست وبر آورده ام ز دست

شعری که یافت بر گهر شاهوار دست

دوشیزگان خاطر من بین که غنچه وار

بر رخ گرفته اند ز تو شرمسار دست

هستم هزار دستان در باغ مدحتت

کز هگمتان ببردم در این دیار دست

مرغی که در خزانش از این دست لحنهاست

خود چون بود چو تازه کند نو بهار دست

بر دست از آن نهادم این شعر چون نگار

کایّام عید خوب بود درنگار دست

خصم شتر دلت را قربان کند همی

زین روی سعد ذابح آهخته کار دست

جاوید زی که مملکت پایدار تو

در دامن قیامت زد استوار دست

هم عهد خود شدند بقای تو و ابد

وانگه زدند بر هم بر این قرار دست

شمارهٔ ۱۸ - ایضاً له

ای کریمی که در ستایش تو

عقل کل را زبان بفرسودست

خاک شد زیر پای همّت تو

و هم کوسر بر آسمان سودست

دست دریا و کان فرو بستت

تا سخای تو پنجه بگشودست

آن کند اختر از بن دندان

که بدو دولت تو فرمودست

یافت پیوند با سر انگشتت

قلم از بهر آن زراند ودست

کرد آهنگ مدحت تو دوات

زان دهان را بمشک آلودست

مدّتی شد که خاطر اشرف

از صداع رهی بر آسودست

مختصر زحمتیت دادستم

که هم حشوهاش پالودست

اندرین یک دو روزه خادم را

هم بفّرت گشایشی بودست

بر سر صد هزار دختر بکر

پسری دوش روی بنمودست

نیک در آمدن شتاب نمود

مگر آوازۀ تو بشنودست

زود ترتیب نام و نانش کن

کت و شاقی ز نو در افزودست

شمارهٔ ۱۹ - و قال ایضآ یمدحه

ای آنکه لاف میزنی از دل که عاشقست

طوبی لک ار زبان تو با دل موافقست

بگذار ساز و آلت حس و خیال ووهم

تنها جریده رو که گذر برمضایقست

از عقل پرس راه که پیری موحدّست

مسپر پی خیال که دزدی منافقست

ز افلاک برگذر اگرت عزم نزهتست

کین گرد خیمه نیز محلّ طوارقست

خود را ز پس گذار و برو تا بدو رسی

کآنکس مقرّبست که بر خویش سابقست

بگشای چشم باطن و آن چشم گوش دار

کآن نیز عرصۀ خطفات بوارقست

از گوش سرّ ندای ازل استماع کن

نزگوش سر که منفذ او برصواعقست

جان دادن و نفس زدن او را یکی بود

مانند صبح هر که در این راه صادقست

چون غنچه دل درین تن ده رویه بسته یی

پس لاف یکدلی زنی ، این هم نه لایقست

دیوت غرور داده که تو خود فرشته یی

نفس مهوّس تو بدین عشوه واثقست

خورشید حق ز سایۀ تو در حجاب شد

ورنه همه سراسر عالم مشارقست

در خلوت «ابیت» ترا ذوق کی بود

تا شرب تو رحیق و مقامت حدایقست

غلمان و حورکی طلبد مرد حق شناس؟

شهوت پرست کی بود آنکس که عاشقست؟

سر بر فلک ز باد چو آتش چرا کشی؟

آخر نه اوّل تو خود از ماء دافقست

از بهر لقمه خرقه بپوشی که صوفیم

و آنگه نه شرم خلق و نه ترست ز خالقست

بر طاق نه دو تویی و رسم خشن بمان

بر کن هزار میخ که جمله عوایقست

گویی ز بیم مرگ کنم ادّخار قوت

دانی که قابضست، ندانی که رازقست

بر هیچکس مدار بپیوند اعتماد

تا هستی تو دم بدم از تو مفارقست

محراب رفتن تو چو قندیل هرزه ایست

تا باطن تو آتش و ظاهر معالقست

زنجیر صورتی چه کنی طوق گردنت؟

بس نیست این که بستۀ چندین علایقست

عقلت چراغ دیو و زبان نیم کار غول

گوشت دریچۀ طمع و چشم فاسقست

انسان بر حقیقت آنست در جهان

کورا نظر چو صدر جهان برحقایقست

مسعود صاعد آنکه بانواع اصطناع

بر اهل فضل همّت او را سوابقست

از یمن آن سوابق و تاثیر آن همم

هر دم ز غیب دولت او را لواحقست

در گلشن مکارم اخلاق سوسنست

در بوستان مذهب نعمان شقایقست

اقبال با اشارت رایش عنان زنان

توفیق با جنیبۀ عزمش موافقست

در نگذرد دقیقه یی از رای روشنش

خورشید را همیشه گذر بر دقایقست

در وادی مقدّس شرع محمّدی

از علم او بحور و زحلمش شواهقست

بر عرصه یی که رخ بنماید شکوه او

شاه ستارگان ز عداد بیادقست

آب حیات را بزبان بر نیاورد

آن را که لب بخاک جنابش ملاصقست

احسنت! ای ستوده خصالی که حضرتت

مستجمع مصالح چندین خلایقست

ذات تو در مجامع ابنای روزگار

چون نور ماه در دل شبهای غاسقست

نشگفت اگر معانی ذوقیست در خطت

در شام شک مکن که شکرهای فایقست

احیاء علم در کلمات تو مدرجست

گویی دم با دم عیسی مطابقست

گر خرق عادتست کرامات اولیا

عادات را مکارم خلق تو خارقست

در حضرت تو مقتبسان علوم را

شهپّر جبرئیل بجای نمارقست

چشم و چراغ اهل حقایق تویی از انک

انوار معرفت ز ضمیر تو شارقست

آثار تو لطیف و معانیّ تو دقیق

انعام تو جزیل و فصولت رقایقست

اصلیست منصب که سلیم از معارضست

صدر تو جامعیست که فارغ ز فارقست

هم شرع ز احتشام تو بر ملک حاکمست

هم ملک ز اهتمام تو بادین مساوقست

رای تو ناصحست کجا فتنه قاطعست

کلک تو را تقست کجا تیغ فاتقست

خود باش تا نتایج رای تو در رسد

کین نوجوان هنوز خود اکنون مرا هقست

آن دست نیست، چیست؟ینابیع روزست

وان کلک نیست، چیست؟کلید مقالقست

نی پاره یی که دست مبارک بدو بری

نزدیک عقل صورت اوحیّ ناطقست

بند نیاز را ز وجودش گشایش است

دست امید را ز زبانش مرافقست

عذراء خدر غیب بنات ضمیر تست

وان کلک زرد لاغر گریان چو وامقست

دریاش تا بگردن و بر فرق می رود

هندونگر که او بسباحت چه حاذقست

از بس که در خزاین اسرار نقب زد

شد مستحقّ قطع که آن حدّ سارقست

فرقش محلّ نطق و میان جای منطقه

منطبق آن بود که سراسر مناطقست

نقد سخن بسکّۀ مدح تو را بجست

بازار فضل بر سر کوی تو نافقست

صدرا! ز خدمت تو از آن بهره ور نیم

کاقسام بی مرادی ایّام عایقست

دوشیزگان مدح ترا فکر منحتم

دیریست تا برغبت صادق معانقست

اغباب در وظایف انعام شرط نیست

چون نه زناشزات و نه نیز از طوالقست

تقصیر از تو نیست در اشبال اهل فضل

خود روزگار دولت ما نا موافقست

در نظمها اگر چه بسی لاف میزنند

فرقست از آنکه ناطق تا آنکه ناهقست

اطناب در دعا چه کنم من؟ برای آنک

پیرامنش ز حفظ الهی سرادقست

شمارهٔ ۲۰ - و قال ایضآ فیه ویصف الازار و الخشبه الموضوعه فی داره

این وضع بین که گویی لطف مشکّلست

یا شاخهای سدره بطوبی موصّلست

یا تخته بند باغچۀ عقل و دانش است

یا زیر تیشۀ عمل نوح مرسلست

یا در بر مصاف سپرهای دیلمست

یا بر محیط چرخ سپهر ممثّلست

تقطیعش از مرقّع ابدال نخستست

ترتیبش از غرایب اشکال فصیلست

در بقعۀ مبارکه هست آن درخت انس

کز اختصتص حضرت قدسی مسجّلست

تا عقل کرد نسبت این وضع با فلک

هیآت مستطیل کنون شکل افضلست

از خلق بر کناره چو او تاد منزویست

زان جای او بهشت و ثوابش معجّلست

در کنج خانه پشت بدیوار دادنش

از خشک زاهدیست نه از رزق و تنبلست

با آسمان جربا دارد مشابهت

زان سطح او بکوکب ثابت مکللّست

چون آینه تنش همه رویست و رویهاش

از بس گره چو زلف نکویان مسلسلست

سر تا قدم ز بس که بر آورده پر زهاست

شکل ازار نیست پس ار هست مخملست

ای همچو نیشکر خوش و پر بند صورتی

کو بر همه نفوس نباتی مفضّلست

مجموعه ییست ذاتت از اوضاع مختلف

کاشکال هندسی همه در وی مفصّلست

اوهام زیر کان ز نهاد تو قاصرست

ار تنگ مانوی ز نقوشت معطّلست

اجزاء ذات تو چوبهم دست در زدند

گفتی که بر قبای صفا گوی و انگلست

زیرا هر آن نقار و قطعیت که بد نخست

اکنون باتّحاد و تالّف مبدّلست

نجّاری اعتقادی و اندر اصول صلب

طبعت باعتزال ازین روی امیلست

ترکیب تو مشجّرۀ اصل نیکوست

مشروح ازوست هر چه ازین باب مجملست

رویت اگر چه زابله زخم مجدّرست

تخطیطت از تناسب اعضا معدّلست

هم پشت را پناهی وهم چشم را چراغ

نشگفت اگر زمر تبتت حظ اکملست

دلبستگیت اگر بنقوش منبّتست

شاید چو بر تو طبع نباتی موکّلست

دستی و صد هزار نگارت بد از نخست

وین دست واپسینت نه آن دست اوّلست

نه باد را مفاصل عظم تو مدرجست

نه آب را جداول عرق تو منهلست

آمد بگاه ضرب مصحّح کسور تو

زیرا که کسرو جبر تو با هم مقابلست

لوحیست صورت تو که بر صفحه های او

یکسر عشور و آیت و اخماس و جدولست

از وصل تو اصول قواعد ممهّدست

وز لطف تو لباس عمارت مذیّلست

پای نظر ز شکل تو در تخته بند ماند

تا خرده های قایمه هایت مشکّلست

بر سینه نقش کنده چو عیّار پیشگان

پر زخم بازوی تو چو بازوی منبلست

ز اسیب کوبها بنجنبد تنت ز جای

گویی ز پر دلیست گر از طبع کاهلست

یا چون منافقانی پر بند و پیچ پیچ

خشب مسندّه ز برای تو منزلست

از بهر حفظ خانه تنت جمله چشم شد

هر چند صورت تو چو چشمی مغفّلست

پهلوی خشک داری و از یمن سایه ات

چربیّ پهلوی همه عالم محصّلست

در تو هزار رخنه فزونست و چشم را

در روضۀ بهشت ازین رخنه مدخلست

از غیرت تو بر سر آتش نشست عود

بر سنگ سر زدن ز غمت کار صندلست

تا پیکر تو صورت منج آشیان گرفت

کام و دهان عقل زیادت معسّلست

اصحاب صفّه را تو مسایند کرده یی

وین منصبت ز یافتن عمر ارذلست

آراسته ست رویت و پیراسته قدت

سرمایۀ قبولت ازین رو مکمّلست

نظمت ز خرده کاری چون لفظ جزل من

آمد خفیف وزن و بمعنی مثقّلست

تا حرز بازویت عضدالدّین حسن بود

مدح تو نقش صفحۀ این هفت هیکلست

خورشید رفعتی که بمیزان همّتش

اقلیم هفت گانه بمثقال خردلست

چون غوص فکر، دانش او نیست منتهی

چون فیض عقل، بخشش او نامعطّلست

میزان عقل را سر کلکش معیّرست

شمشیر جود را کف کافیش صیقلست

با علم او دقایق جزوی مبرهنست

باقهر او قواعد کلّی مزلزلست

تا جود او رعایت آمال می کند

یکبارگی جوانب اموال مهملست

زیبد که در محامد او منتظم شود

در مدح هر مبالغه کز باب افعلست

ای سروری که گردون سر سبک

همچون زمین ز بار ایادیت مثقلست

همچون ارم سرای تو ذات العماد شد

زان در خوشی برابر خلد مجمّلست

نظمی تراش کرده ام از طبع کز نکت

کمتر تراشه چینش اعشی واخطلست

گر هیچ کس بگوید یا گفت مثل این

پس مال من محرّم و خونم محلّلست

مپسندش از زمانه لگد کوب هر ذلیل

آنرا که ملک عالم معنی مذلّلست

می خور غم رهی که مرا در همه جهان

بعد از خدای بر کرم تو معولّست

بر ذوق عقل هر سخنی کان مدیح تست

چون زندگی خوشست اگر چه مطولّست

برخور زمال و جاه که در مجلس قضا

مکتوب عمر تو بدرازی مسجّلست

شمارهٔ ۲۱ - ایضاً له

پناه و قدوۀ حکّام عصر صدر جهان

تویی که حکم ترا روزگار محکومست

محیط دایرۀ چرخ با جلالت تو

چو نقطه ییست که در ذهن عقل موهومست

ز پهلوی کرمت آرزو شکم پر کرد

بدان صفت که کنون حاجتش به هاضومست

چنان مسخّر رای تو گشت شمع فلک

که در تصرّف او همچو پارۀ مومست

بیاد خلق تو بر دست نو بهار نهند

شقایقی که بصورت رحیث مختومست

پیاپی از چه فتد عطسه های صبح ارنه

ز نفحۀ گل خلقت سپهر مزکومست

بر مهابتت ار لاف پر دلی زد شیر

تو عفو کن هذیانات او که محمومست

زر از دورویی و زردی بدشمنت ماند

از آن زنکبت ایّام خوار و مظلومست

گهی شکسته بود گاه بسته گاه ز ده

گهی ز سیلی و گاه از تپانچه مرحومست

گهی بخنجر گازش میان دو نیم کنند

گهی ز دست ترازو بسنگ مرجومست

کهش برستۀ بازار در کشند بروی

گهش در آتش سوزان مقام معلومست

گه از شکنجّ سکّه رخش پر آژنگست

گهیش چهره ز دندان گاز مثلومست

گهیش خرج کنند و گهیش دفن کنند

ببین مشابهت دشمنت که چون شومست

جوامع هنر بنده حرص خدمت تست

اگر چه حرص بنزدیک عقل مذمومست

چو من ز چرخ کنم استزادتی گوید

دگر چه باید آنرا که خواجه مخدومست؟

مرا ز حلقۀ درست چو حلقه بر در زد

فلک که خود بچنین کارکرد موسومست

خلوص معتقد بنده اندرین خدمت

جهانیان را در سلک علم منظومست

چنین که حرمان بر حال بنده مستولیست

چه جای جبّه و دستان وورسم و مرسومست

ز خاک پای تو کش می برند دست بدست

ببین که مردم چشمم چگونه محرومست

شمارهٔ ۲۲ - و له فی المولی رکن الدّین مسعود و انفذها بخوارزم

دریای غصّه را بن و پایان پدید نیست

کار زمانه را سر و سامان پدید نیست

در بوستان دهر بجستیم چون انار

بی خون دل یکی لب خندان پدید نیست

چرخ خمیده‌پشت به صد چشم در جهان

جویای راحست و جُوی زان پدید نیست

بیش از هزار تیر جفا در دل منست

پنهان چنانکه یک سر پیکان پدید نیست

در آب چشم خویش چنان غرقه گشته‌ام

کز من برون ز ناله و افغان پدید نیست

پیراهن شکیب من از بس که پاره گشت

دامن ز دست رفت و گریبان پدید نیست

چندانکه از پی دل و دلبر همی روم

خود هیچ جا نشانی زایشان پدید نیست

هرچیز را کرانه پدیدست در جهان

آیا چرا کرانۀ هجران پدید نیست؟

خرسند گشته‌ام به خیالی ز خوشدلی

آن نیز هم ز غایت حرمان پدید نیست

در سینه‌ام ز بس که به خروار آتشست

خود هیچ بوی از دل بریان پدید نیست

این خود چه عرصه‌ایست، که بر وی ز هرج و مرج

شاه از پیاده، خواجه ز دربان دپدید نیست

ذرّات را قرار چه ممکن در این دیار؟

کز تندباد حادثه سندان پدید نیست

گوی مراد در غم چوگان که افکَنَد؟

کز بس غبار عرصۀ میدان پدید نیست

گویند شادی از دل دیوانگان طلب

این حال چونک بر من نادان پدید نیست؟

گفتم که جان ز حادثه بردیم بر کنار

چندان غم دلست که خود جان پدید نیست

ما تیز کرده دندان، کاینک رسید کام

کو؟ از کجا؟ که یک سر دندان پدید نیست

چندانکه بنگرم ز چپ و راست دشمنند

وانگه یکی ز جملهٔ یاران پدید نیست

آب حیات در ظلماتست و نزد ما

ظلمت بسیست، چشمهٔ حیوان پدید نیست

عمریست تا که دیده به رَه دارم و هنوز

گردی ز سّم مرکب جانان پدید نیست

گفتم ز چرخ ملک بتابد هلال عدل

خود آسمان ز میغ فراوان پدید نیست

تاریک شد جهان شریعت که اندرو

نور چراغ مذهب نعمان پدید نیست

ای صدر روزگار بجنبان عنان عزم

کآشفته‌اند لشکر و سلطان پدید نیست

ای عیسی زمانه چه داری؟ دمی بزن

کین درد گشت مزمن و درمان پدید نیست

صبحی طلوع کرد ز مشرق ولی هنوز

رایات آفتاب درفشان پدید نیست

آورده‌اند نامهٔ فتحی بدین دیار

سربسته است لیکن و عنوان پدید نیست

دیوان هنوز حاکم دیوان فتنه‌اند

آری عجب مدار، سلیمان پدید نیست

گر خلق را پرستش گوساله عادتست

آری رواست، موسی عمران پدید نیست

ای آنکه بر عیار حدیث تو یک گهر

از بحر بر نیامد و در کان پدید نیست

وی آنکه در فنون معانی نظیر تو

امروز در عراق و خراسان پدید نیست

چه جای این حدیث؟ که وهم جهان‌نورد

بسیار جست و زین سوی امکان پدید نیست

نیشکّرست کلک تو یا طوطی؟ ای عجب

خوش طوطی‌ای که از شکرستان پدید نیست

با همّت بلند تو این خاکدان پست

چندین شگفت نیست که چندان پدید نیست

زیرا که در ترازوی افلاک گاه وزن

در هیچ کفّه تخم سپندان پدید نیست

قصد عدوت از آن نکند آسمان که او

در چشمها ز غایت نقصان پدید نیست

در غیبت رکاب تو ز آسیب ظلمها

یکبارگی اساس سپاهان پدید نیست

تا تو کلید فتح بدست خود آوری

حالی خلاص هیچ مسلمانی پدید نیست

لطف عنایت تو که بُد یار غار من

شد مدّتی که با من حیران پدید نیست

گویند: دوست بر در زندان شود پدید

پس بنده چون کند؟ در زندان پدید نیست

گر من ز چار طفل خودم در چهار میخ

او را چه شد که باری ازین سان پدید نیست؟

هم مخلص پدید شود دولت تو باد

کان عمرتست کآنرا پایان پدید نیست

شمارهٔ ۲۳ - و قال ایضاً یمدح الصّدر السعیّد رکن الدّین مسعود و یلتمس الوظیفه

دوش عقلم که ترجمان نست

پرده از پوشش نهان برداشت

گرم در گفتگوی شد با من

مطلعی سرد ناگهان برداشت

سخنی چند در غلاف براند

که نشاید حجاب ازآن برداشت

عاقبت بی تحاشیی ، سرپوش

از طبقهای سوزیان برداشت

گفت زنهار کار خود دریاب

که فلک ساز امتحان برداشت

نانوا روزی تو باز گرفت

سر نرخی چو تر گران برداشت

ارتفاعی کامید بوود نماند

متغلّب یکان یکان برداشت

در سرای ملوک دست نیاز

سبب نان و رسم خوان برداشت

تو و ده پانزده خورنده کنون

چون توانید دل زنان برداشت

خواجه از حال تو گرآگه نیست

قصّه باید همین زمان برداشت

تا که بردارد از تواین کلفت

همچنان کز دگر کسان برداشت

گفتمش در میان این تشویق

که بلا سر زهر کران برداشت

خنجر اندر بریدن آجال

فرق از پیر تا جوان برداشت

بر سر نیزه ها زبان سنان

بمنادی ز خلق امان برداشت

عافیت را بلای ناگاهان

امن و عصمت ز خان و مان برداشت

جای در قبۀ دماغ گرفت

گرز چون سر ز بادبان برداشت

کرد اندیشۀ جگر در دل

تیر چون پی ز تیردان برداشت

خوابگه در کنار دیده گزید

راست کز خانۀ کمان برداشت

خنجر کابلی بحدّت طبع

سبل تن ز چشم جان برداشت

در رباطات سینه منزل کرد

خشت و چون پهلو از مکان برداشت

بسویدای دل فرود امد

نوک ناوک چو از بنان برداشت

بر شوارع ز دست خون ریزش

پای مشکل ز گل توان برداشت

سرش از تن چو شمع بردارند

هرکه از بیم جان فغان برداشت

کرد منقار مرگ رقّۀ او

هر که سوفارسان دهان برداشت

تیز شد گفت و گوی تیغ که جنگ

آن زمان بندش از زفان برداشت

لشکر جهل تاختن آورد

هنر و فضل را نشان برداشت

آن کسی را میسّرست دو نان

که بجای قلم سنان برداشت

تیغ از بس که چیره شد بر کلک

تاسرش بی گنه چنان برداشت

گرتقاضا کنم کنون گویند

شرع تکلیف از فلان برداشت

گفت اگر چه چنین که کی گویی

فتنه خود خاک ار اصفهان برداشت

نه همانا که نیز یکباره

رسم نان خوردن از جهان برداشت

غلّۀ سال و رسم خویش بخواه

رسم نتوان بهیچ سان برداشت

طع از رسم خواجگان هرگز

شاعر خام قلتبان برداشت

غلّه گر کمترست زر نقدست

خود توانی برایگان برداشت

برندارد ترازو از پی زر

کو ترازو خود از میان برداشت

دیرگاهست تا که بخشش او

عصمت از مال بحروکان برداشت

دست گوهرفشان او بسخا

از گهر بند ریسمان برداشت

لرزه بر استخوان نیزه فتاد

تا که او کلک ناتوان برداشت

شب بیاسوود زانکه معدلتش

زحمت بانگ پاسبان برداشت

چرخ در پای همّتش افتاد

چون سر از بام آسمان برداشت

ماهنوز اندرین سخن بودیم

صبحدم سر ز قیروان برداشت

آفتاب از سپهر تیغ بزد

شب بترسید ،دل زجان برداشت

زحمت طبل نوبتی برسید

بفرو داشت آمد آن برداشت

شمارهٔ ۲۴ - و قال ایضآ یمدح الصّدر المعظّم فخر الدّین

مپرس کز تو چگونه شکسته دل برگشت

مه چهارده چون بارخت برابر گشت

ز شرم روی تو سر در جهان نهاد چنان

که تا قیامت خواهد بعالم اندر گشت

پدید شد ز هلال استخوان پهلوی او

ز بس که ماه زرشک تو زرد و لاغر گشت

چو مه چنین بود از رشک تو چگونه بود

کسی که عاشق آن روی ماه پیکر گشت

زرنگ روی تو صحن زمین گلستان شد

ز بوی زلف تو مغز هوا معطّر گشت

دهان تنگ تو و شخص من در آرزویش

لطیفه ییست که اندر خیال مضمر گشت

بطنز گفتم گل را: چو روی یار منی

سبک بقهقه درشد، مگرش باور گشت

نخست زلف تو آتش بریز پهلوی خویش

بگسترید و پس آنگه چنین ستمگر گشت

چو طوطی از در زندان آهنست کسی

که با حلاوت لعل تو گرد شکّر گشت

چو کس نخورد بر از سرو من چگونه خورم

ز قامت تو؟ که چون سرو یاسمن برگشت

بتیغ غمزه نگارا کنون که یکباره

همه ممالک دلها ترا مسخّر گشت

غمت بگرد دل من بگو چه می گردد؟

کری همی کندش گرد این محقّر گشت

دلم ز جام وصال تو شربتی نوشید

چنانکه بود ز عشق تو آن چنان تر گشت

ز کلک خواجه مگر گوش تربیت دارد

چنین که مردم چشم تو سحر پرور گشت

جهان شود چو دهان تو تنگ پر گوهر

کنون که چشم مرا دست خواجه یاور گشت

خدایگان صدور زمانه فخرالدّین

که خاک پایش بر فرق چرخ افسر گشت

شکوه دست وزارت که گرد موکب او

بدیدۀ فلک اندر ذرور اغبر گشت

بدانک مایه ده آفتاب همّت اوست

بیک کرشمۀ خورشید کان توانگر گشت

بپیش رایش صبح اردم مکاشفه زد

ببین چگونه نفس در گلویش خنجر گشت

چو غنچه هر که دل از مهر او ندارد پر

سرش ز مغز تهی چون دماغ عبهر گشت

ز بس که از سر اخلاص مدح او خوانند

چو فاتحه همگانرا ثنایش از برگشت

چو آفتاب بهر جانبی که روی آورد

رکاب عزم همایون او مظفّر گشت

چو نرگس آنکه بحکمش نهاده گردن نیست

برهنه پای و تهی دست چون صنوبر گشت

شرار آتش عزمش ز فرط استعلا

بر آسمانۀ گردون نشست و اختر گشت

زهی شگرف عطایی که در منصّۀ فضل

عروس ناطقه را مدحت تو زیور گشت

نیافت گنج نظیر تو در مطاوی خویش

سپهر بر شده هر چند گرد خود برگشت

زمین حضرت تست آسمان از آن سطحش

ز بوس های کواکب چنین مجدّر گشت

صدای صیت تو شاید که پنج نوبه زند

که چار گوشۀ عالم برو مقرّر گشت

به عطف دامن لطف تو کرد استرواح

کسی که سوخته خاطر ز غم چو مجمر گشت

فلک بآب وفای تو روی مهر بشست

ز عکس چهره او زان جهان منوّر گشت

حیات او نکشد نیز بار منّت جان

تنی که لطف تو در قالبش مصّور گشت

بدست راد تو تشبیه بحر می کردم

در اندرون صدف قطره عقد گوهر گشت

نمونه یی ز ضمیر تو خواست کرد فلک

تبه بر آمد و آن اصل عنصر خور گشت

کف تو منبع جودست وزان کفش خوانند

که بر سر آمدۀ هفت بحر اخضر گشت

جهان ز پر تو رای تو جام کسری شد

فلک ز نفخۀ خلق تو گوی عنبر گشت

نهایت امل سروران عصر اینست

که در مبادی دولت ترا میسّر گشت

نه هر که او قلمی یافت چون تو خواهد شد

نه هر که او کمری بست چون دو پیکر گشت

بخون دشمن جاه تو گر نشد تشنه

چرا سپهر همه دل دهان چو ساغر گشت؟

خیال دست تو بگذشت بر دل غنچه

دقیقه های ضمیرش ازین سبب زرگشت

مهابت تو جهان تنگ کرد بر گردون

چو دشمن تو ازان خم گرفت و چنبر گشت

نه هم ز بأس تو چون دایره ست سرگشته؟

چو نقطه گیر که خصم تو جمله تن سر گشت

چو بار داد جناب تو اهل معنی را

حرام باشد ازین پس بگرد هر در گشت

هنر ز دست جهان نیک در سر آمده بود

ولی بدولت تو کارهاش دیگر گشت

اگر چه همچو سمر بود در بدر گردان

بمیخ احسان بر درگهت مسمّر گشت

سخن که بود چو طومار سر فرو برده

چو دفتر از هوس مدحت تو صد پر گشت

زمانه دست بدندان همی برد ز حسد

بالتفاتی کز تو نصیب چاکر گشت

همین شرف ز جهان بس مرا که مدحت تو

مرا بدولت تو نقش روی دفتر گشت

چو عرضه کردم بر طبع بسته مدح ترا

ز عجز خویش خجل گشت و در عرق تر گشت

نه هم ز لفظ تو تشویر خورد می باید

گرفتم آنکه همه سلسبیل و کوثر گشت

ز پر تو نظری کز تو بر رهی افتاد

تو شوخ چشمی او بین که چون دلاور گشت

که سوی حضرت تو تحفه شعر می آرد

مگر ز غایت بی دانشیش سر بر گشت

گرین سفینه نه کشتی نوح را همتاست

بسوی جودی دستت چگونه رهبر گشت؟

سفینه را بهمه حال لنگری باید

برین سفینه گرانیّ بنده لنگر گشت

دعای دولت تو گفت خواستم زین پیش

ولی ز بیم ملالت سخن مبتّر گشت

شمارهٔ ۲۵ - و قال ایضآ یمدحه

طراوتی که جهان از دم بهار گرفت

شریعت از نفس صدر کامکار گرفت

خدایگان شریعت که قاضی افلاک

ز روی فرّخ او فال اختیار گرفت

بحکم آنکه سر سال برستانۀ اوست

کلاه خلعت سر سبزی از بهار گرفت

صبا که مایه ده طبلۀ ریاحین است

ز خلق خواجه نسیمی بیادگار گرفت

قیامتیست بصحرا که زنده می گردد

تنی که خاکش شش ماه در حصار گرفت

چو مردگان که کفن ها بدوش برفکنند

درختهای شکوفه همان شعار گرفت

درخت پیری که موی سرش بریخته بود

از آن سپس که دو تا گشت، دستوار گرفت

دم مبارک باد صبا بدو پیوست

جوان و تازه شد و دست در نگار گرفت

به کلّۀ چمن اندر بقرب یک هفته

عروس گشت و بشوهر رسید و بار گرفت

چو رعد طبل بشارت بزد بیامد ابر

نثار او همه از درّ شاهوار گرفت

هوای باغ خنک بود و نرگس مسکین

بخفت مست و سپیده دمش خمار گرفت

کجاست سیم زمستان ، که خورد زرّ خریف؟

کزین دوروی زمین پایۀ یسار گرفت

یکی بخاک فروشد یکی بباد برفت

خنک کسی که ازین حال اعتبار گرفت

جهان بریشم ساعات روز و شب باهم

باخت خوش خوش و چنگ در کنار گرفت

چو دید خسرو سیّارگان که کار جهان

بجملگی همه بر رکن دین قرار گرفت

برسم خدمت او از برای نوروزی

بدست خود بره را گردن استوار گرفت

شبانی رمۀ خواجه را بفصل ربیع

ز یک دو سر بره و گاه سازگار گرفت

منجّم ار چه ز تقویم هفت سیّاره

حساب نیک و بد دور روزگار گرفت

چو رای خواجه بدید و کمال تدبیرش

مدبّران فلک هشت در شمار گرفت

نگاه کرد قضا در حساب هیلاجش

از آنچه بود مقّدر یکی هزار گرفت

شمارهٔ ۲۶ - و قال ایضاً

لبالبست دهانم زماجرایی چند

که جز که با لب خود با کسی نیارم گفت

شکایتی که از ابنای عصر هست مرا

بگویم و نکنم شرم، نی نیارم گفت

زبان زنطق فرو بسته ام بمهر سکوت

نه آنکه طبع ندارم، بلی نیارم گفت

زیم آنکه نماندست دوستی محرم

ز صد هزار غم دل یکی نیارم گفت

بترک شعر بگفتم، چرا؟ از آنکه دروغ

ز حد ببردم و یک راست می نیارم گفت

سزای یک یکشان آنچنان که من دانم

کسی نداند گفتن، ولی نیارم گفت

سخن چگونه توان گفت کاهل این ایّام

سزای مدح نیند و هجی نیارم گفت

شمارهٔ ۲۷ - فی النصیحه

گاه آنست دلم را که بسامان گردد

کار دریابد و از کرده پشیمان گردد

عشقبازی و هوس نوبت خودداشت، کنون

وقت آنست که دل با سر ایمان گردد

دل که برگرد رخ خوبان گردد ناچار

که به هر بادی چون زلف پریشان گردد

هر سیه‌دل که شد از جام هوا مست غرور

فتنه‌انگیزتر از غمزهٔ جانان گردد

چون خط خوبان هر روز سیه‌روی‌ترست

هرکه پیرامن روی و لب ایشان گردد

ای تن از حجرهٔ دل رخت هوس بیرون نه

تا دلت منظرهٔ رحمت یزدان گردد

مهبط نور الهی نشود خانهٔ دیو

بنگه لوری کی منزل سلطان گرد؟

عقل رابنده شهوت مکن ایرانه رواست

که ملک هیمه کِش مطبخ شیطان گردد

خویشتن راهمه درعشق گداز ازسرسوز

تاببینی که چو شمعت همه تن جان گردد

بت شکن همچو براهیم شوار می خواهی

که ترا آتش سوزنده گلستان گردد

چون سلیمان همه برپشت صبا بندی زین

گرترا دیوِ هوای تو بفرمان گردد

اهل ونااهل رهاکن چوره قدس روی

تارفیق دل تو موسی عمران گردد

مال دنیا که بروتکیه زدستی چوعصا

اگرازدست بیندازی،ثعبان گردد

مردگان رابنفس زنده کنی همچومسیح

گر بمعنی نفست هم دم قرآن گردد

آدمی برحسب همت خویش افزاید

هرچه اندیشد در آن بندد،چندان گردد

گردرین دنیی دون پست شود،دون همت

ور برافلاک نهد، خواجۀ کیوان گردد

کی بآبشخورحکمت دل تو راه برد

کزگدایی همه خود در دل تونان گردد؟

گرسرازجیب صفا برکنی ازصدق چوصبح

جرم خورشیدتراگوی گریبان گردد

کام دل می طلبی؟بندۀ ناکامی باش

تاهمان دردترامایۀ درمان گردد

نوری ازصبح ازل دردل توپنهانست

اندرآن نوردلت کوش که تابان گردد

وگرآن نور تو از بادهوس کشته شود

دل توتیره تر ازدیدۀ عمیان گردد

روشن ازهستی خود سوی فناجوی چوشمع

تاهم آب دهنت چشمۀ حیوان گردد

دل برین گنبد گردنده منه کین دولاب

آسیائیست که برخون عزیزان گردد

آزتست این که همه چیزچنین نایاب است

آزکم کن توکه نرخ همه ارزان گردد

مثل دنیاآبست وتو بنیان خدای

آب در بنیان بندی تونه ویران گردد؟

کاردنیا که تودشخوار گرفتی برخود

گرتوبرخویشتن آسان کنی،آسان گردد

هرزمان ازپی خاییدن عرض دگری

راست چون اره زبانت همه دندان گردد

بس که فریادکنی ازشکم وحلق تهی

هرزمان صورت تونای بانبان گردد

ازپی مستغلِ دانگی هرمه خواهی

که ترا عمرکم و سیم فراوان گردد

آدمی ازره صورت متساوی صفتست

متفاوت همی ازطاعت وعصیان گردد

پاره یی سیم شودحلقۀ فرج استر

پارۀ دیگر از آن مهرسلیمان گردد

خودگرفتم که پس از رنج وتکاپوی دراز

کارازان سان که دلت خواست بسامان گردد

بِچِه یی ایمن ازین عالم ناپا برجای

که به یک دم زدنش کار دگر سان گردد؟

صبح پیری زهمه سوی سرت تیغ بزد

انجم اشک تو وقتست که غلطان گردد

قطره یی آب که ازمردم چشمت بچکد

قرة العین تودرروضه ی رضوان گردد

دانۀ اشک برافشان که ترادرفردوس

آن بود لؤلؤ منثورکه وِلدان گردد

گر تو درکارگه صنع بنظاره شوی

ازعجایب دهن فکرتوخندان گردد

گوهرهستی درحقۀ امرست بمهر

که یکی ذره نه افزون ونه نقّصان گردد

زان که بنیاد فلک دایره کردار افتاد

پای هرچیز بانجام سرآن گردد

آن نبینی که نباتی که بریزاند تخم

تخم او باز نباتی هم ازآن سان گردد؟

بازچون دور قیامت رسد،این دایره را

نقطۀ امر الهی خط بطلان گردد

قطرۀ آب که گرددبه عنایت مخصوص

مایه اندوزد ازاحسانش وانسان گردد

آب را سست کند بند،شود هم تک باد

باد را سخت بیفشارد و باران گردد

تخته بندی نهد از هیزم برپای اثیر

تاکش آتش کده،مطمورۀ زندان گردد

گه شبستان عروسی شود آبی تیره

گه تهی گاه یَراعی شکرستان گردد

قطرۀ نطفه که ازصُلب سحابی بچکد

بکف تربیتش لؤلؤ و مرجان گردد

پارۀ خون که در افتد زسر بینی کوه

ازشعاع کرمش لعل بدخشان گردد

شعلۀ برق که دردامن خاری افتد

ازنسیم لُطفَش لالۀ نعمان گردد

پارۀ موم بشب نایب خورشیدبود

ذرۀ گَردِ سیه زیور اَجفان گردد

تیرِ بارانی کزقوس قزح یافت گشاد

دردل جعبۀ گلبن همه پیکان گردد

ازپی آنکه شود سوزن خاری سرتیز

سطح آب ازنفس بادچوسوهان گردد

آبهایی که بِدِی ماه زتأثیر هوا

درشَمَرسخت ترازصفحۀ سندان گردد

جان داود شود درتن باد نوروز

که زره کردن ازآن آهنش آسان گردد

ماه درعرصۀ میدان جهانداری او

گاه چون گوی شود،گاه چوچوگان گردد

دست لطفش چوسراپردۀ تلفیق زند

دیدۀ موری خلوتگه ارکان گردد

تندبادِ سَخَطش چون دم تفریق زند

کوه دردست هواسبحۀ گردان گردد

دایۀ عصمتش آنراکه درآرد بکنار

تیغ هندویش برحلق نگهبان گردد

شحنۀ هیبتش آنراکه سیاست فرمود

رشتۀ گردن جانش رگ شریان گردد

کام افعی بلبش شربت تریاک دهد

هرکه راطاعت اوسابق احساس گردد

تارهای مژه مسماردردیده شود

هرکه رامعصیتش قاید خذلان گردد

خردم گفت که بیتی دوسه توحیدبگوی

تا ترا تاج سرو مطلع دیوان گردد

من که چون خوض کنم درسخن مخلوقی

خاطرم تیره و دل خیره وحیران گردد

زهره دارم که بدین فکرت سودا انگیز

نطق من گرد سرا پردۀ سبحان گردد؟

مصطفی گفت که لااحصی وآنگه چومنی

ازسرجهل ستایشگررحمان گردد

قوۀ ناطقه بیهوش بیفتد چو کلیم

پرتونورتجلیش چوتابان گردد

برجناب عظمت خاطرآلودۀ من

به چه پیرایه وسرمایه ثناخوان گردد؟

این دلیری نه بس الحق که زغفلت گه گاه

نام اومونس جان من نادان گردد؟

درقیامت نرسدشعربفریادکسی

ورسراسرسخنش حکمت یونان گردد

فیصَلِ کارکسی داردکوازسر صدق

تابع امرخداوندجهانبان گردد

جان ازاین منزل غولان بسلامت نبرد

جزکسی کزسرتحقیق مسلمان گردد

جاودان رستم اگرنام رسول واصحاب

برسرنامۀ گفتارم عنوان گردد

بر زبانم همه آن ران توخدایاکه بحشر

رستگاریِ مراپردۀ غفران گردد

شمارهٔ ۲۸ - وقال ایضاًفی النصیحة

ز کار آخرت آن را خبر تواند بود

که زنده بر پل مرگش گذر تواند بود

به آرزو و هوس بر نیاید این معنی

به سوز سینه و خون جگر تواند بود

تو روز در غم دنیا و شب غنوده به خواب

ز کار آخرتت کی خبر تواند بود؟

وصال دوست طلب میکنی بلاکش باش

که خار و گل همه با یکدگر تواند بود

به ترک خویش بگو تا بکوی یار رسی

که کارهای چنین با خطر تواند بود

کسی به گردن مقصود دست حلقه کند

که پیش تیر بلاها سپر تواند بود

ز آب خوش نتوان یافت عقد در خوشاب

که تلخ و شور مقر گهر تواند بود

چو نیشکر اگرت خوشدلی همی باید

ز پای تا به سرت در کمر تواند بود

کلاه ملک طلب می کنی، قبا دربند

که سرفرازی با بیم سر تواند بود

حیات باقی خواهی بدان که این دولت

ز چار حد طبایع به در تواند بود

اگرچه کار بزرگیست، هم طمع بمبر

به جان بکوش، چه دانی؟ مگر تواند بود

بلندهمت باش ای پسر که رتبت تو

چنانکه همت تست آن قدر تواند بود

ز حال بی خودی آن را که بهره ای باشد

وجود در نظرش مختصر تواند بود

تو کرده جوشن غفلت هزار تو در بر

چگونه تیر سخن کارگر تواند بود؟

جفا به جای کسی چون کنی که در دو جهان

ازو گزر نه و از جان گزر تواند بود؟

ترا ز همت دون در طمع نمی گذرد

که لذتی بجز از خواب و خور تواند بود

بآب و سبزه قناعت مکن ز باغ بهشت

که این قدر علف گاو و خر تواند بود

چو دور در شوی از فکر اعتقاد کنی

که خوان و نان بهشت از شکر توان بود

ز تنگ چشمی، در خاطر تو کی گذرد

که هیچ چیز به از سیم و زر تواند بود؟

شکر چه باشد و زر چیست ای اسیر حواس؟

ترا چنین که تویی این نظر تواند بود

به چشم عقل ببین و به ذوق جان دریاب

کزین لذیذتر و خوب تر تواند بود

وگر تو چاشنی ای زان به نقد می خواهی

دعای قطب زمانه عمر تواند بود

شمارهٔ ۲۹ - و له ذوالرّدفین من الماضی الی المستقبل فی مدحه

سپیده دم که نسیم بهار می آمد

نگاه کردم و دیدم که یار می آمد

چو برگ گل که بیاد صبا درآویزد

بباد پای روان بر سوار می آمد

بپای اسب وی اندر فقای گرد رهش

دل شکسته من زار وار می آمد

زبس که داشت دل خسته بسته بر فتراک

چنان نمود مرا کز شکار می آمد

زبس که زلف پریشان بباد برزده بود

نسیم مشک همه رهگذار می آمد

یکایک از پی او روزگار ساخته بود

زباب حسن هرانچش بکار می آمد

رخش بسان درخت بهشت ازو هرگل

که می بچیدم دیگر ببار می آمد

زحلقۀ سر زلفش بگوش من از دور

فغان و نالۀ دلهای زار می آمد

شراب خورده نهان از رقیب شب همه شب

زبامداد خوش و شاد خوار می آمد

برفته تاب ز زلف و نرفته خواب زچشم

گهی مشوّش و گه باقرار می آمد

شراب در سر و چهره زشرم رنگ آمیز

چنین میانۀ شرم و خمار می آمد

شمار خوبی او خود نبود پنداری

یکی بچشم من اندر هزار می آمد

کنار و روی و میانش قیاس می کردم

عظیم لایق بوس و کنار می آمد

زشست زلفش پنجاه عقدصدگانی

زباب دلبری اندر شمار می آمد

زلاله کوه بیفشاند دامن این ساعت

که او بدان رخ چو لاله زار می آمد

بحسّ دانش من بوی خون صد عاشق

ز رنگ روی و لب آن انگار می آمد

چنان بچهرۀ او برگماشتم دیده

که چشمم از رخ او شرمسار می آمد

بشوخ چشمی با او عنان به ره دادم

ز همرهّی منش گرچه عار می آمد

عنان کشیده همی داشت وزتنک رویی

بشرم در شده بی اختیار می آمد

گرفتمش همه ره در حدیث و او گه گه

بقدر حاجت پاسخ گزار می آمد

هرآن فریب که از عشوه بست دربارم

مرا زساده دلی استوار می آمد

مرا غرور که تشریف می دهد و او خود

برای خدمت صدر کبار می آمد

خدایگان شریعت که خاک او بوسد

کسی کش آرزوی افتخار می آمد

سر صدور جهان ، رکن دین که دایم بخت

بسوی درگه او بنده وار می آمد

جوی زخاک درش را بها همی کردم

فزون ز صد گهر شاهوار می آمد

شکسته گشت ز سر پنجۀ کفایت او

حوادثی که گسسته مهار می آمد

ردیف شعر دگر کردم از پی مدحش

که آنم از پی چیزی بکار می آمد

برای فال زماضی شدم بمستقبل

که این ابام چنین خوشگوار می آمد

زهی رسیده بجایی که پیش خاطر تو

همه نهان سپهر آشکار می آید

مساعی تو در ابطال عمر فرسایی

خلاف قاعدۀ روزگار می آید

تویی که کام دل آرزو و زفیض کفت

بخلق بی جگر و انتظار می آید

شراب را که دهی چاشنی زآب حیات

بذوق جان سخنت زان عیار می آید

بگوش سخرۀ صمّا زبس که همواره

زسنگ حلم توصیت وقار می آید

بزیر دامن که لاله تشت پرخونست

کزین حسد زدل کوهسار می آید

لگام ریز بسوی در تو لشکر فتح

زپیش و پس ، زیمن و یسار می آید

سیمن دولت تو فربهیّ مسند شرع

همه ز پهلوی کلک نزار می آید

زحلقۀ فضلا روز درس و فایدتت

عروس دانش را گوشوار می آید

چه حلقه ، حلقه یی از مستمع ، سراسر گوش

که از زبان تو گوهر نگار می آید

زتازه رویی تو در مقام زر پاشی

گمان بری که خزان در بهار می آید

تو میدهی زر و خصمت همی نهد ، زیراک

ثنا بچشم تو بیش از یسار می آید

زقبض جمع شود غنچه راز اندر جیب

زبسط فقر نصیب چنار می آید

همیشه زان سپر و تیغ میکشد خورشید

که با حسود تو در کارزار می آید

معاندی که نکرد اختیار بندگیت

بخدمتت ز سر اضطرار می آید

اگرچه جان عدو در دل چو آهن او

زبیم هیبت تو در حصار می آید

نفیر نامۀ آهش بدست پیک نفس

بدرگهت زپی زینهار می آید

هوای مهر تو را جان من ملازم گشت

که آن هوای خوشش سازگار می آید

چو من مدیح تو اندیشم آفرین فلک

ز چرخ بر سر من چون نثار می آید

بجنب آنکه دهم بوسه بر ستانۀ تو

برآسمان شدنم نیک خوار می آید

عنان طبع فروتر گرفته ام گرفته ام گرچه

محامد تو زمن خواستار می آید

چگونه بلبل طبعم نوازند؟ کورا

زگلستان کرم بهره خوار می آید

عروس شعر سزد گر لباس کرد سیاه

که در وفات کرم سوگوار می آید

خطی که تر بود آنرا نه خاک برپاشند ؟

ترست شعرم از آن خاکسار می آید

بهره زجان چه کنم از برای نظمی کان

بهر دوگیتی بی اعتبار می آید

رسیده ایم بدوری که پادشاهان را

زبیم بخشش از اشعار عار می آید

خود این دقیقه ندانسته اند کزاشعار

بقای اهل ستایش دو بار می آید

درم نماند و نام نکو بزرگان را

زگفتۀ شعرا یادگار می آید

زعمر برخور و دل را نوید شادی ده

که بوی دولت این کاروبار می آید

همه بضاعت اقبال و کامرانی تست

که با قوافل لیل و نهار می آید

زکنه مدح تو چون قاصرست فکرت من

بهینه خدمت من اختصار می آید

شمارهٔ ۳۰ - و له ایضاً یمدحه حین وصول بشارة انصافه

بوی فصل بهار می آید

آب با روی کار می آید

غنچه های امید می شکفد

گل دولت ببار می آید

تازه و تر شکوفه های امل

بر سر شاخسار می آید

صورت کارها بنامیزد

همه همچون نگار می آید

در چمن لطف و نرمی گلبرگ

عذر تیزیّ خار می آید

عوض بادهای نوروزی

کاروان تتار می آید

دیدۀ ابر را بجای سرشک

گوهر شاهوار می آید

چمن از برگ و شاخ و ناله مرغ

کز دل بیقرار می آید

بست آذین و مطربان بنشاند

که شه نوبهار می آید

پای درخاک و تاج زر بر سر

نرگس پر خمار می آید

متمایل چو یار من سر مست

بس خوش و شاد خوار می آید

چشمها چار کرده بر ره دوست

خیره از انتظار می آید

شاخ چشم شکوفه بگشاده

بسر رهگذار می آید

دست یازید و سیم پیش آورد

زآنکه وقت نثار می آید

رعد چاوش وار مقرعه زن

برق خنجر گزار می آید

سرو آزاد دستها برهم

راستی بنده وار می آید

گر ندارد نشاط استقبال

گل چه معنی سوار می آید

جان همی پرورد صبا، پنداشت

کز برآن نگار می آید

خوابگه کرده بود در زلفش

زان چنین مشکبار می آید

این همه چیست؟ موکب عالی

با هزار اعتبار می آید

از دهان جهان بگوش دلم

مژده وصل یار می آید

هرچه در سرّ غیب تعبیه بود

دم بدم آشکار می امد

یزک نصرت و طلیعۀ فتح

از یمین و یسار می آمد

لشکر آرزو ز مکمن غیب

یک بیک بر قطار می آید

ترکتاز سپاه عیش و طرب

بسر روزگار می آید

در و دیوار شهر می گویند

خواجه بس کامکار می آید

لاله چون دشمنان صدر جهان

خجل و شرمسار می آید

خون دل در قرح همی بیند

زان چنان دلفکار می آید

آب هم رنگ اشک او دارد

زین سبب خاکسار می آید

گرچه از روزگار بر دل ما

زخمها استوار می آید

زین یکی خوشدلم که مولانا

دو برفت و چهار می آمد

لفظ جمع ار چه کرده ام واحد

عذر را خواستار می آید

کاندر آن حضرت ار چه بسیارند

آن یکی در شمار می آید

گرچه در خاطرم به دولت تو

معنی صد هزار می آید

بس کنم بس که در طریق سخن

کوتهی اختیار می اید

شمارهٔ ۳۱ - و قال ایضاً یمدحه

ای خداوندی که القاب تو چون فصل الخطاب

در قوانین سخن خیر المطالع می شود

هر نفس بر مجمر انفاس ارباب هنر

نشر اخلاق خوشت عطر مجامع می شود

قطره های نوک کلکت همچو باران ربیع

در ریاض ملک و دین محض منافع می شود

خاک پایت دستگاه چرخ و انجم می دهد

دست جودت پایمرد آز طامع می شود

دم زدن بر حاسدت چون صبح جان کندن بود

زآنکه در حلقش نفس شمشیر قاطع می شود

معظلات شرع را رای تو روشن میکند

حادثات دهر را عزم تو دافع می کند

طایر میمون کلکت را کمین بازیچه ایست

حلّ هر مشکل که در ایّام واقع می شود

ذرّۀ خاکی که بر سّم سمندت بوسه داد

از ترفّع در دماغ چرخ سابع می شود

با عروسان ضمیرت روی خورشید از حیا

هر شبی در زیر تو بر تو براقع می شود

بر سه پایه منبر انگشت کلکت زان نشست

کز عبارت شارح احکام شارع می شود

نیست در وسع اصابع جود کلکت را حساب

چون حساب ارچه گرفتار اصابع می شود

دردکان نو بهاران فکر شیرین کارتست

کاوستاد نقش بندان طبایع می شود

کوه را جلّاد خشمت تیغ بر سر داشتست

سنگ حلمت تیغ را از زخم مانع می شود

آفتاب انگشت خدمت می نهد بر خاک راه

پس بکمتر التفاتی از تو قانع می شود

اختر جاه تو در برج شرف شد مستقیم

طالع دشمن کنون منحوس و راجع می شود

سرورا ! فرخنده باد این ماه نو کآمد پدید

کآفتابش از شرف چون سایه تابع می شود

پر تو انوار الطاف الهی از رخش

رشک صبح صادق و خورشید ساطع می شود

دست مسند تا بلالائیش گیرد در کنار

پیش فرمانش چو هندوی مطاوع می شود

اصفحان از مولد او موقع انجم شدست

لاجرم از فرّ او خیر المواضع می شود

گوهری بس نامدار آمد ز دریا باکنار

کز نکویی زیب اصناف بدایع می شود

گوهر اندر درج تابانست یا اختر زبرج

نور رخسارش که از گهواره لامع می شود

در خم تعویج گهواره بدان سان ساکنست

همچو دل کاندر تضاعیف طبایع می شود

دانۀ درآمد از دریا و در کشتی نشست

کز لطافت آیتی از صنع صانع می شود

گر کسی از طالع مسعود نیک اختر شود

فرّخ این اختر که از مسعود طالع می شود

ناشود چشم مجامع روشن از دیار او

وقت را نام خوشش جای مسامع می شود

بارها گفتم بگویم نکته یی از حال خویش

چین ابروی توام هر بار وازع می شود

خدمت دهلیزی و رسم سلامی برگذر

حاصل عمرم پس از چندین ذرایع می شود

چون حقوق خلق مرعی زین همایون حضرتست

پس حقوق من چرا از این گونه ضایع می شود

حقّ من بر تو همین بس کاندر آفاق جهان

تا ابد از نظم من مدح تو شایع می شود

گرد شعر و شاعری کمتر همی گردم از آنک

این متاع از کاسدی ادنی البضایع می شود

سالها بر خور بکام دل ز فرزندان از آنک

تیغ حکمت قاطع حکم قواطع می شود

شمارهٔ ۳۲ - و قال ایضاً

زبان و خاطر من رای افرین دارد

غلام آنم کورا خرد برین دارد

بگو که: برکه؟ برآنکس که او بفتوی عقل

هرآنچه دارد در خورد آفرین دارد

برآنکه فضل و هنر مونس و ندیم ویند

برآنکه، جود و کرم یارو همنشین دارد

برآنکسی که بقصد سپاه بخل، کفش

همیشه اسب سخا را بزیر زین دارد

برآنکه فکرت او در مجاری احوال

ضمیر پس نگر ورای پیش بین دارد

برآنکسی که بوقت عطا ز غایت لطف

زبان خوش سخن وروی شرمگین دارد

برآفتابی، کز بهر دامن سایل

دو ابر گوهر بار اندر آستین دارد

کسی که این همه دارد و راوان بستود

که دارد این همه مخدوم شمس دین دارد

لطیف طبعی دریا دلی هنرمندی

گه پای همّت بر چرخ هفتمین دارد

زهی خسته لقایی که خرمن کرمت

هزار چون مه و خورشید خوشه چین دارد

چو مهر بر سر زر جای باشد آنکس را

که نقش نام بردیده چون نگین دارد

کف تو یکدم بر زر نمی کند ابقا

همی ندانم بازر گفت چه کین دارد

برآستانۀ جاه تو ماه رومی وش

چو بندۀ حبشی داغ بر جبین دارد

ز لطف تو اثری در مزاج صبح دمست

زخلق تو نفسی جیب یاسمین دارد

بسیست خواجۀ منعم درین زمانه ولیک

زمانه از همگان مر ترا گزین دارد

نه هر که صاحب صدیست چون تو داندشد

نه هر چه خار بود او ترنجبین دارد

تویی که حاتم طایّی روزگار تویی

هنر وران را انعام تو رهین دارد

رسید موسم دی ماه و شهر خوارزمست

خنک کسی را کآتش کنون قرین دارد

خنک نباشد آن را بلی خنک آنرا

که خانه چون من بر طرف پارگین دارد

ز برف پشت زمین را حواصلست لباس

ز ابر سفت هوا جامه کوردین دارد

چو باد سرد بجنبید شعله آتش

باتّفاق فضیلت برآب و طین دارد

شراب مشک نفس خواه بر سرآتش

ز دست آنکه سر زلف عنبرین دارد

ازآان شراب که در دست ساقیان گویی

مگر شراب طهورست و حور عین دارد

عقیق در گهر از دست دلفروزی خواه

که در عقیق همه گوهر ثمین دارد

ز ساقییی که چو می گرفت پنداری

که آفتاب بکف صبح راستین دارد

اگر بچین در مشکست بس شگفت مدار

که مشک طرۀ او صد هزار چین دارد

بریز بند قبا شد میان او ناچیز

ز بس که او تن و اندام نازنین دارد

دهان او ز همه چیز خردتر لیکن

کلان تر از همه اندامها سرین دارد

بتنگنای دو چشمش درون دو جادویست

همیشه بر دل هشیار ما کمین دارد

خدای پهن بدان آفرید بینی ترک

که واجبست که همواره بر زمین دارد

چنین شراب و چنین ساقیی بنگزیرد

ز مطربی که بکف چنگ را متین دارد

چو چنگ ساخته گردد بباید آن ساعت

یکی مغنّی کآواز کی حزین دارد

حریف ساده ز نخ باید اندرین مجلس

نعوذ بالله اگر روایا و شین دارد

ز بی نوایی ما یاد آنکسی کو را

ز روزگار همی مجلسی چنین دارد

لطیف طبعا! با تو حکایتی دارم

که آن حکایت یک روی در یقین دارد

حدییث غایشه و پوستین من می رفت

شبیّ و الحق ازآن کوش من طنین دارد

هر آینه برسد غایشه یقینم از آنک

یسار تو برساند که بس یمین دارد

ولیک درخورد آن پوستین جا باشد

رهی که در دو جهان جامه خود همین دارد

تمام فرمای اتعام و زان کجا کرمست

یکیم غایشه‌ای ده که پوستین دارد

شراب گیر و درم ده قدح کش وو زربخش

مباش غافل از اینها که کار این دارد

ترا که هست همی خور که هر کرا نبود

چو بدسکال تو از غصّه دل غمین دارد

شمارهٔ ۳۳ - و قال ایضاً یمدحه

اصفهان خرّمست ومردم شاد

این چنین عهدکس ندارد یاد

عدل سلطان واعتدال بهار

کرد یکبارگی جهان آباد

نه بجز لاله هست سوخته دل

نه بجزچنگ میکند فریاد

کله نرگس وقباچۀ گل

این عروسست گویی آن داماد

تن واندام یاسمین وسمن

بس لطیفست درغلالۀ لاد

زلف راتاب میدهد سنبل

جعد را شانه میزند شمشاد

بگل ولاله داده اند مگر

لب شیرین وسینۀ فرهاد

بس که رشکست برسپاهانش

دجله اشکیست بررخ بغداد

این همه چیست؟ عدل صدرجهان

شرف الدّین علی که دیرزیاد

آن سخاپیشۀ سخن پرور

آن کرم گستر کریم نژاد

مستفاد ازحکایت خلقش

خوش زبانی سوسن آزاد

مستعار ازشمایل کرمش

تازه روییّ باغ در خرداد

این مربیّ فضل وپشت هنر

ای خداوند دست وهمّت راد

بسته گرددبرو زبان نیاز

هرکه درمدح تو زبان بگشاد

دامن عمراو نگیرد مرگ

هرکه سازد ز درگه توملاذ

لرزه براستخوان رمح افتد

چون کنداز صریر کلک تویاد

نکنددفع، سدّ اسکندر

تیرعزم ترا بگاه گشاد

هفت تو جوشن فلک ببرد

چون کنی تیغ حکم را انفاذ

تا بدادی تو داد مظلومان

داد خویش اززمانه بسته داد

کس چنین عدل ودادنقل نکرد

نه ز نوشیروان ونه زقباد

هرکجارایت توسایه فکند

نام آن بقعه گشت عدل آباد

درمی سیم ازشکوفه بزور

می نیاردکه در رباید باد

تاترازو بهاش برنکشید

خوشه یک جو باسب ترک نداد

کهربایی که بدمحصّل کاه

اوهم ازشغل خویش باز استاد

نیزه تاگوشۀ کلاه تو دید

کله آهنین ز سر بنهاد

تا کمان صیت عدل توبشنید

مسرعی رابه فتنه نفرستاد

کژی اززلف دلبران برخاست

فتنه ازچشم نیکوان افتاد

صیرفی شد بروزگار توسنگ

جوهری شدبعدل تو پولاد

قاصدان خدنگ راپی کرد

سهم بأس توازطریق نفاد

هم بجای آرد ار تو فرمایی

باز را دایگیّ بچّه خاد

کس پراکنده نیست جزگلبرگ

هیچ مظلوم نیست جز بیداد

هرکجا رای پیروبخت جوان

بهم آمد،چنین نهد بنیاد

همچنین همچنین همی فرمای

ای فلک رفعت فرشته نهاد

تا باقبال توتمام شود

این بنا را که کرده یی والاد

چه ذخیره از این به اندوزی

که شود غمگنی ز تو دلشاد

اهل این شهر در حیات و ممات

از تو هم فارغند و هم آزاد

هر که اکنون بمرد، فارغ مرد

وانکه اکنون بزاد، ایمن زاد

از پی عمر جان درازی تو

تا که اندر کشد صد و هفتاد

هر کس از خاص و عام و خرد و بزرگ

پاره یی عمر خود بعمر تو داد

همه چیزت چنانکه باید هست

از همه چیز عمرت افزون باد

شمارهٔ ۳۴ - و قال ایضاً یمدحه

درین جناب همایون که تا قیامت باد

بیمن معدلت صدر روزگار آباد

مجال لطف فراخست و من عجب دلتنگ

نمود خواهم حالّی و هرچه باداباد

بزرگوارا ! قرب چهار ماه گذشت

که بنده یک نفس از بنده غم نبود آزاد

اگر هزار یکی از غمم نهی برکوه

شود چو سوزن زردوز بیضۀ پولاد

امید برتری از پایۀ خمولم نیست

که نیک پست فکندست دولتم بنیاد

برآستان توام خرج شد خلاصۀ عمر

که یک نفس زهنرهای خود نبودم شاد

نهال فضل و هنر را بآب دیده بسی

بپروریدم و هرگز بریم باز نداد

نمی ستایم خود را بحضرت تو و لیک

تو نیز نیک شناسی مرا ز روی نهاد

ازین ستانه فراتر نبوده ام گاهی

زعهد آنکه مرا مادر زمانه بزاد

بجز بخدمت تو بنده انتما نکند

هرآنکجا که پژوهش کنند زاصل و نژاد

ترازو آسا پیش خسان بیک جو زر

نه بوسه داد زمین را و نه زبان بگشاد

بزرگ و خرد بمن برنخاست هیچ حسود

که روزگارش بر من مزیّتی ننهاد

شد از تعرّض آسیب روزگار ایمن

ببارگاه تو هر مجرمی که ساخت ملاذ

زطالعست که من با برائت ساحت

زکمترین کس دایم همی کشم بیداد

رفیع رای تو را با کمال حزم و ثبات

چگونه کرد مزلزل عدو ؟ زهی استاد!

بدان خدای که جلّاد قهر لم یزلش

بخاک و خشت بدل کرد تاج و تخت قباد

بلطف او که جز از بهر رحمت عالم

محمّد عربی را بخلق نفرستاد

بخاک پای امینی که شرع و ملّت او

شد از مکان تو آراسته بدانش و داد

که آنچه در حق من گفت مفسدی بغرض

نه کردم و نه روا داشتم ، نه دارم یاد

تبارک الله چندان سوابق خدمات

شود بچربک و تضریب مفسدی بر باد

چرا ؟ چه بود ؟ چه کردم؟ زمن چه صادر شد؟

که عفو تو نتوانست پیش آن استاد

گناه گیر که کردم ، ببخش و باک مدار

که هم بطبع کریمی و هم بهمّت راد

من آنگهی سپر از دشمنان بیندازم

که تیغ حکم ترا کم شود مضا و نفاد

مرا شماتت اعدا بلا همی دارد

زیان مالی را ، دولت تو برجا داد

اگر نباشد دلگرمیی زعاطفتت

تنی چگونه برآید بدشمنی هفتاد؟

زخیط باطل اینها چه طرف بر بندم

چو تو که سایه حقّی نمی رسی فریاد

ترا سعادت باد و مرا شکیبایی

که در زمانه ازین صعبتر بسی افتاد

اگر نکو شودم کار از میامن تست

و گرنه خسته دلانرا خدای صبر دهاد

شمارهٔ ۳۵ - و قال ایضاً

عید جهان عید تو فرخنده باد

سایۀ اقبال تو پاینده باد

در چمن از رشک کلهداریت

نرگس مخمور سر افکنده باد

هر که بهی تو نخواهد چو نار

سینه اس از خون دل آگنده باد

هر چه صدف در دل خود جمع کرد

جمله ز دست تو پراگنده باد

قدر تو بر فرق فلک افسرست

حزم تو بر پای زمین کنده باد

بر دل این حلقّۀ پیروزه رنگ

نام تو چون نقش نگین کنده باد

همچو صراحی عدوت خون گرست

کار تو چون ساغر می خنده باد

سرو سهی با همه آزادیش

پیش تو پیراسته تر بنده باد

تا که بود جانوران را نفس

جان جهان از نفست زنده باد

گاو فلک از بر این سبزه زار

از پی قربان تو گردند باد

قدر تو چون جامۀ عیدی کند

آسترش این سلب زنده باد

شمارهٔ ۳۶ - وله یمدحه ببلد الری و بهنیّه بالنیروز.!

بزرگوارا روزت همیشه نوروزست

چو وقت گل همه اوقات عمر تو خوش باد

بدامن تو هر آنکو گلی فشاند بقصد

بسان گل همه عمرش زخار مفرش باد

چو لاله هر که برت رخ نمی نهد بر خاک

گر آب صرف خورد در مزاجش آتش باد

کجا چو سر و درین روزگار آزادیست

ببندگیّ تو استاده، دست بر کش باد

چو شاه خلق تو عرض سپاه لطف دهد

سلاح دارش سوسن، گلش سپرکش باد

بقصد مذهب نعمان هر آنکه سعی کند

ز باد قهر تو چون لاله دل مشوّش باد

حسود بدرگ اگر پرده کژ دهد با تو

چنان بریشم ناساز در کشاکش باد

بران طویله که جاه عریض تو بکشند

کمینه لاغری آن سپهر ابرش باد

بقصد جان عدو چون کمان کینه کشی

مسیر عزم تو پرتاب تیر آرش باد

سوی مصاعد رفعت که نسر واقع شد

همای رایت قدر تو مرغ مرعش باد

زکعبتین شب و روز در سکّرۀ چرخ

چو تاج نرگس نقش مقاصدت شش باد

چو نیست لایق قربان جاه تو خصمت

ز تیر حادثه باری دلش چو ترکش باد

سلیل سلب تو یک دانۀ قلادۀ مجد

که جان جانها برخی آن پری وش باد

اگر چه دامن کوهست جای پروردشش

چو لاله از دم لطف تو خرّم وکش باد

برای نازکی پای سایه پروردش

بساط کوه که خار است اطلس ورش باد

کسی که دست سیه جز بخانه ات خواهد

به پنجه های سیه خانه اش منقّش باد

به باز همّت عالی اگر بپیمایی

چهار طاق فلک جمله کم ز یک رش باد

شمارهٔ ۳۷ - وله یمدحه ببلد الری و بهنیه بالنیروز.!

بزرگوارا روزت همیشه نوروزست

چو وقت گل همه اوقات عمر تو خوش باد

بدامن تو هر آنکو گلی فشاند بقصد

بسان گل همه عمرض زخار مفرش باد

چو لاله هر که برت رخ نمی نهد بر خاک

گر آب صرف خورد در مزاجش آتش باد

کجا چو سر و درین روزگار آزادیست

ببندگی تو استاده، دست بر کش باد

چو شاه خلق تو عرض سپاه لطف دهد

سلاح دارش سوسن، گلش سپرکش باد

بقصد مذهب نعمان هر آنکه سعی کند

ز باد قهر تو چون لاله دل مشُوش باد

حسود بدرگ اگر پرده کژ دهد با تو

چنان بریشم ناساز در کشاکش باد

بران طویله که جاه عریض تو بکشند

کمینه لاغری آن سپهر ابرش باد

بقصد جان عدو چون کمان کینه کشی

مسیر عزم تو پرتاب تیر آرش باد

سوی مصاعد رفعت که نسر واقع شد

همای رایت قدر تو مرغ مرعش باد

زکعبتین شب و روز در سکّرۀ چرخ

چو تاج نرگس نقش مقاصدت شش باد

چو نیست لایق قربان جاه تو خصمت

ز تیر حادثه باری دلش چو ترکش باد

سلیل سلب تو یک دانۀ قلادۀ مجد

که جان جانها برخی آن پری وش باد

اگر چه دامن کوهست جای پروردشش

چو لاله از دم لطف تو خرّم وکش باد

برای نازکی پای سایه پروردش

بساط کوه که خار است اطلس ورش باد

کسی که دست سیه جز بخانه ات خواهد

به پنجه های سیه خانه اش منقّش باد

به باز همّت عالی اگر بپیمایی

چهار طاق فلک جمله کم ز یک رش باد

شمارهٔ ۳۸ - وله ایضاً یمدح الملک المعظم مظفرالدّین الاعظم

همیشه تازمین وآسمان باد

شکوه پادشاه کامران باد

سرشاهان پناه تاجداران

که ازملکش تمتّع جاودان باد

سرتیغش جهانراجان ستان شد

دم جان بخش اوجان جهان باد

زآب تیغ اوآتش برافروخت

ز رای پیراودولت جوان باد

میان درخدمتش هرکونبندد

چونیزه تارکش جای سنان باد

بمدح وآفرین دست و بازوش

ظفرچون خنجرش رطب اللّسان باد

بگاه گریه اشک چشم خصمش

زبی آبی بشکل ناردان باد

چوکوزه چشم خصمش آبدانست

چوکوره ازدهان آتش فشان باد

لقاطات زبان خامۀ او

میان اهل معنی داستان باد

سخارا جلوه گاه آن آستین است

امل راتکیه گاه آن آستان باد

زبان تیغ اوچون ماجرا گفت

سرخصمش بخرده درمیان باد

برایوان شرف درقصر دولت

زتیغ هندی او پاسبان باد

زدست درفشانش روز بخشش

همه روی زمین چون آسمان باد

هرآن گوهرکه لفظش باهم آورد

پراکنده بسعی آن بنان باد

شکوه و زور بازوی معانی

ازآن کلک ضعیف ناتوان باد

عقود گوهر از دست و زبانش

نثاردامن آخرزمان باد

حیات ملک ازآب خنجر اوست

بجوی نصرت آب او روان باد

زباران کمانش خانۀ خصم

زبر زیر و تهی همچون کمان باد

کسی راکزخلافش دل سبک شد

علاجش زان سرگرز گران باد

زبان دشمنش آغشته درخون

چوپسته خون گرفته دردهان باد

کرم باعادت اوهمنشین است

ظفرباموکب اوهم عنان باد

جوانمردا ! شها ! پیروز بختا !

بتوجان معانی شادمان باد

گرفته دامن گردون بدندان

ستاره درپی حکمت دوان باد

زبهرفکرتم بربام مدحت

زچرخ هفت پایه نردبا ن باد

چراغ دولتت گیتی فروزست

زلال لطف توآتش نشان باد

سخنهای تونورچشم فضلست

ثنایت گوهرتیغ زبان باد

سلیمانی وداری خاتم ملک

بفرمان توجان انس وجان باد

دل ماکزتومالامال مهرست

زمهرخاتمت بروی نشان باد

ریاض ملک راازدولت تو

هزاران بوستان دربوستان باد

ز روی دوستان وحلق خصمان

شکفته ارغوان درارغوان باد

طراز جمله دیوانهای اشعار

ثنای خسروگیتی ستان باد

رهی گرچه دعاگویست ازدور

درآن حضرت بزودی مدح خوان باد

بسوی حضرتت دیوان بنده

بهینه تحفه یی ازاصفهان باد

همیشه تا بود برچرخ انجم

بقاء خسروصاحب قران باد

مدارآسمان وسیر اختر

چنان کت آرزوباشد،چنان باد

شمارهٔ ۳۹ - وله ایضاً

ای طلعت تو عید بزرگ جهانیان

ایّام عید و فصل شریفت خجسته باد

دایم همای همّتت از فرط ارتقا

مسکن فراز بیضۀ افلاک جسته باد

هر گردکز شد آمد خیل زمانه خاست

آن گرد هم بفیض بنانت نشسته باد

تیغ قضا چو تیز شود در ره نفاذ

از شکل خامۀ تو بر آن تیغ دسته باد

اندر سلوک راه معانی چو جان خصم

فرق زحل ز گام سمند تو خسته باد

از دنگ سنگ حادثه مانند عهد او

خر مهره های گردن خصمت شکسته باد

در تنگنای مدّت از آسیب سطوتت

دیروز عمرش از سر فردا بجسته باد

وز گردنش که چنبرادبار طوق اوست

جلّاد قهر حبل وریدش گسسته باد

همچون طناب تافته، چون میخ کوفته

چون خیمه سال و مه زده، چون شقّه بسته باد

خون در دلش فسرده و دل لقمه در دهن

وز استخوان جدا شده مغزش چو پسته باد

جرم فلک که سبزۀ خوان وجود اوست

بر طرف خوان همّت تو دسته دسته باد

دست جلالتت ز اباهای روزگار

در طشت چرخ و چشمۀ خورشید شسته باد

گردون که با یکایکش از خلق کینهاست

او را چو صبح مهر تو در دل برسته باد

بازار گاو را چو رواجی تمام هست

از دشمن شتر دل تو رسته رسته باد

واندر پناه طلف تو این دلشکسته نیز

از محنت شماتت اعدا برسته باد

شمارهٔ ۴۰ - وله ایضآ یمدحه

درّی که چرخ بر طبق اسمان نهاد

بهر نثار موکب صدر جهان نهاد

بفکند چار نعل هلال آسمان دوبار

تا با رکاب خواجه عنان بر عنان نهاد

آن خواجه یی که پایۀ قدرش ز مرتبت

دست جلال برطرف لامکان نهاد

چون صبح باز کرد دهان را بمدح او

چرخش درست مغربی اندر دهان نهاد

بیرون فکند جرم ترازو زبان ز کام

از بس که بار جود برو بی کران نهاد

گامی که برگرفت سمندش ز روی خاک

بر پشت مهرۀ گذر کهکشان نهاد

در سایۀ تواضع و خورشید همّتش

جرم زمین و پیکر گردون توان نهاد

بر خامه نظم گوهر الفاظ مشکلست

زین قاعده که آن کف گوهر فشان نهاد

سیمرغ صبح را نبود جای دم زدن

آنجا که مرغ همّت او آشیان نهاد

دست امید دوزد بر دامن غرض

تیری که رأی صائب او در کمان نهاد

یکروزه خرج کیسۀ صراف جود اوست

از مهر هر ذخیره که کان در دکان نهاد

جیب و کنار عقل پر از مشک و در شود

کلک سخن طراز چو اندر بنان نهاد

ای سروری که لفظ کرم را بنان عقل

اندر زبان خامۀ تو ترجمان نهاد

آثار لطف تست که از باد روح کرد

اعجاز کلک تست که سحر از بیان نهاد

روح القدس مگس بود آنجا که عقل را

لفظ شکرفشان تو از نطق خوان نهاد

باس تو با‍‍ز و بدرقه بر ماه و خور فکند

جودت خراج و جزیت بر بحر و کان نهاد

تیغ گهر فروش زبانرا کبود کرد

از بس که بر سخایت امان الامان نهاد

صفراویان آتش خشم ترا فلک

از اشک چشم دشمن تو ناردان نهاد

در پای او فکند فلک اطلسی که داشت

قدرت چو گام در وطن اختران نهاد

رای تو خواست تا که مکافات او کند

تاجی ز نور بر سر چرخ کیان نهاد

خصمت سبک سرآمد از آن دست روزگار

برپای او ز حادثه بندی گران نهاد

پنداشت لاله را که دل دشمنان تست

سوسن درو زبان وقعیت از آن نهاد

چون آستان مقیم شود بخت بردرش

هر کو چو بخت روی برین آستان نهاد

در مدح جز تو چرب زبانی نمود شمع

عقلش ز غیرت آتشی اندر زبان نهاد

با آسمان ضمیر تو روزی کرشمه کرد

زان روز آفتاب سر اندر جهان نهاد

تقدیر از تواضع و لطف تو در ازل

بر ساخت عنصری و از آن جسم و جان نهاد

سرّی که از سپهر نهان داشتی قضا

با منهیان فکر تو اندر میان نهاد

در عرصۀ وجود بنای فلک نبود

کاقبال رخت خویش درین خاندان نهاد

قهرت ز پای خواست در آورد چرخ را

لیکن و قارو حلم تو دستی بر آن نهاد

در نام تو نهاد قضا روح خلق را

خاصیّتی که دل را با زعفران نهاد

صدرا! بدان خدای که دست ارادتش

طفل وجود در رحم کن فکان نهاد

ادراک صنع اورا بر بام معرفت

از پایۀ حواس خرد نردبان نهاد

قهرش بیک تپانچه فلک را کبود کرد

خوفش غیار بر کتف آسمان نهاد

گردر نهاد دوزخ از آن سوز صدیکیست

کاندیشۀ فراق تو در اصفهان نهاد

یا رب چه فتنه بود که از سهم و هیبتش

مریّخ تیر خود همه در دو کدان نهاد

آن رفت، شکرهاست ز ایزد که مقدمت

انگشت لطف بر دل پیر و جوان نهاد

در ضمن آن هر آینه مدرج سعادتیست

رنجی که بر تو این سفر ناگهان نهاد

در سختیست راحت و زین روی کردگار

مغز لطیف تعبیه در استخوان نهاد

چشم بد از تو دور که گردون زمام خویش

اندر کف تو خواجۀ صاحب قران نهاد

تا می قدر به کالبد اندر روان نهد

گوید خرد که گوهر در خاکدان نهاد

جاوید زی که دور فلک وضع روزگار

چونانکه رفت اشارت تو همچنان نهاد

پیوسته باد چشم تو روشن ببخت آن

کش عقل نام مهدی آخر زمان نهاد

یا رب تو در قماط بزرگی بپرورش

کز عمر او ابد مدد جاودان نهاد

شمارهٔ ۴۱ - وله ایضاً فیه

دعاگو را توقّع بود صدرا

که چون عمری ترا دمساز گردد

بصد ترتیب و تشریف و نوازش

ز دیگر بندگان ممتاز گردد

چو دارد مایه از خاک جنابت

برفعت با فلک انباز گردد

نبود اندر خیال او کزینسان

قرین فقر و جفت آز گردد

بچنگ گوشمال محنت اندر

چنان ابریشم ناساز گردد

هنوزش هست امّیدی که ناگه

در دولت برویش باز گردد

چو اقبال تو بر وی کرد اقبال

سرانجامش به از آغاز گردد

گرش این آرزو گردد محقّق

بدین درگاه با صد ناز گردد

وگرنه زین سپس زحمت نیارد

بهم آن راه کامد باز گردد

شمارهٔ ۴۲ - ایضاً له یمدح الملک العادل اصفهبد المازندران

سپاهان رابهریک چنددولتها جوان گردد

هوایش عنبر افشاند،زمینش گلستان گردد

زخارستان اندوهش گل عشرت ببار آید

درودیوارش از شادی بهشت جاودان گردد

هواهایی ز دلگیری چورای دشمنان تیره

زناگاهان خوش ودلکش چوروی دوستان گردد

روان رفته بازآید،زبان بسته بگشاید

همه دلها بیاساید،همه جان شادمان گردد

بگویم کزچه می خیزدسپاهان راچنین دولت

ازآن کآرامگاه تخت شاه کامران گردد

ملک اصفهبدعادل،حسن،کآنجا که روی آرد

سعادت بارکاب او،دواسبه هم عنان گردد

نه بیند باهزاران دیده درعالم نظیراو

سپهر سرزده هرچند درگرد جهان گردد

ز عالم بهرآن آمد فلک برسرکه پیوسته

همی درگاه خسرورابگردآستان گردد

چواندر دست شه پیداشودگرز گران سنگش

کشف کردارخصمش راسراندر تن نهان گردد

چوحزم اودرنگ آرد،فلکها راشودلنگر

چوعزم اوشتاب آردزمین رابادبان گردد

جهان بخشی که هرساعت هزاران مفلس ازجودش

خداوندزرودینارواسب وخان ومان گردد

همی آیدبدریوزه سوی دست گهربارش

سحاب ازبهرآن همواره درمازندران گردد

خداوندا توآن شاهی که هرچ اندرضمیرآری

ستاره همچنان آرد،زمانه همچنان گردد

ز دزد حادثات ایمن نخسبد یک زمان گیتی

اگرنه تیغ هندویت جهان راپاسبان گردد

نیاردگشت بادمرگ گرد شاخ عمرما

نسیم لطف تومارااگرپیوندجان گردد

چوقهرت تاختن آرد،فلک چون خاک ره گردد

چودست توگهربارد،زمین چون آسمان گردد

چودست توگهربارد،زمین چون آسمان گردد

لب معنی شودخندان،چولفظت درفشان گردد

زبان تیغ تودررزم چون درگفتگو آید

همه رازدل بدخواه برصحراعیان گردد

همه کارش زدولت راست چون تبرآیدآنکس کو

برای خدمت خسروبقامت چون کمان گردد

بداندیشت زدم سردی خزان راماندوهردم

زبادسردخودرویش،چوبرگ اندرخزان گردد

چوتیغت درمیان آید،سپاه خصم بفزاید

چرا؟زیرا که هرشخصی دوپاره درزمان گردد

دل ودست تراهرگه که یادآردبداندیشت

دوچشمش طیرۀ دریاورویش رشک کان گردد

سوی آبشخورآردگرک میش لنگ رابرسفت

اگراضدادعالم رانهیب توشبان گردد

خیال خنجرت راسرو اگردرآب بنماید

ازوبرخودچنان پیچدکه همچون خیزران گردد

چودرتاریکی گرد وغاگردد اجل گمره

سوی جان بداندیشت چراغ اوسنان گردد

بجای دم زکام پردلان آتش دمد بیرون

بجای خوی زاندام دلیران خون روان گردد

لباس عافیت راتیغ چون گل چاک گرداند

زخون دشمنان،نیزه درخت ارغوان گردد

چوبیندخصم روی مرگ درآیینۀ تیغت

خداداند که آن ساعت دل اوبرچه سان گردد

چوشانه پنجۀ قهرتوشان برهم زند،ورچه

سپاه خصم ازانبوهی چوموی دیلمان گردد

بنامیزد!بنامیزد!خنک آن پادشاهی را

که اوراچون توشه زاده،پناه خاندان گردد

اگرچه مملکت شدپیر بردرگاه اجدادت

باقبال توهرساعت،چوبخت توجوان گردد

خداوندا ز مدح توزبان بنده عجزآرد

وگرچون سوسن آزاد،سرتاسرزبان گردد

همه رگهای من شدراست درآهنگ مدح تو

که انعام توام هرلحظه مغزاستخوان گردد

مراواجب بودازجان،دعای دولتت گفتن

بشکرمنعم اولیتر،زبان کاندردهان گردد

چوآب زندگی خوردست تیغ شه خضرآسا

عجب نبود که سرسبزی اوهم جاودان گردد

تمتّع بادت ازاقبال وبرخورداری ازدولت

همی تامرغ زرّین اندرین سبزآشیان گردد

زحق اومیدمیدارم که:هر چ اومیدمیداری

زاسباب جهانداری،همه بهترازآن گردد

شمارهٔ ۴۳ - وله ایضاً فیه

فلک جنابا در آرزوی حضرت تو

بسی بگشت بسرآسمان عالم کرد

کنایت از قلم تست مرغک دانا

عبارت از سخن تست گنج بادآورد

تویی که گر نبود سایۀ تو یک ذرّه

سایه روی شود آفتاب سایه نورد

نهیب زخم تو دیدست خصم ازین قبلست

که خانه خانه گریزان بود چو مهرۀ نرد

لقای تو سبب امن و راحت خلقتست

من این قضیّه بدانسته ام بعکس و بطرد

ز آتش جگرست آب چشم دشمن تو

چنانکه از دل گرمست صبح را دم سرد

اگر بدو رسد الماس خاطر تیزت

شود هراینه قسمت پذیر جوهر فرد

کفایتت بسرکلک کارهایی کرد

که تیغ رستم دستان نکرد روز نبرد

مرا زمانه اگر پی کند بسان قلم

بسر بخدمتت ارنیستم نباشم مرد

وراز قبول تو باد عنایتی جهدم

بخاک پای تو کز آسمان برآرم گرد

چو مر هم از تو بود درد پای کی دارد؟

چو پرسش از تو بود غم کجا بود در خورد؟

ندید روی بهی تا ندید روی ترا

رهی که همچو بهمی بد ز درد با رخ زرد

بگرد پای رهی دست درد هم نرسد

کنونکه پرسش تو سایه بر سرم گسترد

برفته بود سراپای من ز دست ولیک

گشادگیّ دو دست تو پای بندم کرد

ز دست پای تو درد آن قفای محکم یافت

که پای بنده ز دست عنای او میخورد

ببرد درد سر خویش درد پای از من

کنونکه عاطفتت پای در میان آورد

چنانکه پای من از درد بر سر آمده بود

بفّر دولتت از پای اندر آمد درد

نصیب خانۀ خصم تو باد بردابرد

رسیل موکب جاه تو باد بردابرد

شمارهٔ ۴۴ - وله فی الصّاحب شهاب الدّین عزیزان

اگر در حیّز عالم کسی هست

که همّت بر کرم مقصور دارد

نباشدجز شهاب الدّین که طبعش

همه خطّ هنر موفور دارد

زجام لطف او یک جرعه آنست

که در سر نرگس مخمور دارد

زباد خلق او یک شمّه آنست

که در دل غنچۀ مستور دارد

که باشد بحر تاباشد چو دستش؟

که او چون بحر صد گنجور دارد

غلام آن چنان رای منیرم

که چونخورشید صد مزدور دارد

حدیث حاتم طایی شنیدی

که هر کس در کتب مسطور دارد

نباشد ده یکی از آن مقامات

که دستش در سخا مشهور دارد

ز جان بر دولت او مهربانست

فلک گرچه دلی کینور دارد

شعاع خاطرش بر چرخ چارم

دل خورشید را محرور را دارد

ازآن معنی جهانگیرست خورشید

که هم از رای اومنشور دارد

ز گوهر پاشی دست و زبانش

زمانه لؤلؤ منثور دارد

زدم سردی حسودش چون خزانست

ولی در دل تف باحور دارد

زمانه دشمنش رادر لگد کوب

بسان خوشۀ انگور دارد

بهر جانب که روی آورد عزمش

سپهرش اندر آن منصور دارد

کمال لطف او از بردباری

همیشه خصم را مغرور دارد

صریر کلک او در نشر اموات

مگر انبازه یی با صور دارد

زکلکش خشگ مغززی بس عجب نیست

که سر با مشک و با کافور دارد

بنزد عقل نعل مرکب او

شرف بر گوشوار حور دارد

زطبعش شاخ معنی بارور شد

ز رایش کار دانش نور دارد

بزرگا! زارزوی خدمت تو

رهی گرچه دلی رنجور دارد

همی ترسد که از ناسازی آنجا

مزاج زاد فی الطّنبور دارد

وگرنه زان کجاکش اعتقادست

بدان حضرت دلی آزور دارد

ازآن معنی بخدمت کمتر اید

کزآن درگاه زحمت دور دارد

در آن شک نیست کانعام دو دایم

همه اهل هنر را سور دارد

اگر داند که در گنجد طفیلی

مرا از جمع آن جمهور دارد

وگر شایستگیّ آن ندارم

بدین گستاخیم معذور دارد

ز الطاف الهی چشم دارم

که اعدای ترا مقهور دارد

شمارهٔ ۴۵ - وقال ایضایمدح الصّاحب السّعیدشرف الدّین معین الاسلام علی بن الفضل حین بناء المدرسة باصفهان

خدای عزّوجلّ هرچه درجهان آرد

همه بواسطۀ امرکن فکان آرد

ولیک بعضی ازآن دروجود ره نبرد

مگرکه دست بشر پای درمیان آرد

چوحکم کردکه ویرانه یی شودمعمور

چنانکه سکنی آن راحت روان آرد

ندا بسرّ دل پادشاه وقت کند

که روی همّت وغمخوارگی بدان آرد

بساط امن دراطراف آن دیارکشد

ردای عصمت درسفت ساکنان آرد

چواین مقدّمه معلوم شدنتیجۀ آن

کنون دعاگو درحیّز بیان آرد

چودرمجاری تقدیرایزدی این بود

که بخت،رخت سعادت باصفهان آرد

خدایگان سلاطین هفت کشور را

که تاج ملک بدو فخرجاودان آرد

شهنشهی که همی زیبدش که پایۀ تخت

زروی مرتبه برفرق فرقدان آرد

جهان پناهی کوراسزدکه هفت اقلیم

بزیرفرمان،ازبخت کامران آرد

برید عزم بهرجانبی که بفرستد

بشارت ظفرو فتح درزمان آرد

شکوه سلطنتش هرکرا مصوّر شد

اگرچه دیو بود،سجده اش عیان آرد

بخون دشمن دین تیغ اوچنان تشنه ست

که ازحکایت آن آب دردهان آرد

ز پشت مهرۀ دشمن صفی درست نماند

ز بس شکست که گرزش دراستخوان آرد

ندیده یی توز دریا که خیزران خیزد

بکلک ورمح نگه کن که دربنان آرد

بروزجنگ،بداندیش اونخستین چیز

که دردل آرد ازاندیشه ها،سنان آرد

چوتیرراست نشیندمخالفش درخاک

چودست شاه خم اندر قدکمان آرد

درآن دیارکه اوخون دشمنان ریزد

چناروسرو همه بار ارغوان آرد

چونیزه هرکه کندسرکشی،سبک اورا

بسر بپای علم چون قلم دوان آرد

چنان شهی را الهام کردوفرمان داد

که روی خیمۀ دولت بدین مکان آرد

سرای علم طرازه ، اساس خیرنهد

درخت ظلم کند خوف را امان آرد

صلیب وخاج بسوزد ، کلیسیا بکند

بنای مدرسه برگنبد گران آرد

زخشت خام یکی جام جم بیاراید

زآب وخاک یکی خلد ناگهان آرد

کلاه گوشۀ خورشیدرا رسد آسیب

چوماه قبّۀ او سر برآسمان آرد

ز برج دلو دهد چرخ که گلش را آب

مهش زخرمن خودکه بکهکشان آرد

زحل زبهرشرف،ناوه یی بشکل هلال

بساخت تاکه برو گل بنردبان آرد

توباش تاشرف قصراو تمام شود

بسا قصورکه درروضۀ جنان آرد

چه مایه رنج کشدپای وهم تاخودرا

از اوج چرخ برین عالی آستان آرد

زشکل قبّه ومنجوق دست معمارش

برای چشم فلک میل وسرمه دان آرد

چوآدم ارچه زخاکست اصل این بقعه

شرف بعلم وتفاخر بعلم دان آرد

روا بود اگر از بهراقتباس علوم

فرشته رخت بدین علم آشیان آرد

چنانکه سنگ زخورشید لعل میگردد

بدانک روی نظرگه گهی بدان آرد

ز فرّ سایۀ یزدان عجب نشاید داشت

که خاک تیره از او رنگ گلستان آرد

زبان خنجرسلطان چو هندوی گوید

ظفر زخامۀ دستور ترجمان آرد

اگرچه حکم سلیمان روزگار کند

ولیک تخت صبا آصف الزّمان آرد

بهمّت شرف الدّین علی تمام شود

هرآنچه خسروآفاق درگمان آرد

خدایگان وزیران مشرق ومغرب

که هرچه حکم کند چرخ همچنان آرد

عجب مدار ز تأثیر حزم بیدارش

که صیت معدلتش خواب پاسبان آرد

کجاحدیث کمالات اوکنند ایراد

چه نقصها که دراحوال باستان آرد

زهی کریم خصالی که غیرت لطفت

نسّیم بادصبا را همی بجان آرد

کف توحاضر ودریاغریق لاف عریض

بطنزصبح ازآن خنده برجهان آرد

بهردیار که بگذشت یاوگیّ طمع

عطای توبسرش لشکری گران آرد

جهان خزان بود از برگهای گوناگون

چوهمّت توامل را بمهیمان آرد

وکیل رزق سرانگشت تست هرچ آرد

همه زپهلوی آن کلک ناتوان آرد

مکارم توپی اندرپیش همی تازد

تفقّدت چوزدل خسته یی نشان آرد

بسی نماند که ازبهرداوری خرگوش

قفای گرگ بگیرد برشبان آرد

مثل زنند بدو تا با نقراض جهان

مآثر تو کسی گر بداستان آرد

زبان چوتیغ لبالب کند زموج گهر

کسی که جود ترا نام برزبان آرد

عواطف توگریبان چون منی گیرد

ز موج لجّۀ آفات برکران آرد

نیاورد بتو داعی ثنای سردستی

ولیک ورد دعا ازمیان جان آرد

معاون همه سلطان شرع مولاناست

که یمن ناصیتش هرچه بایدآن آرد

بخاک درگه او اهل فضل فخر آرند

چنانکه او بجناب خدایگان آرد

لقاطۀ سخن اوست هرچه ماگوییم

ز باغ چیده بودهرچه باغبان آرد

زتو بدفع مضرّت کجا شود خرسند

کسی که نظم ازین گونه دلستان آرد

رسید روزه که هرروز بلکه هرساعت

ترابه دولتی ازغیب مژدگان آرد

دوام عمرتوبادا که چون تویی هیهات

که دور چرخ زتأثیر صدقران آرد

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا یمدحه

خدایگان وزیران جهان فضل و کرم

که هرچه رای تو فرمود چرخ فرمان برد

عروس طبع ترا آفتاب چون که بدید

برو زمهر بلرزید و نام یزدان برد

ز درّ نظم تو ای بس شب دراز آهنگ

که شکل پروین دست از حسد بدندان برد

ز چشم خلق ازین شرم روی پنهان کرد

که فیض طبع تو ناموس آب حیوان برد

شد از روایح خلق تو غنچه را دل سست

چو نفحۀ لطفت باد در گلستان برد

ببین که خصم ترا چون بروی بازآمد

بنزد لطف تو گر نام در و مرجان برد

همی چو گوی بغلطد بخاک در دشمن

که دست خلق تو گوی کرم ز میدان برد

چو خیزران شده بر خویش نیشکر پیچان

زرشک ها که بر آن کلک گوهر افشان برد

بچشم مردم از آنی بسان مردم چشم

که جز بتو نتوان راه سوی احسان برد

تویی که بلبل طبع تو بر بساط نشاط

هزار دست فزون از هزار دستان برد

نوای عنقا شد زیر چنگ خامۀ تو

کسی بطوطی هرگز گمان ازین سان برد؟

معانی تو چو ماه نو ارچه باریکست

فروغ چشمۀ خورشید و ماه تابان برد

سپهر اطلس را پر گهر کند دامن

چو طبع تو سر از اندیشه درگریبان برد

کسی که گشت ز سودا چو کلک سرگردان

به پای مردی لطفت ز دست غم جان برد

هنروران چو علم زان بر تو برپایند

که دانش تو علم بر فراز کیوان برد

بدان هوس که چو لفظ تو گوهری یابد

فلک بمعول خورشید نقب در کان برد

سخن فروشی در حضرت تو لایق نیست

که زیرکی نبود زیره باز کرمان برد

ولیک این بدلیری ّ آن همی آرم

که ابر نیز سوی بحر تحفه باران برد

لطیف طبعا! دانی و هرکسی داند

که بی طمع نتوان شاعری بپایان برد

مرا نوازش لطف تو تربیت می کرد

ولیک رونق فضلم فضول اقران برد

بسنگلاخ حسد اسبم ار بروی آمد

زغیرتی که فلک بر من پریشان برد

نه اوّلست که دهر اسب جور بر من تاخت

نخست نیست که جانم جفای حرمان برد

گر از جریدۀ تشریفم اسب مسقط شد

پیاده گوی توانم ز خر سواران برد

ازین حریفان دست هنر بدولت تو

بطرح اسبی هم می توانم آسان برد

کنون بتازگی آورده ام صداعی نو

بچیزکی که بتصریح نام نتوان برد

ضمیر پاک تو داند که بی غرض نبود

ردیف شعری در موسم زمستان برد

کمال ذات تو مقرون بذکر باقی باد

که هر رنجی بر دست از پی آن برد

شمارهٔ ۴۷ - و له ایضا یمدحه

ای خسروی که آتش تیغ تو روز کن

در قلب چرخ زهرۀ مرّیخ آب کرد

دارای ملک، شاه مظّفر پناه دین

کت چرخ نام خسرو مالک رقاب کرد

طبعت بر شحه یی سر خورشید غوطه داد

تیغت به لمعه یی دل آتش کباب کرد

در مغز تیغ تو گهر ازبیم جود تو

رخسار خود بخون حسودت خضاب کرد

جود تراکه هست حسابش برون ز عقل

نتوان بعقد از سردستش حساب کرد

بهر ثبات خیمۀ ملک ترا فلک

از نیزه و کمند تو میخ و طناب کرد

خورشید زخم تیغ ترا دید در مصاف

حالی ز گرد خیل تو بر رخ نقاب کرد

گردون برسم خویش غرورش همی دهد

گریک دو روز خصم ترا کامیاب کرد

کی جای اعتماد بود خاصه روز باد

آن گنبدی که بر سر آبش حباب کرد؟

وز جرعه های ساغر لطف تو در چمن

دست بهار نصفی گل پر شراب کرد

لطف نسیم طبع تو از سنگ لاله ساخت

تفّ سموم قهر تو در یا سراب کرد

چون زلف دلربایان خطّ مسلست

در پای عقل سلسله مشک ناب کرد

اندیشه ی ثنای گلستان خلق تو

اندر مسام طبع، عرق را گلاب کرد

بنشینید بوی خلق تو مشک خطا، ز شرم

برباد داد بوی خود، الحق صواب کرد

الطاف ایزدیست معانیّ ذات تو

آنرا بسعی خود نتوان اکتساب کرد

تا صبح رستخیز بماند در آن جهان

هر مغز را که شربت کینت خراب کرد

دایم برد ز چشمۀ خورشید آب روی

هر کو بخاک در گه تو انتساب کرد

با این سکون امن که در عهد عدل تست

زلف بتان عجب که ز باد اضطراب کرد

ای آفتاب سایه شهی کز برای تو

چرخ سبک عنان زمه نو رکاب کرد

از شوق خدمت تو ضمیرم شب دراز

صدگونه عشقبازی با آن جناب کرد

بهر نثار خیل خیال تو دست شوق

چشم مرا خزینۀ در خوشاب کرد

گردون مرا خطاب خداوند می کند

زانگه که شاه بنده ی خویشم خطاب کرد

این تربیت که کرد مرا لطف شهریار

باهیچ ذرّه حقّا گر آفتاب کرد

مداحی ترا بدعا خواستم همی

آخر خدای دعوت من مستجاب کرد

همتای تو خیال بخوابم همی نمود

چشم رهی ز غیرت آن ترک خواب کرد

جودت زما سؤال تقاضا همی کند

آسان بود همی سؤال چنین را جواب کرد

تشریف شه نه پایه ی امثال ماست لیک

لطف تو هرچه کرد ز بهر ثواب کرد

درج ضمیر بنده ی پر از درّ مدح تست

این چند دانه حالی از آن انتخاب کرد

کلک مرا از عجز سخن در زبان نماند

زیرا که مسرع تو فراوان شتاب کرد

شمارهٔ ۴۸ - وقال ایضاً یمدح الملک المعظّم مظفّرالدّین محمّد بن المبارز صاحب ایک

بحکمتی که خدای جهان مقدّرکرد

ملک مظفّردین رابحق مظفّرکرد

زتاب خاطراعلی چراغ فضل افروخت

زنور دانش اوچشم جان منوّرکرد

زخامۀ توکلیددرمعانی ساخت

زگرد موکب تو توتیای اغبرکرد

چو داد رایت احسان بدست همّت تو

همه ممالک دلها ترا مسخّرکرد

محمدّبن مبارز،کریم دربا دل

که کان زدست سخای توخاک برسرکرد

روایح نفس خلق روح پرور شاه

محیط گوی فلک را چوگوی مجمرکرد

چه کیمیاست سخایت که هرکه نامش برد

زبان اورا چون تیغ دردهان زرکرد؟

نپرورید نظیر تو زیر دامن خویش

سپهر،تاکه ز جیب وجود سربر کرد

رموز غیب نمای ترا بوقت بیان

عطارد ازپی تشحیذخاطرازبرکرد

سریرملکت دارا مقام آن زیبد

که تاجداری بادانش سکندر کرد

چنانکه جان خضر را بچشمۀ حیوان

قضاترابمعانیّ خوب رهبر کرد

به علم وفضل کسی کو برابری توجست

چنان بودکه کسی سنک و زر برابرکرد

ریاضتی که ملک درطریق فضل کشید

چوآفتابش مشهورهفت کشورکرد

ببین که گشت مشار الیه بالاصبع

قلم چودرطلب علم،جسم لاغرکرد

حرام خواره وغمّاز را نداری دوست

مکارم توازآن ترک جام وساغرکرد

زبخشش توفروماند بحر با لب خشک

چودرمقام سخاکلک توزبان ترکرد

بخواب دیدشبی دست شاه رانرگس

ز بامداد که برخاست سیم و زر سرکرد

نسیم خلق ترا خواستم که وصف کنم

چوغنچه دردلم اندیشه را معطّرکرد

به وصف تیغ توچون برگماشتم فکرت

کمال حدّت او فکرتم مبتّرکرد

بروزآنکه زپرخاش جنگ ونالۀ کوس

بلا و فتنۀ خفته زخواب سر برکرد

سپهرکحّال ازنوک رمح خون آلود

برای چشم کواکب شیاف احمرکرد

زدستیاری پرّعقاب درپرواز

خدنگ مرغ دل آهنگ هردلاورکرد

اگرچه مادرتیغست کوه،تیغ یلان

بگاه زخم زتیری عقوق مادرکرد

زبان طعن بجوشن دراز کرد سنان

لب حسام تبسم زشکل مغفرکرد

زکشتگان،رخ هامون همه محدّب شد

چوکوه راسرگرز گران مقعّرکرد

شعاع برق اجل کورکرد چشم حذر

نوای کوس فزع گوش هوش را کرکرد

بپای خویش بقاازدرفنادررفت

بدست خویش روان روی سوی محشرکرد

بزخم تیغ امیدازبقاطمع ببرید

زبیم تیر تبرّا عرض ز جوهرکرد

بهرکجا که زشمشیر رخنه یی افتاد

اجل زروزن آن رخنه ها سراندرکرد

نکرد رستم دستان به تیغ،صدیک آن

که زور بازوی خسرو بزخم خنجرکرد

بجزتوکیست زشاهان بروزعرض هنر

که کلک فتوی باتیغ ملک یاورکرد؟

هنرنوازا ! شاها ! عنایت ازلی

نه ازگزاف تراپادشاه و داورکرد

ایادی تو ز انعامهای گوناگون

مراداهل معانی همه میّسرکرد

یکی زجملۀ ایشان منم که حال مرا

ازآنچه بودتمنّای من نکوترکرد

بهرکجا که حکایت کنم که جود ملک

چه مایه درحق من لطفهای بی مرکرد

کسم نداردباور،چراکه آنکه بدید

بچشم خود نه همانا که نیز باورکرد

زبحرهمّت تواغتراف می کردم

بسان ابرکنارم ملاء گوهرکرد

چو بحرهرچه بداد ازدل فراخم داد

نه همچوکان مدنّق عطا محقّرکرد

زبندگان وغلامان درسرای مرا

چودرگه ملکان مستقرّلشکرکرد

برای مطبخم ازعود خام هیزم داد

سوادن قش دواتم زمشک وعنبرکرد

سپهرنیلی شرمنده گشت ورنگ آورد

چو آستان سرای مرا مصوّرکرد

بچشم همّت من بحرنیل گشت سراب

که شاه قدرمرارشک بحراخضرکرد

نه خاص بامن تنهاست این شگرفیها

که این چنین وازین به هزاردیگرکرد

بساکه خلق بخواهندگفت درعالم

ازین که درحق من شاه بنده پرورکرد

که مادحی راخسروندیده شکل ازدور

بیک قصیده زانعام خودتوانگرکرد

خدایگانا ! معذور دار داعی را

بحق گزاری نعمت تقاعدی گرکرد

که بنده ازهمه اسباب اعتمادتمام

برآن مکارم اخلاق لطف گسترکرد

همین شرف زجهان بس بود دعاگورا

که مدح شاه جهان نقش روی دفترکرد

برای عدّت اخلاف ومفخر اسلاف

خلوص خویش درین بارگه مقرّرکرد

شمارهٔ ۴۹ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید عمادالاسلام الخجندی

بر هر زمین که مردم چشمم گذار کرد

آنرا ز آرزوی رخت لاله زار کرد

از اشک من بضاعت یا قوت و لعل برد

هر صبح دم که قافلۀ شام بار کرد

چشمم چو زنده دید مرا در فراق تو

زودم بدست اشک سزا درکنار کرد

احوال من که بود چو قدّ تو مستقیم

هجر آمد و چو زلف تواش تار و مار کرد

دلرا چو زلفت آرزو ار چه دراز بود

بر کم ز هیچ چون دهنت اختصار کرد

بر کف بود نگار و نیایی تو خود بکف

پس خیره نام تو نتوانم نگار کرد

با قامت تو دست ز سر و سهی بشست

زان ابر آب در کف دست چنار کرد

شاخ از شکوفه دست بدندان همی برد

زانها که حسن روی تو با نو بهار کرد

در سر کشید چادر صبح آفتاب از آنک

در چشم اخترش رخ تو شرمسار کرد

سرو سهی بجای گیا سر بر آورد

بر هر زمین که سایه قدّت گذار کرد

گرچه دهان تنگ تو چون صفر هیچ نیست

باری شمار حسن ترا صد هزار کرد

آرامش و قرار همه خلق در شبست

در زلف تیرۀ تو دلم زان قرار کرد

چندین چرا نشانی بر چهره زلف را؟

شب را بر آفتاب که هرگز سوار کرد؟

آری بر افتاب شب امروز دست یافت

کو از سواد مسند خواجه شعار کرد

دریای مکر مت عضدالدّین حسن که چرخ

دایم بگرد نقطۀ امرش مدار کرد

چشم ستاره در هوس گرد موکبش

آنک سپید گشت ز بس کانتظار کرد

تا گشت جادویی ز سر کلک او پدید

ای بس که چشم ماه رخانرا خمار کرد

از تیغ تیز دولت او آب و سبزه ساخت

وز برگ بید هیبت او ذوالفار کرد

در پیش خامل دو زبانش بگوش جود

اومید خلق چشم توقّع چهار کرد

از طعنه ها زبان سنان کند میشود

چون شرح می دهیم که کلکت چه کار کرد

ای سروری که طبع تو مانند خطّ خویش

کار جهانیان بقلم چون نگار کرد

رخساره پر ز گوهر اشکست تیغ را

بس کز نهیب عدل تو پهلو نزار کرد

بختی ّکه که سر سوی هامون همی کشید

فرمان تو بینی او در مهار کرد

روید بجای نرگس از او چشم حورعین

از هر زمین که سمّ سمندت غبار کرد

آنرا که روزگار نه در طاعت تو یافت

چون کرم پیله جامه بتن بر حصار کرد

می کرد زر دورویی در عهد عدل تو

او را ترازو از پی آن سنگسار کرد

دیدست آنکه بر خط تو سر همی نهند

در سر خرد نشیمن از آن اختیار کرد

زر خاک ریز دایست که مهرش عزیز کرد

بازش سخای دست تو چون خاک خوار کرد

جز در ثنای ابر نکوشید آنکه او

حود ترا ز قطرۀ باران شمار کرد

بخشی تو نیز قطره باران چو ابر لیک

زان بس که بحر نیز برو دستکار کرد

ای بس که شور و تلخ چشیدست کام بحر

تا چند قطره را گهر شاهوار کرد

جود گزاف کار تو ناگه چو خاک راه

آنرا نثار دامن هر خاکسار کرد

شد پای بند خاطر من مدح دست تو

زیرا که مشکلست گذر بر بحار کرد

با تو فلک دماغ ترفّع چو در گرفت

منّت خدایرا که ترا برد بار کرد

آری فلک بپایه بلندست شک مکن

لیکن که دید کو کرمی خواجه وار کرد

با صد هزار خنجر چون آب آخته

در شمر خویش بید کجا کار زار کرد

گلزار معنی از سر کلکت شکفته شد

آری مناسب است گل از نوک خار کرد

بر خطّه یی که هیبت تو سایه افکند

خورشید رخ نیارد در آن دیار کرد

کوه درشت طبع که در پیش کاروان

آهخت تیغ و بند کمر استوار کرد

چون سنگ هیبت تو بدندان در آمدش

بنهاد تندی از سرو رای وقار کرد

در موج خیز طبع تو اندیشه غوطه خورد

پس شعرم از ترشّح آن آبدار کرد

صدرا فرود پایۀ قدر رفیع تست

هر منصبی که خلق بدو اعتبار کرد

چو گشت معتضد بمکان تو دست شرع

بر شهپر ملک ز شرف افتخار کرد

حکم قدر بگاه قضا زیر دست تست

زین روی شرع رای ترا پیشکار کرد

در ماه روزه گر شب قدرست مختفی

وانرا قدر خلاصه لیل و نهار کرد

اینک بنقد خود شب قدری ز مسندت

دست قضا بروز سپید آشکار کرد

در حضرتت چو کرد نثار زر و گهر

هر کس که او نگاه درین کارو بار کرد

جز جان خشک و شعر ترش دسترس نبود

این بنده نیز خشک و تر خود نثار کرد

صدرا! چو روزگار ز جمیع عبید تست

در حضرتت توان گله از روزگار کرد

از من مدار مرهم الطاف خود دریغ

کز حد برون زمانه مرا دلفگار کرد

مپسند کش بعهد تو بر من ظفر بود

گردون که قصد نکبت من اندر بار کرد

دندان نائبات برو کند می شود

هر کو بدامن کرمت اعتصار کرد

چون بنده در جوار تو آمد برو فلک

گر جور کرد، دان که خلل در جوار کرد

درد سر دعات نیارم که خود سپهر

امالهای تو همه بهتر ز پار کرد

شمارهٔ ۵۰ - و قال ایضاً بمدحه

فراق روی تو ما را بروی آن آورد

که در چمن بسر لاله مهرگان آورد

بچین زلف تو چشمم زطراه دریابار

ببوی سود سفر کرد و بس زیان آورد

غم تو کرد جهان را چو چشمۀ سوزن

پس اندر او ز تنم تار ریسمان آورد

بنفشه دامن سوسن گرفت در گلزار

عذار تو زنخی سخت خوش بران آورد

چو نیشکر شودش مغز استخوان شیرین

هر آنکه نام دهان تو بر زبان آورد

گمان مبر که نکویی تو همین قدر است

که روزگار باظهارش این زمان آورد

ز صد جنیبت خوبی که بر طویلۀ تست

کمینه لاغری این بد که بامیان آورد

بذوق این غزلک دوش بلبل آوازی

چو زیر چنگ مرا نیز در فغان آورد

بیا بیا که فراقت مرا بجان آورد

بیا که بی تو نفس بر نمی توان آورد

چه لطف بود که تشریف دادی از ناگاه؟

که یادت از من رنجور ناتوان آورد؟

نشان هستی من زان جهان همی دادند

امید وصل تو بازم بدین جهان آورد

دلم تو داشتی ارنی بدادمی حالی

بدانکه مژدۀ وصل تو ناگهان آورد

دلت برنجد اگر شرح آن دهم که دلم

بروز وصل شب هجر بر چه سان آورد

کنون وصال تو می آورد بمن جان را

اگر فراق تو وقتی مرا بجان آورد

غلام باد شمالم، غلام باد شمال

که رنجه گشت و بمن بوی گلستان آورد

کجا رسد دم عیسی بگرد آن بادی

که بوی گیسوی جانان بعاشقان آورد

اگر چه خوشتر از آن نیست در جهان که کسی

بعاشقی خبر یار مهربان آورد

ز وصل یار مرا صد هزار ره خوشتر

حدیث آنکه ز ناگاه مژدگان آورد

که پادشاه وزیران بطالع مسعود

خجسته روی بدین دولت آشیان آورد

عمید دولت و ملّت که دست و مسند حکم

چو پای همّت بر فرق فرقدان آورد

ستاره قدری صدری که چین ابروی او

شکست در خم ایوان آسمان آورد

خراج بوسه دهد آسمان زمینی را

که بر رخ از سم یکران او نشان آورد

چو خط خوبان بر آفتاب بنگارند

هرآن دقیقۀ معنی که در بیان آورد

ز چرخ و اخترش آورد کاسۀ سر خویش

جهان چو همت او را بمیهمان آورد

بهر کجا که طمع خون لعل ریخته دید

چو پی ببردش، سر هم بدان بنان آورد

زهی فراخ عطایی که از مضیق نیاز

امل پناه بدان دست در فشان آورد

برای کشف معانّی سرّ غیب قضا

ز خامۀ دو زبان تو ترجمان آورد

هزار بار بمنقاش کلک دست سخاوت

ز چشم فضل برون خار امتحان آورد

ز بیم جود تو کان خاک بر دهان افکند

زیاد دست تو، بحر آب بر دهان آورد

سپاه بخل سبک پشت داد چون کرمت

بقصد او ز عطا لشکری گران آورد

قراضه ای دو سه جوجو بروزگار دراز

بسوی کانش خورشید در نهان آورد

بگوش جود تو ناگه حدیث آن برسید

سه اسبه خامۀ تو تاختن بکان آورد

کمال ذات تو اندر فنون معنیها

چه نقص ها که در احوال باستان آورد

زبان پیکان سر برزد از لب سوفار

ز تیر انکه بقصد تو در کمان آورد

ریاض خلق تو سرسبز باد کآثارش

مرا فراغتی از باغ و بوستان آورد

مخیّم امل و قبله گاه حاجت شد

هر آن کجا که رکابت بدان عنان آورد

فلک برابری همّت تو اندیشید

برو خرد زنخی نغز و دلستان آورد

سپهر کیست؟ گدایی ز کوی همّت تو

که همچو من طمع او را بسر دوران آورد

دو قرص دارد و ز بس که خرّمست بدان

هزار بار فرو برد و پس بخوان آورد

محاسبان جهان را برد تختۀ خاک

همه ز بهر حساب چنین دونان آورد

کجا برابری قدر آن تواند کرد ؟

که تخت ز تبت بر اوج لامکان آورد

از آن گرفت چنین کارش اندکی بالا

که هر چه رای تو فرمود همچنان آورد

جهان پناها! آنی که حزم بیدارت

ز فرط امن همه خواب پاسبان آورد

لطافت تو از آنجا که دلنوازی اوست

بار مغانی ما جان شادمان آورد

همای دولت تو از برای کاری بود

که سایه بر سر یک مشت استخوان آورد

گمان مبر که زمانه ز مستقرّ جلال

ترا بخیره بدین تیره خاکدان آورد

ولیک جاذبۀ همّت مسلمانان

عنان گرفته ترا سوی اصفهان آورد

دراز دستی احداث تا با کنون بود

که رای روشن تو پای در میان آورد

مسببّان ستم را چه اعتراض بود

برآنکه از در عدلت خط امان آورد

مخافت رمه از چنگ گرگ چندانست

که رخت بر کنف عصمت شبان آورد

کفایتت بسر کلک کارهایی کرد

چنانک زیبد وصفش بداستان آورد

نه هیچ پشت کمان را بدین سبب خم داد

نه هیچ دردسری با سر سنان آورد

نه لایقست بدین حضرت این سخن ریزه

و لیک عشق ثنای توام بدان آورد

بتیر باران تا رسم ابر نوروزست

ز حلق شاخ برون خون ارغوان آورد

هزار سال بمان دوست کام و دشن مال

بر غم آنکه خلاف تو در گمان آورد

هر آن نفس که زند صبح دان که در ضمنش

ترا بشارتی از عمر جاودان آورد

شمارهٔ ۵۱ - و قال ایضاً

خواجه از کبر آن پلنگ آمد

که همی با وجود بستیزد

راتق وفاتقش یکی موشست

کز پلیدیش سگ بپرهیزد

هر کران این بقصد زخمی زد

حالی آن دگر برو میزد

هر کجا موش گشت جفت پلنگ

ابله آنکس بود که نگریزد

شمارهٔ ۵۲ - وله ایضاً

هر که در...هلد بغا باشد

ور مزکّی شهر ما باشد

وانکه مفسد بود ریم ریشش

ورچه او را لقب ضیا باشد

بر مزکّی چه اعتماد بود

که ربا خوار و خر بغا باشد

چون سر محبره ز عشق قلم

منفذ ...ش بر هوا باشد

بدو تا نان مزوّری سازد

که به از صد انار با باشد

لقمۀ نان خوشیتن نخورد

ور دو هفته ز ناشتا باشد

هم ز ... سو بود فراخ عطا

اگرش همّت عطا باشد

پشتی برزگر کند همه وقت

این هم از غایت دها باشد

کانچنان پشت بسته کو طلبد

کنگ پشتی بروستا باشد

دعوی علم چون کند آن خر

که همه ساله چارپا باشد

شاهدان را اگرچه راست کند

دوست دارد که خود دو تا باشد

چون معدّل بود برای خدا؟

آنکه میلش بانحنا باشد

پشت بر هر برادری که کند

بخورد گوشتش، روا باشد؟

هر مزکّی که هست شاهد باز

آن نه از طبع پارسا باشد

آنکه در بسترش حرام رود

لایق بالش قضا باشد؟

هر که او عشوه داد و رشوه ستد

ورچه در حکم پادشا باشد

آخرالامر دست او روزی

چون سر و ریش بلبقا باشد

این عجبتر که گرچه هست دو روی

ستد و دادش از قفا باشد

خان لنجان و جوهر ستان نیز

بر بزرگی او گوا باشد

دیدۀ مقعدش مگر کورست

که همه ساله با عصا باشد؟

اگرش نیست علّتی همه شب

شاف احمر درو چرا باشد؟

حشرانگیز روز فتنه کند

از محالات هر کجا باشد

تیز در ریش آن مزکّی ککو

کار سازش لوا لوا باشد

هر چه از ناسزا توان گفتن

همه در حقّ او سزا باشد

گفتم او را که مرد دانشمند

که به ... در هلد خطا باشد

گفت مرد آن بود که در همه وقت

سنگ زیرین آسیا باشد

تا سر ... خر بوقت نعوظ

نسختی از چراغ پا باشد

تا بصورت معدّل بدروغ

راست بر شکل انحنا باشد

... در ... او نخواهم گفت

زانکه بس حاجتش روا باشد

بر خطر باد ذات او هر جا

کاتش و نفط و بوریا باشد

چشم دارم که داردم معذور

که بدست رهی دعا باشد

شمارهٔ ۵۳ - و قال ایضاً

اگر چه صدر فخرالدّین کریمست

که کمتر بخششش صد گنج باشد

ولیکن تا بنزد او رسیدن

ز دربانش مرا صد رنج باشد

بجز در شهر ری جایی ندیدم

کریمی را که در بان پنج باشد

شمارهٔ ۵۴ - وله یمدح الملک السّعیدسعدبن زنگی رحمة الله

تادلم درخم آن زلف پریشان باشد

چه عجب کارمن اربی سروسامان باشد

قدرآن زلف پریشان تومن دانم وبس

کین کسی داندکونیز ریشان باشد

لعل توچون سردندان کندازخنده سپید

گوهرش حلقه بگوش ازبن دندان باشد

جزکه برخوان نکویی تود رروی زمین

من ندیدم شکرستان که نمکدان باشد

عاشقیّ من بیدل عجبست ارنه تورا

باچنان زلف ورخی دلبری آسان باشد

سبزۀ خطّ توچون تازه وتر بر ناید؟

تاکه آبشخورش ازچاه زنخدان باشد

زلف تونامۀ خوبی چو مسلسل بنوشت

زیبد ار برسرش ازخطّ توعنوان باشد

با تو ما را چه عجب گرسخن اندرجانست

تا بود درلب شیرین تودرجان باشد

گربخندم تومپندارکه خوش دل شده ام

غنچه راخنده همه ازدل ویران باشد

دل شکسته ست هرآن پسته که لب بگشادست

سرگرفتست هرآن شمع که خندان باشد

چشم خون ریزمرا گرنکنی عیب،سزد

تاترا غمزۀ خون ریز بر آن سان باشد

اشک یاقوتی عاشق راطعنه نزند

هرکه او را لب چون لعل بدخشان باشد

نه همه کس راچوگان زسرزلف بود

کس بودنیزکش ازقامت چوگان باشد

مشکل آنست که مارارخ وقدّت هوسست

ورنه خودسرووگل اندرهمه بستان باشد

عاشقان رازگل وسروچه حاصل جزآنک

یادگاری زرخ وقامت جانان باشد

تاکی ای دل زبرای لب شیرین پسران

دل مجروح تودرسینه بزندان باشد

برو و خاک سم اسب اتابک بکف آر

که ترا آن بدل چشمۀ حیوان باشد

خسرو روی زمین شاه مظفّر که برزم

گذر نیزۀ او بردل سندان باشد

سعدبن زنگی شاهی که فرود حق اوست

سعد اکبر اگرش نایب دربان باشد

چشم خورشیداگرچنددقایق بینست

هم ز ادراک کمالاتش حیران باشد

تامگردردل وچشم عدوش جای کند

غنچۀ گل همه برصورت پیکان باشد

دست خنجرچوکندزاستی حرب برون

تابدامن زرۀ خصم گریبان باشد

ای خداوندی کز فضلۀ جودکف تست

هرچه در بحر پدید آید و درکان باشد

زیردستیست ترا خنجر هندو کورا

جاودان برسراعدای توفرمان باشد

گرچورمح توبزددشمن توسربفلک

استخوانهاش هم ازبیم تولرزان باشد

گرزت انصاف گرانی همی ازحدّببرد

دایم اعدای تراکوفتگی زان باشد

زانکه دربحرکف تست شناور پیوست

خنجر تو تر و لرزنده و عریان باشد

حجّت قاطع بازوی توشمشیربس است

درجهان گیری اگرکار ببرهان باشد

مهره ساییست سر گرز توکو را پیوست

زبرگردن اعدای تو دکّان باشد

گندناییست حسام تووخصم ارچه دهد

جان بیک دسته ازآن نیز گران جان باشد

دست بردوش فلک قدر تو دی می آمد

این چه لطفست فلک نیز از آنان باشد

سبزۀ تیغ توچون خوان فنا آراید

جگردشمن توسوختۀ خوان باشد

عاریت خواهدازدشمن توکاسۀ سر

چون اجل راسرشمشیرتومهمان باشد

ازتوملک یدوزحاسد دولت رقبه است

هرکجادعوی باتیغ سرافشان باشد

اندرآن روزکه ازگرد وغاچشمۀ روز

همچوجان ملک اندرتن شیطان باشد

نیزه سرتیزشود،تیغ بلرزد برخود

تیردرتاب فتد،کوس درافغان باشد

شیهۀ ابرش تو درخم گردون پیچد

مجری ناوک تودیدۀ کیوان باشد

خنجر شاه چوخورشیدکه برسمت آید

سپرخصم چومه درشب نقصان باشد

روز بازار فنا گرم شود و ندر وی

تیغ دلّال بود،نرخ سرارزان باشد

سنگ حلم تواگرنایدش اندردندان

خاک رادرحرکت سبحۀ گردان باشد

شادباش ای شه پردل که نداردپایت

دشمن ارخودبمثل رستم دستان باشد

خنجرتیز زبانت چو درآید بسخن

کلماتش همه برصفحۀ ابدان باشد

اندرآن لحظه زبیم تو چو کرم پیله

کفن خصم گژاکندش وخفتان باشد

زهرۀ ابرزبیم کف توآب شدست

گه گهی چون بچکد،قطرۀ باران باشد

خاک برداشتی ازکان وتهی شدکف بحر

وانگهی جود ترا خود چه غم آن باشد

نیست پایان سخای توودرزیرفلک

همه چیزی را جز عمر توپایان باشد

جمع مالست غرض این دگرانرا ازملک

تویی آن شه که زملکت غرض احسان باشد

هردرم دارکه او را نبود همّت وجود

اوخداوند درم نیست،نگهبان باشد

مردمی ومردمی ودانش واحسان وکرم

وانچ ازین معنی آیین بزرگان باشد

در نهاد تو بحمدالله ازینها هریک

بیش ازآنست که در حیّز امکان باشد

فرض عین است تراطاعت وخدمتکاری

وین بود معتقد هرکه مسلمان باشد

هرکه درخدمت درگاه تو تفصیرکند

ای بسا روز که ازکرده پشیمان باشد

وارث تخت سلیمان چوتوشاهی زیبد

کآصفی ازجهتش حاکم دیوان باشد

هست پیدا که زدستورگرانمایۀ تو

زآنچه درپردۀ غیبست چه پنهان باشد

عنده علم بباید صفت آصف را

آصفی چون کند آن خواجه که نادان باشد؟

بنده راشاها عمریست که تا این سوداست

که درآن حضرت یک روزثنا خوان باشد

هم شوم روزی برخاک جنابت چاکر

دردحرمانش اگرقابل درمان باشد

چون همه خلق دعاگوی توشدپس چه زیان

که ترا مادحی ازخاک سپاهان باشد؟

لابدش مور چو سیمرغ بباید پرورد

هرکه در پادشهی تلو سلیمان باشد

تا چوخورشیدفلک مایدۀ نوردهد

دورونزدیک جهانش همه یکسان باشد

سایه ات بادا پاینده ودرعالم کیست

آنکه پاینده تر از سایۀ یزدان باشد؟

شمارهٔ ۵۵ - و قال ایضاض یمدحه «نظرنامه»

اس سرافراز که هر جای که صاحب نظریست

خاک پایت را از دیده و دل چاکر شد

آفتابست که عالی نظر آمد، بنگر

که چه از حرص زمین بوس تو مستشهر شد

هرکه چون نرگس صاحب نظرست از سر ذوق

چون گل از آرزوی دیدن تو صد پر شد

سخن از مدحت تو زیور جان و تن گشت

نظر از دانش تو مدرک خیر و شر شد

هرکه منظور تو شد همچو ستاره ز شرف

جایگاهش برازین طارم نه منظر شد

کرد با نور ضمیرت سوی خورشید نظر

در زمان مردم چشم از خوی خجلت تر شد

در هرآن سوخته یی کآتش مهر تو گرفت

همچو شمع از نظر دولت تو سرور شد

نظر کوکب مسعود بهرکس که رسید

چشم بد دور ، چه گویم که چه نیک اختر شد

یک ره اندر نظر لطف تو آمد نرگس

آن نظر بر سر او تا بابد افسر شد

کمترین ذرّه ز رای تو همین خورشیدست

که زیمن نظرش خاک زر و گوهر شد

نظری در حق من کردی و من چون نرگس

گفتم از این نظرم کار همه چون زر شد

بست پیش نظرم پردۀ حرمان تقدیر

تا باقبال من آن تیز نظر ابتر شد

داشتم چشم بسی زرّ و درم از نظرت

لیک بی فایده تر از نظر عبهر شد

گشت ادرار سر شکم زره دیده روان

کآن نظر از چه یکی نیمه بآب اندر شد

بود وجه نظرم آینۀ اسکندر

کید اعداد برآن باروی اسکندر شد

گشت چون وجه معیشت نظر من تاریک

بس کزین سوخته دل دود بچشمم برشد

مشکل حال من ای تیز نظر حل کن از آنک

در محلّ نظر آن معظله سر دفتر شد

طرفی از جود تو بربستم و از بلعجلی

تا که من چشم زدم حال نظر دیگر شد

چشم بندی نگر ای خواجه که در لعب نظر

مهره یی کز تو گشاد از دگران ششدر شد

هیچ معروف نفرماید تنقیص نظر

هم زقاصر نظران کار چنین منکر شد

حاسدانم را از چشم برون می آید

این نظر کز کرمت بهرۀ من کهتر شد

لاجرم چون زچنان چشم برون میآید

چه عجب گر خللی با نظرم همبر شد

پیش ازینم نظری نیک روان بود چو آب

چشم بد بر نظر من زد و کاریگر شد

میدود هم زقفای نظرم چشم حسود

کار او از نظرت گرچه بگردون بر شد

نظر هیچ جهان دیده چنین عبرت نیست

که درو عبرت ارباب نظر مضمر شد

پس عجب نیست اگر شد نظر من باریک

گشت باریک نظر هرکه سخن پرور شد

نظر لطف تو چون نیست سوی من بکمال

لاجرم آن نظرش نیمه یی اندر سر شد

نظر کوته من خود دو وجب بود و از آن

یک وجب پیش همانا بعدد کمتر شد

چشم من برکرمت از نظر احوال بود

بخت کوری مرا خود نظرم اعور شد

زین حدیثم نه نظر بر دو سه دینار زرست

لیک تادانی کین بنده چه مستحقر شد

بیش ازین چون نظر از چشم فرو مگذارش

که ز بس آمد و شد همچو نظر مضطر شد

شعر بیچاره چرا از نظرت ساقط گشت

گیر کین بنده گنه کرد و بدان کافر شد

زین نظر نامه اگر کار نگردد بمراد

پس چنان دان که همه رنج رهی بی بر شد

شمارهٔ ۵۶ - ایضاً له

خدایگان بزرگان و مقتدای کرام

که صیت عدل تو معمار ربع مسکون شد

کمال قدر ترا پایه آنچنان عالیست

که اوج قبّۀ چرخش چو صحن هامون شد

هزار بار فزون دیده ام که همّت تو

بنردبان معالی بر اوج گردون شد

زمانه از پی تعویذ بست بر بازو

هر آن قصیده که در مدحت تو موزون شد

مرا بکام دل بدسگال بنشاندن

نه مقتضی کرم بود، لکن اکنون شد

صداع حضرت عالی نمیتوانم داد

که ماجرای من از مکر دشمنان چون شد

ولیکن از سر ضجرت پریر ناگاهان

در آن دعا که بسمع شریف مقرون شد

بگفتم الحق وان هم نگفته بهتر بود

که از شماتت اعدا مرا جگر خون شد

خیال بود را کاختر سعادت من

بدین دقیقه ز برج و بال بیرون شد

ز لطفها که بر الفاظ مولوی میرفت

یقین شدم که همه کار من دگرگون شد

چو بعد از آنکه بکفتم تدارکی بنرفت

از آنچه بود شماتت یکی ده افزون شد

شمارهٔ ۵۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

از این بشارت خرْم که ناگهان آمد

هزار جان غمی گشته شادمان آمد

گمان بری که سوی جان خستگان فراق

صبا بمژدۀ جانان ز گلستان آمد

که افتاب شریعت بطالع مسعود

باوج برج سعادت ز ناگهان آمد

خدایگان افاضل که موکب او را

ظفر جنیبه کش و فتح هم عنان آمد

ز سرّ غیب قضا با سپهر رمزی گفت

زبان کلکش از آْن رمز ترجمان آمد

زد افتاب فلک دست عجز بر دیوار

ز بس که طیره از آن رمز ترجمان آمد

ز اعتماد بر آن کلک ساق بستۀ اوست

که رزق را سر انگشت او ضمان آمد

عدوش عاقبت کار سر نگون افتد

ز جام دشمنی او چو سر گران آمد

بر سخاوت دستش گهر چه سنگ آرد

که زیر تیشۀ جودش هزار کان آمد

سر خلافش برداشت خصم و سر بنهاد

درین معامله بنگر که بر زیان آمد؟

میان گردن و سر تیغ باشد آنکس را

که بر خلاف ویش تیغ بر میان آمد

زبان و دل بوفایش هر آنکه داشت یکی

چو پسته خندان از بخت کامران آمد

ببرد دست بدندان ز رشک قدرش چرخ

برو ز شکل ثریّا از آن نشان آمد

شب ضلالت از آن رایت آشکارا کرد

که روزکی دو سه خورشید دین نهان آمد

اگر ز طلعت او دیده مانده بد محروم

رواست، کو ز لطافت همه روان آمد

وگر نبود مکانش نشان پذیر ، سزد

چو جای او ز شرف اوج لامکان آمد

بسان عنقا یکچند شد نهان و آخر

همای وار بدین دولت آشیان آمد

چو کرد صدر جهان روی سوی این حضرت

درست گشت که این قبلۀ جهان آمد

باهل بیت نبوّت چو اعتضاد نمود

ز موج لجّۀ آفات بر کران آمد

ز خاندان شریعت چو عزم هجرت کرد

بخاندان شهنشاه خاندان آمد

پناه دین ، ملک السّاده ، مرتضی کبیر

که در جهان فتّوت خدایگان آمد

سپهر مرتبت و فضل، عزب دین یحیی

که امر حزمش تفسیر کن فکان آمد

شعاع نسبت او دیده دوز اختر شد

حریم درگه او کعبۀ امان آمد

مکارمی که ز اسلاف او خبر بودست

ز خلق و سیرت پاکش همه عیان آمد

اگر نه هندوی مالک رقاب شد تیغش

چگونه حکمش بر گردنان روان آمد؟

زهی شگرف عطایی که دست و ساعد تو

بتیغ و کلک جهان بخش و جان ستان آمد

ز حکم قاطع تو تیغ ضربه پیشی خواست

ز نوک کلک تو صد طعنه در سنان آمد

بنزد خصم تو تیغت نذیر عریانست

که در اداء پیامت همه زبان آمد

چو دید طلعت خصم ترش لقای ترا

نیام تیغ ترا آب بر دهان آمد

همای قدر ترا از جوارح دشمن

هزار ساله ذخیره ز استخوان آمد

بجز عنان که بدستت درون قرار گرفت

دگر همه بدهی هر چه در بنان آمد

همی بلرزد بر جان دشمنان تو تیغ

ز رقّتست کزین گونه مهربان آمد

طبیب گرز تو وقتست اگر رود بسرش

چنین که حاسد جاه تو ناتوان آمد

ز خضر تیغ تو کآب حیات مشرب اوست

بقا و نصرت و اقبال جاودان آمد

بجان ز خاک درت شمّه یی خرید فلک

بجان تو که مرا سخت رایگان آمد

زبان ز کام برون کرد تیغ گوهر بار

بزینهار از آن دست در فشان آمد

از آن زمانه کند تیر بر حسود تو راست

که خم گرفته قدش ، راست چون کمان آمد

بنعل اسب تو ماند هلال از این معنی

سریع سیرتر از جمله اختران آمد

هر انکه نام تو بر دل نگاشت همچو نگین

فراز حلقۀ تدویر آسمان آمد

بمدح چون تو نسیبی کجا رسد سخنم

که ره چه گویم قدرت ورای آن آمد

مسلّمست ترا میزبانی عالم

که مثل صدر جهانت بمیهمان آمد

بلند همّت صدری که چرخ با عظمت

فتاده بر در او همچو آستان آمد

بزرگوارا! دل تنگ می نباید داشت

ز نکبتی که برین دولت جوان آمد

عیار نقد کمال بزرگواری را

ز حادثات جهان سنگ امتحان آمد

اگر بکند عدو خاک درگهت چه شود

که کان فضل و کرم در جهان همان آمد

چه نقص ذات ترا از خرابی مسکن

خرابه هم وطن گنج شایگان آمد

چو عرض تو ز حوادث مصون و محروس است

همه سعادت و اقبال را نشان آمد

دماغ بود حسود ترا جهانگیری

گرفتن تو مگر زانش در گمان آمد

بتو چگونه رسد دست هر ستمکاری

خدای عزّ و جلّت چو مستعان آمد

چرا ز ظلم ستم پیشگان هراس کند

کسی که حفظ خدایش نگاهبان آمد؟

خدائیست همه کار تو عدو پنداشت

که با خدای به تلبیس بر توان آمد

شود حریص بر اطفاء روشنایی شمع

چو نیم سوخته پروانه را زمان آمد

چو نیک نیک ازین حال می براندیشم

تبارک الله خصم تو همچنان آمد

سپهر قدرا ! بی حضرت تو خادم را

مپرس شرح که احوال بر چه سان آمد

نفس مراد بدو ناله از دهن می رفت

سخن غرض بد و از لب همی فغان آمد

ز غصّه جان بلب آمد مرا و طرفه تر آنک

ز باد سرد لبم نیز هم بجان آمد

هزار شکر و سپاس از خدای عزّوجل

که باز چشمم بر صدر انس و جان آمد

ترا سعادت بادا که تا نه بس گویند

که فتح نامۀ خیلت ز اصفهان آمد

چو مصطفی بمدینه ز مکّه هجرت کرد

بفتح مکّه بشارت ز آسمان آمد

بر آسمان جلالت بر اوج برج شرف

دو کوکب چو شما را چو اقتران آمد

قرین جاه شما باد اقتران مسعود

چنانکه منشأ هر دولت این قران آمد

شمارهٔ ۵۸ - وقال ایضاً و یذکر فیه مصالة الصّدر السّعید رکن الدّین مسعود صاعد و صدر الدّین عمر الخجندی

دلا گرمی کنی شادی، چه داری ؟ گاه آن آمد

زمان خوشدلی دریاب که اکنون آن زمان آمد

چو غنچه گر دلی داری قدم از خویش بیرون نه

که از سودای دلتنگی چنین بیرون توان آمد

گذشت آن روز ناکامی که از بس شورش و فتنه

سر از سودا شد آسیمه ، دل از تنگی بجان آمد

دل از اندوه تو بر تو ، چو غنچه رخ بخون شسته

تن اندر خون دل غرقه ، بسان ناردان آمد

غرور جهل و آه اهل دانش برفلک می شد

وزین آنرا عوض سود و از آن اینرا زیان آمد

بهر مجمع که دیدندی یکی از اهل معنی را

زضجرت این بدان گفتی سبک تر کآن گران آمد

سپاهان گر چو دوزخ بود آنگه ز آتش فتنه

کنون باری بحمدالله چو خرّم بوستان آمد

ز دود عود شد چون جیب مجمر دامن گردون

ز زّر و سیم افشانده زمین چون آسمان آمد

شب کینه بروز مهر حامل بود و ما غافل

گل آسودگی پیدا ز خار امتحان آمد

چکید آب حیات از کام اژدرها ، که دانست آن؟

برآمد لاله از آتش ، کرا این درگمان آمد؟

موصّل شد درخت اتّحاد از شاخ پیوندی

وزان میوه لب خندان و طبع شادمان آمد

خلاف ، الحق درختی بود همچون بید بن بی بر

بجای آن چو برکندند ، گلبرگ جوان آمد

قران مشتری با زهره مسعودست در عالم

ز تأثیرش سعادتهای کلّی را نشان آمد

چو باد آنکس که می انگیخت گرد فتنه از هرسو

بفّر خواجگان اکنون چوآب آتش نشان آمد

کسی کو تیر باران کرد چون قوس قزح از کین

کنون از مهر همچون برق از دل زرفشان آمد

چنان تیر ابابیل آنکه سنگ انداختی کنون

چو طوطی در سخن گفتن شکر ریزش عیان آمد

کسی کو چون خزان از شاخ بر می مند درّاعه

بزر پاشی کنون همدست باد مهرگان آمد

چو میخ آن کز خیانت نقب در دیوار و در می زد

بحفظ زر چو مهر امروز معروف جهان آمد

بعیّاری اگر شمشیر وقتی آمد بر سر

زبطّالی کنون در پای چون اهل زمان آمد

قلم را تیغ اگر وقتی ز تیزی سرزنش کردی

کنونش پای می بوسد ، ربس کش مهربان آمد

برون کرد آتش حدّت زخاطر سنگ آهن دل

زفرط رقّت از چشمش همه آب روان آمد

بسان جرعه دان آنکو حرامی بود و خون خواره

به ذرّه ردّ مظلمت چون سرمه دان آمد

نه آب اکنون زره پوشد ، نه آتش نیزه برگیرد

چنین کاضداد عالم را ز یکدیگر امان آمد

همی لرزد بخود بر تیغ، گویی برگ بیدستی

همی لرزد بخود بر تیغ، گویی برگ خیزران آمد

بدین شکرانه می مالد سپر برخاک رخساره

که هرچ آمد بروی او ، ز زخم این و آن آمد

خور ارزد تیغ ، از آن بیمست بر رفتن بدیوارش

و گرمه شب روی کردست ، رویش زرد از آن آمد

نکوبد آهن سرد از سبکساری درین دولت

اگرچه گرز را این سرزنش از من گران آمد

پروپای شد آمد نیست اکنون تیر را زان کوه

خمیده پشت و پی کرده ، زعزلت چون کمان آمد

همی چون موم بگذارد زره را آهنین اعضا

زرشک آنکه رونق باردا و طیلسان آمد

بغیبت نیز در جوشن زبان ننهد سنان زین پس

که توقیع خداوندان ، زبان بند سنان آمد

همی نازد دل دولت همی خندد لب ملّت

که یار شافعیّ الوقت نعمان الزّمان آمد

دو فرزانه ، دو دریا دل ، دو فرمان ده ، دو مولانا

که نوک کلکشان سرّ قضا را ترجمان آمد

بهر چ این کرد در خاطر ، قضا هم دست شد با او

بهر چ آن کرد اندیشه ، قدر هم داستان آمد

خم انگشتریّ این، دو دروازۀ عصمت

نگین خاتم او چارسوگاه امان آمد

ستم را پشت می لرزد چو روی عدل این بیند

امل را جان همی نازد ، چو کلک آن روان آمد

شبستان عروس غیبت تجویف دوات این

نگارستان عقل و جان خطی کز آن بنان آمد

معانیّ یکی باریک و روشن همچو ماه نو

سخنهای یکی چون مه بلند و دلستان آمد

عطای این چو صیت آن ، ز مشرق رفته تا مغرب

ضمیر آن چو رای این ، منیر و غیب دان آمد

کند از آستینهاشان گذر بر دامن سائل

هرآن زرکان بمهر غیب اندر جیب کان آمد

چو چشم احول ارچه جنس صورتشان دو می بیند

بمعنی ذاتشان هر دو یکی چون توأمان آمد

بنامیزد ! بنامیزد ! زهی دولت ! زهی همّت!

که هرچ آن ارزو کردند از گردون چنان آمد

گهر در معرض لفظ شما از خویش لافی زد

از آن جایش دل شمشیر و بند ریسمان آمد

هران مشکل که حلّ آن ، خرد را داشت سرگردان

صریر کلکتان بروی بخندید و برآن آمد

چنان شد لازم را یاتتان نصرت که پنداری

که از وی هر سر سوزن ، درفش کاویان آمد

باقبال شما از خون نگشت آلوده انگشتی

جز آن خونی که از انگشت شاخ ارغنون آمد

چنان شد ساخته در چنگ تدبیر شما عالم

که در وی لحن بر بانگ نوای پاسبان آمد

گهر با تیغ در بازار پیدا می نیارد شد

زصیت صلحتان آوازه تا در اصفحان آمد

بیاساید کنون مسجدّ ،سر افرازد کنون منبر

که با توحید سنّت را بیکجا اقتران آمد

نه از دست قلمتان رمح یارد سر برآوردن

نه از سهم زبانتان تیغ یارد با میان آمد

ضعیفان بر قوی زان سان شدند از عدلتان چیره

که جان پردلان محکوم جسم ناتوان آمد

نیاهخت آفتاب اندر هوایش تیغ بر ذرّه

جهانی را که از حزم موالی سایبان آمد

درای کاروان بانگ ارزند بر کوه ، کی یارد؟

کمر بسته ، کشیده تیغ، پیش کاروان آمد

رهی کو گوشه گیری بود مانند زه از خامی

چو قبضه زاشتباک این دو خانه بامیان آمد

سخن بر یکدیگر پیشی همی جویند در طبعم

همی خواهند پنداری زخاطر در بیان آمد

زبان کلک صفرا وی ، سپسد و خشک بد یکچند

بمدح آن سر انگشتان کنون رطب اللّسان آمد

دوات ار داشت از عطت دماغ خشک از سودا

زبحر مدحتان بازش ، نمی اندر دهان آمد

فلک تاریخ دولت زین همایون عهد می گیرد

که در برج شرف خورشید را با مه قرآن آمد

قوی تر گشت رکن ملّت از پشتیّ صدرالدّین

قوام الدین یکایک را بجای پشتوان آمد

باجماع مسلمانان ، دعای هر دو واجب شد

که بوی امن و آسایش زرنگ صلحشان آمد

فریقین ازتوافقشان همی نازند در نعمت

منم کز خوان انعامم نواله استخوان آمد

قوافی گرچه معیوب است در این نظم می شاید

که از بسیاری معنی چو گنج شا یگان آمد

مبارک باد ومیمون باد این تحویل فرخنده

که مبنای صلاح کار هر دو خا ندان آمد

تمتّع بادتان جاوید ازین درّ گرانمایه

که از عصمت چو اندیشه ، ز اندیشه نهان آمد

شمارهٔ ۵۹ - وقال ایضا یمدح الاتابک الاعظم سعد بن زنگی طاب ثراواه اوان استخلاصه من المواخذه

ایا شهی که ضمیرت بچشم گوشۀ فکر

رموز غیب ز لوح ازل فروخواند

نسیم لطف تو اومید را روان بخشد

خیال تیغ تو اندیشه را بسوزاند

زهر زمین که غبار نیاز برخیزد

گفت بآب سخا آن غبار بنشاند

چراغ مهر شود کشته زیر دامن چرخ

اگر مهابت تو آستین برافشاند

روانه گردد کشتی بروی بادیه بر

ز فیض طبعت ار آنجا کسی سخن راند

جهان پناها معلوم رای انور هست

که خلق جز ره تحقیق رفت نتواند

نگر ز نکبت ایّام تنگ دل نشوی

که چرخ گه بدهد چیز و گاه بستاند

حطام دنیی فانی ندارد آن مقدار

که یاد کردن آن خاطری بشوراند

بسا لطیفه که درضمن نامرادیهاست

خدای مصلحت کار بنده به داند

ترا عنایت سلطان چوپای مرد بود

فلک ز چنبر حکم تو سر نپیچاند

اسیر خسرو عالم شدن زبونی نیست

که سیل چونکه بدریا رسد فروماند

اگر مهابت سلطان عالمت بگرفت

همت عواطف او زین مضیق برهاند

سخاوت تو خلاص ترا ضمان کردست

گشاده دست سخی، پای بسته کی ماند؟

درخت پادشهی را از آن چه نقص که چرخ

بباد حادثه شاخی ازو بجنباند

اساس جاه تو الحمدلله آن سدّست

که نفخ صورش از جای هم نجنباند

تن درست تو عذر شکست لشکر خواست

سلامت تو همه نقص ها بپوشاند

سخاوتست که دست یسار تنگ کند

شجاعتست که پای بقا بلغزاند

برهنه خون گرید تیغ در کف پر دل

ولیک بد دلش اندر حریر خواباند

گران رکابی آرد بروی مردان رنج

سبک گریز بجز اسب را نرنجاند

از آن گرفته شود آفتاب گه گاهی

که او ز تیغ زدن روی برنگرداند

هر آن گهر که رهی داشت در خزانۀ طبع

در آرزوی تو از دیده می بیاراند

هزار چندان اندر دعا فزون کردست

ز رسم خدمت اگر اندکی بکاهاند

تو شاد زیّ و بلطف خدای واثق باش

که کارها بمراد تو زود گرداند

شمارهٔ ۶۰ - و له ایضا یمدحه

زهی ستوده خصالی که از صدور کرام

جز از تو در همه آفاق یادگار نماند

کدام زر که ز جور تو سنگسار نشد؟

کدام دل که ز لطف تو شرمسار نماند؟

نگاه می کنم اندر سرای ضرب وجود

بجز که نقد وفای تو بر عیار نماند

برون ز حزم تو کو برثبات مجبولست

کسی بعهد درین عهد استوار نماند

جهان بدور تو زانگونه ایمن آبادست

که دزد و خونی جز زلف و چشم یار نماند

چنان بعدل بینباشتی بسیط عراق

که جای فتنه جز از غمزۀ نگار نماند

بدست بوس تو دریا از آن نمی آید

که با سخای تواش مکنت نثار نماند

بروزگار تو سرگشته جز قلم کس نیست

ز نعمت تو تهیدست جز چنار نماند

ز بس که اهل ستم را ز سهم تو خطرست

بسی نماند که گویند روزگار نماند

ز جام کین تو هرگز که خورد یک جرعه؟

که تا بصبح قیامت در آن خمار نماند

چنان ز حزم تو مضبوط شده مسالک ملک

که یاوگی ّخلل را درو گذارنماند

چنان ز موج عطای تو غوطه خورد جهان

که از میانه جز این بنده بر کنار نماند

اگرچه غایت تقصیر من درین خدمت

بدان کشید که خود جای اعتذار نماند

هم از خموشی من جود تو تصوّر کرد

که باعطای تو ما را مگر شمار نماند

ثنای اهل هنر را هم اعتباری نیست

اگرچه اهل هنر را هم اعتبار نماند

تو بس لطیفی، گستاخ با تو یارم گفت

که از تو منصف تر هیچ نامدار نماند

بنه ذخیرۀ نام نکو چو امکانست

که جاودانه کسی در میان کار نماند

اگر بطنز نگویی که هم نماندی هم

بگفتی که به از من سخن سوار نماند

سوالکیست مرا مدّتیست تا با خویش

همی سگالم وزین بیشم اختیار نماند

بدولتت چو همه کارها قرار گرفت

چرا معیشت من بنده برقرار نماند؟

به نیم خوردۀ شاعر چه حاجت افتادست

نه در ممالک شاه اینقدر یسار نماند

شمارهٔ ۶۱ - وله یمدح المولی رکن الدّین صاعد

ای که از درّ درج مدحت تو

عقد بر گردن جهان بستند

بارگاه ترا قضا و قدر

از نهم چرخ سایبان بستند

چرخ را بر درت به میخ نیاز

همچو شفشه بر آستان بستند

بر عروسان نطق عقد گهر

زان سر کلک درفشان بستند

از تف خاطرت زخیط الشّمس

تب گردوه بریسمان بستند

چرخ چون جلوه گاه قدر تو شد

تتقی از شفق برآن بستند

از دو دست تو کان دو بحر آمد

کان و دریا در دکان بستند

نقشبندان فکر مدح ترا

برفراز طراز جان بستند

مسرعان ولایت علوی

در سر کلک تو عنان بستند

خوشه چینان خرمن ملکوت

طرف از آن کلک غیب دان بستند

از پی جلوه گاه دیدارت

کلّۀ سبز آسمان بستند

مهر مهر ترهر دهان که شکست

میخ دندان بر آن دهان بستند

جز بمدحت کسی زبان نگشاد

که نه چون پسته اش زبان بستند

انجم از بیم آتش قهرت

آب در راه کهکشان بستند

از نهیب نقابی از شب و روز

بر رخ گردش زمان بستند

چرخ و انجم ز شوق حضرت تو

جان کمروار بر میان بستند

دشمنانت ندانم از چه سبب

کین تو در دل و روان بستند

بهر دفع خیال تیغ تو آب

در حوالی دیدگان بستند

می ندانند کاخر از چه سبب

بند بر پای آن جوان بستند

سرفرازا بخدمت آوردم

حسب حالی ردیف آن بستند

کم از آن قطعه نیست اینکه ازو

های و هویی در اصفهای بستند

سرفرازا منجّمان بدروغ

تهمتی بر ستارگان بستند

اثر اندر حسود پیدا کرد

آن سخن ها بر قران بستند

برد آنرا که بردنی بد باد

گر ز طوفان برو گمان بستند

تا که گویند بهر مقدم گل

کلّه از شاخ ارغوان بستند

جاودان زی که دولت و عمرت

با ابد عهد جاودان بستند

بهر قربان عید خصم ترا

اندرین کنج خاکدان بستند

شمارهٔ ۶۲ - فی مرثیة ابنه لمّا هلک بالغرق

همرمان نازنیم از سفر باز آمدند

بد گمانم تا چرا بی آن پسر باز آمدند

ارمغانی حنظل آوردند و صبر از بهر ما

گرچه خود با تنگهای پر شکر باز آمدند

چون ندیدم در میان کاروان معشوق خویش

گفتم آیا از چه اینها زودتر باز آمدند

او مگر از نازکی آهسته تر میراند اسب

یا خود ایشان از رهی دیگر مگر بازآمدند

شرط همراهی نبدکان سایه پرورد مرا

با پس ماندند و خود با شور و شر باز آمدند

ناگهان در نیمه ره طفلی جهان نا دیده را

در خطر بگذاشتند و با بطر باز آمدند

گوهری کش جان بها بود، اندر آب انداختند

وز برای حفظ رخت مختصر باز آمدند

قرّة العین مرا تنها بجا بگذاشتند

در بیابانی و خود با یکدیگر باز آمدند

مژده آوردند کاینک میوۀ دلها رسد

پس ز قول خویشتن هم بر اثر باز آمدند

وه که چون آغوش بگشادم من از بهر کنار

چون رفیقان سفر سوی حضر باز آمدند

وه که چون نومید گشتم از همه اومیدها

چون مرا اسب و غلام او ز در باز آمدند

دوستان و یارکان بر عزم استقبال او

همچو من بر پای رفتند و بسر باز آمدند

چشم روشن چون ستاره پیش او رفتند باز

جامه بدریده چو صبح اندر سحر باز آمدند

بر نشاط روی او همسایگان کوی او

مطربان رفتند، لیکن نوحه گر باز آمدند

مشفقان او خبر پرسان بدروازه شدند

وه که چون نومید از آنجا بیخبر باز آمدند

چاکران کز پیش ما بی سنگ بیرون تاختند

سنگها بر بر زنان ما را ببر باز آمدند

آه از آن ساعت که همزادان او با چشم تر

بی برادر خون چکان پیش پدر باز آمدند

چشم و گوش من که بودند بر سر راهش مقیم

چون چنان دیدند حاصل کور و کر باز آمدند

خود ندانم تا مرا آندم چه بر خاطر گذشت

کان عزیزان یک بیک از رهگذر باز آمدند

چشمهای من که میجستند دیدارش در آب

همچو غّواصان ز دریا پر گهر باز آمدند

نازنین خویش را با بار و خر کردم براه

باز نامد نازنینم بار و خر باز آمدند

خاک غربت آتشی از آب حسرت بر فروخت

عالمی زان درد دل خونین جگر باز آمدند

شاخک نو باوه را کردند آنجا خشک بید

لاجرم با کام خشک و چشم تر باز آمدند

بر لب جویی فرو بردند سروی را بخاک

پس بر ما غنچه آسا، جامه در باز آمدند

چون بدیدند آن جوانرا زیر آب و زیر خاک

مرغ و ماهی از برش زیر و زبر باز آمدند

مردم چشمم که از وی روشنایی داشتند

از قبول روشنیّ ماه و خور باز آمدند

آشنایانرا که با او صحبت دیرینه بود

پس عجب نبود اگر بی خواب و خور باز آمدند

من چرا خون می نگریم؟ چون همه بیگانگان

از غم او هر یکی از من بتر باز آمدند

مایۀ جان و جوانی بد زیان راه ما

فرّخ آن کو با زبان سیم و زر باز آمدند

تو کجایی ای پسر جانم برفت از انتظار

تو نمی آیی، دگرها از سفر باز آمدند

دیر شد تا نامه یی از تو نیامد سوی ما

ورچه چندین قاصدان نامه بر باز آمدند

سوز ناک آمد هوای غربتت کز صوب او

مرغ اندیشه همه بی بال و پر باز آمدند

از دعا و همّتت ترتیب کردم بدرقه

وه که تا آن بدرقه چون بی هنر باز آمدند

روز و شب در ماتم گریۀ خونین کنند

چشم من روزی بکار من اگر باز آمدند

شرم بادم از حیات خود که بی دیدار او

در دل من آرزوی خیر و شر باز آمدند

سخت جانی بیش ازین چبود که در حالی چنین

خاطر و طبعم با شعار و سمر باز آمدند

یارب او را بهره ور گردان ز سود آخرت

گر رفیقانش ز دنیا بهره ور باز آمدند

شمارهٔ ۶۳ - و قال ایضاً یمدحه

ای صاحبی که دامن جان پرگهر کند

اندیشه چون زبان بثنای تو تر کند

افلاک را مهابت تو پشت پا زند

تمثال را لطافت تو جانور کند

اتش ز لطف طبع تو ممکن که همچو دود

سودای تیز طبعی از سر بدر کند

کلک تو جادویست که بر شب گره زند

عزم تو مسرعیست که از باد پر کند

لفط تو جان مستمعان را کند دراز

صت تو راه مستحقان مختصر کند

ازلطمۀ کسوف نگردد سیاه روی

خورشید اگر ز سایۀ جاهت سپر کند

کمتر وشاقکی که توش تربیت کنی

ازآفتاب و جوزا تیغ و کمر کند

تیر فلک ز عشق ثنای تو هر شبی

تا روز این کند که معانی زبر کند

داند خرد که مقصد او آستان تست

فکرم چو سوی عالم علوی سفر کند

نافه ببوی همدمی فرّ خلق تو

بس انتظار ها که بخون جگر کند

آنجا که خامۀ تو درآمد بگفت و گوی

بی مغز پسته یی که حدیث شکر کند

چون برزبان من گذرد یاد دست تو

همچون شکوفه از دهنم سیم سر کند

رای تو کآفتاب سپهر ممالکست

هر روز سر ز مشرق اقبال بر کند

اینک بسی نماند که در دور عدل تو

بزغاله از دهانۀ شیر آبخور کند

بی کار شد بعهد تو فتنه ز کار خویش

و اکنون قرار داد که کاری دگر کند

صدرا! ز حضرت تو مرا هست باز خواست

هر چند باز خواست کسی معتبر کند

دانم که گردی از کرم خویش شرمسار

از ماجرای حال منت گر خبر کند

روزی تفقّدم نفرمود لطف تو

باآنکه او نوازش هر بی خطر کند

گر بر دلت گذر کنم از کار دور نیست

خاشاک نیز بر دل دریا گذر کند

من گوهرم اگر چه تو سنگم نمی کنی

و آنجا که لطف تست که سنگ گهر کند؟

مثل تو خواجه حاکم این شهر و پس رهی

محتاج آنکه بهر علف کار خر کند

چندین هزار خلق زحاه تو در پناه

شاید که از میانه مرا زاستر کند؟

هم نام و ننگ و عدل تو باشد که روزگار

در نوبت تو فضل مرا پی سپر کند

زین شیوه زندگی بسلامت که من کنم

حقا که کس نکرد و بجان تو گر کند

گر لاف آن زنم که بمن ختم شد سخن

تصدیق من هراینه دیوار و در کند

دور خرابیست جهانرا چه ظن بری

کاکنون کسی عمارت فضل و هنر کند

پروای طبع و شعر محالست تا فلک

هر روز عالمی را زیرو زبر کند

چرخ لجوج طبع بدی نیک پیشه کرد

ور گویمش که نیک نکردی بترکند

ای آفتاب ملک مرا خود تو سنگ گیر

در سنگ نیز تابش خورشید اثر کند

منم خدمت تو از پی کسب شرف کنم

وان کیست خود کزین شرف او را گزر کند

بر سنگ باد کاسۀ آن سرکه او ترا

چون کفۀ ترازو خدمت بزر کند

اینست و بس توقّع داعی که لطف تو

در حال او بچشم عنایت نظر کند

پس بر بساط عدل تو گر رختصتش بود

رفع ظلامۀ دوسه بیدادگر کند

از بیم کم عنایتی صدر روزگار

تا کی رهی تحمّل هر خیره سرکند؟

راهی بده برد ستم ترک سیم بر

کفر آن ستم که برزگر سیم برکند

صدرا هم از تتمّۀ اقبال خود شانس

کایزد حواله گه دفع شر کند

وز موجبات شکر شمارآنکه چون منی

شکر تو نقش جبهت شمس و قمر کند

ذکر و دعای خوب بمردم هراینه

به زانکه خکم مملکت بحرو برکند

عیدت خجسه باد و براین ختم شد سخن

باقی دعا بعادت خود هر سحر کند

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً له

ای بزرگی که دست تریبتت

پای اقبال استوار کند

سایۀ مهر و مایۀ کینت

ماه را فربه و نزار کند

خواجۀ چرخ با همه شهرت

بغلامیت افتخار کند

لطف تو غنچه سازد از پیکان

خشمت از آب ذوالفقار کند

هر چه افلاک در نهان دارد

سر کلک تو آشکار کند

امر تو خاک را برقص آرد

نهی تو باد را حصار کند

هر زمان دست بخشش تو بزر

کار یک شهر چون نگار کند

همه از کیسۀ کفت باشد

هر چه باد خزان نثار کند

تند بادی که قهرت انگیزد

روی خورشید خاکسار کند

بوی ورنگی که لطفت آمیزد

و سمه در ابروی بهار کند

دیرها شد که بنده زادۀ تو

هر شبی ناله های زار کند

مانده بی نام و نان که مولانا

از پی او چه اختیار کند

چند در انتظار این هر دو

چشم اومید را چهار کند

انتظارش مده که آتش و آب

نکند آنچه انتظار کند

اوّلین لقمه استخوانش مده

کش دهان امل فگار کند

مینوازش لطف چندان کو

خو فرا جور روزگار کند

اگرش تربیت کنی چه شود؟

کرمت این چنین هزار کند

متبرّم مشو ازین داعی

ورچه ابرام بی شمار کند

با چنین دخل و خرج از کرمت

نکند کدیه، پس چه کار کند؟

دست انعام بر سرش میدار

ورنه ترتیب پا فزار کند

شمارهٔ ۶۵ - وقال ایضآ یمدحه ویصف القصر

اساس قصر ازین خوبتر توان افکند

که دست همّت این صدر کامران افکند

نخست بار که اقبال باز کرد درش

سعادت آمد و خود را در آستان افکند

علوّ کنگرۀ او بدان مقام رسید

که آسمانرا از چشم اختران افکند

شب سیاه فروغ بیاض دیوارش

مؤذّ نانرا از صبح در گمان افکند

ستاره های فلک جمله آفتاب شدند

چو شمسه هاش اشعه بر آسمان افکند

چنان زاوج دوپیکر گذاره کرد سرش

کز افتراق دویی در میانشان افکند

بر آشکوب نخستینش دست فکرت من

بزیر پای فلک را چو نردبان افکند

خوشی چو از دل اهل هنر بتنگ آمد

بحیله حیله تن خود درین مکان افکند

همی ندانم تا نیکویی چه نیکی کرد

که دولتش بچنین جای دلستان افکند

بخود فروشد صد بار، وهم دور اندیش

که تا کمند نظر چون برو توان افکند

ز فخر سر بفلک می کشد چنین خاکی

که خواجه پرتو اقبال خود بر آن افکند

چو روشنیّ و بلندی زرای خواجه گفت

عجب که سایه برین تیره خاکدان افکند

قصور خویش بدیدند ساکنان بهشت

چو فّر خویش برین قصر و بوستان افکند

بدست عجز فلک طاق کهنۀ اطلس

فراز سطحش در پای پاسبان افکند

چو خشت عرصۀ او داشت رنگ فیروزه

فلک به مغلطه خود را در آن میان افکند

غریم حادثه دامن نگیردش هرگز

کسی که رخت درین کعبۀ امان افکند

بر آسمان چه کند خاک اگر نه آنستی

که پیش خواجه فلک خاک بر دهان افکند

خدایکان صدور زمانه رکن الدّین

که دست منّت بر هر که در جهان افکند

فراخ بخشش دریا دلی که همّت او

غریو و زلزله در جان بحر وکان افکند

بفّر دولت او پشت راست کرد چو تیر

عنایتش چو نظر برخم کمان افکند

نسیم نفحۀ خلقش ببوی هو نفسی

بسا که مشک خطا را ز خان و مان افکند

ضمیر روشنش از آب دولت خویش

هزار قرصۀ خورشید را زنان افکند

چگونه گویم مدحش که دست حشمت او

نفوس ناطقه را عقده بر زبان افکند

اگر بقای ابد یابد او بجای خودست

که تخت سکنی در عرصۀ جنان افکند

شمارهٔ ۶۶ - الهزلیّات والاهاجی و الشّکایة وله فی هجو ضیاءالّدین المزدقانی

تیزی که مغز چرخ ز بانگش فغان کند

تیزی که روزگار بدو امتحان کند

تیزی که مردگان همه از بیم درریند

گر نفخ صورصدعت خود را چنان کند

تیزی که چون زمنفذ سفلی گشاد یافت

در سنگ خاره قوّت زخمش نشان کند

تیزی که زیر دامن چرخ ارکند بخور

تیزش از دماغ زحل خون روان کند

تیزی که رازهای تجاویف جانور

بانگ بلند او بفصاحت بیان کند

تیزی که برزنخ بشکافد بسحر موی

در معرضی که دعوی زخم زبان کند

تیزی که گر بد بینی کهسار بر شود

ارکانش از تخلخل چون موشدان کند

تیزی که در بهار اگر دم بر آورد

رنگ زریر بر دورخ ارغوان کند

تیزی گه شمّه یی ز نسیم معطّرش

هشیار را چو مستان خیزان فتان کند

تیزی که چو کواکب منقّضه گاه رجم

با ریش بلمۀ شب تیره قران کند

تیزی که برشود بفلک همجو گردباد

پس راه کهکشان چو ره گه کشان کند

تیزی که خرمن مه تابان دهد بباد

گرچه نفخه یی زهبوبش عیان کند

تیزی که بر سپهر بمیرد چراغ روز

گراوپفی بقصد سوی نیّران کند

تیزی که بانگ رعد بود جفت ساز او

در زیر لب چو دندنه ناتوان کند

تیزی که پرده های فلک منخرق شود

گر عزم بر شدن بدماغ جهان کند

تیزی که همچو تیر سحرگاهی از نفوذ

آسان گذار بر سپر آسمان کند

تیزی که بادهای مخالف وزان شود

در بحراگر عزیمت هندوستان کند

تیزی که بگسلد همه افزار لنگرش

هر کشتیی که او طلب بادبان کند

تیزی که هر کجا که یکی پشم توده دید

حالی چو مرغ کور در او آشیان کند

تیزی که جیب صبح بدرّد صدای او

وقت سحر که نغمگکی دلستان کند

تیزی که همچو صاعقه از بیخ برکند

هر ریش کهنه یی که تشبّث بدان کند

تیزی که گر تبیره زنش بانگ بشنود

بر بوق وگاودم ز غضب سرگران کند

تیزی که گر عنان بنسیم صبا دهد

حالی جعل نشاط گل و گلستان کند

تیزی که از چنار همی گوزتر دمد

گر فی المثل گذار سوی بوستان کند

تیزی که ناف آهو چون کون سگ شود

گر بر دیار چین گذری ناگهان کند

تیزی که کور گردد از وچشم روشنان

گر با هشام چرخ بلند اقتران کند

تیزی چنان دراز نفس کامتداد آن

در بینی زمین و زمان ریسمان کند

تیزی که چون سموم بهر کس که باز خورد

از وی بموی اربجهد موزیان کند

تیزی که طاس چرخ بگیرد طنین او

تیزی که نای زهره زبادش فغان کند

تیزی که بر کبوتر دم کش سبق برد

تیزی که قاقیا بتر از ماکیان کند

تیزی که بر بروت هر آنکس که بگذرد

خراورهاش حشو شکم در دهان کند

تیزی که بر نبات زنخندان چو بروزد

از ریختن حکایت برگ خزان کند

تیزی که باشد استرۀ تیزش آرزو

هر ریش کو مجاورتش یک زمان کند

تیزی که گر خر نرش آواز بشنود

شرم آیدش که بار دگر عان عان کند

تیزی که خاص از جهت مغز احمقان

از گند و گوه لخلخه رایگان کند

تیزی که چون گذشت ز خلوت سرای خاص

میدان بار عام ز ریش فلان کند

تیزی که ز اصفهان چو کند عزم مزدقان

مبداء دم زدن ز در گوز دان کند

تیزی چنین که گفتم و امثال این هزار

دزریش آنکه دشمنی شاعران کند

این اختیار کس نکند پس اگر کند

آن خرس روی خر صفت گاوبان کند

گرگ کهن، ضیاءمضّل آنکه چربکش

اغراء گوسفند بخون شبان کند

آن سرد مسخر، که بهنگام ظرف و لطف

فصل تموز را بدمی مهرگان کند

گر دست او بچشمۀ خورشید در شود

چیزی ز تیرگّی شبش در میان کند

در عمر اگر حدیثی گوید چو تیر راست

تضریبکی چو پیکان پیوند آن کند

گر ظاهرا نماید با تو تملّقی

آن دم ازو بترس که قصدت بجان کند

سرمایۀ دروغ و نفاقست و کبر و بخل

بس سودها که خلق برین اهریان کند

از مهر آفتاب کند سرد ذرّه را

گر در خیال رای بتضریبشان کند

از همرهیّ سایۀ خود منقطع شود

هرک اختیار صحبت آن بدگمان کند

از یکدگر بتیغ قطعیت جدا شوند

گر یک نفس مجالست فرقدان کند

پیوند آن کس از زن و فرزند بگسلد

کورا بعمر خویش شبی میهمان کند

خون ریزش افکند گهر و تیغ را بهم

چون او بخبث تیغ زبانرا فسان کند

ناخن بقصد گوشت برآرد ز پوست سر

گر او بگاه فکر نظر در بنان کند

با ثروتی چنان که با فلاک بر رسد

از سیم خویش گر بمثل نردبان کند

انبان زر بخانه رها کرده می رود

تا بهر لقمه زخمت بر پاسبان کند

مسکین زنش زبیم نیارد شکست نان

از بیم آنکه خواجه امامش لعان کند

گوید که آشکاره عبادت ریا بود

زیر زکات مال ز سایل نهان کند

در معرضی که یافت مجال سعایتی

آن لطفها که در حق پیر وجوان کند

هر ساده دل که داد بدو رست اعتماد

طرّاردیده یی که چه با ترکمان کند

جولاهه ییست همسر او در سرای او

کوکسوت شریف ورا پود وتان کند

گر شعر بافئی کند از تار ریش او

کون پوش مرکبان جهان پلهوان کند

علم خلاف گوید فنّ منست لیک

باشد خلاف علم هر آنچ او بیان کند

خطّش زریش گنده تر و نطقش از بیان

پس قدح بر ائمّۀ بسیار دان کند

گه گه که در افادت علمی کند شروع

تا همچو خویش خر کره را درس خوان کند

الفاظ بسته اش ز زبان شکسته اش

باشد چوسنده کو گذر از ناودان کند

الحق خوش آیدم که ریم در دهان او

خاصه چو دعوی نسب و خاندان کند

ای بی حافظ شرم نداری که چون تویی

بر اهل فضل بیشی در اصفهان کند

آزرده آنکه از تو نگشتست نان تست

دیگر همه کس از تو امان الامان کند

بر چون منی مزاحمت ای سفلۀ خسیس

آنکس کند که او زسلامت کران کند

خصمّی شاعران نه متاعی بود و لیک

ریش بزرگ، مردم را قلتبان کند

از گفت و گوی کون خران مردگاوریش

گر محترز نشیند واجب همان کند

آن بز گرفتن تو و روباه بازیت

روزی ترا نوالۀ شیر ژیان کند

خروارکی دو جو بر بودی ولی ببین

تا این هجا کرای دوخر زعفران کند

آن جوخری دگر خورد و شعر من ترا

بر روی روزگار یکی داستان کند

پرهیز کن ز تیغ زبانی که هجو او

در سینه ها نیابت نوک سنان کند

پرپشت و گردن از چه کشد باروزرخلق

آن کوشکم زخوان کسان پر زنان کند

آنکس که وصف تیز بدین سان کند ببین

تا وصف سنده یی چو تو خود بر چه سان کند

تا دامن قیامت هر کس که این بخواند

بر جان تو وظایف نفرین روان کند

تا با کسی که دوست بود مزدقانیی

قصدش بجاه و مال و بخان و بمان کند

بادا سقیم در وطن خود بعجز وذل

هر مفسدی که نسبت بامزدقان کند

شمارهٔ ۶۷ - و قال ایضاً

اسبی دارم که هرگز ایزد

قانع ترازو نیافریند

تا روز ز عشق جو همه شب

از خرمن ماه خوشه چیند

با حشر فکند دیدن جو

دانه که درین جهان نبیند

گفتند که جو نماند وزین غم

میخواست که تعزیت گزیند

پوشید پلاس و پاره یی کاه

میخواهد تا درو نشیند

شمارهٔ ۶۸ - وله ایضاً فیه

سرورا همّت تو برتر از آنست که عقل

گرد انکامۀ نه شعبده بازش بیند

هر کجا گفت قدر نیست ازین برتر جای

بارگاهی ز جلال تو فرازش بیند

نیست در کارگه نطق یکی جامه که عقل

نه ز القاب شریف تو طرازش بیند

هیچ سیّار گذر کرد نیارد بر چرخ

که نه از خطّ رضای تو جوازش بیند

آفتاب ار نکند پیروی سایۀ تو

در تن خویش چو در سایه گدازش بیند

همره صیت معالّی تو شد ماه مگر

که همیشه فلک اندرتک و تازش بیند

عدل تو سرزنش کلک کند ز آنکه همی

با عروس تّق غیب برازش بیند

زحل ار بر فلک همّت تو جای کند

زآن سپس چرخ بصددولت و نازش بیند

جود هر جائیت آن شیفته کارست که عقل

دایم آویخته در دامن آزش بیند

همچو افلاک کند دامن اطلس در خاک

هر که چو من ز سخای تو نوازش بیند

وآنکه چون سیر برهنه بر جودت آید

بخت در صدرۀ ده تو چو پیازش بیند

اعتقادیست رهی را که ز صدق خدعت

چرخ همواره بدین سدّه نیازش بیند

جز ز مدّاحی دولتکدۀ صاعدیان

چشم بر دوخته اقبال چو بازش بیند

خاطرش را نبود هیچ عروس سخنی

که بجز زیور مدح تو جهازش بیند

گرچه پستست رهی بر گذرد از همگان

اگر از تربیتت قوّت یازش بیند

رفت آن کز پی یک خردۀ زر چشم امل

باز گرده دهن حرص چوگازش بیند

یا باومید عطا چشم هنر هر ساعت

بهر هر نااهلی مدح طرازش بیند

یا چو خورشید پی کسب قراضات نجوم

از تف سینه سپهر آتش بازش بیند

گرچه در خاطر او دوش نیامد که کسی

از حضیض کرۀ خاک فرازش بیند

باز نشناسدش امروز ز طاوس فلک

هر که در حلقۀ تشریف تو بازش بیند

یارب اندر کنف لطف بدارش چندان

ابد صد یکی از عمر درازش بیند

شمارهٔ ۶۹ - ایضاً له

خورشید چرخ شرع که نور چراغ فضل

الّا ز شمع خاطر تو مقتبس نبود

در چشم همّت تو بمیزان اعتبار

گوی زمین موازن پرّ مگس نبود

گردی ز خاک مرکب تو باد نداشت

کورا دو اسبه مردم چشمم ز پس نبود

جان در تنم که دست نشان هوای تست

بی آرزوی خدمت تو یک نفس نبود

چشمم بآب چشم تیمّم از آن کند

کاینجا بخاک پای توش دسترس نبود

رفتست التماس حضورم ز خدمتت

والحق مرا زبخت جز این ملتمس نبود

چرخ و ستاره در هوش خدمت تواند

برمن چه ظن بری که مرا این هوس نبود

زان باز مانده ام که ز اسباب ره مرا

جز نالۀ درای و فغان جرس نبود

رخ سوی شاه شرع نهادم پیاده لیک

در پای پیل ماندم از آن کم فرس نبود

من بنده را که ساکن خاک درت بدم

آنگه که در دیار وفا هیچکش نبود

سر باریم تغیّر رای تو در خورست؟

حرمان دست بوس تو انصاف بس نبود؟

شمارهٔ ۷۰ - وله ایضاً یمدحه

امروز هر نثار که کمتر زجان بود

نه در خور جلالت این آستان بود

گویم کرامتست ، چو خورشید روشنست

گویم قیامتست ، دلیلش عیان بود

زیرا که بازگشت روان سوی کالبد

چون بازگشت خواجه سوی اصفهان بود

صدرجهان ، نظام شریعت که در جهان

چون آفتاب دولت او کامران بود

ای شرع پروری که گذشت از جناب تو

اقبال هرکجا که بود ایرمان بود

حکم تو عادتیست که نتوان خلاف آن

مهر تو آتشیست که در مغز جان بود

در معرض تجلّی ابکار خاطرات

خجلت همه نسیب گل و گلستان بود

برداشتست رسم تدنّق ز روزگار

بر جود تو ترازو از آن سرگران بود

در ذهن اگر خرد بنگارد مثال تو

لاشک بجای دست و دلش بحر و کان بود

خصمت چو روغن ارچه بر آب افکند سپر

همچون فتیله بر سرش آتش فشان بود

بهر دعا و خدمت تو چرخ نیزه وار

دایم زبان گشاده و بسته میان بود

ما را حکایت از صدف و بحر می کنند

کلک گهرفشان تو چون در بنان بود

برهان قاطعست در ابطال او حسام

در بندگیت هرکه دو دل چون کمان بود

رای تو بشکل برآورد پیش عقل

زان صبح خیره خند دریده دهان بود

ایّام عمر خصم تو زان روی کوتهست

کز سینه تا دهانش تموز و خزان بود

با جان دشمنان تو دارند نسبتی

در سنگ و آهن آتش ازین رو نهان بود

چشم ستاره از مژه جاروب سازدش

بر هر زمین که از سم اسبت نشان بود

ما از هجوم لشکر احداث ایمنیم

تا حزم کار آگه تو دیده بان بود

ما از وصول راتب ارزاق فارغیم

تا کلک ساق بستۀ تو در زمان بود

از آرزوی مدحت تو اهل فضل را

در سینه همچو لاله دلی پر زبان بود

دیدی نهیب شعله در اجزاء سوخته

خشم تو در معاطف دشمن چنان بود

کردیم دل فدیّ نسیم شمالیت

جانرا بهربها که خری رایگان بود

تنگ آمدست جان عدو در حصار تن

بیرون شوش مگر که بسعی سنان بود

صدرا! زچشم زخمی کافتاد غم مخور

دولت که افت خیز بود جاودان بود

در ضمن هر بلای مدرّج سعادتیست

مغز لطیف تعبیه در استخوان بود

مه چون نهار کرد مشارالیه گشت

زر، کوب یافت ، روی شناسیش از آن بود

داند خرت که غایت جاهست و احتشام

آنرا که پادشاه جهان پاسبان بود

لابد چو آسمانش بباید جهان نوشت

آنرا که تکیه گه ز بر آسمان بود

خورشید را نظر بهمه جانبی رسید

اقبال را گذر به همه آشیان بود

بر زر نه از طریق جفا بند می نهند

گوهر نه بهرخاری در ریسمان بود

شمشیر را ز حبس چه بازار بشکند ؟

آینه را چه عیب ز آینه دان بود؟

در نیزه عقده ها سسب سرفرازیست

از بند نیشکر نه غرض امتحان بود

بر سر و تخته بند چه نقص آورد پدید؟

بر آب سلسله چه زیان چون روان بود؟

باشد که درگرفت نوازند چنگ را

باری نوای او ز خوشی دلستان بود

گل دسته بسته بوسه رباید ز دلبران

با خار همبرست چون در بوستان بود

پایاب بهر را چه مضرّت زلنگرست ؟

یا کعبه را زحلقه چه سود و زیان بود؟

تقیید مصحف از پی تعظیم شأن اوست

تشدید بر حروف نه بهر هوان بود

بر پای باز، بند ملوکست گه گهی

زان جای او همیشه زبر دستشان بود

دیریست تا برابری زر همی کند

آهن از این شرف که ، چو آخر زمان بود

او را چنان بلند شد دست اقتدار

کوپای بوس خواجۀ صاحب قرآن بود

بی سایۀ رکاب تو احوال بندگان

محتاج شرح نیست که خود برچه سان بود

آنجا که آفتاب شریعت گرفته شد

تاریکی جهان همه تأثیر آن بود

در حضرتت که راحت جانهاست خلق را

از محنت گذشته فغان این زمان بود

کان آهنی کز آتش سوزنده تاب خورد

آن لحظه کاندر آب شود با فغان بود

دست سپهر پیر چه کارست بر شکست

جایی که پایمردی بخت جوان بود

صیت تو بس مسافر و حکم تو بس روان

تو همچو قطب باش که بر یک مکان بود

تا ساز خوب رویان در صفّ دلبری

گیسو و ابروان ، چو کند و کمان بود

جاوید زی که با تو برون کرد از دماغ

آن سرکشی که عادت و رسم جهان بود

در ظلّ پادشاه شریعت بکام دل

بررغم آنکه دشمن این خاندان بود

شمارهٔ ۷۱ - وله ایضاً یمدحه و یعاتبه فیها

تویی که همّت تو از کرم جدا نبود

چنانکه چشمۀ خورشید بی ضیا نبود

گمان مبر که بود رای پیرپا برجای

اگر زکلک تو در دست وی عصا نبود

چو مطرح افتد دست شریعت اندر پای

اگر زمسند تو پشتی قضا نبود

شگفت مانده ام الحق ز ابر نر دامن

که لاف جود زند وز توش حیا نبود

زمین حضرت توبوس می دهد گردون

بهر زه قامت گردون چنین دوتا نبود

بکوهسار اگر بانک برزند سخطت

زبیم بأس توش زهرۀ صدا نبود

چه سنگ کوه که دندان کین بروسایی؟

که بی قرارتر از سنگ آسیانبود

اگر زلطف تو پیوند جان خود سازیم

حیات ما پس از این عرضۀ فنا نبود

میان سینه و لب سالها بود محبوس

هر آن نفس که تو را اندر آن رضا نبود

لطافت لب خندان تو بگل ماند

ولی دریغ که گل را همی بقا نبود

زروی لطف و کرم ماجرای من بشنو

که صوفیانرا چاره زماجرا نبود

سبیل تربیت و اصطتاع و دلداری

چوهست باهمگان با منت چرا نبود

خلاف رای تو یا وفق رای بدخواهان

چه کرده ام که مرا بهره جز عنا نبود؟

کدام نسبت بد خدمتی بمن باشد

که با من از پی آن جرمت اعتنا نبود

بحرف جرمم ار انگشت بر نهند رواست

که تا عقوبتم آخر تعمّدا نبود

حقوق من همه بگذار چون منی شاید

که پاردوست بدامسال آشنا نبود

گرفتم آنکه خود از من کژی پدید آمد

نهاد هیچ بشر خالی از هوا نبود

زآفتاب بهم من؟ که بابصارت خویش

ممّر او همه برخطّ استوا نبود

کرم کجا شد و انعام را چه پیش آمد؟

چرا ازین دو یکی پای مردما نبود؟

و قار و حلم و زجرم و خطاستوده شدند

وقار و حلم چه باشد اگر خطا نبود؟

بقول حاسد و مفسد ندار خوارو خجل

مرا که جز بجناب تو انتما نبود

بریزخون من و آب روی من بریز

بجان تو که مرا طاقت جفا نبود

کژیّ کار من از راستیست بر کارت

مرا اگر نبود شغل،بل که تا نبود

اگر رضای تو عزلتست خاک بر سرشغل

که با کراهت تو عیش با نوا نبود

زیان جاهی ومالی توان تحّمل کرد

ولی شماتت اعدا،هلا هلا نبود

هلا هلا سخن عامه است ومعذورم

که نظم خسته دلان از خلل جدا نبود

چو تو مراقب نهم وننگ من نکنی

باضطرار مرا چاره جز جلا نبود

ز بیخ بر مکن آنرا که غرس دولت تست

که این ز روی کرم لایق شما نبود

بشاعران همه تشریف و سیم و زر بخشند

منم که خود صلت من بجز قفا نبود

مده ز دست متاعی که کم بدست آید

روا بود که چو دربایدت، بجا نبود؟

اگرچه لاف زدن از خود احمقی باشد

درین دیار به از من سخن سرا نبود

به پارسی و به تازی به نظم و نثر سخن

همی زنم نفسی گرچه بی‌خطا نبود

ز هیچ فن ز فنون هنر نیم خالی

اگرچه هر یک تا حدّ انتها نبود

چنان بمهر تو صافیست جان روشن من

که صبحدم را با مهر آن صفا نبود

چو از میانه به بی رونقی شوم منسوب

اگر نکو بود از بهر من ترا نبود

گناه من همه شرمست و خویشتن داری

که خاک بر سر شاعر که او گدا نبود

خدای بر تو ز من تا بدین که خصم منست

بحضرت تو بود هیچ فرق یا نبود؟

بصورت ار چه که هستیم هر دو خدمتکار

و لیک مهر گیا چون ترش گیا نبود

بنام پرده بود هر دو ، لیک نزد خرد

حجاب مزبله چون پردۀ نوا نبود

صبا و نکبا هستند هر دو باد و لیک

هبوب نکبا چون جنبش صبا نبود

برنگ هم بود امّا بوقت عرض هنر

بلارک یمنی شاخ گند نا نبود

اگرچه هر دو کمر بسته از زمین رویند

بذوق نیشکر از جنش بوریا نبود

کجا بشاید گفتن که این چنینها را

نصیب باشد ازین دولت و مرا نبود؟

چو اشتر و چو دراژاژ خای و یافه درای

نیم اگر چره مرا اشتر و درا نبود

متاع من هنر و فضل و مهر و اخلاصست

ولی چه سود؟ چو این را دو جوبها نبود

تو نام نیک طلب ،مال را چه وقع بود؟

که این بماند و آنرا بسی بقا نبود

زر و درم بنماند نظر بمعنی دار

که پس فکنده بزرگان به ار ثنا نبود

حدیث حاسد اگر خوار می نشاید داشت

حقوق بنده بیکبار هم هبا نبود

تجاسر دوسه مجهول بر وقعیت من

یقین شناس که رفع بالا بتدا نبود

گواه محضر ایشان عنایت تو بس است

بلی عنایت قاضی کم از گوا نبود

نباشد این همه زشتی من که صورت دیو

چنانکه می بنگارند ، دیو را نبود

گناه باشد و عذر گناه هم باشد

ولیک علّت ناخواست را دوا نبود

مرا چو خرج بیفزود دخل کم کردی

مکن ، کز اهل مروّت چنین سزا نبود

عمل تو خرج کنی سیم دیگران ببرند

رسوم قطع فتد جای غصه ها نبود

برّد تقدمه باری اشارتی فرمای

که عزل و تقدمه با یکدگر روا نبود

من از طمع ببرم جود تو چه عذر آرد؟

که چون منی را زوخواهش عطا نبود

من این بگفتم و رفتم، تو دانی و کرمت

بدست ما بجز از خدمت و دعا نبود

اگر عنایت تو با منست باکی نسیت

وگر عنایت تو نیست این بها نبود

تو بر جناح سفر کار من چنین دریاب

که من چو فوت شوم آنگهم قضا نبود

برو براحت و باز آی در ضمان امان

که کارهات بجز وفق اقتضا نبود

شمارهٔ ۷۲ - ایضاً له

فروغ روی شریعت تویی که همواره

سواد مسند تو پشت ملّت و دین بود

تو شهسوار بدی در صف کرم آنگاه

که نقره خنگ سپهر از هلال نوزین بود

ز شوق گوهر لفظ تو ای بسا شبها

که آستین من از روی من گهر چین بود

اگر ز هجر تو تلخست زندگانی من

عجب مدار که وصل تو جان شیرین بود

هر آن نفس که زدم در فراق خدمت تو

چو صبح تعبیه دروی هزار زوبین بود

جهانیانرا در غیبت تو شد معلوم

که شرع راز شکوهت چه مایه آیین بود

ز یکدگر بپراکند چون بنات النعّش

زمانه جمعی کان رشک نظم پروین بود

چو شاه شرع ز ما در عرای غیبت شد

همه تسلّی اهل هنر بفرزین بود

زمانه ناگهش از ما بر غم ما بر بود

زهی زمانه که با ماش اینهمه کین بود

اگرچه فرقت آن صدر هر یکی ده کرد

جراحتی که درین سینه های غمگین پود

امید وصل تو اکنون محقّقست از آنک

وصال یوسف و یعقوب ز ابن یامین بود

شمارهٔ ۷۳ - و قال ایضآ یمدحه

سروری که سرو امانی بباغ فضل

از چشمه سار لطف تو سیراب می رود

در روزگار دست تو پای امید خلق

چون خامۀ تو پر گهر ناب می رود

از ننگ رنگ روز حسودت شب سیاه

چون زلف ماه رویان در تاب می رود

از بیم کشتنست که غلتان سوی عدم

خصم گریز پای چو سیماب می رود

آز شکم فراخ که هرگز نخورد سیر

از نعمت تو با همه اسباب می رود

بر کام عقل باد تو همچون نفس گذشت

در چشم شیر سهم تو چون خواب می رود

الفاظ دلفروز تو در کسوت حروف

هم بر سبیل گوهر شبتاب می رود

چون پسته هر که با تو دل او دورنگ شد

در خون خویش غرقه چو عنّاب می رود

مخدوم و صدور سیّد و مولا و مقتدا

القاب خاص تست نه اغراب می رود

لکن جلال الاسلام از جمله خوشترست

چون بحث در مجاری القاب می رود

از واجبات مدح تو صد پایه نازلست

چندانکه در ثنای تو اطناب می رود

گر بنده بر وظایف خدمت مقصرّست

یا گه گهی بسنّت اغباب می رود

تا روز هر شب از پی ورد دعای تو

چون شمع سوزناک بمحراب می رود

سرمای این چنین که همی لرزد آفتاب

از ابر اگر چه در بر سنجاب می رود

چون اشک شمع ده تو افسرده بر همست

هر قطره کز دهانۀ میزاب می رود

از بس که سطح اب ز یخ بند محکمست

فاسق چو زاهدان ز بر اب می رود

وحلی چنین که پای اگر بر زمین نهم

تا خایه پایم از پی پایاب می رود

بارندگی چنین که بهر ذرّه یی ز خاک

گویی هزار تیر به پرتاب می رود

این عذرهاست روشن و اندک عتابکی

گه گاه با حواشی اصحاب می رود

چندانکه شکر حضرت عالیست بنده را

اضعاف آن شکایت نوّاب می رود

مقصود همگنان ز تو نقدست پس چرا؟

خادم همیشه از پی نایاب می رود

زین وعدۀ دراز که در پیش می نهد

هر دم دلم ز جای چو طبطاب می رود

تا وقت ارتفاع معطّل نشسته ام

زان بر هوا دلم چو سطرلاب می رود

می گویم این و در خوی خود غوطه می خورم

از بس مبالغت که درین باب می رود

امیّد عفو دارم اگر چه ز انبساط

لفظی نه بر قضیّت آداب می رود

شمارهٔ ۷۴ - و له ایضاً یمدحه

هرکه او قوّت سخن خواهد بود

از در خسرو ز من خواهد

میرعادل مظفرالدّین آنک

بردرش آسمان وطن خواهد

آنکه دشمن چو نام او شنود

بفکند خنجر و کفن خواهد

گردن از طوق حکم او نکشد

هرکه سر را قرین تن خواهد

ابراز لطف او بصد زاری

آب روی گل و سمن خواهد

بوی خلقش شنیده باد صبا

از خدا مرگ نستران خواهد

ای که جان از هوای بندگیت

علقت خویش با بدان خواهد

گر جلال تو کسوتی دوزد

مهر را گوی پیرهن خواهد

ور ضمیر تو شمعی افروزد

ماه رخشنده را لگن خواهد

آن چنان راستی که طبع تراست

بدعا شاخ نارون خواهد

عاریت از قد بداندیشت

زلف سنبل همی شکن خواهد

شاخ خلق ترا بجنباند

باد چون طیرۀ چمن خواهد

زیور از لطف تو اوام کند

غنچه چون زیب انجمن خواهد

رقم خصمیت کشد بر وی

هرکه را چرخ ممتحن خواهد

یزک خشمت افکند در پیش

هرکجا مرگ تاختن خواهد

بهر آن خصم گردن افرازد

که سپهرش قفا زدن خواهد

نیک شرمنده ام که چون طبعت

از من بی زبان سخن خواهد

هر کرا جفت حور عین باشد

چون ز ساسی سرای زن خواهد؟

آب روی شمر بود چندانک

بحراز او لؤلؤ عدن خواهد؟

چه کنم گر بخدمتش نارم

هرچه آن رای نیک ظن خواهد

چرخ هم در کنارش اندازد

گر از او خوشۀ پرن خواهد

لطفها میکنی و نیست مرا

پای مردی که عذر من خواهد

چشم دارم که هم ز روی کرم

کرمت عذر خویشتن خواهد

زود باشد نه دیرکام چنانک

دل شاه عدو شکن خواهد

شمارهٔ ۷۵ - و قال ایضاً

خدایکان صدور جهان که گاه جدل

زبان تیغ ز تیغ زبانت امان خواهد

نظیر تو ز قضا روزگار می طلبید

قضاش گفت چنین کارها زمان خواهد

چو راست کرد فلک کار دولت تو چو تیر

کنون ز قامت اعدای تو کمان خواهد

شگفت مرغی کین شاهباز همّت تست

که آشیان همه بر اوج آسمان خواهد

سبک ببخشد و شرمنده عذر می خواهد

بگاه جودگر از وی کسی جهان خواهد

ز حد ببرده یی انعام و مرد می باید

که عذر این همه انعام بی کران خواهد

ز خاک درگه خود زینهار در مگذر

اگر کسی زتو اقبال را نشان خواهد

بسا شبش که چو خورشید روز باید کرد

کسی که تکیه گه این خاک آستان خواهد

اگر چه سر سبکم همّت تو هر ساعت

ز بار منّت خود گردنم گران خواهد

چو ناتوان شدم از حمل بار انعامت

مکارمت چه ازین شخص ناتوان خواهد؟

مرا زبانی خشکست و مردم چشمم

ز شرم تر شود ارعذر من زبان خواهد

زبان چه باشد خود گوشت پاره یی عاجز

که گرش آبی باید ز دیگران خواهد

ز دست و پای رهی بر نخیزد آن هرگز

که دست و پای ترا عذر سوزیان خواهد

چو جمله اعضا در تن رعیّت جانند

چنان نکوتر باشد که عذر جان خواهد

ولی بعذر قدمهات اگر فرستم جان

هزار جانم باید که عذر آن خواهد

چو عاجزم ز همه یک طریق میدانم

شوم چنان کنم و عقل خود چنان خواهد

بپای مردی لطف توام وثوقی هست

بدو رها کنم این عذر اگر توان خواهد

شمارهٔ ۷۶ - و له ایضاً و یهنئه بولادة ابنه جلال الاسلام

مرا ز خواب برانگیخت دوش وقت سحر

نسیم باد صبا چون زگلستان بوزید

بگوش جانم در گفت مژده کین ساعت

یکی مسافر فرخنده پی زغیب رسید

برآسمان بزرگی هلالی از نو تافت

ببوستان معالی گلی ز نو شکفید

دهان او فلک از آفتاب پر زر کرد

بدین بشارت خوش صبح چون زبان بکشید

نثار مقدم او را سپهر از انجم

بریخت حالی قرّابه های مروارید

بدانکه تا نرسد چشم زخمش از اختر

بخواند فاتحه یی صبح و بر جهان بدهید

سپهر مدخنه آسا بر آتش خورشید

چو دخنه سوخت هر آن دانۀ ستاره که دید

عجب شبی ! به دو خورشید گشته آبستن

که هر دو در نفس صبح آمدند پدید

بشب، ولادت او اتّفاق از آن افتاد

که هم زغیب سوی مطرح سیاه چمید

شب سیاه بلالایگیّ او برخاست

چو در کنارش آرد خوش دروخندید

درست مغربی خور نهاد بر رویش

سپهرچونکه بدین ماه پاره درنگردید

دویت و کاغذ ترتیب کرد از شب و صبح

دبیر چرخ بدان تا نویسدش تعویذ

صبا که منهی اخبار روح پرور اوست

برای انها این حال سوی باغ دوید

گل ارچه مفلس و بی برگ بود هم در حال

قبای لعل و کلاه زمرّدش بخشید

چو آفتاب تباشیر غرّه اش را دید

ز رشک قرطۀ کحلّی خویشتن بدرید

ز نور آن گهر شب چراغ روز افروز

شب سیاه سلب دامن از جهان درچید

پی قماط وار دست دایۀ تقدیر

زاطلس شفق چرخ جامه ها ببرید

برای ساعد دست مبارکش گردون

زخطّ ابیض واسود کلاوه یی بتنید

فلک زصبحتش پستان شیر پیش آورد

بدایگانی پنداشت کوبخواست مزید

زهی خرف که فلک بو او نمی دانست

کزین نژاد کسی شیر سفلگان نمکید

بیاد شادی فرخنده طالع سعدش

چو زهره مشتری اندر کشید جام نبید

فضای چرخ پر آواز خیر مقدم گشت

چو گوش گیتی شرح قدوم او بشنید

ودیعه که زابر کرم صدف میداشت

بروزگار گهر گشت و دوش ازو بچکید

خدایگان شریعت که نیز نپسندد

براق همّتش از سبزه زار گردون خوید

زهی که خنجر سر تیز باهمه حدّت

زهیبت تو نیارد بدست در بچخید

بعهد عدل تو رمح ارتطاولی کردست

بتنگنای دل خصم در چو مار خزید

چو خامه با سر ببریده هم تواند زیست

زفیض طبع تو هرکس که شربتی بچشید

بیاد قهر تو زهرش فرا دهان آمد

زبان مار از این روی در دهان بکفید

هم احتشام تو در کوزۀ فقاعش کرد

مخالفی که چو سیماب بر تو می بطپید

نگرکه دوستیت را بها چه باشد خود

چو دشمنیّ ترا دشمنت بجای بخرید

نمانده است فلک را بر اهل معنی دست

ز رشک قدر تو از بس که پشت دست گزید

زبان از آن ننهند در مخالفت خنجر

که پاک گوهر پرهیزد از زبان پلید

زمالش ستم انصاف هیچ باقی نیست

که داد عدل تو ترتیب او چنانکه سزید

که دست بوس تو چون خاتم تو اندر یافت ؟

که نه ز بار زر و لعل قامتش بخمید

گشاده گردد بند طلسم اسکندر

گر اهتمام تو دندان نمایدش چو کلید

سپهر قد را! اندر ادای مدحت تو

رهیت خامشی از عجز و اضطرار گزید

گرفتم آنکه بهفتم فلک رسید سخن

بر آستان جلال تو ، کار هست رسید

سخن زشوق ثنای تو گرچه صد پر شد

هنوز می نتواند برآن مقام پرید

نه زیر دست من آمد سخن ، پس او که بود؟

که پای قدر رفیع تو بایدش بوسید

بزدی تو شاد، که چشم بدان زبد چشمی

زحضرت تو بدین مسند سیه برمید

گشاده بود یکی مهره بر بساط جلال

وزین سبب دل خلقی همی نیارامید

کنون که گشت قوی پشت ازین دگر هم پشت

زمانه دست تصرّف زهردو بازکشید

اگرچه قافیه لحنست از برای دعا

بگفت خواهم بیتی بذوق نیک لذیذ

همیش سایۀ این آفتاب ملّت و دین

بدین دو پیکر پاینده باد تا جاوید

شمارهٔ ۷۷ - و قال ایضاً یمدحه

بزرگوارا! صدرا ! مرا چنان باید

که خاک پای تو بر اوج چرخ بفزاید

مرا خوشست که خاک درت که افسرماست

ببوسۀ لب خورشید و مه بیالاید

اگر نخواهد رای تو ، نیز نتواند

که دست شام بگل آفتاب انداید

خجسته نعل سمندت بصیقلی ماند

که وصمت کلف از روی ماه بزاید

خطاست ، نعل چه باشد، بابرویی ماند

که جبهۀ فلک از زیب آن بیاراید

عجب مدار که زرّین زبان شود چون شمع

کسی که دست ترا گاه جود بستاید

بصدهزار زبان آتش ارچه گوید من

چو طبع تیز توام، دان که ژاژ می خاید

که این بقطرۀ آبی بمیرد و هردم

هزار چشمۀ حیوان از آن برون آید

دهای تو بسر انگشت رای دوراندیش

گره گره زسر وی گوزن بگشاید

بهرکه بازخورد تفّ کینۀ تو چو شمع

وجود خویشتن از دیدگان بپالاید

بنوش داروی لطف تو بار یابد جان

کسی که او را افعّی فقر بگزاید

چو شاخ بید خلاف تو جمله تن تیغست

که تا چو سرو سردشمنت بپیراید

اگر اجازت یابد زحضرت عالی

رهی یکی طرف از حال خویش بنماید

حقوق خدمت و آنچ از نظایر اینست

که شرح قاعدۀ آن زبان بفرساید

شروع می نکنم اندر آن که تا لطفت

نگویدم که فلانی دراز می لاید

عجب بمانده ام از بخت خود که مولانا

ز روی لطف تفقّد شبی نفرماید

فلان کجا شد آخر؟ چه می خورد ؟ چونست؟

چرا بحضرت ما بیشتر نمی آید؟

سه سال در غم دل یار غار ما بودست

کنون بدولت ما چندگه برآساید

چو خاصگان اگرش تربیت نفرمایم

زعامیانش باری تمیز می باید

خود آن مگیر که بعد از سوابق خدمت

زصد هزار توقّع یکیم برناید

کسی بخدمت تو در سفر چنان نزدیک

چنین زحضرت تو دور در حضر شاید

پیاده یی که کند خدمت شه شطرنج

چو هفت منزل در خدمتش بپیماید

چو باز گردد دستور خاص شاه بود

چنانکه پهلو باپهلویش همی ساید

تو شاه عرصۀ فضلی من آن پیاده که او

بجز بخدمت تو هیچ سوی نگراید

از آن سپس که پیمود با تو هفت اقلیم

روا بود که کنون هم پیاده می آید؟

زحسن عهد تو نومید نیستم کآخر

چو حال بنده بداند برو ببخشاید

قرین مدّت عمر تو باد تا به ابد

هرآن نفس که زمانه زصبح برباید

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضاً

خطی زاری بسی ناخوشتر از ریش

که الحق جز ستردن را نشاید

بخطّ نیکوان ماند خطت راست

نه زان معنی که راحت می فزاید

از آن معنی که هر امسال تا پار

بچشم خلق نا خوشتر نماید

شمارهٔ ۷۹ - وله ایضاً

چگونه در چمن خوشدلی کنم پرواز

که مرغ عیش مرا روزگار پر ببرید

دو شاخ هر دو ز یک اصل رسته بر یکجای

بتیغ قهر اجل مان ز یکدیگر ببرید

بنوجوانی ببرسید شاخ عمرش مرگ

اگرچه رسم نبودست شاخ تر ببرید

اگرچه منزل ما در سفر برابر بود

ولیک آنکه جوان بود زودتر ببرید

شمارهٔ ۸۰ - وقال ایضاً یمدحه

این خرّمی نگرکه مرا ناگهان رسید

وین مملکت نگرکه بمن رایگان رسید

بختم بخواب نیز نیارست دید هم

کاری چنین شگرف که او را عیان رسید

عمری بمانده بنده درین آزو آرزو

تاچون توان بدرگه شاه جهان رسید

ناگه خبرشنیدم ویارب چه خوش خبر

کاینک رکاب شاه سوی اصفهان رسید

خورشیدخاندان،شرف الملک والملوک

کش زاسمان لقب،شه صاحبقران رسید

آن شاه نوجوان که به تأیید بخت او

پیرانه سرزمانه به بخت جوان رسید

بارندگیّ زرچو بدیدم درین دیار

ظنّم چنان فتاد که فصل خزان رسید

گوشم گرفت عقل وبمالیدوگفت هی

آگه نه یی که پادشه زرفشان رسید

ای شاه شاه زاده که براوج قدر تو

نه خاطر یقین ونه وهم گمان رسید

دردست وبازوی تو تماشاگه ظفر

کارمصاف چونکه بگرز گران رسید

جرم هلال از بر این سبز پهنه چیست؟

مانا زسمّ اسب تو بر وی نشان رسید

حالی بذکر فتح ملک افتتاح کرد

چون صبح رانفس زگلو بر دهان رسید

ایمن زدزد فتنه بخسبدکنون جهان

کز تیغ هندوی ملکش پاسبان رسید

گرخون گرفت خنجرخسروشگفت نیست

کزبس که کشت دشمن ملکت بجان رسید

می گفت آفتاب من و رای شاه ، عقل

گفتش به طنز:کارتواکنون بدان رسید؟

درپوست می نگنجد غنچه ازاین نشاط

کزخلق تو دمی بدل گلستان رسید

گردون نهادکام جهانش درآستین

هرکوبآستان درت یک زمان رسید

کشتّی اهل معنی برخشک مانده بود

لیکن سخای دست تو فریاد آن رسید

نایاب وتنگ گشت متاع نیازوآز

در هر دیارکز کرمت کاروان رسید

دردشمن توتیغ تو زان می نهد زبان

کورا همه نواله ازو استخوان رسید

ازصلب آن شهی توکه ازهمّت بلند

صیت و عطای او بهمه قیروان رسید

خسروحسام دولت ودین اردشیرآنک

منشورملکش ازقلم کن فکان رسید

دانی که چون رسد بجهان نورآفتاب

انعام عام او بجهان همچنان رسید

ازنام شاه حرز کمربندخویش ساخت

رستم درآنزمان که سوی هفتخان رسید

کان خاک کردبرسروبحرآب شدزشرم

صیت سخای اوچوبدریاوکان رسید

خون ازمسام کوه چولاله برون دمید

آسیب حمله اش چوبکوه گران رسید

درعهدآنکه دولت بخشید کردگار

ملک ابد بخسرو مازندران رسید

ازچرخ هفت پایه خرد نردبان نهاد

تابرنخست پایه ازین آستان رسید

باآسمان مری کنداکنون زمین ما

چو فرشاه زاده بدین خاکدان رسید

گر دیرتر رسید رهی سوی این جناب

کز وی توان به مملکت جاودان رسید

کاری گزاف نیست زمین بوس درگهش

جای چنین بیاری دولت توان رسید

آورد جان خشک رهی،تاکند نثار

چون ازغبارخیل ملک میهمان رسید

بپذیر عذر بنده اگرچه نه لایق است

کش دست خودبجان ودلی ناتوان رسید

میراث یافتم زپدرمدح پادشاه

والحق ازین شرف سرمن بآسمان رسید

نتوان بصدهزار زبان گفت شکرآن

انعام هاکه ما را زین خاندان رسید

نایافته ازو شرف دستبوس بود

این نیزدولتم زملک ناگهان رسید

گرمن بخدمت تورسیدم عجب مدار

درملک، تیغ شاه، بزخم زبان رسید

نتوان گزارد حقّ ثنای ملک بشعر

نتوان برآسمان ز ره نردبان رسید

بادا نصیب جان شه وشاهزادگان

هرشادیی کزوبدل مدح خوان رسید

پاینده باد ملک تودرظلّ خسروی

کزعدل او بهرطرفی داستان رسید

اومیددارم ازکرم حقّ که عن قریب

بایکدگر بکام دل دوستان رسید

عیدت خجسته بادکه عیدبزرگ ما

آنروزشد که موکب توشادمان رسید

شمارهٔ ۸۱ - وقال ایضاًیمدح الاتابک الاعظم سعدبن زنگی طاب ثراه ویصف الفرس

مملکت رازنوی داد شکوهی دیگر

شاه جمشیدصفت،خسرو افریدون فر

وارث ملک سلیمان،ملک حیدردل

که بگسترد در آفاق جهان عدل عمر

تاج بخش ملکان،اعظم اتابک که ندید

تاجهانست بانصاف تراز وی داور

آن ملک خلق ملک خلق که آراست خدای

منظر و مخبر زیباش زهم نیکوتر

شاه کان بخشش دریادل سلغز سلطان

کزبن دندان فرمان براوگشت قدر

ای زشاهان جهان آمده برسرچون تاج

وی ز تو ملک سرافراز چو تاج ازگوهر

بالش ملک عراق ازتوچوشدپشت قوی

پهلوی فتنه کنون جای کند بر بستر

هرکجا باز سر رایت توسایه فکند

کبک وشاهین بهم آیندسوی آبشخور

تازالقاب توشدپایۀ منبرعالی

چرخ نه پایه همی رشک برد بر منبر

دهن زرچوگل ازخنده همی ناساید

تاکه از نام تو بستند بزربر زیور

افسروتخت سراپای ممالک گشتند

خودتوبودی زجهان لایق تخت وافسر

لاجرم سجده گزارست ترااین درپای

لاجرم بوسه زنانست ترا آن برسر

تابرو موکب منصورتراره گذرست

همه سرمه ست کنون خاک سپاهان یکسر

برج قوس است سپاهان را طالع دراصل

زیبد ارمشتریش آمد سعد اکبر

ای سخاگسترشاهی که توانگردل شد

هرکه یادکرمت بردل اوکرد گذر

بادلطف تواجل راببرد زوراز پای

زخم تیغ توعرض را ببرد از جوهر

کوه را لشکر تو پست کندچون هامون

بحر راهمّت توغوطه دهدچون لنگر

لفظ شیرین تو و رأی جهان افروزت

بی نیازیّ جهان میدهدازشمع وشکر

نظردولت توخوبترازیاری بخت

مدد همّت توبه ز فراوان لشکر

هرکه او نام خداوند نگارد بر دل

همچنان سکّه بودجایگهش بر سر زر

بسته داردکمرطاعت توخرد و بزرگ

کوه بر صحرا تا کاه بدیوار اندر

رای توگردهد اجرای قمرچون خورشید

هرسرمه نشود کیسه اش از نو لاغر

جود دستت نگذارد که شود زر مجموع

زان پراکنده بودحرف زر از یکدیگر

گرکسی هست مدنّق چوتراز و سروسنگ

شاه را باری ازبخشش زر نیست گزر

نور هرگز نتوان کرد زخورشیدجدا

کرم ازخاطرخسرو نتوان برد بدر

مدح دست گهرافشان تو سر می ناید

آری ازدریا آسان نتوان کردعبر

آتش خشم توگرروی بگردون آرد

خرمن مه شود از شعلۀ اوخاکستر

فیض طبع تو اگر باد دمد برآتش

با سمندر زیکی خانه شود نیلوفر

آهنین روی تری زاینه انگام مصاف

گرچه دربزم سبک روی تری ازساغر

هرکه درگردوغا تیغ تودردست تودید

دیدباهم ظلمات وخضرواسکندر

گه زنی تنها برقلب بداندیش چوتیر

گه برهنه بسرخصم روی چون خنجر

برهم آوردچو پرکار زبیمت سروپای

آنکه دل راست نبد باتو بسان مسطر

مجمرآسا سزد ارپای کشد دردامن

زانکه دل سوزۀ خلقست عدوچون مجمر

دل بدخواه هماناکه زجان سیرشدست

که بآب لب شمشیرتوشدتشنه جگر

گاه عرض هنرش چون همه دست انگشتست

باد درسرزچه گیرد عدوت چون مزهر

برجگرآب نبودست عدوراهرگز

جزبوقتی که کشد نوک سنانت دربر

ای بساسرکه فرو رفت بآب تیغت

جای آن آب همه ساله ترازیرکمر

غمزۀ ناوک توچون بکرشمه نگرد

جان دشمن ببردچون دل عاشق دلبر

یارب آن مرکب شاه است برآن دشت نبرد

یابفرمان قضاکوه روان درمحشر

رنگ اوآتش ونعل وسم اوآهن وسنگ

دیده یی آهن وسنگی که جهد همچو شرر؟

همچو نوری که زخورشید فتد در روزن

گاه سرعت بجهد چابک وچست ازچنبر

دست وپایش چوکشدلام الف ازبادهوا

گوشش ازهاء مشقّق بنمایند اثر

درسرآیدزسبک پایی اومردم چشم

هرکه خواهدکه بگردش رسداز راه نظر

همچو فکرت زجهانی بجهانی بردت

که ترا ازحرکاتش نبودهیچ خبر

اندرآن روزکه ناگاه سپاه آجال

بر بداندیش بگیرند سرکوی حذر

تیغ چون وسوسۀ عشق درافتدبدماغ

تیرچون شعشعۀ نوردرآیدببصر

نوک پیکانهادرچشم دلیران غرقه

همچنان غنچه که پیوسته کنی با عبهر

این بسر پیش عدو بازشودچون نیزه

وان نهد روی سوی تیرو وتبرهمچو سپر

گرزخایسک شود،تارک گردان سندان

دشت ناورد بودکارگه آهنگر

آتش ازسینه فشانند چوکوره گرهی

تیغ گیرند بدندان گرهی چون انبر

بلعجب مهره بدان چابکی ازحقّه نبرد

که سرخصم ترا تیغ ز زیر مغفر

توهمی تازی ونصرت زپی وفتح ازپیش

بدودست از تو در آویخته اقبال و ظفر

گشته بردشمن توروی زمین ننگ چنان

که نیاید بجز از زیر زمین جای مفر

خسروا،شاها،جایی برسیدی زکمال

که بدانجانرسیدست کمالات بشر

نیست همتای تودرحیّز امکان بوجود

بارهاکردخردرخت جهان زیروزبر

ابرانعام توبی منّت کس می بارد

برهمه خلق جهان خاصه بر ارباب هنر

التفاتی زتوسرمایۀ ملکی باشد

نیم بار از نظر لطف درین بنده نگر

نیست درفنّ خودم چون تو ز شاهان همتا

باز پرس ازسخنم گرت نباشد باور

پارسی شعربدان پرورم ازجان که بود

نسب من بدرخسرو دانش پرور

ای خریدارهمه اهل معانی کرمت

بنده را نیز اگر چند گرانست بخر

اگراوسود کندبرتوزیانی نبود

ورزیانی فتدت گیر بر آنهای دگر

تاجهانداری بی یاوری دولت نیست

بادت اندر دو جهان حفظ الهی یاور

بسرتیغ همه دست مخالف بر بند

به پی قدرهمه تارک افلاک سپر

دیرزی،شادنشین،خصم فکن،دوست نواز

سیم ده ملک ستان مدح نیوش ومی خور

شمارهٔ ۸۲ - وقال ایضاًفی مدح الاتابک الاعظم مظفّرالدّنیاوالدّین ابی بکر بن سعد زنگی طاب مثواه و یصف الفلک

کیست آن سیّاح، کورا هست بر دریا گذر

مسرعی کو سال و مه بی پای باشد در سفر؟

رهبر خلقست و او را خود نه چشمست و نه گوش

نام او طیّار و او را خود نه بالست و نه پر

منقذالغرقی لقب دادند او را زانکه او

چون خضر در مجمع البحرین دارد مستقر

هرکه جای خویشتن اندر دل او باز کرد

گر رود در بحر قلزم باشد ایمن از خطر

مال داری کرده همچون غافلان تکیه بر آب

فارغست از بازگشت و ایمنست از خیر و شرّ

اعتماد اهل دنیا بروی و او بی ثبات

آب دریا تا کمرگاه وی و وی مختصر

گرچه همچون کودکان الواح دارد بر کنار

هست صاحب صدری از روی تبحّر معتبر

در میان بحر همچون بحر باشد خشک لب

باشدش بیم هلاک آنگه که شد لبهاش تر

گه چو شطّار است افکنده سپر بر روی آب

گه چو ابدال است او را بر سر دریا عبر

حاش لله گر درآید پای او روزی بسنگ

پشت خلقی بشکند از بیم مال و بیم سر

هست او را جاریه اسم علم وین جاریه

هر زمانی گردد آبستن به چندین جانور

بی فجوری روز و شب این جاریه خفته ستان

وارد و صادر ازو برگشته مقضیّ الوطر

می خزد بر سینه همچون مار نه دست و نه پای

وانگهی مانند کژدم دم برآورده به سر

عاقبت باشدهلاک او چو مستسقی ز آب

زانک چون مستسقیان باشد ز آبش ناگزر

شکل او همچون کمانی تیر دروی ساخته

می رود با تیر همبر، نگسلد از یکدگر

خانۀ بنیاد او بر آب و آبادان ز باد

وانگهی همواره او از خاک و آتش بر حذر

با شکوه خانه ای دیوار و در مانند هم

سقف او در زیر پایست و ستونش بر زبر

ساکنان او نیندیشند از طوفان نوح

وز همه بنیادها دیوار او کوتاه تر

بارگیری پایش اندر سینه، پشتش در شکم

میکشد بار گران و فارغست از خواب و خور

مرکبی کو از علف کردست بر آب اختصار

چون به آب آید شماری برنگیرد از شمر

طرفه تر آنست کورا زندگی چندان بود

کآب را در اندرون او پدید آید ممر

باد او را تازیانه، خاک او را ناخته

آتش او را خصم جان و آب او را پی سپر

در همه بحری بود جایش مگر کاندر دو بحر

بحر شعر و بحر جود پادشاه بحر و بر

همچو تیغ شاه عالم هست در دریا روان

از برای نفع خلق و از پی دفع ضرر

قطب گردون ظفر، شاهنشه سلعر نسب

وارث تخت سلیمان، خسرو جمشیدفر

سایۀ یزدان اتابک آن ملک سیرت که هست

ذات او مستجمع جمله کمالات بشر

شاه ابوبکر بن سعد آن کز دم جان بخش او

زنده شد در دامن آخر زمان عدل عمر

خاک پای او ردای گردن خورشید و ماه

فیض جود او غذای دایۀ نجم و شجر

کشتزار فضل را از مدّ کلکش پرورش

بوستان عدل را از حدّ تیغش آبخور

آن سری کاندر هوای خاک پای او بود

در وجود آید ز مادر همچون رگش تا جور

گر خیال تیغ او بر مغز فطرت بگذرد

بگسلد از یکدیگر پیوند ارواح و صور

ای ز تاراج سخایت کیسۀ دریا تهی

وی بفتویّ سرانگشت تو خون کان، هدر

زایر درگاه اعلی، روز بار و بخششت

پای ننهد چون سر کلک توالّا بر گهر

شهسوار آفتاب از خیل رایت مفردی

کاسه های آسمان از خوان جودت ماحضر

نکهت خلق تو دارد باد نوروزی از آن

مجمر آسا گیردش گل زیر دامن هر سحر

چون سنان از سرفرازی باشدش در صدر جای

هرکه اندر خدمتت چون رمح بربندد کمر

شبروان را پاس عدل تو ببرد آرام و خواب

گر نداری باور اینک زردی روی قمر

چشمش از تأثیر آن زرین شود چون چشم شیر

آهو ار بر دست زر پاش تو اندازد نظر

آب تیغت روشن و تیزست تا حدّی کزو

سر بگردد خصم را چون افتدش بروی گذر

هرکجا مدّاح اخلاق تو بگشاید نفس

مستعدّ نطق گردد صورت دیوار و در

آب را با لفظ جان افزای خسرو نسبتست

زان چو بیند آب را از شرم بگدازد شکر

بوی آن می‌آید از اسراف جودت کز نهیب

بر محک پیدا نیارد گشت رنگ روی زر

اندر آن روزی که گردد در هوای معرکه

اطلس افلاک را گرد دو لشکر آستر

آستین افشان علم در رقص بر آوای کوس

پای کوبان از تزلزل همچو اسبان کوه و در

پردلان خندان چو دندان رفته در کام بلا

وز همه سو اژدهای فتنه بگشاده زَفَر

تیغها بر هم شکسته همچو جوشن پاره ها

گرزها همچون سپر رد کرده زخم تیغ خور

رمح یاران کرده کوته بر اجل راه دراز

نای رویین گشته بر بالین کشته نوحه گر

جنگیان گرد بلا صد حلقه کرده چون زره

پردلان در روی خنجر رخ نهاده چون سپر

این چو حرف طا نهاده چشم بر دنبال تیر

وان فکنده نیزه ها چون لام الف بریکدگر

در دل رزم آزمایان نوک پیکان و سنان

چون مژه بر چشم عاشق غرقه در خون جگر

در تک پای آن زمان بینی ز بیم سردوان

دست در فتراک یکرانت زده فتح و ظفر

رشته حبل الورید از چنبر آن بگسلد

گردنی کز چنبر حکم تو آرد سربدر

دشمنی کز تو گریزان میرود بر سر چو گوی

آید از گوی گریبانش ندا: کاین المفر؟

عالمی از ظلمت و از صبح صادق خنده ای

لشکری از ظالمان و از سپاهت یک نفر

خسروا حال صفاهان وانچه در وی میرود

از ستم‌ها سمع عالی را خبر باشد مگر

هست ما را بر تو حقّ خدمت و همسایگی

از برای این دو حق در حقّ ما کن یک نظر

حاش لله هرکه از وی سایه برگیرد خدای

آفتابش در نظر باشد ز شب تاریکتر

سایۀ حقی و ما در آفتاب محنتیم

سایه ای بر ما فکن ای سایه ات خورشید اثر

لطف تو گر درنیابد، کار این بیچارگان

تا دو سه روز دگر اینجا نیابی جانور

بنده را در ظلّ خدمت جای باشد گر شود

از خلوص اعتقادش رأی عالی را خبر

آنچه با من کرد لطفت و آنچه خواهد کرد نیز

تا قیام السّاعه خواهد بود در عالم سمر

وآنچه در مدحت ضمیر من بدان آبستنت

بر جبین روز و شب خواهد شدن نقش الحجر

شکر انعامت چه داند گفت کلک سر زده

ای ز انعام تو زنده جان ارباب هنر

بنده چون مورست و او را دسترس پای ملخ

تو سلیمانی به لطف خویش بپذیر این قدر

تا که چون درّوشبه در سلک دوران می کشد

دانه های روز و شب را دست نظّام قدر

تا قیامت همچنین در باغ پیروزی نشین

تخم نیکی کار و از اقبال و دولت بربخور

خسروان را حلقۀ حکم تو گشته گوشوار

شاه سلغرشاه را دیدار تو کحل البصر

پشت تو از وی قوی و دست او از تو بلند

جانتان در عافیت پیوسته خوش با همدگر

شمارهٔ ۸۳ - و قال ایضآ یمدحه و یذکر فیها احتراق الببوت

شکست پشت امید و نبود کار هنر

که از وفا و مروّت نمی دهند خبر

چنین که پای برون مینهد ز حدّ جفا

مگر که نوبت ایّام آمدست بسر

به بیوفایی معذور دار گردونرا

کز آب چشم منش گشت جیب و دامن تر

لبد بسنده مرا جور روزگار انصاف

که نکبتی دگرم بود ناگهان در خور

شدم خمیده چو خاتم، نهاده بر لب مهر

نشانده لعل بد ندانه های مژگان در

فرو گرفت در و بام دیده خون دلم

بدانک تا نشود زو خیال دوست بدر

نثار روز چنین را، هزار دانۀ لعل

درون سینه بپرورده ام بخون جگر

ز سوز سینه دم سرد می زند خورشید

ازین مصیبت در جامۀ سیاه سحر

چو روی بخت ترش گشت و کام عیشم تلخ

ز چشم بی مژه ام شور گشت آبشخور

روا بود که بگریم ز گردش گردون

سزا بود که بنالم ز جنبش اختر

به پیش حضرت صدر زمانه رکن الدّین

امام عرصۀ آفاق و مقتدای بشر

کمینه بندۀ حملش طباق هفت زمین

کمینه قطرۀ کلکش زهاب صد کوثر

بصورت ار چه دواند او وبخت ، لیک شدند

ز روی معنی هر دو یکی چو دو پیکر

نشست کشتی دریا ز جود او برخشک

چو خاست همّت عالیش ز اسمان برتر

ز جود دست گهر پاش اوست مستشعر

از آن شدست گهر در حمایت خنجر

زهی سخاوت دست تو سیم کش چون صبح

زهی سماحت طبع تو زرفشان چون خور

نهاد پاک تو پرگار لطف را مرکز

صدای صیت تو سیّاح و هم را رهبر

مسافران امل را بنان تو مقصد

مجاهزان هنر را ستانۀ تو مقر

نهاد پاک تو پرگار لطف را مرکز

صدای صیت تو سیّاح و هم را رهبر

مسافران امل را بنان تو مقصد

مجاهزان هنر را ستانۀ تو مقر

ز هفت عضو فلک دیده ها همی زاید

به حرص آنکه کند در معالی تو منظر

ز جود عام تو در صحن بوستان نرگس

ز زّر رسته، بسر بر، همی نهد افسر

برای بازوی حلم تو مهرۀ طین را

بخیط ابیض و اسود درون کشید قدر

حسود جاه تو مطبوع گیر و موزون هم

نه هم ز جود تو خوارست و زرد رو چون زر

ز لفظ پاک تو شد دیدۀ هنر روشن

بلی زدیده سبل محو می کند شکّر

کمان نطق تو تیر فلک چگونه کشد؟

که چرخ دست کش کلک تست وقت هنر

فراغ بال هزار آدمی کند حاصل

همای عاطفتت چون بگستراند پر

حسود جاه تو در تخته بند حادثه گشت

ز پای قهر لگد کوب، چون سر منبر

اگر نه خدمت خاص خزینۀ تو کنند

غلام وار ریاحین بوستان یکسر

شکوفه سیم چرا آرد از بن دندان؟

بدیده زر ز برای چه میکشد عبهر؟

فلک ز ناخنۀ ماه نو شود ایمن

ز خاک درگهت ارسرمه درکشد ببصر

بدانک تا نرسد چشم بد سخای ترا

زنیل چرخ کشیدند بر رخش چنبر

بجنک، لشکرت این باراگر شکسته شدند

از آن شکست بیفزودشان محلّ و خطر

اگر چه زیور گوشست تا درست بود

جلاء دیده بود چون شکسته شد گوهر

ترا معونت دولت بس است و حفظ خدای

چه حاجتست به اتباع وعدّت و لشکر

شکوه منظر تو حصن ذات تست چنان

که پیش تیر نظر تیغ آفتاب سپر

چو گشت برج شرف محترق سپاس خدای

که جرم اختر اقبال را نبود ضرر

تو آفتابی و تحویل فرّخ تو نمود

در اعتدال هوای جهان فضل اثر

چه نقص یافت کمال تو گر تو چون خورشید

شدی ز خانۀ خود سوی خانۀ دیگر

سپهر قدرا! اصغا کن از طریق کرم

حکایت من خسته روان زیر و زبر

چه شرح داد توان از حقوق آن مرحوم؟

که هست نزد تو از آفتاب روشن تر

دریغ الحق از آنگونه داعی مخلص

که بی هوای تو جانرا نخواستی در بر

بر آستان تو کرده سپید موی سیاه

بداستان تو کرده سیه رخ دفتر

هزرا درّ یتیمند بازمانده ازو

که جز ز عقد مدیح تو نیستشان زیور

ظلال جود تو بر اهل عصر گستر دست

بر این شکسته دلان نیز طرفه نیست اگر

چو گرگ مرگ زناگه شبان این رمه برد

ز بهر این رمۀ بی شبان تویی غمخور

بزرگ حقّی اگر گوش بازخواهی داشت

بچشم لطف در آن چار طفل خردنگر

مدایح تو اگر چند در بسیط جهان

شدست فاش ز اشعار آن ثنا گستر

امید بنده چنان بد بحسن تربیت

که نظم من شود امروز در زمانه سمر

نهال بخت مرا تازه دار زاب کرم

که گر بماند بی برگ، ازو نیایی بر

من ار چه هیچ نیم از تو هم کسی گردم

عرض قوام پذیرد هر اینه از جوهر

وگرچه خردم در سایه ات بزرگ شوم

هلال بود وز خورشید بدرگشت قمر

نیم ز کوه گران سایه تر ببین کو نیز

هم از شعاع خور از لعل بسته طرف کمر

چو هیچ شغل دگر را نمی سزم باری

کنم بفّر مدیح تو زنده نام پدر

بمیل شعشعه تا می کشد لعاب الشمس

بچشم انجم در ، دست صبح روشن گر

از آنچه عهد وجودست و مدّت ابدست

هزار سال بقای تو باد افزونتر

مجاوران جنابت جلال و عزّ و شرف

وشاقکان سرایت نجاح و فتح و ظفر

بهر چه روی نهیّ و هر آنچه رای کنی

خداب عزّوجل بادت اندر آن یاور

شمارهٔ ۸۴ - وقال ایضا یمدحه

ای صاحل معظّم و دستور بی نظیر

وی اهل فضل را بهمه حال دستگیر

هم دست سروری بمکان تو معتضد

هم چشم آفتاب ز رای تو مستنیر

پیروژه سپهر بود زیر مهر آنک

نام ترا کند چو نگین نقش بر ضمیر

چون دانشست خدمت درگاه فرّخت

پیرایۀ توانگر و سرمایۀ فقیر

نه با علوّ قدر تو گردون بود بلند

نه با کمال فضل تو دریا بود غزیر

ای روح پروری که ثنای تو خلق را

همچون نفس زبهر حیاتست ناگزیر

فریادرس مرا که بنزد تو می کنم

از دست روزگار همه ساله را نفیر

آنها که بر من از ستم چرخ می رود

نه با کبیر میرود الحق نه با صغیر

در کار فضل رنج کشیدم بدان هوس

تا باشدم بدولت تو رتبتی خطیر

آنم نشد میسّر و امروز راضیم

گر روزگار گیردم از زمرۀ حمیر

شد انزعاج من متعیّن از این دیار

از فرط بی عنایتی صاحب کبیر

حقّا که با غلام خود اندر سرای خویش

نه از قلیل یارم فتن نه از کثیر

ترسم بدرگه آید و در حال می دود

مجهولکی که خواجه مرا گفت رو بگیر

خود لطف طبع صاحبی این رخصه چون دهد؟

سرهنگ را چه نسبت با شعر و دبیر؟

در چشم نرگسان چه کند میل آتشین

با برگ یاسمن چه کند باد زمهریر؟

با چون منی خطاب بسرهنگ کس کند؟

هرگز کسی بارّه برد جامۀ حریر؟

آزار من کری کند از بهر هر خری ؟

گوگرد کس گزیند بر تودۀ عبیر؟

از صیت من دهان زمانه لبالبست

در چشم تو اگر چه بسی خوارم و حقیر

حرمان من چراست ز انعام شاملت؟

چون نیست در ممالک سلطان مرا نظیر

زین سان تنور دولت تو گرم و هرگزم

پخته نشد ز آتش انعام تو فطیر

دست ایادی تو اگر برکشد مرا

آیم برون زحادثه چون موی از خمیر

چون بخشش وصلت نبود کم ز حرمتی

چون آبروی نیست، کم از نان بی زحیر

آنم که گرم گردد هنگامۀ هنر

هر جا که زد صریر سر کلک من صفیر

مرغان باستماع باستند در هوا

چون در نوای نظم زنم ز خمۀ صریر

خود جز قفای گرم چه خوردم ز خوان ملک ؟

کالّا جفای سرد نگوید مرا وزیر

متواریم چو موش بسوراخ خانه در

بی آنکه یافتن بمثل بویی از پنیر

گر من زآفتاب کنم روشنی طلب

آب سیه چکان شود از چشمۀ منیر

آنان که با معایش و اقطاع وراتبند

از فضل من نباشدشان عشری از عشیر

جفتی عوان بخانۀ من سر فروکنند

هر صبحدم که بازکنم چشم خیر خیر

مرّیخ هیکلی دوکه گر بر فلک شوند

حالی زسهمشان بگریزد ز خانه تیر

جفتی زمین شکاف بد بدان چو گاو یوغ

سرهنگ نامشان و لقب منکرو نکیر

فظّان ازرقان غلیظان که وصفشان

بخشد بروی اهل هنر گونۀ زریر

بر خان کفششان بدرد زهرۀ حیاه

دیدار زشتشان ببرد راحا از ضمیر

سرهنگ هفت رنگ که اجزای ذاتشان

زر نیخ و نیل باشد و شگرف و نفظ و قیر

چو آتشند مضطرب و تیزو سرسبک

زان یک نفس نباشد از خوردشان گزیر

زوبین آب داده درخشان ز دستشان

زان سان که از سیاهی شب صبح مستطیر

گر بر خیال دایه کند شکلشان گذر

کودک ز بیمشان نبرد لب بسوی شیر

چشمی چو آبینه و پیشانی چو سنگ

قدّی چو تیر کشت وریشی چو بادگیر

رویی بسان آتش مویی بشکل دود

رنگی چو رنگ طرخون، بویی چو بوی سیر

در چشم این گرفته وطن جان ارزقی

در بند موی آن دل قطران شده اسیر

نفش نگین هر دو گران جان و زن بمزد

وصف جمال هر دوعبوسست و قمطریر

رفتارشان چو آتش و گفتارشان چو جنگ

دیدارشان عقوبت و آوازشان زفیر

بااین چنین حریف همانا که بعد از این

شاعر درین دیار نشاید زدن بتبر

گیرم که فضل و دانش را نیست اعتبار

دیوار قصر شرع چرا شد چنین قصیر

اکنون که شد وظیفه دو سرهنگ سهمناک

هرمه مرا زحضرت فرخندۀ وزیر

اندر وظیفه ها همه افتد بسی خلل

چونست کین وظیفه نگردد خلل پذیر

گر هر کسی وظیفه تقاضا همی کند

لطفی بکن وظیفۀ من بنده بازگیر

شمارهٔ ۸۵ - ایضاًله ویمدح السّلطان غیاث الدّین بیرشاه بن محمّد و یصف الفرس

خدای داد بملک زمانه دیگر بار

طراوتی نه باندازۀ قیاس وشمار

بفّر سایۀ رایات خسرو منصور

غیاث دولت ودین کز سپهرش آیدعار

خدایگان سلاطین مشرق ومغرب

که دست وخنجراوهست ابرصاعقه بار

بلندهمّت بسیاردان اندک سال

جهانگشای ممالک ستان گیتی دار

پلنگ خاصیت پیل زورشیرافکن

همای سایۀ طوطی حدیث باز شکار

درشت باطشۀ نرم گوی سخت کمان

گران عطا وسبک حملۀ لطیف آثار

غیاث ملّت و دولت، شهنشه عالم

که باد تا بقیامت زملک برخوردار

بچرب دستی اقبال او مطرّا شد

لباس ملکی کزوی نه پودبودونه تار

به آب تیغ و بگرزگران بشست وبکوفت

ازآن سپس که بخون عدوش دادآهار

زهی زهیبت تو کُند ظلم را دندان

زهی زخنجرتو تیز عدل را بازار

زجودتست امل را هزار دلگرمی

به عفوتست گنه را هزار استظهار

برنوازش لطف تو،بخت کم ناموس

بنزد مالش قهرت،زمانه نیکوکار

هوای مهرتو، تن را مفیدتر زغذا

حروف نام تو زر را شگرف تر زعیار

زمین ببوسدخورشید،چون توگیری جام

میان ببندداقبال،چون تودادی بار

بگاه لطف،جهانراوفاکنی تعلیم

بگاه کینه برآری زروزگاردمار

میان طبع وستم خمشت آتشین باره

میان ملک وخلل تیغت آهنین دیوار

زمهروکین تو تمییز یافتند ارنی

دوشاخ بودند از یک درخت منبرو دار

ببست چاوش سهم توراه برفتنه

ببردسایۀ شمشیر تو زکوه وقار

بخانه های کمان تو پی برد فکرت

چومرگ نقب زند در خزینۀ اعمار

مگرکه تیر ترا نسبتست باشیطان

که درمجاری خون ورگش بود رفتار

شودزگرزتوگردن شکسته چون نرگس

کراز بادۀ کین تو در سرست خمار

ز زیرگرز تودانی که چون جهددشمن؟

بچهره زردوبتن پخچ گشته چون دینار

بخرده کاری گرز تو برسرآمده است

اگرچه سخت گرانست وجلف و ناهموار

زطبع تیز نیاید قرار و این عجب است

که تیغ تیز تو دادست کارملک قرار

کندرمّرد تیغت بحلقه های زره

چنانکه عکس زمّرد بچشم افعی کار

خیال تیغ توگربردل عدوگذرد

ندیده زخم،دونیمه شود بسان انار

زوصف تیغ توزان قاصرم که اندیشه

بریده گشت چو بر تیز ناش کردگذار

کلیدخانۀ فتحست نعل مرکب تو

که هرکجابرسیداو،گشاده گشت حصار

تکاوری که نداردخبرزمین زسمش

که ازبرش بیکی پای رفت یا بچهار

هزاردایره برنقطه یی پدیدآرد

مگرقوایمش ازآهنست چون پرگار

بخوش عنانی برآب بگذردچوحباب

بگرم تازی زآتش برون جهد چو شرار

بسان قطرۀ اشکی که ازمژه بدود

گذرکندزبرتارموی درشب تار

سوی نشیب شتابان چوقطره درنوروز

سوی بلندی تازان چوابردرآزار

فراخ گام چواندیشه،دوربین چوطمع

نظرستان چونکویی خجسته پی چویسار

رمنده همچومرادورسنده چون روزی

جهنده همچونسیم وخورنده آتش وار

چوخشم آتش پای وچوصبرآهن خای

چومرگ ناگه گیروچوعمرخوش رفتار

ببردباری ماندچوباشدآهسته

بکامرانی ماندچومی رود رهوار

برنگ آتش ودنبال وبش چو دو دسیاه

بشکل لاله واطراف اوچو نور ازنار

ازآنک ازتک او باز پس فتد آهو

شکار آهو بر پشت اوبود دشوار

چوگرم گشت نیاردچخید با او برق

چو تندتند نتواند برو نشست غبار

چوصیت خسروگیتی نوردازآن آمد

که ایمنست چوبخت توجاودان زعثار

چوروزجنگ زگردسپاه شب گردد

درو زبیم بود دیدۀ سنان بیدار

چو بادلیران نیزه زبان کنددرکام

چو بر نهند یلان بر رخ سپر رخسار

سوادچشم گزارد بنوک تیرنظر

نیام تیغ زشریان خورد روان ادرار

دل دلیران بینی میان نیزه وتیر

برآمده خوش وخندان چنانکه غنچه زخار

زحلقه های زره خون پردلان جوشان

چنانکه ازشکن زلف،رنگ چهرۀ یار

زرشق تیر تن مرد نیزه وربینی

چوخارپشت که ماراندرآورد بکنار

مبارزان راازخوی بگل فروشده پای

بمانده دست تحیّربدست بر چو چنار

فتاده بینی درموج خون چوسایه درآب

زتاب حمله زبر زیرگشته اسب وسوار

زخود و جوشن بی مرد،روی دشت نبرد

چوسطح آب که باشدحباب ازو دیدار

اگرچوپیکان زاهن بودسردشمن

دونیمه گردد از زخم تیغ چون سوفار

چنان گذارده کند نیزه برمسام زره

بگاه حمله که آیدزپوست بیرون مار

خم خنجرسبزت چنان برآید خون

که ظن برندکه آتش همی جهد ز خیار

چنان برآردگرزت زاستخوانها مغز

که ازدرخت برآرد شکوفه باد بهار

زبان برآردتیغ تو وعدوا انگشت

و لیک این همه جان خواهد آن همه زنهار

تومی خرامی آن گرزگاوسار بدست

شتردلانرا بندکمندکرده مهار

کمندچه؟که ببندقبای خودهمه را

همی کشند بپای علم قطارقطار

کله زدست تو برخاک میزند خورشید

اجل زبیم تودرپای میکشددستار

جهان ستانا بردعوی جهانداریت

سپهر واختر وارکان همی کنند اقرار

کلاه ملک ترامی سزدکه پشت ترا

بجز قبای تو هگز ندید در پیکار

زجیب مشرق تاعطف دامن مغرب

بقدّ ملک توبرکسوتیست چون طیار

خدایگانا خود جز ثنای چون توشهی

حرام محض بود نظم گوهر شهوار

قصیده ها را گر بیت نیک شه بیت است

جزاین قصیده نباشد شهنشه اشعار

درین زفاف همایون که برتومیمون باد

چنانکه سایۀ چترترا بلاد و دیار

سزدکه گوهروجان رابهم برآمیزد

چو بنده هرکه فرستدبحضرت تونثار

همیشه تاکه بودچشمه سارآب حیات

هرآنکجا که زندمرغ کلک شه منقار

بتخت سلطنت وملک بربکام نشین

هزارسال و نباشد هزار خود بسیار

بپای قدروشرف تارک سپهرسپر

بدست لطف وکرم تخم نیکنامی کار

شمارهٔ ۸۶ - سوگند نامه

امید لذّت عیش از مدار چرخ مدار

که در دیار کرم نیست زادمی دیّار

مباش غرّه بدین خنده های صبح که هست

گشادگیّ رخ آفتاب خنجر بار

به مجلسی که درو دور هفت کاسه بود

خراب گردد بنیان مردم هشیار

بگرد خوان فلک دست آرزو کم یاز

که گرده ییست بر این خوان و اند لقمه شمار

مبند تنگ بر اسب زمانه زین هوس

که از فراخ روی تنگت آورد مضمار

اگرچه رام نماند مرو برش گستاخ

وگرچه خوش رو باشد عنان بدو مسپار

که تا نه بس بتک پای درسر آوردت

چنانکه از تو نماند نشان به هیچ دیار

کسی که پایۀ او در جفا بلندترست

فزون ترست بر تبت مقامش از اغیار

ز حل ببین که چو سرمایۀ نحوست داشت

گرفت جای بر از شش کواکب سیّار

ببین کبودی این کیسۀ سپهر که او

بیک درست چنین تیز میکند بازار

هم از محکّ شب تیره گرددت روشن

درست مغر بیش را چگونگی عیار

تو می زنی نفس و خود شمار آن نکنی

که هست هر نفست اژدهای عمر او بار

ببین که از عدم آباد تا بشهر وجود

چه ره زنند ترا در مکامن اطوار

اگر نه بدرقۀ لطف کردگار بود

چگونه قافلۀ هستی اوفتد بکنار

به چشم عبرت قارورۀ سپهر ببین

که گشت محرور از تفّ سینۀ احرار

شود ز خون شفق تشت ماه هر شب پر

که هم سپهر بر ابنای دهر گرید زار

رسیل زهرۀ نی زن شود ز آتش مهر

قلم زنی چو عطارد بهر مهی یکبار

مراست از ستم چرخ دون که در دورش

عزیز مصر مروّت چو خاک ره شد خوار

هزار قطرۀ خونین بجای دل در بر

دروکشیده ز غم پوستی بان انار

چه جای غم که چنان شد که اهل دانش را

چو شادیی بود، آن روز غم برند بکار

سپهر بر تو چو مهر آورد بترس که او

بدست مهر زند تیغهای عمر شکار

اگر نه لطف خداوند بر زند آبی

ز تاب آتش قهرش کرا بود زنهار؟

روان صورت معنی ابوالعلا صاعد

که هست دولت او داعی صغار و کبار

ترا شه چین کمالش سپهر بی سر و پای

نواله خوار نوالش جهان بی بن و بار

دل صبا نفسی نیست خالی از خفقان

از آن سبب که شد از رشک لطف او بیمار

زهی ز معدلتت رمح سر شغب ، بسته

بشکل سنجق درسر، چو خواجگان دستار

ز نام تست دهانش به مهر ازین سبب است

که صامتست ز زنهار خواستن دینار

ثبات مرکز داری ز حلم و پیمودی

بگام عدل محیط زمانه چون پرگار

چو نقطه صدر نشینی از آن همی گردد

بگرد مسند تو چرخ دایره کردار

همای رایت قدر تو نسر طایر را

نهاد نور سعا دت بزقّه در منقار

حسود جاه ترا جلوه گاه دار آمد

چو کرد چهره ز خون جگر بنقش و نگار

هر آن سخن که قضا گفت با قدر در حال

ز کوه حزم تو آمد صدای آن گفتار

بطرف بام وجود آمد آستین پر در

سپهر تا که کند روز مقدم تو نثار

ز دست راد تو آموخت کلک درپاشی

همین اثر کند آری همیشه حسن جوار

مقاومت نتواند با تو گر بمثل

تو فرد باشی و اعدای تو هزار هزار

ستاره گرچه فراوان بوند پشت دهند

چو مهر یک تنه روی آورد سوی پیکار

مهابت تو اگر بانگ بر زمانه زند

قطار هفتۀ ایّام بگسلند مهار

جهان پناها! دادمن از فلک بستان

که نیست بر تو ازین جنس کارها دشوار

ز نقره خنگ فلک نیست عاجز آن همّت

که کرد زردۀ خورشید زیر ران رهوار

حسود بر طبق عرضم آن عراضه نهاد

که شاخ خاطرم آن جنس میوه نارد بار

بدان خدای که بنمود زیر نه رقعه

سه مهره را بمششدر ز نقش هفت وچهار

بصانعی که چو ایجاد آفرینش کرد

نبود قدرت او پای بند دست افزار

ز کاینات یکی در عدم درنگ نکرد

چو شد نوشته ز دیوان امر او احضار

محصّل خرد ار برفراز بام دماغ

هزار سال کند درس صنع او تکرار

ز عجز منقطع آید چو در مقام سوال

ز سّر حکمت رمزی کنندش استفسار

ز سیل خیز حوادث خلل پذیر نگشت

چو شد اساس فلک را عنایتش معمار

لطیفۀ کرم اوست آنکه نرگس را

بسعی ابر بهار آتشی جهد ز خیار

کمال قدرت او دان که ناف آهو را

ز چند قطرۀ خون کرد جونۀ عطّار

بدان طبیب شفا ده که بهر حاجت خلق

سپرد حقّۀ تریاک را بمهره مار

چو بر بیاض حدق نقطۀ سیاهه نهاد

سوادیان بصر را روانه شد انظار

چو راست کرد بحکمت عیار نقد وجود

باعتدال طبیعت سپرد آن معیار

به حفظ او که ز ذرّات کون خالی نیست

طلایۀ کرمش بالشی والابکار

بصنع او که کند زیر گردش گردون

همیشه جندرۀ جامه های لیل و نهار

بقهر او که سپهر بلند را بر دوش

ز زرد رقعۀ خورشید و ماه دوخت غیار

جوی ز خرمن هستی حرث و نسل نماند

در آن دیار که! نگیخت خشم او اعصار

بعفو او که جهانی کبایر از سر ذوق

فرو برد که شکسته نگرددش ناهار

بعدل او که فرستاد نظم عالم را

براستی و درستی ترازوی دینار

بحقّ قابض ارواح و باسط ارزاق

بخالق ظلمات و بفالق انوار

بنقش بندی فطرت که در مضیق رحم

بر آب نطفه کند نقش جانور دیدار

دهد بخامۀ سر تیز خار، قدرت او

عشور نرگس و گل بر صحایف گلزار

بسوزنی که بدان دوخت کسوت اجساد

برشته یی که از آن بافت حلّۀ زنگار

بکاف کن که از او زادگوهر هستی

بفّر نطق کزو یافت آدمی مقدار

بستر عصمت دوشیزگان غیب که عقل

ندیده چهرۀ شان از دریچۀ پندار

بتنگ باری اسرار پردۀ ملکوت

که در سرادق ایشان ملک نیابد بار

بروز حشر که اندر سراچۀ عظمت

میان خلق کند حکم واحد قهّار

بدان صواعق هیبت که بگسلد ز نهیب

علاقه های نفوس از جهان اهل و تبار

بنفخ صور که گردون کند ز صدمت او

سپید مهرۀ خورشید را سیاه شعار

بشیر قهر که سازد بنیم سر پنجه

ز هفت بختی سر در هوا کشیده شکار

بهول باز پسین منزل از طریق اجل

که منقطع شود آنجا قوافل اعمار

بطوطی قفص وحی، جبرئیل امین

بنور باصرۀ عقل، احمد مختار

به چشم وابروی ما زاغ و قاب قو سینش

بلطف آیت کبری بکشف آن اسرار

بپر دلی که چو مور و ملخ سپاهی را

سه روز داد بیک تار عنکبوت حصار

بنور شیب بوبکر و مصحف عثمان

بدرّۀ عمر و تیغ حیدر کرّار

بهر دو مردمک چشم خانۀ عصمت

باهل صفّه و جمع مهاجر و انصار

بجان پاک شهیدان که قلب لشکرشان

ز حمزه بود و جناحش ز جعفر طیّار

بحقّ کعبه که اسلام راست دارالملک

بشکل حلقه که در دست عصمتست سوار

بآب زمزم و سنگ سیه که گشت سپید

بهر دو از وسخ و زر جامۀ اخیار

بظهر کعبه و روی صفا و ضلع حطیم

ببطن مکّه و ناف زمین و معدۀ غار

بلطف روح پیاده رو فلک پیمای

که کرده اندش بر چارپای جسم سوار

بصد قالب و سلطان دل که خیل حواس

گماشتست بر اطراف بهر گیر و بدار

ببسط و قبض وی آن ساکن حدیقۀ چشم

همی ز نور نظر راند، از سرشک! درار

بدیده باین چشم و خبر پژوهی گوش

بحاجبیّ دو ابرو و منهیی گفتار

بسروی دماغ و ریاست اعضا

بآب روی زبان و وجاهت رخسار

بآفتاب که از زخم خنجر تیزش

بخون لعل فرو رفت تا کمر کهسار

بروزگار که از ازدحام اضدادش

قران آتش و آبست در دل احجار

به چنبر فلک و پیسه ریسمان زمان

که پشتوارۀ هستی بر او گرفت قرار

بسر فرازی چرخ و فروتنی زمین

بپای داری قطب و سبک سریّ مدار

بآفتاب جهانگرد و ظلّ گوشه نشین

به چرخ نادره زای و جهان مردشکار

بهفت زاویه وچار ضلع و شش جدول

به تیغ مهر و عمود صباح و قوس نهار

به چار فصل زمان و به پنج باب حواس

بهفت مهرۀ زرّین و حقّۀ دوّار

بآبروی حیات و بخاکپای جهان

بباد پایی اعمار و جنبش ادوار

بنور چشمۀ طبّاخ و ماه سفره فکن

بشام قرص ربای و بچرخ خوانسالار

بنوک تیر شهاب و خم کمان هلال

بکوکب سپر چرخ و جوشن شب تار

بچتر داری شام و سپر کشی سحر

به صبح نیزه زن و افتاب تیغ گزار

به شام طرّه طراز و هلال ابرو زن

بمهر زیور بخش و بماه چهره نگار

بآفتاب درم دزد و اختر نان کور

بروزگار دو روی و جهان سفله نجار

بروزنامه که در جیب صبح پنهانست

بجامه خانه که شب را بدوست استظهار

بخیط شمس که بودست آبکش پیوست

بتیغ صبح که بودست سیم کش هموار

بافتاب مکابر که در شود همه جای

بروزگار معاند که او کشد همه یار

بباد مهتر فرّاش و آبدار سحاب

به تشت داری بدر و بمهر مشعله دار

به شام کوکب کوب و هلال نعل آرای

بصبح صیقلی و اسمان آینه دار

بجود صبح که هست او به نان دهی مشهور

به بخل شام که آمد سیاه کاسه چو قار

بخشک مغزی خاک و بآب تر دامن

بسردی دم باد و به پشت گرمی نار

به زود خیزی صبح و بشب روی قمر

بروزبانی خورشید و چرخ مردم خوار

بتابخانه که در وی نشسته اند انجم

ببار نامه که در سر گرفته اند اشجار

ببحر بلعجب آیین و کوه راه نشین

ببرق اتشبار و بابر آب افشار

بچشم آب که آشفته گردد از خاشاک

به تیغ کوه که از نم برآورد زنگار

بجستن رگ باران ز زیر نشتر برق

ببانگ و نالۀ تندر ز احتقان بخار

بابر صاحب ادرار و ریگ مستسقی

به تفّ سینۀ نار و کف دهان بحار

بصبح خط بدمیده، بشام ریش آور

به ماه وسمه کشیده، بروز ساده عذار

بحلّه باف ربیع و خزان جامه ستان

بخار سوز زمستان و نخلبند بهار

به بیسراک شباهنگ و لوک ترکی روز

که زیر سبزۀ گردون همی کنند اسفار

بروز عید و شب قدر حرمت رمضان

باجتهاد بزرگان، بطاعت ابرار

برقّت دل قندیل و سوز سینۀ او

بآب دیدۀ شمع و تن ضعیف نزار

بناوک سحری از کمان پشت دو تا

که باشد از سپر هفت آسمانش گذار

بآه سینۀ دلخستگان ز سوز جگر

بآب دیدۀ بیچارگان ز جان فگار

باجتماع نفوس و تعارف ارواح

بازدواج عقول و نتایج افکار

برهبری خرد در مسالک شبهات

بپیروی طمع در مناحج اوطار

بچشم بندی خواب و خیال لعبت باز

بوهم شعبده باز و بعقل شیرین کار

بپردلی قناعت، بدور بینی حرص

بخوشدلیّ تمنّی ، بهمدمی یسار

باصطناع مروّت ، باحتشام کرم

بنور عین تواضع ، بحلم قاف و قار

بذهن خرده شناس و بفکر دور اندیش

بعقل راست نهاد و خیال کپ رفتار

بخشم آهن روی و بصبر سنگین دل

بحلم آتش خوار و بشرم کم ازار

بعدل مصلحت اندیش و ظلم شهر اشوب

با من عافیت اندوز و فتنۀ عیّار

بحرص بوی شناس و بشرم رنگ امیز

بیاس گوشه نشین و بصبر غصّه گسار

بسازگاری عقل و ستیزه رویی طبع

به حلم خصم فریب و بلطف کارگزار

بفسحت دل اومید و تنگ چشمی بخل

بخود نمایی فخر و فکندگّی عوار

بشهریاری عقل و ببختیاری بخت

بکامکاری مال و بدوستاری یار

بعشق کیسه گشای و امید خام طمع

بهجر دشمن روی و بوصل خوش دیدار

بشادیی که ز باد هوا کند پر و بال

باندهی که ز جرم زمین کند بن و بار

بفضل پای برهنه ، بعلم جیب تهی

بغفلت متّنعم ، بجهل دولت یار

بنقطۀ دل لاله، بخطّ سبز چمن

بمسطر قد سرو و جداول انهار

بزاد سرو که در پاک دامنی بررست

نه همچو نرگس رعناّ میان خواب و خمار

به طبله یی که از آن بوی میکشد سوسن

به حقّه یی که از آن رنگ میبرد گلنار

باستقامت سرو و تمایل شمشاد

بلطف خندۀ گلبرگ و هول شوکت خار

بلحن نغمۀ بلبل، بوجد و حالت سرو

بسوز نالۀ قمری ّ برقّت اسحار

بکلک مصری کز اب تیره با کش نیست

بتیغ هندی کز آتشش نیاید عار

بدان یتیم که پرورده شد بتلخ و بشور

در اندرون صدف بر کنار دریا بار

بدان ضعیف که در بند چون بتنگ آید

روان شیرین بر دیگران کند ایثار

بحاضران وجود و بغایبان عدم

ز اوج کاهکشان تا بکاه در دیوار

بکوه قاف که چاکر صفت کمر بستست

ببندگیّ وقار تو ای بلند آثار

بحشمت تو که بی ابتداست همچو ازل

بنعمت تو که بی انتهاست همچو شمار

به عفو تو که عقوبت کند کم از اندک

ببذل تو که فزون است جودش از بسیار

بکلک تو که عروسان بکر خاطر را

ببند گیسو در بافت گوهر شهوار

به هیبت تو چون خنجریست در کف مرگ

بدشمن تو که پیرایه ایست بر تن دار

به مسند تو که تا او نشست بر بالش

بخفت فتنه و برخاست دولت بیدار

بخاتم تو که دریاش تا کمر گاهست

بخامه ات که بسر می رود بهندو بار

ببارگاه نو کز فرط کبریا ننشست

ز کاروان حوادث بر استانش غبار

به سطوت تو که یک شیب تازیانۀ او

برآورد ز سر توسن زمانه دمار

بلطف تو که اگر قهرمان دهر شود

در فنا را یکباره بر زند مسمار

که یک زمان بجز از بندگیّ خدمت تو

نبوده است مراین بنده را شعار و دثار

چو خرگه ارکمر خدمت تو بسته نیم

چو خیمه ام که میان بسته ام بده زنّار

زهی تراجع احوال من، بنامیزد!

همین توقّع دارم ز عالم غدّار

منم عطارد تحت الشّعاع خاطر تو

همیشه محترق و راجع از غم و تیمار

از آنک مدح تو بر دل نبشته ام دایم

بخود فروشده باشم ز فکر چون طومار

بنام و ننگی گفتم که روز بگذارم

رها نمی کند این روزگار ناهموار

کجا روم؟ چه کنم؟ از که یاوری خواهم؟

چو حق شناس تویی کم بود پذیرفتار؟

مرا بجان تو صدرا که ز هر شربت مرگ

شد از شماتت اعدا، چو اب نوش گوار

هزار به ز من و کم ز هر شربت مرگ

مرا بپرور وانگه، هزار و یک انگار

امید عفو گناهی نکرده میدارم

تو نیز اگر بتوان کرد همّتی بگمار

وقار حلم تو کان پای مرد هر گنهیست

چه باشد ار بکند بهر ما یکی پیکار

ز جرم عذر فزونتر ولی بطالع من

برون ز سلک قبولست مهرۀ اعذار

مرا بکام دل دشمنان مکن تکلیف

که از تکلّف این بار عاجزم نهمار

مده بسیلی هر سفله گردن هنرم

که این چنین نگزارند حقّ خدمتکار

تبارک الله بس طرفه طالعی دارم

که قسم من همه خار آمدست از گلزار

پریر چون بشنیدم ز دشمن آن بهتان

که شخص من ز غم آسیمه گشت و سینه فگار

بنزد آن بت مه روی کس فرستادم

که ای نگار نکو عهد و ای مه دلدار

مرا چنین و چنین حالتی فتاد امروز

برون خرام و بیا تا شویم باده گسار

پیام داد مرا کاب فلان و ای بهمان

چو دیگری بدلم کرده یی مرا بگذار

چو این سخن بشنیدم ز فرط دلتنگی

شدم بنزدش و گفتم که ای مه غدّار

بوادیی که درو گرد کرده شد شلغم

بعرصه یی که درو بال برکشیده خیار

بحسن طلعت میمون شیخ بوزینه

بلطف ساق سمن گون خواجه بوتیمار

بدان زمان که دراید ز خواب مفلس مست

خمار کرده و جامه بخانۀ خمار

باجتهاد خر لنگ در میان خلاب

باعتقاد سگ زرد در خر مردار

بحقّ اشتر گردن فراز و گاو حمول

بحرمت سگ خوش خوی و روبه طرّار

بدان قطار کلنگان که در شب تاریک

همی روند ببوی گزر سوی برخوار

بلطف صنعت آن دم که ترک سیمین بر

بدان سرین سمن کون فرو کشد شلوار

بهول و هیبت آن دم که... بی رحمت

بدرّد از سر شنگی ... چون گلنار

بخام طبعی و شوخّی بادۀ بی آب

به پخته کاری یخنی و خوردی خوش خوار

به دیگ چرب زبان آن زمان که زد قلقل

بجام خشک دهان آن زمان که شد بیکار

بدلگرانی ناره، باحتمال قپان

براستی عمود و درستی طیّار

بتار قندز شب پوش مردم بدوی

به بند و ریشۀ دستار مردم بلغار

بخانه خانۀ رقعه، بمهره مهرۀ نرد

بدانه دانۀ خصل و بگونه گونه قمار

بطاق گلشن...، بحوض و برکۀ ناف

بجویبار میان ران و ناودان زهار

بسرخ رویی شنگرف و لب کبودی نیل

بزرد فامی زرنیخ و دل سیاهی قار

بعلم خضخضه کز یمن وی نیالودست

کلاه گوشۀ ... م بمنّت اغیار

بدلسیاهی تعلیق و مدبریّ فقیه

ببیوفایی درس و به محنت تکرار

بدان ظریف که بیرون برد بچالاکی

جواب نکتۀ : لا عقل لک، بانت حمار

که تا به... تو دسترس توانم یافت

حرام دارم بر خویش صحبت و گفتار

سخن دراز شد اکنون حقیقتی بشنو

که راست خانه ترست از زبانۀ طیّار

بجدّ این همه سوگند و هزل او، صدرا

وگرنه هستم از انعام شاملت بیزار

که می ندانم سوگند نامه را سببی

که بوده است به تحقیق موجب ...ار

ولی چو نیست درین روزگار ممدوحی

که مادحی را دارد بشرط خود تیمار

چو جنس آدمیان را ز خورد نیست گزیر

ز تنگ دستی سوگند میخورم ناچار

بزرگوارا! بی خردگی بود که کنم

بحضرت تو تحدّی بشیوۀ اشعار

وگرنه دعوی آن کردمی که چون من نبست

بشاعری و نکردی خرد برین انکار

منم سلالۀ صلب خدایگان سخن

عجب نباشد اگر می کنم هنر اظهار

دریغ طبع مرا گر بیی بودی

زبان ناطقه دادی ببندگیش اقرار

مراست از ندب فضل هفده خصل و هنوز

میان نوزده و بیست می کنم رفتار

سزد که سبحه طرازان گنبد اعلی

بدین قصیدۀ غرّا کنند استغفار

از آن گروه که سوگند نامه ها گفتند

اگر کسی به ازین گفت، گو بپیش من آر

چو لایقست بدین گفته این دعاگورا؟

تویی محکّ و دگر ناقدان اولوالابصار

سزای بنده ز دستار و کفش بیرون نیست

تو در کنار رهی نه سزای این گفتار

اگر بدست، ز من گردن و ز دربان کفش

وگر نکوست ، زبنده سر وز تو دستار

همیشه تا چو بمیزان رود درست سپهر

بصحن باغ زرافشان بود ز دست چنار

بشاد کامی و دولت بمان فراوان سال

ز عمر و ملک و جوانی و جاه برخوردار

شمارهٔ ۸۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

منّت خدایرا که علی رغم روزگار

منصور گشت رایت صدر بزگوار

آمد سوی مقّر شرف باز دوستکام

تایید بریمینش و اقبال بر یسار

سلطان شرع خواجۀ سلطان نشان که یافت

کار جهان بیمن مساعیّ او قرار

هم ملک را برای رفیع وی اعتضاد

هم شرع را بگوهر پاک وی افتخار

اخلاق اوست واسطۀ عقد مکرمات

تدبیر اوست رابطۀ ملک شهریار

ای قرص آفتاب زرای تو مستنیر

وی اوج آسمان ز جلال تو مستعار

گفتند ماه و قدر تو هم خانه اند، نی

قدر ترا به صفّ نعال فلک چه کار؟

رسوا شد از دو دست تو بحر ارنه پیش ازین

می راند با دو چشمم لنگی بر اهوار

خورشید زرّساو گذارد بکان نخست

پس در حمایت تو کند بر فلک گذار

از خیط شمس چرخ بز ررشته آزدست

زان تا بود لباس جلال تو زرنگار

گرفی المثل بدامن عطف تو در زند

از باد مهرگان بنریزد کف چنار

از دست در فشان تو هر دم نهان شود

اندر سواد خط تو لولوی شاهوار

در خون دیده غلتان غلتان فرو شود

هر شب ز شرم رای تو خورشید کامکار

دل می زند ز شرم تو باد شمال را

کو داد با لطافت تو عرض نو بهار

بر دشمن تو تیغ کشد مهر بامداد

چون برنهد سپر بسر تیغ کوهسار

چرخ از هلال غاشیه بر دوش میکشد

زانگه که گشت همّت تو بر فلک سوار

یک خرده زر ز کیسۀ خارا برون نداد

بی زخم بیلکیّ و تبرکان خاکسار

وامد که با سخای تو پهلو زند کنون

آری! برین قیاس کن احوال روزگار

ای رتبت جلال تو بیرون ز حدّ وهم

وی منصب رفیع تو بر تر ز هفت وچار

جام فلک بنور ضمیرت جهان نمای

گوی زمین بمیخ و قار تو استوار

صبح سپید جامه کنون بفکند علم

در مسند سیاه تو چون شرع داد بار

باخصم تو طلایۀ فتنه نهان شود

اکنون که گشت رایت عدل تو آشکار

لختی بگشت دولت هر جای وانگهی

هم سدّۀ جناب ترا کرد اختیار

خصم ترا که ارزوی منصب تو خاست

در چشم عقل چون جعلی بود شاد خوار

داری تو احتشام سلیمان و دشمنت

بر کرسی تو چون جسدی بود دود خوار

اقبال پایدار تو اکنون بدست قهر

از فرق منبر آورد او را بپای دار

آسان بود تقلّد تیغ خطیب باش

تا چون کند تقلّد شمشیر آبدار

جز جامۀ سیاه نماندست بر حسود

زان منبر و خطابت و آشوب و گیر و دار

هر کو خلاف رای تونه پایه بر شدست

امروز بر سه پایه رود بهر اعتذار

هر چند در فراق رکاب مبارکت

یک چند بوده ایم غم آلود و سوگوار

از شوق دست بوس شریفت که کی بود

جانها بلب رسیده و مانده در انتظار

منّت خدای را که هر آنچت مراد بود

بی منّتی نهاد ترا بخت در کنار

بس روشنست معجزه را سروریّ تو

وین کور دل حسود نمی گیرد اعتبار

ما را برای عین مصوّر نمی شود

این لعبها که رای تو پیرار دید و پار

شکرانه را سزد که نثار درت کنیم

جانی که داشتیم ز لطف تو یادگار

صدرا! چو هست و باد ترا دست بر حسود

وقتست اگر برآوری از جانشان دمار

گرچه وقار و حلم ستوده ست نزد خلق

خشمی بجای خویش به از عالمی وقار

آتش ز روی تیغ زدن گشت سرفراز

افتاد زیر پای درون خاک بر دبار

بس نغز مطلعیست : صفحنا ، ولی در ان

بیت القصیده چیست؟ و فی الشّر ، گوش دار

هر چند این قصیده نه بر ذوق آرزوست

چون بر بدیهه نظم شد این بار در گذار

شایستۀ مدیح تو چون نیست این سخن

آن به که بر دعا کنم امروز اختصار

عمرت دراز باد و جهانت بکام باد

دولت ملازم درو اقبال یار غار

پیوسته دشمنان تو زین گونه مستمند

یا کشته، یا گریخته، یا بسته در حصار

شمارهٔ ۸۸ - و قال ایضاً یمدح الصدر السّعید رکن الدیّن صاعد

هرکرا بخت مساعد بود و دولت یار

ابدالدّهر مظفّر بود اندر همه کار

نفثۀ روح قدوس باشد و الهام خدای

هرچه در خاطر و اندیشۀ او کرد گذار

تیر فکرت چو درآرد بکمان تدبیر

در مجاری غرض غرق کند تا سوفار

وفق تدبیر بود هرچه کند اندیشه

محض اقبال بود هرچه درآورد بشمار

کشف گردد همه اسرار قضا بر دل او

دست فکرت چو شود در نظرش آینه دار

چون گمارد نظر عقل بر احوال جهان

نقش امسال فرو خواند از صفحۀ پار

وگر این دعوی خواهی که مبرهن گردد

آنک احوال سر افراز جهان ، صدرکبار

رکن دین، صاعد مسعود که در هر نفسی

دین و دولت را تازه ست بدو استظهار

آن چنان عزم بدان سهمگنی کو فرمود

کس چه دانست کزین سان بود آنرا آثار

نتوان گشت ز الطاف الهی آگاه

نتوان کرد کرامات بزرگان انکار

کس چه دانست که این شادی مدغم باشد

در چنان نهضت شادی گسل عمر اوبار

یاکرا بود گمانی که بدین سان ناگاه

آید از خار بن هجر گل وصل ببار؟

هرکرا آرزوی ملک سکندر باشد

از عناء سفرش چاره نباشد ناچار

روزکی چند بصحراش برون باید شد

هرکه خواهد که کند ملکی ازین گونه شکار

شکر تو بار خدایا که زمانم دادی

تا که بنشستم در خدمت او دیگر بار

آفرین بر تو و عزم همایون تو باد

که همه با ظفر و نصرت دارد سروکار

زه زهی چشم بزرگی بلقایت روشن

خه خه ای کار ممالک بوجودت چو نگار

هرکه از خط شریعت ننهد پای برون

هردمش فتح دگر روی نهد چون پرگار

عافیت لازم درگاه تو گشتست چنان

که دمی بی تو نمیگیرد در شهر قرار

بجهد شعلۀ خورشید چو آتش زسمش

بارۀ عزم تو چون گرم شود در رفتار

گنبد چرخ اگر چند دراز آهنگست

هست با همّت عالی تو کوته دیوار

رانکه تو برنگشیدستی هرگز زر را

لاجرم هست فتاده به همه جایی خوار

هرکجا باز سخای تو بپرواز آید

نبود آنجا شاهین ترازو طیّار

کلک تو مقنعه داریست که در پردۀ غیب

هیچ بکری را از وی نه حجابست و نه بار

ابر از آن آب دهان در رخ بحر اندازد

چون نهد پیش سخنهای تو درّ شهوار

لب بلب قهر تو دندان شده همچون خنجر

سربسر بطش تو دست آمده مانند چنار

آسیابیست برآب کرمت هر دندان

شاهراهیست زخاک در تو هر رخسار

از تو سر گشته نبودست کسی جز که قلم

وز تو دربند نبودست کسی جز دستار

بانگ بر فتنۀ بیدار زدی تا بغنود

کس شنیدست که از بانگ بخشبد بیدار؟

پرده پوشیّ تو نگذاشت و گرنه طبعت

پرده برداشتی از روی بنات افکار

عکس دست سیهت دستی اگر برنهد

بدو نیمه بزند صبح میان شب تار

گر زند آتش خشم تو بر اجرام سپهر

ورجهد باد خلاف تو بر اطراف بحار

قطره قطره بچکد زهرۀ دریا چون ابر

درّه ذرّه بپرد آتش خور همچو شرار

هرچه گویم زسخای تو ز صد نیست یکی

و آنچه گوسم زجلال تو یکی هست هزار

جاهش از قدر سه شش بیشی نه چرخ دهد

هرکه یکبار زند با کف راد تو دچار

در وقارست همه خیر و سعادت زیرا

هرکه سرتیز بود زخم خورد چون مسمار

هر فرو مایه که او سوی بلندی یازد

زود برگردد و سر زیر شود همچو بخار

سرورا ! موکب عالیست که بادا منصور

دانم آسوده بود زخم خورد چون مسمار

گرد خیلت را یکباره فلک برخود زد

که نبد زحمت چشم تر این خدمتکار

اگر از جمع مهاجر نبد این بار رهی

پای بیرون ننهادست زحزب انصار

آنچ در غیبت تو بر سر این خسته گذشت

شرح یک سطر از آن ناید درصد طومار

ذکر الوحشة وحشه ، سخن فرقت تو

می نگویم که ندارم سر رنج و آزار

لله الحمد که از فرّ قدومت امروز

کس پراکنده نماندست جز زرّ نثار

منم آن بنده که نتوانم دیدن که رسد

بغبار درت از دیدۀ خورشید غبار

گرچه بوته بردم در دل آتش گردون

ورچه کوره دهدم دور فلک دم بسیار

تا بود ریخته در کالبدم زرّ روان

کی بگردانم از نقد وفای تو عیار؟

غم و تیمار بسی خوردم در غیبت تو

وقت آنست که داری تو بشرطم تیمار

بر دعا ختم کنم نظم سخن زانک نماند

در ثنای تو از این بیش مجال گفتار

تا ز زنگار فلک آینۀ صبح دمد

هم بر آن گونه که از آینه زاید زنگار

باد دولت را در گرد سرای تو طواف

باد گردونرا بروفق مراد تو مدار

قرّة العین جهان ، خواجه نظام الاسلام

یا ربش در کنف سایۀ این صدر بدار

گرچه خردست بر تبت ، زبزگان پیش است

همچنان کاول از خنصر گیرند شمار

که پیوند بود جوهر آب و گل را

هردو بادبد ز پیوستن هم برخوردار

شمارهٔ ۸۹ - و قال ایضاً یمدح الصّاحب شهاب الدّین عزیزان الساوی

ای جناب تو قبلۀ احرار

مملکت را برایت استظهار

صدر عالم شهاب ملّت و دین

کر کفت غوطه می خورند بحار

لطف تو همچو ابرآب چکان

قهر تو همچو برق آتش بار

دست گردون قراضه های نجوم

کرده در پای همت تو نثار

کار یک شهر چون نگار شده

زان خط همچو صدهزار نگار

می دود چست با صفیر صریر

خامۀ تو که هست شیرین کار

برده لطف تو آب روی ختن

زده خلق تو کاروان تتار

جز زانگشت لطف تو نگشاد

پرده از چهرۀ عروس بهار

جز زبیم سخات بسته نشد

خون یاقوت در دل احجار

چرخ در جست و جوی پایۀ تو

آهنین پای گشته چون پرگار

مهر درآرزوی دیدارت

چشم زرین نهاده نرگس وار

گر کند روی در چمن خصمت

آورد شاخ نار آبی بار

مرغ جان را برون کشد ز قفس

باز قهرت چو در خلد منقار

بنهد آفتاب تیغ شعاع

گر کند هیبتت بروانکار

خنجر از دست بید بستاند

گر اشارت کنی بدست چنار

ای ز جاه تو آسمان برپای

وی ز رای تو روشنان برکار

اهل این خطّه را زدولت تو

یک زبانست و شکر صد خروار

کس ندادی نشان عمرانات

گرنبودی عنایتت معمار

حال من نیز نشنو از سر لطف

وآنگه آنرا فسانه یی پندار

منم آن طوطیی که گاه سخن

نادر افتد چو من شکر گفتار

از فنون هنر نیم خالی

وز علوم جهان کنم اخبار

مایه از شرع دارم ار چه مرا

هست در صفّ شاعران بازار

همچو صیت هنر نوازی تو

ذکر من سایرست در اقطار

نیست عیبم جز این که بر در کس

نکنم عرض خویشتن را خوار

شاعری قانعم بخود مشغول

خود و خلقی عیال و طفل چهار

نه فضولی کنم نه فتنه گری

نه سلام طمع نه قصد نقار

آن نگویم ز بهر کس هرگز

که بران واجب آید استغفار

سالها دام انتظار نهم

تا کنم هر مراد خویش شکار

بی سبب رنج خاطر چو منی

کس ندارد روا، تو نیز مدار

چیست این بی عنایتی با من ؟

چون تویی اهل فضل را غمخوار

عالم و شاعر و فقیه و ادیب

از تو دارند راتب و ادرار

من که این هر چهارم ،از تو چرا

خوف و تهدید دارم و آزار

هیچ سرور نگفت شاعر را

کانک دیگر کست بداد بیار

بخدایی که بر خزینۀ ملک

پاسبان کردن دولت بیدار

کانک گفتند حاسدان بغرض

در حق من زاندک و بسیار

همه کذب صریح و بهتانست

ورنه از فضل و دانشم بیزار

مفسدان خود کننده تسویلات

تو بخود راهشان مده زنهار

مال اصحابنا طمع نرزد

خویشتن را ازآن منزّه دار

خود چه کار خزینه راست شود

از دو سه کهنه جبّه و دستار

نام من در جریدۀ صلتست

در دواوین خواجگان کبار

چون نویسند اندرین دیوان

در وجوه مصادرات و قرار

همّت صاحبی ز روی خرد

نه همانا پسندد این کردار

خیره احسب که مجرمست رهی

از پی کیست حلم و عفو و وقار؟

تو بزر میخری ثنا زآنها

که عیال منند در اشعار

بخر از من برایگان باری

وین زیانرا زسود کم مشمار

عوض زر ز من گهر بستتان

قیمتی تر ز گوهر شهوار

آمدم با حدیث موش که او

کرد خبث درون خویش اظهار

خود بیندازم از بغل گریه

کنم از ماجرای موش اخبار

گربۀ روزه دار بود آن موش

هم فریبنده شکل و هم طرار

موش چن منقلب شود شومست

شومی او بکرد اثر ناچار

ظنّم آن بد که شیر مردانرا

بشکنم خرد پنجۀ در پیکار

در خیالم نبد که خیره مرا

قصد موشی چنین کند افکار

هر کجا موش اژدها گردد

عندلیبان شوند بوتیمار

گر ایادی همه قروض بود

نیست قرضی بترز قرض الفار

دوسوارم بحیله بفرستاد

تا فرستد بدان سبب سه سوار

خود گرفتم که فاره المسکست

که ز غمّازیش نیاید عار

هم بیاید شکافن شکمش

تا برون اوفتد از او اسرار

بخدایی که او ز عطسۀ خوک

موش را کرد در جهان دیدار

برسولی که فتوی شرعش

موش را کرد هم طویلۀ مار

واجب القتل کرد موشانرا

ور بودشان درون کعبه قرار

کآنچه گفتند مفسدان بغرض

بر ضمیر رهی نکرد گذار

بشنو از بنده نکته یی سر تیز

که خلیدست در دلم چون خار

گرچه دندان موش بس تیزست

تیزتر زان زبان من صدبار

تو بحق نایب سلیمانی

حق هر یک بجای خود بگزار

کارموشان برآسمان بردی

جانب بلبلان فرو مگذار

باد تا انقراض دور فلک

ذات پاکت ز ملک برخوردار

شمارهٔ ۹۰ - و له ایضا فی مذمة الشعراء

بچشم عقل نگه می کنم یمین و یسار

ز شاعری بتر اندر جهان ندیدم کار

همیشه بینی او را ز فکرهای دقیق

دماغ تیره و دل خیره و روان افگار

جگر بسوزد تا معینی بنظم آرد

که بر محّک افاضل بود تمام عیار

برای پاکی لفظی شبی بروز آرد

که مرغ و ماهی باشند خفته و او بیدار

چو شد تمام برد نزد ناتمام خری

که خود نداند کو شاعرست یا بیطار

پس آنگهی چو برو خواند و بوسه داد زمین

گر استماع فتد بعد منّتی بسیار

برون کنندش از خانه چون سگ از مسجد

خسیس مرتبت و خوار عرض و بی مقدار

چو پشت کرد، بهر یک ثنا که او آورد

درآورند بشعرش هزار عیب و عوار

یکیش خام طمع خواند و یکی بی نفس

یکی کلنگی گوید یکیش خوزی خوار

و گر بوعدهٔ بخشش باتّفاق الحال

خلاف عادتشان آتشی جهد ز خیار

بر آن امید که کاری برآید آن مسکین

بنقد از همه کاری برآید اوّل کار

خلاف وعده خود امکان ندارد امّا او

در انتظار و تردّد فتد مهی سه چهار

نه این طمع بتواند برید از آن وعده

نه آن بجزم بگوید بترک ده دینار

درین تقاضا ده قطعه بیش نظم افتد

که عرضه کردن هریک از آن بود ناچار

هزار رمنّت و خواری تحمّل افتد بیش

کمینه ناخوشی پرده دار و حاجب بار

پس آنگه از پی دفع صداع او روزی

فراکنند کسی را که کار او بگزار

دویست نام عطا باشد و ادا پنجاه

کمینه غبن همین بس دگر همه بگذار

من آن بیشتر و خوبتر همی گویم

تو خود بعقل همی کن ازین قیاس و شمار

خدای بر تو بانصاف گو، نه گه خوردن

نکوترست زنان خوردن چنین صدبار؟

هزار شکر و سپاس از خدای عزّوجّل

که من ز حرص و طمع نیستم برین هنجار

وجوه کسب خود از شعر و شاعری نکنم

چو من اگر چه کم افتاد ناظم اشعار

نشسته بر سر گنج قناعتم شب و روز

نه من ز کس نه کس از من همی خورد تیمار

چو هست شکر کنم پس چو نیست صبر کنم

بران صفت که بود رسم مردم هشیار

چو عمر بر گذرست و زمانه بی فرجام

چه می کشم غم و رنج و چه می کنم آزار؟

عزیز اگرچه نیم خواری از کسی نکشم

توانگر ارچه نیم دارم از گدایی عار

چو راه باید رفتن براق به که حمار

چو ترک باید کردن دویست بد که هزار

بسازم این دو سه روزی بتلخ و شور که خود

بهر صفت که بود عمر می رسد بکنار

دل از امید فزونی تهی کنم زان پیش

که مرگ بر در اومیدها زند مسمار

شمارهٔ ۹۱ - فی الّذم

دی مرا گفت دوستی که مرا

با فلان خواجه از پی دو سه کار

سخنی چند هست وز پی آن

خلوتی می ببایدم ناچار

خلوتی آن چنان که اندر وی

هیچ مخلوق را نباشد بار

گفتم این فرصت ار توانی یافت

وقت نان خوردنش نگه می دار

شمارهٔ ۹۲ - فی الامیر الاسفهسلّار مؤیّدالدّین اتابک یزد

سرورا در خدمتت کردم سفر

تا شوم از دیگران منظورتر

خود ندانستم گزین گونه شوم

دم بدم ز انعام تو مجهورتر

آنکه ترک خدمتت کردست هست

سعی او از سعی ما مشکورتر

وآنکه شد با دشمنت همداستان

نزد تو می بینمش معذورتر

آنکه در خانه مقیمست از تو هست

در بزرگی هر زمان مشهورتر

وانکه در خوارزم هم پهلوی تست

هست هر ساعت بجان رنجورتر

زین سپس کوشیم ما نیز اندر آن

تا که باشیم از جنابت دورتر

تو چو خورشیدی و ما همچون هلال

هر چه از تو دورتر پر نورتر

شمارهٔ ۹۳ - وله ایضآ یمدحه

آمدست از غم عشق تو مرا آن بر سر

که کسی را نگذشتست از آن سان بر سر

بر سر شمع چه آید همی از آتش و آب؟

آمد از چشم و دلم دوش دو چندان بر سر

در سر آمد چو قلم بخت نگونم ز خطت

تا فلک خود چه نبشتست مرا زان بر سر

گنج را بر یر اگر رسم بود اژدرها

گنج حسنیّ و ترا زلف چو ثعبان بر سر

چاه جویی ز سر زلف کژت راست کنم

مگر ارم دل از آن چاه ز نخدان بر سر

پای بفشارم در عشقت و ننمایم پشت

شمع وار ار بودم آتش سوزان بر سر

گاه بر پای تو چون گوی نهم سر بر خاک

گه ز دست تو نهم خاک چو چوگان بر سر

بندۀ فرمانم، هر حکم که خواهی می کن

حکم تو هست روان بر دل و فرمان بر سر

عاقبت همچو من از دست تو آید در پای

ور نشانی بسی آن زلف پریشان بر سر

قیمتی درّی کین درّ سرشک من شد

کآمد از زرّ دو رخسار من آسان بر سر

نرگس آورد دهان از زرو دندان از سیم

یعنی از بهر تو دارم زر و دندان بر سر

گر بزر دست دهد وصل لب شیرینت

زر چو شمع از بن دندان دهم و جان بر سر

مور خط بر شکرت ساکن و پس من چو مگس

میزنم در هوسش دست ز افغان بر سر

دلربایان جهانند رخ و چشم و لبت

و آمد آن زلف پریشانت از ایشان بر سر

تاب خورشید جمال تو بسوزد دل و جان

سایۀ صدر جهان گر نبودشان بر سر

رکن دین صاعد مسعود که سوی در او

میرود چون قلم این بر شده ایوان بر سر

ساعد دست شریعت که بپایست مدام

ترک بهرامش چون هندو کیوان بر سر

هر که چون نقطه نه در دایرۀ خدمت اوست

زود باید که کشندش خط بطلان بر سر

دامن چرخ پر از زر شد و چونین زیبد

هر که را باشد آن دست در افشانبر سر

سر بریده قلمش زنده تر آید زیرا

که چو شمعست ورا چشمۀ حیوان بر سر

مثل او نیست در آفاق به آواز بلند

می کنم فاش من این معنی و برهان بر سر

ای ز معنی شده جای تو چو معنی در دل

وی ز عقل آمده چون عقل ز انان بر سر

آبروی فلک این بس که ز قرص خور و ماه

بسوی خوان تو چون سفره کشد نان بر سر

عالم از سایۀ جاه تو بدان پایه رسید

که همی لرزدش این چشمۀ رخشان بر سر

برنخیزد ز سر زر عدویت چون آتش

تاش نکشند بصد حیله و دستان بر سر

کف بحر آرد بر سر خس و خاشاک و تراست

بحر کفّی که ورا لؤلؤ و مرجان بر سر

خاطر تیز تو کان سخت کمانی عجبست

آمد از تیر فلک است چو پیکان بر سر

خانۀ خصم تو چون شمع مشمّع زیبد

تا کش از دیده همی ریزد باران بر سر

همچو تاریخ بماند عدوت در پایان

هر کجا کاید نام تو چو عنوان بر سر

گوهر از جود تو با خاک برابر شد و کرد

همچو گنج از کف تو خاک همه کان بر سر

گر نه در خدمت صدر تو بدی ننهادی

پای چون دایره این گنبد گردان بر سر

بر سر آمد ز تهی دستی خصمت چه عجب

زانکه چون گشت تهی، آید پنگان بر سر

گر نشیند بمثل خصم تو بر زرّین تخت

از تو چون سکّه خورد زخم فراوان بر سر

تیغ قهر تو چو قؤاره ز تن بر دارد

سر بدخواه گراید ز گریبان ب سر

پایۀ منصب تو لایق دشمن نبود

هیچ دیوی ننهد تاج سلیمان بر سر

تو گشاده دلی آسیب بدان کی رسدت؟

زخم هرگز نخورد پشتۀ خندان بر سر

چشم زخمی اگر افتاد چه شد، وقت زدن

بتک را نیز رسد زخم چو سندان برسر

از پی پوزش این جرم فلک گرد درت

همچو پرگار همی گردد حیران برسر

ملک بی رابطۀ رای تو دانی چونست

چون عصا کش نبود موسی عمران بر سر

بر سر شمع بقایت گذر باد مباد

مال را خود گذرد بیشی و نقصان بر سر

زانک باریک چو مویست معانیّ رهی

آمد از شعر همه اهل خراسان بر سر

چون گل تازه خطاهاش بر انگشت مگیر

مجمر آساش فرو گستر دامان بر سر

شمارهٔ ۹۴ - و قال ایضاً

بزرگا سرورا از روی انعام

ببخشش فرق کن نیک و بد شعر

چو ندهی کاغذ زر شاعرانرا

بده آخر بهای کاغد شعر

شمارهٔ ۹۵ - و قال ایضا یمدحه

ای پر شکر ز ذکر عطایت، دهان شکر

می نازد از سخایت طبعت روان شکر

جودتو تازه کرد درسومش وگرنه بود

منسوخ آیت کرم و داستان شکر

از خوان بخشش تو شکم سیر میکنند

آنها که می زنند دم اندر جهان شکر

تا می رود بجوی دوات تو آب ملک

سر سبز شد ز برگ کرم بوستان شکر

فریادرس عطای تو بدورنه بیش ازین

می رفت بر فلک ز شکایت، فغان شکر

هر ذرّ ه یی ز خاک جناب تو منزلیست

کانجا بود قرارگه کاروان شکر

در دور دولت تو کرم گفت با هنر

بس کن شکایت اکنون کآمد زمان شکر

معمور چون نگردد ازین سان که میخورد

معمار بخشش تو غم خاندان شکر

الّا ز خوان جود تو بر سفرۀ وجود

نشکست هیچ نان دگر میهمان شکر

بزّاز و صیرفی ز تو شد ورنه سالهاست

کز قفل بخل کز قفل بخل بود معطّل دکان شکر

وان پیرگشته را که نبود آب بر جگر

آروغ میزند همی اکنون ز خوان شکر

دانی چه نام دارد کلکت بلوترا؟

اندر زبان اهل سخن ناودان شکر

جز در هوای مدح تو اندر دیار نظم

مرغ سخن نمی پرد از آشیان شکر

چندین شگفت نیست زجودت که میکند

آن بخششی که هست بدان امتحان شکر

لطف و عنایت تو عجبتر که برگرفت

از گردن ضعیفان بار گران شکر

میخواستم که شکر تو گویم بصد زبان

آکنده شد ز نعمت تو خود دهان شکر

پای سخن بصفّۀ مدحت نمی رسد

زیرا که نیستش گذر از اآستان شکر

ای صاحبی که گر بحقیقت نظر کنند

پر مغز نعمت تو بود استخوان شکر

انعام تست راتبۀ ساکنان صبر

اندیشۀ تو مشعلۀ شب روان شکر

لطف مکارم تو نه اندازۀ منست

بیش است کنه بخشش تو از گمان شکر

معروف گشتم از تو چو بد عهدی جهان

مذکور خلق اگر چه نبودم بسان شکر

در گنج بیتهای من اکنون بفّر تو

جای دگر نماند ز بس ایرمان شکر

تو در عطا فزودی و من بنده در دعا

الّا دعای خیر چه باشد نشان شکر

چندین هزار بیت مرا در مدایحست

جز جود تو نکرد مرا در ضمان شکر

چون می دهی مرا تو عطاهای به گزین

جز به گزین چه آرمت از اخریان شکر

تشریف تو که زیب ملوک جهان بود

حقّش کجا گزارد وسع و توان شکر

هم خلعت تو کرد مرا خواجۀ بزرگ

هم موکب تو داد بدستم عنان شکر

این باد پای لایق من خاک پای نیست

زیرا که می نگنجد در زیر ران شکر

اسبی که چون براق بیک تک معاینه

برد از زمین صبرم بر آسمان شکر

گر بر نهم بهم قصب و اطلس ترا

تنگ آید از فراخی آن جامه داران شکر

زان برندوختم که سزاوار آن مرا

نه سوزن ثنا بدو نه ریسمان شکر

من نیز هم ببافم خاص از برای تو

روزی که پود مدح برآرم بتان شکر

زین جامۀ غریب که هرگز چنان نبافت

بر کارگاه هیچ سخنور بنان شکر

طرزی زن و که کهنه نگردد بروزگار

نقش خیال مدح و طرازش بیان شکر

تا تو هزار سال بداری و آنگهش

بخشی به مخلصان خود و ناقلان شکر

هر چند آگهم که بزخم زبان من

بر بام جود تو نرسد نردبان شکر

گر شکر را ردیف ثنایت نکردمی

از من بصد زبان گله کردی زبان شکر

وین هم زغایت کرم تست اینکه ما

پی بر نداشتیم هنوز از مکان شکر

بر بام مدح تو بامید زیادتی

بستیم ریسمان طمع در میان شکر

ناداده شرح نعمتت از صد یکی هنوز

خاموش شد ز عجز سخن ترجمان شکر

زین پس زبان ما و دعای سحرگهی

اکنون که قاصرست بکلّی زبان شکر

تیر دعام بر هدف استجابتست

زیرا که تا بگوش کشیدم کمان شکر

ایمن نشین که دزد حوادث طمع برید

از بیم آنکه نعره زند پاسبان شکر

پاینده باد تا که در اقلیم مردمی

گشت از تو زنده صورت معنی بجان شکر

شمارهٔ ۹۶ - وله ایصاً یمدحه

زهی بسیرت محمود در جهان مذکور

زهی بدیدۀ تعظیم از آسمان منظور

پناه اهل معانی و افتخار عراق

که باد عین کمال از جمال بخت تو دور

تویی بفیض کرم میزبان آن عالم

که آفتاب شد آنجا بسفلگی مشهور

درون منظرۀ وهم تست بیش از عقل

برون کنگرۀ مجدتست قصر قصور

زرشح طبعت ورتفّ خاطرت مه و مهر

چو نارو آبی مرطوب گشته و محرور

بساط حضر جاه و تو سندس افلاک

حریم صدر رفیع تو خانۀ معمور

صدای صیت توطی کرده طول و عرض وجود

لعاب کلک تو حل کرده مشکلات امور

عروس فکر تو خاتون آن شبانست

که مطبخیست درو آفتاب و مه مزدور

بپیش رای تو گر صبح کرد دم سردی

برو مگیری تو کان هست نقثة المصدور

بحسن رای صواب ارعلاج دهر کنی

نیاید ایچ در اطراف روزگار فتور

دهان تیر چنان بازمانده از پی چیست؟

اگر نشد بجگر گوشۀ عدوت آزور

بحلق صبح درون زان شود نفسها تیغ

که پیش نور ضمیر تو کرد دعوی نور

کند زمانه سجلْات چرخ را مطویّ

اگر دهند زدیوان قهر تو منشور

حسود لاف زنت را از آن سرپر باد

چه حاصلست بجز دست بسته چون طنبور؟

گر آفتاب کله گوشه بی تو بنماید

سپهر برکشد از سفت او غلالۀ نور

زهی مصالح گیتی بسعی تو منظوم

زهی مساعی خوب تو در جهان مشکور

چنین که من ز هنرهای خویش محرومم

چه فایده که بود خطّْ دانشم موفور؟

چو گوش بخشش کر شد چه سود صیت هنر

چو غنچه کور دل آمد، چه سود لحن طیور

سزد که خوشۀ یاقوت منتظم دهیم

بعرض این سخنان چو لؤ لؤ منثور

اگر چه دختر رز چون گلست ترا دامن

ز شور بختی خادم چو غنچه شدمستور

حدیقۀ عنبی من ارچه سیرابست

ولیک حاصل ان بر عصیر شد مقصور

سیه چو گشت مرا ز انتظار خانۀ چشم

چو کان لعل کنم از تو خانۀ انگور

اگر چه زحمت بسیار میدهم هر وقت

مکارم تو همانا که داردم معذور

همیشه تا که بود کامکار بخت جوان

زرای پیر تو بادا زمانه را دستور

درآستین مرادت کلید لیل و نهار

برآستان بقایت سر سنین و شهور

شمارهٔ ۹۷ - وله ایضاً یمدحه

زهی چون خرد در جهان ناگزیر

حریم جنابت سپهر اثیر

ملک خسرو شرق، شاه کیان

که در زیر گردون نداری نظیر

فلک را سر کلک تو راز دار

ظفر را زبان سنانت سمیر

مظفّر بر اعدای دین خدای

که شرعت مشیرست و عقلت وزیر

جهان معانی محمّد توای

چو خنجر مبارز چو خامه دبیر

چو بنیاد عدل تو دستت قوی

چو دریای جود تو فضلت غزیر

به پیش گشاد تو خارا کلیم

بنزد سخای تو دریا حقیر

رساند دمادم بمغز امید

دم خلق تو بوی مشک و عبیر

در ایّام عدل تو آهو بره

ز پستان شیران شود سیر شیر

بود ضرب تیغت بر ایقاع او

چو کلکت زند ارغنونی صریر

چو دست تو یازد به تیغ و قلم

زهازه برآید ز بهرام و تیر

چو گوهر ز پولاد جوشن کنی

نه چون غنچه بندی دل اندر حریر

اگر بازمانه درشتی کنی

شب و روز برهم بدوزی بتیر

ببرّی به خنجر، گه آزمون

سپیدی ز شیر و سیاهی ز قیر

چو خصمت برآرد ز دل باد سرد

عیان گرددت دوزخ و زمهریر

چو گیسوی جانان، دل عاشقان

کمندت کند گرد نان را اسیر

دلش پاره پاره شود چون انار

کرا تیغ تو بگذرد بر ضمیر

سزد پای تخت تو بر شیر چرخ

اگر جای شیرست پای سریر

سنان تو بر چهرۀ بدسگال

معصفر برآرد ز برگ زریر

چو پند خردمند در سینه ها

سنان تو از روشنی جایگیر

چو لفظ حکیمان بگاه گشاد

خدنگ تو از راستی دلپذیر

چو تفسیده گردد تنور مصاف

ز خون عدو خاک گردد خمیر

چو باشند بی زحمت گفت و گوی

میان دو لشکر خدنگان سفیر

بگرد اندرون چشمۀ آفتاب

چو اندر حوادث ضمیر منیر

اجل را سوی جان تاریک خصم

به نور سنان تو باشد مسیر

بپیچد تن نیزه بر خویشتن

چنان رودگانی بوقت زحیر

ز پیراهن آهنین جوی خون

چو آتش که بدرخشد از آبگیر

ز خون، جوشن پردلان همچنان

که گلنار پاشد کسی بر حصیر

ندارد زمان و نگردد زمین

ز پرخاش و ز نعره دار و گیر

چو از موج خون گل شود خاک راه

عصا سازد از رمح تو چرخ پیر

چنان بر زره بگذرد رمح تو

که ماری که او سر نهد در غدیر

ز تیغت گریزان عدو در عدم

اجل در پی او دوان خیر خیر

سلب گرچه ده تو کند چون پیاز

شود کوفته زیر گرزت چو سیر

ظفر میدود واله از چپّ و راست

که جان افکند در پناه امیر

زهی کار دانش ز فضلت بلند

زهی چشم معنی ز کلکت قریر

تو آن پادشاهی که بگزیده ای

صریر قلم را بر آواز زیر

ز جود تو محفوظ نزدیک و دور

ز عدل تو شاکر صغیر و کبیر

دعاگوی از گردش روزگار

روانش اسیرست و قالب کسیر

دلی دارد و یک جهان درد دل

لبی دارد و صدهزاران زفیر

نه سامان نطق و نه برگ سکوت

نه پروای صبر و نه روی نفیر

ز بیداد گردون نامهربان

بدرگاه لطف تو شد مستجیر

همه اهل معنی عیال تواند

مرا همچو ایشان فرا خود پذیر

درین حضرت ار کرد گستاخی ای

رگی کن و خرده بروی مگیر

سخن چون فرستم بنزدیک شاه

که نقدم نبهره ست و ناقد بصیر

گزر تا نباشد جهان را ز مهر

ز مهرت مبادا جهان را گزیر

دلت شادمان باد و عمرت دراز

ز ملک تو دست حوادث قصیر

بهرحال ایزد ترا یار باد

فنعم الوکیل و نعم النّصیر

شمارهٔ ۹۸ - وله ایضاً یمدحه و یذکر الشیّب

موی سپید هست خردمند را نذیر

ای غافل از زمانه بیک موی پند گیر

موی سپید گشت و دم سر میزنم

آری بیکدگر بود این برف وز مهریر

آمد فرو چو برف گران بر سرم نشست

ویرانه یی که هست اساسش خلل پذیر

برگ سمن که جای بنفشه فرو گرفت

پوشید ارغوان مرا کسوت زریر

ترسم شکوفۀ اجلست این که بشکفد

بر شاخسار عمرم در نوبت اخیر

معلوم من نبد که تند دست روزگار

در کارگاه عمر ز شعر سیه حریر

او می کند مسوّدۀ شعر ار بیاض

من می کنم مسوّدۀ شعر خیر خیر

مویم چو حلقه های زره بود و این زمان

از حلقۀ زره بدرخشد همی قتیر

تیر اجل چو یافت نفوذ از کمان شست

گر صد زره بود نکند دفع نیم تیر

دندان لقمه خای چو بر کام من نماند

بهر غذای من فلک از سر گرفت شیر

در شامگاه عمر چو وقت سحر مرا

صبحی دمید از بن هرموی مستطیر

کافور عطر بازپسین است مرد را

کورا فلک عوض دهد از مشک وز عبیر

پیری خمیر مایۀ مرگست ای عجب

از موی کس شنید که آید برون خمیر

دانا که بر سرایر عالم وقوف یافت

عیش و طرب بمذهب او نیست دلپذیر

چون تجربت قوی شد و شهوت ضعیف گشت

حرص و طمع نباشد جز منکر و نکیر

دست از پی عصا بهمه شاخ می زنم

از بهر آنکه نیست مرا پای دستگیر

هر قلّه یی که بر سر او برف جا گرفت

بر دامنش پدید شود چشمه و غدیر

بر قلّۀ سرم چو ز پیری نشست برف

نشگفت اگر پدید شد از چشمم آبگیر

بر عمر نیست هیچ تحسّر چو کرده ام

آنرا بخرج خدمت این صاحب کبیر

سلطان اهل فضل که بر اوج آسمان

سیّارۀ فلک بمرادش کند مسیر

چون روزگار غالب و چون چرخ کینه کش

چون آسمان بلند و چو خورشید بی نظیر

ای ماه فضل را ز گریبان تو طلوع

وی ابر مکرمت ز سر انگشت تو مطیر

روشن شود ز پرتو رای تو چشم او

گر بگذرد خیال تو بر خاطر ضریر

زودا که منقطع شدی ارزانکه نیستی

اقبال تو قوافل ایّام را خفیر

ترسد همی فلک ز شبیخون هیبتت

در پیش خویش خندق از آن ساخت از اثیر

گر رای صائب تو علاج جهان کند

بیمار خامه هم نکند نالۀ صریر

جاه تو برگذشت ز اطراء مادحان

مستغنی است کعبه ز گستردن حصیر

اوج فلک اگر چه بلندست رتبتش

قدرت بلندتر که بر او جست جای گیر

گردون چو تاج اگر چه بگوهر مرصّعست

تو همچو گوهری که کنی تاج را سریر

فرسوده گرددش ز ثنای تو در دهان

ورز آهنست راست چو پیکان زبان تیر

ای از سخای دست تو جیب صدف تهی

وی از لعاب کلک تو چشم هنر قریر

ای صدر روزگار ! مرا در جناب تو

حالیست سخت مشکل و شکلی عجب عسیر

گر خامشم فرامشم از خاطر شریف

وزمن نفور می شوی ار میکنم نفیر

این باد پای خویش رو تازی نژاد فضل

تا چند بسته باشد برآخور حمیر

فریاد ازین خران که ندارد بنزدشان

صد کیسه شعر رونق یک توبره شعیر

چون فضل از فضول متاع جهان بود

ادبار ازین قبیل بود حظّ هر دبیر

دوشیزگان مدح تو شبهای دیر باز

تا روز بوده اند ضمیر مرا سمیر

بعد از نماز و آنچه ز مفروض طاعتست

ورد دعای تست مرا مونس ضمیر

در کنج خانه معتکفم در جوار تو

نه شاعر امیرم و نه مادح وزیر

پیوسته کار خر کنم و بار خر کشم

اندی که بار من نکشد خاطر منیر

آنم که طوطیان خرد را غذا دهد

عنقای مغرب قلمم چون زند صفیر

با این چنین صفیر که عنقا همی زند

هستم ز جور دابّه الارض در زفیر

شش ماه شد که بانگ تظلّم همی زنم

دادم نمی دهند بمعشاری از عشیر

زین جانبم خران دوپا جو همی خورند

زان جانب اسب من بستم میبر دامیر

بازار دولت تو و کاسد متاع فضل؟

طبعی بدین روانی ودر دست غم اسیر؟

گیرم که آب و رونق فضل و هنر نماند

دیوار قصر شرع چرا شد چنین قصیر؟

فرمان تو مدبّر و دست ستم قوی؟

اقبال تو مجبّر و پای هنر کسیر؟

جاهی بدین بلندی و بنیاد عدل پست؟

صدری بدین بزرگی و دانش چنین صغیر؟

میزان شرع مایل و طیّاه دار تو ؟

نقل دغل روان و چو تو ناقدی بصیر؟

اعیان ظلم دست برآورده وز جهان

مظلومکان بسایۀ جاه تو مستجیر

ظلم شرار دفع توان کرد باک نیست

گر باشد التفاتی از آن رأی مستنیر

بر آتش ارشرار تفوّق همی کند

داند همه کسی که شرارست زودمیر

سرپنجۀ تطاول ایّام بشکنم

گر باشدم عنایت تو یاور و نصیر

بسیار خورده ام غم این دولت جوان

اکنون بخور تو هم غم من ناتوان پیر

در عهد نامردی با زمرۀ خواص

شبها سمیر بوده ام و روزها سفیر

واکنون که استقامت ایّام دولتست

بر طبع تو ثقلیم و در چشم تو حقیر

پشتم دو تاه شد، چو کمانم بخویش کش

کوپای و پر؟ که دور بیندازیم چو تیر

بر مدح تو هزینه شدم عمر نازنین

بر درگهت چو شیر شدم موی همچو قیر

با من بنیک و بد دوسه روزی دگر بساز

کین جای عاریت بنماند بمستعیر

هر چند بوده است در ایِّام دولتم

شغلی بصد شکایت و عزلی بصد زحیر

سیلیّ روزگار بسی نیز خورده ام

گر خورده ام ز خوان جهان قوت ناگزیر

گر راضیست خیره وگرنه اقالتست

گو عمر باز من ده و سیمت بخود پذیر

شمارهٔ ۹۹ - وقال ایضاً و یلتمس الفرس

ای هنر را دولت تو دستگیر

وی ندیده چشم ایّامت نظیر

سالها شد تا ببوی همدمی

می دهد خلقت دم مشک و عبیر

آرزوها را درآید دل برقص

چون زند کلک تو دستان صریر

از زبان تیغ و کلکت فاش شد

در جهان خاصیت بهرام و تیر

در ثنایت سوده گردد و ربود

تیرگردون رازبان زاهن چو تیر

ماجرایی گرچه زحمت می شود

انندرین حضرت ندارم زان گزیر

دی بخدممت سوی درگه آمدم

آن سپهر از رفعتش عشر عشیر

زحمتی دیدم که تا جاوید باد

کثرتی بگذشته از جمّ غفیر

گشته چون روز قیامت مجتمع

خلق عالم از صغیر و از کبیر

از سباع و از وحوش وجنّ و انس

از خیول و از بغال و از حمیر

ترک و تازیکو و وشاق و بلمه ریش

حاجب و سرهنگ و جاندار و وزیر

حارس و خربنده و سگبان و سگ

خواجه و شاگرد و عوّان و دبیر

کافر و گبر و مسلمان و جهود

وانک من نشناختمشان خودمگیر

من پیاده در میان این گروه

عاجز و مضطر فرومانده اسیر

نه ز بس آسیب، بد جای مقام

نه زبس آشوب ، بد راه مسیر

زیر پای مرکب و دست سوار

من همی اندیشه کردم خیر خیر

گفتم آیا چون کنم گرزین یکی

آورد بی حرمتییّ در ضمیر

خود ز استخفاف خالی کی بود؟

مردکی دستار دار نیم پیر

عقل را گفتم که تو می بین که من

چون ز بی اسبی شدم خوار و حقیر

بر زمین چون سایه گشتم پی سپر

من که مشهورم چو خورشید منیر

کو کسی کز خاک برگیرد مرا ؟

تا بجان گردم ازو منّت پذیر

عقل گفت ار راست خواهی این سخن

می نشیند همچو زین بر اسب میر

گر ترا برگیرد او از خاک ره

خاک راه تو شود چرخ اثیر

از تو این بار تواند برگرفت

زانکه خود نامست او را بارگیر

چون مخمّر گشت با عقل این سخن

در تنور دولتت بستم فطیر

همچنین باد ترا تا نفخ صور

بر سر هفتم فلک پای سریر

شمارهٔ ۱۰۰ - وقال ایضاً فی النصیحة

ای دل ترا که گفت بدنیا قرار گیر

وین جان نازنین را اندر حصار گیر؟

بر چار سوی طبع بزن خیمۀ مراد

جایی چنین وطن ز سر اختیار گیر؟

آمد حجاب هشت درخلد چار طبع

این هشت گانه جوی و کم آن چهارگیر

جای مقام نیست جهان، دل برو منه

خود را مسافری کن واین رهگذار گیر

تا کی دوی بگام هوس در قفای حرص؟

آهسته شو زمانی و برجا قرار گیر

جان خرج میکنی که فزون گرددت درم

چون مال وارثست تو خود صدهزار گیر

تا کی شمار خواجگی و سیم و زر کنی؟

این مرگ ناگهان را هم در شمار گیر

نشکست کس به پشتی زر پشت حرص و آز

اندر مصاف حرص قناعت بیار گیر

خواهی که عیش خوش بودت، کار بر مراد؟

با نیستی بساز و کم کار و بار گیر

مار است مال دنیا، دنبال او مرو

دانی که چیست عاقبت کار مارگیر

چون روزگار کس ندهد پند آدمی

خواهی که پندگیری، از روزگار گیر

بنگر که تا تو آمده ای چند کس برفت

آخر یکی ز رفتنشان اعتبار گیر

ناچار با تو مرگ کند دست در کنار

خود را یکی ز بیهده ها بر کنار گیر

بر باد داد عمر تو دنیای خاکسار

با تو که گفت دامن این خاکسار گیر؟

شادی گریزپای بود، دل درو مبند

غمخوار تو غمست، پی غمگسار گیر

گر بایدت که خوار بود بر تو کارها

سختی مکن بطبع و همه کار خوار گیر

گر میزنی ز روی خرد لاف زیرکی

فانی بدار دست و دم پایدار گیر

مرده دلیست حاصل بطال پیشگان

از کار کار خیزد، دنبال کار گیر

روزی سه چار اگر اجلت مهلتی دهد

بگذار خلق را و در کردگار گیر

بسیار گرد خلق دویدی، چه حاصلست؟

باقی عمر را ز گذشته شمار گیر

بر ابلق زمانه سواری، به هوش باش

کاَسبیست تیز، لیک بدندان سوار گیر

غره مشو که گام بکام تو می زند

زیرا که تو ضعیفی و تندست بارگیر

شمارهٔ ۱۰۱ - وقال ایضاٌ و یصف الشیب

رسول مرگ ز ناگه بمن رسید فراز

که کوس کوچ فروکوفتند، کار بساز

کمان پشت دوتا چون بزه درآوردی

ز خویش ناوک دلدوز حرص دور انداز

چو پنبه زار بناگوش بشکفید ترا

ز گوش پنبه برون کن، به کار خود پرداز

میان پنبه و آتش کسی چو جمع نکرد

چه می کنی سر چون پنبه زار و آتش آز؟

چو صبح پیری پف کرد، شمع عمر بمرد

اگرچه جانی هم می کند بسوز و گداز

بریخت آب حیات و برفت باد بروت

نماند قوت پای و ضعیف گشت آواز

بسوی خاک همی بایدت نمود سجود

کنون که قامت تو شد دوتا چو بانگ نماز

نه هرکجا که بود برف، آتش افروزند؟

ز برف پیری شد سینۀ من آتش باز

ستون خیمۀ قالب کنم دو دست ضعیف

چو من ز پستی خرپشته را برم بفراز

بپای خاستن از دست برنمی خیزد

ازآن بدست کنم چون کنم قیام آغاز

سرم بخاک فرو می شود ز پشت دوتا

بخاک سر چو فرو شد کجا برآید باز؟

ز ضعف زانوی خود بوی مرگ می شنوم

ز عجز چون سربینی نهم به زانو باز

سرم ز آتش پیری به شمع ماند و زود

نهد اجل سر این شمع در دهانۀ گاز

تبارک الله از آن میل من بروی نکو

تبارک الله از آن قصد من به زلف دراز

کنون چه گیسوی مشکین مرا چه مار سیاه

کنون چه شعلۀ آتش مرا چه شمع طراز

دریغ جان گرامی که رفت در سر تن

دریغ روز جوانی که رفت در تک و تاز

دریغ دیده که برهم نهادمی باید

کنون که چشم بکار زمانه کردم باز

دریغ و غم که پس از شصت و اند سال از عمر

ز ناگهان بسفر میروم نه برگ و نه ساز

به صدهزار زبان گفت در رخم پیری

که این نه جای قرار است خیز و واپرداز

فروشدت بگل شیب پای ضعف بکش

برآمدت ز گریبان عجز سر مفراز

چو جلوگاه حواصل شد آشیانۀ زاغ

مکن به پر هوس در هوای دل پرواز

برون ز کنج قناعت منه تو پای طلب

که مرغ خانگی ایمن بود ز چنگل باز

ز آرزوی و هوس نفس خویش سیر مکن

درنده تر بود آنگه که سیر گشت گراز

ز خشم و شهوت، خود را دد و ستور مکن

بحلم و علم چو زیشان نمیشوی ممتاز

ز پیش خود بفرست آنچه دوستر داری

که گم شود ز تو هرچه از پس تو ماند باز

ترا بجز تن فانی و جان باقی نیست

ز هرچه حاصل تست از جهان هزل و مجاز

برای این تن فانی هزار رگ و نوا

بساختی، یکی از بهر جان پاک بساز

چو شیرمردان، با محنت و بلا خو کن

که بس زنانه متاعیست عیش و نعمت و ناز

ز دانۀ دلت آمد به بار خوشۀ حرص

بجز نیاز چه آرد به بار تخم نیاز

چو آب گنده ز مخرج، سوی نشیب مپوی

چو آب زنده ز چشمه بسوی بالا یاز

تو با حریف دغادست خون همی بازی

کمال فکر بکار آر و هیچ سهو مباز

چو استوار نباشد بنای عمر چه سود؟

چو پایدار نباشد به جاه و مال مناز

بعشق بازی این گنده پیر، هردو جهان

به باد دادی و با تو نشد دمی دمساز

عروس ایمان مانده برهنه وز صد دست

برای هیزم دوزخ بهم کشیده جهاز

بامر شرع تصرف در آفرینش کن

که از حدود نشاید گذشت جز به جواز

نوازشی بکن اسلام را که گشت غریب

نخواهی آنکه لقب باشدت غریب نواز؟

رها مکن که سر دیو در میان باشد

به خلوتی که ترا با خدای باشد راز

تجارت ره حق چون کنی بشرکت دیو

ز سود و مایه زیان آورد چنین انباز

ره سلامت اگر می روی مجرد شو

که جز عنا نفزاید، ترا لباس و طراز

ببین که آبی خوشبو چو جامه پشمین کرد

حرام گشت برو کارد از ره اعزاز

به تیغ مطبخ از آن مثله شد که درپوشید

لباس تو برتو از دماغ گنده پیاز

ز صد یکی چو نخواهد گرفت در تو سخن

همان به است که در موعظت کنم ایجاز

به گردن تو رسد حلقۀ کمند اجل

تو خواه نرمک بنشین و خواه تیز بتاز

درود باد ز ما بر روان صاحب شرع

که بر نبوت او مهر شد در اعجاز

شمارهٔ ۱۰۲ - وقال ایضاً یمدح الصّاحب الکبیر نظام الملک

چو بخت تیرۀ من روشنی نهاد آغاز

مرا به حضرت صدر جهان کشید نیاز

چو بر جناح سفر پای عزم محکم شد

گرفت سوی جناب رفیع او پرواز

رهی چو زلف بتان زیر پای آوردم

دراز و تیره و دلگیر و پرنشیب و فراز

به سمّ مرکب راهی نسو چو بیضۀ مرغ

ز نعل چون دم طاوس کشت و سینۀ باز

طمع بر اسب رجاتنک میکشید حزام

امل همی زد پهلوی حرص را مهماز

بدان امید که چون من رسم به حضرت او

کنم فنون سعادت ز خدمتش احراز

چو دولت دو جهانی نهاده روی بدو

چو وصیت راه نوردش فتاده در تک و تاز

فلک دواسبه همی تاخت بر پیم که: بدار

نه همره توام آهسته باش و تیز متاز

اجل عنان وجودم گرفته بد صد جای

اگر نداشتمی از ثنای خواجه جواز

خدایگان وزیران نظام ملّت و ملک

که هست بندۀ حکمش جهان شعبده باز

به زیر رایت انصاف اوست آن خطّه

که ماه اوست قصب باف و گرک او خرّاز

ز امتلا چو قناعت، همی زند آروغ

ز خوان جودوی از بس که خورد معدۀ آز

اگر نبودی بر چرخ وصمت بیداد

به هیچ وصف نگشتی ز درگهش ممتاز

جهان پناها! از فرّ دولتت امروز

دهان عافیه بازست و چشم فتنه فراز

مجاهزان امل را همی زده منزل

شمایل تو تلقّی کند به صد اعزاز

ز رشک آنکه فلک سجده میبرد پیشت

شدست قامت خصمت دوتا چو بانگ نماز

چو پسته با همه کس دل نمود گیست ترا

از آن بود همه سالت ز خنده لبها باز

ز افتقار حسود تو هست بر همه کس

ز بهر قرض درستی دهان گشاده چو گاز

ضعیف کلک تو الحق چه طرفه جانوریست

که با زبان بریده نگه ندارد راز

روا بود که بنالد به سان بیماران

که جان همی دهد آنگه که شد سخن پرداز

کتاب مسطور از سرگذشت او جزویست

که گشت ساخته از عهد قرن اوّل باز

سر بریده اش آواز میدهد چونست

نگفته اند که: ندهد بریده سر آواز؟

سرش همیشه ز اندیشه باشد اندر پیش

چنان کسی که حدیثی بخاطر آرد باز

همی فشاند اشک و همی سراید شعر

فکنده سر ز تحیّر چو عاشقی سرباز

ولیک آنگهش از سر برون شود سودا

که در برآورد او را انامل تو بناز

وجود خصم ترا هیچ حاصلی نبود

اگر ز پوست برون آید او به سان پیاز

اگر حقیقت خواهی حیات دشمن تو

حقیقتست به صد منزلت فرود مجاز

فلک ز صبح بپرسید، گفت:روشن کن

که در تن قمر آخر ز عشق کیست گداز

به خنده صبح اشارت به سمّ اسب تو کرد

که من چه دانم؟ می دان تو من نیم غماز

پریر دست تو با چاکرت و اعنی بحر

عتاب کرد که هی خیز و جای واپرداز

تو کیستی که بدین مایه دستگه که تراست

به روز بخشش گویی من و توایم انباز

دهان بشست بهفت آب و خاک و توبت کرد

بدست تو که نگوید چنین سخن ها باز

اگرچه هست درین باب حق بدست کفت

به انتقام چون اویی تو دست کینه میاز

بر آب چشمش رحمت کن و مبر آبش

که گفته اند: نکویی کن و به آب انداز

خدایگانا آنم که صبح خاطر من

بر آفتاب بخندد چو مردم طنّاز

فلک ز شرم پر تیر درنهد هرگه

که نوک خامۀ بنده شود مدیح طراز

ز رقص درشکند سقف این نوا خانه

چو جفت ساز کنم کلک خویش را بر ساز

مرا زمانه به صدر تو وعده ها دادست

کنون گهست که آن وعده را کنی انجاز

عزیز مصر وجودی بضاعت مزجاة

ز ما قبول کن وکیلمان تمام بساز

چو مطرح ارچه که افکنده ایم و پی سپریم

به پشتی تو چو مسند شویم سینه فراز

مرا به شعر مجرّد مدان از آنکه جز این

عروس طبع مرا هست چندگونه جهاز

ز گفتۀ قدما بیتی از رهی بشنو

که هست تضمین بر آستین شعر طراز

ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر

نه من غریبم و تو صاحب غریب نواز

نبود مدح تو، این حسب حال خادم بود

اساس مدح ترا باش تا نهم آغاز

خجسته باد مرا خواجه تاشی اقبال

بی من آنکه رسیدم به درگه تو فراز

دعای شعر برین اختصار خواهم کرد

که سنتیست پسندیده در سخن، ایجاز

دگر چه خواهم؟ کاسباب تو چنان دیدم

که هیچ باقی از آن نیست، جز عمر دراز

شمارهٔ ۱۰۳ - و قال ایضاً یمدحه

هزار جان مقدّس غریق نعمت و ناز

نثار صدر قوی شوکت ضعیف نواز

بلند پایه بزرگی که دست بخشش او

ز ساحت دل ما برکشید بیخ نیاز

زهی چو آتش طبعم سپر فکنده بر آب

زرشک خاطر تو آفتاب آتشباز

تویی که پنجۀ نصرت بباغ پیروزی

همی کند در دولت بروی بخت تو باز

ز فیض طبع بود بخشش تو چون خورشید

نه همچو شمع که نوری دهد بسوز و گداز

اگر نه بانی کلکت کنند دمسازی

چهار تای عناصر نیاورند بساز

فروغ خاطر تو گر بخشت خام رسد

چو آبگینه دلش در میان نهد همه راز

سیه سپیدی توقیعت از جهان برداشت

سیاه کاری فقر و سپید کاری آز

خط تو سر قفا فاش میکند همه جای

ز مشک ناب عجب نیست گر بود غمّاز

بعهد معدلتت کی حدیث بط کردی ؟

اگر نبودی نادان و چشم دوخته باز

ز صبحدم همه تصدیق باشد و تحسین

سحرگهان که کنم ورد مدحتت آغاز

هلال وار سر از چنبر تو کی تابم؟

شعاع مهر تو در گردنم کمند انداز

رسید وقت که فریاد آن رسی صدرا

که جان ز غصه بداد و نمی دهد آواز

چو کار ساز همه کس تویی به مال و بجاه

تواضعی کن و یک دم بکار من پرداز

تو گیر خود که چو چنگم زدن همی سازد

چو ساعتی بزدی نیز یک دمم بنواز

چه کم شود ز تو؟ یک روز خوش خوشم واپرس

برای صید چو من مرغ دانه یی در باز

چه مایه صیت بود در فکندن چو منی؟

شگرف کاری اگر می کنی مرا بنواز

منم که تیر فلک در نکته های سر تیزم

بسان پیکان بر سر نهد بصد اعزاز

اگر نبوّت اهل سخن کنمئ دعوی

مرا معانی باریک بس بود اعجاز

مگر که فضل و هنر مانعند، اگر نه چرا؟

مرا چو بی هنران نیست از تو نعمت و ناز

برنج حرمان ننهادمی تن ار بودی

درین قضّیتم از خاص و عام یک انباز

نه مرد جور توام من، در اصطناع افزای

نه خوی تست درشتی، باستمالت یاز

منم ز اهل هنر یادگار در عالم

حقیقتست که می گویم این سخن نه مجاز

زمانه خود پی کار منست فارغ باش

همین بسست که از تو نیافت خطّ جواز

گرفتم آنکه مرا نیست هیچ استحقاق

گرفتم آنکه بدانش ز کس نیم ممتاز

ز من بصورت تمثیل نکته یی بشنو

بلفظ مختصر اندر نهایت ایجاز

اگر ستوری بر آخور جوانمردی

رسد نوبت پیری بروزگار دراز

برون نراندش از پایگاه خود بجفا

گرش ندارد چون دیگران بآلت و ساز

وگرچه ناید ازو خدمت رکاب بشرط

ازو علوفۀ معهود هم نگیرد باز

ازین سخن غرض من منال مالی نیست

که کرده ام در حرص و طمع بخویش فراز

گره زابرو یگشای و چشم خشم ببند

پس ارتو خواهی کارم بساز و خواه مساز

به هیچ نه ز تو قانع شدم؟ دریغ مدار

بعشق دل ز پیت می دوم تو نیز متاز

حقوق بنده بسی هست ، پیش چشم آور

عتاب و خشم ز حد رفت ، سوی پشت انداز

چو هست فرصت انعام مغتنم دارم

که نیست منز اقبال بی نشیب و فراز

همیشه باد چنان کآورند سوی درت

گرفته کام جهان اختران بدندان باز

شمارهٔ ۱۰۴ - وله لیضآ یمدحه

کسی که دست چپ از دست راست داند باز

باختیار ز مقصود خود نماند باز

ولی شقاوت کلّی چو در کسی آویخت

بساکه شربت ناکامیش چشاند باز

ستیزۀ من و گردون بغایتی برسید

که جان همی دهم و او نمی ستاند باز

خیال دست تو باد آمدست چشم مرا

که درّو لعل بدامن همی فشاند باز

بذوق جان من اندر حدیث تو نمکیست

که خون از این دل ریشم همی چکاند باز

شب دراز بود بازمانده دیدۀ من

چنین بود چو ز خاک در تو ماند باز

بجست و جوی خیال تو مردم چشمم

سرشک را بچپ و راست می دواند باز

چنانک پیرهن غنچه دست باد صبا

لباس صبرم در پای می دراند باز

هزار مشعله در گیرم از نفس هرگاه

که آب دیدۀ من شعله یی نشاند باز

بسان بوی بباد صبا در آویزم

بر آستان توام بوک بگذراند باز

بچار میخ مژه اشک را ببند کنم

ز گوشه یی چو ببینم برون جهاند باز

زهاب دیدۀ من ابر را مباد حلال

اگر ز اشک من این ماجرا نراند باز

چو دید برق جهنده زابر، جانم گفت

که این بمسرع درگاه خواجه ماند باز

شفاعتش کن و درخواه تا زسوزدلم

حکایتی اگرش اوفتد رساند باز

اگر بسهو نشاطی سوی من آرد روی

زمن فراق توش در زمان رماند باز

چنین که مرغ دلم شد شکسته بال زهجر

مگر زوصل تو پر را بگستراند باز

بخاک پای تو سوگند خورد مردم چشم

که تا زمانه گل وصل نشکفاند باز

بصدهزار جگرگوشه گرچه گیرد بار

بیفکند که یکی را نپروراند باز

بآب دیده همی تر کنم زمین تابوک

زخار هجرگل وصل برد ماند باز

رهی بطبع گرانست و حضرت تو بلند

بخدمت تو رسیدن نمی تواند باز

زلطف عاطفتت جذبه یی همی باید

که بنده را زگرانی خود رهاند باز

اگر زوصل تو سرشته یی بدست آرم

که آب راحتم از چاه غم خوراند باز

زمانه باهمه نیروی خویش نتواند

که نیم تار از آن رشته بگسلاند باز

شوم چو نامه بپهلو سوی درت غلطان

گرم عنایت تو سوی خویش خواند باز

شمارهٔ ۱۰۵ - وقال ایضاٌفی الموعظة

چه داری ای دل؟ از این منزل ستم برخیز

چو شیرمردان از زیر بار غم برخیز

گذشت دور جوانی هنوز در خوابی

شب دراز بخفتی، سپیده دم برخیز

صدای نفخۀ صورت بگوش دل برسید

چو غافلان چه نشینی به زیر و بم؟ برخیز

نخست پشت خمیده شود، چو برخیزند

چو روزگار ترا پشت داد خم، برخیز

ز بیش و کم چو ترازو مباش زیر و زبر

مکن تدنق و از بند بیش و کم برخیز

گرت هواست که چون آفتاب نور دهی

چو شمع تا به سحرگه بیک قدم برخیز

قوای نفس تو خون ریز و مفسدند بطبع

تو از میان چنین قوم متهم برخیز

چهار ضد را با هم تزاحمست اینجا

تو خلوتی طلب، از جای مزدحم برخیز

نه جایگاه نشستست این خراب آباد

چو باد از سر دود و غبار و نم برخیز

ز پای حرص بننشسته ای دمی یک روز

بپای عذر شبی از سرندم برخیز

چو کوس هرکه شکم بنده گشت، زخم خورد

گرت بلای شکم نیست، چون علم برخیز

مساز دام مگس گیر بر ره ضعفا

چو عنکبوت، تو نیز از سر شکم برخیز

طرب سرای بهشت از پی تو ساخته اند

چرا نشسته ای از غم چنین دژم؟ برخیز

فرشتگان فلک سجده می برند ترا

نشسته ای ز سگان می کشی ستم، برخیز

ز محدثات بنگذشته کی قدم باشد؟

تویی حجاب بزرگ، از ره قدم برخیز

بخاک توده فرود آمدی و بنشستی

تو بیش از اینی ای صدر محتشم، برخیز

اگرچه اینجا از خاک خوارتر شده ای

بشهر تو چو تو کس نیست محترم، برخیز

چو هیچ دردسری از تو دفع می نکند

مکش تو بیهده دردسر حشم، برخیز

مخر غرور دم صبح و دام شب، زنهار

نه مرغ زیرکی؟ از راه دام و دم برخیز

نتیجۀ طمع وخشم، مدح و ذم باشد

فرشته خو شو وز بند مدح و ذم برخیز

به تیغ جورت اگر پی کنند همچو قلم

بسر بخدمت این راه، چون قلم برخیز

به مردمی و هنر آدمی مکرم شد

چو بر تو خود نکشیدند این رقم، برخیز

تو کیستی که بری نام مردمی؟ بنشین

تو چیستی که زنی لاف از کرم؟ برخیز

نخواهی آنکه چو سکه قفای گرم خوری

مکوب آهن سرد، از سر درم برخیز

نه زیرکان همه برخاستند از سر خویش

چو لاف میزنی از زیرکی، توهم برخیز

دمی ز عمر تو صد جان نازنین ارزد

بهرزه ضایع کردیش دم بدم برخیز

چو پیر گشتی یا ایها المزمل خوان

نه جای وقت صبوحست ای صنم برخیز

بساط عمر ابد از پی تو گسترده ست

بکوش با خود و از شه ره عدم برخیز

چنین نشسته بدینجات هم بنگذارند

باختیار خود از پیش لاجرم برخیز

بصبحدم که درآیی ز خواب مستی طبع

بیاد دار که چندت بگفته ام برخیز

شمارهٔ ۱۰۶ - و قال ایضآ یمدحه

ای هنر پروری که ذات ترا

کس ندیدست عیب و همتا نیز

تویی آن منعمی که از کرمت

شرمسارست کان و دریا نیز

از سخای تو گشت گوهر دار

تیغ فولاد و سنگ خارا نیز

از مریدان خاص درگه تست

خرد پیر و بخت برنا نیز

جمع الفاظ و نظم مدحت تو

آسمان کرده و ثریّا نیز

کوه در خدمتت کمر بستست

کوه را خود چه قدر، جوزا نیز

باد بر تو مبارک و میمون

چون شب دوش روز فردا نیز

ای که از روی و رای تو مه و مهر

هر دو شرمنده اند و رسوا نیز

بثنای تو ناطقست مرا

یک زبان نی ، که هفت اعضا نیز

چون همه ساز سروری داری

بنده را باز جو در اثنا نیز

هم ز اسباب خواجگی باشد

شاعری فحل و شعر زیبا نیز

ید بیضا نمایم و سخنم

بد نباشد مگر بسودا نیز

بر من خسته پار بی موجب

ترشی کرده یی و صفرا نیز

وینک امسال هم بر آن منوال

میکنی زان حدیث مبدا نیز

لاجرم نیست از سخات مرا

بهره چه، زهرۀ تمنّا نیز

بنده بیرون از آنکه مادح تست

بولایت کند تولّا نیز

زحمت حضرت ار چه کم کردست

هم در آن خدمتست اینجا نیز

می کنند از سیه گری قومی

با همه کس پلاس و با ما نیز

این همه روزها که کید ضعیف

پنهان کرده اند و پیدا نیز

آنچنان بوده ام که از حیرت

بخودم هم نبود پروا نیز

گرچه من خود مقصّرم ، طلبم

هم نفرمود رای اعلا نیز

گر تو از بنده قرض می خواهی

بخطا، یا نه خود بعمدا نیز

هم عفا الله لطف تو کآخر

در شماری گرفت ما را نیز

از تو تشریف بود، عیب از ماست

که نداریم زرّ و کالا نیز

ورنه از بندگان مفلس خویش

قرض خواهست حق تعالی نیز

وانگهش قرض گرچه می ندهند

رزقشان می کند مهیّا نیز

منم آن بینوا که از ثروت

خواجگان را کنم مواسا نیز

چشم بد دور از چو من مردی

که ازینها ام و از آنها نیز

بود حاصل ز حضرت تو مرا

شرف خدمت و تماشا نیز

گشت بر بسته این طریق از آنک

روی آنم نماند و یارا نیز

وگرم هیچ روی آن بودی

تهنیت رفتی و تقاضا نیز

شمارهٔ ۱۰۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

زبان چگونه گشایم بذکر شکر و سپاس

که حشمت تو فرو بست دست و پای حواس

رسید قدر تو جایی که نیز نبساود

بساط جاه ترا دست وهم و پای قیاس

زهی ز خدمت تو آسمان بلند محل

زهی ز سایۀ تو آفتاب روی شناس

امام روی زمین و پناه و پشت جهان

نظام خطّۀ اسلام و پیشوای اناس

هَمَت تواضع و حلم و همت شهامت و رای

همت کفایت طبع و همت مهابت و باس

بروی شرع بر از مسند تو خال سیاه

بدست کان ز سخای تو محضر افلاس

تو رکن کعبۀ شرعی و گرد بارگهت

حطیم‌وار خمیدست این بلند اساس

حسود جاه تو گر نیست جز که رویین تن

شود ز صدمت بأست میان فرو چون طاس

لطافت تو ولی را مفّرحی چو امید

مهابت تو عدو راست دلشکن چون یاس

چگونه زاد ز طبع تو دّنا سفته؟

که هست خاطر پاک تو جوهر الماس

گشاده رویی خصمت دلیل بسته دلیست

چنانکه کوفتگی را طراوت کرباس

کرم ز ساحت ایّام بود مستوحش

و لیک با دم خلق تو یافت استیناس

چو آسمان بدوصد دیده، حزم بیدارت

شب جهان را از حادثات دارد پاس

چو خوشه خصم تو جوجو شدست از آنکه تنش

شدست آزده از تیر غم چو خوشه ز داس

ترا که خاک در از چشم خلق نیست دریغ

دریغ کی بودت زرّ و سیم و این اجناس؟

ز فرط لطف و تواضع گمان برد همه کس

که نعل مرکب تو جرم ماه راست مماس

ز روی نخوت، خصم تو با دلی پر درد

بهرزه بادی در سر گرفته چون آماس

بجود یک ره و ده ره دلت بننشیند

مگر که طبع ترا هست در سخا وسواس

ز خوشه چینی کشت نیاز هست عدوت

خمیده پشت و شکم خار و ژاژ خای چو داس

بگاه تیغ زدن، مهر زرد و لرزانست

که بر زمانه فکندست هیبت تو هراس

عدو ز حدّ خری گام زاسترش ننهد

هزار سال اگر میرود چو گاو خراس

تو آفتابی و منشور تو بیاض نهار

چو ماهت ار چه رسید از سواد لیل لباس

همان مثال سویدا و جوهر جانست

شریف ذات تو در کسوت بنی العبّاس

اگر نه مردم چشم شریعتی ز چه روی

بدین لباس تو مخصوصی از کرام النّاس

عجب مدار که در پوشد اندرین معرض

سیه گلیم حسود تو جامه یی ز پلاس

همیشه تا دهن صبح بر کند ثوبا

سحرگهان که زند مغز آفتاب عطاس

مباد مهر جلال ترا کسوف و زوال

مباد صبح بقای تو منقطع انفاس

شمارهٔ ۱۰۸ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

سزد که تا جور آید به بوستان نرگس

که هست بر چمن باغ مرزبان نرگس

به خنده زان چو ستاره سپید دندان است

که زرد کرد دهان را به زعفران نرگس

نمود در نظر سعد چهره چون که بدید

به فرق خود بر تسدیس روشنان نرگس

ز آبداری سوسن چو طرف زر بر بست

به تشت داری گل رفت بعد از آن نرگس

میان صبحدمان، آفتاب زرد نمود

ببین چه بلعجب آورد داستان نرگس

سری چو طاس و در او آن دماغ و رعنایی

که بر شکست کله گوشه ناگهان نرگس

پی نثار، طبق‌های دیده پر زر کرد

چو خواند خیل چمن را به میهمان نرگس

ببست باد صبا خواب نرگس جمّاش

چنین ز رنج سپر گشت ناتوان نرگس

به حکم آنکه فزاید ز سبزه نور بصر

شدست شیفته بر شاخ ضمیران نرگس

صبا به شعبده‌اش بیضه در کلاه شکست

که با سپید و زر دست، بیضه‌سان نرگس

چو سود از آنکه به پیکر نیام زر سیماست

چو نیست بهره‌ور از خنجر زبان نرگس

به طرف جبهه بر اکیل دارد از پروین

وگرچه هست به صوت چو فرقدان نرگس

ز نوبهار نظر یافت شش درم هر سال

از آن قبل که خراب است جاودان نرگس

دو کفّه است و عمودی به شکل میزانی

که یک تن است و دو سر همچو توامان نرگس

ز تنگ‌چشمی اگر بست غنچه دل در زر

نهاد باری سرمایه در میان نرگس

چو پلک چشم ز هم باز کرد و سبزه بدید

خوش ایستاد بر آن فرش پرنیان نرگس

به بوی پیرهن گل بصیر شد، ورنی

سپید دیده بد از هجر ارغوان نرگس

هر آن دقیقه که دارد ضمیر غنچه نهان

به چشم سر همه بیند همی عیان نرگس

ز جام لاله مگر خورد در شراب افیون

که می‌نگردد هشیار یک زمان نرگس

کلاه زرّ مغرّق به فرق بر یارب

چه خوش برآمد در سبز پرنیان نرگس

ز پیکر شجر الاخضر آتشی افروخت

که سرفراز شد از وی به هر مکان نرگس

به سان چنگ از آن سرفکنده می‌دارد

که خیره‌سر شد از آشوب زندخوان نرگس

چو نای از آنکه تهی‌چشمی است عادت او

فرو نیارد سر جز به سوزیان نرگس

ز سیم خام و زر پخته طبلکی برساخت

که خفتگان چمن راست پاسبان نرگس

کلاه داری اگر می‌کند به موسم گل

سزد، که مست و خراب است و کامران نرگس

مرا چو چشم و چراغ است شکل خرّم او

که شیوه‌ای‌ست ز چشم تو ای فلان نرگس

زهی حدیقۀ چشمت چنانکه هندویی

بگسترد همه اطراف خان و مان نرگس

بعینه ابرو و چشمت بدان همی ماند

که از بنفشۀ تر ساخت سایبان نرگس

وبازتابش خورشید عارضت گویی

که از بنفشۀ تر ساخت سایبان نرگس

خیال ابرو و چشم و رخت نمود مرا

چنانکه در سپر گل کشد کمان نرگس

زر و درم چه بود، بویی از سر زلفت

اگر دهد، بخرد از صبا به جان نرگس

ز بس که زلف تو بر باد داد جان‌ها را

به گلستان صبا یافت بوی جان نرگس

برون کند ز سر الحق خمار و صفرا نیز

اگر بیابد از آن لب دو ناردان نرگس

کلاه سایه به سر برنهاد تا باشد

ز تاب پرتو روی تو در امان نرگس

ز شوق آنکه تو ریزی به خاک بر جرعه

کند ز کاسهٔ سر شکل جرعه‌دان نرگس

جدا نگشت ز چشم تو طُرفة‌العینی

بلی به چشم تو بیند همه جهان نگس

مگر به پشتی چشم تو شوخ گشت چنین

که پیش خواجه رود مست هر زمان نرگس

چو بخت و دولت صدر زمانه بیدار است

که از شمایل او می‌دهد نشان نرگس

شدست پای همه چشم و چشم شد همه سر

چو عزم و حزم خداوند انس و جان نرگس

گل حدیقۀ معنی ابوالعلا صاعد

که از شمایل او می‌دهد نشان نرگس

عجب نباشد اگر از برای آزادیش

چو سوسن از دهن آرد برون زبان نرگس

بیافت روز زرافشان جود او در باغ

سه چار بدره زر عین، رایگان نرگس

زهی ز غیرت خلق تو دل سبک لاله

زهی ز شربت لطف تو سرگران نرگس

پیاز گنده شود رغم انف حاسد را

چو با مشام حسودت کند قران نرگس

رضای طبع تو جوید به خاک در، ورنه

نگشت عاشق این محنت‌آشیان نرگس

کشید سرمه ز خاک در تو زین قبل است

که چشم زرّین دارد چو آسمان نرگس

ز بهر خقنۀ تو خیل ماه و پروین را

به رسم سنجق بستست بر سنان نرگس

نهاد در دل پنبه تنورۀ آتش

چو فرّ عدل ترا کرد امتحان نرگس

ز علّت یرقان هم به یمن تو برهد

اگر تو گیری یک راه در بنان نرگس

شب دراز به یک پای بر بود بیدار

که هست داعی آن دست درفشان نرگس

شود ز ناخنه چشمش درست اگر یابد

جلای دیده ازین گرد آستان نرگس

خط تو هست مثال بنفشۀ مهموز

ز کلک اجوف معتلّ همچنان نرگس

ز زرّ رسته و از سیم تر دهن پر کرد

چو کرد شمّه‌ای از خلق تو بیان نرگس

مسیح لطف تو گر بر جهان دهد نفسی

نروید ابرص و اکمه به بوستان نرگس

ز لطف و قهر تو گویی همی سخن راند

که آب و آتش دارد به یک دهان نرگس

برای سرمۀ خاک در تو از صد میل

نهاد دیده به ره بر چو دیده‌بان نرگس

ز تاب خاطرت اندیشه کرد پنداری

که شد گداخته مغزش در استخوان نرگس

به عهد جود تو از زر چه چشم می‌دارد

مگر ز صیت تو نشنید حال کان نرگس؟

به حرص دیدن رویت دو چشم چار کند

چو سر برآورد از سبز آشیان نرگس

مگر ثنای تو بر دیده نقش خواهد کرد

که باز کرد ورق‌های دیدگان نرگس

ز شرم عدل تو سر بر نمی‌تواند داشت

که تا چراست درین وقت شادمان نرگس

ز واقعات سپاهان عجب نباشد اگر

چو غنچه گردد خونین دل و روان نرگس

ز بس که چشم جوانان کفیده شد در خاک

ز حد برفت و بر آمد ز هر کران نرگس

ز بس که قدّ چو سرو اوفتاده بر خاک است

ز گل برآید خیزان و اوفتان نرگس

به رسم سوگ عزیزان کلاه زر اندود

کند به ترک سپید اندرون نهان نرگس

کجا ز امن در او تاج زرنگار به سر

به شب بخفت همی مست بردکان نرگس

کنون همی کند از بیم سر تهی پهلو

از آن دیار چو از موسم خزان نرگس

نظاره را چو برآورد سر ز خاک و بدید

نهیب ناوک دلدوز جان‌ستان نرگس

نهاد بر طرف دیده شش سپر وآنگه

نگاه کرد به بازار اصفهان نرگس

به صد تأمّل و اندیشه باز می‌نشناخت

سواد رنگرزان را ز هفتخان نرگس

سپاس و شکر خداوند را که بار دگر

بر او به عین رضا گشت مهربان نرگس

چنان شود پس ازین کز برای نزهت عیش

ز خلد سوی وی آید به ایرمان نرگس

فتور را پس ازین جز به چشم خوبان در

به خواب نیز نبیند به سالیان نرگس

کنون چه عذر سقیم آرد ار بخسبد باز

به اهتمام تو خوش خوش به گلستان نرگس

بزرگوارا ! گفتم چو زرّ تر شعری

که می‌کند ز بر دیده جای آن نرگس

به سان دستهٔ گل نغز و آبدار و لطیف

ولی ببسته بر او بر به ریسمان نرگس

به شکل افسر خود پای تخت قافیه‌هاش

گرفته در زر چون گنج شایگان نرگس

تر است شعر من و چشم او مگر ز غمم

گریستست برین گفتۀ روان نرگس

چه سود شعر لطیفم چو نیست رنگ قبول

چه سود از افسر چون نیست از کیان نرگس

برین قصیده اگر نیستی ز گفتۀ من

فشاندی سر و زر هر دو بی‌گمان نرگس

برای آنکه دو چشمش قفای شعر تر است

ردیف شعر من آمد ز همگنان نرگس

همیشه تا که بود همچو باز دوخته چشم

چو ناشکفته بماند به گلستان نرگس

نهال بخت جوان تو سبز و تر بادا

بر آن مثال که در بدو عنفوان نرگس

حسود جاه تو حیران و مستمند و نژند

برآن مثال که در فصل مهرگان نرگس

شمارهٔ ۱۰۹ - وقال ایضایمدح السلطان علاءالدنیا والدین تکش بن خوارزمشاه انارالله برهانه

ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش

ای شهنشاه فریدون فرّ اسکندرمنش

تیغ حکمت آفتاب گرم رو راپی کند

تاب عزمت آورد خاک زمین را در روش

مقتبس از شعلۀ رایت شعاع آفتاب

مستعار از نفحۀ خلقت نسیم خوش دمش

بر سر آمد گوهر تیغ تو در روز نبرد

بر سر آید هر کرا زان دست باشد پرورش

آفتاب فتح را از سایۀ چترت طلوع

آب روی ملک را از آتش تیغت زهش

بوسه جای اختران باشد فراوان سالها

خاک راهی کان شد از نعل سمندت منتقش

کو سلیمان تا ببیند رونق و آیین ملک

کو فریدون تا بیاموزد ز تو داد و دهش

فیض لطفت مانعست ار نی ز تاب خشم تو

همچو مه بگداختی اجزای خورشید از تبش

ای عجب شمشیر خسرو از چه سبزرنگ شد

چون همه ساله ز خون لعل مییابد خورش

باز چترت چون بجنبد دشمنت را مرغ دل

همچو مرغ نیم بسمل حالی افتد در تپش

روز کوشش چون نماید قهر تو دندان کین

آید آنجا خنجرت را جان به لب از بس کشش

ای خداوندی که هستند از نهیب خنجرت

در میان سنگ و آهن، آب و آتش مرتعش

کرد بر دل خوش تطاولهای رمحت خصم لیک

گه گهش سخت آید از گرز گرانت سرزنش

مدّت عمر بداندیش تو زان کوتاه شد

کز نهیب تو هم آمد روزگارش بدکنش

آسمان از گرد خیلت زان همی بندد نقاب

تا نگردد روی خورشید از سنانت مندخش

تیر را هرچند کش تو بیشتر در خود کشی

بیشتر بینم مر او را سوی اعدایت کشش

بر عیار ملک ایران غش ظلم ار هست، باش

تیغ تو سرسبز بادا کش بپا لاید زغش

با فلک گفتم کجا دانی پناهی آن چنانک

بخت افتاده شود در سایۀ او منتعش؟

صبح صادق با لبی خندان اشارت کرد و گفت:

حضرت سلطان علاءالدّین والدّنیا، تکش

سایۀ حقّست، یارب سایه اش پاینده دار

زانکه فرضست از میان جان دعای دولتش

شمارهٔ ۱۱۰ - و قال ایضاً

بخشید خواجه دوش مرا اسب خاص خویش

و انصاف این بود همه از طبع مکرمش

و ربا ورم نداری آنک برو ببین

اسبیست تنگ بسته و لیکن بر آخورش

شمارهٔ ۱۱۱ - وقال ایضاً یمدح الامیر الکبیر السعّید ضیاء الدّین احمد بن ابی بکر البیا بانکی

درست گشت همانا شکستگّی منش

که نیک از ان بشکست زلف پر شکنش

دل شکسته بزلفش اگر برآغالی

کم از هزار نیابی بزیر هر شکنش

دگر ندید کسی تندرست زلفش را

ز عهد آنکه خوش آمد شکست عهدمنش

دلم نشست ز گرد هوای او بر باد

چو دید گرد ز عنبر نشسته بر سمنش

چو سایه پیش رخش خاک بر دهان فکند

گر آفتاب به بیند میان انجمنش

ندانم این همه درپاشی از کجا کردی؟

اگر بچشم من اندر نیامدی دهنش

زجای خود برود سرو و جای آن باشد

چو در چمن بخرامد قد چونارونش

دلم چنان برخ و خال او برآشفتست

که شد چو لاله رخ و خال پاره یی زتنش

بخون من ز چه شد تشنه چشم بی آبش ؟

چو برد آب همه چشمه ها چه ذقنش

در آب روشن اگر دیده یی تو سنگ سیاه

بیا ببین دل او در بر چو یاسمنش

صبا بعهد رخش بر چمن نمی گذرد

که نیست بارخ او بیش برگ نسترنش

اگر نه لاله و گل گشته اند خوار و خجل

ز شرم آنکه بدیدند مست در چمنش

کله ز بهر چه بر خاک می زند لاله ؟

گل از برای چه صد پاره کرد پیرهنش؟

بریخت خون جهانیّ و خود چه ها کردی

اگر نبودی بیمار چشم تیغ زنش

ز خواب خوش چو بمالید دیده را گفتم

که نیک دادی مالش بدست خویشتنش

دهان پسته بدرّم برآورم مغزش

اگر بخندد پیش لب شکر سخنش

بمدح مکرم عالم مگر زبان بگشاد

که کرده اند دهان پر ز گوهر عدنش

جهان لطف و کرم کارساز ترک و عجم

پناه تیغ و قلم و سرور بزرگ منش

ضیاء ملّت و دین احمد ابی بکر آنک

چو احمدست و چو بکر سرت حسنش

چو بر مصالح ملکست همتّش مقصور

گرفت شاه جهان مستشار مؤتمنش

زمن شود چو زمین آسمان ز سطوت او

اگر نباشد بر وفق جنبش ز منش

چو مشک را جگر از بوی زلف او بر سوخت

خطا بود که کنم نام نافۀ ختنش

لطیف تر ز خیالست در دماغ عدو

اگر چه هست گران گرز استخوان شکنش

پیاده شاه فلک در رکاب او بدود

بهر کجا که رخ آورد اسب پیل تنش

ز بهر خدمتی از بهر قبضۀ شمشیر

فلک ز شکل ثریّا همی دهد سفنش

همی نزید گردنکشی کمندی را

که داد تاب و توان بازوی عدو فکنش

زهی ضمیر فلک یش فکرت تو چنانک

یکیست باطن اسرار و ظاهر علنش

کجا شدی سر تیغ تو در سر دشمن

اگر نپختی سودای مغز پر فتنش

شگفت نیست که تیغ تو قطره آبست

چو از کف تو بدریا درون بود وطنش

در سرای کسی کو در خلاف تو زد

سبک بود که شود عنکبوت پرده تنش

چو خصم مرغ دلت را اجل کند بریان

بود زخشم تو آتش، زرمح باب زنش

منافقی که زتو طاغیست چون زنبور

چو کرم پیله قزا کند خودشو کفنش

عدو چو شمع بروزست ، کشتنش شاید

که کنده باشد بر پای و بر گلور سنش

فلک بر اهل هنرزان نمی کند سر راست

که همّت تو دوتا کرد پشت از مننش

چو شد بنان تو بر لاغری کلک سوار

ز زنگبار بود تا بروم تاختنش

چو سر برآرد کلکت ز چاه ظلمانی

بود مطالع انوار جای دم زدنش

بکارنامۀ مهر تو روح برکارست

وگرنه صرف کنند از ولایت بدنش

ز بهر خدمتی از بهر قبضۀ شمشیر

فلک ز شکل ثریا همی دهد سفنش

همی نزید گردنکشی کمندی را

که داد تاب و توان بازوی عدو فکنش

زهی ضمیر فلک یش فکرت تو چنانک

یکیست باطن اسرار و ظاهر علنش

کجا شدی سر تیغ تو در سر دشمن

اگر نپخی سودای مغز پر فتنش

شگفت نیست که تیغ تو قطره آبست

چو از کف تو بدریا درون بود وطنش

در سرای کسی کو در خلاف تو زد

سبک بود که شود عنکبوت پرده تنش

چو خصم مرغ دلت را اجل کند بریان

بود زخشم تو آتش زرمح باب زنش

منافقی که رتو طاغیست چون زنبور

چو کرم پیله قزا کند خودشو کفنش

عدو چو شمع بروزست ، کشتنش شاید

که کنده باشد ب رپای و بر گلور سنش

فلک بر اهل هنرزان نمی کند سر راست

که همت تو دوتا کرد پشت از مننش

چو شد بنان تو بر لاغری کلک سوار

زنگبار بود تا بروم تاختنش

چو سر برآرد کلکت ز چاه ظلمانی

بود مطالع انوار جای دم زدنش

بکارنامۀ مهر تو روح برکارست

وگرنه صرف کنند از ولایت بدنش

عقیق را جگرازبیم خنجرت خون شد

چو اوفتاد گذر بر معادن یمنش

اگر پرد بپر کرکسان چو تیر عدوت

کند دو زاغ کمان توطعمۀ زغنش

زهی که اهل هنر را فنون انعامت

خلاص داد ز چنگ سپهر و مکر و فنش

چو شمع هر که زبان آوری کند دعوی

بگاه مدح تو یابند عاجز لگنش

چو خار گلبن دانش نهاد بی برگی

صریر کلک تو گرددنوای خارکنش

بفرّ مدح تو شد گفته این قصیده که خواست

بامتحان ز من خسته جانن ممتحنش

تواردی مگر افتاده بود در مطلع

بدین سبب رقمی از قصور بر مزنش

ظهیر اگر چه که صراف نقد اشعارست

گمان مبر که زند بنده قلب بر سخنش

که گاه فکرت اگر بنات نعش خورم

بنوک کلک بنظم آورم چنان پرنش

اگر خوشست چو خط پیش روی میدارش

پس ارکژست تو چون زلف برقفا فکنش

بجز قبول تو حقّا اگر قبول کنم

و گر دهند مه و آفتاب در ثمنش

چو نور یافت ز نام تو کار بنده سزد

اگر شود سپری ظلمت شب محنش

دعای بنده چه حاجت کمال جاه ترا

که همرهست همه جا دعای مردوزنش

شمارهٔ ۱۱۲ - وله ایضاً

نکبت دانش است دولت موش

اینت عزّت که یافت ذّلت موش

چکنم وصف نیک ذاتی او؟

نیست محتاج شرح دخلت موش

سخت دورست از طریف خرد

مردمی جستن از جبلّت موش

هرکسی دین و ملّتی دارد

خبث و افساد، دین و ملّت موش

کشتنش واجبست در کعبه

خود همین بس بود فضیلت موش

زن او کرد پرزایر کسان

هر دو سوراخ خود بدولت موش

می شنیدم که مار می گیرد

گاه گاهی بوقت غفلت موش

سگ بر آن گنده شرف دارد

که تن اندر دهد بوصلت موش

راست ماند بسبلت گربه

سبلت موش گاه صولت موش

مرجع موش هست سوی پنیر

مرجع گوزهاست سبلت موش

صاحبا چون تو آگهی که کسی

نیست آگه زمکر و حیلت موش

چون روا داری از خرد که کنی

قصد آزار کس بعلّت موش؟

گر بود دسترس بکوب سرش

که پسندیده نیست مهلت موش

شمارهٔ ۱۱۳ - وله ایضاً

بطالع سفر کردم اندر رکاب

زهی شوم طالع، زهی شوم طالع

بنان تهی از تو خرسند بودم

زهی مرد قانع، زهی مرد قانع

پس از عمری از تو همین است حاصل

زهی سعی ضایع، زهی سعی ضایع

شمارهٔ ۱۱۴ - و قال ایضاً یمدح الصدر السعید بهاء الدین عبدوس

زهی خجل ز معالیّ تو سپهر رفیع

زهی رهین ایادیّ تو شریف و وضیع

بهاء دولت و ملّت که تاج معنی را

خرد بگوهر لفظ و می کند ترصیع

زعکس خاطر تو تیغ آفتاب صقیل

زتاب سطوت تو دور روزگار سریع

برشمایل خلق و کفایت رایت

کدام فصل ربیع و چه جای فضل ربیع

صریر کلک تو چو ارغنون نوازشود

ز شوق گردد چذر اصم بطبع سمیع

زمانه کار نبندد گشاد نامۀ صبح

اگر نباشدش از رای روشنت توقیع

مکارم تو جهانرا برزق خلق کفیل

شمایل تو گنه را بنزد عفو شفیع

برآن جریده که مثبت شدست نام کرم

ز روی مرتبه در فصل اولست ربیع

بپیش خلق تو گل جلوه کرد از این معنی

هزار دستان بر وی همی زند تشنیع

عدوت اگر چه بصورت ران و بی معنیست

عجب مدار که موزون شود گه تقطیع

درآن مقام که کلک تو ضبط مالک کند

چو تیغ هر نفسی بر کشد هزار صنیع

بهندوان برهنه چه اعتبار بود

چو خامۀ تو گشاید حصارهای منیع

بدست بخت جوان تو هفت دایۀ چرخ

چنانکه مهرۀ گهواره پیش طفل رضیع

ز حرص خصم تو چون۴سگ دوچشم کردچهار

سمج بود نظر نحس خاصه در تربیع

زابر پیش بیان تو گر سخن رانم

بجان تو که خطایی بود عظیم شنیع

چه جای ابر که امروز دست راد ترا

چو کان و دریا هستند صدهزار صنیع

بهر دقیقه رسد آفابی ارتو کنی

ز رای خویش یکی ذرّه بر فلک توزیع

شنیده ام که فلک را نشاط خدمت تست

بلند همّتی از مثل او مدار بدیع

منازعان ترا با تو چون قیاس کنند

فکیف یلخق فی الشأ و ظالع بضلیع

شکایت از ستم روزگار با تو کنم

که روزگار ترا بنده ییست نیک مطیع

تفضّلی کن و زو باز پرس تا که مرا

بگونه گونه نوایب چرا کند تفجیع

بشادمانی اگر با منش مضایقتست

بضرب باری همواره می کند توسیع

ز عمر چونکه پس افکند نیست جز عمرم

بخیره عمر گرامی چرا کنم تضییع ؟

مرا ز نکبت ایّام بر سر آن آمد

که شرح آن نبود جز زیادت تصدیع

کریم طبعا! اندراداء این مدحت

گمان مبر که مرا حرص می کند تطمیع

ولیک مقصد من آن بود که عرضه دهم

عناء طبع پریشان بنزد رای رفیع

قضاء حقّ ثنای تو چون تواند کرد

مطوّقی که کند چند لفظ را تسجیع

اگر چه سوسن را جمله تن زبان گردد

هنوز قاصر باشد ز ذکر شکر ربیع

همیشه تا که بود هفت خانۀ افلاک

زبس تراجع انجم چو خانۀ ترجیع

همیشه دولت بیدار باد و بخت توزان

که فتنه بخت حسود ترا شدست ضجیع

شمارهٔ ۱۱۵ - وله ایضاً فی صفة الفرس

ای ز انعام های گوناگون

کرده جودت بر اهل فضل اسباغ

نیست بر چهرۀ عروس سخن

جز ز خطّ مسلسلت اصداغ

تا برو موکب تو پی سپرد

همه دل روی گشت لالۀ راغ

تا که گوید دعای دولت تو

گشت سوسن همه زبان در باغ

سرفرازا ز حال مرکب خویش

لاغی آورده ام ظریف و چه لاغ

دارم اسبی کش استخوان در پوست

هست چون در جوال هیزم تاغ

قطرۀ خون از او بصد نشتر

بر نیارد ز لاغری برّاغ

کوب خورده ز پهلویش مهماز

سوخته بر سرین او دل داغ

خشک ریشش چو شمع تو بر تو

حشو پشتش فتیله همچو چراغ

زان گشاده دست مهرۀ پشتش

که عصبهاش سست شد چو کناغ

موی بروی نرسته جز که نمد

پوست بروی نمانده جز که جناغ

گشته از خرقهای گوناگون

پشت ریشش چو کلبۀ صبّاغ

کرده باکاهلی ز یک منزل

خبر نتن متن خویش ابلاغ

گر بدار الجلود برگذرد

بگریزد ز گند او دبّاغ

نیست یک لحظه فارغ و خالی

شکم و پشت او ز استفراغ

تختۀ گردنش کند ایمن

مرد را از گرفت و گیر الاغ

من چو مرهم نشسته بر سر ریش

همچو محدث فراز بیت فراغ

میروم مفرد و سلیمان وار

بر سرم صف کشیده باشه وزاغ

چند باشد نشسته بر مردار

بلبل مدحت تو همچو کلاغ

رحمتی کن که در مقاساتش

کیسۀ صبر کرده ام افراغ

گر زتو مرکبی دگر طلبم

که شدستم عظیم گنده دماغ

این توقّع زمن بدیع مدار

که شدستم عظیم کنده دماغ

شمارهٔ ۱۱۶ - و قال ایضاً یمدحه

یا کریماً فاق اعلی درجات الاوصاف

قرطست اسهم معناه قلوب الاهداف

ای که با کشف ضمیرت متعذّر باشد

ماندن دختر اسرار پس ستر عفاف

جز بیاد سخن روح گشای و نبست

دست نقّاش قدر صورت در در اصداف

جز بعون نفحات نفست آهو را

شود خون جگر مشک معطّر در ناف

جرم خورشید بشکل حجر الاسود یافت

کعبۀ قدر ترا رای چو کرد او بطواف

هست در سایمۀ بارگیان قدرت

هفت اجرام سماوات کم از سبع عجاف

عقل بر شاه ره عاطفت و سطوت تو

مانده در خوف ورجا راست چو اهل اعراف

کوه سنگین دل اگر نظم تو بر وی خوانند

چون درختش متمایل شود از ذوق اعطاف

حاسدت گشت چوموی از غم و هم جان نبرد

زآنکه هستی تو بهنگام سخن موی شکاف

کان زرشک کف راد تو بخون می گرید

زانکه بر دست گرفتست ببخشش اسراف

دست کلک گهر افشان تو می پوشاند

وهم را کسوت تحقیق، گه استکشاف

سرعت عزم ترا دید خدر شد پی برق

جرهر حلم ترا دید قلق شد دل قاف

خاطر سحر نمایت بگه سرعت نظم

نقطۀ نون بر باید زخم چنین کاف

روز تعیین مفاتیح در رزق، قضا

آز را کرد برآن کف جواد تو کفاف

گردن کوه کبودست ز بس سیلیهای

که وقار تو زدستش بکف استخفاف

یاد الطاف تو ناهید خورد در شب بزم

دل اعدای تو مریّخ درد روز مصاف

کلک و ماشطۀ ناطقه بد چونکه قضا

از عدم کرد مرو را سوی ایجاد زفاف

تا قصارای امانی امل دست تو شد

هست مستغنی انگام سؤال از الحاف

خاطرت گر بکرشمه گردون نکرد

زان سپس باشدش از شمش و قمر استنکاف

داس خوشه همه مسمار شود بر دهنش

گر زند پیش تو تیر فلک از منطق لاف

تا عیار سخنت قلب مه و مهر زدست

زین سبب با کف حدباست سپهر صرّاف

دور نبود که مقراض سخط هیبت تو

دو درست مه و خورشید کند چارانصاف

بویی از خلق و بشیندگل رنگ آمیز

سر غنچه ازین شرم کشیدست لحاف

هست در ناصیۀ یمن تو آن استعداد

که صبا در رخ نرگس نکشید تیغ خلاف

دهر در مام او کسوت شب برنکشد

گر زند صبح ضمیرت را یک دم بخلاف

چرخ در عالم قدر تو چو دیهتست ، درو

کاه و جومشتی و چندی زذوات الاظلاف

تا چو اندیشه کند قصد محلت زانجا

دوسه روزی کند آسایش را استفیاف

حرص را کیسۀ انعام تو گشتست مثال

چرخ را در گه اقبال توگشتست مطاف

سنگ حلم تو چنان آمد برطاس فلک

که طنینش برسانید بهر چار اطراف

آتش از بیم تو برخاک نهد پیشانی

آب برباد نشیند ز تو گاه الطاف

بوید از نفحۀ خلق تو امل استنشاق

خواهد از صولت کین تو اجل استعطاف

ای خداوندی ز فکر و دستور کنند

نقش بندان طراز فلک صورت باف

فصحا را بر نطق تو چنان تخم کدو

منطلق می نشود تیغ زبان ها ز غلاف

نرسد بر شرف قدر تو هر شاعر کو

خاطری دارد نظام و زبانی وصّاف

لفظ قوس از چه بود شامل نام هر دو

شیوۀ قوس و قزح نیست کمان ندّاف

مثل تو گر ز بر چرخ بود هم تویی آن

زانکه هست آینۀ پیکر گردن شفّاف

نه همانا که تو چو تو دیگری آید بوجود

آفرینش را گر باز کنند استیناف

نرسد مرکب اندیشه بکنه مدحت

که ثنایای ثنای تو رهی نیست گزاف

تا که جوهر را گویند که جنس الاجناس

تا ز اجناس همی منقسم آید اصناف

هر سعادت که در اجزاء فلک شد مضمر

کلّ و جزوش همه با دولت تو باد مضاف

سایۀ تربیت بر سراین بنده مدام

وزکسوف حدثان مهر بقای تو معاف

سال عمر تو برین تختۀ خاکی چندان

که بود نسبت آن ضب مائین در الاف

شمارهٔ ۱۱۷ - و قال ایضا یمدح الصّدر رکن الدّین

هرگز کسی نداد بدینسان نشان برف

گویی که لقمه‌ای‌ست زمین در دهان برف

مانند پنبه‌دانه که در پنبه تعبیه‌ست

اجرام کوه‌هاست نهان در میان برف

ناگه فتاد لرزه بر اطراف روزگار

از چه؟ ز بیم تاختن ناگهان برف

گشتند ناامید همه جانور ز جان

با جان کوهسار چو پیوست جان برف

با ما سپیدکاری از حد همی برد

ابر سیاه‌کار که شد در ضمان برف

خان خرک شده‌ست همه خان و مان ما

بر یکدگر نشسته در او کاروان برف

چاه مقّنع‌ست همه چاه خانه‌ها

انباشته به‌جوهر سیماب‌سان برف

گرکوه، پشم برزده گردد به‌رستخیز

کوهی ز پشم برزده آنک مکان برف

زین سان که سر به سینهٔ گردون نهاد باز

خورشید پای در ننهاد ز آستان برف

آتش به‌دست و پای فرو مرد و برحق‌ست

مرغ شرر چگونه پرد ز آشیان برف؟

از روی خاک سر بعنان السّما کشید

آن خنگ بادپای گسسته‌عنان برف

در خانقاه باغ نه صادر نه واردست

تا پیر پنبه گشت حریف گران برف

از تیغ مهر و ناوک انجم خلاص یافت

این ابلق زمانه ز برگستوان برف

شد جویبار بالش نقره چو خفت باغ

در آب رفت بستر چون پرنیان برف

صابونی‌ست صحن زمین لب‌به‌لب ز بس

کآورد قند مصری بازارگان برف

باشد خلاف رسم خطیبان روزگار

زاغ سیه چو برفکند طیلسان برف

در بند کرد روی زمین را چو زال زر

بهمن به‌دست لشکر گیتی‌ستان برف

این قرص آفتاب بنان پاره کرد خرج

تا خیمه بر ولایت زد تورخان برف

سیلاب ظلم او در و دیوار می‌کَنَد

خود رسم عدل نیست مگر در جهان برف؟

ناگه فروگرفت درو بام‌ها و پس

بگرفت ریش خانه خدا ایرمان برف

در خانه‌ها ز بس که فرود آمدست برف

نامد به حلق خانه فرو هیچ نان برف

از نان و جامه خلق غنی گشتی ار بدی

از آرد یا ز پنبه تن ناتوان برف

آن کو برهنه باشد و بی‌برگ چون درخت

کیمخت زود خشک کند در نهان برف

بی‌خنجر هلالی و بی‌تیغ آفتاب

نتوان به تیرماه کشیدن کمان برف

از بس که سر به‌خانه‌ی هرکس فرو برد

سرد و گران و بی‌مزه شد میهمان برف

گرچه سپید کرد همه خان و مان ما

یا رب سیاه باد همه خان و مان برف!

وقتی چنین نشاط کسی را مسلّم‌ست

کاسباب عیش دارد اندر زمان برف

هم نان و گوشت دارد و هم هیزم و شراب

هم مطربی که بر زندش داستان برف

معشوقه‌ای مرکّب ز اضداد مختلف

باطن به‌سان آتش و ظاهر به‌سان برف

چشمش به‌روی یار بود گوش سوی چنگ

در طبع او شکوفه نماید گمان برف

از شادی‌اش نظر نبوَد سوی غمگنان

وز مستی‌اش خبر نبوَد از عیان برف

گلگونه‌ای بود به‌سپیداب برزده

هر جرعه‌ای که ریزد بر جرعه‌دان برف

تا رنگ روی یار نماند بدین قیاس

بعضی از آن باده و بعضی از آن برف

می می‌خورد به‌کام و ز نخ می‌زند بجد

در گوش خود رها نکند سوزیان برف

آن را که پوشش و می و خرگاه و آتش است

وقت صبوح مژده دهد بر نشان برف

وانجا که ساز عیش بدین‌سان میسّرست

می باش گو فلان و فلان در فلان برف

نه همچو من که هر نفسش باد زمهریر

پیغام‌های سرد دهد بر زبان برف

دست تهی به‌زیر زنخدان کند ستون

وندر هوا همی شمرد پود و تان برف

خانه تهی ز چیز و ملا از خورندگان

آبی بریق می‌خورد از ناودان برف

هر لحظه دست چرخ به‌خروارها نمک

بپراگند بدین دل ریش از امان برف

دلتنگ و بی‌نوا چو بطان بر کنار آب

خلقی نشسته‌ایم کران تا کران برف

گر قوّتم بدی ز پی قرص آفتاب

بر بام چرخ رفتمی از نردبان برف

ای منعم زمانه که گر عقل بشکند

پر مغز و نعمت تو بود استخوان برف

پشت و پناه دست قضا رکن دین آنک

کز طبع نو بهار نماید خزان برف

از کیسۀ سخای تو دزدیده کرد ابر

سیمی که خرج می‌کند اکنون ز کان برف

اوّل ز خوان نعمت تو زلّه کرد و پس

آنگه بگسترید در آفاق خوان برف

تأثیر گفتۀ کرمت بر دهان خلق

چون تیغ آفتاب بود بر میان برف

لطف شمایل تو اگر بر جهان دمد

برگ سمن پراکنده از بادبان برف

سرمایه از وقار تو کرده است اکتساب

آن پیر پُرمهابت آتش‌نشان برف

در عهد عدل تو چو کسی سیم‌دزد نیست

هندوی زاغ بهر چه شد پاسبان برف ؟

هم سغبه‌ای‌ست از نظر دوربین تو

سودی که هست تعبیه اندر زیان برف

مالید برف شیبت خود بر زمین بسی

تا داد دست سیم‌کش تو امان برف

آب روان شود تن دشمن ز بیم تو

گر بر نهند سکه به‌سیم روان برف

ای آفتاب فضل! چنین روز یاد کن

زان بینوا که هست کنون میزبان برف

خورشید جودت ار نکند پشت گرمئی

سرما کند شمار من از کشتگان برف

باران جودت ار نکند دست یاری‌ای

بیرون که آردم ز کف امتحان برف ؟

چون برف در سخن ید بیضا نمودمی

بیم ملالت ار نبدی در بیان برف

کوته کنم که بس سبب پوستین بود

دم‌سردی بدین صفت اندر زمان برف

شمارهٔ ۱۱۸ - ایضاً له

ای کریمی که عیال کف دربار تواند

هر که در عالم روزی بکرم شد موصوف

هفت اندام فلک گشت پر از چشم و چراغ

زانکه پیوسته بدیدار تو باشد مشعوف

عالم لطف تو چون طبع خواصست انیس

شه ره خشم تو چون فتنۀ عامست مخوف

گر نباشد ز پی مدح تو، در مجری حلق

بگسلد تیغ زبان سلسلۀ نظم حروف

عشوه دادن ز تو بس منکرم آید الحق

که نبودست سخای تو بدینها معروف

چند واقف بود این سایل بر درگه تو؟

ای بر اسرار ازل یافته علم تو وقوف

چند در آرزوی صدر تو باشد چشمم؟

ای شده عین کمال از تو و صدرت مکفوف

گفته اند آنکه چهل روز ریاضت بکشد

حجب عالم علوی شود او را مکشوف

بر رهی چون ز ریاضت دو چهل روز گذشت

چون که از حضرت عالی تو آمد مصروف

الفت با حضرت تو یافته بودم زین پیش

صعب باشد به همه حال فطام از مألوف

بی گنه تا کی باشم ز جنابت مطرود؟

بی سبب تا کی باشد همه کارم موقوف؟

نیست یک رنگی اومید در احوال جهان

کین جهان منشأ آفات و حدوثست و صروف

ماه را نقص محاقست و خسوفست و وبال

مهر را بیم زوالست و هبوطست و کسوف

بر نمی تابد احوال توقّف زین بیش

فاغث انّک بالخلق رحیم و رئوف

شمارهٔ ۱۱۹ - و قال ایضاً

چارند گواه خواجه اسحق

هر چار بر خرد مصدّق

کانکس که بود برنگ خواجه

مجبول بود ز شّر مطلق

آواز گران و روی فربه

با سرخی موی و چشم ازرق

شمارهٔ ۱۲۰ - وله ایضاً

غلّه کامسال خواجه داد مرا

گر نبد جمله، بود اکثر خاک

اندر انبار من بدولت تو

هست از بادیه فزون تر خاک

نان ازین غلّه خشت پخته بود

زانکه اجزاش هست یکسر خاک

دانه ها در جوال چون خصمش

کرده مفرش زخاک و بستر خاک

گندمش باز چون مصیبتیان

با گریبان چاگ بر سر خاک

زرد و بی مغز و سست و پوسیده

صورت جو چو مردگان در خاک

وجه نانم نکرد روشن و نیز

کرد آب رخم مکدّر خاک

اگر آن گندمست پس ما را

ارتفاعست سخت بی مر خاک

نسبت خاک و گندمش با هم

همچنان بد که تخم اندر خاک

گفتم از بهر که گلم دادست

زانکه مشتی کهست و دیگر خاک

چون چنین بود بیشتر بایست

که نه باری بند مسیر خاک

راستی را چه گرد بر خیزد

با سخایش ازین محقّر خاک؟

اگر خاک پای خود دادی

زدمی در دو چشم اختر خاک

فلک از من برای سرمۀ چشم

بخریدی بنرخ گوهر خاک

خاک و گندم یکیست در نظرش

همچنان کش یکیست بازر خاک

خاک مردم خورد، ندانستم

که خورد مردم ای را در خاک

کردم اندیشه تا چرا فرمود

خواجه با گندمم برابر خاک

یا بفرمان شرع می پاشد

در دو رخسار مدح گستر خاک

یا همی خواست تا بینبارد

چشمۀ آب طبع چاکر خاک

یا اشارت بدان همی فرمود

که چو چیزیت نیست میخور خاک

نه نه، به زین تو حکمتی بشنو

که چرا داد صدر سرور خاک

آدمی را چو خاک سیر کند

کرد وجه غذای من برخاک

با چنین بخشش و چنین انعام

بر سر شعر و کلک و دفتر خاک

شمارهٔ ۱۲۱ - و قال ایضاً یمدحه

خدایان صدور جهان شهاب الدّین

که مملکت ز شکوه تو می بر داورنگ

تویی که تا قلم تست نوک غمزۀ ملک

با بروان کمان در نیامدست آژنگ

زرشک حلم تو طیّاش سدّ اسکندر

ز نوک کلک تو در خط صحیفۀ ارتنگ

بسوی مردمک چشم دشمنت نرمک

پیام های درشت آورد زبان خدنگ

ز لطف و عنف تو بهرام و زهره هر ساعت

یکی بیارد جنگ و یکی بسازد چنگ

بهر دیار که بویی ز عدل تو برسد

بگردد آنجا از بیم، روی شیراژرنگ

ز تاب خشم تو گر پرتوی بروم رسد

شود زبانۀ آتش دهانه های فرنگ

اگر چه دولت تو سنگ را گهر کردست

سخاوت تو گهر را نکرد هرگز سنگ

بعهد عدل تو نشکست فتنه جز سر زلف

بروزگار تو نگرفت خنجر الّا زنگ

زمانه نقش کرم را که گشته بد مطموس

بخامۀ تو دگر باره میزند بیرنگ

بدست حکم یکی مالش سپهر بده

اگر چه صعب توان کرد پیر را فرهنگ

زمانه ساز جفا خود همیشه ساخته داشت

ولیک تیز ترک می کند کنون آهنگ

بخاص و عام ز بیت الدّواء معدلتت

شکر رسید، چرا می رسد ببنده شرنگ ؟

مبشّران کرم را ندیده هرگز روی

گرفته اند مرا منذران قهر تو تنگ

چه دیده یی زمن بی نوا که هر ساعت

زکوی لطف بسوی جفاکنی آهنگ

گهی بتیغ جفای تو عرض من مجروح

گهی بسنگ عتاب تو ای عذرم لنگ

گهی خورم زخری پای پیل برسینه

گهی رسد به دل من زموش زخم پلنگ

چغانه ام که نسازی مرا جزاز پی زخم

بهانه ام که نجویی مرا جز از پی جنگ

چو حاضرم ندهی هرگزم بجز دشنام

چو غایبم نفرستی بمن مر سرهنگ

چو حقه بر در من زد یکی ز درگاهت

شود ز بیم رخ کودکان من نارنگ

چنانکه دیو ز زخم شهاب بگریزد

همی گریزند از نام تو بصد فرسنگ

همه فراخی تنگ شکر زلفظ منست

روامدار دلم همچو چشم ترکان تنگ

اگر چه شد ز زبانم فراخ تنگ شکر

شکر زدست زبان منامدست بتنگ

چو چشم خوبان گشتند جاودان بیمار

زرشک سحر حلالم که هست پر نیرنگ

مرا زدست خرانست سنگ در قندیل

مراز سنگدلانست راه پر خرسنگ

همی زنندم چون خر بچوب و موجب آنک

رباب وارم روزی خری فتاد بچنگ

خری خریدم و آمد خری که بستاند

پیاده من ز دوخر مانده اینت غایت ننگ

چو شیر، ازدم خر، چنگ من جدا نشود

چنانک شیر سپهرست از دم خرچنگ

شتاب اگر نکنم کار خود نکو گردد

که روزگار ندارد بهیچ کار درنگ

برای مفسد و غماز بسته ام گروی

که بسته اند مرا در چنین غریو و غرنگ

کسی که خاطر من بی سبب برنجاند

ز قعر تحت ثری تا باوج هفتو رنگ

بترک تا زد در خانۀ تناسل او

شکسته باد بکوپال قاضی گیرنگ

شمارهٔ ۱۲۲ - و قال ایضآ یمدح الصّذر السّعید رکن الدّین صاعد

ای در محیط عشقت، سر کشته نقطۀ دل

وی از جمال رویت، خوش گشته مرکز گل

زلف تو بر بنا گوش، ثعبان و دست موسی

خال تو بر نخدان ، هاروت و چاه بابل

دو رسته درّ دندان، چون از رخت بتابد

گویی مگر ثریّا، در ماه کرد منزل

عقل از لطافت گل، یک نکته کرد موهوم

رمزی از آن چو بنمود ، آمد دهانت حاصل

هر گه که قامت تو، بخرامد از کرشمه

گویی که سرو آزاد، از بادگشت مایل

ای مرده آب حیوان، پیش لب و دهانت

وی مانده حیران ، زان شکل و آن شمایل

آن روی را بهر کس، منمای الله الله

یا معجری بر افکن، یا برقعی فروهل

گر وعدۀ وصالت،بودست موسم گل

بشنو بشارت گل ، از نغمۀ عنادل

باغ از دم صبا شد، چون آستین مریم

دست نشاط ازین پس، از جیب غنچه مگسل

ببساو نبض بر بط، کز چیست نالش او

زخمی دوبر رگش زن، تا خوش کند مفاصل

بخرام سوی صحرا، تا بنگری جهان را

صافی ز هر کدورت، همچون ضمیر عاقل

سوسن بسان عیسی، یک ره زه گشته ناطق

غنچه بسان مریم، دوشیزه گشته حامل

گل در لحاف غنچه، خوش خفته بد سحرگه

باد صبا برو خواند، یا ایّها المزّمّل

بیرون فکنده سوسن، از تشنگی زبانرا

کرم از عدم درآمد ، تا زان سوی متاهل

تا بوکه خردۀ زر، یابد عطا ز گلبن

آغاز کرد بلبل، میخواندش فضایل

ار غنچه گشته گلبن، طوطیّ لعل منقار

وز میوه گشته اغصان، طاوس باجلاجل

زاغ سیاه دل را، بر در نهاد بلبل

چون دید دمّ طاوس، گشته پر حواصل

گل در غرور دولت، صحّاک سیرت آمد

زان دیر می نپاید ، در عهد صدر عادل

شاخ شکوفه پنبه ، از گوش کرد بیرون

تا مدح رکن دین را ، اصغا کند ز قائل

جمشید تخت دولت، خورشید شرع صاعد

صدری که هست جودش، چون فیض عقل شامل

در خطّ شب نمایش ، بر رهگذار مکرت

از گوهر معانی ، افروخته مشاعل

حلمش سبب شدارنی، از عاصفات قهرش

یکباره گشته بودی ، او تا دارض زایل

در روز سبق دولت، خورشید آتشین پی

با عزم باد سیرش، چون سایه خفته در ظل

بحر محیط باشد، هر نقطه یی ز خطّش

بهر حساب جودش، گر برگشتی جداول

سمسار کلک او را، سر ازل مجاهز

عطّار خلق او را ، باد صبا معامل

با لوح زی دبستان ، آید عصای موسی

سحر حلال کلکش ، چون حل کند مسائل

تفّ سموم قهرش، گر بر زمانه افتد

جو در جوار کافور ، گیرد مزاج یلپل

ای خط استوا را، انصاف تو موازی

وی سطح آسمانرا، درگاه تو مشاکل

گردد دل تمنّی ، از اضطراب ساکن

چون در تحرّک آید، کلک تو درانامل

از حمل بار برّت، شد اوفتان و خیزان

چون در شمار انگشت از بخشش تو سایل

نه طاق آسمانرا، قهر تو خرقه کردی

گر لطف تو نبودی ، اندر میانه حایل

گر از همای فرّت ، بر چرخ سایه افتد

گردد زیمن جاهت، هندوی چرخ مقبل

خصمت ز چاه محنت مستسفی است چون دلو

وز غم چو ریسمان شد، معلول علّت سل

لطفت عجب نباشد، گر خصم بند گردد

الّا نسیم ننهد، بر اب کس سلاسل

از مهر و کینت رمزیست ، کون وفساد عالم

وز عقل هست روشن ، بر این سخن دلایل

ار چار طاق عنصر ، الّا طلل نماند

معمار عدلت ار زانک ، گردد ز کار غافل

از شوق حضرتت ماه، افتاد در تکاپوی

زان سان که میشمارد باده هم از منازل

اندر بسیط هستی چون از دلت گذشتی

در روزگار ناقص ، جز بحر نیست کامل

او نیز گاه جودت، سازد سفینه مسکن

تا جان ز موج دستت، بیرون برد بساحل

ای سروری که هر یک، ز اجرام هفت گانه

میسازد از دگرگون ، سوی درت وسایل

زین واقعه که آمد ، نزدیک آنکه گردد

از خنجر دلیران، خلق زمانه بسمل

صبح از نهیب فتنه، یک دم نمی زد الّا

کز تیغ مهر بودی اندر برش حمایل

از بس که رمح سر زد، بر سینه آن خرانرا

سرباز بسته آنک، از درد سر عوامل

تا دوستی نعمان، برخود کنند ثابت

خیل بهار بینم، یک سر شده مقاتل

سوسن زبان کشیده ، گلبن سپر فکنده

در چشم غنچه پیکان، بابید آخته شل

زر دست چشم نرگس ، یرقان ز دست گویی

زین هولهای منکر، وین ورطه های هابل

چون بید و مه لرزان ، برجان آنکسی کو

چون سرو بود سرکش ، چون غنچه بود پردل

زین هولهای منکر، وین ورطه های هابل

چون سرو بود سرکش، چون غنچه بود پر دل

ای از کمال جاهت، دست زمانه قاصر

وی از علوّ قدرت، اوج ستاره نازل

تا بحر شعر بنده ، شد قلزم معانی

از گوهرش نماندست ، یک بکر فکر عاطل

گر از مهبّ جودت ، باد قبول یابد

نامش ز فخر گردد، تاج سرافاضل

بعد از شه ار بیفزود، قدر تو نیست طرفه

بعد از زوال خورشید ، افزون همی شود ظل

پیوسته باد ازین سان ، جاه تو در ترقّی

آسوده دولت تو، در ظلّ شاه طغول

تا محفل کواکب ، هست از قمر مزیّن

باد از شکوه ذاتت، آراسته محافل

پاینده باد جاهت، کز روی و رای خوبت

بفراخت رایت حق، بر تافت روی باطل

شمارهٔ ۱۲۳ - وله یمدح الصّاحب جلال الدّین

ماجرایی که میان من و گردون رفتست

دوش بشنو که ترا شرح دهم از اوّل

تا سحر گه من و او دیده بهم بر نزدیم

بس که گفتیم و شنیدیم ز هرگونه جدل

در میان گفتمش ای از تو واز گردش تو

گشته اسباب نشاط دل خلقی مهمل

حرکاتت همه بی فایده چون شمع بروز

اختران تو همه شب رو چون نقددغل

هر یکی توی تو از توی دگر گنده تر است

زانکه بی مغزی و تو بر تو مانند بصل

کیست در روی زمین از همه ارباب هنر ؟

کآب رویش نشدست از پی نام مستعمل

از تو نقش امل خویش مضاعف بیند

آنکه او پردۀ کژ داد چو چشم احول

باز در خون جگر غرق بد سرتاپای

آنکه او را است روی کرد چو خطّ جدول

آنکه کمتر ز خرست اسب و طویله ست او را

و ز تو درمانده من سوخته چون خر بوحل

کیست کو آبی دارد که زدست ستمت

جاودان بر سرآتش نبود چون مرجل ؟

ایمه خودرورمشو حال من خسته ببین

که چه مایۀ ز تو و دورتو پذرفت خلل

نه مرا حشمت و جاه و ونه مرا وقع و خطر

نه مرا نعمت و مال و نه مرا شغل و عمل

خود رها می نکند دامن من دست محن

خود گذر می نکند بر در من پای دول

آنچه من دیده ام از واقعه ها سربرنه

وانچه من می کشم از حادثه ها لاتسأل

نه کریمی که کند کار پریشانم راست

نه بزرگی که کند مشکل حرمانم حل

نه یکی دوست که پرسد که چه حالست ترا

اندرین عهد که شد کار معاشت مختل

گرچه همچون شکرن خانه یی از نی بستتت

زندگی دارم کش چاشنیست از حنظل

کارما می نرود جز ز درستی بیمار

چند خوانیم و نویسیم صحیح و معتل

ترّهاست ست سخن، ژاژمخا، یافه مگوی

حاصلی نیست ز تقریر براهین و علل

زرهمی باید، زر،کار ززرراست شود

ور بود خود سخن تو همه وحی منزل

چون ز من این همه بشنید مرا گفت الحق

همه حق بود که گفتی تو بتفصیل و جمل

لیک با این همه یک نیمه گنه نیز تراست

زانکه محروم بود دایم مرد کاهل

توچنین منزوی و گوشه نشین گشته چنان

کآفتاب فلکت سایه نبیند به مثل

پس توقّع بودت حشمت و نعمت ز کّسان

خه خه ! ای خام طمع مردک بیهوده امل

خیز تا جانت برآید بنشین در کنجی

شب مخسب ایچ و میاسای که شومست کسل

قصّۀ خویش بنظم آر که من از پی تو

مشترییّ دارم پایۀ او بر ز زحل

گفتم این خود چه حدیثست؟ کرا میگویی

که نه من دیده نیم فایدۀ مدح و غزل

گیر بنشسم و جان کندم و شعری گفتم

منعمی کوکه نهد شعر مرا وقع و مجل

گفت بسیار مگو گرچه کم اند اهل هنر

نشدستند بیکبار چنین مستأصل

تو بنظم آور این شعر و سحرگاه، بگاه

بجلال الدّین بر، خواجۀ مخدوم اجل

آنکه قدرش چو کشد دامن رفعت بر چرخ

همچو خشتک بودش شکل زمین زیر بغل

هفت اقلیم جهان پیش دلش یک منزل

همه سرمایۀ کان پیش کفش یک خردل

گشتی ازآه عدوت آینۀ چرخ تباه

اگرش نیستی از خاطر پاکت صیقل

کان و دریا و سحاب ار نبود باکی نیست

دست راد تو بسندست از این هر سه بدل

جان تو در هنرآویخته چون قالب و روح

طبع تو با کرم امیخته چون موم و عسل

نفحۀ خلق تو همدم شده با بادصبا

رشتحۀ لطف تو همره شده با فیض ازل

ای کریمی که کند چرخ ز خورشید و هلال

جامۀ قدر ترا همره شده با فیض ازل

هر وجوهی که نویسند امل را برتو

درزمان آورد از بخشش تو خط وصل

زحمت آورده ام ای خواجه و دانم گویی

که چرا آخر؟ وزبهره چه و از چه قبل؟

آسمانم بصداع تو فرستاد ارنی

شیوۀ طبع دعاگو نبود زرق و حیل

زانکه در حادثه ها بر سرم ارسنگ آید

استعانت نکنم جز بخدای عزّو جلّ

مدّت عمر تو از دور فلک چندان باد

که حسابش زمائین درگذرد ان اقل

ز اتش مهر تو هردل که نباشد روشن

تیره بادآب حیاتش زچه از گرداجل

شمارهٔ ۱۲۴ - و له ایضا یمدح ملک الشّعراء رکن الدین دعوی دار

خیرمقدم، زکجا پرسمت ای باد شمال ؟

کش خرامیدی، چونیّ و چه داری احوال؟

ناتوان شکل همی بینم و گرد آلودت

دم برافتاده و سست از اثر استعجال

از قدوم تو بیا سود دل ما باری

تو برآسودی از کلفت حطّ و ترحال

مسرعی چون تو سبک پای ندیدم هرگز

که نه آسایش تن دانی و نه رنج کلال

تر مزاجیّ وز تخلیط نباشی خالی

سبب اینست که بیمار شوی هر سر سال

گرچه بر سفت کشی هودج خاتون سخن

از تو بی زورتر انصاف ندیدم حمّال

زلف معشوقم نیروی تو دادست آری

بوی خوش قوّت بیمار دهد در همه حال

شعر رکن الدّین دانم چو ترا همره بود

منزلت بود همه ره بسرآب زلال

چه دوی گرد گلستان؟ چه روی بر گل و مشک؟

خود بروخاک سرکوی وی اندر خود مال

در سرت عزم تماشای عروسیست مگر

کآستین کرده یی از عطر چنین مالامال

نه عروسی تنها، بلکه جهانی مه روی

دوخته نوک قلمشان ز حریری سربال

جلوه دادند مرا از تتق مشک سیاه

دخترانی بصفت غیرت ربّات حجال

سی و شش حوری سر برزده از پیرهنی

همه سیمین تن و شکر سخن و مشکین خال

شد گهر ریزروان از چپ و از راست چو بست

مردم دیدۀ من با صورش عقد وصال

دل بنظّاره برین منظره دیده دوید

جان خود از پیش همی رفت ره استقبال

بسرانگشت ادب معجرشان بگشادم

لعبتان دیدم سرتا قدم از لطف و جمال

خواهرانی همه بر یک قد و یک اندازه

که سعادت همه از دیدنشان گیرد فال

نو عروسانی دوشیزه و پاکیزه که بود

زهره شان گوی گریبان ومه نو خلخال

نور تحقیق درفشان ز معانیّ دقیق

همچو خورشید که ایما کند از جرم هلال

دست ادراک چو یا زید بدیشان فکرت

خود چه گویم که چها کردند از غنچ و دلال

جامه شان ترگشت از بس که نهادم برچشم

خود بود آفت خوبان همه از عین کمال

شادباش ای بسخن قدوه ارباب هنر

که حرامست بجز بر قلمت سحر حلال

گر تو دعوی داری شعر تو معنی دارست

دعوی فضل ترا معنی یارست و همال

در نگارستان دیدی شکرستان مضمر

خط و معنیّ ترا دیدم هم زان منوال

تا ز انوار ضمیر تو قلاوز نبرد

بیشخون معانی نرود خیل خیال

مردم چشم منی، زانکه ترا نادیده

همه عالم بتو می بینم ای خوب خصال

گر کسی شعر تو بر صورت بی جان خواند

جانور گردد از خاصیت او تمثال

تا فرورفت بگنج سخنت پای نظر

مردم چشم غنی گشت ز بس عقد لال

منزل روح از آنست سواد خط تو

که سواد خط تو از شب قدرست مثال

قلمت می کند احیای شب قدر از آن

همه کامیش بدادست خدای متعال

گاه بر یک قدم استاده بود چون اوتاد

گاه در سجده همی گرید همچون ابدال

لاجرم گشت روان آب ینا بیع حکم

از زبان گهر افشان وی انگام مقال

مدح اگر در خور معنیّ تو می باید گفت

پس روا دار گر از عجز شود ناطقه لال

چون معانیّ تو از حد کمال افزونست

من تجاوز ز حد خویش کنم اینت محال

شعر من گر بسوی حضرت تو دیر رسید

اندرین عذر مرا نیک فراخست مجال

کز بلندیّ مقام تو چو پرواز گرفت

در هوا سوخته شد مرغ سخن را پر و بال

هر که او جست مرا، مقصد او مدح تو بود

کز پی کسب سعادات کنند استکمال

عذر تقصیر بتطویل سخن چون خواهم؟

کآن مرا رنگ ملالت دهد و بوی ملال

آمدم با سخنی چند کز آن پر شده ام

تا کنم سینه تهی با تو ازین حسب الحال

می دهد دست فلک نعمت اصحاب یمین

بگروهی که ندانند یمین را ز شمال

و آنکه او را ز خری توبره باید بر سر

فلکش لعل بدامن دهد و زر بجوال

بکه نالم ز کسانی که ز فراط طمع

بگدایان نگذارند گداییّ و سؤال؟

نان خود می خورم و مدحتشان می گویم

پس هم ایشان را از من طمع افتد بمنال

با چنین رونق بازار سخن وای برآنک

بر سز بیتی یک روز نوشتست که قال

ای برادر چو فتادیم بدوری که درو

نیست ممدوحی کز ما بخرد مدح بمال

خود بیا تا پس از این مدحت خود می گوییم

چون ز ممدوح توقّع نبود جود و نوال

هجو را نیز اگر وقتی تأثیری بود

این زمانش اثری نیست بجز و زور و وبال

کآنکه بی عرض بود گردهمش صددشنام

آنش خوشتر که ستانم من از و یک مثقال

شمارهٔ ۱۲۵ - وله ایضا یمدحه و یهنّیه بالزّفاف

چو خیل زنگ بیار استند صفّ جدال

سپاه روم هزیمت گرفت هم در حال

فلک کلاه زر اندود برگرفت از سر

جهان بسفت درافکند عنبرین سربال

نگاه کردم و دیدم عروس گردون را

شده چمان و خرامان بعزم استقبال

فرو گذاشته بر عارض منوّر روز

ذوابۀ شب تار از برای زیب و جمال

فروغ داده بگلگونۀ شفق رخسار

خضاب کرده کف دست را عروس مثال

بفرق سر بر تاجی نهاده از اکلیل

بساق پای وی اندر زماه نو خلخال

و شاح عقد ثریّا فکنده در گردون

نطاق بسته میان را ز عقدهای لآل

همی دوید ز پیش آفتاب مشعله دار

همی چمید ز پس عود سوز باد شمال

سماک رامح میرفت دور باش بکف

شهاب ثاقب میزد میان راه دوال

بنغمه زهره از پردۀ سپاهان کرد

روایت غزلی مطلعش برین منوال

زهی مبارک طالع خهی همایون فال

که روزنامۀ سعدست و منشاء اقبال

شبی که منزل شادی دروست میلامیل

شبی که جام سعادت در اوست مالامال

شبی که هست ملاقات عقل و روح در او

شبی که زهره و خورشید را دروست وصال

بخور جانرا بر مجمر سرور بسوز

بسان شکّر و عود آمده صواب و محال

چو حال چرخم از ینسان مشاهدت افتاد

بنزد عقل شدم بهر کشف این احوال

چو باز راندم این ماجرا بنزد خرد

جواب داد مرا گفت : نیست جای سؤال

معاینه ست شب قدر عقلی و شرعی

بخواه حاجت و زین پس ز دور چرخ منال

بزرگ عیدی سایه فکنددر رمضان

که پیروی کندش عید غرۀ شوّال

شب است زنگی آبستن سرور و فرح

نشسته بهر ولادت برین شکسته سفال

شب زفاف امام زمانه خواجۀ ماست

که بهر خدست اوخم گرفت پشت هلال

زحل زگلشن نیلوفری فرود آید

محفّه داری او را گرش دهند مثال

برای عزّت خود خواست آفتاب بسی

که از خضاب کسوفش دهند پیک خال

بدان امید که مشّاطگی کندمه چرخ

بگونۀ گل گلگونه داد چندین سال

ز اجتماع سلیمان شرع با بلقیس

رواق صرح ممّرد شدست صفّ نعال

زمانه یابد ازین اتّصال خوب محل

ستاره گیرد ازین اقتران میمون فال

چو شد مصوّرم این حال بهر تهنیتش

نبد گزیرم ازین چندبیت و صف الحال

کشیدم از سر اندیشه پای در دامن

بمانده عاجز و حیران بدست خواب و ملال

بفرّ خواجه از املای طبع هم برفور

بدیهه نظمی پرداختم چو آب زلال

زهی سخای تو بر آز تنگ کرده مجال

زهی عطای تو بر ما فراخ کرده منال

پناه سروری و پشت شرع ، رکن الدّین

که هست کلک و بنانمت بیان سحر حلال

تویی که نام تو نقشست بر نگین خرد

تویی که رای تو قطب است و سپهر جلال

معالی تو برون از تصرّف اوهام

مکارم تو فزون از توقّع آمال

نسیم لطف تو گر بر جهان دمد نفسی

شوند قابل جانها هیاکل تمثال

سموم قهر تو حاشا اگر زبانه زند

شوند نطفه دگرباره در رحم اطفال

زفیض طبع تو کردست بحر استمداد

و گرنه جود تواش کرده بود استیصال

دبیر چرخ ز بدو وجود بنوشتست

حسود جاه ترا حرز: ماله من وال

فلک پیاده شتابد بخوابگاه عدم

اگر دهند ز دیوان هیبت تو مثال

شود ستاره بپهلو سوی درت غلطان

گرش کنند ز درگاهت امرت استعجال

چو شاخ صدره زجیب سپهر سربزند

اگر بنام تو اندر زمین نهند نهال

کشد چو آب گریبان نامیه در خاک

اگر تو گویی شاخ درخت را که مبال

به ابر کردم تشبیه دست در بارت

خرد نفیر برآورد و گفت: به بسگال

کجا برابر دریای درفشان باشد ؟

کسی که خیره همی بیزد آب در غربال

زهی زمانه زبأس تو گشته مستشعر

خهی سپهر زجاه تو کرده استکمال

فراغتست ترا از وجود هفت و چهار

که هست ذات تو خود عالمی باستقلال

نشاند عدل تو ناهید شهره را بر گاو

فکند سهم تو بر کوه علّت زلزال

یتیم ماند جگرگوشۀ صدف زسخات

ذلیل گشت ز الفاظ تو سلالۀ نال

هم از مآثر عدل تو بینم این که همی

برآید از دل شیر سپهر قرن غزال

بدانک خصم تو روزی نشست بر منبر

گمان برد که عدیل تو گشت، اینت محال

خرد گواه منست اندرین که چون عیسی

نشد بواسطۀ خر بر آسمان دجّال

هوای عالم مدح تو چون کنم ؟ کآنجا

همی بسوزد سیمرغ فکر را پروبال

همیشه تا که سویدا بود محلّ حیات

همیشه تا که دماغست مستقّر خیال

مباد ماه جلال ترا افول و محاق

مباد مهر بقای ترا کسوف و زوال

خجسته بادت این اتّصال تا جاوید

بکام خویش ممتّع بدین ستوده همال

زبارگاه تو مصروف باد دست فنا

ز روزگار تو مکفوف باد عین کمال

شمارهٔ ۱۲۶ - وله ایضاً

ز مزدقانی باور کنم اگر گوید

که من بخانۀ خود می خورم طعام حلال

نه آنکه مال حلالست مزدقانی را

کدام مال که او دارد و کدام حلال؟

ولی ز ممسکی آنگاه نان خویش خورد

کز اضطرار مر او را بود حرام حلال

شمارهٔ ۱۲۷ - کتب الیه بعض اصد قائه

جهان جان معانی خدیو عرصۀ فضل

که فخر جان و جهان شد ترا ثنا گردان

شمارهٔ ۱۲۸ - و قال ایضاً یمدح الصّاحب المعظّم نظام الدّین محمّد طاب ثراه

بنا میزد! بنا میزد !زهی گیتی بتو خرّم

ندیده دیدۀ افلاک مانند تو در عالم

زشرم بیت معمورت، طبایع منحرف ارکان

زرشک سقف مرفوعت، شده هفت آسمان درهم

زشاخت سرزنش دیده، نهال سدره و طوبی

ز حوضت در خوی خجلت، زهاب کوثر و زمزم

فراز اصل بنیاد تو پنهان خانۀ قارون

فرود سقف ایوانت، وثاق عیسی مریم

زوایای تو ظاهر کرده لطف خاطر مانی

ستون های تو برخود بسته زور با زوی رستم

فلک با زیردستانت، گه و بیگاه هم زانو

زحل با پاسبانت، شب و شبگیر ها هم دم

جهان از فتنه پرطوفان و وضعت کشتی عصمت

زمین از زخم مالامال و شکلت حقّۀ مرهم

دلی کز گردش گردون، درو صد چونه غم باشد

چو دم زد در هوای تو، بخاصیّت شود بی غم

نه در اطراف ارکانت مجال پستی و سستی

نه بر رخسار ایوانت غبار اشهب وادهم

نبات صحن بستانت، بسان نیشکر شیرین

حروف ونقش دیوارت، بشکل اجزاء او معجم

دماغی کو ببوید از سپر غمهای خوشبویت

پس گوش افکند حالی، حدیث غم چو اسپرغم

دونده، در چمن هایت، فلک همچو صبا و اله

زده در رستنیهایت، ستاره چنگ چون شنبم

ازآن مسجود شد آدم، مر ارواح ملایک را

کزین بخت آشیان برند خاک طینت آدم

وطن در سایه ات کر دست نور دیدۀ دولت

ازین شد طاق ایوانت چو ابروی بتان باخم

مربّع هیأتت آمد، نگین حلقۀ گردون

برو القاب خاص خواجه همچون نقش برخاتم

جهان دانش و معنی، وزیر مشرق و مغرب

نظام الدّین و الدّنیا، همایون صاحب اعظم

محمّدآنکه در مهرش، چنان شد ملک دل بسته

که اندر میم نامش گشت میم مملکت مد غم

از الفاظ شکر ریزش دهان آرزو شیرین

ز القاب همایونش، لباس سروری معلم

کمال جود او پوشد در آتش کسوت اطلس

فروغ رای او سازد، زخشت پخته جام جم

شود دندان اجرامش ، شکسته در دهن یک یک

اگر روزی دهان صبح بی یادش بر آرد دم

همی سازد فلک از بهر خیل بندگان او

زماه چارده طاسک، ز زلف تیره شب پرچم

زهی اجرام علوی را، فروغ رای تو صیقل

زهی اسرار گردونرا، ضمیر پاک تو محرم

زنفخ صورکی گردد چراغ اختران کشته ؟

اگر رایت بود معمار این پیروزه گون طارم

گر ابر تیره دل خواهد که با دستت زند پهلو

چنان دانم که اندر مغز او سوداست مستحکم

که دریا باهمه فسحت، که او دارد، درین سودا

فراوان غوطۀ خود داد و عشری زو نیامد هم

تعالی الله! چه کلکست این؟ که همچو مرغکی دانا

همی پوید بفرق سر، معاش عالمی دردم

همه راز فلک پیدا، از آن خاموشی پی کرده

همه کار جهان مضبوط، از آن نی پارۀ ملهم

دوشق از بهر آن آمد زبان او که تا بخشد

یکی مردوستانرا نوش و دیگر دشمنان راسم

برد زوپشت دشمن کسر چون جزما دهد نوکش

لب امّید را فتح و کنار آرزو راضم

بپاسخ دادن سائل صربر او چنان دلکش

که در یک پرده برسازی مجاور گشته زیروبم

جهان صدرا که داند کرد جز دریا چون تو ؟

بناهایی چنین زیبا، عماراتی چنین معظم

چو رای عالم آرایت، نهادش روشن و عالی

چو حزم پای برجایت، اساسش ثابت ومحکم

از اقبال تو چون کعبه، جهات او همه قبله

زدیدار تو چون جنّت، درو دیوار او خرّم

خرد بر صورتش عاشق، کرم در ساحتش ساکن

زبان از نعمت او قاصر ،سخن ز وصف اومعجم

همی تا گردش افلاک دارد خلق عالم را

گه از او اومید در شادی ، گهی از بیم در ماتم

در این معمور چندان باد عمر دیرباز تو

که گر از مدّت گیتی، نباشد بیش ، نبودکم

شمارهٔ ۱۲۹ - و قال ایضا فی الجربات

کوه بلاشدست ز رنج جرب تنم

بیچاره من که کوه بناخن همی کنم

رگهای من چو چنگ برون آمده ز پوست

پس من بناخنان خود آن رگ همی زنم

چون چوب خرگهست برو برپشیزها

انگشتهای کژ شده چون درهم افکنم

از بهر آنکه نیست گهرهای من خوشاب

هردم هزار دانۀ نا سفته بشکنم

چشمیست بازمانده درو قطرۀ سرشک

زاندام خسته، موضع هر چشم سوزنم

شخصم چو رشته ییست که گوهر دروکشند

وانگه چه هر زمانش بسوزن بیازنم

رگهای خون فسرده بر اندام زرد من

گویی زریر تعبیه در شاخ روینم

جوجو چو خوشه کردمش از زخم ناخنان

این تن که دانه دانه برآمد چو خرمنم

در خشک ریش اگر تو ببینی تن مرا

ماند بدان که زنگ برآورده آهنم

هستم میان فروشده ز اسیب کوبها

کز دست خویش زخم خورنده چو هاونم

کان گهر تن من و انگشت تیشه ام

اندام من چو زرّ و محکّست ناخنم

بسطیست در کفم که در و گنج قبض نیست

زان در گهر فشانی چون ابر بهمنم

پر ارزنست دستم و با بسطتی چنین

از دست در نیفتد یک دانه ارزنم

یکباره را زهای نهانم برون فتاد

براندرون ز بس که گشادست روزنم

گه چون سفن بدانۀ گوهر مرصّعم

گاهی ز خون دل چو بلور ملوّنم

اندام من ز رخنه مشبّک نمایدت

گرنه ز خشک ریش بروپرده ها تنم

چون مار ارقشست تن من ز نقطه ها

از بس نشان آبله بر پشت و گردنم

زرد و گداختست تنم زانکه همچو شمع

زرداب می رود ز گریبان بدامنم

آکنده ام بگوهر و آراسته بلعل

آری عجب مدار که دریا و معدنم

با آسمان جربا پهلو همی زنم

کرد از طریق عدوی بیداد بر تنم

زانگشت من چراغ توان برفروختن

کز گونه گون طلاچو فتیله مدهنّم

گاورسۀ زرم اثر خرد کاریست

کاکنون بچرب دستی باری معیّنم

ابریست دست من که برو تعبیه ست در

من روز و شب در آن که کجا برپراکنم

از سوز سینه جوش برآورده ام از آنک

بفکند دست درد بیک ره نهنبنم

بر روی آب شکل حباب ار ندیده یی

در آبله ببین تن چون آب روشنم

بشکافتست پوست بر اندام من چونار

از بس که من بدانۀ لعلش بیاگنم

شد رخنه رخنه چون هدف تیر شخص من

با آنکه ناخنست بیکبار جوشنم

گریده همچو شمعم و سوزنده چون چراغ

کزپای تا بسر همه درموم و روغنم

برگ چنار دیدی شبنم بر او زده

دستم ببین اگر بودت برگ دیدنم

عجم و نقط ز زیبق و شنگرف زد مرا

گردون که کرد چوی الف کوفیان تنم

وین طرفه تر که نقطه یکی ده فزون شود

هرگه کزان یکی بسر انگشت حک کنم

هر دوستی که بود، بدین علت از برم

پهلو تهی همی کند اکنون چو دشمنم

آنجا که شاعران همه خارند پشت پای

من پشت دست خارم ، یارب چه کودنم !

از بس که بود در غم سوراخ لاجرم

گشتست پر ز سوراخ این مرده شیونم

برمن ز آه و ناله ی من هرشبی چون من

گرید بخون دل در و دیوار مسکنم

در خون خویشتن شده چون لعل و لاله ام

در خود زبان نهاده چو شمع و چو سوسنم

اجزای ذات من همه بیرون شد از مسام

گر آدمی ز پوست برون آید آن منم

سرگشته از تحمّل اعبا دردها

بر دل نهاده سنگ و دو تا چون فلاخنم

از بس که باد افسون بر خود همی دمم

برباد داده عمرتر از باد بیزنم

من خاک پای صدر جهانم عجب مدار

چون آسمان اگر بکواکب مزیّنم

شمارهٔ ۱۳۰ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

خفتۀ بیدار بودم دوش کز دارالسلام

مسرع باد صبا آورد سوی من پیام

کای ز ضجرت کرده دایم روی در دیوار غم

خیز کآمد گاه آن کز بخت باشی شادکام

چند باشی از طرب تنها نشسته چون الف

چند باشی زیر بار غم خمیده همچو لام

گر ز نقد خوشدلیها کیسۀ طبعت تهیست

خیز و بستان مایه یی از طبع نا اهلان بوام

کارهایی همچو جال افتاده دور از یکدگر

دست در هم داد چون گوی انگل اکنون ز انتظام

دانۀ دل پاک کن از گردانده وانگهی

چشم شو بهر تماشا جمله تن مانند دام

فتح باب دولتست امروز زیرا داده اند

در سرای خاص سلطان شریعت بار عام

مطلع خورشید شد بار دگر برج شرف

جلوگاه کعبه شد با ردگر بیت الحرام

دل که چون سنگ سیه بد، یافت چون زمزم صفا

تا که رکن شرع را در کعبه می بیند مقام

عقل با این خانه دید ار بیت معمور فلک

هر زمان در حیرت افتد کین کدامست آن کدام

ربع مسکون از جوار آن همی یابد خطر

سقف مرفوع از ستون او همی گیرد قوام

مهرومه را از برای خشت بامش ساختند

این یکی از زرّ پخته وان یکی از سیم خام

بوده از شکل هلالش دوش گردون ناوه کش

وافتابش روز و شب اندر گل اندایی بام

دست رضوان ساحت فردوس گویی آب زد

بس که از شرم نهادش خوی کند دارالسّلام

صبح از این معنی نماید هر نفس دست سپید

تا بیفزود بدان صحن سرایش چون رخام

شد شفق شنگرف و گردون کاسه های لاژورد

مهر و ماهش شمسه و نقّاش چرخ خویش کام

از خواص این سرای آنست کآهختست تیغ

بر در او حاجب الشّمس از پی دفع عوام

لطف و عنف خواجه دروی داد بار از بهر آن

هم هوایش راست صحّت هم سمومش را سقام

شاد باش ای هفت اجرام سماوی بر درت

همچو پروین بر هم افتاده ز فرط ازدحام

خسرو سیّارگان لبّیک زد، چون قدر تو

حلقۀ گردون گرفت و بانگ در زد کای غلام

از تواضع حلم تو همچون زمین سهل الفیاد

وز ترفّع قدر تو همچون فلک صعب المرام

از لباس مستعار روز و شب ذاتت کنون

بر حقست ار عار می دارد ز فرط احتشام

آسمان کو همچون در، حلقه بگوش این درست

بندگیت را ز تحت الفرط کردست التزام

نطفه یی از صلب جودت زادۀ دریا و کان

رشحه یی از بحر طبعت مایۀ فیض غمام

رخنه یی کز تیغ قهرت در دل خصم اوفتاد

هم بنوک ناوک قهرت پذیرد التیام

پایمال نیستی گردد فلک همچون رکاب

گر بتابی یکدم از کارش عنان اهتمام

پرتوی از رای تو گلگونۀ رخسار صبح

گردی از میدان قهرت وسمۀ گیسوی شام

با وفاق تو نگنجد این دو رنگی در جهان

با خلاف تو بیفتد سلک ایّام از نظام

با طبقهای نثار آید فلک از سیم و زر

بامدادان تا کند بر خاک درگاهت سلام

صبح از این معنی ، درم ریزان بر اندازد نقاب

مهر از این رو زرفشان آید پدید از راه بام

با یک اندازی کلکت تیر چرخ از دم زند

همچون سوفارش زبان بیرون کشد گردون ز کام

گر نکردی جاه تو تعدیل ذات مشتری

هرگز او را کی بدی در محضر افلاک نام

پیش لفظ تو شکر شیرینی خود عرضه کرد

عقل از این رو میکند چون پسته در لب ابتسام

دشمنت چون نار از آن رو سرخ روی آمد که شد

قطره قطره خون اندامش فسرده در مسام

دست قدرت چون سراپرده بزد بر بام چرخ

از مسامیر ثوابت ساخت اوتاد خیام

سحر کآید از سر کلکت بود سحر حلال

بیت کان نبود مدیح نو بود بیت حرام

گر نگویم مدح تو تیغ زبان در کام من

باز گردد با شگونه همچو تیغ ! ندر نیام

مدح اخلاق تو کز وی عقل کلّ قاصر بود

کی نماید کلک پی کرده بشرح آن قیام؟

چون صراحی از می مهرت تهی پهلو که کرد؟

کش نگشت از دور گردون دل پر از خون همچو جام

ای خداوندی که پیش نفخۀ اخلاق تو

از نسیم گل، فلک چون غنچه برگیرد مشام

روزگار دولت تو روز بازار هنر

هجرت میمون تو تاریخ ایّام کرام

همچو میخ از سرزنش گردون فرو رفتی بخاک

گر نکردی از تضرّع هم بحبلت اعتصام

دودمانت را گر آتش هم نفس شد باک نیست

خانۀ خورشید لابد آتشی باشد مدام

چرخ وانجم در طواف خانه ات بودند وکرد

آستانت را اثیر از روی تعظیم استلام

گر نهاد آتش زبان در خاندان عصمتت

لاجرم زان شد زبان زرنگارش قیر فام

در بهشت خانه ات آتش ازیرا راه یافت

کو همی سوزد دل اعدای جاهت بر دوام

جرم اختر را ز برج محترق ناید گزند

ذات گوهر را زکان کندن نکاهد احترام

زرد و لرزان بر درت افتاد چون زنهاریان

تا نخواهد خاطر و قّادت از وی انتقام

شاید ار با آسمان پهلو زند چرخ اثیر

کز سرافرازی گذارد بر چنین درگاه گام

همچو آتش اطلس زربفت پوشد آتشی

هر که او بر آستانت کرد یک ساعت مقام

من که هستم معتکف چون خاک بر درگاه تو

از چه محرومم ز تشریفاتت ای صدر انام

آری آری روزه شرط اعتکاف آمد از آن

دست گردون کرد بر کام من از حرمان لگام

تا که کّحال قدر از چرخ و انجم هر شبی

سازد از کحل الجواهر سرمۀ چشم ظلام

باد عمرت جاودان در دولت و بخت جوان

باد کارت با نظام از دولت خواجه نظام

حال تو در رفعت و حال حسودت در خمول

هم برین منوال بادا تا قیامت والسّلام

بر تو میمون باد این تحویل فرّخ کاوفتاد

در سنۀ خمس و نمانین غرّۀ ماه صیام

شمارهٔ ۱۳۱ - و قال ایضآ یمدح الصّاحب المعّظم نظام الدّین محمّد طاب ثراه و یصف الدّوات

چیست آن دریا که دارد در دل کشتی مقام

ماهیش بر خشک لیکن جزر و مدّش بر دوام

قعر این دریا گل تیره ست و آب او سیاه

و اندرو هم بیم جان خلق و هم اومید کام

عقدهای گوهر آرد زو برون غوّاص او

چو صدف کو قطره یی یابد ز ابر قیر فام

او ترش رویست و زو شاداب شاخ نیشکر

او سیه کاسه ست و از وی خلق را وجه طعام

زلف خاتون ظفر را اشک چشم او خضاب

رخنه های ملک را آب دهان او لحام

سیم او نقدست لیکن نقد او شب در میان

حلیتش نورست لیکن حشو نور او ظلام

جرم کیوانست و او را با مه نو اتّصال

آب حیوانست و او را در دل ظلمت مقام

آفتابست او لیکن بعضی از وی منکسف

روزگارست او مرکّب صورتش از صبح و شام

پاره یی از ریش فرعونست در دست کلیم

منفذی از دود دوزخ کرده بردار السّلام

یا بموی انباشته چاه ز نخدان بتان

یا چو مشکین پرچمی در طاسکی از سیم خام

یا دل یار منست اندر بر سیمین او

یا گشاده چشمۀ قیر از دل سنگ رخام

دیدۀ ملکست ما نا در بیاض او سواد

مشرب عذبست و بر وی از امانی از دحام

نازنینی خو فرا کرده باکسون و قصب

بر کنار خواجگان پرورده با صد احترام

شد دلش مستغرق سودای زلف و خال و خط

زان دژم روی وسرافکندست چون اهل غرام

گر زنی در ناخنش نی ورتو بر داری سرش

با کمال دلسیاهی دور باشد ز انتقام

هر چه زشتیّ و سیه کاری فرو خورده ز حلم

پس نکوییها عوض داده بر آیین کرام

معجزات نفثۀ او چون قلم را جان دهد

عقل گوید آن زمان سبحان من یحیی العظام

از سیاهی صورت فقرست گویی وانگهی

مستفید از رشح طبعش هم خواص وهم عوام

اندرون او سیه چالست و بیرون تخت ملک

نام او نونست واو خود کرده از صد گونه لام

نقره خنگی گشته آبستن بشبدیزی چو اب

هم برو دستارچه هم طوق زرّین هم ستام

بار گیران سخن را زین شب آخر آبخور

آهوان معنوی را مشک نافش پای دام

ظاهر او تخت بار پادشاه نیم روز

اندرون سینه اش مطمورۀ زنگیّ شام

عنبرین زلفیست سیمین تن که هر ساعت رسند

عاشقان زرد بیمار از دهان او بکام

از سوید ای دل او زنده جان ملک و دین

وز سواد چشم او روشن معاش خاص و عام

چون سیه دارد سر پستان خورد زو بچّه شیر

چون کند پستان سپید آنگه بود وقت فطام

وین عجب کآن طفل کزوی شیر خورد اندر زمان

هم در آرد خطّ مشکین هم در آید در کلام

تا بود در دست ترکان بسته دارد لب بمهر

چون نشیند با وزیران دورگرداند لثام

قصّه حال دل خود بر سر نی می کند

تا دهد با دست دستور جهان خواجه نظام

آصف جمشید رتبت خواجۀ سلطان نشان

صاحب اعظم محمّد قدوه و صدر انام

یارۀ دست وزارت قوّت بازوی شرع

آنکه اسلام از شکوه او همی گیرد قوام

کمترین جرعه ز جام لطف او آب حیات

خرد تر نصفی ز بزم همّتش ماه تمام

خنجر جودش براند جوی خون ازکان لعل

پنجۀ حکمش بر آرد گوهر از مغز حسام

روشنان آسمان سمعاً و طاعه می زنند

هر کجا داد از زبان کلک او نصرت پیام

باسخای او کفن شد بر تن زر بدره ها

با نهیب سهم او تابوت خنجر شد نیام

با سواد خط او شب لاف یک رنگی ز دست

گوهر شب تاب انجم زان شدش رشح مسام

چون درخت ارغوان گردد رعافش منفجر

چون زند باد خلافش کوهها را بر مشام

ای بریز طوق حکت گردن افلاک نرم

وی بریز ران امرت تو سن ایّام رام

دور نبود گر در ایّام تو چون نعلین بط

رخنۀ تاج خروسان هم پذیرد التیام

آسمان زین پس کند القاب میمون ترا

نقش پیشانیّ ماه و آفتاب از بهر نام

با کمال عدل تو در کلّ عالم زین سپس

راه زن مطرب گر باشد و خون خواره جام

ای روان لطف تو مردم فکن همچون کرم

وی نهیب قهر تو گردن شکن همچون اوام

تا تو معمار جهانی از خرابی ایمنست

ورچه پیماید سپهر اندر سرش دور مدام

اشک خونین بارد از دل چون صراحی دشمنت

هر کجا تیغت کند در لب چو ساغر ابتسام

بر تواتر از چه افتد عطسۀ صبح؟ ار نکرد

گنبد نیلو فری را از گل خلقت ز کام

با مداد از راه ترکستان در آید آفتاب

تا شنیدست اینکه آرندت ز ترکستان غلام

گشت بریان ز آتش دل شخص بدخواهت چنانک

نیست بر اندام او سرتاسر الّا پوست خام

از فراغت چون دوات اکنون ستان خسبند خلق

چون بکار مملکت کلک ترا باشد قیام

اینت آن رتبت که با آن پست باشد آسمان

وینت آن منصب که با آن ننگ باشد احتشام

مهر لب بروی نهد اختر ز بهر کحل چشم

خاک راهی را که یکران تو زو برداشت گام

با چنین فرّو شکوه و با چنین آئین و رسم

شد وزارت بر تو فرض عین و برجز تو حرام

گر دل خصمت پراکندست چون اشکش رواست

ملک اقبال ترا جاوید بادا انتظام

مقصد تو از وزارت نیست الّا نام نیک

وین دگرها را غرض کسب زر و جمع حطام

گشت حکمت بر سر گردون لگام امرو نهی

تا بدستت داد دولت کار عالم را زمام

از خری گر می نهد دشمن زبان در حکم تو

هر ستوری می نهد آری زبان اندر لگام

ای بظّل جاه تو ارباب حاجت را پناه

وی بذیل عطف تو اهل هنر را اعتصام

کار دانش چون رکاب از چرخ در پای اوفتاد

وقت شد گر سوی وی تابی عنان اهتمام

تازه گردان از کرم مرسوم تشریف رهی

وان دگر ها کز رهی کردست لطفت التزام

ذمّت همّت زوام بندگان آزاد کن

زانکه در دین کریمان هست پذیرفته اوام

گرچه هر کس آورد شعری بدین حضرت و لیک

ذوق طبعت نیک داند کین کدامست آن کدام

شیرۀ انگور باشد هر دو امّا نزد شرع

باشد از امّ الخبائث فرق تا نعم الادام

تا مدار آسمان بر کام و نا کامی بود

بادت اندر کامرانی جاه و دولتت مستدام

از تو چون چشم بدان مصروف دست حادثات

بر تو چون عزمت همایون مقدم ماه صیام

دوستان و دشمنانت را ز دور آسمان

کارها بروفق رایت باد دایم والسّلام

شمارهٔ ۱۳۲ - و قال ایضاً یمدح الصّدر السّعید رکن الدیّین صاعد

صدرا ! ز خاکپای تو بیزار نیستم

کز خدمت تو یک دم بیکار نیستم

ز اندیشۀ مدیح تو شب نگذرد که من

تا روز همچو بخت تو بیدار نیستم

بادا زبان بریده، دماغم ز هیچ پر

گر با تو راست خانه چو طیّار نیستم

ای منعمی که با کف گوهر فشان تو

محتاج بحر و ابر گهربار نیستم

پشت من از چه روی دوتا گشت ؟ گر چو چرخ

از بار منّت تو گران بار نیستم

یک رویه ام چو آینه در بندگیّ تو

لیکن مرایی آینه کردار نیستم

داند جهان که من بهر آهو که در منست

جز بندۀ خلاصۀ احرار نیستم

گه گه نبودمی ز جهان خستۀ جفا

و اکنون بدولت تو بیکبار نیستم

آن به که راست گویم باشد دروغ محض

گر گویمت ز چرخ دل افکار نیستم

ای چرخ نیستم من از ابناء علم و فضل

ور نیز هستم ایمه تو انگار نیستم

گفتم بچرخ جانم بستان و وارهان

گفتا که باش ، قافل ازین کار نیستم

کارم ببرگ ساز از آن نیست همچو گل

کز حرص نیز دندان چون خار نیستم

چون مار خاک میخورم ایراکه همچو موش

پرحیلت و منافق و طرّار نیستم

سنگ و زرم یکیست چو میزان بچشم از آن

در بند مهر و کیسه چو دینار نیستم

گویم که مرغ زیرکم آری بهر دو پای

در دام غم بهرزه گرفتار نیستم

چون سایه پردگی سرای قناعتم

چون خور ز حرس شهرۀ بازار نیستم

زان تا بهر دری بطمع در شوم بزور

داده قفا بزخم چو مسمار نیستم

زنبور سان قبای طمع در نبسته ام

از همّت ار چو باز کله دار نیستم

نایم فرو به خانۀ هرکس چو عنکبوت

گرچه درون پردۀ اسرار نیستم

چون مور اگر ضعیفم ، هم بار می کشم

باری چو پشّه عاجز خون خوار نیستم

برخوان ناکسان ننشینم ببوی لوت

در چشم خلق از آن چو مگس خوار نیستم

گر چون مگس سماع کن و دست برزنم

باری چو مور عاقد زنّار نیستم

دل راست همچو مسطر از آنم که از گژی

برگرد خویش گشته چو پرگار نیستم

در روی خلق روی چو آینه زان نهم

کاندر طمع چو شانه سبکسار نیستم

چون تیشه بهر آن کندم چرخ سرزنش

کز حرص همچو ارّه شکم خار نیستم

خود در سر تو می نشوم هیچ از آنک من

پر بند و پیچ پیچ چو دستار نیستم

تو حمل بر توانگری و کبر من مکن

گرمبرم و گران و جگرخوار نیستم

از عادتی که نیست نه از ثروتی که هست

در بند مال اندک و بسیار نیستم

واقف بسائلی ز بر هر کسی نیم

چون ابر اگرچه صاحب ادرار نیستم؟

طبعم بطبع نیست ، نپرسی که خود چرا

این روزکی سه چار پدیدار نیستم؟

کردم زطبع دی طلب گوهر سخن

گفتا که با تو بر سر گفتار نیستم

الحق نکو بتربیتم غم همی خوری

در نازکمی از آن کم گلنار نیستم

گفتم که از کجات کنم پرورش ؟ بگوی

دانی که با خزانه و انبار نیستم

گفتا که خون بهای من از خواجه می ستان

گفتم که خواجه گفت : خریدار نیستم

گفتا : چو تو خزینۀ زرّ و درم نیی

من نیز بحر لؤلؤ شهوار نیستم

من خواص گاه مدحت و آنگه ز جود عام

مخصوص هم بحرمان ، خوش کار نیستم

چون گاه تربیت نشناسد کسی مرا

انگام مدح گفتن پندار نیستم

گفتم که کم ز تهنیت عید؟ دم نزد

یعنی که مرد جستن بیگار نیستم

تا لاجرم بحضرت تو ، ارچه ام نبود

امروز هیچ حرمت و مقدار نیستم

با طبع در نبردم ، ای صدر یاریی

زان دست درفشان که دگر یار نیستم

من استماحت از کف راد تو می کنم

خود مفتخر بجودت اشعار نیستم

شعر و هنر مگیر و حقوق قدیم نیز

در بندگی برابر اغیار نیستم؟

دور از خران خاص خری گیر خود مرا

آخر چه شد که از در افسار نیستم

گردونم از غذا بچه فرمود احتما

نبضم ببین درست که بیمار نیستم

ترک نسیب کردم کز خطّ نانوا

پروای خطّ عارض دلدار نیستم

افلاس من بظاهر حالم مسجّلست

محتاج عقد محضر اعسار نیستم

دانی که چیست موجب ماندن درین دیار؟

وجه کریّ و قوّت رفتار نیستم

تشریف من ز جبّه و دستار کم مباد

گر مستحقّ غلّه به خروار نیستم

ای صدر روزگار تو انصاف من بده

تا روشنت شود که ستمکار نیستم

در لطف طبع و خوش سخنی در ثنات اگر

چون انوریّ و اشرف و بندار نیستم

در شیوۀ گرانی از جمع شاعران

باری کم از مهذّب دهدار نیستم

داند جهان که من بچنین قوّت سخن

الّا بخدمت تو سزاوار نیستم

شمارهٔ ۱۳۳ - در مرثیهٔ پسر خود گوید

نور دو دیدگان ز لقای تو داشتم

یک سینه پر زمهر و هوای تو داشتم

من جان و زندگی خودای جان و زندگی

گر دوست داشتم ز برای تو داشتم

هر رنج و هر بلا که ز ایّام داشتم

از بهر دفع رنج و بلای تو داشتم

حقّا که گرچه خلق جهان عیب می کنند

محراب روی خود کف پای تو داشتم

تا روز هر شبی بدو پا ایستاده من

دو دست برخداز دعای تو داشتم

گرچه ز روزگار وفاکس ندیده بود

از روزگار چشم وفای تو داشتم

بر بند شد دلم که کلید مرادها

رخسار خوب طبع گشای تو داشتم

جای تو بی تو گردش گردون بمن نمود

الحق نه این امید بجای تو داشتم

با این دل شکسته و این جان ناشکیب

کی طاقت فراق لقای تو داشتم؟

معذور دار، دست شریعت رها نکرد

گر ماتم تو من نه سزای تو داشتم

دردا و حسرتا که همه باد پاک بود

امّیدها که من به لقای تو داشتم

بنگر چه سخت جانم و چون سنگدل که من

دم میزنم هنوز و عزای تو داشتم

شمارهٔ ۱۳۴ - فی الصّدر رشید الدّین

جهان بگشتم و آفاق سربسر دیدم

بمردمی اگر از مردمی اثر دیدم

درین زمانه که دلبستگیست حاصل او

همه گشایشی از چشمۀ جگر دیدم

امید منفعت از خلق منقطع شد از آنک

مزاجها همه پر فضلۀ ضرر دیدم

بچارمیخ بلا چون خر ربابم اسیر

ز زخمها که ازین چرخ پرده در دیدم

بنالم از کسی از بد همی بنالد ازآنک

ز روزگار من از بدبسی بتر دیدم

ز گونه گونه بلا آزموده ام لیکن

فراق یار خود از شیوۀ دگر دیدم

زمن مپرس که آخر چه دیدی از گردون

هرانچه دیدم ازین سفله مختصر دیدم

ز طاس گردون زنار بردمید ازانک

زبس کش ازنم مژگان خویش تر دیدم

ز چیست ابره و این حشو پوشش گردون

که من هنوز ازین کسوت آستر دیدم

چو مردمی و وفا نامم از جهان گم باد

وفا ز مردم این عهد هیچ اگر دیدم

گناه موجب حرمان بسیست در عالم

ولیک صعب ترین موجبی هنر دیدم

دهان بچرب زبانی کسی که نگشادست

ز سوز سینه چو شمعش گرفته سر دیدم

چوکوه هر که بیفشرد پا بسنگدلی

ز لعل ناب ورا طرف بر کمر دیدم

بدان ز پوست برون آمدم که همچون رگ

چو راست بنشستم زخم بیشتر دیدم

بطبع فتنه برین قوم فتنه گشت ازآنک

ز عافیتشان یکباره بر حذر دیدم

ز روزگار همین حالتم پسندآمد

که خوب و زشت و بد و نیک بر گذر دیدم

برین صحیفۀ مینا بخامۀ خورشید

نگاشته سخنی خوش بآب زر دیدم

که ای بدولت ده روزه گشته مستظهر

مباش غرّه که از تو بزرگتر دیدم

درین سفر که زبس محنت و پریشانی

عنای غریب از انواع ما حضر دیدم

بدان خوشست دلم کآخر این فتوحم بود

که روی خزّم مخدوم نامور دیدم

پناه و قدوۀ اهل هنر رشیدالدّین

که چرخ زیر و معالیش بر زبر دیدم

ز تاب خاطر او شعله یی زبانه کشید

که آفتاب از آن ذرّۀ شرر دیدم

زهی خجسته لقایی که درّ معنی را

برآستانۀ نظم تو پی سپر دیدم

اگر چه نیست ضمیر تو مدرک از ره حس

از اودونسخت رو شن بچرخ بر دیدم

صریر کلک تو ان ارغنون خوش لحنست

که چرخ را زسماع برقص در دیدم

چراست کلک تو پی کرده؟ چون همه سالش

سوی معانی باریک راهبر دیدم

همیشه برسرپایست بهر زادن ازآنک

صدف نهادش آبستن درر دیدم

بوقت عرض هنر بهر استفادت را

ز زهره و ز عطارد بتو نظر دیدم

بدانک تا توکنی عرض علم موسیقی

پی رباب ترا چرخ کاسه گر دیدم

شهاب دسته و کفّ الخضیب پنجۀ او

بریشم از مه نو کاسه از قمر دیدم

از آن شدّست مرا طبع همچو دریایی

که ان سفینۀ شعر توش زبر دیدم

ز حرص جمله تنم گشت چون بادام

که این معانی شیرین تر از شکر دیدم

اگر چو خاره متین است شعر تو زیبد

که همچو کانش مستودع گهر دیدم

نبود محرم ابکار فک تو فهم

کزو بجهد همین ظاهر صور دیدم

نهفته زیر نقاب سیاه هر حرفش

هزار لعبت زیبا چو ماه و خور دیدم

ازا آن درخت سخن شاخ بر سپهر کشید

کش از منابع طبع تو آبخور دیدم

هوای عال مدح تو کرده بودم دوش

باتّفاق خرد را برهگذر دیدم

چو دید مقصد من از ره نصیحت گفت

نهال رنج ترا نیک بی ثمر دیدم

بکنه مدحت او چون رسی که من باری

بسی ز خطّۀ امکانش زاستر دیدم

چودر طریق ثنا منقطع شدم از عجز

ز ذکر ادعیۀ وب ناگزر دیدم

ولی نگفتم در مقطع سخن زیرا ک

بهینه وقت دا مطلع سحر دیدم

شمارهٔ ۱۳۵ - و قال ایضا ویرتی فیه والده

روزی وطاء کحلی شب در سر آوردم

بگریزم از جهان که جهان نیست در خورم

پیوند عمر بایدم از دور روزگار

تا شطری از معایب ایّام بشمرم

از ساحری، عصای کلیمم ولی چه سود؟

چون هر کجا که هست گلیمست همبرم

از دل که راست خانه چو تیرست ، حاصلم

پشتی مقوّس است چو ابروی دلبرم

طبعم ترست و خلق خوش، آری ازین قبل

دست خوش زمانه چنان گوی عنبرم

زان غیرتی که سر نکنم راست بر فلک

مانند چنگ زخم پیاپی همی خورم

پیچیده ام ز خویش بر انگشت تا چرا

نالنده از کشاکش رگها چو مزهرم

خون در دل اوفتاده و جان بر لب آمده

بر سر کشیده خطّ، همانا که ساغرم

رگها چو چنگم ازبن ناخن برون جهد

از ضعف چون برآید، آوازی از برم

در حلقم آب غصّه خورد چون گلاب زن

در دل بطبع خوش شود آتش چو مجمرم

بر اعتماد زر که مباداش تن درست

سرکوفته چو سکّه ز بس زخم منکرم

تا حدّ غرب گوهر تیغ زبان من

بگرفت و من چو تیغ ببند شکم درم

ترک کلاه نرگس و چین قبای گل

زربفت و من برهنه قدم چون صنوبرم

من سر بآفتاب و فلک در نیاورم

ور تیغ آفتاب زند چرخ بر سرم

آبست و سبزه چشمۀ خورشید و آسمان

گر سر بآب و سبزه در آرم، کم از خرم

تشتست و تیغ صورت گردون و آفتاب

با تشت و تیغ سر ز چه روی اندر آورم؟

گویم تهتّکیست وگرنه بیک نفس

چون صبح پردۀ گژش از هم فرو درم

از بهر خلق بار کشم، چون که کشتیم

وز حلم خویش غوطه خورم چون که لنگرم

در صفدری چو رایت نصرت مبارزم

در شب روی چو لشکر فکرت دلاورم

اندر برهنگیست همه اهتزاز من

تا همچو تیغ گوهر ذاتست زیورم

خندان و سر گرفته چو شمع و چو غنچه ام

بیمار و تن درست مگر چشم یازرم

مخدوم من منم که بتایید لفظ خویش

جانرا بقوت مائدۀ عقل پرورم

تا لاجرم سری که همه مغز سروریست

بر پای خود نهاده بخدمت چو چنبرم

در ودای العروس سخن آب کس نیافت

در خشک سال فضل جز از گفتۀ ترم

گر سر ببّریم ننمایم بکس قفا

چون شمع تا که تیغ زبانست یاورم

آن نرگسم که بهر تماشای باغ عقل

بر طرف تاجگاه دماغست منظرم

در جیب فقر گرچه نهان کند فلک

پیدا شوم که هم نفس مشک اذفرم

نرگس مثال، معتل و اجوف نیم از آنک

ورد مضاعفم که درست و توانگرم

خورشید فضل را درج اوج از اتفاع

در برج، بر دقایق شعر دو پیکرم

زهدان شدست شکل دهانم چو کام تیر

کابکار فکر را بحقیقت چو مادرم

شاید که همچو شمع زبان تاج سر کنم

کانصاف ازوست شهرۀ این جسم لاغرم

سنّم ز بیست ار چه فزون نیست، میشود

گردون پیر از بن سیّ و دوچاکرم

این نیز هم بگفتم و دانم علی الیقین

کارباب عقل، هیچ ندارند باورم

اجزاء جوهرم شده مشتق ز عقل کل

کز صلب آن یگانۀ ماضیست مصدرم

افسوس کآفتاب هنر رفت و من ز عجز

افتاده همچو سایه برین صحن اغبرم

ناسوخته ز خرمن عیشم جوی نماند

عذرم ممهّدست اگر کاه گسترم

در خون دل چو غنچه کشم دامن اردمی

بی او بساط گل بپی دیده بسپرم

باریک چون معانی او گشته ام ز غم

وز آب چشم خویش چو الفاظ او ترم

گردون گرفت حلقۀ مه در پلاس شب

یعنی: نماند آنکه زدی حلقه بردرم

دی دیدمش بخواب مرا گفت کای پسر

خوش دار دل، که خوش دل از الطاف داورم

خاکم از آب لطف شدست آتش خلیل

زان هر نفس دمد گل خود روی احمرم

بستان خلد نزهه گه شخص نازلم

بطنان عرش کلّۀ روح مطهّرم

حشو و ساده ام پر طاوس قدسی است

وز حلّه های معدن عدنست بسترم

تا در حظیرۀ ملکوتست منزلم

نزل از ضیاع اعظمی قدس می خورم

در منزل رفیعم با ناز و خفض و عیش

پیوسته شادمان بجوار پیمبرم

روشن ز خاک تیره بر آیم بروز از آنک

همسایه است هر شب خورشید خاورم

لطف ازل چو همّت دریا کشم بدید

در دست داد شربتی از حوض کوثرم

با نفس مطمئنّه درین خاک روز و شب

بیدرا خفته منتظر صبح محشرم

فردا سلام من بر یاران من رسان

گو ای لقای خوب شمار بوده مفخرم

آنم که دوش تیغ زبان سخنورم

آفاق فضل کرد بیک ره مسخّرم

و امروز با شهامت و مردانگی خویش

چون زن زبون این فلک سبز چادرم

طوطی نطق بودم و شد بسته خاطرم

شهباز فضل بودم و بشکست شهپرم

از ماه چهره ام قصب السبق برده بود

و اکنون چو تار توزی گشتست پیکرم

بودم چو آب و آتش هنگام نظم و نثر

وین دم چو خاک بسته زبان و مکدّرم

در زیر گل چو نقطۀ موهوم منزویست

قدّی که بد کشیده تر از خط مسطرم

جمعند گرد نعش من اندر بنات فکر

تا در حضیض مرگ فتادست اخترم

با آن همه لطافت اگر باز ببینم

گویی جمال دینم یا شخص دیگرم؟

کو نقش دلگشایم و آن طبع نقش بند؟

کو روی جان فزایم و آن رای انورم؟

بی آهویم چو شیر وز خرگوش خواب بخت

در جوف گورم، ار چه زهر صید بهترم

وقتی که گرم گشت تنور محاورات

یاد آورید آن سخنان مخمّرم

بادم زبان برید، که تا بی لقای او

این شعر و شاعری ز کجا بود در خورم؟

نی نی که ناگزیر بود شهر تا که من

مدّاح و آفرین گر صدر مظفّرم

آن چرخ سروری که دهدگاه مدحتش

تریّ طبع ما هم و گرمیّ دل خورم

ناطق شوند مردم چشمم بمدح او

هر گه که در شمایل او ژرف بنگرم

با طبعش آب را نکند چشم من محل

با خاطرش برفت ز دل وقع آذرم

بر تیغ آفتاب گزارم برقص گام

اندر هوای او که نه از ذرّه کمترم

دوشیزگان مدحت او را مغمّزند

پاکیزه چهرگان حواشیّ دفترم

با عقل در مفاخره ذات مبارکش

گفت: این منم که عنصر جانهاست جوهرم

«جرم ستاره چیست؟ درخشی ز خاطرم

شکل سپهر چیست؟ ترنجی ز منبرم»

دایم شهاده گویان باشد دهان زر

تا من بدست سیم کشی اندر پی زرم

آنگام خشم چون بگشایم دهان قهر

چون صبح عالمی بیکی دم فرو برم

سهم سعادتم ، که چو تیر از گشاد بخت

خندان سوی مقاصد و اغراض می پرم

رویم بگاه حزم همه دل، که لاله ام

چشمم بگاه حزم همه سر، که عبهرم

زر تازه رو بطبع پذیرفت داغ من

وز تحت قرطه حلقه بگوشست گوهرم

عالم شبست و شمع شب افروز او منم

وای زمانه گر بوزد باد بر سرم

هردم هزار رمز معمّی ز سّرز غیب

بر تختۀ مخیّله گردد مصوّرم

وجه قضیم مرکبم از خرمن مهست

زان قرص آفتاب بیک جو نمی خرم

بر ساق عرش نظم کند دست جبرئیل

هر در که من ز حقّۀ خاطر برآورم

شد چون سفینه سینۀ من مجمع البحور

زین روی بر سر آمدۀ بحر اخضرم

بر خیط باطل آید خورشید نیم روز

لعب الخجل کنان ز ضمیر منوّرم

بیت السعادۀ من و دار البوار خصم

مشهور همچو صبح شد از حدّ خنجرم

روشن شود ز پرتو رایم هزار صبح

گر زانکه در خیال شب تیره بگذرم

از نیزه و سپر بربایند طول و عرض

آنگام عرض تیر دلیران لشکرم

در بندهای خوف، انابیب نیزه ام

رویین دز امید، تجاویف مغفرم

ترک کلاه لاله مرا بس کلاه ترک

ور جمله تن چو بید ز تیغت همسرم

ای تیغ آفتاب قلم کن عمود صبح

تا دست چرخ خیمه چرا زد برابرم

دشوار نصب عین توان کرد در خیال

این فتحها که گشت ز دولت میسّرم

«صدرا بهانه ییست حدیث مطوّلم

حاصل همین که خستۀ چرخ مدوّرم»

شعرم نکوست لیک منم عیب شعر خویش

آری طریق چیست؟ بد افتاد اخترم»

زین سجع گفتها که به از لحن بلبل است

زیبد که طوق دار کنی چون کبوترم

ای غایبی که کرده یی از مثل خود سوال

خواهی جواب حاضر اینک من ایدرم

شمارهٔ ۱۳۶ - و قال ایضاً یمدح سلطان الشّریعهٔ رکن الدّین

ای بزرگی که چو من راه مدیحت سپرم

همه بر شارع اقبال بود رهگذرم

مهر و کین تو نهد قاعدۀ کون و فساد

کرد صدباره ازین منهی فکرت خبرم

چون نهد روی بدین گنبد پیروزه نمای

دان که اندیشۀ مدح تو بود راهبرم

سیم در چشم حسود تو فرو شد ، یعنی:

کز شبیخون کف سیم کشت برخذرم

کیست دریا که دهد زحمت دستت؟ بگذار

این چنینها را با همسری چشم ترم

خاکساریست ، چه گویم سخن کان که ز بخل

خانه در سر کنمش تا دهد از بیم زرم

من نه عقلم که بنانت را خوانم خورشید

یا گهر را زعداد سخنانت شمرم

خود از آن شرم که گفتم کف رادت دریاست

همچو اعدای تو با حالی از بدبترم

حاش لله که نهم قدر تو را همبر چرخ

دانم این قدر تفاوت بمثل ، گرچه خرم

کز حقارت صفت خصم تو دارد گردون

اگر از بام جلال تو بدو در نگرم

تا که شد مقصد من بنده جناب تو ، شدند

هفت سیّارۀ افلاک دوان بر اثرم

گفت کیوان که زمن کار دگر ناید ، لیک

هندویی ام ز پی پاس ببام تو پرم

مشتری گفت منم نایب تو روز قضا

ور کنم فخر بر اجرام بس است این قدرم

گفت : بهرام که من گورکن خصم تو ام

باورت نیست ، ببین بیلک و بنگر تبرم

گفت : خورشید کزان تیغ شدم من همه تن

تا چو سایه نکند همّت تو پی سپرم

زهره در بزم فلک دی بترنّم میگفت :

کاشکی قطعه یی از مدح تو بودی زبرم

بارها گفت عطارد که زلفظت گهری

گر بیابم بکمربند دو پیکر بخرم

ماه گفتا که سوی قد تو دارم آهنگ

زین سبب زرد و گدازان زعنای سفرم

سرفرازا! بوفا بر تو که اصغا فرمای

حسب حال من دلخسته که خون شد جگرم

درگهت را زفلک باز نمیدانم هیچ

بس که آسیمه سر از اختر بیداد گرم

زابلهی چهره چو زر کردم در عهد سخات

لاجرم بی خطرم نزد تو و بر خطرم

ترسم آواره چو صیت تو شوم در عالم

کز پریشانی چون بخشش تو دربدرم

مهر تو تعبیه در طّی ضمیرم بیند

روزگار ار چه کند صدره زیر و زبرم

در سرم هست که تاجی کنم از خاک درت

همّتم سخت بزرگ آمد خود مختصرم

رتبت خود زبر چرخ ببینم بعیان

گر دهد گرد سمند تو جلای بصرم

سخت بی آب و خرابست سواد طللم

مشکلم حلّ کن آخر که محلّ نظرم

زیر این گلشن دوّار چنان دلتنگم

که بهر بادی چون غنچه گریبان بدرم

چشمۀ مهر ببندد چو بر آید نفسم

دیدۀ چرخ بسوزد چو بجنبد شررم

با مان در کنف همّتت امد، ورنی

بستدی چرخ سزای خود از آه سحرم

چون من غمر نهم نام فلک بندۀ تو

باز نشناسد خود را و دهد دردسرم

نیست درصدر توام جای، مگر حادثه ام

هیچ در چشم تو می نابم، گویی سهرم

زانک با خاک برابر شده ام در نظرت

هر زمان در غلط افتم که زرم یا گهرم

نه گه غیب تشریف تفّقد یابم

نه بانگام حضور از کرمت بهره ورم

خلق و خوار و خجل در تک و پویم همه سال

راست گویی که بر رای تو شمس و قمرم

عملم دادی و بی جرمی معزول شدم

تا ز بی رونقی امروز بعالم سمرم

بقلم مشق کنم من نه برمح خطّی

لاجرم تیر جفاهای فلک را سپرم

عامل آنست درین عهد که رامح باشد

من چو اعزل بدم از عزل نباشد گزرم

گر نباشد غم تشویر و قفای بدگویی

من بیچاره درین کلبۀ احزان چه خورم؟

بندگیّ تو مرا مکتسب و موروثست

زین قبل لازم صدر تو چو بخت و ظفرم

غرس اقبال توام در چمن استعداد

تربیت بایدم، انگاه بیایی ثمرم

تو مرا وجه کفافی بده از عیش و ببین

که بسالی ز همه اهل هنر برگذرم

گر همه دعوی نزد تو مبیّن باید

فقر و حرمان دو گواهند دلیل هنرم

هم بکارآیمت از بهر اعادی روزی

خود گرفتم که سراپای ز محض ضررم

نام و ننگیست مرا پردۀ آن حشمت تست

پرده بر من بمدر تا که بدین پرده درم

آب روی از تو چو نان پاره توقّع دارم

وز معالّی تو هم دور نباشد اگرم

آفتابی توو من کوه گران سایه، سزد

کز سخای تو شود زرّین طرف کمرم

نور خور را چه زیان زانکه شود ذرّه نواز

منصب را چه خلل، زانک کند معتبرم

از تو در نعمت و جاهند بسی نا اهلان

پس من خسته بهر حال سزاوار ترم

چون صراحی کنمت از رگ گردن خدمت

تا کند جود تو سر سبز چو ساغر مگرم

پس اگر رای رفیع تو چنان فرماید

که بدین حضرت البّته همی در نخورم

گر شود خود بمثل مرگ بجانم نزدیک

دور بادا که بود رغبت جای دگرم

نیست پوشیده که در عهد صدور ماضی

رخت زی مدرسه آورد زدکّان پدرم

از کرم عذر چه خواهی که در ایّام تومن

از میان علما رخت ببازم برم

شایگان میشود این قافیه لیکن چه کنم

عذر خود گفتم ازین جای تو دانی و کرم

یا رب این دولت و حشمت به ابد مقرون دار

وین دعا را باجابت ز ازل منتظرم

شمارهٔ ۱۳۷ - وله ایضاً یمدحه و یذکر عقداً شرعیاً

ای ز خاک در تو تاج سرم

خود همینست بعالم هنرم

نم کلک تو و خاک در تست

حاصل خشک و تر بحر و برم

عقدها گوهر ازو بربایم

گر بود بر سر کلکت ظفرم

تابع حکم تو آمد تقدیر

کرد معلوم قضا این قد رم

با شکر باری نوک قلمت

سخت نا معتقد نیشکرم

تا بدیدم صور الفاظت

در نظر هیچ نیاید در رم

اگرم ملک سلیمالن بخشی

باشد از همّت تو ما حضرم

همه مهر تو چکد از رگ من

گر زند دست فلک نیشترم

همه سر سبزی وجودت که ز بحر

حاصلی نیست بجز شور و شرم

تا رضا سخطت روی نمود

گشت روشن سبب نفع و ضرم

یادگارند ز رنگ و بویت

صبح تابان و نسیم سحرم

گفت کیوان : که من آن هندویم

کز پی پاس ببام تو برم

نکنم بندگیت پس چه کنم؟

که نه من خوبتر ازماه و خورم

گرچه در عالم نظم آن ملکم

کز معانیست حشر در حشرم

ورچه سرتاسر عالم بگرفت

شعر من بنده چو صیت پدرم

کی بمدح تو رسد خاطر من ؟

نه بهر حال که هستم بشرم؟

آسمان گفت مرا آن هوس است

کآستان تو بود مستقرم

چون بلندی طلبیدم ناچار

هر شبی تا بسحر در سهرم

ماجراییست مرا خوش بشنو

گرچه از گفتن آن بر حذرم

حجّتی دارم و شد مدّتها

کز پی حفظش خونین جگرم

گاه حرزی کنمش بر بازو

گاه تعویذ بود بر کمرم

بس که میخوانم باز

همه چون آب روان شد زبرم

آنچنان کرد حوادث طیّش

که دگر نام زنشرش نبرم

از پی تقویت او همه سال

کاغذ پشت و سریشت برم

بد تنگ روی و کنون پشت قویست

از چه ؟ از کاغذ بی حدّ و مرم

بس که در سر زنمش پنداری

که من آن هدهدک نامه برم

گنج نامه ست و برو مسطورست

صامت و ناطق و عین و اثرم

سر جریده ز وی اندر گیرم

چون تفاصیل ذخایر شمرم

همچو در نامۀ محشر عاصی

بسکه در وی بتحیّر نگرم

عکس آن لون بیاض است و سواد

که بماندست چنین در بصرم

دور نبود که حروفش یک یک

حک کند دیده بتیغ نظرم

دوش می گفت زبان حالش

حسب حالی خوش شیرین ترم

منم آن خامش گویا که بحکم

چاکرانند قضا و قدرم

حق بگویم همه کس را در روی

ورچه از آب تنک روی ترم

حجّتی قاطعم و گاه نفاذ

شکل تدویر زر آمد سپرم

ناصر حقّم و هرجا که روم

برخط عدل بود رهگذرم

گردنانرا سر برخطّ منست

زانکه هم داور و هم دادگرم

ختم کاری بشهادت آمد

زانکه بر نام خدایست سرم

سرگذشت قلم از من پرسید

که زتاریخ جهان با خبرم

حافظ مالم ، و از راه صفت

همچو ماری بسر گنج برم

آن مذکّر صفتم کز ره نطق

منکرانرا سوی حق راهبرم

قاضیان از سخنم کار کنند

شرع کردست چنین معتبرم

گاه در دست بود جلوه گهم

گاه بر فرق بود مستترم

لعبتی سیم تن دل سیهم

جوهری کم خطر باخطرم

از لطیفیّ تن و نازکیم

باشد لز قطرۀ آبی خیرم

چه چابک بسته میان و سبکم

لاجرم چه حضر و چه سفرم

تازه چون ماه نوم دایم از آنک

نکند کهنه مسیر قمرم

زانکه از عقد حسابم گیرند

در حساب آمد ، چون عقد زرم

مفلسانرا شده ام گردن بند

پس نه عقد زر ، عقد گهرم

غنچه آسا همه در زر پیچم

زان بهر بادی زیر و زبرم

باد برباید چون گلبرگم

آب بگذارد همچون شکرم

همچو آیینه ز آهی تبهم

همچو خاشاک ببادی بپرم

طول و عرضیست مرا هر ساعت

ورچه درهم شده و مختصرم

مار خفته ست مرا نام از آنک

زرنگه دارم و خود خاک خورم

گاه آشفته بخود برپیچان

گاه آهسته و بسته ز فرم

گاه کوتاه شوم گاه دراز

راست چون جعد یکی خوش پسرم

شاهدان بسته و صلم بودند

گرچه اکنون بخلاقت سمرم

بر سر من چه نوشتست قضا؟

که گرفتار بدست تو درم

تا کی از دست تو بر خود پیچم؟

کاغذین جامه ز تو چند درم؟

اجلم شد سپری مدّتهاست

گرچه من راه بقا می سپرم

خط من گشت چو موی تو سپید

بس که گردانی از در بدرم

جز سیه رویی من حاصل چیست؟

که بهر محضری آری بدرم

در خطم از تو که هر لحظه کنی

عرضه بر خواجه بدستی دگرم

ای دریغا اگرم زر باشد

ورچه بی فایده باشد اگرم

گرچه بر من رقم تحریرست

چون مکاتب ز تو خود را بخرم

سرورا! صدرا! احوال همه

عرضه کردم که نبد زان گزرم

بکش این درد سر و باز رهان

بخداوندی ازین دردسرم

هم مرا زو و هم او را از من

تو بزر بازخر ، ارنی بدرم

شمارهٔ ۱۳۸ - و قالایضاً یمدحه

گهرفشانان ، صدرا ، زعشق الفاظت

بسا غرور من از گوهر عدن بخورم

نسیم خلق تو چون در دل من آویزد

به سرزنش جگر نافۀ ختن بخورم

بجرم آنکه بعهد تو جام می برداشت

سزد که خون دل لالۀ چمن بخورم

در آن مقام که لطف تو پرده بردارد

هزار تشویر از بهر نسترن بخورم

ببوی لطف بوی تو جان پروردم

من این قسم ز برای گل و سمن بخورم

همی خورم دم لطف تو وان بجای خودست

دم مسیح گر از بهر زیستن بخورم

در آن دیار که دیدار تست غم نبود

و گر بود نبود بیش از آنکه من بخورم

بآب روی تو کم ذوق زندگانی نیست

زبس قفا که من از گردش زمن بخورم

بمجلسی که درو ماجرای من گویند

زشرم آب شوم خاک انجمن بخورم

برفت آبم و از دست برنمی خیزد

که نیم نانی با این همه محن بخورم

زمرهم دگران من غریو دربندم

هزار زخم بدست خودم بزن بخورم

چو باز طعمه جز از دست شاه نستانم

و گرزمخمصه مردار چون زغن بخورم

زننگ خواستن از خود قوت درمانم

زغصّه جان بلب آرم چو شمع و تن بخورم

چو زر عزیز از آنم که تازه رویم و نرم

بطبع اگر چه بسی زخم دلشکن بخورم

سرم زملک قناعت از آن فرو ناید

که از عریش فلک خوشۀ پرن بخورم

وگر ز گرسنگی جان برآیدم چو صبح

حرام بادم ارین قرص شعله زن بخورم

چو راحت بدنم در شکنجۀ روحست

عذاب روح دهم گر غم بدن بخورم

شو شمع جان من از آتش نیاز بسوخت

مرا چه سود کند کانده لگن بخورم؟

خلاقت من و انواع نامردی ها

بدان کشید که زنهار باوطن بخورم

چو تو مرا ندهیّ و نخواهم از دگران

شوم بحکم ضرورت غم شدن بخورم

متاع من هنرست و زمن بنیم بها

نمی خری تو که بفروشم و ثمن بخورم

زمن نداری باور که حال من چونست

وگر بنزد تو حاشا طلاق زن بخورم

زفرط تنگدلی گشته ام فراخ سخن

مگر غمی بخوری تا غم سخن بخورم

مرا مدد ده و بنگر که من بتیغ زبان

زحدّ مشرق تا طایف و یمن بخورم

چه طالعست ؟ که یک شربت آب سرد مرا

بلب نیاید تا خون دل دومن بخورم

چه درد سرکه نیاورد با سرم دستار؟

چه کفشها که من از بهر پیرهن بخورم

بدان امید که چون مرغ دانه یی یابم

بسا عذاب که چون مرغ باب زن بخورم

بدین دو نان که اگر خودسنان خورم به از آن

پدید نیست که سیلی چند تن بخورم

تو میزبان جهانی مرا طفیلی گیر

چه باشد آنچه من زار ممتحن بخورم

کنون که می نکند جور روزگار رها

که من زخوان سخای تو یک دهن بخورم

توقّع است که بر سفرۀ عنایت تو

رها کنند که من نان خویشتن بخورم

شمارهٔ ۱۳۹ - وله ایضا یمدحه

صدرا بساط حضرت تو رفعتی گرفت

کآنجا مگر بقوّت پر دعا رسم

معذورم ار مقصّرم اندر ثنای تو

زان برگذشته یی که منت بر ثنا رسم

برآستانۀ تو ندانم که چون رسم

چون بر فلک بدین همه رنج و عنا رسم؟

انکامه ییست گرم ز شکر عواطفت

هر کوی و برزنی که من آنجا فرارسم؟

چون در ریاض خدمت تو نزهتی کنم

اول قدم ز راه بدولت گیا رسم

لطف شمایلت بربایم بقهر ازو

گر من سپیده دم بنسیم صبا رسم

بر دست جود تو بدهم من سزای او

گرروز بخشش تو بحرص گدا رسم

این بیت لا محاله گران بود خود بوزن

چون در مدایح تو بذکر عطا رسم

چون من کنم مقابلۀ مشک با خطت

از نسختش نخست بجز و خطا رسم

باشد مرا عزیمت سرحدّ مدح تو

روزی که در سخن بحد انتها رسم

در مجلسی که لطف تو بارهنر دهد

چندان که من رسم بحدیث سخا رسم

حاضر زلال لطف تو و من زتشنگی

نزدیک آنکه، دور ز تو ، بر فنا رسم

سودای آن نمی پزم از آرزوی خام

کز خوان دولت تو ببرگ و نوا رسم

خرسند گشته ام که ز گلزار لطف تو

حرمان رها کند که ببوی هوا رسم

نه پایۀ نخستین از با قدرتست؟

گیرم که بر مدارج اوج سما رسم

در عهد بندگیّ تو هرجا که میروم

اوّل وفا و پس منش اندر قفارسم

سیمرغ وار گوشه نشینم نه چون مگس

بنشینم از حریصی هر جا که فارسم

پرواز در هوای طمع کم کنم مباد

کز دانه ی امید بدام بلا رسم

وقتی رسیده ام بزمین بوس حضرتت

جان تازه گرددم چو بدان ماجرا رسم

اندیشه در معالی تو پست میشود

پس چون طمع کنم که بقرب لقا رسم؟

گردن کشان بحضرت تو هم نمی رسند

من پیرسست، پای کشان تا کجا رسم؟

جایی که نوک نیزۀ خور بر نمی رسد

من چون بپای مردی چوب عصا رسم؟

صدرا تو اوج ملک و مرا جای در حضیض

هیهات من کجا بخط استوا رسم؟

تو بر براق دولت و من خرسوار عجز

دشوار من بگرد رکاب شما رسم

گیرم که جان بکندم و آیم بدرگهت

دربان رها کند که بصدر سرا رسم؟

گوید مرا زبان سنانش که دورباش

هرگه که بر در تو بنزد کیا رسم

عمرت دراز باد که من در پناه تو

دارم امید آنکه باومیدها رسم

شمارهٔ ۱۴۰ - وله ایضا یمدحه

در ارزوی روی تو ای نو بهار چشم

از حد گذشت بر سر راه انتظار چشم

هر شب نهم ز نوک مژه تابگاه صبح

در ارزوی گلبن روی تو خار چشم

از سایۀ رخ تو بخورشید قانعست

بخشای چون رسید بدین اضطرار چشم

زان سرو قامت تو چنان تازه و ترست

کش دایم آبخور بود از جویبار چشم

تا کشت تخم مهر تو یکدم جدا نشد

از چشمه سار خون جگر آبیار چشم

از ساغر زجاحی بر یاد روی تو

دریا کشست هندوک شاد خوار چشم

صحن سرای دیده بهفت آب شسته ام

بهر خیالت آب زده رهگذار چشم

با غمزۀ شکار کش و چشم شیر گیر

بس شیر مرد را که تو کردی شکار چشم

اندیشه ز آب ریختگی بود در غمت

خون ریختن نبود خود اندر شمار چشم

زان تا خیال تو شب تیره عبر کند

پل بسته ام ز ابرو بر چشمه سار چشم

در چشم تو چگونه توان آمدن که هست

از حاجبان غمزه ترا تنگ بار چشم

مرد افکنی همی کند این چشم ناتوان

چون طفل اگر چه لعبت بازیست کار چشم

در پس روی روی تو چون چشم یک دلم

تا نوک غمزۀ تو بود پیشکار چشم

افتاد در سواد دو چشمت فتور ازین

آهخت تیغ غمزۀ خنجر گزار چشم

آمد بباغ نرگس مخمور سرگران

تا بشکند ز نرگس مستت خمار چشم

خون ریز شد ز پردلی این چپشم دل سیاه

زنهار تا رخت ندهد زینهار چشم

در پردۀ زجاجیم از قطره های اشک

قرّابه هاست پر گهر شاهوار چشم

رشّاشه از سرشک کند شانه از مژه

پیش رخ تو هندوی آیینه دار چشم

کردست دل بدریا در بخشش گهر

گویی که طبع خواجه شد آموزگار چشم

ناچار فیضی از کف صدر جهان برد

ورنه نباشد این همه در در یسار چشم

خورشید همّتی که جهان غرق جود اوست

چندانکه بنگرم زیمین و یار چشم

از ریشۀ قصبچۀ درّی کلک اوست

این کسوت سیاه که آمد شعار چشم

پرچین نهاد از مژه و آب در فکند

خصم ار نهیب سطوتش اندر حصار چشم

بی استقامت نی کلکش نشد پدید

اندر حدیقۀ عنبی برگ و بار چشم

در دام عنکبوت کی افتد ذباب عین؟

گر عدل او نظر کند اندر دیار چشم

ای حاکمی که دیدل وهمت بیک نظر

بیند نهان دل همه چون آشکار چشم

بی نور آفتاب لقای مبارکت

جام جهان نمای نیاید بکار چشم

گر سایۀ تواضع برداری از نظر

خورشید هیبت تو برآرد دمار چشم

جایی رسید قدر تو کآنجا نمی رسد

این ره نورد ساکن، اعنی سوار چشم

تا نیست حزم و عزم تو بیخواب و بیقرار

صورت همی نبندد خواب و قرار چشم

چشم ارنه روزگار بچشم تو بیندی

تیره چو مسندت شودی روزگار چشم

طرفیست کز سخای تو بر بسته اند خلق

این بیضه شکل حقّۀ گوهر نگار چشم

دارد ز روی صورت و معنی تن عودت

هم انحنای ابرو و هم انکسار چشم

دیده حدیقه ایست سنایی که اندرو

منظوم گشت مثنوی آبدار چشم

نی نی مجلّدیست ز دیوان مدح تو

مقله سواد کرده برو اختیار چشم

بی فرّ طلعتت نبود افتخار شرع

بی نور باصره نبود اعتبار چشم

مصباح باصره ز زجاجی نزد شعاع

تا رای روشن تو نشد دستیار چشم

صدرا! بدان خدای که دست لطایفش

کردست نور هفت طبق را نثار چشم

آورد چرخ و مردم و خورشید و روز شب

پیدا درین مشبّکۀ مستدار چشم

از عاج و آبنوس وزکافور و مشک ناب

ترتیب داد قدرت او پودوتار چشم

بر ساخت از دو ریشۀ جفتین لطفین او

درکارگاه صنع شعار و دثار چشم

گر دیدۀ سپید و سیاه زمانه یافت

انسان عین، به ز تو از کردگار چشم

ای مخبر تو گاه بیان گلستان طبع

وی منظر تو وقت عیان نوبهار چشم

برساختم بفرّ تو از لفظ پاک خویش

کحل الجواهری که بود یادگار چشم

مدح ترا بناز نهادم بچشم بر

زین روی آبدار شد اندر دجوار چشم

درّ یتیم لفظ ملیح مرا گوش دار از آنک

پرورده ام بخون دلش برکنار چشم

معنیّ عذب و لفظ ملیح آورم کنون

کآمیخت بحر شعر من اندر بحار چشم

درج فلک ز گوهر بحرین پر شود

تا لفظ من بود بمدیح تو یار چشم

بس چشم ها که پس رو این شعر تر بود

تازین نمط که راست کند کار و بار چشم

چشم بدان ز طلعت خوب تو دور باد

تا هست بر سیاهی نقطه مدار چشم

تا در جهان بروی شناسی معیّن اند

این ساده دل دو لعبت هندو نجار چشم

باد از نهیب قهر تو مستور غنچه وار

خصم ترا دو نرگسۀ نابکار چشم

شمارهٔ ۱۴۱ - وله ایضاً

من که از دور چرخ ممتخم

وز اسیران گردش ز منم

همچون صبح ار برآورم نفسی

آتش اندر همه جهان فکنم

نه شکیبایی خموش شدن

نه دلیری و برگ دم زدنم

حاصلی نیست از وجود دخودم

زان ملول از وجود خویشتنم

همچو لاله ز سوز دل بدرم

ور ز خارا کنند پیرهنم

داده یی شرح جورهای فلک

بس شگفت آید از تو این سخنم

مگر از اتّحاد مفرط ما

بتوظن برد آسمان که منم

با تو گفتم شکایتی گویم

بستدی آن حکایت از دهنم

چون تو با کاروبار این گویی

من چه ناموس خویشتن شکنم

شمارهٔ ۱۴۲ - و قال ایضاً

بعهدهای گذشته امین من آن بود

که شعر خوانم بر آنکه سیم بستانم

بقحط‌سالی افتادم از هنرمندان

که گر بیان کنم آنرا بشرح نتوانم

اگر بیابم آنرا که شعر دریابد

بدو دهم صلتی تا سخن بَرو خوانم

شمارهٔ ۱۴۳ - و قال ایضاً

ای صدرِ روزگار، تو دانی که مدّتیست

تا انتظار خلعت خاص تو می‌کنم

دریاب پیش از آنکه من اطفالِ طبع را

تعلیمِ قاف و دال و حروفِ هجی کنم

شمارهٔ ۱۴۴ - و قال ایضاً

فلک قدرا من آن دیدم زجودت

که عشر آن زبحر و کان نبینم

چو بینم روی تو یادم نیاید

اگر هرگز خور رخشان نبینم

چون من در آرزوی خدمت تست

فلک را هرزه سرگردان نبینم

ز اخلاق کریمت هر چه گویم

برون از بحشش و احسان نبینم

چرا باید که از انعام عامت

نصیب خویش جز حرمان نبینم؟

نخواهد بود روزی در زمانه

که من صد گونه غم بر جان نبینم

از آن الطاف معهود تو امروز

چرا باید که صد چندان نبینم؟

غمی زاید مرا از چرخ هر روز

که پایانش بصد دستان نبینم

تویی درمان من زین درد دلها

چه درمانست چون درمان نبینم؟

نباشد یک زمان کز دشمن و دوست

خجالت های بی پایان نبینم

فراوانند چون من بندگانت

ولیکن کارکس زین سان نبینم

ز چندان آبرو در خدمت تو

نصیب خویش جز خذلان نبینم

دبین قانع شوم من کز سرایت

برون از صفّه و ایوان نبینم

ز صد نوبت که سوی خدمت آیم

بجز پیشانی دربان نبینم

بسر سختی او خایسک نبود

چو پیشانی او سندان نبینم

بدندان میزند با من و گرچه

خود او را در دهان دندان نبینم

نمایم پشت چون رویش ببینم

که با آن روی روی آن نبینم

عنان از خلد برتابم ز خجلت

اگر ترحیبی از رضوان نبینم

چو سنبل سربتابم از گلستان

اگر رخسار گل خندان نبینم

روا باشد پس از چندین تکاپوی

که آب روی و روی نان نبینم

حدیث لوت و بی برگی رها کن

که این معنی ز تو پنهان نبینم

غذای جان من لفظ خوش تست

بترک این بگفت آسان نبینم

بفرما در حق من آنقدر سعی

که باری محنت هجران نبینم

چو من از لطف تو آن دیده باشم

توانم کرد کاکنون آن نبینم؟

شمارهٔ ۱۴۵ - وقال ایضا یمدح الصدر السّعید رکن الدّین صاعد

زهی کشیده جلال تو بر فلک دامن

زفرّ دولت تو عرصۀ جهان گلشن

خدایگان شریعت که جمله تاجروان

نهاده اند چو نرگس بحکم تو گردن

همه چو سرو در آزادی تو یک دستند

هرآن کجا که زبان آوریست چون سوسن

اگر تو سایه ازین خاک توده برداری

نگرددش پس از این آفتاب پیرامن

از آنکه سیم بصورت نوشته چون ستمست

گرفت طبع کریم تو سیم را دشمن

عبارتیست ز لفظ تو چشمۀ حیوان

کنایتیست زخلقت نسیم مشک ختن

تو همچو شمع زبان آوری از آن گردون

فتاده است بپای تو اندرون چو لگن

لطافت تو و جان همچو شیرومی با هم

سپهر و قدر تو با هم چو آب با روغن

ز عشق آنکه شود روی زین مرکب تو

زشکل انجم کیمخت چرخ شد چوسفن

تنور خاطر تو گرم دید خور دربست

فطیر خویش ، از آن گشت وجه او روشن

اگر چه هر نفس از هیبت تو باد صبا

زره در آب همی پوشد از پی مأمن

بیمن عدل تو زین پس شگفت نیست اگر

زمانه برکشد از سفت ماهیان جوشن

همیشه هست پراکنده دانۀ دل خصم

از آنکه بأس تو دادش بباد بر خرمن

چو شد زکوفتگی استخوانش آرد ، سزد

مسامش از متخلخل شود چو پرویزن

ز بخشش تو خداوند زرشد ار نی گل

نداشت هرگز جز پاره پاره پیراهن

سیاست تو اگر بانگ بر زمانه زد

بنات نعش بهم برفتدبشکل پرن

نسیم لطف تو گر بگذرد بگورستان

بخویش بر بدرد مرده همچو غنچه کفن

چو شمع از پی آویختن حسود ترا

بگردن اندر حبل الورید گشت رسن

زشوق آنکه نگارند نام تو بروی

بشست چهره بخون جگر عقیق یمین

زکلک تو که نظام امور عالم ازوست

نماند هیچ پراکنده جز که درّ عدن

ز فرط چرب زبانی چر پسته دلداری

زخنده رانی همواره باز مانده دهن

ز انقباض چو غنچه فراهم آید گل

گر از خلاف تو بویی برد صبا بچمن

بزرگوارا ! صدرا ! خدای داند و بس

که چون همی می گذرد حال من بسّر و علن

نیست حال من از هیچگونه نظم پذیر

ضرورتست مرا نظم حال خود کردن

منم بطاس فلک در عقیب هر لقمه

هزاران زخم بخاطر رسیده چون هاون

عجبتر آنکه چو خاییده گشت این لقمه

برون کند زدهانم برای دیگر تن

ز روزگار کناری گرفته ام زیراک

ضعیف حالم و دامن دراز چون سوزن

بسان قطره بخاک اوفتد ز جور فلک

چو ابر هر که ترقّی کند ز بحر سخن

نمی خوری غم کارم از آنکه گه گاهی

بدان فلکت با می فتد دامن

بجز من از کرمت هرکه هست محفوظست

لطیف طبع و گران جان وزیرک و کودن

زمن چه نادره صادر شدست تا دانم

که از چه رویم مستوجب فنون محن

دعا و مدحت بیگاه و گاه من بگذار

حقوق خدمت موروث و مکتسب بفکن

درن سفر که درو آن چنان که معلومست

بسی کشیدم رنج دل و عنای بدن

زگونه گونه مشقّت کشیده ام آنها

که ذکر آن بود از روی عقل مستهجن

پس از دو سال که در خدمتت تو پوییدم

بحسن عهد تو هرگز نداشتم این ظن

که چون لواحق خدمت شود بسابقه ضم

بود نصیب من از خدمت تو کرم و حزن

نگشت نان من افزون و حرمتم اینست

که نیست نزد تو بی آب تر زمن یک تن

تفقّدیم نفرموده یی که خود چونی؟

چه میخوری و کجایی ؟ چه کاره بی ؟ بچه فن

بدین امید پیمودم این نشیب و فراز

بدین هوس ببریدم من از دیار و وطن

امید ثانی حال از کجا بود چو مرا

زجام جور تو دردی دهند اوّل دن

فراغتیست ترا این زمانه بحمدالله

ز زندگانی و از مرگ صد هزار چو من

نهال جاه تو سر سبز و تازه می باشد

زمانه گو زجهان بیخ هستیم برکن

چو آب داد فلک تیغ سروریّ ترا

چه غم خوری که کند بار هیت قلب مجن

چو خاک باید خوردن مرا بمسکن خویش

رها کنم ، بروم. خاک بر سر مسکن

که دوست کام بغربت بمردن اولیتر

که با شماتت اعدامیان اهل و وطن

مراد من ز سپاهان تویی و گرنه مرا

نه خانه است در این شهر و نه ضیاع و نه زن

بخضرت تو چو باد قبول من بنشست

چه گرد خیزدم اکنون ازین دیار و دمن

ز عرض خوار همه کار خوار می گردد

مرا ز غزّت نفس است این همه شیون

نیم سبک سرو شادم بدین سخن زیراک

چو وزن دارد با زر برابرست آهن

زخدمتت نیم آخر بقوّت ارزانی

زهی کران مرغی کان نیرزدت ارزن

عروس طبعم دانی که جز برین صفّه

ندید سایۀ او آفتاب از روزن

چو پیش هرکس امروز من بعرض بروم

نه از من آید خوب و نه از تو مستحسن

دراز شد سخن ای مرد قصّه کوته کن

دعای فرض رها کرده یی زبهر سنن

برسم تهنیت آمد بدرگه عالی

هلال عید چو من قامتش گرفته شکن

مبارکت باد این روز عید چون شب قدر

شب زمانه بروز مرادت آبستن

شمارهٔ ۱۴۶ - وقال ایضاً یمدحه

این ابر نم گرفته ز دریای بی کران

درد دل منست ، در او اشک من نهان

وین رعد شرح حال دل من همی دهد

کز برق هر زمانش پر آتش شود دهان

در تیغ آفتاب نماندست حدّتی

کز سنگ که نمی رندش هیچ بر فسان

از آفتاب گرچه میان زمین و چرخ

تیغ خلاف بودی آهخته هر زمان

آن تیغ در نیام شد اکنون که سعی ابر

برداشت هر غبار که بد درمیان

با خویشتن گرفت نظر چشم آفتاب

یعنی برهنه اند عروسان بوستان

شاید که زار زار بگرید بهای های

بر شاخها ز بی برگی ابر مهرگان

گرزرهمی فشاند در آن هنفته چون ملوک

اکنون شدست چوبک زن همچو پاسبان

مال بخیل بود که یکباره خاک خورد

سیم سحاب دی مهی و باد مهرگان

زیرا که میخ خارنگون سر فرو زدست

برکند باد خیمۀگلها ز گلستان

چشم ستاره آبچکان شد زدود ابر

شک نیست کآب دود چکاندزدیدگان

از لاله زیر دامن کوه آتش ار نماند

دارد بسی حواصل و سنجاب رایگان

خارای کوه آستر و ابر ابره است

وز برف پنبه زد فلک اندر میان آن

باصد هزار سلسله چون میدوید آب

پایش به تخت بند ببستند ناگهان

برجان همی بلرزد قالب ز باد سرد

در تن همی بلغزد ز افسردگی روان

آب لعاب شمس بیفسرد در دهن

وانگه شدست آب زبینی که روان

ماند بدانکه بر سر یخ او زلق برد

جرم شهاب چون بدرفشد زکهکشان

خواهد که باشگونه کند پوستین خویش

روباه حیله ساز در این فصل اگر توان

آرد چو چشمه هر نفسی آب دهن

ماهی زعشق تابۀ گرم انمدر آبدان

حالی به یک تپانچۀ سرما سیه شود

هر کزفراز آتش برخواست چون دخان

آنکس چو شمع آتش را تاج سر کند

کورا لباس تو بر تو هست شمع سان

عیسی شدند خلق و بدم زنده می کنند

هر آتشی که کشته شد از عهد باستان

آویختست جان خلایق بموی، از آن

کز رنج تا براحت موییست در میان

اکنون کنند پشت همه کس برآفتاب

و آرندروی سوی در صدر کامران

چون نوک دوک بیوه زنان تیغ کوهسار

ز انصاف صدر عالم در پنبه شد نهان

سلطان شرع ، صاعد مسعود ، رکن دین

صدر ملک نشان و امام ملک نشان

گرچه بقیدهای کتاب مقیّدست

الفاظ او چو آب روانست در جهان

گر صد هزار سال زند ، سر بسنگ بر

متین چو لفظ او گهری ناورد زکان

چون نام کلک او شنود رمح سر شغب

خود را فرو نوردد چون شاخ خیزران

زین پیش گرچه عامل بازار فتنه بود

در روزگار کلک تو معزول شد سنان

تیره زخاک پای تو شد ورنه بیش از ین

نزدیک خلق روشن بود آب آسمان

پی کرده سر بریده بآب سیاه رفت

چون خامه با تو هرکه نبودست یکزبان

زین پس بدولت تو فرو ناید ار بسی

باران تیر غرق کند خانۀکمان

کلک تو آن محرّر دیوان حلّ و عقد

کز بی نشان از دلاو میدهد نشان

در گردن عدو چو دوات افکند رسن

چون در کتف ز مشک بر افکند طیلسان

از بهر آن نشنید در بهر دست تو

کش عزم زنگبار دواتست هر زمان

از تاب خاطر تو برو تافت پر توی

بگداختست ازین سببش مغز استخوان

دستت زهاب چشمۀ فیض الهیست

کلک تو در مجاری آن همچو ناودان

کاغذ از آن نشانۀ پیکان تیر شد

کآمد سپید چشم عدوی تو همچنان

جان عدو تراست ، برو قید زندگی

زانست تا زتو نتواند ببرد جان

از لاشۀ حسود تو سور سباع کرد

اقبال تو که خلق جهانرا میزبان

و آنک زخون خصمت وزگوشتش و حوش

بستند پنجه حنّا و و آراستند خوان

از عدل تو چو شانه کند راست چنگ گرگ

بر پشت میش موی اگر کژ کندشبان

اندر نیاید از ره بام آفتاب نیز

گر سازد از مهابت تو دهر سایبان

تا رای تیر تست بآهستگی چو آب

بس تیز دولتا که چو آتش نشد جوان

جانش سبک زبخشش تو خرج شد چو زر

بر هرکه چون ترازو گردی تو دل گران

با زر بود همیشه سر و کار آنکه او

طیّاره وار می نهد سر بر آستان

باری بهر بحساب که خواهی سر عدوت

آویختست گویی چو ناره از قپان

خاک جهان ز اشک عدوی تو گل شدست

زان دولت تو آمد خیزان و افتان

ای صدر سرفراز که از فرّ مدح تو

همچون زبان بکام رسیدست مدح خوان

گر دیر دیر روی نمایند مر ترا

ابکار فکر من تو ز بی خدمتی مدان

از جلوه گاه مدح تو پرهیز می کنند

از شرم آنکه نیک تباهند و بد نشان

دریا بدر فشانی مشهور عالمست

وزوی چو برگشتی ، ابر گهر فشان

وز ابر بر سر آمده چشم عدوی تست

بادت همیشه دست زبردست همگان

این هم بوزن شهر شهاب مؤیّدست

«روی زمین ز خوردۀ کافور شد نهان»

شمارهٔ ۱۴۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید صدر الّدین عمر الخجندی

زهی بحلقۀ زلف تو نرخ جان ارزان

برسته های غمت درّ اشک نقد روان

شکنج زلف ترا روزگار در چنبر

مثال خطّ ترا آفتاب در فرمان

نهفته چشم تو در نوک غمزه تیغ اجل

نوشته خطّ تو بر لب برات امن و امان

خط و عذار تو مشروح کارنامۀ حسن

لب و دهان تو بیرنگ نقش جان و روان

میان لاغر تو بی نشان چو نام وفا

دهان تنگ تو نایاب همچو کام جهان

ز بند گیسوی تو عشق تاب داده کمند

ز نوک غمزۀ تو فتنه تیز کرده سنان

میان ببسته وصف بر کشیده لعل وگهر

بخدمت لب و دندانت از بن دندان

چو مهربانی کش نازنین بود بیمار

خمیده از بر چشم تو ابروی چو کمان

رخ و دوزلف توضحّاک و آن دو مار سیاه

که جز دماغ سران نیست طعمۀ ایشان

تن ضعیف من اندر هوای چهرۀ تو

چو ذرّه ییست که خورشید مضمر ست در ان

اگر چه زلف دراز تو سر بسر گره ست

گره برو نتوان زد بهیچ سود و زیان

بسی ز قامت تو دستبرد ها دیدست

اگر چه سرو سهی قایمست در بستان

ببوی زلف تو هر صبحدم ز جا بجهد

صبا که همچو دلم واله است و سر گردان

چو وعده های تو زان شد میان تهی کمرت

که خود حقیقت هستی ببرده یی ز میان

چو رایگان بغمت داشتم دل ارزانی

مکن گرانی و در عرض بوسه جان بستان

شفا ز چشم تو می یابد این دل پر درد

که دید درد که بیمارش بود درمان؟

اثر چرا نکند در دل تو رنگ رخم؟

چو زر بسنگ سیه در موثر ست عیان

عجب نباشد اگر شد شکسته گوی دلم

ز بس که می شکند زلف تو برو چوگان

گهر ز دیدۀ من نیک هرزه روشده بود

تو باز داشتی او را بتنگنای دهان

پدید میشود از عارضت خطی باریک

که از لطافت نقشش عبارتی نتوان

مگر که آن رخ نازک چو بر دلم بگذشت

ز نقشهای خیالم برو نماند نشان

هلال منخسف ار ممکنست آن خط تست

که کرد ناگه باجرم آفتاب قرآن

اگر چه نیست محقّق که آن خط نسخست

یقین حسن تو در می فتد ازو بگمان

حیات جان منست آن دو لعل گوهر پاش

بلای چشم و دلست آن دو زلف مشک افشان

بگیرم آن سر زلف و ببوسم آن لب لعل

نخست کس نه منم کز بلا رسید بجان

خمیده قامت من چون کشید بار غمت

شگفت مانده ام الحق زه! اینت سخن کمان

ز سیل خیز سر شکم جهان خرابستی

گرش نداشتی انصاف خواجه آبادان

مگر که فتنه بتار یکنای زلف تو در

ز بیم عدل عمر روی میکند پنهان

سر صدور جهان صدر دین که داند کرد

ز حزم میخ زمین و ز عزم پرّ زمان

دلش بفسحت بریخت آب بحار

کفش بدست سخار بر گرفت خاک از کان

امل ز خانۀ دل تا نهاده پای برون

پذیره رفته ز دستش سوابق احسان

سوال علمی و مالی ازو هر آنکه کند

بر او ز دست و زبانش بود گهر باران

گر از مسامتۀ رایش انحراف کند

چو جرم ماه فتد آفتاب در نقصان

فلک که پهلو با هیبتش زند باشد

چو آبگینه که گردد بگرد سنگستان

زهی ز عشق جناب تو آسمان واله

زهی ز کنه کمالت ستارگان حیران

رواجب کف دست تو شاه راه کرام

طلیعۀ نفست صبح آفتاب بیان

مهابت تو چو فرجام ظلم خرمن سوز

مکارم تو چو میدان آز بی پایان

بلطف و دانش تو زنده اند جان و خرد

برای و بخت تو مستظهرند پیر و جوان

مظلّه های جناب تو نزهت ارواح

مزله های عتاب تو مصرع ابدان

ریاض خطّ تو همچون بهشت خرّم و خوش

بنات فکر تو چون حور خیّرات حسان

چو تیر عزم نهد همّت تو بر غرضی

برو چو غنچه سبک پر برآورد پیکان

بدولت تو چو انگشتریست دست نشین

چو استینت هر کس که هست دست نشان

همی نشاند کلک تو آتش فتنه

نیی که آتش بنشاند از عجایب دان

اگر بخواهد رای تو نیز بر نکشد

لباس مشکی شب دست صبح جامه ستان

عطارد ار بخلاف تو خامه برگیرد

گرایدش سوی ناخن نی قلم ز بنان

گشاد جود تو حصن امیدهای منیع

ببست سهم تو ره بر طوارق حدثان

بنات فکر تو موزون و شادی انگیزند

بلی بود طرب انگیز زهره در میزان

ز شرم خلق تو با اشک تیره، روی بهار

زرشک جود تو با آه سرد، فصل خزان

اگر نه زر ز سخای تو در دریغ شدست

چرا زند زمحک سر بسنگ بر چندان

ز بخشش تو چو گل کرد جامه تو بر تو

هر آنک بود چو خار از لباسها عریان

چو خامه آنک بسر می دوید در پی رزق

بسعی لطف تو همچون دوات خفت ستان

ز بآس تست دل و چشم لاله و نرگس

مقارن خفقان و ملازم یرقان

کنی چو صبح در اطراف عالمش تشهیر

شب ملبّس در عهدت ار کند کتمان

ز بس نشاط که در عهد تو در ایّامست

شدست خنده زنان پسته بادل بریان

اگر بعهدی ثعبان شدست چوب عصا

بنوبت تو عصا گشت رمح چون ثعبان

اگر بکشتن آتش کند عزیمت آب

ز هیبت تو طبیعت برو کند عصیان

وفا بحسن در آویزد ار تو گویی هین

هنر ز فقر جدا ماند ار تو گویی هان

ضمان روزی ما کرده است کلکت از آن

بحبس مقلمه گه گه رود بحکم ضمان

اگر ز قد تو نمرود ساختی مرکب

ببام قبّه افلاک بر شدی آسان

وگر ز کلک توره برگزیدی اسکندر

بهردو گام رسیدی بچشمۀ حیوان

قلم ز گوهر لفظت چنان توانگر شد

که آن توانگری آورد در سرش طغیان

بگاه حکمت اگر باقضا مسابقتست

بهرسه انگشت آن لاغریّ خشک بران

که آن چنان ز پس افتد قضا ز سایۀ او

که از معانی باریک خاطر نادان

زهی موارد کلک تو مشرع آمال

خهی مبادی خشم تو مطلع خذلان

درخت مدح تو با شاخ جان موصّل شد

از آن خوش آمد بر ذوق عقل میوۀ آن

معانیش خوش و باریک چون لب دلبر

بهر دقیقه چو دندانش اختری تابان

بنوک تار مه دانه های اختر را

جگر بسفته ای از بهر نظم این سخناتن

ببرد دست نویسنده را نکوئی من

چو این قصیدۀ غرّا نوشت در دیوان

عجب ندارم ازین گوهر گرانمایه

که کفۀ حسنات مرا دهد رجحان

عیار نقد سخن را محک تویی امروز

اگر کسی به ازین گفت گوبیار و بخوان

ولی ز حال دل خود نفس همی نزنم

که همچو شمع همی سوزد آتشم ز زبان

بلب رسید مرا جان و جان بر لب را

یکی بود لب شمشیر با لب جانان

مرا که دیده ز خون وادی العقیق بود

چه سود طبع در آگین چو قلزم و عمّان

زمین ز سایۀ شخصم تهی کند پهلو

هوا ز همدمی من بر آورد افغان

اگر چه سحر نمایست نفثۀ طبعم

هنوز بر سر کارست عقدۀ حرمان

اگر ز پنجۀ بربط مصافحت طلبم

ز پنجه چنگ برون آورد چو شیر ژیان

وگر ز پستۀ خندان تبسّمی جویم

کند چو جوز بیند استوار شق دهان

بحضرت تو مرا گر قبول نیست رواست

که جز عطای تو مقبول نیست هیچ گران

چه عذر خواهم ازین لافها که بنمودم؟

که طبع من چو فلانست و خاطرم بهمان

نماند مرد بمیدان فضل تا چو منی

بحضرت تو تحدّی کند بدین هزیان

بخاک پای تو گراین کس احتمال کند

نه از رهی که ز مسعود سعد بن سلمان

دراز شد سخن و هر چه آن نه دولت تست

اگر چه باشد بسیار هم رسد بکران

دوام عمر تو پیوند نیک نامی باد

که جز چنین نتوان یافت عمر جاویدان

شمارهٔ ۱۴۸ - وقال ایضا یمدح السلطان جلال الدنیاوالدین منکرنی بن محمدبن خوارزمشاه

بسیط روی زمین بازگشت آبادان

بیمن سایۀ چتر خدایگان جهان

کنند تهنیت یکدگر همی بحیات

بقیّتی که ز انسان بماند و از حیوان

پدیدمی شود آثار نسل و حَرث وجود

ازآن سپس که برو زد صواعق بطلان

ز باغ سلطنت این یک نهال سربکشید

که برگ او همه عدلست و بار او احسان

جهانیان همه در سایه اش گریخته اند

چنانکه مرغ خزد در پناه سروبنان

برای بندگی درگهش دگرباره

ز سر گرفت طبیعت توالد انسان

چو آفتاب، یقین شد که نسل آدم را

بهست سایۀ شاه از وجود چار ارکان

خدایگان سلاطین مشرق و مغرب

که آب باغچۀ سلطنت دهد ز سنان

جلال دنیی و دین منکبرنی آن شاهی

که ایزدش بسزا کرد بر جهان سلطان

چو آفتاب نیاساید از سفر زیرا

بشرق و غرب چو تیغش همیرسد فرمان

چو غنچه نیست که دل در حریر چین بندد

چو گوهرست که پولاد باشدش خفتان

عجب مدار گر از رحشۀ جبین مبینش

عوض گرفت ینابیع چشمۀ حیوان

گهر که بستر خارا و جامه آهن ساخت

ز تاج شاهان بر تخت زر گرفت مکان

زهی معارج قَدرت و رای طور کمال

زهی معانی خوبت برون ز حصر بیان

کمینه کورۀ بأس تو گرم سیر اثیر

نخست پایۀ بام تو غرفۀ کیوان

ز هیبت تو دل شیر آسمان همه وقت

چنانکه شیرعلم روز باد در خفقان

تراست قبّۀ قدری که ماه منجوقش

نشد گرفته بخمّ کمند و هم و گمان

زبان که نیست لبالب ز گوهر مدحت

سزای تیغ بود همچو دستۀ دندان

سخاوتت بسلم در عدم همی بخشد

زری که نقد وجودش نگشت سکّۀ کان

ازآن ز سنگ فسان تیز میشود خنجر

که ظنّ برد که دل خصم تست سنگ فسان

بعهد عدل تو گرگ از پی خوش آمد میش

چو خرس مصطبه بازی کند بچوب شبان

زبان تیغ ترا نکته مغزدار آمد

چو با دماغ بداندیشِ مُلک کرد قران

کمندشاه به یک سلک درکشد در تاب

چو مهره گردن فغفور و قیصر و خاقان

فلک الاچق خود چو زند برابر شاه

که جز ز قرص مهش نیست وجه یک شبه نان

درست زر که نهی نام شاه در دهنش

چوگل، ز شادی باز اوفتد ز خنده ستان

ز شوق نام تو، منبر همیشه در محراب

چو کودکان همه آدینه خواهد از یزدان

جهان ستانا ایزد ترا فرستادست

که چار حدّ جهان ملک تست روبستان

گواه ملک توعدلست، هرکجا خواهی

بنیک محضری خود گواه می گذران

تو عمر نوح بیابی ازآنکه در عالم

عمارت از تو پدید آمد از پس طوفان

تو داد منبر اسلام بستدی ز صلیب

تو برگرفتی ناقوس را ز جای اذان

حجاب ظلم، تو برداشتی ز چهرۀ عدل

نقاب کفر، تو بگشادی از رخ ایمان

اگر نبودی سعی تو، حلقۀ کعبه

چو نعل زیر سم خر بمانده بود نهان

وگر نبودی شمشیر تو که کردی فرق؟

میان زند زرادشت و مصحف عثمان

ز بازوی تو قوی گشت بازوی اسلام

که از تصادم کفّار گشته بد ویران

بجوی ملک ز تیغ تو آب باز آمد

چنانکه جان گلستان ز قطرۀ باران

بسیط خاک چو یک روزه راه لشکرتست

چه مایه ملک ترازان زیادت و نقصان

براق عظم تو گامی که برگرفت ز هند

نهاد گام دوم بر اقاصی ارّان

که بود جز تو ز شاهان روزگار که داد

قضیم اسب ز تفلیس و آب از عمّان؟

درست شد که تو خورشیدی و برین دعوی

ز آفتابم روشن ترست صد برهان

نخست آنکه همه اهل عقل متّفقند

که بی وجود تو عالم نباشد آبادان

دوم که تاختن تو ز شرق تا غربست

بروزگاری اندک ز امتداد زمان

سوم که روی مبارک بهر کجا آری

فراز و شیبت چون بحر و بر بود یکسان

چهارم آنکه جهان را بتیغ بگرفتی

که برنتافتی از هیچ آفریده عنان

دلیل پنجم زر پاشی و گهر بخشی

فزون ز حوصلۀ آز و مکنت امکان

ششم که چون بدرفشید نور رایت تو

گرفت ظلمت ظلم از حدود دهر کران

بهفتم آنکه چوتنها ز پیش بخرامی

ستاره وار شود لشکر از پی تو روان

عجبتر آنکه چو خورشید تیغ خواهد زد

دو صبح، خلق جهان را خبر کنند ازآن

تو تاختن بسر دشمنان چنان آری

... ان

ز لعب تیغ تو در ضرب، خصم شهماتست

به اسب و پیل چه حاجت، یکی پیاده بران

عجب مدار گر آواره گشت لشکر خصم

چو تیغ سبز تو افکند سایه بر سرشان

شکوفه ها را جز ریختن نباشد روی

چو برگ سبز برآورد شاخ در بستان

عدو برهنه و بی برگ و ریخته ز برت

چنان بجست که گلبن ز دست باد خزان

ددی ز سایۀ یزدان چگونه نگریزد

چو می گریزد از سایۀ عمر شیطان

تبارک الله روزی که در هزاهز جنگ

ز خاک و گرد شود چشم آسمان حیران

ز تیر شخص دلیران نهان چو خوشه ز داس

ز نیزه چشم یلان سفته همچو جزع یمان

خم کمند کند اعتناق حبل ورید

لب خدنگ زند بوسه بر رگ شریان

فتاده خود چون اَنگشتوانۀ درزی

شکسته تارک و بر وی ز نوک نیزه نشان

چو زیر رایت فصّاد زیر هر بیرق

هزار چشمۀ خون از عروق گشته روان

شکسته گردن و افتاده چشمها بیرون

ز زخم گرز، چو نرگس حسود بی سامان

یکی گلاب زن آسا کمند در گردن

یکی قِنینه صفت خون دل چکان ز دهان

بدست تیغ، گریبان زندگی شده چاک

بپای عمر در افتاده دامن خذلان

دلاوران را جسته گه گشاد خدنگ

بسان غنچۀ گل آتش از سر پیکان

شکافته سر و مغزش ز استخوان پیدا

بشکل پسته و از پردلی دو لب خندان

یکی بتیر خدنگ از دَرق کند کفگیر

یکی بگرز ز آیینه می زند پنگان

تو می روی ظفر از پیش تو روان چپ و راست

چنان پیاده که در پیش شه کند جولان

گهی به گرز کنی باشگونه بر سر، خود

گهی به نیزه بزخم اندر آکنی خفتان

ز گرد لشکر تو خاک بر دهان فکند

فلک چو خواهد از زخم خنجر تو امان

بگاه آنکه نهد خوان مرگ، دست اجل

صدای کوس صلا در دهد به پیر و جوان

ز چهره ها ترشی وز سنان ها تیزی

ز تیغ سبزۀ خوان وز مبارزان مهمان

گرفته از پی رمح، آتش سنان بالا

حسود خام طمع را جگر بر آن بریان

بلخت درکشنند آرزو بکاسۀ سر

که هرکه لختی ازآن خورد سرگشت ز جان

میان ببندد رمح تو وهم از سرپای

بطیر و وحش رساند نوالۀ سرِ خوان

بگوش حکم تو و انتظار فرمانت

ظفر گشاده بُوَد چشم و فتح بسته دهان

زهی ز فکرت مدح تو اهل معنی را

دماغها شده چون گنبد نگارستان

اگرچه گوهر ناسفته نظم نتوان کرد

بفرّ مدح تو شد نظم این سخن آسان

چو بنده مدح تو گوید مخدّرات بهشت

ز ذوق این سخنش بوسه می دهند لبان

خدایگانا ! عالم غریق وجود تواند

مرا به تنها بر ساحل نیاز ممان

بخاص و عام جهان می رسد عوارف شاه

نصیب بندۀ مخلص چرا بود حرمان؟

اگر دعای تو گوید همیشه دور فلک

بجای خویش بود آن دعا و صد چندان

چه گر نباشد از بهر جان درازی شاه

کسی نخواهد جاوید چرخ را دوران

شمارهٔ ۱۴۹ - ایضاً له یمدح الصّاحب تاج الدّین شرف الملک علی بن کریم الشرق

جهان شداز نفحات نسیم،مشک افشان

چنانکه ازدم مجمرغلالۀ جانان

گشاد ماشطۀ صنع روی بند عدم

بدست لطف زرخسارخیّرات حسان

سر از دریچۀ هستی همی کند بیرون

هرآن لطیفه که بد در مشیمۀ امکان

چو لاله خیمه به صحرا زن ار دلی داری

که دل همی بگشایدهوای لاله ستان

به صحن باغ به جز زیر سروبن منشین

به نزد خویش به جز یار سروقد منشان

ز روزگارکناری اگرهمی طلبی

که رسته باشی ازموج لجّۀ حدثان

کنارآب وکنار بتان ز دست مده

وزین کنارهمی روبدان کنارجهان

مپیچ درخود وچون غنچه تنگ دل منشین

چوگل ز پوست برون آی خرّم وخندان

برو ببین که چه زیبا کشید دست بهار

زگونه گونه دراطراف باغ شادُروان

گهی ز دست نسیم است آب در زنجیر

گهی زشکل حباب است باد در زندان

عقود شبنم بربرگ لاله پنداری

نگار من لب خود را گرفت بر دندان

ز زحمت نم باران وجنبش دم باد

اساس گنبدگل زود می شود ویران

لبالب است زخون جگر دل لاله

زبس که بلبل بیچاره می کند افغان

درازکرد زبان سوسن وبه جای خودست

بود هرآینه آزاده را دراز زبان

چنان نمود مراغنچه های نیم شکفت

که بوته های زر اندرم یان آتشدان

فقاع کوزۀ مشکین دمست غنچۀ گل

که بهرنرگس مخمور بست بستان بان

بهردوگام صبا دم زند سه جای و هنوز

زناتوانی بروی همی فتدخفقان

چنانک برسپر خیزران پشیزۀ سیم

حباب ودایرۀ آب وقطرۀ باران

لباس گل را صد دامن است وجیب یکی

مگرکه کسوت حورست وحلّۀ رضوان

نهادغنچۀ مستور ونرگس مخمور

بچشم فکرت می بینم ازقیاس وگمان

یکی گشاده چو معشوق شوخ،چشم طمع

یکی چو عاشق بی سیم،تنگ بسته دهان

ز تنگ حوصله ایی دان نشاط غنچه بدین

که چندخرده زرش تعبیه است درخلقان

زبیم حودخداوند خواجه پنداری

همی کندزر خود را بپوست درپنهان

پناه وپشت امم قهرمان تیغ وقلم

جهان لطف وکرم خواجۀ زمین وزمان

ملک صفت،شرف الملک،تاج ملّت ودی

نظام سلک ممالک،وزیر شاه نشان

درمدینۀ دانش علی که تعبیه کرد

خدای درقلم اوکلید امن وامان

کریم شرق،چه گفتم؟کریم هفت اقلیم

که درجهان کرم زوهمی دهند نشان

به سنگ حلم وترازوی عدل دولت او

چنانک زرّ زده راست کرد،کارجهان

زبیم کفش رهاک رد ظلم شهر آشوب

کلاه گوشۀ انصاف او چودید عیان

گناه را کرم او به از هزار شفیع

امید را قلم اوبه ازهزار ضمان

بفتوی قلمش خون لعل گشت مباح

به مذهب کرمش سودمال هست زیان

زبس که مایۀ کانها ببادداد کفش

بدان رسیدکه گویند، بودروزی کان

سرملوک جهان راشرف ازین تاجست

که گشت دست وزارت ازوبلند مکان

بعهدها وزرا بوده اند دست نشین

ولیک تاج بحق برسرآمدازهمگان

زهی شکسته خطت، پشت زلف مهرویان

زهی ببرده لبت،آب چشمۀ حیوان

بلطف وعنف تویی خصم بندوقلعه گشای

بکلک وتیغ تویی تاج بخش وملک ستان

حریم جاه ترا،آفتاب درسایه

نفاذ امر ترا، روزگار در فرمان

زنندسنگ وقارت بسربر، آنکس را

که بردباری نسبت کندبکوه گران

لطایف کرمت در مزاج اهل هنر

همان کند که نم اندر معاطف اغصان

تواضعی است ترا، لا اله الّا الله

درین بلندی رتبت که کس ندید چنان

من آفتاب ندیدم که همچوسایه کند

بخوش حریفی ذرّات خاک را مهمان

بخادمی تو برخاست چرخ ازرق پوش

چو رای پیر ترا شدمرید بخت جوان

چنانک باد بشیر علم کند بازی

وشاق خیل توب ازی کند بشیرژیان

سنان نیزه نه مردزبان خامۀ تست

بطیره سر ز چه برمیزند بسنگ فسان

نشست آب ز رشک لطافتت درخاک

چنانکه باد بر آتش زنعل آن یکران

تکاوری که بیک حمله زیرپای آرد

گر از درازی اومید باشدش میدان

زعزم تیرتو نعلش درآتش است مگر

که خودسکون نشناسد چوعادت دوران

زمین نورد،چوشوق وفراخ روچو هوس

سبک گذر،چوجوانی وقیمتی چوروان

تناورست چوکوه وتکاورست چوباد

شناوراست چوماهی وهمچوقطره دوان

چوسرعت حرکات زبان زحرف بحرف

کند ز شرق بغرب انتقال در جولان

ضمیرعزم تو درگوش حسّ او گوید

اشارتی که به پهلوی او کند خم ران

بگاه همرهیش پای آب آبله شد

حباب نام نهادند بروی اهل بیان

سمش صلابت سندان نمود واین عجبست

که گاه پویۀ او باد می برد سندان

سپهر،مایۀ سرعت برشوه می دهدش

که گاه عزم تو با اوشود شریک عنان

چوسایه بر زبر آب بگذرد چابک

چوآفتاب بدیوار بر شود آسان

رسد بهرچه بودجانور چوروزی،لیک

دراوکسی نرسد همچوآرزوی جهان

سوی فراز زپستی چنان کندحرکت

که برمعارج افلاک فکرت انسان

سوی نشیب ز بالا بدان خوشی آید

که کار صاحب عادل،زگنبد گردان

زهی مبادی خشم تو مقطع آجال

زهی مساحت کلک تومنبع احسان

غباردرگه تو رفته آفتاب بچشم

هوای خدمت توصبحدم خریده بجان

گرفت عدل تودرخام دست وقبضۀ تیغ

فکندهیبت توعقده برزبان سنان

هنرچو هاء هنرهردوچشم برتونهاد

کرم چومیم کرم بردرت ببست میان

کسیکه بودچوزه تنگ عیش وگوشه نشین

بدست کردزجودتوخانه هاچو کمان

ز بخشش توسراپای درگهرغرقست

چوتیغ هرکه بمدح توتیز کردزبان

رود چوقوس قزح درلباس گوناگون

هرآنکه آمد،چون صبح نزدتو عریان

ز دولت توبمن میرسد عطای هنیّ

ندیده ذلّ سؤال و گرانی در بان

جهان پناها گفتم بفرّ مدحت تو

قصیده یی که نظیرش بسالها نتوان

ز رشک لفظ ومعانیّ او شود هردم

کنار بحر پرازاشک لؤلؤ و مرجان

سخن ستایش خود خود کند،ازو بشنو

که لافها که من ازخود زنم بود هذیان

روابود که بعهد تو با چنین هنری

سگان زنعمت تو نان خورند ومن غم نان

چو طوطیان را وردست سورة الاخلاص

مرا تو طوطی واخلاص وردمن می دان

بپای مدح رهی برجناب تو نرسد

مگر بقوت پرّ دعاکندطیران

هزار سال ونباشد هزار سال بسی

بحکم کام دل وکارمملکت میران

شمارهٔ ۱۵۰ - و قال ایضآ یمدحه

ای قلمت با دویت ، طوطی و هندوستان

پیش زبان تو تیغ، هندوی جان برمیان

از نم کلک تو شد ، شاخ امل بارور

وز سم اسب تو ساخت، چشم خرد سرمه دان

عزم ترا شمع سان پشت نه از هیچ روی

خصم ترا نیزه وار، مغز نه در استخوان

درشده با هیبّت ، پیل بسوراخ مور

آمده با بخششت ، از زر صامت فغان

در سخط ودر رضات، مایۀ موت و حیات

راست چو تأثیر فعل، در دل قوّت نهان

دولت تو بشکند، قفل در ارزو

هیبت تو برکشد ، جوشن آب روان

ناوک قهر ترا، چشم عدو خوابگاه

فیض بنان ترا، شکل قلم ناودان

در نهج اصطناع، پای مرادت سبک

از سخن انتقام، گوش وقارت گران

با مددت کی بود، عمر پذیرای نقص

باسخطت کی رسد ، سود بگرد زیان؟

گام نیارد گذارد، گرگ در ایام تو

بر زمیی کوفتاد، سایۀ چوب شبان

چون دل مرغ از صفیر، می برمد از نهیب

بارگی ره زنان، از جرس کاروان

تا که نه بس روزگار ، بینی برداشته

راستی عدل تو، گوژی پشت کمان

شد ز نم کلک تو، خشک دهان بحار

گشت ز دست کفت، همچو کف دست کان

مهرۀ پشت عدو، زود فتد درگشاد

چون شود از ضرب تو، بازی نصرت عیان

دست اجل میل خصم، درکشد از نوک تیر

چون که شود گرد حرب، سرمۀ چشم سنان

بر سر نیزه چو دید، عقل سر دشمنت

گفت: بسا سر که شد، در سر زخم زبان

چین جبین تو چون صورت سوهان گرفت

دست اجل تیز کرد ، تیغ فنا رابدان

بحر گر از همّتت ، مایه بدست آورد

جرم صدف بر سحاب، هم نگشاید دهان

چون شود از عدل تو، کند زبان مسنان

هم ز دل بدسگال، سازد سنگ فسان

هر که شب قدر خواست، بهر روائی کام

روز عطا گو ببین، مسند صدر جهان

در هوس آنکه او ، نقش دویتت شود

برخود پیچان بود، طرّۀ حور جنان

گونۀ سرخ انار بر دل پر خون گواست

سرخی روی عدوت ، میدهد از دل نشان

گرچه تو چون نقطه یی ، خانه نشین از خطّت

پای فراتر نبرد، دایرۀ آسمان

ز آتش خشمت شرر، گر بزحل برشود

با همه افسردگی ، حل شود اندر زمان

سر نکند همرهی ، با تن آنکس که او

پیش ضمیر آورد، خصمی این خاندان

لطف سبک سایه ات، عصمت ارواح ماست

باد زره گر بود، گرچه بود ناتوان

جاه تو چون آفتاب شد ز تغیّر مصون

زانک هم از خود بود، حشمت تو جاودان

باز چو نورمهست ،جاه عدو بی درنگ

زانک برد پهلویش ، فربهی از دیگران

چشم بدان دور از آن، مرکب میمون تو

خود نرسد چشم بد، هرگز در گرد آن

چست چو لفظ حکیم، خوب چو خوی کریم

تند چو چشم لئیم ، تیز چو طبع جوان

وقت سکونش ثبات، نسخت رای دلیر

در حرکت مضطرب ، چون دل مرد جبان

برده سبق از قمر، با تک پایش زحل

کرده بسی با شهاب ، چار هلالش قران

تیره شبی صبح دم، پروز اطراف او

همچو درفشان شده ، نور یقین از گمان

از سم او همچو برق، شعله زده آفتاب

وز ره او همچو گرد، برشده چرخ کیان

کرده تقدّم بطبع، غرّه او بر هلال

جسته تحاشی بوصف، صورت او را بیان

هر دو بهم در سباق ، عزم تو و سایه اش

کرده برفتن مری، پاردمش با عنان

گر ببساود بسهو، پهلوی او را رکاب

زان سوی امکان نهد، پای ز حدّ مکان

وربنگاری بدست، پای ورا بی شکیل

هم قصب السبّق کلک، او ببرد از میان

نیک مصوّر نکرد ، سایۀ او را زمین

دیگ تمنّی نپخت، همر هیش را زمان

پای وی ار بر سرش ، جست تقدّم رواست

از شرف آنکه یافت، داغ تو بر روی ران

ای شده چون روزگار، قهر تو مرد آزمای

وی شده چون آفتاب، صیت تو گیتی ستان

تا که منم بوده است، قول من و فعل من

مدحت این خاندان، خدمت این آستان

نیست عیال کسی، طبع رهی در سخن

نقد ضمیرش ببین، بر محک امتحان

تیرگی بخت اوست، این که بجز بنده را

از کرمت روشنست، آب روی و روی نان

از ستم روزگار، هست یکی این که هست

گرسنه شیرژیان ، سیر سگ پاسبان

گر سوی پستی چنین، بنده تراجع کند

زود بقارون رسد، رتبت او ناگهان

غبن بود چون منی، با همه فنّ حقوق

سخرۀ حکم فلان، عرضۀ خشم فلان

ردّ و قبول مرا، با دگران کار نیست

گر تو بخوانی ، بخوان، ور تو برانی، بران

هر چه زباب کرم، لطف تو کرد التزام

کرد باتمام آن ، خواجه نظامت ضمان

این همه اسباب جاه، ساخته در ابتدا

وان همه اقسام فضل، یافته در عنفوان

آنکه هم از بدو عهد، همچو شکوفه رسید

دولت او نوجوان ، سیرت او پیرسان

راستی طبع اوست، مسطر بالای سرو

روشنی رای اوست، آینۀ روی جان

تا ز دم خلق او، لالۀ نعمان شکفت

پیش وی آمد بروی، رنگ گل بوستان

کنه معالیّ او، بیش ز ادراک ماست

پس چه زنم لاف آن ، کوست چنین یا چنان؟

مهر و مه و اخترند، هر سه بهم ای خدا

دار ممتّع بهم، مر همه را سالیان

شمارهٔ ۱۵۱ - و قال ایضا و ارسل الیه

سلام علیک ای بزرگ جهان

سلامی ز خورشید و سایه نهان

سلامی نه برپشت باد هوا

سلامی نه بر دست گوش و زبان

سلامی چو دوشیزگان بهشت

کشیده تن از صحبت انس وجان

سلامی که نبود بر اطراف او

ز صوت و حروف تقطّع نشان

سلامی منزّه حواشی او

ز آلایش نقش کلک و بنان

سلامی که بر قصر ادراک او

نیفکند فکرت کمند گمان

سلامی که در جلوه گاه ظهور

ندارد گذر بر مضیق دهان

سلامی که گر در ره او نفس

بجنبد، ز غیرت بتابد عنان

سلامی که در خلوت عصمتش

نخواهم که باشم من اندر میان

سلامی نه کورا سیه کرده روی

نمایند رسوا به ببینندگان

سلامی نه کورا بدست قلم

برآرند در شهر گیسوکشان

سلامی نوشته بخطّ خدای

که او را نباشد قلم ترجمان

قلم دو زبانست و کاغذ دوروی

نباشند محرم درین سو زیان

سلامی که تنگ آید از موکبش

فضای زمان و حدود مکان

سلامی که شوقش ز سوز نیاز

رساند بسمع دل از مغز جان

سلامی که بی زحمت گفت و گوی

بسمع مبارک رسد هر زمان

سلامی نهان از دهان جهان

سلامی روان از روان تا روان

سلامی شب قدر تا روز حشر

بهندویی او ببسته میان

سلامی کزو دل برد زندگی

سلامی کزو جان شود شادمان

سلامی جنیبت کش باد صبح

سلامی سراپردۀ گلستان

سلامی که از وی حکایت کند

باواز خوش در چمن زند خوان

سلامی پر از سوسنش آستین

سلامی پر از عنبرش بادبان

سلامی چو اخلاق تو مشک بوی

سلامی چو الفاظ تو درفشان

سلامی چو فضل تو نامنتهی

سلامی چو انعام تو بی کران

سلامی چو طبع تو با اهل فضل

سلامی چو خلق تو با این و آن

سلامی چو در مدح تو نظم من

سلامی چو لفظ تو گاه بیان

سلامی هزاران دعاو ثنا

شده در رکابش بحضرت روان

برآن طلعت و فرّه ایزدی

برآن خاطر و فکرت غیب دان

برآن روی ورای و برآن عزم و حزم

برآن فرّو زیب و برآن شکل و سان

بر آن قد و بالا که براخمصش

بود بوسه جای لب فرقدان

بران رای روشن که خورشید از او

سیه روی چون سایه شد جاودان

برآن حلم ثابت که در جنب اوست

سبک سارو بی سنگ کوه گران

برآن عزم قاطع که گاه نفوذ

درخشیست از گوهر کن فکان

بران دست بخشنده کز فرط جود

شد از دست او چون کف دست کان

بران کلک جادو که سیراب کرد

به آب دهان روضه های جنان

بران طبع موزون که تعدیل یافت

ز لطفش سهی سرو در بوستان

زهی عرضه داده سر کلک تو

بیک نکته اندر علوم جهان

ازآن پایه بگذشته یی در کمال

که مدّاح گوید چنین و چنان

کجا پای دست تو دارد سحاب ؟

و گر خود کشد سر سوی آسمان

ز عدل توممکن که شهپّر باز

شود بچۀ کبک را سایه بان

ز سهم تو زدا که بیرون نهد

کژی رخت از خانه های کمان

چو دندان نماید سر کلک تو

شهادت بگوید زبان سنان

ز صوب ایادّی تو می رسد

بشهر امل کاروان کاروان

چو مدح تو خوانند در خانه یی

درآن خانه دولت کند آشیان

چو برخاک پای تو مالند روی

برآن روی آتش شود مهربان

صبا را دو خاصیّت عیسویست

چو جنبان شود زان بلند آستان

یکی آنکه زنده کند مرده را

چو با لفظ تو کرده باشد قران

دوم آنکه روشن کند چشم کور

چو سازد ز خاک درت سرمه دان

ایا صدر اسلام وپشت هنر

امام جهان شافعّی الزمان

تویی تو که نام هنر می بری

درین باتوکس نیست همداستان

منم از بقایای اهل هنر

اگر باورت نیست رو بازدان

اگر بخت را بویی آید ز من

خود اندازدم سوی آن خاکدان

بمدح تو روشن کنم جان چو شمع

وگر خود نهد آتشم در زبان

کنم جای سودای تو در دماغ

چو کلک ار رسد تیغ بر استخوان

و گر آستین گیردم بخت بد

تو از من درودی بدانش رسان

شمارهٔ ۱۵۲ - و قال ایضاً

صد غمّاز مجد عبّادان

قریة من وراع عبّادان

کژ و خون ریز در دهانش زبان

راست مانند نیش فصّادان

سیه و سخت در زر آویزان

دل او چون محکّ نقّادان

ناتوان گیر چون تب لرزه

بی گنه کش چو تیر صیّادان

همچنان بادیه ببی آبی

کوشد اندر هلاک بی زا دان

مفردات آن چنان که او گیرد

هم نگیرند مهره نّرادان

در بدیّ و ددیّ و بیخردی

دوم او تو هم مر او را دان

در دهانش زبان غمّازان

و اندر ابروش چشم جلاّدان

هم عفا الله امین دین یعقوب

گرچه این فاضلست و او نادان

شمارهٔ ۱۵۳ - وله ایضاً

ای صبا، ای صبا، بحکم کرم

بوی لطفی بمغز ما برسان

ببزرگی مرا پیامی هست

تو رسول منی، بیا برسان

بجناب بهاء ملّت و دین

یا رب او را بکامها برسان

و آنچه او را مرا دو مقصودست

اندارنش بمنتها برسان

چون رسی وقت فرصت خلوت

مبلغی خدمت و دعا برسان

وز منش خاص بیش از اندازه

خدمت و مدحت و ثنا برسان

گو فلان گفت بر توام رسمیست

بکرم رسمک مرا برسان

و آن دعایی که پارت آوردم

اگرش وقت شد عطا برسان

ور در اینش تعلّلی بینی

این سخن هم بدین ادا برسان

مدحت رایگان حلالت باد

عوض تحفه یا بها برسان

شمارهٔ ۱۵۴ - وقال ایضآ یمدحه

نسیم باد صبا بوی گلستان برسان

بگوش من سخن یار مهربان برسان

مرا ز آمد و شد زنده میکنی هر دم

بیاوبویی از آن ز لطف دلستان برسان

سپیده دم اگرت صد هزار کار بود

نخست از همه پیغام عاشقان برسان

بلب رسید مرا جان، مده دمم زین بیش

پیام یارچه داری؟ بیار ، هان برسان

برای مژدۀ وصلست دیده بر سر راه

بکن تو مردی و آن مژده ناگهان برسان

چو بی ثباتی بنیاد عمر می دانی

روا مدار توقّف ، همین زمان برسان

چو بخشد از لب خندان شفای بیماران

بیاد دار، بگو: بهرۀ فلان برسان

اگر بخاک در خواجه نیست دسترست

ز زلف یارم بویی بمغز جان برسان

ورا ز شمایل لطفش نشانیی داری

مکن تصرّف و آنرا بدان نشان برسان

بچشمم ار نرسانی غبار درگه او

بگوش او ز لبم ناله و فغان برسان

بخاک پایش سوگند میدهم بر تو

مرا بآرزوی خویش اگر توان برسان

ز لطف خواجه نسیمی بجان مشتاقان

نگفته یی برسانم؟سحرگهان برسان

همه جهان سخن از چابکی و چستی تست

مکن تکاسل و آن راحت روان برسان

زمین در گهش ادرار خوار چشم منست

ز آب چشم من ادرار اوروان برسان

بحّق تو برسم روزی ار امان یابم

تو حالی آنچت گویم بمن رسان ، برسان

بپای مزد ترا جان همی دهم اینک

نگویمت که پیامم برایگان برسان

اگر ترا سرآن هست کین صداع کشی

منت بگویم ، بشنو که بر چه سان برسان

نخست غسلی از چشمۀ حیات برآر

بزیر هر بن مویی نمی از آن برسان

ز خلق خواجه خلوقی بساز و در خود مال

پس آنچه فاضل باشد به مشک و بان برسان

برو برسم وداعی بر آی گرد چمن

سلام باغ و زمین بوس بوستان برسان

چو در کنار گرفتی بنفشه و گل را

درود و پرسش نسرین و ارغوان برسان

زخواب نرگس بیمار را مکن بیدار

ببوی نرمک و آهسته در نهان برسان

درآن میان که وداع گل و بنفشه کنی

خبر زنانۀ زارم بزند خوان برسان

دهان بمشک و بمی همچولاله پاک بشوی

پس آنگهی سخن من بدان دهان برسان

زبان سوسن آزاد رعایت بستان

دعا و بندگی من بدان زبان برسان

چو جان زلطف درین کار برمیان بستی

کمر ز منطقۀ چرخ برمیان برسان

پی سلامت ره حرز مدح او بر خوان

بدم بخود برو سرتاسر جهان برسان

چو برجنان سفربال عزم بگشادی

مکن شتابی و خود را بکاروان برسان

ز دل برون کن آن سستیی که عادت تست

بدوستان من این طرفه داستان برسان

مباش منتظر آنکه نامه بنویسم

تو نا نوشته همین دم بدو دوان برسان

نه جای گفت و شنیدست حضرت خواجه

تو خود مشافهه بی زحمت بنان برسان

زروی خاک ترقّی کن و بلندی جوی

ببام خانۀ افلاک نردبان برسان

ز هفت کنزل گردون قدم فراتر نه

و گر توانی خود را بلامکان برسان

پری زسرعت عزمش بخویشتن بر بند

رکاب خویش بچرخ سبک عنان برسان

و گر تو راه ندانی دعای من با تست

بگو مرا بدر صدر کامران برسان

بدان بهانه که روزگار مظلومی

نیاز خویش بدان قبلۀ امان برسان

عراضۀ برکات دعای قدّیسان

زچرخ پیر بدان صدر نوجوان برسان

بدست بوس مده زحمت آستینش را

ولی ز دور زمین بوس آبرسان برسان

دعا و خدمت و امثال این هزار هزار

چنانک من بسپارم همان چنان برسان

ترا حجاب ز دربان و پرده داران نیست

بدو حکایت حالم بسوزیان برسان

دمی برآور و پس انتها ز فرصت کن

زبام در خزو حالم یکان یکان برسان

بخاک بارگه او نیازمندی من

اگرت دست دهد قوّت بیان برسان

نیاز و آرزوی من بدست بوس شریف

بدان قدر که بود قوّت و توان برسان

زشرح نالۀ زارم چو قصّه برگیری

بکن مبالغت و تا بآسمان برسان

بگوش صخرۀ صمّا خروش و زاری من

چو صیت خواجه باقصای قیران برسان

بنات خاطر او را بمهر در برگیر

درود ابر بدان دست درفشان برسان

بعهد معدلتش بانگ پاسبان لحنست

زصیت عدلش بانگی بپاسبان برسان

نه هم تو گفتی دریا و کان مرا گفتند

نصیب ما زایادیّ آن بنان برسان

زباد دستی جودش تو نسختی داری

برای فایده آنرا ببحر و کان برسان

چنان که نعمت و بیکران رسید بمن

تو نیز شکر و ثناهای بیکران برسان

بروز جود زر افشانی کفش دیدی

تو نیم چندان در فصل مهرگان برسان

شب حوادث را پنبه می کنی سهلست

بدوشاعی از آن رای غیب دان برسان

بصبح و شام باخلاص در هواخواهیش

ثواب فاتحه و سورة الدّخان برسان

زمرغزار فلک گر بری رهی بدهی

قضیم مرکبش از راه کهکشان برسان

تو ناتوانی و ره دور و بار شوق گران

ترا چگویم چندین که این و آن برسان؟

رها کن این همه و قالب ضعیف مرا

ببر درآر و بدان دولت آشیان برسان

دگر صدور و بزرگان علی مراتبهم

زمن دعا و زمین بوس رایگان برسان

ملازمان درش را و خواجه تاشان را

بپرس یک یک و از من سلامشان برسان

بوقت منصرف از بهر ارمغانی راه

بشارتی ز قدومش باصفهان برسان

زخاک پایش اگر شمّه یی بدست آری

برای آرزوی جان ناتوان برسان

دعای دولت او از زبان من این گوی

که یاربش بامانیّ جاودان برسان

رکاب عالی او را و دوستانش را

تو با مقاصد حاصل بخوان ومان برسان

نسیم باد صبا بیش روزگار مبر

نماند صبرم ازین بیش ، وارهان ، برسان

شمارهٔ ۱۵۵ - و قال ایضا

زهی گرفته به تیغ زبان جهان سخن

وقوف یافته ذهن تو بر نهان سخن

زند عطارد، مسمار خامشی برلب

چو خامۀ دو زبانت کند بیان سخن

برای رجم شیاطین جهل ساخته اند

نجوم فکر ترا زیب آسمان سخن

مربّی سخن امروز طبع تست که هست

ز خوان دانش تو مغز استخوان سخن

رموز وحی تجلّی کجا کند بر دل

اگر نباشد لفظ تو ترجمان سخن ؟

خرد نتایج فکر ترا بگاه بیان

نخواند جز خلف الصّدق خاندان سخن

ز کلک تیره ی تو روشنست آب علوم

زتاب خاطر تو پخته گشت نان سخن

کنی بتیغ زبان جوی خون ز چشم روان

چوگاه وعظ دهی رونق سنان سخن

سخن دعای تو گوید همی، از آن هردم

زبان من ز گهر پر کند دهان سخن

چگونه مدح تو گویم من شکسته زبان؟

که می نگنجد مدح تو در زبان سخن

زهی بقوّت دانش، کشیده تا بن گوش

زبان تو بگه موعظت کمان سخن

ز عهد آنکه سخن را لب تو بار نداد

بلب رسید ز بس انتظار، جان سخن

ز پیرعقل که استاد کار داناییست

سؤال کردم من دوش در میان سخن

که از برای چه یک هفته رفت تا دانش

نچید یک گل معنی ز گلستان سخن ؟

چه موجبست که بر شاخسار منبر علم

نوای نطق نزد مرغ آشیان سخن؟

ز فرضۀ دهن او بجان مستمعان

چرا نمیرسد از غیب کاروان سخن؟

جواب داد که گیرم که خود زنالۀ من

بگوش تو نرسید این همه فغان سخن

خبر نداری آخر که ناتوان گشتست

کسی که خاطر او می دهد توان سخن

چگونه کار سخن برقرار خواهد بود

چو مضطرب بود از عارضه جهان سخن

چو این سخن بدلم می رسید از ره گوش

زجان برآمد مسکین دلم بسان سخن

زبان خجلت من گرد عذر برمیگشت

ولی نبود مرا آن زمان زبان سخن

بظاهر ارچه که تقصیرگونه یی رفتست

بتهمتی نکشد اندرین گمان سخن

ضمیر من همه شب با تو راز می گوید

وگرنه بازدهم یک بیک نشان سخن

زرنگ دعوی من بوی صدق می آید

خودآگهست ضمیرت ز سوزیان سخن

خرد لگام بسر باز می زند که چرا

فرو گذاشته ام پیش تو عنان سخن؟

زبس که پای ترا برمنست دست منن

بریده شد پی عذرم ز آستان سخن

شکایتی ز سخن با تو باز خواهم راند

که از عجایب دهرست داستان سخن

بزرگتر ز سخن محنتی نمی بینم

که نیست حاصل او جز که امتحان سخن

نگاه کردم و اندرمیان همه سخنست

ازین کران سخن تابدان کران سخن

زدود سینۀ اهل سحن سیاه شدست

دل دوات که آن هست دودمان سخن

بگاه خویش همه گفتنی شود گفته

گرم زمان بود از عمر جاودان سخن

سخن ز خامه و دفتر دگر نخواهم گفت

که روی خامه سیه با دوخان ومان سخن

شمارهٔ ۱۵۶ - فاجابه

اثیرالدین را رسمست بر زبان قلم

پیام روح قدس دم بدم ادا کردن

بنوک کلک گهر را جگر همی سفتن

بگام صیت مجارات با صبا کردن

چرا زتیغ زبانت گهر همی بارد

گهر زتیغ چو مشکل توان جدا کردن؟

چو تو همی زنی خشک طوطی انگیزی

عجب نباشد از چوب اژدها کردن

انامل تو چو گردد سوار زرده ی کلک

ز طاعتش نتواند خرد ابا کردن

ز زنگبار خورد آب و دم بروم زند

عنان او نتوان از بنان رها کردن

اگرچه هر نفس اندر سرآید از سرعت

بدولت تو بود ایمن از خطا کردن

شکر ز طوطی و طوطی ز شکر آموزد

حکایت سخنانت بذوق وا کردن

چو نکته های تو از پرده روی بنماید

ستاره را نبود روی جز قفا کردن

سخن ز مدح تو بیگانگی همی جوید

که مشکلست درین بحر آشنا کردن

شروع در غرضی کان بعجز انجامد

هزار بار ز کردن بهست نا کردن

من از مکارم اخلاقت ای خلاصۀ فضل

خجل شدم ز بس انواع لطفها کردن

چو در هوای تو داعی دم خلوص زند

زلال را نرسد دعوی صفا کردن

چو نیست قوّت انشا، چه حیلتست مرا

بجزا عادت لفظ تو چون صدا کردن؟

براه مدح تو چون پای فکر آبله شد

مرا بدست چه باشد بجز دعا کردن

سخن خریدم و آنرا سخن عوض دادم

سخن فروشی نتوان بشهر ما کردن

هم از کساد سخن باشد اهل معنی را

بمن یزید، سخن را سخن بها کردن

شمارهٔ ۱۵۷ - وله فی الصدر شرف الدین افتخار العراق علی ادام الله ظله

زهی شگرف نوالی که بر کرم فرضست

به سنّت دل و دست تو اقتدا کردن

جهان جان شرف الدین علی که گردون را

ضرورتست بدرگاهت التجا کردن

ز معجزات دم خلق تست عیسی وار

به نو بهاران جان در دم صبا کردن

اگر فلک سپر حشمتت کشد در روی

نیارد آتش سرنیزه بر هوا کردن

وگربخواهد خشمت تواند اندرحال

چو ذرّه چشمه خورشید را هبا کردن

در آن مصاف که رای تو روی بنماید

حسود را نبود روی جز قفا کردن

در آن مقام که خلق تو تازه رویی کرد

نه کار صبح بود دعوی صفای کردن

ز بدسگال تو آموختست غنچه ْ گل

بدست تنگدلی پیرهن قبا کردن

چو رای پیر تو گیرد عصای کلک بدست

بکار ملک تواند قیامها کردن

سپهر کحّال آموخت چشم اختر را

ز گرد نعل سمند تو توتیا کردن

زمانه خصم ترا چون غرور جاه دهد

بلند بر کشدش از پی رها کردن

بجود دست تو اندر نمی رسد خورشید

بصدهزار تکاپوی و کیمیا کردن

به باد دادن سرمایه ی جهان چه بود؟

بدست تو دو سرانگشت رافرا کردن

گر آب رویی ابراز تو چشم می دارد

نباشدش پس ازین دعوی سخا کردن

ز خدمت تو بجایی رسید قدر فلک

که می ندانمش از درگهت جدا کردن

بمن یزید خرد نکته یی ز لفظ ترا

خطا بود بکم از عالمی بها کردن

چنان ز کلک تو بشکست نیزۀ خّطی

که می نیارد اندیشۀ خطا کردن

ترا کرم عملیّ است و جز ترا قولی

مسافتیست ز سرحدّ گفت تا کردن

ز عکس رای تو اندازه برگرفت فلک

چو خواست کالبد خطّ استوا کردن

مسلّم است سرکلک ناتوان ترا

مزاج فاسد ایّام را دوا کردن

بحسن سیرت و تدبیر خوب و رای صواب

تو میتوانی تدبیر شهر ما کردن

زبان چرب و دل نرم هم بمی باید

برای تمشیت کار پادشا کردن

که هم ز چربی روغن بود فروغ چراغ

زموم نرم توان ساز روشنا کردن

برآب، بند که داند نهاد جز که نسیم؟

گره زموی که داند جز آب وا کردن؟

چو باد نرم بود تیزتر رود کشتی

بسعی آب توان چرخ آسیا کردن

هزار حاجت بینم نهفته در هر دل

که نیست هیچ کسی را یکی روا کردن

مگر بحوصلۀ هّمت تو در گنجد

امید ما و امید همه وفا کردن

اگرچه خادم از آنجا که خویشتن داربست

نخواست زحمت این شعر ناسزا کردن

ولیک محض شقاوت شناخت دور از تو

بنزد لطف تو تعریف خویش نا کردن

چو در حضور تو توفیق نظم مدح نیافت

بغیبتت چه تواند بجز دعا کردن؟

قضای تهنیت فایت ار کسی کردست

فریضتست بسر خدمت این قضا کردن

مدار چرخ بران باد کآورد پیشت

هرآنچه خواهد رای تو اقتضا کردن

سپاه حفظ الهی خفیر راه تو باد

که واجبست دعای تودایما کردن

شمارهٔ ۱۵۸ - و له یمدحه ویهنّئه بالعود من السفر مع الخلعة

زهی بنور جمال تو چشم جان روشن

زماه چهرۀ تو عذر عاشقان روشن

خیال روی تو اندر ضمیر من بگذشت

مرا چو آینه شد مغز استخوان روشن

زسوز سینۀ من گر نه آگهی تا من

چو شمع با تو کنم از سر زبان روشن

دو چشم من دو گواهند هردو شاهردحال

کنند راز دل من یکان یکان روشن

زبس که مهر دل تو پرتو زند سینۀ من

مرا چو صبح شود هر نفس دهان روشن

ز سوز عشق توام در زمانه روی شناس

بود زشعلۀ آتش چراغدان روشن

سرشک من ز چه شد تیره رنگ بادم سرد

گر آب باشد در موسم خزان روشن

بتار زلف تو نسبت کند شب تاری

که هست نسبت شبها برنگ آن روشن

چراست تیره ؟ چو هر حلقه یی ززلف ترا

دلی چو شمع همی سوزد از میان روشن

ززلف ارچه سیه گشت خان و مان دلم

همیشه زلف ترا باد خان ومان روشن

چه صورتی ؟ که در آیینۀ رخت صفا

بچشم سر بتوان دید نقش جان روشن

ندیده سایۀ تو آفتاب در پرده

اگرچه میدهد از چهره ات نشان روشن

سرشکم از لب لعل تو خون روشن شد

عجب مدار که خون شد زناردان روشن

شود زیاد تو امید را دهان شیرین

کند خیال تو اندیشه را روان روشن

هوای سینۀ تاریک تنگ دلگیرم

زعکس روی تو شد همچو گلستان روشن

اگر ندیدی در شأن رویش آیت حسن

بیا ز صفحۀ رویش خطی بخوان روشن

زآب اشک چرا تیره گشت دیدۀ من ؟

نه دیده ها شود از چشمۀ روان روشن؟

بسعی خواجه مگر خون خویش خواهم باز

کنون که گشت بران چشم ناتوان روشن

پناه مملکت شرع رکن دین مسعود

که تیغ دولت او هست بی فسان روشن

شکوه طلعت او در میان مسند شرع

چنانکه نوریقین در دل گمان روشن

زبس جواهر معنی ، همی فروغ زند

زبان خامۀ او چون سر سنان روشن

بمیل کلک و لعاب دویت داند کرد

معمیّات مسائل بامتحان روشن

چو ترجمان دوز بانست خامه اش، زانست

که راز غیب کند همچو ترجمان روشن

زهی زگریۀ کلکت لب امل خندان

زهی ز تابش مهرت دل جهان روشن

خیالت ار شب تاریک در ضمیر آرد

شود ز پرتو رای تو در زمان روشن

فلک بخدمت تو پشت خویش چون خم داد

ز قرص مهر و مهش گشت وجه نان روشن

ز خاک پای تو گر سرمه درکشد نرگس

چو اختران شودش چشم جاودان روشن

اگر ز جود تو منسوب شد بنامردی

ز خون لعل چوزن هست عذر کان روشن

شگفتم آید با عدل تو ز شاخ درخت

ته گردن در خون ارغوان روشن

کف تو چون ید بیضا نمود در بخشش

وجوه رزق شد از نور ان بنان روشن

لوامع نکنت در نقاب خط ّسیاه

چو آفتاب بابر اندرون نهان، روشن

ز صبح و تیره شبم خنده آید آن ساعت

که معضلات کنی از ره بیان روشن

مگر سواد محکّست مسند سیهت

که نقدهای دعاوی شود از آن روشن

حیات دشمن از اغضای حلم تست، بلی:

چراغ دزد کند خواب پاسبان روشن

ز بس شد آمد اختر بدر گهت آنک

فتاده جاده یی از راه کهکشان روشن

بشکل کلک تو پروین همی کند مسواک

ازین سبب شد دندان او چنان روشن

چراغ دانش را در شب جهالت کرد

زبان چرب تو از لفظ درفشان روشن

زهاب چشمۀ خورشید تیره گردد اگر

بنزد تو نبود آب اسمان روشن

زرای تست مقامات ملک ودین مشهور

ز آفتاب، زمان آمد و مکان روشن

بدست چرخ، شب و روز از مه و خورشید

دو نسختست از آن رای غیب دان روشن

زهی رسیده بجایی که روشنان فلک

کننده دیده بدین گرد آستان روشن

ز پیش آنکه ندیدیم سرعت عزمت

نبود ما را تفسیر کن فکان روشن

شب حوادث ایّام نیک مظلم بود

ز ماه رایت تو گشت ناگهان روشن

غبار خیل تو چون بر سپهر کحلی شد

ستارگان همه گفتند : چشممان روشن

مخالف تو اگر کور نیست، می بیند

یکایک آیت این بخت کامران روشن

ز خصمی تو ندانم رسد بسود ار نه

بنقد باری می بینمش زیان روشن

چگونه منکردین جلالت تو شدند؟

بدیده معجز اقبال تو عیان روشن

هلال نعل سمند تو شکر ایزد را

که کرد بار دگر خاک اصفهان روشن

تو آفتابی و اسبت سپهر و طوق هلال

ستام اختر تابان زهر کران روشن

سپر ز تیغ تو بفکند مهر و آنک ماه

ز تیر عزم تو انداخته کمان روشن

کواکب از سپرت آنچنان همی تابد

کز آفتاب گرفته ستارگان روشن

چو زنگیی که زندخنده در شب تاریک

چو آتشی که زند شعله از دخان روشن

به رتبت تو در این روزگار کس نرسید

کنم به بیّنت این طرفه داستان روشن

عیّان به چشم خود ابناء عهد را دیدم

هم از کتب شود احوال باستان روشن

کرم پناها! گفتم قصیده ای که از آن

کنند اهل سخن طبع شادمان روشن

بسان شمع شب افروز نکته هاش ولیک

برو چو چشم ببسته بریسمان روشن

چو من بخود ز تفکّر فرو روم چون شمع

شب سیه کنم از لفظ شمع سان روشن

فرو برم چو قلم سر ببحر تاریکی

که تا برآرم درّی نظرستان روشن

بآب تیره فرو می شوم ز شرم چو کلک

اگر چه هست برت عجز مدح خوان روشن

ترا بشعر چه گویم؟ که سرورّی تو هست

ز قیر وان جهان تا بقیر وان روشن

نفس نمی زنم از حال خویش تا نشود

کمیّ آب رخم پیش همگنان روشن

معاتبم ز فلک، چون بخدمت تو رسد

بلطف موجب این حال باز دان روشن

چو آب رویی روشن ندارم آن بهتر

که بیش از این ندهم شرح سوزیان روشن

همیشه تاز دم باد همچو چشم و چراغ

برون دمد گل و نرگس ببوستان روشن

مدام تا چو چراغ اندر آبگینه بود

دل پیاله بنور می جوان روشن

ز آفتاب لقای تو باد تا جاوید

هوای عرصۀ این دولت آشیان روشن

تو معتضد بمکان قوام ملّت و دین

ورا بخدمت تو جان مهربان روشن

ز روی خرّمتان پشت اهل فضل قوی

ز رای روشنتان چشم خاندان روشن

شمارهٔ ۱۵۹ - وقال ایضاً یمدحه

ای بهنگام شداید کرمت عدّت من

وی بهر حال مربّی و ولی نعمت من

تیغ زرّین بستانم زکف حاجب شمس

شحنۀ هیبتت ار زانکه دهد رخصت من

نوبهارست و نسیم و سحر و آب روان

زان بود در خط و خلق و سخنت نزهت من

همه در مدح تو محصور بود کام دلم

همه بر یاد تو مقصور بود لذّت من

بشکنم پنجۀ احداث چو پشت عدوت

بازوی بخت تو گر هیچ دهد قوّت من

نو عروسان مدیحت بینی صف در صف

گر تماشا کنی اندر تتق فکرت من

چاوش سطوتت از چند مرا دور کند

صیت انعام تو هر لحظه کند دعوت من

مدّتی رفت که چون خاطرات آسوده بدست

خاک درگاه تو از عارضۀ جبهت من

لطفت از روی تفقّد نه همانا گفتست

که فلان کو؟ که نمی باشد در حضرت من

او چرا نیست درین زمره چوارباب هنر ؟

که همه بهره ورند از کرم و نعمت من

او گناهی نکند ور بمثل نیز کند

کی دریغ آید از وعاطفت و رحمت من

مکن ای خواجه و با عفو بکن مشورتی

پس ازین چون شنوی از دگران تهمت من

که نباید که به لطفی که کم از هیچ نبود

همه بر هیچ بود سابقۀ خدمت من

چرخ را بر من بیچاره چنان چیره مکن

که چو انعام تو از حد ببرد محنت من

چین ابروی تو دلگرمی چرخ ار ندهد

زهره دارد که بر اندیشد از نکبت من ؟

عجبست الحق از آن لطف هنر پرور تو

که چنین سیر شد از خدمت بی علت من

طمعی نه که گران گردد ازآن سایۀ من

کلفتی نی که تحمل نتوان زحمت من

محض دل دوستی و مهر و هوا خواهی تست

سخت با درگه تو سلسه علقت من

گر بدی گفت مرا حاسد من نیک آنست

که نکو داند آیین تو و عفّت من

شاعری هستم قانع بسلامت مشغول

که نیازرد ز من موردی در مدّت من

احترام تو دهد خواجگی و رونق من

التفات تو نهاد قاعدۀ حشمت من

نه بجاه همه کس گردن من نرم شود

نه بمال همه کس میل کند نهمت من

چون تویی باید و هیهات! نیابم دگری

که بخاک در او سر بنهد همّت من

چون بود قصد رهی با دگری در خدمت

چه اثر دارد و تا چند بود قدرت من

قطرۀ خوی نچکاند زرخ گلبرگی

گر همه آتش سوزنده شود هیبت من

مویها بر تنم از سیخ شود چون گلبن

چشم بر هم نزند نرگسی از شوکت من

جز به نیروی تو هرگز بنبرّد مویی

ور همه استره گردد بمثل خلقت من

این همه رفت چنان گیر که جرمی کردم

عفو تو بیشترست آخر از زلّت من

نه فرشتست دعاگو، نه پیمبر، نه ولی

از کجا آمد در خاطر تو عصمت من ؟

من یکی آدمیم همچو دگر آدمیان

نیک و بد هر دو سرشتست درین طینت من

این یکی هست که اندر همه آفاق امروز

دومی نیست مرا در نمط صنعت من

اینت چالاک حسودی که چنین چفته نهاد

بعتاب تو و تهدید زر و خلعت من

صاحبا! صدرا! هر چند که آمد کرمت

سبب حرمت و جاه و مدد ثروت من

اندرین حضرت از جملۀ خدمتکاران

بیش باید که بود حقّ من و حرمت من

خدمت هر کس قایم بحیات آید و باز

منقطع نیست بهر حال ز تو خدمت من

من شوم معتکف خاک و در اقطار جهان

می پرد مرغ ثنایت پیر مدحت من

گرچه این شعر گران سنگ چهل من بیشست

هم سبک روح و لطیف آمد با نسبت من

تا جهانست درو حاکم و فرمانده باش

تا بجاهت زفلک بر گذرد رتبت من

شمارهٔ ۱۶۰ - ایضاً له

بزرگوارا! صدرا! تو از تن آسانی

خبر نداری از رنج بی نهایت من

نگویی آخر بی آنکه او گناهی کرد

چرا دریغ بود از فلان عنایت من

دمی نباشد کز صوب بی عنایتیت

برید عزل نیاید سوی ولایت من

قفای محنت بسیار میخورم بی آن

که روشنست بنزدیک کس جنایت من

خلاقت چو منی جستن از بزرگی نیست

که خود پدید بود ابتدا و غایت من

گرفتم آنکه ز من صد گناه حادث شد

نه واجبست بر انعام تو رعایت من؟

مرا توقّع آن بد که اهل زلّت را

برات امن رسد از تو در حمایت من

کجا تصوّر کردم که بی خطا و زلل

بکام خویش رسد دشمن از سعایت من

روا مدار که ناگه ز سورة الاخلاص

چنین بیک ره منسوخ گردد آیت من

مرا بفضل خدا هست آن قدر هنری

که سوی عیش مهّنا کند هدایت من

منم که گر سخنم را سپهر دریابد

برای فخر عطارد کند روایت من

اگر بخدمت گردون سرم فرود آید

همه ز قرص مه و خور دهد جرایت من

کشند حلقه پیراهنش سپاه قبول

هر آن کجا که هنر بر کشید رایت من

مده بدست خران مالشم که حیف بود

که ریش گاوی گوید: زهی کفایت من

ترا چه گوید و در حقّ من چه فرض کند؟

کسی که بشنود از دیگران حکایت من

نشسته من بسپاهان سفیر اشعارم

بچار گوشۀ عالم برد شکایت من

شمارهٔ ۱۶۱ - وقال ایضایمدحه

گرفت پایۀ تخت خدایگان زمین

قرارگاه همایون براوج علییّن

جهانگشای جوانبخت اتابک عادل

پناه سلغریان،شهریار روی زمین

مظفّرالدّین بوبکرسعدبن زنگی

که روی ملک کیانست وپشت ملّت ودین

ز دور دولت ایّام تا که غایت وقت

نبود مملکت آن طرف بدین آیین

نه چنگ گرگ گراید همی بنای گلو

نه میش لنگ هراسد همی زشیر عرین

چنان بیک ره میزان عدل شد طیّار

که میل سوی کبوترنمی کندشاهین

زنفخ صور مبادا مزلزل این دولت

که نیک جای گرفتست درقرارمکین

زهی زخنجرتیرتو ملک را آرام

زهی بزیورعدل توشرع راتزیین

شعاع رای تو گرسایه برچمن فکند

درختها را نبودشکوفه جز پروین

زبار لعل چوخاتم خمیده پشت شود

چوبرق ازکف توزربرون جهدزکین

چو نیزۀ تو میان گر بندد از سر دست

بیک زمان بگشاید حصارهای حصین

سپاه فقر کجا همچو ابر سایه فکند

چو برق از کف نوزر برون جهد زکمین

چوچشم ترک شودحالتنگ برمردم

گهی که ابروی تودادعرض لشکرچین

بهررگی زعدو ازتو میرسد زخمی

چوچنگ ازان کند از سینه ناله های حزین

بآب تیغ توآیند تشنگان اجل

درآن مقام که بالا گرفت آتش کین

زبس که تیغ ترا درلبست جان عدو

بذوق خصم توشدتیغ رازبان شیرین

چوخامه هرکه زبان تر کند بمدحت شاه

کنددهان چودهان دویت مشک آگین

زبخشش تو بجز باد نیست درکف بحر

اگرچه داشت ازین پیش مایه درّثمین

زدست جود تواکنون بماند با لب خشک

چوعاجزست ز دست توچون کندمسکین؟

بتلخ وشور رسانیدکارخود بکنار

بماند کان جگرخسته بادلی خونین

ببرده بودجگرگوشگانش راجودت

بباد داد هرآن خرده یی که داشت دفین

بعهد جودتوکان کیست؟کنده یی زردوست

زروی عجزشده زیرتیشۀ میتین

سخاوت توچه خواهدزجان سنگینش؟

چه گردخیزدازاین خاک پای راه نشین؟

چونیست برجگربحرآب،کم کن از آن

چونیست دررگ کان خون تونیزبس کن ازین

جهان پناها! آنی که کرد روح قدس

زبان تیغ تراآیت ظفرتلقین

چوخامۀ توگهر زیر پای می سپرد

بدستبوس خودآنراکه داده یی تمکین

شد از یسار نگین وارغرق در زر و سیم

زنیک بختی هرکوتراست ملک یمین

اگرنه خنجرتوعدل را دهد یاری

وگرنه هیبت توفتنه راکند تسکین

کلاه ازسرهدهدبغصب بربایند

برون کنندبغارت زپای بط نعلین

صدای نوبت عدلت باصفهان برسید

چوطاس چرخ زآوای اوگرفت طنین

عروس طبع مرا ازثنای فایح شاه

همه زعنبرومشک است بستر و بالین

نمی دهد بطمع زحمت خزاین شاه

وگرنه دور نبودی توقّع کابین

مرا حقوق دعاگویی است بردولت

همه اکابر این دولت آگهند و یقین

ستایش توکه درنظم بنده می آید

هم ازتمامت اقبال ودولت خودبین

مسامع همه شاهان به آرزوخواهند

که از زبان دعاگو شوند گوهر چین

بپای مردی عفوت بضاعتی مزجاة

بدان جناب فرستاده است غثّ وثمین

بچشم گوشۀ لطف اربسوی آن نگری

شونداهل معانی بمنّت تو رهین

دوبنده رابدرشاه رهنمون شده ام

یکی زماء مهین ویکی زماء معین

یکی بمعنی پاک ازعطای روح قدس

یکی بصورت خوب ازنژادحورالعین

یکی بزلف وخط آشوب وفتنۀ دلها

یکی بچهرۀ زیبا،نگارخانۀ چین

یکی زبهرتمنّای گوش معنی جوی

یکی زبهرتماشای چشم صورت بین

یکی گشاده میانست لیک بس دلبند

یکی ببسته میان لیک بس گشاده جبین

یکی سپیدولیکن چوچشم ودل روشن

یکی سیاه ولیکن چوعقل وجان شیرین

زبهرخدمت خاص این سپید را بپذیر

برای راحت عام آن سیاه رابگزین

که تانیابت این دل شکسته میدارند

بقدر وسع برآن آستان همان وهمین

اگرقبولی یابند از نوازش شاه

بدیع نیست ازآن خانه لطفهای چنین

مرا گوارش احسان گرم ده چو دهی

که ممتلی شده ام از بوارد تحسین

چو هرکجا که زبان آوریست شمع صفت

زکنه مدح توشدبالگن زعجز قرین

مراصواب نباشدبجزدعاگفتن

علی الخصوص که روح الامین کندآمین

هزارسال زیادت ازآنچه معهودست

بکامرانی برتخت مملکت بنشین

شاه زاده قرنتاش باش پشت قوی

فلک مطیع شما و خدای یار و معین

شمارهٔ ۱۶۲ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد

برخیّ آن دو عارض و آن زلف نازنین

جان من ار چه نیست بدین حال نازنین

چون حلقه بر درم ز وصالش که سال و ماه

در بند سیم و زر بود آن لعل چون نگین

گفتم رخت گلست، و زین ننگ، رنگ گل

می بسترد ز چهره بدان خطّ عنبرین

از بس که باد و زلف سیه گر همی نشست

تا لاجرم گرفت رخش رنگ همنشین

گر عاشقم بدان رخ چون ماه و آفتاب

زنهار تا مرا نکنی سرزنش بدین

سهلست دیدن مه و خورشید و دل بجای

دل را بجای دار و بیا روی او ببین

ای شام طرّه های تو سر حّد نیم روز

وی زنگبار زلف تو در اندرون چین

در جستجوی وصل تو چون صبح میرویم

زر در دهان نهاده و جان اندر آستین

بادی بعافیت بتو بر نگذرد که نه

فتنه گشاید از زخم زلف بر و کمین

از روشنی، حقیقت رویت چو کس ندید

یافه ست گفتنم که: چنانست یا چنین

خورشید را که روی تو نپسنددش غلام

چون با ضمیر صدر جهانش کنم قرین؟

از حرمت لبت همه سال عقیق را

در دیده مینشانم و در سیم رکن دین

شاهنشه شریعت صاعد، که درگهش

از جور روزگار پناهیست بس حصین

صدری که هست دولت او را فلک مطیع

رادی که هست بخشش او را جهان رهین

ای پرتو لقای تو نوروز عقل و جان

وی ظلمت خط تو شبستان حور حین

ابر اربدان گریست که چون دست تو نشد

گو خون گری که نیستی از بحر و کان گزین

ناکرده کس قیاس یسار تو بر بحار

نگرفته کس شمار سخای تو بر یمین

گردون بداس ماه نو انگام ارتفاع

از خرمن جلال تو همواره خوشه چین

جام جهان نمای ز رای تو با فروغ

طاس سپهر نام ز حلم تو با طنین

هم شمّه یی ز خلق تو در بادبان گل

هم جرعه یی ز لطف تو در جام یاسمین

پیوسته تاب مهر تو در جان آسمان

افتاده وقع حلم تو در خاطر زمین

در دهر جز میان و سرین سمنبران

جودت رها نکردست از غثّ واز سمین

برخواند حرز مدح تو و بر جهان دمید

اوّل که برگشاد نفس صبح راستین

حزم زمین قرار تو چون خوف پس نگر

رای جهان فروز تو چون عقل پیش بین

از هیبت تو تیغ شود موی بر تنش

چون مهر هر کراسوی او بنگری بکین

چون چین بهم فرو شکند طاق آسمان

در طاق ابروان چو شکست آوری ز چین

بر دف بزد حرارۀ خورشید چون بدید

ناهید عکس رای تو بر چرخ چارمین

رایات فتح در صف اقبال تو قویست

آیات نجح در خط پیشانیت مبین

زین پس درست مغربی چرخ نام تو

بهر رواج خویش کند نقش بر جبین

با دست درفشان تو رای مری زدی

گر اشک دشمن تو بدی گوهر ثمین

رعد از پی سخات ببانگ بلند گفت:

احسنت! شادباش ! همین شیوه! آفرین!

شرعست مانع، ار نی از بهر دفع شر

عدلت رها نکردی پیوند را وشین

عالم بدولت تو طرب زای شد چنانک

از چنگ هم نمی شنوم نالۀ حزین

گر پای بند خصم شود لفظ عذب تو

می دان که آن شقاوت او را بود ضمین

زیرا که هم بکوی عدم سر برآورد

آن مور را که پای فروشد با نگبین

گر با تو دشمن تو زند لاف سروری

باشد حدیث چشمۀ حیوان و پارگین

فصل اعادی تو خزان سخن بود

زیرا که اندر آن نگریزد ز پوستین

بر ذروۀ مدارج قدر رفیع تو

وهم گمان نمیرسد و خاطر یقین

زین بیش مایۀ سخنم نیست چون کنم؟

بستم بر اسب خاموشی از اضطرار زین

ختم سخن بکردم تا ظن نییفتدت

کاندازۀ مدیح تو این بود و خود همین

لیکن ازین قدر نگزیرد که گویمت:

عیدت خجسته باد و خدا حافظ و معین

شمارهٔ ۱۶۳ - و قال ایضاً

زهی رسیده بجایی که بر سپهر برین

دعای جان تو گشتست ورد روح امین

بسان سوزن نظّام نوک خامۀ تو

همی کشد سوی هم عقدهای درّ ثمین

مگر که لیق دویتت شود، در این سودا

همی بپیچد بر خویش زلف حورالعین

باستراق حدیث تو در منافذ گوش

هزار رهزن اندیشه کرده اند کمین

خرد چو معنی باریک و لفظ جزل تودید

چه گفت؟ گفت: زهی ازدواج غثّ و سمین

هر آن کجا که زبان آوریست همچون شمع

زکنه مدح تو شد با لگن ز عجز قرین

به بنده خانه قدم رنجه کرده یی آری

برای تربیت من کنی هزار چنین

ز بام کعبه بسوراخ مورفرق بسیست

ولیک پر تو خورشید را چه آو چه این

چنان شد از شرف پای تو ستانۀ من

که در نیارد سر زین سپس بعلّبّین

از این تفاخر در کوی من عجب نبود

که سر برآرد با فرق چرخ خاک زمین

مرا که در ره شکر تو دست و پایی نیست

بدست و پا همه تشریف دادی و تمکین

بخدمت تو از آن جان خشک آوردم

که در جهان بجز از جان نداشتم شیرین

صداع عذر نمی آورم چرا؟ زیرا

که نیست لطف تو در حقّ من همین و همین

در آستین مراد تو باد دست قضا

بر آستان بقایت سر شهور و سنین

شمارهٔ ۱۶۴ - وله ایضاً فی التماس السّرج

زهی ستوده خصالی که رایض عزمت

سپهر سرکش بدرام را کشد در زین

نشست قدر ترا هرمهی، ز شکل هلال

بنقره خنگ فلک بر نهند از زر زین

تویی که همتّ تو بر کشد بگردون تنگ

تویی که سطوت تو برنهد بصرصرزین

میان فرو شود از بأس تو چو زین آنکس

که بندد او بخلاف تو بر تکاور زین

سپهر خواهد تا حرمت رکاب ترا

برای تو بکواکب کند مسمّر زین

ز بس فراخی کز جود تو در آفاتست

نماند تنگ درین روزگار جز برزین

چهار چیز ضرورت بود اگر خواهد

براق جاه ترا روزگار در خور زین

هلال حلقۀ تنگ و شفق نمد زینش

جّره پاردمش باید و دور پیکرزین

فرود قدر تو باشد هنوز اگر سازد

رکاب دار تو از منکب الفرس خرزین

رهی برفت و خری کرد و اسبکی بخرید

که بر نتابد از بس که هست لاغر زین

چو پاردم ز پس افتاده ام از آنکه مرا

ز دست تنگی مفرط نشد میسّر زین

نگشت در طلب زین مرا نمدزین خشک

ز بس که خواهم هر ساعتی زهر درزین

بزین خاص ستور مرا مزیّن کن

که زینتی بود از بهر اسب چاکرزین

مرا واسب مرازین سه چیز ناگزرست

یکی لگام ودوم کاه وجوسه دیگر زین

از این سه گانه دو بگذاشتم، یکی بفرست

که برنیاید کار رهی بکمتر زین

مدام اسب مراد تو زیر زین بادا

همیشه مرکب خصم ترا نگون سرزین

شمارهٔ ۱۶۵ - وله فی الامیر الحاجب همان الدّین الیاس

مجلس محترم همام الدّین

ای دلم بستۀ اشارت تو

خاطر تیز ارسطاطالیس

قاصر و عاجز از مهارت تو

دیرها رفت تا که منتظرم

تا که آرد بمن بشارت تو؟

نامه باری همی نویس که جان

برخی آن خط و عبارت تو

گوئیا نیست بر قرار چنان

حال وسواس و استشارت تو

وان دوشنبه بروزه بودن تو

وان هر آدینۀ زیارت تو

وآن بتنها در آبریز شدن

نیم شبها ز بس جسارت تو

آن دیانت کجا رعا کردی؟

که بدزدید آن بصارت تو؟

جامۀ من که بیست بیش ارزید

بعد شش ساله استجارت تو

قصبی شد که شش نمی ارزد

چشم بد دور از تجارت تو

شمارهٔ ۱۶۶ - ایضا له یمدح الملک السّعیدنصرة الدّین محمّدبن الحسین الخرمیل

زهی برفلک سوده پرّ کلاه

سزاوار دیهیم وزیبای گاه

ملک نصرة الدّین،پناه ملوک

که خورشیدملکی وظلّ اله

نوشته کفت نام دریا برآب

فکنده دلت نام بیژن بچاه

شودچون قبا سینۀ خصم چاک

چوتوبرنهادی زآهن کلاه

ز زخم سرنیزۀ تو هنوز

نشانی بماندست برروی ماه

کمندگلوگیر تو صبح را

ببندد همی برنفس راه آه

دهد لطف تو آرزو رانوید

کند سهم تو مغز فکرت تباه

کجا نور برسایه پیشی کند

بروعدلت ار زانکه گیرد گواه؟

بفرمان توتیغ، جز کلک را

نبرّید هرگز سربی گناه

زندخنده در روی خواهندگان

دهان زر از نام تو قاه قاه

سوی شست تابد بفرمان تو

سرتیر پرتابی از نیمه راه

کمان توسختی بسی میکشد

ازآن پشت داردهمیشه دوتاه

درآن خطّه کش قهرمان رای تست

نگردد هوا برخرد پادشاه

برو بد بمژگان چشم،آفتاب

غبار درت بامدادان بگاه

گهر زان برآورد شمشیر تو

که دربحردستت رودگاه گاه

سپهر بلند از ره کهکشان

خدنگ تراساخت آماجگاه

سنان تواندر تن بدسگال

چو آبی نهفتست در زیرکاه

هلال شب عید فتح و ظفر

به ازنعل شبدیز خسرو مخواه

که روز وغا هرکجاشد پدید

بود چشم نصرت بدان جایگاه

اگرسوی گردون کندگاه خشم

کمانت بدنبال ابرو نگاه

زسهم خدنگت بروز سپید

درآید بچشم خور آب سیاه

وگرسایۀ دستت افتد براو

برآید زسنگ ترازو گیاه

بروزیکه باشد از آوای کوس

زخواب سکون فتنه را انتباه

به پشتی خنجر بودآب روی

بمقدارمردی بود قدر و جاه

شودتیره سرچشمۀ زندگی

زگردی که خیزد میان سپاه

سرنیزه سازد زدل تکیه جای

لب تیغ گردد زجان بوسه خواه

گرانیّ حمله کنددل سبک

درازیّ نیزه شود عمرکاه

براومید بیرون شو از موج خون

اجل میزند دست وپای شناه

زبس رخنه کزنیزه درتن بود

نفس را فتد در ممر اشتباه

چوروی توبیند ، بداندیش را

نماند بجز پشت کردن پناه

ببرّد زبیم تو گر ناوکت

ندارددل دشمن آن دم نگاه

کشف وار درسینه پنهان شود

سردشمن اززخم کوپال شاه

ایا پادشاهی که زیبد که عقل

بیاموزد ازعدلت آیین و راه

بدرگاه توگرکم آید رهی

بودهم زتعظیم این بارگاه

که ترسد که از دهشت آن مقام

کندپای اوزحمتی برجباه

بماناد چندان که ازبس شمار

بماند شمارندۀ سال وماه

شمارهٔ ۱۶۷ - فی التوحید

ای جلال تو بیانها را زبان انداخته

عزت ذاتت یقین را در گمان انداخته

عقل راادراک صنعت دیده هابردوخته

نطق راوصف تو قفلی بر دهان انداخته

هرچه آنرا برنهاده دست حس و وهم وعقل

کبریایت سنگ بطلان اندر آن انداخته

یک کرشمه کرده فضلت با بنی آدم وزان

غلغلی درجان مشتی خاکیان انداخته

با حجاب کبریا دلهای مشتاقان تو

هرزمان شوری وسوزی درجهان انداخته

باکمال بی نیازی جذبه های لطف تو

دم بدم در حلق جانها ریسمان انداخته

قدرتت در آفرینش بهر فهم ناقصان

در جهان آوازه یی از کن فکان انداخته

چیست دنیای دنی؟ مشتی از این خاشاک و خس

موج دریای عطایت بر کران انداخته

در مصاف کنه ادراک تو حکم انداز عقل

در هزیمت تیربشکسته کمان انداخته

گرچه بسیاراست نامت،بی نشانی،زان خرد

نام تو در جان گرفتست ونشان انداخته

آه سرد عاشقانت هرسحر چون صبحدم

شعله های آتش اندرآسمان انداخته

بر در امرت فلکها حلقه کرده بنده وار

واختران هم خویشتن رادرمیان انداخته

در دبیرستان علم لایزالت عقل پیر

همچو طفلان از بغل لوح بیان انداخته

درضیافت خانۀ فیض نوالت منع نیست

در گشاده ست وصلادرداده، خوان انداخته

سالکان راه تو توشه ز ناکامی کنند

ورچه باشد کام عالم پیششان انداخته

جان بتو چون آورم ای درره سودای تو

صدهزاران جان ودلها رایگان انداخته؟

دردمندان غمت رادربیابان بلا

مرغ شوقت مغزخورده، استخوان انداخته

ازپی آرایش جان دست ارباب القلوب

جامۀ درد ترا برقد جان انداخته

هرکه گویا گشته دروصف تودست عزتت

همچو شمعش آتشی اندرزبان انداخته

صورت آدم بلطف وصنع خود بنگاشته

پس بقهر اهبطوا درخاکدان انداخته

برجمال سودمندی،دفع هرنا اهل را

حکمت توروی بندی اززیان انداخته

دست لطفت برگرفت ازخاک آدم را که بود

درمیان مکه وطایف چنان انداخته

آرزوی قرب توهرساعت ازروی طمع

یک جهان آواره را ازخان ومان انداخته

هرکجاکرده ز ذکرت خاکپایان حلقه یی

جبرئیل ازسدره خودرادرمیان انداخته

در دو عالم جای اودرکنج خذلان آمده

هرکرا قهرتو دور ازآستان انداخته

شمارهٔ ۱۶۸ - وله ایضاً فیه

ای ز بزرگی بدان مقام که قدرت

بر سر گردون فراشتست و ساده

بس که تردّد کنند زی درت آنک

بر فلک از کهکشان علامت جاده

عاجز تدبیر تست جنبش گردون

ورچه بکار آورد فنون جلاده

خدمت تو کردنی چو طاعت ایزد

مدحت تو گفتنی چو لفظ شهاده

جلوه گه خصم تو منصّۀ دارست

گردن بندش کمند و تیغ قلاده

تیر فلک در هوای آتش طبیعت

بر بفکندست همچو تیر کباده

آتش خشم تو چون زبانه برآرد

شیر فلک برنهد بگاو لباده

از تو سؤالیست بنده را بتفضّل

زود جوابش ده از طریق افاده

گر بفضولی کسی ز خادم مخلص

پرسد حالی چنان که باشد عاده

گوید نان زیادت تو چه فرمود

خواجه چو باز آمد از سفر بسعاده؟

شاید اگر گویمش که از پس شش ماه

صرت کما کنت و العناء زیاده

شمارهٔ ۱۶۹ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الّدین صاعد

زهی ز سنبل تر کرده لاله را پرده

بر آسمان زده عکس رخت سرا پرده

نه مرد عشق تو بودم من این قدر دانم

ولی بدیده فرو می هلد قضا پرده

زمانه بس، که دریست پردۀ عشّاق

تو نیز خیره مدر بر من از جفا پرده

از آرزوی لقای تو مردم چشمم

همی بدرّد بر خویش هفت لا پرده

یکی ز چهره بر انداز پده تا خورشید

فرو گذارد بر چهره از حیا پرده

مرا چو مردم چشمی ز پرده بیرون آی

که نیست مردمک چشم را سزا پرده

تو افتاب بلندیّ و من چو سایه نژند

همی کندمان از یکدگر جدا پرده

به آفتاب پرستی اگرچه دایم هست

میان ببسته بزنّار اندر جا پرده

بپشت گرمی روی تو روی ازو برتافت

چو با فروغ رخت گشت آشنا پرده

ز شرم قامت تو، سر و بوستان چه عجب

که همچو غنچه کند دامن قبا پرده

بچار میخ هوای تو بسته دارم دل

بر آن صفت که بود بسته بر هوا پرده

بمانده ام ز وصال تو سال و مه بردر

چنانکه پیش در صدر مقتدا پرده

سرصدور جهان رکن دین که چون خورشید

همی بدرّد بذابذ در سخا پرده

همیشه از پی آن با نوا بود کارش

که کرده است بدرگاهش انتما پرده

چو برکشیدۀ فرّاش خاص درگه اوست

سزد که یازد بر ذروۀ سها پرده

بروز آنکه زر افشان کند کف رادش

گمان بری که زمین راست بوربا پرده

ز بیم حسبت او مرده اند از آن کردند

بنات نعش ازین نیلگون وطا پرده

چو چرخ از آن همه تن دامنست، بر در او

که آمدست بدر یوزۀ عطا پرده

زهی فزوده کمال تو عقل را حیرت

خپی دریده ضمیر تو غیب را پرده

بروز عدل تو این هم تهتّکیست بزرگ

که غنچه را بدرد جنبش صبا پرده

بگرم و سرد جهان زان سبب تن اندر داد

کز آستان تو میخواست متّکا پرده

هم از رسیلی صیت تو عاجزست ار چه

نکو شناسد آواز از صدا پرده

برای بستن و آویختن ترقّی کرد

ز بدسگال تو آموخت گوئیا پرده

چو سایه پرده نشین گردد آفتاب ز شرم

چو بکر فکر تو بردارد از لقا پرده

کنار پرده پر از زر همی کند خوشید

بدانک تا کندش پیش تو رها پرده

اگرچه هندوی تیغت کشیده است و لیک

درید بر دل خصم تو بارها پرده

کجا بیفکند از تیغ آفتاب سپر

چو کرده است بدرگاهت التجا پرده

بسایه گستری از خلق بر سر آمده یی

که بر سر آمده زینست دایما پرده

تو در عنا و جهانی بسایه ات نازان

برای راحت خلقست در عنا پرده

ز صبح تیغ تو گردد بیک نفس رسوا

وگرچه سازد خصمت شب سیا پرده

حسود کور دلت رادلیست همچو انار

که قطر قطرۀ خونست و جای جا پرده

من و ملازمت درگهت کزین معنی

شدست محرم اسرار پادشا پرده

همه چو صبح دوم دم زنم ز پردۀ راست

اگرچه کژ دهدم چرخ بی وفا پرده

بنات فکرم در پرده زان گریخته اند

که کرد صورت حال من اقتضا پرده

مرا چو خانۀ طنبور، خانه بی برگست

فرو گذاشته به، بر چنین نوا پرده

نه جز ادیم زمین زیر پهلویم نطعیست

نه بر سرم بجز از کلّۀ سما پرده

ز پی نوایی جایی رسیده ام که مرا

مسافتیست ز آهنگ صفّه تا پرده

بسوز هر نفس از پردۀ حزین گویم

خنک هوای زمستان و حبّذا پرده

چنین که گرم در آمد بگفت وگو خورشید

چگونه راست کنم من بدین ادا پرده

من از ریاضت چون صبح در مکاشفه ام

چه کار دارد در راه اولیا پرده

گشاده است مرا بام و در حجابی نیست

که بر گرفته ام از راه کبریا پرده

میان خانۀ ما و آفتاب گستاخیست

درآید و برود نیستش زما پرده

چو سایبان سرم ستر عالی فلکست

چو لعبتان خیالم چه کار با پرده؟

چه راست خانه کسی ام که روزگار مرا

همی طرازد بر خطّ استوا پرده

ز ساز تیر مهی بنده خانه را امروز

همی بیاید ده چیز اولّا پرده

چه سایه افکندم پرده های زنبوری

چو عنکبوت تند خانۀ مرا پرده

مزاج خانۀ من گرم گشت و نجلی گفت

علاج آن بدو چیز است: ابر یا پرده

ز تاب مهر سیه رو شدم چو مردم چشم

از آن گرفت مرا عنکبوت با پرده

چو آفتاب از این شرم در عرق غرقم

امید آنکه بپوشی بدین خطا پرده

اگر ز پده مرا سایه نیست غم نخورم

چو هست بر سرم از سایۀ شما پرده

همیشه تا که بنور چراغ مهر برند

مخدّرات سماوات ره فرا پرده

هر آنکه با تو نه در پردۀ اراد ت تست

ز روی کارش برداردا خدا پرده

دعای جان تو از دل سحرگهان گویم

که آن زمان نب.د در ره دعا پرده

شمارهٔ ۱۷۰ - وقال ایضاً فی الموعظة

ایا بگام هوس راه عمر پیموده

هنوز سیر نگشتی ز کار بیهوده

روا بود که توعمری بسربری که درآن

نه تو زخودنه کسی ازتوگرددآسوده؟

میاز دست بخوان جهان که عقل براو

ندیدجزدل بریان واشک پالوده

کسی توقع بخشایش ازتوچون دارد

بعمرخوش توبرخویشتن نبخشوده؟

گره برابرو و کیسه نهاده یی وآنگاه

زبان ودست بدشنام و جور بگشوده

روان آدم می نازد از چو تو خلفی

که حورعین بفروشی بشاة موقوده

زعرش تابثری ازپی تودربیگار

توجزکفایت خودرادرآن بنستوده

دل شکسته پسندندناقدان بصیر

درست قلب نخواهندروی اندوده

اگرخودآتشی ای میر،هم فرو میری

وگرخودآهنی ای خواجه،هم شوی سوده

مکونات نپیچند سر ز فرمانت

اگرتودست بداری خلاف فرموده

بچشم خویش بدیدی وباورت هم نیست

عجایبی که چنان هیچ گوش نشنوده

شد از بسیط جهان کاسته سه چاراقلیم

ترا بیک جو در اعتبار نفزوده

چه تخمهای برومندرابباغ جهان

زمانه کشته وپس نارسیده بدروده

چه شمعهای دل افروز رابباداجل

جهان بکشته واندوه بررخش دوده

کجاشدندسلاطین که چرخ باعظمت

غبار درگهشان جزبدیده نبسوده؟

سرسنان یکی روی مه خراشیده

سم سمند یکی پشت گاوفرسوده

شب دراز ز آواز پاسبانانشان

ستارگان را تا روز دیده نغنوده

چنان بخواب عدم درشدندناگاهان

که شد ز هستی ایشان وجود پالوده

خراب وهالک،درپای مستی افتادند

بکاسۀ سرشان بادخاک پیموده

تن ملوک جهان بین درآرزوی کفن

زخاک خوار تر افتاده توده برت وده

بپای اسب خران همچونعل سوده سری

کلاه گوشۀ نخوت برآسمان سوده

به پشت پای ملامت زده وحوش وسباع

رخی ز ناز بآیینه روی ننموده

شکیل پای ستوران شده سرزلفی

کز او گره بجز از دست شانه نگشوده

کجاست آن تن و اندام سایه پرورده؟

کجاست آن رخ چون آفتاب نزدوده

چه کردآن همه سیم بغارت آورده؟

که خورد آن همه زر بزور بربوده؟

زپشت اسب جداگشته شاه رخ برخاک

پیاده مانده سرش پای پیل بشخوده

رخی که سایۀ برگ گلش نیازرده

لبی که هم زخودش بوسه آرزو بوده

زبان تیغ بلب روی این بخاییده

دهان سگ بزبان کام آن بیالوده

نه هیچ فایده این را زعدت ولشکر

نه هیچ حاصلی آنرازرقیه وعوده

ببینی،ارتوکنی بازچشم عبرت بین

که نسیه هاهمه نقدست وبوده نابوده

زخاک سجده گه وآب چشم یاری خواه

که جزبدین نشودپاک جان آلوده

شمارهٔ ۱۷۱ - وقال ایضاً فیه عند قدومه من السفر

برآمد بنیکوتر اختر شکوفه

جهان کرد ناگه منوّر شکوفه

زشاخ درختان چنان می درخشد

که پروین زبرج دو پیکر شکوفه

زنجم و شجر می دهد یاد ما را

چو بر شاخ گردد مصوّر شکوفه

سپیده دم مستطیرست گویی

دمیده بر اطراف خاور شکوفه

طرب زای شد باغ تا گشت طالع

یکی زهره تا بنده از هر شکوفه

برآمد بیکبار چون صبح و دردم

فرو رفت یک یک چو اختر شکوفه

گهی ثابت و گاه سیّار باشد

که همچون ستاره ست از هر شکوفه

باوّل چو پروین بود جمع و آخر

پراکنده چون نعش دختر شکوفه

قیامت برآمد زبستان و آنک

پرنده چو نامه بنحشر شکوفه

همانا که باشد زهول قیامت

که می پیر زاید زمادر شکوفه

ستاره چنان ریزد از چرخ فردا

که امروز از شاخ اخضر شکوفه

زتابوت ، مدفون ، چنان حشر گردد

که از چوب بیرون کند سر شکوفه

درخت اندر آن مه فرو خورد برفی

درین ماه کردش سراسر شکوفه

نخست ارچه در سر گرفتست بادی

زمال و جمال مزوّر شکوفه

از آن باد باشد که در خاک ریزد

بیک طرفة العین و کمتر شکوفه

چو داند که مرجع بخاکست او را

چرا خیره خندد بخود بر شکوفه؟

چرا پیرویّ هوا کرد در دل

بدین مایه عمر محقّر شکوفه

چه سود آن همه بالش نقره او را ؟

چو میسازد از خاک بستر شکوفه

زباد هوا سیم جمع آورد پس

دهد هم بباد هوا بر شکوفه

زند چابک از شاخ هردم معلّق

سوی آب گردد شناور شکوفه

همی ریزد از باد در خاک همچون

ز تحسیر پرّ کبوتر شکوفه

تو گویی که از بیضه طوطی برآمد

چو از برگ پیدا کند پر شکوفه

عشور ورقهای باغست و بستان

نه پرگار دیده نه مسطر شکوفه

چو روی فلک کرد پشت زمین را

برخسارۀ خود مجدّر شکوفه

ز مسواک دیدی که دندان برآید ؟

بیا بر سر شاخ بنگر شکوفه

چو عیسی بیکدم ببرد از درختان

صبا آن برص رنگ منکر شکوفه

چرا بر هوا میکند خیره دندان؟

اگر نیست یکبارگی خر شکوفه

چو دندان بیفتاده بودش ز پیری

فکند از دهان میوه بر در شکوفه

همی بترکد زهرۀ شاخ گویی

بترسد از آوای تندر شکوفه

عصا و کف دست موسیست با هم

درختی که او را دارد از بر شکوفه

مگر شاخ مشتق ز شیخوخت آمد؟

که ماند بشیخی معمّر شکوفه

بود پیشوای همه رستنیها

که پیرست سالار لشکر شکوفه

همه خرقه دارند ابناء بستان

ازین پیر پاکیزه منظر شکوفه

کند از سر لطف تو رستگانرا

ز دل تربیتهای در خور شکوفه

اگر نیست اندر چمن پیر پنبه

چرا زاغ را در نهد پر شکوفه

چو زالحان بلبل برقص اندر اید

بر افشاند اکمام و میزر شکوفه

چو پیران شب خیز خیزد سحرگه

بر آواز الله اکبر شکوفه

گهی بر هوا بگذرد گاه بر آب

مگر باخضر هست همبر شکوفه

گهی در خرابات و گاهی بمسجد

زهی شهرۀ نیک محضر شکوفه

نیاساید از رقص و زخرقه بازی

زهی پاکباز قلندر شکوفه

چو پیران زند بر عصا تکیه وانگه

جهد همچو طفلان ز چنبر شکوفه

عروسان بستان که بودند عریان

بپوشید شان زیر چادر شکوفه

چو مریم بدوشیزگیگشت حاصل

از آن شد بطفلی محرّر شکوفه

ازیرا چو مریم گه وضع حملش

بپای درختی نهد سر شکوفه

دم باد روح القدس بود از آن شد

به پیرانه سر بچّه آور شکوفه

چرا چون لقیطست افتاده بر ره؟

نسب نامه کرده مشجّر شکوفه

چو در زیر خود دید از لاله مجمر

فرو کرد دامن بمجمر شکوفه

دهان باز کردست و خم داده گردن

بمستی مگر کرد عبهر شکوفه

ز دخل چمن فرعی اندر وجوهش

نهادند وزان شد توانگر شکوفه

تو دیدی که طیّار خودسیم پاشید

نگه کن گرت نیست باور شکوفه

بهر پنج انگشت سازد مثلّث

ز کافور و از عود و عنبر شکوفه

بیفزود در جمع اصحاب حضرت

یکی پنبه دستار دیگر شکوفه

ز پرّیدن چشم خود فال گیرد

که ببیند رخ صدر سرور شکوفه

بفرزند مستظهرست و موی دل

نه چون دشمن خواجه ابتر شکوفه

بشد ریخته بار بی برک از اینجا

ز بیداد باد ستمگر شکوفه

کنون کاغذین جامه پوشید و آمد

بدرگاه صدر مظفّر شکوفه

امام جهانف رکن دین، آنک فرّش

همی بردماند ز اذر شکوفه

خیال کفش گر بچشم اندر آرد

چو نرگس کند از زر افسر شکوفه

شدی نامیه باصره گر کشیدی

ز خاک درش کحل اغبر شکوفه

صبا شمّه یی داشت از خاک پایش

برو سیم تر ریخت بی مر شکوفه

ز تّری الفاظ او نیست طرفه

اگر بر دهد چوب منبر شکوفه

زهی از نسیم ثنای تو گشته

چو پیراهن گل معطّر شکوفه

شود گر زند باد لطف تو بروی

چو بر شاخ و قواق جانور شکوفه

بدست ارنهالی نشانی تو گردد

صدف وار حامل بگوهر شکوفه

اگر هیبت خشم تو در دل آرد

برآید برنگ معصفر شکوفه

نهد روی در روی خورشید تابان

بپشتیّ آن رای انور شکوفه

نماید بخصم تو دندان کوشش

مگر زال زرّست صفدر شکوفه

میان بسته کلک تو بر روی کاغذ

رود همچو منج عسل بر شکوفه

کند درس مدح تو تعلیق هر شب

بر اوراق جزو مبتّر شکوفه

اگر باد پیغام کینت گزارد

شود در دل شاخ اخگر شکوفه

درم با کف راد تو همچنانست

که با جنبش باد صرصر شکوفه

ببین پیر رسوا که در عهد عدلت

گرفتست بر دست ساغر شکوفه

برون آید ار حرز مدت بخواند

از آتش بسان سمندر شکوفه

اگر ابر جود تو بر سنگ بارد

چو غنچه کند از دهان زر شکوفه

اگر بأس تو در دل مغرب آید

چو مشرق کند قرصۀ خور شکوفه

نبدهمچوخصم تو یک روی از آنست

که با خاک گردد برابر شکوفه

اگر در پناه تو آید نگردد

زباد بهاری مصادر شکوفه

زدست تو هم باد در دست دارد

زچندان درست مدوّر شکوفه

زحلم گران سنگت ار بهره یابد

بود همچو پیری موقّر شکوفه

زسر پنجه و شوخ چشمی باوّل

اگرچه نماید دلاور شکوفه

ز بادی سپر بفکند همچو خصمت

نهد روی برخاک مضطر شکوفه

بشاخ گوزن ار بمالی کفت را

برآید از او تازه و تر شکوفه

قدوم ترا گوش میداشت چون من

از آن چشم میداشت بر شکوفه

سپیدیّ چشمش سبب انتظارست

که بهر تو می کرد ایدر شکوفه

صبا از قدوم تو چون مژده داداش

بر آورد از خرّمی پر شکوفه

چوافتاد بر گرد خیل تو چشمش

نثار رهت کرد زیور شکوفه

بسجده در افتاد و از کیسه خود

بداد آنچه بودش میسّر شکوفه

بشکرانۀ آنکه شد چشم روشن

بدیدار تو بار دیگر شکوفه

اگر رنج دیدی براحت رسیدی

که چوب گره راست را در بر شکوفه

حلاوت در ضمن تلخیست مدرج

چنان چون عسل تعبیه در شکوفه

بفرّ تو کردم من این نخل بندی

زمشک و می و زرّ و جوهر شکوفه

معانیّ روشن در الفاظ جزلش

چو در طیّ اشجار مضمر شکوفه

همی گیرد انگشت اغصان بدندان

ازین نکته های مخمّر شکوفه

بدان تا کند نخست این قصیده

بزد مهره اوراق دفتر شکوفه

فروزنده الفاظ و پاکیزه معنی

چوسیراب گشته زکوثر شکوفه

اگر بلبل اندر چمن این بخواند

ببخشد لباس مشهّر شکوفه

چو طافح شود از شراب سخایت

کند همچو صبح از دهان زرشکوفه

تویی دوحۀ فضل و خواجه نظامت

برین دوحۀ سایه گستر شکوفه

همت قرّة العین و هم میوۀ دل

نباشد ازین خوش لقاتر شکوفه

بنامیزد! آن روی و بالا نگه کن

چنان کز فراز صنوبر شکوفه

دهد لفظ شیرین او قوّت دل

چو پرورده در شهد و شکّر شکوفه

همه آرزوی دل از وی بیایی

که خود میوه ها راست مصدر شکوفه

مربّی فضلست در بدو طفلی

بطفلی بود میوه پرور شکوفه

کنون بهر من بینوا برگ آن کن

که بینم بری زین مکرّر شکوفه

همی تا که بر چار سوی چمنها

نهد دیده بر راه نوبر شکوفه

درخت از شکوفه برومند بادا

بکام دل از شاخ برخور شکوفه

شمارهٔ ۱۷۲ - وله ایضاً

ای خداوندی که گردون با همه فرمان دهی

میکشد از بندگانت صد هزاران سلطنه

پاسبان بام قدرت آسمان دیده ور

مفرد درگاه جاهت آفتاب یک تنه

می درآری از کمال عاطفت دستی بسر

هر کرا بینی ز غم دل سوخته چون مدخنه

شرم دارد روی خود را، زان زند پیوسته آه

دشمنت تا نیز روی خود نبیند زاینه

زیر دست زیر دستت بحر با آن طمطراق

خاک پای خاک پایت چرخ با آن طنطنه

حاش لله گر کند پیوند با طبع تو غم

طبع غم را از نشاط آن پدید آید دنه

موی براندام فتنه تیغ گردد از نهیب

چون کند در زیر لب کلک ضعیفت دندنه

چرخ زرقا شکل ار خاک درت سرمه کند

بر نیارد هر سر ماه از مه نو ناخنه

از دل و دست و زبانت جاودان آراستست

لشکر اقبال را قلب و جناح و میمنه

چشمه های آب زاید بر خلاف طبع از او

گر بیاد طبع تو بر هم زنند آتش زنه

فیض طبع وجود دستت گرد شوندی میزبان

ریگ تشنه هم نماندستی و آتش گرسنه

در نگر صدرا بحال من که از فرط نیاز

فاقه خون بر می مکد از من چو از ناقه کنه

شمارهٔ ۱۷۳ - وقال ایضاً بمدح الصاحب عمیدالدین الفارسی

بدیدمت نه سر آن معاملت داری

که دست بازکشی یکدم از ستمکاری

تو آن چنان ز شراب غرور سرمستی

که خون خلق بریزیّ و جرعه پنداری

چو آفتاب همی بینم آنکه سوی رخت

روانه گردد از اطراف خطّ بیزاری

همه سیه گری آموختی ز طره خویش

چرا ز چهره نیاموختی نکوکاری ؟

گمان برد که ندانم که خون من که بریخت

بدانک چشم تو خود را نهد ببیماری

تو آن چنان ز شراب غرورسر مستی

که خون خلق بریزی و جرعه پنداری

چو آفتاب همی ببینم آنکه سوی رخت

روانه گردد از اطراف خط بیزاری

همه سیه گری آموختی ز طرۀ خویش

چرا از چهره نیاموختی نکوکاری؟

مرا که خود ز جفای فلک گران بارم

گران سرّی تو در می خورد بسر باری ؟

چو اشک خویش سر اندر جهان نهم زجفات

گرم دمی نکند انده تو دلداری

چنان بخندۀ خونین برون برم گریه

که زهر خنده زند تیغ وقت خون خواری

دلم بچاه زنخدان خود در افکندی

کنون بمشک همی چاه را بینباری

مه چهارده در شب شود پدید و ترا

زماه چارده شب می شود پدیداری

ز عکس آن خط زنگارگون و آن لب لعل

مراست دل چو دل پسته لعل وزنگاری

اگر به طبع کشد دود سرسوی بالا

چرا به پای کشی زلف از نگونساری

بروز روشن روی تو، زلف هندویت

کشید دست بدل دزدی و بعیّاری

زمن بسرزنش او را بگوی چون دل من

مده بباد سر خویش از سبکساری

بعهد معدلت خواجه فتنه انگیزی

اگر چه بر دلی ای زلف نیک می یاری

حقیقت آصف ثانی که باد هیبت او

ربود از سرگردون کلاه جبّاری

حیات بخش افاضل عمید ملت و دین

در آن دماغ نباشد امید هوشیاری

دماغ هرکه زمهرش تهیست چون نرگس

درآن دماغ نباشد امید هوشیاری

در آب سایه نگوسارکی شود؟ گر هیچ

مثال حکمش بر سطح آب بنگاری

بخواب خوش بغنودست فتنه در عهدش

بحزم و دولت او باز ماند بیداری

زباد سرد کجا آب منعقد گردد؟

بلطف طبعش اگر آب را در آغاری

برآن درخت که باد خلاف او بجهد

عروس او شود از اضطرار منشاری

زهی نموده در ایام توپشیمانی

فلک ز سفلد نوازی، جهان زغداری

بگاه لطف امل را نهی گرانسایه

بگاه عنف، اجل را بمرد شماری

ز فضل و افر سر خیل هر دو اصحابی

بطوق منّت مالک رقاب احراری

سه چارمیل از آن خاک سرمه دان گردد

که از تواضع بر وی دو گام بگزاری

بر وقار تو سنگی نهاد خود را کوه

برو بقهقهه خندید کبک کهساری

کسی که در تو نظر جز بچشم مهر کند

بر او ز تار مژه، اند خصم بگماری

کمال عدل تو کارساز عالم شد

ندید غنچه ز باد صبا دلازاری

سنان که عامل فتنه ست، در ولایت تو

چو من ستون زنخ کرد دست بیکاری

نه گرز کوبد در دولت تو آهن سرد

نه تیغ بارد در نوبت تو خون خواری

چوابر جمله تنش آب گردد و بچکد

اگر بقبضۀ کین کوه را بیفشاری

رواست گر نکند دوستیّ زکرمت

که گرچه رو شناس است هست بازاری

ز موج آب نشد گنبد حباب خراب

در آن دیار که حزم تو کرد معماری

برآستان تو بس شب که آورند بروز

نجوم ثابته درآرزوی مسماری

پناه خلق بدان حلم دوزخ آشامت

ز انتقام تو کورست معدۀ ناری

کمند قهر تو گرباد را گلو گیرد

صبا نفس نزد نیز جز بدشواری

ز حدّ قطع شود همچو تیغ یک دسته

هرآن دورو که بعهد تو کرد طرّاری

بود برآتش و آبش گذر چو اندیشه

کسی که در کنف جاه تست زنهاری

خرد بخامۀ تو از سر تعجّب گفت

چه طوطیی که سراپای پای و منقاری؟

کشید نطق تو خط بر لب شکر سخنان

بدست چرب زبانیّ و نغز گفتاری

بخوش زبانی انگشت نمای اطرافی

ز تیز طبعی مشکل گشای اسراری

سپه کشی متفرّد، مترجمی خاموش

مسخّری متحکّم مقیّدی جاری

دقیقه های سخن زان مخمّرست ترا

که بهر ضبط یکی زان شبی بروز آری

ز بیم سرکلمت گوی گشته یی بزبان

ولی هنوز سیه کام و بسته زنّاری

تویی که چون کمر کارزار در بندی

سردوات که رویین تنست برداری

چوبرنشستی و دادی عنان بمرکب خویش

زمانه با تو برد لنگی برهواری

بیک شبیخون گیسو کشان بروم آری

ز زنگبار دوصد ماه روی فرخاری

مخدّرات ضمیر از تو منفضح گشتند

از آن، بریده زبان و سیاه رخساری

شکم تهی، دهن آلوده یی بخوان کرام

چو من بسرزنش از بهر آن گرفتاری

اگر چه بس که دماغ تو خورد دودچراغ

شدست از اثر آن زبان تو قاری

چو کودکان نوآموز پای درننهی

به هیچ مکتبی الّا بگریه و زاری

زچیست بر سرانگشت رفتنت نرمک

اگر نه مستمع رازهای افکاری ؟

تو پیک عالم غیبی سوی خرمندان

ازآن چو پیکان دایم قرین اسفاری

میان ببسته و پیچیده پای و چهره سیاه

ضعیف پیکر و لاغر ز رنج رفتاری

بیاض روز چو در زیرپای آوردی

نهی از آن پس، سر در دل شب تاری

چو نزد خواجه رسیدی زمین ببوسی و پس

پیام غیبی حرفاً بحرف بگزاری

هنر نوازا ! یکبارگی فرامش گشت

بپشتی کرمت آز را شکم خاری

هوا و خاک سپاهان زیمن مقدم تو

نشسته اند بکحّالی و بعطّاری

درآن مصاف که از روزگار کینه کشند

تو می دهی بکرم اهل فضل یاری

بخدمت تو اگر فخر می کنم باری

که از ملابس نقص است همّتت عاری

تو آن نه ای که بجز راه مکرمت سپری

تو آن نه ای که بجز تخم مردمی کاری

سزد که خواری حرمان کشد معانی من

بلی کشند غریبان هراینه خواری

بپای دار مرا چون نماز همواره

نه همچو روزه که هر سال یک مهم داری

مرا اگر چه گرانم، بخر ، که پرمایه

همه متاع گران را کند خریداری

ز حضرت تو نظر بر حطام دنیا نیست

که کس ز عیسی مریم نجست بیطاری

هنروران بر لطفت و دایع کرمند

ودیعه را بر تو بهر بی حفاظ نسپاری

اگرچه پیروی من باضطرار کند

گر این قصیده بخواند روان مختاری

سخن بپایۀ قدر تو کی رسد؟ چو تو خود

زروی مرتبت افزونت زحدّ مقداری

بسی گفتم و از صد یکی نشد گفته

ازآن ثنا که با ضعاف آن سزاواری

ثنای دست گهر بار تو زبان رهی

نگفت جز ز سر انبساط همکاری

صداع سمع همایون فزون ازین ندهم

بشرط آنکه تو ناگفته گفته انگاری

بسا که اطلس افلاک را بگرداند

بمن یزید بقایت قضا بسمساری

شمارهٔ ۱۷۴ - و قال ایضا یمدحه

ای که در شیوۀ گوهر باری

ابر خواهد ز بنانت یاری

در قفس کرد سر خامۀ تو

طوطیانرا بشکر گفتاری

این چه خلقست بدین زیبایی؟

وین چه لطفست بدین بسیاری

قلم تو که کلید کرمست

بر در بخل کند مسماری

هر کجا خلق تو مجمر سوزد

نکند باد صبا عطّاری

چون کند هیبت تو دندان تیز

نبود معدۀ دوزخ ناری

نیستی خفته ز کار فضلا

چشم بد دور ازین بیداری

هر که آمد بحسابی در عقد

تو زانگشت فرو نگذاری

نفست صحّت جان می بخشد

گرچه چون باد صبا بیماری

ورچه در تو ز تکسّر اثریست

چون سر زلف بتان دلداری

کرم عام تو صدره کردست

خاص احوال مرا غمخواری

شد درستم که تویی چشم وجود

که به بیماری مردم داری

بگه تب که دگر بار مباد

آن عرق نیست که می پنداری

فرط جودست که چون ابر کند

همه اندام تو گوهر باری

علم الله که ز رنج تن تو

شد جهان بر دل و چشمم تاری

زود برخیز که می در نخورد

بار تیمار مرا سر باری

نیست ذات تو برنج ارزانی

ای همه لطف و نکوکرداری

بتو یک ذرّه که خواهد آزار؟

چون تو موری بستم نازاری

ذات تو نسخت لطف ازلست

این سخن را بهوس نشماری

حرف علّت اگرن کرد سقیم

تا از آن هیچ بدل درتاری

که قضا از پی تصحیح تو کرد

قلم خود بسلامت جاری

ای ترا فضل و هنر خاص الخاص

وی ترا اهل هنر زنهاری

اندرین عهد تن آسانی خلق

کار من چیست بدین دشواری؟

زانکه چون کوه فلک با من کرد

سختی و تندی و ناهمواری

همچو لعلم جگری پر خونست

عکسش اینک زرخم دیداری

بس که دیدم ز کریمان زفتی

بس که بردم زعزیزان خواری

لاجرم می کشم از نومیدی

بر سر فضل خط بیزاری

گشته بد خانۀ معنی ویران

گر نکردی کرمت معماری

جانی از نو بتنم باز آورد

لفظ عذب تو بشیرین کاری

کس خریدار نباشد ما را

گرنه لطف تو کند سمساری

چون تویی عاقلۀ اهل هنر

با شدت خود غم من ناچاری

چشم دارم که از گوشه چشم

بر معاشم نظری بگماری

حق گزاری ز که باشد طمعم ؟

گر تو حقّ هنرم نگزاری

صد ازین عید بشادی گذران

همه در نعمت و برخورداری

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح رکن الدّین صاعد گوید

ای از بسیط جاه تو گردون ولایتی

وی از سپاه رای تو خورشید رایتی

کرده زبان سوسن آزاد هر نفس

در باب لطف از دم خلقت روایتی

درشان حادثات بود گاه حلّ و عقد

از لفظ درفشان تو هر نکته آیتی

بخشیده فیض طبع تو هر لحظه عالمی

بگرفته صیت جاه تو هر دم ولایتی

خورشید را غلالۀ زربفت برکشند

گر نبودش ز سایۀ جاهت حمایتی

هستند ابرو معدن و خورشید و بحر کان

زانگشت پنچ گاندت هر یک کنایتی

روز و شبی همی گذارند فلک بدان

کش می دهی ز قرص مه و خور جرایتی

بگذاشت درگه تو و کرد اختیار چرخ

انصاف هم نداشت عطارد کفایتی

کر پرده پوشی تو علی الوجه داندی

آیینه پیش چشم نکردی حکایتی

احداث دهر وجود تو غصّه های من

هر یک ازین سه گانه ندارد نهایتی

با من جهان بدست، و گر زین بتر شود

حّقا کرم کراکند از وی شکایتی

در حقۀ من اگر چه گروهی ز مفسدان

هر یک همی کنند بنوعی سعایتی

گر دوستی و بندگی تو جنایتست

دارم جنایتّی و چه معظم جنایتی

مقصود بنده ره بدهی می برد هنوز

گر باشدش ز نور ضمیرت هدایتی

جمعند حاسدانم و تنها من ضعیف

وانصاف دل شکسته شدستم بغایتی

در هر زبانی از سخن من فسانه ییست

در هر ضمیری از سبب من نکایتی

با این همه ز قصه همه عالمم چه باک؟

گر باشدم ز لطف تو اندک عنایتی

در حضرتت که مرعی از او شد حقوق خلق

دانم بود حقوق رهی را رعایتی

شمارهٔ ۱۷۶ - و له ایضاً یمدحه بعد وفات ابیه و یذکر جلوسه القضاء الرباسه

باقتصاد ارادت نهاد حکم خدای

اساس مصلحت روزگار بر شوو آی

قیاس آن ز شب و روز و ماه و خورمی کن

که چون یکی برود دیگری بگیرد جای

بروج را زپس یکدیگر طلوع بود

ستارگان بتناوب شوند چهره گشای

و لیک بعضی ثابت ترند از بعضی

بیان آن بکنم من بفکر معنی زای

شکوفه میوه به دل در بپیرورد یک چند

بفتد به خاک و شود میوه بوستان آرای

چو دانه سخت شود پای عزم سست کند

به مرغزار بقا سبزه های لطف نمای

نپاید ابرو گهر زیور وجود شود

اگرچه زاید گوهر زابرگردون سای

بپژمرد گل و ماند گلاب پاینده

چو شد چکیده گلاب از گل نشاط افزای

زاصل بر گذر شاخ و سایه دار شود

زیکدگر چو جداکردشان چمن پیرای

زکام برخورد سالها دوم دندان

اگر چه باشد دندان اوّل اندک پای

بآفتاب دهد صبح زندگانی و پس

جهان بگیرد خورشید آسمان پیمای

چنین خلل که ببنیاددین درآمده بود

گر اعتضاد بدین پشتوان نبودی وای!

بخوبتر بدلی، بهترینه موهبتی

چنان زما بستد روزگار جان فرسای

که می بخندد چشمی ز خرّمی قهقه

که می بگرید چشمی ز غصّه هایاهای

بدین معاوضه هم خرّمیم و هم دلتنگ

بدین معامله هم ساکنتم و هم در وای

خدای هر صد سال تازه گرداند

کسی که دین پیمبر بدو شد برپای

چو سال ششصد در طیّ انقضا افتاد

رسید دور بدین سر فراز عالی رای

جهان مکرمت وجود، رکن دین مسعود

خدایگان شریعت ، امام راهنمای

زهی جلال تراجیب چرخ دامن پوش

زهی وقار ترا کوه قاف دست گرای

ز عدل تست که آینه های گردونرا

شود بوقت سحرآه صبح زنگ زدای

ز خطّ عقل فراتر نبرد یارد گام

اگر تو بانگ زنی بر خیال کار افزای

زبان کلک تو کردست نیزه را در بند

که دید چون قلمت مار اژدها افسای

گذشت آب زسر بحر را بعهد سخاوت

کنون کرم کن و برکان بی نوا بخشای

ز سایبان جناب تو باز می گویند

میامنی که حکایت بدی ز فرّهمای

غم حسود تو میخورد چرخ ، عقلش گفت :

که تا همی خوری این غم بروهمی آسای

ز نوک تیر حوادث که می رسد بر وی

مسام خصم تو پرویز نیست خون پالای

به جان‌سپاری بر درگه تو گردانند

چو کوره آتش‌خوار و چو گاز آهن‌خای

کلاه گوشۀ قهر تو گربه بیند چرخ

بهم فرو شکند طاق او چو چین قبای

بخون دیده همی بسر شد حسود تو خاک

بدان هوس که گلی سازد آفتاب اندای

همی خوردم دم ایّام و می زند لافی

معاند تو که از باد زنده است چو نای

اگر بخواهد رایت جهان شود ایمن

از بر آینه دزد و ز شام قرص ربای

فلک جنابا !جاه تو بیش از این پایه ست

بگام وصیت یکی گرد روزگار برآی

فراز سدره فکندست مطرح تو ، مکن

باوج چرخ قناعت ، بجای خویش گرای

هنر زپای در افتاد، دست او بستان

زبان فضل فرو بست ، بند او بگشای

نگون فکندن اعدا و برکشیدن دوست

تو را نباشد پروا ، بآسمان فرمای

پس آنکه از پی تشریف اینچنین خدمت

غبار درگه خود برجبین او آلای

هنر نوازا ! آنم که در ممالک نظم

عیال هیچ سخنور نیم بفضل خدای

همی نیارم گفتن که خاک پای توام

چرا؟ از آنکه نیم زین گرو خویش ستای

چو سروری تو امروز روشنست که نیست

چو تو مدیح نیوش و چو من مدیح سرای

ولی دو عیب بزرگست این دوعاگو را

چه باشد این دو ؟ سپاهانیست و نیست گدای

زبس که می گدازد تنم زغصه و دود

بجان رسیدم ار این شاعران یافه درای

فغان من همه در گردون خران، که مرا

بجز زبان و دهانی نماند همچو درای

مقصّرم به ادای وظایف مدحت

که از دعا بثنا نیست یک دمم پروای

بسی بجست قضا تا بیکدیگر دریافت

بر آستانۀ تو کامرانی دو سرای

شمارهٔ ۱۷۷ - و قال ایضآ یمدحه

ای نسیم لطفت عنبر سای

وی زلال کرمت جان افزای

همچو دست تو بگوهر پاشی

سر کلکت شده انگشت نمای

التفات نظرت مایۀ بخت

سایۀ عاطفتت فرّ همای

تا همی کوه شکافند بتیغ

لشکر سنگ دل آهن خای

جان ما سوختۀ هجر تو شد

کآهن و سنگ بود آتش زای

گوئیا از پی این حالت گفت

پیش از این خاطر آن نظم آرای

عجبا! بندا! کآن بندد دست

که ترا دید و نشد بند گشای

تیغ عزم تو از آن مستغنیست

که شود سنگی از او زنگ زدای

باد اگر کاه ربایست بطبع

باد قهریست ترا کوه ربای

هیچ دانی چه سبب بود؟ که کوه

نشد از هیبت تو اندر وای

چون کله گوشۀ قدر تو بدید

بکمر در زد دامن ز قبای

پایمردی طلبید از حلمت

تاش قهرت نکند دست گرای

سنگ حلمت ز پی جنسیت

خواست تا کوه بماند بر جای

نزد قهر تو شفیع آمد و گفت

برکه از بهر دل من بخشای

پارۀ سنگ چه سنگ آرد خود

نزد آن هیبت گردون فرسای

دوسه روزی ز سر آن برخیز

مکنش سنگی و خود می آسای

این سخن گر زمنت باور نیست

تند باد سخطت را فرمای

گو: برو تیغ ز دستش بستان

گو: برو جوشنش از بر بگشای

تا چنان در کمرش یازد دست

که بیک لحظه درآید از پای

پای قهر تو کجا دارد کوه؟

ورچه باشد سر او گردون سای

تندی و تیزی و ناهمواری

بنهد از سر، چو ترا باشد رای

گرچه چیره است بپاسخ دادن

گنگ گردد اگرش گویی های

خون لعلش بترابد ز عروق

گر برو تیغ زنی مهرآسای

بانگ بروی زن و بنگر که دلش

گردد از هیبت تو ناپروای

گرچه طرف بر کمر او لعلست

حالیا راه نشینست و گدای

بر جگر آب ندارد آنک

تا بزانوش بخاک اندر پای

بی سبب تیغ کشی سنگین دل

بی زبان لاف زنی یافه درای

گردن افراز چو اشتر، و ز باد

بانگ درگیرد هر دم چو درای

خیمه تا چند زند بر سر کوه

لالۀ نعمان از بهر خدای

پیش قهر تو صدا باوی گفت

که گران خیز تو بالا بنمای

پای همّت بکش از دانت کوه

دست اندیشه بیادش مالای

طبع موزون ترازو صفتت

زحمت سنگ چه بر تابد، وای

روزمان بی رخ تو شبگونست

آفتابا! ز پس کوه بر ای

جان مایی و بکه پیوستی

همچنین تا بقیامت می پای

شمارهٔ ۱۷۸ - وله ایضا یمحدح

ای دل چو نیست صبر ترا برقرار پای

هان بر بساط عشق منه زینهار پای

سهلست پایداری تو در مقام وصل

چون دست برد هجر به بینی بدار پای

پرگار وار سر مبر از دایره برون

چون در میان نهادی پرگار وار پای

گر بر سر تو تیغ بود فی المثل چو کوه

میدار سخت در غم آن غمگسار پای

پرگار از آن بگرد سر خود همی دود

کو مینهد بیکسو از پیش یار پای

هر دل که یافت در سر آن زلف مدخلی

چون شانه بر تراشد از سر هزار پای

سروی بود که جای کند برکنار جوی

گر بر نهد بدیدۀ من آن نگار پای

جانا ز عشق قامت تست این که سرورا

گیرد بناز دست چمن بر کنار پای

چشم تو ناتوان و چو یازد به تیغ دست

با او کسی ندارد در این دیار پای

تا همچو خط بچهرۀ تو سر برآورم

از فرق سر کنم چو قلم آشکار پای

در خدمتت چو سرو بپای ایستم همه

ور خود بسان گل بودم پر ز خار پای

باد صبا به پشتی گلزار روی تو

اندر نهد سبک بسر لاله زار پای

بلقیس وار پای برهنه ست سرو را

تا در نهد ز شرم تو در جویبار پای

درپای تافکنده یی آن زلف مشکبار

بر میزنی ز ناز بمشک تتار پای

تشریف وصلت ار چه نه اندازۀ منست

گه گاه رنجه کن بر من سوگوار پای

زیرا که گرچه جای گهر افسر سرست

هم پی نصیب نیست بوقت نثار پای

گر دست محنت تو گریبان بگیردم

در دامن فراغ کشم مرد وار پای

نی نی سزای کفش چوپایست، آن سری

کو باز گیرد از در صد رکبار پای

سلطان اهل فضل که خصمش همی نهد

در دام حادثه ز سر اختیار پای

در روی رای او نکشد آفتاب تیغ

در پیش حکم او ننهد روزگار پای

با حلم او نیارد کوه بلند سنگ

با عزم او نداد باد بهار پای

اندیشه در عبارت خطّش چنان رود

همچون کسی که بسته بود درنگار پای

ای سروری که هر که زمین تو بوسه داد

بر بام آسمان نهد از اقتدار پای

بی دستیاری قلم ناتوان تو

چتر ملوک را نبود برقرار پای

چون نرگسش ز دولت تو تاج برسرست

آنرا که شد ز گرد درت خاکسار پای

خود را چو نعل بر رهت افکند ماه نو

زان تا ببوسد اسب ترا برگذار پای

چون سر ز جیب نطق بر آری تو، ناطقه

در دامن سکوت کشد شرمسار پای

اطراف روم را بنگارد بنقش چین

کلک تو چون برون نهد از زنگبار پای

گر سر برآورد چو کدو با تو بدسگال

تیغ قضا قلم کندش چون خیار پای

در وصف دست تو نتوان رفت سرسری

خود چون نهند سرسری اندر بحار پای

چون گل درد ز جود تو پیراهن حریر

درپا چو سرو آنکه ندارد ازار پای

در گرد عزم تو نرسد برق گرم رو

ور زاتشش بود بمثل چون شرار پای

ابر از بحار دست تو مایه بکف کند

آنگاه برنهد بسر کوهسار پای

با تند باد قهر تو در عرصۀ وجود

کوه بلند را نبود پایدار پای

دلگرمی پیادۀ شطرنج اگر دهی

با آن پیاده نیز ندارد سوار پای

دشمن بدان هوس که گریزد سوی عدم

هر شب چو شمع سازد درپا فزار پای

از بهر بخشش تو بیازید شاخ دست

وز بهر حاسد تو فرو برد دار پای

خصم تو سر ندارد و دادی ز دست نیز

گرمی نداشتی ز برای فرار پای

خورشید همچو سایه نهد روی بر زمین

تا بر ستانۀ تو نهد روز بار پای

در عطف دامن کرمت زد چو خاک دست

در سنگ نیز آمدش از اعتقار پای

در عهد تو هرآنکه بر آرد چو سر و دست

او را به تخته بند کنند استوار پای

دریا دلا! ز صدر تو محروم مانده ام

زیرا که نیست عزم مرا دستیار پای

پیریّ و ضعف بنیت و سرمای بس قوی

نگذاشتند بر من مدحت نگار پای

وقت قیام هست عصا دستگیر من

بیچاره آنکه او کند از دستوار پای

زین پیش اگر بهرزه دوی سر سبک بدم

اکنون همی کشم ز سر اضطرار پای

آنکو زند ز روی جفا پشت پای من

بوسم چو دامنش بلب اعتذار پای

گر چون عنان فرو نگذاری مرا ز دست

همچون رکاب بوسمت از افتخار پای

ور دولتیم دست دهد همچو آستین

چون دامنت رها نکنم از کنار پای

از یمن همّت تو برآرم چو مور پر

از فرط عجز اگرچه ندارم چو مار پای

گرچه بدست بوس تو یازد دهان من

من اهل دستبوس نباشم بیار پای

پای کرم ز کوی تفقّد مگیر باز

نتوان گرفت بازخود از خاک خوار پای

مستغنی است منصب تو از حضور ما

طاوس را بجلوه نیاید بکار پای

سرمای دی رسید کز آسیب صدمتش

فارغ کند بر آتش سوزان گداز پای

بگریزد از هوای خنک خوار خواردست

خون گرید از جفای زمین زاز زار پای

شد برگ و همچو چنگل بازست شاخ از آن

کم می نهند مرغان بر شاخسار پای

از پیر برف خرقه گرفتست از آن شدست

پشمینه پوش و منزوی و برد بار پای

بهمن روانه کرد بر اطراف خیل خویش

زان بیم ز دامن او در حصار پای

پشمینه پوش از پی آن گشت چون بهی

کین باد سرد می بشکافد چو نار پای

چون موی می شکافد پیکان ز مهربر

چون سر سزد که موینه سازد شعار پای

گردد چو روی توز کمان پشت پای آن

کورا شود ز ناوک سرعا فکار پای

چون کبک آنکه موزه ندارد هر آینه

در پای میکشد چو کبوتر ازار پای

هیزم صفت از آنکه مرا حسّ پای نیست

در آتش تنور نهم خوار خوار پای

از فتح باب ابر چنان شد گل زمین

کاندر خلاب غرق شود تا زهار پای

بر من بگرید ابر و بخندد بطنز برق

چون در میان و حل نهم راهوار پای

آورد روزگارم در پای و پیش ازین

با من نداشتی بگه کارزار پای

کار سخن بیک ره در پای و پیش ازین

کردم ردیف شعر بدین اعتبار پای

بر روزگار دست فشانان همی روم

با آنکه در گلست مرا چون چنار پای

بی پای شعر بنده روان بود خود چو آب

واکنون همی دود که شدش بی شمار پای

کردم نثار پای تو این درّ شاهوار

هان بر مزن بدین گهر شاهوار پای

سر تا قدم در آتش فکرت بسوختم

تا ماند همچو شمع ز من یادگار پای

عالم نماند تا بچنین شعر هر دمم

بوسند زیر کان معانی گزار پای

در پیش تو به تیغ ببّرم سر زبان

گر زانکه باز پس نهد از ذوالفقار پای

بر موقف توقّع تشریف مولوی

افگار شد امید مرا ز انتظار پای

خواهی که راست گردد پشت دوتای من

یک دست خلعتم ده و یک سر چهار پای

چون باد مرکبی بمن خاک پای بخش

تا من بدو در آرم همچون غبار پای

چون اشتران قافله در صحن بادیه

هرگز کسی نداشت چنین برقطار پای

ترسم که چون دراز شد این شعر هیچ کس

در گوش خود رهش ندهد چون هزار پای

عمرت دراز باد و برین ختم شد سخن

بیرون نمی نهم ز ره اختصار پای

شمارهٔ ۱۷۹ - فی النصیحة ویتخلص بمدح الامام شهاب الدین السهروردی

دلابکوش که باقی عمردریایی

که عمرباقی ازین عمر برگذریابی

زسوزسینه طلب آب روی،اگرطلبی

که همچو شمع ازآن سوز تاج سریابی

زسربرون کن این حشوهای توبرتو

گذر زچنبرگردون دون مگریابی

بآب علم بپروردرخت ایمان را

نگاه کن که از آن چند باروبر یابی

بباغ امرخرام ازمضیق عالم خلق

که هرچه آرزوی تست،ماحضر یابی

زدرگه عظمت بردرست حلقۀ چرخ

که حلقه راهمه جاخودبرون در یابی

حقیقت همه چیزی چنان که هست بدان

که تامقام خودازجمله بر زبر یابی

توگرزخویش برآیی ودرجهان نگری

اگرچه عرش مجیدست،مختصر یابی

وگر توگام چوپرگار با حساب آری

محیط دایرۀ چرخ بی سپر یابی

زغایت طلب تست ناز دنیی دون

چوکم طلب کنی آنگاه بیشتر یابی

زهرچه جستن آن می کند ترامشغول

فراغت تو از آن بهترست اگر یابی

کنون چوقانع گشتی کزین جهان فراخ

بصدبلاچوخران جای خواب وخوریابی

عذاب جان گرامی مده به کمترچیز

که این قدر را بی اینهمه خطریابی

بهرزه بانگ چه داری چودردمندنه ای؟

تودرد جوی که درمانش براثر یابی

گهردرون صدف باشدوصدف دربحر

توروی بحرندیدی کجا گهر یابی؟

برآیدازدل تودودآتش طغیان

چولاله گر بمثل آب برجگر یابی

کشی زسنگدلی همچو کوه سربه فلک

زسنگ ریزه یی ا رطرف برکمر یابی

چوشیرمادرخون پدرحلال کنی

بگاه کینه اگردست بر پدر یابی

اگرچه پشت خود اندر رکوع خم ندهی

که خویشتن راترسی که بی خطر یابی

زحرص همچو ترازو ز چرخ سوی زمین

معلقی زنی اریک قراضه زر یابی

سری که می ننهی برزمین زبهرسجود

بآب دربری از بهر ماهی ار یابی

چنان بعالم صورت دلت برآشفتست

که گر بعالم معنی رسی،صور یابی

طواف گاه توبرگرد عالم صورست

چو اینقدر طلبی لاشک این قدریابی

چو مطمح نظرتوجهان قدس شود

وجود را همه خاشاک رهگذر یابی

چنان مباش که گرراه حس فروگیرند

توخویشتن را یکباره کور وکر یابی

بپای فکرسفرکن درآفرینش خویش

بسا غنیمتها کاندرین سفری ابی

ترا بملک ابد تهنیت کنم روزی

که تو بمردی برخویشتن ظفر یابی

بذوق توسخن حق اگرچه تلخ بود

فروبرش که ازآن لذت شکر یابی

کشیده داربدست ادب عنان نظر

که فتنۀ دل از آمد شد نظر یابی

زتیرشیطان زنهار،گوش داردوچشم

هلاک گردی ار آن تیر کارگر یابی

نظر بهرچه نه از راه اعتبار کنی

اگربگل نگری خار در بصریابی

توبس عزیزی،خودراچنین ذلیل مکن

کزاین گزندکشیوازآن ضرریابی

زبهر نان چو تنورت دل آتشین نکند

زآب چشمۀ حکمت گرآبخوریابی

تومست غفلتی ازحالخودتراچه خبر؟

بصبح مرگ ازاحوال خودخبریابی

کژی مکن چوکمان تات خیره پی نزنند

چوتیر راست روی کن که بال و پر یابی

به قفل خواب درچشم ودل مکن دربند

مگرگشایشی ازنفحۀ سحر یابی

زخودتهی شو و بارگران خلق بکش

که تا چو کشتی،دریا فرود یابی

توخودکجایی وبینایی توکو؟تا تو

زپر پشه کتابی پر از عبر یابی

زجیب خلق کنی دست اعتراض جدا

چودامن همه درقبضۀ قدر یابی

بساز با بدو نیک زمان که تادوسه دوز

نه نقش بینی ازین ونه زان اثر یابی

مباش غره بایام کامرانی وعیش

که تاتو چشم زنی کارها دگر یابی

نظر بیفکن ازین اعتبارامروزین

ببین که فردا خود را چه معتبر یابی

بس آبروی که فرداتوچشم خواهی داشت

زآب دیده گر امروز روی تر یابی

بناگزیر قناعت کن و فضول مجوی

که تاازین همه بیهوده ها گذر یابی

نظر بتاج کرامت کن و بحضرت قدس

چونرگس اربه مثل رنجی ازسهر یابی

گرت بلایی آیدبروی خوش میباش

که گه بود بلا را بلا سپریابی

ندیده یی که چورنج از عسل پدیدآید

شفا بواسطۀ زخم نیشتریابی

زدین فروختن آن مایه کرده یی حاصل

که تاقبولی ازین قوم عشوه گریابی

بهرزه بار خران می کشی،کرا نکند

که هرکجا که کرا دین بوده دو خر یابی

زعشق پایۀ انسان بترک جان گفتست

هرآنچه آنراازجنس جانوریابی

توازدنائت همت،هزارحیله کنی

که خشم وشهوت ایشان بخویش دریابی

مراد دنیی و دین هر دو ضدیکدگرند

تراهوس که بهمشان چگونه دریابی

حصول لذت این، فوت لذت آنست

یکی چوترک کنی،ذوق آن دگریابی

بچشم علت توهرچه هست معیوبست

درست وراست نگرتا همه هنریابی

برین صفت که توگم کرده یی طریق نجات

زپیروی بزرگان راهبریابی

ازاین بزرگان امروزدرزمانه یکیست

که مثل اونه همانا ببحر و بر یابی

شهاب دین،عمرسهروردی،آن ره رو

که ازمسالک اودیو برحذر یابی

حشاشۀ رمق ملتست در یابش

که این سعادت هرچند زودتر یابی

امام وقدوۀ اقطاب ثالث العمرین

که خاک پایش برجبهت قمر یابی

کجا فتوت اوخوان تربیت فکند

نوالۀ دهن ذره قرص خور یابی

چوموج قلزم طبعش گهر بر اندازد

بحاررا توم شمرتر از شمر یابی

درر زبحرکه یابی شگفت نیست بیا

ببین حدیثش تابحر در درر یابی

بآبروی چنین خواجه یی توسل کن

مگررهایی ازآتش سقر یابی

مدد زهمت اوخواه در ریاضت نفس

چوجنگ دیوکنی یاری از عمر یابی

دربهشت بروی دل تو باز کنند

گرآستانۀ عالیش مستقر یابی

اگر توبیخ ارادت فرو بری بدرش

زشاخ تربیتش گونه گون ثمر یابی

محیط شد بتو آفات مهلک ازچپ وراست

بکوش کز کنف همتش مفر یابی

بجز بواسطۀ کشتی هدایت او

زموج لجۀ آفات کی عبر یابی؟

بچشم دانش درذات اوتأمل کن

که تا ملک را درصورت بشر یابی

زسرلفظ نبوت دراندرون دلش

بسا ذخایرحکمت که مدخر یابی

علوم عالم غیب ازتواقتباس کنند

زشعلۀ نفسش گر تو یک شرر یابی

زخاک پایش تاجی بساز و بر سر نه

که تا زخیل ملک گرد خود حشر یابی

زدامن کرمش بر مداردست طلب

که هرچه آرزوی تست سربسریابی

کلاه او نه باندازۀ سر چو توییست

توجهدکن که بجای کله کمر یابی

چواین مساعدت ازدولتت میسرنیست

که برملارمت خدمتش ظفر یابی

زنظم خویش دعایی بدان جناب فرست

زالفت کرمش بهره یی مگر یابی

سعادت ابدی برسرت نثارکنند

اگرقبولی ازآن صدرنامور یابی

شمارهٔ ۱۸۰ - وله ایضاً یمدحه ببلد النّشابور

جهان کرم پادشاه شریعت

که هستت بر اقلیم دین شهر یاری

تو آن سرفرازی که فیض بنانت

بریزد همی آب ابر بهاری

تو آنی که روی قدرت توانی

که پیشانی شیر گردون بخاری

تو آن فیض بخشی که در روز جودت

چو کان گشت دریا زبس خاکساری

فلک از سر صدق تو صبگاهی

کند در هوایت چو من جان سپاری

مزاج صبازان سبب روح بخش است

که کردست با خلقت آمیزگاری

درختان لطف ترا میوه آبی

نهنگان خشم ترا معده ناری

قضا کی شدی ضامن رزق مردم ؟

اگر نه کفت را گرفتی بیاری

گشایش زجود تو می یابد ارنی

عروق امل را ببندد مجاری

بگاورسۀ مشک بر صفحۀ سیم

کند کلک تو هر زمان خرده کاری

بقای ابد را به محشر همانا

بمسمار مهرت بود استواری

خور تیغ زن گرچه هرشب زبأست

درین خاک توده گزیند تواری

ضمیر تو هر روز گیسو کشانش

ببازار گیتی برآرد بخواری

وقار ترا کوه می خوانم انصاف

ازین بیشتر چون بود بردباری

بسیلاب انعام تو شسته گردد

ز روی جهان وصمت خاکساری

قضا را بس است این قدر شغل کورا

بدیوان حکمت بود پیشکاری

کسی را که یک ذرّه در سایه گیری

زخورشید تابان سرش برگذاری

سوی مهر اگر بنگرد تیز کینت

چو سایه بخاک اندر افتد بزاری

تو سلطان سیّار کان وجودی

چو خورشید ازین روی لندر مداری

بقدر و بزرگی علی رغم دشمن

بحمدالله امروز هریک هزاری

فلک رفعتا ! پیش صدر توام هیچ

زبان سخن نیست از شرمساری

درین چند روز از جفا آن کشیدم

که گر برشمارم تو باور نداری

چه از خاصۀ خود، چه از خویش و پیوند

چه از شرمساری ، چه از سوگواری

همانا که اندر ازل کار ما را

قرار افتادست بر بی قراری

کسی را که تیره شود آب دولت

زآب حیاتش بود ناگواری

سزاوار آنی و در خورد اینم

که بر ما و بر عجز ما رحمت آری

از آن می نمائیم بر جرم اقدام

که عفوت زما می کند خواستاری

غریب و پراکنده و مستمندیم

تبه حال و حیران زبد روزگاری

نباشد ترا ضایع از کردکارت

اگر بی کسان را کنی دستیاری

حقوق قدیمیِ ما خود رها کن

نه هستیم آخر ترا زینهاری

چو هرکس رسیدند از دولت تو

باسب و ستور و مهد و عماری

اگر خسته یی را زشوق رکابت

کند فی المثل آرزوی سواری

توقّع چنانست کز من دعا گوی

بحکم کرم این گنه در گذاری

بر اهل نیشابور فرخنده بادا

قدوم تو در دولت کامکاری

شمارهٔ ۱۸۱ - و قال ایضآ یمدحه

ای بتو مملکت و ملّت را

تازه گشته زنو استظهاری

فخر دین صاحب عادل که بشست

دولت تو اثر هر عاری

از کتاب لطفت گل ورقی

وز لباس عدوت شب تاری

نه چو حلم تو بود کم سخنی

نه چو جود تو بود مکثاری

باد بی یاری لطف نزند

صبحدم مروحۀ گلزاری

ابر بی رخصت دستت ننهد

پای بر کنگرۀ کهساری

زد بدست تو کرم بر در بخل

هم ز نوک قلمت مسماری

ای که در نوبت فرماندهیت

جز جهان نیست دگر غدّاری

وی که در عالم دین پروریت

جز جنین نیست دگر خونخواری

اگرت صاحب کافی خوانم

نکند عقل برین انکاری

وگرت آصف ثانی گویم

نبود موجب استغفاری

همه اضداد جهان متّفقند

در زمان چو تو خوب آثاری

بید لرزنده چنان زان سبب است

که برو نام خلافست آری

نکند باده خرابی اکنون

که جهان یافت چو تو معمار ی

در میان هنر و فقر ز زر

کرد اقبال تو شه دیواری

ندمد بی مدد خاک درت

گل حسن از چمن رخساری

نبود بی سخن شکر کفت

بخشش و دانش را دیداری

طوطی عقل شکر خای شود

هر کجا زد قلمت منقاری

جز ز نوک قلمت کس نشنید

که شکر زاد زبان ماری

در ثنای تو زند صبح نفس

که چو من نیست جز اینش کاری

زین سبب چرخ ز خورشید نهد

هر نفس در دهنش دیناری

هان کجایید هنرمندان هین

تیز تر زین نبود بازاری

ای ز خلق آمده بر سر چون چشم

نظری کن سوی ما یکباری

همچو چشم آید بر سر ناچار

هر کجا باشد مردم داری

کار اهل هنر ای صدر جهان

دست در هم ندهد بی یاری

چون نمی دارد شان کس تیمار

هر یکی هست چو بوتیماری

کرمت از پی این طایفه خاص

چه بود گر بکند پیکاری

اندرین عهد که قحط کرمست

بنه از نام نکو انباری

صیت احسان ببهای اندک

می فروشند، بخر بسیاری

رسم بی رسمی گردون دانی

که چنو نیست جفا کرداری

همچو نیشکّر ازو در بندست

هر کجا هست شکر گفتاری

باز با تیغ و کمر چون کوهست

هر گرانجانی و ناهمواری

بارها گفت سخایت که ترا

هست در ذمّت ما ادراری

بده ای خواجه کنون تا برهم

از تقاضای تقاضا باری

هفت سالست بهم پیوسته

رسم داعی که بدی هر باری

غم آنست که، چون در بندم

صد و هفتاد و سه گز دستاری

مدّت عمر تو بادا چندان

که ابد باشد از آن معشاری

شمارهٔ ۱۸۲ - وله ایضاً

زین پس نبیند این دل من روی خوشدلی

بر بسته کشت راه من از کوی خوشدلی

غمگین دلم که خوی گر درد و محنت است

تا غم بود کجا نگرد سوی خوشدلی؟

بی بر بماند کشت امیدم از آنکه نیست

آب حیات را مدد از جوی خوشدلی

چون مجمر ار چه سینۀ تنگم پر آتشست

زین سوخته جگر ندمد بوی خوشدلی

در عرصۀ وجود اگر چه بسر دوم

چوگان قامتم بنزد گوی خوشدلی

این طرفه بین که در دل تنگم هزار غم

گنجید و می نگنجد یک موی خوشدلی

بگرفت های های گرستن همه جهان

بنشست با دو بانگ و هیاهوی خوشدلی

چاووش ناله در همه آفاق بانگ زد

وای دلی که هست هواجوی خوشدلی

نه غم شکیبد از من و نه من ز غم کنون

کز سر برون شدست مرا خوی خوشدلی

از بس بلا و غصّه که بر یکدگر نشست

در دل نماند جای تکاپوی خوشدلی

سیمرغ خوشدلی پس قاف عدم گریخت

جز نقش نیست صورت نیکوی خوشدلی

الّا اگر چو خوشدلی اندر عدم شود

ورنه، نبیند این دل من روی خوشدلی

شمارهٔ ۱۸۳ - وله ایضاً

ما ترا حرمتی اگر داریم

نه ز اندیشه ییست یا بیمی

یا اگر خود تو گنج قارونی

از تو داریم چشم بر سیمی

ما خود از روی مردمی خواهیم

که ترا می کنیم تعظیمی

همه ریشت بکون سگ گفتیم

چون تو درخشم می شوی نیمی

شمارهٔ ۱۸۴ - وله فی مرثیة الصّدر رئیس الدّین محمود رحمه الله

دریغا که پژمرده شد ناگهانی

گل باغ دولت بروز جوانی

بحسرت برفت از جهان رادمردی

که بودش بر اقلیم دین قهرمانی

سپیده دم روز اقبال بودش

بدین تیره شب خود کرا بدگمانی؟

دریغا چنان کامرانی که ناگه

شکستند در کام او کامرانی

ز تابوت کردست اجل تخته بندش

چو سرو سهی قامت پهلوانی

نهالی سرافراز بد لیک گردون

نداد آبش از چشمۀ زندگانی

ز گلبرگ او چون بر آمد بنفشه

ز آفت برو جست باد خزانی

بوقتی که آمد گل از غنچه بیرون

شد اندر کفن همچو غنچه نهانی

جهانا ترا شرم ناید که بی او

کنی عرضه بر ما گل بوستانی

به پیرانه سر خودجوانی کنی، پس

بقهر از جوانان جوانی ستانی

چو کشتی بباد فنا شمع دین را

چراغ گل از خار بر می دمانی

نبخشودی آخر بر آن سرو قامت

چه سنگین دلیّ و چه نامهربانی!

چه انگام سرسبزی تست، شهری

سیه گشته زین ماتم ناگهانی؟

چه رنگ آورد ارغوان، کرده خلقی

ز خون جگر جامه ها ارغوانی؟

لب لالۀ دل سبک چند خندد

نمی ترسد آخر از این دلگرانی

ز باد فنا ریخت در دامن گل

گلی تازه تر از گل بوستانی

فرو بسته او همچو غنچه دهن خشک

بسوسن نه لایق بودتر زبانی

خرامنده سروا! نگویی چه بودت؟

که امروز گرد چمن ناچمانی

چو نرگس یکی دیده از خواب بگشا

ز بیماری ار چند بس ناتوانی

نشستست صدر جهان بار داده

تو غایب چرایی؟ همانا ندانی

نه زی بارگاه برادر خرامی

نه ما را سوی حضرت خویش خوانی

نه یکران آسوده را بر نشینی

نه جعد بشولیده را بر نشانی

بساجان که دادند دی در قدومت

یکی از نهیب و دگر مژدکانی

پس از انتظار دراز تو الحق

نه این چشم می داشتند ارمغانی

نمد زینت از یک سفر ناشده خشک

بدین گرمی آخر کجا می داونی؟

رهی دور در پیش داری و ترسم

که این نوبت اندر سفر دیرمانی

تو بس چابکی در سواری و لیکن

چو بین بود مرکبت چون برانی؟

ز بالای چرخست نام تو گرچه

ز زیر زمین می دهندت نشانی

چو آنجا مقام تو محمود آمد

نگردی درین خاکدان ایرمانی

بنالید ای دوستان و بگریید

بر آن طلعت خوب و فرّ کیانی

بخند ای بداندیش او از وفاتش

ز چنگال مرگ ار برستن توانی

چه شادی کنی ای بد اندیش کاخر

دهد دور گردونت از این دوستکانی

همیشه پی شادمانی غم آرد

چنین بود تا بود گیتیّ فانی

هم از صبر جوشن کنیم ار چه سستست

گشاده چو شد ناوک آسمانی

بحمدالله ار چه ستاره فرو شد

بجایست خورشید چرخ معانی

امام جهان، رکن دین، صدر عالم

سرافراز ایّام، نعمان ثانی

چو بر جا بود رکن، باطل نگردد

ز نقصان یک خشت اصل مبانی

ایا سرفرازی که این هفت گردون

کند بام قدر ترا نردبانی

مبینام یک روزت از جای رفته

که تو قطب اقبال این خاندانی

تو خورشید شرعی و او ماه ملّت

شده روشن از هر دو چشم امانی

میان شما خاک چون حایل آمد

قمر منخسف شد، تو جاوید مانی

ترا واپسین انده این باد و آنرا

که شادست ازین، واپسین شادمانی

نه بر وفق ذوقست این شعر لیکن

مرامی نیاید ز من هم نهانی

خدایا! درین ساعت از گنج رحمت

هزاران لطیفه بخاکش رسانی

ز فرزند و جاه و جوانی و دولت

تمتّع ده این خواجه را جاودانی

شمارهٔ ۱۸۵ - و قال ایضاً یمدحه

بگویم و نکند رخنه در مسلمانی

تویی که نیست ترا در همه جهان ثانی

کدام پایه در اندیشه نسب شاید کرد

که در مدارج رفعت نه برتر از آنی ؟

بروزگار تو نزدیک شد که برخیزد

ز زلف ماه رخان و صمت پریشانی

صبا زهمرهی عزم تو همین اندوخت

که در زبانها معروف شد بکسلانی

ببندگیّ تو اینجا مقیّد است ارنی

چه کار دارد جان در مغاک جسمانی؟

مزیّت تو بر اجرام هفت گانه چنان

که بر سه گانه موالید نفس انسانی

ز تاب خشم تو پیکانهای لعل شود

بچشم خصم تو در لعلهای پیکانی

بتازیانۀ فرمان تو همی گردد

بگرد گوی زمین آسمان چوگانی

چو فیض طبع تو باران جود باراند

هوا ز ابر بپوشد لباس بارانی

اگر نهند درو مرده، زنده برخیزد

هر آن زمین که تو بروی قدم برنجانی

اگر نخواهد لطفت چنان شود پس ازین

که کس نیابد در عالم از نکو سانی

نه در کسی بجز از زلف یارسر سبگی

نه در کسی بجز از رطل می گرانجانی

اساس کعبۀ اقبال را تو آن رکنی

که سرفرازتر از هر چهار ارکانی

اگر چه از قبل تست گردش خورشید

مباد آنکه تو روی از کسی بگردانی

دراز می نکنم در محامد تو سخن

که هر چه خواهم گفتن هزار چندانی

گر استماع تو تشریف نظم بنده دهد

کند بمائدۀ عیسویش مهمانی

ز لفظ پخته معانی زنده انگیزم

که در بهشت بود زنده مرغ بریانی

عجب که روی دلت نیست سوی حال رهی

چنین که روی جهانست سوی ویرانی

اگر چه شغل تو همواره دادنست و عطا

سزد که داد من از روزگار بستانی

بجز بواسطۀ کشتی عنایت تو

چگونه جان برم از موجهای طوفانی

ترا همیشه چو فریاد اگر چه میخوانم

مرا مدام تو چون کام دل همی رانی

مرا دماغ بدان غایت از غرور تباه

که در سرای تو شایسته ام بدربانی

ترا عنایت در حق من چنان قاصر

که پایۀ من از افلاک برنجنبانی

تو فارغی ز من و من خود از تو موجودم

که ذرّه ام من و تو آفتاب رخشانی

روا مدار پراکندگی خاطر من

برای نظم معیشت ز فرط حیرانی

اگر چه خاطرم آن ابر گوهر افشانست

که تازه باشد ازو روضه های رضوانی

و لیک ابر پراکنده باد پیماید

چو جمع گشت گراید بگوهر افشانی

چنانکه جان مقدس بلطف تو زندست

به نان و گوشت بود زنده روح حیوانی

هزار بار پذیرفته یی ز روی کرم

که گرد فقر من از فیض جود بنشانی

گذشت عمری و رنگی از آن نمی بینم

که بنده را ز مضیق نیاز برهانی

گره برین کار از بخت بنده می افتد

نه آنکه نیست ترا رای ، یا بنتوانی

نعوذ بالله ترسم که چون ز حد برود

بدان کشد که ز تخییلهای شیطانی

کسی نداند کز بخت بنده ممتنعست

گمان برد که تو از عزم خود پشیمانی

فزون ازینم پیشانی تقاضا نیست

اگر چه جمله سرم تا قفاست پیشانی

نه هم ز عنایت بی آبی هنر باشد؟

بروزگار تو از من حدیث بی نانی

زبس که خون دل آمیختست باسخنم

جواهر سخنم لعلهاست رمّانی

برون از آنکه سیه کرده گشت دیوانی

چه بود حاصل عمر من از ثنا خوانی؟

بگرد من نرسند آنکسان که یافته اند

بشعر خلعت و مرکوب و مهر صدگانی

قیاس میکنم از شاعران منم تنها

که نیستم زگرانی بقوت ارزانی

نه از کفایت و غمریست خطّ و محرومی

مقدّرست همه محنت و تن آسانی

وگرنه در جلبات هنروری هرگز

براق باز نماند ز اسب پالانی

من از ثنای تو دیوان شعر میسازم

و گرچه مدح تو شرعی بود نه دیوانی

بدین جزالت الفاظ و دقّت معنی

دریغ و درد اگر بودمی خراسانی

اگر بشعر نکو افتخار شاید کرد

بمن عراق تفاخر کند ، تو خود دانی

اگر بزخم زبان برنیارم آتش از آب

مرا چو شمع روا باشد ار بسوزانی

بنات فکر مرا بی ولی و خطبه و عقد

زره ببرد فضولی زنامسلمانی

نکرده هیچیک از هفتگانه آرایش

چو حال بنده بشولیده از پریشانی

نکرده هیچیک از هفتگانه آرایش

چو حال بنده شولیده از پریشانی

بدست محرم و نامحرمش فضیحت کرد

نه هیچ شرم زخلق و نه ترس یزدانی

مرا زغیرت خون جگر بچوش آمده

چو آنچنانش بدیدم زنابسامانی

زدم برشانۀ تنقیح زلف الفاظش

بشستم از رخ معنیش گرد ظلمانی

چنان بزیور مدح تو دادمش تزیین

که در کنار قبولش سزد که خوابانی

زراستی قدالفاظ او چنان موزون

که سجده می بردش سروهای بستانی

زنازکی رخ معنیّ او چنان روشن

که رنگ آرد ازو لاله های نعمانی

هنوز نیستم ایمن زعورتی مکشوف

مگر که دامن اغضا بدو بپوشانی

اگر چه شعر همانست لیک را وی بد

تبه کند سخن نیک را بنادانی

بجز بواسطۀ معجزات دست کلیم

عصای موسی هرگز نکرد ثعبانی

سخن گواه سخن بس ، نمی کنم دعوی

که رسم اهل هنر نیست لاف و لامانی

سخن شناس چوتو در زمانه دیگرنیست

بخوانده یی سخت دیگران و این خوانی

نه هرکه هست سخن گوی او سخن دانست

بآشکار همی گویم این نه پنهانی

که طوطیان شکرخای هم سخن گویند

ولیک ناید از طوطیان سخن دانی

چو هیچ دست باحسان کسی نجنباند

چه باشد ار تو بتحسین سری بجنبانی

زخدمتت غرض من سعادت ابدیست

که خود بدست توان کرد نعمت فانی

سپید بازنه زان خدمت ملوک کند

که می نیابد قوت شکم بآسانی

ولیک کسب شرف را و نیک نامی را

حذر همی کند از ننگ نا بفرمانی

بدین درازی بیهوده کس نگفت ولیک

شنیده یی سخن مردمان زندانی

همیشه تاکه حکیمی بخوان دانش بر

غذای جان دهد از لقمه های لقمانی

بگلستان وفا غنچه های آمالت

شکفته باد زانفاس لطف رحمانی

شمارهٔ ۱۸۶ - وله ایضاً

تنها هرگز نخورد خواجه

در مدّت عمر خویش نانی

نه آنکه برد به خانه مهمان

لیک او باشد طفیل خوانی

شمارهٔ ۱۸۷ - وله ایضاً

نانیست درین جهان و آبی

از دیدۀ آدمی نهانی

نه گرسنه دیده روی این سیر

نه تشنه از آن دهد نشانی

اسمیست بمانده بی مسمّا

لفظیست از آن سوی معانی

این را صفتست لایذوقون

و آنرا سمتست لن ترانی

دانی که کدام نان و آبست؟

نان تو و آب زندگانی

شمارهٔ ۱۸۸ - و قال ایضآ یمدحه

ای زیاد دهنت در لب جان شیرینی

وی گرفته ز لبت کام جهان شیرینی

شکر است؟آب حیاتست؟ لبست آن؟ جانست؟

خود ندانم که چه چیز است بدان شیرینی

هر کجا چهرۀ تو سفرۀ خوبی گسترد

دهنت آورد آنجا بمیان شیرینی

بندۀ آن لب لعلم که بشیرین کاری

آورد بیرون زان غالیه دان شیرینی

گر بیفزود مرا از سخنت دلگرمی

گر می افزاید بی هیچ گمان شیرینی

از دهان تو بتنگ آمده شیرینی از آنک

در دهان تو نهادست زبان شیرینی

خط تو سبزه و لبها نمکست آنگه چه

نمک و سبزه که نارد بزیان شیرینی

همه آرام دل من ز شکر خندۀ تست

گرچه سودی نکند در خفقان شیرینی

از رخت کام دل اندوزم اگر عمر بود

نحل حاصل کند از گل بزمان شیرینی

نکنم روی ترش گرچه کنی تیزیها

گرچه تلخست حدیثت، چو روان شیرینی

اگرت در دل من جای بود نیست عجب

در دل تنگ گرفتست مکان شیرینی

نیشکر را اگرش در لب شیرین گیری

در دل نی چو نی آید بفغان شیرینی

مکن ای جان جهان ناخوشی از حد بمبر

چون جهان با من اگر چند چو جان شیرینی

گرچه شیرین دهنی، چرب زبانی میکن

زانکه با چربی به خورد توان شیزینی

دل تنگم چو به مهمان دهانت آید

از حدیثت بمن آرد بنشان شیرینی

لب و دندان و زبان و سخنت شیرینند

آری ، تو بر تو خوانند چنان شیرینی

من غلام خط هندوی تو کو پیش دو چشم

چون بدزدید از آن تنگ دهان شیرینی

نشود دور بچوب از تو چو از چوب نبات

هر که داند که تو بر دل بچه سان شیرینی

تنگ شکرّ چو فراخست در آن شکّر تنگ

زو بکام دل تنگم برسان شیرینی

وگر از تنگ شکر خرج نخواهی که کنی

به اوام از سخن من بستان شیرینی

شکر از لعل تو در خط شدارت باور نیست

در خط خواجه ببین مشک فشان شیرینی

رکن دین آنکه زبان قلمش وقت صریر

چون لب یار دهد خنده زنان شیرینی

برنی رمح اگر دست بمالد بمثل

همچو نیشکّرش آید ز سنان شیرینی

آتش اندرزنم از سینه به نی بست شکر

گر نهد با سخنش پیش دکان شیرینی

نحل را ماند آن کلک میان بستۀ او

که خورد تلخ و عوض بخشد از آن شیرینی

قلمش زرد چو شمعست و ضرورت باشد

چون همه ساله بود خورد توان شیرینی

بر مذاق عقلا لفظ و معانی و خوشش

همچنانست که در آب روان شیرینی

عسلی دارد بر جامه و زنّار مجوس

نحل اگر باسخنش کرد عیان شیرینی

بر شکر پسته بخندید که او بالفظش

بچه کار آورد از خوزستان شیرینی

کاغذی بینم صابونی و بروی قلمش

کرده بی زحمت آتش بدخان شیرینی

گر سر کلک سیه کار تو شیرین کارست

بس عجب نبود از رنگ رزان شیرینی

سرورا کلک ضعیف تو بشیرین کاری

تلخی عیش مرا کرد ضمان شیرینی

چون من اندیشه کنم در خط و لفظ تو شود

مغز همچون شکرم در ستخوانی شیرینی

گر تو داری سخن خویش بخلق ارزانی

در جهان نیز نیابند گران شیرینی

سخت شچمست چو بادام شکر گر نکند

درنی از شرم حدیث تو نهان شیرینی

طوطی ارباتو کند دعوی شیرین سخنی

هذیانست و بود در هذیان شیرینی

درنی و چوب گرفتار از آنست نبات

که بدزدید از آن کلک و بنان شیرین

گر کسی برتو تقدّم کندان منصب نیست

تره اوّل بود و آخر خوان شیرینی

کارکی پیش گرفتست بفرّ تو رهی

که در آن کار بود ناگزران شیرینی

همه شیرینی عالم ز تو میباید خواست

که همی باردت از لفظ و بیان شیرینی

زین شکرها که بمعیار خرد موزونست

چون چشیدی بکش اکنون بقپان شیرینی

تا بشکر تو دهان خوش کنم ار خود بمثل

آرزو آیدم اندر پی نان شیرینی

چون تهیگاه نیم، پر ز شکر گشت دهان

کآمد از خاطرم اندر غلیان شیرینی

میتوانم که بیارایم ازین سان خوانی

از لطایف ز کران تا بکران شیرینی

لیک قاصر نظران از ره صورت گویند

که نخوردیم خود از عرس فلان شیرینی

شکر تو بر من و بر من شکر تو باری

از تو خواهم من و از من دگران شیرینی

شمارهٔ ۱۸۹ - وله ایضاً

شاعران خوش حریفکان باشند

با من آخر چرا حریف نیی؟

هر که قوّاد لطفکی دارد

چیست موجب که تو لطیف نیی؟

ملحدانرا ظرافتی باشد

تو بدین ملحدی ظریف نیی

شمارهٔ ۱۹۰ - وقال ایضاً فی الموعظة والنصیحة

مرا دلیست ز انواع فکر سودایی

که هیچ گونه رهش نیست سوی دانایی

سرش ز دایره بیرون و پایش از مرکز

چو چرخ مانده معلق ز زیر بالایی

گهی حوالت دادوستد بطبع کند

گهی بچرخ کند نسبت توانایی

گه از خیال مُشَعبِداسیربلعجبی

گهی ز ساده دلی در جوال قرایی

بپای حیرت ازین در بدان همی گردد

گرفته آستینش دست فکر هرجایی

ازین نمط بودش در محل تفرقه حال

ولی، چو جمع شود در مقام یکتایی

بگوشش از در و دیوارها همی آید

ندای«انی انا الله» از هویدایی

من از طریق نصیحت همی دهم پندش

که ای دل، این چه پریشانیست و رسوایی؟

بجز بنور چراغی که شرع افروزد

برون نیاید جانت ز تیه خود رایی

تو جهد کن که نهی پایِ عقل بر سر نفس

که خاک پای تو گردد سپهر مینایی

حجاب کالبد از پیش جان خود بردار

گر آن نیی که بگل آفتاب اندایی

مخدرات سماوی درو جمال دهند

اگر تو آینۀ دل ز زنگ بزدایی

کلید کام تو در آستین خویشتن است

ولی چه سود؟ تو با خویش برنمی آیی

بدست خویش تبه می کنی تو صورت خویش

وگرنه، ساخته اندت چنان که می بایی

زمانه از تو بگل مهره گوهری بخرید

که قدر آن نشناسد کسی ز والایی

زمانه دادۀ خود یک بیک چو از تو ربود

تو نیز دادۀ خود جهد کن که بربایی

بکش ز دامن لذات دست کان نر زد

که دامن دل از اندیشه اش بیالایی

ورای قاف قناعت گزین نشیمن خویش

اگر به دعوی عزلت قرین عنقایی

همه جهان را حاجت بسایۀ تو بود

چو آفتاب اگر خو کنی به تنهایی

یکی ز خویش برون آی همچو نافه ز پوست

اگر ز خلق ستوده چو مشک بویایی

بهر نفس که بر آری فرو بری خود را

اگر چو شمع ز انوار دل مصفایی

چو جاه جوی ز حرص ار گرفت و گیر کنی

فرود تحت ثری اوفتی ز بی جایی

وگر چو آینه روشن دلی و یک رویی

کنند روی برویت بتان یغمایی

بدان سبب که زهر باد ناله درگیری

فتاده در دم و دست زمانه چون نایی

بگاه شهوت و حرصت نظر چنان تیزست

که همچو شمع شدستی اسیر بینایی

اگر بسی بخوری خاک در دهان مالی

که بس حریص و شکم خار آتش آسایی

ز بهر نانی بگشاده ای دهان چو تنور

وگر دمی ز پس افتاد ژاژ می خایی

بنیم جو چو ترازو زبان برون آری

وگرچه سنگ نهی بر دل از شکیبایی

همان تهی چشمی اگر ربسی بخوری

که جمله چشم و دهان همچو شیر پالایی

فکندگی تو چون سفره از پی نانست

چو دیگ بر سر آتش ز بهر سکبایی

اگر سرود سرایی وگر دعاخوانی

نفس نمیزنی الا که در تقاضایی

تو غم مخور ز پی رزق، کآنک بی تو ترا

بیافرید، ضمان می کند بدارایی

اگر کنی طلب نانهاده رنجه شوی

وگر بداده قناعت کنی بیاسایی

خروه وار سحرخیز باش تا سر و تن

بتاج لعل و قبای چکن بیارایی

بدانک بسته کنی از طمع ستوری را

شکیل وار میان بسته بر سر پایی

ز چار طبع تو تا چون شکیل دربندی

اگر نبوسی پای خران چرا شایی؟

بسان شمع از آنی به زندگی در گور

که از مشیمۀ کن با کفن همی زایی

تو زشت رویی و آیینۀ خرد روشن

رواست گر تو بآیینه روی ننمایی

سیاه ماری بینی بر آتشی پیچان

نام چهره و زلفش کنی ز شیدایی

دلت به سلسله آویختست در آتش

تو شادمانه بدان خوبی و دلارایی

اگر همی به تماشا بدان روی که بباغ

ز گل دورویی بینی، ز لاله رعنایی

یکی چو نرگس بگشای چشم عقل و به خویش

فرونگر، که تو خود سربسر تماشایی

جوی ز مال تو گر کم کند برادر تو

اگر توانی، خون دلش بپالایی

زمانه مایۀ عمر تو میبرد دم دم

تو هیچ دم نزنی کش در آن بنستایی

ز بهر نان شده ای همچو سفره حلقه بگوش

ز بهر گوشت چو معلاق تیز و دروایی

اگر مربی جانی بترک جسم بگوی

که جان فزودن شمعست جسم فرسایی

چو شمع اگر به زبان ره نمایی از دانش

نخست باید کز خویشتن برون آیی

وگرنه زود دهی جان به باد گر چون شمع

برآوری ز هوا سر به باد پیمایی

حیات باقی خواهی بداد و دادن کوش

که زنده اند فریدون و حاتم طایی

چنین که روی دلت سوی اقچه دوبتیست

نه مرد راه خدایی چنین که پیدایی

اگر نظر بدورویی کنند هردو یکیست

چه اقچۀ دوبتی و چه زرحورایی

ببر ز صورت و معنی طلب که ممکن نیست

ز نقش طوطی خاصیت شکرخایی

گذشت عهد جوانی، ز لهو سیر نیی

رسید نوبت پیری، به تو به نگرایی

کنی سپیدی مویت حواله بر سودا

بریش کندن از آن مولعی چو سودایی

از آن نخست که پیری ترا بپیراید

تو خود ز جلدی پیری همی بپیرایی

سیه گری مکن از بهر آنکه ناید باز

چو شد بآب سیه روزگار برنایی

لباس عمر چو شد کهنه حاصلی نبود

که رنگرز به خضابش کند مطرایی

کفایت تو مرا آنگهی شود معلوم

که نیم ساعت در عمر خود بیفزایی

تو زیر دامن الطاف سایه پروردی

چه مرد ضربت قهری و بی محابایی؟

بسلک حادثه ات درکشند سفته جگر

وگر تو خود چو گهر در پناه دریایی

نه همچو قطره بخاکست بازگشت ترا؟

چو ابر گیر که خود سر بر آسمان سایی

نه هم زوال پذیری و زیر خاک شوی؟

خود آفتاب گرفتم ترا به زیبایی

کرایی آخر، وز بهر کیست این تک و پوی؟

چونه خدای و نه خلق و نه خویش را شایی

جهانیان که مسلمانی تو می بینند

همی زنند دم کافری و ترسایی

برفت عمر دریغا که برنیامد ازو

نه هیچ حاصل دینی، نه کام دنیایی

ز تیزگامی عمرست سست پایی من

مگر ز من بستد عمر من سبک پایی

بسی بریدم و یک قد آرزو بنکرد

لباس هیچ مرادی ز تنگ پهنایی

چو فرق نیست خدایا گناه و طاعت ما

ز ما به رحمت خود هر دو عفو فرمایی

چو آگهی تو که ما شهر بند تقدیریم

در هدایت و توفیقمان تو بگشایی

چوبی وسیلت طاعت نخست بخشیدی

بعزتت که بفرجام هم ببخشایی

شمارهٔ ۱۹۱ - وله فی مدیحه و یصف الرّمد

ای آنکه نکرد عقل دانایی

جز خدمت درگهت تمنّایی

وی آنکه ندید ذات پاکت را

گردون هزار دیده همتایی

رای تو چو مهر عالم افروزی

قهر تو چو چرخ عمر فرسایی

با دولت تو سپهر دیرینه

پیریست شده زبون بر نایی

نابوده مدبّران علوی را

بی خاطر تو نهان و پیدایی

ناخاسته کارگاه سفلی را

استاد تر از تو کارفرمایی

با خلق تو مشک دود اندودی

با وجود تو ابر باد پیمایی

با سنگ وقار تو کجا یارد

نه کَفۀ چرخ زیر بالایی

بفزوده لباس احتشام تو

از اطلس نه سپهر پهنایی

تابنده زرای سال خورد تو

چون غرّۀ آفتاب سیمایی

ای چون تو نزاده دهر فرزندی

وی چون تو ندیدیه شرع دارایی

بی لطف تو زنده مانده ام ماهی

الحق نبود چو من شکیبایی

افتاده بدرد چشم کنجی

در آرزوی فزای صحرایی

در هر نفسیم تعبیه آهی

در هر سخنیم مندرج وایی

بر چشم من اشک را شبیخونی

در سینۀ من زدرد غوغایی

هر ساعتم از سپهر تشویشی

هر لحظه ز آفتابم ایذایی

چندانکه قفای دردها خورده

چشمم چو ضعیفی از توانایی

تن در زده، دیده کرده نادیده

آموخته هم زحملت اغضایی

گه لعبت چشم من گرانجانی

گه دیدۀ من زبان گویایی

گاهی زعصا کنم قلاووزی

هیهات ! که کرددیده از پایی؟

در آرزوی تو می پزم زینسان

با مردم چشم خویش سودایی

چشمم که زروشنایی آسودی

وزوی بودی همه مواسایی

امروز میانشان چنان خونست

کش نیست بسوی روشنی رایی

گویی زچه خاست این همه وحشت

گر زانک نرفت مردمی جایی

چون بوهم از آفتاب متواری

از خلق نهان شده چو عنقایی

بردوخته چشم همچو شاهینم

با آنکه چو طوطیم شکر خایی

خورشید جلالتا! نگویی خود

خفاش چگونه گشت حربایی؟

از درد بسی بجان بگردیدم

تا خود که کند مرا مداوایی

هم عاقبتم زسمّ اسب تو

دادند نشان تو تیاسایی

این مردم چشم من که بدطبعش

بر علم نظر چو ژرف دریایی

از خاطر نیز ، نکته اندیشی

وزطبع لطیف راحت افزایی

در مسند تیره بادلی روشن

همچون صدف از درون گهرزایی

در کود بروی خود فراز اکنون

چون دید که نیست وقع دانایی

گفتند که هست درد بی پرستش

اوّل که رمد نمود مبدایی

امروز یقین شدم که مولانا

کردست بدین حدیث ایمایی

خود یاد نکرد خاطر عالی

کش هرگز بود بنده یی جایی

هرچند کنون زرامش و شادی

باغم زدکانت نیست پروایی

زین بیش طلب مرا که کم یابی

مانندۀ بنده مدحت آرایی

تشریف تفقّد سلیمانی

چون بود نصیب هدهد آسایی

من بنده عیادت از نیرزیدم

ارزید حضور من تقاضایی

با پشت دوتا بر آستان تو

پیوسته همی زنیم برتایی

در پیش تو کار من چنین نازل

وانگاه ببین چه خوش تماشایی

کز دور و سیلتم همی سازد

نزدیک تو ابلهی تبه رایی

اعمی بود آری صاحب الحاجه

وین نیز رهیست هم معمّایی

این آن مثلست که رازیان گویند

کوری کته به دست نوینایی

با دت بزمان عمر مستغرق

هر امروزی که هست فردایی

شمارهٔ ۱۹۲ - و قال ایضاً

بزرگوارا در انتظار بخشش تو

نمانده است مرا بیش از این شکیبایی

سه شعر رسم بود شاعران طالع را

یکی مدیج و دوم قطعۀ تقاضایی

اگر بداند ثنا و اگر نداد هجا

ازین سه گانه دو گفتم، دگر چه فرمایی؟

شمارهٔ ۱۹۳ - وله ایضاً فیه

ای ز دستت آز را سرمایه‌ای

ذکر حاتم با کفت افسانه‌ای

ذات پر معنیّ تو اندر جهان

صورت گنجیست در ویرانه‌ای

آشکارا پیش ذهن و خاطرت

هرکجا در غیب پنهان خانه‌ای

هست در دور کف دریا کشت

هفت دریا کمتر از پیمانه‌ای

نیست از من سوخته‌تر در جهان

شمع اقبال ترا پروانه‌ای

کار من بگشاید ار کلکت شود

در کلید روزیم دندانه‌ای

تا در این شهر آمدم از بس اوام

من رهی بفروختم کاشانه‌ای

وام داری هر دم از هر گوشه‌ای

در من آویزد چنان دیوانه‌ای

گر نمایم رخ بدو چون آینه

چنگ در ریشم زند چون شانه‌ای

چشم‌ها بر راه دارم همچو دام

تا کجا افتد به چنگم دانه‌ای

من چنین محروم و از انعام تو

گشته هر آواره‌ای فرازنه‌ای

مانده من لب خشک و در بحر سخات

آشنا ور گشته هر بیگانه‌ای

حسبة لله بفرما منعما

در خلاص کار من پروانه‌ای

یا اشارت کن که تا مطلق کنند

وقت را مرسوم موقوفانه‌ای

از تردّد بر لب آمد جان من

آریی فرمای یک ره یا نه‌ای

قطعات

شمارهٔ ۱ - فی شهاب الدّین عزیزان : جهان دانش و معنی ، شهاب الدّین تویی آنکس

شمارهٔ ۲ - وله ایضا : دی چو بشنیدم که کرد از ناگهان اسبت خطا

شمارهٔ ۳ - ایضا له : ای که بر خدمت تو کردم وقف

شمارهٔ ۴ - ایضا له : ایا صدری که شد پیش ضمیرت

شمارهٔ ۵ - ایضا له : فنون لطف خداوند صدر مجدالملک

شمارهٔ ۶ - وله ایضا : ای به حکم تو اقتدا کرده

شمارهٔ ۷ - ایضاً له : ای بتدبیر اختیار ملوک

شمارهٔ ۸ - ایضا له : عنایتهای خواجه در حق من

شمارهٔ ۹ - وله ایضا : خطی بنوشته بودی بهر من پار

شمارهٔ ۱۰ - وله ایضا : ای به یاد خلق تو در بزم چرخ

شمارهٔ ۱۱ - ایضا له : ای ترا عرض خوار و مال عزیز

شمارهٔ ۱۲ - ایضا له : ای عزم تیز تار تو چون عمر درشتاب

شمارهٔ ۱۳ - ایضا له : مخدوم بزرگ، صدر منعم

شمارهٔ ۱۴ - وله ایضا : نور دین ای ذات تو کان هنر

شمارهٔ ۱۵ - وله ایضا : ای سروری که مخزن اسرارغیب رابهتر

شمارهٔ ۱۶ - ایضا له : عالم لطف و کرم سرور ارباب هنر

شمارهٔ ۱۷ - وله ایضا : ندانم چه افتاد مال ترا

شمارهٔ ۱۸ - ایضا له : سپهر شعبده باز از درون پردۀ غیب

شمارهٔ ۱۹ - ایضا له : اگرچه وعدۀ تو خاطرم را

شمارهٔ ۲۰ : مرد رک باش و بختی خو کن

شمارهٔ ۲۱ - وله ایضا : از برای محقری ادرار

شمارهٔ ۲۲ - این قطعه در مدح شمس الملّة و الدین شمس الدّین خوارزمی گوید:

شمارهٔ ۲۳ - ایضاً له : سپهر مجد و کرم عزّدین یگانة دهر

شمارهٔ ۲۴ - وله ایضا : صدر احرار شهای الدّین ، ای گاه سخا

شمارهٔ ۲۵ - وله ایضا : ای که با الفاظ گوهر بار تو

شمارهٔ ۲۶ - وله ایضا : هر که در احمقی تمام بود

شمارهٔ ۲۷ - وله ایضا : ای بزرگی که از میا من و تو

شمارهٔ ۲۸ - وله ایضا : جانم که در شکنجۀ هجران معذّبست

شمارهٔ ۲۹ - اضآ له : بخدایی که قمّۀ گردون

شمارهٔ ۳۰ - وله ایضا : در دام رهی فتاد امروز

شمارهٔ ۳۱ - وله ایضا : منعم بهاء دین که به ذات تو قائمست

شمارهٔ ۳۲ - ایضا له : بخدایی که وصف بیچونیش

شمارهٔ ۳۳ - ایضا له : صدر آزادگان و خواجۀ دهر

شمارهٔ ۳۴ - وله ایضا : خدا یگان شریعت پناه اهل هنر

شمارهٔ ۳۵ - و له ایضاً : زهی بلند جنایی که سایۀ جاهت

شمارهٔ ۳۶ - وله ایضا : چون چناری میان تهیست فلان

شمارهٔ ۳۷ - ایضاًله : امیر مقبل عالم که تا جهان بودست

شمارهٔ ۳۸ - وله ایضا : صدر آزادگان کریم الدّین

شمارهٔ ۳۹ - ایضا له : پناه و پشت مکارم خدایگان صدور

شمارهٔ ۴۰ - بمدح الملک شمس الدّین ایتغمش : خسرو تاج بخش شاه جهان

شمارهٔ ۴۱ - ایضا له : به نرد باختن اندر بلا و درد سرست

شمارهٔ ۴۲ - وله ایضا : در شعر من بعیب نگیرند اهل فضل

شمارهٔ ۴۳ - وله ایضا : ای کریمی که گاه فیض نوال

شمارهٔ ۴۴ - وله ایضا : آیا صدری که مغز اهل معنی

شمارهٔ ۴۵ - ایضا له : نور دین ای که در افاق جهان

شمارهٔ ۴۶ - وله ایضا : نور دین ای که در فنون هنر

شمارهٔ ۴۷ - وله ایضا : هر جا سبکی حرام خواریست

شمارهٔ ۴۸ - وله ایضا : فلک جنابا در تو کجا رسد سخنم

شمارهٔ ۴۹ - وله ایضا : به ماه روزه ترا تهنیت از آن کردم

شمارهٔ ۵۰ - وله ایضا : خواجه وقت ستدن سخت پیست

شمارهٔ ۵۱ - ایضا له : عمل دادی و پس معزول کردی

شمارهٔ ۵۲ - ایضا له : سپهر قدرا! شوق رهی بخدمت تو

شمارهٔ ۵۳ - وله ایضا : نظم و نثر سخن برابر نیست

شمارهٔ ۵۴ - فی السّفینة الصاحب نظام الدّین : درین سفینه نگه کن به چشم معنی بین

شمارهٔ ۵۵ - وله ایضا : بهار ار چه بهشتی راسیتنست

شمارهٔ ۵۶ - وله ایضا : ایا صدری که آمد چرخ نیلی

شمارهٔ ۵۷ - وله ایضا : بزگوارا هر چند طبع من در نظر

شمارهٔ ۵۸ - ایضا له : ای خداوندان انبار علف

شمارهٔ ۵۹ - ایضا له : همه در پای مرگ پست شدند

شمارهٔ ۶۰ - ایضا له : بزرگوارا دانی که نه ز تقصیرست

شمارهٔ ۶۱ - وله ایضا : صدرا ما ثل رضیّ دین که بتحقیق

شمارهٔ ۶۲ - وله ایضا : نظر می کنم در جهان بخت را

شمارهٔ ۶۳ - وله ایضا فی استدعا التّبن : اسبم دی گفت می روم من

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً له : ای خداوندی که پیرامون حصن سرّ غیب

شمارهٔ ۶۵ - فی الشّکایه : مرا که هیچ نصیبی ز شادمانی نیست

شمارهٔ ۶۶ - وله ایضا : خدایگان کریمان مشرق و مغرب

شمارهٔ ۶۷ - ایضا له : در آرزوی تو از عمر من دو سال گذشت

شمارهٔ ۶۸ - ایضا له : صدرا چو آرزوی دعا گو به خدمتت

شمارهٔ ۶۹ - ایضا له : آمد رهی به خدمت و تادیر گه نشست

شمارهٔ ۷۰ - وله ایضا : شب من روز در کنار گرفت

شمارهٔ ۷۱ - وله ایضا : به خدمت آمدم دی بامدادان

شمارهٔ ۷۲ - وله ایضا : ای نشاط دل خرد نامت

شمارهٔ ۷۳ - وله ایضا : زهی به ذروة کیوان رسیده ایوانت

شمارهٔ ۷۴ - ایضا له : ای لطف تو در تن هنرجان

شمارهٔ ۷۵ - وله ایضا : صدرا روا مدار ز انعام خود مرا

شمارهٔ ۷۶ - دو دست قبول اندر آغوش کرد : هر گه شعری برم بر ممدوح

شمارهٔ ۷۷ - ایضا له : ای ز ظلم تو همچو لاله ستان

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضا فی صفتها : ای ز احکام همچو رویین دز

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضا : عالم لطف علاء الدّین معلومت هست

شمارهٔ ۷۹ - وله ایضا : عشّاق که قدر دل شناسند

شمارهٔ ۸۰ - وله ایضا : هر آن سعادت کاندر ضمیر افلاکست

شمارهٔ ۸۱ - ایضا؛ له : زان پس که هزار غصّه خورم

شمارهٔ ۸۲ - ایضا له : هر که این هر دو قطعه بر خواند

شمارهٔ ۸۳ - وله ایضا : دوش خر بنده کرد پیشم یاد

شمارهٔ ۸۴ - وله ایضا : خواجه از بخل در مسلمانی

شمارهٔ ۸۵ - این قطعه در پشت تقویم نویسد و با ناصرالّدین منگلی نورّالله قبره فرستد.

شمارهٔ ۸۶ - وله ایضا : بزرگوارا ایّام نیک خواه تو باد

شمارهٔ ۸۷ - وله ایضا : ای بزرگی که در جهان کرم

شمارهٔ ۸۸ - وله ایضا : سرفرازا خدای عزّ وجل

شمارهٔ ۸۹ - ایضاً له : تا از این نام ازل برره دل دام نهد

شمارهٔ ۹۰ - ایضا له : ای که از عدل تو هر مظلومی

شمارهٔ ۹۱ - ایضا له : کریم طبع سخی دل کسی بود کانعام

شمارهٔ ۹۲ - وله ایضا : همچو ابرست دست خواجه فلان

شمارهٔ ۹۳ - و له ایضاً : ستم نوردا نزدیک شد در ایّامت

شمارهٔ ۹۴ - ایضاً له : دل که با یادش آشنا گردد

شمارهٔ ۹۵ - ایضا له : خواجۀ خواجگان خطیر الرّین

شمارهٔ ۹۶ - ایضا له : خدایگان اکابر که پادشاه نجوم

شمارهٔ ۹۷ - وله ایضا : به عمرهای چنین تیز تاز زود گذر

شمارهٔ ۹۸ - و له ایضاً : ای بلند اختری که همت تو

شمارهٔ ۹۹ - وله ایضا : گرچه در عقل ناپسندیده ست

شمارهٔ ۱۰۰ - وله ایضا : گل باز طراوتی دگر دارد

شمارهٔ ۱۰۱ - ایضا له : ای آنکه همای همّت تو

شمارهٔ ۱۰۲ - وله ایضا : هجا گفتن ار چه پسندیده نبود

شمارهٔ ۱۰۳ - ایضاً له : ای کریمی که نفحۀ خلقت

شمارهٔ ۱۰۴ - وله ایضا : نیک درخط شده ام از قلمت

شمارهٔ ۱۰۵ - وله ایضا : نکنی رای مردمی هرگز

شمارهٔ ۱۰۶ - ایضاً : صدر ملّت که دعا گویی تو

شمارهٔ ۱۰۷ - ایضا له : چون محرّم رسید و عاشورا

شمارهٔ ۱۰۸ - ایضا له : شنیدم که مخدوم اهل هنر

شمارهٔ ۱۰۹ - ایضاً له : زهی ستوده خصالی که با کفایت تو

شمارهٔ ۱۱۰ - وله ایضا : اینت سردی که این زمستان کرد

شمارهٔ ۱۱۱ - وله ایضا : ای سخا پیشه یی کامید مرا

شمارهٔ ۱۱۲ - ایضا له فی صفة الفرس : صوفی نهاد عادت اسبم تو کّلست

شمارهٔ ۱۱۳ - ایضا له : ای صدر روزگار به عهد تو روزگار

شمارهٔ ۱۱۴ - جواب نامهٔ صدر صفی الدّین یزدی : به من رسید مقالی که گر بکوه رسد

شمارهٔ ۱۱۵ - وله ایضا : همیشه نعمت دنیا بسوی آن یا زد

شمارهٔ ۱۱۶ - وله ایضا فی الشّکایة : دل مرا چو سپهر از غمی بپردازد

شمارهٔ ۱۱۷ - و له ایضاً : ای که گر لطف تو فرماندۀ ایّام شود

شمارهٔ ۱۱۸ - وله ایضا : مژده ای دل که کار دیگر شد

شمارهٔ ۱۱۹ - وله ایضا : می کنی دوستیّ دشمن من

شمارهٔ ۱۲۰ - ایضا له : ای بزرگی که بر علم تو ظاهر باشد

شمارهٔ ۱۲۱ - وله ایضا : بنزد خواجه رفتم بهر کاری

شمارهٔ ۱۲۲ - ایضا له : دانی که طمع چه گفت با من؟

شمارهٔ ۱۲۳ - ایضاً له : دست آن به که خود قلم باشد

شمارهٔ ۱۲۴ - ایضا له : زهی سرفرازی که در پیش حکمت

شمارهٔ ۱۲۵ - وله ایضا : سرو را وعده های چنان باید

شمارهٔ ۱۲۶ - و له ایضاً : ای آنکه فلک سغبۀ ایّام تو باشد

شمارهٔ ۱۲۷ - وله ایضا فی صفة الفرس : مرا اسبیست الحق این چنین اسب

شمارهٔ ۱۲۸ - ایضا له : فرستادم بتو شعری که با آن

شمارهٔ ۱۲۹ - ایضا له : صدرا ز برای خدمت تو

شمارهٔ ۱۳۰ - وله ایضا : توقّف چون بود در آنچه صاحب

شمارهٔ ۱۳۱ - ایضاً له : ای سروری که زیبد ، کز نعل مرکب تو

شمارهٔ ۱۳۲ - ایضا له : مفتی مشکلات شرع کرم

شمارهٔ ۱۳۳ - وله ایضا : ز دریای دست توای نامدار

شمارهٔ ۱۳۴ - ایضا له : صورت به جهان زشت تر از گور نبودی

شمارهٔ ۱۳۵ - ایضا له : گفتم اکنون میوه های خوش خوریم

شمارهٔ ۱۳۶ - وله ایضا : تو به علم نجوم فخر کنی

شمارهٔ ۱۳۷ - و له ایضاً : ای که جزیاد مخلوق تو نخورد

شمارهٔ ۱۳۸ - ایضا له : به ذات خویش اگر چند مرد نیک بود

شمارهٔ ۱۳۹ - وله ایضا : کسی که او نظر عقل در زمانه کند

شمارهٔ ۱۴۰ - ایضا له : زهی تازه رویی که خلق لطیفت

شمارهٔ ۱۴۱ - ایضا له : در نگر در صدر دیوان و ببین

شمارهٔ ۱۴۲ - وله ایضا : صاحبا عمریست تا از عدل تو

شمارهٔ ۱۴۳ - وله ایضا : رمضانست همین دهن دربند

شمارهٔ ۱۴۴ - وله ایضا : ای دل ای دل سخن سخن بیهده را کار مبند

شمارهٔ ۱۴۵ - کتب الی امیر عزّالدّین علی شیر ابن بابویه

شمارهٔ ۱۴۶ - و له ایضاً : زهی سپهر محلّی که گرچه تیزروند

شمارهٔ ۱۴۷ - ایضا له : مشو ایمن ز کید خصم ضعیف

شمارهٔ ۱۴۸ - وله ایضا : کی بود؟کی؟ که باز صدر جهان

شمارهٔ ۱۴۹ - ایضا له : عصای کلیمست این شعر من

شمارهٔ ۱۵۰ - ایضا له : ای که خورشید بی رضای تو سر

شمارهٔ ۱۵۱ - وله ایضا : گفته بودی که مرا کسبی نیست

شمارهٔ ۱۵۲ - وله ایضا : از رضی الملک الحق شرمساری حاصلست

شمارهٔ ۱۵۳ - وله ایضا : از علامتها که در آخر زمان

شمارهٔ ۱۵۴ - وله ایضا : ای آنکه از مدارج مدح تو قاصرست

شمارهٔ ۱۵۵ - وله ایضا : دور گردون با همه کس بدفعالی می‌کند

شمارهٔ ۱۵۶ - وله ایضا : ای پیشوای شرع که ایناء روزگار

شمارهٔ ۱۵۷ - ایضا له : خواجه در تحسین فزاید چون ببیند کز پیش

شمارهٔ ۱۵۸ - وله ایضا : ایا شگرف نوالی که در زمین و زمان

شمارهٔ ۱۵۹ - ایضا له : مرا چه حاصل ازین خواجگان بی حاصل

شمارهٔ ۱۶۰ - وله ایضا : بزگوارا این خواجگی همه آنست

شمارهٔ ۱۶۱ - ایضا له : چو عادتست که ابنای دهر در هر قرن

شمارهٔ ۱۶۲ - وله ایضاً : دوش مخدوم من که تا جاوید

شمارهٔ ۱۶۳ - وله ایضا فی التّجرید : اندرین مرغزار کشت و درود

شمارهٔ ۱۶۴ - وله ایضا : مولی قوام دین که بر اقلیم حلّ و عقد

شمارهٔ ۱۶۵ - وله ایضا : صدر کبیر عالم عادل ضیاء دین

شمارهٔ ۱۶۶ - وله ایضا : در مدح تو اگر چه مجالی فسیح بود

شمارهٔ ۱۶۷ - وله ایضا : ز مرگ ناخوشتر چیز اگر تواند بود

شمارهٔ ۱۶۸ - وله ایضا : قدری شراب از رضیّ الّدین بخواستم

شمارهٔ ۱۶۹ - ایضا له : چنان سزد که کسی را که رتبتی باشد

شمارهٔ ۱۷۰ - ایضا له : هر کرا جای این نگارستان بود

شمارهٔ ۱۷۱ - وله ایضا : بهاء الدّین که تا دور جهان بود

شمارهٔ ۱۷۲ - وله ایضا : ای کریمی که با لطافت تو

شمارهٔ ۱۷۳ - وله ایضا : خورشید ذرّه پرور، شاه هنر نواز

شمارهٔ ۱۷۴ - ایضا له : مکن ملامت من گر به خدمت خواجه

شمارهٔ ۱۷۵ - وله ایضاً : بزرگوارا آنی که پیش رأی تو خور

شمارهٔ ۱۷۶ - ایضا له : سرورا عرضها نمی باید

شمارهٔ ۱۷۷ - ایضاً له : ای بزرگی که خدمت تو کند

شمارهٔ ۱۷۸ - ایضا له : خدایگان شریعت امام روی زمین

شمارهٔ ۱۷۹ - وله ایضا : هر کرا رسم و عادت آن باشد

شمارهٔ ۱۸۰ - ایضا له : مدحتی گفتمت که چون زیور

شمارهٔ ۱۸۱ - وله ایضا : امام ملّت و مفتیّ مشرق و مغرب

شمارهٔ ۱۸۲ - ایضا له : اگر به کم ز منی داد شغل من خواجه

شمارهٔ ۱۸۳ - وله ایضا : نیم مستست چشم دلبر من

شمارهٔ ۱۸۴ - وله ایضاً : فصل دیماه بخوارزم اندر

شمارهٔ ۱۸۵ - وله ایضا : جهان صدرا لقای فرّخ تو

شمارهٔ ۱۸۶ - ایضا له : ز وجود عام تو ای شاه شرع حاصل من

شمارهٔ ۱۸۷ - وله ایضا : سروریش تو هر دو زحمت ماست

شمارهٔ ۱۸۸ - وله ایضا : نیاز و آرزوی من به روی فخرالدّین

شمارهٔ ۱۸۹ - ایضا له : مرا سخن چو بیاد تو بر زبان آید

شمارهٔ ۱۹۰ - وله ایضا : سحرگهان که دل از بند خود برون آید

شمارهٔ ۱۹۱ - ایضا له : این واقعۀ هایل جانسوز ببینید

شمارهٔ ۱۹۲ - وله ایضا : الحق این مطرب اگر چه زند چنگی بد

شمارهٔ ۱۹۳ - وله ایضا : زهی زرفعت تو خورده آسمان تشویر

شمارهٔ ۱۹۴ - ایضا له : کاه وجو خواستم ز تو من خر

شمارهٔ ۱۹۵ - ایضا له : دوش با طبع خویشتن گفتم

شمارهٔ ۱۹۶ - وله ایضا : اندیشه بکردم از سپاهان

شمارهٔ ۱۹۷ - وله ایضا : ای رتبت تو ورای مقدار

شمارهٔ ۱۹۸ - ایضا له : حسن رایت دانم ار آگه شود

شمارهٔ ۱۹۹ - وله ایضا : منم ان چرب دست شیرین کار

شمارهٔ ۲۰۰ - وله ایضا : ای ترا کرده لطف حق مخصوص

شمارهٔ ۲۰۱ - وله ایضا : ای دل سیه لطیف دیدار

شمارهٔ ۲۰۲ - وله ایضا : گفته بودی مرا که چیزی گوی

شمارهٔ ۲۰۳ - وله ایضا : ای کریم جهان، خبر داری؟

شمارهٔ ۲۰۴ - ایضا له : ز بعد مدّت سالی که من نیاسودم

شمارهٔ ۲۰۵ - ایضا له : خسروا نکته یی ز من بشنو

شمارهٔ ۲۰۶ - وله ایضا : ایا صدری که بی عون سخایت

شمارهٔ ۲۰۷ - ایضا له : سر فرازا چرا رها کردی

شمارهٔ ۲۰۸ - ایضا له : زهی سپهر پناهی که فضل و دانش را

شمارهٔ ۲۰۹ - وله ایضا : دختران سخن که دارمشان

شمارهٔ ۲۱۰ - وله ایضا : جناب عالی نزدیک و من بخدمت دور

شمارهٔ ۲۱۱ - وله ایضا : ای کاینات در نظر همّتت حقیر

شمارهٔ ۲۱۲ - وله ایضا : ای نکرده بعهد خویش از بخل

شمارهٔ ۲۱۳ - وله ایضا : تا توانی به صید دلها کوش

شمارهٔ ۲۱۴ - ایضا له : صدر مطلق کمال دین که چو تو

شمارهٔ ۲۱۵ - وله ایضا : ای ترا جمع گشته در ره آز

شمارهٔ ۲۱۶ - ایضا له : ای ضمیر تو غیب را جاسوس

شمارهٔ ۲۱۷ - ایضا له : شب سیاه به تاریکی ار نشینم به

شمارهٔ ۲۱۸ - وله ایضا : بزرگوارا، خّط و عبارتت ماند

شمارهٔ ۲۱۹ - ایضا له : مرا گفتند مولانا چنین گفت

شمارهٔ ۲۲۰ - ایضا له : ای بزرگی که ریش قهر ترا

شمارهٔ ۲۲۱ - ایضا له : زهی ز لفظ تو بازار فضل را رونق

شمارهٔ ۲۲۲ - ایضا له : در جستن رضای تو عمری بقدر وسع

شمارهٔ ۲۲۳ - ایضا له : هیچ حاصل ز فضل و دانش نیست

شمارهٔ ۲۲۴ - وله ایضا : کمال الدّین که چرخ پیر نارد

شمارهٔ ۲۲۵ - ایضا له : ای جبین تو مطلع اقبال

شمارهٔ ۲۲۶ - ایضا له : بنده ات بود گرسنه پیرار

شمارهٔ ۲۲۷ - ایضا له : ای شده ذات تو مستجمع انواع کمال

شمارهٔ ۲۲۸ - وله ایضا : محقّق است که چیزی که آن رسد به کمال

شمارهٔ ۲۲۹ - ایضا له : دو نشان ماند از مروّت و بس

شمارهٔ ۲۳۰ - وله ایضا : دی در اسباب سیّدالوزرا

شمارهٔ ۲۳۱ - این قطعه در مدح ملک السّیادة و النّقابه سیّد مجدالدّین گوید

شمارهٔ ۲۳۲ - ایضا له : قطعه ای نزد تو فرستادم

شمارهٔ ۲۳۳ - ایضا له : بنا میزد دلی چون شیر دارم

شمارهٔ ۲۳۴ - ایضا له : شعر کی نزد تو فرستادم

شمارهٔ ۲۳۵ - وله ایضا فی استدعاالّتبن : بدرگاه خواجه شدم دی سوار

شمارهٔ ۲۳۶ - وله ایضا : شبی به خوان تو حاضر شدم به ماه سیام

شمارهٔ ۲۳۷ - وله ایضا : ای صاحبی که از نفحات شمایلت

شمارهٔ ۲۳۸ - وله ایضا : صدرا اگرچه تو ز من آزاد و فارغی

شمارهٔ ۲۳۹ - ایضا له : من از تشریف مولانا چنان تنگ آمدم الحق

شمارهٔ ۲۴۰ - وله ایضا : نسیب و مدح و تقاضا فزون زده قطعه

شمارهٔ ۲۴۱ - ایضا له : ای خدمت تو ذخیرة عمرم

شمارهٔ ۲۴۲ - ایضا له : اگر چه مدّتی شد تا ز سالوس

شمارهٔ ۲۴۳ - ایضا له : گر عزیزست سیم بر مردم

شمارهٔ ۲۴۴ - ایضا له : یزرگوارا دانی که بهر خدمت تو

شمارهٔ ۲۴۵ - ایضا له : ایا رسیده ز فضل و هنر بدان رتبت

شمارهٔ ۲۴۶ - وله فی نجم الدّین همگر رحمه الله و اباقکم

شمارهٔ ۲۴۷ - ایضا له : حکیم عهد و فرید زمانه مجدالدّین

شمارهٔ ۲۴۸ - ایضا له : گفتم چو بسته ام کمر بندگیّ تو

شمارهٔ ۲۴۹ - وله ایضا : ای بزرگی که کرامند بود گر بمثل

شمارهٔ ۲۵۰ - ایضا له : زبزرگوارا! من ترک مدح گفتن تو

شمارهٔ ۲۵۱ - وله ایضا : سرورا من بفّر دولت تو

شمارهٔ ۲۵۲ - وله ایضا : من بر آن بودم کزین پس منصب صدر کبیر

شمارهٔ ۲۵۳ - وله فی التّوبیخ : من که شب و روز گنه می کنم

شمارهٔ ۲۵۴ - ایضا له : من بی برگ از تو این یک بار

شمارهٔ ۲۵۵ - ایضاً له : ای بزرگی که کامرانی تو

شمارهٔ ۲۵۶ - وله ایضا : من که در خانه منزوی شده ام

شمارهٔ ۲۵۷ - وله ایضا : گر خواجه ز بهر ما بدی گفت

شمارهٔ ۲۵۸ - وله ایضا : ز روزگار بیک ره کرانه می جویم

شمارهٔ ۲۵۹ - ایضا له : پریر جود تو با من حدیث بخشش کرد

شمارهٔ ۲۶۰ - ایضاله : صاحب عادل شهاب ملک و دین

شمارهٔ ۲۶۱ - این قطعه در مدح صدر جمال الدّین گوید و او را وسیلت بخدمت شمس الدّین خوارزمی کند

شمارهٔ ۲۶۲ - ایضا له : کیست همخانۀ؟ زبان؟ دندان

شمارهٔ ۲۶۳ - وله ایضا : ای که در خانۀ تو بیگه و گاه

شمارهٔ ۲۶۴ - وله ایضا : گشت یکباره حضرت خواجه

شمارهٔ ۲۶۵ - وله ایضا : آن که سخت نشده هرگز سیر

شمارهٔ ۲۶۶ - وله ایضا : نگشته هیچ مرادی مرا ز تو حاصل

شمارهٔ ۲۶۷ - وله ایضا : امام عالم و قطب جهان جمال الّدین

شمارهٔ ۲۶۸ - ایضا له : ای سروری که در دهن نفس ناطقه

شمارهٔ ۲۶۹ - ایضا له : ز من بشنو حدیث بخل خواجه

شمارهٔ ۲۷۰ - ایضاً له : ای همه عادت تو لطف و مواسا کردن

شمارهٔ ۲۷۱ - وله ایضا : ما نه مردان سرپنحه و بازوی توایم

شمارهٔ ۲۷۲ - وله ایضا : قدوۀ اهل مهانی ای که هست

شمارهٔ ۲۷۳ - ایضا له : مجلس سامیّ مجد الدّینی ای کان هنر

شمارهٔ ۲۷۴ - وله ایضا : آه از این زندگیّ ناخوش من

شمارهٔ ۲۷۵ - وله ایضا : مژده کاقبال تو ز ناگه داد

شمارهٔ ۲۷۶ - وله ایضا : بجز از غصّه های مشکل من

شمارهٔ ۲۷۷ - ایضا له : سرورا رسم تصوّف آن بود

شمارهٔ ۲۷۸ - ایضا له : برون رفتم از خانه دی نگهبان

شمارهٔ ۲۷۹ - و له ایضاً : ای کف راد تو معمار جهان

شمارهٔ ۲۸۰ - وله ایضاً : ای ز تو کار همه کس بر مراد

شمارهٔ ۲۸۱ - و له ایضاً : ای به گه جود چو گل تازه رو

شمارهٔ ۲۸۲ - وله ایضا : ای ز گردون بشرف برده سبق

شمارهٔ ۲۸۳ : دو چیز من بدعا خواستم همی ز خدای

شمارهٔ ۲۸۴ - ایضاً له : ای خداوندی که هر ساعت دل و دست ستم

شمارهٔ ۲۸۵ - ایضا له : ای خبر داری که شوخان جهان

شمارهٔ ۲۸۶ - ایضا له : بس کن ای سرد ناخوش احمق

شمارهٔ ۲۸۷ - .له ایضا : آن زن که پریر آمد در عقد نکاحت

شمارهٔ ۲۸۸ - ایضا له : خواجه مختص ز بس که مختصرست

شمارهٔ ۲۸۹ - ایضا له : هر کو به هنر کند مباهات

شمارهٔ ۲۹۰ - ایضا له : خواجگانی که پیش ازین بودند

شمارهٔ ۲۹۱ - وله ایضا : بغربت اندر اگر صد هزار سیم و زرست

شمارهٔ ۲۹۲ - و له ایضا فی صفة صندوقچه : ای از پی حلّ و عقد دایم

شمارهٔ ۲۹۳ - ایضا له : ای خواجه بدیدمت دل تو

شمارهٔ ۲۹۴ - ایضا له : ای همه انصاف عالم تعبیه در حکم تو

شمارهٔ ۲۹۵ - وله ایضا : پسر زر دوز آن کندۀ شوخ

شمارهٔ ۲۹۶ - و له ایضاً : ای سرا پرده بر فلک برده

شمارهٔ ۲۹۷ - وله ایضا : ای دل و جان بیاد تو زنده

شمارهٔ ۲۹۸ - وله ایضا : پناه زمرۀ دانش شکوه اهل هنر

شمارهٔ ۲۹۹ - وله ایضاً : ای زبیم تو در تن اعداد

شمارهٔ ۳۰۰ - ایضا له : ای بر محکّ عقل وجود تو ناسره

شمارهٔ ۳۰۱ - وله ایضا : تادر دشت هست و جو باره

شمارهٔ ۳۰۲ - ایضا له : من نه مردار خوارم ای خواجه

شمارهٔ ۳۰۳ - و له ایضاً : ای در دعای جان تو اجرام یک زبان

شمارهٔ ۳۰۴ - ایضا له : ای همه سروران روی زمین

شمارهٔ ۳۰۵ - وله ایضا : جود خواجه سیاه رویم کرد

شمارهٔ ۳۰۶ - وله فی صفة القحط و التماس الغلّه : ای خداوندی که اندر خشک سال قحط جود

شمارهٔ ۳۰۷ - ایضاً له : کریم عرصۀ عالم جهان لطف و کرم

شمارهٔ ۳۰۸ - ایضا له : منم آن چشمۀ خورشید گاه نظم سخن

شمارهٔ ۳۰۹ - ایضا له : شهاب دین که زبانم پر از مدایح تست

شمارهٔ ۳۱۰ - ایضا له : آدمی را چهار حالت هست

شمارهٔ ۳۱۱ - وله ایضا : زهی شکوه تو از روی ملک رنگ زدای

شمارهٔ ۳۱۲ - وله ایضا : مرا سیّ و دو خدمتکار بودند

شمارهٔ ۳۱۳ - وله ایضا : دیدۀ عقل راه دان بگشای

شمارهٔ ۳۱۴ - این قطعه در مدح صاحب عمیدالدّین پارسی گوید

شمارهٔ ۳۱۵ - وله ایضا : دریا دلا تو آنی، کز فیض طبع روشن

شمارهٔ ۳۱۶ - و له ایضاً : زهی حرّی که ثابت کرد جودت

شمارهٔ ۳۱۷ - وله ایضا : ای کریمی که در آفاق جهان

شمارهٔ ۳۱۸ - وله ایضا : چون شدی خشمناک بر بنده

شمارهٔ ۳۱۹ - ایضا له : جهان لطف و کرم افتخار اهل قلم

شمارهٔ ۳۲۰ - در مدح صدر قوام الملّة و الدّین ابراهیم بنداری گوید و به دمشق فرستد.

شمارهٔ ۳۲۱ - وله ایضا : این همه سرکشی مکن بر من

شمارهٔ ۳۲۲ - وله ایضا : در ضمیرم اگر چه کم گویم

شمارهٔ ۳۲۳ - وله ایضا فی مذمة الدّنیا : تا کی این رنج روزگار بری ؟

شمارهٔ ۳۲۴ - وله ایضا : ایا حرّی که دستت گاه بخشش

شمارهٔ ۳۲۵ - ایضاً له : ای که دایم بسر انگشت دها

شمارهٔ ۳۲۶ - ایضا له : ایا صدری که در بازار دانش

شمارهٔ ۳۲۷ - و له ایضا : بزرگی را همی دانم که هرگز

شمارهٔ ۳۲۸ - ایضا له : بر سر ما آمد ابر بهمنی

شمارهٔ ۳۲۹ - وله ایضا : ای لطف تو آب زندگانی

شمارهٔ ۳۳۰ - وله ایضا : بجان آفرینی که نزدیک عملش

شمارهٔ ۳۳۱ - ایضا له : آن ریش فلان مزد قانی

شمارهٔ ۳۳۲ - ایضا له : جو همی خواستم پریر به شعر

شمارهٔ ۳۳۳ - ایضا له : کرده یی ژار با من انعامی

شمارهٔ ۳۳۴ - وله ایضا : جهان فضل و فضایل امام ربّانی

شمارهٔ ۳۳۵ - وله ایضا : ای صفات کرمت روحانی

شمارهٔ ۳۳۶ - ایضاً له : ای صاحبی که گر بمثل رای باشدت

شمارهٔ ۳۳۷ - ایضا له : اگر کسی پسری را از آن تو بکشد

شمارهٔ ۳۳۸ - و قال ایضاً : بلند قدرا آنی که در علاج نیاز

شمارهٔ ۳۳۹ - وله ایضا : دوستی دارم چون ناخن گیر

شمارهٔ ۳۴۰ - وله ایضا فی التوبیخ : ای که پی حرص و هوا می روی

شمارهٔ ۳۴۱ - وله ایضا : پیشوای علما خسرو دانشمندان

شمارهٔ ۳۴۲ - ایضا له : فرستادم بخدمت کاردی خوب

شمارهٔ ۳۴۳ - وله ایضا : صاحبا عدّت قیامت را

شمارهٔ ۳۴۴ - وله ایضا : ای مقادیر فضل و افضالت

شمارهٔ ۳۴۵ - فی مدح ابن بدرالدّین باسمعیل : بنامیزد چنان فرّخ لقایی

شمارهٔ ۳۴۶ - ایضا له : مخدوم کمال ملّت و دین

شمارهٔ ۳۴۷ - ایضا له : ز ابر چون برف سیم باریدی

شمارهٔ ۳۴۸ - ایضا له : ای آنکه از افاضل انوار معنوی

شمارهٔ ۳۴۹ - ایضا له : ای آفتاب ملک که از پرتو کرم

شمارهٔ ۳۵۰ - وله ایضا : ای خواجه سال و ماه تو تلوین همی‌کند

شمارهٔ ۱ - فی شهاب الدّین عزیزان

جهان دانش و معنی ، شهاب الدّین تویی آنکس

که چشم عقل کم بیند ، چو تو بسیار دانی را

ز رای سالخوردت دان ، شکوه بخت برنایت

مربّی آنچنان پیری، سزد جوانی را

ز قحط مردمی عالم ، چنان شد خشک لب تا لب

که الّا در ثنای تو ، ندیدم تر زبانی را

چو کلک نقشبند تو ، به صنعت دست بگشاید

تو پنداری نهفتستی به لب در جان مانی را

زتو پوشیدگان غیب برخود نیستند ایمن

چرا؟ زیبا که پیدا کرد کلکت هر نهانی را

دهد اضداد گیتی را بهم تلفیق کلک تو

تعالی الله ! چنین قوّت بود خود ناتوانی را؟

چو محروروان از آن زردست کلک زرفشان تو

که از الفاظ تو هردم خورد شکّرستانی را

اگرچه کار عالم را بنا به اختلاف آمد

سراسر متّفق دیدم بشکر تو جهانی را

زنوکش لالۀ سیراب و نرگس بردمد حالی

بیاد لطفت ار آیی دهم روزی سنانی را

جوان بختا! هنرمندا! اگرچه نیست پروایت

ز روی لطف اصغا کن عجایب داستانی را

بدشنامی و سرهنگی ازاین درگاته محتاجم

نه بهر خود معاذالله که دیگر قلتبانی را

درین دوران که از دونی کسی را نیست آن همّت

که از روی کرم تیمار دارد مدح‌خوانی را

به صد حیلت به خون دل به عمری کرده‌ام حاصل

محقّر ملککی ویران وجوه نیم نانی را

زجور یک دو نامعلوم اینک شد دوسال افزون

که تا من زارتفاع آن نکردم تر دهانی را

چه باشد گر درین دوران که می‌مالند شاهان را

بمالم من به جاه تو یکی پالیز بانی را

به ناواجب عوانانند در هر خانه‌ای و پنجه

بدین واجب روا باشد که بفرستی عوانی را

نکرده خدمتی هرگز صداعت می‌دهم هردم

جوابم ده سبک، هرگز چو من دیدی گرانی را

زبس زحمت که میآرم همی ترسم که دربان را

بفرمایی که در دربند چون بینی فلانی را

به کام و آرزوی دل بمان صدسال افزون‌تر

که اهل فضل کم یابند چون تو مهربانی را

شمارهٔ ۲ - وله ایضا

دی چو بشنیدم که کرد از ناگهان اسبت خطا

شد دل من کوفته چون پهلویت زین ماجرا

از طریق سرزنش با اسب گفتم کز خری

خواجه را از خود جدا کردی، خطا کردی چرا؟

اسب گفتا من برو از مادر او وز پدر

مهربان تر نیستم آخر چه می گویی مرا؟

نه ز پشت انداخت او را در بترجایی پدر

نه بگاه حمل مادر کرد بروی هم خطا

من خطا این کرده ام کورا نشد یکبارگی

همچو پایش از رکاب آن لحظه سر از تن جدا

شمارهٔ ۳ - ایضا له

ای که بر خدمت تو کردم وقف

هم نهان خود و هم پیدا را

چرخ را یک حرکت در همه عمر

بر خلاف تو نباشد یارا

نیست معلوم همانا بر وجه

حال من خاطر مولانا را

چشم دارم که کنی گوش کرم

سوی خادم شرف اصغا را

مدّتی رفت چو دستار دراز

که تو یک جبّه ندادی ما را

کرمت چون همگانرا تشریف

داد هم جاهل و دانا را

ای عجب می بتوانی دیدن

در چنین جامه چو من برنا را؟

زانکه هر هفته مرا این کارست

که مطّرا کنم این کالا را

مبلغی سیم به من بر جمعست

هم مطرّایی و هم رفّا را

بس که می شویم و می کوبم باز

جبّۀ خویشتن و دستا را

ریزه ریزه شدی از زخم کدین

پوششم گرنبدی جز خارا

وگر این حرمان کاریست که خاص

اوفتادست من تنها را

سیم شونده و کوبنده بده

تا ز سر باز کنم اینها را

شمارهٔ ۴ - ایضا له

ایا صدری که شد پیش ضمیرت

همه اسرار گردون آشکارا

به خدمت چند بار آمد دعاگو

به عزم آن که بستاید شما را

کشیده از برای عرض در سلک

دعا و خدمت و مدح و ثنا را

مرا نگذاشت دربان تو با آنک

فراوان کردمش لطف و مدارا

ز درگه بازگشتم کام و ناکام

همی خاریدم از خجلت قفا را

بلای ماست این دربان غر زن

حکایت این چنین کردند ما را

بلا را باز گرداند دعاها

خداوندا بگردان این بلا را

کنون بر درگهت بر عکس اینست

بلا می بازگرداند دعا را

شمارهٔ ۵ - ایضا له

فنون لطف خداوند صدر مجدالملک

نداده هیچ بهایی غلام کرد مرا

شدم ز خامة بیمار او خجل که هنوز

مرا ز دور ندیده قیام کرد مرا

نداده خم چو صراحی بخدمتش کردن

دهان ز خنده لبالب چو جام کرد مرا

چه جادویست سر کلک او؟ که عاشق خویش

چنین بواسطۀ یک کلام کرد مرا

بحضرتش چو مرا راه انبساط نبود

اگر چه آرزوی آن مقام کرد مرا

تواضعش به سر انگشت مردمی از دور

برای سبق فضیلت سلام کرد مرا

خطاب عالی او چون مرا بلندی داد

ز حد گذشته فلک احترام کرد مرا

به نوک کلک که نظّام گوهر هنرست

چو عقد، کارکها با نظام کرد مرا

چو آفتاب شکوهش ز دور بر من تافت

هلال بودم، بدر تمام کرد مرا

نوازشی که بدان کرد بنده را مخصوص

رهین منّت انعام عام کرد مرا

چه عذر خواهم از این تربیت که در حق اوست

ز جور دور فلک انتقام کرد مرا

به یک سلام که فرمود و یاد کرد از من

همه سلامت گیتی بنام کرد مرا

چو صبح دولت او در رخم تبسّم کرد

کنار پرز ستاره چو شام کرد مرا

زبان عذر ندارم من اندرین معرض

که دست عجز بسر بر لگام کرد مرا

امید هست که در شکر او بنظم آرم

که لطف او همه کاری بکام کرد مرا

صداع حضرت عالی فزون ازین ندهم

که اوستاد ادب این پیام کرد مرا

شمارهٔ ۶ - وله ایضا

ای به حکم تو اقتدا کرده

تیغ خورشید در نفاذ و مضا

چرخ را در مقام حشمت تو

باز مانده ز کار هفت اعضا

در شب حادثات خاطر تو

همچو صبح است با یدبیضا

مهر تو در دل هنرمندان

همچنان تشنگیست در رمضا

گرچه تقصیر بنده چندانست

که برون شد ز حدّ استرضا

انقباض من اختیاری نیست

کآدمی هست شهر بنده قضا

در توان یافت این قدر، زیراک

در عبادات ممکنست قضا

اینهمه هست و چشم می دارم

التفاتی ز تو به عین رضا

صبح صادق چو عذر روشن داشت

انجم ازوی همی کنند اغضا

هست از انعام تو توقّع من

اوّل اغضا و آنگهی امضا

شمارهٔ ۷ - ایضاً له

ای بتدبیر اختیار ملوک

وی بتحقیق قدوۀ علما

صدر احرار فخر ملّت و دین

کز کف تست آز در نعما

ای بدولت سرای قدر تو در

زحل و زهره از عبید و اما

ماه بر درگهت هلال ابروی

تیر در حضرت تو از ندما

ذات عالیت در جهان نژند

چون معانیست در دل اسما

مدرج اندر کمینه نکتۀ تو

اند ساله ذخیرۀ حکما

حلقه در گوش کلک جادویت

تنگ چشمان خلّخ و یغما

گشته بالمعمه خاطر تو

چشم خورشید مبهم و معما

چرخ را بازدارد از حرکت

گر رسد امر تو بدو جز ما

صدر عالی که آستان ترا

آسمان خواند مجلس اسما

خیل بهمن رسید و باطل کرد

تاب خورشید و قوّت گرما

آبرا تخته بند کرد چو ز آل

شاخ را کرد جامه ها یغما

گشت فاتر چو چشم دلبر من

چشمۀ گرم آسمان پیما

ناتوان ناتوان زبر قع ابر

بکرشمه همی کند ایما

می نهد از اثیر آتشدان

زیر دامن سپهر خوش سیما

گویی از بس حباب تو بر تو

منطبق گشته اند ازض و سما

هست چون زرّپخته شعلۀ نار

گشت چون سیم خام صفحۀ ما

گشت معزول در ولایت باغ

قوّت نامیه زشغل نما

می نهد برف از صواعق رعد

پنبه در گوش صخرۀ صّما

جویبار مجّره از یخ بند

شد زلفگاه انجم ظلما

همه گشتند آفتاب پرست

سفهای زمانه و حکما

نیست اندر محّل رغبت خلق

سایه گر هست خود از آن هما

تن ز سرما چون نیل و چون روناس

منجمد گشته در عرق دما

آنکه چون خایه پوستین دارد

تنگ در خود همی کشد ، امّا

هر که چون آن دگر برهنه بود

گاه صرعتش بود گهی اغما

وانکه اندر لحاف و چادر شب

نبود شب چو استۀ خرما

زودبینی بسان جوز برو

گشته کیمخت خشک از سرما

با چنین ز مهریر جامۀ من

هست بیهش و همچو لفظ شما

باد دم شرد را چو کس نکند

پنبه جز پوستین ، کرم فرما

گم کن پشت ما چو همواره

از تو بودست پشت گرمی ما

گرچه در یک دو قافیه خللست

که نبودست مذهب قدما

عفو کن زآنکه در مضیق چنین

نبود فرق مطلب من و ما

شمارهٔ ۸ - ایضا له

عنایتهای خواجه در حق من

فراوان نقل می کردند امّا

ندیدم زان عنایت هیچ تاثیر

که ظاهر گشت در نیک و بدما

مگر در اعتقاد این بزرگان

یکی بودست خود اسم و مسمّا

شمارهٔ ۹ - وله ایضا

خطی بنوشته بودی بهر من پار

کزان شد کار عیش من مهنّا

کرم فرمای و دیگر بار بنویس

که نیکوتر بود خط مثنّا

شمارهٔ ۱۰ - وله ایضا

ای به یاد خلق تو در بزم چرخ

زهره نوشیده فراوان جام‌ها

ساعد کلک تو از چاه دوات

می برآرد آرزو را کام‌ها

داده بر دست سعادت هر زمان

سعد اکبر سوی تو پیغام‌ها

هست احسان تو از انواع لطف

بر ره دل‌ها نهاده دام‌ها

از بن دندان شکسته قهر تو

حاسدان را کام‌ها در کام‌ها

نوک ناوک می‌شود از سهم تو

دشمنان را موی بر اندام‌ها

نامداران در جهان هستند لیک

سعد دین اصلست و دیگر نام‌ها

مملکت را می‌دهد هر ساعتی

جنبش کلکت ز نو آرام‌ها

می‌کند پیوسته جود عام تو

در حق اهل هنر انعام‌ها

با دعاگو نیز هم فرموده‌ای

نوع انعامی درین ایّام‌ها

نیست بر رای منوّر مختفی

کاصل اتمامست در اکرام‌ها

گرچه بر من واجبست از روی طبع

احتراز از جنس این اقدام‌ها

گر ز تو مجری نگردد این برات

ما و شعر و زحمت و ابرام‌ها

ور جزینت زحمتی دیگر دهم

پس تو دانی آنگه و دشنام‌ها

شمارهٔ ۱۱ - ایضا له

ای ترا عرض خوار و مال عزیز

...ستی ها

مال بسیار تو زدونی تست

در مگیر از غرور مستی ها

وز بلندیّ همّتست مرا

بی نواییّ و تنگ دستی ها

مال آبست و آب را پیوست

میل باشد بسوی پستی ها

شمارهٔ ۱۲ - ایضا له

ای عزم تیز تار تو چون عمر درشتاب

چون کار روزگار عطای تو بیحساب

هم نوک خامة تو شده مبدع الصّور

هم دست منّت تو شده مالک الرّقاب

باد شمال کرده به لطف تو انتما

اوج سپهر کرده به قدر تو انتساب

از قهر و لطف تست که مشغول میشوند

لاله بکار آتش و نرگس بکارآب

با رای روشن تو چه سودآفتاب را

جز آنکه گرم گردد و آید در اضطراب

کلک سیه رخ تو میان بسته خادمیست

کابکار غیب ازو نبود هیچ در حجاب

تمییز در زمانه نماندست تا که عقل

گوید همی که لفظ تو و گوهر خوشاب

گردون که زیر سایۀجاهت چو ذرّه ییست

جز در هوای تو نزند تیغ آفتاب

خصم تو هست بر سر دریای اشک خویش

کم عمر و بی قرار و تهی مغز چون حباب

گر غنچه را ز عدل تو دلگرمیی بود

باد صبا درید نیارد برو نقاب

ای صدر روزگار تو دانی که این رهی

هرگز نیامدست به تصدیع آن حناب

دارم ز راه شغل و عمل مختصر دهی

از جور دور کاسة گردون شده خراب

در عهد دولت تو که بر سنگ می زند

لاله ز بیم معدلتت ساغر شراب

چندین شگفت نیست اگر این خراب را

آرد ظهور عدل تو در باب احتساب

کاریست خیر وگر به عنایت مدد دهی

از بندگان دعا وز ایزد بود ثواب

حاجت نیایدت به دعای رهی آزانک

پیوند جان تست دعاهای مستجاب

شمارهٔ ۱۳ - ایضا له

مخدوم بزرگ، صدر منعم

ای پایۀ تو ورای القاب

مظلومم و هیچ یاورم نیست

کار من دلشکسته دریاب

من کد یه کنم به شعر و بخشش

از من ببرد بزرگ اصحاب

این نیست کفایتی ولیکن

ننگ سلفست و عار اعقاب

گر تو نرسی مرا بفریاد

پس ما و شب دراز و محراب

دانم بکند عزیز وهّاب

دفع ستم عزیز نهاب

شمارهٔ ۱۴ - وله ایضا

نور دین ای ذات تو کان هنر

کان چه باشد؟ خود سراسر گوهرست

زنده همچون شمع از نور دلست

هر کرا تا بی ز مهرت در سرت

از برای نوعروس خاطرت

حقّه های آسمان پر زیورست

عنبر اندر بحر باشد، پس چرا؟

بحر شعرت در میان عنبرست

تا بدید آن طبع گوهر زای تو

از خجالت دامن دریا ترست

شعر می خواهی و خادم مدّتیست

تا ز شعر و شاعری فارغ ترست

شعر را گر بود وقتی رونقی

این زمان باری عجب مستنکرست

هر کجا از فضل و دانش حلقه ییست

گوشها زان حلقه یکسر بر درست

بلبل طبعم نوا کم میزند

زانکه شاخ جود بی برگ و برست

کشتیاهل هنر بر خشک ماند

کابها را ره به جویی دیگرست

زان چو سوسن خامشم کاین قوم را

همچو نرگس چشم یکسر برزرست

در هران خانه که زاید دختری

خامشی آنجا بمرد درخورست

من چرا خامش نباشم کز سخن

در کنارم زاده چندین دخترست

تا برین صورت بود کار هنر

وای آن مسکین که معنی پرورست

هم فرستادم بخدمت چند بیت

تا بدانی کین رهی فرمان برست

نیستم در خدمتت محتاج عذر

لطف تو خود عذر خواه چاکرست

شمارهٔ ۱۵ - وله ایضا

ای سروری که مخزن اسرارغیب رابهتر

بهتر کلیدخاطر مشکل گشای تست

آنجاست نزهت دل و دانش که روی تست

وانجاست قبلة مه واختر که رای تست

عزم تو جز منازل اقبال نسپرد

تا نور رأی روشن تو رهنمای تست

خورشید کیمیاگر و دریای جوهری

هر یک چو بنگری بحقیقت گدای تست

بر رتبت معالی تو عقل کی رسد؟

کانجا که انتهای ویست ابتدای تست

اجزای کاینات دعای تو می کنند

زیرا که از مصالح کلّی بقای تست

در غیبت تو هر سحری بر در نیاز

در دست جان صحیفة ورد دعای تست

یک دل پر از امید مرا پیش روی تست

زیرا دو چشم پر ز سر شکم قفای تست

جانم که در تنست به مهر تو محکمست

عمرم که می رود گذرش بر هوای تست

درحضرت تو گرچه بر آن آب نیستم

بیگانه چون شوم که دلم آشنای تست

گر گوش می کنم، هوس من حدیث تست

ورچشم می زنم ،نظرم بر لقای تست

دیرست تا که بر در ابنای روزگار

مکیال خرمن نفس من ثنای تست

ترسم زبالکانۀ دیده برون جهد

این چند قطره خون که محلّ وفای تست

چون بر در تو حلقة گستاخیی زنم

دربان احتشام تو گوید چه جای تست؟

پروانه داده یی که رسوم تو رایجست

رسمی که ناگزیر منست آن رضای تست

مشنو تو این حدث ازو، از کرم شنو

کآواز می دهد که فلان خاکپای تست

کردم هزینه در ره مدح تو نقد عمر

وراندکی بمانداز آن هم برای تست

شمارهٔ ۱۶ - ایضا له

عالم لطف و کرم سرور ارباب هنر

ای که انعام تو چون فضل تو بی پایانست

جان درازیّ امل از قلم کوته تست

که ریاض کرم از گریۀ او خندانست

فیض انعام جز از کلک تو می نگشاید

آن قلم نیست مگر نایژۀ احسانت

خود پدیدست ز لطف تو که جان هنرست

که هنر پروری تو ز میان جانست

توده بر توده ز گوهر خط مشک آگینت

همچو از دیدۀ عشّاق شب هجرانست

عالم لطف تو از هتگه جانست و درو

هر کجا گام زند باغ و سرابستانست

رای درخشان تو هم سایه و هم خورشیدست

خاطر تیز تو هم آتش و هم ریحانست

از سر لطف و کرم قصّة من اصغا کن

که مرا فکر در این واقعه سرگردانست

حصّه یی از کرم آباد که آن حقّ منست

خود دوسالست که از جور فلک ویرانست

تو که قانون سخا از قلمت مضبوطست

هیچ دانی که چرا در قلم نسیانست؟

غم آنست که این حصّه نویسد بر ترک

کانک بر برگ نویسند هنوز آسانست

لطف فرمای و به تجدیدش امضا بنویس

که مرا خود ز جهان وجه معیشت آنست

شمارهٔ ۱۷ - وله ایضا

ندانم چه افتاد مال ترا

که چون خاطرت در پراکندگیست

به دیناری از وی صلت می کنی

پدیدست کت آخر زندگسیت

شمارهٔ ۱۸ - ایضا له

سپهر شعبده باز از درون پردۀ غیب

لطیفه یی دگر آورد کاهلا صلوات

رسید دختر دیگر مرا و یکباره

ببرد رونق عیش و برفت آب حیات

اگر نتایج صلبم بود برین قانون

نه هیچ رنگ شفایابم و نه بوی نجات

اگر نباشد جز رابعه دوم دختر

چنان بهست که سوی عدم برد برکات

ازین سپس سخن خوش ز من نزاید از آنک

بنات فکر بدل شد مرا به فکر بنات

بنات را ز پی نعش آفرید خدای

ز بدو آنکه سپهر آمدست در حرکات

ز مکر مات بود دفن دختران همه وقت

اگر به حال حیاتست وگر به حال ممات

شمارهٔ ۱۹ - ایضا له

اگرچه وعدۀ تو خاطرم را

فراغی داده است از فات مافات

دل اندیشناکم نیست ایمن

ازین معنی که نی التّأخیر آفات

شمارهٔ ۲۰

مرد رک باش و بختی خو کن

تا که همبر چو کمان ساز ندت

...فراخی مکن و سر تیزی

ورنه چون تیر بیندازندت

شمارهٔ ۲۱ - وله ایضا

از برای محقری ادرار

بارها داده ایم درد سرت

یک درم زان نمی شود حاصل

نیک دانم که هست از آن خبرت

یا ز عجزست این توقف تو

یاز بخلست منع این قدرت

در کلاه تو هیچ پشمی نیست

ای کلاه تو چون سر پدرت

شمارهٔ ۲۲ - این قطعه در مدح شمس الملّة و الدین شمس الدّین خوارزمی گوید:

ای کریمی که پایۀ قدرت

برتر از اوج چرخ گرانست

بر کریمان تو را همان شرفست

که مرا ارواح را برابدانست

ابر جود تو تا همی گرید

کشت زار امید خندان است

گشت سرما چنان که در بینی

نفس باد همچو سوهانست

شمع گردون ضعیف و اندک نور

بر مثال چراغ دزدانست

روز کوتاه چون من از سرما

زانچه بودست نیم چندانست

در دهانها فسرده آب دهان

از دم سرد همچو یخدانست

استخوانها ز لرزه در تن من

همه طقطق کنان چو دندانست

هرکرا پوستین و پشمینه ست

گردن افراز همچو حمدانست

پیش از این زمهریرموی شکاف

پنبه چون پشم پیش سندانست

دفع سرما اگر چه موی کند

زآنکه دانا و زانکه نادانست

زنخم می لرزد ار چه مرا

هرچه مویست برزنخدانست

آفتابی ز جود بر من تاب

که زسرمام پوست زندانست

شمارهٔ ۲۳ - ایضاً له

سپهر مجد و کرم عزّدین یگانة دهر

که دست و کلک ترا باقضا مساوقتست

شدست ماه نو اندر جهان مشارالیه

از آنکه باسم اسب توش مطابقتست

بهرچه رای شریفت اشارتی فرمود

سبیل چرخ در آن طاعت و موافقتست

چنان بیمن تو اضداد آشتی کردند

که خوشدلی و هنر را بهم معانقتست

رهی ملازم این حضرتست از دل و جان

بصورت ارچه از آن درگهش مفارقتست

در آن مهم که بجاه تو استعانت رفت

توقّف تو هم از غایت مخالفتست

رهی برابر آن زن بمزد هم باشد

گرین مراقبت از جانب مصادقتست

وگر بطبع برو عاشقی چه درباید؟

ترا که با سروریشی چنان معاشقتست

یکی سوار ز بهر خدای را بفرست

مرا مگیر که خود قدمت مرافتقست

سوار ظلم بنا حق همه جهان بگرفت

به یک سوار به عدل این همه مضایقتست

شمارهٔ ۲۴ - وله ایضا

صدر احرار شهای الدّین ، ای گاه سخا

کان ودریا شده از دست کفت چون کف دست

دشمن از غصّۀ جاه تو چو غنچه دلتنگ

طمع از جام عطای تو چو نرگس سر مست

شرف خانة جوزا که به رفعت مثلست

گشته در جنب سرا پردۀ اقبال تو بست

همة اندیشة غمها ز دل او برخاست

در همه عمر خود آن کس که دمی با تو نشست

به سیه کاری از خدمت تو دورم کرد

که سیه بادا روی فلک سفله پرست

تا در هجر تو بر من بگشادست قضا

در شادی و طرب چرخ برویم در بست

مدّتی رفت که از من کرمت یاد نکرد

والحق ازغصّۀ آن جان ز تن من بگسست

نرسم من به تو وز تو نرسد نامه به من

این چنین حادثه را هم سببی دانم هست

شقّۀ کاغذ دانم ز منت نیست دریغ

زانکه در حقّ منت هست کرمها پیوست

یا زبان قلمت چون ره من بسته شدست

یا نه چون پای رهی دست دبیرت بشکست

شمارهٔ ۲۵ - وله ایضا

ای که با الفاظ گوهر بار تو

سعی ضایع در جهان کان کندنست

کار طبع دلفروزت روز و شب

بیخ غم از طبع یاران کندنست

دشمن ار داری تو،بهرام فلک

از برای گور ایشان کندنست

صبر کردن در فراق خدمتت

چون به ناخن کوه و سندان کندنست

چارۀ هجر تو الّا وصل نیست

در دندان را چو درمان کندست

پیشۀ من بی تو دور از روی تو

پشت دست غم به دندان کندنست

در فراق زندگی گر می کنم

زندگانی نیست این جان کندنست

شمارهٔ ۲۶ - وله ایضا

هر که در احمقی تمام بود

خلق گویند مغز خر خوردست

گر چنین است مجد قزوینی

مغز تنها نه مغز و سر خوردست

مغز و سر چیست؟ کو خری چرمه

با همه آلت سفر خوردست

....خر هم در آن میان بودست

چون خری از خران نر خوردست

در سرش مغز نیست پنداری

مغز او را خری دگر خوردست

نفرستاد ارمغانی من

مگرش این حدیث در خوردست

شمارهٔ ۲۷ - وله ایضا

ای بزرگی که از میا من و تو

همه حاجات اهل فضل رواست

طبع تو آب و خاطرت آتش

حلم تو کوه و همّتت دریاست

تا سوی من ز جانب کرمت

التفاتی نرفته مدّتهاست

نظرت نیست سوی سفلگیان

زان که قصدت به عالم بالاست

گر به خدمت رسم و گر نرسم

یک زبانم پر از دعا و ثناست

مدد همّتی دریغ مدار

که یار من از یمین شماست

ناگهان در مهّمی افتادم

که ترا نیز باد اگر چه بلاست

شب تاریک و فکر گوناگون

نیک دانی که موجب سوداست

خاصه چون شمع در میان نبود

که بدو انس مردم داناست

چشمها گرچه روشنست به جمع

جمع بی شم چشم نابیناست

به شب آنرا که روشنایی نیست

گر هزاران تکلّفست هباست

نیست پیدا مرا ز تاریکی

که چپ من کجاور است کجاست

بده انگشت و شمع می جستم

که چنین همّتی بلند کراست

که کند وجه شمع من روشن

گر به جنس خودست وگرببهاست

عاقبت عقل رهنمایم گفت

من بگویم چو شمع روشن وراست

خواجه ما هست ودر شب تاریک

روشنایی ز ماه باید خواست

زود پروانه یی به شمع بده

که ز سودای شب دلم برخاست

بده آن شمع و این شکربستان

زان که بیع شکر به شمع رواست

شمارهٔ ۲۸ - وله ایضا

جانم که در شکنجۀ هجران معذّبست

وجه خلاص او ز لقای مهذّبست

آن مقبل زمانه و مقبول خاص و عام

کز مکرمات ذات شریفش مرکّبست

آن نیک خواه خلق که لفظ مبارکش

بهر سکون فتنه فسون مجرّبست

روشن چو آفتاب بدیدم که ذات او

در اصفهان چو در شب تاریک کوکبست

در آرزوی خدمت او هر شبی مرا

چشمی تهی ز خواب و لبی پر زیار بست

از مدّت فراق ندانم چه روز رفت

زیرا که روزها همه در کسوت شبست

در هجر جان گدازش بر من ز زندگی

هر تهمتی که هست ازین جان بر لبست

ور نی برین صفت که منم بی حضور اوی

این زندگی نباشد، تعذیب قالبست

زین هجر جان گزای که چون مار شد دراز

گویی که حشو بستر من نیش عقربست

در باب خدمت ار چه که تقصیر می رود

باری به پنج وقت دعاها مرتبّست

شمارهٔ ۲۹ - اضآ له

بخدایی که قمّۀ گردون

زیر بار جلال او پستست

عیسیی مضمرست در هر باد

که ز درگاه امر او جستست

بر بساط کمال لم یزلش

گرد نقص حدوث ننشستست

ناوک قهر او به نوک فنا

گردگاه وجودها خستست

که شفای دل شکستۀ من

در لقای مبارکت بستست

شمارهٔ ۳۰ - وله ایضا

در دام رهی فتاد امروز

صیدی که ز دامها بجستست

و اقبال آنست کز شبانه

چون نرگس خویش نیم مستست

وین لحظه گشادن قبایش

در چند پیاله باده بستست

گر خواجۀ به لطف دست گیرد

بر من نه نخستمینش دستست

شمارهٔ ۳۱ - وله ایضا

منعم بهاء دین که به ذات تو قائمست

هر چ آن ز جنس دانش و فضل و براعتست

کشتی به آب لطف بسی تخم مردمی

زان بر خوری به کام که اصل این زراعتست

در خدمت وزیر ز بهر صلاح من

کار تو گه ضراعت و گاهی شفاعتست

کعبه ست حضرت تو و اندر طواف آن

تقصیر خادم از عدم استطاعتست

دانی که مار و موش شریکند در فساد

و زیاد هر دو کام و زبان را بشاعتست

در قتل موش کوش که اصلیست در جهان

گر زانکه قتل مار زباب شجاعتست

با لطف تو مرا سخنی هست خانگی

فارغ بگویمش که نه مرد اشاعتست

صندوقکی لطیف مرا هست و راستی

مثلش نساخت آنکه زاهل صناعتست

تعجیل می کنند که بفرست ساعتی

من دفع می دهم که نه صندوق ساعتست

فرمان صاحبست که بفرست و حکم او

ناچار در مقابلة سمع وطاعتست

لیک ار بمی فرستم چشمم قفای اوست

ور می کنم توقّف بر من شناعتست

در خدمتش زیان نکنم زانکه حضرتش

جای بضاعتست نه جای اضاعتست

دریاست دست خواجه وگر این بدو رسد

گویم مرا بدریا چیزی بضاعتست

دارم ز جود او طمع سود ده چهل

کز بحر سود یک دو طریق قناعتست

از شاعران عجب نبود این قدر طمع

با آنکه این دعا گو خیر الجماعتست

شمارهٔ ۳۲ - ایضا له

بخدایی که وصف بیچونیش

بر اشارات انبیا رفتست

قلم استقامت صنعش

همه بر خطّ استوا رفتست

بر سر بندگان بخواهد راند

هر چه اندر ازل قضا رفتست

کاندرین مدّت دراز آهنگ

که ز عهد فراق ما رفتست

نه خیالت زچشم دورشدست

نه ز دل یاد تو فرا رفتست

در ضمیرم همه ثنای تو بود

بر زبانم همه دعل رفتست

شمارهٔ ۳۳ - ایضا له

صدر آزادگان و خواجۀ دهر

که از وجان مردمی شادست

بر سرکان ز وجود او خاکست

در کف بحر با کفش با دست

پیش دستش چو سرو برپایست

اندرین عهد هر که آزادست

ای جوان دولتی که همتایت

مادر روزگار کم زادست

عالم مردمیّ و کشور جود

از دل و همّت تو آبادست

دارم از تو یکی سوال کزو

بر دل من هزار بیدادست

خاطری سخت بلعجب دارم

که از و جان من بفردیادست

نان که دی خورده ام ندارم یاد

که بنزد منش که بنهادست

باز مرسوم جبّه و دستار

که مرا صدر محترم دادست

پنج شش سال رفت از آن تاریخ

این زمانم هنوز بریادست

نیک سرگشته ام در این معنی

هیچ دانی که از چه افتادست؟

بگشا مشکلم که مشکل من

جز که طبع کریم نگشادست

شمارهٔ ۳۴ - وله ایضا

خدا یگان شریعت پناه اهل هنر

که امر جزم ترا روزگار منقادست

زمین ز حلم تو در آرزوی تو قیرست

خرد ز کلک تو در انتظار ارشادست

چو در معانی ذات تو می کنم فکرت

کمینه خاطر وقّاد و طبع نقّادست

به زیر سایۀ اقبال تست آن مجمع

که آفتاب درو از عداد افرادست

شمایل تو در احیای رسمهای کرم

بدیع نیست که گویم قرین ایجادست

درون هر سه سرانگشت تست حیزّ جود

چنان که جسم که محدود بر سه ابعادست

تراست مشرع جودی که در موارد ان

سحاب گوهر پاش از حساب ورّادست

نه زایر تو مکلّف به ذلّ خواستن است

نه بخشش تو مکدّر به خلف میعادست

حدیث دانش ازین پیش اگر چه نازل شد

به پشتی تو کنون سخت عالی اسنادست

به آب و آتش آبستنست خاطر تو

زهی گهر که درو اجتماع اضدادست

چو خیل رنگ شود مضطرب ز هیبت تو

نهاد کوه که ثابت ترین اوتادست

نیافت مشتری از دولت تو راغبتر

متاع فضل که دیرست تا بمن زادست

فنون لطف و کرمها که از تو معهودست

مرا ذخیرۀ اولاد و فخر اجدادست

بجز بخدمت تو هر کجا که کردم روی

کسم نگفت که این خود کدام قوّادست

نوازشی که مرا می کنی غریزت تست

نه آنکه خدمت من در کحلّ احمادست

چگونه حصرایادیّ تو توانم کرد

که لطفهای تو نا منتهی چو اعدادست

ولیک یک سخن اندر ضمیر من ماندست

که آن سخن را امروز وقت ایرادست

ز بخششت چو رسیدند همگنان بمآت

چرا هنوز رهی در مقام آحادست

رسید عید و مرا دسترس به تکبیرست

ز چیزها که کسان را به عید معتادست

خجسته باد چو روی تو بر تو مقدم عید

که سر بسر همه ایّام تو خود اعیادست

دعای جان تو در سینۀ سحر خیزان

بهینه واسطۀ عقدهای او را دست

شمارهٔ ۳۵ - و له ایضاً

زهی بلند جنایی که سایۀ جاهت

همیشه بر سر خورشید آسمان گردست

بروزگار تو مه شد بشب روی منسوب

زهیبت تور رخش زان چو زعفران زردست

زآفتابش اگرچه هزار دلگرمیست

بنزد خاطر تو صبحدم همان سردست

بر اندر دیدۀ منت سیل بر جهان و هنوز

میان شادی و طبعم همان چنان گردست

ز بس که در دل من دردهای بسیارست

نمی توانم گفتن مرا فلان در دست

اگر چه بنده ز آثار بی عنایتیت

ز هرچه شغل و عمل بود این زمان فردست

ز خاک پای تو بیزارم ار کسی هرگز

چو بنده خدمت تو از میان جان کردست

دوسال شد که زحرمان همی زند نشخوار

زنعمتی که ازین پیش در جهان خوردست

زگلستان عزایت چو قسم من خوارست

مرا در آنچه که در دست دیگران ور دست؟

حکایت من و این کارنامه ها اکنون

همایون کلید در جامعه دان و آن مردست

شمارهٔ ۳۶ - وله ایضا

چون چناری میان تهیست فلان

که همه آبها زین خوردست

از درون خالی از برون بی بر

وانگه از حرص پای تا سردست

شمارهٔ ۳۷ - ایضاًله

امیر مقبل عالم که تا جهان بودست

بجز در آینده مانندۀ تو ننمودست

گشاد تیر تو بست دستها که بربستست

زبند رمح تو بس کارها که بگشودست

هزار بار ببازی سنان نیزۀ تو

هلال را زفلک همچو حلقه بر بودست

اگر چه قدر ترا من بر آسمان دیدم

چنین که می شنوم زان بسی بیفزودست

بساط حضرت عالی که بوسه جای منست

ز نقل سایۀ من مدّتیست کاسودست

ندام از چه سبب لطف میر چندین گاه

مرا ز روی کرم پرسشی نفرمودست

خطاست ، نسبت تقصیر با تو نتوان کرد

اگر تواند بودن زبخت من بودست

شمارهٔ ۳۸ - وله ایضا

صدر آزادگان کریم الدّین

که همه رسم تو کرم بودست

صیت تو همچو فکرت حکما

آسمان و زمین بپیمودست

گرچه در خدمت تو این کهتر

پیش از این انبساط بپیمودست

اول الدّن درد حالی را

زحمتی از نوت در افزودست

چشم دارد کز آن شراب لطیف

که چواشکی ز چشم پالودست

بوی او دست عقل بر بستست

رنگ او پای عیش بگشودست

طبعش از چنگ زهره حلقۀ لهو

به سنان شعاع بر بودست

پرتو عکس او صیقل نور

کلف از روی ماه بزدودست

روی مرّیخ از آن چنان لعلست

که سر انگشت از آن بیالودست

تابی از وی به آفتاب رسید

چهره از عکس او بیندودست

از لطیفی که هست جوهر او

خردش جز به وهم نبسودست

هر کجا رنگ و بوی او آمد

لاله و مشک توده بر تو دست

مستی از چشم او بشاید دید

هر که وصفش بگوش بشنودست

قطره یی زو بجای گلگونه

گل رعنا به چهره بر سودست

همچو رای توپیر و نورانی

همچو طبعت لطیف و اسودست

چه بود مدح بیش از این کو را

آنکه کردش حرام بستودست

دستگیری مرا به قدری از آن

کم ز غمها روان بفرسودست

ز آنکه بیمارم و طبیب مرا

نوشداروی صرف فرمودست

شمارهٔ ۳۹ - ایضا له

پناه و پشت مکارم خدایگان صدور

که نور رای تو با صبح هم شکم بودست

کفایت توبه صحن وجود آوردست

هزار گونه مصالح که در عدم بودست

فرو گرفت بیکباره صیت حشمت تو

هر آنکجا که بر او جای یک قدم بودست

سپهر از بن دندان بجای آوردست

اشارتی که ترا از سر قلم بودست

فروغ رای تو درخشت پخته بنماید

هر آنچه خاصیت شکل جام جم بودست

به حضرت تو، که هر روز بر زیادت باد

مرا چو قاعدۀ انبساط کم بودست

اگر زنا گه گستاخیی کنم گویند

که بر صحیفۀ من از جنون رقم بودست

ولیک اهل خرد را مصوّرست و یقین

که آشنایی فضل و کرم بهم بودست

چنان که در نظر فضل هست وقع کرم

همیشه پیش کرم فضل محترم بودست

بدین دلیل یقین شد که موجب تلفیق

ازین طرف هنرورزان طرف کرم بودست

شمارهٔ ۴۰ - بمدح الملک شمس الدّین ایتغمش

خسرو تاج بخش شاه جهان

که زتیغش زمانه بر حذرست

تحفۀ چرخ سوی او هردم

مژدۀ فتح و دولتی دگرست

رای او پیرو دولتش برناست

دست او بحر و خنجرش گهرست

خاک پایش زهاب اقبالست

عکس تیغش طلیعۀ ظفرست

چه عجب گرچه زر شود از بیم

دشمنی کز ملک بدو نظرست

هست او آفتاب و خصمش خاک

خاک در تاب آفتاب زرست

نه به تیغ و کمر جهانگیرست

نه به نیروی پنجه تاجورست

پنجه سرو و چنار هم دارند

کوه را نیز تیغ بر کمرست

بخشش ایزدیست دولت او

لاجرم هر زمان فزوده ترست

تیغ را گوتو درنیام بخسب

که خود اقبال شاه کارگرست

آسمان دوش با خرد می گفت :

که بنزدیک ما چنین خبرست

کو بگیرد بتیغ چون خورشید

هرچه خورشید را بران گذرست

خردش گفت خه ، تو پنداری

عرصۀ ملک او همین قدرست؟

نی، که در جنب پادشاهی او

هفت گردون هنوز مختصرست

باش تا صبح دولتش بدهد

کین اثرها هنوز از سحرست

شمارهٔ ۴۱ - ایضا له

به نرد باختن اندر بلا و درد سرست

ازو حذر کن و بگریز گر ترا بصرست

صلاح خویش نگهدار و نا فلاح مجوی

که در صلاح و فلاح تو نرد کینه ورست

به جاه ازو خللست و به فضل ازو نقصان

ازو به مال زیانست وزو به تن خطرست

گهی بکوبی زانو و گه بکوبی بر

درست گویی دست تو درّة عمرست

گهی بخایی لبها ز بس دریغ و فسوس

چنانکه گویی در زیر زخم نیشتر ست

هر آن حریف که با تو بباخت دشمن شد

وگرچه او ز همه دوستانت دوست تر ست

گهی بنالی و گویی اگر چنین زدمی

ببردمی و کنون شد که زخم من دگرست

گهی بگیری و گویی مگر براید نقش

گهی بدزدی و گویی حریف کور و کرست

چو بنگری همه بازیت دزدی آمد و مکر

چو بنگری همه گفت تو گوییا مگرست

بعشرت اندر کسبست و ، کسب در عشرت

نکو نباشد اگر حاصلش همه گهرست

عجبّر آنکه همی نرد را هنر دانی

وگرچه درّ سخن به ز نرد در نظرست

اسیر و عاجز چوبی و استخوان گشتن

به چشم آن که مرا و را خرد نه بس هنرست

شمارهٔ ۴۲ - وله ایضا

در شعر من بعیب نگیرند اهل فضل

گر جای جای قافیه بعضی مکرّرست

معنی سر سخن بود و قافیه تنش

بر یک تر ازو او دوسر، آن چون دو پیکرست

گر قافیه دو باشد و معنی یکی بدست

لیک اربعکس باشد آن سخت در خورست

زیرا که بوستان سخن را درختها

اوضاع قافیه ست و معانی بروبرست

یک میوه بر درختی چندان شگفت نیست

بر یک درخت میوه دو گونه عجب ترست

شمارهٔ ۴۳ - وله ایضا

ای کریمی که گاه فیض نوال

رشح کلکت معلّم ابرست

از عطای تو نیمه یی برسید

وان دگر نیمه هم بران کبرست

همچو ایمان برات انعامت

نیمه یی شکر و نیمه یی صبرست

اینچنین منکرست که این وجه است

من بدیدم علاج آن جبرست

شمارهٔ ۴۴ - وله ایضا

آیا صدری که مغز اهل معنی

ز جام جود تو در بحر شکرست

ز توقیع تو ما را پای تاسر

چو توقیعت غریق حمد و شکرست

شمارهٔ ۴۵ - ایضا له

نور دین ای که در افاق جهان

خاطر تو به هنر مشهورست

نظم پاکت شکر موزونست

لفظ عذبت کَهَر منثورست

نرگس از فضلۀ جام لطفت

جرعه یی خورد، از آن مخمورست

آفتاب از تپش خاطر تو

شعله یی یافت از ان محرورست

شرح اخلاق پسندیدة تو

بر ورقهای کرم مسطورست

نور عالم همه از مهر آید

دلم از مهر توزین پر نورست

به دعای تو دلم نزدیکست

صورتم گرچه ز خدمت دورست

اندرین عهد کز انواع محن

هر کراست دلی رنجورست

خاطرم گر نکند نظم سخن

پیش ارباب خرد معذورست

گرچه تقصیر فراوان دارم

عذر تقصیر برین مقصورست

شمارهٔ ۴۶ - وله ایضا

نور دین ای که در فنون هنر

فضل تو همچو نور مشهور ست

جزوی از سر گذشت خامۀ تست

هر چه اندر کتاب مسطور ست

با عروسان خاطرت ما را

فکر بر نقص حور مقصورست

تاب مهر تو تا به من پیوست

همچو صبحم دلی پر از نورست

لطف تو عام و خاص در حق من

دایماً سعیهای مشکورست

گر به خدمت نمی رسد داعی

اندرین چند روزه معذورست

متصدّی عذر می نشوم

که نه چیزست آن که مقدورست

آب تا ناف و وحل تا زانو

پای من لنگ و راه من دورست

جرم بدبختیی منه بروی

که به لطف تو نیک مغرورست

شمارهٔ ۴۷ - وله ایضا

هر جا سبکی حرام خواریست

باشه چو پیاله باده نوشست

می گیرد عقد زر برانگشت

هر کو چو شمامه زرد گوشست

در بند، شکم تهیست آن کس

کز طبع چونی شکر فروشست

شمارهٔ ۴۸ - وله ایضا

فلک جنابا در تو کجا رسد سخنم

که کنه مدح تو از قدرت بیان بیشست؟

معالی تو ز حدّ قیاس بیرون است

مکارم تو ز اندازۀ گمان بیشست

به گام فکر بپیموده ام جناب ترا

به اند گام ز پهنای آسمان بیشست

جهان به خرج سخایت وفا چگونه کند؟

سراسر تر و خشکش ز بحر و کان بیشست؟

مبذّران جهان ابرو کان و دریا اند

کمینه فیض سخایت ز همگنان بیشست

اساس دولتت از مبدء فلک پیشست

چنانکه مدّت عمرت ز جاودان بیشست

فلک که باشد کز طاعت تو سر بکشد؟

بر آستان تو صد بندۀ چنان بیشست

من ار بگویم ورنه همه جهان دانند

که وجود و لطف تو از هر که در جهان بیشست

تو از لطافت گنجیده یی درین عالم

وگرنه ذات تو از حیّز مکان بیشست

ز دوستی تو گر صد فن آشکاره کنم

هنوز آنچه بماندست در نهان بیشست

خدای داند و دانم تو نیز می دانی

که مهر خدمت تو در دلم ز جان بیشست

حدیث شوق به خدمت چگویمت؟ کان نیز

همان چنان که کرمهات هر زمان بیشست

چگونه عذر خداوندی تو دانم خواست؟

که این حدیث خود از گفتن زبان بیشست

دهان چگونه گشایم ؟ که آب الطافت

مرا گذشت ز لبها و از دهان بیشست

چو عذرهای جهان پیش چشم می دارم

کمینه لطف که فرموده یی از آن بیشست

جهان بکام تو بادا که خود بقاء ترا

دراز ییست کز اومید عاقلان بیشست

شمارهٔ ۴۹ - وله ایضا

به ماه روزه ترا تهنیت از آن کردم

که آن موافق آن طبع و سیرت پاکست

نه از برای عبادت، که آن تو خود نکنی

و لیک از جهت انکه ماه امسا کست

شمارهٔ ۵۰ - وله ایضا

خواجه وقت ستدن سخت پیست

بگه دادن اگر سست رگست

گر به چشمست به صورت لیکن

نجس العین به معنی چو سگست

شمارهٔ ۵۱ - ایضا له

عمل دادی و پس معزول کردی

مرا بر فور و این نوعی زهزلست

«الم نجعل له عینین» حق گفت

ترا عین عمل خود عین عزلست

شمارهٔ ۵۲ - ایضا له

سپهر قدرا! شوق رهی بخدمت تو

چو لطف شامل تو از قیاس بیرو نست

ز دست هجر تو هر شب فغان سینة من

چو پای همّت تو بر فراز گردونست

گذشت در نظرم عکس نوک خامة تو

از ین سبب مژه ام بر زر درّ مکنونست

بسی معالجت شوق کرده ام هر بار

و لیک هرگز از این سان نبود کاکنونست

برین صفت که من از فرقت تو رنجورم

شفای جان من از طلعت همایونست

ز روی صورت اگر چه ز حضرتت دورم

ضمیر پاک تو داند که حال من چونست

بدان خدای که از فیض ابر قدرت او

سر بهاران سبزست و چهره گلگونست

که شوق خادم داعی همی به خدمت تو

از آنچه بود یکی صد هزار افزونست

شمارهٔ ۵۳ - وله ایضا

نظم و نثر سخن برابر نیست

گرچه هر یک چو دّر مکنونست

سخن نثر اگرچه بس نغزست

کار منظوم خود دگر گونست

آن نبینی که آهن بی قدر

همبر زر بود چو موزونست

شمارهٔ ۵۴ - فی السّفینة الصاحب نظام الدّین

درین سفینه نگه کن به چشم معنی بین

که رشک لعبت مانیّ و صورت چینست

سفینه چیست؟ غلط می کنم که دریاییست

که دست عقل ز اطراف آن گهر چینست

ز پای تا سر او یک بیک تأمّل کن

ببین چگونه همه نغز و خوب آیینست

ز بس که عنبر و مشکست توده بر توده

دماغ دانش از اندیشه عنبر آگینست

مفّرحیست ز بهر روان غمزدگان

که جدّ و هزلش معجون تلخ و شیرینست

مگیر خرده که مدح و هجای او بهم است

که در کتاب خدا آفرین و نفرینست

دقیقهای معانیش در لباس حروف

چو در سیاهی شب روشیّ پروینست

عروس معنی در کله های الفاظش

چو حور عین شده اند در لباس مشکینست

ز گونه گونه سخنهای تازه و تر او

بدست فضل و هنر دستة ریاحینست

محدّث عقلا و انیس عشّاقست

ندیم خاوت و نزهتگه سلاطینست

سفینه ها را در بحر دیده اند بسی

سفینه یی که در و بحرها بود اینست

شناسد آن که شناسد که هر یکی لفظش

ز روی ذوق سز ای هزار تحسینست

شمارهٔ ۵۵ - وله ایضا

بهار ار چه بهشتی راسیتنست

دل رنجور او با ما به کینست

ز باغ و نو بهار آنرا چه حاصل

که سرو و سوسنش زیر زمینست؟

گلین اندام او را حال چونست

که در وقت گلش بستر گلینست؟

شکوفه ناشکفته در دل شاخ

چو در تابوت روی نازنینست

حجاب خاک اگر برگیری از پیش

همه پر نرگس و پر یاسمینست

تو پنداری که در هر ذرّة خاک

رخ و چشم نگاری در کمینست

همی ریزد گل نو رسته در خاک

از ایرا نالۀ بلبل حزینست

گیاهی بر دمد سروی بریزد

چه شاید کرد رسم عالم اینست

شمارهٔ ۵۶ - وله ایضا

ایا صدری که آمد چرخ نیلی

یکی از بندگان چاپلوست

رسید اینک بشادی نوبت آنک

بدرّد سقف چرخ آوای کوست

بسی روزست تا چرخ از شب و روز

همی سازد دویت آبنوست

وزارت چشم برره، دست بر دست

همی دارد امید دست بوست

شمارهٔ ۵۷ - وله ایضا

بزگوارا هر چند طبع من در نظر

به رتبتیست که افلاک زیر پایة اوست

ز روزگار به حالیست هر چه رسواتر

وگرچه پردة نام نکو وقایة اوست

من این چنین و خداوند جاه و مال شده

کسی که دزدی اشعار بنده مایة اوست

همای سایه فکن این چنین بود که منم

خود استخوان خورد و ملک زیر سایة اوست

شمارهٔ ۵۸ - ایضا له

ای خداوندان انبار علف

هیچ می دانید کم خر گرسنه ست؟

هان و هان بر خود ببخشاید از آن

شاعری کو راخری نرگرسنه ست

شمارهٔ ۵۹ - ایضا له

همه در پای مرگ پست شدند

هر کجا در زمانه پر هنریست

با چنین نکبت هنرمندان

وای آن کز هنر برو اثریست

شکرها می کنم که گرچه مرا

از هنر بهره ییست مختصریست

آسمانا ز من فراتر دار

برو جان هر کجا که خریست

شمارهٔ ۶۰ - ایضا له

بزرگوارا دانی که نه ز تقصیرست

اگر دعا گو بر درگه تو پیدا نیست

ز روی ظاهر و صورت رهی گر آنجا نیست

رواست؛ زانکه بصورت رهی گرانجا نیست

شمارهٔ ۶۱ - وله ایضا

صدرا ما ثل رضیّ دین که بتحقیق

مثل تو در روزگار شخص دگر نیست

نیک دعا گوی تست خادم مخلص

گرچه مرا ورا به خدمت تو خطر نیست

روشنی حال من ز صبح طلب کن

گرز صفای ضمیر منت خبر نیست

می دهمت سال و مه صداع زهر نوع

زان که مرا از عنایت تو گزر نیست

گرچه مرا از تغافل تو زیانست

هست غم غفلت و مرا غم زر نیست

هم تو غم کار من بخور که درین عهد

جز تو کسی را نظر بر اهل هنر نیست

شمارهٔ ۶۲ - وله ایضا

نظر می کنم در جهان بخت را

به از درگاه تو منظور نیست

یقین شد ظفر را که در روزگار

بجز رایت خواجه منصور نیست

کجا قهر تو سایه بر وی فکند

در آن خطّه خورشید را نور نیست

دماغ جهان از سر کلک تو

شب و روز بی مشک و کافور نیست

چرا پیش لطف تو دم می زند

صبا گر به لطف تو مغرور نیست؟

خلوص دعا گو بر آن سان که هست

زرای منیر تو مستور نیست

سیه کن چو شب روزم، ار صدق من

بنزد تو چون صبح مشهور نیست

چه مرد عتاب تو باشد رهی ؟

که این پایۀ خان و فغفور نیست

اگر نیست پذرفته اعذار من

پس اندر جهان هیچ معذور نیست

دعاییست در دست من، چون کنم؟

مرا چون جز این قدر مقدور نیست

هر آنچ آن صوابست نزدیک تو

دعاگو از آن مصلحت دور نیست

چو کام جهان از برم دور باد

دلم گر بدان خدمت آزور نیست

همه زلّتی هست در جای عفو

مگر شرک کان جرم مغفور نیست

شمارهٔ ۶۳ - وله ایضا فی استدعا التّبن

اسبم دی گفت می روم من

کاریت بجانب عدم نیست

گفتم که دمی بپای و گفتا

درآخور تو برون زدم نیست

میمیرم از آرزوی کاهی

و اندر تو به نیم جو کرم نیست

گر برگ ستور داریت نیست

بفروش چه داریم ستم نیست؟

جو ز آخر چرب باز کردی

یک توبره کاه خشک هم نیست؟

تا کی ز نشت وزین بر پشت؟

خود زین شکم تهیت غم نیست؟

جز راه به پشت من ندانی

می پنداری مرا شکم نیست

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً له

ای خداوندی که پیرامون حصن سرّ غیب

جز ز شه دیوار تدویر دواتت باره نیست

بی جواز رای شهر آرای و عزم ثابتت

بر فراز بام گردون جنبش سیّاره نیست

سنگ بر دل بست کان از عشق زر در عهد تو

ای مسلمانان ، جان دریا نیز سنگ خاره نیست

حاسدت زرد و دوتا و لاغر اندر بند چیست؟

چون عروس طبع تو محتاج طوق و یاره نیست

شاهد رای ترا با چشم زخم اختران

جز زجرم بحر اخضر نیل بر رخساره نیست

از چه در میزان جودت سنگ و زر یکسان شدست

گر ز روی راستی طبع تو چون طیّاره نیست؟

شد لباس همّت تو از ترفع آنچانک

جز زمین و آسمانش خشتک و قوّاره نیست

باغ اقبال ترا زین گلشن نیلوفری

چشم خورشید درخشان لایق فوّاره نیست

کیست کو در خدمت تو بیوفایی کرد کو

چون وفا از چار دیوار وجود آواره نیست

ای که با تاراج جودت مایۀ دریا و کان

چون نصیب من شد از انعام تو یکباره نیست

حلقۀ گردون ز آه سینۀ من گرم شد

لیک در انگامه اش کس را دل نظّاره نیست

ناقصان را در تنعّم دیده یی، بنگر که نیست

در بسیط کون یک کامل که او غمخواره نیست

تا فرو بستست دست خواب من در خواب خوش

مهد خاکی پیش من جز صورت گهواره نیست

آفت جان من آمد این زبان همچو تیغ

پس چگویی بازبانم جای صد گفتاره نیست؟

دولت هر جا ییانست اندرین دور خسان

مفلسم من زانکه بکر فکرمن این کاره نیست

دختران خاطرم را در تجلّی گاه عرض

جز زپنج انگشت من بر فرق یک سرخاره نیست

من به سی اجزاء برج و هفت سبع اختران

میخورم سوگند و دانم موجب کفّاره نیست

کاندرین ایّام حرمان با چنین بخشندگان

کس چو من محروم و غم روزی و محنت باره نیست

کار فضل و رونق دانش ز تو پوشیده نیست

وآدمی را از مؤنات طبیعی چاره نیست

نیست خالی نقش ترکیبم زنقش عادیه

خود گرفتم درنهادم قوّت امّاره نیست

هم تو خور تیمار من کین قوم را از ممسکی

آب روی بخشش و دست و دل نان پاره نیست

سایه ات همواره بارا بر سر من ورچه من

شادمانم زانکه دور آسمان همواره نیست

شمارهٔ ۶۵ - فی الشّکایه

مرا که هیچ نصیبی ز شادمانی نیست

بسی تفاوتم از مرگ و زندگانی نیست

بروزگار جوانی اگر ترا رنگیست

مرا بجز سیبی رنگی از جوانی نیست

ز من فلک عوض عشوه عمر می خواهد

که عشوه نیز درین دور رایگانی نیست

ز نا روایی کارم شکایتست ار نی

در آب چشمم تقصیر از روانی نیست

برای نظم معیشت همیشه در سعیم

چه سود سعی چو تقدیر آسمانی نیست؟

کسی که او را فضلی چنان که باید هست

گمان مبند که کارش چنین که دانی نیست

در آن جهان مگرم بهره یی بود ز هنر

چو هیچگونه مرا کام این جهانی نیست

چو شاعری ز پی عدّت قیامت راست

سزد که حصّة من زین حطام فانی نیست

چو بهترین هنری در زمانه بی هنریست

مرا چه سود که سرمایه جز معانی نیست؟

پس از سه سال سفر از من این که بستاند؟

که جز فسانه مرا هیچ ارمغانی نیست

شمارهٔ ۶۶ - وله ایضا

خدایگان کریمان مشرق و مغرب

که همّتت سر اجرام آسمان بفراشت

خرد خانة اندیشه بر صحیفة دل

لطیف تر ز ثنای تو صورتی ننگاشت

عطای دست او بر مدح من سبق می برد

و لیک عاقبتش بخت شور من نگذاشت

گرچه بنده بمقدار وسع خود دانم

بدت کم طمعی چشمۀ نیاز انباشت

غرور ملک قناعت چو در دماغ گرفت

همه خزااین عالم از آن خود پنداشت

مساس حاجت چندان که کرد تحریضش

به ذرّ ه یی نظر حرص بر جهان نگماشت

و لیک رتبت تشریف تو از آن بیشست

که بی حصول و فواتش یکی توان انگاشت

جواب لطف تو دید و زمین حضرت تو

امید گفت که تخم طمع بباید کاشت

کرم گر از تو نبینم پس از که خواهم دید؟

طمع گراز تو ندارم پس از که خواهم داشت؟

شمارهٔ ۶۷ - ایضا له

در آرزوی تو از عمر من دو سال گذشت

که هیچگونه ندانم که بر چه حال گذشت

دوسال چیست؟ غلط می کنم که هر روزی

ز روزهای فراقت هزار سال گذشت

ملول گشتم ازین باد و خاک پیمودن

وگر حقیقت خواهی تو، از ملال گذشت

فراق روی تو وقتست اگر وصال باشد

اگر بعکس شود هر چه از کمال گذشت

حدیث شوق بخدمت رکاکتی دارد

ز روی رسم نوشتن کز اعتدال گذشت

شدم خیالی و بر من نه آن گذشت الحق

که هیچکس رازین جنس بر خیال گذشت

نماند در سرم از هیچگونه رای وصال

ز بس که بر سرم از گونه گون محال گذشت

ازین سپس چه تمتّع بود به عهد وصال

چو زندگانی در حسرت وصال گذشت

من و قناعت و کنجی ازین سپس زیراک

زیان عمر من از سود جاه و مال گذشت

زمانه را گر از این گوشمال من غرضیست

بسنده کن گو، از حدّ گوشمال گذشت

عنایت تو اگر سایه افکند وقتست

که آفتاب شکیب من از زوال گذشت

حرام بود مرا بی تو زندگی لیکن

اگر حرام بداین قدروگر حلال گذشت

مگر که بگذرد این روزگار ناکامی

ردیف شعر از آن کرده ام بفال بگذشت

شدست حال من از آرزوی خدمت تو

چو حال تشنه که بر چشمة زلال گذشت

بمرده بودم از شرم زندگانی خویش

وگرچه هر نفس از وی بصد نکال گذشت

ولی بنفحة خلق تو زنده کرد مرا

سحرگهان که بمن بر دم شمال گذشت

شمارهٔ ۶۸ - ایضا له

صدرا چو آرزوی دعا گو به خدمتت

از حد برفت و مدّت هجران دراز گشت

آمد به درگه تو و چون بار تنگ بود

بوسید آستان و دعا گفت و بازگشت

شمارهٔ ۶۹ - ایضا له

آمد رهی به خدمت و تادیر گه نشست

وانگه ندیده چهرة مخدوم بازگشت

راهی دراز بود و ز تاثیر آفتاب

چون سنگ بود کآمد و چون موم بازگشت

آمد به درگهت متظّلم ز روزگار

دادش نداد دولت و مظلوم بازگشت

تا آن زمان نشست که سلطان نیمروز

از ترکتاز مملکت روم بازگشت

ای پرده دار لطف کن و خواجه را بگوی

کامد رهی بخدمت و محروم بازگشت

شمارهٔ ۷۰ - وله ایضا

شب من روز در کنار گرفت

مشک کافور را ببار گرفت

شام را صبحدم هزمت کرد

لشکر روم زنگبار گرفت

عارضم از سیه گری بگریخت

خوی چرخ سپید کار گرفت

پیر پنبه ست عمر را پیری

زان سرم شکل پنبه زار گرفت

ید بیضای موسوی ناگاه

سر و ریش من استوار گرفت

رنگ رویم ز بیم مرگ برفت

مویم او را به زینهار گرفت

مار پیسه ست موی من که ازو

طبع من نفرتی هزار گرفت

پس من آن ساده طبع عنقره ام

که به دستم زمانه مار گرفت

گر ضرورت بود شب آبستن

پس شب من بروز بار گرفت

چون نبد روزگار یکرنگی

موی من رنگ روزگار گرفت

روز و شب را سبب دورنگی بود

که همه خلق ازو شمار گرفت

در شب محنتم که روز امید

از سیاهیش رنگ قار گرفت

بر سرم پیری اتشی افروخت

که ازو جان من شرار گرفت

لاجرم یاوگیّ انده و غم

راه این سینۀ فگار گرفت

زآنکه در شب چو روشنایی دید

یاوگی پیش او قرار گرفت

مختصر کن دلا حدیث هوس

چون شب عمر اختصار گرفت

شمارهٔ ۷۱ - وله ایضا

به خدمت آمدم دی بامدادان

نبودی در وثاق مرده ریگت

گذارم بر طریق مطبخ افتاد

بدیدم لوت و پوت همچو ریگت

بخار جوع کلبی از چهل گام

به مغز من همی آمد ز دیگت

شمارهٔ ۷۲ - وله ایضا

ای نشاط دل خرد نامت

خنک آن کس که می برد نامت

چشمۀ سلسبیل بگشاید

بر زبانی که بگذرد نامت

غم هستی ز خاطرش برود

هر که در خاطر آورد نامت

ای خوشا آن نفس که در دهنم

شکم نافه بر درد نامت

هر دل و جان که ذوق نام تو یافت

به دل و جان همی خرد نامت

چون به نامت رسید هیچ نماند

همه هستی فرو خورد نامت

شمارهٔ ۷۳ - وله ایضا

زهی به ذروة کیوان رسیده ایوانت

شکوه هفت سپهر از چهار ارکانت

فروغ عالم علوی ز عکس دیوارت

غذای اهل بهشت از بهار بستانت

بروز بارتو از تنگنای زحمت خلق

فراخنای جهان نیست مردمیدانت

به چشم عقل دوا برو بیکدیگر پیوست

چو جفت طاق فلک گشت خمّ ایوانت

به طلوع و رغبت خود باز می کند خورشید

هزار نیزۀ زریّن بچوب دربانت

ز لطف خواجه اگر نیم رخصتی یابد

به باغبانی اید ز خلد رضوانت

وزیر مشرق و مغرب پناه اهل هنر

محمّد، ای که کرم آیتیست در شانت

در تو قبلۀ آمال گشت از همه روی

ز بس که گرد جهان گشت صیت احسانت

چو همّتت ز فلک بر گذشت در گاهت

چو بخششت به همه کس رسید فرمانت

ترا بصفّۀ ایوان چه افتخار بود

که ساختست خرد جای در دل و جانت

دهان حرص به دندان آرزو نشکست

بکام خویش لبی نان مگر که بر خوانت

از آستین تو دریا و ابر سربر زد

اگر چه مطلع خورشید شد گریبانت

بزرگوارا بیتی سه چار هم بشنو

ز حالم، ارچه نباشد فراغت آنت

بده نوالۀ رسمی ز خوان تربیتم

که کم رسد چو من از اهل فضل مهمانت

به رشح قطره زدریا چرا شوم خرسند؟

جهان غرق شده در نعمت فراوانت

نظر چرا نکند سوی حال من کرمت

چو هست بهر عمارت نظر بویرانت؟

ز چون تو خواجه بود استماحت چو منی

که زرّ و خاک نماید به چشم یکسانت

چنان که راعی فضل و مراعی کرمی

خدای باد بهر دو جهان نگهبانت

شمارهٔ ۷۴ - ایضا له

ای لطف تو در تن هنرجان

وی لفظ تو بر سر فلک تاج

از بهر قبول خویش کرده

جان لطف تو در ضمیر ادراج

روشن ز حدیث تو خرد را

در شرح معمیّات منهاج

هر شب تا روز فکرتم را

بر بام معالی تو معراج

طبعت به کمال قدرت خویش

ز اشکال عقیم کرده انتاج

برفست امروز و کودکانم

هستند در آرزوی تتماج

داریم ز نعمت تو هر چیز

و اکنون هستم به آرد محتاج

هر چند ز نعمت تو داریم

بسیار سپید و زرد چون عاج

لیکن تتماج از چنین آرد

کاچی باشد بوقت انضاج

ابرام رهی بکش چنان گیر

کوهست صفا و بدر و حجّاج

شمارهٔ ۷۵ - وله ایضا

صدرا روا مدار ز انعام خود مرا

مرحوم مانده دایم و آنرا بهانه هیچ

هر روز بامداد نهم رخ به درگهت

یک دل پر از امید وپس آنگه شبانه هیچ

چندین هزار تیر معانی ز شست طبع

کردم گشاد و نامداز آن بر نشانه هیچ

پنجاه سال خدمت این خانه کرده ام

و امروز نیست همره من جز فسانه هیچ

گر مستحقّ هیچ نیم من و آفتاب چرخ

پس نیست مستحّق عطا در زمانه هیچ

از طالعست این که من و آفتاب چرخ

مشهور عالمیم و براین آستانه هیچ

زانم همی دهی که ترا در خزانه نیست

یعنی کریم را نبود در خزانه هیچ

لایق بود ز نعمت تو هر که درجهان

اندر میان نعمت و من بر کرانه هیچ

بر منهج امید من از وعده های تو

دامیست بس شگرف و در آن دام دانه هیچ

در رستۀ قبول تو بازار من قویست

لیکن چه حاصلست چو نارم به خانه هیچ؟

شد چون دهان دلبر من وعده های تو

سرچشمۀ حیات و خود اندر میانه هیچ

شمارهٔ ۷۶ - دو دست قبول اندر آغوش کرد

هر گه شعری برم بر ممدوح

کند آنرا به نقد خود مجروح

من و ممدوح هر دو همکاریم

حال هر یک چو می شود مشروح

نیست زر در میان، همه سخنست

وزن بر ما ونقد بر ممدوح

شمارهٔ ۷۷ - ایضا له

ای ز ظلم تو همچو لاله ستان

گشته از خون تو جهانی سرخ

شکل تو در قبای سرخ چنانک

بر در اگنده جامه دانی سرخ

یا چو در جامه کشته و مرده

کرده آماس ترکمانی سرخ

در لحاف تو هر شبی خسبند

قحبه یی زرد و قلتبانی سرخ

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضا فی صفتها

ای ز احکام همچو رویین دز

دست و هم از گشادنت عاجز

طرفه معشوق و گونة عاشق

از درون صامت از برون ناطق

گاه چون نرگسی سرافگنده

گه دهان چون گل از زرا گنده

زان نهادی چو غنچه لب بر هم

که دلت بستۀ زرست و درم

ده زبان همچو وسنی لیکن

بر تو از رازها بوند ایمن

صورتت در جهات شش گانه

آشکارا یکی نهان خانه

نتهی راز پیش بلهوسان

ورچه هستت زبان به دست کسان

همچو چنگی شکم تهی که ترا

به سر انگشت شد زباننرم گویا

نرم گوییّ و سخت پیشانی

ندهی تا نخست نستانی

نرسانی امانت کس باز

تا سرت بر نگیرت از آغاز

تا ترا مالش زبان ندهند

راز را با تو در میان ننهند

با هر ان کو فتاد پیوندت

کند از بپر خود زبان بندت

گفتمت بستة زر و درمی

تا بدیدمت بندة شکمی

بس که هر چیز درکشی بدمت

سر نهادی تو در سرشکمت

از تو در خط همی شود خابن

بر سرت خط همی نهد خازن

ساده بودی نخست و آخر کار

گشت بر گرد لب خطت دیدار

چون صدف بسته از درون زیور

سر تو بر لب و زبان سر

چارپایی و لیک ره نکنی

چار میخت کشند واه نکنی

باز کرده شکم چو آبستن

بر سر پای از پی زادن

زخمها خورده بیخصومت و حرب

چار دیوارتست دارالّضرب

گرچه از رنج فقر بی بیمی

اینچنین کوفته هم از سیمی

طالع آنکس است نیکو حال

کش بود صورت تو بیت المال

بند بر زال زر نهادستی

زانک رویین تن او فتادستی

هر چه با خویش و آشنا گویی

همه مرموز و لوترا گویی

در زبان تو کم کسی داند

ورچه اندیشه ات یکی ده باد

از تو دست دراز کوته باد

سر اندیشه ات یکی ده باد

شمارهٔ ۷۸ - وله ایضا

عالم لطف علاء الدّین معلومت هست

که مرا بر تو زبان جز به ثنا می نرد

بر تو مهریست مرا هردم ازین روی چو صبح

سخنم با تو جزا ز صدق و صفا می نرود

قدر از کلک تو انگشت بد ندان بر دست

که چون تو کس به سر سرّ قضا می نرود

قلم منشی دیوان فتوّت امروز

جز به پروانۀ فرمان شما می نرود

هیچ جایی نرود خاطر خورشید وشت

که معانیش چو سایه ز قفا می نرود

ذات پر معنی تو خود همه محض هنرست

ذکر لطف و کرم و فضل و سخا می نرود

دوستان بسزا را چو فراموش کنی

نیک می دان که ز تو این بسزا می نرود

تا نپندارد لطف تو کزو این گله ها

هر سحر گاهی با باد صبا می نرود

گرچه در خدمت تخفیف نگه میدارم

هیچ تقصیری در باب دعا می نرود

باد تو می نرود یک نفس از خاطر من

ورچه بر خاطر تو یاد ز ما می نرود

بیوفایی مکن ای خواجه که در این شیوه

که ترا می برود کار مرا می نرود

من ندانم که چه کردست وفا در عهدت

که دمی عهد تو خود راه وفا می نرود

چه خیالست خیالت را؟ با من می گوی

که یکی لحظه ام از پیش فرا می نرود

بر خطا چون که قلم می نرود بهر چرا؟

نام ما بر قلم تو بخطا می نرود

شمارهٔ ۷۹ - وله ایضا

عشّاق که قدر دل شناسند

دل از غم یار بر نگیرند

وان رهروان که راه دانند

پای از سر خار برنگیرند

وان دلداران که جانسپارند

دست از دم مار بر نگیرند

در پردۀ دوستی نشینند

زان، پرده زکار برنگیرند

هرچ آن بشمار اندر آید

زان هیچ شمار برنگیرند

هر سفته که آن زغیب آرند

زان نقد عیار برنگیرند

زان آرزویی که در دل اید

یکّی ز هزار بر نگیرند

شمارهٔ ۸۰ - وله ایضا

هر آن سعادت کاندر ضمیر افلاکست

نثار حضرت عالیّ مجد دینی باد

بزرگ و سرور و مخدوم و منعم و سیّد

که هم کریم نهادست و هم کریم نژاد

زنور نسبت او نقش مهر برخواند

بروز ابر و شب تیره کور مادر زاد

دعا و خدمت خادم قبول فرماید

گهی ز جستن برق و گهی ز جستن باد

لواعج شعف من بدان خجسته لقا

از آن گذشت که در نامه شرح شاید داد

غم فراقت ارچند می خورم پیوست

به انتظام آموزش همیشه هستم شاد

دمی ز ذکر معالیّ او نیم خالی

ندانم او ز من خسته هیچ آرد یاد

ز دست هجر بجان آمدم ،طریق وصال

خدای عزّوجل عن قریب سهل کناد

شمارهٔ ۸۱ - ایضا؛ له

زان پس که هزار غصّه خورم

در بندگیت سه سال آزاد

گفتم شودم جرایت افزون

چون هر کس را زیادتی داد

افزون نشد این و آنچه خود بود

یکبارگی از قلم بیفتاد

از صورت حال خود برین شکل

دانی که چه آیدم همی یاد

خر رفت که آورد سرویی

ناورد سرو و گوش بنهاد

شمارهٔ ۸۲ - ایضا له

هر که این هر دو قطعه بر خواند

که ازین پیش کردم آنرا یاد

پرسد از من که خواجه نیز ترا

چند خروار غلّه بفرستاد

نیک باشد که من جوابش را

بنویسم که نیم جو بنداد؟

شمارهٔ ۸۳ - وله ایضا

دوش خر بنده کرد پیشم یاد

کاسبک خواجه زندگی بتو داد

نیک دلتنگ گشتم از خبرش

که جوان بود و زیرک و استاد

گرچه غمگین شدم ز واقعه اش

گشتم الحق ازین یکی دلشاد

که شنیدم که او به وقت وفات

به وصیّت لب و دهان بگشاد

از جو و کاه و از جل و افسار

هر چه بد در وجوه خیر نهاد

در چنان وقت اینچنین توفیق

بهمه جانور خدای دهاد

واجیم گشت تعزیت نامه

به تو ای سرور کریم نهاد

عظم الله اجر اصطبلک

ز آنچنان بارگیر خوب نژاد

بر تو فرضست حق گزاری او

زانکه در خدمتت بسی استاد

مستحق تر ز اسب من نبود

گر وصیّت همی کند انفاد

هیچ تاخیر بر نتابد خیر

زود تعجیل کن که خیرت باد

شمارهٔ ۸۴ - وله ایضا

خواجه از بخل در مسلمانی

اعتقادی برای خود بنهاد

روزه گوید بهین طاعاتست

وز زکاتش همی نیاید یاد

من بگویم که بر کجا باشد

این چنین اعتقاد را بنیاد

اندرین هیچ می نباید خورد

وندران چیزکی بباید داد

شمارهٔ ۸۵ - این قطعه در پشت تقویم نویسد و با ناصرالّدین منگلی نورّالله قبره فرستد.

جهان پناها،سال نوت همایون باد

کمال عدل تو معمار ربع مسکون باد

در اختیار قضایای عالم علوی

رموز کلک تو تقویم ساز گردون باد

ستوده ناصردین منگلی که طالع تو

قرین طالع اسکندر و فریدون باد

دقایق کرمت از شمار بگذشتست

تصاعد در جاتت ز وهم بیرون باد

ز چرخ ملک تو دیوی گر استراق کند

شهاب وار ز رمحت بروشبیخون باد

به حلّ عقدة رأس و ذنب گر آری روی

به دست فکر تو آسان شده هم اکنون باد

ز شوق آنکه نهد بوسه برسم اسبت

ز انحنا الف خطّ استوا نون باد

هر اقتضا که قرآن سعود را باشد

ز اتّصال بدین حضرت همایون باد

بهندویّی درت گر ز حل نیارد فخر

ز ترکتا ز تو اوجش چو صحن ها مون باد

قضا چو نامۀ حکمی بنام عدل تو بست

بدان اجازت قاضیّ چرخ مقرون باد

به هر غرض که زبان باز کرد سوفارت

زبان خنجر مرّیخ گفته، کایدون باد

گر آفتاب نه در سایه ات گذارد روز

ز لطمه های کسوفش عذار شبگون باد

نوای زهره که در بزم رامش تو زند

چو ضرب تیغ تو در روز رزم موزون باد

دبیر چرخ چو اقطاع کاینات دهد

بدست او ز اشارات شاه قانون باد

برید گردون هر روز از دگر منزل

به خدمت آمده با مژدۀ دگرگون باد

هوای ملک چواز دولت تو معتدلست

بهار عمر ترا روزها بر افزون باد

رگی که با تو نه چون مسطر ست بر خط راست

بسان جدول تقویم عرقه در خون باد

وصول خسرو سیّارگان به برج شرف

چنان که طالع این سال بر تو میمون باد

شمارهٔ ۸۶ - وله ایضا

بزرگوارا ایّام نیک خواه تو باد

میان مند اقبال جایگاه تو باد

بهر کجا که روی و ز هر کجا کآیی

سپاه حفظ الهی خفیر راه تو باد

عنایت ازلی در مجاری احوال

ز حادثات ترا ملجأ و پناه تو باد

سر معانی سبزی ز کلک زرد تو یافت

رخ امانی رخ از خط سیاه تو باد

بکاه برگی آنکس که جویند آزارت

ز ناتوانی و زردی چو برگ کاه تو باد

توقّعی که مرا هست اندرین دولت

علی المراد محصّل بفّر جاه تو باد

ز انزعاج ضروری عریر انصاری

مهاجوی شده در زمرة سپاه تو باد

شمارهٔ ۸۷ - وله ایضا

ای بزرگی که در جهان کرم

کس چو تو داد اصطناع نداد

بدهد سر ز دست آنکه ترا

گردن از روی امتناع نداد

بودم از تو بسی توقّعها

بخت توفیق اجتماع نداد

با که گویم که خواجه شعر مرا

بیش تشریف استماع نداد؟

به سخنهای همچو آب زلال

قیمت شربتی فقاع نداد

نه ز تقصیر بود اگر خادم

در چنین حالتت صداع نداد

زانکه یک روی در تقاضا داشت

خر دم رخصت وداع نداد

شمارهٔ ۸۸ - وله ایضا

سرفرازا خدای عزّ وجل

بتو اقبال بی تناهی داد

این چنین دولت اکتسابی نیست

که ترا قدرت الهی داد

عصمت خون و مال خلق تویی

همه عالم برین گواهی داد

بخدایی که فیض انعامش

جان و روزی مرغ و ماهی داد

حکمت او ترا به استحقاق

ملک بخشید و پادشاهی داد

که بده داد من ز دست خری

که به رویم لباس کاهی داد

مال من بستد و ، بداد بدان

از مناهیّ و از متنهی داد

عوض زرّ سرخ و سیم سپید

زرد رویی و دل سیاهی داد

از که باشد امید مظلومان

گر تو یاری من نخواهی داد؟

شمارهٔ ۸۹ - ایضاً له

تا از این نام ازل برره دل دام نهد

ای بسا جان که سر اندر سر این نام نهاد

دام دلگیر بگسترد ز بسم الله و پس

دانۀ نقطهّ با در پس آن دام نهاد

از رحیمیّ وز رحمانی آغاز گرفت

تا دل سوخته دل بر طمع خام نهاد

تا درین نام شود هر دو جهان مستغرق

لاجرم اوّل نام از الف و لام نهاد

مایۀ رامش و آرامش جانست این نام

که درو از پی دل مایۀ ارام نهاد

شمارهٔ ۹۰ - ایضا له

ای که از عدل تو هر مظلومی

داد بیدادگر آسان بستد

قابض تو که به تهدید و وعید

ارتفاع همه سیچان بستد

آب دهقانان یکباره ببرد

وز همه برزگران نان بستد

پخته و خام به مردم نگذاشت

حقّ و باطل همه یکسان بستد

چون جو و کاه صحرا برداشت

باقی از خانه گروگان بستد

بیل و دلو و رسن و پشماگند

با جوال و جل و پالان بستد

کلهاز فرق یتیمان بربود

پیرهن از تن عریان بستد

هر چه بد بستداز آن درویشان

تا طلاق زن ایشان بستد

بود منصف تر ازین نامعلوم

لشکر غزلکه خراسان بستد

ملک الموت بد آن قابض تو

که ز بس غصّه مراجان بتد

قدری جو که حوالت کردی

بنداد آن و دو چندان بستد

بود فرمان تو بروی به دو جو

این یکی چون بنداد آن بستد

آنچه گفتی که بده آن بنداد

و آنچه گفتی تو که مستان بستد

باسطی را بکمار ای خواجه

که جو از قابض نتوان بستد

شمارهٔ ۹۱ - ایضا له

کریم طبع سخی دل کسی بود کانعام

به دست خویش کند گاه و گاه بفرستد

اگر به شهر بود خود عطای او نقدست

وگرنه نباشد از آن جایگاه بفرستد

چو آفتاب که چون حاضرست نور دهد

چو گشت غایب، بر دست ماه بفرستد

توقعّست کز آنجا که دلنوازی تست

رسوم خادم داعی بگاه بفرستد

شمارهٔ ۹۲ - وله ایضا

همچو ابرست دست خواجه فلان

خود کرا دستی آنچنان افتد؟

نه چنان ابر کز ترشّح آن

تشنه را قطره در دهان افتد

لیک ابری گران سایه فکن

که ازو خلق را زیان افتد

نور کز آفتاب می تابد

نگذارد که بر جهان افتد

شمارهٔ ۹۳ - و له ایضاً

ستم نوردا نزدیک شد در ایّامت

که بیخ فتنه بیکبار منقلع گردد

زحرص بخشش دان رای سال خورد ترا

که همچو طفل یا افسانه منخدع گردد

اگر ثنای ترا من بکوه بر خوانم

زشوق صخرۀ صمّاش مستمع کردد

ز دست جود پراکنده ات تواند بود

بدست هرکه زر و سیم مجتمع گردد

بهر که روی نهد اژدهای درویشی

چو حزر مدح تو با اوست مندفع گردد:

هوای عالم قدر تو دارد آن ساعت

که آفتاب سوی اوج مرتفع گردد

بپای دست تو راه کرم چو سهل آمد

چرا بیخت من این سهل ممتنع گردد

شراب نعمت تو چون مدام نوش بدست

بالتماس نباید که آن بشع گردد

چو فرصتست غم کار من بخور زان پیش

که روزگار برین کار مطّلع گردد

بعهد جود تو کز فرط لطف تو همه کس

همی بجاه و بمال تو منتفع گردد

رسوم بنده ز معهود اگر نیفزاید

بهیچ حال نباید که منقطع گردد

شمارهٔ ۹۴ - ایضاً له

دل که با یادش آشنا گردد

گر بیهوده ها چرا گردد؟

مرد این راه آنکس است که او

همه پیرامن بلا گردد

غرقه در آب چشم خود شب و روز

همچنان چرخ آسیا گردد

همچو خورشید آسمانی باش

ذرّه باشد که در هوا گردد

کار خود با وکیل لطف گذار

تا همه حاجتت روا گردد

نخورد غم به لذّت فانی

هر که او عاشق بقا گردد

به قراضات ننگرد آن کس

که خداوند کیمیا گردد

هر که گردن به بندگی بنهد

بر همه کام پادشا گردد

پای خود استوار کن زان پیش

که ز دستت عنان رها گردد

شمارهٔ ۹۵ - ایضا له

خواجۀ خواجگان خطیر الرّین

کز کفت بحر بی خطر گردد

نام پاک ترا چو بنگارند

دهن کلک پر شکر گردد

هر زمانی ز رشک بحر کفت

دامن آفتاب تر گردد

دم نیارد زدن نسیم صبا

گر ز لطف تو با خبر گردد

هر زمان روی دشمن از بیمت

زرد و پرچین چو روی زر گردد

چرخ را آرزو بود ،کورا

خاک پای تو تاج سر گردد

ای که هر دم ز بار همّت تو

تارک چرخ پی سپر گردد

کار خادم بدست و می ترسد

گه از ین نیز هم بتر گردد

هر دم از آه سرد و آتش دل

جگرش خون و خون جگر گردد

هر زمان بهر محنتش گردون

گرد دیگر بهانه بر گردد

انبساطی نمود با کرمت

مگرش کارها دگر گردد

گر تو در کار او نظر فکنی

همه غمهاش مختصر گردد

دولتت در زمانه باقی باد

تا زمین چون سپهر در گردد

شمارهٔ ۹۶ - ایضا له

خدایگان اکابر که پادشاه نجوم

طریق بندگی او به چشم دل سپرد

فلک که بر سر عالم رواست فرمانش

ز حدّ طاعت او پای ز استر نبرد

به حکم بنده نوازی چو فرصتی باشد

به چشم لطف به احوال من فرو نگرد

چو ماجرای من و روزگار می داند

که در شماتت اعدا چگونه می گذرد

حدیث منصب شغل و عمل نمی گویم

به قرض خاصه اگر در خورد غمی بخورد

شمارهٔ ۹۷ - وله ایضا

به عمرهای چنین تیز تاز زود گذر

فراقهای چنین دیر یاز در نخورد

اگر به قرصۀ خورشید برکشد آنها

که در فراق تو بر جان ما همی گذرد

دهان مشرق ازو نام بر زبان نارد

گلوی مغرب از او لقمه یی فرو نبرد

شمارهٔ ۹۸ - و له ایضاً

ای بلند اختری که همت تو

سر بهفت آسمان فرو نارد

باز گیر امل چو گل دامن

ابر کلک تو چون گوهر بارد

با همه پردلیّ خود خورشید

بخدا ار خلاف تو یارد

کوه را لرزه برفتد زنهیب

چون وقار تو پای بفشارد

قهر تو همچو غمزۀ خوبان

خون بریزد که موی نازارد

دست ناهید بر رواق فلک

جز بیاد تو جام نگسارد

پای خورشید منازل چرخ

جز بکام تو گام نگذارد

سرورا خرمن ثنا بنهد

هرکه او تخم مردمی کارد

بر تو مرسو مکیست خادم را

کز تو آنرا وظیفه انگارد

شاعری را اگر دهی دشنام

بر تو آنرا وظیفه انگارد

ور قفایی خورد ز تو بمثل

سر سال از طمع قفا خارد

بر امید وظایف مردم

شب نباشد که روز نشمارد

همه وقت صلات دارد گوش

گوش وقت صلوة کم دارد

هرکه را رای و رسم این باشد

بر تو مرسوم خویش نگذارد

مدّتی از محل گذشت بکوی

تا کرم حق بنده بگزارد

شمارهٔ ۹۹ - وله ایضا

گرچه در عقل ناپسندیده ست

هجو کان روی در طمع دارد

هجو آنکس ز واجبات بود

کو حق من به من بنگذارد

غم آزار انکسی بخورم

که مرا بی سبب بیازارد

شمارهٔ ۱۰۰ - وله ایضا

گل باز طراوتی دگر دارد

کز باد بهار جلوه گر دارد

در پوست همی نگنجد از شادی

غنچه ز نشاط آنکه زر دارد

سوسن بزبان حال می گوید

سرّی که صبا از آن خبر دارد

اینک ز پی نظاره در بستان

نرگس همه سر پر از بطر دارد

بر صدورق گل آنچه بنوشتست

بلبل همه یک بیک ز بر دارد

بر کم عمری خویش می گرید

نرگس که همیشه چشم تر دارد

راز دل غنچه چون نهان ماند؟

کو باد بهار پرده در دارد

گل گرچه جو نوعروس پرزیور

در پردۀ غنچه زیب و فر دارد

تشویر خورد زرنگ رخسارت

چون پرده ز روی کار بر دارد

بر دل دارم من از جفای تو

آن داغ که لاله بر جگر دارد

خورشید گفت، از آن بود زرّین

هر جا که برو همی گذر دارد

بس کیسه که دوختند بر جودش

صد حلقه بگوش چون کمر دارد

بستست میان مجاهزیّش را

گردون که متاع خودگهر دارد

جود تو بزر همی خرد گوهر

اینک گهر سخن چه سر دارد؟

کس قدر هنر بجز تو نشناسد

جوهر بر جوهری خطر دارد

ایّام بخدمتت همی نازد

وانصاف جهان همین هنر دارد

خورشید چو مشتری همه ساله

بر خاک در تو مستقر دارد

سعی از پی سایلان کند ورنی

او مایه ز بحر بیشتر دارد

از بهر گریز خصم تو هر شب

چون دایره پای زیر سر دارد

خصم تو ز دیده هیچ خون در رگ

خون بر تو حلال کرد گر دارد

شمارهٔ ۱۰۱ - ایضا له

ای آنکه همای همّت تو

جز بر فلک آشیان ندارد

یک نکته ز راز خویش گردون

از خاطر تو نهان ندارد

بی رای تو مملکت چه باشد؟

چون کالبدی که جان ندارد

چون دست بر آورد سخایت

هیچش غم بحروکان ندارد

پیشانی هیچ گردنی نیست

کز خاک درت نشان ندارد

معلوم تو هست کین دعا گوی

سرمایه بجز زبان ندارد

وان نیز جز از برای مدحت

در کارگه دهان ندارد

ای آنکه رهی توقّع خیر

الّا ز تو در جهان ندارد

با زاری گشت بنده لیکن

جز بر در تو دکان ندارد

شد شعر فروش زانکه هر کس

کو شعر فروخت نان ندارد

شایستۀ چون تو مشتریّی

اطلس بجز آسمان ندارد

چون لایق بندگان درگاه

چیزیست که جر فلان ندارد

از روی کرم قبول فرمای

هر چند محلّ آن ندارد

ور حاجت وی روا کنی نیز

زان لطف جز این گمان ندارد

مقصود بهر چه حاصل آید

صاحب نظرش گران ندارد

آن کیست که خود زاهل معنی؟

تشریف تو رایگان ندارد

بر درگه تو من گدا نیز

گر سود کنم زیان ندارد

شمارهٔ ۱۰۲ - وله ایضا

هجا گفتن ار چه پسندیده نبود

مبادا کسی کآلت آن ندارد

چه آن شاعری کو هجاگو نباشد

چه شیری که چنگال و دندان ندارد

خداوند امساک را هست دردی

که الّا هجا هیچ درمان ندارد

چو نفرین بود بولهب را زایزد

مرا هجو گفتن پشیمان ندارد

رسول اهجهم داد فرمان به حسّان

وزو هیچ مدّاح فرمان ندارد

مر این غرزنان را که از بخل مفرط

کس امّید چیزی از ایشان ندارد

اگر هجو گویی در این گردن من

که هرگز زیانی به ایمان ندارد

حروف هجا گر نخوانند از اوّل

کس اندر جهان خود دبستان ندارد

شمارهٔ ۱۰۳ - ایضاً له

ای کریمی که نفحۀ خلقت

بوی باد شمال میدارد

فصل نوروز از شمایل تو

مایۀ اعتدال میدارد

امل از پهلوی عنایت تو

یک شکم جاه و مال میدارد

آرزو سربسر توقّع خویش

زین جناب جلال میدارد

دوری دولت از ستانۀ تو

دری اندر محال میدارد

آفتاب بقای بدخواهت

روی سوی زوال میدارد

هفت سیاره را بحضرت تو

هوس اتصّال میدارد

پاس بام سراچۀ قدرت

هفتمین کو توال میدارد

هم بفتویّ مشتری مریخ

خون خصمت حلال میدارد

روز نوروز در حمل خورشید

دیدن تو بفال میدارد

زهره از خلقت اکتساب کند

هرچه زیب و جمال میدارد

تیر چرخ از نشاط خدمت تو

هوس پر و بال میدارد

از فروغ ضمیر روشن تو

کسوت مه صقال میدارد

بردرت چرخ هرچه کرد و کند

روی در امتثال میدارد

همه نوروزها بعهد تو باد

تا وجود احتمال میدارد

یک سخن دارم و بخواهم گفت

گرچه زانت ملال میدارد

از جنابت که نیست خالی ازو

هرچه اسم کمال میدارد

بنده زاده علی اسمعیل

طمع رسم سال میدارد

وین دوبیتی زبان حالش گفت

زین سبب اختلال میدارد

«آن وعده نه در خور وفا بود مگر

یابنده نه لایق عطا بود مگر»

«پروانۀ آن جزوخطا بود مکر

یا چنین زاندازۀ ما بود مگر»

صیت جود تو بی زبانانرا

اینچنین برسؤال میدارد

کودکی را که وعدۀ دیبا

سالی اندر جوال میدارد

نیست از کار دور با کرامت

آنچه او در خیال میدارد

شمارهٔ ۱۰۴ - وله ایضا

نیک درخط شده ام از قلمت

که مرا قصد بجان می دارد

عثرات من غمگین از بر

همه چون آب روان می دارد

همه در روی رهی می گوید

هر چه طبع تو نهان می دارد

با همه سر سبکی کوراهست

سر بر این خسته گران می دارد

یک زبانست بید گفتن من

ورچه دایم دو زبان می دارد

شبروی می کند اندر خط تو

راه بر خسته دلان می دارد

بامنش رای سیه کاریهاست

راستی را سر آن می دارد

گرچه از غایت صفرا باشد

که زبان تلخ چنان می دارد

در سرش چیزکی از سودا هست

کنده بر پای از آن می دارد

هست دیوانه تر از من صدره

که ز دست تو فغان می دارد

مدهش از پی سودا ترشی

که به سوداش زیان می دارد

شمارهٔ ۱۰۵ - وله ایضا

نکنی رای مردمی هرگز

ورکنی طبع تو بنگذارد

تو خری وز تو خرتر آن باشد

که ز خر مردمی طمع دارد

شمارهٔ ۱۰۶ - ایضاً

صدر ملّت که دعا گویی تو

از سر صدق و صفا باید کرد

هرکجال قهر تو پیشانی کرد

خصم را روی قفا باید کرد

بهر بوسیدن خاک در تو

چرخ را پشت دوتا باید کرد

تا سر انگشت تو بارنده بود

خواهش از ابر چرا باید کرد؟

ابر را تا کف تو ناموزد

او چه داند که عطا باید کرد؟

برامید دم خلقت ما را

روی در روی صبا باید کرد

سرو را تربیت اهل هنر

نیک دانی که ترا باید کرد

گرچه بی کار نبی ، یک ساعت

نیز در کار خدا باید کرد

ورچه عالی نظری از سر لطف

نظری هم سوی ما باید کرد

ماجرا ئیست دعا گوی ترا

که بناچار ادا باید کرد

چون حیا مانع روزی آمد

لاجرم ترک حیا باید کرد

چه حیا ترک حیات اولیتر

زآنکه مرسوم رها باید کرد

داده یی وعدۀ تشریف رهی

لابد آن وعده وفا باید کرد

گر صوا بست همه ساله کنی

ورنه یکبار خطا باید کرد

وجه قرضی که مرا جمع شدست

نیک دانم زکجا باید کرد

همه سر سبزی انعام تو باد

کوشناسد که چها باید کرد

آن آینده ادا خود باشد

آن بگذشته قضا باید کرد

من بانعام تو حاجتمندم

حاجت بنده روا باید کرد

شمارهٔ ۱۰۷ - ایضا له

چون محرّم رسید و عاشورا

خنده بر لب حرام باید کرد

وز پی ماتم حسین علی

گریه از ابر وام باید کرد

لعنت دشمنانش باید گفت

دوستداری تمام باید کرد

شمارهٔ ۱۰۸ - ایضا له

شنیدم که مخدوم اهل هنر

به سمع رضا شعر من گوش کرد

به ذوقی تمام آن شراب گران

که من داده بودم سبک نوش کرد

چو سرمست شد فکر تش زان شراب

که جان را به یک جرعه بیهوش کرد

بشد با عروسان افکار من

دو دست قبول اندر آغوش کرد

ولیکن چو کابینشان خواست کرد

به اقبال من خود فراموش کرد

ز بخشش همی راند کلکش سخن

ندانم مر او را که خاموش کرد

شمارهٔ ۱۰۹ - ایضاً له

زهی ستوده خصالی که با کفایت تو

همی نیارد تیر فلک تغفّل کرد

تویی که هرکه زخاک جناب تو بگذشت

همه حکایت دلداری و تفضّل کرد

زرنگ خامه و نظم حدیث تو هر سال

عروس ملک بزّر و گهر تجمّل کرد

نسیم خلق تو با سینه های غمگینان

همان کند که دم نو بهار با گل کرد

چو سنگ زیر تویی آسیای ملکت

ضرورتست ترا بارما تحمّل کرد

به آب لطف تو میگردد آسیای هنر

هزارباره خرد اندرین تأمّل کرد

بخدمت تو رهی را وسیلت خود ساخت

کسی که عمر خود اندر سر توکّل کرد

چنان مکن که خجل گردد اندرین که رهی

به پای مردی لطف تو این تقبّل کرد

ببین چگونه بود در مقام بخشایش

کسی که از همه عالم بمن توسّل کرد

شمارهٔ ۱۱۰ - وله ایضا

اینت سردی که این زمستان کرد

که همه کاره ما پریشان کرد

تاختن کرد لشکر بهمن

خانه بر خلق همچو زندان کرد

آب را تخته بند کرد به جوی

شاخ را از لباس عریان کرد

باد سرد از بخارهای نفس

چاه یخدان چه ز نخدان کرد

لشکر غز نکرد در کرمان

آنچه امسال برف و باران کرد

خانه ها خود نبود آبادان

باد و باران تمام ویران کرد

پارهم برف بود و باران لیک

نعمت خواجه کارم آسان کرد

جبّه فرمود و پوستین بخشید

گندمم داد و نان در انبان کرد

عمل و زرّ و غلّه و تشریف

نه زیک نوع لطف و احسان کرد

لیک امسال آن عنایتها

در حق من عظیم نقصان کرد

رسمهای هزار ساله که بود

همه یکباره روی پنهان کرد

پشت گرمیّ من نداد ار چه

هر کسم پوستین فراوان کرد

آن همه رفت، اعتراضی نیست

گر به حق کرد و گر به بهتان کرد

ماند اینجا یک التماس حقیر

کین همه سردی از پی آن کرد

گرچه خود قطع رسم تتماجست

رسم تتماج قطع نتوان کرد

شمارهٔ ۱۱۱ - وله ایضا

ای سخا پیشه یی کامید مرا

سوی بخت تو رهنمون آورد

پرتو همّت تو چون آتش

رخ بدین چرخ آبگون آورد

چون بدیدم که نشتر از ره فصد

از تن نازنینت خون آورد

عجب آمد مرا از ین حالت

هر زمان حیرتم فزون آورد

گفتم این دست بحر بود،چرا

همچو کان لعل از درون آورد؟

دست سرو، ارغوان شکوفه کند؟

یاسمین بار لاله چون آورد؟

شفق از افتاب طالع شد ؟

فلک این رسم نو کنون آورد؟

آخر الامر معنیی بس خوب

در دلم عقل رهنمون آورد

دست تو بر مثال دریاییست

که دو صد بحر را زبون آورد

همچو غوّاص سر بدو در برد

شاخ مرجان ازو برون آورد

شمارهٔ ۱۱۲ - ایضا له فی صفة الفرس

صوفی نهاد عادت اسبم تو کّلست

قانع بود بهر چه خداداد، می خورد

نه رسم ادّخار شناسد نه جمع لوت

هر چه آیدش بدست بننهاد می خورد

بی زحمت غراره و انبار و توبره

روزیّ خویش از عدم آباد می خورد

زنبیل و دلو کهنه و جاروب و بوریا

هر چ آن بیافت فارغ و آزاد می خورد

هر کاه گل که از نم باران علی الفتوح

از بام و در در آخرش افتاد می خورد

وقتی به ژاژ خایی شاگرد بنده بود

و اکنون بعلم من به از استاد می خورد

دشنام زشت می دهدم زان بهر دو گام

چون حدّ قذف چوبی هشتاد می خورد

چون نیستش ز بی علفی قوّت نهوض

بیچاره تازیانۀ بیداد می خورد

روز و شبش به وعدۀ تو دم همی دهم

وازان دمم که زندگیش باد می خورد

اسبی که انده علفش خاطرم بسوخت

وصفش کجا درین دل ناشاد می خورد

از عشق کاه بر رخ من بوس می دهد

بر یاد سبزه خنجر پولاد می خورد

تا می کند ز وعدۀ کاه و جو تو یاد

ای بس گرسنگس که بدان یاد می خورد

شمارهٔ ۱۱۳ - ایضا له

ای صدر روزگار به عهد تو روزگار

خون دلم بشادی هر خس چه می خورد ؟

روزی ز روی لطف نگویی که خود فلان

در حالتی چنین خود رده کس چه می خورد؟

از خورد چونکه جانوران را گزیز نیست

دانم که نیست جان مقدّس ، چه می خورد؟

از ما نیافت هیچ و کسی دیگرش نداد

و او خود نداشت دستگهی ، پس چه می خورد؟

شمارهٔ ۱۱۴ - جواب نامهٔ صدر صفی الدّین یزدی

به من رسید مقالی که گر بکوه رسد

ز شوق و ذوق زجای نشست بر خیزد

معانیی ز ظروف حروف افزون تر

که گر از آن بچشد عقل هست برخیزد

اگر بصورت معنی نقاب دور کند

فغان ز طایفة بت پرست بر خیزد

دلی که یک سرانگشت ازین برو خوانی

برقص از سرجان یک بدست بریزد

به مغز هر که رسد شمّه یی ز الفاظش

به طبع خوش ز سر هر چه هست بر خیزد

مثال صاحب عادل که از میامن او

ز زلف مادر خان هم شکست برخیزد

چو نرگس انکه بود بخت و دولتش خفته

نسیم لطفش بر وی چو جست برخسزد

هزار سال غمی بر دل ار نشسته بود

چو در خیالش یکدم نشست برخیزد

هر آن فتاده که خود را دمی به میخ نیاز

به آستانۀ او باز بست برخیزد

تن ضعیف من از زیر بار منّت او

اگر تواند برخاست پست برخیزد

عقود در که ز دست جواد او برخاست

کدام دست دگر را ز دست برخیزد؟

شمارهٔ ۱۱۵ - وله ایضا

همیشه نعمت دنیا بسوی آن یا زد

که او جزای بدیها به نیکوی سازد

در آن مقام که اسیبی از کسی رسدش

در آن بکوشد کورا بنا بنوا زد

از آن ، درخت چنین سایه دار و بارورست

که میوه بخشد آن را که سنگ اندازد

شمارهٔ ۱۱۶ - وله ایضا فی الشّکایة

دل مرا چو سپهر از غمی بپردازد

هم از نخست بسیج دگر غم آغازد

مگر سپهر بدانسته است این معنی

که هیچ گونه مرا عافیت نمی سازد

ز چرخ چون بگریزم؟ که هر دم در حلق

ز خیط ابیض و اسود کمندی اندازد

ز سوز سینه اگر شرح بر زبان رانم

تنم ز تاب زبان همچو شمع بگدازد

دراز دامنی من عیان شود گر چرخ

لباس محنت بر قدّ عمرم اندازد

بسان آتش شمعست پست تر هر دم

بسر فرازی هر کس که بیشتر یازد

رباب وار شدم خرسوار در صف لهو

از آنکه چرخم بی گوشمال ننوازد

کسی که خوش سخن و راست رو بود ناچار

چو چنگ از پی هر زخم کردن افرازد

گمان ببی غمی آن مبر که در پشت

نگار خانۀ چهره بخنده بطرازد

چو حقّه هاست دل و غم چو مهره و گردون

یکی مشعبد چابک که حقّه می بازد

که جمله مهرۀ خود زیر حقّه یی دارد

که پیش چشم تو از مهره اش بپردازد

در آهنین در از آن چوب می خورد آتش

که همچو من بزبان آوری همی نازد

پریر گفت مرا خوشدلی، کجاست دل؟

چرا بجانب ما هیچ گونه نگرازد؟

جواب دادم و گفتم که دار معذورش

که از نزاحم غم با تومی نپردازد

دو سال رفت که چوگان چرخ چون گویم

بزخم حادثه از هر سویی همی تازد

هنوز روی خلاصی نمی شود روشن

مگر خدای تعالی لطیفه یی سازد

شمارهٔ ۱۱۷ - و له ایضاً

ای که گر لطف تو فرماندۀ ایّام شود

از جهان قاعدۀ جور و جفا برخیزد

چرخ را گویی بنشین و مرو بنشیند

کوه را گویی برخیز و بیا برخیزد

گر سر کلک تو رویی بخراشد بمثل

وجه ارزاق خلایق ز کجا برخیزد؟

موج دریا بنشیند ، زند رعد نفس

هرکجا دست جوادت بسخا برخیزد

گر اشارت رود از قدر تو زی مرکز خاک

از پی خدمت او چست زجا برخیزد

تویی آنکس که بتأیید ثنایت هر دم

همه انواع غم از خاطر ما برخیزد

تا که در عهدۀ ارزاق نشست گفت

هرکسی در طلب رزق چرا برخیزد؟

هرکه از شربت حرمان تو مخمور افتاد

از دم صور بصد رنج و عنا برخیزد

با کران سنگی حلم تو شگفتم ناید

گرسبکساری از طبع هوا برخیزد

چرخ در حقّ حسود تو شفاعت ناید

که بدافتاد، قضا گفت : که تا برخیزد

هرکجا تنگدلی یافت چو غنچه کرمت

بدل آرایی او همچو صبا برخیزد

ای کریمی که هرآنکس که بتو باز افتاد

زاستان تو بصد برگ و نوا برخیزد

پای طبعم چو شود آبله در راه هوات

عذر لنگ آرد و از راه ثنا برخیزد

لیک نتواند خاموش نشستن چه کند ؟

سحری از پی یوزش بدعا برخیزد

در سر آمد ز جفاهای فلک شخص هنر

دست گیرش ز کرم بو که بپا برخیزد

نکته یی با تو در اندازم از گستاخی

که کجا لطف تو بنشست حیا برخیزد

فقر را سوی عدم توشه همی باید دار

وین چنین کاری از دست شما برخیزد

بر سر راه کرم چشم اهل منتظرست

می چه فرمایی، بنشیند یا برخیزد؟

همه الطاف الهی مدد جان تو باد

تا که این عالم فانی بفنا برخیزد

شمارهٔ ۱۱۸ - وله ایضا

مژده ای دل که کار دیگر شد

و انچه می خواستی میسّر شد

یار از راه جور برگردید

مشفق و مهربان و چاکر شد

کار اگر بسته بد گشایش یافت

عیش اگر زهر بود شکّر شد

دل که چون لفظ او مقیّد بود

هم بسعی خطش محرّر شد

نامه فرمود و دل خوشیها داد

چون که حال منش مقرّر شد

کلک بیمارش احتما بشکست

با من از آنچه بود بهتر شد

اشتهیّ دروغ کرد آغاز

با سر پرسش مزوّز شد

بر گرفتم ز درج درّش مهر

دامنم پر ز درّ و گوهر شد

مردم چه مشم ابن مقلمة وقت

بندۀ آن خط چو عبهر شد

بر بیاض خودش سوادی کرد

که از او چشم جان منوّر شد

دیده بر حرفهاش مالیدم

حالی از اب لطف او تر شد

خط مشکین او چو بر خواندم

مغز جانم ازو معطّر شد

شاخ طبعم گهر ببار آورد

چون کش الفاظ او مصوّر شد

هر چه دشنام و خشم بود از من

به دعا و ثنا برابر شد

کلک او کرده بود عربده زانک

زان معانیش باده در سر شد

شمارهٔ ۱۱۹ - وله ایضا

می کنی دوستیّ دشمن من

تا از آن حشمتت فزون باشد

خود جز این چشمم از تو کی دارد

هر که را عقل رهنمون باشد؟

این چنین دون و بدگهر که تویی

به منت التفات چون باشد؟

مردمان سوی مردمی یا زند

میل دونان بسوی دون باشد

عقل را راه در دماغ بود

تیز را رهگذار ... باشد

شمارهٔ ۱۲۰ - ایضا له

ای بزرگی که بر علم تو ظاهر باشد

هر چه مدفون زوایای سرایر باشد

هر زمان کلک تو چون آب فرو می خواند

هر چه بر صفحة اسرار ضمایر باشد

گام بر تارک خورشید گزارد ز شرف

گر عطارد نفسی با تو مناظر باشد

در نفسهای تو هرگه که کنی نشر علوم

هست بویی که در انفاس مجاهر باشد

اقتضغی همه اسباب سعادات کند

هر تاره که بدان رای تو ناظر باشد

از پی فایده در حلقة درست برجیس

چون جواب تو بسی خواست که حاضر باشد

بنده را نیز خیالست که بی استحقاق

اندر آن حلقه هم از جمع اصاغر باشد

گرچه در خدمت صدر تو هنرمندانند

وین رهی باردل و زحمت خاطر باشد

لیک شرطست که برخوان ملوک از پی رسم

تره اول و حلوا آخر باشد

آهن ارچند ندارد خطری،بازرسرخ

در ترازو بگه وزن مجاور باشد

جنبش هفت فلک بر نهنج کام تو باد

تا که اجسام مرکّب ز عناصر باشد

شمارهٔ ۱۲۱ - وله ایضا

بنزد خواجه رفتم بهر کاری

کزانم باز گفتن عار باشد

و لکن اقتضای روزگارست

که دانا را به نادان کار باشد

یکی مجهولکی پیش درش بود

چو سگ کوحاجب مردار باشد

مرا گفتا: توقّف کن زمانی

که وقت بار خود دیدار باشد

مرا آن بار خاطر گشت، گفتم

گدایی را خود این مقدار باشد؟

گدایان محتشم گردند امّا

حدیث بار بس بسیار باشد

خرد چون حیرت من دید گفتا

ندانستی که خر را بار باشد

پس آنگه بیتکی تلقین من کرد

که زیب یک جهان اشعار باشد

بسا سر کافسرش افسار باشد

بسا در کز در مسمار باشد

شمارهٔ ۱۲۲ - ایضا له

دانی که طمع چه گفت با من؟

بشنو که ز لطف و ظرف باشد

با خواجه اگر تو برف اوّل

بر کار کنی شگرف باشد

تا تتماجی کنیم ترتیب

چون روغن و آرد و ترف باشد

گفتم که نیاورم این که ترسم

کان موجب جور و حرف باشد

لیکن بفرستم ار تو خواهی

شعری که به جای برف باشد

مقصود به هر چه حاصل آید

از مرد کریم حرف باشد

ای آنکه به چشم فکر غوّاص

بحر کرم تو ژرف باشد

این شعر مرا به برف برگیر

پیداست که خود چه صرف باشد

لطفی کن و هر چه میفرستی

باید که سه چار ظرف باشد

شمارهٔ ۱۲۳ - ایضاً له

دست آن به که خود قلم باشد

کش سر و کار باقلم باشد

نی ز نی کن ، قلم زنی بگذار

کانک این کرد محترم باشد

زهره را کار از آن بساز و نو است

که همه جفت زیر و بم باشد

وان عطارد بجرم آن سوزد

که چو من با قلم بهم باشد

الف راست قامت انگشت

با قلم همچو نون بخم باشد

مبدأ عطلت نکورویان

از خط تیرۀ دژم باشد

تیر گویند چون زشست برفت

رجعتش در خیال کم باشد

تیر گردون زشست چون بگذشت

زو برجعت یکی قدم باشد

وین و بال و تراجعش زانست

کزدبیری برو رقم باشد

همچو شیر علم زباد زید

هرکه در علمها علم باشد

هرکه او کاتبست همچو قلم

تیره روز و تهی شکم باشد

خاصه آن کش یکی ورق کاغذ

نه زدینار و نز درم باشد

نی که کتب خلاصۀ هنرست

مرد باید که محتشم باشد

اندرین دور همچو مخدومم

کز کفش بخل در عدم باشد

آن ولّی النّعم که از انعام

همه الفاظ او نعم باشد

نرود بر زبان او هرگز

هرچه از جنس الاولم باشد

هست از آینۀ ئلش روشن

هرچه در عالم قدم باشد

عقل در پیش لطف و هیبت او

راست چون صیددر حرم باشد

بخشش اوست زرّ در کاغذ

مهر چون در سپیده دم باشد

سرفرازا اگر چه در خدمت

زحمت بنده دم بدم باشد

مدّتی شد که نیک بیکارم

مرد بی کار متّهم باشد

پارۀ کاغذ ار بفرمایی

بعد منّت ثواب هم باشد

ور بود اندکی و پیچیده

آن خود از غایت کرم باشد

تا زبان قلم سیاه بود

در دهان دویت نم باشد

کاغذین باد جامۀ خصمت

بس که از غم برو ستم باشد

خود ز کاغذ سزد لباس کسی

کو سیه روی چون خطم باشد

رسته بادی زهر غمی ترا

با چنان طبع خود چه غم باشد

شمارهٔ ۱۲۴ - ایضا له

زهی سرفرازی که در پیش حکمت

سپهر از دل و دیده محکوم باشد

تو باشی وجز تو نباشد اگر زانک

امامی درین عصر معصوم باشد

بتحقیق بدبخت آنرا شناسم

که از دوستیّ تو محروم باشد

تو آنی که اسباب ارباب معنی

به سعی بنان تو منظوم باشد

خلوص دعا گو بدین خدمت اندر

همانا که معلوم مخدوم باشد

در آتش شوم از برای رضایت

وگر خود چو شمعم تن از موم باشد

به خدمت فرستاده ام ارمغانی

تو خود دان که آنرا چه مفهوم باشد

چه پوشیده دارم؟تو دانی که تحفه

ز خادم تقاضای مرسوم باشد

ولیکن سه سال است وین یک دقیقه

بناچار باید که معلوم باشد

که در مذهب شاعران آنچنانست

که مرسوم بگذاشتن شوم باشد

شمارهٔ ۱۲۵ - وله ایضا

سرو را وعده های چنان باید

که به انجاز مقترن باشد

هر امیدی که آن وفا نشود

بتر از یاس دلشکن باشد

وعده هایی دراز بی حاصل

کاهش جان و رنج تن باشد

هیچ وقعی ندارد آن بخشش

که نه از دست خویشتن باشد

با رمنّت نیریزد آن انعام

که نه در جیب پیرهن باشد

قدری زرکه وجه داعی بود

تا بدان قابل منن باشد

به خزینه رسید و رفت فرو

همچو لقمه که در دهن باشد

این چنین بخشش وصلت نبود

ریش خند وز نخ زدن باشد

قلتبانی که بود مستخرج

در حق او ترا چه ظن باشد؟

کوچو مقصود خویش حاصل کرد

گر به حیلت وگر به فن باشد

غم آن می خورد که باقی من

بر دوسه ... خواره زن باشد

چه سخن روزیم که خیره مرا

هر چه باشد در آن سخن باشد

وجه انعام من ز حاصل ساز

نه ز باقی که درد دن باشد

نه خدایم که در همه گیتی

آنچه باقیست وجه من باشد

شمارهٔ ۱۲۶ - و له ایضاً

ای آنکه فلک سغبۀ ایّام تو باشد

دوران فلک بر حسب کام تو باشد

این آز شکم خوار که سیری نشناسد

ضامن بکفافش کف مطعام تو باشد

حاشا که کف راد نرا بحر کنم نام

خودکی چو منی را دل دشنام تو باشد؟

آن چشمه که یک رشحه از آن آب حیاتست

نزدیک خرد جرعه یی از جام تو باشد

گر صید تواند اهل هنر هیچ عجب نیست

چون دانۀ دلها همه در دام تو باشد

در کوی تو خورشید کند مشعله داری

خاصه که زحل هندوک بام تو باشد

عقلی که باندام تراز وی نبود خلق

خواهد که یکی موی بر اندام تو باشد

از عهد تو تا منقرض عالم ازین پس

تاریخ هنر پروری ایّام تو باشد

آورد دگر باره بنزد تو صداعی

خادم که همه ساله درابرام تو باشد

معماریی آغاز نهادست که او را

الّا که معاون کرم عام تو باشد

بی برگیش از کاه همی باشد و او را

بیرون شو از این کار باعلام تو باشد

مقصود نه کاهست ولی تا همه چیزش

تا کاه بدیوار ز انعام تو باشد

کاه از پی تخفیف همی خواهد لیکن

گر تو بکرم جو بدهی نام تو باشد

این کار علی الجملع که درپیش دعاگوست

کاریست که موقوف بر اتمام تو باشد

شمارهٔ ۱۲۷ - وله ایضا فی صفة الفرس

مرا اسبیست الحق این چنین اسب

زیان مال و نقص جاه باشد

همه تن استخوان چون اسب عاجست

که در شطرنج جفت شاه باشد

چو دیواریست بر روی بلندی

که خود دیوار من کوتاه باشد

ز روی آنکه اندر وی تحّرک

به زور و حیلت و اکراه باشد

تو دیدی جانور هرگز که او را

غذای از باد و اب از چاه باشد

بگیرد راه چون بروی نشینم

چو دیواری که اندر راه باشد

بدو گفتم بجنب آخر که جنبش

بدیوار اندر و گه گاه باشد

مرا گفتا که در دیوار جنبش

از آن باشد که در وی کاه باشد

تو کاهم ده اگر من بر نپّرم

ترا با من عتاب آنگاه باشد

خلل کردست دیوارت نگه دار

که افتادنش از ناگاه باشد

تو از من بی گناه آخر چه خواهی ؟

بکش، تا مردنم یک راه باشد

مرا هر سال شش ماهست روزه

شما را روزه خود یک ماه باشد

بفریادم رسد صدر زمانه

اگر از حال من آگاه باشد

شمارهٔ ۱۲۸ - ایضا له

فرستادم بتو شعری که با آن

حدیث جادوی بابل چه باشد؟

نفرمودی مبالاتی و انرا

برون از خشمکی محمل چه باشد؟

بیفرسدم چو یخ بر جا و گفتم

دوای اینچنین مشکل چه باشد؟

چو بی مقصود باز آمد رسولم

تو خود دانی که اندر دل چه باشد

حدیث برف چون بر یخ نوشتم

بجز افسردگی حاصل چه باشد؟

شمارهٔ ۱۲۹ - ایضا له

صدرا ز برای خدمت تو

گر بذل کنیم جان چه باشد؟

تا مدحت تست بر زبانم

شیرین تر ازین زبان چه باشد؟

جز خصمی دولت تو کردن

بدبختی جاودان چه باشد؟

بنیوش حکایتی که با آن

صد قصّه و داستان چه باشد؟

مهمان من آمدند قومی

وین بنده ز میهمان چه باشد؟

گر لاف زنم ز تیره روزی

روشنتر ازین نشان چه باشد؟

افلاس و خمار و این حریفان

زین بدتر در جهان چه باشد؟

سرد و ترش اندرین چنین جای

الّا رخ میزبان چه باشد؟

ایشان همه در حدیث مطرب

انده مخور ای فلان چه باشد؟

بسیار فتد چنین زیانها

خرج دو سه قلتبان چه باشد؟

من عذر همی کنم که تان خود

بر ذوق لب و دهان چه باشد؟

وز زیر دو لب همی کنم جنگ

کین محنت ناگهان چه باشد؟

تن در دادم چو در فتادم

حاصل ز غم و فغان چه باشد؟

کردم کرم آنچه بود حاصل

در خانۀ مفلسان چه باشد؟

چون ظاهرم این بود تجمّل

پیداست که در نهان چه باشد

نان نیز چو نانوا نیارد

بر سفره و گرد خوان چه باشد؟

از گوشت حدیث بر ندارم

در کارد باستخوان چه باشد؟

ور نقل طلب کنند از من

جز عربده آن زمان چه باشد؟

روشن ز میانه وجه باده است

تا خود پس از ینمان چه باشد؟

در خشم مشو که این گران بین

بفرست سبک، گران چه باشد؟

زنهار در آن مکن توقّف

در خورد توان آنچه باشد

شمارهٔ ۱۳۰ - وله ایضا

توقّف چون بود در آنچه صاحب

بنوک کلک خود فرموده باشد

همانا در نیارد بست گردون

دری کاقبال تو بگشوده باشد

ولیک از روی طالع کارمن خود

میسّر بی جگر کم بوده باشد

رهی کو خرمن انفاس خود را

به کیل مدحتت پیموده باشد

پس از توقیع عالی کاندرین شهر

نباشد کس که آن نشنوده باشد

سزد کز نعمتت چون گرگ یوسف

شکم خالی ،خالی آلوده باشد

شمارهٔ ۱۳۱ - ایضاً له

ای سروری که زیبد ، کز نعل مرکب تو

در دست و پای دولت، خلخال و پاره باشد

خورشید چرخ پیما ، با آن شکوه و هیبت

در موکب جلالت ، خود یک سواره باشد

در معرضی که خشمت ، آهخت تیغ کینه

زوبین تیر آرش ، یک گوشت خواره باشد

در چشم عقل خصمت ، هم شوکتی ندارد

چون گل بزیر دامنش ، ار صد کناره باشد

پیراهنی که شاید، بالای همّتت را

ماه نوش بود زه ، مهرش قواره باشد

دانی که این دعاگو ، با احتیاج مفرط

ار لجّۀ مطامع ، چون برکناره باشد

از نوک خار سوزن ، هم عاریت نخواهد

چون گل لباس عیشش، گر پاره پاره باشد

با این همه معانی ، کز بام چرخ ازرق

بر دختران طبعم ، اختر نظاره باشد

هر تیر نکته کان جست ، از شست خاطر من

بر هفت عضو اقلیم ، آنرا گذاره باشد

گرفی المثل چوسفره ، از نان کنم شکم پر

از احتشام طبعم ، با گوشواره باشد

مپسند کز تو باشم ، من در جوال عشوه

از تو دگر کسانرا ، زر در غواره باشد

این بارکش دل من ، کز آهنست گویی

تا چند از جنابت ، دروا چو ناره باشد

گر تربیت نیاید ، چون من کسی زجودت

از لطف بنده پرور ، خود کس چکاره باشد

عمری بوعده بودم ، فرجام نا امیدی

تاریخ خاطر من ، باری دوباره باشد

نه هیچ بوی جاهی ، نه هیچ رنگ مالی

محرومیی بدینسان ، بس آشکاره باشد

زین لفظهای شیرین ، وین نکته های موزون

کز وی چو موم گردد ، گر سنگ خاره باشد

بسیار عرضه کردم ، یک جو نگردد سودم

کس را درین چه تاوان؟ این از ستاره باشد

ترک صداع کردم ، خاموش گشتم آری

حرمان چو غالب آمد ، آنرا چه چاره باشد؟

شمارهٔ ۱۳۲ - ایضا له

مفتی مشکلات شرع کرم

کز تو کام امید حاصل شد

سایۀ تو بر افتاب افتاد

از پی مهر تو همه دل شد

یک سوال مرا جواب اندیش

که تویی حلّ هر چه مشکل شد

گر ز مرسوم من که وقتی بود

لطفت از طول عهد غافل شد

رسم تشریف و تحفه آوردن

باری از شومی که باطل شد؟

شمارهٔ ۱۳۳ - وله ایضا

ز دریای دست توای نامدار

کسی را چون من کار مشکل نشد

بضاعت فرستادمش بهر سود

خود از موج خیزش به ساحل نشد

زباد مخالف مگر غرقه گشت

کزومایه و سود حاصل نشد

شمارهٔ ۱۳۴ - ایضا له

صورت به جهان زشت تر از گور نبودی

وان صورت زشتش به مکان تو نکوشد

هرگز به جهان تلخ تر از مرگ نبودی

شیرین شد از آن گه که به حلق تو فروشد

شمارهٔ ۱۳۵ - ایضا له

گفتم اکنون میوه های خوش خوریم

کین دو شاخ نو بهم پیوسته شد

خود ندانستم که ققل و پرّه اند

کین بدان پیوسته شد در بسته شد

شمارهٔ ۱۳۶ - وله ایضا

تو به علم نجوم فخر کنی

گویی این اصل علمها آمد

چیست علم نجوم جز ژاژی

کالت و ساز هر گدا آمد؟

گاه گویی که آن صواب آمد

گاه گویی مه این خطا آمد

علم شرعست علم و هر چه جزوست

به حقیقت همه هبا آمد

نیست خالی منجّم از ذلّت

ورچه مقبول پادشا آمد

بس عزیزست مرد دانشمند

ورچه درویش و بینوا آمد

گرچه سر بر فلک برد این علم

ورچه با طبع آشنا آمد

حاصلش چیست جز شمار دو قرص

کز کجا رفت وز کجا آمد؟

شمارهٔ ۱۳۷ - و له ایضاً

ای که جزیاد مخلوق تو نخورد

لاله چون جام پر شراب کند

ابر سرمایۀ گهرباری

از سر کلکت اکتساب کند

آتش خاطرت چو شعله زند

زهرۀ روزگار آب کند

چون سخن رانم از کله داریت

نرگس از شرم قصد خواب کند

جز خداوند خواجه ننویسد

گر عطارد ترا خطاب کند

آفتاب از حیای تو هردم

زابر برروی خود نقاب کند

هرکه از خدمت تو دوری جست

هم فراق توش عذاب کند

نه ز تقصیر باشد از خادم

کمترک عزم این جناب کند

حاش لله که خاطر اشرف

با من از بهر آن عتاب کند

آفتابی تو و درین موسم

پشت هرکس برآفتاب کگند

شمارهٔ ۱۳۸ - ایضا له

به ذات خویش اگر چند مرد نیک بود

و لیک صحبت بد نیک را تباه کند

چنانکه مازوکز وی سپید گردد پوست

چو جفت زاج شود عالمی سیاه گند

شمارهٔ ۱۳۹ - وله ایضا

کسی که او نظر عقل در زمانه کند

چنان سزد که همه کار عاقلانه کند

بر آنچه خاطر موری ازو بیازارد

اگر خود آب حیاتست از آن کرانه کند

قناعتست و مروّت نشان آزادی

نخست خانة دل وقف این دو گانه کند

بنیک و بد بسر آید جهان، همان بهتر

که زندگانی با طبع شادمانه کند

زبان ز گفتن و ناگفتنی نگه دارد

که شمع، هتی خود در ر زبانه کند

درین رای که آغاز و آخرش عدمست

بخلق خوش طلب عمر جاودانه کند

زمانه را نشناسی که چیست عادت او

روا بود که کسی تکیه بر زمانه کند؟

بنقذ، حوش خور و خوش باش و نام نیک اندوز

که عاقل از پی یک عیش صد بهانه کند

اگر چه عالم فانی نیریزد آن که ازو

برای تیر نظر عاقلی نشانه کند

ز گوشه یی بهمه حال ناگزیر بود

که تا وظایف طاعات از آن روانه کند

کسی که صحبت امن و کفایتی دارد

سعادت ابدب را طلب چرا نکند؟

سرای خویشتن ار آدمی وطن سازد

ز شاخ سدره و طوبیش آستانه کند

اگر چه کار عمارت طریق دانش نیست

علی الخصوص کسی کاندرین زمانه مند

بود هر آینه نزدیک عاقلان معذور

کسی که از پی مسکن اساس خانه کند

که مرغ اگر چه توکّل کند به دانه و آب

بدست خود ز برای خود آشیانه کند

شمارهٔ ۱۴۰ - ایضا له

زهی تازه رویی که خلق لطیفت

ز سندان به دی ماه گل بشکفاند

به بستان چو بلبل دبستان بسازد

بجز مدحت از دفتر گل نخواند

صبا گر ز انصافت آگاه گردد

نیارد که پیراهن گل دراند

طبقهای زر چیست بر دست گلبن؟

بدان تا که در خاک پایت فشاند

کسی کو چو غنچه دل اندر تو بندد

ز تو تازه رو همچو گلبرگ ماند

ز شرم تو گل رنگ برچهره آرد

ز خلق تو لاله قدح می ستاند

گل خلق تو چون بخندد بیک دم

ز دل بسته غنچه را وارهاند

قضا گلشن چرخ را در رکابت

قبا بسته چون غنچگان می دواند

به گل چیدن آمد به باغ سخایت

رهی گرچه گستاخیی می نداند

چو گل باتو درعشرت اندرچه افتاد

زمین بوس هردم چو گل می رساند

چو گل انبساطی کنم با تو زیراک

کف در فشانت به گل نیک ماند

گرفت آتشی چو گل اندر نهادم

رخم همچو گل زان عرق می چکاند

توقّع به لطفت چنانست کاین دم

به آب گل این شعله را وانشاند

شمارهٔ ۱۴۱ - ایضا له

در نگر در صدر دیوان و ببین

خواجگان نو که صف پیوسته اند

سر بسر بازاریان مختلف

جمع گشته جمله در یک رسته اند

دست خلقی تا قلم بگشاده اند

چون در دکّان خود در بسته اند

نیک سر تیزند در راه ستم

گرچه در راه کرم آهسته اند

در خور بالش نیند امّا هنوز

از پی هم بستری شایسته اند

موی را نازرده اند الحق جز آنک

از زنخدان خودش بگسسته اند

نی خطا گفتم جوانانی همه

شتاهد و شایسته و بایسته اند

راست پنداری عروسان نوند

بس که چست و شاهد و بر رسته اند

چهره هاشان در قبای سرخ و سبز

همچو گل باغنچه در یک دسته اند

رونق صدر ایالت باقیست

تا نگویی رونقش بشکسته اند

خواجگان کردن اربر خواستند

خواجگان گردران بنشسته اند

مرهمی ده ای خدا کز ظلمشان

اهل شهر و روستا دلخسته اند

شمارهٔ ۱۴۲ - وله ایضا

صاحبا عمریست تا از عدل تو

عالمی در انتهاز فرصه اند

تا نظر در کار آنها افگنی

کز تظلّم رافع این قصّه اند

لعبها بینند در شطرنج ملک

آنکه ساکن بر کنار عرصه اند

می کنند از غصّه افغان بر درت

در دل آن قومی که صاحب حصّه اند

وین عجب نبود که خود صاحبدلان

هر کجا هستند اسیر غصّه اند

شمارهٔ ۱۴۳ - وله ایضا

رمضانست همین دهن دربند

در دوزخ به خویشتن در بند

بهر دفع زبانی دوزخ

این زبان دروغ زن در بند

روزکی چند با خدا پرداز

در دکّان اهر من در بند

جز به ذکر و دعا دهن مگشای

ورنه هرزه مدارتن در بند

نبود آدمی، ستور بود

که کند رایضش دهن در بند

روزه دار آن بود که شرع کند

حسّ و وهم و خیالش اندر بند

رسنی محکمست قرآنت

خویشتن رابدان رسن در بند

بوی مشکت گر آرزوست نخست

به هوا راه دم زدن در بند

چون رسد کاروان غیبت و فحش

در دروازۀ سخن در بند

پس بخار دهان بجای بخور

بگریبان پیرهن در بند

این بجا آر، ور چنین نبود

از نصیحت زبان من در بند

شمارهٔ ۱۴۴ - وله ایضا

ای دل ای دل سخن سخن بیهده را کار مبند

خویشتن را بپوش در غم و تیمار مبند

گر خیالست ترا کین که تو داری نیکست

بد خیالیست که بستی تو دگر بار مبند

کمربندگی ار زان که نخواهی در بست

دست شهوت مگشا باری و زنّار مبند

فکرت خود همه در مکر و حیل صرف مکن

از پی دیو سلیمان را در کار مبند

گر نخواهی که دلت تنگ بود چون غنچه

پس ازینش به طمع در زر بسیار مبند

بند، کان بر دهن حرص و امل باید بست

به ستم بر دهن کیسة دینار مبند

چون نداری تو سر آنکه بسامان گردی

خرقۀ مخرقه بیرون کن و دستار مبند

طاقت بار کشیدن چو نداری باری

مردمی کن ز گنه بار بخروار مبند

در قیامت سربار همه کس بگشایند

هر چه باید که نبینند در آن بار مبند

چون خود از دایره آید همه سر گردانی

پس تو دل در فلک دایره کردار مبند

بهر ابلیس دلی را که ملک سجده برد

به هوسبازی در محنت بیگار مبند

شمارهٔ ۱۴۵ - کتب الی امیر عزّالدّین علی شیر ابن بابویه

ای آنکه خاک پای ترا روشنان چرخ

دایم بمیل شعشعه چون توتیا برند

آنجا که جفت ساز سرخامه ات بود

لحنی بود تمام که نام نوا برند

افهام را بساحل ادراک راه نیست

دربحر شعرت ارچه بسی آشنا برند

ارباب دل چو غنچه بنزدیک نظم تو

پیراهن آورند وز حالت قبا برند

روحانیون چو بینند ابکار فکر تو

ته ته زنند در وی و نام خدا برند

آنجا که خوان همّتت آراست روزگار

این هفت طاس گردون کاسه کجا برند؟

دریا که قطره ییست ز دریای طبع تو

نزدیک فیض طبع تو نامش چرا برند؟

آن کلک را که دست تو سردستیش گرفت

آگه نیی که خلق همی زو چها برند

دانی چه می برند ازو؟ من بگویمت

هردم هزار گوهر افزون بها برند

تو قوّت سخن ده و گر ماه و آفتاب

بروی برند غیرت، بگذار تا برند

سوداست شعر نزد تو آوردن آنچنانک

قانون سوی مسیح زماخولیا برند

هندوی نیم سوخته خاطرت بود

هر نظم کان زخاطر اصحابنا برند

دانم که کس ندید جز از جزو شعر من

کز اصفهان بهمدان جزو خطا برند

روزی که از برای غذای روان و عقل

از خوان خاطر تو زهرگون ابا برند

ز انواع سردی و ترشی هرچه بایدش

فرمای تاز مطبخ سودای ما برند

نزدیک مثل تو سخن آور چو من خموش

چون آورم سخن ؟ که خود این از شما برند

تیزست خاطر تو و ترسم چو بیندش

حالی ز روی خشم بگوید که وا برند

دانم بسی زنخ زند و گویداینت ریش

چون جزو شعر من و بر طبعت فرا برند

شمارهٔ ۱۴۶ - و له ایضاً

زهی سپهر محلّی که گرچه تیزروند

به سایۀ تک عزم تو ماه و خور نرسند

عقول اگرچه زافلاک نردبان سازند

زبام خانۀ قدر تو بر زبر نرسند

زنکته های تو افهام بابسی کوشش

بکنه معنی یک لفظ مختصر نرسند

چو تیر چیره زبانان اگرچه برتازند

بآستان ثنایت هنوز بر نرسند

ستاده هفت قلک بر فراز یکدیگر

زشخص معنی تو بیش تا کمر نرسند

زتابش و نم خورشید و ابر عالم را

چه سودگر کف و کلک تو بر اثر نرسند؟

کدام منزل اومید کاندرو هر دم

زکاروان سخایت نفر نفر نرسند

درین زمانه کز انبوهی سپاه بلا

بهیچ خانه نباشد که صد حشر نرسند

زهیچ گوشه برون شو نسازد اندیشه

که رهزنان بلاهاش برگذر نرسند

بهیچ کنج درون عافیت وطن نکند

که جوق جوقش فتنه همی بسر نرسند

گمان مبر که ز غوغاییان حادثه ها

دمی بود که مرا صد ببام و در نرسند

زر مصادره اصحابنا چگونه دهند

تا بشامگه ایشان بچاشت درنرسند

طمع چه کیسه برآن مفلسان تو اندوخت

که از هزار تکلّف به ما حضر نرسند

خزینه هاشان پر گوهر سخن باشد

ولیک جز بتمنّی بسیم و زر نرسند

بلا و محنت و غم را سبب درین ایّام

اگر هزار بود هیچ در هنر نرسند

فتاده گیر نگون رایت سلامت من

مدد زلطف تو گر هیچ زودتر نرسند

زبنده خانه همه رخت عافیت ببرند

زاهتمام توام حامیان اگر نرسند

کراشناسی فریادرس در این ایّام ؟

گر اهل معنی فریاد یکدگر نرسند

شمارهٔ ۱۴۷ - ایضا له

مشو ایمن ز کید خصم ضعیف

کز تو اندیشۀ گریغ کند

تار ابریشم ار چه باریکست

وقت باشد که کار تیغ کند

شمارهٔ ۱۴۸ - وله ایضا

کی بود؟کی؟ که باز صدر جهان

روی خیمه سوی عراق کند

تا ز گرد رکاب او همه کس

نوشداروی اشتیاق کند

ای عجب!خود کسی چو من باشد

که همه عمر در فراق کند

مرگ خوشتر بود از آن که کسی

زندگانی برین مذاق کند

بخدایی که دست قدرت او

ماه را عاجز محاق کند

خیمۀ هفت پشت گردونرا

پوشش این چهار طاق کند

کین دل ریش آرزومندم

تا که با وصلت اتفّاق کند

گر زند خنده یی دروغ زند

ور کند شادیی نفاق کند

شمارهٔ ۱۴۹ - ایضا له

عصای کلیمست این شعر من

که دریا بخشکی چو ساحل کند

یقین بد مرا کآن هنر نیستش

که چیزی ز ممدوح حاصل کند

ندانستم این خاصیت باشدش

که انعام پذرفته باطل کند

شمارهٔ ۱۵۰ - ایضا له

ای که خورشید بی رضای تو سر

از گریبان صبح بر نکند

جز بعون بنان تو دریا

دامن ابر پر گهر نکند

کوه دستی که زیر سنگ ز تست

با وقار تو در کمر نکند

خادم ارچه ز اعتماد کرم

که گهی لفظ پاکتر نکند

دست راد ترا ز گستاخی

بحر خواند وزان حذر نکند

پیش لطفت ادب نگهدارد

سخن طوطی و شکر نکند

گر تو او را غلام خود خوانی

با همه خواجه سر بسر نکند

نظر همّت تو بس عالیست

زان بکارش درون نظر نکند

نیک دانی که خادم داعی

خدمت تو ز بهر زر نکند

لیک معذور نیست نزد خرد

که ز حال خودت خبر نکند

گرچه از غایت غوایت جهل

کرد کاری که هیچ خبر نکند

سفری کرد ناگهان و کسی

ارتکاب چنین خطر نکند

روزگارش همی کند تادیب

تا چنین کارها دگر نکند

تا در این شهر آمدست رهی

جز ثنایت همی ز بر نکند

رفت ماهی و هیچکس سوی او

التفاتی بخیر و شر نکند

وجه ترتیب قوت خود هر شب

جز ز خونابۀ جگر نکند

خانه یی دارد آنچنان که درو

هیچ دیوانه یی مقر نکند

زین سیه چاه گونۀ دلگیر

کافتاب از برش گذر نکند

خاکش از مدبری بدان رتبت

کش صبا نیز پی سپر نکند

من نشسته به انتظار که وای

اگرم خواجه بهره ور نکند

گاه گویم فراموشم کردست

گاه گویم که نی ، مگر نکند

گاه خود را همی دهم عشوه

کو عطاهای مختصر نکند

حرص می گویدم کند لابد

عقل می گویدم وگر نکند

روز و شب خاطرم در این سوداست

که دمی از خودش بدر نکند

تو خود از کارمن چنان فارغ

کین سخن در تو هیچ اثر نکند

غم اهل هنر تو خورکاینجا

کس همی یاد از هنر نکند

بحر جود ترا چه عذر بود؟

که لبی خشک گشته تر نکند

لایق او بساز ترتیبی

کو قناعت به ماحضر نکند

یا بفرمای توشۀ راهش

آنچنان کش از آن گذر نکند

یاش سوگند ده که تا پس از این

بر بدیهه چنین سفر نکند

شمارهٔ ۱۵۱ - وله ایضا

گفته بودی که مرا کسبی نیست

عقل این را ز تو باور نکند

تو علایی و در آنجا که روی

نیست ممکن که علی جر نکند

شمارهٔ ۱۵۲ - وله ایضا

از رضی الملک الحق شرمساری حاصلست

بس که اندر حقّ من لطف و کرم‌ها می‌کند

لیک تا فصل خزان آغاز دم سردی نهاد

گوییا کآن دم سرایت با تن ما می‌کند

در خوی خجلت غرق گردد سراپایم همی

کز تو خادم‌زاده رسم خود تقاضا می‌کند

گرچه اندر خدمت تو این سخن جزوی بود

گر تو دستوری دهی بگذارمش تا می‌کند

شمارهٔ ۱۵۳ - وله ایضا

از علامتها که در آخر زمان

آن دلالت بر قیامت می کند

هست روشن این که برفرمانها

این خر مقبل علامت می کند

شمارهٔ ۱۵۴ - وله ایضا

ای آنکه از مدارج مدح تو قاصرست

هر رتبتی که ناطقه تصویر می کند

کلکت نقاب در رخ خورشید می کشد

خط تو پای عقل بزنجیر می کند

هر کس که دید دولت بیدار را بخواب

آنرا خرد لقای تو تعبیر می کند

در هر غرض که هست همه کارهای تو

چرخ کمان صفت همه چون تیر می کند

اقبال اگر متابع رای رفیع توست

آری مرید پیروی پیر می کند

صبحم عجبترست که گوید که صادقم

وانگاه بر ضمیر تو تزویر می کند

اندیشه، هر حدیث که از بحر گویمش

آنرا سخای دست تو تفسیر می کند

تدبیر خدمت تو بسی کردم و قضا

تدبیر را مسخّرتقدیر می کند

امکان خدمت تو و حرمان من چنین

اینهم ز طالعست که تاثیر می کند

خود روزگار هر چه نراد دل منست

چندان که می تواند تاخیر می کند

گردون بحضرت تو مرا ره نمیدهد

یعنی که از برای تو توفیر می کند

تا لاجرم رهی ز سر عجز و اضطرار

تقصیر از خجالت تقصیر می کند

شمارهٔ ۱۵۵ - وله ایضا

دور گردون با همه کس بدفعالی می‌کند

خاصه با ما قصدهای لاابالی می‌کند

نیست از ما منقطع اسباب ناکامی از آنک

جو رها چون دورها هم بر توالی می‌کند

دست او بالاست، بر وی هیچکس را دست نیست

لاجرم هرچ آن مراد اوست حالی می‌کند

با کس او را مهربانی نیست، هرچ او ناکسی‌ست

گر تو از دستش بنالی ور ننالی می‌کند

هردم از بهر نثار سمّ اسب هر خری

از سرشک چشم من عقد لالی می‌کند

گه دواج پرنیان بر سفت سگ می‌آکند

گه نشست یوز را اطلس نهالی می‌کند

بوریای کهنه از پهلوی ما دارد دریغ

بهر پشم‌آگند خر ترتیب قالی می‌کند

قصد جان می‌دارد اکنون، روزگار لطف بود

آن که می‌گفتم زیان جاه و مالی می‌کند

مردمی رفت از جهان آن کس که جوید مردمی

...الی می‌کند

دور دور سفلگانست و خسیسان جلد باش

وای مسکینی که او قصد معالی می‌کند

تا سگان را طوق زرّینست و کسوت ششتری

هرکجا شیری‌ست در عالم شکالی می‌کند

زشت‌تر کاری در این ایّام نیکوکاری‌ست

نیک‌بختا، آنکه رای بدسگالی می‌کند

جاهلی را دست می‌بوسند اندر دست حکم

فاضلی در پای‌ماچان پایمالی می‌کند

هرکجا اشراف نادان در تنعّم یافتی

زیرکی آنجا فغان از بی‌منالی می‌کند

هرکه او چون سنگ زیرین سینه مالد بر زمین

گنبد گردون خطابش، صدر عالی می‌کند

یوسفی را می‌دهد هفده درم گردون بها

گرگ بین کو دعوی صاحب جمالی می‌کند

کاروان ناجوانمردان فراوان می‌رسند

از جوانمردان جهان زان عرصه خالی می‌کند

تا زبان بند هنر شد حرز بازوی ملوک

حق به دست ناطقه‌ست ار میل لالی می‌کند

شمارهٔ ۱۵۶ - وله ایضا

ای پیشوای شرع که ایناء روزگار

از بهر دفع ظلم بتو النجا کنند

ارباب فضل ملتزم منّتی شوند

در خدمت تو گر بمثل جان فدا کنند

احوال روزگار از آن شد که بعد ازین

از بهر سود رغبت بیع و شری کنند

دیریست تا که زحمت حضرت همی دهم

انصاف نیست خوش که گرانی با کنند

ابرام رسم هاست نه اینجا که واجبست

بل هر کجا که خود طعمی ابتدا کنند

شمارهٔ ۱۵۷ - ایضا له

خواجه در تحسین فزاید چون ببیند کز پیش

شاعران در گفتگوی نغز با زاری کنند

منعمی بایست تا مرخواجه را یادآورد

آْن که ممدوحان بجز تحسین دگر کاری کنند

شمارهٔ ۱۵۸ - وله ایضا

ایا شگرف نوالی که در زمین و زمان

نشان مثل تو اوهام دوربین ندهند

دمی نباشد کاجرام چرخ چون دل من

به خدمت قدمت بوسه بر زمین ندهند

ستارگان که بر افلاک اسمشان علمست

ز دست دامن تو همچو آستین ندهند

اگر چه تاری ازین خلعتم که فرمودی

ز روی قدر به صد اطلس ثمین ندهند

چومن گزین سخنها به خدمت آوردم

مرا زبهر چه تشریف به گزین ندهند؟

چو لفظ من شکرست و معانیم گوهر

قصب کجا شد و خارا چو اسب و زین ندهند

فرود لایق من باشد ار بهر بیتم

و رای خلعت صد بوسه بر جبین ندهند

ز زاده های ضمیرم یکی به قیمت عدل

به گوشواره و خلخال حور عین ندهند

اگر چه کاسدی شعر شد چنان که همی

بهای شربتی از اب پارگین ندهند

بدان امید که یابند خلعتی رسمی

سخنوران به هوس جان نازنین ندهند

بدین کسادی ابریشم و گرانی شعر

لباس من ز چه معنی بریشمین ندهند؟

تو پادشاه گرامی و اهل فضل و کرم

به شاعران فرومایه نیز این ندهند

ز دیگران که ندانند بس عجب نبود

اگر عطاها در خورد آفرین ندهند

هنر نوازان کز فضل مایه ور باشند

به شعرهای چنان خلعت چنین ندهند

چو آنچنان شد فرمای تا برات زرم

اگر دهند بجز زرّ راستین ندهند

شمارهٔ ۱۵۹ - ایضا له

مرا چه حاصل ازین خواجگان بی حاصل

که هیچ کار مرا انتظام می ندهند

نه از دیانت و تقوی شراب می نخورند

که یکدگر را از بخل جام می ندهند

ندانم از کرم آخر چه در وجود آمد

که هیچگونه به دستش زمام می ندهند

جواب قصّة ارباب حاجت از امساک

بجز بواسطة ده پیام می ندهند

شگفت نیست که ندهند تیز در قولنج

که عطسه نیز به وقت زکام می ندهند

چو حنظلست درونشان به شخم آکنده

و لیک هیچ دسومت به کام می ندهند

بهای شعر، اگر نیست جز که سحر حلال

ز مال خویش پشیزی حرام می ندهند

ز ننگ اگر نبرم نامشان سزد کین قوم

ز بخل هر چه توان برد نام می ندهند

دروغ گفتم و انصای راست باید گفت

که هیچ می ندهندم، چرام می ندهند؟

چه چشم دارم ازین منعمان که شاعر را

به صد شفیع جواب سلام می ندهند

کجا روم؟ چه کنم من؟ ز باد شاید زیست؟

که قوت روز بروزم تمام می ندهند

ز کوة می ندهند و کرم نمی ورزند

کتاب می نخرند و اوام می ندهند

پناه سوی قناعت همی برم زین قوم

که اهل خانة خود را اطعام می ندهند

دلا بحکم ضرورت بساز با اینها

چو هیچ جای نشان کرام می ندهند

شمارهٔ ۱۶۰ - وله ایضا

بزگوارا این خواجگی همه آنست

که روی از پس پرده به خلق ننمایند

برون پرده ضعیفان و ناتوانان را

به دست رنج سپارند و خود بیاسایند

حدیث خسته دلان را بگوش ره ندهند

وگرچه خون جگرها زدیده پالایند

نه گاه راحت درمان دردمند کنند

نه روز شادی بر غمگنان ببخشایند

ببین که چند برفتند تا تو آمده یی

قیاس کن که پس از رفتن تو چند آیند

چو اینچنین بود اولیتر آنچنان باشد

که آن کنند که شان خاص و عام بستایند

بدی چو آمد بدنام از آن بپرهیزند

چو نام نیکو در نیکوی بیفزایند

چو روزگار بخواهد ربود ایشان را

بنقد خود را از روزگار بربایند

شمارهٔ ۱۶۱ - ایضا له

چو عادتست که ابنای دهر در هر قرن

کرم به لاف ز عهد گذشته وا گویند

بدان گروه بباید گریست کز پی ما

حکایت کرم از روزگار ما گویند

شمارهٔ ۱۶۲ - وله ایضاً

دوش مخدوم من که تا جاوید

باد از جاه و بخت خود خشنود

با من آن کرد از بزرگیها

که نه دید آنچنان کسی نه شنود

دست انعام او بصیقل لطف

زنگ انده زخاطرم بزدود

بسته از من مدیح خویش و بخواند

وز ستودنش جان من آسود

سخن ارچه نبد زدست بلند

لیک از آن دست پایه اش بفزود

بحر شعرم چو بحر دستس دید

آتشی گشت ورو برآمد دود

نقد شعرم سیاه روی آمد

برمحکّ اناملش چو بسود

زانکه اشعار بود دست خوشش

چون بدستش رسید شعرم زود

خوش شد از دست او به ذوق ارچه

از بشاعت زبان همی فرسود

بس که در وی سیاه کاری بود

گشت حالی بدست او مأخود

زان بتیغ زبان بیاوردش

که سراپای بود عیب آلود

این که شد بیت را میان به دو نیم

اثر خنجر زبانش بود

شرف دستبوش او دریافت

شعر هندو نهاد دود اندود

تر شد اندر جوار بحر کفش

چون بدست مبارکش بیسود

چون سخن زیر دست اوست چرا

زبردست جای او فرمود

بر زبان مبارکش چو برفت

صد هزاران گهر ازو بربود

در بهین دست بهر آرایش

آن عروسان زشت را بنمود

حضرت او و آنگهی من و نطق

این چنین لاف عاقلی پیمود؟

چون زبان را بمهر لا احصی

دید، بر من عنایتش بخشود

تا که از هر زبان نیالاید

خویشتن عرض خویشتن بستود

می شنیدم ز چرخ بانگ صدقت

چون زبان را بمدح خود بگشود

ای دریغا! چو نیست قوّت عذر

شرح این لطف بیشمار چه سود؟

شمارهٔ ۱۶۳ - وله ایضا فی التّجرید

اندرین مرغزار کشت و درود

تیره و خیره چند خواهی بود؟

چند خواهی بناز در برداشت

دل اتش پرست دود اندود؟

روز و شب خون خود همی ریزی

تو به تیغ زبان زهر آلود

مال و ملک جهان ترا شده گیر

چون نباشی تو، مال و ملک چه سود؟

از تو خشنود نیست هیچ کسی

وانگهی هم تو از تو ناخشنود

دودمانی در آتش اندازد

گر ضعیفی ز دل برآرد دود

هر که آسایش دلی دادست

بهمه حال خویشتن آسود

عقل داند که بر زیان بودست

هر که از بهر مال جان فرسود

که بهر حال آنچه زوکم شد

بیش از آن بود کاندر آن افزود

شمارهٔ ۱۶۴ - وله ایضا

مولی قوام دین که بر اقلیم حلّ و عقد

کلک گره گشای تو فرمان روا بود

تر گردد از حیای کفت ابر هر زمان

وین قطره ها کزو بچکد از حیا بود

با طبع تو مثل نتوان زد ز موج بحر

کان جمله شورش و نقب و این سخا بود

از جود دست تو که بشکرست هر کسی

دانی که چون منی به شکایت خطا بود

خاموشیم ز غایت بی برگیست از آنک

باشد خموش سازی کان بی نوا بود

در انتظار جودتو صبرم بجان رسید

و انصاف بیشتر زین طاقت کرا بود؟

زخم زبان و طالبقا را چه می کنم؟

خود این متاع صنعت بازار ما بود

چون این همه بباید گفتن که تا مرا

بخشی محقّری کرم آنگه کجا بود؟

چون خون من بریخته باشی در انتظار

پس هر چه زان سپس بدهی خون بها بود

دل پر امید و دست تهی از عطای تو

بعد از قصیده یی و دو قطعه روا بود؟

این داوری بنزد تو آورده ام بگوی

آن روز را که داور حاکم خدا بود

لایق بود که چون بروم من ازاین دیا

با من ز بخشش تو همین ماجرا بود؟

من خود از این طمع نتوانم برید لیک

این نام و ننگ و همّت و عرض شما بود

اینم بترکه مردم از این حال غافلند

و آنگه مثل زنند که، شاعر گدا بود

شمارهٔ ۱۶۵ - وله ایضا

صدر کبیر عالم عادل ضیاء دین

ای آنکه کار تو همه جود و سخا بود

تا آب خامۀ تو خورد بوستان ملک

لابد نبات او همه نصرت کیا بود

پیش نسیم خلق تو گر مشک دم زند

گر خود به طیبتی زند آن خود خطا بود

گر روشنی گرفت ز تو کار مملکت

روشن بود بلی چو مدبّر ضیا بود

آنجا که تو چو صبح کشی تیغ انتقام

جان آن برد که هم تک باد صبا بود

لطف و حیا ترا ز همه چیز بهترست

پیرایۀ بزرگی لطف و حیا بود

پوشیده نیست بر تو که کار معاملت

جزوی ز حضرت تو و کلّی ما بود

چون اعتماد من همه بر لطف شاملست

گر حاجتم روا بود، از تو روا بود

عمری در انتظار جگر خون همی کنم

تا حاصل آن بود که چو وقت ادا بود

گویند چاردانگ و دو دانگ این چه ماجراست؟

پیدا بود که طاقت اینها کرا بود

زنهار راه هیچ تقاضد به خود مده

خاصه چو آگهی تو که شاعر گدا بود

آنکس که در هنر چو عنانست پیش رو

چون پاردم رها مکنش کز قفا بود

با دیگران مرا چو به یک سلک در کشند

فضل من و تفضل تو پس کجا بود؟

عمرت دراز باد و جهانت بکام باد

لطفی بکن بر آنکه به دستش دعا بود

شمارهٔ ۱۶۶ - وله ایضا

در مدح تو اگر چه مجالی فسیح بود

وین بنده را زبان عبارت فصیح بود

چندان که خواستم که کنم نظم مدحتی

نه معنی غریب و نه لفظی ملیح بود

چون بادپای خوشرو اندیشه گرم کرد

از عجز درسر آمد و عیبی قبیح بود

گفتی قلم شدست مرا دست با قلم

وین از کسل نبود که عجز صریح بود

بسیار گرد طبع پریشان برآمدم

نه پاسخی بجای و نه عذری صحیح بود

تا عاقبت زعقل شنیدم که موجبش

این بود و بس که قدر تو بیش از مدیح بود

شمارهٔ ۱۶۷ - وله ایضا

ز مرگ ناخوشتر چیز اگر تواند بود

حیات مردم کوته نظر تواند بود

چگونه زنده بود آن که مدّۀ العمرش

نه از خدا و نه از خود خبر تواند بود

چو در مکّون و تکوین او نظاره کنی

مکّونات همه مختصر تواند بود

شمارهٔ ۱۶۸ - وله ایضا

قدری شراب از رضیّ الّدین بخواستم

میداد وعده مدّتهای مدید بود

ناگاه دوش وعدة خود را وفا نمود

والحق ز خرّمی شب من روز عید بود

دیدم غلامکی و یکی ظرف مختصر

وانگه چگونه مختصری نامفید بود

آبی به بوی گنده ولیکن به طعم بد

بدرنگ همچو جرعۀ جام صدید بود

آغشته بد به دردی و خاشاک گفتیی

در بول اسب ریزۀ سرکین ترید بود

گفتم همین زمان بر او باز برهلا

گو این مروّت از کرم تو بعید بود

این بادۀ چنین ز بتر جای آورند

گفتا آری از خم خواجه حمید بود

شمارهٔ ۱۶۹ - ایضا له

چنان سزد که کسی را که رتبتی باشد

غم کسی بخورد کو ضعیف حال بود

ز کوه جاه خود از پایة نصاب افتاد

ز واجبات جهان چون ز کات مال بود

شمارهٔ ۱۷۰ - ایضا له

هر کرا جای این نگارستان بود

دایم اندر روضۀ رضوان بود

بیت معمورست و تا این خانه هست

خاندان ملک آبادان بود

گر جهان طوفان غم گیرد چه باک؟

هر که او را کشتیی زینسان بود

شمارهٔ ۱۷۱ - وله ایضا

بهاء الدّین که تا دور جهان بود

نپندارم که چون تو یک جوان بود

سخن کاندر دهانش صد زبانست

همیشه در ثنایت یک زبان بود

بدان خلق و لطافت کز تو دیدم

دعاگوی تو از جان می توان بود

فضولی دی سوالی کرد از من

که سر خیل فضولان جهان بود

که آن صندوقچه کز لطف صنعت

تماشا گاه اهل اصفهان بود

خرد زو می گزید انگشت حیرت

ز بس کش خرده کاری بیکران بود

ز نقش دلربایش جان مانی

خجل می گشت و الحق جای آن بود

نگاریده به سیم آن شعر چون زر

برو یا رب که تا چون دلستان بود

بنزد خواجه یی گفتند بردی

که دستش طیرۀ دریا و کان بود

چه فرموده اندر آن معرض چه دادت؟

بهایش بستدی یا رایگان بود؟

از آن سیمی که بروی خرج کردی

به آخر سود دیدی یا زیان بود؟

وفا شد هیچ و حاصل گشت آخر

توقّعها کز آنت در گمان بود؟

جواب او ندانستم چه گویم

که بندی استوارم بر دهان بود

بگفتم این قدر آخر که آری

چنان کم آرزو آمد چنان بود

مرا چیزی نفرمودند امّا

بهایی نیک دانم در میان بود

کرم فرمای و حل کن مشکل من

در این کار لطفت هم ضمان بود

چه من لایق نمی دانم که گویم

بنزد خواجه بردیم و همان بود

شمارهٔ ۱۷۲ - وله ایضا

ای کریمی که با لطافت تو

باغ را برگ یاسمن نبود

چو تو در راستی و ازادی

قامت سرو در چمن نبود

تا بلفظ تو در نیاویزد

قیمت گوهر عدن نبود

چون من از خلق تو سخن گویم

مشک را جای دم زدن نبود

چون من و چون تو کس بدست و زبان

در فشان و شکر شکن نبود

سخنی کاندرو همه شکرست

گرچه جز در زبان من نبود

من ز دست تو چشم می دارم

شکری کاندران سخن نبود

شمارهٔ ۱۷۳ - وله ایضا

خورشید ذرّه پرور، شاه هنر نواز

ای آن که در جهان چون تو صاحبقرآن نبود

خورشید کو بتیغ زدن بر سر آمدست

در جنب دست و بازوی تو همچنان نبود

چون آفتاب از تو توانگر شد، آنکه را

جز قرص ماه یکشبه در خانه نان نبود

و آنگاه که آفتاب و شاق در تو بود

اندر جهان هنوز اساس جهان نبود

و آنجا که تیر خطبۀ مدح تو می نوشت

بر لوح کاینات سخن را نشان نبود

بی آب خنجر تو ظفر رونقی نیافت

بی نوک خامۀ تو هنر را زبان نبود

گرچه به صفدری مثل از نیزه می زنند

حقّا که مرد آن قلم ناتوان نبود

سوسن صفت به مدح تو نگشاد کس زبان

کوزا چو گل ز جود تو پر زر دهان نبود

آنها که آزرا زبنانت میسّرست

از بحر و کانش صد یک آن در گمان نبود

ای درگه تو قبلۀ احرار روزگار

آن کیست خود که بندۀ این خاندان نبود؟

زانگه که از جمال تو برگشت چشم من

از مدح تو تهی دهنم یک زمان نبود

از بهر حضرت تو دل از من نثار خواست

درماند چون مرا مدد از سوزیان نبود

بسیار سعی کرد که چیزی بکف کند

پس عاقبت برون ز سخن در میان نبود

گستاخ کرد لطف تو با خویشتن مرا

ورنه بجان تو که مرا روی آن نبود

جان منست اگرچه گرانست شعر من

با آنکه جان به هیچ بهایی گران نبود

آورده ام بخدمت تو جان نازنین

بپذیر از آنکه دست رسم جز به جان نبود

شمارهٔ ۱۷۴ - ایضا له

مکن ملامت من گر به خدمت خواجه

مرا زیادتی اکنون تردّدی نرود

ضرورت از پی قوتی ببایدم رفتن

مرا ز بخشش او چون تعهّدی نرود

تعهّد ار نبود کومباش، سهلست این

ز من برای تعهّد تقاعدی نرود

و لیک محض خری باشد آمدن جایی

که گر نیایی هرگز تفقّدی نرود

شمارهٔ ۱۷۵ - وله ایضاً

بزرگوارا آنی که پیش رأی تو خور

بزیر چادر سیماب گون نهفته شود

بگاه فکر بیان تو گر بر آشوبد

سرای پردة سرّ ازل کشفته شود

اگر گشاده شود دانگ سنگ سطوت تو

دریچه یی ز عدم در وجود سفته شود

زنوک کلک تو هر دم ز عالم معنی

هزار گوهر ناسفته بیش سفته شود

برای قدر تو هر روز کرد ظلمت شب

ز صحن چرخ بگیسوی مهر رفته شود

در اشتیاق تو بیدار دولتی دارد

کسی که یک شب چون بخت بنده خفته شود

بدان خدای که در باغ صنع او هر دم

گل وجود ز خار عدم شکفته شود

که شوق بنده بخدمت زیادتست از آن

که شرح آن بتصاویر خامه گفته شود

شمارهٔ ۱۷۶ - ایضا له

سرورا عرضها نمی باید

که به دست سخن بسوده شود

شعر آیینه ییست کاندر وی

صورت حالها نموده شود

هر کجا تخم مردمی کارند

خوشۀ شکر از آن دروده شود

زنگ این ننگ از صحیفه نام

نه همانا که خود ز دوده شود

هر که از شاعران طمع دارد

به کدامین زبان ستوده شود؟

بس که نا گفتنی شود گفته

هر کجا این سخن شنوده شود

هیچ عاقل به خویش نپسندد

هر چه از مال ما ربوده شود

هست نقصان عرض و وصمت جاه

مال کز سیم ما فزوده شود

زشت نبود که آن که کان دارد

به گدایی به خاک توده شود

چه گشاید ترا از آن صندوق

که به حرف هجا گشوده شود

شمارهٔ ۱۷۷ - ایضاً له

ای بزرگی که خدمت تو کند

هرکه پیوند جان و تن خواهد

گر جلال تو کسوتی پوشد

مهر را گوی پیرهن خواهد

ور ضمیر تو شمعی افزود

ماه رخشنده را لگن خواهد

شاخ خلق ترا بجنباند

باد چون طیرۀ چمن خواهد

زیور از لطف تو اوام کند

غنچه چون زیب انجمن خواهد

عذر انعامهات را اومید

بکدامین لب و دهن خواهد

آنچنان راستی که عدل تراست

بدعا شاخ نارون خواهد

عاریت از قد بد اندیشت

زلف سنبل همی شکن خواهد

یزک خشمت اوفتد در پیش

هرکجا مرگ تاختن خواهد

رقم خصمیت کشد بر وی

هرکرا چرخ ممتحن خواهد

از لقایت چمن بدریوزه

آب روی گل و سمن خواهد

بوی خلقت شنبد با صبا

از خدا مرگ نسترن خواهد

هر دمی خلق تو بطیرۀ مشک

خون نافه بریختن خواهد

قلمت روی سیاهی عالم

از پی لؤلؤ عدن خواهد

گر کند رأی نظم خاطر تو

از فلک خوشۀ پرن خواهد

نیک شرمنده ام که لطف تو چون

از من بی زبان سخن خواهد

چه طریقست تا بدست آرم

پای مردی که عذر من خواهد؟

عذر این سردی و گران جانی

مگر اروند خویشتن خواهد

شمارهٔ ۱۷۸ - ایضا له

خدایگان شریعت امام روی زمین

که شمع رای تو از آسمان لگن خواهد

اگر چه زحمت بسیار می دهم همه وقت

زبان حال بهر حال عذر من خواهد

چه کم طمع بود آن شاعری که از ممدوح

بهای جبّه و دستار خویشتن خواهد

شمارهٔ ۱۷۹ - وله ایضا

هر کرا رسم و عادت آن باشد

که همه ساله گیرد و ندهد

وعده یی گر دهد ترا در عمر

اندر آن غصّه میرد و ندهد

از بخیلان بخیل تر که بود

آنکه چیزی پذیرد و ندهد

شمارهٔ ۱۸۰ - ایضا له

مدحتی گفتمت که چون زیور

در همه مجمعی کنند پدید

خلعتی دادیم که چون عورت

از همه کس ببایدم پوشید

شمارهٔ ۱۸۱ - وله ایضا

امام ملّت و مفتیّ مشرق و مغرب

بیان کند که شریعت چه حکم فرماید

در آنکه شخصی از بهر دعوی شرعی

خود و غریمی در مجلس قضا آید

بدست ظلم و تطاول یکی زنا اهلان

غریم او را از وی به قهر بر باید

چو این تظلّم بر شاه شرع عرض کند

ز روی ضبط شریعت برو نبخشاید

بخواند او را واو با کمال ناجنسی

عدول از نهج اعتراف ننماید

چو معترف شود و ملتزم که با آن شخص

بر آنچه حکم شریعت بود نیفزاید

دو ماه بگذرد، این مدعّی بیچاره

ز گفتگوی و تقاضا زبان بفرساید

فزون ازین نبود حاصل تقاضاهاش

که او بچرب زبانی سرش بینداید

نه راز سینۀ او کس بگوش راه دهد

نه کار بستۀ او هیچ خلق بگشاید

گه اضطراب کند، گه به عجز تن بنهد

گهی خموش بود، گاه ژاژ میخاید

خدایگان شریعت چو حال می داند

اگر ز نصرت مظلوم تن زند شاید؟

شمارهٔ ۱۸۲ - ایضا له

اگر به کم ز منی داد شغل من خواجه

روا بود که مرا صد امید بفزاید

چامید دارم و دانم که نیست دور از کار

که جز نیابت خاص خودم نفرماید

که هر کجا که چو وی شغل من تواند کرد

بزرگتر عملی در جهان مرا شاید

شمارهٔ ۱۸۳ - وله ایضا

نیم مستست چشم دلبر من

خوابش از هیچگونه می ناید

چشم دارم که تو بحکم کرم

زان شرابی که جان بیفزاید

چشم او را به خواب بسته کنی

تا ازو کار بنده بگشاید

شمارهٔ ۱۸۴ - وله ایضاً

فصل دیماه بخوارزم اندر

جامع گرهست یکی صد باید

نمد و آتش و آبست کنون

عوض از خیش و زگنبد باید

آب چون بیضۀ بّلور شدست

خانه پر خرمن بّد باید

گر فرشتست دراین فصل او را

بضرورت سلب دد باید

پوستینی ببد و نیک مرا

گر بود نیک و گر بد باید

پوستینی ز تو دق خواهم کرد

گرچه دانم که تو را خود باید

شمارهٔ ۱۸۵ - وله ایضا

جهان صدرا لقای فرّخ تو

سعادت را ز بهر فال باید

کسی را کآرزوی خدمت تست

فراوان مایه از اقبال باید

اگر تو در خور همّت کنی جود

جهان از مال مالامال باید

فلک را از تو باید خواست تمکین

گرش کاری به استقلال باید

خرد را گر تمنّای کمالست

هم از ذات تو استکمال باید

سحرگاهان که بوی لطفت آید

دلم بر عزم استقبال باید

کسی کو بحر خواند همّت تو

بسا کش از تو استخجال باید

اگر چه نیست وقت زحمت من

نموداری ز وصف الحال باید

مرا چون تربیت آغاز کردی

سر هر کار را دنبال باید

اگر کنه خلوص من ندانی

به احوال من استدلال باید

بزرگان را و ارباب کرم را

نظر بر مردم بطّال باید

ز درگاه تو جز عجز و خلاقیت

مرا تمییزی از عمال باید

ز تو چون دیگران را مال و جاهست

مرا گر جاه نبود مال باید

زهر لطفی که با من پار کردی

همی اضعاف آن امسال باید

چو از من بازگیری شغل و مرسوم

مرا خرج خودو اطفال باید

اگر تفضیل معلومست وگر نیست

همم چیزی علی الاجمال باید

شمارهٔ ۱۸۶ - ایضا له

ز وجود عام تو ای شاه شرع حاصل من

اگر نباشد بسیار اندکی باید

درین مقام که امروز جاه و دولت تست

ترا نظر بهمه عمرو و زیرکی باید

مرا ز کوی عتابی که نیستش سروبن

سوی قضای رضای تو میلکی باید

ز لطفها که ترا بر مخالفان خودست

مرا که مخلصم آخر ز صد یکی باید

ز نکبتی که مبادا، چوبی نصیب نیم

ز دولتی که فزون باد، چیزکی باید

شمارهٔ ۱۸۷ - وله ایضا

سروریش تو هر دو زحمت ماست

در وجودش اثر نمی باید

ور ضرورت بود ز هر دو یکی

ریش بگذار سر نمی باید

چه کنی ریش خویشتن تاتا؟

جمله بستر اگر نمی باید

چیست این بخل و خوی بد باهم ؟

نام و ننگت مگر نمی باید

با چنین خرجها که عادت تست

به حواشی مطرح بخلت

پروز کبر در نمی باید

موجب نفرت از تو خود تو بسی

هیچ چیز دگر نمی باید

شمارهٔ ۱۸۸ - وله ایضا

نیاز و آرزوی من به روی فخرالدّین

از آن گذشت که در حیّز بیان آید

بدان که جان مرانسبتیست با لطفت

ز شوق لطف تو هر دم دلم بجان آید

گهر نثار کند بر سر زبان چشمم

مرا چو نام شریف تو بر زبان آید

به جستجوی خبر جانم از دریچۀ گوش

زمان زمان به سر راه کاروان آید

همه تسلّی جانم بدان بود هر شب

که با خیال تو در ذکر سوزیان آید

سلام و خدمت خادم ازو قبول کند

چو باد خوش دمش از خاک اصفهان آید

بدان که از خدمات رهی گرانبارست

نسیم باد صبا چون که ناتوان آید

اگر شمایل لطفت بکوه بر شمرم

ز یاد خلق تواش آب بر دهان آید

ز شرم لفظ تو متواریست آب حیات

درون پردۀ ظلمت از آن نهان آید

بنزد لطف تو گر هیچ باشدش آبی

چو آب سوی جنابت بر دوان آید

دهد شمایل لطف تو خاطرم را یاد

سحرگهان که نسیمی ز گلستان آید

زمان وصل تو امیددارم و دانم

زمان جانم اگر ناید آن زمان آید

شمارهٔ ۱۸۹ - ایضا له

مرا سخن چو بیاد تو بر زبان آید

به طعم آب حیات و به ذوق جان آید

ز لفظ و معنی تو پای زاستر ننهد

چو عقل را هوس باغ و بوستان آید

بهر کجا که اشارت کند سر انگشتت

غرایب نکت آنجا بسر دوان آید

انامل و قلم تو سه پایه و علمیست

که بازگشت معانی بسوی آن آید

معالی تو به تحقیق چون معانی تو

گمان مبر که در اندازۀ گمان آید

زهی که از سر کلک تو اهل دانش را

کلید قفل در گنج شایگان آید

لواعج شعف من بدست بوس شریف

از آن گذشت که در حیزّ بیان آید

چو آفتاب نهم چشم بر دریچة نور

سحرگهان که نسیمی ز گلستان آید

سر شک چشمم بینی گرفته دامن من

چو شمع هر گه مرا « نور » بر زبان آید

ز شوق حادق دان این که همچو صبح مرا

به هر نفس که زنم نور در دهان آید

من از خیال تو شرمنده ام که او هر شب

برای من ز بخارا به اصفهان آید

شمارهٔ ۱۹۰ - وله ایضا

سحرگهان که دل از بند خود برون آید

به پای فکر برین بام بیستون آید

خرد چراغ یقین پیش راه دل دارد

سوی نشیمن اصلیش رهنمون آید

هر آنچه جان مصفّاست قصد عرش کند

هر آنچه ثقل طبیعی بود نگون آید

حدوث را پس پشت افکند، قدم جوید

علّو همّتش از نهمتش فزون اید

شعاع مهر ازل بام و در فرو گیرد

وگر حجاب نباشد در اندرون آید

در خزانۀ الطاف غیب بگشایند

وزو به عالم جان تحفه گونه گون آید

نسیم باد سحرگاهی از چمن بجهد

به بوی او دل از اندیشه ها برون اید

به تخت ملک بر آید خرد سلیمان وار

هوا که دیو ستنبه ست ازو زبون آید

چو عشق سلسلۀ شوق را بجنباند

شکیب دور شود، عقل در جنون آید

همی رود سر هستی نهاده بر کف دست

چو بددلان نخورد غم که کار چون آید

به پای بیخودی آنجا بدان مقام رسد

که گر بگویم از ان رنگ بوی خون آید

شمارهٔ ۱۹۱ - ایضا له

این واقعۀ هایل جانسوز ببینید

وین حادثۀ صعب جگر سوز ببینید

بر باز ببینید ستم کردن گنجشگ

بر شیر شغالان شده پیروز ببینید

آن سلطنت و قاعده و حکم که دی بود

وین عجز و پریشانی امروز ببینید

از دود دل خلق درین ماتم خون بار

یک شهر پر از آتش دلسوز ببینید

ور عیسی یک روزه ندیدی که سخن گفت

نقّالی این طفل نو آموز ببینید

شمارهٔ ۱۹۲ - وله ایضا

الحق این مطرب اگر چه زند چنگی بد

لیکن این خاصیتش هست که ناخوش گوید

شکل انگشت درازش چو زند چنگ ببین

همچو خرچنگ که بر بوی گیا می پوید

شمارهٔ ۱۹۳ - وله ایضا

زهی زرفعت تو خورده آسمان تشویر

زهی ندیده ترا چشم روزگار نظیر

پناه اهل هنر ، زین دین ، یگانه عصر

که افتخار کنند مملکت به چون تو وزیر

کمینه پایۀ قدر تو آسمان بلند

کمینه شعلۀ رای تو افتاب منیر

فسادر را نبود دست بر قواعد کون

اگر به رأی تو باشد زمانه را تدبیر

شد از نیابت تحریر تو عطارد شاد

به بندگان نرسد شادیی به از تحریر

گران رکایی حزم تو بازگرداند

عنان جنبش خاصیّت از ره تاثیر

همیشه کلک تو از بهر آن کمر بستست

که تا معایش اهل هنر کند تقریر

کفایت تو چنان با کرم زیک خانه ست

که زر ببخشد و نام نیکو کند توفیر

ز هیبت تو برفتی به باد استخفاف

اگر نکردی حلم تو کوه را توقیر

تویی که وقت هنر در مقام تیغ و قلم

چو آفتاب و عطارد مبارزی و دبیر

مخالفان ترا تیغهای همچون آب

بدست بر شود از باد هیبتت ز نجیر

ز خاک بوسی گویی که تیر آما جست

ز بس که بوسه دهد خاک درگهت را تیر

از آنکه کاغذ در عهد تودورویی کرد

همیشه باشد چون دشمنت نشانۀ تیر

اسیر دام خطت زان شدست دانۀ دل

که هست خطّ تو چون زلف نیکوان دلگیر

از آن نگین که برو نام دشمنت نقش است

گمان مبر که بود طمع موم نقش پذیر

چو صبح صادقم اندر هوایت و هر دم

فروغ مهر تو بدرخشم ز طی ضمیر

زبان عذر ندارم از آن که بس خجلم

ز نوع نوع صداع و ز گونه گون تقصیر

عروس شعر مرا لطف تو چوو خطبت کرد

بگویمت که چه بودست موجب تأخیر

سبک برفتم و با عقل مشورت کردم

که اوست عاقلة خلق و مستشار و مشیر

چو دید بررخ ناشسته زلف شوریده

مپرس خود که چه فریاد کرد و بانگ و نفیر

که این چه لایق آن حضرتست؟شرمت نیست

که دیو را پر طاووس بر نهی به سریر

اگر چه بوددر این باب حق بدست خرد

ز امتثال اشارت همم نبود گزیر

میان ببستم چون زلف و نفس لوّامه

چو چشم خوبان می کرد هر دم تعییر

به خدمت تو فرستادمش کنون ترسان

چنانکه نقد دغل پیش ناقدان بصیر

به نام و ننگش ترتیبکی بدادم هم

چنان که لایق من باشد از قلیل و کثیر

محفّه ش از قصب درّی قلم کردم

تتق ز کلّة اکون و بسترش ز حریر

ز اشک و چهرة من غرقه در زرو گوهر

ز خلق و خامة من در میان مشک و عبیر

میان ببسته به لالائیش دو صد لولو

دهان گشاده بچاووشیش زبان صربر

ز خانه ها دوسه معروف همرهش کردم

همه جوان به حقیقت ولی به صورت پیر

بکردم این همه و عاقبت همی دانم

که از ثنای تو هم خورد بایدم تشویر

توقّعست ز مشّاطۀ کرم که کنون

به جلوه گاه قبولش نکو کند تصویر

اگر چه زشت و گرانست نازنین منست

به چشم مهر نگر سوی نازنین اسیر

بناز دار چگر گوشۀ ضمیر مرا

که من به خون دلش پروریده ام نه به شیر

حلال زادگی و اصل پاک و گوهر بین

نگه مکن به سیه چردگیّ و شکل حقیر

نه چشم کابین دارد ز کس نه گوش نثار

به رایگانش از بهر بندگی بپذیر

وگرنباشد بر ذوق خاطر اشرف

تو از بزرگی خود در گذار و خرده مگیر

بساط جاه عریض تو باد چرخ بسیط

ز ذیل عمر طویل تو دست دهر قصیر

شمارهٔ ۱۹۴ - ایضا له

کاه وجو خواستم ز تو من خر

زانکه این هر دو بد مرا در خور

چون ندادی بران مزیدی نیست

جو فدای تو باد وکه بر سر

شمارهٔ ۱۹۵ - ایضا له

دوش با طبع خویشتن گفتم

که چه داری؟ بیار شعری تر

گفت من همچو سنگ خشک شدم

در من از نم نماند هیچ اثر

گر تو بسیار سر زنی بر سنگ

ناری از من بدست عقد گهر

تربیتها که کرده یی تو مرا

هست انصاف در زمانه سمر

با چنین رونق قبول سخن

با چنین آبروی فضل و هنر

رو خموش و بگوشه یی بنشین

پس ازین نام طبع و شعر مبر

گفتمش: خواجه شعر می خواهد

گفت کین خوشتر ست و نیکوتر

به چه غمخوارگی که فرمودست

خواجه ما را بدین دو سال اندر؟

نه جواب سلام و نه پرسش

نه امیدی از وبه خیر و به شر

نه بتو التفات وقت حضور

نه به غیبت تفقّدی در خور

نه قضای حقوق دیرینه

نه بحرمت بجانب تو نظر

ناگهان از تو شعر می خواهد

چه حدیثست، رو تو ژاژ مخور

خواجه را با تو این سخن خود نیست

ریشخندییت داده اند مگر

تو ز ساده دلی و نادانی

کرده یی همچو کودکان باور

ورنه بر خیز و از عنایت او

یک نشان درست باز آور

شمارهٔ ۱۹۶ - وله ایضا

اندیشه بکردم از سپاهان

دوزخ به سه چار چیز خوشتر

انواع عذابهای دوزخ

هست آن و چهار چیز دیگر

تیمار عیال و خرج بسیار

اندیشة دزد و بیم کافر

با این غم و رنج بی نهایت

دارم وطنی بدوزخ اندر

سرمای چنین به زرّ خشکم

می بفروشد هیزم تر

شمارهٔ ۱۹۷ - وله ایضا

ای رتبت تو ورای مقدار

وی همّت تو ستاره آثار

مدح تو فزون ز کنه فکرت

قدر تو برون ز حدّ گفتار

دست تو نگون چو بخت دشمن

بخت تو چو چشم خصم بیدار

فرّاش قدر ز بهر قدرت

نه خیمۀ چرخ کرده طیّار

قدر تو چو آتش آسمان سای

قهر تو چو خاک آدمی خوار

در دست هنر ز خلق تو گل

در پای ستم ز کلک تو خار

چشم سر من تویی بتحقیق

ورنه ز چه یی چنین گهر بار؟

با لطف توام عتابکی هست

موزون، نه به حدّ رنج و آزار

صد دینارم خطی نوشتی

پیرارو، نبود از تو بسیار

من خام طمع خیال بستم

کان را کرمت کند به ادرار

یک سال به هر دری دویدم

نگرفت کسش بهیچ بر کار

بازش به قلم دوباره کردی

زان هم نگشود نیم دینار

باز آوردم به خدمت اینک

امسال چنان که پار و پیرار

گر دادنیست زر بفرمای

ور نیست دوپاره کن بیکبار

بر هیچکسم مکن حوالت

هم خود به خودیّ خویش بگزار

اینجا سخنی دگر بماندست

وان بر کرم تو نیست دشوار

هر چند که برمنست تقصیر

مرسوم سه ساله یاد می دار

شمارهٔ ۱۹۸ - ایضا له

حسن رایت دانم ار آگه شود

زینچ من کردم درین وقت اختیار

در بتر جایم کند حالی بخشم

پنچ شش خروار ازین دار چنار

شمارهٔ ۱۹۹ - وله ایضا

منم ان چرب دست شیرین کار

کاب طبع مراست آتش بار

صورتم آشیانۀ معنی

فکرتم کنج خانه اسرار

حرکاتم چو گام عمر سبک

سخنانم چو باده نوشگوار

همچو گل عالمی بخنداند

بلبل طبع من گه گفتار

بستانم بهزل مال ملوک

بر ضعیفان کنم به حکم ایثار

زان که مقدار خویشتن دانم

باشدم پیش هر کسی مقدار

شادی آنکسی به جان جویم

که ز دل جوید او مرا آزار

نکنم تکیه بر زمانه از آنک

واقفم بر زمانة غدّار

بستانم به لطف و خوش بدهم

زانکه هستم بخوش دمی چو بهار

چون خزان بر سرم زرافشانست

زان که هستم لطیف و خوش دیدار

جان مانیّ و صورت آزر

بر سر دست من گرفته قرار

شمارهٔ ۲۰۰ - وله ایضا

ای ترا کرده لطف حق مخصوص

به بزرگیّ و مال و جاه و یسار

از دعاگو نصیحتی بشنو

تا ترا بندگی کنند احرار

تا توانی ز بهر دشمن و دوست

کار کی هر چگونه بر می آر

هر که او بر تو داشت قصّه خویش

ضایع و مهملش فرو مگذار

وانکه او عجز خویش بر تو فروخت

قدرت خویش از او دریغ مدار

مکن از خویش خلق را نومید

که پس آنگه بیوفتی ز شمار

خرج مال ارچه کم کند مالت

زان کمی بیش گرددت مقدار

خرج مالت ز جاه کم نکند

بل از آن بیشتر شود بسیار

همه کس داند این که قدرت وجود

بهتر از بخل و عاجزی صد بار

به غنیمت شمار این منصب

که تو باشی عزیز و ایشان خوار

هر کرا حاجتی بود در دل

همه شب نام تو کند تکرار

پاره یی از خدایی است که خلق

بر ت دارند وقت حاجت کار

جناب عالی نزدیک و من بخدمت دور

که تو باشی ز خویش برخوردار

شمارهٔ ۲۰۱ - وله ایضا

ای دل سیه لطیف دیدار

وی سیم تن خجسته آثار

از تیغ و قلم نه یی تو خالی

خالی نبود ز تیغ سردار

از حقّۀ تو نگار گیرد

مشّاطۀ نیکوان افکار

ز آب دهن تو زنده گردد

ماهی که بود جماد کردار

گاهی دهن توناف آهو

گاهی شکم تو پیلة مار

باشی همه ساله سرفکنده

ز اندیشۀ مشک و سیم بسیار

دارند همیشه بر کنارت

با آنکه گرانی وسیه کار

مرغی که توزقّۀ کردی او را

پا شد گهر و شکر زمنقار

شمارهٔ ۲۰۲ - وله ایضا

گفته بودی مرا که چیزی گوی

که نبایدت کرد استغفار

هر چه گفتم من از مدیح و غزل

بعضی از وی دروغ بد ناچار

همچو تو اختیار از آن کردم

تا همه راست باشدم گفتار

نه به دنیام برد باید شرم

نه به عقبی در آیدم بشمار

شمارهٔ ۲۰۳ - وله ایضا

ای کریم جهان، خبر داری؟

که شدم ز انتظار تو بیمار

منفعل شد مزاج طبعم از آنک

شربت صبر می خورد بسیار

بس که می گردد از قرار هجو

رود گانی خاطرم افکار

ترسم از من رها شود حاشا

در هجای تو بیتکی سه چهار

شمارهٔ ۲۰۴ - ایضا له

ز بعد مدّت سالی که من نیاسودم

به روز و شب زتمنّای جبّه و دستار

درین تفکّر بودم که بر چه نوع کنم

ز بخشش تو تقاضای جبّه و دستار

ز انقطاع جرایت خود آن فتاد امروز

که نیست ما را پروای جبّه و دستار

شمارهٔ ۲۰۵ - ایضا له

خسروا نکته یی ز من بشنو

تا تو باشی ز ملک برخوردار

مملکت راست چون ترازوییست

دایم از عدل خود معیّر دار

یک سرش آهنست و یکسر زر

هر دو بر جای خود مقرّر دار

لطف و عنف است زرّ و آهن را

هر دو با یکدیگر برابر دار

ز آهن آن سلاح لشکر کن

وز زرش برگ و ساز لشکر دار

تا نگردد ز ظلم زیر و زبر

آهنش در برابر زردار

دوستان را بزر توانگر کن

دشمنان را به تیغ سر بردار

شمارهٔ ۲۰۶ - وله ایضا

ایا صدری که بی عون سخایت

ز زانو بر نمی دارد هنر سر

قضا با اسمان صد بار گفتست

که از فرمان او بیرون مبر سر

کمان چرخ را بازوی حکمت

چو چنبر آورد در یکدگر سر

ز انعام تو دارد خون در رگ

هر آنکس را که باشد مغز درسر

بدان جبّه که پارم داده بودی

مرا بفراشتی از ماه و خورسر

همی گردد مرا در سرکه امسال

ستانم جبّه و دستار بر سر

شمارهٔ ۲۰۷ - ایضا له

سر فرازا چرا رها کردی

رسم و آیین سروران دگر؟

نه هر آنکس که چاکریّ تو یافت

رفت در خون چاکران دگر؟

بر فلک گرچه ماه و خورشیدند

نیز هستند اختران دگر

در سرای توصد گران بیشند

بر سرش گیر یک گران دگر

هنر و فضل و شعر یکسونه

هستم آخر چو آن خران دگر

بر من از روزگار جور بسیست

نهم این نیز هم بر آن دگر

شمارهٔ ۲۰۸ - ایضا له

زهی سپهر پناهی که فضل و دانش را

نماند جز در تو در جهان پناه دگر

ز خاک کفش تو آنکس که تاج سر سازد

زمان زمان ز شرف بر نهد کلاه دگر

ز زنگبار عدم تا کنون برون نامد

بنیک بختی چون مسندت سیاه دگر

تواضعی کن و در کار من نظر فرمای

که از تو منصف تر نیست پادشاه دگر

بنیک محضری از مشتری فزون آیم

چو حسن ظنّ تو ار باشدم گواه دگر

بخیره بدمشو از قول حاسدان با من

که نیست به زمنت هیچ نیکخواه دگر

اگر عنایت تو با من این چنین باشد

برفته باشم ازین شهر تا دو ماه دگر

لباس حرمت و جاهم چنان خلق گشتست

که تطریت نتوان کرد هیچ راه دگر

چنان شدست پراکنده این دل خونین

که هر دو قطره ازو می رود براه دگر

ز بیم دشمن هر گه که رای ناله کنم

بسینه در شکنم آه را به آه دگر

جوی ز خرمن هستی من بکف ناید

اگر بکاهی از لطف نیم کاه دگر

اگر چه حالی از من فراغتی داری

روا بود که بکار آیمت بگاه دگر

نه هر که مهر گیاهی بباغ بنشاند

ز بیخ برکند آنجا همه گیاه دگر

ز تو توقّع آن داشتم که بفزاید

مرا ز جود نو هر روز مال و جاه دگر

تو آفتابی و من آب ، برکش از خاکم

چو سایه در مفکن هر دمم بچاه دگر

برای کوری چرخ کبود را مگذار

کزین ستانه روم من بجا یگاه دگر

مگر عقوبت یک رنگیست مالش من

وگرنه نیست مرا بیش از ین گناه دگر

یقین شناسی که در حقّ من هر آنچه کنی

همه فسانه شود تا بدیرگاه دگر

شمارهٔ ۲۰۹ - وله ایضا

دختران سخن که دارمشان

در نهان خانۀ دماغ بزور

از طریق مثل به چشم خرد

نور بینائیست و دیدۀ کور

گر برمشان بنزد این مردم

که زنا اهلیند همچو ستور

بر گشاده دهان بکینه چو مار

تنگ بسته میان به حرص چو مور

فیصل کارشان بروت و دماغ

حاصل الامرشان همه شر و شور

دانک بر رسم جاهلیّتشان

کرده باشم بزندگی در گور

شمارهٔ ۲۱۰ - وله ایضا

جناب عالی نزدیک و من بخدمت دور

بنزد عقل همانا که نیستم معذور

و لیک رسم جهان ستمگر این بودست

که بیدلانرا دارد ز کام دل مهجور

شکفته گلبن وصل و نشسته من دلتنگ

کنار آب زلال و مرا جگر محرور

دلم ز سینه فغان می کند همی گوید

که ای خلاصۀ ایّام و پادشاه صدور

تویی که معدلتت هست خلق را شامل

تویی که عادت تو هست بر کرم مقصور

به غیبت تو ببین تا چه کرده باشد خود

فلک که با من این می کند بوقت حضور

نه جایگاه مقام و نه راه بیرون شو

بر آستان تحیّر بمانده ام محصور

چنین که حال دعا خلل پذیر شدست

مگر بهمّت صدر جهان شود مجبور

شمارهٔ ۲۱۱ - وله ایضا

ای کاینات در نظر همّتت حقیر

دیوار آسمان ز معالیّ تو قصیر

نزهتگه خرد ز خیالت ، دماغها

بستانسرای خلد ز اندیشه ات، ضمیر

هم عقل را هدایت لفظ تو رهنمای

هم خلق را لطافت خلق تو دستگیر

ای خلق را وجود تو بایسته تر ز جان

وی در جهان بقای تو چون عقل ناگزیر

در جان من ز شوق جناب تو آتشیست

کز نسبت تفش خنکست آتش سعیر

گر آب هفت دریا ریزند بر سرش

الّا به آب دجله نگردد سکون پذیر

وین خاصیت خدای بدان داد دجله را

کوهست در جوار جناب تو جای گیر

چندان ز روزگار مرا مهلت آرزوست

کز خاک آستان تو چشمم شود قریر

انفاس پر نفایس تو منقطع مباد

ای همچو آفتاب در ایّام بی نظیر

شمارهٔ ۲۱۲ - وله ایضا

ای نکرده بعهد خویش از بخل

شکم یک گرسنه از نان سیر

زین تغابن که نان همی خاید

بینمت سال و مه ز دندان سیر

هر گرسنه که از تو نان طلبد

میرد از نان گرسنه وز جان سیر

افگنی خون چو پسته در دل آنک

دهن او کنی زبریان سیر

در کشد سفره ات از و دامن

روی نانت ندیده مهمان سیر

بس که خوان طعام گستردی

کار زوها شدند از آن خوان سیر

به سفر میروی برو که شدند

از وجودت همه سپاهان سیر

اجل و چاه و گرگ در راهند

رو ببین روی خویش و یاران سیر

کسی ز پهلوی تو نخورد مگر

بخورد شیر در بیابان سیر

رو به آب سیاه تا بخورند

قحبه یی چند نان و حمدان شیر

شمارهٔ ۲۱۳ - وله ایضا

تا توانی به صید دلها کوش

زانکه دلها ترا کنند دلیر

مرد دلدار نیست جز دلجوی

زانکه دلجوئیست عادت شیر

هر که با او بود دل مردم

در همه کار پر دل آید و چیر

روی دلها بتست اقبالست

چون بگشت از تو آن بود ادبیر

شمارهٔ ۲۱۴ - ایضا له

صدر مطلق کمال دین که چو تو

در جهان نیست داهی و گربز

چند داری مرا براه امید

مانده در انتظار مستوفز

هر حسابی که کردم از کرمت

سر بسر حشو بود بی بارز

این که با من گرفته یی در پیش

نیست در مذهب کرم جایز

محض تقصیر می کنی با من

ورنه باور کجا کنم هرگز؟

در همه کلّی یی چو تو قادر

مانده در جزوی چنین عاجز

شمارهٔ ۲۱۵ - وله ایضا

ای ترا جمع گشته در ره آز

همّت کوته و امید دراز

همه دندان ز حرص همچون سیر

همه مغز تو پوست همچو پیاز

ندهی خر بزاهدان لیکن

نان ایشان همی خوری بنیاز

دست تو چون دهان گرسنگان

هر چه در وی نهی نیایی باز

چون گلو می فرو بری همه چیز

وز تو ناید برون مگر آواز

شمارهٔ ۲۱۶ - ایضا له

ای ضمیر تو غیب را جاسوس

وی تو مسعود و دشمنت منحوس

مدّتی رفت تا مرا کرمت

نه ز مطعوم داد و نه ملبوس

کرده یی حبس رسم من بی جرم

وین هم از بخت و طالع معکوس

چیست موجب که از میان رسوم

رسم من گشت ناگهان مطموس

مکن ایخواجه رسم من بفرست

مشکن بیش از این مرا ناموس

ور گناهی حوالت است به من

غلّه مطلق کن و مرا محبوس

شمارهٔ ۲۱۷ - ایضا له

شب سیاه به تاریکی ار نشینم به

که از چراغ لئیمان به من رسد تابش

جگر بر آتش حرمان کباب او لیتر

که از سقایۀ دو نان کنند سیرابش

شمارهٔ ۲۱۸ - وله ایضا

بزرگوارا، خّط و عبارتت ماند

به شاهدی که به رخ بر کشد نقابی خوش

کسی که چاشنیی یافت از عبارت تو

به ذوق او نبود در جهان شرابی خوش

دو دست گوهر بار و شکوه طلعت تو

چو نو بهاران باران و آفتابی خوش

چو خلق فایح تو بر ضمیر من گذرد

ز طبع من مترشّح بود گلابی خوش

پریر، زهره همی گفت، زهره نیست مرا

ز بیم حسبت تو بر زدن زبانی خوش

به بارگاه تو تا من حدیث خویش کنم

شب دراز ببایست و ماهتابی خوش

به ملک و جاه تو آیا چه نقص ره یابد؟

که گردد از تو دل ریش دردیابی خوش

عتابهای تو با بنده ناخوشیها کرد

وگرچه باشدم از تو همه عتابی خوش

نمی شود ز جگر خوردنم عتاب تو سیر

مگر بدست نمی آیدش کبابی خوش

بدان طمع که رضای تو گرددم حاصل

شدست بر دل تنگم همه عذابی خوش

هزار بار مرا عفو کرده یی و هنوز

نگشت طبع تو با من به هیچ با بی خوش

مگر که مدّت ده سال هست یا افزون

که از شماتت اعدا نخوردم آبی خوش

به لفظ شیرین از تو سؤالکی کردم

بدان طمع که کنم از تو اجتذابی خوش

گرفتم آنکه چهل سال آن نه من بودم

که شب نکردم از اندیشة تو خوابی خوش

گرفتم آنکه نه من بوده ام که ساخته ام

ز مدحت تو و اسلاف تو کتابی خوش

چنان قصیده، چو من بنده، در چنان معرض

به چون تو خواجه فرستد، کم از جوابی خوش

شمارهٔ ۲۱۹ - ایضا له

مرا گفتند مولانا چنین گفت

که جزو شعر خادم دید در پیش

چرا گندم همی بخشد فلانی

که نتواند شکستن نانک خویش

اگر ممدوح دیگر چون تو باشد

مرا باید که باشد لوت ازین بیش

به استظهار این دست و مروّت

نشاید خویشتن را کرد درویش

شمارهٔ ۲۲۰ - ایضا له

ای بزرگی که ریش قهر ترا

نتوان داشت التیام طمع

نظرش بر عبادت و خط تست

هر که دارد شکر ز شام طمع

هر گه از دور بینیم گویی

طمع آورده یی، کدام طمع؟

بخدا کز توام پس از سه سلام

نبود پاسخ سلام طمع

راضیم کز تو سر بسر بر هم

گرچه دارم به خاص و عام طمع

پیش ازین داشتم به دولت تو

نعمت و جاه و احترام طمع

این زمان با وثایق شرعی

می ندارم ادای وام طمع

چون عنان سخن دراز کنم

بر سرم می کند لگام طمع

آنچنانم مکن ز نومیدی

که ببّرم ز تو تمام طمع

بار ممدوح چون کشد مادح

خواجه چون دارد از غلام طمع؟

از نگونساری جهان باشد

که صراحی کند به جام طمع

اندرین عهد کر تسلّط بخل

گشت بر طامعان حرام طمع

با چنین خواجگان سوخته...

وای بر شاعران خام طمع

شمارهٔ ۲۲۱ - ایضا له

زهی ز لفظ تو بازار فضل را رونق

ز درّ نظم تو کار هنر گرفته نسق

تویی که چشمة خورشید بارها گشتست

ز شرم خاطر پاکت غرق میان عرق

چو خامه ات قصب السّبق از عطارد برد

کنون عطارد گیرد ز خامة تو سبق

چو من ز فضل تو و شوق خود سخن رانم

ز هفت چرخ بگویم رسد صدای صدق

بگوی تا ندهد چرخ زحمتم زین بیش

چو می رسد سخن تو بطارم ازرق

گذشت دوری خدمت ز حدّ و نزدیکیست

که دست صبرم سر پوش بفکند ز طبق

ز بیم آنکه شبیخون کند غمت، هر شب

ز آب دیده کنم گرد خویشتن خندق

از آن قبل دل من در ولای تو صافیست

که خون دل را از دیده کرده ام راوق

ز تند بادادم سردم ار نترسیدی

فلک براندی بر اب چشم من زورق

چو آب زندگی من به جوی هجر برفت

کنون چه حاص ازین زندگی بی رونق

بگاه صبح گریان دریده ام چون صبح

بوقت شامم دامن ز خون دل چو شفق

هم از شکسته دلی باشد ار زنم گه گه

بر غم دشمن در پوست خنده چون فستق

ز من فراق تو ار صبر می کند چه عجب؟

دراز گشت و نباشد دراز جز احمق

بدان سبب که سر کلک تو ز من ببرید

فرو شکست مرا روزگار همچو ورق

ز من وظیفة انعام و لطف باز مگیر

که خود ندارم صبر و دلی چنان الحق

مرا بسلسلة خطّ خود مقیّد دار

که از فراق تو دیوانه گشته ام مطلق

ز من خطاب بزرگ و تو منقطع گشتست

از آن سبب که به دیوانگان شدم ملحق

وصال باید و باید زمانه هیچ و لیک

عجاله یی بود آخر برای سد رمق

شمارهٔ ۲۲۲ - ایضا له

در جستن رضای تو عمری بقدر وسع

بردم بکار هر چه توانستم از حیل

مقدور آدمی دل و تن باشد و زبان

کردم برای خدمت تو هر سه مبتدل

تن خدمت تو کرد و زبان مدحت تو گفت

دل در خلوص معتقدی داشت بی خلل

چون بعد از این همه ز تو اینست حاصلم

معلوم شد مرا که جز اینست بر عمل

شمارهٔ ۲۲۳ - ایضا له

هیچ حاصل ز فضل و دانش نیست

اندرین روزگار بی حاصل

کلک را گو برو به اب سیاه

تو و آن کو به فضل شد مایل

گر شود تیر جعبۀ مریّخ

تیر چرخ آن زمان شود مقبل

ز احتراق و رجوع باز رهد

ور بر مشتری کند منزل

دست در نیزه زن که در این دور

نیست بی نیزه رونق عامل

شمارهٔ ۲۲۴ - وله ایضا

کمال الدّین که چرخ پیر نارد

جوانی چون تو در انواع کامل

امل از کیسة جود تو فربه

فلک با رفعست قدر تو نازل

زده از یکدلی اندر هوایت

که مقصودی از آن آرد به حاصل

غریبی از تو می خواهد دومن می

مکن بر خویش و بروی کار مشکل

مگو چون و کجا؟ امروز و فردا

به همّت گوی کالهّم سهّل

بده گر دست دار و وگرنه

شمارهٔ ۲۲۵ - ایضا له

ای جبین تو مطلع اقبال

وی جناب تو مقصد آمال

بنده را رسمکیست بر دیوان

رسمکی افت خیز و حال بحال

داشتم پار روزة حرمان

لیکن امسال نیست عزم وصال

من و گندم که رسم سال منست

بر سبیل مناوبت هر سال

رسم باشد که در جوال شود

از من و او یکی علی الاجمال

پار من رفتم ، ار تو فرمایی

گندم امسال در شود به جوال

خود گرفتم که رسم من غبّ است

بیگمان سال نوبتست امسال

شمارهٔ ۲۲۶ - ایضا له

بنده ات بود گرسنه پیرار

پار زن کرد و بچّه زاد امسال

لاجرم از نوایب حدثان

تیره دارد چو خال صورت حال

مثل بنده اندرین حالت

اینچنین گفته اند در امثال

تنگ بد حای موش در سوراخ

بست جاروب نیز بر دنبال

شمارهٔ ۲۲۷ - ایضا له

ای شده ذات تو مستجمع انواع کمال

نو عروسان سخن راز ثنای تو جمال

هم صریر قلمت ترجمۀ لفظ کرم

هم صدای سخنت طیره ده سحر حلال

در ره فهم معانی تو ارباب سخن

بس که کرده اند سقط یاوگی وهم و خیال

نیشکر را ز حسد طعم دهان تلخ شدست

تا به باغ سخن از کلک تو بر رست نهال

آبدارست ز رشح کرمت تیغ هنر

در عرق غرق ز شرم سخنت آب زلال

گر تو با صورت دیوار در آیی بسخن

جانور گردد از لطف حدیثت در حال

چرخ گفتا من و قدرت، خردش گفت خموش

که ز پیران نبود خوب سخنهای محال

شد دهان سخن از شکر گفت گوشا گوش

تا کنار طمع از جود تو شد مالامال

از پی جلوه گه مدح آراسته اند

خوب رویان سخن راخم زلف و خط و خال

تا که شد طبع کریم تو خریدار سخن

تیر گردون را بررست ز شادی پر و بال

ای ز الفاظ تو تنگ آمده بر شکّر جای

در ثنای تو سخن را چه فراخست مجال؟

با بزرگیّ تو هم جای سخن باشد نیز

گر فرستیم بجای سخنت عقد لآل

از طلبکاری تو سر به فلک باز نهد

سخن بنده که باریک تر امد ز هلال

تو سخن خواسته یی از من و من خود همه عمر

خواستم تا سخن خویش رسانم بکمال

لیک معذور همی دار که از دهشت تو

شد زبان سخن اندر دهن ناطقه لال

باد پایان سخن را قلمم زان پی کرد

تا از ایشان به بساطت نرسد گرد هلال

شمارهٔ ۲۲۸ - وله ایضا

محقّق است که چیزی که آن رسد به کمال

بود هر آینه آن چیز را نهیب زوال

اگر به نوبت من ختم شد سخن چه عجب

رسیده است در ایّام من سخن به کمال

شمارهٔ ۲۲۹ - ایضا له

دو نشان ماند از مروّت و بس

اندرین روزگار یکسر بخل

این یکی در عمامه ها تشویش

وان دگر موافقت در بخل

شمارهٔ ۲۳۰ - وله ایضا

دی در اسباب سیّدالوزرا

که قیاسش نداند الّا عقل

با خود اندر شدم به اندیشه

تا برآورد سر بسودا عقل

چون همه یک بیک چنان دیدم

که پسندیده داشت آنرا عقل

خواستم تا ستایشی کنمش

در سخن رفت فکرتم با عقل

گفتم این خواجۀ بدین عظمت

که شکوهش ببرد از ما عقل

زانچه در خواجگی بکار اید

چه ندارد تمام؟ گفتا عقل

شمارهٔ ۲۳۱ - این قطعه در مدح ملک السّیادة و النّقابه سیّد مجدالدّین گوید

زندگانیّ مجلس عالی

باد چون مدّت زمانه طویل

مجد دین سیّد اجل که دهد

جود دست تو بحر را تخجیل

ای از آن خاندان که از شرفش

خاک رو بست شهپر جبریل

مطبخ امّتان جدّ ترا

چون حوایج کشیست میکائیل

لفظ عذب تو اهل معنی را

چشمۀ سلسبیل کرده سبیل

بحر دست تو بهر چشمارو

شاید ار برکشد هزار چو نیل

نور رای تو شمع گردونرا

صدره افکند سنگ بر قندیل

با علّو تو آسمان نازل

با سخای تو آفتاب بخیل

طرفی از خدمت تو بربستست

چرخ بر جبهه زان نهاد اکلیل

ای کرم را بنان تو تفسیر

وی هنر را بیان تو تأویل

بر ثنای توخوب میافتد

قول خادم اگر چه هست ثقیل

باد معلوم رای انور تو

که دعا گوی دولت اسمعیل

میرساند دعا و میگوید

حسب حالی مجرّد از تطویل

نیک دانی که خادم داعی

چون کند زندگی بوجه جمیل

نام نیکو و دست تنگی را

بر یسار و طعم نهد تفضیل

عزّة النّفس او رها نکند

که بود نزد کس بطمع ذلیل

نشود از برای یک من نان

زیر دست لیام چون زنبیل

لیک بر تو بحکم ارث او را

هست رسمی بحجّت و بدلیل

پدرم را، بقاء سیّد باد

رسمکی بود بر امیر جلیل

وین زمانش دبیر گردش چرخ

کرد با نام این رهی تحویل

رسم این بود منعما اکنون

این محقّر بموجب تفصیل

بوکیل کرم اشارت کن

تا که این جمله از کثیر و قلیل

برساند چنانکه ره نبرد

احتباسی بدان بهیچ سبیل

تا بدیگر منن مضاف شود

بعد تحصیل از ثواب جزیل

ماند یک قافیه که آن بر تست

هیچ دانی که چیست آن؟ تعجیل

همه اسباب کامرانی تو

باد مقرون بنفخ اسرافیل

حسبنا الله وحده و کفی

انّه خیر ناصر و کفیل

شمارهٔ ۲۳۲ - ایضا له

قطعه ای نزد تو فرستادم

التماسی در آن حقیر و قلیل

التماسم نداشتی مبذول

تا تو گشتی خفیف و بنده ثقیل

قطعه یی بس مبارکست الحق

که ازو من گدا شدم تو بخیل

شمارهٔ ۲۳۳ - ایضا له

بنا میزد دلی چون شیر دارم

زبانی بر سخن‌ها چیر دارم

تو پنداری به دقت جنگ و کوشش

دلی از زندگانی سیر دارم

ز زخم خنجر و زوبین و ناوک

تنی بسته به صد کفشیر دارم

به نامردی ندارم هر چه دارم

به زخم بازو و شمشیر دارم

بپرهیزد ز زخم او اگر من

زبان خویش پیش شیر دارم

سری کز آسمان بر می فرازم

چرا از بهر دو نان زیر دارم؟

ندارم مردمی زین مردمان چشم

که گر این چشم دارم دیر دارم

ز دانش کیسه بر اقبال دوزند

من از وی مایة ادبیر دارم

ز چندین گفته‌های نغز حاصل

مرا گویی چه داری؟.... دارم

شمارهٔ ۲۳۴ - ایضا له

شعر کی نزد تو فرستادم

لطفکی نیز کرده با آن ضم

التماسی حقیر کرده در و

که نیرزید پای مرد قلم

التفاتی بدان نفرمودی

یعنی از آن مرا چه بیش و چه کم؟

شمارهٔ ۲۳۵ - وله ایضا فی استدعاالّتبن

بدرگاه خواجه شدم دی سوار

بدان تا ز دیدار او برخوردم

ز بهر عمارت بدان پیشگاه

یکی تودة خاک آمد برم

دو سه توبره کاه در پیش او

که شایستی ار بودی آن بر سرم

به لفظی که دانند آنرا خران

همی گفت در زیر لب استرم

چه بودی گر این خاک من بودمی

من آن بخت نیک از کجا آوردم

از این خاکم اندر دهان آمد آب

سزد گر دگر خاک را نسپرم

از این پس تو بر خاک ره می نشین

که آن بهتر از لاشۀ لاغرم

که هم آب و هم کاه دارد ببر

من از دور باد هوا می خورم

برو خواجه را از زبانم بگوی

که ای چشمۀ جود و کان کرم

مرا نیز از کاه پر کن شکم

که آخر نه از خاک ره کمترم

رسولم ز استر بنزدیک تو

ادا کردم و دردسر می برم

شمارهٔ ۲۳۶ - وله ایضا

شبی به خوان تو حاضر شدم به ماه سیام

نخفت چشم من آن شب ز اشتیاق طعام

ز روز روزه نبد هیچ فرق آن شب را

ز بهر آنکه نیفتاد اتّفاق طعام

سحور نیز بوقت خودم نیاوردند

وصال روزه معیّن شد از فراق طعام

شمارهٔ ۲۳۷ - وله ایضا

ای صاحبی که از نفحات شمایلت

پر خنده اندرون چو گل نو شکفته ام

در پوست همچو غنچه نمی گنجم از نشاط

تا مهر تو درین دل خونین نهفته ام

هر شام تا به صبح به الماس طبع تیز

این کرده ام که گوهر مدح تو سفته ام

خلقت بدست باد صبا از جهان لطف

هر دم هزارنافه فرستاد سفته ام

از خاک پای تست که در دیده می کشم

این باد احتشام که در سر گرفته ام

بر اعتماد دولت بیدار صاحبی

در کنج انزوا به فراغت بخفته ام

دل بر گرفته ام ز بد و نیک روزگار

تا پرده های راز فلک بر کشفته ام

از گنبد دماغ به جاروب انقباض

خاشاک آز و گرد فضولی برفته ام

در چشم خلق اگر چه حقیرم چو ماه نو

روشندل و تمام چو ماه در هفته ام

بر طاق چون نهاده ام اطماع بیهده

من بی نوا چه در خور سرهنگ جفته ام؟

جز ذکر خیر صاحب عادل چه کرده ام؟

الّا دعای دولت سلطان چه گفته ام؟

ورچند این حدیث نه بر جاهمی رود

معذور دار خواجه که از جا برفته ام

شمارهٔ ۲۳۸ - وله ایضا

صدرا اگرچه تو ز من آزاد و فارغی

داری خبر که بنده‌ام و بنده‌زاده‌ام

افتاده برگرفتن، از اقسام سروری‌ست

برگیر پس مرا که بدین سان فتاده‌ام

یکباره در مبند درِ لطف و مردمی

کآخر دهان به مدح تو روزی گشاده‌ام

بغنود مرغ و ماهی و نغنود چشم من

شب‌ها که من عرایس مدح تو زاده‌ام

چون صبح اگر چه آتش پایم، فسرده‌ام

چون سایه آن زمان که سوارم پیاده‌ام

انکار حرمتم نکنند ارچه بی‌گناه

خونم همی‌خورند، مگر جام باده‌ام

شیر نر از زبونی بز بود پیش من

و اکنون اسیر حیلت روباه ماده‌ام

فرزین شاه بودم بر عرصهٔ مراد

و امروز از تراجع دولت پیاده‌ام

از بیم آنکه شادی دشمن فزون شود

بر عجز خویش نام قناعت نهاده‌ام

از تو جفا به نرخ عنایت همی‌خرم

وین اصل زیر کیست، نگویی که ساده‌ام

عزل و عمل چو از تو بود هردو منصب است

لیکن بیا ببین که کجا ایستاده‌ام

شش ماه از برای رعیّت به روز و شب

بیگار کرده‌ام من و مرسوم داده‌ام

شمارهٔ ۲۳۹ - ایضا له

من از تشریف مولانا چنان تنگ آمدم الحق

که در وی می گمان بردم که من ماهی در شستم

از آن دراعّۀ تنگم قبای صبر تنگ آمد

بلی چون تنگ روزیّم به رزق خویش پیوستم

چو شرط آمد که هر ظرفی بود از جنس مظروفش

ضرورت آستینم تنگ و کوته بود چون دستم

ز تنگی سینه و حلقم چنان افشرده شد درهم

که در وی چون بسرفیدم زده جا درز بگسستم

همه اجزای او پر شد چو آکندم درو خود را

روان شد از شکم گوزم چو خود را اندران بستم

نه خلعت بد مضیقی بد که در وی کرد محبوسم

شکنجه ست این نه دراعّه که پهلو خرد بشکستم

چو بوقی تنگ بود و من شکم ور چون دهل بودم

دهل در بوق پنهان کرد مشکل می توانستم

نرفتم پیش از این در بند تشریف تو من هرگز

کنون باری ز سر تا پای اندر بند آن هستم

همی گفتم که تا آنرا نپوشم من بننشینم

کنون از تنگیش تا آن بپوشیدم بننشستم

لباسی پنج گز بالا که دوزی از دوگز جامه

فرا خایش تو خود دانی، بدادم شرح و وارستم

اگر چه صورت نزعست بر کندن چنین جامه

ز تن کردم برون آخر وزین زندان برون جستم

شمارهٔ ۲۴۰ - وله ایضا

نسیب و مدح و تقاضا فزون زده قطعه

درین دو روزه به هر خواجه‌ای فرستادم

کم از جوایی باشد به راست یا به دروغ

خدای داند اگر کس به خیر و شر دادم

بسی نکوهش خود می‌کنم که بیهوده

برین گروه چرا راز خویش بگشادم

هرار...خر اندر... زن همه شان

اگر دهند وگرنه چو اندر افتادم

دریغ روز جوانی که در محالاتش

به باد دادم و او نیز داد بر بادم

ز عمر آنچه بهین بود رفت و در همه عمر

به کام خویش یکی روز نیست بر یادم

قیاس آنچه بماندست از آنچه شد می‌کن

تو گیر خود که رسد زندگی به هفتادم

به عمر مانده اگر شادی است مردم را

من از زمانه به عمر گذشته بس شادم

ز فنّ شعر به یکبارگی شدم بیزار

که آبروی برد هر زمان به بیدادم

اگر هوس بود آن راز سر برون کردم

وگر طمع بود آن را ز دست بنهادم

خدای عزّوجل مان قناعتی بدهاد

که راستی را من زین طمع به فریادم

اگر نه آفت این حرص مرده‌ریگ بود

چه فرق زشت و نکو و خراب و آبادم؟

به پای بر سر هر سفله ایستادن چیست؟

چو از تتّبع لذّات باز ایستادم

چو راستیّ و زبان‌آوری‌ست پیشهٔ من

چو سرو و سوسن کم زان که بینی آزادم

ازین سپس شرف عرض خود نگه درام

که گو شمال بدین پند داد استادم

شمارهٔ ۲۴۱ - ایضا له

ای خدمت تو ذخیرة عمرم

وی مدحت تو علاج هر دردم

آثار عنایت تو می بینم

چندانکه بگرد خویش می گردم

در وقت نجشّم خداوندان

اندیشة خدمتی همی کردم

چون هیچ نبود لایق ایشان

تشویر ز گونه گون همی خوردم

گفتم کم از آن که شربتی سازم

با خویشتن این سخن بپروردم

در آب حیات جان شیرین را

حل کردم و پیش خدمت آوردم

محتاج بیخ نباشد این شربت

کافسرده شدست از دم سردم

شمارهٔ ۲۴۲ - ایضا له

اگر چه مدّتی شد تا ز سالوس

گذر بر کوی خمّاری نکردم

چو ناجنسان ز روی خام طبعی

می اندر جام می خواری نکردم

به چشم فاسقی از راه تهمت

نظر در روی دلداری نکردم

بجان با خوبرویان بهر بوسی

منِ کم مایه بازاری نکردم

سماع چنگ و روی یار همدم

برین باری من انکاری نکردم

گرانجانی که رسم زاهدانست

تو خود دانی که بسیاری نکردم

بباطن پارسا خود نیستم لیک

بظاهر فاسقی آری نکردم

چرا در خلوتم محرم نداری؟

چو کس را قصد آزاری نکردم

اگر کردم ز جام باده توبت

ز نقل و پست و نان باری نکردم

شمارهٔ ۲۴۳ - ایضا له

گر عزیزست سیم بر مردم

هست از وی عزیز تر مردم

چشم از آن بر سر آمد از همه تن

که ورا هست در نظر مردم

چشم نرگس اگر توانستی

بخریدی به سیم و زر مردم

گرگ یوسف نشد زاطلس و نیز

از عتابی نگشت خر مردم

همه نیها چو نیشکر بودی

گر بدی مرد بد گهر مردم

نیست یک تن که مردمیت کند

ورچه شهریست سر بسر مردم

چشم ترکان سیاه دل زانست

که کند جای تنگ بر مردم

مردمی در جهان نماند از آن

که بخوردند یکدگر مردم

خود چه عهدست عهد ما؟ که وفا

در سگان هست و نیست در مردم

شرف مردم از هنر باشد

نه به سیمست معتبر مردم

اگرت آرزوی عیش خوشست

خوش فرو گیر کار بر مردم

شمارهٔ ۲۴۴ - ایضا له

یزرگوارا دانی که بهر خدمت تو

ز گونه گونه هنرها چه مایه پروردم

لطیفهای سخن را که زادۀ روحند

بسی بخون جگر همچو دایه پروردم

ز آفتاب حوادث نگاه دار مرا

که زیر دامن لطف تو سایه پروردم

شمارهٔ ۲۴۵ - ایضا له

ایا رسیده ز فضل و هنر بدان رتبت

که تیر چرخ خطابت کند خداوندم

علوّ قدر ترا با فلک نهم همبر

پس آنگهی بنشینم که من خردمندم

فلک شدست غبار ستانة تو و لیک

بر آستان تواش خود غبار نپسندم

حدیث شوق ره مدح بر زبان بگرفت

ماند قوّت از این بیش جان بسی کندم

بیک کرشمه که با من خیال لطف تو کرد

همه جواهر اشک از نظر بیفکندم

زمانه از پی اظهار قدر خدمت تو

همه جواهر اشک از نظر بیفکندم

زمانه از پی اظهار قدر خدمت تو

ز حضرت تو جدا کرد روزکی چندم

چو از عنایت لطف تو عرصه خالی یافت

به گوشمال حوادث همی دهد پندم

بریده بادا پیوند او ز مرکز خویش

چنانکه چرخ ببرّید از تو پیوندم

نشسته بر در و لب کرده مهر و چشم براه

همیشه بهر خبر همچو قفل در بندم

اگرچه از فضلات این سرشک نامضبوط

به استین و بدامن بسی پراگندم

نثار خاک درت را ز اشک دزدیده

چو نار اغشیة دل به لعل آگندم

دریچه های نظر را ز بس تزاحم اشک

نمی توان که به مسمار خواب در بندم

فراق تست نه کاری دگر که افتادست

سخن ز گریه چه رانم؟ به خویش می خندم

قسم به ملهم فکری که داد استغنا

بنور صدق ضمیرت ز ذکر سوگندم

که نیست هرگز تشنه به آب و مرده به جان

چنان که من به لقای تو آرزومندم

بیادگار من این بیتهای خون آلود

بدار تا بجنایت مگر که پیوندم

که گر نگردم سوی تو زود پای گشاد

جوانب لطفت دست بسته آرندم

فذلک همه تفصیل رنج من این بس

که از لقای شریفت به نامه خرسندم

شمارهٔ ۲۴۶ - وله فی نجم الدّین همگر رحمه الله و اباقکم

جهان فضل و کرم نجم دین که در خاطر

زعکس نظم تو صد باغ و بوستان دارم

جهانیانرا چون صبح روشنست ز من

که مهر خدمت تو در صمیم جان دارم

از آن چو شمع مرا بر سر آمدست زبان

که وصف خاطر تو بر سر زبان دارم

عروس طبع مرا هرچه زیور معنیست

باستعارت از آن کلک درفشان دارم

ز من نیاید کاری دگر بقصد عدوت

دلی چو تیر درین شخص چون کمان دارم

ستایشی که مرا کرده یی ز روی کرم

ذخیرة شرف و فخر جاودان دارم

ستوده یی بجها نداریم عجب نبود

جهان فضلی و چون دارمت جهان دارم

به آستان تو باشد همیشه میل دلم

بدین سبب زبر سدره آشیان دارم

مگر بدست کنم پایة معالی تو

چنین که پای تفکر بر آسمان دارم

اگر به معنی باریک ره برم ز آنست

که رهنمایی چون نجم همعنان دارم

بشرح راست نیاید شکایت گردون

کزو چه مایه ستم بر دل و روان دارم

چو شمع از آنکه زبان آوریست پیشة من

وجود خود ز زبان آوری زیان دارم

تنی چو نیزه ز انواع غصّه ها در بند

ز طبع و خاطر سر نیز چون سنان دارم

فروشدم بکل تیره و به آب سیاه

چو کلک از آنکه چرا کلاک در بنان دارم

گذشت مدّت ماهی که هر شبی تا روز

بصد هزار حیل طبع را بر آن دارم

که بر زبان قلم شرح حال بنماید

که من چه درد دل از گردش زمان دارم

چنان بکوشد در دفع آن همی گردون

که مهر خاموشی از عجز بردهان دارم

بنات فکر مرا لطف طبع تو چو بخواست

سپاس و منّت بیحدّ و بیکران دارم

بخدمت تو فرستادم نبد یارا

اگر چه با تو همه چیز درمیان دارم

مرا ز منهج حکمت عدول نیست و لیک

چو عورتست همان به که در نهان دارم

اگر چه نسبت تقصیر با منست بسی

به لطف مجلس عالی چنان گمان دارم

کاساس معذرتم یک بیک کند تمهید

چو روشنست که احوال بر چه سان دارم

گواه حال من این قطعه پریشان بس

کزان توزّع خاطر همین نشان دارم

شمارهٔ ۲۴۷ - ایضا له

حکیم عهد و فرید زمانه مجدالدّین

که طبع خستۀ خود شادمان ازو دارم

ورای نعمت صحّت درین جهان فراخ

تو هیچ نعمت دانی، من آن ازو دارم

چو در معالجت من نکرد تقصیری

سپاس و منّت تا آسمان ازو دارم

چو دزد علّت آهنگ گوهر جان کرد

میان دزد و گوهر پاسبان ازو دارم

چگونه عذر کرمهای او توانم خواست؟

که من توان تن ناتوان ازو دارم

ز چنگ علّت چون جانم او برون آورد

حقیقتست که جان و جهان ازو دارم

ز من چه خدمت شایسته آید آنکس را

که بعد از ایزد خلّاق جان ازو دارم

شمارهٔ ۲۴۸ - ایضا له

گفتم چو بسته ام کمر بندگیّ تو

بهر میان خویش ز جوزا کمر خرم

در خاطرم نبود که بر خوان دولتت

آب آنگهی خورم که به خون جگر خرم

لایق شناسی از کرم خود که بردرت

من جان برایگان دهم و نان به زر خرم

شمارهٔ ۲۴۹ - وله ایضا

ای بزرگی که کرامند بود گر بمثل

مدح اخلاق تو بر چشم خرد بنویسم

خطکی هست مرا گرچه چنان نیکو نیست

که بدان هر چه مرا رای بود بنویسم

این چنین خط که تو از بهر رهی بنوشتی

نیست حاجت بدبیران تو، خود بنویسم

خط که بنویسی و ازوی نبود حاصل هیچ

من بدین مفلسی از بهر تو صد بنویسم

شمارهٔ ۲۵۰ - ایضا له

زبزرگوارا! من ترک مدح گفتن تو

اگر کنم نه ز تقصیر ، از اضطرار کنم

عطای شعر چو از تو جفا و جور بود

ضرورتست که خاموشی اختیار کنم

شمارهٔ ۲۵۱ - وله ایضا

سرورا من بفّر دولت تو

خواجۀ چرخ را غلام کنم

دست اگر در زنم به فتراکت

بر سر آسمان لگام کنم

سایه ات گر مرا دهد نیرو

تیغ خورشید در نیام کنم

همّتت گر کند مرا یاری

زور بر چرخ نیل فام کنم

گر تو در سایة خودم گیری

ترک اقلیم صبح و شام کنم

چون که شادی و همّتت نوشم

از شفق می ز مهر جام کنم

شکر انعام تو از آن بیشست

که به تقریر آن قیام کنم

نیک دانی که من نیم ز آنها

که ز کس آرزوی خام کنم

یا به اومید سیم و زر هرگز

خدمت هیچ خاص و عام کنم

یا ز بی برگی ار بخواهم مرد

بطمع بر کسی سلام کنم

ملک عالم اگر مرا باشد

همه در عرض ننگ و نام کنم

این بود عادتم که تا بتوان

زندگانی باحترام کنم

لیک اگر بینم از کسی کرمی

تا زیم بردرش مقام کنم

وان کزو بوی مردمی آید

خدمت او علی الدّوام کنم

کرمت را اشارتی کردم

تا از او کار خود بکام کنم

گفتمش گر تو یار من باشی

من بر افلاک احتشام کنم

چند نوعم ز تو تقاضاهاست

ابتدا گویی از کدام کنم؟

ذکر مرسوم اوّل آغازم

یا نخستین حدیث وام کنم

کرمت گفت:روتو فارغ باش

هر دو امروز من تمام کنم

شمارهٔ ۲۵۲ - وله ایضا

من بر آن بودم کزین پس منصب صدر کبیر

گوشوار گوش سازم طوق این گردن کنم

چون به سعی او بود ادرار و مرسومم روان

خدمت دربانی ار فرمایدم کردن کنم

چون طمع کردست در ادرار و در مرسوم من

پس بدستوری کنون آغاز گه خودن کنم

شمارهٔ ۲۵۳ - وله فی التّوبیخ

من که شب و روز گنه می کنم

بندگی حرص و شره می کنم

شرم ندارم که به موی سپید

نامۀ اعمال سیه می کنم

نیست ز من باز پس افتاده تر

از چپ و از راست نگه می کنم

نیّت توبت کنم و بر عقب

ای یکی معصیه ده می کنم

طعمۀ سگ را نپسندد خرد

آنچه منش توشۀ ره می کنم

طرفه تر اینست که بر درگهش

عذر گنه هم به گنه می کنم

با همه نا اهلی خود گه گهی

بر در او پشت دوته می کنم

هم نشوم از کرمش نا امید

گرچه همه کار تبه می کنم

شمارهٔ ۲۵۴ - ایضا له

من بی برگ از تو این یک بار

شاخ بی برگ و بار می خواهم

خرد و در هم شکسته بی سببی

دست و پایی هزار می خواهم

زان درختی که در زمستانها

میوه آرد ببار می خواهم

میوۀ آن درخت نار بود

دان که من خود چه نار می خواهم

تا از این لفظ فهم آن نکنی

کز تو دار چنار می خواهم

تخت مرّیخ شاه می جویم

اسب آتش سوار می خواهم

وین هم از غایت خریّ منست

که ز گلزار خار می خواهم

مرکب تند و تیز آتش را

علفی خوشگوار می خواهم

در سرای من ارچه هست عزیز

صلتی سخت خوار می خواهم

تر و خشک آنچه هست در همه حال

خالی از انتظار می خواهم

شمارهٔ ۲۵۵ - ایضاً له

ای بزرگی که کامرانی تو

از خدا بر دوام میخواهم

تا همه خواجه تاش من باشد

اخترانت غلام می خواهم

بختیان سپهر را هر هفت

در کف تو زمام می خواهم

از برای حصول اغراضت

همّت از خاص و عام می خواهم

کرّۀ چرخ را که توسن خوست

زیر ران تورام می خواهم

تا که باشم بخدمتت نزدیک

بفلک بر مقام می خواهم

دوست کامیّ من همه زانست

که تو را دوستکام میخواهم

گه بمدح تو کلک می گیرم

گه بیاد تو جام می خواهم

من کنون ز احمقی چنان شده ام

که ز خلق احترام می خواهم

بر گروهی سلام می نکنم

وز گروهی سلام می خواهم

چون درآیم بمحفل و بروم

از بزرگان قیام می خواهم

با اکابر بمجلس خلوت

گفت و گوی و پیام می خواهم

با سخایت چو پخته شد کارم

آرزوهای خام می خواهم

چرخ بر من جفا بسی کردست

زو کنون انتقام می خواهم

همچو کار تو زندگانی خویش

بسی تکلّف بکام می خواهم

احتشامی گرفته ام در سر

کارکی با نظام می خواهم

چیست تفسیر خویشتن داری

من بدان احتشام می خواهم

رخنه را انسداد می جویم

ریش را التیام می خواهم

سیم چندان که جمع داند شد

از حلال و حرام می خواهم

خویشتن را بهر صفت که بود

از عداد کرام می خواهم

از برای خورش بمطبخ خویش

وقت وقتی طعام می خواهم

مختصر همچو مردمان خود را

خواجگیّ تمام می خواهم

از کف ساقیان سیم اندام

رطلهای مدام می خواهم

بوسه یی نیز گر برد فرمان

زان لب لعل فام می خواهم

می خرم اسب و می فروشم خر

چه کنم بانگ و نام می خواهم

از برای نشست خاصۀ خویش

مرکبی خوش خرام می خواهم

از هلالش رکاب می سازم

وز معجزّه ش ستام می خواهم

گرچه بر زینتش دست من تنگست

به ازینش حزام می خواهم

لیک با این بلندی همّت

که ز اشتر سنام میخواهم

طمع از دانۀ تو هم نبرم

وین همه بهر دام میخواهم

از تو بسیار چیز خواهم خواست

خود ندانم کدام می خواهم

وقت را از برای مرکب خاص

از تو زین و لگام میخواهم

تا نگویی همان گداست که بود

بصلت نی بوام میخواهم

داند ایزد که دایم از پی تو

دولت مستدام می خواهم

شمارهٔ ۲۵۶ - وله ایضا

من که در خانه منزوی شده ام

عذر خویش از گناه می خواهم

دست از خواستن بداشته ام

که نه مال و نه جاه می خواهم

نه اگر زین شکسته تر باشم

مددی از سپاه می خواهم

نه گر از تشنگی بخواهم مرد

شربتی آب چاه می خواهم

نه اگر صد هزار ظلم کشم

دادی از پادشاه می خواهم

نه اگر می کنند صد دعوی

بیّنت یا گواه می خواهم

نه همی داو خواهم اندر نرد

نه بشطرنج شاه می خواهم

نه گر اینجا مقام خواهم ساخت

به بزرگان پناه می خواهم

نه اگر عزم رفتنم باشد

از کسی برگ راه می خواهم

لیک یک حاجتم بنزد تو هست

گر تو گویی بخواه می خواهم

اسب بیچاره سخت درمانده ست

بهر او از تو کاه می خواهم

امر معروف شرط اسلامست

عذر این هم بگاه می خواهم

شمارهٔ ۲۵۷ - وله ایضا

گر خواجه ز بهر ما بدی گفت

ما چهره ز غم نمی خراشیم

ما جز که ثنای او نگوئیم

تا هر دو دروغ گفته باشیم

شمارهٔ ۲۵۸ - وله ایضا

ز روزگار بیک ره کرانه می جویم

ملول گشته ام از خود بهانه می جویم

چهار حدّ وجودم مخالفان دارند

ره برون شو خود زان میانه می جویم

بان سوهان بر تیغ می زنم خود را

خلاص خویش ز چنگ زمانه می جویم

به پای خویش به دام بلا نهادم سر

گمان مبر که در این دام دانه می جویم

خلاف طبع جهان از جهان طمع دارم

نه جایگاه منست این، کرانه می جویم

فلک بمن دل غمگین همی بنگذارد

من از زمانه دل شادمانه می جویم

اگر چه مرغ دلم را شکسته شد پر و بال

فراز قبّۀ چرخ آشیانه می جویم

دلم از این ظلمات حواس بگرفتست

ره گریز از این بالکانه می جویم

بمانده ام متحیّر درین نشیمن خاک

غریب و سر زده ام راه خانه می جویم

طمع ببین که بدین پنج روزه مایة عمر

سریر مملکت جاودانه می جویم

ز تنگنای زمینم هزار آسیبست

برای عیش فراخ آسمانه می جویم

سلامتی، پس اگر نیست ،بازگشتی خوب

به آرزوی یکی زین دوگانه می جویم

چو آستانۀ راه منست هستی من

بچابکی گذر از آستانه می جویم

شمارهٔ ۲۵۹ - ایضا له

پریر جود تو با من حدیث بخشش کرد

ز بهر آنکه منش شکر جاودان گویم

من از تکلّف گفتم که نی معاذالله

که من ثنای تو از بهر سوزیان گویم

بگویش خویش فرو گوی از زبان رهی

تو کار خویش همی کن که من خود آن گویم

شمارهٔ ۲۶۰ - ایضاله

صاحب عادل شهاب ملک و دین

ای درونت مهبط روح الامین

تابرآوردی سر از جیب سخا

بحر می دزدد کف اندر آستین

بر امید آن که تا بخشی مرا

جبّه و دستار واسب و طوق و زین

تحفه یی آورده ام نزدیک تو

کاندر آن حیران شود نقّاش چین

بیت چندی نیز بر هم بسته ام

هر یک اندر شیوة خود به گزین

شعر بشنیدی و تحفه بستدی

خود همین بود و همین بود و همین

نی یکی از راه انصاف اندر آی

چون تویی شه را وزیر راستین

تو وزیری در خراسان و عراق

صیت تو بگذشته از چرخ برین

من گدایی ژاژ خایی بی نوا

گه فضایل خوان و گاهی ره نشین

من ز سیم تو ندیدم یک پشیز

تو ز من داری متاعی بس ثمین

این فضیلت منعکس اولیترست

خود بچشم عقل و دانش باز ببن

بر زمین دیدم که بارید از فلک

بر فلک هرگز نبارید از زمین

نقد کن باری بهای تحفه ام

گر نفرمایی عطایی بافرین

شمارهٔ ۲۶۱ - این قطعه در مدح صدر جمال الدّین گوید و او را وسیلت بخدمت شمس الدّین خوارزمی کند

مجلس محترم جما الدّین

ای هنر او شمایل تو بیان

چون تویی پایمرد اهل هنر

کار کی کن مرا اگر بنوان

راوی شعر من تو بو دستی

هم تو اکنون جواب آن بستان

شعر را نیست پیش کس حرمت

پس از این ما و آیت قرآن

بطریق نیابت خادم

نه ز روی اشارت و فرمان

بامدادی که کرده باشی غسل

پاک و پاکیزه گشته از عصیان

بر مخدوم شمس الدین در رو

خدمت من بحضرتش برسان

عذر تقصیر من بخواه ، آنگاه

گر بود هیچگونه فرصت آن

دست برهم نه و یکی آیت

ز اوّل هل اتیک بروی خوان

شمارهٔ ۲۶۲ - ایضا له

کیست همخانۀ؟ زبان؟ دندان

حکمتی هست اندرین پنهان

باشد از ازدواجشان مضبوط

کدخداییّ خاندان دهان

این همه لین و آن همه شدّت

این همه گوشت وان همه ستخوان

نان دندان زبان کند ترتیب

زانکه این ساکن است و آن جنبان

کام و ناکام هر کجا باشند

با سر او درد زمان بزمان

هر که دندان ازو بود شاکر

به ثنایش رود همیشه زبان

وان که پاس زبان ندارد باز

ساید از خشم و کین برو دندان

وان که از مال خویش و نعمت خویش

نرساند نصیبة ایشان

به ضرورت ز بهر او شب و روز

ژاژ خاید بسی همین و همان

شمارهٔ ۲۶۳ - وله ایضا

ای که در خانۀ تو بیگه و گاه

اندر اید همه کس جز مهمان

سفره نان تو گر عورت نیست

چه کنی از همه خلقش پنهان؟

کیست جز نان تو در خانۀ تو

که تو او را ننمودی دندان؟

رو که از اهل بهشتی گر زانک

اعتقاد تو درستست چو نان

شمارهٔ ۲۶۴ - وله ایضا

گشت یکباره حضرت خواجه

مجمع ناکسان و بی هنران

روز بازار فضل بود و شدست

جای بازاریان و برزگران

خیمۀ او مگر ز پاردمست

که درو حاضرند کون خزان

نی غلط می کنم که حضرت او

با خطر شد ز جمع بی خطران

مصر جامع شدست زانکه درو

جمع گشتند جمله پیشه وران

شمارهٔ ۲۶۵ - وله ایضا

آن که سخت نشده هرگز سیر

نیست الّا شکم خواجه فلان

وان که بر خیر نشد هرگز چیر

نیست الّا قلم خواجه فلان

وان که روی از نظر کس ننهفت

نیت الّا حرم خواجه فلان

وان که چشم طمعش نقش ندید

نیست الّا درم خواجه فلان

وان که افزون ز همه چیز آنست

نیست الّا ستم خواجه فلان

وان که در عالم از آن کمتر نیست

نیست الّا کرم خواجه فلان

وان که شومست بر ارباب هنر

نیست الّا قدم خواجه فلان

وان که زان نیست مبارکتر هیچ

نیست الّا عدم خواجه فلان

وان که شادند همه اهل کمال

نیست الّا به غم خواجه فلان

شمارهٔ ۲۶۶ - وله ایضا

نگشته هیچ مرادی مرا ز تو حاصل

دریغ در سر کار تو رفت هر دو جهان

چنان که سعی من از خدمت تو ضایع شد

خدای سعی تو ضایع کناد در دو جهان

شمارهٔ ۲۶۷ - وله ایضا

امام عالم و قطب جهان جمال الّدین

که شد ز خاطر تو منفجر زهاب سخن

جهان معنی روشن شود چو بدرخشد

ز صبح صادق انفاست آفتاب سخن

خرد بلب گزد انگشت پیش خامۀ تو

هرانگهی که رود نکته یی ز باب سخن

ز آب تیرۀ کلکت که قلزمی دگرست

همی پدید شود گوهر خوشاب سخن

سر سخنها در چنبر خطت زانست

که هست خامۀ تو مالک الرّقب سخن

بپای در فندش عقل از سر مستی

چو ساقی قلمت در دهد شراب سخن

خرد بچشم تعجّی به سوی او نگرد

چو کلک تو کند از مشک تر نقاب سخن

سخن بکنه معالی تو چو می نرسد

بخیره خیر چرا می دهم عذاب سخن؟

سخن چگونه فرستم بنزد تو که کند

عطارد از سر کلک تو اجتذاب سخن؟

ز صد یکی نپسندد برای مدحت تو

خرد که پیشۀ او هست انتخاب سخن

تری شعر من از غایت لطافت نیست

که بیشتر ز خوی خجلتست آب سخن

اسیر دهشت این حضرتست طبع رهی

نشان آن بتوان دید از اظطراب سخن

سخن به هیچ حساب ارچه در نمی آید

نه هر چه گفته شود باشد از حساب سخن

همی نیارم کآرم سخن بحضرت تو

ولیک لطف تو میآورد مرا بسخن

عروس خاطر من مهر کرد بر تو حلال

که استماع تو خود بس بود ثواب سخن

جواب شعر، قبول از تو چشم می دارم

صدا بود که فرستد سخن جواب خن

درازتر زین با تو مرا سخنها بود

اگر نه بیم ملالت شدی حجاب سخن

شمارهٔ ۲۶۸ - ایضا له

ای سروری که در دهن نفس ناطقه

دایم بود به مدح تو رطب الّلسان سخن

گاه جدل ز هیبت تو تیر چرخ را

از عجز شهر بند شود در دهان سخن

با رأی تو قضا و قدر گفته گاه سرّ

پیش آی کز تو نبود پنهانمان سخن

لایق تر از تو کس به ثنا در جهان نیافت

چندان که بردوید بگرد جهان سخن

جایی که خامۀ تو نهد در شکر زبان

لحنی بود هر آینه از طوطیان سخن

ز آب حیات جام لبالب کشد هنر

چون من کنم بمدح تو از لب روان سخن

در معرض ثنای تو گویم سخن ز جان

وانجا که لطف تست نگویم ز جان سخن

اندیشۀ ثنای تو کردم خرد به طنز

اندر زبان گرفت مرا همچنان سخن

گفتا سخن بپایۀ مدحش کجا رسد؟

گیرم که خود رسانی بر آسمان سخن

با آنکه در معانی ذات شریف تو

یکباره قاصرست ز شرح و بیان سخن

در حضرت رفیع تو چون از من وضیع

لایق نبود راندن از سوزیان سخن

اینک ز بهر رسم ثنا از طریق عجز

آورده ام به خدمت این آستان سخن

جان گداخته است که آورده ام نه شعر

ورنیست باورت ز من اینک بخوان سخن

از جان بکاست هر چه مرا در سخن فزود

زیرا که پاره ایست ز جان بیگمان سخن

سرتاسر جهان سخن من گرفت و من

از غصّه می کنم به لب اندر نهان سخن

هر گه که من به مدح تو کردم سخن سوار

باشد سخن چنین که نباشد چنان سخن

لطف تو گفته بود که یاد آورم ز تو

ز نهار کوش تا بنگردد از آن سخن

پایان مدحت تو نیابم اگر چه من

گویم هزار سال در این داستان سخن

شمارهٔ ۲۶۹ - ایضا له

ز من بشنو حدیث بخل خواجه

که نتوان خوبتر زین وصف کردن

اگر روزی مصافی آیدش پیش

نهد حالی به زخم تیغ گردن

نیندازد به دشمن تیر از بخل

ولی توفیر داند تیغ خوردن

شمارهٔ ۲۷۰ - ایضاً له

ای همه عادت تو لطف و مواسا کردن

کار تو تربیت مردم دانا کردن

هست در شان تو ترتیب معایش دادن

هست در عادت تو قهر محابا کردن

وصمت خاطر خورشید وشت دانی چیست؟

بی سبب راز دل گردون پیدا کردن

دانک جزقدر ترا نیست مسلّم کس را

جای خود بر زبر قبّۀ خضرا کردن

در سخا الحق ازاین سر که بنانت دارد

آزرا خود نگذارد بتمنّا کردن

نزهت چرخ چه باشد ؟ بهزاران دیده

در گلستان لقای تو تماشا کردن

در فزو دستی در باب کرم رسمی نو

چیست آن رسم؟ دل از جود بدریا کردن

چرخ پر دل را در مدّت خود یک حرکت

بر خلاف نبود زهره و یارا کردن

گر زجود تو کسی حاصل هستی خواهد

بدهد حالی بی وعده بفردا کردن

چون ز انعام تو معروف نه امروزینه ست

در حق من که و بیگاه کرمها کردن

با چنین سابقه نوعی بود از ترک ادب

رسم پارینه زجود تو تقاضا کردن

توبکن کاری !گر میکنی ای خواجه از آنک

این گردها را یا گفت رسد یا کردن

جاودان زی تو که انعام تو واجب کردست

بر کرم تا به ابد تربیت ما کردن

شمارهٔ ۲۷۱ - وله ایضا

ما نه مردان سرپنحه و بازوی توایم

کارما با جدل و قوّت بازو مفکن

ما به پشتیّ چو تو صدر همی سینه کنیم

این چنین لاغریان را تو ز پهلو مفکن

با روی شهر سلامت زرضای تو کنند

وقت خوفست عمارت کن و بارو مفکن

هر چه با سگ بتوان کرد بکن با من لیک

شیر مردا! گنه گرگ بر آهو مفکن

جرّه بازان همه از بیم تو پر می فکنند

تو همای کرمی صعوه و تیهو مفکن

دم بدم لاف هوای تو زنم همچون نای

پس چو چنگم زعنا در پس زانو مفکن

هم حق خدمت و هم حرمت پیریست مرا

این همه حرمت و حق خیره بیکسومفکن

گرهی کان به سه سالت شود از ابرو باز

بدو چشمت که بیک لحظه برابرو مفکن

شمارهٔ ۲۷۲ - وله ایضا

قدوۀ اهل مهانی ای که هست

مهر تو همواره یار غار من

مایه از طبع تو اندوزد همی

چشم دریا طبع گوهر بار من

مدح تو همچون شهادت می رود

بر زبان خامة بیمار من

باشمت تا آسمان منّت پذیر

گر زمین گردد ترا رخسار من

بارها بستست نوک کلک تو

عقد مروارید اندر بار من

با کمال قوّت نظم سخن

قاصرست از شکر تو افکار من

هر کجا شعری فروشم بر کسی

گاه دلّالی و گه سمسار من

مشتری شاگرد دکّان منست

تا تو دادی رونق بازار من

تیر گردون خاک بر سر می کند

تا تو بودی راوی اشعار من

در جهانت جز غم من غم مباد

ای بتحقیق از کرم غمخوار من

خود بجز تیمارکی من خوردمی

گر نخوردی لطف تو تیمار من؟

ور نباشد پای لطفت در میان

سر به چیزی در نیارد کار من

با خیالت دوش تا وقت سحر

گفت صد بار این دل افکار من

ای شفای دردمندان یاد تو

چونی از درد سر بسیار من

پای مردی دیگرم دانی که کیست

خود به خود تمهید کن اعذار من

من به اقبال تو بس مستظهرم

تا قیامت باد استظهار من

شمارهٔ ۲۷۳ - ایضا له

مجلس سامیّ مجد الدّینی ای کان هنر

چونی از رنج و صداع و زحمت بسیار من

چون ز من هرگز ندید آزار طبع نازکت

بی سبب شاید که جوید طبع تو ازار من؟

تو به دفع کار من مشغول و من فارغ که خود

دوستی دارم که هست او مشفق و غمخوار من

چون تقبّل کرده یی اکنون تقابل شرط نیست

چیست در کار آی و بهتر زین بخور تیمار من

بی تو دانم بر نیارد کار من زین مدبران

زانکه خود بی غصّه هرگز بر نیاید کار من

بر زبان کلکم این لفظ از سر طیبت گذشت

تا غباری بر دلت ننشیند از گفتار من

شمارهٔ ۲۷۴ - وله ایضا

آه از این زندگیّ ناخوش من

وز دل و خاطر مشوّش من

سپر زخم حادثات شدست

دل پر تیر همچو ترکش من

در همه عصر خویش نشنیدست

بوی راحت دل بلاکش من

طمع خوشدلی ندارم از آنک

روز خوش کرده است شب خوش من

هم عفاالله مردم چشمم

کآبکی میزند بر آتش من

شمارهٔ ۲۷۵ - وله ایضا

مژده کاقبال تو ز ناگه داد

ش نیک در خور دشمن

شد بریده ز آستانۀ تو

پای احداث چون سر دشمن

دست بر گرامیت بر داشت

سر دشمن به خنجر دشمن

شمارهٔ ۲۷۶ - وله ایضا

بجز از غصّه های مشکل من

چیست از روزگار حاصل من؟

نیک سرگشته ام نمی دانم

که جهان ناخوشست یا دل من

حالی از خون دل نمی گویی

شد سرشته ز خون دل گل من

جان ستاند سپهر و عشوه دهد

نیست انصاف با معامل من

وه که چون در مقام اندیشه

می چکد خون ز حال مشکل من

ز آنهمه رنجهای بی ثمرت

و آن همه سعی های باطل من

گر جهان منزل طرب گردد

سر کوی غمست منزل من

شمارهٔ ۲۷۷ - ایضا له

سرورا رسم تصوّف آن بود

کز تو می بیند دل اگاه من

تربیت بر سنة الله می کنی

زان که هستی پیر نیکو خواه من

جملگی از پیش من برداشتی

هر چه شاغل بد ز مال و جاه من

از شواغل چون مجرّد کردیم

آنگهی دادی به حضرت راه من

شمارهٔ ۲۷۸ - ایضا له

برون رفتم از خانه دی نگهبان

تهی بود از آیندگان کوی من

فرو رفته با خود به اندیشه یی

جوانی درآمد ز پهلوی من

گرانی به بالا دو چند اشتری

هر انگشت او چون دوبازوی من

حمایل زپولاد در گردنش

چنان قطرۀ آب از جوی من

بزد دست و پولاد روشن زبر

برآهخت و آورد رخ سوی من

چو نزدیک شد بی محابا کشید

برهنه بیکبار در روی من

چو از پر دلی من نرفتم ز جای

نه آژنگی آمد در ابروی من

بر آهخت تیغ و بیازید دست

یکی پاره بگرفت از موی من

عطا دادم او را ز خود اندکی

ز شادی ببوسید زانوی من

شمارهٔ ۲۷۹ - و له ایضاً

ای کف راد تو معمار جهان

جاودان بادا معمار چنین

هم ز نور دل و رایت دارند

ماه و خورشیددو رخسار پنین

بدسگال تواگر شد کم و کاست

کرد اقبال تو بسیار چنین

همّتت از پی دنیا گفته

چه خطر دارد مردار چنین

دی اشارت بتو می کرد قضا

گفت کز من شنو اسرار چنین

تا جهانت زدستاروران

کس ندیدست کله دار چنین

دشمن ار جنگ تو جوید زخری

بر منه بر دل خود بار چنین

خود کفایت کند آن کار ترا

آنکه کرد دست و صدبار چنین

نیک دانی که فرو دستانرا

دست گسرند بادوار چنین

بر زیانند همه اهل هنر

خاصه با سستی بازار چنین

حاصلی اندک و خرجی بسیار

روزگاری بد و اشعار چنین

شعر بی قدر و هنر بی قیمت

وانگهم کیسه و انبار چنین

تو زمن فارغ و من بی ترتیب

طبع من نازک و دلدار چنین

با چنین خرج بسندم نبود

هر یکی روز دو دینار چنین

غم کارم خور و تیمارم دار

بتو خواهم غم و تیمار چنین

گر چنین باشد کارم بخلل

خللی هم بکند کار چنین

خرج یک هفته نباشد ، گر من

بفروشم دوسه دستار چنین

کار من گرچه بسی دشوار است

سهل گردد زتو دشوار چنین

بده انصاف من از بهر خدا

تو برای من و گفتار چنین

چون تو ممدوحی و انعام چنان

مثل من مادح و اشعار چنین

کرده در مدح تو دیوانی جمع

همه پر گوهر شهوار چنین

هیچ تشریف تو ناپوشیده !

لایق آید زتو کردار چنین ؟!

گیر ، کین حرمان در خورد منست

کرمت نیست سزاوار چنین

شمارهٔ ۲۸۰ - وله ایضاً

ای ز تو کار همه کس بر مراد

تا کی آخر کار ما باشد چنین ؟

خود روا داری تو از روی کرم

کین دعا گو بی نوا باشد چنین

من نگویم هیچ و تو باشی خموش

کار ما پس دایما باشد چنین

چون نباشد روی دخلی وانگهم

خرج خلقی در قفا باشد چنین

پس گدایی کردنم لازم شود

از تو پرسم سرورا باشد چنین؟

هم تو اهل جود و هم من اهل فضل

پس میان ما چرا باشد چنین ؟

نان من بروام و خدمت بر دوام

رسم و آیین کجا باشد چنین؟

من چنین محروم و هر بی حاصلی

از تو در نعمت ، سزا باشد چنین ؟

چون جز از تو کس نخواهد کر دراست

کار من، گر سالها باشد چنین

گر ازین بهتر همی باید بکن

ورچنین نیکست تا باشد چنین

با چو تو مخدوم حال چون منی

هم تو فتوی ده روا باشد چنین؟

شمارهٔ ۲۸۱ - و له ایضاً

ای به گه جود چو گل تازه رو

داده کفت آرزوی آرزو

ز آتش خشم تو آب آمده

بر لب شمشیر تو جان عدو

صبح اگر دم بخلافت زند

بشکندش پای نفس در گلو

یاسمن از دست گل خلق تو

خورده قفابر سر هر چارسو

کرده بر اعدای تو اقبال پشت

برده زدرگاه تو چرخ آبرو

پردۀ هرکس که بدرّیده فقر

سوزن انعام تو کردش رفو

هرکه نیلاورد درت را نماز

کرد بخون جگر خود وضو

با کف در یار تو هر دم زرشک

ابر زند بر رخ دریا تفو

ای ز منی مهر تو مارا مدام

خانۀ دل پر طرب و های و هو

من که دعاگوی توام روز و شب

کرده درین خدمت از جان غلو

گرچه مرا هست بخروار فضل

نیست زدانگانه مرا یک تسو

گاه برهنه قدمم همچو سرو

گاه برهنه ست سرم چون کدو

طاق و رواقم زیکی طاق بود

خود بجهان طاق نبودست دو

دوچو دوهم لفظ خراسانیست

عفو کن این لحن که هستی عفو

درید غصبست و تلف گشتنش

هست معلّق بیکی تارمو

بشنو و بر طاق منه این سخن

تا نکنم تاج سر از خاک کو

جز که ز انعام تو اکنون مرا

وجه دگر طاق در افاق کو؟

ما حال من کان له واحد

غیّب عنه ذلک الواحد

شمارهٔ ۲۸۲ - وله ایضا

ای ز گردون بشرف برده سبق

وز عطارد بهنر برده گرو

در شب خطّ تو معنیّ دقیق

گشت انگشت نما چون مه نو

اگرت ابر بهاری خوانم

بمرنج از من و از جا بمرو

شاعران ژاژ چنین خود خایند

تو از این معنی در تاب مشو

تو که ثابت تری از کوه چو خس

مشو از هر بادی بیهده دو

نیک شو با من و اندر حق من

به بدی گفتن مفسد مگرو

وجه مرسوم من ار روشن نیست

بر تو سهلست طریقش بشنو

بستان داس هلل از گردون

پس بدان سنبله را سر بدرو

این چه بی رسمی و بی از رمیست

که فگندی ز فرازم در گو

جو پارینه و امسالینم

می برد اشتر و بر تو به دو جو

شمارهٔ ۲۸۳

دو چیز من بدعا خواستم همی ز خدای

کمیّ عمر عدو و فزونی زر تو

یکی بدان که توانگر شوم ز نعمت تو

یکی بدان که شود بیش رتبتم بر تو

خدای هر دو به اقبال تو میسّر کرد

چنان که بود مراد و هوای چاکر تو

اگر چه حال دعا گو تفاوتی بنکرد

از آنچه بود مکن کم سعادت سر تو

شمارهٔ ۲۸۴ - ایضاً له

ای خداوندی که هر ساعت دل و دست ستم

بشکند از عدل تو چون شکّر از گفتار تو

آرزو ها را بمهر او بجنبد دل زجای

چون ز زیر لب بنالد خامۀ بیمار تو

گرچه خورشید از شعاعش مینهد پیوسته خار

گلشن گردون نباشد یک گل از گلزار تو

آورد دزد حوادث نقب در دیوار ملک

گر نباشد پاسبانش دولت بیدار تو

از ضمیر روشنت دارم گواهی معتبر

کین دعاگو از دل و جان هست خدمتکار تو

بی گنه سیلیّ حرمانم مزن از دست جود

بس که خود بی بهره ام از دولت بیدار تو

چون کم از من بنده صد کس بیش از هر زمره یی

زندگانی می کنند از راتب و ادرار تو

بد نباشد نیز چون من آفرین گر بردرت

گرچه بیش از آفرینست از شگرفی کار تو

خود مکن قصّه دراز ، آخر نباشد کم زنان

چون طمع کوتاه گشت از جبّه و دستار تو

گرچه از روی کرم بر مقتضای رسم خویش

در حق کمن کرد سعیی کلک گوهربار تو

وجه نان روشنترک باید مرین دیوانه را

کآبروی و خون خود ریزد باستحضار تو

گر تردّد لازمست آخر سوی درگاه تو

ور حوالت بر در بستست ، هم انبار تو

شمارهٔ ۲۸۵ - ایضا له

ای خبر داری که شوخان جهان

عاجزند از دیدۀ بی شرم تو

گرچه سختم در غلط می افکند

پرسش کرم و حدیث نرم تو

هیچ آزرم منت در طبع نیست

من غلام طبع بی ازرم تو

اینچنین سرد از چه معنی می شود؟

آن تکلّفهای گرما گرم تو

شمارهٔ ۲۸۶ - ایضا له

بس کن ای سرد ناخوش احمق

چند و تا چند حیلت و فن تو

پیش ازینم طمع چو می بودی

به عتابیّ و خزّ ادکن تو

می فتادم به خاک و می دادم

بوسه بر پای تو چو دامن تو

چون مرا نیست هیچ بهره از آن

بند و غل باد جامعه بر تن تو

ببریدم طمع بیکباره

رستم از بارنامه کردن تو

برنشینم ازین سپس همه جای

چون زه پیرهن به گردن تو

هر چه می خواستم بخواهم گفت

فار غم .... در .... زن تو

شمارهٔ ۲۸۷ - .له ایضا

آن زن که پریر آمد در عقد نکاحت

بر مدحت او بود زبان در دهن تو

از بس که برو مهر تو می دیدم گفتم

کین زن ز برای تو برید کفن تو

امروزش دیدم خط بیزاری در دست

نفرینش دمادم شده بر جان و تن تو

امساک به معروف نکردیش همانا

معروف با امساک نبودست زن تو

شمارهٔ ۲۸۸ - ایضا له

خواجه مختص ز بس که مختصرست

چشم بیننده غافل آمد از و

از دو گز جامه کسوتی ببرید

یک گز و نیم فاضل آمد ازو

مختصر را چو مختصر کردند

مختص الملک حاصل آمد ازو

شمارهٔ ۲۸۹ - ایضا له

هر کو به هنر کند مباهات

یا فخر آرد به فضل و خامه

از فقر سیاه رو چو کلکست

وز پشت شکسته همچو نامه

باشد چو قلم تهیّ و عریان

پشت و شکمش زنان و جامعه

انگشت محاسبانه دارد

زان باشد زرد رخ شمامه

شمارهٔ ۲۹۰ - ایضا له

خواجگانی که پیش ازین بودند

عرض خود داشتند نیک نگاه

زر و سیم جهان همی دادند

تا نگویندشان حدیث تباه

خواجگانی که اندرین عهدند

با هجی گوی خویش بیگه و گاه

بزبانی فصیح می گویند

هر چه خواهی بگوی و سیم مخواه

شمارهٔ ۲۹۱ - وله ایضا

بغربت اندر اگر صد هزار سیم و زرست

هنوز از آن وطن خویش بیت احزان به

اگر چه نرگسدانها ز سیم و زر سازند

برای نرگس هم خاک نرگسشان به

شمارهٔ ۲۹۲ - و له ایضا فی صفة صندوقچه

ای از پی حلّ و عقد دایم

در بند و گشایش او فتاده

جز با محرم ز غایت حفظ

راز دل خود برون نداده

سرکوفته یی و از صلابت

هم بر سر پای ایستاده

از بلعجی زبانت اوّل

گویا شده پس دهان گشاده

خاموشی و گاه نطق لفظت

بی صورت همه حروف ساده

گویا بزبان حال کز من

نتوان طلبید نا نهاده

شمارهٔ ۲۹۳ - ایضا له

ای خواجه بدیدمت دل تو

چون عارض یار تست ساده

آگاه نیی که اندرین دور

منسوخ شدست نقل و باده

جایی که ز بیم تیغ کافر

گشتند نران دهر ماده

شاهان جهان فلک سواران

جستند چو لوریان پیاده

در هر بن خار ماهرویی

از پرده چو گل برون فتاده

بر هر سر راه نازنینی

لب بسته و چشمها گشاده

نا داده کسیش شربتب آب

جان داده به تیغ اب داده

معروف تر از من و تو بسیار

هستند به .... فقر کاده

در وقت چنین بجز تو کس نیست

بر در بر آرزو نهاده

وین هم ز عجایب جهانست

ای خوش نفس حلال زاده

افتاده منارهای اسلام

....ت چو مناره ایستاده

گر نوحه گری کنی کنون به

از مطربی چنین فلاده

شمارهٔ ۲۹۴ - ایضا له

ای همه انصاف عالم تعبیه در حکم تو

جور من از حد گذشت ، انصاف جان من بده

چون همی بخشی همه چیزی گناه من ببخش

چون بدادی هر چه در عالم، امان من بده

شمارهٔ ۲۹۵ - وله ایضا

پسر زر دوز آن کندۀ شوخ

آن ز عشق در می زر مرده

سخت خشمست ولی سست گذار

آتشین شکل ولی افسرده

زیر بالایی چون سوزن خویش

سرنگونسار به..... دربرده

شمارهٔ ۲۹۶ - و له ایضاً

ای سرا پرده بر فلک برده

عصمت از جوهر ملک برده

رایت مهر هرکجا رفته

با خود از رای تو یزک برده

نقّد دعوی حقّ و باطل را

شرع از مسندت محک برده

منهی فکرت تو نخست غیب

سوی علم تو یک بیک برده

عقل گاه تفهّم سخنت

برعطارد گمان شک برده

میزبان قدر زبخشش تو

دیگ اومید را نمک برده

زودبینی لعاب خامۀ تو

روز کوری زشب پرک برده

مژۀ شچم حاسدان درت

رشک بر خار و برخسک برده

بارۀ صیت تو زخطّۀ کون

چندگامی فرا ترک برده

ماه منجوق رایت قدرت

زیب خورشید نه فلک برده

نوک اوتاد خیمۀ جاهت

رخنه اندر دل سمک برده

شمارهٔ ۲۹۷ - وله ایضا

ای دل و جان بیاد تو زنده

همه فانی تو حیّ پاینده

ای ز نعت صفات لم یزلت

فکر انسان سپر بیفکنده

اعتقادات اهل باطل را

دست صنعت ز بیخ برکنده

مهرت از هر دلی که سربرزد

بدهد جان چو صبح در خنده

عاشق صادق تو چون شمعست

که ز گردن زدن شود زنده

به زبان نام تو چگونه بریم؟

با چنین خاطر پراگنده

به خدایی خویش در گذران

هر خطایی که رفت بر بنده

شمارهٔ ۲۹۸ - وله ایضا

پناه زمرۀ دانش شکوه اهل هنر

که هست جان معانی به لفظ تو زنده

گر آیدش ز نهیب تو سنگ در دندان

شود کواکب پروین ز هم پراگنده

فضای دهر شود همچو گریه گوهر بار

کجا سخای تو دندان نمود چون خنده

سپهر، کورا بر زیر پای دندانست

کند همیشه ازین در تراش چون رنده

ز لفظ پاک تو بی حشوتر سخن نبود

وگرچه هست به انواع نکته آگنده

چو صبح خنده زنان جان بداد گل ز طرب

خرد به لطف تو گل را چو کرد ماننده

گناه بخشا! کی میشود زوال پذیر؟

تغیّری که پذیرفت رای فرخنده

مدار عاطفت خود درغ از آن که بود

ز آستان تو بر پای نهمتش کنده

فلک به ابروی عیشش گره در آورده

جهان بدست جفایش ز بیخ برکنده

بدان سبب که ترا دید سرگران چو دوات

ز غصّه همچو قلم می رود سرافکنده

نظر بدین سخنان چو آب روشن دار

نگه مکن به سر و ریش و جامة ژنده

بدان خدای که دست دهنده داد ترا

چنان که داد رهی را زبان خواهنده

که از عتاب عنان سوی عفو فرمایی

کنون که رفت ز اندازه مالش بنده

شمارهٔ ۲۹۹ - وله ایضاً

ای زبیم تو در تن اعداد

خون چو خون عصیر جوشیده

پست در پای محنت افتاده

هرکه با دولت تو کشیده

همّتت گوش چرخ مالیده

هیبتت شیر شیر دوشیده

هست بر یاد بخشش تو رهی

جامهای امید نوشیده

نه همانا که سمع اشرف را

حال من ماند نانیوشیده

کار مرسوم اگر نمی دانی

حال تشریف نیست پوشیده

شمارهٔ ۳۰۰ - ایضا له

ای بر محکّ عقل وجود تو ناسره

ای مجمع مساوی اخلاق یکسره

گر بگذری بر آنکه ز مویی ضعیف تر

چیزی از وتراش کنی همچو استره

گرچه خری‌تر از خری هیچ نقص نیست

تا مر تراست سیم بخروار در خره

اقبال بین که روی نهادست سوی تو

او را چه می کنی؟ که تو گولی و غتفره

گر خاطر تو تیره و طبعت نبهره است

هم آب تست روشن و هم سیم تو سره

ریشت جوال گوز و بروتت جوال دوز

جمله شکم چو خنب و دهان همچو خنبره

از دست تو برون نتوان کرد زر به دوز

کان دست مرد ریکت قفلست وزر بره

اندر دهان نگیری از بخل آب خویش

از تشنگی اگر رسدت جان به غرغره

شاید کز اهل فضل فزونی به جاه و مال

زیرا که هم گرانی و هم سرد مسخره

هر کو تهی ترست بمعنی به عهد ما

او را بلند تر بود ایوان و منظره

اکنون کز اهل فضل خران بر سر آمدند

تو بر سر آمدی ز خران همچو تو بره

شمارهٔ ۳۰۱ - وله ایضا

تادر دشت هست و جو باره

نیست از کوشش و کشش چاره

ای خداوند هفت سیّاره

پادشاهی فرست خونخواره

تا در دشت را چو دشت کند

جوی خون راند او ز جو باره

عدد هر دوشان بیفزاید

هر یکی را کند بصد پاره

شمارهٔ ۳۰۲ - ایضا له

من نه مردار خوارم ای خواجه

چه فرستی بنزد من لاشه؟

تو چه مرغی که باز نشناسی

طوطی از زاغ و بلبل از باشه؟

شمارهٔ ۳۰۳ - و له ایضاً

ای در دعای جان تو اجرام یک زبان

وی در هوای مهر تو خورشید یک دله

در ظلمت حوادث عقل از برای خلق

افروخته ز رای تو صد گونه مشعله

از کوی آرزو بدر خانۀ کرم

کلکت کشیده باشد از انعام سلسله

رای تو و سپهر بهم شمع و شمعدان

دست نیاز و حلقۀ تو گوی و انگله

باما بوعده یی که نهادی وفا نمای

دانی که نیست رسم کریمان مماطله

چون من نخواهم و تو نیاری مرا بیاد

کاری بود درازتر از راه قافله

چون با تو از طریق مروّت من گدا

بر مردمی نهادم اساس معامله

چو با همه بزرگی و فرزانگی خویش

لایقق بود که این کنی اندر مقابله؟

شمارهٔ ۳۰۴ - ایضا له

ای همه سروران روی زمین

بر خطت سر نهاده چون خامه

گر نیایم به خدمتت پس ازین

تا نگویی که گشت خود کامه

کز پی آنکه دی به صفّة تو

گرم کردم به شعر انگامه

شرم دارم که باز می آیم

با چنان شعر دهم درین جامه

شمارهٔ ۳۰۵ - وله ایضا

جود خواجه سیاه رویم کرد

هم بر آنسان که رنگ رز جامه

نقد و جنسی که داده بود مرا

شرح بشنو ز زّر واز جامه

ثلثی بود ز اصل ده دینار

ثلثانی ز هشت گز جامه

شمارهٔ ۳۰۶ - وله فی صفة القحط و التماس الغلّه

ای خداوندی که اندر خشک سال قحط جود

پخته شد از آب انعام تو نان گرسنه

زآنکه تو مشهور آفاقی بنان دادن چو صبح

سر بدر گاهت نهادست آسمان گرسنه

سیل انعام تو هردم دروثاق سایلان

آنچنان افتد که آتش در روان گرسنه

شکل اخلاق حسودت گر کنم بر روی نان

بوی آن از نان بگرداند عنان گرسنه

همچو مشرق قرص گرمش میفرستد جود تو

ار دهندش زان سوی مغرب نشان گرسنه

نیست بی یاد سخایت داستان اهل فضل

آری از نان نیست خالی داستان گرسنه

اندین دوران که میگردد سیه چون روی فضل

روی قرص ماه و خورشید از فغان گرسنه

قرص خور بر خود همی لرزد ، چرا؟ از بهر آنک

تیز کرد اختر برو دندان بسان گرسنه

گشته بی آبان بخون یکدیگر تشنه چنانک

نان همی آرند بیرون از دهان گرسنه

پردلان را نان سیر از لقمه های بیوه زن

گرد نانرا دیگ چرب از گردران گرسنه

هرکجا دیدی دو نان پیدا بدست عاجزی

در زمانبینی بدو یازان سنان گرسنه

صبح پنهان میکند در زیر چادر قرص خویش

زین سیه کامان چون شب نان ستان گرسنه

بر گذار نان دهنها باز کرده چون تنور

تیغ داران چو آتش خون فشان گرسنه

در فراق قرص تن چون ریسمان بگداخته

همچو شمع از آتش دل ناتوان گرسنه

گر نگردد صورت تدبیر نان پیشش سپر

زخم شمشیر فنا ندهد امان گرسنه

ترسم آید از زبان من خطایی در وجود

زانکه دارد رنگ دیوانه جوان گرسنه

خواجگانی را که باشد معدۀ انبار سیر

احترازی شرط باشد از زبان گرسنه

زآنکه از آتش نباشد پنبه را چندان خطر

کاهل نعمت را کنون از شاعران گرسنه

صاحبا ! گر دست مطمعامت ندارد دست پیش

شکند سیلاب تنگی بند جان گرسنه

میزبان لطف را گو تا که باشد تازه روی

زانکه ناخوانده رسیدش میهمان گرسنه

هرکرا بر خوان همّت هست نان مردمی

نگسلد از درگه او کاروان گرسنه

و آنکه چون یوسف بود ملک خزاین در کفش

چاره نبود زانکه باشد مهربان گرسنه

دفع کن ز انبار خود عین الکمال از بهر آنک

چشم را تاثیر باشد خاصۀ آن گرسنه

کرد مستغنی ز تعریفم ردیف شعر از آنک

بر سر این گفته بنوشم فلان گرسنه

باد در چنگ حوادث خصم پرآهوی تو

همچو آهو در کف شیر ژیان گرسنه

شمارهٔ ۳۰۷ - ایضاً له

کریم عرصۀ عالم جهان لطف و کرم

زهی خجل ز سخایت روان حاتم طی

خلاف رای تو بیرون کشد به دست فنا

ز پشت مهرۀ چرخ ستیزه رو رگ و پی

خمیر مایۀ قهر تو من علیها فان

جواز نامۀ لطف تو کلّ شیء حی

نفاذ امر تو و انقیاد چرخ چنان

که در نگنجد مابینشان تراخی کی

فلک ز بأس تو شد بد مزاج ازان هرروز

زمعده برفکنده قرص آفتاب به قی

زمانه گر ز دم خلق تو مدد یابد

زخار خشک گل تر دهد بموسم دی

چو سرو گردد حالی ز بندها آزاد

گر اوفتد نظر اهتمام تو بر نی

بگسترد قدر اندر رواق سیمایی

بروز بار خلاف تو رفرف لاشی

شود چو سایه سیه روی و پی سپر خورشید

اگر نیاید حکم ترا چو سایه ز پی

زتاب سینۀ خصمت که میزند شعله

مسام مردم چشمش همی چکاند خوی

سزد که از شرف خدمت تو فخر آرد

برآسمان چهارم زمین خطّۀ جی

نمود لطف تو اهتمام و خصم بی آبت

ز روی خامی قوّت همی گرفت چو می

چو دید قهر تو زین پس معالجت نکند

چنین زدند مثل کاخر الدّوا الکیّ

صحایف کرمت نشر چون توانم کرد

که دست جود تو کردست ذکر حاتم طیّ

چو خواستم که ز تقصیر خویش خواهم عذر

خرد نفیر برآورد و گفت : خامش ،هی!

تو قاصری نه مقصّر ، چه حاجتست بعذر؟

دع النشدّش فیه فانّ ذالک الیّ

حضور تو چه جمال آرد در آن حضرت

که دون صفّ نعالست نه جای صاحب ری؟

بحضرتی که درو ماه با نقاب آمد

چه سایه افکند آنجا شعاع نور جدی

بساط او فلکست و تو خاک پی سپری

اگر هزار بکوشی کجا رسی بر وی

هر آنکه سر ننهد بر خط مثال تو باد

شکسته پشت وسیه رو چو زلف دلبر قی

شمارهٔ ۳۰۸ - ایضا له

منم آن چشمۀ خورشید گاه نظم سخن

زشرم آتش طبعم غرق شود در خوی

ز دل برون کند آن تلخی که عادت اوست

بیاد لفظ من ار در پیاله ریزی می

شمارهٔ ۳۰۹ - ایضا له

شهاب دین که زبانم پر از مدایح تست

زهی که هست ز تو جان فضل را شادی

به دست عقل زبان خیال دربستی

به نوک کلک در سرّ غیب بگشادی

گشاده گشت بیک ره طلسمهای علوم

چو تو طلایۀ فکرت بدو فرستادی

مرا که اهل سخن بندگی کنند به طلوع

بجای خود بود ار باشد از تو آزادی

ز من به حضرت شاه جهان رسان و بگوی

که ای یگانۀ عالم به مردی و رادی

بریخت بخشش تو خون لعل و آب گهر

بکند خنجر تو بیخ ظلم و بیدادی

ز جود دست تو بیداد بر زرو گهرست

وگرنه داد همه چیزها نکو دادی

عروس خاطر من رغبت جناب تو کرد

اگر قبول ترا هست رای دامادی

نوالة شرف از غایبان دریغ مدار

چو در سرای کرم خوان عام بنهادی

صدای صیت تو آواز داد و خواند مرا

مگو که خواندت؟ وینجا چگونه افتادی؟

بکنه آرزوی کس، کسی دگر نرسد

چنان که هست ترا آرزو چنان بادی

به وقت لطف و نوازش مکن فراموشم

که در دعای سحرگه مرا تو بر یادی

شمارهٔ ۳۱۰ - ایضا له

آدمی را چهار حالت هست

در دو گیتی ز باقی و فانی

هر یکی با هزار گونه بلا

خواه پیدا و خواه پنهانی

من بتفصیل شرحشان بدهم

که تو انکار کرد نتوانی

زندگی، مرگ، گورو رستاخیز

زین برون نیست گر مسلمانی

محنت زندگی همی بینی

ناخوشی های مرگ می دانی

وحشت گور و هول رستاخیز

در کتب خوانده یی و می خوانی

آخر این آدمیّ بیچاره

کی کند شادی و تن آسایی؟

حاصل کار او چو در نگری

هست جمله غم و پشیمانی

نیست در اعتقاد دانایان

هیچ نعمت و رای نادانی

شمارهٔ ۳۱۱ - وله ایضا

زهی شکوه تو از روی ملک رنگ زدای

ضمیر تو بهمه کار خیر راهنمای

تویی که هست ترا آفتاب در سایه

تویی که هست ترا روزگار دست گرای

هوای دولت تو دوست ساز دشمن سوز

زبان خامۀ تو نقش بند طبع گشای

ز دولت تو همه کارها نظام گرفت

به چشک لطف در احوال من نظر فرمای

مرا که کار چو طوطی بود شکر خایی

روا بود چو ستوری ز غصّه آهن خای

نشسته ام به یکی کنج در، به خود مشغول

گزیده راه قناعت نه میرم و نه گدای

دعای دولت تو بی طمع همی گویم

نه همچو این دگرانم به مزد مدح سرای

سه اسبه لشکر غم بر سرم همی تازد

گرم تو دست نگیری چگونه دارم پای؟

ز بهر بسته زبانان شکسته دل شده ام

به دست لطف ز کار من این گره بگشای

چو رهزنان ز چه محبوس مانده اند چنین

نکرده هیچ گناه اسبکان ره پیمای

گرسنه بسته بر آخورنه کاه و نه سبزه

ز بینوایی چون خاطر من اندر وای

ز عشق جوشان دیده سپیده چون کافور

ز شوق که شان دیده برنگ کاه ربای

چنان ز بی علفی مانده اند بیچاره

که آخر شبشان شد بهشت روح فزای

تویی که یاری مظلوم می دهی شب و روز

برین ستم زدگان از سر کرم بخشای

ز عدل عام همه خلق در تن اسانی

ز جور خاص منم در تعب غریب آسای

تعرّض خر حلآج کس چو می نکند

بر اسب بنده تطاول چراست بهر خدای؟

شمارهٔ ۳۱۲ - وله ایضا

مرا سیّ و دو خدمتکار بودند

همه یک خانه و یک روی و یک رای

و شاقانی چو مروارید خوشاب

سمن دیدار و خندان و شکر خای

همه سر تیز و سخت و چست و چالاک

همه پاکیزه روی و چهره آرای

یکایک از بن دندان بکارم

زده صف در صف و استاره بر پای

همه ثابت قدم انگام کوشش

همه در وقت راحت لذّت افزای

اگر خود فی المثل یک لقمه بودی

بخوردندی همه با هم بیکجای

بهر کاری که من فرمود میشان

بکردندی نجنبیدندی از جای

کنون بعضی از ایشان خود نماندند

ز آسیب سپهر حادثه زای

ز خان و مان بیفتادند ناکام

مگر جاجا یکی تنها و دروای

دوسه ناخوش قد زشت تبه رنگ

ز یکدیگر جدا بیگانه آسای

همه بی مغز و سست و کندوکاهل

بفرسوده ز چرخ عمر فسای

به روز از دست اینم بانگ و فریاد

به شب از رنج آنم ناله و وای

همی جنبد و زوری نیست در پای

نه در ایشان و نه در کار فرمای

منم اکنون و این یک لقمة گوشت

خداوندا بر این تنها ببخشای

شمارهٔ ۳۱۳ - وله ایضا

دیدۀ عقل راه دان بگشای

به ثنای خدا دهان بگشای

نفسی از سر حضور بزن

نافۀ مشک رایگان بگشای

چه گشاید ز ذکر هر چه جزوست؟

ذکر او کن زبان بدان بگشای

سفر راه قدس خواهی کرد

بند قالب ز پای جان بگشای

دست و پایی بزن درین دریا

از خود این لنگر گران بگشای

حورعین آشکاره می خواهی

ساعتی دیدة نهان بگشای

بدر اوّل بصدق پیرهنی

پس چو صبح از نفس جهان بگشای

اگر از گفت و گوی آزادی

سوسن آسا برو زبان بگشای

روزی آخر ز چشم عبرت بین

برقع جهل یک زمان بگشای

به سر انگشت عقل و بیداری

بند غفلت یکان یکان بگشای

دانه در خانه همچو مورمکش

کمر حرص از میان بگشای

گر دلت را حرارت ندمست

رگ خونین ز دیدگان بگشای

به سحرگه بر آر دست دعا

قفل درهای آسمان بگشای

دیو را تخته بند برنه و پس

همچو آدم در دکان بگشای

شمارهٔ ۳۱۴ - این قطعه در مدح صاحب عمیدالدّین پارسی گوید

ای قاصر از ستایش تو هر عبارتی

آصف نکرد چون تو برونق وزارتی

از مدحت تو روی هنر را طراوتی

وز جود تو ریاض کرم را نضارتی

برده ز رای روشن و از کلک تیره ات

برجیس دانشی و عطارد مهارتی

کرده ز سّم مرکب تو روشنان چرخ

هر یک ز بهر نور خودش استعارتی

امضاء هیچ حکم نبیند قضا صواب

تا از ضمیر تو نکند استشارتی

در عهد دولت تو شیاطین جنّ و انس

کردند از دماغ برون هر شطارتی

از نسبت غزارت دریای فضل تو

بحر محیط را نبود بس غزارتی

از خاک پایت ار بمثل سرمه در کشد

نرگس شود هراینه صاحب بصارتی

صد ره بداده بودی، ار زانکه نیستی

در چشم همّت تو جهانرا حقارتی

کلکت زبان گشاده و بسته میان چراست

گر نه همی ز غیب گذارد سفارتی؟

دست چنار خود کمر کوه بشکند

گر یابد از بنان تو اندک اشارتی

در معرض لقای تو جان بذل می کنم

زین سودمند تر نشنیدم تجارتی

بی لطف تو حیات ز من منقطع شدست

زانم کند خیال تو گه گه زیارتی

از رشح طبع عالی وزعکس خاطرت

در چشم من تری بد و در دل حرارتی

بی شحنۀ وصال تو در کوی صبر من

غوغائیان شوق بر آورده غارتی

تا شوق دست بوس ترا شرح دادمی

ای کاش دست دادی باری عبارتی

نه پایۀ منست ولیکن همی کنم

بر اعتماد لطف تو زین سان جسارتی

در اصفهان به دولت عدل تو می کنند

در هر محّلتی کهن از نو عمارتی

نی در دل کسی بجز از شمع حرقتی

نی در دهان کس بجز از می مرارتی

اینست و بس مراد دل و جان همگنان

کآرد کسی ز موکب میمون بشارتی

شمارهٔ ۳۱۵ - وله ایضا

دریا دلا تو آنی، کز فیض طبع روشن

گرد سواد شبهت، از روی دین بشستی

پیشت نهاد گردون، هر ارزو که کردی

زان پیشتر که گفتی، زان بیشتر که جستی

در نوبت بزرگی، هر چند چون فذلک

در آخر الزّمانی ، در مرتبت نخستی

جود تو برتواتر ، چون حادثات گیتی

فضل تو بی نهایت، چون شکر تندرستی

منسوخ شده بیک ره، در دور دانش تو

اعجاز نظم صاحب، تحسین شیخ بستی

گردون که دایم آرد، هر سختیی برویم

آورد از طرفها، در کار بنده سستی

از روی لاف گفتم، آرم به خاک پشتش

هر چند این حکایت ، خود بود محض رستی

دستم ببست ناگه، وافکند زیر پایم

پس گفت خیز و بنما، این چابکی و چستی

فریاد من رس اکنون، کم دست و پای بسته

با چون فلک حریفی باید گرفت کستی

شمارهٔ ۳۱۶ - و له ایضاً

زهی حرّی که ثابت کرد جودت

بر ارباب هنر دست ایادی

زمین با قوّت حلمی که اوراست

ز بار حلم تو کرده تفادی

بحمدالله همه معنیت جمعست

کریمیّ و بزرگی و جوادی

ز روی مرتبت صعب المرامی

بگاه مکرمت سهل القیادی

دعا گو را همی دانی که باشد

و لا و خدمت تو اعتقادی

چو تشریفی نمی فرمایی او را

مفرما سعیش اندر نامرادی

به حرمان رهی چندین چه کوشی

که نه با کافران اندر جهادی

چرایی بر خلاف ظنّ خادم

چو هر کس را بجای اعتمادی

درین معنی که افتادست ما را

دو بیت آمد بخاطر در مرادی

واخوان حسبتهم دروعا

فکانوها و لکن للاعادی

و خلتهم سهاماً صایبات

فکانوها و لکن فی فؤادی

شمارهٔ ۳۱۷ - وله ایضا

ای کریمی که در آفاق جهان

نیست چون صیت تو عالم گردی

بحر با همّت تو بسته کفی

صبح با خاطر تو دم سردی

طرفه دردیست فراقت الحق

که دهد یاوری هر دردی

پای مردیم طمع بود ز صبر

خود کسی دید چنان نامردی

کاش چندانش درنگی بودی

که دلم شربتی از غم خوردی

غم هجران تو با من زین بار

بیش از ین پیشترم آزردی

نه بر آن گونه بیازرد مرا

که ازین پیشترم آزردی

آنچنان گرد برآوردم از من

که ز من نیز نخیزد گردی

بودی از شوق گران بار ار نی

باد خود سوی توام آوردی

از پی وصل چنان هجر چنین!

آری بی خار نباشد وردی

شمارهٔ ۳۱۸ - وله ایضا

چون شدی خشمناک بر بنده

همه آثار قهر بنمودی

از ثریّا فکندیم بثری

وز من آرام و صبر بر بودی

آمدی با سر عنایت لیک

هیچ از آثار آن نفرمودی

چون در احوال من تفاوت نیست

پس چه فرقست خشم و خشنودی

شمارهٔ ۳۱۹ - ایضا له

جهان لطف و کرم افتخار اهل قلم

که نیست فضل و هنر را به از تو غمخواری

نه هرگز از تو رسیده به مویی آژنگی

نه هرگز از تو رسیده به موری آزاری

کجا حکایت آزاد مردی تو رود

بر آن زبنده و آزاد نیست انکاری

اگر چه جز تو بسی خواجگان قلم دارند

ولی تو دیگری و دیگران دگر آری

طمع بخامۀ بیمار تو همی دارم

که بی جگر بدهد آرزوی بیماری

بخدمت تو از آن نامدم که نیست هنوز

مرا نه رنگ نشستی نه روی رفتاری

ولیک زحمتت آورده ام به دست کسان

چگونه زحمت، دانی چنان که هر باری

بتو که صاحب دستاری التجا کردم

که تا وسیک جنسیّتی بود باری

مکن حوالت من بر در کله داران

که خاک بر سر هر مدبری کله داری

ز باد سبلت و قند ز مدمّغند چنان

که پیش ایشان نرزد سری به دستاری

زمال قسمت این بقعۀ خراب که نیست

بهیچ حالی مرغوب هیچ هشیاری

گرت میسر گردد بکن مسامحتی

بنام خادم داعی به چند دیناری

شمارهٔ ۳۲۰ - در مدح صدر قوام الملّة و الدّین ابراهیم بنداری گوید و به دمشق فرستد.

نسیم باد صبا هیچ عزم آن داری

که این تکاسل طبعیّ خویش بگذاری

به پای تو چو دو گامست طول و عرض جهان

به گاه قطع مسافت ز تیز رفتاری

توقّعی ز تو دارم ز روی همنفسی

اگر به ثقل نداری و رنج نشماری

تجشّمی کن و یکدم به کارها پرداز

ناتوانی اگر چه مزاج‌ها داری

سحرگهی که به عون دعای شبخیزان

سبک ترک شده باشی ز رنج بیماری

ز اصفهان حرکت کن به شام صبحدمی

بنزد صدرافاضل قوام بنداری

چو با نسایم اخلاق او در آمیزی

ز روی نسبت هم پیشگیّ و همکاری

نگاه دار ز بهر دماغ مشتاقان

ز خاک پایش اگر شمّه یی بدست آری

ودیعه های دعا و ثنای من چندان

که حصر آن متعذّر بود ز بسیاری

سزد که بر طبق شوق و معرض اخلاص

چنان که من بسپارم تو نیز بسپاری

از آن سپس که ببوسی زمین حضرت او

پیام من به زبان ثناتو بگزاری

بگو که ای ز معانیّ خوب و سیرت نیک

بجای آنکه بهر مدحتی سزاواری

به رسته های چمن بر مجاهزان بهار

همه ز کیسۀ خلقت کنند عطّاری

چو تو عرایس افکار خویش جلوه دهی

شود ز شرم رخت آفتاب گلناری

سیاه روی کند همچو زاغ طوطی را

زبان کلک تو انکام نغز گفتاری

ستارگان فلک با کمال شبخیزی

ز دولت تو کنند التماس بیداری

ز عکس خون دل حاسدان تو هر شام

چو مغز پسته شود آسمان زنگاری

ز هیچگونه برین صوب ما نمی گذری

دل تو عادت راحت گرفت پنداری

مرا چو نام شریف تو بر زبان گذرد

ز لب به چشم رسد نوبت گهر باری

ز معظمات امور ارچه نیست پروایت

که نام ها به سرانگشت لطف بنگاری

از آن مکارم اخلاق نیست مستبعد

که یاد می کند از ما به وقت بیکاری

شمارهٔ ۳۲۱ - وله ایضا

این همه سرکشی مکن بر من

گرچه معزولم و تو بر کاری

گرچه ماهر دوان دو کار گیرم

که کند مان خرد خریداری

حالت من خلاف حالت تست

تا مرا همچو خود نپنداری

من چو کلکم که نشر علم کند

تو چو شمشیر تیز و خون خواری

نسختی از نیام و مقلمه است

حالت ما به گاه بیکاری

تو بگاه عمل سر افرازی

سرنگون، گاه عزلت از خواری

من به عطلت درون سرافرازم

وز عمل باشدم نگونساری

شمارهٔ ۳۲۲ - وله ایضا

در ضمیرم اگر چه کم گویم

سخن نغز هست بسیاری

چه کنم دست همّت ممدوح

بر دهانم ز دست مسماری

عقد گوهر کجا کنم عرضه

چون نبینم همی خریداری

نیست در روزگار ممدوحی

که ازو نیست بر من انکاری

طوطیان خموش می خواهند

تا نیفتد زیان دیناری

بلبل مرده دوست میدارند

تا نباید علوفه شان باری

شمارهٔ ۳۲۳ - وله ایضا فی مذمة الدّنیا

تا کی این رنج روزگار بری ؟

بار این پیر نابکار بری؟

جهد کن تا ز موج خیز بلا

کشتی عمر بر کنار بری

امن جانها ز حصن اسلامست

کوش تا جان درین حصار بری

ترسم از گلبن جهان به طمع

گل نچینیّ و زخم خار بری

روزگار تو زان عزیزترست

که تو اندوه فخر و عار بری

مال و نعمت ترا بدان دادند

که تو در بندگی بکار بری

نه بدان تا تو ساز جنگ کنی

یا که او را بکارزار بری

به شترمرغ مانی ای خواجه

نه بپّری همی نه بار بری

روزگارت ببرد عمر و هنوز

تو بر آنی که روزگار بری

خوش بود خواب و لذّت مستی

باش تا کیفر خمار بری

به زبانی همه دروغ و دغل

دهدت دل که نام یار بری؟

آفرینش ترا برد فرمان

گر تو فرمان کردگار بری

شمارهٔ ۳۲۴ - وله ایضا

ایا حرّی که دستت گاه بخشش

چو ابر بهمنست از سیم پاشی

شکاری کرده ام امروز زیبا

چنان کز سیم سروی بر تراشی

ولیک از شرم رویم می نماید

از آن تارک که خود دانی تحاشی

گرم تو یک صراحی می فرستی

ز روی دوستی و خواجه تاشی

فتوحی کم از وگردد میِسر

چنان باشد که تو خود داده باشی

شمارهٔ ۳۲۵ - ایضاً له

ای که دایم بسر انگشت دها

شیر شیران بکفایت دوشی

وی که در وصف هنرمندی تو

عقل حیران شود از بی هوشی

وی که در وصف مروّت می جود

از کف ساقی همّت نوشی

وی که در شخص امل از سر لطف

هر زمان کسوت دیگر پوشی

روزها شد که نکردی یادم

چه بود موجب این فراموشی؟

گوشکی باز همی دار مرا

کز عزیزیم چو چشم و گوشی

سخت کوشیدم در خدمت تو

در حقم سست چرا می کوشی؟

تا بدین حق نیم احمق دانی

که بود پاسخ من خاموشی

چوب داری و مرا می باید

چه کنم چون سخنم ننیوشی؟

نیست اومید که بخشی بصلت

چشم دارم که بزر بفروشی

شمارهٔ ۳۲۶ - ایضا له

ایا صدری که در بازار دانش

کند کلک تو دایم در فروشی

مکن سستی چنین در کار داعی

چه خواهد کرد با این سخت کوشی

جوابش باز ده تا من نگویم

جواب احمقان باشد خموشی

شمارهٔ ۳۲۷ - و له ایضا

بزرگی را همی دانم که هرگز

چو او کس نیست در افساد حالی

نفاق و بخل مقرونست در وی

چو قوّتهای و همّی و خیالی

بدان ریش چو جاروب از همه سوی

فراهم می کند خاشاک مالی

امامی را چه گویم؟ کز دیانت

بگرداند به یک نان قبله حالی

بود از لقمة خود محترز لیک

به خوان دیگران برلایبالی

به نان این و آن عمری بسر برد

نباید خواستش از خود حلالی

شمارهٔ ۳۲۸ - ایضا له

بر سر ما آمد ابر بهمنی

همچو سلطان بر سپاه ارمنی

شد به چشم من سیه گیتی ز برف

گرچه زاید از سپیدی روشنی

گر سپید آمد سیه کاری برف

و حل چالاکست در مرد افکنی

روز عیش است و سماع خرگهی

نیست روز مدبری و تن زنی

برف چون بر نقره زد شاید که تو

دست بی آزرم اندر زر زنی

ریش شادی گیری و در خودکشی

خوش برایی، سبلت غم برکنی

وقت آن آمد که در خرگه خزی

وز تنور و منقل آتش بر کنی

روز هزلست و نشاط و خرّمی

نیست روز روسبی خواهر زنی

سرد شد بازار درس و مدرسه

...خر در ....تاج زوزنی

هر کسی ترتیب لوتی می کند

مومن و سنّی و گبر و باطنی

گردد از جان سیر ایّام چنین

هر کرا در خانه نبود خوردنی

خواجگان بانوا اکنون خوردند

کاچی و تتماج و لوت معدنی

بینوایان نیز هم بر خود کنند

کاسه های کالجوش یک منی

آنکه فاسق باشد اکنون می خورد

وانکه او زاهد بود نیمشکنی

وان که از هر دو چو من محروم ماند

نیست الّا مندبور و کشتنی

یارکان جمعند و من تنها چنین

مانده اندر کنج خانه منحنی

در گریبان چون کشف دزدیده سر

با لبی خشک از غم تر دامنی

آتش اندوه می زاید ز ابر

گرچه او دارد ز آب آبستنی

ای خدا! یا رب! به گرز آفتاب

گردن این ابر مبرم بشکنی

شمارهٔ ۳۲۹ - وله ایضا

ای لطف تو آب زندگانی

وی ذات تو عالم معانی

در چشم خرد ز روی معنی

بایسته تری ز زندگانی

در طبع هنر ز راه صورت

شایسته تری ز شادمانی

ننهفته ز منهی ضمیرت

اجرام سپهر سوزیانی

دیدار تو از خوشیّ و راحت

چون دولت و مستی و جوانی

مهر تو مرا چو جان عزیزست

از کف ندهم برایگانی

از دل باشد دعای خادم

نه چون دگران سر زبانی

تشریف رهی نداد این بار

کلک تو به عذر ناتوانی

راضی شدم ار ز ناتوانیست

اندی که نباشد از توانی

بر من که سبک دلم ز شوقت

از بهر چه کرد سرگرانی؟

گفتی که دعا نمی نویسی

این شیوه به من مبر گمانی

بر بنده نوشتن است و آنرا

دادن به الاغ و کاروانی

لیکن نتواندش نگه داشت

از آفتهای آسمانی

این هم ز شقاوت دعاگوست

گر خدمت او تو می نخوانی

گه گاه ز روی لطف آخر

یاد آر ز بنده گر توانی

گر یاد کنی ز من وگرنه

من آن تو ام دگر تو دانی

شمارهٔ ۳۳۰ - وله ایضا

بجان آفرینی که نزدیک عملش

ز پیدا تفاوت ندارد نهانی

چو امرش ز صنع اقتضا کرد فطرت

بهم ممتزج گشت جسمیّ و جانی

همای خرد سایه گسترد بر سر

چو بفراشت این خانة استخوانی

بدین منظر دیده صنعش به قدرت

دو هندو نشاند از پی دیده بانی

که رد معرض کلک شکر زبانت

حرامست بر پسته شیرین زبانی

چو فکرت به معراج معنی خرامد

همه حورعین آورد ارمغانی

ز سنگی که بر وی نگارند شعرت

گشاده شود چشمۀ زندگانی

زهی رسم کلک تو گوهر نگاری

زهی شغل صیت تو گیتی ستانی

ز خطّ تو زلف بتان دلشکسته

ز کلک تو در غمزه ها ناتوانی

ز دریا دلی طبع تو هر زمانم

فرستد عقود گهر رایگانی

یکی قطعه دیدم ز انشای طبعت

چو گوهر که در مغز عنبر نشانی

ترو تازه همچون گل نو شکفته

خوش و نغز چون روزگار جوانی

چو طبع تو دروی فنون لطافت

چو ذات تو دروی هزاران معانی

بحطّی چو زنجیر مشکین مقیّد

ولیکن روان همچو آب از روانی

سخن ز آسمان بر زمین آمد اوّل

کنونش تو بر آسمان میرسانی

اگر در جواب تو تاخیر کردم

گه از ناتوانی و گاه از توانی

ز شرمت بدانگونه باریک گشتم

که از معنی خویش بازم ندانی

به تقصیر خود معترف بودم امّا

به نوعی دگر برده بودی کمانی

سبک چون فرستم بنزد تو شعری؟

که دور از تو ، نفزاید الّا گرانی

شمارهٔ ۳۳۱ - ایضا له

آن ریش فلان مزد قانی

ریشیست عظیم باستانی

بسیار، چو حادثات گیتی

نا خوش، چو بلای ناگهانی

در هم ، چو دلش ز تنگ عیشی

محکم،چو کفش ز سوزیانی

انبومو گران و زشت و ناخوش

مانندۀ ابر مهرگانی

بر سینۀ او ز دورگویی

بر خر نمدیست ترکمانی

ناید به هزار سال پیدا

تیزی که درو شود نهانی

آویخته زو بصد علامت

چو پشم سگان کاهدانی

آلوده چو عرضش از معایب

خالی چو دماغش از معانی

از جملۀ ریشهای گیتی

آن را شاید که ریش خوانی

نتوان گفتن به ... یک تن

آن ریش چنان هزا رگانی

هر شاخی از آن به... قومی

وان قوم ظریف و اصفهانی

بس لایق تست این که گویند

ریش تو ریم ز باستانی

این قدر نداند آن مدمّغ

با آن همه فضل و چیز دانی

کان ریش چنان نمی پسندند

صاحب طبعان این زمانی

زیرا که بهیچ کار ناید

الّا ز برای دمنه دانی

شمارهٔ ۳۳۲ - ایضا له

جو همی خواستم پریر به شعر

از که؟ از نا خوشی گرانجانی

گفت جو می دهم، ولیک به زر

رو درستی بیار و انبانی

گفتمش این سخن معاملتیست

نیست از کار دور چندانی

زر ندارم ولیک بفرستم

از میان پای خر گروگانی

شمارهٔ ۳۳۳ - ایضا له

کرده یی ژار با من انعامی

که کم و کیف آن تو خود دانی

رسم پارم همی دهی امسال

یا از آن داده هم پشیمانی

یا تمامست این کرم امسال

کآن پارینه باز نستانی؟

شمارهٔ ۳۳۴ - وله ایضا

جهان فضل و فضایل امام ربّانی

که قایمست بتو قوّت مسلمانی

شهاب چرخ شریعت که گشت خاکستر

ز تاب نور ضمیرت نفوس شیطانی

برای تحفۀ جان می برند دست بدست

جواهر سخنت سالکان روحانی

چو در معالم قدست مسرح نظرت

کی التفات نمایی به عالم فانی؟

چو نیک در نگری کمترینه خاشاکیست

به چشم همّت تو کاینات جسمانی

بلای عالم و شوق من و فضایل تو

بیان پذیر نیاید به نطق انسانی

بسنده ناید باران اشکهای مرا

اگر ز صبر بدوزم هزار بارانی

مرا و شهر مرا پشت پا زدی و شد ی

فرو گذاشته دیوانه را به ویرانی

بپّر علم و عمل می پری بتو نرسد

کسی که هست اسیر قیود نفسانی

مرا که پای ندارم تو دست گیر ارنی

تو خود به پرّ فرشته پری بآسانی

مرا ز دوری جانست این همه غم دل

وگرنه تو بهمه حال مونس جانی

ز لوح سینةۀ من ایت خلوص و دعا

اگر چه می ننویسم چو آب می خوانی

از آنچه بی تو برین جان خسته می گذرد

چگویم و چه نویسم؟ تو خود نکودانی

به التماس چه زحمت نمایمت؟ که تو خود

ز من دریغ نداری هر آنچه بتوانی

شمارهٔ ۳۳۵ - وله ایضا

ای صفات کرمت روحانی

وی تو در ملک نظام ثانی

هر کجا حضرت تو، آسایش

هر کجا دولت تو، آسانی

همه زرهای جهان را نقشست

سکّۀ جود تو بر پیشانی

سر کلک تو همی برباید

گوی حکم از فلک چوگانی

قهر تو موجب استیصالست

عدل تو مایۀ آبادانی

ذات پر معنی تو مشتملست

هر کجا درد بود درمانی

هر کجا کرد بود بارانی

هر کجا درد بود درمانی

گر نیم حاضر درگاه رفیع

نیستم غایب از و تا دانی

بتو مستظهرم از کلّ جهان

که سراسر کرم و احسانی

پیش از این داده ام اندر خدمت

شرح ظلم عمر لنبانی

آن بهر تیر و تبر شایسته

آن بهر محنت و رنج ارزانی

ظاهر و باطن او شرّ و فساد

صفت و صورت او شیطانی

یک زبانی نبود در دوزخ

به گرانجانی این دندانی

چار سالست که محبوس ویم

من دانا ز سر نادانی

حاصلی نیست ز سرمایه و سود

جز پریشانی و سر گردانی

این هم از طالع منحوس منست

که شکاریست سگ کهدانی

صاحبا ! صدرا! از بهر خدا

نه تو یاری ده مظلومانی؟

چه بود چیزی ازین افزونتر

که ز دندان ددم برهانی

مالش ظلم اگر می ندهی

مال من باری ازو بستانی

شمارهٔ ۳۳۶ - ایضاً له

ای صاحبی که گر بمثل رای باشدت

بر بام قدر خود زفلک نردبان کنی

هردم گشاد نامۀ صبح از برقبا

گردون برآورد که تو بر وی نشان کنی

می نازد از تو جان بزرگیّ و بر حقست

از بس که لطف و مکرمت بیکران کنی

هر کو دهان بمدح تو چون حلقه باز کرد

حالی چو گوشوارش در دردهان کنی

افتد زبیم لرزه بر اعضای مهر و ماه

گر تو بکین نگاه سوی آسمان کنی

رستم بتیغ تیز نکردست در مصاف

آنها که تو بدان قلم ناتوان کنی

آروغ همچو صبح برآرد زقرص مهر

آنرا که تو بخوان کرم میهمان کنی

از خون لاله هم نشود تیغ کوه لعل

گر تو بلطف یک نظر اندر جهان کنی

در ضبط کار مملکت ار رای باشدت

بر میش لنگ گرگ کهن را شبان نکنی

گردون ز شب نماید اختر چنان که تو

از ظلمت خط اختر معنی عیان کنی

آسوده بر کمرگه کهسار بگذرد

از نوک دوک پیرزن ار تو سنان کنی

از بهر سود نام نکو میخری مترس

تاوان آن زبنده ستان گر زیان کنی

دریا و کان چو من بگدایی فتاده اند

از بس که در پراکنی و زرفشان کنی

در باب مردمی نه همانا که ضایعست

هرچ آن بجای بنده و دریا و کان کنی

تقصیرها که بندۀ مخلص همی کند

الّا اگر بلطف خود اغضاء آن کنی

وین طرفه تر که با همه تقصیرهای خویش

دارد امید آنکه برآتش روان کنی

نزدیک شد ز نهضت میمون که چون عنان

دلها سبک شود چو رکابت گران کنی

شاید کزو بشب بگریزند اهل فضل

روزی که تو مفارقت اصفهان کنی

حفظ خدای بدرقه بادت بهرکجا

کز روی عزم نصرت را همعنان کنی

شمارهٔ ۳۳۷ - ایضا له

اگر کسی پسری را از آن تو بکشد

به عمر خویش ره لعنتش رها نکنی

اگر کشندۀ فرزند مصطفاست یزید

حدیث لعنت و نفرین او چرا نکنی؟

تو بر کشندۀ فرزند خود مکن لعنت

چو بر کشندۀ فرزند مصطفی نکنی

شمارهٔ ۳۳۸ - و قال ایضاً

بلند قدرا آنی که در علاج نیاز

مفید تر زثنای تو نیست افسونی

از آْشیان تو هر هدهدی سلیمانی

بر آستان تو هر بنده یی فریدونی

در اضطراب از آن کف همی زند بر کف

که هست دریا از دست تو چو مغبونی

چنان زجود تو کان طیره شد که برناید

بزخم نشتر خورشید ازرگش خونی

ز دیده خون شفق هر شبی براند چرخ

زبیم آنکه کند قهر تو شبیخونی

زبهر فربهی مسند تو ساخت قضا

زخون خصمت واز خاک تیره معجونی

اگر بسعی عصایی ز پارۀ سنگی

روانه می شد آیی بصحن ها مونی

عجب مدار که از معجز سرانگشتت

شود زسنگ نگینت گشاده جیحونی

بحکم جزم کنم دور چرخ را محجور

اگر بوم ز جناب تو نیم مأذونی

ز دست بوس تو من کی طمع بریده کنم ؟

که پای قدر تو برسد همی چو گردونی

چگونه من ز سخایت کنم امل کوتاه

زنعمت تو بگردون رسیده هردونی

چو آفتاب خداوند کیمیاست کنون

زسایۀ تو هرآنجا که بود وارونی

کسی که بر سر او سایۀ همای افتاد

ز روی فالش گویند : کاینت میمونی

ز سایۀ تو بدیدم بچشم خویش که هست

به از هزار هما سایۀ همایونی

گمان می برم که هم ایدون فروشوند بخاک

که هر یکی شده اند از زر تو قارونی

روا مدار که بازی همی کنند بزر

چو سکّه سرزده یی و چو کوره مابونی

بچشم لطف نگر در عروس خاطر من

غنوده در تتق مدح تو چو خاتونی

معانی سخنم در مضیق هر حرفی

چنان که در شکم ماهیست ذوالنّونی

مرا از بخشش تو شکرهای بسیارست

کزوست خطّ من از هر کمی و افزونی

ولیک وقت چنین است و حال میدانی

که من نه مدّخری دارمن و نه مخزونی

نه هیچ وجه درآمد نه راه بیرون شو

نه از مضیغ حوادث گذر به بیرونی

ملوک را چو ز انعام تست وجه معاش

من گدا ز که دارم امید ماعونی؟

بکش صداع گدایان چنانکه ناز ملوک

و گرنه باز ز سر گیر وضع قانونی؟

چو در ترازوی مدحت بوزن آوردم

هزار معنی مطبوع هر یک از گونی

توقّعست که بر سکّۀ عنایت تو

زبهر بنده بطبع آوردند موزونی

شمارهٔ ۳۳۹ - وله ایضا

دوستی دارم چون ناخن گیر

بس منافق صفت و دشمن روی

هم قطعیت فکن و هم دو زبان

هم بکون در هل و هم آهن روی

شمارهٔ ۳۴۰ - وله ایضا فی التوبیخ

ای که پی حرص و هوا می روی

راه نه اینست . کجا می روی؟

راه بران زان سوی دیگر شدند

پس تو برین راه خطا می روی

روی برگردان که بروی آردت

این که تو آنرا ز قفا می روی

نیک ز بد با زندانی همی

زان بر هر چیز فرا می روی

بر طمع سود و زیان می کنی

از پی راحت به بلا می روی

هیچ تو در بند بقا نیستی

خود همه در بند قبا می روی

نیستی آگه که تو بی خویشتن

دم بدم از خود به فنا می روی

هر چه دروغست ز خود دور کن

گر تو ره صدق و صفا می روی

با تو همه لطف و کرم کرده اند

پس تو چرا راه جفا می روی؟

حرص جوانت بتر از اژدهاست

گرچه ز پیری به عصا می روی

عمر گرامی ز تو ضایع شدست

شاید اگر پشت دو تا می روی

هستی تو داد ترا بر فنا

نیست شو از راه بقا می روی

چون به نماز آیی آهسته باش

از چپ و از راست چرا می روی؟

ساعتکی ساکن و بر جای باش

چون بتقاضای عطا می روی

یک جهتی تا که نیی در نماز

چون بنمازی همه جا می روی

بر سر راهی سفری بس دراز

وانگهی از توشه جدا می روی

مظلمه در گردن و وزروو بال

وه که چه با برک و نوامی می روی

حاصل خود بین که پس از شصت سال

بر چه صفت پیش خدا می روی

شمارهٔ ۳۴۱ - وله ایضا

پیشوای علما خسرو دانشمندان

ای که بر اهل معانی بسزا پادشهی

لشکر فقر شود منهزم از ساحت دهر

چون کند خیل سخا از سر کلکت سیهی

آتشین شعله برآید به سر آب حیات

هردم از غیرت خاکی که برو پای نهی

هفت گردون را در حلقۀ درست دیدم

جای بر گردن هم کرده ز بی جایگهی

قصّۀ غصّۀ بی آبی من اصغا کن

مگرم روی دهد از کرمت روز بهی

اندرین شدّت گرما که بینداخت سپر

تیغ سبزه ز که از کوکبۀ تیر مهی

آب نایاب چنان شد که همی بر لب جوی

دستها جز به تیّمم نکشد سر و سهی

دایۀ ابر چو شیرش ندهد، طفل نبات

چه کند گر نکند گونۀ رخسار گهی؟

همه اقسام بدی تعبیه در بی آبیست

سبب اینست که آبی را خوانند بهی

زابر کفّار تو در یوزة آبست مرا

به کم از آب خود از دست رهی کی برهی؟

گرچه در خدمت جاه تو مرا آبی نیست

دارم آن چشم که آب آرد با روی رهی

بادم لطف تو هر لحظه امیدم گوید

رایگان از کف من گر همه بادی نجهی

کشتکی دارم چون کشتی ارباب هنر

مانده بر خشک و بدو روی نهاده تبهی

کآب خواهم ز تو خواهم که چو بحری پر دل

نه از اینها که چو چاهند همه چشم تهی

کشت من تشنه و من گرسنه ترسم فردا

ندهد نانم ار امروز تو ابش ندهی

شمارهٔ ۳۴۲ - ایضا له

فرستادم بخدمت کاردی خوب

که ارزد گوهر او هر چه خواهی

ببین بر دسته تیغش ، گر ندیدی

زبان مار در دندان ماهی

شمارهٔ ۳۴۳ - وله ایضا

صاحبا عدّت قیامت را

از من ممتحن چه می خواهی ؟

هر کس از گونه یی همی گوید

تو بگو خویشتن چه می خواهی ؟

هر زمانی عتابی آغازی

معنی این سخن چه می خواهی؟

کردی از پای من برون شلوار

بدرم پیرهن ، چه می خواهی؟

می کنی تو ز پیش دفع سؤال

ورنه زین مکروفن چه می خواهی؟

من نمی خواهم از تو هیچ، برو

ای مسلمان ز من چه می خواهی؟

شمارهٔ ۳۴۴ - وله ایضا

ای مقادیر فضل و افضالت

بیش از اندازۀ بیان رهی

اندرین روزها که گشت هوا

نا خوش و سرد هم بسان رهی

بس که هر دم ز لشکر بهمن

لرزه افتد بر استخوان رهی

بیم آنست حاش من یسمع

کآورند از عدم نشان رهی

چاکران را بنزد مخدومان

عذرها هست خاصه آن رهی

گر تن از خدمت تو محرومست

لازم حضرتست جان رهی

گرچه شد بسته این زبان چو آب

از دم سرد در دهان رهی

نفس ز مهریر می خواهد

عذر تقصیر از زبان رهی

شمارهٔ ۳۴۵ - فی مدح ابن بدرالدّین باسمعیل

بنامیزد چنان فرّخ لقایی

که گویی سایۀ پرّ همایی

چو بگشایی زبان لبها ببندی

چو در بندگی قبا گیتی گشایی

بشمشیر تو نصرت را تفاخر

ببازار تو معنی را روایی

کمربند دو پیگر بگسلانی

اگر با آسمان زور آزمایی

یکایک برکنی دندان پروین

اگر دندان کین بر چرخ سایی

جهانگیری اگر دعوی کنی تو

زبان خنجرت بدهد گوایی

چنان بر زرفشانی چیره دستی

که گر با دشمنان کوشش نمایی

حسودت در پناه روی چون زر

تواند یافت از دستت رهایی

نبود از روزگارم این توقّع

که تو با ما چنین فارغ درآیی

من از خدمت بکاهانیده و آنگاه

تو در لطف و تواضع می فزایی

بغیبت داده بی تشریف خادم

ز روی مردمیّ و خوب رایی

مرا در خانه از تشریف تو عید

من اندر روستا از بی نوایی

هم از بخت منست این ارنه هرگز

نباشد عید خود بی روستایی

نخواهم عذر تشریفت ، چرا؟ زانک

بحمدالله تو بیش از عذرمایی

که خورشید ارچه بر چرخ بلندست

بهر جایی رساند روشنایی

شمارهٔ ۳۴۶ - ایضا له

مخدوم کمال ملّت و دین

ای رای تو سوی نیک رایی

کار قلم تو نقشبندی

رسم کرمت گره گشایی

بر رغم زمانه لطف طبعت

بر دست گرفته جان فزایی

خطّ تو چو زلف ماه رویان

انداخته دام دلربایی

پیوسته خیال طلعت تو

در دید؟ ما چو روشنایی

از حد بگذشت اشتیاقم

چونی و چگونه یی کجایی؟

آن چیست که از تو نیست ما را ؟

با اینهمه دوری و جدایی

نه نامه، نه پرسش و نه پیغام

نه دوستی و نه آشنایی

سبحان الله ز طالع من

بگرفت زمانه بیوفایی

اکنون که ز هیچ سو ندارد

بازار هنروران روایی

بل هم بتو آورم که هستی

معشوقۀ روز بینوایی

مرسوم تو بود و بس رهی را

سرمایۀ اصل کد خدایی

وان نیز ز دست برد هجران

در پای فتاد چند لایی

معزولی و خرج و دست تنگی

آورد مرا به ژاژ خایی

در غیبت تو علاء دین را

از محتشمیّ و پادشایی

خود نیست بداعی التفاقی

چندان که همی کند گدایی

وز هیبت اوست دختر رز

بر بسته نقاب پارسایی

توفیق کرم نه هر کسی راست

کان هست عطیّتی خدایی

با آنکه مراست صد شکایت

از مجلس عالی علایی

شاید که تو شکر گویی از وی

زیبد که تواش همی ستایی

کز غایت بد ادایی او

معروف شدی به نیک ادایی

چون می نرزدیکی من انگور

پیش پسرت سر سنایی

ما نیز سه چار ساله مرسوم

بگذاشته ایم تا تو آیی

شمارهٔ ۳۴۷ - ایضا له

ز ابر چون برف سیم باریدی

گر بدی چون دل تو دریایی

باشد اومید با کفت گستاخ

هر زمان می کند تمنّایی

باز چرخ خرف دگر باره

با من از سر گرفت ایذایی

ناگهان در میان فصل ربیع

برفی آغاز کرد و سرمایی

ز استینم برون نشد دستی

ز استانم برون نشد پایی

نه ز انگشت آتشم تبشی

نه ز هیزم خلال بالایی

طمع خام گفت رو لختی

هیزم آخر بخواه از جایی

تا چو در مطبخ تو چیزی نیست

ما بدان می پزیم سودایی

گر سخای تو مصلحت بیند

بکند اینقدر مواسایی

شمارهٔ ۳۴۸ - ایضا له

ای آنکه از افاضل انوار معنوی

خورشید را ز خاطر خود وام داده‌ای

از لطف طبع تربیت روح کرده‌ای

وز لفظ پاک طیرهٔ اجرام داده‌ای

از نوک کلک خویش به اجرام نظم و نثر

تشویر نوک سوزن نظّام داده‌ای

راه معالی از همه جانب سپرده‌ای

داد معانی از همه اقسام داده‌ای

از تو جواب شعر توقّع نداشتم

تو خود جوابم از سر انعام داده‌ای

این مدح نیست! اینکه فرستاده‌ای مرا

زهر هلاهلست که بی‌جام داده‌ای

اندر لباس مدح مرا همچو گفته‌ای

ما مدح گفته‌ایم و تو دشنام داده‌ای

غمّازی و فساد و حسد جمع کرده‌ای

وان را جواب قطعهٔ من نام داده‌ای

محتاج این فضول نبودی ولی مرا

از حال اندرون خود اعلام داده‌ای

شمارهٔ ۳۴۹ - ایضا له

ای آفتاب ملک که از پرتو کرم

چون صبح کام فضل پر از خنده کرده‌ای

از بس که همچو غنچه کنی دل نمودگی

چون نرگسم ز شرم سرافکنده کرده‌ای

خطّیست کرد عارض خوبان معنوی

نقشی که تو به خامهٔ فرخنده کرده‌ای

جمعند در هوای تو دل‌های اهل فضل

تا صیت جود خویش پراکنده کرده‌ای

فضل شکسته را تو دلی باز داده‌ای

امّید مرده را تو به دم زنده کرده‌ای

بی‌من ز بس که با منت انواع لطف‌هاست

الحق ز حد برونم شرمنده کرده‌ای

دارم امید آنکه رسانی به انتها

این ابتدای لطف که با بنده کرده‌ای

شمارهٔ ۳۵۰ - وله ایضا

ای خواجه سال و ماه تو تلوین همی‌کند

بی‌آنکه علم صنعت اکسیر خوانده‌ای

اندر سیه‌گری ید بیضا نموده‌ای

تلبیس خویش بر همه عالم برانده‌ای

روی دو موی داری و موی دو روی و خود

سرگشته از دورنگی ایشان بمانده‌ای

تزویر کار خویش بدانسته‌ای از آن

رویش سیاه کرده و بر خر نشانده‌ای

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - فی نعت سیدالمرسلین و خاتم‌النبیین محمدالمصطفی (ص)

شمارهٔ ۲ - و قال ایضا یمدحه : تا همی بر گل نگارم خطّ مشکین آورد

شمارهٔ ۳ - وله ایضا یمدحه : ای برخ روشن و زلف سیاه

شمارهٔ ۴ - وله ایضا یمدحه : ای بهمّت بر از فلک جایت

شمارهٔ ۵ - و قال ایضا یمدحه : رفت آنکه روز ما ز ستم تیره رنگ بود

شمارهٔ ۶ - و قال ایضاً یمدح الصّدر رکن الدّین صاعد : ای برده آتش رخ تو آب کارگل

شمارهٔ ۷ - و قال ایضاً یمدحه : تا زلف مشکبار به رخ برفکنده‌ای

شمارهٔ ۸ - وله ایضا یمدحه و یصف الرّیاحین : زهی با چهره ات گلبار گلزار

شمارهٔ ۹ - وله یمدح المولی عضد الملّة والدّین عماد الاسلام والمسلمین حسن بن عبد الصمد الخجندی

شمارهٔ ۱۰ - در مدح نظام الدّین محمّد : جانا به سحر چشم جهانی ببسته‌ای

شمارهٔ ۱۱ - فی المرائی من کلامه و له فی مرثیه الصّدر الشّهید رکن الدّین صاعد قدس الله روحه العزیز

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً فی مرثیة الصّدر السّعید جلال الاسلام طاب مثواه

شمارهٔ ۱۳ - وله ایضاً فی مرثیة المولی صدرالدّین عمر الخجندی رحمه الله

شمارهٔ ۱۴ - و قال ایضاً یرثی الصّدر السّعید رکن الدّین مسعود

شمارهٔ ۱ - فی نعت سیدالمرسلین و خاتم‌النبیین محمدالمصطفی (ص)

ای جز به احترام خدایت نبرده نام

وی سلک انبیا ز وجود تو با نظام

در دست عقل، نور مساعی تو چراغ

بر کام نفس، حکم مناهی تو لگام

از آتش سنان تو یک شعله نور صبح

وز پرچم سیاه تو یک تار زلف شام

فتراک توست عروۀ وثقی که جبرئیل

در وی زند ز بهر شرف دست اعتصام

گر صورت تو رحمت عالم نیامدی

از حضرت خدای که دادی بما پیام؟

چل روز از آن سبب گل آدم سرشته شد

تا قصر دین به خشت وجودت شود تمام

ای نقش کرده بر صفحات وجود خویش

عرش مجید نام ترا از برای نام

پُرجوش دیگ سینه چه داری که می‌پزند

در مطبخ«ابیّت»، تو را گونه گون طعام؟

درموکب جلال تو از عجز باز ماند

روح القدس به منزل الّٰا له مقام

نزدیک تو چه تحفه فرستیم ما ز دور؟

در دست ما همین صلوات است والسلام

عیسی ز مقدم تو به ایام مژده داد

از یُمن آن سخن نفسش جان به مرده داد

ای کرده خاک پای تو با عرش همسری

ختم است بر کمال تو ختم پیمبری

در معرض ظهور نکرد از علو قدر

با آفتاب سایۀ شخصت برابری

باد صبا ببست میان نصرت تو را

دیدی چراغ را که دهد باد یاوری؟

دریای وحی را شده غواص جبرئیل

جوهر کلام حق و زبان تو جوهری

تو کرده از تواضع درویشی اختیار

وز همت تو یافته دریا توانگری

بر عزم قاب قوسین اندر دمی لطیف

چون تیر برگذشته ز افلاکِ چنبری

بر راه تو نهاده فلک صد هزار چشم

تا جز فرار از دیدهٔ او گام نسپری

هر هفت کرده چرخ و به راه تو آمده

بر آرزوی آن که در او بو که بنگری

تو برگذشته فارغ و آزاد از همه

جایی که جبرئیل ندانست رهبری

بی واسطه رسیده به صندوق سر تو

چندان جواهر کرم و بنده پروری

در حضرت الهی چون ما به حضرتت

در بند عجز کرده زبان ثناگری

برهان مُعجِز تو کلام الهیست

نه چون کلیم و ذوالنون از مار و ماهیست

ای از فراز سدره برافراشته علم

وی صورت شفای تو درسورة الم

پروازِ مرغ همت تو در فضای قرب

خلوت سرای فکرت تو عالم قدم

پیکان تیر از کف تو منبع زلال

سنگ و کلوخ در نظر توست جام جم

تو تیغ را بروی قلم برکشیده‌ای

زان حکم تیغ هست روان بر سر قلم

چشم وچراغ هردوجهانی و هر شبی

تا روز ایستاده چو شمعی به یک قدم

گسترده در سرای نبوت بساط تو

آدم هنوز رخت نیاورده از عدم

درمعرضی که آتش قهرت زبانه زد

اندر دهان دریا الحق نماند نم

وآنجا که برگشاد زبان آب لطف تو

آتش بکام نیستی اندرکشید دم

روحانیان در آرزوی خاک پای تو

با خاکیان نشسته تو از غایت کرم

نور تو پیش از آدم و سایه پس از رسل

زانست نور و سایه ز پیش و پست به هم

از بیم آب روی تو در صف رستخیز

آتش نموده پشت و گرفته ره گریز

ای با علو همت تو آسمان زمین

وی گام اولین تو بر چرخ هفتمین

روح الله ار ز آستی مریم آمدست

صد مریمست روح ترا اندر آستین

محبوب حق شد آنکه ترا کرد پیروی

وه کز کجاست تا به کجا منصبی چنین

تقدیر بر کشید به میزان همتت

وز پرّ پشّه بود سبک‌مایه تر زمین

ای تیر دیده‌دوز تو از کیش «مارمیت»

وی سَنجَق سپاه توخیل مسومین

از شرح لفظ تو دهن نُقل پرشکر

وز یاد خُلق تو نفس عقل عنبرین

عزم درست تو ز پی نصرت صواب

برهم شکسته لشکر کفر خطا چو چین

پیروزۀ فلک بنسودی کف وجود

نام محمد ار نبدی نقش آن نگین

آدم که دانه‌ای ز بهشتش به در فکند

از خرمن شفاعت تو هست خوشه‌چین

ظلمت‌زدای عالم جانی از آنکه هست

لفظ تو آفتاب و نفس صبح راستین

تلقین ذکر کرده کفت سنگ ریزه را

انبار رزق کرده دلت ظل نیزه را

ای گاه تربیت صفت ذات تو رحیم

وی گاه صفدری یزک لشکر تو بیم

طاوس سدره در حرمت مرغ خانگی

بطنان عرش کعبهٔ جاه ترا حریم

صیت صداش مشرق ومغرب فرو گرفت

دست نبوت تو چو زد رطل در گلیم

انگشت معجز تو که تیغیست آبدار

یک زخم او کند سپر ماه را دو نیم

مخلوق در ثنای تو خود تا کجا رسد؟

خوانده خدای باعظمت خلق تو عظیم

از راه تربیت پدر خلق عالمی

وز نازدرزبان قضا نام تو یتیم

تقویم تو خدای چنان کرددر ازل

کآمدچوراه حق همه چیزتومستقیم

تشریف داد ذات ترااز صفات خویش

گاهی کریم وگاه رئوف وگهی رحیم

رمزیست ازدوحرف میانینِ نام تو

درهفت جاکه هست اشارت به حاومیم

بالشکر تو پای که دارد چو با شدت

زراد خانه خاک و مبارز دم نسیم؟

ای مرگ دشمنان تو بیماری صبا؟

وی کوری مخالف تو سرمۀ هبا

عکسی زنور روی توخورشیدانورست

رشحی زقُلزُم کرمت حوض کوثرست

اندرریاض وحی زبان تو بلبلست

واندر بحار قرآن خلق تو عنبرست

نه عقل برخصایص ذات تو واقفست

نه طبع دردقایق شرع تو رهبرست

بانور رهنمای توعَضبا قَلاوُزست

درشرح معجزات توحَصبا سخنورست

سرگشته باشد ازبن دندان کلیدوار

هرکزسرای شرع توچون قفل بردست

چون غنچه هرکه یافت زخُلق توشمه یی

خندان لب ورقیق دل وخوب محضرست

هرکوزسوز دل نفسی خوش همی زند

درزیردامن کرمت همچو مجمرست

آنرا که برکشیدقبول تو،همچوتیغ

گرچه برهنه است زگوهر توانگرست

وآنراکه همچوتیر بینداخت رد تو

خونین دهان وپی زده و خاک برسرست

درقبضۀ توخنجر چون آب را چه کار؟

درحلق دشمنان توخودآب خنجرست

دنیا واهل دنیانزدتوهردوخوار

یک مشت خاک برسریک مشت خاکسار

آنجاکه قدرتست فلک رامدار نیست

وانجا که قهرتست زمین راقرارنیست

هرچ آمدت بدست بدادی وبیش ازآن

وین جودآنکس است کش ازفقرعارنیست

سرکان نه خاک پای تو،درد سرآورد

دولت که آن نه از تو بود پایدار نیست

آنجاکه کردشرعِ توانفاذ تیغ حکم

عقل برهنه راسپر ختیار نیست

گرچه شمارخلق جهان ازعطای تست

درعالم عطای تورسم شمارنیست

نه انبیای مرسل ونه جبرئیل را

درپرده های خلوت خاص تو بارنیست

تاتهمت جنون نهند کفرهرزه گوی

انگشتِ خط نگارتو برنی سوار نیست

ای انبیا بسایۀ توکرده التجا

آن کیست کش بسایۀ جاه توکارنیست؟

تومفتخربفقروهمه نسل آدمت

درسایۀ لواوبدانت افتخارنیست

دریای مدحت توزپهناوری که هست

در وی شناوران سخن راگذار نیست

خورده قفا زدست تو زرهای ماه روی

گشته ندیم خاص توفقرسیاه روی

ای گفته لطف حق بخودی خودت ثنا

ما از کجاو مدح وثنای تو از کجا؟

ماخود که ایم تابثنای تو دم زنیم

درمعرض لعمرک ولولاک والضحی؟

لطف خدای جمله کمالات خلق را

یک چیز کرد و داد بدون ام مصطفی

آدم ز کار گل بِنشُسته هنوز دست

درخانۀ نبوت بودی تو کدخدا

آزادِ مطلقی وشعارتو بندگی

سلطان هردوکون وسراپرده ات عبا

ناداده ازحقارت اسباب کاینات

اندرخورمروت خودهمتت عطا

هرچندانبیاهمه پیش ازتوآمدند

چون پس روان همه بتوکردند اقتدا

تشریف سایۀ تو زمین گر بیافتی

درچشم آفتاب شدی خاک توتیا

محروم کرد روح قُدُس رازمحرمی

چاوش«لودنوت»شب خلوت دنا

بازار بعثت توبدست کمال زد

مسمار نسخ بر در دکان انبیا

شاگرددست تست،از آن ابر دُر فشان

آنجارودکه دست تواو را دهد نشان

آنجاکه جای نیست،توآنجارسیده یی

هرچ آن کسی ندید،تو آنرا بدیده یی

کس را ز انبیا نرسد کآرزو کند

کآنجارسدکه توبسعادت رسیده یی

بینایی ازتو دارد هردیده ورکه هست

کزجمله برسرآمده چون نوردیده یی

خودمحض رحمتی تو،خطا باشد این که من

گویم برای رحمت خلق آفریده یی

ارکانِ ناگزیر سرایِ شریعتند

یاران چارگانه کشان برگزیده یی

صدیق را نواله رسانیده یی بکام

ازهرطعام خوش که بخلوت چشیده یی

فاروق راکه زهرَ گزندش نمی کند

تریاکش ازعنایت خودپروریده یی

تا دامن قیامت در پای می کشد

پیراهنی که برقد عثمان بریده یی

بیناترازعلی نبوددرجهان دین

کاندر دو چشم اونفس خود دمیده یی

زین هر دو گوشوارۀ زیبا که ازتویافت

درگوشِ عرش حلقۀ منت کشیده یی

ای رحمت تو دایۀ اولاد ابوالبشر

مارا اگرچه هیچ نیرزیم هم بخر

من بنده گرچه نظم ثنای تو می کنم

نظم ثنای تو نه سزای تو می کنم

تو فارغی زمدح چومن صدهزار، لیک

من خود تقربی بخدای تو م یکنم

خود را بزرگ می کنم اندرمیان خلق

نه آنکه خدمتی ز برای تو م یکنم

بسیارهرزه گفته ام از بهر هر کسی

اکنون تدارکش بثنای تو می کنم

از بهر نیکنامی دنیا و آخرت

نام بزرگ خویش گدای تومی کنم

من بس نیازمندم وخُلق توبس کریم

روی طمع بسوی سخای تو می کنم

درمانده ام بدست غریمان مظلمه

دریوزه یی زکوی عطای تو می کنم

ناموس من مبرکه همه عمر پیش خلق

دعوی بندگی و ولای تو می کنم

شرمندۀ گناهم وآلودۀ خطا

وانگه چه آرزوی لقای تو می کنم

دانم که نا امید نگردم زلطف تو

گراستعانتی بدعای تو می کنم

شرط شفاعت تو ز ما گرکبایرست

بامابسی متاع ازاین جنس حاضرست

شمارهٔ ۲ - و قال ایضا یمدحه

تا همی بر گل نگارم خطّ مشکین آورد

مرکب صبر مرا هر لحظه در زین آورد

چرخ از کفّ الخضیب انگشت حیرت هر زمان

پیش آن رخسارزی دندان پروین آورد

شاه را عرصۀ عشق رخ او عقل را

گرچه بیدق رو بود در سیر فرزین آورد

دیده یی در تنگ شکّر زهر کرده تعبیه

تلخی پاسخ نگر کان لعل شیرین آورد

هندوی زلفش بزد هر کاروان عطر را

کش نسیم صبحدم از تبّت و چین آورد

گر کند زان خطّ مشکین بارز مجموع حسن

صفحۀ ارتنگ را در حشو ترقین آورد

دل چو جوید مخلصی از بند زلف کافرش

رخ بمدّاحی صدر ملّت و دین آورد

آنکه با عزمش بماند مرکب خورشید کند

و آنکه با حلمش نباشد تو سن افلاک تند

آخر ای جان جهان تدبیر وصلت چون کنم؟

چند در چنگ فراقت دیده و دل خون کنم؟

افعی زلفت که بر زمرد همی گردد چرا

خیره بروی هر زمان چون جزع تو افسون کنم؟

یک شب ار بینم دو دست خویش طوق گردنت

خاک پای خود ردای گردن گردون کنم

ور شوم ساقی جام لعل نوشینت شبی

هجر را در جام وصل از زلف تو افیون کنم

در خم آن زلف چوگان شکل تو گوی دلم

تنگ میدانست پس با صبر جولان چون کنم

ز آتش عشقت اثیری در دلم افروختست

از برای کشتن او دیده چون جیحون کنم

در صمیم دل چو مدح صدر عالم مدرجست

محنت عشقت بعون او ز دل بیرون کنم

پادشاه تخت دانش، رکن دین، صدر جهان

آفتاب سایه گستر خواجۀ سلطان نشان

ای ز جود تو فغان از بحر و کان برخاسته

وی ز طبعت چشمۀ حیوان و کوثر خاسته

کعبتین رای تو در کاسۀ گردون زده

پس ز عکس نقش او این هفت اختر خاسته

تا نشاند واسطه در عقد نفس ناطقه

عقل را از درج نطقت درّ و گوهر خاسته

وز پی عطر مشام ساکنان قدس را

از نقطهای خط تو گوی عنبر خاسته

از هر آن خاری که بروی جسته از خلقت نسیم

در زمان زامداد لطفت شاخ عبهر خاسته

یا رب این کلکست یا نی نیشکر؟ کز نوک اوست

طوطیان عقل را صد تنگ شکّر خاسته

بهر عین صادی اعنی صاعدی هر مه هلال

بر مثال عین نعلی از فلک برخاسته

پیش رای روشنت خورشید چبود؟ شعله یی

نزد طبع درفشانت کیست دریا؟ سفله یی

ای امید مفلسان را بر سخایت اعتماد

مایۀ بی مایگان را وجه از آن دست جواد

در لگد کوب عدم ناچیز گردد نه فلک

یکدم ار با قدر تو پهلو زند سبع شداد

مسرعان وهم را موقوف بر عزمت مسیر

روشنان چرخ را مقصور بر حکمت مراد

برکشد دست قدر این فوطۀ کحلی چرخ

گر اشارت ترا ننماید از جان انقیاد

دست مال نوک کلکت طرّه خاتون غیب

پشت پای همّت تو عالم کون و فساد

بی خم طغرای چین ابروی تو چرخ را

نیست بر منشور دیوان حوادث اعتماد

هر که اندر خدمت صاعد چو عین و دال نیست

هر دو چشمش بی سیاهی باد همچون چشم صاد

شمع اقبال ترا تا دید خصم افروخته

هست از آن غم سنگ در قندیل و خرمن سوخته

ای بهمّت برتر از دوران عالم آمده

وب بگوهر بر سر از اولاد آدم آمده

معضلات فقر را جود تو آسان کرده حل

محصنات غیب را رای تو محرم آمده

لمعۀ رخسار رایت رشک نور موسیی

شمّۀ لطفت دم عیسی مریم آمده

اختران چرخ را شمشیر عزمت کرده یی

خستگان دهر را لطف تو مرهم آمده

زین مبارک مقدم میمون تو در بزم چرخ

چنگ ناهید از طرب در زیر و در بم آمده

وز پی نظّارۀ خیل تو زین مینا تتق

روشنان بر بام سقف هفت طارم آمده

رایت قدر ترا زان سوی کیوان ماهچه

در پناه لطف ایزد ، هم شده، هم آمده

در تصاعد بودی اندر این سفر چون آفتاب

کش بود از بعد ابعد دایماً حسن المآب

سرورا! قصر رفیع قدر تو آباد باد

نزدش این صرح ممّرد کمترین بنیاد باد

در دبیرستان دین کانجا خرد زانو زدست

نفس ناطق را صریر کلک تو استاد باد

هر چه آن از سیم و زر دارد سمت در جوف کان

جمله موسوم عطای آن دو دست راد باد

چون ز جام بخشش تو آز شد مست و خراب

ربع مسکون در جوار عدل تو آباد باد

ای شده شکر و ثنایت ورد هر کام و زبان

جاودلنت از خستگان دور گردن یاد باد

هر که چون سوسن زبان در بندگیّت بر گشاد

دایم از بند حوادث همچو سرو آزاد باد

خاکساری کآتش قهر تو آبش ریختست

خرمن عمرش بدست هیبتت بر باد باد

دست تاثیر فلک از ساحتت مصروف باد

شغل دیوان قدر بر سعی تو موقوف باد

شمارهٔ ۳ - وله ایضا یمدحه

ای برخ روشن و زلف سیاه

کرده شب و روز جهانی تباه

سلسلۀ زلف تو بر پای باد

آینۀ حسن تو در دست ماه

صورت جان روی نماید مرا

چون کنم اندر لب لعلت نگاه

کار دو زلفت همه دلجویی است

باشد از آنروی چو پشتم دوتاه

رأس و ذنب هم نکند بر فلک

آنچه کند زلف تو زیر کلاه

مردمک چشم تو سلطان وش است

بر سرش ابروی تو چتر سیاه

لشکر زلف تو بس انبوه بود

عارض تو چون شد از او عرض خواه

لیک بیک باد هم بهم بر شکست

چون عدوی خواجه هم از گرد راه

صدر جهان خواجه سلطان نشان

پشت کرم صاعد صاحبقران

چهره برنگ رخت اندود سیم

بوی گرفت از سر زلفت نسیم

نرگس مخمور سرافکنده هست

نسختی از چشم تو لیکن سقیم

بینی و خطّ و دهنش پیش هم

هر سه بصورت الف و لام و میم

زلف تو چون جیم خم اندر خم است

خال سیاهت چو نقط زیر جیم

ساده عذارت چو دل پارسا

تنگ دهان تو چو چشم لئیم

ننگری اندر زر رخسار من

می نتوان بخت خریدن بسیم

در یتیم ئاست ترا در دهان

لعل خوشت چون شفقت بر یتیم

جوهر فردست دهان تو کان

جز بسخن کرد نشاید دو نیم

حیف بود سفتن لعلی چنین

جز بستایشگری رکن دین

ای که چو یاد ازکفت آرد زبان

بحر ز رشک آرد کف بر دهان

پیش سخای تو سرابست نیل

با صفت لطف تو با دست جان

دست و زبان تو همی پر کنند

از زر و در دامن آخر زمان

خدمت تو میوۀ شاخ بدن

مدحت تو گوهر تیغ زبان

رغم دل و دست ترا دشمنت

میکند از دیده و رخ بحر و کان

بخشش تو طیرۀ طیّار شد

بر وی از آنروی بود سر گران

از شفقتهای تو بر زیر دست

یافته بتوانی دیدن عیان

خصم تو نالنده و زرد و دوتاه

دایم در نزع بود چون کمان

خصمی تو روزی کافر مباد

خاصه بدین رسم که قهرت نهاد

طبع جهان خو ز ستم باز کرد

قاعدۀ مردمی آغاز کرد

امن ز ناگه در گیتی بزد

دست سپاه تو درش باز کرد

ابر چو از فیض نماندش مدد

سوی دل و دست تو آواز کرد

بازوی اقبال تو با خصم کرد

آنچه سر انگشت تو با آز کرد

خورد ز خوان کرم تو نیاز

نعمت بسیار و شکم باز کرد

عاقبت الامر ترا سغبه شد

مملکت ار چند بسی ناز کرد

باز سر چتر سلاطین گرفت

مرغ جلال تو چو پرواز کرد

این همه آثار سعادت که هست

همّت آن صدر سرافراز کرد

دولت و ملّت بتو آراستست

شرع ترا خود بدعا خواستست

ای ز تو ایّام رسیده بکام

داده شکوه تو جهان را نظام

خاصگیان حشمت عقل و روح

نوبتیان در تو صبح و شام

همچو وداعست دلیل فراق

کار اعادی ترا انتظام

کار تو امروز جهانداریست

منصب اینهاست کنون احتشام

از بن دندان بتو کرد التجا

آنکه ترا بود الدّالخصام

بردۀ تست این ندب، ایرا که هست

ضرب بدست تو و داوت تمام

سر که درو هست دماغ فضول

بر خط فرمان تو دارم مدام

لطف تو از بلعجیبها نمود

عید هم از غرّۀ ماه صیام

از تو همه کس بمقاصد رسید

جز که من سوخته دل والسّلام

رایت اقبال تو منصور باد

چشم بد از دولت تو دور باد

شمارهٔ ۴ - وله ایضا یمدحه

ای بهمّت بر از فلک جایت

چشم گردون ندیده همتایت

ماه منجوق قبّۀ اعظم

نعل یکران چرخ پیمایت

نقش بند و گره گشای جهان

دانش پیر و بخت بر نایت

روز بدخواه تیره از کلکت

عالم شرع روشن از رایت

کوکب چرخ همچو کوکب کفش

میدهد بوسه بر کف پایت

هر چه مضمون عیبۀ غیب است

دستمال ضمیر دانایت

در درج هزار میخ فلک

پایمال محلّ والایت

سایبان تو ظّل عرش مجید

بارگاه تو اوج قصر مشید

ای جهان زیر دست همّت تو

آفرینش طفیل حشمت تو

سبز پوشان عالم ملکوت

ساکنان سواد حضرت تو

نو عروسان کلّه های ضمیر

دست پروردگان مدحت تو

خون گرفته ست چون دل غنچه

جگر آسمان ز شوکت تو

ای بتحقیق، نفس مباره

گشته مقهور تیغ عصمت تو

چرخ صوفی نهاد ازرق پوش

خادم خانقاه همّت تو

لله الحمد کاستقامت یافت

کار عالم بیمن دولت تو

خاک بر سر نهاد خصم تو تاک

چرخ پیشت نهاد سر برخاک

دست راد تو مقصد املست

خاک پای تو افسر زحلست

هست بر لوح فکرتت محفوظ

هر چه نقش صحیفۀ ازلست

پیش نور ضمیر روشن تو

دیدۀ آفتاب با سبلست

در میان نعم بلی زن بود

خصم پیش تو در قرار الست

قهر تو قهرمان آن خیل است

که کمینه طلیعه زو اجلست

گوهر از بخشش تو طیره شدست

در خط از دست تو ازین قبلست

دشمنت چون فسانه بی اصلست

لیک مضروب خلق چون مثلست

صرصر انتقام تو خوش خوش

ز آب حیوان بر آورد آتش

ای ضمیر تو عقل را پیوند

وی بجان تو شرع را سوگند

آتش خاطرت در آورده

گردن باد را بخّم کمند

آنچنان شد که عار میدارد

استانت ز آسمان بلند

همچو قمری مخالفان ترا

طوق دار آمد از عدم فرزند

باز گنجشک وار خصم ترا

تا بمیرد دو پا بود در بند

دفع عین الکمال را امروز

خانۀ دشمنان تست سپند

آخر کار بود خصم ترا

آن ترّقی که کرد روزی چند

آری آری چراغ بی روغن

برفروزد بوقت جان کندن

تا جهان رسم دست برد نهاد

دست بردی چنین ندارد یاد

در پناه تو جان خستۀ ما

بستد آخر ز دور گردون داد

با حسود تو نیزۀ سر تیز

بهمه مدخلی تن اندر داد

تیغ تا زو ندید بد گهری

بوقیعت درو زبان ننهاد

گرچه در مغز دشمنت ز غرور

بود دایم قران آتش و باد

باد بنشست و کشته شد آتش

کآتش تیغ آب نصرت زاد

بر فشاندیم رقعۀ بازی

دست بردیم و با سری افتاد

دهر حامل ز فتنه در نه ماه

بار بنهاد و زاد نصرالله

قدر تو مرغ و اخترش دانه ست

رای تو شمع و صبح پروانه ست

دل خصمت میان دام زره

طایرات خدنگ را دانه ست

خصم زنجیر خشم و کین ترا

می چه جنباند؟ ار نه دیوانه ست

دوستان ترا ز بهر طرب

همه تن دل شده چو پیمانه ست

دشمنان ترا زبهر گریز

همه سر پای گشته چون شانه ست

حاسد تو که شاه دو نان بود

مات گشته ست زانکه بی خانه ست

هر چه ممکن بود ز فتح و ظفر

ایزدت داد، وقت شکرانه ست

خوشدلی از تو در همه تنهاست

غمگی اندر جهان رهی تنهاست

تا جهانست صدر عادل باد

فیض جودش چو عدل شامل باد

ای ز تنو کام هر دلی حاصل

کام هر دو جهانت حاصل باد

آب چشم حسودت آتش رنگ

هم ز تاثیر شعلۀ دل باد

بر امید عطا کف آورده

پیش تو بحر، نیز سایل باد

چون کنم قصد عالم قدرت

لا مکانم نخست منزل باد

خنجر قهر خصم پیرایت

آب داده بزهر قاتل باد

بکر فکرم ز نفخۀ خلقت

همچو مریم بروح حامل باد

چون زمینت مسخّرست فلک

شاد باش ای ظفر هنیئاً لک

شمارهٔ ۵ - و قال ایضا یمدحه

رفت آنکه روز ما ز ستم تیره رنگ بود

واندوه را بنزد دل ما درنگ بود

وان شد که گفتی از در و دیوار روزگار

خورشید تیغ آخته با ما بجنگ بود

وان عهد شد که چون گل رعنا بخون دل

رخسار زرد ما ز درون لعل رنگ بود

آخر بسان نای بشادی دمی بزد

آندل که در کشاکش و ناش چو چنگ بود

واخر چو گل دهان بشکر خنده بازکرد

آنرا که همچو غنچه دل از غصّه تنگ بود

چون سروپای کوب شد از لهو آن کسی

کز عیش چون چنارش بادی بچنگ بود

برخاستش چو لاله دل از خرّمی ز جای

آن کش چو لاله دست ز غم زیر سنگ بود

خورشید فضل باز ز برج شرف بتافت

جمشید شرع خاتم اقبال باز یافت

عالم دگر صفت شد و احوال دیگرست

سلطان دین و شاه شریعت مظفّرست

ماییم این رسیده ز گردون بکام دل؟

حقّا گرم ز خویشتن این حال باورست

دوران عدل خواجه و خورشید تیغ زن

این شوخ چشم بین که چگونه دلاورست

نی نی که اهتمام فتراک خواجه شد

زان چون سلاحیانش آهخته خنجرست

منّت خدایرا که شهنشاه شرع را

اسباب کامرانی و دولت میسّرست

از روی دشمنان و لب دوستان او

خاک جناب او همه پر لعل و پر زرست

بر تخت زر نشسته نگین وار و از جهان

خصم خمیده پشتش چون حلقه بر درست

صد لشکر از عدو و ازو صرف همّتی

یک شهر پر گناه و ازو عطف رحمتی

اقبال باز روی درین بارگاه کرد

برخود به بندگیش جهانرا گواه کرد

دور زمانه را بدو منزل ز پس گذاشت

عزم سبک عنانش چون عزم راه کرد

آن کو برفته بود ز دست سپاه پار

امسال جای خویش ز دست سیاه کرد

فتنه چو کوچ سوی عدم کرد از وجود

اوّل ز چار بالش او خوابگاه کرد

منصوبه یی شگفت عدو باز چیده بود

لیک از مرمّدی همه لعب تباه کرد

دست سیاه، چیره بد و رخ بدو نهاد

واوشد زخانه بیرون یعنی که شاه کرد

حالی چو دولتش ید بیضا نمود باز

شهمات گشته بود چو ناگه نگاه کرد

بد دوزخی و گشت بهشتی ز ناگهان

از یمن مقدم فرح انگیزش اصفحان

ای همّت تو بر سر گردون نهاده پای

وی صورت تو در دل معنی گرفته جای

ای باد انتقام تو چون شام نورکش

وی رای روشن تو چو صبح آفتاب رای

شاگردی عبارت و خطّ تو کرده اند

هم صبح آینه گر و هم شام مشکساری

بسته میان بنده و پای حسود تست

تا در زمانه کلک تو آمده گره گشای

کی ره سوی دریچۀ صبح آورد به شب؟

خورشید اگر نه رآی تو باشدش رهنمای

هم رشحه یی زلطف تو باشد چو بنگری

این چشمۀ حیات که گشتست جانفرای

شکرانه را تو نیز کنون با جهانیان

آن رکن که با تو کرد زلطف و کرم خدای

فضل خدای بر تو چه باشد فزون ازین؟

کت رفتن آنچنان بود وآمدن چنین

رایت بهر مهم که اشارت بدان کند

رور سپهر از بن دندان چنان کند

گردد چراغ خور بدم صبح کشته زود

گر برخلاف تو نظری در جهان کند

از دشمنیّ و دوستیت گیرد اعتبار

ادبار و بخت چو کسی امتحان کند

زودش سزای خویش نهند اندر آستین

هر ناسزا که قصد بدین آستان کند

از باری سر کنند سبکبار گردنش

هر سر سبک که بر تو همی سرگران کند

دیدیم چند بار و نیامد همی نکو

فرجام آنکه قصد بدین خاندان کند

چون آسمانیست همه کار تو ، عدو

چکند؟ مگر که رخنه یی در آسمان کند

کردارهای خصم تو اندر قفای اوست

تا در کنار او نهد آنچ آن سزای اوست

یوسف ز حبس آمد و یعقوب از سفر

گشتند شادمانه بدیدار یکدگر

آفاق شرع رونق و زیبی دگر گرفت

تا برزد آفتاب لقایش ز کوه سر

اندر ترقّی است چو نام پدر از آن

شد کوه سرفراز بطفلیش پی سپر

بر تیغ کوه جای اگر کرد طرفه نیست

آری عجب نباشد گوهر بتیغ بر

تا بنده وار جای وی از سفت خود کند

بر بسته بود کوه خود از ابتدا کمر

بحرست مولد وی و کانست منشأش

هرگز که دید گوهر از این نامدارتر

هر گوهری که زاید ازین پس ز صلب کوه

رخساره لعل دارد از شرم این گهر

در مهد همچو عیسی معجره نمای شد

در طور همچو موسی رتبت فزای شد

خود باش تا چگونه شود کار و بار او

معراج بود باری مبدای کار او

رکنیّ خالص آمد پاکیزه از عیوب

بر سنگ کوه چون که فلک زد عیار او

گردنکش است و ثابت و سر سبز کوه از آنک

روزی دو بود خواجۀ ما در کنار او

پر کرده بود دامن کوه از زر و گوهر

صرّاف آفتاب زبهر نثار او

زان با تجلّی رخ او کوه پای داشت

کآموختست رسم ثبات از وقار او

میخواست تا که حصر معالی کند عدوش

و انرا ندید هیچ ره الّا حصار او

گر پای او بسنگ درآمد کنون فلک

درپایش اوفتاد پی اعتذار او

گرچه ز فرقتش بچکیدست خون زسنگ

مقصود عالمی بد کآمد برون ز سنگ

ما خدمت تورا که بجانش خریده ام

بهر سعادت دو جهانی گزیده ایم

بر تو برای خدمت منّت نمی نهیم

ما خود برای خدمت تو آفریده ایم

انصاف درگه تو بهانه ست ورنه ما

از خدمتت بذورۀ کیوان رسیده ایم

با لطف خود بگوی که ما را بحل کند

در دیده گر زخیل تو گردی کشیده ایم

ما را مران چو فتنه که آخر چو عافیت

ما نیز در رکاب تو لختی دویده ایم

بیرون ز آه سینه و از آتش جگر

بسیار سرد و گرم زمانه چشیده ایم

شاید که جان و دل بفدا در میان نهیم

کآخر ترا بکام دل خود بدیده ایم

صاحبقرآنی تو فلک را مبرهن است

سلطان نشانی تو در آفاق روشن است

تا دولت است، دولت تو مستدام باد

چنانکه کام تست ، جهانت بکام باد

ور آفتاب جز بهوای تو دلم زند

این ترک نیم روز چو زنگیّ شام باد

خصم نهانت از همه انقای مغربست

پایش چو مرغ زیرک در قید دام باد

تا هست خیط ابیض و آسود نظام دهر

اسباب سروریّ ترا انتظام باد

هر یمن و هر سعادت کز حضرت تو زاد

جمله نثار مقدم خواجه نظام باد

چون منزل درشت بآسان بدل شدست

برخاطر تو یاد ز : انّ الکرام ، باد

هرچند معانست رهی را زحضرتت

بر درگه تو سال و مه این ازدحام باد

بی آفتاب دولت تو اصفهان مباد

روزی که سایۀ تو نباشد جهان مباد

شمارهٔ ۶ - و قال ایضاً یمدح الصّدر رکن الدّین صاعد

ای برده آتش رخ تو آب کارگل

بر باده داده عارض تو روزگار گل

با چهرۀ تو زحمت باغ است گل ، از آن

برچین نهاد زخار همه رهگذر گل

خونین شدست سربسر اندام نازکش

از بس که می نهد رخ خوب تو خار گل

یکدم بوصل تو دهن از خنده پر خنده پر نکرد

تا خون دل نکردی اندر کنار گل

گر گل بشد ، چه شد؟ همه سرسبزی تو باد

ما را بس است عارض تو یادگار گل

گر گرفته ام که گل ز رخ تست شرمسار

منّت خدایرا که نیم شرمسار گل

عکس رخت رفو کند او را بیک زمان

گرچه بریختست زهم پود و تار گل

گل چون رخ تو باشد لیکن بشرط آن

کز غالیه خطی بدمد برعذار گل

جایی که تیر غمزه ات از جان سپر کند

پیکان غنچه پر از نهیبش بیفکند

تا خط فستقّی ترا دید پر شکر

پسته زبان بطعنه نهادست در شکر

پیرامون دهان تو چون خط فرو گرفت

گفتم: گرفت طوطی در زیر پر شکر

تا بنده باشد از بن دندان لب ترا

از خاک بر نرسته ببندد کمر شکر

با ما تو در خصومت و بی آگهیّ تو

می ریزد از دهان تو بر ماگهر شکر

باد دهان اگر بمثل در جهان دمی

گردد نباتهای زمین سر بسر شکر

در چشم من دهان ترا ذوق دیگرست

اری خوشی فزود ز بادام تر شکر

از چهرۀ وجه بوسه بهای تو کرده ام

دانم همه کسی بفروشد به زر شکر

تا شد شکسته پسته ات از شکّر سخن

آمد بسی شکست از آن پسته شکر

سر بر خطت شکرچه چه عجب گروهمی نهد

خط طرفه ترکه بر شکرست سر همی نهد

ای از رخ و دهان تو رسوا گل و شکر

روی و لیست روی لبت یا گل یا شکر

روی و لب تو مایۀ سودای ما چراست؟

گر زآنکه هست داروی سودا گل و شکر

با آب و آتش آنچه گل و شکّرت کنند

هیچ آب و آتش آن نکند با گل و شکر

درّاعه حشیشی و پیراهن قصب

بدریده پیش روی پیش روی تو عمداً گل

با رنگ روی و طعم لبت اوفتاده اند

اندر زبان بلبل و ببغا گل و شکر

تنگست همچو غنچه و ظرف شکر دلم

زیرا که فرق نیست ز تو تاگل و شکر

اشکم همه گلاب و جلا بست زآنکه کرد

در چشم من خیال تو پیدا گل و شکر

از عدل خواجه دان تو که در دیده و دلم

به آب و آتشند بیک جا گل و شکر

سلطان شرع صاعد کز همّت بلند

آورد رای او سر خورشید را ببند

برداشت دست جود تو اسم سؤال زر

بنهاد جود دست تو رسم زوال زر

از دست بخشش تو زراندر جوال شد

رفت آنکه رفت هرکسی اندر جوال زر

کان و ترازو اند در ایّام وجود تو

بر دل نهاده سنگ زشوق وصل زر

آواره شد زبیم سخایت زر آنچنانک

رستست در دو دیدۀ نرگس خیال زر

در چشم غنچه زر ز پی آن گداختند

کو با وجود عدل تو میزد مثال زر

در دین بخشش تو بتویّ کلک تو

بر خلق خون لعل مباحست و مال زر

تیغ زبان کشید نیارد زبأس تو

رویین تن ترازو در روی زال زر

از بس که می زنندش خوارست و شهر گرد

بخشود نیست با کف راد تو حال زر

سنگست در قفایش هرجا که میرود

زان در بدر بسان شگ زرد میدود

گر نه زدست را تو آمد بجان گهر

چندین چراست در سخن تو نهان گهر؟

تا بوکه بر تو بندد خود را ریسمان

برآویخته ست سال و مه از ریسمان گهر

هرکس که گشت حلقه بگوش تو چون نگین

بر تخت زر نشید از آن پس چنان گهر

تیغ برهنه را که نبد آب بر جگر

هست از سخاوت تو کنون برمیان گهر

ابر اربیاد دست تو بر بوستان چکد

یابند غنچه را چو صدف در دهان گهر

شمشیر آهنین رو نشکفت بعدازین

گر ناورد زشرم لبت بر زبان گهر

دینار آفتاب نخست از جهان بنقد

بستاند ابرزفت و دهد بعد از آن گهر

او چون تو کی بود که ز دست زبان تو

بگرفت تا بچشم حسودت جهان گهر؟

ای ز آستان قدر تو در یوزۀ فلک

زیر نگین حکم تو پیروزۀ فلک

از بس که ریخت آن کف میمون زر و گهر

درهم شدند از کف اکنون زر و گهر

روز و شب از ستاره و خورشید میکشید

از بخششت زمانه بگردون زر و گهر

در آتش و در آب خلاص و امان خویش

جویند از آن دو دست همایون زر و گهر

گویی شدست کورۀ زر گر عدوت از آنک

هست اندرونش آتش و بیرون زر و گوهر

رخساره پخچ گشته و سوراخ در شکم

از طعن و ضرب ، خصم تو همچون زر و گهر

برگ درخت و قطرۀ باران شگفت نیست

کز دولتت شوند همیدون زر و گهر

بر باد داد خشک و بحر و کان گفت

کز بحر و کان همی دهد افزون زر و گهر

ای بس که زرد و سرخ برآیند ازین سپس

از شرم این قصیدۀ موزون زر و گهر

درحلقۀ عبید تو گوهر چو جای یافت

شاید که سر زصحبت دریا و کان بتافت

تا ممکن است ، صدر جهان سرفراز باد

خورشید را بسایۀ جاهش نیاز باد

ایّام را مهابت تو فتنه سوز شد

آفاق را عنایت تو کار ساز باد

قهرت گشاده پنجه بسان چنار و خصم

چون کاخ بهر سیلی گردن فراز باد

ای لفظ شکّرین تو چون پنبه مغزدار

چون پسته ات دهان بشکر خنده باز باد

هندوی یک سوارۀ کلکت چو برنشست

برخیل خانۀ قدرش ترک تاز باد

خصمت چو لاله ز آتش دل سوخته جگر

وز آب چشم خود چو شکر در گداز باد

عمر دراز به ز همه چیز در جهان

دانی چو بی تکلّف عمرت دراز باد

این موسم مبارک و مانند این هزار

در خرّمی بسر بر و در خوشدلی گذار

شمارهٔ ۷ - و قال ایضاً یمدحه

تا زلف مشکبار به رخ برفکنده‌ای

سوزی ز رشک در دل مجمر فکنده‌ای

در گردنم فکن، که کمندیست عنبرین

آن گیسوی دراز که در برفکنده‌ای

چون غنچه تا قبای نکویی ببسته‌ای

صد باره لاله را کله از سر فکنده‌ای

چندین هزار دل که ز عشّاق برده‌ای

در زلف بسته‌ای و گره برفکنده‌ای

گر دل دهد ترا دل من باز ده یکی

وانگار کز هزار یکی درفکنده‌ای

در آرزوی آنکه لبی بر لبت نهند

خون در دل پیاله و ساغر فکنده‌ای

ما همچو غنچه‌ایم که دل در تو بسته‌ایم

تو نرگسی نظر همه بر زر فکنده‌ای

بر ما درازدستی زلف تو از قضاست

این تنگ باری لب لعل تو از کجاست؟

کارم چو زلف یار پریشان و در همست

پشتم به سان ابروی دلدارم بر خمست

غم شربتی ز خون دلم نوش کرد و گفت:

این شادی کسی که در این دور خرّمست

تنها دل منست گرفتار غم چنین

یا خود درین زمانه دل شادمان کمست؟

زینسان که می‌دهد دل من داد هر غمی

انصاف، ملک دعالم عشقش مسلّم است

دانی خیال روی تو در چشم من چه گفت؟

یا رب! کجاست این که شب و روز شبنمست

خواهی چو روز روشن احوال در دمن؟

از تیره شب بپرس ، که او نیز محرمست

ای کاشکی میان منستی و دلبرم

پیوندی چنین که میان من و غمست

با آنکه دل به حلقهٔ زلف تو اندرست

پیوسته از وصال تو چون حلقه بر درست

طفلی و مرد عشق تو گردون پیر نیست

جانی و هیچکس را از جان گزیر نیست

خونم به یک کرشمهٔ ابرو بریختی

آنی که با کمان تو حاجت به تیر نیست

حسنت خطی نوشت علی الوجه کز خوشی

اقرار می‌دهند که بِهْ زو دبیر نیست

این باد فتنه‌جوی چه خواهد ز زلف تو؟

اندر جهان نه تودۀ مشک و عبیر نیست

تا می‌رود سخن ز قد تو حدیث سرو

هرچند راستست ولی دل‌پذیر نیست

در خشکسالی عشق تو از فتح باب اشک

چون آستین و دامن من آبگیر نیست

مژگانت جای در دل هرکس چگونه یافت

گر عکس نوک خامۀ صدر کبیر نیست؟

مسعود صاعد آنکه فلک زیر دست اوست

تیر فلک کمینه یک انداز شست اوست

لفظ تو رشک نظم ثریّا همی‌شود

قدر تو تاج گنبد خضرا همی‌شود

با رای تو چه سود کند صبح را جز آنک

جان می‌کند به هرزه و رسوا همی‌شود

شوریّ آب دریا دانی که از چه خاست؟

از اشک دشمنت که به دریا همی‌شود

کلک سخن سرای تو بس طرفه صورتیست

مرغی که جان ندارد و گویا همی‌شود

تا دست دُرفشان تو دیدش خرد، چه گفت؟

همتا نگر که چون بر همتا همی‌شود

سودای دختران ضمیر تو می‌پزد

راز دلش ز اشک هویدا همی‌شود

هنگام سرزنش به زبان صریر گفت:

بس سر که خیره در سر سودا همی‌شود

این تیره خاکدان به مکان تو گلشنست

چشم ستارگان بوجود تو روشنست

قهرت به کار خصم چو دندان فرو برد

تا پشت گاو و ماهیش آسان فرو برد

باد فنا برآر چو آتش ز جانشان

حلمت چو خاک تا کی از ایشان فرو برد؟

فصّاد دهر دست حسود تو زان ببست

کش نشتر اجل به رگ جان فرو برد

زور آزمای عزم تو از قوّت گشاد

پیکان غنچه در دل سندان فرو برد

با نور رای تو ید بیضای موسوی

حالی ز شرم سر به گریبان فرو برد

گر معجزست آنکه عصای پیمبری

یک دشت چوب و رشته چو ثعبان فرو برد

از نیزه و کمند که چون مارو اژدهاست

کلک تو هر زمان دو سه چندان فرو برد

زانگه که هست دست شریعت نشیمنت

تو دست او گرفته و او نیز دامنت

ای اهل فضل را به قدوم تو انتعاش

بر آستان تو من و اقبال خواجه تاش

تیغ بلارک ار چه ز گوهر توانگرست

همواره هم ز پهلوی کلکت کند تراش

از دست بندگان تو هر لحظه می‌چکد

در حلق دشمنان تو آبی جگرخراش

تا در قفای حکم تو چون سایه نیستاد

در دست آفتاب ندادند دور باش

گر کلک را زبان ببری جان آنش هست

زیرا که می‌کند همه اسرار غیب فاش

هر ناتوانیی که ترا بود در سفر

اکنون همه سلامت و خیرست در قفاش

شد دور از آفتاب هلال ضعیف گشت

زیبا و تندرست و قوی حال و نورپاش

خورشید را ز هیبت تو دل ز جا برفت

وانک دلیل، زردی رخسار و ارتعاش

مقهور گشت دشمن و منصور گشت دوست

وین مطلعست کار ترا خود هنوز باش

شهباز دولت تو که پرواز می‌کند

خود صبر کن که چشم کنون باز می‌کند

ای دیده گوشمال ز جود تو مال‌ها

پاینده باد دولت تو دیر سال‌ها

ننگاشته به خامهٔ اندیشه تا ابد

نقّاش ذهن مثل تو اندر خیال‌ها

بر چرخ مشتری که سعادت ازو برند

گیرد همی ز طالع مسعود فال‌ها

آنی که عاجزست ز نقض عزایمت

گردون که مولعست به تبدیل حال‌ها

تا ز آسمان شرع بتابد چو تو هلال

خم‌ها در آورند به پشت هلال‌ها

تا اقتضای مثل تو صاحب قرآن کند

اجرام را بسی که بود اتّصال‌ها

تا سایه دار گردد ازین گونه دوحه‌ای

از بیخ برکشتد فراوان نهال‌ها

در صدر کامرانی دست تو پیش باد

یارب ز هر چه هست ترا عمر بیش باد

شمارهٔ ۸ - وله ایضا یمدحه و یصف الرّیاحین

زهی با چهره ات گلبار گلزار

رخت گلگونۀ رخسار گلزار

شکسته تاب زلفت پای سنبل

نهاده دست حسنت خار گلزار

مگر در گلستان بگذشته یی دوش

که می خندد در و دیوار گلزار

چو عهدت سست بدزین پیش و اکنون

چو خشمت تیز شد بازار گلزار

صبا کو با تن بیمار هر دم

بجان کوشید در تیمار گلزار

چو بوی زلف و رنگ عارضت دید

بیک ره سست شد در کار گلزار

خراب آباد بد، گر لطف خواجه

نگشتی چون صبا معمار گلزار

نگار سرو قد دیدی بآیین

نگه کن قدّ آن سرو نگارین

قبای لطف بر بالای سروست

ولی بی تو که را پروای سروست؟

اگر در چشم آیی جای آن هست

که اندر جویباران جای سروست

ببالای تو ماند راستی را

دلم را زین سبب سودای سروست

چو سرو آزاد کرد قامت تست

چرا گویم قدت همتای سروست؟

مگر شادی قدّت خورد نرگس

که مست افتاده اندر پای سروست

همه پشت زمین روی شکوفه ست

همه زیر فلک بالای سروست

چو رای خواجه میلش زی بلند یست

از ان طبعم چنین جویای سروست

چنار از جان هوا خواه بهارست

ز بس کش دست نعمت بر چناراست

ز زلفت بس که می ریزد بنفشه

ز گلبرگت همی خیزد بنفشه

جهان شد چون دهانت تنگ بروی

که در لعل تو آویزد بنفشه

غذای نرگس بیمارت اینست

که با شکّر بر آمیزد بنفشه

چه جادوییست چشم ناتوانت؟

که از آتش برانگیزد بنفشه

زرویت سر چرا بر تافت زلفت؟

مگر کز لاله پرهیزد بنفشه

فرو می پیچد از دست خطت پای

که از گلزار بگریزد بنفشه

سر زلف چو نوک کلک خواجه ست

که بر کافور می ریزد بنفشه

بآتش غنچه زان پیکان در آکند

که نیلوفر سپر بر آب افکند

دهد مردم لب خندان غنچه

نشانی از دل ویران غنچه

درآمد تازه روی و قرطه بگشاد

زهی! صد آفرین بر جان غنچه

هم اکنون باد نوروزی بیک دم

همه پیدا کنم پنهان غنچه

مگر لاله دهان زان بازکردست

که گیرد در دهان پستان غنچه

بدین ده دانۀ گاورس کافکند

صبا اندرین انبان غنچه

بخون دل فراهم کرد صد برگ

که بلبل می رسد مهمان غنچه

چو سوفار از نسیم لطف خواجه

لبالب خنده شد پیکان غنچه

صبا چون من ز عشق روی دلدار

گهی دیوانه باشد گاه بیمار

زهی نقش رخت بر گلشن گل

گرفته سنبلت پیرامن گل

ز رعنایی ترا عاری نباشد

که تر نیکوتر آید دامن گل

بناز و لابۀ ما هر دو ماند

خروش بلبل و خندیدن گل

مگر با خار سرتیزاندر آویخت؟

کزینسان پاره شد پیراهن گل

خط سبزت توان برخواندن از دور

بشبگیر از چراغ روشن گل

زرشک روی تو وز آه سردم

بیفسردست خون اندر تن گل

ز شرم تست یا از خشم خواجه

که آتش بردمید از خرمن گل

همه یا رنگ رز یا بو فروشند

که زیر سر و تنها باده نوشند

خوشا بوقت سحر آواز بلبل

خوشا بر شاخ گل پرواز بلبل

چمن بس با نوا جاییست کآنجا

همه برگ گلست و ساز بلبل

نمیشاید تحمّل کردن انصاف

بدلتنگیّ غنچه ناز بلبل

نوای چنگ و بانگ عاشقانست

بهر شام و سحر دمساز بلبل

صبا برسوسن و گل جامه بدرید

از آن شد آشکارا راز بلبل

خوشست این گنبد گل خاصه وقتی

که پیچد اندرو آواز بلبل

رسیل بلبلم در مدح خواجه

تو طوطی دیده یی انباز بلبل؟

جهان در بزم نوروزی نشسته ست

بیاد خواجه جام لاله در دست

گرافتد عکس رایش در شکوفه

بتابد همچنان اختر شکوفه

و گر درسایۀ دستش کند جای

چو گل زرّین شود یکسر شکوفه

همی زاید چو رای روشن او

بطفلی پیر از مادر شکوفه

درخت خشک از وجودش خورد آب

کند درحال سیم و زر شکوفه

ز جود دست او روزی چونرگس

ز زر بر سر نهاد افسر شکوفه

صبا از خاک پایش شمّه یی داشت

دروم زان ریختش بر سر شکوفه

درم بخشید و سر سبزی بدل یافت

چو دست صدر دین پرور شکوفه

همایون رکن دین ، مسعود ساعد

که دین را زو ممهّد شد قواعد

زعدلش گر کند دستور نرگس

نیاید در چمن مخمور نرگس

نهد گردن بخاک پایش ارچه

بتاج زر بود مغرور نرگس

بجای مردم چشمش کند کار

اگر بیند رخش از دور نرگس

خراب ار بود وقتی اندرین دور

شدست از سیم و زر معمور نرگس

خیال رایش ار در خواب بیند

شود با دیدۀ پر نور نرگش

عجب نبود گر از بهر دواتش

سیه گردد چو چشم حور نرگس

نیارد کرد در ایّام عدلش

نظر در غنچۀ مستور نرگس

زهی تاریخ دولت روزگارت

مبارک باد فصل نوبهارت

ببستان تا دهان بگشود سوسن

بمدحت صد زبان فرسود سوسن

زبهر دور باش بندگانت

سنان آبگون بنمود سوسن

چو کاغذ صفحۀ رخسار خود را

برای خطّ تو بزدود سوسن

چمن هرّای زرّش ساخت از گل

که همچون گوش خنگت بود سوسن

برآمد خنجر چون آب در دست

چو نام دشمنت بشنود سوسن

کشید از خاک پاییت سرمه نرگس

کف راد ترا بستود سوسن

دو چشمش گشت زراندود نرگس

زبانش گشت سیم آلود سوسن

هزارآوای بستان شریعت

پناه خلق ، سلطان شریعت

زبأست خون شود در سنگ لاله

زشرم خلقت آرد رنگ لاله

زبون شد آتش از سهم تو زینست

که گیرد هردمش در چنگ لاله

بیمن عدل تو عالم چنان شد

که ساغر میزند برسنگ لاله

نسیم لطف تو هرجا که بگذشت

دمد فرسنگ در فرسنگ لاله

اگرچه ز آتش سودا چو خصمت

دلی دارد چو دود آهنگ لاله

بسعی خاطر روشنگر تو

کنون بزداید از دل زنگ لاله

بمشک ومی بشست اوّل دهان پس

سوی مدحت تو کرد آهنگ لاله

صبا از شرم لطفت ناتوان شد

جهان پیر از فرّت جوان شد

چو گشت از روی تو دلشاد نوروز

در گنج طرب بگشاد نوروز

یکایک هرچه نقد خوشدلی بود

بطبع بندگانت داد نوروز

مثال بندگیّ خود ادا کرد

بدست سوسن آزاد نوروز

برو بد خاک درگاه تو هر روز

بجعد سنبل و شمشاد نوروز

جهان زانصاف مینازد که آموخت

ز تو آیین عدل و داد نوروز

همی تا خرمن گل را بصحرا

دهد هر صبحدم بر باد نوروز

حسودت را زدم هر دم خزانست

ترا هر روز از نو باد نوروز

قوام الدّین چو بختت همنشین باد

چنین خودهست و تا بادا چنین باد

سر افرازی که جاویدش بقا باد

کفش سر چشمۀ فیض سخا باد

بدان تا نگسلد از گردش چرخ

زجانش رشتۀ جانت دو تا باد

چو پشت او قوی از بازوی تست

چو فرمان تو کام او روا باد

تو سعد اکبری او ماه انور

قرآن هر دو با هم سالها باد

بداندیش شما از هر مرادی

چو خوبی از وفا دایم جدا باد

شما بایکدیگر چون نور و خورشید

جهان در سایۀ عدل شما باد

نفسهای دهان صبح صادق

همه آمین این ورد دعا باد

طناب عمرتان اندر سلامت

بهم پیوسته بادا تا قیامت

شمارهٔ ۹ - وله یمدح المولی عضد الملّة والدّین عماد الاسلام والمسلمین حسن بن عبد الصمد الخجندی

چون مشک زلف بر گل رخسار بشکند

پشت بهارو رونق گلزار بشکند

بر آتش ستم جگرم زان کباب کرد

تا آرزوی نرگس بیمار بشکند

گفتم دلم شکسته شد از غم بطنز گفت

آلت شگفت نیست که در کار بشکند

دانی چراست تنگی دلها بعهد او؟

کاندک نگاه دارد و بسیار بشکند

سنگین دلی بتا و دل بنده نازکست

از سنگ آبگینه بناچار بشکند

زلف هزار قلب شکستت و این عجب

کز جنبش نسیمی صد بار بشکند

ماریست زلف تو که همه بر جگر زند

دستش درست کو سر آن مار بشکند

هر سال رنگ عارض و بوی کلاله ات

بیچاره غنچه را دل و بازار بشکند

گرد دهان تنگ تو آن زلف عنبرین

چون صد هزار حلقۀ مشکست و یک نگین

ای زلف تو شکسته و عهد تو نادرست

عزم تو بر شکستن پیمان ما درست

باد صبا ز زلف تو بویی بباغ برد

یک غنچه را نماند بتن بر قبا درست

دیوانه کرد نرگس مست تو عقل را

بیمار را نگر که چهار کرد با درست

بر شاهدّی روی تو خطّت گواه بس

با آنکه هست دعوی تو بی گوا درست

بیماری و تکسّر آن زلف و غمزه چیست؟

زین سان که هست حسن رخت را هوا درست

خسته دلم ز بس که در آغشته شد بخون

پیدا نمیشود که شکستست یا درست

چرخ سیاه کار کند هر سپیده دم

بر زلف پر شکنج تو درس جفا درست

اندیشۀ وصال تو از ما نبود راست

ناید خود از شکسته دل اندیشه ها درست

تیری که غمزۀ تو ز ترکش بر آورد

پیکانش ز آب شعلۀ آتش بر آورد

گل چون ز عکس چهرۀ تو یاد می کند

عالم ز بوی ورنگ خود آباد می کند

گفتند غنچه را بدهان تو نسبت است

عمریست تا بدین دل خود شاد می کند

سنگین دل تو هست ز پولاد و نرگست

پیکان تیر غمزه ز پولاد می کند

بشخوده اند چهره و ببریده طرّه ها

از جورها که بر گل و شمشاد می کند

نامد خلاف راستی از عهد قامتت

پس سرو را ز بهر چه آزاد می کند

کردند جلوه پیش رخت نیکوان باغ

بلبل ازین شناعت و فریاد می کند

سوسن زبان عذر برون آورید و گفت

ما را چه جرم؟ این سبکی باد می کند

دوران عدل خواجۀ بیدار دولتست

خفتست غمزۀ تو که بیداد می کند

بازوی دین و بازوی ملّت ازوقویست

ترکیب ذات او ز کمالات معنویست

جودش چو در مصالح گیتی نظر فکند

پیکار بینوایان بر سیم و زر فکند

سر تیزیی بکرد در ایّام او قلم

او را چو تیغ مغز شکافی بسر فکند

زان در درش چو حلقه فتادست سروری

کاسباب آن چو سلسله در یکدگر فکند

آنک جبین گل ز لقایش عرق چکان

وینک درست زر ز سخایش سپر فکند

بر کار نیشکر گره از بهر آن فتاد

کو پیش نکته هاش گره بر شکر فکند

در چشم و گوش عاشق و معشوق جای یافت

خود را گهر بمعرض لفظش چو در فکند

در خدمت و قار تو استادگی نمود

زانگه که کوهسار گره بر کمر فکند

آبش نمی دهند در ایّام عدل تو

زان تیغ تشنه وار زبان را بدر فکند

ای رسم تو مرّوت و کار تو اجتهاد

وی ملک را عضاده و اسلام را عماد

کلک تو سر به بلعجبیها بر آورد

هر چه آورد از آن دگر خوشتر آورد

پی بر بساط روم نهد نقش چین کند

سر در شب سیاه نهد اختر آورد

باشد میان ببسته بقصد سپاه بخل

زان هر دم از سیاهی خط لشکر آورد

هر معنی رمیده که کس نقش آن ندید

تا بنگری سرش بخم چنبر آورد

زاینده ایست بر سرپا با خروش و بانگ

وانگه چه طرفه آنکه همه دختر آورد

جایی که او حدیث ز لوح ازل کند

ای بس که رو سیاهی بر دفتر آورد

وین هم ز جادوییست وگر نه کسی ندید

ریش آوری که خطّ چنانش خوش در آورد

گر آمدست بر سر انگشت فرّخت

دریا عجب مدار که نی بر سر آورد

شخص هنر چو تربیت خویشتن کند

نقش نگین جان عضدالدّین حسن کند

اوّل ترا خرد زر و گیتی بسند کرد

پس نام تو خلاصۀ آل خجند کرد

از هیبت تو زهرۀ شمشیر آب شد

از بیم آنکه آتش فتنه بلند کرد

زودش بسان استره سر در شکم نهد

در عهد تو هر آنکه بمویی گزند کرد

تا زد صریر خامۀ تو خنده بر سنان

بس طنزها که پرچم از آن ریش خند کرد

غمخوارگیّ اهل هنر میکند کفت

و انصاف در شمار نیاید که چند کرد

نه بخشش تو حلق گهر در قنب کشد

نه همّت تو اطلس را تخته بند کرد

از بهر اقتناص مرادات تو جهان

از پیسه ریسمان زمانه کمند کرد

هر شام چرخ بر لب بام جلال تو

بر آتش شفق ز ستاره سپند کرد

اهل هنر بتربیتت زنده گشته اند

احرار روزگار ترا بنده گشته اند

صیّت چو نور بهمه جا رسیده باد

در سایۀ تو جان جهان آرمیده باد

طفل امل که شیر مروّت غذای اوست

بر دامن صنایع تو پروریده باد

خاک سم سمند ترا تکیه گاه ناز

زین هر دو گرد بالش مشکین دیده باد

هر زر که آن بچشم ترازو در آمدست

آن زر ز چشم او کرمت بر کشیده باد

آبی که روضه های امل تازه زو شود

از چشمه سارفیض بنانت دویده باد

بادی که غنچۀ دل ازو منفتح شود

از دامن شمایل خلقت دمیده باد

گر لاله را نه لطف تو گلگونه بر کند

از ارتشاف صاعقه خونش کفیده باد

تا بر دهان صبح گذر می کند نفس

عزم تو پیش باد و بقای تو باز پس

شمارهٔ ۱۰ - در مدح نظام الدّین محمّد

جانا به سحر چشم جهانی ببسته‌ای

زین حلقه‌های زلف که بر هم شکسته‌ای

آخر چه فتنه‌ای؟ که ز عشق تو در جهان

برخاست رستخیز و تو فارغ نشسته‌ای

حقّا که در مشهّرۀ لعل فستقی

شیرین‌تر و لطیف‌تر از مغز پسته‌ای

بشکسته‌ای به سنگ جفاها دل مرا

پس رفته‌ای به طنز و سر زلف بسته‌ای

در حقّۀ عقیق تو یابند مرهمش

آنرا که دل به ناوک مژگان بخسته‌ای

ای صبر ناپدید، تو بس تنگ عرصه‌ای

وی اشک بی‌قرار، تو بس سرگشته‌ای

وی یار سنگ دل که مرا طعنه می‌زنی

باری ترا که نیست غم عشق، رسته‌ای

زین سان که در همست و پر از بند چون زره

بر کار خویش و زلف تو چون افکنم گره؟

هر شام کآفتاب ز گردون فرو شود

جانم ز غم بفکر دگرگون فرو شود

آه از برم چو عیسی سر بر فلک نهد

اشک از رخم بخاک چو قارون فرو شود

خونش بدل فرو شود از غصّه های من

اندیشه چون بدین دل پر خون فرو شود

سر برنیاورید مگر از چشمسار چشم

هر دل که او بدان رخ گلگون فرو شود

هر صبحدم که جیب لب از آه بردرم

خون شفق بدامن گردون فرو شود

شد نا پدید خون دلم در میان اشک

چون چند قطره‌ای که به جیحون فرو شود

بی تو هلال وار تن زرد لاغرم

هر کش بدید گفت هم اکنون فروشود

چون حلقه های زلف تو سردرسر آورد

اندیشه ها ز خاطر من سر بر آورد

ای زلف هندوی تو چو ترکان دلستان

جان از برای غارت دل بسته بر میان

یک شب نداشت پاس دلم زلف هندوت

با آنکه هندوان همه باشند پاسبان

بردیده می نشانم چون لعبتان چشم

هر هندوی که دارد از نام تو نشان

رسمیست هندوان که در آتش کنند جای

زان جای زلف تست مرا در دل و روان

زلف تو دل همی ببرد از میان چشم

نبود شگفت دزدی چابک ز هندوان

با ترک تاز طرّۀ هندوی تو مرا

همواره همچو بنگه لوریست خان و مان

اقبال هندوی تو و دولت غلام تست

تا هست سوی تو نظر خواجۀ جهان

صدر زمانه صاحب عادل نظام دین

کش بوسه داد حلقۀ افلاک بر نگین

ای سروری که مثل تو در روزگار نیست

بارایت آفتاب جهانرا بکار نیست

بیشی از آفتاب بقدر و شکوه و جاه

جودو کرم مگیر که آن در شمار نیست

تا هست ابر جود تو بارنده بر جهان

از نیستی بدامن کس بر غبار نیست

گر در شکم که مثل تو بودست یا نبود

دانم همی یقین که درین روزگار نیست

در عهد تو میان بوفا استوار کرد

گرچه فلک بعهد چنان استوار نیست

از سایۀ تو هر که جدا شد چو آفتاب

یک ذرّه بر زمینش جای قرار نیست

روزی دوگر حسود ترا کارکی برفت

آن از نوادرست بدان اعتبار نیست

از بس که مسرفست بدادن سخای تو

خواهنده را ملال گرفت از عطای تو

لطف تو در شمایل جان آن اثر کند

کاندر مزاج غنچه نسیم سحر کند

بیرون از آن که کام دل آرزو دهد

جود تو در زمانه چه کار دگر کند؟

بر سر کند حسود تو خاک از جفای بخت

هر روز کآفتاب سر از خاک برکند

از نوک خامۀ تو چکیدست بر زمین

آن مایه‌ای که خاک از آن نیشکر کند

اقبال را نشیمن اصلی جناب تست

جود تو بایدش که بهر جا گذر کند

آنرا بآب روی نگیرند در شمار

کز آب چشم خصم تو رخساره تر کند

هر کس که او زبان بثنای تو برگشاد

شاید که همچو شمع زبان تاج سر کند

گرچه کنند بخشش پیوست بحر و کان

هرگز کجا رسند در آن دست بحر و کان

ای صاحب زمانه و دستور روزگار

بادا همیشه خصم تو مقهور روزگار

پروانۀ ضمیر تو حاصل کند نخست

پس شمع آفتاب دهد نور روزگار

جان از برای خدمت تو بست بر میان

وین قدر خود چه باشد مقدور روزگار

گردون نوشته بود در القاب خاص تو

مشکور از آفرینش و مشهور روزگار

بر تارک عروس بقایت کند نثار

عطّار چرخ عنبر و کافور روزگار

پیوسته تاب مهر تو در جان آفتاب

بنوشته دست عمر تو منشور روزگار

کوته شود ز دامن اعمار دست مرگ

چرخ ارکند ز لطف تو دستور روزگار

این رسم جود کز دل و دست تو دیده ایم

حقّا اگر ز حاتم طایی شنیده ایم

ای سایه ات خجسته تر از سایۀ همای

بر مطرحت ملوک بحرمت نهاده پای

تشریف بود و تربیتی بس بجای خویش

گر رنجه گشت شاه سوی این بلند جای

معلوم شد که سوی نکوییست رای شاه

چون کرد رای آنک خرامد بدین سرای

شاه ستارگان را جوزاست برج اوج

زیرا که هست خانۀ دستور نیک رای

لایق بحسب حال تو بیتی شنیده ام

از گفتۀ عمادی بس نغز و دلگشای

تشریف طغرلیست وگرنه بگفتمی

مصحف ز بند زر نشود مرتبت فزای

برخوان نعمتت چو ملو کند میهمان

گنجم هر اینه بطفیلی من گدای

کس در جهان نگفت و نگوید چنین سخن

ور گفته اند پس تو مرا تربیت مکن

دولت قرین حضرت صدر زمانه باد

اقبال را مقام بر این آستانه باد

هر تیر دیده دوز که از شست چرخ جست

انرا ز طاق ابروی خصمت نشانه باد

مرغی که کرد بیضۀ زرّین آفتاب

بر گوشۀ سرای تواش آشیانه باد

از بارگاه غیب بدرگاه حشمتت

امداد کامرانی و نصرت روانه باد

ارکان ملک داده بحکم تو چشم و گوش

وز تو اشارتی بسر تازیانه باد

تا گرد قطب باشد دوران فرقدان

دوران آن دو گانه بر این یگانه باد

وان کو نخواست قدر ترا برتر از فلک

کارش چو کار خادم زیر از میانه باد

داد مرادهای تو گیتی بداده باد

دست و دل و در تو بشادی گشاده باد

شمارهٔ ۱۱ - فی المرائی من کلامه و له فی مرثیه الصّدر الشّهید رکن الدّین صاعد قدس الله روحه العزیز

کو خروش و شغب و ناله، چراخاموشید؟

خواجه راحال برین حال و شما باهوشید

عصمت آواره شد و امن چو راحت بگریخت

عافیت رخت برون برد و شماخاموشید

گربدانید حقیقت که چه کار افتادست

همچنین زنده همانا که بخود برجوشید

تا ازین وقعه خود بر سر ما چه نوشتست

وقت را نوحه کنید و بگرستن کوشید

باسیه روزی ما سخت سپید آید هم

گر درین سوک چو شب جامه پلاسین پوشید

کژشماریست شما را اگراین اندیشه ست

که پس از خواجه یکی شربت شادی نوشید

نه مرا از خود و نه نیز شما را شرمست

که زمن مرثیت صدر جهان بنیوشید

ناله و ناله که دلها نه چنان پر دردست

گریه و گریه که ین حادثه را درخوردست

اوّل از منصب و از دست سیادت گویم

یا ز علم و ورع و زهد و عبادت گویم

مردی و مردمی و فضل و فضایل شمرم

سخن مدرسه و درس و افادت گویم

نیک نامیّ همه عمر دهم شرح نخست

یا همین خاتمت کار و شهادت گویم

روز نوحه ست مرا خلق بخندید که من

در چنین تعزیتی شعر بعادت گویم

داد یک معنی او داده نباشم خدای

گردرین معنی صد سال زیادت گویم

تو که خصمی، بخدا بر تو، بیا هم تو بگوی

تا نگویی که همی من بجلادت گویم

چو کلید در خلد ابد آمد چه عجب

گرمن این چو بچه راسهم سعادت گویم

این همۀ گریه ی خونین که برین رخسارست

اثر خندۀ خونین یکی سوفارست

خلق را از خود و از عمر ملالی عجبست

این چه سالست دگرباره که سالی عجبست

صدر عالم را با خاک برابر کردند

وز فلک سنگ نمی بارد، حالی عجبست

صبر را در دل اگر عرصۀ میدان تنگست

اشک را باری بر چهره مجالی عجبست

شیر را گور فروبرد، شکاری معظم

بحر را خاک فروخورد، نکالی عجبست

من و غم زین پس، و چون من همه کس، چون دانیم

که دل خوش پی ازین حال، محالی عجبست

گرخیالست کسی را که بنوعی ز هنر

پس از این شاد بود اینت خیالی عجبست

آفتابی را باتیر قرآن بوده و پس

زان قرآن زاده کسوفی و زوالی عجبست

زه زهی بر دم تیری چو نهادند ببین

که چنان مزغ دلی پر دلیی کرد چنین

مردم شهر همه جمع شده بر درگاه

ختم بنشسته و شد روزبغایت بیگاه

صدر بی رونق و دلها همه اندر وسواس

خواجه را ماناف کزخواب نکردند آگاه

نی که او صبح بگه خیز وواینخواب دراز

رسم او نیست ندانم که چه شد واویلاه

نیست بر ذوق وی این خواب دراز، ایراکو

شب ما زنده ببیداری کردی کوتاه

این چه زخم است که مار از سپاه آمد و خیل

که مه دنیا و مه اسباب و مه دخیل و مه سپاه

این همه طنطنه و قاعده ی خواجۀ ما

خود همین بود و برین آمد انّا لله

حشمت خواجه واورنک و شکوهش همه رفت

خانۀ تیره بماندست و درودست سیاه

رسم تحویل نباید که چنین فرمایند

بعد عمری سوی خانه به ازین بازآیند

صدر اسلام کجایی تو و دیدارت کو؟

اندرین حادثه خود چو نی و غمخوارت کو ؟

دشمن و دوست ترا می نگرند از هر سو

قهر دشمن شکن و لطف کم آزارت کو؟

چه فتادت که چنین زود برفتی از جای؟

آنهمه حلم گران سنگ چو هر بارت کو؟

تا که این مشغلۀ شهر همه بنشانند

هیبت سایه یی از گوشۀ دستارت کو؟

فتنه بیدار شد از خواب دراز آهنگت

آه و واویلا ! آن دولت بیدارت کو؟

ای چو لاله رخت از خون جگر آلوده

آن همه رونق و آب گل رخسارت کو؟

دم بدم زیر لب اندر ز سر لطف و کرم

با من آن نکتۀ شیرین شکرت بارت کو؟

سنگ و سندان چه بود با دل ما بی خبران

تو بخاک اندر و ما بر زبر آن گذران

در جهان تو کرا خو سر منبر باشد؟

یا کرا خاطر علم و دل دفتر باشد؟

تاج منبر چو ازاین ماتم در خاک افتاد

خاک زیبد که کنون سر بر منبر باشد

مسند شرع سیه پوشد و لایق اینست

قلم فتوی خون گرید و در خور باشد

ظالمان را ز فرودستان مانع که بود؟

بی کسان را پس از امروز که یاور باشد؟

زایر وسایل اکنون ز که در یوزه کنند؟

چون حوالت گه روزیشان این در باشد

طفل و بیوه دو سه روزست که سرگردانند

اه ترسم که ازین نیز فزونتر باشد

پاکدامن ز جهان رفتی و تا دامن محشر

دامن کوه ز خون دل ما تر باشد

خود کرا زهره و یار است که آرد بزبان

کانچنان خواجه برین شکل برون شد ز جهان؟

خواجه بایستی تا مدح خود از من شنود

نه که من مرثیتش گویم و دشمن شنود

همچو من سوخته خرمن دگری می باید

تا که احوال من سوخته خرمن شنود

هر که از گوش خرد پنبه ی غفلت بکشد

ای بسا بند که بی زحمت گفتن شنود

ای بنگذاشته مانند خود اندر عالم

وین مسلم کند ار مرد و گر زن شنود

مرغ و ماهی پس از این واقعه در حسرت تو

هرکجا گوش کند ناله و شیون شنود

اندرین ماتم جانسوز تو کو مستمعی؟

تا ز دیوار و در آواز گرستن شنود

من کنون مویه گرم گو بر من گرد آیند

هرکه خواهد که غم و درد دل من شنود

کس شنیدست بدین سهمگنی تقدیری؟

عالمی فضل و هنرمندی و حاصل تیری

ای که در خاک لحد خفته یی ، از ما بدرود

گرچه بسیار برآشفته یی از ما بدرود

ای که از رفتن ناگاه بجاروب بلا

خوشدلی از دل ما رفته یی، از ما بدرود

ای گران قیمت درّ بستم بشکسته

که بالماس جفا سفته یی، از ما بدرود

ای گل تازه که در خلد ز خار پیکان

پیش از موسم بشکفته یی، از ما بدرود

گرچه بر حقّی ازین جرم که از مادیدی

که رخ زیبا بنهفته یی از ما بدرود

دانم آندم که بگفتار نبد پروایت

در نهان با همگان گفته یی از ما بدرود

آه دیدار که با روز قیامت افتاد

خواب خوش بادت تا خفته یی از ما بدرود

او سفر کرد و ز تقویست بره توشۀ او

جاودان باد بقای دو جگر گوشۀ او

خاصه این صدر که از کلّ جهان مقصودست

بحقیقت چو سلیمان خلف داودست

هر که دارد خلفی مثل نظام الاسلام

در دو گیتیش همه عاقبتی محمودست

آنکه جز عمر کامیدست که صد چندانست

هر چه معنیّ پدر بود در او موجودست

از بزرگیّ و شمایل چو بدو درنگری

بتوان گفت که هم صاعد و هم مسعودست

شاخ بشکست ولیکن ثمرت باقی باد

گل بپژمرد ولیکن عرقض مقصودست

اوّل و آخرشان یک زدگر خوبترست

دوحۀ صاعدیان هم بمثال عودست

تا که این گلبن اقبال شود بار آور

اعتماد همگان بر کرم معبودست

سدّ اسلام شکسته شد و ما بیخبریم

رکن دین جای تهی کرده و ما می نگریم

سرورا! صدرا! ناگاه چه افتاد ترا

که ملال آمد ازین بنده و آزاد ترا

تنگ بودت ز جهان خیمه بفردوس زدی

یا فلک داد ز نادانی بر باد ترا

سرو آزاد بدی در چمن شرع رسول

خشک آن دست که بر کند به بیداد ترا

ای همه یاد تو از خسته دلان، بس که کنند

خاص و عام وزن و مرد از دل و جان یاد ترا

از تو شادی بدل خلق رسیدست بسی

دانم ایزد کند از رحمت خود شاد ترا

نیکوی کردی بسیار و یقینم که رسد

آن همه نیکویی امروز بفریاد ترا

اندرین دم بهران چیز که داری حاجت

از خداوند تعالی همه آن باد ترا

ای خدا! دار درین ساحت دهر فانی

صدر دین را ببزرگان دگر ارزانی

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً فی مرثیة الصّدر السّعید جلال الاسلام طاب مثواه

دل بر احوال روزگار منه

رنج بر خود باختیار منه

گل مقصود نشکفد زین خار

خویشتن را تو خیره خار منه

دشمن تست نفس امّا ره

آرزوهاش در کنار منه

صورتش چیست؟ همچو مار دراز

دست خود در دهان مار منه

در مقامی که سیل خیز فناست

جز بناهای استوار منه

رهگذار بلاست دنیی دون

دل بر او از پی قرار منه

قیمتی گوهریست گوهر دل

هرزه بر راه و رهگذار منه

خوشدلی را گذر برینجا نیست

چشم بر راه انتظار منه

طبع خود روزگار می گوید

عمل ما بهانه می جوید

در دلت هیچ جای پنی نیست

زان چو تو خویشتن پسندی نیست

چون اثر در دل تو می نکند

گریه، بیرون ریشخندی نیست

گر جهان در شود بآتش و آب

فارغی، چون ترا گزندی نیست

یک وجب نیست بر فلک که در او

رخنه از آه مستمندی نیست

گرم روتر ز باد پای نفس

راه آجال را نوندی نیست

حرص کم کن که عقل و دانش را

بتر از حرص چشم بندی نیست

مرگ را از برای گردن عمر

بهتر از روز و شب کمندی نیست

کی پذیرد ز گفتۀ ما پند

هر که را زین وفات پندی نیست؟

کاه در خرمن قمر بنماند

همه بر تارک جهان افشاند

دیدۀ انتباه بگشایید

قفل در بند آه بگشایید

چشم و لب راز گریه وافعان

گه ببندید و گاه بگشایید

موکب خواجه در رسید از راه

صف ببندید و راه بگشایید

و گر امروز بار خواهد داد

تتق از پیشگاه بگشایید

بسر انگشت عطلت از رمحش

آن نشان سیاه بگشایید

در خانه نخست در بندید

پس در خانقاه بگشایید

بر نخواهد نشست دیگر بار

تنگ زینش بگاه بگشایید

چون ازین در گذر نخواهد کرد

خواه بندید و خواه بگشایید

ای دل ما پر آتش از شدنت

بتر از رفتنست آمدنت

جزع مختصر نباید کرد

هیچ کار دگر نباید کرد

مایۀ اشک در چنین ماتم

کم ز خون جگر نباید کرد

خاک گورش که خشک چون لب ماست

جز ز خو نا به تر نباید کرد

زینچه با ماهمی کند دنیا

خود سوی او نظر نباید کرد

زین پس بر جوانی و دولت

اعتمادی مگر نباید کرد

با غریمی چنین که در پی ماست

سر ز خانه بدر نباید کرد

چون همی زیر خاک باید خفت

سقف خانه بزر نباید کرد

بسفر رفت وین سخن نشیند

که سفر در صفر نباید کرد

سال عمر تو چون منازل ماه

که بپای قمر بود کوتاه

هر کجا بنگریم از چپ و راست

وحشت و ظلمت و عنا و بلاست

شد ز دود دلم هوا تاریک

یا مرا چشم عقل نابیناست

همه باز آمدند خیل وحشم

وآنکه سرخیل بود ناپیداست

او ز راهی دگر برفت مگر

بی خبر ز انتظار مولاناست

باز پرسید از خواص خدم

تا ز پیشت خواجه یا ز قفاست

نا توانست یا بخواب درست؟

چه سبب پایش از رکاب جداست؟

اینکه ما کرده ایمش استقبال

قالب خواجه بود، خواجه کجاست؟

روی کار این چنین که می بینم

جای واحسرتا و واویلاست

دست گستاخئی دراز کنیم

سر تابوت خواجه باز کنیم

تا چگونه ست رنگ رخسارش

یا چه رنگست لعل دربارش

تا جگرخوار یا شکر خوارند

در قفس طوطیان گفتارش

تا کجا برد پستۀ تنگش

آن شکر خندۀ بخروارش

یا بغربیل مرگ بیخته اند

خاک ادبار بر دورخسارش

آه کز گرد راه و رنج سفر

نه بر آب خودست دیدارش

نه خوشابست درّ دندانش

نه درستست چشم بیمارش

تند باد اجل پریشان کرد

زلف مشکین و چین دستارش

تیز برخاست آتش از جانش

زود بنشست باد و بازارش

دوری از ما، اگر چه نزدیکی

همچو آتش درون تاریکی

دیدی آن دولت و جوانی او

وان همه لطف و خوش زبانی او

سر بسودا کشد اگر دل من

کند اندیشه در معانی او

نامش از آسمان بلندترست

رفت زیر زمین نشانی او

جان شیرین بضاعتش دادم

درد دل بود ارمغانی او

ملک الموت نیک سنگ دلست

که نبخشود بر جوانی او

مگرش قصد کرد تا نکند

لطفش ابطال جانستانی او

جان خود همچو صبح در لب داشت

دلم از بهر مژدگانی او

همه در عمر رکن دین افزود

هر چه کم شد ز زندگانی او

خود نبینی که کوتهی شبست

که درازی روز را سببست

حاصل دور روزگار اینست

همه را انتهای کار اینست

چند پوییم هرزه از چپ و راست

چون سرانجام رهگذار اینست

چند از این گونه گون شمار غلط

چون فذلک زهر شمار اینست

ای زجام حیات مست و غرور

مستی عمر را خمار اینست

غم کاری مخور که بار دلست

چون سرانجام کار و بار اینست

ای همه روزگار در غم و رنج

فضل رنجست و روزگار اینست

تودۀ خاک در برابر ماست

زان چنان خواجه، یادگار اینست

گرچه این حال صعب واقعه ییست

چه توان؟ حکم کردگار اینست

خاک ری خود غریب دشمن بود

ورنه او را چه وقت رفتن بود

سخت جاییست جای اسمعیل

کو شکوه و لقای اسمعیل

ای دریغا که تخته بند فناست

صورت دلگشای اسمعیل

خود همیشه بلای جان بودست

عید اضحی برای اسمعیل

گر قبول اوفتد کنیم همه

جان فدای بقای اسمعیل

ای ز دست تو زاده فیض سخا

همچو زمزم ز پای اسمعیل

زان جهانت بدست بوس آمد

شاد باش ای وفای اسمعیل

گر نوای تو بود تا بکنون

تویی اکنون نوای اسمعیل

بدعا آیم و درین موسم

مستجابست دعا اسمعیل

جاودان باد در سرای وجود

جان مسعود و صاعد و محمود

عمرت از آرزو زیادت باد

کرمت طبع و خیر عادت باد

چون تو القاء درس شرع کنی

منصب مشتری اعادت باد

تیر سر تیز گرنه مادح تست

دست فرسودۀ بلادت باد

عقل کل را چو من درین حضرت

زده زانسوی استفادت باد

گرچه این ملک آدمی را نیست

همه آن باد، کت ارادت باد

دست گیر برادت در حشر

حسرت غربت و شهادت باد

انچه با اهل فضل و دانش هست

نظرت سوی من زیادت باد

بیشتر زانکه ناگهت گویند

که فلانی را سعادت باد

ای جهان آفرین، بقدرت کن

آن جوانرا غریق رحمت کن

شمارهٔ ۱۳ - وله ایضاً فی مرثیة المولی صدرالدّین عمر الخجندی رحمه الله

خیزید تا غریو بعیّوق بر کشیم

فریاد دردناک ز سوز جگر کشیم

از دیده آب گرم فشانیم همچو شمع

وز سینه باد سرد چو وقت سحر کشیم

این اشک گرم رو را سر در جهان نهیم

وین آه سرد دم را سر بر قمر کشیم

نه کم ز بر بطیم بسازیم چنگ خویش

هر رگ که آن ننالد از تن بدر کشیم

از آسمان قلادۀ بلّور بگسلیم

وز آفتاب، قرطۀ زربفت بر کشیم

لختی ادیم خاک بدست هوا دهیم

تا زان نقاب سازد و در روی خور کشیم

از بهر قصد چرخ بدامن کشیم سنگ

چون کوه چند بیهده تیغ و کمر کشیم؟

چشم ستاره گر بکرشمه نظر کند

میلی ز سوز آه دلش در بصر کشیم

صبح ار دهان بخنده گشاید ازین سپس

حلقش به تیغ تیز چو خورشید در کشیم

تن را چو ریسمان بگدازیم از عنا

پس هم ز اشک چشم خودش در گهر کشیم

غوغا کنیم بر در زندان کالبد

باشد که یوسف دل ازو بر زبر کشیم

هر روز کمترست عیار وفای او

چندانکه ما جفای جهان بیشتر کشیم

طوفان محنت آمد و عالم فرو گرفت

شاید که رخت خویش بجایی دگر کشیم

درمان ز دست رفته، چرا خون دل خوریم؟

پایان کار دیده، چرا دردسر کشیم؟

خیزید تا بتربت صدر جهان رویم

خاکش بجای سرمه درین چشم تر کشیم

از غم حشر کنیم وزانده مدد بریم

وز روزگار کینۀ قصد عمر کشیم

ایام را ز درد دل ما خجالتست

حاجت بشرح نیست که ما را چه حالتست

تا دیده بود واقعه زین صعبتر ندید

دل کین خبر شنید کسش با خبر ندید

این نیز هم بدیدی و در تو اثر نکرد

ای شوخ دیده کس چو تو خیره دگر ندید

سودای خوشدلی مبر از کاسۀ سپهر

کز خوان او نواله کسی بی جگر ندید؟

شیرین که یافت کام دل از لذّت جهان؟

کو تنگ و تیر حادثه چون نیشکر ندید

زین صعبتر چه حادثه باشد؟ که خواجه را

یک هفته شد که دیدۀ ما یک نظر ندید

دل داد مرگ را که ازو جان همی ستد

لطف شمایلش بحقیقت مگر ندید

اسباب کامرانی خود دید هر چه خواست

عمر دراز کز همه بایسته تر ندید

قعر بحار معنی او فکر در نیافت

کنه جمال صورت او چشم سر ندید

بسیار تخم فضل و فضایل بکشت لیک

سیل فنا درآمد و زان کشته بر ندید

غبنیست در شنکجۀ تابوت تخته بند

سروی که کس بلطفش شمشاد تر ندید

حیفست با تپانچۀ خشت لحد گلی

کاسیب لطمه جز ز نسیم سحر ندید

از همّت بلند بفردوس رای کرد

چون کار این جهان را جز مختصر ندید

چرخ هزار دیده فرو بیخت خاک او

چندانکه جست جز همه فضل و هنر ندید

از منصب آن بیافت که هیچ آدمی نیافت

وز دولت آن بدید که هرگز بشر ندید

دردا و حسرتا که چو کارش بکام شد

چون چشم باز کرد از آن هیچ اثر ندید

گردن بحکم هیچ کس ارچه نداده بود

از انقیاد حکم اهلی گزر ندید

آوخ که چون بدید بتحقیق روی کار

آورد پشت او بزمین چرخ کینه دار

دیدی چه کرد خوجه که ناگهان برفت؟

آتش بخلق در زد و از دودمان برفت

یک شهر آستینش گرفته که، امشبی

نگرفت لابه در وی و دامن کشان برفت

مهمان نشسته، خانه بیاراسته، چه شد؟

کز ناگه آن چنان بتن ناتوان برفت

بر نقره خنگ چرخ سواری همی نمود

و او کرد سرکشیّ و ز دستش عنان برفت

انصاف خود عبارت از و بد همه جهان

این درد دل ببین که جهان از جهان برفت

اکنون چه حاصل از قفص تنگ روزگار

کان طوطی شکرسخن خوش زبان برفت

از خاک خوابگاهش باد سخن نشست

وز آتش فراق وی آب روان برفت

باد صبا چو یافت ز بیماریش خبر

زورش ز دست و پای و قرارش ز جان برفت

کام دوات از غم او خشک و تلخ گشت

مغز قلم ز حسرتش از استخوان برفت

گر خون گریست خامۀ فتوی بحق گریست

کز دستش آن عبارت و خطّ و بیان برفت

پهلو بجای خویش تهی کرد مسندش

از صفّه یی که جواجۀ دنیا از آن برفت

گردون ز غصّه دست بدندان بسی گزید

لیکن چه سود داشت، چو تیر از کمان برفت

روزی سه چار ماتم او داشت هر کسی

آن سوز کمترک شد و آن اندهان برفت

آزاد و بنده با سر شغل و عمل شدند

بیچاره صدر دین، که بقهر از میان برفت

از شیر بچّه بیشۀ دولت تهی مباد

اکنون که زور با زوی شیر ژیان برفت

خود روشنست این که دهد جای با شهاب

چون آفتاب از سراین خاکدان برفت

گر او بزرگ بد خلف او نه کوچکیست

نور شهاب و ظلّ عمر دیو را یکیست

زین عمر سست پای چو پیمان روزگار

وین حادثات سخت چو زندان روزگار

اندیشه میکنم، نه همانا توان ربود

گوی مراد در خم چوگان روزگار

یک رنگی از نهاد زمانه طمع مدار

چون نیست جز دو رنگی درشان روزگار

دست فنا چو دامن آخر زمان گرفت

در پای خود درید گریبان روزگار

بسیار بی وفا را دیدم بعهد خویش

لیکن یکی ندیدم برسان روزگار

اندر جوال عشوۀ دنیا مشو از آنک

زین لعبها بسیست در انبان روزگار

لب تا لب جهان بطلب تا کدام جان

خائیده دل نگشت بدندان روزگار

دیدی که هم ز پای درآورد دست چرخ

مردی که مرد بود بمیدان روزگار

گرچه ز درد دل جگرم خون همی شود

از مرگ این بیگانۀ دوران روزگار

خرسند گشته ایم که آخر قویدلست

این شافعیّ وقت بنعمان روزگار

ای ذات تو خلاصۀ این هر دو خاندان

کامروز هست زبدۀ ارکان روزگار

پاینده باد یا که یقینم که بعد ازین

چون تو گهر نخیزد از کان روزگار

خالی ز سایۀ تو مباد این دو خاندان

کامروز جاه تست نگهبان روزگار

معنیّ روزگار شمایید و جز شما

حشویست بر جریدۀ نسیان روزگار

خود را نگاهدار ز آسیب چشم زخم

زنهار خواجه، جان تو و جان روزگار

تو در پناه عافیت و در پناه تو

این خواجگان عصر و بزرگان روزگار

شمارهٔ ۱۴ - و قال ایضاً یرثی الصّدر السّعید رکن الدّین مسعود

بر هیچ آدمی اجل ابقا نمی کند

سلطان مرگ هیچ محابا نمی کند

عامست حکم میراجل بر جهانیان

این حکم بر من و تو بتنها نمی کند

غارت گر حوادث در خانۀ وجود

کاین دور اقتضای چنینها نمی کند

یک چشم زخم نیست که این حقّۀ نگون

از خود هزار شعبده پیدا نمی کند

اقبالهای ناگه و ادبار در قفا

بس غافلست آنکه تماشا نمی کند

ما را جز انقیاد چه رویست چون قضا

تدبیر ما بمشورت ما نمی کند

هر لحظه فتنه یی که نماند بدان دگر

آرند پیش ما ز پس پردۀ قدر

طوفان فتنه آمد ازین ابر فتنه بار

یارب چه فتنه هاست که گشتست آشکار

مادر غرور دولت و ناگه ز گوشه یی

دست زمانه زیر و زبر کرده کار و بار

جز غدر نیست قاعدۀ روزگار و خلق

یکسر گرفته اند همه رنگ روزگار

آن سر همی برند که سوگندشان بدوست

و آنرا همی کشند که شان داد زینهار

نه شرم خلق هیچ و نه ترس گرفت حق

نه شرع را مهابت و نه علم را وقار

با یکدگر بوقت خطاب و عتابشان

الّا زبان تیغ نباشد سحن گزار

وز دور اگر پیام فرستند سوی هم

پیغامشان بود همه پیکان آبدار

ایّام حکم خویش چو در دست فتنه کرد

سدّ سکندری را یأجوج رخنه کرد

هر کو کند تصّور رنج و بلای خویش

باشد بجای خود که نباشد بجای خویش

هر کام دل که چرخ کسی را دهد بطبع

عاقل نخواندش بجز از خونبهای خویش

دانا درین مقام گرش دسترس بود

اندر شود بکوی عدم هم بپای خویش

بگذاشتند دین خدا را و هر کسی

دینی برأی خویش نهاد از برای خویش

از حرص گرسنه شده تشنه بخون هم

همچون کسی که سیر بود از بقای خویش

دشوار اعتماد توان کرد بر کسی

چون این رود معامله با مقتدای خویش

هر کو چو روزگار ره غدر می رود

از روزگار هم بستاند سزای خویش

آوخ که کار فضل و هنر با سری فتاد

خورشید دین ز اوج فلک در ثری فتاد

یاران و دوستان همه در غم نشسته اند

دلخستگان بوعدۀ مرهم نشسته اند

مشتی سیه گلیم چو اختر به تیره شب

در انتظار نیّر اعظم نشسته اند

برخاست عالم کرم و لطف از میان

و اکنون بسوک او همه عالم نشسته اند

در تنگنای خانۀ دلها بماتمش

اندوه و رنج و محنت با هم نشسته اند

دم درکشید صبح جهان گیر و در غمش

هر جا که بنگری دو سه همدم نشسته اند

بر خشک ماند کشتی امّید و اهل فضل

در خاک از آب دیده چو شبنم نشسته اند

گفتی که فضل و دانش و معنی کجا شدند؟

جود و کرم نماند و بماتم نشسته اند

هر دم که می زند ز سر درد می زند

صبح از برای آن نفس سرد می زند

شطرنج حادثات چو با دست خون فتاد

در دست فلج تعبیه بنگر که چون فتاد

نور بصر زسّر قدر در حجاب شد

بی التفاتیی بحریف زبون فتاد

دست اجل قوی شد و لعبی غریب کرد

در ضرب شاه ماتی از وی برون فتاد

دردا و حسرتا که بدست سپاه مرگ

چون دست جود رایت دانش نگون فتاد

پژمرده گشت لالۀ نعمان ز باد مرگ

وز تخت بختیاری در خاک و خون فتاد

بنیاد فضل گشت بیکبارگی خراب

کی سقف پایدار بود چون ستون فتاد؟

تدبیر در تصّرف تقدیر عاجزست

کاری بزرگ بود ولیکن کنون فتاد

سیلاب مرگ شهر معانی خراب کرد

بیداد چرخ بحر معانی سراب کرد

پیوند خوشدلی ز زمانه بریده شد

بر جان و مال پردۀ عصمت دریده شد

حالی که در ضمیر قرین قیامتست

نگرفت دیده عبرت و آن نیز دیده شد

شب خفته، روز می نگرد دیده بی رخش

پس اشک بر حقست که در خون دیده شد

شد کلک سر برهنه غریوان و ابروار

حنّانه وار قامت منبر خمیده شد

آوخ که زیر سنگ جفای فلک بماند

دستی که از برای عطا آفریده شد

دردا که دست بی خردان خوارمایه کرد

شخصی که بر کنار کرم پروریده شد

بر سر همی زنیم چو دریا کف اسف

کزکان جود لعل بدخشان چکیده شد

گر آدمی ز خاک شود سیر در دمی

پس چونکه سیر می نشود خاک ز آدمی

نو باوۀ درخت شریعت بجای باد

نور جمالش از دل ما غم زدای باد

شهباز ملّتست و کنون چشم باز کرد

فرّش خجسته سایه، چو پرّ همای باد

بر شاخسار منبر طوطیّ خوش نواست

جانها فدای طوطی شکّر نمای باد

در تنگنای وحشت این صعب واقعه

دلهای بسته را سخن دلگشای باد

دلخستگان ضربت قهر زمانه را

دیدار خواجه مرهم و راحت فزای باد

صبری و رحمتی که پر و بال غم کند

بر ساکنان پردۀ عصمت سرای باد

خرد و بزرگ را که بجایند و غایبند

تا نفخ صور حافظ و ناصر خدای باد

مسعود بر درخت سعادت بدان جهان

محمود باد عاقبت کار همگنان

ملحقات

شمارهٔ ۱ - اسب : مه روی من بخواست بعزم شکار اسب

شمارهٔ ۲ - وله ایضا : ای خداوند من و مخدوم من

شمارهٔ ۳ - وله ایضا : اسبی دارم که دور از اسبت

شمارهٔ ۴ - وله ایضا : منعما شکرهای انعامت

شمارهٔ ۵ - و قال ایضا : غریب و خسته و درمانده ام خداوندا

شمارهٔ ۶ : دوش ناگاه نعره یی بر خاست

شمارهٔ ۷ : از چه می افتد از برای خدای

شمارهٔ ۸ - وله ایضا : مرا دوستی گفت قانع شو، ایرا

شمارهٔ ۹ - وله ایضا : داستانه ظالمی چون خوانداز دفتر کسی

شمارهٔ ۱۰ - وله ایضا : زهی یار من نیست همتاش و الله

شمارهٔ ۱۱ - و قال فی وصف البناء : ..... از ارم لطیف ترست

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً : ای زمین تو آسمان زحل

شمارهٔ ۱۳ - و قال فی الشکایة : یا رب تو آگهی که درین اندر سال عمر

شمارهٔ ۱۴ - وقال : مفتی دین مروت ای که فلک را

شمارهٔ ۱۵ - وقال یصنف فصد الممدوح : ای بزرگی که همت تو شکست

شمارهٔ ۱۶ - و قال فی التهدید : زمن کدام کریم حلال زاده بود

شمارهٔ ۱۷ - و قال : هیچ صحبت مباد با عامت

شمارهٔ ۱۸ - و قال : زهی سپهر محلی که دون رتبت توست

شمارهٔ ۱۹ - و قال ایضاً : آیا ستوده خصالی که بر سپاه نیاز

شمارهٔ ۲۰ - و قال ایضاً : نیست معلونه مگر این شجره

شمارهٔ ۲۱ - و قال ایضاً : مفتی ملت انعام و کرم

شمارهٔ ۲۲ - وقال ایضاً : هرچه آن از مراسم سخن است

شمارهٔ ۲۳ - و قال ایضاً : آنچنان گشته‌ای نهان پس ریش

شمارهٔ ۲۴ - و قال ایضاً : ز خط عارض ترکان لشکر

شمارهٔ ۲۵ - ایضاً له : هر کرا قربت تو بیشترست

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً له : هر خردمند که او را درم و سیم بود

شمارهٔ ۲۷ - ایضاًله : بس پراکنده و پریشانم

شمارهٔ ۲۸ - ایضاً له : ای ز وصف مکارمت قاصر

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً له : خیز تا زار و گریه برگیریم

شمارهٔ ۳۰ - وله ایضا : شگرف برگ نها دست دررزان انگور

شمارهٔ ۳۱ - و له ایضاً : گشاده در مه مهراز رخان نقاب انگور

شمارهٔ ۱ - اسب

مه روی من بخواست بعزم شکار اسب

خیز ای غلام گفت ، بزین اندر آر اسب

گفتم که نیک مستی و مخمور از شراب

آخر همی چه خواهی اندر خمار اسب؟

برداشت باز و گفت : برای شکار کبک

لختی بتاخت خواهم در کوهسار اسب

گفتی برای پای و رکاب وی آفرید

چون زلف او زبادوزان ، بیقرار اسب

چون برق و چون براق همی رفت در هوا

اندر هوای آن بت سیمین عذار اسب

صدجان شکار چنگل باز دوز لف او

او زیر ران کشیده زبهر شکار اسب

میراند او و عقل همی گفت از پسش

کآخر برای بنده زمانی بدار اسب

نشنید این حدیث و همی راند چون ظفر

اندر رکاب صدر و سر روزگار اسب

عادل، ضیاء دولت و دین آنکه افگند

در هر مصاف هر دم بر صد سوار اسب

زنگی که در عجم چو برآرد حسام کین

دشمن ازو بتابد در زنگبار اسب

گشته ز دست او بعطا نام دار جود

مانده زخصم او بوغا یادگار اسب

ای صفدری که در طلب جان دشمنان

گردد بروز حملۀ تو جان سپار اسب

اندر دخان آتش غم حاسدت شود

پنهان چنانکه وقت تک اندر غبار اسب

گر ز آتش نبرد بگردون رسد شرار

رانی تو چون سیاوش اندر شراره اسب

روزی که بیقرار شود از نشاط جنگ

در زیر تو ز تیغ چو سوزنده نار اسب

بر یکدگر یلان و دلیران هر دو صف

تا زنده همچو رستم و اسفندیار اسب

آن لحظه بر زنی بصف دشمن و کنی

حالی بتیغ مفرد جنگی هزار اسب

اسب تو پیل وار شود پیش خصم باز

و اینجا روا بود که رود پیل وار اسب

در پیش تیغ تیز تو باشد عدو بجنگ

چون پیش شیر گرسنه در مرغزار اسب

بهر هزیمت از فزع تیغ تو عدو

گوید بمرگ خویش سبکتر بیار اسب

پیکان ز روی ناخن تو چون گذشت او

آن دم که می دوانی اندر غبار اسب؟

در جوشن بتاخته دشمن چنان فتد

کافتد ز رنج ناخنه در اضطرار اسب

یا رب ز اسب تو که نکردست هیچ وقت

مانند او بر ایوان صورت نگار اسب

شبدیز و رخش و اعوج و یحموم روز جنگ

حیران شوند در تکش این هر چهار اسب

ور خصم در حصار شود از نهیب تو

حالی تو در جهانی اندر حصار اسب

بر درگه عدوی تو از بیم تیغ تو

پیوسته دم بریده و همواره خوار اسب

صدرا بدین قصیده که هست امتحان سزد

گر تا بروز حشر کند افتخار اسب

از اهل فضل و طبع بمیدان این ردیف

هرگز نرانده بود یکی نامدار اسب

جز من که رام کردم خاطر برین چنانک

رایض کند ز روی هنر راهور اسب

لکن چه فایده که ز بخت بدم مدام

مهمل بگرد عالم چون بی فسار اسب

دانش چو خوار باشد ناید بکار فضل

میدان چو تنگ باشد ناید بکار اسب

تا در نشاط آید و شادی کند بطبع

در سبزه چون بگردد وقت بهار اسب

اندر بهار فتح چنان باد یا مدام

کز خون خصم رانی در لاله زار اسب

شمارهٔ ۲ - وله ایضا

ای خداوند من و مخدوم من

در ثنای تو سخن محکوم من

جاودان در زیر مهر مهر تو

نرم باشد این دل چون موم من

روز بخشش گوهر منثور تو

بی عدد چون گوهر منظوم من

با چنین رسم کرم کز بخششت

می شود از دیگران معلوم من

راستی را بر تو از انعامها

هیچ باقی نیست جز مرسوم من

شمارهٔ ۳ - وله ایضا

اسبی دارم که دور از اسبت

همواره در آرزوی کاهست

می خسبد روز همچو شب زانک

آفاق بچشم او سیاهست

در خاک ز بهر قوت، خاشاک

می جوید ازین سبب دو تا هست

پوشیده پلاس و خاک بر سر

پیوسته ز جوع داد خواهست

آسوده بماند پشتش از زین

زانکش شکم تهی پنا هست

زین پس نرود پیاده یک گام

کان گوشه نشین نه مرد را هست

در تک ببرد سبق بر این اسب

چو بین اسبی که جفت شاهست

بد تر جایی بمذهب او

در زیر سپهر پایگا هست

نه کاه در و ، نه جو، نه سبزه

این آخر او چه جایگاهست؟

افسانۀ جو فرامشش شد

زیرا که ندید دیر گا هست

این حال جوست و بی تکلف

تا کاه نخورد یک دو ما هست

تا روزه بشب بدان گشاید

ترتیب ببرگش آب چا هست

تیغی یمنی بخورد روزی

... ا هست

دندان گیرد ز روی من زانک

با کاه بر نگش اشتبا هست

عالم همه تا بگاه دیوار

بر گرسنگی او گوا هست

فریادش اگر رسی کنون رس

کش حال ز حد برون تبا هست

تو غره مشو که می زند دم

یک دم باشد زنیست تا هست

یک بار الحمد و تو بری کاه

در کارش کن که بی گنا هست

شمارهٔ ۴ - وله ایضا

منعما شکرهای انعامت

بزبان قلم نیاید راست

دوش در انتظار وعدۀ تو

یک دم باشد زنیست تا هست

هر کرا لقمه در گلو گیرد

در کارش کن که بی گناهست

شمارهٔ ۵ - و قال ایضا

غریب و خسته و درمانده ام خداوندا

ز فیض فضل، تو یک شربت شفا بفرست

چو لاله غرقه بخونم در آتش شوقت

نسیم لطفی از عالم بقا بفرست

ببوی رحمت تو بنده کرد جان بازی

بدست عفو تو پروانۀ عطا بفرست

اگر چه مرهم جانست زخم در ره تو

ز نوش داروی رحمت نصیب ما بفرست

چون خون جان من اندر ره تو ریخته شد

هم از خزینۀ لطف تو خون بها بفرست

طبیب حال شناسی ، ترا نیارم گفت

که دور کن ز من این درد یا دوا بفرست

هر آنچه مصلحت کار من در آن دانی

اگر شفاست وگر مرگ ای خدا بفرست

شمارهٔ ۶

دوش ناگاه نعره یی بر خاست

که دگر باره جنگ کرانست

مرگ دیدم بمرگ تا زنده

که همی باز گشت نتوانست

با یکی از هنروران که بر او

حل اشکال عقل آسانست

گفتم ای دوست باز می بینی

کار عالم که چون پریشانست؟

گفت آری قران نحسین است

وین خصومت نتیجۀ آنست

گفتم آخر نه جمله هفت اقلیم

زیر دوران چرخ گردانست؟

دور و نزدیک جاودان زبرش

دور مریخ و سیر کیوانست

شمارهٔ ۷

از چه می افتد از برای خدای

آخر این قدر می توان دانست

کاثر هر قران که نحسان راست

خاص در جامع سپاهانست

و آنچه از افتران سعدینست

اثر آن بقم و کاشانست

تا بدانی که ترهاتست این

همه تقدیر و حکم یزدانست

شمارهٔ ۸ - وله ایضا

مرا دوستی گفت قانع شو، ایرا

که همواره غمگین بود مرد طامع

قناعت نکو باشد آری و لیکن

هم آخر بچیزی توان بود قانع

شمارهٔ ۹ - وله ایضا

داستانه ظالمی چون خوانداز دفتر کسی

مردوزن بنگر که بر جانش چه نفرینها کنند

پس تو امروز آن مکن کو کرددی از ظلمها

ورنه آن نفرین همه بر جان تو فردا کنند

شمارهٔ ۱۰ - وله ایضا

زهی یار من نیست همتاش و الله

گرش دوست دارم بود جاش والله

ز صد ملک به سوز و سوداش حقا

ز صد صلح به خشم و صفراش والله

برای تری لفظ و الفاظ خوبش

توان گشت خاک کف پاش والله

تمنای وصلش همی کرد جانم

خطا بود جمله تمناش والله

دلم قفل محنت بروبر گشادی

دریغا اگر چرخ یاری ندادی

چه در دست کز چرخ در دل ندارم؟

چه کارست کز دهر مشکل ندارم؟

کرا باز گویم که در جمله عالم

نشان یکی شخص همدل ندارم؟

گه غمکشی هیچ همدم ندارم

گه مشورت هیچ عاقل ندارم

برون ننهم از خانه یک روز پایم

که تا زانو از پای در گل ندارم

دلا خیز تا رخت بر گاو بندم

که من برگ این جای و منزل ندارم

دو صد زخم خوردم که آهی نکردم

چه افتاد یا رب، گناهی نکردم

دمی از دل من جهانی بسوزد

تفی از دمم خان و مانی بسوزد

نیارم نبشتن یکی قصه از غم

زخواندنش ترسم زفانی بسوزد

شبی گر زسینه ره آه بدهم

نه استارگان کاسمانی بسوزد

چه دارم بدل در من اندیشۀ او

که هرشب بهرزه روانی بسوزد

بشاید اگر من بدین سینه اندر

ندارم دلی را که جانی بسوزد

گرفتم که دل عهد بشکست ، آری

فلک با دل من چه کین داشت باری؟

دل غمکش غصه خور داشتم من

کش از جان خود دوستر داشتم من

یکی شاخ امید بود آن دل من

که از اشک پیوسته تر داشتم من

همی تا که دانستم از وی نشانی

جهانی پر از شور و شر داشتم من

بسی جستم و چون نشانی نبد زو

دل از دل بیکباره برداشتم من

بایزد گر از وی خبر دیده ام من

خدا داند که از وی خبر داشتم من

مگر خود نبودست اندر تنم دل

وگرنه کجا شد اگر داشتم من ؟

پیامی که کرد او به منه از دل من ؟

سلامی که او بمن از دل من؟

شمارهٔ ۱۱ - و قال فی وصف البناء

..... از ارم لطیف ترست

کعبۀ فضل و قبلۀ هنرست

گنبد او کلاه کیوانست

گرچه از روی وضع مختصرست

در ره پایداری ارکانش

کرده با کوه دست در کمرست

نه در او روزگار را تاثیر

نه بر او حادثات را گذرست

از پی نقشهای دیوارش

چرخ و خورشید لاجور دوزرست

راست گویی که از طریق نهاد

نسختی از بهشت هشت درست

مطلع آفتاب اقبالست

تکیه جای سعادت و ظفرست

صدر عالم درو ممکن باد

تا فلک را مدار برمدرست

شمارهٔ ۱۲ - و قال ایضاً

ای زمین تو آسمان زحل

آستان تو قبله گاه امل

سقف مرفوع و خانۀ معمور

با وجود تا ضایع و مهمل

روی آئینه های گردون را

عکس دیوار تو همی صیقل

ماه و خورشید را مقرنس تو

چون دو خشتک گرفته زیر بغل

دست زوار و حلقۀ در تو

هر دو بایکدیگر چو گوی انگل

در بر شمسهای تو مه و مهر

چون بر کیمیاست نقد دغل

در نیارد بکاه دیوارت

صرصر رستخیز هیچ خلل

گر زبهر طراز عالم خاک

جان بفرش آمد از مکان زحل

از پی زیب عالم ملکوت

این بنا بر سپهر شد ببدل

کعبه یی از بنای اسمعیل

که ازو شرع شد بلند محل

ناید اندر جهان کون و فساد

دولت و بخت جز بدین مدخل

چرخ دربانیش چو بستد گفت

زین نکوتر مخواه بیت عمل

صدر عالم چو بار داد درو

آسمان گفت : للبقاع دول

پشت ملت قوام دین که کرم

هست در شأنش آیتی منزل

آن زقدرش شده ستاره زحل

و آن بجاهش زدهه زمانه مثل

شرف فضل از ستانۀ اوست

همچنان کآفتاب را زحمل

یاربش سال عمر ده چندانک

قاصر آید ازو حساب جمل

نوک کلکش چو در صریر آمد

مشکلات امید شد همه حل

شمارهٔ ۱۳ - و قال فی الشکایة

یا رب تو آگهی که درین اندر سال عمر

روزی بکام من نگذشتست روزگار

از گونه گونه محنت و رنج آن کشیده ام

در مدت حیات که بیش آید از شمار

وینک رسید مرگ بنزدیک و لامحال

بریکدیگر زند زهمه گونه کار و بار

دنیی چنین گذشت که دانی و آخرت

ترسم کزین بتر گذرد صدهزاربار

یا رب چه بودی ار نبدی هستی چنین

کز وی نگشت در دو جهان راست هیچ کار

ورچه نبود گفتنی این لفظ ای خدای

از من چو گفتهای دگر جمله درگذار

شمارهٔ ۱۴ - وقال

مفتی دین مروت ای که فلک را

آرزو آید که در رکاب تو پوید

دست صبا هر سپیده دم ببهاران

چهرۀ گل را بآب لطف تو شوید

فتوی آورده ام بحضرت عالی

کز تو همه کس جواب فتوی جوید

گر زدعاگو کسی بپرسد و گوید

حاصل تو زین سفرچه بود چه گوید؟

شمارهٔ ۱۵ - وقال یصنف فصد الممدوح

ای بزرگی که همت تو شکست

بر دل و پشت چرخ دون آورد

قدر از راستی انصافت

سقف افلاک راستون آورد

هرکه آورد رو بخصمی تو

دانک از دولت حرون آورد

و انک سودای همسری تو پخت

حاصل کار سرنگون آورد

خونیی قصد دست بوس تو کرد

پشت خود را بخم چو نون آورد

نوک تار مژه زدیدۀ شرع

اشک خون از پی سکون آورد

آمد از تیش خون زپوست برون

رقص ز ایقاع گونه گون آورد

دی زدست مبارکت نشتر

چون بانگام قصد خون آورد

خضری را بسوی آب حیات

دولت تیز رهنمون آورد

ناخن نیش زخمه بر برگ زد

تشت از و صوت ارغنوان آورد

برق نیش از شکاف ابر کرم

رگ باران لاله گون آورد

گفتم آن دست بحر بود ، چرا

همچو کان لعل از اندرون آورد؟

از سمن شاخ ارغوان بشکفت

فلک این رسم نو کنون آورد

شفقی از عمود صبح برون

دست قدرت به آزمون آورد

عقد یاقوت از قضیب بلور

نوک الماس بر فسون آورد

دست فصاد آتش محلول

از دل آب بسته چون آورد

عجب آمده مرا و این حالت

حیرتم هر زمان فزون آورد

آخرالامر معنیی بس خوب

یاد من فکر ذو فنون آورد

گفت نی ، دست خواجه دریاییست

که زموج آزرا زبون آورد

نیشتر هست هندوی غواص

کش قضا خوار و سرنگون آورد

چون فرو برد سر بدین دریا

شاخ مرجان از و برون آورد

شمارهٔ ۱۶ - و قال فی التهدید

زمن کدام کریم حلال زاده بود

که یک دو بیتک باصدر محترم گوید

که خادم ارچه ار آنجا که نیک ذاتی اوست

بدنسبت شعر افحش و هرزه کم گوید

ولی ز روی مکافات طبع هم گه گاه

که حاجت اوفتدش هجو نیز هم گوید

نه جرم باشد اهمال جانب آنکس را

که مدح و ذم جهان از سر قلم گوید

شمارهٔ ۱۷ - و قال

هیچ صحبت مباد با عامت

که چو خود مختصر کند نامت

صحبت عام در بهشت ، آباد

مرگ بهتر ، که مرگ عامی باد

شمارهٔ ۱۸ - و قال

زهی سپهر محلی که دون رتبت توست

هرآنچه عقل زاقسام آفرین داند

تویی که شخص هنر از طوارق حدثان

حریم جاه ترامعقلی حصین داند

بدان نشاط فلک گرد خویش میگردد

که خویشتن را با قدر تو قرین داند

بآفتاب و سحابش چه التفات بود

کسی که راه بدان دست و آستین داند

طلایۀ کرمت بر طریق اهل هنر

کجا که از سپه نیستی کمین داند ؟

فلک که رای تو شد مقتدای افعالش

رضا و خشم ترا اصل مهر و کین داند

جدا ز سایۀ تو نیست ذرّۀ خورشید

از آنکه روشنی کار خود درین داند

زسایۀ تو شدست آفتاب روی شناس

که همنشین را هر کس بهمنشین داند

کجا رسد سوی درگاه تو قلاوزوهم

که راه خود همه تا چرخ هفتمین داند

بسالها نرسد آفتاب روشن دل

درآن دقیقه که آن رای دوربین داند

بزرگوارا داعی مرید دولت تست

فلک بمهر تو جان مرا رهین داند

از آن بحضرت تو کمتر آورد زحمت

که او ملالت آن طبع نازنین داند

شب دراز به مدح تو می کنم کوتاه

گواه صادق من صبح راستین داند

سخن بصدر تو آرم که بر تو مقصورست

کسی که قیمت این گوهر ثمین داند

لطیف طبعان دانند قدر لطف سخن

که قدر باد صبا برگ یاسمین داند

سخنسرایان هستند، لیک صاحب ذوق

حدیث چشمۀ حیوان و پارگین داند

خدای داند اگر دانم اندرین شعرا

کسی که ظاهر تفسیر حورعین داند

سخن چگونه برم نزد آنکه از غفلت

شمال را به بسی جهداز یمین داند؟

زمن چه فرق بود تا بدیگران آنرا

که رخش رستم چون صورت گلین داند؟

چگونه داروی درد خود از کسی طلبند

که خار را زعداد ترنجبین داند؟

همه فروتنی من زمردری طمع است

خرد زحال من این ماجرا یقین داند

طمع چو منقطع آمد... زن آنکس

که خویشتن را کمتر از آن و این داند

زپیر عقل سؤالی پرپر می کردم

که اوست آنکه دوای دل خزین داند

که کیست آنکه غم اهل فضل داند خورد؟

جواب داد صاحب بهاء دین داند

مگیر باز زداعی وظایف الطاف

که او ذخیرۀ خویش از جهان همین داند

ترا مربی خود دانم و دعا گویم

خدای جل جلاله زمن چنین داند

شمارهٔ ۱۹ - و قال ایضاً

آیا ستوده خصالی که بر سپاه نیاز

همیشه خیل عطای تو هست مستولی

از آن سؤال که در خدمتت اشارت رفت

جواب باز ده ارفملیت ورقولی

شمارهٔ ۲۰ - و قال ایضاً

نیست معلونه مگر این شجره

که بجز غصه ندارد ثمره

قربت این شجره هست مرا

همچو بر آدم قرب شجره

شمارهٔ ۲۱ - و قال ایضاً

مفتی ملت انعام و کرم

اندرین حال چه می فرماید؟

در حق شخصی درمانده چنان

که برو خلق همی بخشاید

خفته بیمار بکنجی اندر

وندر باد همی پیماید

خرج بیماری ناچار بود

و آنگهش خانه عمارت باید

باز ترتیب زمستان بر پی

که ازو بوی بلا می آید

وانگه او سیم ندارد چندان

که بدان آینه یی بزداید

در چنین حالتی از منعم خویش

گر تقاضا بکند زر شاید؟

شمارهٔ ۲۲ - وقال ایضاً

هرچه آن از مراسم سخن است

روزگارش گذاشتست بمن

زان چه حاصل ، چو روزگار دمی

نگذارد همی مرا بسخن

شمارهٔ ۲۳ - و قال ایضاً

آنچنان گشته‌ای نهان پس ریش

کز تو جز چشم هیچ چشم ندید

به جز از ریش مرد ریک تو کس

سپر گاو راز پشم ندید

شمارهٔ ۲۴ - و قال ایضاً

ز خط عارض ترکان لشکر

مرا این فایده تا جاودان بس

که خط از عارض ترکان لشکر

ز شرمش برنیارد سر ازین پس

شمارهٔ ۲۵ - ایضاً له

هر کرا قربت تو بیشترست

دانک او از همه درویشترست

وانک او دورترست از برتو

بعنایت ز همه پیشترست

دست چپ گرچه بدل نزدیکست

قوت راست ازو بیشترست

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً له

هر خردمند که او را درم و سیم بود

خویشتن خوش بخورد یا نه ، نگاهش دارد

بدگر کس ندهد برطمع سود که او

می خورد فارغ و این خیره قفا میخارد

عمر از آن در طرب و ناز گذارد نرگس

که زرو سیم خود از چشم فرو نگذارد

شمارهٔ ۲۷ - ایضاًله

بس پراکنده و پریشانم

ره فراکار خود نمی دانیم

هیچ جرمی نکرده محبوسیم

بی اوامی اسیر زندانیم

همجو خفاش روزکور همه

دشمن آفتاب رخشانیم

چون ستاره بشب برون آئیم

برخود از تیغ مهر ارزانیم

در نهان خانه ها چو هیچ نماند

ما بجای قماشه پنهانیم

زرد و لرزان و نیم مرده ز غم

راست همچون چراغ دزد نیم

همچو چنگ از گرفت می نالیم

مانده در پرده بی نوازانیم

هیچ فریادرس نمی بینم

هرچه فریاد بیش می خوانیم

گر شنیدی که در وجود کسی

زنده در گور خفت ما آنیم

شمارهٔ ۲۸ - ایضاً له

ای ز وصف مکارمت قاصر

هر فصیحی و مدحت‌آرایی

تویی آنکس که در دیاکرم

چشم عقلت ندید همتایی

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً له

خیز تا زار و گریه برگیریم

خوش بگرییم و یه در گیریم

نوحه های جگر خراسش کنیم

چون بپایان رسد ز سرگیریم

سرتابوت خواجه بازکنیم

کفن از روی وی بدر گیریم

وز جفایی که دوش رفت برو

حال پرسیم و گریه برگیریم

گردش از روی خوب بفشانیم

سزش از خاک تیره برگیم

بر سر روضۀ مقدس او

دیده از اشک در گهر گیریم

ای دریغا که رکن دین مسعود

رخت بر بست از سرای وجود

این دگر فتنه بین که چون افتاد

وه که خونم بدل درون افتاد

فتنه که رفت هیچ نبود

فتنه در اصفهان کنون افتاد

علم شرع و رایت اسلام

هر دو در خاک سر نگون افتاد

از دو نیر بگریۀخونین

چرخ را دیدگان برون افتاد

کهکشان راه اشک خونین است

کش بران روی نیلگون افتاد

شرع را دست خون و داو تمام

مهره اندر گشاد خون افتاد

چرخ بدساز شش دری سازید

درلباسات دست خون یازید

حالتی سهمناک می بینیم

خلق را دردناک میبینیم

مخلصان را درین مصیبت صعب

در مضیق هلاک می بینیم

همه را سینه پاره می یابم

همه را جامه چاک می بینم

تا نمی بینم آن امام همام

من همه بیم و باک می بینم

آفتابی بدان بلندی جاه

در هبوط مغاک می بینم

وان همه کار و بارب خواجه همین

تودۀ تیره خاک می بینم

آنچه ما را ز حالش ادراکست

تختۀ چوب و تودۀ خاکست

تاکه مسعود صاعد از ما شد

کار اسلام زیر و بالا شد

بی جلالش هرانجا ملکیست

ملکش از دست و پایش ارجاشد

سد اسکندر از میان برخواست

ظلم یأجوج فتنه پیدا شد

چو حسین علی شهیدشدست

رجبش لاجرم عشورا شد

رکن اسلام باد باقی اگر

رکن دین پیش حق تعالی شد

گل بماناداگرچه بستان نیست

در بماناداگرچه دریا شد

اینت شکر که کام پرشیرست

گرچه طفلست عقل او پیرست

سرو از اول یکی نهال بود

ماه تابان همان هلال بود

گل از آن غنچۀ دژم شکفد

دراز آن نطفۀ زلال بود

قوت نطق عیسی اندرمهد

پرتو فضل ذوالجلال بود

نه بتعلیم این و آن باشد

نه بدوران ماه و سال باشد

مردم دیده گر نه خرد بود

قوت باصره محال بود

بچه شیر باچنان خردی

هیبتش سخت با کمال بود

که دهد شرح مشکلات رموز؟

که کند حکم لایجوز و یجوز؟

از وفات تو آه و واویلاه

کاندر آمد بعالم آب سیاه

آه ، دردا که دودی آتشبار

بجهان اندر آمد از ناگاه

ای دریغا که دست بسته گرفت

چون توشیری مکاید روباه

شرع را نیست بی تو فروشکوه

خلق را نیست بی تو پشت و پناه

خواجه از خوابگاه بیرون آی

رانکه دیرست ، وقت شد بیگاه

خلق در انتظار دیدارت

برکشید ندصف دور گ همه راه

بی تو کلک و دوات را بدرست

این دهان خشک و آن زبان شده ست

دیده را بی تو روشنایی نیست

صبر را دل آشنایی نیست

خواجه از خاک تیره بیرون آی

زانکه این جای پادشاهی نیست

پشت بر روی مخلصان کردن

شیوۀ لطف و پیشوایی نیست

خواجه در خاک و ما چنین خاموش

کفر محض است و بیوفایی نیست

ای دریغا که دین و دنی را

بی روای توش روایی نیست

چشمۀ آفتاب گردون را

بی جمال تو روشنایی نیست

آنکه را تکیه گاه فرقد بود

زینهار از چه جای مرقد بود؟

فتنه بیدار شد زخواب درآی

کار دربسته را لبی بگشای

تا همه کار بسته بگشاید

پرده بردار و روی بازنمای

خلل کار شهر می دانی

خواجه زنهار زود بیرون آی

کار مسعود صاعد اندریاب

خواجه بشتاب از برای خدا

شیر در بیشه نه و بچه ضعیف

وای اگر کار درنیابی وای

تا بگویی کزان جفا چونی

با یکی از خواص در سخن آی

قلم فتوی و دوات قضا

جز بحکمت نمی دهد رضا

خواجه فریاد از این جفا فریاد

بوم و بر باز کی کند بیداد

ای دریغا که از فراز فلک

زود نامت بزیر خاک فتاد

از سماعیل و هاجر و هانی

تو خلیلی چرا نیاری یاد

مریم روزگار و عیسی وقت

هردو را عمر و زندگانی باد

در پناه جلال و عصمت او

نامدار پدر بکام زیاد

سرو هرچند سایه بازگرفت

باد پاینده سایۀ شمشاد

این دعا را زروم تا ماچین

بعد تحسین همی کنند آمین

شمارهٔ ۳۰ - وله ایضا

شگرف برگ نها دست دررزان انگور

در خزانه گشادست بر خزان انگور

نگر نگر که ز یک دانه ها هزاران شاخ

ز سوی ساحل بحرین کاروان انگور

بدر لؤلوی خوشاب پیش تخت عریش

چو تاج سلطنت فرق خسروان انگور(؟)

یکی عقیق، دگر کهربا ، دگر یاقوت

گرفت نسخت از گنج شایگان انگور

مگر که هست ستامی ز موکب پروین

میان کوکبۀ ممسک العنان انگور

مثال رفرف خضرست و فرش سندس برگ

بگونۀ و جنا الجنتین دان انگور

سیاه چشم چو حوران قاصرات الطرف

میان سبز تتقهای پرنیان انگور

ز دست زرگر باد صبا فرستادست

بر عروس رزان حلۀ جنان انگور

ز شاخهای ز مرد بدل گرفت شبه

درین معامله جان می کند زیان انگور

نهاد بر سر آن یک هلال چون طوقش

هزار کوکب ثابت چو آسمان انگور

چو بر گیاه تباشیر خورد شیر تمام

سیه کند سر پستان چو دایگان انگور

زهاب آب حیاتست زانکه دز دیدست

حلاوت از لب آن ترک خوش زبان انگور

مهی که چون سوی رزرفت رنگ می آرد

ز شرم عارض خوبش زمان زمان انگور

بدیده رویش از پوست چون برون ندوید؟

چه سخت سخت دلی داشت در میان انگور

اگر بود همه جایی باستخوان در مغز

چرا بپوشد در مغز استخوان انگور

اگر نه بر سر آنست تا طرب زاید

بیک شکم ز چه آورد توامانانگور؟

هزار چشم چو جالوس و در شکم دندان

منافقی دو دلست آنک از نهان انگور

چو چرخ دیده ور و همچو دهر مردافکن

یقین بدان که جهانست در جهان انگور

چو هست شهره به مردانگی چرا گیرد

نگار در سرانگشت چون زنان انگور

در انتظار خرابات هر شبی تا روز

گشاد چشم چو زنگی پاسبان انگور

هوای عالم دل معتدل به آب ویست

دریغ نیست بدین کنج خاکدان انگور؟

چو قوت قوه جان داشت عاقبت جان را

بخون دل طلبید اینت مهربان انگور

مزاج مرد دگرگون کند، زهی دم گرم

که کرد از او بصفت پیر را جوان انگور

ز لطف اوست مددهای روح حیوانی

درست کرد نسب نیک باروان انگور

ز خاک پاک چو مستان پیچ پیچ آمد

که داشت در همه رگهای سوزیان انگور

چو بود طبع ترش گرم جست شیرین جست

ز غورۀ ترش سرد ناگهان انگور

بنقل عدل خزان در برای وام طرب

شدست گویی در عهدۀ ضمان انگور

همی تو گویی مگر شیشه های نارنجست

لبالب از می در صحن بوستان انگور

بریز خونش که زنبور خانۀ فتنه ست

مگر چو روح شود راحت آشیان انگور

بهر سویی نگران همچو شهرگان شده است

بشوخ چشمی در شهر داستان انگور(؟)

ز دستلاف همی سودده، همی دارش

بپای محنت پرخشت ناتوان انگور

مدار زانکه نهد پیش در گه خواجه

چوسا یلان درش سر بر آستان انگور

سیاهۀ دل باغت و از نهاد لطیف

چنانکه خواجه خطیرست دلستان انگور

چو خفت قامت گوژش چه سودگر مالد

خضاب وسمه و گلگونه در رخان انگور

بگردن اندزرنجیر همچو دیوانه

نشست خیره بسی همچو کودکان انگور

فراز تاک پر از پیچ و خم همی ماند

بمهرۀ سرافعی چو شد دمان انگور

چو گشت برگ زمرد، چو بود افعی تاک

چرا ز سر بنیفکند دیدگان انگور

گمان بری چو کنی سوی شاخ تاک نظر

که هست هیکل گل مهره بر کمان انگور

سیه چو کیوان، در جام سرخ چون بهرام

طرب نواز چو زهره است بی گمان انگور

بسر دسیر خزان در میان بیشه و نی

نهاده دیده بره همچو دیدبان انگور

بشکل مهره از آنست تا به بلعجبی

خیال بازد بر عقل کاردان انگور

برای آنکه شود پای عقل را زنجیر

بداد جعد مسلسل بباغبان انگور

برید جان و سفیر تن و ندیدم دلست

ضمیر بسته زبان راست ترجمان انگور

برود بار اگر آب او گذر یابد

هزار خنده بر آرد ززعفران انگور

میان جان غم..، یک سخن سازد

بسی خمار شکسته بر ارغوان انگور

سیاه جامۀ سوکست در برش، عجبست

که حله های طرب راست پودو تان انگور

به پیش کلک نی آورد ز آبنوس دوات

مدیح خواجه مگر می کند بیان انگور

ز لطف خوی خوشت شمه‌ای گرفت مگر

که بر جهان نشاطست کامران انگور

به آبروی اگر دانه پر وری کندی

...بجان یافتی امان انگور

بباغ عیش تو سر سبز باش تا که ز مرگ

چو دشمنان شده گیر ندخان و مان انگور

چو دشمنانت هر چند خود نگو سارست

معلق آمد گردن بریسمان انگور

ز جان اوست طربهای کل شی حی

چو جان خواجه بماناد جاودان انگور

بزگوارا، قومی ز اهل دعوی فضل

بخواستند ز طبعم بامتحان انگور

اگر بدیدی انگور نظم انگورم

گریختی ز سنۀ سبع باتمان انگور

ازین سپس چو ز شعرم زمانه سرمستست

بکار آب نیاید در اصفحان انگور

سوار مرکب فضلم اگر بفرمایی

هزار بیت بگویم ردیف آن انگور

همیشه تا که بود نشئه در نهاد شراب

همیشه تا که بود شاه بوستان انگور

تراز کام دمد نکبت شراب طهور

تراز خار برآید چو فرقدان انگور

شمارهٔ ۳۱ - و له ایضاً

گشاده در مه مهراز رخان نقاب انگور

نموده عقد پراز لؤلؤ خوشاب انگور

فراز دیدۀ مخمور خوب می بندد

زشعرم مسکی و مخمری دو صد نقاب انگور

.............................................

طلوع داد چو گردون تیر تاب انگور

سر نشاط جوانی مگر همی دارد

که جعد خوشه کند هرمهی رباب انگور

بچرخ داد قباهای سبز طوطی وش

عوض گرفت ازو قرطۀ غراب انگور

فلک بغوره همی گوید اینست سر دو ترش

تو صبر کن که چه شیرین دهد جواب انگور

بر قصب تو چو زمرد بد آنگهی یاقوت

درآبگینه یکی لعل شدمذاب انگور

زلطف طبع برآتش همیشه آب زند

هرآتشی که غم افروخت چون کباب انگور

بساغر اندر شاید که خون بگرید زار

که ... بچرخشت در عذاب انگور

تناسخست مگر مذهب طرب از می

بر جعت آورد از گنبد حباب انگور(؟)

به آب چشم و بخون جگر پدید آورد

برای نزهت می خوارگان شراب انگور

مگر ز هیبت خواجه خبر نمی دارد

که نیک می سپرد راه نا صواب انگور

پیام حسنش ارباد سوی باغ آرد

بخاک درفتد از تاک زر خراب انگور

و گر بنوک رزان برگذر کند خلقش

شود زعکسدر شیشۀ گلاب انگور

بپردۀ عنبی جلوۀ بصر بخشد

فروغ رای وی اربیندش بخواب انگور(؟)

بسایه با نی اندر بسا که غوره فشرد

برجمالش در چشم آفتاب انگور(؟)

اگر قمر نه ز خورشید نور کردی وام

چگونه رنگ گرفتی زماهتاب انگور

بزرگوارا ، صدرا ،مگر منازع تست

که گشته اسیر .... انگور

توقعست که آویزمش بدولت تو

چو دشمنان تو از میخ در طناب انگور

مثنویات

شمارهٔ ۱ - وله ایضا فی صفتها : ای ز احکام همچو رویین دز

شمارهٔ ۲ - و قال ایضاً فی هجو شهاب الدّین عمر اللنبانی (مثنوی)

شمارهٔ ۱ - وله ایضا فی صفتها

ای ز احکام همچو رویین دز

دست وهم از گشادنت عاجز

طرفه معشوق و گونة عاشق

از درون صامت از برون ناطق

گاه چون نرگسی سرافگنده

گه دهان چون گل از زر آگنده

زان نهادی چو غنچه لب بر هم

که دلت بستۀ زرست و درم

ده زبان همچو سوسنی لیکن

بر تو از رازها بوند ایمن

صورتت در جهات شش گانه

آشکارا یکی نهان خانه

ننهی راز پیش بلهوسان

ورچه هستت زبان به دست کسان

همچو چنگی شکم تهی که ترا

به سر انگشت شد زبان نرم گویا

نرم گوییّ و سخت پیشانی

ندهی تا نخست نستانی

نرسانی امانت کس باز

تا سرت بر نگیرد از آغاز

تا ترا مالش زبان ندهند

راز را با تو در میان ننهند

با هر آن کو فتاد پیوندت

کند از بر خود زبان بندت

گفتمت بسته زر و درمی

تا بدیدمت بنده شکمی

بس که هر چیز درکشی بدمت

سر نهادی تو در سرشکمت

از تو در خط همی شود خابن

بر سرت خط همی نهد خازن

ساده بودی نخست و آخر کار

گشت بر گرد لب خطت دیدار

چون صدف بسته از درون زیور

سر تو بر لب و زبان سر

چارپایی و لیک ره نکنی

چار میخت کشند وه نکنی

باز کرده شکم چو آبستن

بر سر پای از پی زادن

زخمها خورده بیخصومت و حرب

چار دیوارتست دارالّضرب

گرچه از رنج فقر بی بیمی

اینچنین کوفته هم از سیمی

طالع آنکس است نیکو حال

کش بود صورت تو بیت المال

بند بر زال زر نهادستی

زانک رویین تن او فتادستی

هر چه با خویش و آشنا گویی

همه مرموز و لوترا گویی

در زبان تو کم کسی داند

ورچه اندیشه ات یکی ده باد

از تو دست دراز کوته باد

سر اندیشه ات یکی ده باد

شمارهٔ ۲ - و قال ایضاً فی هجو شهاب الدّین عمر اللنبانی (مثنوی)

تا زبانم بکام جنبانست

در ثنای رئیس لنبانست

چه رئیس؟ آن خسیس پرتلیس

مایهٔ ظلم و سایهٔ ابلیس

از بخیلی نکرد آن بازَن

... خود را تمام در ... زن

آنکه نامش ز ننگ پیدا نیست

در بدی و ددیش همتا نیست

آنکه او پیشوای دزدانست

سرو سر خیل زن بمزد انست

مردکی زشت‌روی و گنده‌بغل

پای تا سر همه دروغ و دغل

بی حفاظ و گدا و قحبه‌زنست

کیسه پرداز و دزد و نقب‌زنست

طبع او لوم و شغل نامعلوم

صحبتش شوم و سیرتش مذموم

آن سیه کار، کو به روز سپید

روشنایی بدزدد از خورشید

ببرد هر کجا که کرد گذار

آهن از چوب و کاه از دیوار

کُند از جامه همچو باد خزان

شاخها را به یک نفس عریان

گر نظر بر وی افکند نرگس

کند او را ز سیم و زر مفلس

کیسهٔ غنچه گر نهی بر او

خرده خرده بدزدد از زرِ او

ور بشاخ شکوفه بر گذرد

سیم او پاک در هوا ببرد

خرمنی کاه آن خر از سرپای

ببرد جو بجو چو کاه‌ربای

دستِ ناپاک چون دراز کند

بمثل گر سوی پیاز کند

یک به یک جامه‌هاش بستاند

همچو سیرش برهنه گرداند

ور ببوید گل سمن‌بو را

کند از بوی بینوا او را

بگشاید ز غایت غمری

طوق قمری ز گردن قمری

گر نه بلبل برآورد غلغل

پیرهن بر کند ز غنچهٔ گل

ور نه در بانگ و نعره افزاید

تاج فرق خروس برباید

ور درآرد کبوتری بکنار

کند از پای او برون شلوار

هدهدی گر به بام او بپرد

در زمانش کله ز سر ببرد

دم طاوس اَرَش به دست دهی

کُندش زان همه درست تهی

دست شوم ار بتیغ دریا زد

مغز او از گهر بپردازد

کف دست ار بدو فرود آرد

توز را برکمان بنگذارد

مهرهٔ مار از دهان ببرد

کمر مور از میان ببرد

کمر کوه را خطر باشد

هر گهی کش بروگذر باشد

گر درستی زرش دهی در حال

در کم و کاست اوفتد چو هلال

ور بدست تو دست او پیوست

ببرد نیمه‌ای ز ناخن دست

جمله دزدست آن سراسیمه

کاج راضی بُدی به یک نیمه

بزر و سیم مردمان اندر

هست بر اعتقاد بوالقندر

هرکرا اعتقاد این باشد

خود تو دانی که چون امین باشد

باز نتوان ستد ز دستش هیچ

زانکه بس ممسکست و پیچاپیچ

هیچ چیزش بکس نپردازد

هرچه یابد بتو براندازد

از خسیسی که اوست گر بزید

بخورد هر چه بعد از این برید

از بخیلی که هست و امساکش

گر ببّرند دست ناپاکش

نیست ممکن که نیم قطرهٔ خون

آید از دست مدبرش بیرون

این امین ببین که برگزیدم من

تا از او دیدم آنچه دیدم من

دو سفط پر ز زرّ و ابریشم

روز روشن ببرد از پیشم

چشم من با دو لب پر از نفرین

روز و شب در قفاش هست چنین

برد و بر خود حلال میداند

عثراتم هنوز می‌خواند

وز شماری که خودبخود کردست

باقی‌ای نیز بر من آوردست

این چنین فعل کو بکف دارد

سگ مرده بر او شرف دارد

هست دَم‌ سردتر ز باد خزان

زان چو یادش کنم بلرزم از آن

دارد از خوک عاریت دندان

تا خورد بر دروغ سوگندان

نخورد غم که میشود بزه‌مند

بی تحاشی همی خورد سوگند

نیست نزدیک او علی الاطلاق

هیچ خوش‌خوارتر مگر سه طلاق

گرگ نابست نیک در نگرش

ناب گرگ درنده در ز فرش

شکم او جوال سیر و پیاز

دهن او غلاف پشک گراز

کس ندیدست از هنرمندان

... خواره زنی بدین دندان

گر ببینی تو شکل دندانی

تو زبانی دوزخش خوانی

هیچ هرگز ندارد او آزرم

هیچ در چشم او نیاید شرم

سخت سستست در مسلمانی

دست او سخت‌تر ز پیشانی

گر بگردی بلاد ایمان را

کافرستان و ملحدستان را

در بدی و ددی و سگ‌رویی

دوم او نیابی ار جویی

هست در چشم عقل ناخوشتر

صورت و سیرتش ز یکدیگر

قلتبانی بود که چندین سال

می ستاند زر از حرام و حلال

که جُوی زان به هیچ کس ندهد

وانچه بگرفت باز پس ندهد

طرفه‌تر آنکه با هنرمندان

سرد گوید بدان لب و دندان

نه ز دست دگر خسیسانست

نام و ننگ همه رئیسانست

روش و سیرتش بدین صفتست

وانگهش آرزوی معرفتست

هست در صحبت دغابازان

طاق و جفتش بگوز انبازان

گر نبودی مضارب و انباز

سفرهٔ او شکم نگردی باز

چون بجایست کافری کافر

چون بره رفت فاجری فاجر

گه بروت مهین، شهاب عمر

آن بغا و خسیسک و زن غر

نه روا باشد این سخن راندن

سایهٔ دیو را عمر خواندن

صیت عدل عمر فراوانست

ظلم این صد هزار چندانست

کی شود رهنمون بحرف صواب

بسته بودند دیو بیم شهاب

نام او خود ز ننگش آزردست

لقبش باری از چه در خوردست

هرکرا کار استراق بود

او سزاوار احتراق بود

از در منصب و ریاست نیست

او بجز بابت سیاست نیست

شاد باش ای رئیس ده مهتر

ای بتحقیق، سگ ز تو بهتر

می برازد ترا ز سیم‌بری

ترک شیرین‌دهان سیم‌بری

تو که ای در میان آدمیان

که سر خود فکنده‌ای به میان؟

بسخن یا بسفره و نانت

بچه تّره نهند بر خوانت

جعلی روبگرد مزبله‌گرد

نه چو پروانه گرد مشعله گرد

به خری هر که چون تو معروفست

او نه معروف بلکه معلوفست

تو که از رهزنان استادی

بتجارت چگونه افتادی؟

چون ترا حِرفتست جمله بری

سودِ دَه یازده چه می‌شمری؟

صفت عمرو و زید جمله تراست

از برای چه می‌دوی چپ و راست؟

سود کردم من از تجارت تو

طرف بر بستم از بصارت تو

شرکت تو چو شرک در یزدان

امل او چو باد سرد خزان

خیر تو لازمست همچون تب

متعدّیست شّر تو چو جَرَب

چون ندانی قیامت و محشر

فارغی از خدا و پیغمبر

نیست فرقی ترا حرام و حلال

کی هراست بود ز وَزر و وبال؟

چه خوری گرد راه و رنج سفر

بر در شهر کاروان می‌بر

مردم لنبه‌سر که بنشینند

مصلحت همچو تو درین بینند

نی خطا گفتم این، خطا گفتم

مر ترا راهزن چرا گفتم؟

بخدا کآنکه اهل این کارند

از تو و سیرت تو بیزارند

از بر خواجگان برون نِه درخت

تو و سرگین‌کشی بپای درخت

رو به کار گِل ای خر نادان

چون برد سیم مرد بازرگان

بتو اکنون ز کازرون و پسا

می‌نویسند ملحد الرّؤسا

کیسه‌ات شد ملا ز چیز کسان

باد ریشت خلا ز تیز کسان

زین حدیث ار چه سر بجنبانی

ننگ سرگین‌کشان لنبانی

از دو پاره دهی بدین سامان

ریشت از گوزدان سر از لنبان

یک ره از من نصیحتی بشنو

زر من باز ده، بدوزخ رو

چون برآوردی از زر من گرد

پوستینم چرا کَنی ای مرد؟

بعد ازین که‌ت زر و درم دادم

هیچ کس را ز خانه‌ات گادم؟

با تو من بعد از این چه بد کردم

که ترا کدخدای خود کردم

چند بر ما ازین تحکّمها

تا تو خود از کجا و ما ز کجا؟

نه وثاق تو دیده‌ام هرگز

نه ترا ریش ریده‌ام هرگز

ننهادم به عمر خود روزی

بر بروت تو قلتبان گوزی

چه مرا در عذاب می‌داری؟

از چه‌ام در خلاب می‌داری؟

هر که او سفله را بزرگ کند

سعی در فربهی گرگ کند

خرس و خوکت چگونه خوانم من؟

که ترا کم ز هردو دانم من

گرچه بودست در نظر زشتم

ماجرای خود و تو بنوشتم

تا چو گویند باری از من و تو

باشد این یادگاری از من و تو

آنچه بنوشتم ارچه بسیارست

درمی از هزار دینارست

بثنایت نمی رسد سخنم

عاجزم از ثنای تو چکنم

بدعا آیم از ثنا اکنون

که سخن هرزه بود تا اکنون

تا علاج دماغ برزگران

نبود جز چماق و گرز گران

باد در گردن تو کرده به خم

طیلسانی ز موی بز محکم

باد چالاک در رسن‌بازی

سر تو همچو کودک غازی

باد چوب شکنجه را توفیق

تا دو ساق ترا کند تلفیق

هر چه آنرا شکنجه ضم کرده

باز تیغش جدا ز هم کرده

نی فرو برده باد سر تا بُن

همچو دیوار رز ترا ناخن

در سیه‌چال مدّتی محبوس

مانده بادی ز طالع منحوس

بخلاص تو گر دهند آواز

روز آدینه باد بعد نماز

پس و پیش تو در ره بازار

در گرفته پیادگان و سوار

تو خرامان و گردن افرازان

نِقره اندر قفای تو تازان

سرت آزاد کرده گردن تو

بار خود برگرفته از تن تو

ورچه سخت آید این سخن ز منت

بعد ازین ... خر به ... زنت

زین دعا گرچه نیست سود مرا

جز بدین دسترس نبود مرا

یارب از پاسخم مکن محروم

مستجابست دعوت مظلوم

کمال‌الدین اسماعیل

غزلیات

رباعیات

قصاید

قطعات

ترکیبات

ملحقات

مثنویات