معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ خواجوی کرمانی

کمال الدین ابوالعطاء محمود بن علی بن محمود، معروف به خواجوی کرمانی از مشاهیر شعرا و عرفای قرن هفتم هجری است. وی در سال ۶۸۹ هجری قمری در کرمان متولد شد و در همانجا به تحصیل علوم و فنون متداول مشغول شد. سپس به سیر و سیاحت پرداخت، به زیارت کعبه رفت و بعدها نیز مدتی درتبریز و شیراز به سر برد. وی به غیر از دیوان قصاید و غزلیات، خمسهٔ نظامی گنجوی را نیز جواب داده است. او در سال ۷۵۳ هجری قمری در شهر شیراز دار فانی را وداع گفت و در بالای تنگ الله اکبر شیراز به خاک سپرده شد.

سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو

بخش ۱ - فردوسی فرماید : به نام خداوند جان و خرد

بخش ۲ - گفتار در ستایش خرد و عقل : خرد برتر از هر چه ایزدت داد

بخش ۳ - گفتار اندر نعت رسول و یاران : چه گفت آن خداوند تنزیل وحی

بخش ۴ - آغاز داستان پادشاهی کیومرث : پژوهنده نامه باستان

بخش ۵ - کیومرث : بپوشید تن را به چرم پلنگ

بخش ۶ - سیامک : جهان سر به سر خون فشان است و بس

بخش ۷ - در پادشاهی نشستن هوشنگ به جای پدر : بگشت از برش چرخ سالی چهل

بخش ۸ - گفتار در بیان پادشاهی طهمورث می‌فرماید و از حالات او

بخش ۹ - به پادشاهی نشستن جمشید در ایران : کمربسته با فر شاهنشهی

بخش ۱۰ - بر تخت نشستن ضحاک در ایران زمین : یکی مرد بود اندر آن روزگار

بخش ۱۱ - ضحاک : چه باید پدر را پسر چون تو بود

بخش ۱۲ - در پادشاهی ضحاک و مآل و احوال وی گوید : چو ضحاک برتخت شد شهریار

بخش ۱۳ - خواب دیدن ضحاک و تعبیر جستن از موبدان : در ایوان شاهی شب تیره باز

بخش ۱۴ - در وجود آمدن فریدون و احوال آن : ببالید برسان سرو سهی

بخش ۱۵ - آغاز کتاب سام‌نامه - از گفتار افصح‌المتکلمین خواجوی کرمانی رحمه‌الله علیه

بخش ۱۶ - گفتار در متولد شدن سام نریمان از بطن دختر پادشاه بلخ

بخش ۱۷ - رفتن سام نریمان به شکار و دیدن گور را : چو سام از فراز سمند سیاه

بخش ۱۸ - رسیدن سام به سر منزل عالم افروز : چنان تا به گاه سپیده براند

بخش ۱۹ - رسیدن سام به ایوان و دیدن صورت پری‌دخت را : روان گشته با آن پریچهره ماه

بخش ۲۰ - سخن گفتن سروش در گوش سام : به گوشش فرو گفت فرخ سروش

بخش ۲۱ - بی‌تابی کردن سام نریمان از حرمان پریدخت : به ناکام بر پشت جرمه نشست

بخش ۲۲ - برآمدن آفتاب و رسیدن لشکر پیش سام : چو خورشید سر بر زد از کوهسار

بخش ۲۳ - سخن گفتن لشکر با سام نریمان : زبان برگشودند کای نامدار

بخش ۲۴ - در جواب گفتن لشکر سام را : چو آگه نه اید از دل ریش من

بخش ۲۵ - رفتن سام نریمان با قلواد به راه شهر چین : جدا شد ازیشان یل صف پناه

بخش ۲۶ - رسیدن سام به کنار دریا و رزم او با زنگیان : قضا را که قلواد در پیش بود

بخش ۲۷ - گفتار اندر خواب دیدن سام، فریدون را : درین گفت سام و سری پُر ز خواب

بخش ۲۸ - کشته شدن سمندان به دست سام و رها شدن قلواد

بخش ۲۹ - کشتن سام نریمان، اژدها را : بگفت و روان کرد از دیده آب

بخش ۳۰ - اندر پادشاهی سام در خاور زمین : سران سپاهش پذیره شدند

بخش ۳۱ - دیدن سام، قلواد و رفتن از عقب او : بدین سان چو پاسی ز شب درگذشت

بخش ۳۲ - چگونگی احوال عالم افروز پری با سام نریمان : چو دید آنکه با دختری خوب روی

بخش ۳۳ - رفتن سام به شکار و دیدن قلوش را : روان سام نیرم به عزم شکار

بخش ۳۴ - دیدن سام، قلوش را : بدو گفت کای رشک سرو سهی

بخش ۳۵ - درخواب دیدن سام، پری‌دخت را : همان لحظه چون سام مشکین نقاب

بخش ۳۶ - کشته شدن ژند جادو به دست سام : وز آن جا به گنجینه دژ کرد روی

بخش ۳۷ - چگونگی احوال سام با مکوکال دیو : سراینده دهقان مُوبد نژاد

بخش ۳۸ - کشته شدن مکوکال دیو بر دست سام نریمان : بشد کشته آنجا مکوکال دیو

بخش ۳۹ - رسیدن پری‌دخت (و پری‌نوش به هم) و ملاقات کردن یکدیگر

بخش ۴۰ - تعریف کردن پری‌نوش از سام در نزد پریدخت : خورش کمترین گوهری بر کمر

بخش ۴۱ - رفتن سام به دربار فغفور چین : به آئین و رسم فریدون و جم

بخش ۴۲ - دیدن سام، پری‌دخت را و بیهوش شدن : زناگه پدید آمد از پیش طاق

بخش ۴۳ - دیدن پری‌دخت، سام را در پس پرده و بیتاب شدن

بخش ۴۴ - خطاب کردن سام با شمع و رای زدن : نهاده یکی شمع سوزنده پیش

بخش ۴۵ - رفتن سام با فغفور به شکار : روان سام برخاست گفتش رواست

بخش ۴۶ - رفتن سام به باغ و چگونگی آن با پری‌دخت : ره طوبی آباد دختر گرفت

بخش ۴۷ - غزل خواندن سام بر در حرم‌سرای پری‌دخت : نگارا سمن عارضا دلبرا

بخش ۴۸ - غزل خواندن پری‌دخت : همان دم پری‌دخت فغفور چین

بخش ۴۹ - آمدن فغفور به نزد پری‌دخت : عنان بر در طوبی آباد زد

بخش ۵۰ - آگاه شدن فغفور (از) ملاقات سام با پری‌دخت و بند کردن سام را

بخش ۵۱ - باز آمدن به سر داستان قلواد و قلوش : ولی نغمه‌ساز گلستان راز

بخش ۵۲ - باز آمدن بر سر داستان فغفور چین : مرو را به ره بر کنون بازدار

بخش ۵۳ - بی‌تاب شدن سام در زندان : از آن سو جهان پهلو ارجمند

بخش ۵۴ - آمدن قمررخ دختر سهیل قلعه‌دار به بندخانه و سام را خلاصی دادن

بخش ۵۵ - آمدن سام به پای قصر پری‌دخت و شرح آن : لبش بر لب شکرآلود کرد

بخش ۵۶ - مناظره کردن سام با پریدخت : به زلف تو تا سر درآورده‌ام

بخش ۵۷ - مناظره کرده پری‌دخت با سام : فلک حلقه‌ای از کمر ترکشت

بخش ۵۸ - مناظره کردن سام با پری‌دخت : ازو سام نیرم بمانده شگفت

بخش ۵۹ - مناظره کردن پری‌دخت با سام : سمن برگ روی همایون جمال

بخش ۶۰ - مناظره کردن سام با پریدخت : بدو سام گفت ای بت خرگهی

بخش ۶۱ - مناظره کردن پری‌دخت با سام : مه قندهار آفتاب طراز

بخش ۶۲ - برگشتن سام از پای قصر و سر به کوه و بیابان گذاشتن

بخش ۶۳ - پشیمان شدن پری‌دخت و از عقب سام رفتن : سخن گوی دهقان فرخ‌نژاد

بخش ۶۴ - رسیدن پری‌دخت به سام و مصاف کردن با او : بگفت این و بر کرد از جا سمند

بخش ۶۵ - باز آمدن به سر داستان عالم‌افروز با سام : چو در سخن مرد فرزانه سفت

بخش ۶۶ - آگاه شدن فغفور از کار پری‌دخت و رها شدن سام از بند

بخش ۶۷ - جنگ سام با تکش و کشته شدن تکش به دست سام : روانش به پیکار کین رام شد

بخش ۶۸ - جنگ کردن سام با فغفور چین و چگونگی آن : سپاهش به یک ره کشیدند تیغ

بخش ۶۹ - رسیدن قلواد و قلوش به یاری سام : شه چین ز ناگه برافراخت سر

بخش ۷۰ - چگونگی احوال پری‌دخت به دست عالم‌افروز پری

بخش ۷۱ - در شناختن پری‌دخت، دیوزاده را و چگونگی آن : سراینده دهقان موبدنژاد

بخش ۷۲ - جنگ کردن طغان شاه با دیوزاده و چگونگی آن : طغان شاه چون باد بر شد به زین

بخش ۷۳ - رزم‌ پری‌دخت با طغان شاه و کشته شدن طغان شاه

بخش ۷۴ - آمدن عالم افروز نزد سام و سخن از پری‌دخت گفتن

بخش ۷۵ - چگونگی رزم فغفور چین با سام نریمان : سراینده دهقان با آفرین

بخش ۷۶ - جنگ سوار خاوری با فرستو و کشته شدن خاوری : باستاد در قلب فغفور شاه

بخش ۷۷ - رزم قلواد با فرستو و کشته شدن فرستو : تو گفتی که بود او یک یپل مست

بخش ۷۸ - رسیدن نامه مرگ طغان شاه به پدرش شاه چین : همی‌خواست تا خود درآید به جنگ

بخش ۷۹ - کشته شدن طغرل تکش به دست سام نریمان : درآمد به میدان چو شیر ژیان

بخش ۸۰ - شبیخون زدن فرینوش و فرشاد بر دیوزاده فرهنگ

بخش ۸۱ - کشته شدن پری‌نوش به دست دیوزاده : یکی سنگ زد آن‌چنان بر سرش

بخش ۸۲ - نبرد سام نریمان با فغفور چین بار دوم : سراینده از سام نیرم‌نژاد

بخش ۸۳ - فرار نمودن سام از پیکار و پناه بردن به دیر

بخش ۸۴ - نامه نوشتن سام به فغفور چین و شناسانیدن خود را

بخش ۸۵ - جواب نامه فغفور چین به سام : به مشکاب آب چون مشک زد بر قلم

بخش ۸۶ - باز آمدن سام به درگاه فغفوره : کسانی که در سخن سفته‌اند

بخش ۸۷ - رفتن سام در شب و دیدن پاسبان، او را و نومید آمدن

بخش ۸۸ - رای زدن فغفور با وزیر و فرستادن سام به جنگ نهنکال

بخش ۸۹ - آگاهی یافتن نهنکال و لشکر فرستادن به جنگ سام

بخش ۹۰ - داستان فغفور چین با پری‌دخت و چگونگی آن : سراینده داستان گزین

بخش ۹۱ - جنگ کردن سام با فرعین دیو و چگونگی آن : ازین پس سخن گویم از سام نیو

بخش ۹۲ - نیزه زدن سام نریمان بر کشتی بار دیگر : فرو ریختند آن زمان سر به سر

بخش ۹۳ - آمدن عالم‌افروز در پیش سام و چگونگی آن : ازین سو چو از کین بپرداخت سام

بخش ۹۴ - رفتن فرهنگ دیوزاده به ختا و چگونگی (کار) سام با نهنکال دیو

بخش ۹۵ - یاد پری‌دخت کردن سام را : ز دل آنچنان آتشی برفروخت

بخش ۹۶ - تیر زدن قلواد بر نهنکال دیو : برآورد یک تیر گرشاسپی

بخش ۹۷ - مناجات کردن سام نریمان : چو سام نریمان چنان حال دید

بخش ۹۸ - نعره زدن سام و سخن گفتن با قلوش : یکی نعره زد سام اندر یلی

بخش ۹۹ - آمدن زشت نام دیو و گرفتن قلوش را : درآمد یکی دیو نر زشت نام

بخش ۱۰۰ - نعره زدن سام نریمان بر دیوان : یکی نعره زد سام گرد آن زمان

بخش ۱۰۱ - کشتن دیو را بر آب : بگفت و همان دم به جا برنشست

بخش ۱۰۲ - سخن گفتن سام نریمان با نهنکال دیو ناپاک : بگفتش که این زخم‌ها مردنی

بخش ۱۰۳ - فرستادن سام گردی به نزد فغفور شاه چین : فرستاد یک گرد اندر زمان

بخش ۱۰۴ - در چگونگی فرهنگ دیو با تمرتاش : سراینده نامه دلگشای

بخش ۱۰۵ - خواب دیدن تمرتاش سام را و ترک بت‌پرستی نمودن

بخش ۱۰۶ - جنگ کرن سام با فغفور چین : چنین داد دهقان شیرین کلام

بخش ۱۰۷ - گفتگوی فغفور چین و پاسخ دادن سام نریمان : شه چین چو آن سرکشان را بدید

بخش ۱۰۸ - جنگ تکش خان با سام نریمان : تکش خان جنگی شه تاشکن

بخش ۱۰۹ - یاری نمودن تکش خان بر سام و جنگیدن بر فغفور چین

بخش ۱۱۰ - رفتن به‌روند و گرفتن فغفور از اردو و آوردن

بخش ۱۱۱ - بردن فغفور چین در نزد سام و خلاصی یافتن از بند

بخش ۱۱۲ - داستان سهیل جانسوز با سام نریمان و چگونگی آن

بخش ۱۱۳ - کشته شدن جهانسوز بر دست سام : چو از راز او گشت آگاه سام

بخش ۱۱۴ - گرفتار شدن سام به دست عالم افروز پری : وز آن سو جهان پهل شیر نر

بخش ۱۱۵ - رفتن قلواد و قلوش و فرهنگ به طلب سام و چگونگی آن

بخش ۱۱۶ - چگونگی احوال سام به دست عالم‌افروز : سرایده زین سان سخن باز راند

بخش ۱۱۷ - واقف نمودن عالم افروز، قلوش را و بردن نزد سام

بخش ۱۱۸ - بردن عالم‌افروز، قلواد را نزد سام : سراینده نامه باستان

بخش ۱۱۹ - کشته شدن عالم‌افروز به دست سام نریمان : زمانی چو بگذشت از آن مهرشان

بخش ۱۲۰ - رها کردن فرهنگ، سام را از طلسمات عالم‌افرزو

بخش ۱۲۱ - رسیدن نامه منوچهر شاه نزد سام نریمان : به گردش درآمد می ارغوان

بخش ۱۲۲ - نهان کردن پری‌دخت را به حکم فغفور در سردابه و آوازه مرگ او

بخش ۱۲۳ - خبردار شدن سام از مرگ پریدخت : سوار ختائی درآمد چو باد

بخش ۱۲۴ - عاشق شدن قمرتاش بر پری‌نوش خاقان چین : چنین تا بدین کار آمد سه ماه

بخش ۱۲۵ - بیرون بردن رضوان، پری‌دخت را از سردابه و گرفتار شدن هر دو به دست ابرها

بخش ۱۲۶ - دیدن پری‌دخت، ابرها و ترسیدن و زاری کردن و سخن گفتن ابرها با او و بند کردن رضوان را

بخش ۱۲۷ - آگاه شدن فغفور از گم شدن پری‌دخت : دم شیر جاروب راهش شده

بخش ۱۲۸ - رها شدن نهنکال دیو از بند و چگونگی آن : بتندید آن دیو تیره روان

بخش ۱۲۹ - رفتن قمرتاش و قلواد به طلب سام نریمان : دگر ره قمرتاش و قلواد شیر

بخش ۱۳۰ - دیدن قلواد و قمرتاش، ساربان را و احوال سام پرسیدن

بخش ۱۳۱ - رسیدن سام و قلواد و قمرتاش و جنگ کردن با دیوانه شاه‌پور

بخش ۱۳۲ - کشتی گرفتن سام با دیوانه شاه‌پور و چگونگی آن

بخش ۱۳۳ - کشتی گرفتن سام با شاپور : به پیش منوچهر بندی کمر

بخش ۱۳۴ - رفتن سام به سمت سقلاب روم : به یک دست کوه و به یک دست آب

بخش ۱۳۵ - مکر نمودن فرخار بر دیوانه شاپور : ز دانش به جا نیست نه عقل و را

بخش ۱۳۶ - چگونگی احوال سام با عاق جادو : پس آنگه جهان‌پهلو کامکار

بخش ۱۳۷ - جادوئی کردن عاق و سام را در طلسم انداختن : بدو گفت کای پهلوان گزین

بخش ۱۳۸ - رسیدن نامه تسلیم شاه به نزد قهرمان : درین گفتگو بود آن بدنژاد

بخش ۱۳۹ - مکر کردن قهرمان به سام و آمدن فرهنگ، آگاه کردن سام را

بخش ۱۴۰ - نشاندن سام، قمرتاش را به جای قهرمان و رفتن به مغرب

بخش ۱۴۱ - احوال سام از دیو ره‌دار و عجایبها از مرغ دیدن

بخش ۱۴۲ - رسیدن سام به شهر سگسار و چگونگی احوال آن : به کشتی درآمد سپهدار سام

بخش ۱۴۳ - جنگ کردن سام با سگساریان و کشته شدن کلاب : همه شهر پر بود ز آواز سگ

بخش ۱۴۴ - رسیدن سام به شهر نیمه‌تنان و چگونگی آن : سر ماه آمد به کشتی دلیر

بخش ۱۴۵ - افسون نمودن تنبل جادو به سام و کور شدن سام

بخش ۱۴۶ - لشکر کشیدن به جنگ نیمه‌تنان به یاری سام : چو بشنید این گفته تسلیم شاه

بخش ۱۴۷ - کشته شدن تنبل جادو به دست شمسه و چگونگی آن

بخش ۱۴۸ - کشته شدن نیمه تنان به دست سام نریمان : غو کوس برخاست از رزمگاه

بخش ۱۴۹ - خواب دیدن سام، پری‌دخت را و چگونگی آن : سپهبد چو شد سیر از جام می

بخش ۱۵۰ - رفتن سام به جانب شداد و احوال پرسیدن از تسلیم شاه

بخش ۱۵۱ - جنگ کردن سام با سمندان و کشته شدن سمندان : بگفت این و یک حمله آورد دیو

بخش ۱۵۲ - دعا کردن سام و باریدن باران به دوزخ شداد : به نزدیک دادار شد سرفراز

بخش ۱۵۳ - در صفت بهشت شداد گوید : از آن منزل آمد سوی باغ و کشت

بخش ۱۵۴ - خبردار شدن شداد از آمدن سام و فرستادن زرینه بال را به جنگ

بخش ۱۵۵ - کشته شدن زرینه بال به دست سام و چگونگی آن

بخش ۱۵۶ - لشکر کشیدن شدید به جنگ سام و چگونگی آن : چو شاهنشه روم آمد به در

بخش ۱۵۷ - رفتن سام به درگاه شدید و چگونگی آن : به ره بود چشم سپهدار سام

بخش ۱۵۸ - نامه نوشتن شدید و فرستادن پیش شداد و کیفیت آن

بخش ۱۵۹ - چگونگی سام با طلاج جادو : چو خورشید میزان زرین گرفت

بخش ۱۶۰ - رفتن سام به سوی طلسم جمشید و چگونگی آن : به تسلیم جنی چنین گفت سام

بخش ۱۶۱ - جنگ کردن شدید با تسلیم شاه و گرفتار شدن تسلیم شاه

بخش ۱۶۲ - گرفتار شدن تسلیم شاه با رحمان جنی : یکی ابر بربست بر آسمان

بخش ۱۶۳ - چگونگی احوالات سام در طلسمات جمشید جم : براندند اسبان سراسر به تک

بخش ۱۶۴ - کیفیت شکستن طلسم جمشید شاه را : چو برخواند آن را برآشفت سخت

بخش ۱۶۵ - چگونگی سام با مرغ آتش‌افشان : از آنجا بیامد به پای حصار

بخش ۱۶۶ - آمدن سیمرغ و سخن از ارقم دیو به سام گفتن : درین گفتگو بود سالار شاه

بخش ۱۶۷ - رها کردن سام قلواد را و جنگ کردن با ارقم دیو

بخش ۱۶۸ - کشته شدن ارقم دیو به دست سام : دلاور بیامد به جای نماز

بخش ۱۶۹ - باز آمدن سام به نزد شدید و جنگ کردن : همی راند تا شب به ناگه رسید

بخش ۱۷۰ - نامه نوشتن شدید به نزد عوج و آمدن عوج : شدید بداندیش دل پر ز غم

بخش ۱۷۱ - صفت مهمان کردن شدید، عوج را : نشستند و باده بیاراستند

بخش ۱۷۲ - نبرد سام با طلاج و کشته شدن طلاج : چو طلاج بشنید ازو گشت زرد

بخش ۱۷۳ - آمدن پادشاه طنجه به یاری سام نریمان و چگونگی آن

بخش ۱۷۴ - آمدن عوج به میدان و جنگ کردن با قلواد : سپیده بغرید عوج پلید

بخش ۱۷۵ - جنگ کردن سام با عوج بن عنق : درآوردگه عوج را بدید

بخش ۱۷۶ - جنگ کردن سام با شدید و کشته شدن قهقهام : درین گفتگو بود سالار سام

بخش ۱۷۷ - رها شدن قلواد و چگونگی او به لشکر شداد : سفیده سفیداج زد در سپهر

بخش ۱۷۸ - شبیخون زدن لشکر شداد بر سام : چو یک پاس بگذشت از تیره شب

بخش ۱۷۹ - آمدن خاتوره مادر عوج به یاری شداد : چو خورشید بنهاد بر سر کلاه

بخش ۱۸۰ - کشته شدن شدید به دست سام و چگونگی آن : چو لشکر شنیدند ازو این سخن

بخش ۱۸۱ - کشته شدن خاتوره به دست سام : چو پوشید گردون پلاس سیاه

بخش ۱۸۲ - خبردار شدن عوج از کشته شدن خاتوره و چگونگی آن

بخش ۱۸۳ - جنگ کردن عوج با سام مرتبه دوم : چو آن هر دو صف گشت آراسته

بخش ۱۸۴ - جنگ کردن اهرن با سام و کشته شدن اهرن : یکی نعره زد اهرمن اهرمن

بخش ۱۸۵ - لشکر کشیدن شداد به میدان و جنگ خرطوس با سام

بخش ۱۸۶ - گرفتار شدن شداد عاد به دست سام نریمان : چو بشنید این گفته شداد عاد

بخش ۱۸۷ - به دار زدن شداد ناپاک و ناپدید شدن آن : یکی دار کردند بر پا بلند

بخش ۱۸۸ - رفتن سام با قلواد به کوه فناه : خروس سحر دانهای نجوم

بخش ۱۸۹ - افتادن سام از شدت تشنگی به دشت : چو لعل از خور کان برآورد سر

بخش ۱۹۰ - آمدن سام به شهر زنان : بپاسخ بدو گفت شاه زن است

بخش ۱۹۱ - مهمانی کردن حوران شاه، سام را : نشست از بر تخت فرخنده سام

بخش ۱۹۲ - رفتن سام به پای کوه فنا و فرستادن شاپور را در پیش

بخش ۱۹۳ - جنگ کردن شاپور با ابرها و کشته شدن شاپور : چرا دیر آمد جهان پهلوان

بخش ۱۹۴ - رفتن سام بالای کوه فنا و جنگ کردن با دیوان

بخش ۱۹۵ - نبرد سام با ابرها و گرفتار شدن ابرها : بگفتند سام است که آمد به جنگ

بخش ۱۹۶ - نامه نوشتن پری‌دخت به سوی سام : گشادند دست پری‌دخت ماه

بخش ۱۹۷ - رسیدن سام در برابر ابرها : سپیده چو از کوه برکرد سر

بخش ۱۹۸ - گرفتن سام، پهلوانان ابرها و کشتن ایشان را

بخش ۱۹۹ - نبرد سام با ابرها و چگونگی ایشان : چو بشنید ازو سام این گفتگوی

بخش ۲۰۰ - کشتی گرفتن سام با ابرها : چو خورشید بر چرخ گردید راست

بخش ۲۰۱ - نامه نوشتن سام به فغفور چین : چنین گفت گوینده داستان

بخش ۲۰۲ - آمدن فرهنگ دیو و کشتن سهلان و بردن قمرتاش را

بخش ۲۰۳ - خبردار شدن سام از آمدن نهنکال : از آن رو سوی سام شد آگهی

بخش ۲۰۴ - لشکر کشیدن فغفور به جنگ سام : سپیده غو نای و آواز کوس

بخش ۲۰۵ - نشستن سام بر تخت فغفور شاه چین : سرای تذروان فرخنده کام

بخش ۲۰۶ - دامادی سام نیرم با پری‌دخت و شب زفاف : سراینده مرغان بستان سرای

بخش ۲۰۷ - زفاف نمودن سام با پری‌دخت و مجلس آراستن به روی او

بخش ۲۰۸ - در بیان مجلس آراستن سام نریمان و آوردن قمرتاش را و بر تخت نشاندن و خود رفتن به طرف خاورزمین

بخش ۲۰۹ - رفتن سام به ایران وبر تخت نشاندن قلوش را در خاور زمین و استقبال نمودن منوچهر شاه، سام نریمان

بخش ۲۱۰ - آوردن ابرها را در برابر منوچهر شاه : برفت و بیاورد آن اژدها

بخش ۲۱۱ - پایان کتاب خواجو در حالت خود گوید : چنین است آئین گردان سپهر

بخش ۱ - فردوسی فرماید

به نام خداوند جان و خرد

کزین برتر اندیشه بر نگذرد

خداوند نام و خداوند جای

خداوند روز‌ی ده و رهنمای

خداوند گیهان و گردان سپهر

فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برتر است

نگارنده بر شده گوهر است

به بینندگان آفریننده را

نبینی مرنجان دو بیننده را

نه اندیشه یابد بدو نیز راه

که او برتر از نام و از جایگاه

چنان دان که هرگز نیاید پدید

توهم در آنکس که وهم آفرید

سخن هر چه از گوهران بگذرد

نیابد بدو راه جان و خرد

خرد گر سخن برگزیند همی

همان را ستاید که بیند همی

ستودن نداند کس او را چو هست

میان بندگی را ببایدت بست

خرد را و جانرا همی سنجد او

در اندیشه پخته کی گنجد او

که او قادر و حی و فرمان‌رواست

همه چیز برهستی او گواست

بدین آلت و رای و جان و زبان

ستود آفریننده را چون توان

به هستیش باید که خستو شوی

ز گفتار و پیکار یکسو شوی

پرستنده باشی و جوینده راه

به ژرفی فرمانش کردن نگاه

از این پرده برتر سخن‌گاه نیست

به هستیش اندیشه را راه نیست

توانا بود هر که دانا بود

ز دانش دل پیر برنا بود

کنون تا چه داری بیار از خرد

که گوش نیوشنده زو بر خورد

چه گفت آن سخن گوی مرد خرد

که دانا ز گفتار او بر خورد

بخش ۲ - گفتار در ستایش خرد و عقل

خرد برتر از هر چه ایزدت داد

ستایش خرد را به از روی داد

خرد رهنما و خرد دلگشای

خرد دست گیرد به هر دو سرای

ازو شادمانی ازو مردمیست

ازو بر فزونی و هم زو کمیست

خرد تیره و مرد روشن‌روان

نباشد همی شادمان یک زمان

هشی‌وار و دیوانه خود ورا

همان خویش و بیگانه خواند ورا

ازوئی بهر دو سرا ارجمند

گسسته خرد پای دارد به بند

خرد چشم جانست چون بنگری

تو بی‌چشم روشن جهان نسپری

نخست آفرینش خرد را شناس

نگهبان جان است و آن سه پاس

سپاس تو چشم است و گوش و زبان

کزین سه رسد نیک و بد بی‌گمان

خرد را و جان را که داند ستود

وگر من ستایم که یارد شنود

حکیما چو کس نیست گفتن چه سود

ازین پس بگو کافرینش چه بود

حکیما چو کس نیست گفتن چه سود

ازین پس بگو کافرینش چه بود

توئی کرده کردگار جهان

شناسنده آشکار و نهان

به یزدان‌گرای و بدو راه جوی

به گیتی بپوی و به هر کس بگوی

ز هر دانشی چون سخن بشنوی

ز آموختن یک زمان نغنوی

چو دیدار یابی به شاه سخن

بدانی که دانش نیاید به بن

از آغاز باید که دانی درست

سرمایه گوهران از نخست

که یزدان ز ناچیز چیز آفرید

بدان تا توانائی آید پدید

وزو مایه گوهر آمد چهار

برآورد بی‌رنج و بی‌روزگار

یکی آتشی برشده تابناک

میان آب و باد از بر تیره خاک

نخستین که آتش ز جنبش دمید

ز گرمیش بس خشکی آمد پدید

وز آن پس از آرام سردی نمود

ز سردی همان بازتری فزود

چو این چارگوهر به جای آمدند

ز بهر سپنجی سرای آمدند

گهرها یک اندر دگر ساختند

ز هر گونه گردن برافراختند

پدید آمد این گنبد تیزرو

شگفتی نماینده نو به نو

ابر ده و دو هفت شد کدخدای

گرفتند هر یک سزاوار جای

فلکها یک اندر دگر بسته شد

بجنبید چون کار پیوسته شد

زمین را بلندی نبد جایگاه

یکی مرکز تیره بود و تباه

ستاره به سر بر شگفتی نمود

به خاک اندرون روشنائی فزود

چو دریا و چون دشت و چون باغ و راغ

جهان شد به کردار روشن چراغ

ببالید کوه آبها بردمید

سر رستنی سوی بالا کشید

همی بر شد آتش فرو آمد آب

همین گشت گرد زمین آفتاب

گیا رست با چند گونه درخت

به زیر اندر آمد سرانشان ز تخت

ببالد ندارد جز این نیروئی

نپوید چو پویندگان هر سوئی

وز آن پس چو جنبیدن آمد پدید

سر رستنی سوی بالا کشید

سرش زیر آمد بسان درخت

نگه کرد باید بدین کار سخت

خور و خواب و آرام جوید همی

بدان زندگی کام جوید همی

نه گویا زبان و نه جویا خرد

ز خار و ز خاشاک تن پرورد

نداند بد و نیک فرجام کار

نخواهد ازو بندگی کردگار

چو دانا تواند بدو دادگر

ازیرا نکرد ایچ پنهان خبر

چنین است فرجام کار جهان

نداند کسی آشکار و نهان

ترا دانش و دین رهاند درست

در رستگاری ببایدت جست

اگر دل نخواهی که ماند نژند

نخواهی که دایم بوی مستمند

به گفتار پیغمبرت راه جوی

دل از تیرگیها بدین آب شوی

بخش ۳ - گفتار اندر نعت رسول و یاران

چه گفت آن خداوند تنزیل وحی

خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم علیم درست

درست این سخن گفت پیغمبرست

دو فرزند او نور بیننده را

حبیب جهان آفریننده را

نخستین سر نامداران حسن

چراغ جهان و مه انجمن

پس شیرزاده دلاور حسین

که آورد لشکر بدان دشت کین

همه جان نهاده به شمشیر کین

همه دل‌سپرده به فرمان دین

همه پاک بودند و پرهیزگار

سخنهای حیدر گذشت از شمار

به مردمی نباشد چنو آدمی

چنین گفت پیغمبر هاشمی

گواهی دهم کین سخن را ازوست

تو گوئی دو گوشم بر آواز اوست

منم بنده اهل بیت نبی

ستاینده خاک پای وصی

خود آن روز نامم به گیتی مباد

که من نام حیدر ندارم به یاد

بدین زادم و هم برین بگذرم

چنان دان که خاک پی حیدرم

زمانه زبون گشتی و روزگار

که حیدر زدی دست در ذوالفقار

نیامد به گیتی چو حیدر سوار

که دین‌دار عالم بد آن نامدار

جهان آفرین تا جهان آفرید

دلیری چو حیدر نیامد پدید

حکیم این جهان را چو دریا نهاد

برانگیخته موج او تندباد

چو هفتاد کشتی بر او ساخته

همه بادبان‌ها برافراخته

یکی پهن کشتی بسان عروس

بیاراسته همچو چشم خروس

محمد بر او اندرون با علی

همان اهل بیت نبی و وصی

خردمند کز دور دریا بدید

کرانه نه پیدا و بن ناپدید

بدانست کو موج خواهد زدن

کس از موج بیرون نخواهد شدن

به دل گفت اگر با نبی و وصی

شوم غرقه دارم دو یار وفی

همانا که باشد مرا دستگیر

خداوند تاج و لوا و سریر

خداوند جوی می و انگبین

همان چشمه شیر و مای معین

اگر چشم داری به دیگر سرای

به نزد نبی و وصی گیر جای

گرت زین بد آید گناه من است

چنین است و این دین و راه من است

دلت کر به راه خطا مایل است

ترا دشمن اندر جهان خود دل است

هر آن کس که در دلش بغض علیست

از و خارتر در جان مرد کیست

نباشد جز اهریمن بدکنش

که یزدان بسوزد به آتش تنش

نگر تا به بازی نداری جهان

نبرگردی از نیکی همرهان

همه نیکیت باید آغاز کرد

چو با نیکنامان بود هم نبرد

بخش ۴ - آغاز داستان پادشاهی کیومرث

پژوهنده نامه باستان

که از مرزبانان زند داستان

چنین گفت کین تاج و تخت و کلاه

کیومرث آورد کو بود شاه

چو آمد به برج حمل آفتاب

جهان گشت با فر و آئین و آب

بتابید از آن‌سان به برج بره

که گیتی جوان گشت ازو یکسره

کیومرث شد در جان کدخدای

نخستین به کوه اندرون داشت جای

سر تخت و بختش برآمد ز کوه

پلنگینه پوشید خود با گروه

ازو اندر آمد همه پرورش

که پوشیدنی نو بد و نو خورش

به گیتی برو سال سی شاه بود

به خوبی چو خورشید بر گاه بود

همی تافت از تخت شاهنشهی

چو ماه دو هفته ز سرو سهی

دد و دام و هر جانور کش بدید

ز گیتی به نزدیک او آرمید

دو تا می‌شدندی بر تخت اوی

از آن فر و زان بر شده بخت اوی

به رسم نماز آمدندش به پیش

از آن جایگه برگرفتند کیش

پسر بد مر او را یکی نامجوی

هنرمند و همچون پدر خوبروی

سیامک بدش نام و فرخنده بود

کیومرث را دل بدو زنده بود

ز گیتی به دیدار او شاد بود

که بس بارور شاخ و بنیاد بود

به جانش بر از مهر گریان بدی

ز بیم جدائیش بریان بدی

برآمد برین کار بر روزگار

فرززنده شد اختر شهریار

به گیتی نبد هیچ‌کس دشمنش

مگر در جهان ریمن اهریمنش

به رشک اندر اهریمن بدسگال

همی رای زد تا بیا کند یال

یکی بچه بودش ز گرک سترگ

دلاور شده با سپاه بزرگ

جهان شد بر آن دیو بچه تباه

ز بخت سیامک چه از بخت شاه

سپه کرد و نزدیک او راه جست

همی تخت و دیهیم کی شاه جست

همی گفت با هر کسی راز خویش

جهان کرد پر آواز خویش

کیومرث شه زین کی آگاه بود

که تخت مهی را جز او شاه بود

یکایک بیامد خجسته سروش

بسان پری با پلنگینه پوش

مر او را بگفت این سخن دربدر

که دشمن چه سازد همی با پدر

سخن چون به گوش سیامک رسید

ز کردار بدخواه دیو پلید

دل شاه‌بچه برآمد به جوش

سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش

بخش ۵ - کیومرث

بپوشید تن را به چرم پلنگ

که جوشن نبد آنگه آمین جنگ

پذیره شدش اهرمن جنگجوی

سپه را چو روی اندر آمد به روی

سیامک بیامد برهنه تنا

برآویخت با پور اهریمنا

دو تای اندر آورد بالای شاه

بزد چنگ وارونه دیو سیاه

چو آگه شد از مرگ فرزند شاه

ز تیمار گیتی بدو شد سیاه

فرود آمد از تخت ویله کنان

زنان بر سر و گوشت پاره کنان

دو رخسار پر خون و دل سوگوار

دو دیده پر از نم چو ابر بهار

چو آگه شد از مرگ شاه انجمن

که گم گشت سرو سهی از چمن

خروشی برآمد ز لشکر به زار

کشیدند صف بر در شهریار

همه جامه‌ها کرده فیروزه رنگ

دو دیده پر از خون و رخ با درنگ

دد و مرغ و نخجیر گشته گروه

خروشان و ویله‌کنان سوی کوه

برفتند با سوگواری و درد

ز درگاه کی شاه برخاست گرد

نشستند سالی چنین سوگوار

پیام آمد از داور کردگار

درود آوریدش خجسته سروش

کزین بیش مخروش بازآر هوش

سپه ساز و برکش به فرمان من

برآور یکی گرد از آن انجمن

از آن بدکنش دیو روی زمین

بپرداز و پردخت کن دل ز کین

شه نامور سر سوی آسمان

برآورد و بدخواست بر بدگمان

بدان برتری نام یزدانش را

بخواند و بیالود مژگانش را

وز آن پس به کین سیامک شتافت

شب و روز آرام و خفتن نیافت

سیامک خجسته یکی پور داشت

که نزد نیا جای دستور داشت

گرانمایه را نام هوشنگ بود

که گفتی همه هوش و فرهنگ بود

به نزد نیا یادگار پدر

نیا پروریده مر او را به بر

نیایش به جای پدر داشتی

ز پیش دو چشمش بنگذاشتی

چو بنهاد دل کینه و جنگ را

بخواند آن گرانمایه هوشنگ را

همه گفتنی‌ها بدو باز گفت

همه راز را برکشید از نهفت

که من لشکری کرد خواهم همی

خروش برآورد خواهم همی

ترا بود باید همی پیش‌رو

که من رفتنی‌ام تو سالار نو

پری و پلنگ انجمن کرد و شیر

ز درندگان گرگ و ببر دلیر

سپاهش دد و دام و مرغ و پری

سپهدار با کین و گنداوری

پس پشت لشکر کیومرث را

نبیره به پیش اندرون با سپاه

بیامد سیه دیو بی‌ترس و باک

همی بآسمان بر پراگند خاک

به هم برشکستند هر دو گروه

شدند از دد و دام دیوان ستوه

بیازید هوشنگ در پیش جنگ

جهان کرد بر دیو نستوه تنگ

کشیدش سراپای یکسر دوال

ببرید از تن سر بی‌همال

به پای اندر افکند و بسپرد خوار

دریده برو چرم و برگشته کار

چو آمد مر آن کینه را خواستگار

برآمد کیومرث را روزگار

برفت و جهان مردری ماند ازوی

نگر تا کرا نزد او آب روی

جهان فریبنده را گرد کرد

ره سرد پیمود و مایه نخورد

بخش ۶ - سیامک

جهان سر به سر خون فشان است و بس

نماند بد و نیک بر هیچ‌کس

چو آخر به دشمن بباید سپرد

همه رنج‌ها باد باید شمرد

جهان‌دار هوشنگ با رای و داد

بجای نیا تارج بر سر نهاد

بخش ۷ - در پادشاهی نشستن هوشنگ به جای پدر

بگشت از برش چرخ سالی چهل

پر از هوش مغز و پر از داد دل

چو بنشست بر جایگاه مهی

چنین گفت بر تخت شاهنشهی

که بر هفت کشور منم پادشاه

به هر جای پیروز فرمان روا

به فرمان یزدان پیروزگر

به داد و دهش بسته دارم کمر

وز آن پس جهان یکسر آباد کرد

همه روی گیتی پر از داد کرد

نخستین یکی گوهر آمد به چنگ

به دانش جدا کرد آهن ز سنگ

سرمایه کرد آهن آب‌گون

چو از سنگ خارا کشیدش برون

چو بشناخت آهنگری پیشه کرد

وز آهنگری اره و تیشه کرد

چون این کرده شد خاره را آب داد

ز دریایها آبها برفراخت

به جوی و به رود آب را راه کرد

به فرخندگی رنج کوتاه کرد

چراگاه مردم برین برفزود

پراکنده شد تخم و کشت و درود

بورزید هر کس از آن نان خویش

برین چند بشناخت سامان خویش

وزین پیش کاین کار باشد بسیج

نبد خوردنی‌ها جز از میوه هیچ

همان کار مردم نبودی به برگ

که پوشیدنی‌شان همی بود برگ

همه کوه‌شان بود آرامگاه

چنین بود آئین هوشنگ شاه

نیا را همین بود آئین و کیش

پرستیدن ایزدی بود پیش

یکی روز شاه جهان سوی کوه

گذر کرد با چند کس هم گروه

پدید آمد از دو چیزی دراز

سیه رنگ و تیره تن و تیرگاز

دو چشم از بر سر چو دو چشمه خون

ز دود دهانش جهان تیره‌گون

نگه کرد هوشنگ با هوش و سنگ

گرفتش یکی سنگ و شد پیش جنگ

به زور کیانی رها شد ز دست

جهان‌سوز مار از چنان جای جست

برآمد به سنگ گران سنگ خورد

همین و همان سنگ شد خورد خورد

فروغی پدید آمد از هر دو سنگ

دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ

نشد مار کشته ولیکن ز راز

از آن هر دو سنگ آتش آمد فراز

به سنگ اندر آتش ازو شد پدید

کزو در جهان روشنی شد پدید

هر آنکس که بر سنگ آهن زدی

ازو روشنائی پدید آمدی

بگفتا فروغیست آن ایزدی

پرستید باید اگر بخردی

که او را فروغ چنین هدیه داد

همان آتش آنگاه قبله نهاد

چو مر تازیان راست محراب سنگ

بد از کاه‌شان آتش خوب رنگ

ز هوشنگ ماند این سده یادگار

بسی باد چون او جهان شهریار

جهان‌دار نزد جهان آفرین

نیایش همی کرد و خواند آفرین

یکی جشن کرد آن شب و باده خورد

سده نام آن جشن فرخنده کرد

شب آمد برافروخت آتش ز کوه

همان شاه در پیش او با گروه

از آباد کردن جهان شاد کرد

جهانی به نیکی ازو یاد کرد

بدان ایزدی داد و فر کیان

ز نخجیر گور و گوزن ژیان

جدا کرد گاو و خر و گوسفند

برون آورید آنچه بد سودمند

بدیشان بورزید وزیشان خرید

همی تاج را خویشتن پرورید

ز پویندگان هر چه می‌داشت دوست

بکشتند و سرشان برآهیخت پوست

چو روباه و قاقم چو سنجاب نرم

چهارم سمور گشن موی گرم

بدینگونه از چرم پویندگان

بپوشید بالای گویندگان

ببخشید و گسترد و خورد و سپرد

برفت و جز از نام نیکی نبرد

بسی رنج برد اندر آن روزگار

به افسون و اندیشه بی‌شمار

چو پیش‌ آمدش روزگار بهی

ازو مردری ماند گاه مهی

بخش ۸ - گفتار در بیان پادشاهی طهمورث می‌فرماید و از حالات او

زمانه ندادش زمانی درنگ

شد آن روز هوشنگ و آن فرهنگ

نپیوست خواهد جهان با تو مهر

نه نیز آشکارا نمایدت چهر

پسر بد مر او را یکی هوشمند

گرانمایه طهمورث دیو بند

بیامد به تخت پدر بر نشست

به شاهی کمر بر میان برببست

همه موبدان را زلشکر بخواند

به خوبی چه مایه سخنها براند

چنین گفت کامروز تخت و کلاه

مرا زیبد آن تاج و آئین و گاه

جهان از بدیها بشویم به رای

پس آنگه درنگی کنم کرد پای

زهر جای کوته کنم دست دیو

که من بود خواهم جهان را خدیو

هر آن چیز کاندر جهان سودمند

کنم آشکارا گشایم ز بند

پس از پشت میش و بره پشم و موی

برید و به رشتن نهادند روی

به کوشش ازو کرد پوشش به جای

به گستردنی بد هم او رهنمای

ز پویندگان هر چه بد پیش رو

خورش کردشان سبزه و کاه و جو

رمنده ددان را همه بنگرید

سیه‌گوش و یوز از میان برگزید

به چاره بیاوردش از دشت و کوه

به تنگ آمدند زانکه بد زان گروه

ز مرغان همه آنکه بد نیک ساز

چو باز و چو شاهین گردن فراز

بیاموخت و آموختن‌شان گرفت

جهانی ازو ماند اندر شگفت

بفرمودشان تا نوازند گرم

نخوانندشان جز به آواز نرم

چو این کرده شد ماکیان و خروس

کجا برخروشند گه زخم کوس

به چاره به نزدیک مردم کشید

نهفته همه سودمندی گزید

چنین گفت کین را نیایش کنید

جهان آفرین را ستایش کنید

که او دادمان بر ددان دستگاه

ستایش مر او را که بنمود راه

مر او را یکی پاک دستور بود

که رایش ز کردار بد دور بود

گزیده به هر جای و شیداسپ نام

نزد جز به نیکی به هر جای گام

همه روز بسته ز خوردن دو لب

به پیش جهاندار بر پای شب

چنان بر دل هر کسی بود دوست

نماز شب و روزه آئین اوست

سر مایه بد اختر شاه را

در بند بد جای بدخواه را

همه راه نیکی نمودی به شاه

همه راستی خواستی پایگاه

چنان شاه پالوده گشت از بدی

که تابید ازو فره ایزدی

همان اهرمن را به افسون ببست

چو بر تندرو بارگی برنشست

زمان تا زمان زینش برساختی

همی گرد گیتیش برتاختی

چو دیوان بدیدند کردار اوی

کشیدند گردن ز گفتار اوی

شدند انجمن دیو بسیار مر

که پردخت مانند ازو گاه فر

چو طهمورث آگه شد از کارشان

برآشفت و بشکست بازارشان

به عزم جهاندار بستش میان

به گردن برآورد گرز گران

همه نیزه‌داران و افسون‌گران

برفتند جادو سپاهی گران

دمنده سیه دیوشان پیش رو

همی به آسمان برکشیدند غو

جهاندار طهمورث پاک دین

بیامد کمربسته بر رزم و کین

یکایک بیاراست با دیو جنگ

نبد جنگشان را فراوان درنگ

ازیشان دو بهره به افسون ببست

دگرشان به گرز گران کرد پست

کشیدندشان کشته و بسته خوار

به جان خواستند از زمان زینهار

که ما را مکش تا یکی نوهنر

بیاموزی از ماکت آید به بر

یکی نامور دادشان زینهار

بدان تا نهانی کنند آشکار

چو آزادشان شد سر از بند او

بجستند ناچار پیوند او

نوشتن به خسرو بیاموختند

دلش را به دانش بیفروختند

نبشته همانا که نزدیک سی

چه رومی چه تازی و چه پارسی

چه سغدی چه چینی و چه پهلوی

نگارنده آن کجا بشنوی

جهان‌دار سی‌سال ازین بیشتر

چگونه پدید آوریدی هنر

برفت او و سر شد برو روزگار

همه رنج او ماند ازو یادگار

جهان را مپرور چه خواهی درود

چو می‌بدروی پروریدن چه سود

برآری یکی را به چرخ بلند

بیاریش ناگه به خاک نژند

گرانمایه جمشید فرزند اوی

کمر بست و یکدل پُر از پند اوی

برآمد بران تخت فرخ پدر

به رسم کیان بر سرش تاج زر

بخش ۹ - به پادشاهی نشستن جمشید در ایران

کمربسته با فر شاهنشهی

جهان سر به سر گشته او را رهی

زمانه برآسود ازو داوری

به فرمان او مرغ و دیو و پری

جهان را فزوده به او آبروی

فروزان شده تخت شاهی بدوی

منم گفت با فره ایزدی

همم شهریاری و هم موبدی

بدان تا ز بد دست کوته کنم

روان را سوی روشنی ره کنم

نخست آلت جنگ را دست برد

در نام جستن به گردن سپرد

به فرکئی نرم کرد آهنا

چو خود و زره کرد و چون جوشنا

چو خفتان و چون درع و برگستوان

همه کرد پیدا به روشن روان

بدو اندرون سال پنجاه و پنج

ببرد او ازین چند و بنهاد گنج

دگر پنجه اندیشه جامه کرد

که پوشد به هنگام ننگ و نبرد

زکتان و ابریشم و موی و قز

قصب کرد پر مایه دیبا و خز

بیاموخت‌شان رشتن و تافتن

به تار اندرون پود را تافتن

چو این کرده شد ساز دیگر نهاد

زمانه بدو شاد و او نیز شاد

ز پیشینگان ساز میدان گرفت

بدین اندرون نیز بی‌جان گرفت

گروهی که آموزیان خوانیش

به رسم پرستندگان دانیش

جدا کردشان از میان گروه

پرستنده را جایگه کرد کوه

بدین تا پرستش بود کارشان

نوان پیش روشن جهان‌دارشان

صفی بر دگر دست بنشاندند

همی نام نیساریان خواندند

کجا شیرمردان جنگ‌آورند

فروزنده لشکر و کشورند

کز ایشان بود تخت شاهی به پای

وزیشان بود نام مردی به جای

گروهی سه دیگر کزیشان سپاس

کجا نیست بر کس ازیشان هراس

بکارند و ورزند و خود بدروند

به گاه خورش پرورش بشمرند

ز فرمان آوازه خورد پوش

ز آواز بیغاره آسود گوش

تن آزاد و آباد گیتی برو

بر آسود از داور گفت و گو

چو گفت آن سخن گوی آزاد مرد

که آزاده را کاهلی بنده کرد

چهارم که خوانند اهنوخشی

همه دست‌ورزان با سرکشی

کجا کارشان همگنان پیشه بود

روان‌شان همیشه پر اندیشه بود

بدو اندرون سال پنجاه نیز

بخورد و ببخشید و ورزید چیز

ازین هر یکی را یکی پگاه

سزاوار بگزید و بنمود راه

بفرمود دیوان ناپاک را

به آب اندر آمیزش خاک را

هر آنچ از گل آمد چو بشناختند

سبک خشت را کالبد ساختند

به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد

به خشت از برش هندسی کار کرد

چو گرمابه و کاخهای بلند

چو ایوان که باشد پناه از گزند

ز خارا گهر جست یک روزگار

همی کرد ازو روشنی خواستگار

به چنگ آمدش چند گونه گهر

چو یاقوت و چون لعل چون سیم و زر

ز خارا به افسون پدید آورید

شد آراسته بندها را کلید

چو زنگار و کافور و چون مشکناب

چو عود و چو عنبر چو بویا گلاب

پزشکی و درمان هر دردمند

در تندرستی و راه گزند

همه رازها نیز کرد آشکار

جهان را نیامد چنو خواستار

گذر کرد از آن پس به کشتی بر آب

ز کشور به کشور چو آمد شتاب

چنین سال پنجه بورزید نیز

بدید از هنر بر خرد بسته چیز

همه کردنی‌ها چو آمد پدید

به گیتی جز از خویشتن را ندید

چو آن کارهای وی آمد به جای

ز جای مهی برتر آمد به پای

به فرکیانی یکی تخت ساخت

چه مایه بدو گوهر اندر نشاخت

که چون ساختی دیو برداشتی

ز هامون به گردون برافراشتی

چو خورشید تابان میان هوا

نشسته برو شاه فرمان‌روا

جهان انجمن شد بدان تخت اوی

شگفتی فرو ماند از بخت اوی

ز جمشید بر گوهر افشاندند

مر آن روز را روز نو خواندند

سر سال نو هرمز فرودین

برآسود از رنج تن دل ز کین

بزرگان به شادی بیاراستند

می و جام و رامشگران خواستند

چنین جشن فرخ از آن روزگار

بمانده از آن خسروان یادگار

چنین سال سیصد همی رفت کار

ندیدند مرگ اندر آن روزگار

ز رنج و ز بدشان نبود آگهی

میان بسته دیوان بسان رهی

به فرمانش مردان نهاده دو گوش

ز رامش جهان پر ز آواز نوش

چنین تا برآمد برین سالیان

همی تافت از شاه فرکیان

چو چندین برآمد برین روزگار

ندیدند جز خوبی از کردگار

جهان سربه سر گشته او را رهی

نشسته جهاندار با فرهی

یکایک به فرکئی بنگرید

به گیتی جز از خویشتن را ندید

منی کرد آن شاه یزدان‌شناس

ز یزدان بپیچید و شد ناسپاس

گرانمایگان را ز لشکر بخواند

چه مایه سخن پیش ایشان براند

چنین گفت با سال خورده مهان

که جز خویشتن را ندانم جهان

هنر در جهان از من آمد پدید

چو من نامور تخت شاهی ندید

جهان را به خوبی من آراستم

چنان گشت گیتی که من خواستم

خور و خواب و آرام‌شان از منست

همان پوشش و کام‌شان از منست

بزرگی و دیهیم و شاهی مراست

که گوید که جز من کسی پادشاست

همه موبدان سرفگنده نگون

چرا کس نیارست گفتن نه چون

چو این گفته شد فر یزدان ازو

گسست و جهان شد پر از گفتگو

هنر چون نپیوست با کردگار

شکست اندر آورد و برگشت کار

چه گفت آن سخن گوی با ترس و هوش

چو خسرو شوی بندگی را بکوش

به یزدان هر آنکس که شد ناسپاس

به دلش اندر آید ز هر سو هراس

به جمشید بر تیره‌گون گشت روز

همی کاست زو فر گیتی فروز

بخش ۱۰ - بر تخت نشستن ضحاک در ایران زمین

یکی مرد بود اندر آن روزگار

ز دشت سواران نیزه گذار

گرانمایه هم شاه و هم نیک‌مرد

ز ترس جهاندار با باد و سرد

همان گاودوشان به فرمان‌بری

همان‌تازی اسبان همچون پری

به شیر آن کسی را که بودی نیاز

بدان خواسته دست کردی در آن

پسر بد مر آن پاک‌دین را یکی

کش از مهر بهره نبد اندکی

جهان جوی را نام ضحاک بود

دلیر و سبکسار و ناپاک بود

(کجا بیورسبش همی خواندند

چنین نام بر پهلوی راندند)

کجا بیور از پهلوانی شمار

که بد در زمانش ورا ده هزار

ز اسبان تازی به زرین ستام

ورا بود چندان که بردند نام

شب و روز بردی به هر ره برین

ز راه بزرگی ز آزار کین

چنان بد که ابلیس روزی پگاه

بیامد بسان یکی نیک‌خواه

دل مهتر از راه نیکی ببرد

جوان گوش گفتار او را سپرد

بدو گفت پیمانت خواهم نخست

پس آنگه سخن درگشایم درست

بدو گفت جز تو کسی در سرای

چرا باشد ای نامور کدخدای

بخش ۱۱ - ضحاک

چه باید پدر را پسر چون تو بود

یکی پندت از من بباید شنود

زمانه برین خواجه سالخورد

همی دیر ماند تو اندر نبرد

بگیر این سر نامور گاه او

ترا زیبد اندر جهان جاه او

بدین گفته من چو داری وفا

جهان را تو باشی یکی پادشاه

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد

ز خون پدر شد دلش پر ز درد

به ابلیس گفت این سزاوار نیست

دگر گوی کین رای در کار نیست

بدو گفت اگر بگذری زین سخن

بتابی ز سوگند و پیمان من

بماند به گردنت سوگند و پند

به دورت بمانند خوار ارجمند

سر مرد تازی به دام آورید

چنان شد که فرمان او برگزید

بپرسید کین چاره با من بگو

چه روی است این را بهانه مجو

بدو گفت من چاره سازم ترا

به خورشید سر برفرازم ترا

مرا آن پادشاه را در اندر سرای

یکی بوستان بود بس دلگشای

گرانمایه شبگیر برخاستی

ز بهر پرستش بیاراستی

سر و تن بشستی نهفته به باغ

پرستنده با او ببردی چراغ

بر آن راه واژونه دیو نژند

یکی ژرف چاهی به ره بربکند

پس ابلیس واژونه بالای چاه

به خاشاک پوشیده گردش چو راه

به چاه اندر افتاد پشتش شکست

شد آن نیک‌دل مرد یزدان‌پرست

ز هر نیک و بد مرد آزاد مرد

به فرزند بر ناورد باد سرد

همی پروریدش به ناز و به رنج

بدو بود شاد و بدو داد گنج

چنان شد که آن شوخ فرزند او

نجست از ره شرم پیوند او

به خون پدر گشت همداستان

زدانا شنیدستم این داستان

که فرزند اگرچه بود نره شیر

به خون پدر او نباشد دلیر

وگر در نهادش سخن دیگر است

پژوهنده راز از مادر است

سبک‌مایه ضحاک بیدادگر

بدین چاره بگرفت جای پدر

به سر بر نهاد افسر تازیان

بر ایشان ببخشید سود و زیان

چو ابلیس پیوسته دید این سخن

یکی پند بد را نو افگند بن

بدو گفت گر سوی من تافتی

ز گیتی همه کام دل یافتی

اگر همچنین سر به فرمان کنی

نپیچی ز گفتار و پیمان کنی

جهان سر به سر پادشاهی تراست

دد و مردم و مرغ و ماهی تراست

چو آن کرده شد ساز دیگر گرفت

دگرگونه او چاره‌ای پر شگفت

جوانی برآراست از خویشتن

سخن گوی و بینادل و پاک‌تن

همیدون به ضحاک بنهاد روی

نبودش بجز آفرین گفت و گوی

بدو گفت اگر شاه را درخورم

یکی نامور پاک خوالیگرم

چو بشنید ضحاک بنواختش

ز بهر خورش جایگه ساختش

ز هر گوشت وز مرغ وز چارپای

خورش کرد و آورد یک یک به جای

کلید خورش خانه پادشا

بدان داد دستور فرمان‌روا

به خونش بپرورد مانند شیر

بدان تا کند پادشا را دلیر

سخن هر چه گوید به فرمان کند

به فرمان او دل گروگان کند

خورش زرده خایه دادش نخست

بدان داشتش چند گه تندرست

بخورد و برو آفرین کرد سخت

مزه یافت زو خوردنش نیکبخت

چنین گفت ابلیس نیرنگ ساز

که جاوید زی شاه گردن فراز

که فردا از آن‌گونه سازم خورش

کزو باشدت سر به سر پرورش

برفت و همه شب سگالش گرفت

که فردا چه سازم ز خوردن شگفت

دگر روز چون گنبد لاجورد

برآورد بنمود یاقوت زرد

خورش‌های کبک و تذرو سفید

بسازید و آمد دلی پر امید

سیوم روز را خوان ز مرغ و بره

بیاراستش گونه‌گون یکسره

به روز چهارم چو بنهاد خوان

خورش ساخت از بره گاو جوان

بدو اندرون زعفران و گلاب

همان سالخورده می و مشکناب

چو ضحاک دست اندر آورد و خورد

شگفت آمدش زان که هشیار مرد

بدو گفت بنگر که با آرزوی

چه خواهی بگوی از من ای نیکخوی

خورش گر بدو گفت ای پادشاه

همیشه بباشی تو فرمان‌روا

مرا دل سراسر پر از مهر تست

همه توشه جانم از چهر تست

یکی حاجتم هست نزدیک شاه

اگرچه مرا نیست این جایگاه

که فرمان دهد بر سر کتف اوی

ببوسم بمالم برو چشم و روی

چو ضحاک بشنید گفتار اوی

نهانی ندانست بازار اوی

بدو گفت دادم من این کام تو

بلندی بگیرد بدین نام تو

بفرمود تا دیو چون جفت اوی

همی بوسه زد بر سر کتف اوی

چو بوسید شد در زمان ناپدید

کس اندر زمان این شگفتی ندید

دو مار سیه از دو کتفش برست

غمین گشت و از هر سوی چاره جست

سرانجام ببرید هر دو ز کتف

سزد گر بمانی ازین در شگفت

چو شاخ درخت آن دو مار سیاه

برآمد دگر باره از کتف شاه

حکیمان فرزانه جمع آمدند

همه یک به یک داستان‌ها زدند

ز هر گونه نیرنگ‌ها ساختند

مر آن درد را چاره نشناختند

بسان پزشکی پس ابلیس تفت

به فرزانگی نزد ضحاک رفت

بدان گفت کین بودنی کار بود

بمان تا چه گردد چه باید درود

خورش ساز و آرامشی ده به خورد

نشاید جز این چاره‌ای نیز کرد

بجز مغز مردم مده‌شان خورش

مگر خود بمیرند از آن پرورش

نگر نره دیو اندرین جست و جوی

چه جست و چه دید اندرین گفتگوی

بدان تا یکی چاره سازد نهان

که پرداخت ماند ز مردم جهان

از ایران برآمد از آن پس خروش

پدید آمد از هر سوئی جنگ و جوش

سیه گشت رخشنده روز سپید

گسستند پیوند با جمشید

بر او تیره شد فره ایزدی

به کژی گرائید و نابخردی

پدید آمد از هر سوئی خسروی

یکی نامجوی از هنر پهلوی

سپه کرده و جنگ را ساخته

دل از مهر جمشید پرداخته

یکایک ز ایران بیامد سپاه

سوی تازیان برگرفتند راه

ستودند کآنجا یکی مهتر است

پر آتش دل و اژدها پیکر است

سواران ایران همه شاه جوی

نهادند یکسر به ضحاک روی

به شاهی برو آفرین خواندند

ورا شاه ایران زمین خواندند

کی اژدهافش بیامد چو باد

به ایران زمین تاج بر سر نهاد

ز ایران و از تازیان لشکری

گزین کرد و گردان هر کشوری

سوی تخت‌جمشید بنهاد روی

چو انگشتری کرد گیتی به روی

چو جمشید را بخت شد کندرو

به تنگ اندر آمد سپهدار نو

برفت و بدو داد تخت و کلاه

بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه

نهان گشت و گیتی برو شد سیاه

سپرده به ضحاک تخت و کلاه

چو صد سالش اندر جهان کس ندید

ز چشم بد مردمان ناپدید

صدم سال روزی به دریای چین

پدید آمد آن شاه ایران زمین

نهان بود چند از دم اژدها

نیامد به فرجام هم زو رها

چو ضحاکش آورد او را به چنگ

یکایک ندادش سخن را درنگ

به اره سراسر به دو نیم کرد

جهان را ازو پاک بی‌بیم کرد

شد آن تخت شاهی و آن دستگاه

زمانه ربودش چون بیجاده گاه

ازو بیش بر تخت شاهی که بود

وز آن رنج بردن نیامدش سود

گذشته برو سال تا هفتصد

پدید آوریده ره نیک و بد

چه باید همی زندگانی دراز

چو گیتی نخواهد گشادنت راز

همی پروراندت با شهد و نوش

جز آواز نرمت نیاید به گوش

یکایک چه گوئی که گسترده مهر

که خواهد نمودن به تدبیر چهر

بدو شاد باشی و نازی بدوی

همه راز دل برگشائی بروی

یکی نغز بازی برون آورد

به دلت اندر از درد خون آورد

دلم سیر شد زین سرای سپنج

خدایا مرا زود برهان ز رنج

بخش ۱۲ - در پادشاهی ضحاک و مآل و احوال وی گوید

چو ضحاک برتخت شد شهریار

برو سالیان انجمن شد هزار

سراسر زمانه بدو گشت باز

برآمد برین روزگار دراز

نهان گشت آئین فرزانگان

پراگنده شد کار دیوانگان

هنر خوار شد جادوئی ارجمند

نهان راستی آشکار را گزند

شده بر بدی دست دیوان دراز

ز نیکی نبودی سخن جز به راز

دو پاکیزه از خانه جمشید

برون آوریدند لرزان چو بید

که جمشید را هر دو خواهر بدند

سر بانوان را چو افسر بدند

ز پوشیده رویان یکی شهرناز

دگر پاک‌دامن به نام ارنواز

به ایوان ضحاک بردندشان

بدان اژدهافش سپردندشان

بپروردشان از ره جادوئی

بیامخت‌شان کژی و بدخوئی

ندانست خود جز بد آموختن

جز از کشتن و غارت و سوختن

چنان شد که هر شب دو مرد جوان

چه کهتر چه از تخمه پهلوان

خورشگر ببردی به ایوان شاه

از آن ساختی راه درمان شاه

بکشتی و مغزش برون آختی

مر آن اژدها را خورش ساختی

دو پاکیزه از کشور پادشاه

دو مرد گرانمایه پارسا

یکی نامش ارمایل پاک دین

دگر نام گرمایل پیش‌بین

چنان بد که بودند روزی به هم

سخن رفت هر گونه از بیش و کم

ز بیدادگر شاه و از لشکرش

وز آن رسم‌های بد اندر خورش

یکی گفت ما را به خوالیگری

بر شه شدن از ره چاکری

وز آن پس یکی چاره‌ای ساختن

ز هر گونه اندیشه انداختن

مگر زین دو تن را که ریزند خون

یکی را توان آوریدن برون

برفتند خوالیگری ساختند

خورشها بی‌اندازه پرداختند

خورش خانه پادشاه جهان

گرفت آن دو بیداد خرد جوان

چو آمد به هنگام خون ریختن

ز شیرین روان اندر آویختن

از آن روز بانان مردم کشان

گرفته دو مرد جوان را کشان

زنان پیش خوالیگران تاختند

ز بالا به روی اندر انداختند

برآورد خوالیگر آن را جگر

پر از خون دو دیده پر از کینه سر

همی بنگرید این بدان آن بدین

ز کردار بیداد شاه زمین

وز آن هر یکی را بپرداختند

جز آن چار? نیز نشناختند

برون کرد مغز سر گوسپند

بیامیخت با مغز آن ارجمند

یکی را به جان داد زنهار و گفت

نگر تا نیاری سر اندر نهفت

نگر تا نباشی به آباد شهر

ترا از جهان کوه و دشتست بهر

بجای سرش زان سر بی‌بها

خورش ساختند از پی اژدها

ازین گونه هر ماهیان سی جوان

ازیشان همی یافتندی روان

چو گرد آمدی مرد ازیشان دویست

بر آنسان که نشناختندی که کیست

خورشگر بدیشان بزی چند و میش

سپردی و صحرا نهادی پیش

کنون کرد از آن تخمه دارد نژاد

که آباد باید به دل برش یاد

پس آئین ضحاک واژونه خوی

چنان بد که چون می‌بدش آرزوی

ز مردان جنگی یکی خواستی

بکشتی و با دیو برخاستی

کجا دختری یافتی خوب روی

به پرده درون بر ز وی گفتگوی

پرستنده کردیش در پیش خویش

نه رسم کئی بدنه آئین کیش

چو از روزگارش چهل سال ماند

نگر تا به سر برش یزدان چه راند

بخش ۱۳ - خواب دیدن ضحاک و تعبیر جستن از موبدان

در ایوان شاهی شب تیره باز

به خواب اندرون بود با ارنواز

چنان دید کز شاخ شاهنشهان

سه جنگی پدید آمد از ناگهان

دو مهتر یکی کهتر اندر میان

به بالای سرو و به فر کیان

کمر بستن و رفتن شاهوار

به دست اندرون گرزه گاوسار

دمان پیش ضحاک رفتی به جنگ

زدی بر سرش گرزه گاورنگ

یکایک همین کرد کهتر به سال

ز سرتا به پایش کشیدی دوال

بدان ره دو دستش ببستی چو سنگ

نهادی به گردنش بر پالهنگ

همی تاختی تا دماوند کوه

کشان و دوان از پی آن گروه

یکی چاه بد اندر آن کوه پست

به چاه اندرون بر دو دستش ببست

بپیچید ضحاک بیدادگر

بدریدش از هول گفتی جگر

یکی بانگ بر زد به خواب اندرون

که سوزان شد آن خانه صد ستون

بجستند خورشیدرویان ز جای

از آن غلغل نامور کدخدای

چنین گفت ضحاک را ارنواز

که شاها چه بودت نگوئی به راز

که خفته به آرام در خان خویش

بدین سان بترسیدی از جان خویش

زمین هفت کشور به فرمان تست

دد و دیو مردم نگهبان تست

به خورشید رویان سپه‌دار گفت

که این خواب را باز باید نهفت

گر ایدون که این داستان بشنوید

شودتان دل از جان من ناامید

به شاه گرانمایه گفت ارنواز

که بر ما بباید گشادنت راز

توانیم کردن مگر چاره‌ای

که بی‌چاره‌ای نیست پتیاره‌ای

سپه‌بد گشاد آن نهان از نهفت

همه خواب یک یک به ایشان بگفت

چنین گفت با نامور خوبروی

که مگذار این را ره چاره‌جوی

نگین زمانه سر تخت تست

جهان روشن از نامور بخت تست

تو داری جهان زیر انگشتری

دد و مردم و مرغ و دیو و پری

ز هر کشوری گرد کن مهتران

ز اخترشناسان و افسون‌گران

سخن سر به سر مهتران را بگوی

پژوهش کن و رازها بازجوی

نگه کن که هوش تو بر دست کیست

ز مردم نژادست یا خود پریست

چو دانستیش چاره‌کن آن زمان

به خیره مترس از بد بدگمان

شه پرمنش را خوش آمد سخن

که آن سرو پروین رخ افگند بن

جهان از شب تیره چو پر زاغ

همان‌گه سر از کوه بر زد چراغ

تو گفتی که بر گنبد لاجورد

بگسترد خورشید یاقوت زرد

سپهبد هر آنجا که بد مؤبدی

سخن‌دان و بیدار دل بخردی

ز کشور به نزدیک خویش آورید

بگفت آن جگر خسته خوابی که دید

بخواند و به یک جایشان گرد کرد

وزیشان همی جست درمان درد

بگفتا مرا زود آگه کنید

روان را سوی روشنی ره کنید

نهانی سخن کردشان خواستار

ز نیک و بد و گردش روزگار

که بر من زمانه کی آید به سر

کرا باشد این تاج و تخت و کمر

گر این راز بر ما بباید گشاد

دگر سر به خواری بباید نهاد

لب مؤبدان خشک و رخسارتر

زبان پر زگفتار با یک‌دگر

که گر بودنی بازگوئیم راست

شود سر سبکسار و تن بی‌بهاست

وگر نشنود بودنی‌‌ها درست

بباید هم‌اکنون ز جان دست شست

سه روز اندر آن کار شد روزگار

سخن کس نیارست کرد آشکار

به روز چهارم برآشفت شاه

بر آن مؤبدان نماینده راه

که گر زنده‌تان دار باید به سود

وگرنه نهانی بباید نمود

همه مؤبدان سرفگنده نگون

به دو نیمه دل دیدگان پر زخون

از آن نامداران بسیار هوش

یکی بود بینادل و راست گوش

خردمند و بیدار و زیرک به نام

از آن مؤبدان او زدی پیش‌گام

دلش تنگ‌تر گشت و بی‌باک شد

گشاده‌زبان نزد ضحاک شد

بدو گفت پردخته کن سر زباد

که جز مرگ را کس ز مادر نزاد

جهاندار پیش از تو بسیار بود

که تخت مهی را سزاوار بود

فراوان غم و شادمانی شمرد

چو روز درازش سرآمد بمرد

اگر باره آهنینی به پای

سپهرت بساید نمانی به جای

کسی را بود زین سپس تخت تو

به خاک اندر آرد سر بخت تو

کجا نام او آفریدون بود

زمین را سپهری همایون بود

هنوز آن سپهبد ز مادر نزاد

نیامد گه ترسش و سرد باد

چو او زاید از مادر پرهنر

بسان درختی بود بارور

به مردی رسد برکشد سر به ماه

کمر جوید و تاج و تخت و کلاه

به بالا شود چون یکی سرو برز

به گردن برآرد ز پولاد گرز

زند بر سرت گرزه گاوروی

ببنددت آرد از ایوان به کوی

بدو گفت ضحاک ناپاک دین

چرا بنددم چیست از منش کین

دلاور بدو گفت اگر بخردی

کسی بی‌بهانه نسازد بدی

بیاید به دست تو هوش پدرش

از آن درد گردد پر از کینه سرش

یکی گاو پرمایه خواهد بدن

جهان جوی را دایه خواهد بدن

تبه گردد آن هم به دست تو بر

بدین کین کشد گرزه گاوسر

چو ضحاک بشنید بگشاد گوش

ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش

گرانمایه از تخت بلند

بتابید رویش ز بیم گزند

چو آمد دل تاجور باز جای

به تخت کئی اندر آورد پای

نشان فریدون به گرد جهان

همی بازجست از کیان و مهان

نه آرام بودش نه خواب و نه خورد

شده روز روشن برو لاجورد

بر آمد برین روزگاری دراز

که شد اژدهاپی به تنگی فراز

خجسته فریدون ز مادر بزاد

جهان را یکی دیگر آمد نهاد

بخش ۱۴ - در وجود آمدن فریدون و احوال آن

ببالید برسان سرو سهی

همی تافت زو فر شاهنشهی

جهان جوی با فر جمشید بود

به کردار تابنده خورشید بود

جهان را چو باران به بایستگی

روان را چو دانش به شایستگی

به سر بر همی گشت گردان سپهر

شده رام با آفریدون به مهر

همان گاو کش نام پرمایه بود

ز گاوان ورا برترین پایه بود

ز مادر جدا شد چو طاؤس نر

به هر موی بر تازه رنگی دگر

شده انجمن بر سرش بخردان

ستاره‌شناسان و هم مؤبدان

که کس در جهان گاو چونان ندید

نه از پیرسر کاردانان شنید

زمین کرد ضحاک پر گفتگوی

به گرد جهان هم برین جستجوی

فریدون که بودش پدر آبتین

شده تنگ بر آبتین بر زمین

گریزان و از خویشتن گشته سیر

درآویخت ناگاه در کام شیر

از آن روزبانان ناپاک مرد

تنی چند روزی بدو بازخورد

بخش ۱۵ - آغاز کتاب سام‌نامه - از گفتار افصح‌المتکلمین خواجوی کرمانی رحمه‌الله علیه

کنم ابتدا از خداوند یاد

که هر مشکلی را بود او گشاد

کنون روی در روی جام آورم

یکی قصه از کار سام آورم

زبان را چو خلخال زرین کنم

سمند سخن سنج را زین کنم

کنون پر شگفتی یکی داستان

بپیوندم از گفته باستان

که چون رخت بیرون برم زین سرای

ز من یادگاری بماند به جای

که هر ذره خاکم غباری بود

پس از مرگ من یادگاری بود

اگر خود به مقصد رسد پای من

برآید به دولت تمنای من

بپردازم این نامه نامدار

که از من بماند بسی یادگار

اگر خود فلک را جز این نیست رای

بسا آرزوها که ماند به جای

زمانه نه بر من ستم کرد و بس

نبینم ز جور وی آزاد کس

جهان چولعین جهنده بود

خنک آنکه قهرش فکنده بود

بیا تا بشوئیم ازین دوست دست

نباشیم در دام او پای بست

سر پای بر چرخ گردون ز نیم

یکی روی بر خاک میدان نهیم

بهارست از خاک گل می‌دهد

عروس چمن در چمن می‌چمد

ز یک سوی نرگس قدح برگرفت

ز سوی دگر لاله ساغر گفت

بنفشه سر زلف بر باد داد

پریشانی من مرا یاد داد

مگر بلبل از غنچه بیداد داشت

ز دل‌تنگیش بانگ و فریاد داشت

چنین روز با شادمانی بود

بود گر به وقت جوانی بود

جوانی ز عیش و طرب سرمکش

که عیش و طرب با جوانیست خوش

پس از ما بسی روزگاران بود

که گل روید و نوبهاران بود

هزار آفرین بر لب راستان

بر آن کس که خوش خواند این داستان

نویسنده گر کج نخواهد نوشت

برومند بادا به خرم بهشت

بخش ۱۶ - گفتار در متولد شدن سام نریمان از بطن دختر پادشاه بلخ

به باغی یکی روز در پای سرو

شنیدم چنین داستان از تذرو

که با قمری این ساز زد در نوا

که عشق پری‌دخت دارم هوا

چنین گفت مؤبد مرین داستان

که از دختر شاه بلخ آن زمان

که سام یل آمد همی در وجود

برآورد هر کس به شادی سرود

چو ده سال عمرش گذشت و چهار

نیارست شد چرخ با او دوچار

به سرپنجه دست از دلیران ببرد

به زربخشی آب از کریمان ببرد

چنان شد که گر برگشودی کمین

شه چرخ را در ربودی ز زین

قضا را شبی با رخ همچو ماه

درآمد به قصر منوچهر شاه

ثنا گفت وانگه زبان برگشاد

سر درج گوهرفشان برگشاد

که فرمان دهد نامور شهریار

که بیرون خرامم به عزم شکار

جهاندار گفت ای دل افروز من

به روی تو روشن شب و روز من

نیارم که رویت نبینم به روز

که روی تو باشد مرا دل فروز

ولیکن گرت صید آهو هواست

به یک روز اگر بازگردی رواست

چو بشنید سام از منوچهر باز

ثنا گفت و برگشت آن سرفراز

چو بگرفت سلطان زرینه تاج

به تیغ زر از خسرو زنگ باج

شه روم بر ابلق تیزپوی

چو چوگان برآمد به زرینه کوی

منوچهر را مرکب که سرین

فرستاده بد شاه مغرب زمین

یکی بادپا برق هامون نورد

زمین‌کوب و دریابر اندر نبرد

به رفتار کبک و به پویه عقاب

به جلوه چو طاووس نامش غراب

فکنده برو جل ز دیبای لعل

رکابش ز یاقوت و زرینش لعل

به سام نریمان ببخشید شاه

که آن مرکب او را سزا دیده شاه

بیاورد مر سام را برنشاند

چو باران گهر بر سرش برفشاند

جوان چون برآمد به هامون نورد

منوچهر را زود بدرود کرد

هزار و صد از سروران سپاه

برفتند با سام تا شامگاه

بهاران بد و ماه اردی‌بهشت

ز سبزه لب جوی همچون بهشت

ز صحرانشینان نوخاسته

همه دشت چون جنت آراسته

ز برگ گل و لاله و شنبلید

همه کوه و صحرا شده ناپدید

گل از جیب غنچه برآورده سر

به گفتار بلبل برآورده پر

تذروان سراینده بر دشت و راغ

هزار آفرین خوانده بر طرف باغ

زمین را شکوفه شده چله‌پوش

ز آواز مرغان جهان پرخروش

سواران خروشنده چون پیل مست

به صید پلنگان برآورده دست

هژبران به دشت و گوزنان به کوه

شده غرقه‌خون گرو‌ها گروه

پلنگ افکنان در کمین پلنگ

به چنگال شیران درافکنده چنگ

غوی طبل طغرا به ابر بلند

سر گور و آهو به خم کمند

سیه کوه چشمش به آهو بره

برآورده کبکان خروش از دره

دمان یوز تازان بر آهو به جنگ

عقابان عقیقین به خون کرده چنگ

بخش ۱۷ - رفتن سام نریمان به شکار و دیدن گور را

چو سام از فراز سمند سیاه

چو بر تیره‌گون شب فروزنده ماه

بیفکند جنگی دو شیر ژیان

ز گور و ز آهو و ببر بیان

قضا را برآمد یکی تیره گرد

جوان پهلوان رو سوی گرد کرد

یکی گور دید اندر آن پهن دشت

که بر طرف نخجیر‌گه برگذشت

لبانش ز یاقوت و زرینش دم

سر و دستش از لعل و زرینش سم

ز پیش سواران به کردار باد

برون رفت و رو سوی صحرا نهاد

ملک را دو دیده بماند از پیش

غراب و تکاور براند از پیش

ز فتراک بگشاد پیچان کمند

گره کرد بر گور وحشی فگند

برون رفت از چنبرش تیره‌گور

برآورده از چرخ گردنده شور

که سام نریمان فراز غراب

ز ترکش برآورده پران عقاب

به خود برکشید و نظر راست کرد

بران تا برآورد و نخجیر کرد

خدنگش خطا کرد بگسست زه

قضا گفت رو ترک این کار ده

بپیچید بر خود چو بر زد عنان

بغرید مانند ببر بیان

برافراخت یال و بغل برگشاد

بپیوست تیر دگر همچو باد

شکسته شدش چاچیانی کمان

ز تیر سپهری برآمد فغان

تو ای غافل از گردش روزگار

نیاموخته پند آموزگار

مکن گورگیری چو بهرام گور

که ناگه شوی بسته در دام گور

گمان باشدت کافتدت در کمند

نگر تا نگردی تو خود پای‌بند

بسا صید کو صید صیاد کرد

بسا بنده کو خواجه آزاد کرد

یل نامجو سام پهلو نژاد

تکاور براند از پیش همچو باد

چو سلطان جمشید زرینه جام

زبون گشت در دست سلطان شام

نه نخچیر دید و نه نخچیرگاه

نه گور و نه شیرافکنان سپاه

بیابان خون‌خوار و مأوای دیو

ز هر سو برآورده غولان غریو

بخش ۱۸ - رسیدن سام به سر منزل عالم افروز

چنان تا به گاه سپیده براند

که مه در رکابش پیاده بماند

دم صبح بر جویباری رسید

به خرم لب کشت‌زاری رسید

همه سبزه دید و گل یاسمن

دریده صبا غنچه را پیرهن

نسیم بهار و لب جویبار

سرچشمه و ناله مرغ زار

برآورده بلبل ز گلبن صفیر

چو سرچشمه زندگی آب‌گیر

سراندر سرآورده آزاد سرو

نوا برکشیده خرامان تذرو

در و دشت خرم یکی بوستان

تو گفتی که بستان نه مینوست آن

دُرافشان بر او مهر گردون ز مهر

برآورده قصری سرش بر سپهر

به بستان‌سرا مرغ دستان سرا

پری را بدآن گلشن آرام و جا

سرافراز سام از فراز سمند

چو سلطان انجم ز چرخ بلند

فرود آمد و سوی بستان شتافت

چو بلبل به سوی گلستان شتافت

یکی کاخ دید اندرو چون بهشت

عقیقیش دیوار و زرینه خشت

روان گشته بر گوشه بارگاه

خرامنده سروی به رخساره ماه

یکی نازنین دختری دید سام

ابا عیش و با عشرت و تازه‌کام

که هرگز چنان نازنین کس ندید

ندید و نه از به خردان کس شنید

دوان رخ سوی سام نیرم نهاد

سخن گفت و پیشش زمین بوسه داد

که ساما چه سانت درین مرغزار

رسانیدم از پیش مردان کار

چو مهمان ما آمدی اندرا

قدح گیر و بند قبا برگشا

زمانی درین قصر خرم خرام

چو خورشید بر چرخ فیروزه‌فام

به عزم تماشا درین بارگاه

بگرد و بیاسای از رنج راه

بخندید از آن سام فرخ‌نژاد

به خنده چنین گفت کای حورزاد

که باشی درین گلشن دلگشا

نژادت که باشد ایا دلربا

پریزاد بوسید روی زمین

همی کرد بر سام یل آفرین

چو از آفرین باز پرداخت گفت

که بر سام نیرم نباشد نهفت

من آن گور فربه سرینم که سام

همی خواست کش سردرآرم به دام

ز افسون جدا کردم از لشکرت

به خدمت ستادم کنون بر درت

همین گلشن و قصر زان من است

کجا عالم‌افروز نام من است

ز خوبان مرا نیست همتا و جفت

نمانم به دل هیچ راز نهفت

کنون راستی‌ها بگویم ترا

ز دل گرد اندوه بشویم ترا

یکی روز پیش شه نیک‌نام

ترا دیدم و درفتادم به دام

به دام اندر افتاد و مرغ دلم

شب و روز اندوه بدحاصلم

چنین تا رسیدی به دشت شکار

ترا دور کردم ز مردان کار

کنون تشنه وصلم آبی بده

می عشق دادی کبابی بده

بدانست کان حور مهوش پریست

که از مهر او را به جان مشتریست

بدو آفرین کرد آن نیک رای

چو سرو اندر آمد به بستان‌سرای

بخش ۱۹ - رسیدن سام به ایوان و دیدن صورت پری‌دخت را

روان گشته با آن پریچهره ماه

تماشاکنان اندر آن بارگاه

به ناگه به کاخی رسید از قضا

چو بستان جنت خوش و دلگشا

نهاده در ایوانش تختی ز زر

به کیوان برآورده ایوانش سر

ز رفعت فلک مانده حیران او

سرآورده بر چرخ ایوان او

یکی نیلگون پیکر زرنگار

کشیده بر او پیکری چون نگار

به بالای آن نیلگون پرنیان

نوشته‌ که‌ای سام روشن روان

درین کاخ فرخنده چون بغنوی

نظر کن برین لعبت معنوی

که نقشی بدین‌گونه از کفر و کین

نبینی مگر دخت فغفور چین

گل‌اندام سروی پری‌دخت‌ نام

رخش روز روشن نماید به شام

درین صورت از راه معنی ببین

فرومانده صورت پرستان چین

نه هر صورتی را توان داشت دوست

درین نقش بین تا چه معنی دروست

ولی نقش خود گر نبینی نکوست

چو از خود گذشتی رسیدن بدوست

به معنی دهد صورت دوست دست

بخوان خویش و بنیان صورت پرست

ز صورت ببر تا به معنی رسی

در معنی از راه دانش بری

به نیرنگ ازین رنگ رنگی برآر

که تا خود چه نقش آورد روزگار

چو سام اندر آن نقش حیران بماند

بدان صورت از دیده گوهر فشاند

پریزاد در طاق چون بنگرید

مرآن پیکر ماه نو را بدید

بدانست کز سام بردند دل

هم از عشق پایش فرو شد به گل

پی کار پرده همی چاره کرد

چو بیچاره شد پرده را پاره کرد

بدو بانگ بر زد گرانمایه سام

که هرگز مباد اولت شادکام

چرا پرده را پاره کردی چنین

سیه کردی این روزگارم ببین

پریزاد از وی برآشفت گفت

که این پرده را دیو اندر نهفت

ز نیرنگ او چون شدم باخبر

همه روز شادیش بردم به سر

جهانجوی بیدل زبان برگشاد

دگر ره همی کرد از پرده یاد

چنان از می عشق سرمست شد

که از پای افتاد و از دست شد

سهی سروش از پا درآمد چو باد

چو خورشید بر خاک ره اوفتاد

پریزاد چون دید کان گونژاد

به دام پری‌دخت اندرفتاد

بدانست کش تیره شد او به کام

نگردد ورابخت فرخنده رام

برون رفت از کاخ رخ شنبلید

به من تا کجا باز آید پدید

چو بیهوش شد سام فرخنده رای

سهی نخل قدش درآمد ز پای

بخش ۲۰ - سخن گفتن سروش در گوش سام

به گوشش فرو گفت فرخ سروش

که از دست دادی دل و عقل و هوش

که گفتت به هر صورتی سر درآر

تصور کن از نقش صورت نگار

هر آن کو به دل صورت اندیش نیست

یقینم که او جای معنیش نیست

گذر کن ز دل تا به دلبر رسی

ز سر درگذر تا به سرور رسی

گر اهل دلی دل به دلبر سپار

چو از دل برآئی دم از دل برآر

دم سرد را همدم خویش کن

ز مژگان نمک بر دل ریش کن

می صاف از دردی دیده ساز

کباب از دل خون چکانید ساز

دل خسته در پای دلبر نشان

به سرو روانش روان برفشان

بساز از سر زلف او دام دل

برآر از لب لعل او کام دل

درین ره قدم بر سر خویش نه

وز آن پس سر خویش را پیش نه

اگر مرد راهی ز خود درگذر

به منزلگه بیخودی برگذر

به چین رو که فالت همایون شود

ز ماه رخش مهرت افزون شود

به چین زلف دلبر توانی کشید

که از چین شود نافه چین پدید

برو خون خور و سنبلش بر سرآر

که از خون بود اصل مشک تتار

صوابست راه ختا رفتنت

ولی خون خود باد در گردنت

ره چین سپر چون مغ بت‌پرست

که در چین دهد نقش استاد دست

چو سام یل از خواب سر برگرفت

ز مهر رخش چهره در زر گرفت

نه گلزار دید و نه قصر بلند

نه بستان‌سرای و نه نیلی پرند

ستاره غراب سیه بر سرش

فگنده ز خود سایه بر پیکرش

به یاد آمدش صورت دلربا

گهر ریخت از چرخ بر کهربا

بخش ۲۱ - بی‌تابی کردن سام نریمان از حرمان پریدخت

به ناکام بر پشت جرمه نشست

به خون جگر شست از خویش دست

به سرو خرامان برآورد خم

زده بر فلک ز آتش دل علم

رخ آورد در دم سوی نیمروز

همی تاخت از صبح تا نیمروز

نه راهی بدید و نه رهبر به دست

نه دل برقرار و نه دلبر به دست

در اندیشه کایا چه پیش آیدم

اگر جان برآید کنون شایدم

شب فرقتش چون به پایان برم

ز دریای عشقش کجا جان برم

زمانه به هر صورتم خون خورد

ازین صورتم تا چه نقش آورد

سر ار درنیارد پری پیکرم

ندانم چه آرد قضا بر سرم

ازینم چه گویند اهل شناخت

که نقش رخش دید و جان را بباخت

چرا جان نکردم همان دم نثار

که بستم دل خسته در زلف یار

برین گونه می‌گفت و خون می‌گریست

چه گویم در آن لحظه چون می‌گریست

بخش ۲۲ - برآمدن آفتاب و رسیدن لشکر پیش سام

چو خورشید سر بر زد از کوهسار

پدید آمد از دور جمعی سوار

بدند از پی سام در جست‌وجوی

ز هر سو نهاده برین دشت روی

چو دیدند مر سام را دردناک

فتادند از اسب بر روی خاک

که آیا کجائی و حال تو چیست

پریشان چرائی و دردت ز کیست

جهان‌پهلوان حال خود بازگفت

که از دوستان راز نتوان نهفت

ز احوال گور و مقام پری

وز آن مهوش لعبت آذری

ز کاخ شبستان و قصر بلند

ز نقش پری‌دخت و نیلی‌پرند

همه خیره گشتند در کار او

بماندند حیران ز گفتار او

ولی در فراقش بماندم بسی

که جانت و جان را نبیند کسی

نه دل می‌توان بست بر دلبری

که با زیردستان نیارد سری

که آیا چه باشد سرانجام کار

چه نقش آورد گردش روزگار

چرا روز روشن بدین نوجوان

سیه گشت از آن نیلگون پرنیان

ز نقش پری‌دخت و سام دلیر

چه بازی کند گردش چرخ پیر

میسر شود با ویش اتصال

به دست آیدش یا شود پایمال

سپهرش که از دیده خون آورد

چه از پرده زین پس برون آورد

بخش ۲۳ - سخن گفتن لشکر با سام نریمان

زبان برگشودند کای نامدار

عنان دل خویش را گوش دار

چرا خویش را در جنون افکنی

دل خسته در بحر خون افکنی

مده دل به نقشی که باشد خیال

که ممکن نباشد به نقش اتصال

ترا جادو از ره برون می‌برد

به مکرت به دام جنون می‌برد

یقین است کان صورت بانوئی

خیالست نیرنگ از جادوئی

بدان صورت خوب نیلی‌پرند

ز راهت برون برد دیو نژند

گرت ره زند دیو پتیاره باز

تو پیر خرد رهبر خویش ساز

مکن بیرهی سر میاور به تاب

بکن رحم بر جان غمگین باب

که چشمش به راهست و دل پرامید

به چشمش سیاهست روز سفید

چه باشد کنون گر سخن بشنوی

رخ نامور سوی شاه آوری

اگر میل تو باشد ای نیک‌پی

هم از نسل گردن فرازان کی

منوچهر پیدا کند دختری

که نبود چنان دخت در کشوری

بخواهد پری پیکری چون نگار

که باشد درین غم ترا غم‌گذار

چو در گوش سام این حکایت رسید

برآشفت و آهی ز دل برکشید

به پاسخ چنین گفت کای سروران

مگوئید با من ز مه پیکران

بخش ۲۴ - در جواب گفتن لشکر سام را

چو آگه نه اید از دل ریش من

مرانید ازین سان سخن پیش من

مرا نقش دیوار دانید و بس

که ناید به چشمم کنون نقش کس

مه عالم آرا به طلعت نکوست

ولی جان ندارد بر نقش دوست

دلم را نباشد جز او دلپذیر

که از جان گریز است زو ناگزیر

دلم فتنه آن پری‌پیکر است

که در عین معنی به چشم و سراست

به وصلش کجا باشدم دست رس

که در چشم عنقا نیاید مگس

نه آنم که برگردم از بهر دوست

که من نقش دیوارم و جانم اوست

پیامم بر پیر مادر برید

دل دردمندش به دست آورید

بگوئید کان کت جگر گوشه بود

دلت را ز خون جگر توشه بود

به خون جگر پرورانیدیش

نمی‌زیستی گر نمی‌دیدیش

کنون رفت و جان را به جانان سپرد

کزین گونه نخجیرش از راه برد

روان گشت و راه ختا برگرفت

چه باشد ختا راه دیگر گرفت

اگر پرسد از من منوچهر شاه

بگوئید کان شاه گیتی‌پناه

که سام نریمان چو پر برگشاد

روان گشت روزی خطا بر نهاد

یکی گورش از راه بیرون فکند

به چشم چو آهوش در خون فکند

چو باد بهار از قفایش ببرد

چو آهوی چین تا ختایش ببرد

یکی لعبت از پرده بنمود چهر

دل از پرده بیرون فتادش ز مهر

چو زلف کجش بر زمین اوفتاد

برآشفت وانگه به چین اوفتاد

خطا کرد و راه ختن برگرفت

دل خسته از جان و تن برگرفت

به چین شد به بوی سر زلف یار

که در چین توان یافت مشک تتار

ازین ره کجا جان به منزل برد

وزین ورطه کشتی به ساحل برد

ولیکن اگر بخت یاری کند

غم دلبرش غم‌گساری کند

به چین حلقه زلف چون عنبرش

به دست آورد یا رود بر سرش

وگر زان که او را سرآید زمان

تو ای شاه فیروز جاویدمان

بگفت این و بر کرد مرکب ز جای

به پیش اندر آورد راه ختای

بخش ۲۵ - رفتن سام نریمان با قلواد به راه شهر چین

جدا شد ازیشان یل صف پناه

برآمد به یک ره خروش از سپاه

یکی گرد بر سام همزاد بود

که نامش گرانمایه قلواد بود

ز یک دایه با یکدگر خورده شیر

به میدان به هم کرده آهنگ تیر

سراندر پی سام فرخ نهاد

به سوی ختا همرهش رو نهاد

کسی‌شان بجز سایه همراه نه

کسی‌شان ز حال دل آگاه نه

شتابان سمند ره انجامشان

فتاده دل خسته در دامشان

روان سام تازان ز پشت غراب

ز چشمش روان گشته صد جوی آب

فغان برکشیده به چرخ بلند

به دام پری‌دخت چین پای‌بند

دم آتش‌افشان شده همدمش

خیال سر زلف او محرمش

خمیده سهی سروش از تاب دل

ز سر تا قدم غرق خوناب دل

به گردون برآورده از جان نفیر

جهان کرده از آب چشم‌ آب‌گیر

گر از سوز دل برکشیدی نفس

جوابش ز کوه آمدی باز پس

نه راهی که رهبر به دست آیدش

نه در دل که دلبر به دست آیدش

نه دلبر به دست و نه دل در برش

نه در دل امید رخ دلبرش

ز دود دلش آسمان نیلگون

ز نعل سمندش هوا نیلگون

گهی گشته با بخت خود در عتیب

گهی در برش دل طپان از نهیب

چو مرغ سحر در خروش آمدی

دلش در بر از غم به جوش آمدی

فرو شستی از چهره هر دم غبار

به خونابه دیده سیل بار

رهش هر زمان رودبار آمدی

کنارش چو دریا کنار آمدی

به هر مرز پرسان ز توران زمین

به هر منزل از دخت فغفور چین

خور از جیب مشرق چو سر برزدی

دم آتشین از جگر برزدی

فروشستی از چهره هر دم غبار

به خونابه مردم اشکبار

که رخشنده مهرست یا ماه من

سپیده دم از روی دلخواه من

وگر زهره طالع شدی از افق

برون آمدی مه ز نیلی تتق

بر آوای چنگش نوا ساختی

خروشی به عالم درانداختی

که این زهره یا روی مه‌ پیکر است

فروغ مه از طلعت دلبر است

گهی سام چون خسرو زنگ‌بار

برآوردی از خیل خاور دمار

فغان برگرفتی و رفتی ز هوش

برآوردی از جان غمگین خروش

که شام است یا چین گیسوی دوست

شب تیره یا زلف هندوی دوست

گهی خون گرستی و بر سر زدی

گهی آه سوزان ز دل برزدی

اگر درغمش ساختی سوختی

دلش آتش از جان برافروختی

به هر منزلی کو فرود آمدی

تو گفتی زچشمش دو رود آمدی

به راهی که او برگذشتی دگر

به کشتی ببایست کردن گذر

ز هر سنگ ازو بوی خون آمدی

همان خون ز چشمش برون آمدی

چو قلواد دیدی بدان گونه حال

دلش بازدادی که چندین منال

ببخشای بر جان غمگین خویش

به تلخی مده جان شیرین خویش

که ره بس دراز است و رهبان کسی

دراز است شبهای هجران بسی

مبادا تنت باز ماند ز کار

غم عشقت از جان برآرد دمار

در این راه صبر است درمان تو

که بر باد شد کفر و ایمان تو

چنین تا سپردند راه دراز

به دریا رسیدند ناگه فراز

بخش ۲۶ - رسیدن سام به کنار دریا و رزم او با زنگیان

قضا را که قلواد در پیش بود

ز موئیدن سام دل ریش بود

به نزدیک دریا چو اندر رسید

چهل زنگی دیوکردار دید

یکی کاروان دید بربسته دست

تنانشان به خاک اندر افگنده است

یکی زنگی آدمی‌خوار بود

که در روز روشن شب تار بود

برو بازوی و یال و گردن سطبر

به نیروی پیل و به چنگال ببر

تو گفتی لبش گرده گاو بود

ز هفتاد گاوش فزون تاو بود

مر او را سمندان زنگی لقب

کمین کرده بر کاروان روز و شب

به فرمان دو صد زنگی دیگرش

ز خون کسان جمله را پرورش

جوانی که پاکیزه بودیش روی

کباب از تنش خوردی آن جنگجوی

وگر زشت رو بود اندر میان

نخوردی بدادی بدان زنگیان

چو قلواد آمد به دریا کنار

به جستند آن زنگیان کار زار

ز بالای اسبش درانداختند

به نزدیک سالار خود تاختند

سمندان به کشتی درون بود شاد

کجا خود ز پیکار می‌کرد یاد

چو آن دید از دور فرخنده سام

برانگیخت که‌پیکر تیزگام

بیامد بر کاروان گاه تنگ

و با زنگیان اندر آمد به جنگ

برآورد گرز گران را بدوش

برآورد از خیلی زنگی خروش

به یک دم ازیشان چهل تن فگند

به گرز گران پهلو ارجمند

سمندان زنگی چو آن کار دید

جهان را بر زنگیان تار دید

بلرزید دل در بر تیره جان

برآورد افغان که ای زنگیان

شما را چه شد مردی و زور دست

که دیدید از کودکی این شکست

درآئید مردانه در کارزار

برآرید از جان شومش دمار

چو سام یل آواز او را شنید

به مانند شیر ژیان بردمید

بدو گفت کای دیو برگشته روز

منم سام یل سرور نیمروز

دویست ارنه گر خود بود صدهزار

سپاهت نیندیشم ای نابکار

همی گفت و می‌کشت از آن زنگیان

رمیدند از آن نامور جنگیان

سمندان زنگی نکو بنگرید

از آن زنگیان مرد جنگی ندید

که با سام یاور شدن هم نبرد

بسیچیده خود رای آورد کرد

بیامد بر سام چون پیل مست

یکی ار? پشت ماهی به دست

چنین گفت با سام رزم آزمای

کزین پس که من سوی پیکار رای

بیانداز گرز و فرود آی پست

بدان تا ببندم تو را هر دو دست

چنین شرط کردم ابا خویشتن

که شادان نشینم ابا انجمن

ز اندام تو خود بنوشم کباب

چو آید مرا سوی خوردن شتاب

همان‌گه خروشید سام دلیر

بدو گفت گشتی ز پیکار سیر

کنون من بدین نیزه سی رشی

ز تو دور دارم همه سرکشی

سمندان برآویخت با سام گرد

بدو چیره شد سام به دستبرد

به نیزه سر و دست او خسته کرد

در رزم و کین بر رخش بسته کرد

چو شد بخت بد با سمندان درشت

همانگاه بنمود از رزم پشت

به کشتی درون شد چو پیل دمان

بپرداختند یکسره زنگیان

سر بادبان شد به چرخ بلند

شد از پرده‌اش روی خور پرده‌بند

سمندان زنگی به کشتی نشست

ببردند قلواد را بسته دست

بر کاروان شد جهان پهلوان

ازیشان جدا کرد بند گران

برو هر کسی آفرین خوان شدند

وز آن پس سوی راه ایران شدند

ز گشت فلک سام تنها بماند

ز تنهائی از دیدگان خون فشاند

به پیرامنش در چرا بد غراب

چنین تا نهان شد به کوه آفتاب

شب قیرگون چون علم برکشید

رخ روز شد از جهان ناپدید

جهانجوی بیدل به دریا کنار

درآمد همی راند خون در کنار

ز بس بی‌کسی ناله آغاز کرد

چنین جنگ اندوه را ساز کرد

که دل ماند در چین زلفین دوست

همان‌جان شیرین به فرمان اوست

زمن دیوزاده کناره گرفت

ندیدم به گیتی بدین سان شگفت

کسی را کزو خاطرم شاد بود

به گیتی گرانمایه قلواد بود

به بند اندر افتاد او ناگهان

ندانم چه بیند وی از زنگیان

چو من نیست کس در جهان تیره‌بخت

ز کشور جدا و ز شاه و ز تخت

بخش ۲۷ - گفتار اندر خواب دیدن سام، فریدون را

درین گفت سام و سری پُر ز خواب

به خواب اندرون دید کز روی آب

فریدون فرخ پدیدار گشت

بیامد بر سام نیرم گذشت

بخندید و گفت ای گرانمایه سام

زانده مکن روز خود را چو شام

چو تنهائی و خسته بودی به جنگ

همان نیز ماندی به زندان تنگ

نبینی به خودکامی‌ای نامدار

تو را رنج باشد فزون از شمار

نریمان جنگی گردن فراز

بسی جنگ و پیکار را داد ساز

که تا نام او شد به عالم بلند

به نزد مهان شد بسی ارجمند

ولیکن هنرهای این سروران

نهان کرده از تو به روی جهان

تو را کارزاری شگرف است پیش

فروزان شود از تو آئین و کیش

درآید چو شاخ امیدت به بار

بر سایه‌اش بغنود روزگار

ز نسل تو گردد جهان شادمان

بیاید زمانه ز بدها امان

یکی تاج‌بخش فروزنده چهر

ز تخم تو آید ز گشت سپهر

سر دیو و شیر و نهنگان به بند

درآرد به تیغ و به خم کمند

همه پادشاهان برندش نماز

به نزد جهان‌آفرین سرفراز

نباشد به گیتی چو او یک دلیر

هشیوار و بیدار و بسیار ویر

همه مؤبدان پیش او بنده‌وار

ابا یاره و طوق و با گوشواره

چو آن مرد باشد ابا دستگاه

سزاوار دیهیم و تخت و کلاه

به گیتی ورا نام رستم بود

که چون او دگر در جهان کم بود

بدان را ز بد دست کوته کند

روان را سوی روشنی ره کند

نیندیشد از روزگار درشت

ز دشمن نبیند یکی روز پشت

نه جادو بماند نه جادوگران

ز خون سرخ سازد کران تا کران

بگیرد سر تخت افراسیاب

نبیند ز وی خورد و آرام و خواب

خرم آنکه او باشدش پهلوان

سزاوار گردد به هر دو جهان

تورا نیز ازو نام گردد بلند

ز تو باز گوید گو ارجمند

عمود تو را کار فرماید او

به هر کین ز یزدان مدد خواهد او

ولیکن سرانجام مرگ است گور

تو هم تا توانی مشو بی‌حضور

که گیتی نماند همیشه به کس

همی به که شادی گزینی و بس

مخور غم ازین راه دور و دراز

خرد پیشه کن چند روزی بساز

که بینی رخ دلبر جانفزا

شوی خوشدل از راه دور ختا

به چین هم کنی بیشتر کارزار

سرآری جهان را به مردان کار

ز چین سوی مغرب شتابی به کین

کنی رزم شداد بیداد دین

به بازوی کار و به نیروی جنگ

بدوزی سنانشان به تیر خدنگ

چه رانی به سوی کشف‌‌رود، بور

شود اژدها از کشف‌رود دور

ابا دیو صوری شوی زرمجوی

جهان تیره سازی گه کین بر اوی

حصاری بگیری ز مغرب زمین

که فانوره خواند ورا پیش‌بین

ابا دخت شداد بیدادگر

که طوطی بود نام آن سیمبر

به مغرب زمین در کنی کارها

که سازی فراموش پیکارها

به مازندران نیز جوئی نبرد

به نیزه به شاه اندر آری تو گرد

که مادرش باشد ز ضحاک شاه

همی جوید از شاه تخت و کلاه

برآری پی کین چو گرز گران

کنی پست دیوان مازندران

بگفت از بر سام شد تاجور

بمالید دستی بر او را به سر

همان لحظه بیدار گردید آن

ز گفت فریدون بشد شادمان

همی گشت تا چهره خور بدید

سیاه شب از تیغ او در رمید

ز کشتی بازارگانان خورش

فراز آورید از پی پرورش

یکی زورق افکند بر روی آب

درآمد به زورق یل کامیاب

سوی بیشه زنگیان کرد روی

که قلواد یکل را کند جست‌وجوی

دم صبح تا شام زورق براند

ز طومار آرام حرفی نخواند

نه از زنگیان دید جائی اثر

نه بودش ز قلواد جائی خبر

همان هم ز منزل نبودش نشان

بموئید بر خویش چون بی‌هُشان

گهی از منوچهر شه یاد کرد

گه از دوری یار فریاد کرد

گه از دیوزاده سخن ساختی

گهی رزم قلواد پرداختی

شب تیره تا روز بنمود هور

بدین‌گونه در دل همی داشت شور

چو شد روز از دور کوهی پدید

پر از لاله و سنبل و شنبلید

بر افراز آن که یکی میل بود

ز رشکش فلک سر به سر نیل بود

ز سیل زکه درشگفتی بماند

همانگه سوی کوه زورق براند

گمان بود کان هست آرامگاه

ندانست که باشد یکی دامگاه

چو آمد بر آن دامگاه شگرف

همی گشت زورق به گرداب ژرف

همانگه بدانست فرخنده سام

که افتاد از گشت گردون به دام

چو خود را بدان که سراسیمه دید

ز غیرت همی لب به دندان گزید

همی گشت زورق بدان پای پل

جهان بود بر سام فرخنده گل

سه روز و سه شب اندر آن جایگاه

فرو ماند آن گرد زرین کلاه

به روز چهارم چو بفروخت هور

دو کشتی پدید آمد از راه دور

در آن هر دو کشتی بسی مرد و زن

به هر سو یکی نامدار انجمن

رسیدند بر گرد گرداب دام

به ناگه بدیدند فرخنده سام

بگفتند با گرد سام گزین

که ای مرد بیچاره پاک دین

بگو تا چسان اوفتادی به دام

کزین پس نیابی به گیتی تو کام

جهانجو ز آغاز و انجام گفت

همه مردم از کار او در شگفت

به پاسخ بگفتند کای نامور

نیابی ازین کوه‌پایه گذر

دریغا که ماندی به دام بلا

اگر مرغ گردی نیابی رها

جهان را اگرچه نباشد شتاب

ولیکن نبینی تو دیگر حیات

بگفتند کشتی همی رانده‌اند

جهان آفرین را برو خوانده‌اند

چو بیچاره شد سام دست نیاز

برآورد بر درگه بی‌نیاز

همی گفت کای داور آب و خاک

مرا دور گردان ز دام هلاک

برآرنده چرخ گردون توئی

پدید آور رادمردان توئی

چنان کن که جان را به جانان دهم

ببینم رخ یار و پس جان دهم

ندیدست چشمم سه ده روز خواب

ز هجر پری‌دخت گشته کباب

درین بد که بادی برآمد شگرف

برون برد زورق ز گرداب ژرف

قضا را یکی کاروان دگر

رسیدند یکسر دران رهگذر

چو دید آن همه پهلو کامیاب

روان کرد زورق به دریای آب

بپرسید از آن مردم کاروان

کجا رفت خواهی ازین ره روان

بگفتند سوی ختا می‌رویم

ابا هم ز روی وفا می‌رویم

بسی شاد شد پهلوان اندرین

ثنا گفت بر داور داد و دین

درآمد به کشتی سوداگران

از آن شاد گشتند پیر و جوان

شه کاروان زو بپرسید نام

که برگو چه نامی و جایت کدام

جهانجوی گفتا ز پرمایگان

مرا نام شد ویس بازارگان

ز چین سوی ایران شدم تیزپوی

به نزد منوچهر دیهیم جوی

ازو لعل و دُر و گُهر بی‌شمار

شه تاجور را نمودم نثار

منوچهر شه زین بسی شاد گشت

بسان یکی سرو آزاد گشت

همین اسب که بینی تو شاهم بداد

شدم بی‌حد از لطف او نیز شاد

پس آنگه به درگاه شاه جهان

سوی چین نهادم رخ خود روان

کجا بود با من یکی کاروان

کزان خیره گشتی بیره روان

ز ناگاه دزدان به ما برزدند

در آن کاروان هر چه بد بستدند

بکشتند بسیار از آن کاروان

به هر گوشه ای جوی خون شد روان

من از بیم باره برانگیختم

ز دزدان بی‌باک بگریختم

چو رفتند دزدان به مأوای خویش

نشستم به زورق دل از درد ریش

به ناگه ز کشتی بی‌ره روان

بماندم به گرداب بس ناتوان

ز گیتی بریدم به یک ره امید

که ناگه یکی کاروانی رسید

بر کاروان راند زورق چو باد

مرا گفت کز جان مکن هیچ یاد

که ماندی به گرداب ژرف اندرون

همانا دگر می‌نیائی برون

چو رفتند ناگه یکی تندباد

بیامد ز انده رهائیم داد

به توفیق دادار پروردگار

شدم فارغ از گشت این روزگار

بسی شاد گشتند ازو کاروان

کشیدند بر اوج مه بادبان

یکی هفته رفتند بر روی آب

به هشتم چو بنمود رخ آفتاب

برآمد ز بالا غو ناخدا

بدان سان که جان گردد از تن جدا

همی گفت ره را غلط کرده‌ایم

بر زنگیان سر برآورده‌ایم

به جای سمندان رسیدیم تنگ

که یارد که با او بتابد به جنگ

شنیدند گفتار او کاروان

برامد یکی شیون از ناگهان

جدا هر یک از بیم او خون گریست

ز بس ناله‌شان کوه و هامون گریست

خروشی برآورد چون رعد سام

که باشید یکسر به آرام و کام

که من با سمندان شوم رزم‌جوی

ز خونش برانم سوی بحر جوی

بگفتند با وی که دیوانه‌ای

ز راه خرد نیز بیگانه‌ای

تو را با سمندان کجا هست تاب

که گوئی بود او نهنگ اندر آب

ز ناگه سمندان پدیدار شد

جهان پهلوان سوی پیکار شد

یکی نعره‌ای زد سمندان زنگ

که مرد هشیار با فر و هنگ

چگونه فتادی درین سرزمین

مگر سیر گشتی ز پیکار و کین

به پاسخ بدو گفت کای جنگجوی

جهان آفرینم چنین داد روی

که قلواد را از تو گیرم به زور

تنت را کنم طعمه مار و مور

بخندید ازین گفتگو بدسگال

بدو گفت فکر تو باشد محال

جهان‌پهلوان بست بر کین میان

خروشید بر کین چو شیر ژیان

برآویخت با زنگی بدگهر

پناهید بر داور دادگر

سمندان برش شد همان‌گه به جنگ

یکی ار? پشت ماهی به چنگ

از آن خیره شد سام گردن فراز

برآویخت با وی زمانی دراز

بدان سان ببستند بر کین کمر

که توفید از بانگشان دشت و در

سمندان خروشید چون پیل مست

گران ار? پشت ماهی به دست

بینداخت بر تارک سام شیر

گرفتش سر دست سام دلیر

گران حربه‌اش برد بیرون ز چنگ

وز آن پس بسان دمنده پلنگ

بخش ۲۸ - کشته شدن سمندان به دست سام و رها شدن قلواد

برش رفت و زد بر سرش ناگهان

که از وی به یک ره بپرید جان

به پا اندر آمد به ناگه سرش

خور ماهیان شد همه پیکرش

جهان پهلوان چون بپرداخت زو

برآمد بر آن زنگیان‌ های و هو

سراسر به سام اندر آویختند

چو چیره نگشتند بگریختند

جهانجو سوی بیشه چون باد شد

چو آتش به نزدیک قلواد شد

ورا دید بسته به زنجیر و بند

دو نرگس پر آب و روانش نژند

بدو گفت مندیش و انده مدار

که گشتی ز چنگ بلا رستگار

سبک پیش او شد بیازید دست

همه بند و زنجیر در هم شکست

ز سوداگران هر که در بند بود

رهانید در بند لختی غنود

وز آن پس از آن زنگیان هر که دید

به نیروی مردی روانش برید

برو آفرین خوان شدند کاروان

که چون تو دگر کس ندارد توان

پس آنگه به بیشه هر آن چیز بود

سراسر به کشتی کشیدند زود

وز آن پس به کشتی نشستند شاد

بدیشان خدا داد باد مراد

نکردند یک هفته جائی درنگ

سوی شهر بربر رسیدند تنگ

ز کشتی برفتند یکسر به شهر

ز گشت سپهر برین شادبهر

یکی کلبه بگرفت فرخنده سام

ابا او کجا بود قلواد رام

ز کلبه جهان پهلوان سپاه

یکی روز آمد به بازارگاه

جوانی همی بود با رای و هوش

ورا نام سعدان گوهر فروش

بدو یار گردید فرخنده سام

نشستی به نزدش صبا تا به شام

سگالش گرفت او ازو رازها

همان در نهانی ازو سازها

یکی روز در پیش گوهر فروش

همی بد که برخاست هر سو خروش

شد از بس تکاپو هوا همچو نیل

پدیدار آمد یکی ژنده‌پیل

چنین گفت سعدان به سام دلیر

کز ایدر چو بادی ره دره گیر

که پیل شه بربر از زیر بند

رها شد مبادا که یابی گزند

بگفت این سخن همچو صرصر بجست

نجنبید پهلو ز جای نشست

ز مردم تهی گشت بازارگاه

برفتند افتان و خیزان به راه

چو بازار خالی شد از مردمان

روان شد سوی سام پیل دمان

سبک سام قد یلی برفراشت

دو پایش گرفت و به جا برنداشت

همه شهر ماندند ازو در شگفت

ازو هرکسی لب به دندان گرفت

رسیدند چون پیل‌بانان بدو

سراسر شدند آفرین خوان بدو

که کاری چنین در جهان کس نکرد

ز پهلونژادان مردان مرد

مرآن پیل را پهلوان بلند

همانگه درآورد در زیر بند

بر شاه بربر از آن پیلتن

خبر شد بخواندش در آن انجمن

چو آمد ببوسید روی زمین

ابرشاه بربر گرفت آفرین

ز یال و برش شد بسی در شگفت

نشاندش بر خویش و شادی گرفت

یکی مجلس آراست همچون بهشت

پریزاده خوبان حوری سرشت

نشستند در مجلس شاهوار

ابا یاره و طوق و با گوشوار

می ارغوانی و آواز دف

فکنده بسی شورش از هر طرف

چو شه گشت مست از می لعل فام

یکی آه از دل برآورد سام

ز عشق آتشی آن چنان برفروخت

که شه را ز اندوه او دل بسوخت

بپرسید نام جهانجوی مرد

بدو نام خود پهلوان یاد کرد

همی گفت کای شاه فرخنده نام

چه پرسی منم بخت برگشته سام

نریمان جنگی مرا بد پدر

ز جمشید دارم نژاد و گُهر

از آن پس چو چنگ سخن ساز کرد

در رازهای نهان باز کرد

ز گور و ز باغ و ز کار پری

سخن راند با شاه با داوری

بگفت و بنالید از درد یار

بدان سان که شد شه ز دادش فکار

چو دانست کو سام رزم‌آزماست

سوی شهر ترکان چینش هواست

فرود آمد از تخت اندر زمان

کمر بست در خدمت پهلوان

وز آن پس بگفت آرزوی دلم

برآور که غم شد همه حاصلم

برآری اگر آرزوی مرا

کنی لعل مانند روی مرا

که من بنده‌ باشم ترا در جهان

نپیچم سر از مهر تا جاودان

یکی بیشه نزدیکی شهر ماست

وز آن بیشه بر ما فراوان بلاست

یکی اژدها پیل‌پیکر به تن

همی زهر بارد به قهر از دهن

بسی سال کان اژدهای پلید

شده اندرین کوه بیشه پدید

مر او را بود هشت پا و دو سر

سرش از دو تا پای زیر و زبر

هزاران خط و خال در پشت او

دو صد شیر درنده در مشت او

ابر پای چون نوک شمشیر تیز

که خلق جهانی ازو در گریز

چو آتش فشاند زمین و زمان

بسوزد از آن مار تیره روان

تنش چنگ شیر است و هم گوش پیل

رود نعره‌اش تا صد و چهار میل

شگفتی‌ایست جویای خون آمده

ز دریای خاور برون آمده

دهی چند بود اندر آن روزگار

فزون از دو پنجه همه گشت زار

همه مردم و چارپا در خورش

تن هر یک از آن خورش پرورش

همه از تف دود او خسته شد

ازو خود ره کاروان بسته شد

برفتند یکسر به مازندران

سوی چشمه و آبهای روان

در آن مسکن و جای خود ساختند

ز بهر معیشت بپرداختند

همی خواهم ای پهلوان دلیر

که داری تن پیل و چنگال شیر

که این اژدها را به خاک افکنی

به توفیق یزدان پاک افکنی

سپهبد پذیرفت از آن رزم‌زن

جهان را رهانم ازین اهرمن

بگفت و نشست از بر باد پای

شه بربرستان درآمد ز جای

سپاهی گران شد برو انجمن

همه در شگفتی از آن پیلتن

ابا سام فرخنده، قلواد بود

که از مهربانی او شاد بود

سپه برد تا نزد بیشه رسید

بر بیشه صف سپه برکشید

در آن تنگ درهم یکی بیشه بود

که رفتن درو کار اندیشه بود

درختانش سر بر کشیده به سر

چو خط دبیران یک اندر دگر

همه شاخها تا به چرخ کبود

به هم درفکنده چو تار و چو پود

تو گفتی سپاه است در جنگ سخت

بهم رفته آن شاخهای درخت

مر آن شاخهاشان همه پر ز بار

سر برگ‌ها و سنان نوک خار

ز بس برگ بودش گه بادبیز

گرفتی جهان هر زمان رستخیز

ندیده کسی اندر آن آفتاب

نرفتی در آن بیشه هرگز عقاب

چو سام یل آن بیشه را بنگرید

شکفته شدش چون گل شنبلید

پس آنگه به شه گفت سام دلیر

که ای شاه با تاج و تخت و سریر

روم سوی بیشه چو مردان مرد

برآرم ازین دو یکی تیره گرد

به توفیق دادار پروردگار

ازین اژدها من برآرم و دمار

بخش ۲۹ - کشتن سام نریمان، اژدها را

بگفت و روان کرد از دیده آب

گرفت آن کمرگاه جنگی غراب

بپوشید خفتان جهان‌پهلوان

درافکند بر اسب بر گستوان

سوی بیشه شد همچو شیر ژیان

پناهید بر داور داوران

یکی نعره زد همچو رعد بهار

که شد آب از نعره‌اش کوهسار

چو آواز آن شیر پرخاشخر

شنید آن دد بدرگ بدگهر

بجنبید از جا چو کوه بلند

بیامد بر پهلو ارجمند

به کامش چنان آتش افروختی

که از تف و دودش جهان سوختی

یکی حمله آورد بر سام گرد

که رنگ رخ پهلوانیش برد

دگر باره آن پهلو سرفراز

به درگاه حق برد روی نیاز

بنالید بر داور رهنمای

که ای داور پاک ارض و سمای

نیاگان من اژدهاکش بدند

همه پهلوانان باهش بدند

تو دادی به ایشان بر و یال و زور

ز فر تو رخشنده شد ماه و هور

مرا هم ازین بهره کامی بده

ز عشق پری‌دخت جامی بده

که بس بی‌قرارم من از عشق یار

ندانم چه سازم بدان کارزار

همی خواهم ای داور رهنمون

کزین ورطه در دم آری برون

ببینم رخ دخت فغفور چین

که نه کفر بر من بماند و نه دین

بترسم کزین اژدها جان دهم

نبینم رخ نازنین خودم

مرا دسترس ده ازین رزم و کین

که تا زود پویم ره تور و چین

بگفت و برانگیخت مرکب ز جا

روان شد سوی کشتن اژدها

یکی تیر زد بر سرش آن دلیر

نشد کارگر تیر آن شیر گیر

خدنگی که کردی ز سندان گذر

نشد بر تن اژدها کارگر

دگر باره آن اژدهای بزرگ

دمان شد سوی پهلوان سترگ

بغرید آن دد بر او هر زمان

چو رعد بهارانش بودی فغان

چو از تیر نومید شد سام گو

بزد دست بر گرز و برداشت غو

چنان کوفت بر سرش آن گرز سخت

کزان بیشه بی‌برگ شد بر درخت

عمود دگر زد به مغزش چنان

که در هم شکستش همه استخوان

بمالید رخ پهلوان بر زمین

گرفت آفرین بر جهان آفرین

که کردش بر آن زشت پتیاره چیر

که هم اژدها بود و هم بود شیر

پس آنگه نشست از بر بور رنگ

رسانید خود را به شه بیدرنگ

چو شه دید آن فر و بالای او

گرفت آفرین بر بر و یال او

بیامد بر سام، قلواد گُرد

تن و جان خود را به بالین سپرد

دلیران بربر همه جانفشان

به هم سام یل را بدادی نشان

که این اژدها را بکشت از عمود

سرش برتر آمد ز چرخ کبود

دگرباره بر یل بیاراست شاه

کزان رشک بردند خورشید و ماه

یل شیردل سام والاگهر

ز شه یافت هر گونه سیم و زر

یکی هفته در شهر بربر بماند

به هشتم شهنشاه را پیش خواند

بگفتا مرا رفت باید به چین

تو بر تخت با کام و شادی نشین

ولی در ره من همی دار گوش

چو خواهم تو را ساز پیکار کوش

برانگیز لشکر زر بربر چو باد

به یاری من شاه فرخ نژاد

پذیرفت شه کار برساختند

عمل‌ها به ابر اندر افراختند

جهانجوی قلواد و فرخنده سام

نشستند ابر باره تیزگام

ز بربر به دریا رسیدند تنگ

به کشتی نشستند دو تیزچنگ

شه بربر از راه گردید باز

ابر تخت به شاهنشهی شد فراز

در آنجا به کشتی درآمد چو سام

تو گفتی مگر شد ورا بخت رام

سر بادبان رفت تا چرخ و ماه

درو شادمان پهلوان سپاه

ز ناگه برآمد یکی تندباد

که ملاح خواندیش باد مراد

زماهی برآورد کشتی به ماه

به یک روزشان برد یک ماه راه

چو زان ورطه کشتی به ساحل افتاد

به هامون کشیدند رخت مراد

بدیدند خرم یکی مرغزار

به هر گوشه‌ای ناله مرغ‌زار

گل از عهد فیروزه برکرده سر

ز آواز بلبل برآورده پر

همه دشت از سبزه فیروزه‌فام

گرفته به روی سمن لاله جام

بنفشه سرافکنده در پای سرو

ز شاخ صنوبر خروشان تذرو

درختان همه در هم آورده سر

ز هر گونه میوه آورده بر

زبان کرده بر سرو سوسن دراز

شده بلبل از سرو دستان نواز

چو موی سر زنگیان دم به دم

شدی آب سرچشمه از باد خم

همه چشمه چون روی دلدار خوش

هوا چون هوای رخ یار خوش

چو آن خرمی دید سام گزین

بمالید در دم رخش بر زمین

پس آنگه ببوسید مرخاک را

ثنا گفت مر ایزد پاک را

کزان آبشان برد و بیرون فکند

چو گوهر ز دریا به هامون فکند

چو گشتند پرداخته آفرین

نهادند بر مرکبان هر دو زین

بگشتند بر گرد آن مرغزار

برآسود از گردش روزگار

در آن بیشه رفتند تا شب رسید

جهان چادر قیر در سر کشید

ببودند یک شب در آن جایگاه

پس آنگه نهادند سر سوی راه

وز آن جا دو منزل برون آمدند

ز خوناب دل غرق خون آمدند

چو از بام گردنده چرخ بنفش

شه شرق برزد درفشان درفش

شتابنده از دامن کوهسار

تنی چند پیدا شدند از سوار

نهادند سوی دو آزاده روی

چو غرنده شیران نخجیر جوی

روان سام رخ سوی قلواد کرد

که بنگر همی سوی آن تیره گرد

که چندین سپاه از کجا می‌رسند

ز چین یا ز راه ختا می‌رسند

کمین کرده از دامن کوهسار

که از ما برآرند ناگه دمار

وز آن رو مرا لشکر پرخروش

چو دریای چین اندر آمد به جوش

هم از گرد ره نعره برداشتند

نه آگه که ایشان چه سر داشتند

بدیدند مر سام را پیش رو

به دل پر غریو و به جان در گرو

پس پشت او گرُد قلواد بود

کزان تخم گرگین میلاد بود

رخ آورده با یکدگر سوی راه

یکی همچو خورشید و دیگر چو ماه

همه بوسه دادند روی زمین

نهادند بر خاک راهش جبین

زبان برگشودند کای ارجمند

به رایت سپهر برین پای‌بند

جهانت به کام و فلک بنده باد

قضا یاور و بخت فرخنده باد

سپهر برین تخت‌گاه تو باد

زمان و زمین در پناه تو باد

فلک خاکروب در خرگهت

فروزنده خور شمع خلوتگهت

زمانه زمین بوس درگاه تو

خرد رهبر و بخت همراه تو

فلک بر سر و دیده جایت کند

ستاره روش بر رضایت کند

سر سرکشان خاک پای تو باد

همه ورد اختر ثنای تو باد

نهم طاق فیروزه ایوان تو

ره کهکشان سطح میدان تو

بدان ای گو گرد پر جنگ و تاب

یل نامجو پهلو کامیاب

که ما بندگان شه خاوریم

به خاور زمین از همه برتریم

شه ما درین دشت خاور زمین

به نخجیر گور اندر آمد ز زین

جدا شد ز پشت تکاور ستور

به یک بار شد بسته دام گور

ملک ضیمران شاه فیروزبخت

که خورشید بد تاج، گردونش تخت

به نخجیرگه جان به یزدان سپرد

ز چنگ حوادث چنین جان نبرد

چنین است آئین گردان سپهر

که در مهر، کین است و در کینه، مهر

یکی راز تخت اندر آرد به خاک

یکی را کند در جهان دردناک

یکی را به دستان درآرد ز بر

یکی را به سر بر نهد تاج زر

یکی را برآرد ز ماهی به ماه

یکی را به گاه اندر آرد ز چاه

یکی را به کیوان درآرد بفور

یکی را ز ایوان سپارد به گور

منه تا توانی دل اندر جهان

که ناپایدارست و نامهربان

به دانش کسانی که دُر سفته‌اند

جهان را یکی پیره‌زن گفته‌اند

که خود را برآرد به هفتاد رنگ

گهی بهره شهدت دهد گه شرنگ

خوشا آنکه دل در وفایش نبست

به هر حال ازو کرد کوتاه دست

بدان ای جهان جوی کشورگشای

که رسم قدیمست در شهرمای

که چون شاه ما را سرآید زمان

به صحرا رویم از کهان و مهان

هر آن کو ز ره پیشتر در رسد

به سلطانی ملک خاور رسد

رسیدی تو از راه صحرا کنون

که دولت ترا باد هر دم فزون

کنون ما همه مر ترا بنده‌ایم

وگر سرکشی ما سرافکنده‌ایم

درین ره تو ما را به پیش آمدی

نه بیگانه‌ای بلکه خویش آمدی

همه ملک خاور به فرمان تست

سران همه گوی چوگان تست

ولی سام را بدجگر پر ز خون

دل ریشش از پرده رفته برون

به بازار چین قلب او کم عیار

خریده ز جان زلف پرچین یار

ز بهر پری‌دخت سرو سهی

گداپیشه خوش‌تر ز شاهنشهی

چه پروای شاهیش بی روی دوست

رخش سوی ایشان دلش سوی دوست

فتاده به چین راستی کار او

به خاور شده گرم بازار او

نیارست گفتن همی راز دل

که از دیده می‌رفت پایش به گل

به ناکام کام دل از سر نهاد

چو خورشید رخ سوی خاور نهاد

بخش ۳۰ - اندر پادشاهی سام در خاور زمین

سران سپاهش پذیره شدند

ز دیدار او جمله خیره شدند

بسر بر نهادند تاج زرش

فشاندند لعل و گهر بر سرش

درفش کیانی برافراختند

به هر جا ز زر قبه‌ها ساختند

همه رخ نهادند بر خاک راه

پیاده روان تا بر اسب شاه

تبیره زنان طبل بنواختند

غو کوس در عالم انداختند

همه ملک خاور به دیبای چین

بیاراسته همچو خلد برین

به هر گوشه‌ای لعبتی می‌پرست

به یاد جهانجوی ساغر به دست

به فال همایون و فر همای

برافراخت چتر بزرگی به پای

به فرخ‌ترین روز فرخنده فال

درآمد به شهر، آفتاب جلال

چو از برج ماهی برون رفت ماه

شه یوسف از چه برآمد به گاه

نشست آن زمان شاه کشورگشای

بدان تخت زرین به عقل و به رای

جهان داوران پیش تختش به پای

شهان را شده درگهش بوسه جای

همه برکشیده سر تاج‌ور

نهاده ز مه تا به ماهیش سر

شده انجمش کمترین بنده‌ای

سپهرش کمینه سرافکنده‌ای

در ایوانش کیوان غلامی و بس

به میدانش مه تیزکامی و بس

ز رفعت به مه بگذرانید تاج

به شوکت ز قیصر گرفته خراج

نموده جهانش به جان بندگی

همه سرورانش سرافکندگی

به خاقان که بودی به هنگام بار

به درگاه او همچو خاقان هزار

ز قیصر زبر جد علم برفراخت

به آئین شاهان یکی بزم ساخت

چو دل بر نظام ممالک نهاد

وزارت به قلواد فرخنده داد

جهان عدل و دادش فراموش کرد

چو آوازه عدل او گوش کرد

سفیده دمان چون نسیم بهار

خبر داد از کاروان تتار

خروس سحر در خروش آمدی

دم صبح عنبر فروش آمدی

روان پرور انفاس عنبرفشان

ز گلزار فردوس دادی نشان

مر آن نغمه‌گر گلستان آمدی

ازو نکهت دلستان آمدی

صبا چون رسیدی ز راه تتار

نشان دادی از زلف گیسوی یار

نشستی چو گر شب بر تخت زر

برآورده از چرخ گردنده سر

به گرد درش صف زدندی گوان

سرافکنده در خدمت پهلوان

جهان جوی قلواد فیروزبخت

به خدمت کمر بسته در پای تخت

سر سرکشان سام گیتی‌گشای

یل دانش‌افروز فرخنده‌رای

نشستی ابر تخت طهمورثی

به عقل و به دانش کیامورثی

ولی بی پری‌دخت سیمین عذار

نبودیش پروای شهر و دیار

همی سوختی و همی ساختی

به کار ممالک نپرداختی

ز بس بار خاطر یل نامدار

نکردی نظر سوی کس زان یار

مگر آنکه از سوی چین آمدی

ز توران به خاور زمین آمدی

ز شاهان نپرسیدی احوال کس

مگر حال فغفور چین بود و بس

دگر چون ملالش گرفتی ز تخت

به خرگه شدی گرد فیروز بخت

همی بزم عشرت برآراستی

ز ترکان چینی قدح خاستی

به یاد پری‌دخت سیمین‌بدن

مه خوبرویان چین و ختن

قدح نوش کردی و بگریستی

که گر می نخوردی کجا زیستی

ز شب‌ها مگر یک شبی همچو روز

همی خورد می سام مجلس فروز

نه شب بود از روشنی روز بود

شبی خوش‌تر از روز نوروز بود

هوا مشک بوی و صبا مشک‌بیز

سر زلف مشکین شب مشک ریز

هوا را مشام از هوا عنبرین

شده ناف شب نافه مشک چین

دُرافشان شده مه بدین سبز باغ

چو در دست زنگی فروزان چراغ

بر آواز مرغان شیرین سخن

کهن سال چرخ فلک چرخ زن

خوش آواز بزم فلک نغمه‌ساز

هم آوازش ناهید بربطنواز

شده همدم صبح خیزان نسیم

صبوحی کشان راثریا ندیم

خوش الحان بزم، فلک در سماع

جهان روز را کرده آن شب وداع

فرو بسته صبح از تحیر نفس

به جنبش درآورده مرغان جرس

در آن شب که خلوتگه خاص بود

به بزم افق زهره رقاص بود

به زرین قدح باده لعل رنگ

روان در کف ساقی شوخ و شنگ

به جام بلورین می لعل ناب

که جام آسمان بود و می آفتاب

تو گفتی قدح جام جمشید بود

و یا می‌ فروزنده خورشید بود

طرب نای در چنگ مستان زده

مغنی به صد دست دستان زده

می چون عقیق اندر آن انجمن

درخشنده همچون سهیل یمن

ترنم سرایان پرده‌سرای

به پرده سرا بسته پرده سرای

فروزنده رخ سام روشن ضمیر

چو خورشید با لاجوردی سریر

چو بادام ترکان چین نیم مست

هوا در سر و جام نوشین به دست

کماندار چشمش به تیرافگنی

دو هندوش در عین قلب افگنی

هنوزش ازین گنبد لاجورد

به گرد مه از مهر بنشسته گرد

ز مستی کله برده بر طرف گوش

چو مستان برآورده از می خروش

گرانمایه قلواد کابل نژاد

گهی نوش می‌خورد و گه نوش باد

پری چهره ترکان مجلس فروز

به شب شام را بسته بر نیم روز

پلنگ افکنان شیرگیر آمده

خرد جام می را اسیر آمده

حریفان ندیمان شیرین‌سخن

ندیمان حریفان سیمین بدن

چو بادام ساقی همه مست ناب

ز جرعه شده جمله مست خراب

نواگر بتان بر گرفته سرود

زده چنگ در زهره آواز رود

دل سام در ساغر آویخته

ز نرگس می اندر قدح ریخته

چو جم جام یاقوت برداشته

یکی چتر ز آتش برافراشته

برافروخته زآتش می عذار

برانگیخته ز آتش دل شرار

گل از دفتر حسن او یک ورق

برآورده گلبرگش از می عرق

کمربسته قلواد زرین کلاه

ستاده به یک گوشه بارگاه

ز می شیرگیران شده شیرگیر

برآورده بر شیر گردون نفیر

گو شیردل مست و مدهوش بود

دو آهوش درخواب خرگوش بود

بخش ۳۱ - دیدن سام، قلواد و رفتن از عقب او

بدین سان چو پاسی ز شب درگذشت

ز خون دل آتش ز سر درگذشت

نظر کرد آزاده قلواد را

یلی راستی سرو آزاد را

نشسته ندید اندر آن بارگاه

برآورده بر چرخ گردنده آه

که آیا کجا رفت و حالش چه بود

چه پیش آمد و در خیالش چه بود

ملالش گر از باده بگرفته است

و یا مست در گوشه خفته است

چو قلواد را در شبستان ندید

ز خرگه سراسیمه بیرون دوید

بگردید در صحن بستان سرای

بنالید چو مرغ دستان سرای

بسی جست وجو کرد و او را ندید

همی خواست از باغ بیرون دوید

ز ناگه نظر کرد در پای سرو

گرانمایه را دید همتای سرو

به خاک اندر افتاده چون پیل مست

برون رفته هوش از سر و دل ز دست

سمن برگش از غم زریری شده

رخ سرخش از هجر خیری شده

ز پا اندر افتاده بر چشمه‌ای

چو آزاده سروی به سرچشمه‌ای

ستاده به بالینش سرو بلند

خم اندر خم افکنده مشکین کمند

دو زلفش دو گردن کش سرفراز

دو چشمش دو آهوی روباه باز

شبش سایه‌بان بسته بر آفتاب

سر زلفش افکنده بر ماه تاب

رخش گلستان و لبش دلستان

زده سنبلش حلقه بر گلستان

صد آشوب در بابل از جادویش

شده ترک گردون ز جان هندویش

قدش همچو نخلی ز گلزار جان

چلیپای گیسوش ز نار جان

میان موی و بر موش از مو کمر

دهان تنگ شیرین چو تنگ شکر

دو گیسوش دلبند و رخ دلگشای

وصالش روان‌بخش و لب جان فزای

دل افروز خورشید شب زیورش

روان‌بخش یاقوت جان پرورش

تواناش جادو ولی ناتوان

دو آهوش هندو ولی دلستان

شهنشه چو آن زلف رخسار دید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

ندانست کان ماه یا روی اوست

سواد شب ار زلف هندوی اوست

بدو گفت حوری بگو یا پری

مه چرخ یا لعبت آذری

پری‌چهره خورشید شبگون نقاب

چنین گفت کای گرد فرهنگ‌یاب

منم مهرافروز آتش عذار

رخم آتش و آب ازو شرمسار

چراغ چگل شمع توران زمین

خور خاور و شاه خوبان چین

فروزان رخم روز و شب زیور است

کمین خادمم سنبلم عنبر است

بدو گفت سام ای بت خاوری

ندانم چه کردی بدین یاوری

کز این گونه شیری شکار تو شد

بدین خاک ره خاکسار تو شد

چه مرغی تو ای کبک طوطی خرام

که افتادت این مرغ زیرک به دام

روان مهر افروز گفت ای جوان

شنو حال ما را به روشن‌روان

چو سلطان چشمم درآمد به صید

درافتاد این صید لاغر به قید

خروشان پلنگی درآمد ز کوه

شد از آهوی شیرگیرم ستوه

گوزنی مگر بر کمر می‌گذشت

به هنگام نخجیر برطرف دشت

کماندار چشمم چو بگشود شست

درافکندش از کوه چون پیل مست

مرنج ار زدم آهوئی را به تیر

که او شیر نر بود و من شیرگیر

من آن شاهبازم که بازان شاه

نیاید به چشمم به نخجیرگاه

به آهوی شیرافکن می‌پرست

بسی کرده‌ام صید پیلان مست

بگفت این و دامن کشان برگذشت

روان همچو سرو روان درگذشت

به ایوان فرو شد چو تابنده ماه

بماند از پیش چشم فرخنده شاه

چو بگرفت قلواد را سام دست

همان گاه قلواد بر پای جست

چو سروی به پای یل اندر فتاد

همه راز دل پیش او برگشاد

که ای بر همه سرکشان نامدار

مرا اندرین ورطه معذور دار

ترا عیب کردم به دیوانگی

که مشهور بودم به فرزانگی

کنون آن چنان گشته‌ام پای‌بند

که هرگز نیایم برون از کمند

غریقم به بحری که پایانش نیست

امیرم به دردی که درمانش نیست

دلم دانه‌ای دید و پر بر گشاد

بدان دانه در دام غم اوفتاد

چو چشمم به آن چشم بادام بود

ندانست کان دانه یا دام بود

دلی داشتم پیش ازین برقرار

خردمند و فرمان‌بر و هوشیار

ببرد آن دلم ناگهان دلبری

زبون گشته در دست زورآوری

من آنم که دایم به عقل و به رای

ترا بودمی در خرد رهنمای

در اقصای عزلت مکان داشتم

به قاف خرد آشیان داشتم

چو باز سفید از سر دست شاه

زدم بال بر قبه بارگاه

به پرواز رفتم در ایوان عشق

گرفتم هوا در گلستان عشق

چو بلبل به باغ آشیان ساختم

بدین دام خود را در انداختم

تو هم صید این دام و این دانه‌ای

به شوریدگی چون من افسانه‌ای

مرا دل ده اکنون چو دل داده‌ام

به دام محبت درافتاده‌ام

تو دانی مگر سوز آتش که چیست

که هم شمع داند که پروانه کیست

کسی آگه از درد پنهان بود

که آشفته زلف جانان بود

طبیب ار به دردی گرفتار نیست

مر او را غم از درد بیمار نیست

تو دانی که در ده شتر راندگان

ندانند احوال واماندگان

ز سوز دل آنها خبر داده‌اند

که از دل درین آتش افتاده‌اند

ترا عیب می‌کردم اندر الم

کنون غرقه گشتم به دریای غم

دلم از می عاشقی مست شد

مگر دستگیری که از دست شد

که چشمم بدان چشم بادام بود

ندانست کان دانه یا دام بود

از آن با تو می‌گویم این ماجرا

که درد دلم را تو دانی دوا

روان سام نیرم ورا پند داد

پس آنگه به پاسخ زبان برگشاد

که ای رفته از دیده پایت به گل

خرد رفته از دست و از دست دل

چنین صید تیرنظر گشته‌ای

برو سر بنه زان که سرگشته‌ای

درین وادی اینها که ره رفته‌اند

که جان داده دل را به در برده‌اند

بر آن کس حرامست دعوی عشق

که در خود نبیند تجلی عشق

حقیقت در آن چون بدین حی رسند

چو از خود گذشتند در وی رسند

ز جان درگذر تا به جانان رسی

چو در درد میری به درمان رسی

تو در عشق اگر مرده‌ای، زنده‌ای

چو در بند خویشی از آن بنده‌ای

بسا کس که جان داد و جانان نیافت

فرو رفت در درد و درمان نیافت

ز میدان جانان کسی جان نبرد

که خون خورد و بر خاک جانان نمرد

برو خون خور و خون خود کن سبیل

که آتش، گلستان بود بر خلیل

در آتش بسوز ار دم از دل زنی

کز آتش بود شمع را روشنی

چو یک چند ازین داستان گفت سام

به آرامگه شد یل نیک‌نام

به پیش اندر آن سام شد ره‌سپر

که آید به شادی نشیند مگر

که ناگه برآمد ز روی هوا

غریوی که شد سام از هش جدا

ز مهتاب بستان سرا روز بود

هوا هم چو روی دلفروز بود

ز ناگه هوا یکسره تیره شد

وز ان چشم قلواد یل خیره شد

زمانی چو شد چشم را کرد باز

نشانی ندید از گو سرفراز

گریبان ز اندوه جان چاک کرد

به سر بر زد و روی بر خاک کرد

بماندند ازو انجمن درشگفت

جدا هر یکی راه بستان گرفت

که شاید نشانی ز فرخنده سام

بیابند گردند دل شادکام

کنون رخ بتابان ازین جا دری

سخن بشنو از شمسه خاوری

ملک ضیمران شاه خاورزمین

یکی دخترش بود چون حور عین

به بالا خرامنده سرو بلند

به گیسو برآشفته مشکین کمند

درخشان رخش چشمه آفتاب

درافشان لبش چشمه نوشیاب

دو برگ گلش سوسن مشک پوش

دو لعل لبش شهد و شکر فروش

شب دلستانش شبستان دل

گل لاله رنگش گلستان دل

دو جادوی مخمورش از خواب مست

دو هندوش در آب افگنده شست

لبش نوش داروی هر دردمند

سر زلفش آشوب هر پای‌بند

سیه زلف در زلف مشکینش ماه

زنج سیب و در سیب دلگیر جاه

سمن بوی نسرین بر و خوش‌خرام

به رخ شمع طلعت بدش شمسه نام

مگر در گذر سام را دیده بود

به رخسار او گرم گردیده بود

دلش رفته از دست و پایش به گل

مهش رفته از چشم و صبرش ز دل

شده آهوی چشم صیدافکنش

شکسته دل از زلف قیدافکنش

چو بلبل شده فتنه برگلشنی

چو آهو شده صید شیرافکنی

برآشفته چون چین گیسوی خویش

دو تا گشته چون طاق ابروی خویش

چو بادام میگون شده نیم مست

برون رفته چون زلف مشکین زدست

دلش دست در دامن جان زده

غمش چنگ در زلف جانان زده

ولیکن کس از خویش و اخوان او

نبود آگه از حال و سامان او

بجز اشک گرمش که همراز بود

و یا آه سردش که دم ساز بود

چو دید آن چنان مهر افروز را

بت یاسمن بوی فیروز را

برآشفت و گفت ای برآشفته موی

کجا بوده تیره شب بازگوی

پراکنده زلف از کجا می‌رسی

ز بستان چو باد صبا می‌رسی

به بوی که در باغ گردیده‌ای

به روی که چون غنچه خندیده‌ای

چو سرو از چمن می‌رسی راستی

مگر فتنه بودی که برخاستی

ز برگ سمن آب گل برده‌ای

دل لاله از غصه خون کرده‌ای

مگر با صنوبر سری داشتی

که در بوستان قد برافراشتی

به بالا بلا بوده تا بود?

بگو راستی تا کجا بود?

دو هندوت آیا بر آتش چراست

کمان‌دار چشمت کمان‌کش چراست

سمن بر چو گل زان سخن برشکفت

خم آورد در سرو سیمین و گفت

که ای آفتاب سپهر جمال

ندیده سپهرت به خوبی مثال

به برج شرف شمسه دلبری

قمر مهر روی ترا مشتری

جهان ملاحت سراسر تراست

بگویم چو آزادسروی و راست

دلم همچو پسته دهان تنگ بود

زمانی به بستانش آهنگ بود

دگر چون شنیدم که فرخنده سام

قدح نوش می‌کرد و با فر و کام

مرا در دل آمد که در گوش?

بچینم ز باغ رخش خوش?

نهم گوش بر قول مطرب دمی

به مرغ چمن بازگویم غمی

ولی هندویم چون که بنمود دست

درافتاد ماهی چو ماهی به شست

خدنگ افکن شیرگیرم چو تیر

گوزنی بزد بر لب آب‌گیر

ولیکن چو تیرم برون شد به شست

خطا کرده در شاه‌بازی نشست

چو آن شاهباز از هوا در رسید

همان لحظه سام از قفا در رسید

برآمد ز مرغان بلبل نوا

به یک ره خروشی که ای بینوا

چه مرغی که سیمرغت آید به دام

چه برجی که خورشیدت آمد به نام

توتیهو و طاووس شد صید تو

همان ایرج و سام در قید تو

چو صبح امیدم دمیدن گرفت

دو چشم نشاطم پریدن گرفت

یلی دیدم از شهر شاهنشهی

به قد راست مانند سرو سهی

خرامنده سروی به طالع چو ماه

چو گل رفته در ارغوانی کلاه

چو خورشید بد سام گیتی گشای

چو جمشید با جام گیتی‌نمای

خط سبزش افکنده دفتر در آب

سر زلفش افکنده چنبر به خواب

بیفکنده طوطیش پر بر شکر

فکنده لبش شوری اندر شکر

ولی شمسه چون گفته می‌کرد گوش

درو خیره می‌گشت و می‌شد ز هوش

چو باز آمدی گفتی ای ماه روی

چو دیدی بیا یک به یک بازگوی

بدانست مهوش که آن راز چیست

دل شمسه در بند سودای کیست

به لعل بدخشان زمین بوسه داد

پس آنگه لب درفشانی گشاد

به صد لابه گفت ای بت دل گسل

نگار ختن شمع چین و چگل

چو دانی که در هر دمت همدمم

به هر حال در خدمتت محرمم

اگر زان که گشتی گرفتار دل

چه پنهان کنی از من اسرار دل

کسی را که دردی بود از حبیب

نشاید که پنهان کند از طبیب

پری‌وار در پرده رانی سخن

بیا پرده از کار خود برفکن

بت بربری لعبت آذری

کجا شمسه آن بانوی خاوری

به خنده سر درج در برگرفت

لب درفشان را به در درگرفت

که خاموش کن گفته ناگفتنت

وزین گونه دُردانه ناسفتنت

شدم صید شیرافگنی در شکار

چو خورشید بر شیر گردون سوار

مگر سام بر مسند ناز بود

مرا چشم بر روی او باز بود

گرفتم هوا هم چو باز سفید

هوا در سر و چشم و دل در امید

که باشد که چون بر هوایش پرم

مگر سایه افکند بر سرم

همم بال بشکست و هم پر بریخت

ز تیغ قضا چون توانم گریخت

دلم مبتلایست و جان پرغمست

ز سوز درون دیده‌ام پر نمست

ز هر چه نشاید توان گفت باز

که بسیار چیزست با سوز و ساز

نگار پری چهره آن دم به سوز

دلش باز می‌داد کای دلفروز

مخور غم که غمخور همه خون خورد

چو آتش همه آب مردم برد

مبادا گلت زعفرانی شود

به خون نرگست ارغوانی شود

پری‌وش نگاری که دلخواه تست

به تیره شبان طلعتش ماه تست

مخور غم که او نیز غمخواره‌ایست

دلش فتنه روی مه پاره‌ایست

طبیب ار به دردی نشد پای بند

چه داند دوای دل دردمند

شود سام یل گر سپهر آشیان

و یا همچو عنقا شود بی‌نشان

میندیش کو هم درآید به دام

شبی همچو روزت برآید به بام

بیا تا به شادی بنوشیم می

روان شاد سازیم از بانگ نی

چو غم جان بکاهد خرد کم شود

چه گفتم دو دیده پر از نم شود

سراینده از سام فرخ نژاد

شنیدم که زینسان سخن کرد یاد

که با آذرافروز مهر و سخن

بدید و سوی قصر شد ز انجمن

بخش ۳۲ - چگونگی احوال عالم افروز پری با سام نریمان

چو دید آنکه با دختری خوب روی

سخن گفت و پر رشک گردید ازوی

ز افسون‌گری سام را در ربود

به روی هوا رفت مانند دود

بر مرغزاریش آورد باز

وز آن پس درآمد به سوز و گداز

که ای نامور کام من کن روا

ممان تا ز هجران شوم بینوا

ز عشق ار چه با درد و غم همرهم

شب و روز از حال تو آگهم

اگرچه نهانم تو را در نظر

ولی هستم از حال تو باخبر

ز جور تو بر لب مرا جان رسید

خروشم به گردون گردان رسید

ندارم اگرچه پریدخت روی

مکن سرکشی چون منم مهرجوی

به خوبی نیم ز آذرافروز کم

چرا او بود شاد و من در الم

همه پیکری شهره‌ام در پری

تو خود بر رخ من چرا ننگری

دمی شاد کن عالم افروز را

چنین تا یکی شب کند روز را

سخنهای او چون که بشنید سام

بگفتا نبینی ز من هیچ کام

مرا آرزوی پری‌دخت و بس

که او چون گل است و توئی همچو خس

پری زین برآشفته گردید و گفت

که اکنون سخنها ندارم نهفت

چو از من رخ خویش برتافتی

سوی وادی جور بشتافتی

مرا هم بود چنگ کینه دراز

چو بینم که محرومی آمد فراز

رخ از مهر تابم سوی کین روم

به ایوان شاهنشه چین روم

پری‌دخت را در ربایم زگاه

همه روز شادیش سازم تباه

کمین برگشایم به تو ناگهان

به کین چون بپردازم از وی روان

اگر شیر جنگی و یا اژدها

چو من خشم گیرم نگردی رها

جهانجو چو بشنید این گفتگو

زاندیش? او برافروخت رو

به دل گفت اگر برگشاید کمین

نهانی به ایوان فغفور چین

مرا بخت فرخ درآید به خواب

نبینم مر آن زلف پر پیچ و تاب

کند چون پری‌دخت را دل نژند

مرا نیز از کین رساند گزند

چو او تند گردید نرمی کنم

زمانی به گفتار گرمی کنم

مگر کش ز گفتار باز آورم

ابر شادی او را فراز آورم

همان‌گه بپیچید از دادرسی

بدو گفت کای شاه خیل پری

چو دانی که هستم بسی دل فکار

ز من دور گردیده صبر و قرار

دگر همچو تو بی‌قراری ز من

همان نیز شادی نداری ز من

ولیکن مرا بخش چندان امان

که بینم رخ یار شیرین زبان

پس آنگه به شادی دهم کام تو

به نیکی شوم هر زمان رام تو

برافروخت رخ عالم‌افروز ازو

دعا کرد بر شیر پرخاش‌جو

بسی شادمان گشت از پاسخش

بیامد بسی بوسه زد بر رخش

زمانی چو شد پهلو نیک رای

بگفتش مرا بر به بستانسرای

که هستند دل خسته آن انجمن

نه بینند در بزم چون روی من

پذیرفت گفتار او را پری

به جا باز بردش به افسونگری

سبک سام یل سوی قلواد شد

ازو انجمن سر به سر شاد شد

پس آن گه به شادی دمی دم زدند

ز می آب بر آتش غم زدند

عقاب سفیده چو پر برکشید

غراب شب از آشیان بر پرید

خور از تیغ که آتشی برفروخت

شب تیره را همچو هندو بسوخت

بخش ۳۳ - رفتن سام به شکار و دیدن قلوش را

روان سام نیرم به عزم شکار

به گلگون برآمد چو ابر بهار

کجا در رکابش پلنگ افکنان

چو سلطان سیاره خنجرزنان

کمرکش بتان قیامت قیام

کمربسته بر سرو طوبی خرام

چو آهوی مستان همه شیرگیر

ز ابرو کمان کرده وز غمزده تیر

سمند سواران دریاگذار

شتابان به صحرا چو باد بهار

تک انداز ترکان نخجیر جوی

به نخجیر شیران درآورده روی

همی سام چون رخ به صحرا نهاد

سواری درآمد به صحرا چو باد

پریوش یلی بر سمندی سوار

به زیرش یکی بود دریاگذار

جهنده چو برق و رونده چو تیر

پرنده چو مرغ و دلاور چو شیر

شتابان زمین‌کوب و دریانورد

نهان کرده چرخ فلک را ز گرد

روان سالم یل مرکبش پیش راند

دو چشمش در او صاف او خیره ماند

بخش ۳۴ - دیدن سام، قلوش را

بدو گفت کای رشک سرو سهی

فروزان ز تو فر شاهنشهی

بگو کز کجائی و نام تو چیست

درین مرز فرخنده کام تو چیست

زمین را ببوسید فرخ سوار

پس آنگه چنین گفت کای شهریار

جوانی غریبم ز ایران زمین

همی روی دارم به ماچین و چین

امیدم ز هر گوشه‌ای توشه‌ای

نصیبم ز هر توشه‌ای خوشه‌ای

به هر گوشه گردیده‌ام من بسی

بجز سایه محرم ندیدم کسی

مرا بود گُردی خداوندگار

به هر نیک و بد بنده را غمگسار

کنون مدتی شد که گردون پیر

جدا کردش از خسروانی سریر

جهان پهلوان گُرد با فر و چهر

نشیمن گهش اوج تابنده مهر

زمین و زمان خرم از فر او

مه و مهر در سایه فراد

چو خورشید رخ سوی صحرا نهاد

چو عنقا به اقصای چین اوفتاد

از آن گه نهادم سر اندر جهان

به هر مرز پویان به هر سو دوان

ز خود درگذشتم که در وی رسم

ولیکن ندانم بدو کی رسم

از آن آب چشمم ز سر درگذشت

که آن آفتابم ز بر درگذشت

ولیکن ازین راه هم درخورست

که از چشمه چینم آبش‌خورست

چو دریای خون شد کنارم ز چشم

که پرویش این چشم دارم به چشم

شنیدم که چون دل ز ما برگرفت

به چین رفت و راه ختا برگرفت

به آهنگ چین چون که بشتافتم

نشانش به خاور زمین یافتم

فلک بین که چون می‌دواند مرا

تو گوئی که خون می‌دواند مرا

روان سام گفتش که ای نوجوان

ز ما نام خویش از چه داری نهان

کسی را که گوهر گرامی بود

کند نام پیدا چو نامی بود

که ما هم غریبیم و آشفته کار

جفا دیده از گردش روزگار

جوان گفت کای گرد فرخ روان

مرا قلوش زابلی نام دان

نریمان یل را منم ابن عم

خداوند دیهیم و فارغ ز غم

چو بشنید ازو سام با دین و داد

بجست از فراز تکاور چو باد

گرفتش چو سیمین‌ ستون در کنار

ز مژگان گهر کرد بر وی نثار

پس آنگه چنین گفت که ای نیک رای

منم سام یل گرد کشور گشای

جدا گشته چون شاه خاور ز کام

کنون کرده خاور زمین را مقام

به نقشی بری گشته از عقل و دین

شده فتنه یکباره بر نقش چین

چو باز فلک پر برانداخته

به خاور زمین آشیان ساخته

چو یک چند ازین گونه گفتند راز

نهادند رخ را به کاشانه باز

یکی بزم خرم برآراستند

ز سیمین بران جام می‌خواستند

نوا برکشیدند رامشگران

قدح برگرفتند سیمین بران

عقیقین می اندر قدح ریختند

می و مشک با هم برآمیختند

نواگر بتان رود بنواختند

به آوای بلبل نوا ساختند

بدین گونه گردان به آئین جم

قدح نوش کردند تا صبحدم

سحر چون برآمد ز طرف چمن

نسیم گل و نکهت یاسمن

به کیوان برآمد خروش خروس

در ایوان سام اندر افتاد کوس

روان‌بخش شد باد مشکین نفس

سراینده مرغان زرین قفس

بر ایوان گل برتباشیر صبح

فروخواند بلبل تفاسیر صبح

نسیم صبا گشته عنبرنثار

چو چین سر زلف مشکین یار

دلیران به کام دل دوستان

زدند از حرم خیمه بر بوستان

چو خورشید با تیغ گوهر نگار

برون آمد از قب? زرنگار

روان گشته با سام گیتی‌پناه

گرانمایه قلواد زرین کلاه

ز ناگه برون آمد از پنجره

خرامنده سروی چو کبک دره

زده سنبلش بر رخ دلفروز

حبش بر ختن شام بر نیمروز

رخش آفتاب جهان تاب دل

خم ابرویش طاق محراب دل

لبش روح‌پرور ولی می‌فروش

شبش مهرفرسا ولی روزپوش

فروزان رخش شمع ایوان جان

خرامان قدش سرو بستان جان

به بر زلف مشکینش مشک ختا

چو هندو به بازار چین بی بها

رخش داده از باغ رضوان نشان

سر زلف ژولیده در پاکشان

به سیب و ترنجش روان را نظر

به دستش معنبر ترنجی ز رز

بیفکند تا گرد گیتی‌پناه

از آن به کند ور ترنجش نگاه

قضا را به قلواش زابلی بزد

به آهنگ او نغمه بلبل بزد

چنان زد که نارنج گون شد برش

به زخم معنبر ترنج زرش

چو کارش چنان گشت گفتی خطاست

که کارم شود زان سهی سرو راست

چو از باغ وصلش ترنجی نیافت

به دل چاشنی دید و میلش شتافت

ز بادام آن چشم سرو سهی

چو به گشت بشنید بوی بهی

به صد لابه گفت ای پری چهره ماه

سزد گر کنی در غریبان نگاه

ترنج ترا چاشنی کرده‌ام

ولیکن ز سیب تو پژمرد‌ه‌ام

دلم بسته پسته تنگ تست

به دست آور اکنون که در چنگ تست

به زرین ترنجم ربودی قرار

از آن سیب سیمین مرادم برآر

چو نسبت کنندت به پسته دهن

که بی‌مغز باشد ز پسته سخن

شکسته دلم صید بادام تست

ز بادامت افتاده در دام تست

گل یاسمن بر بت بربری

پری‌زاده چون شمسه خاوری

به گردش گل و سنبلش را طواف

سر موش اندر سخن موشکاف

چنین گفت کای مرد جوینده کام

ز سو زندگی پخته سودای خام

چو دهقان درین بوستان در گشاد

مرنج ار ترنجی ز شاخ اوفتاد

تو کوتاه‌دستی و نابهره‌مند

مزن دست در شاخ سرو بلند

ز عشقی می‌کنی خارخار

برآور چو بلبل خروش هزار

تفرج حلالست ازین شاخ و بس

که کس را نباشد بدان دسترس

اگر سوی باغ آمدی برگذر

پس آنگه چو باد صبا درگذر

ترنجی تو گر یافتی در گذار

ترا با گل و سیب سیمین چکار

ز دل‌گرمی است این دل سرد تو

ز صفراست این گون? زرد تو

دلت سیب سیمین تمنا کند

ترا بخت تا دفع سودا کند

ترا صبر ساز و نه شیرین رطب

نه نخلت چه باشد ازین پس طلب

مرا با تو این گفتگو چون فتاد

برو کت سر و کار با خویش باد

پس آنگه رخ آورد با سام گفت

که ای ماه با روی خوب تو جفت

شب صبح خیزان به روی تو روز

چراغ دلم را ز مهر تو سوز

ز ماه جهان‌تاب شب زیورت

درخشنده مهر از هوا بر سرت

دلم چون فتادست در قید تو

تو صید دگر گشته ما صید تو

غم و درد ما خور که دردت مباد

امیدم که رخسار زردت مباد

تو سلطانی و ما بدین در گدای

مگس بین که دارد هوای همای

درآورده شب گرد روز تو دست

ز روز رخت هیچ روزیم هست

دلم را هوایت به روزی فتاد

که روز چنین روزی کس مباد

روان سام گفت ای فروزنده ماه

جهان را به روی جوانت نگاه

به ماه رخت کی رسد دست کس

که کس را نباشد به مه دسترس

ز سیمین ترنج تو دارم نصیب

مرنج ار ز سیبت ندارم نصیب

ترا از ترنج تو دوری به است

ز سیبت دلم را صبوری به است

ترنجی فکندی و من مست عشق

نگه کن که من نارم از دست عشق

ز اشکم که تا رنج گون گشت خاک

ترنجم برفت از دل دردناک

ز بادام ترکی به دام اندرم

که سیبش ندانم به دست آورم

چو زان نارپستان رخم شد چو به

مرا نار او از ترنج تو به

چو نارش چنین می‌گدازد مرا

ترنج تو دانم نسازد مرا

دل نازکت گر کنون صید ماست

شکاری گرفتی که در قید ماست

شکار تو شد شیرگیر چنین

که کردست بر شیر گردون کمین

ترا ماهی‌ای گر برون شد ز شست

به دستانت افتاد ماهی ز دست

مکن بی نصیبش ز روز وصال

که مهر رخت را نباشد زوال

چو دید آن پری روی زنجیر موی

که شاه از ترنجش ترش کرد روی

ز بادام بر لاله عناب ریخت

بدان خاک از دیدگان آب ریخت

چو نومید گشت او ز سام آن زمان

ثنا گفت و برگشت تیره‌روان

پس آنگه شهنشاه انجم سپاه

به خرگه درآمد چو رخشنده ماه

کمربسته قلواد در پای تخت

دگر قلوش زابلی نیک‌بخت

زده چنگ در چنگ رامشگران

روان گشته می در کف دلبران

مه رود زن رود بنواخته

ز عشاق مردم نوا ساخته

پری‌چهره ترکان خوبی خرام

همه عاشق سام و پر کرده جام

یل نامور قلوش زابلی

بنالید در عشق چون بلبلی

چو شمع اشک می‌ریخت بر روی زرد

روان کرده بر چهره سیلاب درد

به کف برنهاده عقیق مذاب

ز نرگس روان کرده یاقوت آب

جهان از دم آتشین سوخته

ز دل شمع گردون برافروخته

برآورده مرغ صراحی خروش

سمن عارضان جام می‌کرده نوش

رخ از آتش می برافروخته

گهی ساخته عود و گه سوخته

بدین گونه تا خیل شب در رسید

سپاه شه روم شد ناپدید

فرود آمد از تخت، سام دلیر

سوی خرگهش شد چو غرنده شیر

ز مستی ملال از شرابش گرفت

چو بخت من خفته خوابش گرفت

بخش ۳۵ - درخواب دیدن سام، پری‌دخت را

همان لحظه چون سام مشکین نقاب

فرو رفته یک لحظه چشمش به خواب

خوشا طلعت دوست دیدن به خواب

ولی کس نبیند به شب آفتاب

خوشا با خیال سر زلف یار

رسن بازی دل به شب‌های تار

خوشا با گل سنبل دل‌فروز

شب تیره در خواب بردن به روز

به شب چشم عاشق نبیند به خواب

مگر حسرت یار شبگون نقاب

چو شد شیرگیر آهویش مست خواب

درآمد ز هوشش از دست خواب

چو گلزار جنت یکی باغ دید

کران تا کران لاله و شنبلید

یکی بوستان چون رخ دلستان

همه بوستان سر به سر گلستان

روان گشته در پای آزاد سرو

پری‌چهره‌ای چون خرامان تذرو

به جلوه درآورده شمشاد را

چمان کرده مر سرو آزاد را

قدش سرو بر سرو سیمینش ماه

رخش ماه و شب را برو تکیه‌گاه

مهش مشک پوش و شبش مشک سای

غمش جان‌گزای و لبش جان‌فزای

چو خرم بهشتی پر از رنگ و بوی

سمن بوی و گل روی و زنجیر موی

خرامنده در پای سرو بلند

خم اندر خم آورده مشکین کمند

روان گشته با نرگس می‌پرست

چو گلدسته و دسته گل به دست

پراکنده گیسوی و دامن‌کشان

ز عنبرشکن طره عنبرفشان

پرستار با او دو نسرین عذار

یکی بر یمین و یکی بر یسار

ز زر بسته بر کوه سیمین کمر

روان کرده از لعل شیرین شکر

به بستان سرا این سرا در زدند

جهان را چو گیسوی بر هم زدند

که خیزید کان حور عین می‌رسد

پری دخت فغفور چین می‌رسد

چو بشنید نام پری‌دخت، سام

به گریه درآمد یل نیک‌نام

چو سروی به خاک رهش درفتاد

همان‌گه لب درفشان برگشاد

که ای مرهم ریش و آرام دل

دلم را لب لعل تو کام دل

شب زلفت از چین به شام اوفتاد

شکاریش لاغر به دام اوفتاد

من از زابل افتاده در چین به قید

تو در چین ز زابل درآورده صید

زهی کرده شام تو در چین کمند

تو در چین و آورده از چین کمند

میان تو موئی و از موی کم

من از غم چو موئی و از موی خم

چو هندوی زلف تو در آتشم

ز خورشید روی تو در تابشم

ز نقش رخت نسخه‌ای دیده‌ام

چه نقشی که مثل تو نشنیده‌ام

تو در چین و نقش توام در خیال

چه نقشی که مثل تو باشد محال

من از نقش رویت در اندیشه‌ام

که صورت‌پرستی شده پیشه‌ام

تو در دلبری و من از دل، بری

بگو تا کی از دلبران دل‌بری

دلم را چو زلفت قراری مباد

مرا جز غمت غمگساری مباد

دو آهوی چشمم به صید تو شد

چو آهو گرفتار قید تو شد

دلم مدتی شد که در دست تست

گرفتار آن زلف چون شست تست

نشان تو می‌جویم از هر چه هست

حدیث تو می‌پرسم از هر که هست

چه نقشی تو ای لعبت آذری

که نقشی ندیدم بدین دلبری

زهی قامتت سرو آزاد دل

چو دادم ترا دل بده داد دل

کزین ره گر ازمات یاری رسد

وزین رهگذارت غباری رسد

مخور غم که این درد و غم بگذرد

چنین مگذر از ما که هم بگذرد

به فریاد ما رس که فریاد ما

ز چرخ برین بگذرد داد ما

غم کار ما خور که غمخواره‌ایم

بکن چار? ما که بیچاره‌ایم

بت ماه‌پیکر مه مشک موی

گل یاسمن بوی گلبرگ روی

همه زلف عنبرشکن برشکست

به تنگ شکر نرخ شکر شکست

سر درج گوهرفشان برگشود

پس آنگه به پاسخ زبان برگشود

که ای فارغ از مهربانی و بس

چو سوسن سراسر زبانی و بس

کنون از پری دخت ناری تو یاد

که صید پریزاد گشتی چو باد

مرا چون میان اژدها هیچ نیست

کنون با توام در میان هیچ نیست

به بازار ما دل کجا شد درست

چه ارزد که قلب است و بس نادرست

تو بر تخت شاهی دعوی عشق

ندانسته رمزی ز دعوی عشق

مقام محبت سر تخت نیست

سرافکندگان را سر بخت نیست

اگر عاشقی ترک شاهی بده

به خون دل خود گواهی بده

دل دردمندت که دیوانه‌ایست

به مستی و جانبازی افسانه‌‌ایست

درین زلف مشکین چه کارش بود

کجا طاقت زخم مارش بود

که گفتست رو عاشقی پیش گیر

برو سر بنه یا سر خویش گیر

تو نیز ای دل تنگ از تنگنای

برون رو کز اینسان فراخست جای

چو افتاد آهوی سر در کمند

درین شهر تا کی بود زیر بند

برو ترک این محنت‌آباد گیر

لب دجله شهر بغداد گیر

چو ایوب دربند کرمان مباش

چو یعقوب دربند حرمان مباش

ز هر گوشه درمان دردی طلب

ز هر چشمه‌ای آب خوردی طلب

برو دست ازین خودپرستی بدار

ز دریای غم دُر به شادی برآر

چو گل در برت طوف دیبا مپوش

چو به مشکبو باش و پشمینه پوش

کسانی که در نیستی خو کنند

زهستی تبرا چو خواجو کنند

چو بینی درین زلف پر پیچ و تاب

چه بینی درین نیم نرگس به خواب

چو در خوابی از حور عینی مرا

یقینم که در خواب بینی مرا

گر از چشمه چشمت آب آمدی

کیت در چنین ورطه خواب آمدی

تو در آتشی آبت آید به چشم

زهی چشم اگر خوابت آید به چشم

کجا سام چون این به گوش آمدش

دل خسته در بر به جوش آمدش

برآورد بانگ و درآمد ز خواب

ز چشمش روان گشت صد چشمه آب

برون آمد از قصر گوهرنگار

غریوان و گریان چو ابر بهار

بران بور سرکش برافکند زین

روان شد سوی مرز توران زمین

بری گشت از ملک و فرمان‌دهی

ملول از سر تخت شاهنشهی

نه کس همره‌اش جز غم عشق یار

نه کس همدمش جز دل بیقرار

عنان داد برق زمین‌کوب را

قرین گشته درد دل آشوب را

بدین گونه می‌راند با درد و غم

پس آنگه به سرحد چین زد علم

چو لعل خور از کان برآورد سر

ز زر بست کوه کمرکش کمر

شه مشرق از برز که تیغ زد

سر تیغ بر جوشن میغ زد

ز خاورزمین سام نیرم نژاد

به سرحد چین راند توسن چو باد

ز ناگه به منزلگهی در رسید

همه مرحله پر گل و سبز دید

درو کاروانی بد از مرد و زن

شده بر لب آب‌گیر انجمن

یکی پیر فرخنده سالار بار

بسی دیده نیک و بد روزگار

ز اندازه بیرون ورا سیم و زر

به پیشش غلامان زرین‌کمر

نژادش ز ایران و چینش مقام

چو سعد فلک پیر و سعدانش نام

چو مر سام را دید بر پای جست

رکابش ببوسید و بگرفت دست

ثنا گفت و بنشست و پیشش نشاند

ببوسید بر چشم خویشش نشاند

که شاد آمدی ای جوان نزد ما

شتابنده زین سان بگو تا کجا

بفرما که فرخنده نام تو چیست

مقامت کجا و نژادت ز کیست

بدو سام گفت ای جهان‌دیده پیر

دلم را حدیثت چو جان دلپذیر

غریبم ز زابل برون آمدم

ولی غرق دریای خون آمدم

بدان ای جهان دیده نیک‌نام

جهانت هوادار و بختت غلام

مرا ویس ویسان همی دان تو نام

به چینم هوا اوفتاده تمام

منم پور ویسان بازارگان

زبون گشته در دست خونخوارگان

ز بهر تجارت برون آمدم

ولی غرق دریای خون آمدم

که چون کوس رحلت بزد کاروان

رخ آورد سوی سفر در زمان

چهل زنگی دزد با تیغ و تیر

به تن همچو قار و بدن همچو قیر

ز دریا علم سوی صحرا زدند

ز ما موج خون بر ثریا زدند

ببردند با کاروان هر چه بود

بگشتند در کاروان هر که بود

من خسته را این تکاور سمند

از آن ورط? خون بدین جا فکند

تو هم بازگو یک به یک راز خویش

فروخوان سرانجام و آغاز خویش

که اینجا ز بهر که دارید جای

وز اینجا به سوی که دارید رای

گرانمایه سعدان بازارگان

برو آفرین کرد و گفت ای جوان

منم موبد دخت فغفور چین

ولیکن نژادم ز ایران زمین

بسی گرد عالم بگردیده‌ام

بد و نیک و شادی و غم دیده‌ام

ز روم آمدم سر نهاده به چین

چو آهوی مشکین فتاده به چین

تو شاد آمدی ای جوان پیش ما

که روی تو شد مرهم ریش ما

چنین روی زیبا به عالم کراست

به قدت نیاید سهی سرو راست

هر آن کو نگه کرد بر روی تو

شد آشفته چون زلف هندوی تو

کسی را شکیب از جمال تو نیست

تمنای هجر و فراق تو نیست

ولیکن دژی هست در رهگذر

ز رفعت به گردون برآورده سر

مر آن قلعه گنجینه‌دژ نام او

فلک کمترین پایه بام او

درو ژند جادو گرفته قرار

فروبسته بر مرغ و ماهی گذار

دگر زان که بیند یکی قافله

کند خوبرویان ز مردم یله

کسی را کجا هست روی نکو

سلامت نیارد شدن پیش او

کنون گر تو از ما نگردی ملول

به فرزندیت دارم اکنون قبول

ولی چون مرا با تو افتاده مهر

حذر کن ازین جادوی دیوچهر

کجا سام چون راز خود می‌نهفت

دعا کرد و دستش ببوسید و گفت

تو سالاری و من کمین بنده‌ات

تو فرمان‌ده و من سرافکنده‌ات

ولیکن نیندیشم از جادوئی

به جادو نمایم کف موسوی

چو من برکشم تیغ خنجرگذار

ز جادو و دیوان برآرم دمار

بگفت این و بر کوه پیکر نشست

چو بر کوهه شیر نر پیل مست

بخش ۳۶ - کشته شدن ژند جادو به دست سام

وز آن جا به گنجینه دژ کرد روی

بر آهنگ جادو شده جنگ‌جوی

سر شهریاران کشورگشای

که بد سام آن گرد فرخنده رای

خروشنده چون ابر بر پشت کوه

شده کوه از بیم او بر ستوه

چو خورشید درمانی از سندروس

زده موج بر گنبد آبنوس

علم‌های زرین پرچم سیاه

ز ماهی علم برکشیده به ماه

همه ماه‌پیکر درفشان درفش

بدو شفت‌های حریر و بنفش

جهان‌سوز ترکان خنجرگذار

گرفته به کف خنجر زرنگار

عقیقی عقابان زرینه چنگ

زده چنگ در چرخ فیروزه رنگ

همی سام چون نزد قلعه رسید

همه کوه دریای آتش بدید

جهان را بدید او به جوش آمده

ز تابش فلک در خروش آمده

شده شیر گردون ز شعله کباب

به جوش آمده چشمه آفتاب

چو سام نریمان چنان حال دید

دم آتش افشان ز دل برکشید

برآشفت بر مرکب بادپای

چو دریای آتش برآمد ز جای

همی نام یزدان فراوان بخواند

عنان بر زد و دیو سرکش براند

چو بگذشت آتش سر سرکشان

ندید از فروزنده آتش نشان

بسی آفرین کرد بر کردگار

پس آنگه برون شد به سوی حصار

ز ناگه برآمد یکی تیره گرد

خروشان چو شیر و غریوان چو رعد

از آن گرد و دم برق جستن گرفت

دل سام یل کی شکفتن گرفت

در آن گرد تیره یکی بنگرید

به گرد اندرون سام نیرم بدید

به دستش سیاه اژدهائی چو مار

یکی دیو پتیاره مانند قار

به قد چو شب تیره‌روزان دراز

برون کرده دندان چو نیش گراز

چو چشمش به سام نریمان فتاد

درآمد به سام نریمان چو باد

چو پیلی شده بر پلنگی سوار

بغرید مانند رعد بهار

بترسید بر خویشتن نامدار

بغرید مانند رعد بهار

خداوند جان آفرین را بخواند

پس آنگاه بورش همی پیش راند

کمانی که گرشاسب در چنگ داشت

در آن لحظ سام از میان برفراشت

کمان را بمالید و بگرفت دست

خدنگی برآورد و بگشود شست

چنان زد بر آن پیل‌پیکر پلنگ

که از سهم تیرش فرو رفت خنگ

چو آن ژند جادو چنان حال دید

همه مکر و نیرنگ پامال دید

ز پیشش دو تا کوه‌پیکر بجست

به کوه کمرکش درآورد دست

برآورد که پاره‌ای همچو باد

بیفکند بر سام فرخ‌نژاد

کجا دید سام آن‌چنان بر ز سنگ

بجست از تکاور بسان پلنگ

به هامون درآمد فرود از ستون

برآورد آن ابر بارنده خون

بزد بر کمرگاه ژند نژند

سر و دست و دوشش به صحرا فکند

چو ناچیز شد جادوی خیره سر

روان‌آفرین کرد بر دادگر

پس آنگه به گنجینه دژ رو نهاد

به تندی و تیزی به مانند باد

یکی کوه دید آسمانش کمر

به ایوان کیوان برآورده سر

ره کهکشانش ره کهکشان

سرش سر به سر بر سر کهکشان

بر آن برج کیوان یکی کنگرد

نهم تاج چرخش یکی پنجره

فراز نهم منظرش رزمگاه

حریم ششم غرفه‌اش بزمگاه

شه طارم چارمش پرده‌وار

یزکدار بهرام خنجرگذار

بر آن قلعه همچو نیلی حصار

نکردی همی مرغ فکرت گذار

درش را سپهر برین آستان

به بامش زحل کمترین پاسبان

فلک نقشی از طاق ایوان او

طلایه مه و مهر دربان او

مرو را ز یاقوت رخشنده در

ز یاقوت رخشنده رخشنده‌تر

ستاده به بام آتشین‌پیکری

برآورده الماس‌گون خنجری

کمین کرده بر در یکی نره‌شیر

ز بالای که رو نهاده به زیر

چنان بر یل شیردل حمله برد

که شیر سپهر از نهیبش بمرد

برآورد شمشیر از هوش دل

سر و شش فرو کوفت بر گوش دل

بدانست سام یل آن آذری

طلسم است و مکر است و جادوگری

یکی نعره زد سام بگشود دست

به زخم عمودش به هم برشکست

برآمد ز ایوان طراقا طراق

فرود آمد آن صورت از پیش طاق

به هامون نگون درفتاد از فراز

هم اندر زمان شد در قلعه باز

چو سام آن چنان قلعه در باز دید

به ایوان کاخش علم بر کشید

به برجش برآمد چو سلطان شرق

خور از خجلتش در عرق گشته غرق

تفرج‌کنان گرد آن بارگاه

برآمد چو بر چرخ گردنده ماه

سرائی پدید آمد از لاجورد

ز یاقوت دیوار و ایوانش زرد

در ایوان درختی ز زر ساخته

سر از طاق ایوان برافراخته

چو بتخانه چین ز نقش و نگار

روان‌بخش و دلکش چو زلفین یار

یکی تخت فیروزه در پیش‌گاه

پری‌پیکری همچو تابنده ماه

به گیسو فرو بسته در پای تخت

برو سایه افکنده زرین درخت

مه غیرت و شمسه خاوری

بت رشک بتخانه آذری

مسلسل شبش بر رخ روز بود

مهش غیرت عالم‌افروز بود

شکر شوری از شهد شکر وشش

گهر آب از آن لعل چون آتشش

شبش خادم سنبل عنبرین

مه از طلعت خرمنش خوشه چین

چنین گفت سامش که ای حور زاد

بگو کیستی وز که داری نژاد

بدینجا که آوردت ای سیمتن

چرا پای‌بندی به مشکین رسن

بت شکرین لعل شیرین زبان

شکر خنده‌ای کرد و گفت ای جوان

منم دخت خاقان پری‌نوش نام

درافتاده چون مرغ وحشی به دام

به شبگون سلاسل به بند اندرم

به مشکین رسن در کمند اندرم

مرا ژند جادو کمین برگشود

ز ایوان خاقان چینم ربود

به مکر و حیل در کمندم فکند

به گنجینه دژ پای بندم فکند

تو نیز ای به طلعت فروزنده ماه

بگو چون فتادی بدین جایگاه

که جادو درین قلعه دارد قرار

نیارد برو مرغ کردن گذار

درین قلعه سیمرغ پرافکند

سپردار گردون سپر افکند

برو رحم کن بر جوانی خویش

ببخشای بر زندگانی خویش

مبادا که آن جادوی نابکار

بیاید ز جانت برآرد دمار

بدو سام گفت ای مه مهربان

شب تیره‌ات ماه را سایبان

نگر تا نگوئی ز جادوی مست

که گیتی ز سحرش سراسر برست

به شمشیر کین داد بستاندمش

به سوی جهنم فرستادمش

مخور غم که ما را ازو غم نبود

که شمشیرم از سحر او کم نبود

کنون ای پری چهره سیم‌بر

بگو کز پری‌دخت داری خبر

پری‌نوش گفت ای برادر خموش

که جانم برآمد ازین غم به جوش

به چین هر دومان چون دو خواهر بدیم

ولی هر یک از یک برادر بدیم

از اول گرانمایه خاقان چین

به زیر نگین داشت خاورزمین

ازین دیر خاکی چو محمل براند

به فغفور چین مملکت بازماند

چو زلف پری‌دخت طوطی‌خرام

دراز است اگر قصه گویم تمام

کسی را چو من بخت وارون مباد

دل خسته در ورطه خون مباد

تو نیز از پری دخت سیمین بدن

چو بیگانه‌ای از چه رانی سخن

روان سام احوال خود شرح داد

که در دام آن دخت چون اوفتاد

دگر گفت کای سرو پسته دهن

جمال تو فال همایون من

چو آن ترک سیمین‌بر سنگدل

چنان تنگ چشمست و من تنگدل

برو راز خویش از چه پیدا کنم

وزو کام دل چون تمنا کنم

بگفت این و آهی ز دل برفروخت

بت لاله‌رخ را برو دل بسوخت

به لولو دو رخسار میگون بخست

تو گوئی که از چشمش آتش بجست

ز بادام، گلبرگ را آب داد

به فندق، سر زلف را تاب داد

پس آنگه شکرخای شیرین سخن

شکر ریخت از شهد شیرین شکن

سر درج یاقوت بگشود و گفت

که مشک تتاری نشاید نهفت

چه پوشیده داری ز من ماجرا

که این درد را از من آید دوا

اگر دور گردون به چینم برد

سوی شاه توران زمینم برد

به دیدار عمم به هامون رسم

پری‌دخت را بینم و این بسم

رسانم دلت را ز دلبر به کام

برون آرمت همچو آهو ز دام

روان سام بر وی ثنا گسترید

پس آنگه ز بندش برون آورید

زمانی بگشتند با یک‌دگر

رسیدند ناگه به کاخی دگر

ز فیروزه دیدند ایوان چهار

درو سیمگون قبه زرنگار

فکنده برو کرسی از لعل فام

نهاده برو لوحی از سیم خام

در و بند او صندل خام بود

نگارش همه نقره خام بود

نوشته بر آن لوح سیمین به زر

که ای تاجور سام والاگهر

هر آن گه که آئی بدین سرزمین

نگه کن به جمشید با فر و دین

بدان ای سرافراز والاگهر

کجا برفزودی تو از ما گهر

به فرمان من بود دیو و پری

چنین هفت کشور زمین سرسری

شب و روز جز شاد نگذاشتم

ز هر شادی‌ای بهره برداشتم

اگر چه بدم گنج شاهی بسی

بدان گونه رفتم که کمتر کسی

چنین آمد این گنبد بی‌درنگ

نخستین دهد شهد وانگه شرنگ

نگر تا نباشی به دم استوار

به من بنگر و زو دل ایمن مدار

چو من پادشاهی در عالم نبود

ندیده چو من نیز چرخ کبود

گو پهلوان کرد فیروزبخت

که زیبد سپهر و مهت تاج و تخت

چو گنجینه‌دژ را مسخر کنی

طلسمی به فرزانگی بشکنی

چو این قبه را ساختی آشیان

فرو شو بدین پایه نردبان

که تا گنج جمشید آری به چنگ

برآری سر از چرخ فیروزه رنگ

تو دانی نیای تو جمشید بود

که تاجش نمودار خورشید بود

بدان ای جهان پهلو سرفراز

که گردد به دست تو این گنج باز

چو باشد به گنج منت دسترس

ببخشای و محروم مگذار کس

خوری یا خورندش به هر کس که زیست

که چون ندهی و بنهی آن از تو نیست

همه سال اندر توانا نه‌ای

که امروز اینجا و فردا نه‌ای

چو دستت نباشد به چیزی رسان

چه آن تو باشد چه آن کسان

ببخشای خود هر چه داری به زیست

که داند که فردا سرانجام چیست

پناهت بداد آفرین دار و بس

که از هر بدی هست فریادرس

چو برخوانی این لوح سیمین تمام

ز جمشید بادت درود و سلام

چو سام یل آن لوح سیمین بخواند

بسی دُر بدان لوح زرین فشاند

روان سام چون چشم را کرد باز

به زیر زمین دید راهی دراز

ز مرمر در آن پای‌ها ساخته

همه خشت زرین درانداخته

فرو شد در آن پایه فرخنده سام

نگه کرد یک دم در آنجا تمام

دری دید عالی ز سنگ رخام

بر آن قفل افکنده از سیم خام

بیازید بازو و بگشاد دست

در و قفل زرین به هم برشکست

پدید آمد ایوان زرین چهار

چو بتخانه چین به رنگ و نگار

چهل خم درو پر ز لعل و گهر

همه درکشیده به زنجیر زر

بدان هر یکی گوهر شب‌چراغ

درخشنده هر یک چو در شب چراغ

چو سام آنچنان دید با دلنواز

برون آمد از گنج آن سرفراز

چو خورشید تابان گردون رکیب

به بالا برآمد چون ابر از نهیب

پری نوش را بر تکاور نشاند

به فرقش در و لعل و گوهر فشاند

شد اندر رکاب سمنبر چو باد

پیاده سوی کاروان رو نهاد

پری‌وش چو خورشید و گلگون چو ابر

همی سام چون پیل غران هژبر

یکی همچو مه از سر کوه‌سار

یکی سایه مانده از مهر یار

یکی آفتابی رسید به کوه

یکی از رهی گشته از غم ستوه

یکی صبح از بام سر برزده

یکی صبح تا شام بر سر زده

یکی چون پری جسته از دست دیو

یکی را چو دیوانه جان در غریو

چنین تا رسیدند در قافله

علم برکشیدند بر مرحله

همه کاروان گهر افشاندند

به پای فرس‌شان زر افشاندند

چو آگه شد آن پیر سالار باز

که سام آمد از جنگ آن سرفراز

به خیمه درآوردشان پیرکار

گهر کرد بر سام نیرم نثار

بگفت این زمان جای آرام نیست

مرا جز به گنجینه دژکام نیست

سبک درنشینم ازینجا کنون

بدان دژ رویم و به پشت هیون

به هامون کشیم آن گرانمایه گنج

فرامش کنیم آن همه درد و رنج

پس آنگاه سام نریمان برین

برآمد چو مه بر سپهر برین

همه برنشستند کنداوران

شتابنده بر پشت که پیکران

همان دم رسیدند بر تیغ کوه

بگشتند از آن راه گردان ستوه

خروشان به گنجینه دژ شدند

به ایوان ژند بداختر شدند

به هر گوشه گنجی ز زر یافتند

به هر گنج گنجی دگر یافتند

تفرج‌کنان گرد آن بارگاه

بگشتند با سام گیتی‌پناه

پس آنگه به گنج اندرون تاختند

ز یاقوت و زر در بپرداختند

چو سام آن چنان گنج‌دژ برگشاد

جهان کرد از گنج جمشید یاد

هزار و دو صد اشتر از سیم و زر

دو صد استر بردعی پر گهر

چو عود و قماری چو دیبای چین

چو یاقوت رمان چو در ثمین

چو فیروز? سبز و مشک ختن

چو لعل بدخشان عقیق یمن

به پشت ستوران دریا گذار

به هامون کشیدند از آن کوهسار

علم‌های دیبا برافراشتند

سوی مرز چین راه برداشتند

گروهی هیونان البرزران

شتابنده در زیر بار گران

از آنجا علم سوی صحرا زدند

دلیران همه سر به بالا زدند

بخش ۳۷ - چگونگی احوال سام با مکوکال دیو

سراینده دهقان مُوبد نژاد

ز سام نریمان چنین کرد یاد

که چون ژند جادو چنان کشته شد

ورا دولت و بخت برگشته شد

یکی دیو بد پر ز شور و غریو

کجا نام او بد مکوکال دیو

نژند بداختر برادر بد او

ز چرخ فلک نیز بدتر بد او

یکی دیو عادی به دو پیل‌تن

کزو کوه را بود جای شکن

چو دیگ سیه بد سر آن لعین

تنش چو مناری به روی زمین

بدی دست او چون درخت چنار

سیه روی او همچو دریای قار

دو چشمش دو مشعل فروزان شده

ز دود دمش دست سوزان شده

برفتی به یک لحظه صد سیل راه

زمین هر کجا گام زد گشت چاه

تنی چند از آن قلعه بگریختند

به دام بلا در نیاویختند

برفتند نزد مکوکال دیو

برآورده فریاد و بانگ و غریو

که کشتند ژند برادرت را

به هم برزدند بوم و کشورت را

درآمد یکی گرد عادی نهاد

که دوران ندارد چنان گرد یاد

زبر دست و جنگی و شیرست او

به هر رزمگه پردلیر است او

همی نام او سام جنگی بود

دلیر و هوشیوار و سنگی بود

ابا پیر سعدان بازارگان

به درگاه فغفور می‌شد روان

بدو گفت حال پری‌نوش او

ز دردش بنالید آن نامجو

روان رفت و آن قلعه را درب کند

چو در قلعه شد ژند را سر فکند

چو بشنید از آن مکوکال دیو

برآورد در دم خروش و غریو

همه ریش برکند و بر باد داد

همی گفت حیف آن گرامی‌نژاد

دریغا چو تو نامداری دلیر

شدی خیره بر دست او خیرخیر

برادر نه آرام جوید نه خواب

ز خونت کنم چین و ماچین خراب

گذشته ز گرشاسپ تا این زمان

نیامد کسی سوی این دژ دمان

کنون سام این کارها می‌کند

به جان خود آن پرجفا می‌کند

نیفتاده هرگز همالش به سر

نخوردست مشتی ز خود بیشتر

نداند که من چون کنم جنگ تیز

گریزد ز من پیل نر در ستیز

چو من نیزه در جنگ گردان کنم

هلاک دلیران و شیران کنم

برادر ازو گر خبر داشتی

از آن کاروان زنده نگذاشتی

تفو باد بر چرخ گردان تفو

که هر دم بگیرد یکی را گلو

کنون می‌روم با تمام سپاه

همه نره‌دیوان چو قیر سیاه

هراز و دو صد دیو دارم دلیر

همه پهلوانان همه نره‌شیر

به یک چین ابرو که بر هم زنند

همه چین و ماچین به هم برزنند

همه سال فغفور چین پیش‌کش

بر من فرستد به صد لطف خوش

از آن کم کنم قصد آزار او

که باشد به من راست گفتار او

وگرنه چو چین و ختا و ختن

چه پای آورد در بر گرز من

چو گوپال در جنگ برپا کنم

ز که توتیا آشکارا کنم

کمانم چو سر سوی گوش آورد

به هر گوشه خونی به جوش آورد

چو تیرم ره راستان می‌رود

به هر جا ازو داستان می‌رود

چو بدخواه من سرفرازی کند

سرش بر سر نیزه بازی کند

برادرم ز ایوان فغفور چین

اگر برد او دختری را به کین

چه کم شد ز ایوان فغفور شاه

چه آمد به روی وی از ما گناه

کنون برکنم لشکر از جای خویش

برانم سپه را ازینجا به پیش

به خون برادرم کاری کنم

که اندر جهان یادگاری کنم

کنون هر که بینم از ایشان دلیر

نه برنا بمانم در آنجا پیر

که باشد کنون آن گرانمایه مرد

که انگیخت از قلعه‌ام دود و گرد

بگفتند کای شاه دیوان عصر

نماندی به دنیا دلیران عصر

که فغفور را نه گناهی درین

نه از لشکرش آمده دود کین

ازو جمله خشنود هستیم ما

که از دولتش جمله مستیم ما

که از قلعه و از برادرت دود

برانگیخت سام گرانمایه جود

چو بشنید یک نعره زد در زمان

که لرزید در دم زمین و زمان

نهیبی بدان دیوها کرد گرد

برآورد دیوان با دست برد

روان شد سوی کاروان همچو پیل

بدی کوه در پیش گرزش ذلیل

به تاب و توان همچو کوه گران

تن کج‌مجش چون ره کهکشان

همی زد به هم جمله دندانش را

به کیوان برآورد افغانش را

همی رفت منزل به منزل به قهر

به تلخی و تیزی به مانند زهر

سرانجام آمد سوی کاروان

چو کوه گران و چو پیل دمان

چنان نعره‌ای از جگر برکشید

که آن کاروان را دل از تن رمید

نه استاد کس نزد پیوند خویش

پدر بازنشناخت فرزند خویش

یکی سوی چپ شد یکی سوی راست

فغان و خروشی در آن دم بخاست

همان لحظه سعدان ابا چند یار

دوان گشت چون ابر بر کوهسار

همی گفت با مردمان دم به دم

که ویسان به ما شوم بودش قدم

بگفتم حذر کن ز جادوگران

نه بشنید پند مرا آن زمان

چنین تیره روزی که بر ما رسید

هم از ویس نادان بباید کشید

چنین است کردار کار جهان

به یکسان نگردد مدار جهان

بگفتند با سام احوال را

همان دم برآورد کوپال را

یکی نعره زد سام یل از خوشی

که لرزید هر جا که بد سرکشی

برآراست خود را به ساز نبرد

هم‌اندر زمان میل آن رزم کرد

درآمد به مانند? رعد و ابر

که در بیشه لرزید غران هژبر

به جمله سلح تن بیاراسته

یکی گنج بد سر به سر خواسته

یکی نعره زد در زمان سام گرد

که هوش از سر نره دیوان ببرد

باستاد چون کوه اندر مصاف

بسی داد از بازوی خویش لاف

همی گفت سام نریمان منم

هم‌آورد پیلان و شیران منم

منم آن دلیری که اندر جهان

نباشد چو من از کران تا کران

اگر گرز در رزم پیش آورم

هم اندر زمان کام خویش آورم

منم سام گرد نریمان نهاد

به گرشسپ اترط رسانم نژاد

چو خم در دوال کمند آورم

چو تو دیو صد تا به بند آورم

یکی دیو بد بد کر و بدنژاد

که قرشت بدی نام آن بدسوار

درآمد ز پیش مکوکال دیو

برآورد در دم خروش و غریو

که چندین چه گوئی تو با انجمن

سخن گوی از مردی خویشتن

چو سام نریمان ازو این شنید

بدو گفت که ای زشت دون پلید

مرا چون تو دیوی بباید هزار

چه آید ز دست تو ای هرزه‌کار

بپیچید رو از مکوکال دیو

برآورد گرز و خروش و غریو

بزد بر سر قرشت بی‌همال

به هم درشکست آن همه یال و بال

به جان و دل دیوها نیش رفت

در آن چنگ قرشت چو از پیش رفت

مکوکال چون کار از آن گونه دید

همه حال خود را دگرگونه دید

برآورد فریاد و افغان و جوش

درافکند در جان دیوان خروش

که ای نره دیوان با توش و تاب

بر ایشان دوانید اندر شتاب

ممانید زنده ازیشان یکی

نه از خاص و عام و نه از کودکی

چو دیوان شنیدند گفتار او

سخن گفتن و رای بیداد او

فتادند در کاروان جملگی

نمودند اندر زمان خیرگی

گرفتند بعضی از آن کاروان

دریدند از یک‌دگر آن زمان

نهیبی درافتاد آنجا تمام

هزیمت نمودند از خاص و عام

درآمد روان سام مانند کوه

پر از هیبت و فر و زور و شکوه

یکی را ز دیوان کمر برگرفت

برآوردش از جا همان دم شگفت

پراندی ورا تا سوی آسمان

که از دیده مردمان شد نهان

چو برگشت از چرخ مانند میغ

بزد سام نیرم مرو را به تیغ

به دو پاره شد در زمان دیو نر

ز تیغ یل گرد پرخاش‌خر

یکی را به پای و یکی را به مشت

چل‌ویک از آن نره دیوان بکشت

یکی را بزد تیغ بر فرق سر

که بشکافت از فرق او تا کمر

یکی را بزد بر کمرگاه تیغ

که دو پاره شد همچو از باد میغ

برآمد خروش ده و دار و گیر

شد از خون دیوان زمین آبگیر

بخست و ببست و برید و درید

سر و سینه و دست دیو پلید

بیازید دست و یکی دیو را

گرفت و کشیدش بر خویش را

چو او را بر خویشتن درکشید

چو کرباس از یکدگر بردرید

یکی را چنان تیغ بر پشت راند

که افتاد بر خاک و بر جای ماند

یکی را چنان زد به گرز گران

که شد پخش اندر تنش استخوان

یکی را به نیزه چنان تن بسفت

که اندر زمان ترک جانش بگفت

یکی را به تیغ و یکی را به گرز

فرو ریخت سر تا ز بالای گرز

چو دیوان بدیدند آن حال را

همه برکشیدند کوپال را

یکی حمله کردند مانند باد

بگیر و بدار آن زمان درفتاد

چگویم ز سام و ز کوپال او

ز فر و ز برز و بر و یال او

ربودش یکی دیو زورآزمای

فکندش به بالا چو کوهی ز جای

نگون شد ز بالا یکی تیره میغ

دو نیمه زدش چون چناری به تیغ

به تیغ و به گرز و به زور هنر

بسی کشت و افکند دیوان

به تیر و سنان و به شمشیر تیز

ز دیوان برآورده بس رستخیز

یکی دیو بد نام او منده قال

که دایم زدی نعر? قیل و قال

دمی اندر آن دشت جولان گرفت

سر راه سام نریمان گرفت

سری همچو گنبد قدی چون منار

دو بازو برو هر یکی چون چنار

تن او سیه چون شب قیر رنگ

یکی لنگ بسته ز چرم پلنگ

دو شاخش به سر چون دو شاخ بلند

فتیله همه موی سر چون کمند

یکی تیغ در دست آن بدسگال

که هر کش بدیدی برفتی ز حال

بگفتا توئی سام نیرم نژاد

که دادی دژ ژند جادو به باد

درین دشت کاری نه کم کرده‌ای

بسی دیو را پشت خم کرده‌ای

درین رزم بینی مرا با ستیز

به چنگم نگه کن بدین تیغ تیز

چو سام نریمان شنید این سخن

چو دریا خروشید بر اهرمن

بگفتا منم سام این کارها

ز دست من آید ایا پرجفا

چو بشنید آن گفتگو منده قال

خروشید جوشید آن بدسگال

برآورد او نیزه حمله نمود

به سام نریمان به مانند دود

گرفت از کفش نیزه سام دلیر

کشید از کف دست او نره شیر

چنان برکشید از کفش نیزه سام

که ببرید دستش سراسر تمام

چنان بر سرش نیزه را زد به کین

که نیمی تنش شد به زیر زمین

مکوکال ترسید از آن جنگجوی

تو گوئی که بستندش از چار سوی

به خود قرعه فال وارونه دید

کجا خصم جنگی بدان گونه دید

فغان برکشید از دل دردناک

که ای نره دیوان درآئید پاک

ز هر سو ببندید ره را به سام

درآئید بر دور او خاص و عام

مگر از تن پهلوان جان پاک

برآرید و گردد شهید و هلاک

شنیدند دیوان ولیکن ز دور

نیاید کسی نزد دریای شور

دگرباره سام یل پاک‌زاد

درآمد بدان بدرگ بدنژاد

بگرداند آن نیزه بر گرد سر

بزد در زمان بر تن دیو نر

خم آمد همان دم تن بدسگال

بداد آن زمان جان همی منده‌قال

همی دید سعدان در آن تیغ کوه

که دستان چه کردش به دیوان گروه

ولی چشم گریان و لرزان چو بید

هم از جان شیرین شده ناامید

وز آن سو دلاور به شمشیر و گرز

ز دیوان بینداختی یال و برز

ز هر سو که آورد جستی و کین

شدی پشته از کشته روی زمین

مکوکال ماند و دو صد دیو نر

فتاده دگرها در آن ره‌گذر

ولیکن مکوکال، عادی بدی

زمین لرزه کردی چو بر وی شدی

بدی تا به زانوش دریای چین

همی بود دایم به دریای چین

نبد هم نبردش به ماچین و چین

همه زو هراسان به توران زمین

مکوکال با آن دو صد دیو نر

ستاده چو کوهی در آن دشت و در

ولیکن بسی سهمگین بد ز سام

کشید آن زمان تیغ تیز از نیام

بزد تیغ بر فرق سام دلیر

سپر در سر آورده آن نره شیر

مکوکال چون تیغ زد بر سپر

ز نیروی آن دیو پرخاش خر

سپر شق شد از تیزی تیغ دیو

از آن دیو دزدید سر سام نیو

همی بر سر اسپ او خورد تیغ

بیفتاد مرکب روان بی‌دریغ

کجا سام نیرم پیاده ببود

برآورد بر گردن خود عمود

بزد بر سر و کتف عفریت بر

بشد پخش مغزش در آن دشت و در

مکوکال چون او پیاده بماند

پیاده در آن دشت ساده بماند

برآورد آنگه عمود گران

فرو کوفتند مغز یکدیگران

چپ و راست گشتند با یکدگر

به هم حمله کردند چون شیر نر

به هر ساز مر جنگ آراستند

فزودند لختی و بس کاستند

نبد دست بر یکدگرشان دراز

زمانه در مهر کرده فراز

مکوکال گفتش که ای سام شیر

گذر از سر من که هستی دلیر

ندیدم بسان تو مردی ز کس

نه از آدمی‌زادی ای خوش‌نفس

تو گفتی که این جنگ تو شور ماست

همی روی گردون پر از شور ماست

ندانم که این پیرگشته سپهر

چه آرد برون از ره جنگ و مهر

کرا می‌رسد از فلک یاوری

که جان می‌برد اندرین داوری

برا خوش برائیم با یک‌دگر

که دارم ترا دوست ای پرهنر

شدم عاشق چابکی‌های تو

درین رزمگه نازکیهای تو

جوانی بکن رحم بر جان خویش

که ناگه ببینی ز من درد و نیش

بدانست سام نریمان روان

که ترسیده است آن بد بدگمان

بگفتش که بنما هنرهای خویش

که بینم چه داری ز بالای خویش

برآورد شاخ آن زمان دیو نر

که تا برزند بر یل پرهنر

چو شاخ و سرش برد نزدیک سام

گرفتش روان سام آن نیکنام

ز نیرو بپیچید و بر هم شکست

برآورد یک نعره از زور دست

که لرزید آن دشت و صحرا و در

برآورد دست آن زمان دیو نر

که ضربی زند بر سر سام نیو

گرفتش روان سام یل دست دیو

یکی زور آورد و دستش بکند

برآورد در روی میدان فکند

پس آنگه یکی نعره زد پهلوان

که حیران بماندند دیوان در آن

مکوکال چون دست خود را ندید

بغرید بر خویش دیو پلید

برآورد دست دگر را روان

که تا برزند بر سر پهلوان

بزد تیغ در لحظه سام دلیر

بینداخت دست دگر را به زیر

مکوکال رفت و دو دستش نبود

برآورد آهی ز دل همچو دود

مکوکال چون کار از آن گونه دید

جهان را چو چشمانش وارونه دید

درآورد سر از پی پای سام

که تا برکند سام را زان مقام

به هر زور کش بود اندر بدن

بیاورد از غصه بر خویشتن

نجنبید سام یل از روی خاک

مکوکال را دل بشد دردناک

بدانست کامد اجل بر سرش

نبد آن زمان هیچکس یاورش

دو صد دیو استاده نظاره‌گر

نیامد یکی یک قدم پیشتر

مکوکال هر چند گفتش مدد

کسی پیش نامد ز دیوان و دد

که ترسیده بودند از سام شیر

ز ضرب سر دست سام دلیر

بکرد آن زمان سام دستش دراز

گرفتش کمرگاه آن سرفراز

پس آنگاه از روح اترط مدد

طلب کرد و کندش ز جا پرخرد

چنانش برآورد بر روی دست

که دیوان بدیدنش از روی دشت

پس آنگه بزد بر زمینش چنان

که شد خرد اندر تنش استخوان

چنین گفت کز دولت شاه ما

منوچهر شاه نکوخواه ما

بخش ۳۸ - کشته شدن مکوکال دیو بر دست سام نریمان

بشد کشته آنجا مکوکال دیو

که بد چین و ماچین از آن پرغریو

دو صد دیو کردند آنجا نظر

مکوکال دیدند بر ره گذر

فتاده در آنجا به خون و به خاک

تن او ز خنجر شده چاک‌چاک

از آن ترس در لحظه بگریختند

به دام بلا درنیاویختند

بغلطید سام آن زمان بر زمین

بنالید پیش جهان آفرین

که پاکا خدایا خدائی تراست

بدین گونه قدرت نمائی تراست

یکی را که در هر دو کون از دوئی

منزه توان گفت او را توئی

توئی کردگار و توئی کارساز

به چین و به ماچین مرا کارساز

ترا زور و فر و توان و شهی

ولی هر کسی را که خواهی دهی

سپاس از تو دارم ایا کردگار

که کردیم اینجا تو فیروزگار

وگرنه مرا کی بدی فرهی

که سازم جهان را ز دیوان تهی

تو دادی به من نیرو و زور دست

که بر دیو جادوگر آمد شکست

ز پوزش چو برخاست سام دلیر

باستاده ماننده نرده شیر

چو سعدان بازارگان او بدید

از آن کوه‌پایه به بیرون دوید

همه روی صحرا سر و پای بود

همی دیو کشته به هر جای بود

کجا در درازی بسان منار

بیفتاده مانند ببریده دار

ز سعدان یکی نعره از شوق خاست

که آن کشت‌ها دید از چپ و راست

ورا سام بنشاند نزدیک خویش

نمودش در آن لحظه تعظیم خویش

بگفتش توئی باب من از اصول

به فرزندی خویش سازم قبول

بدو گفت کای ویس آزاده بخت

به تو شاد بادا همی تاج و تخت

به هر دو جهان شادپور منی

به چشمان من همچو نور منی

روان سام گفتش که ای پیر کار

کنون گویم احوال و تدبیر کار

بدان ای پدر کاندرین سرزمین

به دام قضا مانده‌ام این چنین

منم سام گرد نریمان نژاد

فتاده بدین سرزمین همچو باد

مکن راز ما را کنون آشکار

که تا بینم آغاز و انجام کار

همان ویس ویسان بخوانی مرا

جز این نام نامی نخوانی مرا

پری‌نوش آمد در آن دم دلیر

ببوسید دست یل شیرگیر

ز سام نریمان بسی عذر خواست

پری‌نوش گفتا کنیز شماست

تو از چنگ جادوم کردی رها

نجاتم بدادی ز نر اژدها

به پاداش کار تو شرمنده‌ام

چنان دان که تا زنده‌ام بنده‌ام

چو سام نریمان چنان مهر دید

برش پرده راز خود بردرید

بگفت ای پری نوش فرخ لقب

منم سام گرد نریمان نسب

ولی راز ما را مکن آشکار

ببینیم تا چیست سامان کار

پری‌نوش گفت ای سر انجمن

کنم هر چه گوئی ز بهر تو من

چو آزاد کردی مرا از بلا

نخواهم جز از نیکوئی مر ترا

بگفت این زمان چون که بی‌غم توئی

پری‌دخت را دختر عم توئی

ز زابل منم بی نوای فقیر

به دام کمند پری‌دخت اسیر

توئی در میان این زمان کارساز

من بی‌نوا را روان کارساز

به پاسخش گفت ای جهان پهلوان

هر آنچه تو گوئی کنم آنچنان

به چشم و سرای پهلوان گزین

تراام پرستار‌ه‌ای کمترین

چو بشنید ازین گونه سام سوار

برو آفرین خوان شد از کردگار

بگفت این گزین دخت خاقان بری

به هر دو سرا مر مرا خواهری

چو این گفته شد سام و بازارگان

پری‌نوش خاقان چینی همان

در آن شب همه کار آراستند

همه سازها را بپیراستند

چو سلطان انجم برآمد پگاه

ز ماهی مسلم شدش تا به ماه

تبیره زن از کوهه ژنده پیل

به غرش درآورده کوس رحیل

گرفته ز مام شتر ساربان

فکنده جرس ناله در کاروان

هیونان زرین جلاجل چو کوه

بی پی کرده کوه و بیابان ستوه

پری‌نوش مه‌پیکر سیمبر

چو خورشید رخشنده در مهد زر

ز شعر سیه بسته بر گل نقاب

ز مشکین شب افکنده در ماهتاب

شکر لب چو گل در شکوه پرند

شکسته به شیرین شکر نرخ قند

بت پرنیان پوش محمل‌نشین

سمنبر پری‌نوش خاقان چین

نشسته به زرین عماری چو ماه

روان در پیش سام زرین کلاه

به پویه درآورده هامون نورد

به که پیکر از که برآورده گرد

به گرد عماری طوافش مدام

چو حاجی ابر گرد بیت‌الحرام

چو در زلف شب چین درانداختند

علم بر در چین برافراشتند

به یک منزلی خیمه زد کاروان

همه چین به جوش آمد از کاروان

جهان دیده آن بارسالار پیر

فرستاد سوی شهنشه بشیر

که اینک پری‌ نوش خاقان رسید

چو گل باز سوی گلستان رسید

چو یوسف رخ مشرق از گرد راه

برون آمد از چاه کنعان پگاه

شگرفان برون آمدند از حرم

به صحرا شبستان زدند از حرم

به ایوان رساندند خورشید را

نگین باز دادند جمشید را

دگر ماه تابان رآمد به برج

گرانمایه لولو درآمد به درج

بخش ۳۹ - رسیدن پری‌دخت (و پری‌نوش به هم) و ملاقات کردن یکدیگر

تذروی برون جسته از چنگ زاغ

به پرواز شد باز بر طرف باغ

گوزنی درافتاده از تیغ کوه

شده از کف ژنده پیلی ستوه

بدان سایه افکنده پران همای

دگر بر سرآورده شد باز جای

پریزاده خفته در گلشنی

زبون گشته در دست اهریمنی

قضا را درآمد یکی تیز باد

ز چنگال آن اهرمن درفتاد

غرابی به سرچشمه‌ای خفته بود

بدان نره شیری کمین کرده بود

درافتاد در چنگ آن شیر مست

ولیکن چو آهو ز چنگش برست

پری‌نوش چون شد سوی شاه چین

به طرف چمن باز شد یاسمین

گرانمایه سعدان روشن ضمیر

که بختش جوان بود و تدبیر پیر

در ایوان سرایش یکی باغ بود

کزو روضه خلد را داغ بود

بزد خیمه‌ای بر لب آب‌گیر

فکند از زبرجد کیانی حریر

روان سام را اندر آن باغ برد

تن و جان خود را به خدمت سپرد

همان سام یل اندر آن بارگاه

برآمد برآسود از رنج راه

به اورنگ فیروزه‌گون برنشست

ز یاقوت رخشنده جامی به دست

ز نوشین لبان جام نوشین گرفت

ز خوبان چین زلف پرچین گرفت

به یاد پری‌دخت می‌ نوش کرد

غم و محنت ره فراموش کرد

شنیدم که طغراکش این منال

چنین زد رقم بر طباشیر حال

که مرغی کز ایشان همی کرد یاد

به برج پری‌دخت ناگه فتاد

پریوش پری‌نوش را بار یافت

به بالا هم آغوش هم‌راز یافت

بپرسید کای جان شیرین من

به روی تو روشن جهان‌بین من

که بردت چو شمع از شبستان خویش

که آورد بازت به ایوان خویش

که بردت ز گلدسته از بوستان

که آورد بازت سوی دوستان

پری‌نوش بت روی شیرین سخن

سهی سرو گل روی سمین بدن

گهر بار شد لعل گوهرکشش

شکر ریز شد شهد شیرین وشش

بسی در به الماس دانش بسفت

پس آنگه زمین را ببوسید و گفت

که ای ماه خوبان چین و چگل

روان بخش جان و دل‌افروز دل

به صد وجد روی تو گلزار جان

به صد باب کوی تو بازار جان

ترا بر دل از کس غباری مباد

بجز دلربائیت کاری مباد

مبیناد چشم تو هرگز ملال

مبادا به حسن تو هرگز زوال

مسوزات در نرگست خواب صبح

که بر آتش چهره‌ات آب صبح

غلام قدت سرو آزاد باد

پریشانی زلفت از باد باد

حدیثم مپرس ای مه دلنواز

که چون زلف پرچینت آید دراز

شبی ژند جادو کمین برگشود

مرا همچو باد از زمین در ربود

به گنجینه دژ برد و محبوس کرد

که خاکش زرست و زمین لاجورد

چه گویم که دور از تو چون بوده‌ام

ز دل غرقه موج خون بوده‌ام

قضا را جوانی در آن درفتاد

که بختش جوان و قضا بنده باد

برآورد مرغ سعادت نوا

درآمد همان دم بسان هما

ز شهپر مرا سایه بر سرفکند

ز قیدم برآورد و بگشود بند

چو بلبل به گلزار بازم رساند

ز مردن به عمر درازم رساند

چه گویم جوانی چو سرو سهی

فروزان مهی ز آسمان مهی

سواری چو آتش بر اسپی چو ماه

که چون او به مردی ز مادر نزاد

کیامرث چهری سیامک‌وشی

سری سرفرازی شهی سرکشی

چو جمشیدبرزی فریدون فری

جهانگیر گردان آذر دری

به لب دلستان و به رخ فرخی

فروزنده ر‌ای شکرپاسخی

یل آهنین چنگ زرین کمر

چو دریا گهر بخش و روشن‌گهر

درخشان عقیقی درافشان مهی

دلاور هژبری جهانجو شهی

شهی چرخ را رخ نهاده به رخ

شهان پیش اسبش فتاده به رخ

علم بر رواق زبرجد زده

کله گوشه بر فرق فرقد زده

بخش ۴۰ - تعریف کردن پری‌نوش از سام در نزد پریدخت

خورش کمترین گوهری بر کمر

مهش کمترین کوکبی بر سپر

ارم نقشی از صحبت بزم او

قیامت نموداری از رزم او

نسب دارد از گرد گرشاسب چیر

حسب دارد افزون‌تر از نره‌ شیر

هنوزش نیامد ز شکر نبات

ندادندش از مشک دفتر برات

هنوزش ز گل بر دل لاله داغ

هنوزش چمن خالی از پر زاغ

هنوزش ز گلبرگ ریحان نرست

هنوزش خضر آب حیوان نجست

فروهشته از شاخ عرعر کمند

به شبگون رسن عرعرش پای‌بند

ز مشک کلاله گلش مشک پوش

شبش روز فرسا لبش می‌فروش

بری شکرش ز آب و آب نبات

زند آب در چشم آب حیات

وگر آن که گیرند یاری چو او

ورش مهر ورزند باری همو

ولی با همه خوبی و دلبری

جمال تو کردستش از جان، بری

ز خون دلش دیده دریا شده

ز آهش فلک زیر و بالا شده

ز نقشت مگر صورتی یافته است

که روی از مه و مهر برتافته است

نشان تو جوید به هر کشوری

خیال تو بیند به هر منظری

چو خالت به سوی ختن رو نهاد

چو مشکین کمندت به چین اوفتاد

کنون از دو عالم طلبکار تست

چو باد بهاری هودار تست

دلش مشکن اکنون که زلفت شکست

به دستش درآ زان که آمد به شست

نشاید کزو بازگیری نظر

که چشم و رخت برد از خواب و خور

دل و دین به بوی تو بر باد داد

چو هندوی زلفت بر آتش نهاد

غریبست و از چهره‌ات بی‌نصیب

گرش رحم آری نباشد غریب

سخن هر چه زین‌گونه دانست گفت

گهر هر چه زین‌سان توانست سفت

دمش در دم مهرپرور گرفت

مهش مهر دیرینه از سر گرفت

قدح نوش می‌کرد و می‌کرد گوش

به نوشین سخنهای او داد هوش

که از حال سام یل آگاه بود

دلش با وی و دیده در راه بود

که ناگه به توران زمین اوفتد

به ایوان فغفور چین اوفتد

که کارآگهانش ز هم بهر کام

خبر داده بودند از بهر سام

ولی آشکارا نمی‌کرد راز

نمی‌گفت با هر کس این گفته باز

به افسوس گفت ای مه مهربان

دلم را روان‌بخش و روشن روان

دگرباره زین سان سخنها مگوی

وزین پس درین راه بی‌ره مپوی

نباشد به زنجیر دانها پسند

وزین هیچ نگشای و لب را ببند

ز بادام چشمان پسته دهن

چه گوئی که بی‌مغز باشد سخن

اگر چون قدش عرعری برنخاست

مگو زان که پرگار ما نیست راست

وگر کاکلش عنبرافشان بود

سخن گفتن از وی پریشان بود

مرا زو چه گر خسروست یا گدا

مگو آنچه ناید پسندیده را

کمانی چو ابروش کرکس ندید

کمانم به ابرو نباید کشید

کمانش اگر مو شکافد به تیر

به موی کمان ابرویش را مگیر

گرفتم به مردیش روئین تن است

ولیکن کجا مرد عشق من است

ترا گر غریبی به همره فتاد

سرش بر نه اکنون که در چه فتاد

گرفتم که سلطان مصرست نیز

نباشد چو یوسف بر ما عزیز

تو گر عاقلی همچو دیوانگان

مکن آشنائی با بیگانگان

بیا تا یک امشب بباشیم شاد

ز دوران گیتی نیاریم یاد

به می تازه داریم عهد کهن

نگوئیم جز قول مطرب سخن

بگفت این و جام عقیقی بخواست

که بی باده کار طرب نیست راست

بدو داد کین جام می نوش کن

غم ژند جادو فراموش کن

پری‌نوش بگرفت و می درکشید

پس آنگه مغنی نوا برکشید

به پرده سرا بانگ پرده سُرا

درافتاده در سر می جان‌فزا

پری‌چهرگان در می آویختند

زدند آب و آتش برانگیختند

چنین تا برآید ز بلبل نفیر

برآورده مرغ سحرخوان صفیر

چو برزد علم خسرو چین ز رنگ

برون آمد آئینه چین ز رنگ

مه سیستان سام نیرم نژاد

کجا زی شبستان درآمد چو باد

ابر چرمه گورسُم برنشست

کمر بست چون کوه خنجر به دست

جهانگیر چون شاه سیارگان

شتابنده با پیر بازارگان

بخش ۴۱ - رفتن سام به دربار فغفور چین

به آئین و رسم فریدون و جم

به ایوان فغفور برزد علم

یکی بارگه دید سر بر سپهر

درخشنده از روشنی همچو مهر

سراپرده برکشیده به ماه

زده تخت فغفور در پیش‌گاه

ستاده شه خُلخی تاج‌ور

یکی تیره ره از برش دورتر

چو جیپال و قیصر دوصد بنده‌اش

به هر جا ز حیرت سرافکنده‌اش

جهان جوی شاهان کشورگشای

به رسم غلامان ستاده به پای

دلارای ترکان با دورباش

زده بر فلک نعره دورباش

سرای غلامان مجلس فروز

یکی عودساز و یکی عودسوز

ترنم سرایان ترنم سرای

خروشان صراحی به پرده‌سرای

دو رویه غلامان زرین‌کلاه

زده صف به گرد در بارگاه

گره گیر مویان نسرین بدن

ز مو بسته بر سرو سیمین رسن

شکر لب شگرفان شیرین چو قند

پراگنده بر مه شگرفی پرند

روان کرده می در بلورینه جام

به گردش برآورده ساغر مدام

نشسته شه شرق بر تخت عاج

ز یاقوت رخشنده برق تاج

بساطی فکنده ز دیبای چین

مرصع به یاقوت و در ثمین

درآمد چو سام از در بارگاه

ز گوهر به سر برنهاده کلاه

همه فر و فرهنگ و فرزانگی

نمودار مردی و مردانگی

به خدمت، زمین هفت جا بوسه داد

ثنا گفت و آنگه زبان برگشاد

که شاها پرستار بادت جهان

سرافکنده پیشت کهان و مهان

ز مهر تو روشن دل آفتاب

بلند از تو شاهان گردون جناب

چو خورشید، تیغت جهانگیر باد

سر دشمنان تو در زیر باد

پس آنگه برافشاند بر شهریار

طبقهای گوهر به رسم نثار

ز لعل بدخشان درخشان گهر

ز یاقوت و فیروزه و سیم و زر

بسی پیشکش کرد بر پیشگاه

در آن خیره گشتند شاه و سپاه

پس آن پیل‌تن پیش شه رو نهاد

سبک شاه فرخ برو دست داد

ببوسید دست وی و پای تخت

بپرسید پس شاه فیروز بخت

ز سعدان که برگوی این از کجاست

که سروی چنین راستی برنخاست

زمین را ببوسید سعدان پیر

ثنا گفت بر شاه روشن ضمیر

که شاه جهان در پناه تو باد

زمین، تخت و گردون، کلاه تو باد

قمر، عکسی از شمع خلوتگهت

فلک نقشی از دامن خرگهت

بدان ای جهان گیر کشورگشای

پدر بر پدر شاه و فرخنده‌رای

که چون دور گیتی به چینم دواند

به اقصای زابل برادرم ماند

کنون مدتی شد کزین خاکدان

برون رفت و از وی بماندی جوان

چو برطرف زابل گذر اوفتاد

جوان را سفر اختیار اوفتاد

به عزم زمین بوس این بارگاه

کمر بست و آورد رخ سوی شاه

پس آنگه چو سوسن زبان برگشود

بگفت آنچه سام او به ره کرده بود

ز حال پری‌نوش سیمین عذار

ز ژند و طلسمات گنجین حصار

ز رزم مکوکال و دیوان نر

بگفتش سراسر پسر با پدر

دلیری و گردیش را وانمود

ز رزمش هر آنچه به ره کرده بود

چو بشنید فغفور بنواختش

سر از طاق ایوان برافراختش

روان سام از باده شوق مست

در آن بزم فغفور چون مه نشست

شهش جام می‌داد و بنشاند پیش

بفرمود تشریفش از خاص خویش

کیانی کلاهش به سر بر نهاد

به منشور و گنجش بسی وعده داد

پس آنگه چو جم جام برداشتند

ز زرین قدح کام برداشتند

نواساز مستان نوا برگرفت

بزد چنگ و بربط به بر درگرفت

غلامان شیرین‌لب باده نوش

به پرده سرا درفکنده خروش

مه ساقی از لعل خورشید فام

چو خورشید در گردش آورده جام

شده توده در نقل دان‌های سیم

به جای شکر، لعل و دُر یتیم

زده طعنه شکرلبان بر شکر

زده دست مه پیکران در کمر

اثر کرد در سام و فغفور، می

برآورده گلنارشان هر دو خوی

شکرخنده ترکان آتش عذار

گرفته به کف مجمر زرنگار

به سر بر شده دود دل عود را

زده عود صد طعنه داوود را

شراب عقیقی و بانگ سرود

لب لعل ساقی و آوای رود

ز جان حریفان ربوده قرار

ز دست ندیمان برون برده کار

بتانی کز آتش ندیدند دود

ز گیسو بر آتش فکندند عود

ز هر گوشه سروی خرامان شده

ز هر برج ماهی درافشان شده

به هر حاجتی سر فرو برده مست

به یغمای دلها برآورده دست

به هر گوشه ترک ختائی نژاد

فکنده به چین زلف زنگی نهاد

مه آتشین چهره ساغر به دست

بت عنبرین طره مجمر به دست

سبک روح ترکان نازک میان

شده سرگران از شراب گران

بتان مست و در ساغر آویخته

قدح رفته از دست و می ریخته

همی ساقی افتاده مست و خراب

برون رفته از چنگ مطرب رباب

همه نیم خورده فتاده کباب

شده نرگسان همه مست خواب

می از چنگ شیرین لبان کرده نوش

به چنگ ترنم سرا داده گوش

چو سام نریمان بشد مست می

کمربسته در پیش فغفور کی

چو نرگس سرافکنده مست و خراب

شده نرگس جادویش مست خواب

می دوستکامی به کف برنهاد

به نوشید وانگه زمین بوسه داد

ثنا گفت به فغفور و برپای خاست

روان شد چو سرو خرامنده راست

برون آمد از قصر فغفور شاه

که تا رو نهد سوی آرامگاه

بخش ۴۲ - دیدن سام، پری‌دخت را و بیهوش شدن

زناگه پدید آمد از پیش طاق

بتی چون مه از لاجوردی رواق

بهشتی روان بخش طوبی خرام

بهشتی مثال قیامت قیام

قصب‌پوش ماهی به طلعت چو روز

قصب بسته بر ماه گیتی‌فروز

نموداری از خلد عنبرسرشت

به رفتار طاووس باغ بهشت

چمان چون خرامنده سرو چمن

درخشان چو رخشان سهیل یمن

رخش در شب تار، آتش در آب

سمن برگ در مشک و در مشک تاب

شکسته ثمن عارض سیمبر

به تنگ شکر نرخ تنگ شکر

نهاده ز شیرین لب جان پناه

نمکدانی از قند بر قرص ماه

دو چشمش دو هاروت بابل فریب

ربوده ز جادوی بابل شکیب

تذروی به غبغب مطوق شده

ترنجش ز باغش معلق شده

غزال غزاله غزل‌گوی او

هژبران شده صید آهوی او

شبش سایبان کرده بر طرف ماه

زده حلقه بر مه دو مار سیاه

روان گشته آب از چه بابلش

حبش هندوی زنگی مقبلش

دو هندوی زلفش پر از چین شده

سرافکنده در چین و برچین شده

گره کرده بر لاله مشکین کمند

شکسته ز شیرین لبان نرخ قند

کشیده کمان بر قمر ابرویش

ستاده پری‌نوش در پهلویش

درخشان دو رخشان چو شمس و قمر

زرافشان دو لب‌شان چو شهد و شکر

برون شد ز هُش سام گیتی گشای

بشد بیخبر اندر آمد زپای

بدانست کان سرو گل‌چهر کیست

بت نوش لب ماه بی‌مهر کیست

پری‌دخت بت روی مه‌پیکر است

که با وی پری‌نوش سیمین بر است

چو چشمش بدان حورپیکر فتاد

چو سیمین ستونی ز پا برفتاد

چو بگذشت یک ساعت آمد به هوش

ز ماهی برآورد و بر مه خروش

ز سودای جانان فغان برگرفت

دل از جان شیرین روان برگرفت

نگه کرد در قرقه پیشش ندید

طلب کرد بر جای خویشش ندید

کُله چون مه از مهر بر خاک زد

ز حسرت گریبان خود چاک زد

ز سوز جگر آتشی برفروخت

نهم اطلس سبز چرخی بسوخت

چو اهش بر نه تتق کله بست

طبق‌های فیروزه بر هم شکست

دلش باز می‌داد سعدان بسی

کزو مهربان‌تر نبودش کسی

کزین سان مکن خویشتن را هلاک

مکن خویش پیش دلارام خاک

مبادا که رازت بداند رقیب

ترا دور سازد روی حبیب

چو سعدان پیرش بسی پند داد

غریوان به آرامگه رو نهاد

به گریه دل سنگ را آب کرد

جهان را ز دل غرق خوناب کرد

چو دریا ز موج اندر آمد ز جای

همی زد چو بلبل به گل وای وای

چو سرو قدش راستی خم گرفت

ز سیلاب چشمش زمین نم گرفت

دگر روز چون سام سر برفراخت

نشیمن در ایوان فغفور ساخت

ز کارآگهان خادم نامور

پری‌دخت را داد آن دم خبر

که سام نریمان به مهمان شاه

نشته است این دم در ایوان شاه

پری‌نوش گفت ای بت سیمتن

مه دل، فروزان چین و ختن

بیا تا برآئیم در قصر شاه

تفرج کنیم اندر آن بارگاه

نهانی نشینیم در طارمی

به خلوت درآئیم با هم دمی

که خورشید زابل یل می‌پرست

به یاد لبت باده دارد به دست

پری‌دخت بشنید و بر پای خاست

روان گشت چون سرو گفتا رواست

ولیکن مبادا که بیند کسی

کزین معنی اندیشه دارم بسی

بگفتش نهانی بجوئیم بخت

به شکل کنیزان بپوشیم رخت

چنین پاسخش داد مهروی باز

که ترسم برون افتد از پرده راز

بخش ۴۳ - دیدن پری‌دخت، سام را در پس پرده و بیتاب شدن

برفتند باری چو کبک از دره

زدند از حرم خیمه بر پنجره

بدیدند بزمی چو خلد برین

پر از ماه‌رویان ماچین و چین

خروشنده بد سام چون پیل مست

برون رفته از دست و ساغر به دست

پر مشک بر ارغوان ریخته

به موئی دو صد زنگی آویخته

به گرد گل از سنبلش سلسله

زده حلقه بر مشتری سنبله

کله کج نهاده کیامورثی

میان تنگ بسته چو طهمورثی

دو ابروی مشکینش از دلبری

کشیده کمان بر مه و مشتری

قضا را در آن بزم چون روز قدر

نمایان رخ سام چون ماه بدر

پری‌دخت چون سام یل را بدید

چو لاله دل خسته در خون کشید

رخش دید و از دل در آتش فتاد

چو شمع از غمش سر در آتش نهاد

ز باغ رخش برگ خیری برست

به خون جگر دست از جان بشست

سهی سروش از غم چو چنبر بماند

چو سرو سهی دست بر سر بماند

به خیری بدل کرد گلنار را

به خون درنشانید خونخوار را

دو برگ گلش گشت زرنیخ پوش

دو چشمش دکان جواهر فروش

به لولو خراشید عناب را

به فندق تراشید مهتاب را

پری‌نوش را گفت ای پرفریب

چه کردی که بردی ز جانم شکیب

به یک دم بر آتش نهادی مرا

به افسوس بر باد دادی مرا

دمم دادی و در دمم سوختی

زغم در دلم آتش افروختی

رهی پیش آمد که پایانش نیست

فتادم به کاری که سامانش نیست

بدین غم توام رهبری کرده‌ای

ز جانم درین ره بری کرده‌ای

ولیکن چه درمان که خود کرده‌ام

ز جانم درین ره بری کرده‌ای

ولیکن چه درمان که خود کرده‌ام

خطا کردم و نیک بد کرده‌ام

شدم صید شیرافکنی شیرگیر

که از صید شیران ندارد گزیر

همان دم که چون مه به بام آمدم

تو گفتی چو ماهی به دام آمدم

چو مه برفکندم ز عنبر کمند

چه افتاد که افتادم اندر کمند

ندارم برون از تو فریادرس

کنونم درین ورطه فریادرس

بفرما که کوی حبیبم کجاست

که بیمار گشتم طبیبم کجاست

پری‌نوش گفت ای مه حورزاد

ز مهر رخت چشم بد دور باد

بت ماه‌روئی که دلدار تست

مخور غم که او هم گرفتار تست

منه درد بر دل که دردت مباد

جگر گرمی از آه سردت مباد

که گر مرغ باشد به دام آرمش

وگر صبح باشد به شام آرمش

که او را جز اندیشه‌ات پیشه نیست

دل نازک تو خود از شیشه نیست

چو مشکین سلاسل پریشان مباش

چو مهر از جگر آتش افشان مباش

کنون باده در کام ما ریختست

که بر جان ما گرد غم بیختست

بیا تا به می شاد داریم دل

ز بند غم آزاد داریم دل

می تلخ در جان شیرین نهیم

به تلخی چرا جان شیرین دهیم

خوش آمد سهی سرو آزاد را

نگار ختن شمع نوشاد را

ز گل عارضان جام گلگون بخواست

ز می خون ز چشمان پرخون بخواست

سمن بر بتان در می آمیختند

می ناب اندر قدح ریختند

پری پیکران مجلس آراستند

طرب را فزودند و غم کاستند

چو بنشست شمع زمرد لگن

بپوشید چهره عروس ختن

یل مشتری روی خورشید رای

سر سرکشان سام گیتی گشای

قد طوبی‌آسا ز غم خم زده

ز دود و دم آتش به عالم زده

ز سودای جانان به جوش آمده

ز افغان دل در خروش آمده

بخش ۴۴ - خطاب کردن سام با شمع و رای زدن

نهاده یکی شمع سوزنده پیش

سرافکنده چون شمع در پای خویش

شب تار و امیدش از روز نه

بجز شمع هیچش دل‌افروز نه

چو پروانه می‌سوخت در پای شمع

ز سوزندگی رفته هم‌پای شمع

ز بس کز دل خسته آتش فروخت

برو شمع سوزنده را دل بسوخت

چگویم که آن لحظه چون می‌گریست

غمش گفت با شمع خون می‌گریست

که ای تابناک اختر انجمن

سرافراز گردن‌کش و تیغ‌زن

توئی قایم‌اللیل و شب‌زنده‌دار

گر امشب بمیرم تو شب زنده‌دار

چو از پا فتادم تو بر پای باش

به بالین من پای بر جای باش

ز سوز جگر ناگزیرم چو تو

دمی گر نسوزم بمیرم چو تو

چو لاله همه خون دل می‌خوری

از آن رو چو سوسن زبان آوری

فروزنده سرفرازنده‌ای

درازی ولیکن برازنده‌ای

چو از آتشت کار دل در گرفت

دل آتشین کارت از سر گرفت

به آتش زبانی مده سر به باد

که کار تو با اشک چشم اوفتاد

شب افروز شب زنده‌داران توئی

چراغ دل و نور یاران توئی

اگر رشته جان بسوزد ترا

دل آتشین برفروزد ترا

وگر سوز دل گوئی از نکته باز

سرت را ببرند در دم به کاز

و یا آتشت در تن و دل زنند

نشانند بر نطع و گردن زنند

مزن دم که وابسته یک دمی

چو در دم بمیری چرا خرمی

تو آن سرفراز سرافکنده‌ای

که سر یافتی همچنان زنده‌ای

ترا حکم بر جان پروانه هست

که چندینت پروانه در خانه هست

چو پروانه داری بگو روشنم

که در بزمگه میر مجلس منم

به پروانه نور از تو گیرد چراغ

ولی هست پروانه را از تو داغ

چو ضحاک گشتی به عالم علم

ولی دم زنی هر دم از جام جم

درفشان درفش ار برافراختی

ز آتش چرا تاج سر ساختی

تو ضحاکی و مارت از دوش خاست

ولی نوشت از چشمه نوش خواست

مزن دم که خود خون خود می‌خوری

مکش سر که خود آب خود می‌بری

تو کافوری و عنبرت چاکر است

عجب جوهری کآتشست در خور است

زنی دم ز خلوت‌نشینان شام

که بر روی سجاده داری مقام

همه بزم پر گریه و سوز تست

پر از آه و درد جگرسوز تست

ریاضت‌کشی جام نوشین منوش

برهنه تنی دلق شمعی مپوش

گر آنی که پروانه می‌خواندت

که بر روی سجاده بنشاندت

برو گریه و سوز بر خود مبند

برآن گریه و اشک گرمت مخند

گهت می‌فروشند و گه می‌خرند

گهت می‌فروزند و گه می‌کشند

گرت ساختند از چه رو سوختند

به سنگت کشیدند و بفروختند

چه مرغی که بی‌بال گیری هوا

ولیکن چو بلبل نداری نوا

اگر پر برآری پرت برکنند

وگر سر برآری سرت برکنند

تو آن به نشینی که برخاستی

زدی راستی را دم آراستی

مگو سر پروانه را پیش کس

که پروانه روشن تو خوانی و بس

شهان را از آن محرمی در حرم

که شب زنده‌داری و ثابت قدم

نیازار زارت برآویختند

به کاشانه کشتند و خون ریختند

تو این رشته گرم کی برده‌ای

که با رشته عمری به سر برده‌ای

ولیکن تو هم پای بند چو من

که گرئی و بر گریه خندی چو من

در از دیده در دامن افشانده‌ای

ولی پاک‌دامن کجا مانده‌ای

درین بود کز گوهر شمع دان

زبانه زد این شمع آتش‌فشان

چو زد شمع خاور ز مشرق شعاع

شب تیره را کرده گردون وداع

هوا لاف سرچشمه نور زد

زمانه دم از گرد کافور زد

درآمد ز در خادمی همچو ماه

شتابان ز ایوان فغفور شاه

که برخیز و منشین و یک دم مپای

سواره شو ای گرد فرخنده رای

که شه عزم نخجیر دارد کنون

به نزهت زند خیمه از چین برون

بخش ۴۵ - رفتن سام با فغفور به شکار

روان سام برخاست گفتش رواست

که فرمان فغفور ما را هواست

به چرمه درآمد چو سلطان شرق

به ایوان شه روی بنهاد برق

که ناگه ز هر سو برآمد خروش

ز خوبان چین شهر آمد به جوش

ز هر سو شتابان پری پیکری

ز هر گوشه تابان قمرمنظری

برون آمدند از حرم دختران

چو از قبه زرنگار اختران

پری‌دخت آن ماه خوبان عهد

ابر پشت پیلان نر بسته مهد

روان گشته در موکبش مهرُخان

چمان در رکابش شکرپاسخان

کله‌دار ترکان زرین‌کمر

کمربسته بر کوه سیمین ز زر

قصب پوش خوبان شیرین جواب

قصب بسته بر گوشه ماهتاب

پراکنده زلفان خورشید روی

به چوگان شبگون ز شب برده‌گوی

خواتین نگاران گلچهر چهر

کشیده به آئین خور تیغ مهر

یکی همچو خور تیغ زرین به دست

برانگیخته اسب چون پیل مست

یکی همچو گل در کفش دور باش

زدی نعره کز پیش ره دور باش

یکی بر کمر بسته زرین پرند

یکی بر خور افکنده مشکین‌کمند

چو مر سام دید آن پری‌چهر را

بت عالم آرای بی‌مهر را

دلش چون کبوتر طپیدن گرفت

ز مژگان سرشکش چکیدن گرفت

ز سودای آن افعی پرشکن

بپیچید چون مار بر خویشتن

نقیبان برو نعره برداشتند

ز هر سو بر آن دیده بگماشتند

بسا دورباشش که بر جان زدند

چو سرگشته گویش به چوگان زدند

که از ره برون شو که را تو نیست

مرین عرصه‌گه جایگاه تو نیست

به ناکام مر سام چرمه براند

ز ره چرمه خویش یک سو جهاند

نه هوشی که تن را بدارد به پای

نه عقلی که هوشش بماند به جای

نه روئی که از وی گزیند کنار

نه رائی که بی روش گیرد قرار

روان سام گفتش که شیرین عهد

کجا می‌برندش ز کاشانه مهد

بگفتا پری‌دخت فغفور چین

یکی باغ دارد چو خلد برین

مرآن باغ را طوبی آباد نام

درو ساخته کاخی از سیم خام

شده آب و خاک وی آب حیات

درختانش آورده شور از نبات

چو آید بهاران اردی‌بهشت

لب کشت گردد چو باغ بهشت

به هر سال چون گشت فصل بهار

درآیند مرغان خوش‌خوان هزار

پری‌دخت طوبی خرام از حرم

برافرازد از بام کاخش علم

دو هفته در آنجا بود بی‌درنگ

کشد باده یک هفته با نای و چنگ

غزالان غزل‌خوان در آن دشت و راغ

سرایان سرایان تذروان باغ

گهی در هوای ریاحین پرند

گهی از سمن برگ نسرین چنند

گهی چنگ بر ساز بلبل زنند

گهی چنگ در شاخ سنبل زنند

گهی بر لب رود ساغر کشند

گهی رود سازند و می درکشند

به خلوت‌گهی میل صهبا کشند

به نزهت‌گهی گشت صحرا کنند

دو هفته خود و ماه‌رویان دهر

پس از هفته‌ای بازگردد به شهر

سمن بر بتان در رکابش چو ماه

رخ آرند در دم به آرام‌گاه

کنون روز عیشست و فصل بهار

گه خلوت و باده خوش‌گوار

روان شد ز چشم جهان جوی خون

که می‌آمد از کار او بوی خون

برآورده سوزنده آهی به درد

بنالید پنهان و پیدا نکرد

ز سرچشمه دیدگان خون براند

پس آنگه روان اسب گلگون براند

از آن سو روان شد جهان‌پهلوان

به ایوان فغفور چین شد روان

کیانی بساط شهی بوسه داد

چو اشکش روان بر زمین اوفتاد

ملک آفرین کردش و خواند پیش

عقیقی میش داد و بنشاند پیش

که این باده بر قول مطرب بنوش

زمانی به پرده سرا دار گوش

که ده روز رو سوی صید آوریم

بسا کآهوان را به قید آوریم

هم امروز عزم تماشا کنیم

به نیک اختر آهنگ صحرا کنیم

ز سیمین‌بران جام می‌خواستند

قدح نوش کردند و برخاستند

کسی کو شود صید شیرافکنی

گرفتار آهوی شیرافکنی

به صحرا خرامد به آهنگ صید

چو آهوی وحشی درافتد به قید

برآید کمان ابروئی از حرم

زند بر دل نازکش تیر غم

کند عزم نخجیر چو پیل مست

شود کشته آهوی شیر مست

چه پروای صیدش بود یا شکار

چو سودای عشقش بود یا بهار

ولی هر که بر تخت زرین بود

چه آگه ز درویش مسکین بود

جوانی که نبود به رنجی اسیر

چه اندیشه دارد ز تیمار پیر

به فال همایون شه کامیاب

برون آمد از کاخ اندر شتاب

خروش تبیره برآمد به ماه

جهان شد ز گرد سواران سیاه

برآمد غو کوس و آواز نای

درافتاد گرودن سرکش ز پای

علم برکشیدند گردن‌کشان

درخشنده شد خنجر سرکشان

تو گفتی ز بس تیغ‌ها و درفش

بپوشید گردون حریر بنفش

ملک را به صحرا کشیدند رخت

نهادند بر کوهه پیل تخت

شه چین و خلخ به آئین جم

ز خرگه به نخجیرگه زد علم

روان در رکابش شه باختر

جنیبت‌کشان هر طرف درگذر

دگر سام نیرم بر اسب سیاه

روان گشته بر طرف نخجیرگاه

به گردون برآمد غو طبل باز

به هامون رخ آورده صید از فراز

گرفته هوا مرغ نخجیرگیر

گشوده کمین سام یل شیرگیر

پلنگ‌افکنان خنجر افراخته

جهان از هژبران بپرداخته

عقابان ز هر سو شتابان شده

تذروان شکار عقابان شده

ز خون گوزنان همه کوه لعل

ز سم سمندان همه دشت نعل

هژبران اسیر دلیران شده

پلنگان گرفتار شیران شده

سرگور در چنبر سرکشان

دل ببر پرخون ز گردن‌کشان

سیه گوش بر آهوان گشته چیر

شده آب شمشیر در حلق شیر

ولی سام بی آهوی چشم یار

نمی‌بود با آهوانش قرار

ز سودای آن نرگس شیرگیر

نمی‌بودش از شیرگیری گزیر

ز تشویش آن تاب داده کمند

ز دستش به صحرا فتاده کمند

سواران چو فارغ شدند از شکار

علم برکشیدند بر مرغزار

بیاورد هر کس بر شاه صید

ولی سام بد پیش دلدار قید

چو آمد به نزدیک فغفور شاه

خرامنده بر پشت اسب سیاه

به یکبار چون آهوی پای‌بند

بپیچیده خود را ز پا برفکند

چو بسمل شده صید بر روی خاک

بغلطید گویا دل دردناک

که شاها به جانت که مردم ز درد

به نخجیرگه جان سپردم ز درد

چه سازم که بس بی‌امانم ز رنج

بیفتاد تیر و کمانم ز پنج

بپرسید شه کز چه داری الم

زمین را ببوسید و گفت از شکم

ز سوز دلم عالمی خون شده

وزین رنج حالم دگرگون شده

ندانست فغفور دردش ز چیست

دم آتشین آه سردش ز چیست

چه داند کسی کو ز دل غافلست

که بیماری بیدلان از دلست

بفرمود کامشب درین جای باش

درین مرغزار دل آرای باش

ولی چون سفیده برآرد نفس

به جنبش درآرند مرغان جرس

برانگیز چرمه که با ما رسی

ز تخت ثری بر ثریا رسی

پس آنگاه بیرق برافراختند

به نخجیرگاهی دگر تاختند

شب و روز منزل به منزل چو ماه

شکارافکنان می‌بریدند راه

چون زان جایگه رخت برداشتند

ولی سام را خسته بگذاشتند

چو پنهان شد از دیده یل غبار

شکم به شدش سام در عشق یار

رسد هر که آهنگ عشقش به شمع

چو پروانه خود را بسوزد به شمع

چو بلبل هر آن کو که دارد هوا

ز عشاق دارد هزاران نوا

روان سام چون برق از جا بجست

به که پیکر خاره سم برنشست

بخش ۴۶ - رفتن سام به باغ و چگونگی آن با پری‌دخت

ره طوبی آباد دختر گرفت

دل از شاه نخجیرگه بر گرفت

بهر لاله‌زاری که در می‌رسید

ز دل بوی خون جگر می‌شنید

به هر چشمه‌ساری که درمی‌گذشت

بسا کآب چشمش ز سر درگذشت

به هر کوه کو کوه‌پیکر براند

بر آن کوه از دیده گوهر فشاند

هر آن لاله کو را ورق برگشاد

ببوسید و بر چشم خونین نهاد

نسیمی کز آن گلستان می‌وزید

از آن مژد? دلستان می‌رسید

چو مرغ سحرخوان نوا ساز کرد

بر طوبی آباد پرواز کرد

چمان شد چو شاخ صنوبر به باغ

روان شد چو سرو خرامان به باغ

چو بوئید برگ گل و یاسمن

چو گل چاک زد از هوا پیرهن

چنین تا به ایوان دختر رسید

چو بلبل بنالید و دم درکشید

سر خود بمالید بر آستان

مدد خواست از همت راستان

برافکند بر بام طارم کمند

برآمد چو مه بر سپهر بلند

نواگر یکی پاسبان دید مست

سرافکنده در پیش و چوبک به دست

روان سام در جست و پایش گرفت

پس آنگه بزد دست و نایش گرفت

چنان سخت افشرد کو جان بداد

به زیرش فکند از هوا همچو باد

بیامد به نزدیک پرده‌سرای

شنید از حرم بانگ پرده‌سرای

به ایوان درافکنده مستان خروش

برآورده نوشین لبان بانگ نوش

چو سام از سراپرده آوا شنید

چو بلبل نوا و فغان برکشید

بزد چنگ و چوبک به کف درگرفت

به آهنگ بلبل نوا برگرفت

بجنباند بر ساز مطرب جرس

بنالید چون مرغ اندر قفس

چو بر چوبک پاسبان چنگ زد

بسا طعنه کان لحظه بر چنگ زد

به آهنگ چوبک‌زن نغمه‌ساز

بزد راستی نوبتی بر حجاز

چو او لهج? پاسبان برگرفت

خروس سحرخوان فغان بر گرفت

چو در قصرش افکند ساز خروش

ترنم‌سرای سرا شد خموش

دگرباره سازی به قانون بساخت

همی ناله زارش افزون بساخت

بزد چنگ و بر ساز آغاز

به بام حصار این غزل ساز کرد

بخش ۴۷ - غزل خواندن سام بر در حرم‌سرای پری‌دخت

نگارا سمن عارضا دلبرا

بتا ماه‌رویا پری پیکرا

جمال تو شمعست و پروانه دل

هوای تو گنج است و ویرانه دل

ندیدم چو پسته دهان تو هیچ

نبستم طمع در میان تو هیچ

دهان تو همچون میان نیست هست

وگر زان که گوئی چنان نیست هست

وگر صبح دعوی کند صادقست

که بر مهر رویت چو من عاشقست

وگر آفتابست روشن ببین

که دارد ز مهرت دل آتشین

ز سیمین تنت کوه گیرد کمر

که خود را توان بر تو بستن مگر

مرا بی سر زلفت آرام نیست

برون از تو دل را دلارام نیست

وگر چشم مست تو گوید که هست

گواهی نشاید شنیدن ز مست

درخشان عذار تو در شب چراغ

درافشان لبت گوهر شب چراغ

سر زلف شوریده‌ات دام دل

لب لعل جان پرورت کام دل

دو زلفت دو هندوی عنبرفروش

دو لعلت دو طوطی شکر فروش

فریبنده جادوت مخمور هست

دو آشفته هندوت آتش‌پرست

حبش را ز هندوی زلف تو داغ

مقیم آهویت خفته بر طرف باغ

در آن زلف شوریده پر شکست

همه هندوانند آتش‌پرست

دلاویز مویت یا مشکناب

دل افروز رویت یا آفتاب

چو افکند زلف تو بر آب شست

چرا همچو هندو بر آتش‌پرست

کمانی چو ابروی شوخت که دید

که جمشید او را نشاید کشید

سر زلفت آشفته حال از چه روست

که ما را دل خسته در بند اوست

چو چشم تو فتنه است گو خفته باش

ز روی تو گو آب گل رفته باش

چرا چشم مستت به محراب شد

که در طاق محراب در خواب شد

تو دانی که در نرگست خواب نیست

که مستست و در خواب و محراب نیست

دو ابرو سر حاجتی داردت

که پیوسته سر سوی گوش آردت

دلم قامتت زان تمنا کند

که آتش همه میل بالا کند

میان تو همچون دهان هیچ نیست

ترا تا کمر در میان هیچ نیست

ترا زان سر فتنه‌انگیزی است

که چشم تو در عین خون‌ریزی است

چرا نالم از زلف مدپوش تو

پراکنده گشتست بر دوش تو

شب تارت امید مشک تتار

ز هندوت صد شور در زنگبار

نسیمت ز چین و شبت روز نوش

چو بازار چین گشته عنبر فروش

خطت مشک بویست و خود مشک پوش

رخت لفروز است و لب می فروش

به دریای عشق تو دردانه دل

ز زنجیر زلف تو دیوانه دل

چو در دستم آن زلف سرکش فتاد

از آن جان و تن در کشاکش فتاد

ترا طره در عین طراریست

از آن رو که کارش سیه کاریست

قدم چون کمان باشد و دل چو تیر

که تیر و کمان باشدم دلپذیر

مکن بر خطا پیش برچین زرنگ

برون آ چو آئینه چین ز زنگ

برون آ و در چشم من تکیه ده

که سرو سهی در لب چشمه به

تو ترکی و خال تو هندو چراست

که از هندوان ترک تازی خطاست

تو خوش باش کان جغد در آتشست

که پیوسته ابروی خوبت خوشست

برفتی و نقشت نرفت از خیال

که جانی و از جان نگیرد ملال

شبت گرد خورشید عالم‌فروز

حبش تاختن کرد بر نیم‌روز

شبت را مه و مهر در حیز است

از آن خادم سنبلت عنبر است

دهان توام در کمان افکند

میان توام در میان افکند

دو چشم سیاهت کماندار مست

که پیوسته کارش کمانداریست

ز چشم خوشت چشم بد دور باد

روانم ز عشق تو پر نور باد

چو دستان آن مرغ دستان سرا

شنیدند مستان بستان سرا

مه و مطرب از دست بنهاد عود

برآمد به سوز دل از عود دود

نهادند بر قول او جمله گوش

برفتند یکباره جمله ز هوش

پری‌دخت از آن خسروانی سرود

برفت از دل تنگش آرام زود

رخش در چمن هچو گل برشگفت

سر حلقه لعل بگشود و گفت

که تا پاسبان شد ترنم‌نواز

نیامد به خود بلبل مست باز

چه حالست کامشب چنین می‌زند

به چوبک ره عقل و دین می‌زند

مگر چو من او نیز دل‌داده‌ایست

دلش در کمند پریزاده‌ایست

نوا هر دم از بی‌نوائی زند

ولیکن دم از آشنائی زند

یکی گفت بلبل به وقت سحر

بود نال? زار او زارتر

یکی گفت قمری به وقت بهار

برآورده از صبح بانگ هزار

یکی گفت مست است و مست خراب

برآرد فغان چون نیابد شراب

یکی گفت ار زان که درویش مست

چه درمان که کارش برون شد ز دست

یکی گفت چوبک زن بام ما

مگر گشته عاشق به ایام ما

دمی بر سرودش نهادند گوش

برآمد ز مرغ صراحی خروش

می‌ تلخ در ساغر انداختند

ز لب شیر در شکر انداختند

فلک شیشه می چو بر سنگ زد

بت چنگ زن چنگ در چنگ زد

چو او ناله ز ایوان به کیوان رساند

که سام آن غزل را به پایان رساند

زمانی بگردید بر طرف بام

پس آنگه برآمد چو ماه تمام

ز روزن نظر در شبستان فکند

دلش آتش سینه در جان فکند

ز ایوان بهشتی پر از حور دید

ز نزدیکیش چشم بد دور دید

سمن عارضان چهره آراسته

سر زلف بر گل بپیراسته

نواساز مستان نوا ساخته

ترنم به طارم درانداخته

چو مرغ سحر در سماع آمده

ولی طره‌شان در نزاع آمده

نوا بانگ بر نیم مستان زده

قدح خنده بر می‌پرستان زده

مه دلبران شاه مه‌ پیکران

بت گلرخان سرو سیمین بران

به اورنگ زرین نشسته چو ماه

فروهشته از چهره شعر سیاه

درافکنده در زلف مشکین گره

برافکنده بر برگ نسرین‌زره

چو تنگ شکر در شکرگون پرند

شکر ریخته از نمکدان به قند

گهی قول عشاق می‌کرد گوش

گهی باده لعل می‌کرد نوش

نسیمش گره در خم مو فکند

سر زلفش از چهره یک سوفکند

تو گفتی شب تیره رخشنده ماه

به درآمد از زیر ابر سیاه

بت چنگ زن چنگ در رود زد

دو تا چشم دلبر دم از رود زد

بگرئید چون شمع بر کار خویش

بخندید بر گریه زار خویش

بخش ۴۸ - غزل خواندن پری‌دخت

همان دم پری‌دخت فغفور چین

به زاری و افغان غزل گفت بین

که آیا مه مهربانم کجاست

دل‌آرام و آرام جانم کجاست

کجا سام نیرم شه نیم‌روز

که امشب شبم را کند همچو روز

کجا آن جهان دید? شیر مرد

که از ژند جادو برآورده گرد

چه بودی که این لحظه اینجا بدی

فروزنده مجلس ما بدی

چو شمع آمدی در شبستان ما

برافروختی قصر و ایوان ما

درین شب جمالش بدی روزیم

برافروختی بخت فیروزیم

ز دیدار او شادمان گشتمی

به مجلس به یک جای ننشستمی

روان سام بشنید آن را به گوش

دل آتشینش درآمد به جوش

برافراخت از سقف خرگاه سر

ز روزن فرو کرد چون ماه سر

به خنده در از لعل شیرین نمود

درافشان لب از عقد پروین گشود

که اینک جگر خسته‌ای بر درست

به خدمت درآید اگر درخورست

گدائی به درگاه شاه آمدست

نهانی به خرگاه ماه آمدست

بفرما که ما را چه فرمان دهی

که دایم ترا بخت باشد بهی

به چشم معین برین بنده بین

مرانم ز در ای مه نازنین

پری‌دخت بوی دلارام یافت

دل خسته‌اش در برآرام یافت

مهی دید چون خور به بام آمده

غزل خوان غزالی به دام آمده

ولیکن ز سر رفت هوش و توان

چو بشنید گفتار آن پهلوان

چو با هوش آمد بگفتا شها

چه داری بدین خسته بینوا

که بی روی فرخنده‌ات خسته‌ام

چو هاله به روی تو دل بسته‌ام

جمال تو شمع شب‌افروز من

وصال تو سرمایه روز من

منور دو چشم من از روی تو

معطر دماغ من از بوی تو

گل روی تو مایه شادیم

نشستت ز غم دارد آزادیم

لب و حرف تو به ز شهد و شکر

توئی شربت سرو سوخته جگر

پس آنگه پری‌نوش را گفت خیز

برو آب بر آتش فتنه ریز

چو خورشید رخشان به برجش درآر

چو لعل بدخشان به درجش درآر

بود کآفتابم درآید ز بام

خرامان تذروم درافتد به دام

سمن‌بر پری‌نوش حوری‌نژاد

درآمد به بام شبستان چو باد

به ایوان درآورد جمشید را

به جان مشتری گشت خورشید را

روان مهروارش به بر درگرفت

سبک چون دلش تنگ در برگرفت

به سیب زنخ اندر آورد دست

دل خسته در زلف مشکین ببست

گره برگشود از قمرسا شبش

برآورد شور از شکر لب لبش

سر درج لولوش را برگرفت

دو مرجانش در لولو تر گرفت

ز گلبرگ، ریحانش را می‌کشید

ز یاقوت، مرجانش را می‌چشید

لب چون شکر در دهانش نهاد

چو خضر و آب حیاتش بداد

شکر بر طبر زد که پیوسته شد

ز شیرینی آن هر دو لب خسته شد

در آن بزم هر کس که بنشسته بود

بدیدند لبها که چسبیده بود

دو سیمینه ساعد هم آغوش بود

دهان‌شان مگر چشمه نوش باد

خوشا وصل جانان که دایم بود

به امید دل هر دو قایم بود

زمانی ببودند با یک‌دگر

لب اندر لب و سینه بر سینه بر

پری‌نوش بر خدمت پهلوان

ستاده به پا چون پرستش‌گران

ز شادی به ساقی‌گری دست برد

گهی صاف می‌دادشان گاه دُرد

گهی پند می‌داد و گاهی شراب

گهی چنگ می‌داد و گاهی رباب

قمر ساقی و زهره دستان نواز

گه آن عودسوز و گه آن عودساز

شبستان بهشتی پر از حور بود

ولیکن ز نامحرمان دور بود

مه و مشتری گوئیا در سپهر

قرآن کرده بودند در برج مهر

پری‌نوش اندر میان گشته اهل

مبادا رود نقد از جد و جهل

همه قصر حور و پری‌زاد بود

دل هر دو دلبر ز هم شاد بود

گهی دست بازی و بوس و کنار

گهی باده خوردند با هم دو یار

همه کاخ حور دل‌آرای بود

دل سام نیرم دگر جای بود

بدین‌گونه تا صبحدم دم زدند

به می خاک در چشم زمزم زدند

سفیده چو زد خنده بر کار شب

ز آفاق بزدود زنگار شب

روان سام آمد برون در حرم

به طرف چمن زد همان دم علم

برآمد به که پیکر بادپای

چو آتش برآورد بر بادپای

ز ناگاه آن پیر دهقان چو باد

به سام نریمان کجا رو نهاد

بزد چنگ و بگرفت او را عنان

برآورد بر شیر چنگی فغان

که امشب بگو تا کجا بوده‌ای

درین قصر خرم چرا بوده‌ای

من از دور دیدم که چون آمدی

ز پیش پری‌دخت برون آمدی

ندیدت مگر دخت فغفور شاه

به باغ سمن‌زار در جشنگاه

همانا خیانت‌گری کرده‌ای

به ناپاکی اینجا پی آورد‌ه‌ای

بگیرم برم پیش شاهت کنون

به زورت کشم گر نیائی برون

بدو گفت ای پیر ازین ماجرا

گذر کن همانا ندیدی مرا

که صد دانه یاقوت رخشنده رنگ

که قدرش ندانی تو و شاه زنگ

ز بازو گشایم دهم مر ترا

ستان از من و کم کن این ماجرا

بگفتا مگو این که ناگفتی است

گرانمایه دری که ناسفتنی است

بود حق فغفور در گردنم

نشاید بجز نام او کردنم

چو بردم ترا من به نزدیک شاه

ببخشد مرا شه قبا و کلاه

چو سام نریمان شنید این سخن

بپیچید از آن گفته بر خویشتن

بغرید ماننده پیل مست

بغل برگشود بیازید دست

سرش را بپیچید و از تن بکند

بیفشاند و برخاک راهش فکند

پس آنگه غرابش به صحرا دواند

ز چشم اشک گلگون به دریا براند

نه آن سر که رخ سوی شاه آورد

نه دل را که سر راه به راه آورد

نه روئی که بیند دگر روی شاه

نه راهی که دیگر رود سوی ماه

نه صبری که روزی کشد در برش

بود روز آن روز شب زیورش

سری پر زشور و دلی پر ز درد

لبی پر ز باد و رخی پر ز گرد

عنان داده آن بور شبرنگ را

به دلبر سپرده دل تنگ را

چو لختی در آن کوه و صحرا پرید

ز چشمش دو صد چشمه گشته پدید

ز ناگه برآمد یکی تیره گرد

که تاریک شد گنبد لاجورد

جهان گشت پر ناله کرنای

به عالم درافتاد بانگ درای

برون آمد از گرد گلگون شاه

به گردون برآمد خروش سپاه

شه چین چو از ره بر تخت شد

همان دم به نزد پری‌دخت شد

بپیچید سام نریمان عنان

جهان زیر دست و فلک زیر ران

بخش ۴۹ - آمدن فغفور به نزد پری‌دخت

عنان بر در طوبی آباد زد

ز دو چشم خود باغ را آب زد

ببوسید خاک سراپرده را

به لب برنهاد آب افسرده را

یکی از مقیمان آن بارگاه

فرو گفت در گوش فغفور شاه

از آن رفتن سام در بوستان

دگر قتل چوبک زن و پاسبان

ولیکن بگفت این که شب تا سحر

بخورد از نبات پری‌دخت بر

چو آن گفته بشنید فغفور چین

برآشفت و بر ابرو افکند چین

ولیکن به یل راز پیدا نکرد

به دل غیر تدبیر را جا نکرد

دلش خون شد و چهره‌اش زعفران

بخواندش بر خویشتن سروران

بگفتا چه سازم که این مرد گرد

نهنگی است با رزم و با دست برد

سر ژند جادو ز تن دور کرد

مکوکال را زنده در گور کرد

به نخجیر سر دیو جادو ربود

طلسمات زرینه‌دژ برگشود

مگر چاره سازم به هنگام می

به بیهوش دارو بگیریم وی

همی گفت گیرم به نرمش مگر

زنم گردنش را به تیغ و تبر

بزرگان لشکر همه هم‌نفس

بگفتند چاره همین است و بس

نگرد از بدو نیک با او سخن

نشد سام آگه از آن انجمن

همان شب یکی بزم فرمود شاه

نشستند گردان زرین کلاه

می لعل در ساغر انداختند

به مجلس همه سر برافراختند

به می مست گشتند پیر و جوان

ز باده شده چهره چون زعفران

همه باده خوردند برنا و پیر

بسی مست و بیهش بسی شیرگیر

شهنشاه جام دمادم به سام

بپیمود از شام تا وقت بام

چو شد بام پس داروی هوش بر

فکندند در جام یل بی‌خبر

پری‌دخت از آن جامه‌ها پاره کرد

نتانست مکر پدر چاره کرد

بزد دست و بدرید جامه به زار

به رخ برزده از طپانچه هزار

به فندق دو گل را خراشیده کرد

چو باران به گل اشک پاشیده کرد

به گیسوی چون سنبلش چنگ زد

همی بر سر و سینه‌اش سنگ زد

ز مهر رخ یار پرجوش گشت

ز پا اندر افتاد و بی‌هوش گشت

چو شد سام سست از می خوشگوار

بیفتاد از پای آن نامدار

بخش ۵۰ - آگاه شدن فغفور (از) ملاقات سام با پری‌دخت و بند کردن سام را

گرفتند او را هم اندر زمان

کشیدند در زیر بند گران

جهان سوز ترکان پرچین کمند

به مستی گرفتند و کردند بند

یکی قلعه‌ای بود کز محکمی

به کیوان رساندی سر از خرمی

یکی کوتوال اندر آن جا مدام

مر او را نهنگ جهان سوز نام

در آن قلعه‌اش آشیان ساختند

به چاهی گرانش درانداختند

وز آن پس نهادند رخ سوی چین

سری پر ز شور و دلی پر زکین

چنین است آئین این چرخ پیر

که گه چون کمانست و گاهی چو تیر

خمارست و مستی و عشق و قرار

نشاط است و اندوه و گنجست و مار

گرت جام نوشین دهد دور نیست

ولی نوش بی نیش زنبور نیست

گهی شیر نر در کمند آردت

گهی همچو آهو به بند آردت

نیابی گلی بی دو صد زخم خار

نیاری به کف مهره بی زخم مار

چو رازش چنین است و بس ناپدید

ز مهرش همی دل بباید برید

چو شد پهلوان بسته اندر کمند

سپهرش به بند گران درفکند

همی خواست کو را برآرد روان

برآرد ز تن سازدش ناتوان

ورا منع کردند گردن‌کشان

کزین کار آید بلا را نشان

که دانسته بودند که آن نامدار

بود سام نیرم شه نامدار

به فغفور گفتند کاین پیل مست

بود سام نیرم یل چیردست

ز گرشاسب و اترط مر او را نژاد

نشاید چنین تخمه بر باد داد

دل آزرده گردد منوچهر شاه

که سازی چنین پهلوان را تباه

به ایران کشد خاک توران و چین

نیابد شه از خون وی آفرین

ز گرشسب یاد آور و کار او

ز شاه آفریدون سالار او

جدا کردت از تخت و مهر و کلاه

دگر باره بر چینت او کرد شاه

کنون این گرانمایه فرزند اوست

ز خون و رگ و رای و پیوند اوست

برآشفت و گفتا نریمان که بود

یکی سکزی‌ای بود بی‌تار و پود

گذشت آنکه گرشاسب اطرط دلیر

درآمد درین سرزمین همچو شیر

بد از دولت آفریدون همه

که گشتند این سرزمین چون رمه

فریدون نماند آن جهان شهریار

نه آن دولت تند با گیر و دار

نشاید از ایشان سخن گفت باز

که خاکند از روزگار دراز

کجا چین و ماچین و ایران زمین

که آید بدین جا به جنگ و به کین

اگر از منوچهر و سام دلیر

بترسم مبادا که مانیم دیر

چو پیوند با سکزیان آورم

همه کار خود را زیان آورم

بگفت این و بر ابرویش چین فکند

وز آن روی سام اندر آن زیر بند

بگرئید بر درد پنهان خویش

بخندید بر چشم گریان خویش

بنالید از گردش روزگار

برآشفت از بخت آشفته کار

از آن پس به فرمان فغفور چین

به سعدان گشودند ناگه کمین

به یغما ببردند سیم و زرش

کشیدند سر زیر بند اندرش

بخش ۵۱ - باز آمدن به سر داستان قلواد و قلوش

ولی نغمه‌ساز گلستان راز

نوا زین نشان کرد در پرده ساز

که چون سام فرخ‌پی نامور

ز خاور به چین شد نهان ره‌سپر

که چون صبح نام آوران سپاه

ندیدند شه را بر افراز گاه

بگشتند بسیار در کوه و دشت

نشان و پی شاه پیدا نگشت

بگشتند قلواد و قلوش بسی

نمی‌گفت راز نهانی کسی

چو از ره رسیدند زی بارگاه

گرانمایه قلوش برآمد به گاه

از آن رسم شاهنشهی تازه شد

همه کشور از وی پرآوازه شد

چو دیدند کردار او را سران

سگالش گرفتند اندر نهان

که چون شاه ما در جهان رخ نهفت

به شاهی دگر کس چرا گشت جفت

بندیم ازین هر دو تن را به بند

که شاهی ازیشان نیاید پسند

دگر ره همه رو به صحرا کنیم

که شاهی ز نو نیز پیدا کنیم

شنید این سخن شمسه خاوری

بگفتا نزیبد چنین داوری

بکوشید در خون این هر دو تن

بپیچید زیشان سر انجمن

نپذرفت کس گفته شمسه هیچ

همی رزم کردند هر یک بسیچ

سر از بهر کینه برافراختند

زره زیر جامه نهان ساختند

چو نومید شد شمسه خاوری

بپیچید بر خود از آن داوری

فرستاد کس نزد هر دو تن

که ای سروران سر انجمن

که گردان ز کین سر گران کرده‌اند

زره زیر جامه نهان کرده‌اند

شما را برون رفت باید ز شهر

وگرنه ز اندوه یابید بهر

چو قلواد و قلوش خبر یافتند

همان‌گه سوی چاره بشتافتند

نهفتند تن را به ساز نبرد

نشستند بر باره تیز گرد

سران در رسیدند از بهر جنگ

بدان سرکشان شد جهان تار و تنگ

بسی تن بکشتند از آن جنگیان

در آخر گرفتند آن هردوان

سگالش گرفتند آن خودپسند

ببستند آن هر دو تن را به بند

از آن پس به شمسه کمین ساختند

به بندش ز ناگه درانداختند

از آن پس که و مه برون شد ز شهر

که گردند از شاه نو نیک‌بهر

سپردند ره چون سران سپاه

نمودار شد دیوزاده ز راه

شنیدم که در دشت آوردگاه

که شد دور از پهلوان سپاه

فراوان بگشت او ز هر سو شتافت

ز سام دلاور نشانی نیافت

سرانجام از کارش آگاه شد

ز نخجیرگه زی شهنشاه شد

همه حال او با شهنشاه گفت

شهنشاه از گفت او در شگفت

که بشتاب از حالش آگاه باش

به قلواد و قلوش نکوخواه باش

پیامی ز من بر به سام دلیر

که ای گرد شیرافکن شیرگیر

دو چشمم پرآبست و جان مستمند

به یاد تو ای پهلوان بلند

دمی شادمانی نبینم ز غم

از آن رو که کردی دلم را نژند

برفتی و جانم ز هجرت بسوخت

چو آتش همه سینه‌ام برفروخت

به هنگام بزم و تماشای باغ

به نخجیرگاه و به هامون و راغ

ز مهر تو لافم به نزد کهان

ز وصف تو گویم به نزد مهان

تو در عشق‌بازی و من دل‌فگار

تو در دل‌نوازی و من بی‌قرار

نمانده مرا طاقت دوریت

دگر نیستم تاب محجوریت

روان سوی ایران درآ همچو باد

که با هم نشینیم در بزم شاد

که گیتی همیشه نماند به کس

همان به که شادی نمائیم و بس

شه تاجور آفریدون گرد

مرا با تو از روی یاری سپرد

که باشی به هر انجمن یار من

نجوئی سر موئی آزار من

سپردی ره چین و ماچین و چین

برون گشتی از راه آئین و دین

به نقشی دل خویش دادی ز دست

به قید غزالی شدی پای بست

فراموش کردی همه کار من

بجستی بدین گونه آزار من

امیدم به یزدان پروردگار

که روی تو بینم دگر آشکار

شوم تازه و خرم اندر جهان

سرافراز گردم میان مهان

چو گفتار شاه اندر آمد به بن

دل دیوزاده بشد زین سخن

بپیچید سر در زمان ره برید

چنین تا به نزدیک دریا رسید

تن زنگیان دید افتاده خوار

سخن کرد از باژبان خواستار

ز بربر نشان دلاور گرفت

به کشتی نشست و ره اندر گرفت

شه بربرش از نشان تا نشان

که شد سوی چین آن سر سرکشان

ز بربر شتابان به خاور رسید

نظر کرد و این لشکر گشن دید

سران را همی بود از وی شگفت

ازو هر کسی لب به دندان گرفت

که این دیو را چون شهنشه کنیم

چگونه ز شاهیش آگه کنیم

که او را نشانیم بر روی تخت

به بحر فنا اندر آریم رخت

ز ره دیوزاده برآمد چو باد

نشان جست از سام فرخ‌نژاد

کس او را نمی‌داد زین دو جواب

دلش کرد بر رزم کردن شتاب

برآورد چوب و درآمد به چنگ

برآن نامداران جهان کرد تنگ

یکی کارزاری نمود آن دلیر

که شد روی خورشید و مه همچو قیر

فغانش برآمد به چرخ بلند

دو صد تن ز مردان خاور فکند

دلیران ز پیشش گریزان شدند

چو وقت خزان برگ‌ریزان شدند

برآمد هیاهوی مردان جنگ

ز هر سو شتابان از آن تیزچنگ

پشیمان شدند اندر آن کار خویش

از آن گونه کردار و افعال خویش

بگفتند این محنت و درد و غم

از آن هر دو تن شد ابا ما ستم

به بند گرانشان فروبسته‌ایم

که اکنون چو ایشان جگر خسته‌ایم

دگرباره آن دیوزاده به جنگ

خروشید شد همچو غران پلنگ

همی گفت گر زانکه گردید رام

دهیدم نشان سرافراز سام

بجویم نبرد و شوم ره‌سپر

از ایدر به نزدیک آن نامور

وگر زانکه دارید رازش نهان

سرآرم هم‌اکنون شما را زمان

چو گفتار او سرکشان یافتند

پس پاسخش جمله بشتافتند

بگفتند با وی که ای خویشکام

نباشد بر ما نشانی ز سام

ولی شد بر شاه ما نوش، زهر

به ره رو نهادیم یکسر ز شهر

مگر شاهی از نو پدید آوریم

بر قفل بسته کلید آوریم

دو مرد آمد از راه ایران فراز

یکی شد ز شاهنشهی سرفراز

دگر شد یکی پاک دستور او

همانا درخشنده بد نور او

یکی روز شه رفت سوی شکار

سواری همانا بدش خواستار

برو باز خورد و درآمد به شهر

شهنشه ز شادی نمی‌داشت بهر

شبی رخ نهان کرد و شد ناپدید

از آن گشت رخسار ما شنلبید

از آن هر دو تن را یکی کارجوی

همانا بپیچید از شاه روی

بدین سان به ناگه کمین ساختیم

به بند گرانشان درانداختیم

شتابان نهادیم رخ سوی راه

همه یکسره آرزومند شاه

تو از ره بر ما فراز آمدی

به یکبارگی رزم‌ساز آمدی

بکشتی همه مردمان سر به سر

نترسیدی از داور دادگر

نشان جوئی از سام اندر جهان

نشان زو نداریم اکنون بدان

رخ دیوزاده از آن برشگفت

بدان سروران پاسخ آورد گفت

که نام شه خویش گوئید باز

بدان تا بیابید از من جواز

چنین گفت هر کس که ای خویشکام

چو شد شاه از ما نهان کرد نام

کنون نام سالار ما آن دو تن

که هستند در بند ایا رزمزن

به شهر اندر آ و پژوهش نما

پژوهش چه سازی بر ما بیا

برو شادمان هر کجا کت سزاست

تو گر شه نباشی به گیتی رواست

سبک دیوزاده درآمد به شهر

ز دیدار آن هر دو تن یافت بهر

از ایشان و از شمسه ماه‌وش

جدا کرد بند آن گو کینه کش

سگالش ز سام دلاور گرفت

بگفتند هر چیز رفت از شگفت

که او رخ نهان کرد پنهان زما

همانا روان شد به راه ختا

چو بشنید با لشکر خاوری

بگفتا بمانید ازین داوری

مگردید ازین پس به پیکار رام

که شاه شما هست فرخنده سام

چو او رخ نهان کرد شد سوی چین

به قلوش سپارید تخت و نگین

بود پاک دستور قلواد راد

چنین تا بیاید مرآن پاک‌زاد

مبادا که دیگر بجوئید جنگ

به سر اندر آرید خوی پلنگ

بجوئید یکسر ز من کام را

بدان تا بیارم ز چین سام را

وگرنه به دادار پروردگار

نمانم به خاورزمین یک سوار

ازو درپذیرفت هر کس سخن

نمودند پیمان در آن انجمن

سبک دیوزاده ز خاور زمین

پس سام یل ره‌سپر شد به چین

بخش ۵۲ - باز آمدن بر سر داستان فغفور چین

مرو را به ره بر کنون بازدار

سخن بشنو از سام و از روزگار

چو شد سام بسته به بند گران

پریزاده زی او شدی در زمان

زمان تا زمان لابه کردی به سام

که کامم برآور برون شو ز دام

نپذرفتی از وی سخن هیچ سام

زبان را به دشنام می‌کرد رام

همی گفت کز نزد من دور شو

مکن جان به پیش هوس در گرو

همانا نبینی برآرام خویش

زمانی نیابی ز من کام خویش

چنین تا که شش مه برآمد برین

به هر ماه دادیش پاسخ چنین

تو این داستان را درین جا بدار

یکی داستان دگر گوش دار

شبی شاه فغفور فرخ‌نژاد

یکی خواب دید و برفتش ز یاد

دم صبح بر تن بپوشید رخت

ز ایوان برآمد بر افراز تخت

حکیمان و دانشوران را بخواند

ز خواب گذشته سخنها براند

که خوابی بدیدم روانم بتفت

چو بیدار گشتم ز یادم برفت

سزد گر بگوئید خواهم تمام

کز اندیشه در بر دلم نیست دام

سر مؤبدان گفت گفت کای شهریار

شنو خواب خود را یکی گوش دار

چنین دیدی ای شاه شمشیرزن

که میخواره بودی میان چمن

سراپرده‌ای بر سرت بد به پای

مهان را همه بر درت بود جای

یکی باد برخاست در دشت چین

سراپرده‌ات را بزد بر زمین

سواری پدید آمد از ناگهان

همی خواست بر تنت سرآرد زمان

سپاهت بر او بر کمین ساختند

همه تیغ کینه برافراختند

بدان تا بدو خیره سازند کار

که یار آمدش لشکری بی‌شمار

سپاهت به ناگه به هم برشکست

تو رفتی سوی رزم چون پیل مست

سوار دلاور نکرد هیچ بیم

یکی تیغ زد بر تو گشتی دو نیم

از آن بیم بیدار گشتی ز خواب

فراموش شد خوابت از این شتاب

برو کرد فغفور چین آفرین

همی خواست تعبیر از آن پیش‌بین

بدو گفت ای تاجور شهریار

ترا ملک بر سام گیرد قرار

شود سام ناگه به تو چیردست

برآرد ز شاهیت یکسر شکست

برآشفت ازو شهریار بلند

ببستش بر پیر سعدان به بند

اراده چنین کرد پس شهریار

که مرسام را افکند در حصار

بخش ۵۳ - بی‌تاب شدن سام در زندان

از آن سو جهان پهلو ارجمند

خلیده روان بود در زیر بند

سرش سیر شد از جوانی خویش

مبرا شد از زندگانی خویش

غمین بود از گردش روزگار

برآشفت از محنت آشفته کار

بنالید بر درد پنهان خویش

بشورید بر چشم گریان خویش

چو شمع شبستان شده پای بند

چو پروانه از سوزش خود نژند

نه جز درد جانسوز، خود محرمش

نه جز آه دلگیر، کس همدمش

در آن بند از آن روی او بود شاد

که می‌آمدش زلف دلبر به یاد

ز بس آتش سینه تاب سوز

در آن شب کجا داشت پروای روز

شب تیره چون روی زنگی سیاه

ز ماهی سیه گشت تا اوج ماه

بریده ز صبح جهان‌تاب مهر

ز دود جهنم سیه کرده چهر

نه شب زنگی آدمی‌خوار بود

و یا هندوی دیوکردار بود

فغان را فرو برده قندیل دهر

فرومانده گردون گردان ز سر

جهان قیرگون گشته تا قیروان

برآورده شب دود از دودمان

تو گفتی نهادست خنجر ز کف

به هر گوشه‌ای زنگی‌ای بسته صف

شب تیره چون روز بی‌حاصلان

برو سرد چون آه آتش دلان

عقابین شرقی فرو برده سر

عقابان غربی برآورده پر

رمیده بز کوهی از تیغ کوه

شده گاو گردون ز هیبت ستوه

مه مشتری اندرین آسیاب

روان گشته خرچنگ و ماهی در آب

به زیور فرو رفته گردون پیر

فتاده نگون در خم بحر قیر

ثریا چه عقدی ز در خوشاب

برآورده غواص گردون ز آب

سپهر از تحیر سرافکنده پیش

فرومانده چون قطب بر جای خویش

ستاره فرو برده دندان به شب

ز خون شفق آسمان شسته لب

سفیده نهان کرده رخ در نقاب

ز هر سو نهان کرده تیر شهاب

جهان را به سر بر شده دود دل

فرو رفته پای کواکب به گل

زمین را برآورده چتر سیاه

ز ماهی شده قیرگون تا به ماه

خروس سحرخوان فروبسته دم

یزک‌دار شب برکشیده علم

پرند سفیدش شده تارتار

زمانه چراغی به منقار قار

چراغ فلک را فرو برده نور

فلک روز را از جهان کرده دور

نه جنبیده مرغ سحر چون جرس

نه صبح از سیاست کشیده نفس

تبیره زن افتاده در پای پیل

زمانه شده غرق دریای نیل

به دست دهل زن فرو رفته خار

ز دست کواکب برون رفته کار

درافتاده چوبک‌زن از پیش طاق

شب تیره از روز جسته فراق

در آن تیرگی سام فرخ نژاد

ز صبح فروزنده می‌کرد یاد

بسا دُر که آن شب به مژگان بسفت

بسا کان شب از آتش دل بگفت

که با من مکن ظلم ای شب بسی

که نبود به روز من امشب کسی

من امشب مگر بسته در آهنم

و یا در کمین‌گاه اهریمنم

سفیده ندارد مگر مهر کس

کزین سان فروبسته درهم نفس

مگر دیو، ملک سلیمان گرفت

و یا تیرگی، آب حیوان گرفت

اگر پای سیاره بشکسته‌اند

دم صبح خیزان چرا بسته‌اند

شبا بیش ازینم چو شمعم مسوز

چراغم ز شمع فلک بر فروز

اگر امشبم روز روزی بود

هم از مای? دلفروزی بود

چه بودی گرم بخت یاور شدی

و یا صبرم امشب میسر شدی

گرم عمر شیرینی‌ ای شب میا

ورم جانی ای روز روشن درآ

نواساز شب‌گو بجنبان جرس

خروس سحرخوان برآور نفس

تبیره زن نوبتی گر بمرد

خروسان پرده‌سرا را که برد

از آن برنمی‌آید آوای مُرغ

که بستند چون من مگر نای مرغ

چراغ دلم مرده من مرده دل

شبم خون دل‌خورده من خوندل

چرا ای سحر دم فروبسته‌ای

دم صبح در کام بشکسته‌ای

شب است آخر این یا بلای سیاه

که بر مرغ و ماهی فروبسته راه

ترا ای شب تیره امشب چه بود

که گردون برآورده از دوده دود

ازین رو سیاهی ترا ننگ نیست

برون از سیاهی مگر رنگ نیست

برو این سیه کاری از حد مبر

که هم عاقبت بر تو خندد سحر

مرا امشب ای شب تو دلسوز باش

درین تیرگی خان من روز باش

چو شمعم بکش یا شبم برفروز

چو عودم بسا یا چو عودم بسوز

جهانی اگر تیره‌روزی چو من

مبادت شب تیره‌روزی چو من

به مرگ که کردی سیه جامه را

که چون خامه کردی سیه نامه را

بخند ای سحرگه نداری غمی

برآ از دم آتش افشان دمی

چنین خوانده‌اند صاحبان وقار

که سام اندر آن شب به پروردگار

بنالید و نالیدن دردناک

که ای آفرینند? جان پاک

توئی واقف آشکار و نهان

به فر تو روشن دل مقبلان

سزاوار حمدی به هر انجمن

ز خوان تو منعم همه مرد و زن

خرد عاجز از پای?‌ شان تو

زبان قاصر از وصف احسان تو

به هر دو سرا دستگیری تو بس

نیاریم جز تو پناهی به کس

همه کار دشوار آسان کنی

ولی عالمی را دگرگون کنی

همی خواهم ای داور رهنمون

بفر تو زین ورطه آیم برون

درین شد که آمد نجاتش پدید

ز ظلمت شد آب حیاتش پدید

بخش ۵۴ - آمدن قمررخ دختر سهیل قلعه‌دار به بندخانه و سام را خلاصی دادن

چو یک نیمه بگذشت از تیره شب

به زندان درآمد بت خنده‌لب

چو بادام ترکان چین نیم مست

چو شمع فروزنده شمعی به دست

شد آن جلوه‌گر چون خرامان تذرو

غلام قدش گشته آزاده سرو

دلاویز چون زلف عنبرفشان

شکرریز چون شهد شکرفشان

دل آرای چون خلد عنبر سرشت

خرامان چو طاووس باغ بهشت

گره کرده شام سحرپوش را

نهان کرده در شب بناگوش را

برافکنده مشک سیه بر قمر

به شیرین لبی برده آب شکر

گلش باغ حسن و تنش جان جان

چو سرو روان گشته در پرنیان

شکر در لب و سرمه در چشم مست

قمر در رخ و شور در زلف بست

ز چوگان خم گیسویش برده گوی

ز گیسوی مار سیه برده موی

برآمد چو ماه و درآمد چو باد

ثنا گفت بر سام فرخ‌نژاد

که تا جاودان زندگی باشدت

چو مه شب فروزندگی باشدت

چو خورشید باشی جهان‌گیر و شاد

بیابی ز بند زمانه گشاد

بگفت و بیامد چو ماه روان

گرفتش درآغوش خود در زمان

به گلبرگ مشک سیه برشکست

بزد چنگ و بندش به هم برشکست

چو بند گرانش سبک بر گرفت

چو سرو روانش به بر درگرفت

روان برد بیرونش از قعر چاه

تو گوئی ز ماهی برآمد به ماه

بپرسید کای سرو باغ روان

فروغ جمالت چراغ روان

بگو راستی سرو آزاده‌ای

وگر حوری از آدمی‌زاده‌ای

اگر ماهتابی بگو روشنم

که تابی شب تیره از روزنم

اگر خضر راهی بگو راستم

که خضر اندرین چاه می‌خواستم

مه مهربان سرو سیمین‌عذار

ز پسته شکر کرد بر یل نثار

که ای قامتت سرو آزادگان

مه مهربان شاه شهزادگان

در این قلعه شاه بلنداختر است

که افزون‌تر از اخترش لشکر است

ز سهمش درین چنبر سرنگون

شود گاو گردون ز چنبر برون

ز نیرو کمر بر گشاید ز کوه

شود کوهش از نعل مرکب ستوه

ز تیغش بلرزد دل آفتاب

نباشد چو او در جهان کامیاب

مر او را سهیل جهان سوز نام

که زیبد دو صد چون سهیلش غلام

ز شاهان به شوکت ستاند خراج

ولیکن فرستد به فغفور باج

قمررخ منم دخت نامی او

به رخ مایه شادکامی او

دلم مدتی شد که صید تو شد

چو آهو گرفتار قید تو شد

از آن روز کامد ترا پای‌بند

مرا دل گرفتار شد در کمند

تو در بند بودی و من بنده‌ات

تو گر سرکشی من سرافکنده‌ات

ترا بند بر پای و بر دل مرا

توئی پای بر جان و بر گل مرا

بگویم به بالا بلای توام

که سرگشته و مبتلای توام

ترا هست چون ماه چین دلبری

یقینم که با مات نبود سری

کجا ذره‌ای آفتابی شود

و یا پر مرغی عقابی شود

ولیکن چو از تو نتانم برید

مگر از صبوری توانم رسید

گرم چون پری‌دخت نبود جمال

ولیکن به مثلم نباشد مثال

جمالم اگر چون پری‌دخت نیست

ولیکن به مثلم دگر دخت نیست

چو بد کرده‌ام گرچه بد کرده‌ام

که خود را گرفتار خود کرده‌ام

چه درمان که در دست درمان من

توئی جان و هم مرهم جان من

تو دانم که با من نیائی بسی

کجا چون پری‌دخت نبود کسی

ولیکن چو می‌سوزم ای دل‌فروز

چه باشد که با من بباشی سه روز

که شد شه به نخجیر با برگ و ساز

نیاید به یک هفته از صید باز

تو خوش باش و از هیچ‌کس غم مدار

که گردد به کام دلت روزگار

چو از صید بابم نیاید نژند

بگویم که بندی بجسته ز بند

بگفت این و بنهاد پیشش طعام

پس آنگه به گردش درآورد جام

به خلوت سه روز و سه شب دم زدند

دو عالم به یک جام می‌ کم زدند

گه این ذره بودی گه آن آفتاب

گه این مست عشق و گه آن مست خواب

گهی ماه ساقی و گه نغمه‌ساز

گهی شاه دلبند و گه دلنواز

سه روز و سه شب بودشان عیش و ناز

چهارم به رفتن گرفتند ساز

پس آنگه به سام آن بت خوش خرام

بیاورد دستی سلاح تمام

دگر بادپایی چو ابر بهار

سمند زمین کوب دریاگذار

بیاراستش تن به آلات جنگ

پس آنگه گرفتش در آغوش تنگ

حمایل دو دستش در آغوش کرد

ز لعل لبش شربتی نوش کرد

بخش ۵۵ - آمدن سام به پای قصر پری‌دخت و شرح آن

لبش بر لب شکرآلود کرد

گرفتش در آغوش و پدرود کرد

قمر رخ دو چشمش چو چشمه روان

چو محروم ماند از دلاور جوان

یل پیلتن را چو مه آب داد

شه چرخ رخ پیش اسبش نهاد

رخ آورد چون ماه خاور به چین

بد آشفته چون زلف دلبر به چین

به میدان چشم اشک گلگون فشاند

تکاور به قصر پری‌دخت راند

چو زرین علم شد ز عالم نهان

شب قیرگون زد دم از قیروان

جهان‌پهلوان رفت در پای قصر

به پرواز شد تا به اقصای قصر

به جولان درآورد که کوب را

برآورد آه دل آشوب را

به دود جگر چرخ را کله بست

به سوز نفس قلب گردون شکست

طناب نهم چرخ درهم کشید

قیام ششم پرده در هم درید

چو دریای سرکش درآمد به موج

چو عنقا خروشش درآمد به اوج

چو مه بر در قصر منزل گرفت

در قصر در آتش دل گرفت

پری‌دخت دلبر بت دل‌گسل

سروشش فرو گفت در گوش دل

که ای لعل کانی برون آ ز درج

برآ همچو خورشید رخشان به برج

که سر بر زد از کوه ماهی مهی

برآمد ز شرق آفتاب شهی

که کارآگهان با مه دلنواز

ز حال قمر رخ بگفتند باز

کجا در شب تیره آن نیک‌بخت

برون آوریدش ز زنجیر سخت

مه مهرپرور چو آمد به بام

مهش مهربان گشته ماهش غلام

ز شب بسته پیرایه بر آفتاب

فکنده شبش سایه بر ماهتاب

چو مه رفته بر آسمان پرند

ز عنبر گره کرده بر مه فکند

سیه شعری از عنبر مشک‌فام

فروهشته از طرف ماه تمام

به جادوی مرم فگن نیم مست

به غبغب ترنج و ترنجی به دست

مهی دید با طلعتی همچو ماه

فروزنده بر پشت ابر سیاه

خطش را زمشک تتاری غبار

مهش را شب قیرگون برکنار

چو مه را تهمتن سر بام دید

مسلسل به گرد مهش شام دید

روان با سرشک روان همچو باد

بغلطید و برخاک راه اوفتاد

گهرپوش لب را گهرریز کرد

بدو جان شیرین شکرریز کرد

ثنا گفت و گفت ای مه دلفروز

شب قدر بادا به روی تو روز

جهان روشن از روز شب زیورت

روان تشنه چشمه کوثرت

دل آشفته شام مه منزلت

روان گشته آب از چه بابلت

از آن چاه بابل که جان می‌برد

که چاهیست کآب روان می‌برد

بخش ۵۶ - مناظره کردن سام با پریدخت

به زلف تو تا سر درآورده‌ام

به آشفتگی سر برآورده‌ام

ز موی میان تو موئی شدم

ز مشک تو قانع به بوئی شدم

ضعیفی که افگندیش در کمند

گرش می‌کشی در به رویش مبند

غریبی که امیدش از خان تست

درش باز کن زان که مهمان تست

کریمان کسی را که مهمان کنند

دلش را نشاید که رنجان کنند

ترا گرچه نیروی سرپنجه است

به خون ضعیفان میالای دست

به کویت ز روی نیاز آمدم

به بویت ز راه دراز آمدم

درم باز کن تا کشم در برت

اگرنه بمیرم ز غم بر درت

دلم باز کش تا جفایت کشم

مکش سر که در زیر پایت کشم

شکر لب لب درفشان برگشود

به شیرین زبانی زبان برگشود

که شاها سرت سبز و رخ لعل باد

سمند ترا ماه نو نعل باد

بخش ۵۷ - مناظره کرده پری‌دخت با سام

فلک حلقه‌ای از کمر ترکشت

شه سرکش چرخ ترکش کشت

چه گوئی ز راه دراز آمدم

برو باز شو کز تو باز آمدم

چه نامی که نامم بدادی به ننگ

مران بر زبانم که دادی به جنگ

قمررخ رخش را قمررخ نهاد

که رخ بر رخ چون تو فرخ نهاد

برو با نگاری که داری بساز

به زاری بسوز و به خواری بساز

مگو کز تو دل برنشاید گرفت

به یک دل دو دلبر نشاید گرفت

مرا چون تو پسته دهان تنگ نیست

که حاصل ز نام تو جز ننگ نیست

برو بازپس گرد و ره پیش‌گیر

سر ما نداری سر خویش گیر

کسی مرد سرپنج? عشق تست

که همچون تو قلب آید و نادرست

تو گویا که با عشق‌بازی کنی

که با هر کسی عشق‌بازی کنی

برفتی و نرد دغا باختی

زدی مهره لیکن خطا باختی

نگاری گرفتی که در خورد تست

به میدان خوبی هم‌آورد تست

کنون رحم کردی و بازآمدی

به بیچارگی چاره‌ساز آمدی

من و آرزویت کجا تا کجا

که ناید ز ترک ختائی خطا

تو در مهر چون بینمت ناتمام

چگونه پسندم ترا صبح و شام

گهی پاسبانم به زاری کشی

گهی باغبانم به خواری کشی

چو راز از دلی می‌گشادم چو اشک

که ازچشم مردم فتادم چو اشک

شدم در هوای تو رسوای دهر

به دیوانگی شهر گشتم به شهر

اگرچند روزی فتادی به بند

ولیکن مهی آمدت در کمند

من خسته در بند سودای تو

پریشان چو جعد سمن سای تو

نه کس همدمم جز دم صبحدم

نه کس همزبانم برون از قلم

به مهر تو زان سر برافراشتم

که سر چون قلم بر خطت داشتم

قلم این زمان از تو سر خواستست

که چو طره کج باختی راستست

دمت آتش است و تو افسرده‌ای

ولی درنگیرد غلط کرده‌ای

مزن دم که با ما نه‌ای هم‌نفس

فسونم مدم زانکه با دست و بس

نه طفلم که گوئی به یک دانه نار

ستانم ازو گوهر شاهوار

مرا گر تو گوئی که سروی رواست

ولیکن نیاید به قد تو راست

شکر خایم و تلخ پاسخ نیم

سمن بویم اما قمر رخ نیم

توئی آنکه از تو بسی فتنه خاست

ور از بنده آزاد گردی رواست

وگر زانکه بالای سر بینیم

به بام آمدم تا چو خور بینیم

منم ابر گرینده شب تا سحر

بود ابر گرینده بالای سر

بخش ۵۸ - مناظره کردن سام با پری‌دخت

ازو سام نیرم بمانده شگفت

پس آنگه چو زلفش برآشفت و گفت

که ای عارضت باغ نسرین بود

به روی تو روشن جهان‌بین بود

ز ماه تو صد طعنه بر مشتری

ندارد مثال خود از دلبری

دلم نقش ماه نوت بسته است

که پیوسته در مهر پیوسته است

در آن طاق فیروزه بینم گره

که پیوسته دارد کمان را به زه

شود شیرگیر از دو آهوی تو

سگ کویت ای من سگ کوی تو

چو در تابم از شمع خلوت گهت

ازین پس منم خاک پای رهت

مگر پیش رویت بمیرم چو شمع

که از سوز دل ناگزیرم چو شمع

چو اشکم به هر سود دوانی که چه

چو خون دل از دیده رانی که چه

ببین بازی دیده باز من

که هر لحظه پیدا کند راز من

غم تست غمخوار غمخوارگان

بکن چاره کار بیچارگان

من و خاک کوی تو ای سیمبر

به بادم مده آب رویم مبر

تکبر مکن یار درویش باش

جراحت مشو مرهم ریش باش

به خوبی کسی چون تو مغرور نیست

اگر دور باشی ز من دور نیست

دلم دلبر و دلربایش توئی

چه درمان چه دردم دوایش توئی

دوا از که جویم که دردم ز تست

دل آتشین آه سردم ز دست

گرفتم که خون بر تو کردم حلال

بکش لیک خونم مکن پایمال

گمان من ای جان من جان تست

دل و جان من صدقه جان تست

به مانند زلف ار ببری سرم

ز سر بگذرم از سرت نگذرم

غریبم ولی از تو نبود غریب

که بخشی ز انعام خویشم نصیب

از آن رو نمی‌پیچم از سخت‌رو

که سختی کند مرد را سخت‌رو

دمی با تو گفتم برآرم ز دل

ز خون دلم پا فرو شد به گل

دمث با که گویم که همدم توئی

غمت با که گویم که محرم توئی

دلم در غم عشق و غم در دل است

چو غم هست و دل نیست این مشکل است

به زور ارکشی ور به زاری کشی

بکش یا بکش چون مرا دل‌کشی

دلم زان ز مهر تو در آتش است

که در سوختن شمع مجلس خوش است

نگویم که ماهی که ماه سپهر

بکاهد ز مهر تو فارغ ز مهر

نگویم که سروی که سرو روان

سراپا تن است و تو بینی روان

گرم گوئی از چشم من دور باش

زند دورباش از توام دورباش

دمی فتنه بنشان چو برخاستی

مشو کج چو بر کار ما راستی

چو خاک تو گشتم به بادم مده

چو کردی به هیچم به خاکم مده

مران چون به یک کوچه از در مرا

مدار از سگ کوچه کمتر مرا

نکردم رخ از خاک کوی تو پاک

که با خود برم خاک کویت به خاک

بدان رخ که شاهان رخش می‌نهند

که رخ بر رخ چون تو فرخ نهند

که چندان بساطت به رخ گسترم

که رانند شاهان فرس بر سرم

ز مهرت مبادا دل خسته دور

که گیرد چراغ مه از مهر نور

در آن شام شبگون شکست آرمت

وگر دست یابم به دست آرمت

بخش ۵۹ - مناظره کردن پری‌دخت با سام

سمن برگ روی همایون جمال

پری‌دخت نام همایون به فال

روان کرد از تنگ شکر شکر

برون کرد از آن درج گوهر گهر

به شکر طراوت به یاقوت داد

رطب را ز شیرین شکر قوت داد

به یاقوت بشکست نرخ نبات

برانگیخت آتش ز آب حیات

عقیقش ببرد آب را در عدن

چو طوطی شکرخای شد در سخن

که ای گلبن باغ فرمان‌دهی

به قد راستی را چو سرو سهی

چو سوسن سراسر زبان بینمت

به دل راست کج چون کمان بینمت

چو سروت اگر راستی پیشه بود

چو از بنده آزاد کشتی چه بود

تو آتش زبانی و قول تو باد

خدایا چنین کس هوائی مباد

گهت شمسه در بر بگیرد به مهر

گهی آذرافروز خورشیدچهر

کنون خود قمررخ هواخواه تست

گلستان رویش سمن‌راه تست

کجا با من افتی که افتاده‌ام

دلم کی دهی چون که دل‌داده‌ام

ولیکن چرا آب خود می‌برم

چو شمع از درون خون خود می‌خورم

اگر سروی آزاد گشتم ز تو

وگر آنکه عمری گذشتم ز تو

ز لعل لبت تا چشیدم سخن

دم بی سخن برنیاید زمن

ز مهر تو تا پرتوی یافتم

رخ از مهر تابنده برتافتم

کنون حاصلم از تو بی‌حاصلی است

ز مهر تو جلدیم بی‌کاهلی است

من آن مرغ زارم که در مرغزار

نوا می‌زدم بر سر شاخسار

به طرف چمن آشیان داشتم

هوای گل گلستان داشتم

گهی می‌‌چریدم چو آهو به راغ

گهی می‌پریدم چو بلبل به باغ

ز هر گلستانی گلی چیدمی

ز هر غنچه‌ای خرده‌ای دیدمی

گهی دیده بر نرگس مست بود

گهی دست لاله بر دست بود

چو سرو از لب چشمها رستمی

وطن بر سر چشمها بستمی

گهی میل سرو سهی کردمی

گهی با ریاحین به سر بردمی

کنون حاصلم از تو سودائی است

نصیبم ز بهر تو رسوائی است

درین کنج معموره تنگای

چه پایم که زین سان فتادم ز پای

نه یاری که با او برآرم دمی

نه راهی که با کس بگویم غمی

به خوبی اگر یار کم داشتم

ترا در جهان یار پنداشتم

چو دیدم به هر حال مست آمدی

به دل قلب و بس نادرست آمدی

برو کز توام چاره، تنهائی است

ز درد تو درمان، شکیبائی است

به باد ار چه دادم به بوی تو دل

کنون برگرفتم ز روی تو دل

منم خاک راهت ز من درگذر

چو خاکم مکن خوار آبم مبر

بخش ۶۰ - مناظره کردن سام با پریدخت

بدو سام گفت ای بت خرگهی

شکسته قدت پشت سرو سهی

به شمشاد طوبی خرامت قسم

که شد راستی را به عالم علم

به آهوی صیاد شیرافکنت

به سوفار مژگان خنجرزنت

به خون‌ریز بادام بادام تو

به آشوب زلف دلارام تو

به رویت که پر نور شد نار ازو

به مویت که چون مور شد مار ازو

بدان روز کز شب بود زیورش

بدان شب که تا روز گردد برش

به افسون آن افعی مهر و باز

که با ماه گردد شبان دراز

بدان عنبرین مشک عنبرفروش

بدان شکرین شهد شکرفروش

به دلگیری آن مسلسل کمند

به شیرینی آن شکرریر قند

به تاریکی آن شب مشکسای

به جان‌بخشی آن لب جان‌فزای

به سر با قمرسائی کاکلت

به رخ بر سمن‌سائی سنبلت

بدان برگ نسرین بستان فروز

بدان ماهتاب شبستان فروز

ز آبی که در چشمه نوش تست

به نوشی که در لعل و در گوش تست

به خالی که بر طرف ماهت فتاد

سیه‌دانه بر قرص ماهت فتاد

به قندت که بشکست نرخ نبات

به شهدی که کرد آب، آب حیات

به لعلت که سرچشمه کوثریست

به ماهت که مهرت به جان مشتریست

به زلف دل‌آویز سوداگرت

به قند شکرریز حلواگرت

به ابرویت این قوس طغرامثال

که طغرا کشد بر مثال جمال

بدان هندوی سرکش سرفراز

بدان زنگی کافر ترکتاز

بدان طوق غبغب معلق به ماه

چو آبی فروهشته در زیر چاه

به نازت که از ناز ما را فکند

به مهرت که مه را ز کار افکند

به دلدوزی ناوک چشم تو

به دلسوزی آتش خشم تو

به آزادی سرو سیمین برت

به در باری لعل پر گوهرت

بدان کوه سیمین سیمین‌گهر

که کوهش به خدمت ببسته کمر

به خلخال زرین گوهرنگار

که در پای‌بوست بود پایدار

به کوی تو ای باغ رشک بهشت

که باغیست از خلد عنبر سرشت

به بادی که آرد به من خاک پات

که خاکش بود به ز آب حیات

که با دیگران هیچ دمسازی‌‌ای

نبود و نباشد بجز بازی‌ای

به یاد تو با گل به سر برده‌ام

ز هجر تو خون جگر خورده‌ام

نکردم خیانت به پا و به دست

نیاوردم از دست ماهی به شست

اگر چه فراوان بود ماه من

بجز تو کسی نیست دل‌خواه من

لبم تشنه و چشمه‌دار حیات

سبق برده از شهد و قند و نبات

مکن خست? تشنه محروم از آب

که بر تشنه شد آب دادن ثواب

که گر خاک گردد تن خاکیم

گواهی دهد دل ز جان پاکیم

چو باد ار بیابم گذر بر درت

کنم جان خود فرش خاک درت

بخش ۶۱ - مناظره کردن پری‌دخت با سام

مه قندهار آفتاب طراز

بت قندلب دلبر دلنواز

قصب پوش ماه و گره‌گیر موی

گل اندام سرو سمن برگ‌روی

فروزنده خورشید طوبی خرام

خرامنده طاووس طوطی خرام

نگارین نسرین بر و سروقد

پری‌دخت مه‌پیکر زهره خد

سر درج لولوی تر برگشود

در شهد و تنگ شکر برگشود

به تنگ شکر نرخ شکر شکست

به درج گهر قدر گوهر شکست

به بیغاره گفت ای سر سرکشان

که هم شه‌نشانی و هم شه‌نشان

شه شرق فراش خلوتگهت

سپهر برین خاکبوس رهت

تو مهری و ماه سپهرت غلام

کند مهر هر مه به برجی مقام

تو عمری و با کس نپائی چو عمر

چو رفتی دگر بازنائی چو عمر

تو بادی به سودای شب میوزی

که هر لحظه در بوستانی خزی

تو سروی و مثل تو سروی نخاست

گرانبارم، آزاد سازی رواست

تو جانی و با غم چه دارم ترا

برو تا به یزدان سپارم ترا

به چشم چو آهو مکن روبهی

مرا خواب خرگوش تا کی دهی

بر آهوی من نام شیری مبر

ز آهوی من شیرگیری نگر

بیا گر سیه کاریت آرزوست

ز زلفم بیاموز کین کار اوست

اگر همچو جانم شوی مهره‌باز

مکن این سخن پیش زلفم دراز

به طرازی تا سر برآورده‌ای

کجی را تو سرمایه‌ات کرده‌ای

ز زلفم بیاموز کج باختن

به ناراستی سر برافراختن

برو دست ازین جعد مشکین مدار

وگرنه به شوریدگی سر برآر

منه دل برین زلف پرتاب و پیچ

چو دیوانه بر مار افعی مپیچ

میا پیش این نرگس می‌پرست

که ترکست و بدمست و خنجر به دست

چو سازی ز مشکن کمندم گره

که کار تو زان می‌فتد در گره

به بار من ار نبودت دسترس

که از سروبن بر نخوردست کس

به طراری زلفم از ره مرو

بدین ریسمان پاره در چه مرو

مبر نام دل، آخرت ننگ نیست

که این جنس در شهر ما تنگ نیست

بگفت این و گرداند رخ را ز سام

درون شد به قصرش چو ماه تمام

سهی سرو بستان آزادگان

صف‌آرای میدان دل‌دادگان

شب‌افروز ایوان روشن دلان

مه شب‌روان قبله مقبلان

گل باغ شوق اختر برج عشق

شه ملک غم گوهر درج عشق

یل کامجو سام آشفته کار

پراکنده احوال از عشق یار

چو از مهر آن ماه برداشت دل

به ناکام بگذشت و بگذاشت دل

بخش ۶۲ - برگشتن سام از پای قصر و سر به کوه و بیابان گذاشتن

عنان برزده سر به صحرا نهاد

سرشکش روان رو به دریا نهاد

ز دست دلش دست بر دل بماند

ز خون جگر پای در گل بماند

چنان آتشی از جگر برفروخت

که از ماه تا برج ماهی بسوخت

هوا کله عنبرین بسته بود

زمانه به انفاس رو شسته بود

شب از ابر خم بر خم افکند جعد

شده کوس گردون‌بر از بانگ رعد

هوا هر نفس گشته کافوربیز

زمین هر طرف گشته کافورخیز

زده برق بر برق کهسار تیغ

روان گشته طوفان آبی ز میغ

تبیره زنان رعد در دمدمه

دم افسرده‌تر گشته مردم همه

زده باد بهمن دم از زمهریر

فرو رفته گیتی به دریای قیر

جهان رفته از برق و باران به باد

شبی زان صفت روزی کس مباد

نه راهی که آن را بود منزلی

نه بحری که پیدا بود ساحلی

همی سام می‌رفت رو در قفا

ز دلبر جدا مانده وز دل جدا

دمش بد ز سرما فسرده نفس

چو خر در دجل بازمانده فرس

نه روئی که روی آورد سوی یار

نه راهی که بیرون رود از دیار

نه صبری که برگردد از یار خویش

نه هوشی که گردد پی کار خویش

روان کرده در چشم‌ها چشم‌ها

ولیکن روان کرده در ره رها

گه از دیده زورق فکنده در آب

گه از سینه آتش زدی در سحاب

گهی باره در رود راندی ز خشم

گهی گفتی و خون فشاندی ز چشم

ز بس غصه با درد دل بود جفت

ز غم این نفس ابتدا کرد و گفت

ایا ابر تردامن تیره دل

ز دست توام پا فروشد به گل

ز تردامنی آب خود ریختی

ولی آتش از جانم انگیختی

سبک بادبان برکشیدی به ماه

شدی همچو گیسوی یارم سیاه

چرا تیره گرنه تو بخت منی

چرا سست و طرار و تردامنی

به در پرده‌ات پرده من مدر

مکن سرکشی از سرم درگذر

مرا از تو آخر چه آید به سر

که می بینمت سخت سستی و تر

به هر کوی پائی به سنگ آیدت

که آن سنگدل مهر ننمایدت

سرشکت چرا راه دریا گرفت

مگر کارت از چرخ بالا گرفت

تو می‌گرئی و برق می‌خنددت

چه گرئی که کس گریه نپسنددت

ترا بر هوا کار بر هم فتاد

کسی چون تو یا رب هوائی مباد

ز باران درم ریختی بر سرم

سیه‌رو چرائی چو داری کرم

نه بهمن و دم را ز بهمن زنی

چو ذالی و بی‌مهر و تر دامنی

گه از رعد دل در خروش آیدت

گه از رشک دریا به جوش آیدت

روی همچو لوکان سر در هوا

کف از لب فشانی بگو تا کجا

گهی دم ز کافور بیزی زنی

گهی لاف سیلاب‌خیزی زنی

بدین سان که که را گرفتی کمر

که اندازی از زخم تیرش سپر

نگویم که آب روانی کجا

اگر زانکه گویم نباشد روا

گر آبی ز دریا برآورده‌اند

ز دریا ترا بر سر آورده‌اند

مرا کین همه کام بر دل بماند

ز دست توام پای در گل بماند

تو چون برق جستی فتادی چرا

بجستی و بر باد دادی چرا

اگر بر دلم رحمت آری نکوست

که برقی است امشب که بر بام اوست

مکن تندی ای باد با روی سرد

فسرده دم و کژرو هرزه گرد

برو گرم دم‌سردی از حد مبر

به بادم مده از سرم درگذر

غمم همدم و ناله همره بسست

دلم همره و غصه محرم بسست

سرشک ار چه بازش نرانم ز چشم

برآنم که بازش برانم ز چشم

وگر دمبدم قاصدی بایدت

کزو آب بر روی کار آیدت

ببین کآب چشمم چه سان می‌رود

کز آن آب آب روان می‌رود

دلم چون بدان دل گسل بازماند

دل خسته را دل به دل بازماند

ولیکن همان به که در پیش اوست

که ریش است و او مرهم ریش اوست

ز ما عشقبازی نباشد خطا

وز آن ترکتازی نباشد خطا

بدین گونه می‌گفت و می‌راند اسب

ز چشم اشک می‌راند و می‌ماند اسب

نه کس همدش جز غم عشقبار

نه قلواد و نه قلوش غمگسار

چو در بند افتاد سام گزین

برفتند هر دو به خاور زمین

که بودند آن هر دو عاشق به سوز

به خاور رسیدند بر دلفروز

یکی مهرافروز را دل بداد

یکی شمسه از راه بردش چو باد

برفتند هر دو به خاورزمین

که تا لشکر آرند یکسر به چین

در آن شب کجا سام بیدل به راه

همی گفت و می‌راند تا صبح‌گاه

چو مرغ سحرخوان فغان برکشید

جهان مژده صبح صادق شنید

فلک، میغ را قبه در هم شکست

هوا از دم باد و باران بجست

دریده شد این پرده نیلگون

نهفته شدش طارم سرنگون

چو آن ابر بارنده محمل براند

سیاهی بر آن سبز گلشن نماند

بجنباند مرغ سحر بال را

به جنبش درآورد خلخال را

ز ناگه به سرچشمه‌ای در رسید

چراگاه و مأوای نخجیر دید

فرود آمد و اسب در بیشه راند

بر آن چشمه از چشمها خون فشاند

دلش پیش یار و غمش پیش دل

غم دلبرش مرهم ریش دل

نه در دل که از غم برد جان به در

نه در سر که بردارد از پای سر

چرا گر شده اسب که پیکرش

گذشته ز خون دل آب از سرش

بخش ۶۳ - پشیمان شدن پری‌دخت و از عقب سام رفتن

سخن گوی دهقان فرخ‌نژاد

چنین از پری‌دخت مه کرد یاد

که چون از گو شیردل دور ماند

چو باد از پیَش اسب گلگون براند

تهی مغزی و سرکش و تندخوی

ازینها پشیمانی آرد به روی

بدل سنگ برزد به سنگین دلی

در آن کار حیران شد از مشکلی

خروشش دم صبحگاهی ببست

نفیرش دم مرغ و ماهی ببست

دل تنگ را آب کرد از سرشک

جهان غرق خوناب کرد از سرشک

بسی دست بر دل زد از دست دل

کش از خون دل پا فروشد به گل

چو مهجور ماند از وفادار خویش

خجل شد ز گفتار و کردار خویش

چو مه مهد بر ابر که کوب بست

چو خورشید بر کوه? زین نشست

به آئین ترکان پرخاشخر

روان گشت با تیغ و تیر و سپر

همه ملک هستی ز ره برگرفت

پی اسب که‌کوب شه برگرفت

بری شد ز دل تا به دلبر رسید

برون شد ز خود تا به او در رسید

ز نرگس شده بر سمن سیل‌ریز

ز خون جگر نرگسش سیل‌خیز

فروشسته از اشک یاقوت خام

ز زلف شب تیره کرده ظلام

دلش رفته و از پی دل شده

ز دست دلش پای در گل شده

ره دور از راه افتاده دور

زده شاهرخ از شه افتاده دور

دمیده شب تیره زین سبز باغ

برافروخته زنگی شب چراغ

فلک را ز اکلیل برجبه تاج

زده ماه را مهر بر تخت عاج

ز مهتاب روشن شده کار شب

ز انجم شده گرم بازار شب

خوش‌آوای گردون هم‌آوای مرغ

زده چنگ در ناله نای مرغ

تبیره‌زن نوبتی شام را

به نوبت زده نوبت بام را

پری‌دخت چون اسب سرکش براند

فلک در تکاپوی او بازماند

به هر منزلی کو علم برکشید

ز چشمش بسی چشمها شد پدید

به هر چشمه ساری که مهرخ نشست

از آن چشمه در دم شقایق برست

به هر موضعی کو برآورد دم

زمین از سرشکش برآورد نم

قضا را جنیبت بدان بیشه راند

که مر سام را پای در گل بماند

نظر کرد که پیکر سام دید

که بر طرف نخجیرگه می‌چرید

بدانست کان مرغ بی‌بال و پر

در آن آشیان ساختست آبخور

فَرَس پیشتر راند و بشناختش

بر مردم دیده جا ساختش

رخش دید گلگون ز خوناب چشم

لب چشمه پر گوهر از آب چشم

ز خون جگر تر شده دامنش

گیا بردمیده ز پیراهنش

در آن چشمه کو رخ به خون شسته بود

ز خون دلش ارغوان رسته بود

به سوفار آهی که برمی‌کشید

تتقهای چرخی به هم می‌درید

به هر نوبتی کو همی زد خروش

سپهر سرافکنده می‌شد ز هوش

به سوز نفس کز جگر می ‌گشاد

مه از بام نه پایه درمی‌فتاد

بدان گونه آتش ز دل برفروخت

که بر وی پری‌دخت را دل بسوخت

بیامد که در پایش افتد چو موی

به چوگان زلفش درآید چو گوی

خرد برزدش نعره کای بیخرد

خردمندت از مردی این نشمرد

گرش زانکه می‌آزمائی رواست

که در زور مردانگی تا کجاست

وگر زانکه زین‌سان طلبگار تست

پریوار مهرش هوادار تست

کند سوی آهوی مستت گذر

و یا همچو آهو رباید ز بر

به خورشید اگر دست بردی چه سود

بَرو دستبردی بباید نمود

برانگیخت که کوب سرکش ز جای

بزد بانگ بر سام فرخنده‌رای

که اینجا چه جوئی و کام تو چیست

نژاد از که داری و نام تو چیست

بگفتا که گم کرده‌ام نام خویش

همی خواهم از دادگر کام خویش

بگفتا اگر عاشقی جان بده

وگرنه برو ترک جانان بده

بگفتا که گر جان دهم در خور است

که جانم پری‌دخت مه‌پیکر است

بگفتا که ای نام بد کرده مرد

حدیثی که گوئی ازو برمگرد

چو جانت پری‌دخت گلگون بود

تنت زنده از جان جدا چون بود

بگفتا جدائی ز ناکامی است

نکونامی عشق بدنامی است

بگفتا که دل برکن از مهر او

برون کن ز دل طلعت چهر او

بگفتا که دل کو سخن در دل است

چو شد دل مرا کار از آن مشکل است

بگفتا چرا دل بدادی ز دست

فتادی ز دستان چو ماهی به شست

بگفتا به شوخی ز دستم ربود

کنون چون دل از دست دادم چه سود

بگفتا مده دل به تیمار و درد

که انده برآرد ز غمخوار گرد

بگفتا چه گوئی ز احوال دل

که از دل بماندست پایم به گل

بگفتا تو اینجا درنگ آوری

که بر خانه شاه ننگ آوری

بگفتا رها کرده‌ام نام و ننگ

بود کان پری را درآرم به چنگ

بگفتا صبوری ز سیمین‌برش

گرفتی کنار از میان لاغرش

بگفتا ز دلبر گرفتم کنار

کند خون به چشمم سر اندر کنار

بگفتا که در صورت جان ببین

ز زلف و رخش کفر و ایمان ببین

بگفتا که تا زنده‌ام جانم اوست

دل و دیده و کفر و ایمانم اوست

بگفتا که آرام دارد دلت

نه دل با دل‌آرام دارد دلت

بگفت اوست جان را دل‌آرام دل

که قوت روانست و آرام دل

بگفتا گرش باز بینی دگر

ز باغ رخش لاله چینی دگر

بگفتا که دارم به دل این هوس

ولی وصل عنقا نیابد مگس

بگفتا چرا بی‌رخش زنده‌ای

از آن همچو زلفش پراکنده‌ای

بگفتا دریغ است از آن لب سخن

چو نامش برآید مبر نام من

بگفتا هم‌اکنونت از گرد راه

بگیرم برم تا به نزدیک شاه

منم آنکه چون تیغ کین برکشم

سر چرخ گردون به چنبر کشم

بگرید ز نوک سنان من ابر

بدرد جگرگاه درنده ببر

من آن شیرگیر پلنگ‌افکنم

که چنگال در شیر گردون زنم

مرا پیل خوانند جنگ‌آوران

همه سرفرازان و کنداوران

گرایدون که گرشسب جنگ‌آوری

همین دم ز دستم کجا جان بری

بخش ۶۴ - رسیدن پری‌دخت به سام و مصاف کردن با او

بگفت این و بر کرد از جا سمند

به بازو در آورد پیچان کمند

چو شیر ژیان اژدهائی به چنگ

شخاوان زمین کرد آهنگ جنگ

برآشفت سام یل نامدار

ز بخت بد آشفته از روزگار

چنین داد پاسخ که ای ارجمند

به دستان چه سازی به حلقه کمند

مرا خود نه بس بود اندوه خویش

که آمد ز اندوه این کوه پیش

مرا با تو ای یل سر جنگ نیست

هزیمت ز دل‌دادگان ننگ نیست

دگر ره برآمد پری‌دخت شیر

یکی حمله کردش به گرد دلیر

که بیغاره چندین چه رانی سخن

سر خویشتن گیر و تندی مکن

نبینی پری‌دخت دیگر به خواب

نشان پی‌ات شاه جوید در آب

ببندم دو دستت درین رزمگاه

برم تا به نزدیک فغفور شاه

بگفت ارنه بهر پری‌دخت بود

جهان خود ز فغفور پردخت بود

پری‌دخت گفتش که از گرد، لاف

چه خیزت ندیدی مرا در مصاف

به میدان مردی نه مرد منی

گه جنگ کی هم‌نبرد منی

چو من پای مردی زنم در رکاب

چو تو صد سپاهی ندارند تاب

یل شیردل پهلو شیرگیر

خداوند کوپال و سام دلیر

بغرید ماننده پیل مست

بپیچید بر خویش و از جای جست

چنین برکشید اسب را تنگ‌تنگ

که در جنبش آمد ز فرسنگ، سنگ

به که‌کوب سرکش درآورد پای

برآورد و برکرد باره ز جای

به هم درفتادند چون پیل مست

یکی تیغ و دیگر کمندی به دست

ز سم ستوران هامون نورد

پر از گرد شد گنبد لاجورد

سر تیغ بر اوج گردون رسید

خوی بادپایان به جیحون رسید

گره کرده ماه و گره مو کمند

بیفکند و آورد یل را به بند

بزد بانگ بر ابرش بادپای

مگر همچو کاهش رباید ز جای

نجنبید سام یل از پشت زین

ز باد سبک‌سر نجنبید زین

بدش پهلوان را به چنگ اندرون

یکی آبگون ابر ریزنده خون

برانگیخت از جا تکاور سمند

بزد تیغ و ببرید پیچان کمند

ز گفتار او سام بد بدگمان

گزندش نکرد و بدادش امان

پری‌دخت می‌خواست کو را به قید

درآرد ببندد چو آهو به صید

یکی تیغ بر بازوی سام زد

یل پهلوان تیغ مه کرد رو

کشید از میان تیغ جوشن گذار

درآمد سوی دلبر گیر و دار

پری‌دخت دلبر چو خنجر بدید

کیانی سپر را به سر برکشید

چنان بر سپر زد که از ضرب دست

که تا قبضه تیغ درهم شکست

چو شد زار کار یل نامدار

برآشفت از بخت و از روزگار

ز مژگان ببارید خوناب و گفت

که ای پاک معبود بی یار و جفت

مرافتادگان را توئی دستگیر

چو افتاد کارم مرا دستگیر

وگر زانکه عمرم به پایان رسید

چو دل شد کنون نوبت جان رسد

ز مردن مرا ننگ و بیغاره نیست

که پیر و جوان را جزین چاره نیست

ولیکن مرادم همین است و بس

که در پیش یارم برآید نفس

بگفت این و آه حزین برکشید

دمی از دل نازنین برکشید

که اکنون شدم گرم از بخت سرد

که تیغم شکسته شد اندر نبرد

ز هامون برانگیخت هامون نورد

نهان کرد گردون گردان ز گرد

برافراخت یال و بیازید چنگ

کمربند دلبند بگرفت تنگ

چو باد وزان در ربودش ز زین

به نیرو برآورد و زد بر زمین

به کردار برق از تکاور بجست

سرش را ز تن خواست ببرید پست

یل مهرپرور چو خنجر گرفت

پری‌دخت مغفر ز سر بر گرفت

تو گفتی برآمد فروزنده شید

شب قیرگون گشت روز سفید

بخندید و گفت ای یل پاک دین

منم یار تو دخت فغفور چین

تو کین با پری دخت موزون کنی

ندانم که با دیگران چون کنی

چو سام از پری‌دخت ماه این شنید

خروشید و آهی ز دل برکشید

همه در و داغش فراموش شد

بیفتاد برخاک و بیهوش شد

پری‌دخت بر وی فغان برگرفت

تو گفتی به افغان جهان برگرفت

فروریخت از دیده سیلاب زرد

ز خون، رخ بشست از غبار نبرد

برانگیخت از آتش سینه آب

ز نرگس ببارید بر گل گلاب

روان سام از اشک پاشیدنش

ز فندق گلستان خراشیدنش

زمانی شد از خاک سر برگرفت

سهی سرو را تنگ در بر گرفت

کشیدند جعد سمن سای هم

فتادند چون طره بر پای هم

چو از پای بوسی بپرداختند

ز ساعد میان را کمر ساختند

ز شیرین عقیقی و مشکین‌کمند

گرفتند داد از دل مستمند

بسی با هم از غصه گفتند راز

بسی با هم از لاله کردند ناز

خوش آن دم که یاری به یاری رسد

امیدی به امیدواری رسد

چه خوش‌تر ازین در سرای سپهر

که گیری در آغوش یاری به مهر

خوشا روز فرخنده آن روزگار

که یابند کام دل از هم دو یار

بخش ۶۵ - باز آمدن به سر داستان عالم‌افروز با سام

چو در سخن مرد فرزانه سفت

مر این داستان را چنین باز گفت

که فغفور چین، سام را چون ببست

به حبسش فرستاد و از غم برست

به بند اندرون بود شش ماه سام

وزو دور گردید آرام و کام

به هر ماه یک بار عالم‌فروز

ز افسون شدی نزد آن کینه‌توز

زبان را به لابه برآراستی

وزو دم به دم کام دل خواستی

نگشتی بدو سام فرخنده رام

همی گفت از من نیابی تو کام

چو نومید گشتی شدی باز جای

یکی مه نکردی سوی سام رای

همی گفت کو چون شود دل گزند

دهد کامم و دور گردد ز بند

چو مه نوشدی باز رفتی برش

بسی لابه کردی به پیش اندرش

نگشتی ز گفتار او سام رام

دگر ره پریوش شدی زان مقام

قمررخ چو مر سام را از کمند

رها کرد و از مهر دادش سمند

شب آمد روان سوی سام سوار

دم صبح شد آن پری در حصار

به زندان درون شد کسی را ندید

ز امید شد آن زمان ناامید

همی گفت همانا شهنشاه چین

بریده روان وی از خشم و کین

ببارید از دیده خون در کنار

خراشیده روی خود از هجر یار

بگفتا که دیگر نخواهم روان

که سام نریمان بشد زین جهان

چگونه دهم باز آرام دل

که از من نهان گشت آن کام دل

شکسته چو دید آن همه طوق بند

بگفتا خرد این ندارد پسند

اگر بخت گرداندی از سام روی

شکسته چرا گشتی این دام اوی

همانا پری دخت از افسون‌گری

فرستاد زی سام خیل پری

رهانده جهان‌پهلوان را مگر

که یارند با او پری بیشتر

نشانده مر او را به خلوت نهان

کشد باده بر روی او هر زمان

از ایدر شوم تا شبستان او

ببینم همه کاخ و بستان او

اگر شاد بینم بدو سام را

از افسون برآرم به خود نام را

درخت ستیزه برآرم به بر

پری‌دخت را شادی آرم به سر

چو آهنگ افسون و تنبل کنم

همه شهد و شادیش حنظل کنم

بگفت این و بر هم زدی بال و پر

بر آن قصر خرم برآورد سر

شبستانشان را سراسر تمام

بگشت و نشانی ندید او ز سام

همان از پری‌دخت مه‌رو نشان

ندید و شدش دیدگان خون‌فشان

همی گفت کو هست با سام جفت

به فرخنده جائی که باشد نهفت

بگردم به هر خانه و دشت و راغ

چو صرصر بپویم به هر سبزه باغ

مگر کان دو مرغ پریده ز دام

ببینم به یک آشیان گشته‌ رام

از افسون کنم هر دو را در قفس

کنم‌شان به اندوه و غم هم‌نفس

بگفت و بزد بال، پران پری

نکردش جز از اشک، کس رهبری

به ناگه ز ماهی علم زد به ماه

جهان را بپیمود چون برق راه

به شهر و به دریا و بر کوه دشت

بگشت و امیدش هویدا نگشت

چو آمد بر بیشه گشتن گرفت

همه بیشه را در نوشتن گرفت

برافراخت چون پر بر چشمه‌سر

فتادش به سام و پری رخ نظر

مر ایشان به هم دید در چشمه سار

به دیده ببارید خون را کنار

دل و بخت ازیشان بسی شاد بود

روانشان ز اندیشه آزاد بود

به هر چشمه در هم چو شمشاد و سرو

برافراخته سر ز دیبا تذرو

رخ افروخته مهر چون آمده

ز آزرم ایشان برون آمده

بپیچید بر هم الف لام دار

شده گرم بازار بوس و کنار

گهی این زبان داشت در کام او

مکیدی چو لعل شکر فام او

گهی این لب آن گرفتی به گاز

گه آن بود بیدل و گه دلنواز

گهی کبک بر نار کردی کمین

گهی باز بر کبک ره بد زمین

پریوش کجا بود چون نوگلی

بر سام نغمه‌سرا بلبلی

زمان تا زمانش کشیدی به بر

چو طوطی ز لعلش ربودی شکر

نشسته بر یکدگر هر دو شاد

که را بود از عالم افروز یاد

می وصلشان داشت زان‌گونه مست

که در چشمشان بود خورشید پست

چو آمد بر چشمه عالم فروز

شد از رشک چون شب رو تیره‌روز

چو با غیر او دید جانان او

فتاد آتش رشک بر جان او

به گیتی دو جا رشک زور آورد

بدان سان که جان را به شور آورد

نخستین به جائی که اغیار تو

کشد باده عیش با یار تو

دگر آنکه دلدار بیدادکیش

ببیند بر غیر خود یار خویش

فرو رفت در پای وی خار رشک

هوا کرد جانش گرفتار رشک

شه عنبرش از پی داوری

چو آمد رخ آورد زی داوری

سپاه فسونش علم برکشید

برو رشک اغیار خنجر کشید

زبان را بیاراست بهر فسون

ز افسون او شد هوا قیرگون

به بالا نظر کرد فرخنده سام

هوا دید سر تا به سر قیرفام

روانش برآورد از اندوه آه

به دل گفت کز چین بیامد سپاه

مگرگرد این بیشه لشکر گرفت

که گرد سیه آسمان برگرفت

پری‌دخت چون گشت از آن باخبر

ز غم شد دو رخساره‌اش همچو زرد

بدو سام گفتا بیندیش هیچ

که پیکار را سازم اکنون بسیچ

چو رخ بر سوی کارزار آورم

به فغفور چین کار زار آورم

گرفتم که او در سر سرکش است

شراری ز تیغ من او را بس است

بگفت این و بر شد به پشت سمند

ز آرام و شادی شده دل نژند

برانگیخت شولک پی‌داوری

کجا بود آگه ز مکر پری

پری‌دخت مهر و چو سرو بلند

چمان گشت و بر شد به پشت سمند

چو بر زین برآمد ربودش پری

سوی آسمان شد ز افسون‌گری

فغان زد پری‌دخت کای نامور

مرا برد بدخواه از زین زر

چو زو سام نیرم خبردار شد

دلش از غم و غصه افکار شد

خروشید کای شاه خیل پری

دلم را چه سازی به دلبر بری

ز پرواز من زی فرود آی باز

که از مهر گردم تو را دلنواز

دهم کامت از سیرت سرکشی

کنم دور، سازمت رام و خوشی

نپذرفت و گفت آن چنان پهلوان

ببردم پری‌دخت بر آسمان

تو رو فکر کار دگر کن به دهر

که کردم مر این شهد را بر تو زهر

پری‌دخت را گفت کای شوخ چشم

دل من ز تو هست پر کین و خشم

به ایران چو شد سام سوی شکار

شدم گور وکردم برو برگذار

ز لشکرگهش دور کردم بسی

کجا بوده از رازم آگه کسی

دم صبح آمد به بستان من

قدم زد به صحن شبستان من

همی خواست تا برنشیند به بخت

بدان کاخ آید نشیند به تخت

زمانی چو دولت شود رام من

برآرد به نیک‌اختری کام من

همانا بفرموده تو پری

بدان کاخ آمد به حیله‌گری

کجا پرده آویخته پیش طاق

فروزنده چون خور به نیلی رواق

بدان پرده در نقش روی تو بود

جهانی پر از رنگ و بوی تو بود

نظر کرد چون پهلو ارجمند

بدان نقش زیبای نیلی پرند

به وصفت بمحروف چندی بخواند

چو تصویر بی‌جان بر جا بماند

بگرداند از من به یکباره روی

چو طفلان روان شد پی رنگ و بوی

به خاور چو بر وی گشودم کمین

مرا وعده وصل داد او به چین

چو آمد به چین با تو الفت گرفت

ز دست تو جام محبت گرفت

به قصرت چو من سر برافراختم

پی داوری‌ها نوا ساختم

مرا گفت فردا شوم رام تو

به نیکی برآرم همه کام تو

چو از قصر بر شد به پشت سمند

به ناگه درافتاد در زیر بند

به حبس سهیل جهان سوز ماند

در آن بند شش ماه و یک روز ماند

بسی لابه کردم که کامم برآر

نپذرفت نومید هم گشت کار

چو از من به یکبارگی رخ بتافت

دگر ره نهانی سوی تو شتافت

همی بود از فکر تو روز و شب

بدم من به دوریش از تاب و تب

چو او را بدیدم ربودم تو را

برین گونه افسون نمودم ترا

کنون گر برآید که رخ را ز سام

بتابی نگردی به او هیچ رام

شب و روز با وی کنی سرکشی

ابا سیم ساقان نمائی خوشی

به گیتی نیاری دگر یاد او

پر اندوه سازی دل شاد او

که با من مگر سر درآرد به مهر

نریزد دگر آب چشمم ز چهر

وگر زانکه گفتار من نشنوی

بر ناخوشی در جهان بدروی

هم اکنون ز بالا دراندازمت

کفن سینه کرکسان سازمت

پری‌دخت آشفت از آن داوری

بترسید از گفت‌گوی پری

چنین داد پاسخ کزین درگذر

از آن رو که نخلت نیاید ببر

کجا من بتابم رخ خود ز سام

به دوری او کی دلم هست رام

ز بد هر چه خواهی تو با من بکن

نپیچم رخ از سام، گفتم سخن

پری را دل از گفته او بتفت

ز بالا نهان سوی صحرا برفت

فراوان ز هجران بگرئید زار

ببارید خون جگر در کنار

عنان سمند نگارین گرفت

ز بیشه سبک ره سوی چین گرفت

چو بلبل شدی گه نواساز عشق

فکنده ز پرده برون راز عشق

دلش در بر یار و یارش نهان

به چشمش سیه گشت یکسر جهان

نه راه شدن بد نه دلبر به پیش

شگفتی فرومانده در کار خویش

بخش ۶۶ - آگاه شدن فغفور از کار پری‌دخت و رها شدن سام از بند

شنیدم نواساز بستان راز

ز فغفور چین شد چنین نغمه‌ساز

که چون شب بخوابید بر روی تخت

یکی خواب دید و بترسید سخت

چنین دید شاه جهانجو به خواب

که بودش به نخجیر کردن شتاب

یکی باز بودی مر او را به دست

که بودی ز پروازش اندیشه پست

ز ناگاه سیمرغی آمد فرود

بزد چنگ و آن باز را در ربود

ازین هول بیدار شد تاجور

بیامد نشست از بر تخت زر

رسیدند ناگه برش خادمان

بگفتند کای شاه روشن روان

شبانگه پری‌دخت مه‌رو چو حور

نهانی که بنشست به زرینه بور

برون راند مر بارگی را ز شهر

همه نوش گیتی به ما گشت زهر

چو بشنید فغفور لب برگشاد

که شد تاج و تختم سراسر به باد

وز آن پس سراسیمه شد در حرم

برافراخت بر قصر دختر علم

بسی جستجو کرد و شد بی‌نشان

دو چشمش ز اندیشه شد خونفشان

دگر ره ز ایوان قدم زد به تخت

به گرداب انده درافکند رخت

به فرمان شه زد منادی ندا

که گردند مردم ز شادی جدا

ز دروازه‌ها رو به هامون نهند

قدم یکسر از شهر بیرون نهند

پی باز شه در تکاپوی بود

به فرمان شاه جهانجوی بود

ز ناگه سواری بدیدند چو باد

سوی مرد جنگی سبک رو نهاد

ز دروازه‌ها چون برون تاختند

پی جستجو سر برافراختند

نخستین غلامی ز فغفور چین

ابا چهارصد نامدار گزین

برانگیخت آن بار? تیزگام

بدید او بر و یال و بازوی سام

تکش بود نام فرستنده مرد

ز کین ساختی روز را لاجورد

چو مرسام را دید زی او شتافت

ازو سام فرخنده را ره بیافت

همی خواست تا راز او در نهان

بماند کسی زو نیابد نشان

رها کرد اسب پریوش ز دست

عنان را نگه داشت چون پیل مست

تکش بر پرستش چو سر برفراخت

همان باره لاله رخ را شناخت

یکی برخروشید بر سوی سام

که اکنون ابا راستی باش رام

زبان را میالا به گفت دروغ

مکن خیره شمع خرد بی فروغ

برآور زبان از پی راستی

همان به بود از کم و کاستی

کسی کو دروغش بود رهنمون

همان به که گردد به گرداب خون

الا ای که گوئی به کیش دروغ

مبادا دلت را ز شادی فروغ

رخ بخت تو کور و بس زار باد

همیشه دلت دردبردار باد

ز دستم برون شد زمام سخن

به نوعی شدم نغمه‌ساز سخن

ز پیکار رزم تکش گویمت

همه گرد انده ز دل شویمت

تکش گفت با سام بر گوی راست

مرا تا پری‌دخت مهوش کجاست

برش باز چون سر برافراشتی

که که پیکر او تو خود داشتی

که دادت رهائی ز بند حصار

چسان اوفتادت بر ما گذار

برافراخت سام سرافراز سر

چو دید آن که بگذشت آبش ز سر

روان پرده از راز آن برگشاد

چو رازش عیان شد زبان برگشاد

بگفتا رها ساخت یزدان مرا

ببخشید بر رادمردان مرا

ز بدخواه، راز قمررخ نهفت

تکش شد ز گفتار او در شگفت

سخن از پری‌دخت پرسید باز

چنین داد پاسخ گو رزمساز

که چون از پری‌دخت پرسی خبر

بگویم تو را راستی سر به سر

چو از بند و زنجیر گشتم رها

ز دوری او شد دلم مبتلا

شبانگه به نیرنگ پرداختم

به کاخش نهان سربرافراختم

کمین برگشادم دمی دیدمش

وز آن پس ز ایوان به در دیدمش

نشاندمش و آنگه به پشت ستور

همی کرد مه رخ از انکار شور

چو از شهر آوردمش سوی دشت

ز بس سرکشی همدم من نگشت

نمی‌گشت چون بخت برگشته رام

ز شهدش مرا تلخ می‌گشت کام

بسی لابه من کردم از او درشت

زبانش کجا داشت خنجر به مشت

ازین داوری دستی آمد برون

وز آن درد شد روی او نیلگون

همی خواست کش بخت یابد فروغ

زبان کرد گویا به گفت دروغ

نمی‌خواست مه‌رو شود زشت نام

پی مصلحت بر کژی رفت سام

تکش زو بخندید کز راستی

گذشتی ببینی ازین کاستی

خرد کی کند این سخن را پسند

که دستی پریوش ربود از کمند

یکی را از آن نامور سرکشان

فرستاد نزد شه شه‌نشان

بدو گفت بشتاب با شهریار

سخن گوی از سام یل آشکار

که از زیر بند گران رسته است

چو گور از بر بور بنشسته است

جز او کس ز مهوش ندارد نشان

که اسب ورا داشت از پس کشان

بپژمرد بر جا چو ما را بدید

بساط سخن زین نشان گسترید

که او را بدزدیدم از کاخ زود

سبک دستی از من ورا در ربود

چو آن نامور راند باره به چین

تکش چون نهنگ اندر آمد به کین

سپاهش به یک ره چو انگیختند

به سام دلاور درآویختند

برآشفت سام و دلش گشت ریش

ز پیکار ترکان و از بخت خویش

برآویخت با آن سواران چین

برافشاند بر مهر و صلح آستین

بخش ۶۷ - جنگ سام با تکش و کشته شدن تکش به دست سام

روانش به پیکار کین رام شد

کمندش به یال یلان دام شد

برانگیخت که پیکر تیزگام

چو شیری خروشید بر خصم سام

ز خون غازه مالید بر روی خاک

پراکنده از کشته یکسر مغاک

ادیم زمین را پر از کشته کرد

به خون خاک را یکسر آغشته کرد

چو گردان چین زین خبر یافتند

ز دروازه‌ها زود بشتافتند

سراسر به آن رزم گشتند رام

نهادند سر سوی پیکار سام

غو جنگجویان بر افلاک شد

از آن شیر را سر پر از خاک شد

ز دروازه‌ها مردم بی‌شمار

نهادند رخ سوی آن کارزار

برانگیخت سام دلاور سمند

بیفکند از آن سرکشان مرد چند

ازو سروران روی برتافتند

به سوی تکش زود بشتافتند

تکش زان برآشفت بر مرد جنگ

بر سام شد خشتی او را به چنگ

بینداخت بر سام زان حربه دست

همی پشت دست دلاور بخست

برو تاخت که پیکر تیزگام

خروشان چو تندر جهانجوی سام

یکی گرز از آن‌سان بزد بر سرش

که بنهفت بر خاک ره پیکرش

تکش را چو درکین سرآمد زمان

یلان حمله کردند بر پهلوان

از انبوه لشکر بتوفید کوه

وز آن گشت اندیشه را دل ستوه

چنان تیرباران سوی سام شد

که بر وی جهان چون یکی دام شد

چو گردید چرخ از بر او درشت

از آن لشکری سیصد و ده بکشت

ز بسیاری آن سپاه گروه

دل سام یل شد از آن پر ستوه

یکی دیر بود اندر آن جایگاه

کشیدی ابر چرخ و خورشید و ماه

که پور فریدون ورا کرده بود

ز سنگ و ز آهن برآورده بود

ولیکن کهن گشته بود آن بنای

چو این کهنه ویران? تیره رای

چنین است ائین این چرخ دور

که گاهی نژند است و گاهی سرور

گهی شاد باشند گاهی نژند

گهی ارجمند و گهی مستمند

که آباد کردی و گاهی خراب

گهی همچو خاک و گهی همچو آب

چو آئین گیتی بدین سان بود

هر آن کو خورد غم نه انسان بود

غرض این سخن پند و آئین بود

خردمند را بهره‌اش این بود

جهان‌پهلوان سام فرخنده روی

به نزدیک آن دیر شد نامجوی

چو اسبش فروماند در کین و سیر

باستاد چون پیل در پیش دیر

به دیوار آن دیر چون داد پشت

ز سودا زدندیش زخمی درشت

ز یاد پری‌دخت سیمین‌عذار

شده هر دم از دیدگان اشکبار

ز مژگان فرو ریختی آب گرم

تکاور برانگیختی نرم نرم

دگرباره رفتی سوی رزم و کین

گریزان ز بیمش سواران چین

که ناگه ز یک سوی آن رزمگاه

یکی گرد شد تا به خورشید و ماه

شه چین بیامد پر از چین به روی

به گردش دلیران چنن جنگجوی

فراوان برو انجمن شد سپاه

همه رزمجوی و همه کینه‌خواه

سواران سوی رزمگه تاختند

پی رزم گردن برافراختند

همی خواست آید برش جنگ‌جوی

ابا او به کین رو درآرد به روی

شه چین به میدان درآمد دلیر

یکی نعره زد همچو غرنده شیر

به سام دلاور یکی بنگرید

سبک تیغ تیز از میان برکشید

بدو گفت دستور کای شهریار

خرد کار بند و مکن کارزار

چو گاه نبردست و کین‌آوری

به تدبیر رو کن پی داوری

همان تا کز ایدر روم سوی سام

به گفتار شیرینش آرم به دام

اگر از پری‌دخت گوید نشان

بجویند پیکار او سرکشان

همه بازدارنددست از نبرد

که او سوی زابل شتابد چو گرد

وگر زانکه سازد نهان راز را

به پرده زند هر دمی ساز را

سپه را بگو تا بر او برزنند

به یال و برش خنجر زر زنند

بر او هر یکی گر یکی مشت خاک

بریزند آید به دام هلاک

پذیرفت گفتار دستور شاه

نشد سوی پیکار آن کینه‌خواه

برانگیخت دستور، مرکب ز جای

چو شد نزد آن مرد رزم‌آزمای

سپه را ز پیکار او کرد دور

بدو گفت کای پهلو پیل‌زور

چرا رزم‌جوئی ز گردان چین

چه خواهی تو در ملک توران زمین

تو هر چند باشی به کین پیل مست

سپاه گشن کی توانی شکست

همان بهتر آید که این داوری

گذاری و گیری ره چاکری

اگر سرکشی زان شوی دل نژند

چو پستی گزینی شوی ارجمند

کسی دخت شاهان به یغما نبرد

همان خود نگیرند این کار خورد

همان به که از رزم و کین روی خویش

بتابی نسازی دل از جنگ ریش

چنین کار آسان نباید شمرد

چو خواهی شوی نام‌بردار گرد

همان به که از دختر شهریار

نشان گوئی و کم کنی کارزار

بدو گفت سام ای سرافراز مرد

به دارنده گنبد تیزگرد

بدان کو به خود داد چندین فروغ

که دو راست از مرد گفتن دروغ

بود راستی جمله گفتار من

دروغ و کژی نیست کردار من

چو آن ماه‌چهره به من یار شد

ز ناگه جهان چون شب تار شد

یکی دست پیدا شد او را ربود

نهان کردش از چشم من همچو دود

شد از دوریش دیده‌ام خونفشان

همی خواستم زو بیابم نشان

تکش آمد و رزم‌جو شد ز من

ابا او یکی نامدار انجمن

چو در رزم با وی درآویختم

روانش به یک ضرب بگسیختم

سپه شد ز من یکسره کینه‌جوی

کنون خود شهنشه به من کرد روی

به تن در بپوشید ساز صلب

ز من می‌کند لاله رخ را طلب

مرا خود ز دوریش نبود توان

همان نیز هستم خلیده روان

اگر شاه چین جنگ پیش آورد

شکست اندر آئین خویش آورد

مرا تا بود نیروی تن به جای

سواران او را درآرم ز پای

وز آن پس که پرد روانم ز تن

چو آگه شود شاه شمشیر زن

منوچهر آن شاه روشن روان

سر سرکشان و پناه مهان

به پیش سپه قارن کینه‌کش

قباد سرافراز با رای و هش

یل رزم‌جو دیوزاده که او

نپیچد ز شیر نر آگاه او

همه شهر چین را به هم برزنند

به شاه و به کشورش آذر زنند

نه گنجش بماند نه تاج و نه تخت

به بحر فنایش درآرند رخت

چو دستور بشنید این گفتگوی

همان گه سوی شاه چین کرد روی

شنیده سراسر بدو باز گفت

دل شاه با رزم گردید جفت

شنیدم ز داناپژوهان راز

سخن آفرینان با نغمه‌ساز

شه چین به هنگام پیکار و کین

تن پیل جنگی زدی بر زمین

چو او رو نهادی سوی کارزار

برآوردی از نامداران دمار

سخن چون ز رزم نیا خوانده‌ای

مر او را همی کم‌هنر خوانده‌ای

که گر شب در کین مر او را ببست

ببردش به ایران سرافکنده پست

به گیتی اگرچه مرا بد نیا

ولی دور بودی ازو کیمیا

اگر شاه ایران سوی من به جنگ

سپاه آورد گردم او را به جنگ

مر آن کینه را بازجویم نخست

یکی تن نمانم از آن بوم رست

چو گفتار دستور بشنید شاه

به چشمش جهان گشت یکسر سیاه

فرود آمد از اسب و بر شد به پیل

برانگیخت پیل و هوا شد چو نیل

برآراستش تن به ساز نبرد

سوی جنگ او در زمان روی کرد

برانگیخت پیل و بر سام شد

زبانش به گفتار خوش رام شد

به شیرین‌زبانی سخن راند پیش

که گفتی مگر هست با سام خویش

ازو دختر خود به چربی بجست

بدو گفت سام آنچه گفتم درست

برآشفت فغفور از آن نامدار

ورا بدگهر گفت و تیره تبار

دگر گفت کز اصل بدگوهری

نزیبد تو را در جهان سروری

ز گردان تو را سر برافراختم

بر خویش جایت همی ساختم

تو خود باز تابیدی از بزم روی

ابا دختر من شدی مهرجوی

چو آگه شدم کردمت زیر بند

که از بند و زندان چو بینی گزند

دگر ره برآرم به گردون سرت

دهم دختر و شاهی و افسرت

کنون چون خود از زیر بند گران

رها گشتی ای نامور پهلوان

نبایست با دختر من کمین

گشودی ورا بردن از شهر چین

ببایست کآئی بر گاه من

یکی سجده کردن به درگاه من

از آن پس تو را چون چنان دیدمی

گناهت سراسر ببخشیدمی

سر ترا به دامادی خویشتن

به گردون رسانیدمی ز انجمن

کنون بازگو تا پریوش کجاست

اگر پاسخ راست گوئی رواست

بدو گفت سام ای شهنشاه گرد

یکی دست مر دخترت را ببرد

همانا پری بود یا دیو بود

و یا جادوی ناکس ریو بود

نباشد دروغ اندرین گفت من

به گیتی بود راستی جفت من

برآشفت فغفور و با سام گفت

که اکنون تنت را کنم در نهفت

نمانم که از جنگ من جان بری

به گفت دروغ و به حیلت‌گری

بدو گفت سام ای شه رزم ساز

به من برمکن این چنین ترکتاز

مرا نام، سام نریمان بود

نژادم ز نسل کریمان بود

تو با لشکر گشن و من یک سوار

همین دم نمایم تو را کارزار

برآشفت فغفور برگرد پیل

ز جنبش جهان گشت چون رود نیل

بخش ۶۸ - جنگ کردن سام با فغفور چین و چگونگی آن

سپاهش به یک ره کشیدند تیغ

خروشنده گشتند یکسر چو میغ

برانگیخت پس بارگی گرد سام

سوی شاه شد از پی انتقام

شهنشه به پیل و جهانجو به اسب

رخ آورد زی همچو آذرگشسب

نخستین شهنشاه شمشیربند

به دست اندر آورد پیچان کمند

بینداخت یال بر کینه‌خواه

به بند اندر آمد یل صف‌پناه

از آن سوی سام نریمان چو گرد

کمند یلی از میان باز کرد

بینداخت سوی شه خویش کام

شهنشاه چین اندر آمد به دام

ز یکدیگران روی برگاشتند

ز چرخ برین نعره بگذاشتند

زمین موج زن گشت چون رود نیل

ز نعل سمند و پی ژنده پیل

شد از نیروی شاه و آن ارجمند

چو رشته گسسته کیانی کمند

از افراز یک تن نیامد به خاک

دل شاه چین شد ازو دردناک

به دست اندر آورد چاچی کمان

کمانش کمین ساخت بر پهلوان

چپ و راست بر وی سواری گرفت

ز تیر و کمان کامکاری گرفت

کمان را برآورد فرخنده سام

ز بهر پریرخ رخش زردفام

کمان را به زه کرد چون نامور

دو ابروی یار آمدش در نظر

به سالار چین تیرباران گرفت

بکوشید رزم و سواران گرفت

برآمد شد ناوک کینه کوش

تو گفتی هوا شد یکی تیرپوش

چو تیر اسپری گشت درتاختند

به نو رزمی از نیزه برساختند

بدان سان نمودند راه ستیز

تو گفتی پدیدار شد رستخیز

برآمد به هم ناله گاودم

زمین شد پرآواز از روئینه خم

همی گفت با خویش فغفور چین

که جستم ز گردان بسی رزم و کین

ندیدم بدین‌سان سواری به جنگ

همانا که باشد دمنده نهنگ

چنین گفت با دل جهان‌پهلوان

که سالار چین است بس با توان

بکوشم ورا تا درین رزم‌گاه

بگیرم برم زی منوچهر شاه

چو از نیزه‌شان کار نامد به سر

خروشید شاهنشه تاجور

برآورد تیغ ستیز از نیام

چو تندر خروشید در پیش سام

برآورد سام سرافراز تیغ

خروشید بر شاه چون تند میغ

به هم درفتادند چون پیل مست

درآورده شمشیر و اسپر به دست

دمادم برو سام چیره شدی

وزو شاه را چشم خیره شدی

بترسید دستور از آن داوری

برانگیخت لشکر به کین‌آوری

سپه گشت انبوه بر دور سام

سراسر کشیدند تیغ از نیام

به هر سو برو بر کمین ساختند

به فرمان دستور کین آختند

درآمد بدیشان سوار دلیر

نشد هیچ از رزم و پیکار سیر

که از تیغ جستی ز گردان نبرد

که از گرز بر هم زدی اسب و مرد

به فرمان فغفور گندآوران

کشیدند یکباره گرز گران

ره رزم بر سام چون بسته شد

ز ملک تنش چند جا خسته شد

در آن خستگی بر بکوشید نیز

نشد هیچ بر جنگ کردن گریز

فروماند اسبش ز بس تاختن

نیارست دیگر کمین ساختن

باستاد در عرصه رزمگاه

بنالید بر داور دادخواه

پناهید بر داور دادرس

که ای دادگستر به فریاد رس

چنین چند مانم به گرداب غم

ز اندیشه اندر برم دل دژم

طرازنده طارم اختری

به هر داوری در جهان داوری

خداوند خورشید و انجم توئی

پدیدآور رزق مردم توئی

تو دادی مرا زور و هم فرهی

منوچهر شه را تو دادی شهی

تو بیمار غم را شفا می‌دهی

تو درماندگان را دوا می‌دهی

مرا هم به گیتی برآور امید

به زورم یکی تازه ده نور شید

بسی آرزو دارم اندر جهان

که بینم رخ دلبر مهربان

کنم جان شیرین فدای رخش

زمانی برآسایم از پاسخش

کزان لب شکر ریزد و شهد ناب

به زیر لبانش چو در خوشاب

به گیتی ندارم خیالی جز این

که بینم رخ یار زهره‌ جبین

ز وصل پری‌‌دخت سیمین‌عذار

برآسایم از گردش روزگار

وگرنه نترسم ز کشته شدن

که ناچار خاکست ما را وطن

دو صد سال اگر در جهان بلند

شوی عاقبت زیر خاک نژند

درین بد که برخاست ناگه غبار

نهان گشت گردون ز گرد سوار

غریویدن کوس و آوای و نای

دل کوه گفتی برآمد ز جای

گل‌آلود شد چشمه خور ز گرد

سیه گشت چشم زمانه ز گرد

همان گرد آن دیر لشکر گرفت

خروش تبیره جهان درگرفت

بخش ۶۹ - رسیدن قلواد و قلوش به یاری سام

شه چین ز ناگه برافراخت سر

بر آن لشکران کرد لختی نظر

ز ناگه در زیر عالی علم

دو تن دید با فر و آئین جم

برآراسته تن به ساز نبرد

دو جنگی دلاور دو پرمایه مرد

به همراهیان لشکری نامدار

همانا فزون بود از ده هزار

رسیدند چون نزد آن رزمگاه

سپه‌شان درآمد به دور سپاه

چو از سام یل آگهی یافتند

سبک سوی پیکار بشتافتند

یکی برخروشید از آن دو دلیر

بدان سان که لرزید در بیشه شیر

همی گفت قلواد جنگی منم

گه کینه شیر درنگی منم

دگر برخروشید مانند ابر

ز بانگش بدرید کام هژبر

بگفت ارچه درگاه کین سرکشم

کمین بنده سام یل، قلوشم

ز فغفور ناگه برآمد خروش

دل سام یل اندر آمد به جوش

چو آواز آن نامداران شنید

ز شادی رخش همچو گل شنبلید

ز قلواد و قلوش بشد شادمان

بسی کرد شکر خدای جهان

چنین گفت دهقان فرخ‌نژاد

که چون دیوزاده به خاور فتاد

مر او را یکی عقده آمد به پیش

ز بخت بدش نوش شد همچو نیش

هم از کار آن پهلو خویش کام

سخن گفته خواهد شدن بر تمام

چو فرهنگ شد سوی چین در شتاب

چنین دید قلواد یک شب به خواب

که سام دلاور به دریای غم

درافتاد بر وی جهان شد دژم

همه روی گیتی چو شب شد سیاه

فروماند ازو پهلوان سپاه

به قلواد گفتا که دستم بگیر

که ناگه شوم یکسر از غم اسیر

گرفتش سر دست قلواد راد

ز بحرش درآورد خندان و شاد

چو بیدار گردید آن پاک کیش

به قلوش سخن گفت از خواب خویش

چنین داد قلوش مر او را جواب

که من دوش دیدم مر این را به خواب

همانا به بند است فرخنده سام

که بر وی جهان گشته بد قیرفام

پس آنگه ده و دو هزار از یلان

ابا گرزداران و نیزه‌وران

ز خاورزمین سوی چین آمدند

به جست یل پاک‌دین آمدند

چو آگاه گشتند از آن گیرودار

کشیدند تیغ از پی کارزار

ز گردان برآمد غو سرکشان

کجا تیغ چون میغ شد خونفشان

ز خون لعل گون گشت دشت نبرد

سیه گشت چشم زمانه ز گرد

دلیران خاور چو شیران مست

به ترکان چینی برآورده دست

سواران همه نعره برداشتند

به جنگی سران دیده بگماشتند

دلیری ز هر سو فتاده نگون

شناور شده خسته در بحر خون

به پیش اندر آن سام رزم‌آزمای

به دست اندرش گرزه مغزسای

سوی قلب، فغفور چین اوفتاد

ز بس خشم آزرم یک سو نهاد

چو آمد به قلب آن گو چیردست

همه قلبگه را به هم برشکست

شکست اندر آمد به ترکان چین

شه چین بتابید رخ را ز کین

همان‌گه ز پیل اندر آمد به اسب

سوی شهر چین شد چو آذرگشسب

سپاهش یکایک درآمد به شهر

در شهر بستند گردان دهر

وز آن سو جهان‌پهلوان سپاه

گذر کرد یک میل از آن رزمگاه

بیامد بر مرغزاری فراز

فرود آمد از باره تیزتاز

به سرچشمه‌ای لشکر آراستند

درفش همایون بپیراستند

به مه برکشیدند خرگاه را

نشاندند بر تخت زر شاه را

ز قلواد و قلوش، جهان‌پهلوان

بسی شاد گردید و روشن روان

به ایشان همه راز خود بازگفت

بماندند گردان ازو در شگفت

بگفت آنچه در مرز چین دیده بود

قمررخ که او را پسندیده بود

ز بندم مرآن گلرخ آزاد کرد

پری‌دخت را هم ز خود شاد کرد

دگر گفت از عالم افروز ماه

ز کار پری‌دخت و فغفور شاه

رسیدند ز صحرای چین بی‌درنگ

ز پرخاش ترکان زرینه چنگ

چگویم ز فغفور چین و تکش

که از من بشد درگه کین زهش

مناجات کردم به پروردگار

مدد خواستم زوگه کارزار

خداوند روزی ده غیب‌دان

جهان‌پرور دادگر مهربان

شما را رسانید نزدم چو باد

شکستیم فغفور گوهرنژاد

امیدم به دادار بنده‌نواز

که بینم پری‌دخت فغفور باز

از احوال آن نامور پهلوان

شگفتی بماندند پیر و جوان

گرفتند بر پهلوان آفرین

که بی تو مبادا کلاه و نگین

خداوند دارنده دادگر

تو را شاد سازد از آن سیمبر

ز وصلش شب و روز شادی کنی

به بزمش ابا خویش رادی کنی

پس آنگه بزرگان لشکر تمام

رسیدند یکسر به پابوس سام

دگر عهد و پیمانشان تازه شد

همه خرمی‌شان بی‌اندازه شد

بگفتند کای پهلوان گزین

نگر دیوزاده نیامد به چین

بیامد به خاور چو شیر نژند

رهانید ما را ز خم کمند

وز آن پس به چین ره‌سپر شد چو باد

که آید بر پهلو پاک‌زاد

چو او رفت چندی برآمد برین

یکی خواب دیدیم ما سهمگین

ز خاور چو راندیم لشکر به راه

رسیدیم زی پهلوان سپاه

ز فرهنگ زاده نباشد خبر

ندانیم کو را چه آمد به سر

شد از دیوزاده جهان‌پهلوان

دژم روی و در غم خلیده روان

ز بهر پری‌دخت نالید و زار

بیارید از دیده خون در کنار

همی گفت با او ندانم پری

چه خواهد نمود از ره داوری

کنون از پری‌دخت بشنو سخن

همان از پری‌زاده سیمتن

بخش ۷۰ - چگونگی احوال پری‌دخت به دست عالم‌افروز پری

پریزاد چون کرد بر وی کمین

ببردش به کین بر سپهر برین

بدو گفت از سام برتاب روی

دگر وصل او را مکن آرزوی

پری‌دخت مهوش بپیچید سر

ز گفتار آن جادوی حیله‌گر

همی گفت تا جان به تن هست رام

دلم هست در بند دیدار سام

برآشفت ازو عالم افروز باز

همی جنگ و کین گستری کرد باز

در سحر و افسونگری برگشاد

پری‌دخت را جا به صندوق داد

بیالود صندوق را او به قیر

دل ماه‌سیما شد از غم اسیر

وز آن پس به گردون برافراختش

به دریای چین اندر انداختش

رخ آورد از اینجا به نزدیک سام

بدان تا مر او را درآرد به دام

سراینده دهقان با رای و فر

چنین داد از دیوزاده خبر

که چون ره‌سپر شد به خاورزمین

همی خواست کاید سوی شهر چین

شبی راه گم کرد و ره را نیافت

سراسیمه بر سوی خلخ شتافت

سه روز و سه شب رفت بر روی دشت

چهارم بر آسیائی گذشت

ز بی‌زادی ره بدش جان نژند

برآسود لختی بجا هوشمند

بخوابید بر روی صحرا دلیر

چو دو دیده‌اش گشت از خواب سیر

برآورد از خواب سر شیر نر

سوی آسیا شد روان ره‌سپر

طلب کرد از آسیابان خورش

بدان تا روان را دهد پرورش

ازو آسیابان بترسید سخت

بلرزید برسان برگ درخت

شد از دیوزاده دلش پر ز بیم

روانش ز اندوه شد بر دو نیم

روان هر چه بودش نهان خوردنی

بیاورد با ساز گستردنی

هر آن چیز کو داشت مرد دلیر

سراسر بخورد و نگردید سیر

چو آن دید زو آسیابان غریو

همی گفت این است از تخم دیو

بترسید و گردید ازو در نهان

روان گشت و می‌جست از وی امان

چو فرهنگ دید اندر آن مرحله

زناگه بیامد یکی قافله

یکی کاروان بود آراسته

فراوان به همراهشان خواسته

خروشان ز ره همچو دود آمدند

برآورد یکسر فرود آمدند

سوی کاروان رفت آن تیزکام

به چربی بپرسید احوال سام

رسیدند از دی همه کاروان

شتر ماند بر جا و شد ساربان

مه کاروان بود مرد دلیر

بیامد به نزدیک آن مرد چیر

فراوان بپرسید و بنواختش

بر خویش نزدیک بنشاختش

بسی مرحبا کرد و پرسش گرفت

همی بد ز یال و برش در شگفت

برو دیوزاده چو گردید رام

پژوهش گرفت از گرانمایه سام

دگر گفت با او که ای نیک‌مرد

چشیده به گیتی بسی گرم و سرد

مرا بازگو کز کجا می‌رسی

ز چین یا ز راه ختا می‌روی

چنین داد پاسخ که از کاشغر

نخستین شدم سوی چین ره‌سپر

به چین ارچه سود و زیان یافتم

ز بهر سفر زود بشتافتم

کنون مرمرا روز فرخ بود

که رویم سوی شهر خلخ بود

سه روز دگر چون ببریم راه

به خلخ درآئیم در صبحگاه

کنون آن جوانی که جستی نشان

بر شاه چین است با سرکشان

بدو گفت فرهنگ با هوش و رای

که از مرحمت شو مرا رهنمای

ز من دور کن خشم بیداد و کین

رسانم سوی چین ازین سرزمین

خردمند گفتش که ای نیک بهر

چو از دشت سازیم منزل به شهر

کنم یار با تو یکی پیش‌بین

بدان تا رساند تو را سوی چین

بگفت و بیاورد بهرش خورش

بخورد و روان یافت ازو پرورش

ز جا جست آن گرد سالار مرد

بدان کاروان را روان گرد کرد

بگفتا ندارید از دل هراس

که او نیست چون اهرمن ناسپاس

سمند سخن را براند درشت

نمودید از چه برو جمله پشت

نگوید سخن از ره مهر و کین

همی راه جوید سوی شهر چین

چو چنگ سخن را چنین ساز کرد

دل کاروان را همه باز کرد

شبانگه از آنجا ببستند بار

براندند تا گشت روز آشکار

سر چشمه‌ساری رسیدند تنگ

فکندند بار شتر بی‌درنگ

چو آسوده گشتند در مرحله

یکی پیک آمد سوی قافله

ز ره چون بر کاروان شد فراز

بپرسید ازو پیر سالار باز

که برگو مرا تا کجا می‌روی

چنین تندر در راه چرا می‌روی

بدو گفت در بندر رادیون

یکی کشتی آمد ز دریا برون

همانا که در روی دریا ژرف

به ایشان نموده جهان این شگرف

یکی تنگ صندوق محکم به قیر

بدو در بود لاله‌روئی اسیر

از آن مردمان در فراز آمدند

ابا یکدگر رزم‌ساز آمدند

همی گفت هر یک که این مهربان

مرا هست در خورد ایوان و خوان

به هم جمله را رای آورد شد

رخ پاژ خواهان ازو زرد شد

بگفتند کاین رای فرخ بود

که او در خور شاه خلخ بود

طغان شاه جنگ‌آور شیرکین

که او هست فرزند فغفور چین

پذیرفت یک تن از آن کاروان

که بود او مه جمله کاروان

یکی نامه بنوشت نزدیک شاه

درافکند دردم مرا سوی راه

کنون سوی خلخ شتابم چنین

به نزد طغان شاه فغفور چین

بدان تا سپارم بدو نامه را

به هم برزنم جنگ و افسانه را

چو بشنید ازو دیوزاده سخن

خروشید و گردید چون اهرمن

ز جا جست آن ره‌سپر را دو دست

بینداخت رو پشت بر خاک بست

چنین گفت با مردم کاروان

که آگاه باشید ازو یک زمان

مبادا که از بند گردد رها

که مانید یکسر به دام بلا

بباشید چندان ورا پائیدار

که من بازگردم به دریا کنار

چنین گفت دانا که آن نامور

ز خاور چو شد سوی چین ره‌سپر

رهش گم شد و در بیابان شتافت

ز بس رنج جانش ز سر بر بیافت

شبی چون سر او درآمد به خواب

درآمد به گوش دلش این جواب

که دری گرانمایه آری به دست

کزان خرمی شاد گردی و مست

درین ره اگر زحمت آری و رنج

سرانجام برداری از رنج گنج

یکی هدیه گردد ز بخت تو رام

مرآن هدیه را می‌بری نزد سام

که سام دلاور شود شادمان

ز شادی شود همچو سرو روان

پس آنگاه آن شیر با گیر و دار

بیامد به نزدیک دریاکنار

بدان تا پژوهش کند راز را

بداند سرانجام و آغاز را

سراینده نامه باستان

چنین گفت این نامور داستان

که آن کشتی از شهر بربر زمین

همی رفت گویا سوی شهر چین

وطن داشت در وی یکی کاروان

کزو خیره شد دیده باژوان

مه کاروان بد مقارن به نام

گرانمایه مردی ابا نام و کام

همی رفت صندوق در روی آب

همی زد زمان تا زمان پیچ و تاب

گرفتند چون نامور کاروان

سرش برگشادند اندر زمان

بدو در پری‌دخت را بود جای

چو دیدند ماندند بی‌هوش و رای

همی گفت هر یک مرا این سزاست

که مه پیکر و دلبر و دلرباست

به قارن سپردش به آرام خویش

سخن راند هر گونه از کم و بیش

نخستین بدو گفت برگو کئی

به صندوق جا کرده بهر چه‌ای

به گیتی بگو باب و مام تو کیست

نژاد از که داری و نام تو چیست

پریوش سر درج گوهر گشاد

به پاسخ چنین کرد ازین گونه یاد

که باب مرا نام مهیار بود

به هر کاروان بارسالار بود

خردمند بود و گرانمایه بود

سرش چتر خورشید را سایه بود

به عزم تجارت به کشتی نشست

ز طوفان دل اهل کشتی بخست

چو گردید در کشتی آرام و جا

همان‌گاه شد بخت بد رام ما

یکی باد برخاست ناگه شگرف

درانداخت کشتی به دریای ژرف

هوا را همه باد و باران گرفت

ز باران همه بحر، طوفان گرفت

من از هوش رفتم ندارم خبر

که بابا ز بد خود چه آمد به سر

مقارن، خردمند و فرزانه بود

به تدبیر تمجید و مردانه بود

ندید هیچ با گفتگویش فروغ

بدانست کو گفت این را دروغ

بگفتش که چون سرو آزاده‌ای

همانا که تو پادشازاده‌ای

بدین فر و این زیور و روی و موی

تو هستی ز شاهان دیهیم جوی

چو گفت این ببوسید روی زمین

بدان ماه‌چهره گرفت آفرین

وز آن پس به سوگند لب برگشاد

ز یزدان دارنده می‌کرد یاد

که در پرده کم زن مر این ساز را

ولی راست گو با من این راز را

که راز دلت را نگویم به کس

همی در نهانی زنم این جرس

اگر بر سرم سنگ بارد جهان

ز من راز جوید جهان هر زمان

همانا نهان دارم این راز را

نهانی برم در گل این راز را

سخن هر چه او گفت مقارن شنید

ز کژی سوی راستی بگروید

نخستین بدو نام خود بازگفت

پس آنگه بگفت این حدیث شگفت

ز سام سرافراز افسون نمای

چو آگاه شد مرد باهوش و رای

زمانی به پیش اندر افکند سر

وز آن پس بدو گفت کای سیمبر

چه سازم که آگه بشد باژوان

فرستاد نامه به نزد طغان

طغان‌شه ازین حال آگه شود

همه روز شادیت کوته شود

چو پرسش کند پاسخش چون دهم

ز چنگش بگو در جهان چون رهم

پری‌دخت گفتش مشو زین دژم

مدار از طغان شاه در دل الم

اگر او پژوهش کند راز من

چنین پاسخش گوی در انجمن

که سالار بربر یکی نازنین

روان کرد از بهر فغفور چین

چو از شهر بربر شده ره‌سپر

فتادست کشتی به گرداب در

ندیده رهائی چو از بحر ژرف

نمودست زین‌گونه کار شگرف

به صندوق در کرده مه روی را

پریوش نگار سمن بوی را

فکندست در بحرش از ناگهان

بدان تا بیابد ز دریا امان

گرفتم چو صندوق آن نازنین

نهانی چنین گفت و نام این چنین

کنون مرو را سوی چین می‌برم

بر شاه توران زمین می‌برم

گر از من طغان شاه پرسید راز

ابا او بدین سان شوم نغمه‌ساز

بپوشم رخ و کم دهم پاسخش

به افسون فرستم سوی خلخش

مقارن پذیرفت گفتار او

ز کشتی به هامون نهادند رو

علم چون ز کشتی به صحرا زدند

سراپرده بیرون دریا زدند

سمن بوی را بس خریدار بود

دل هر کس او را هوادار بود

همی گفت با انجمن باژدار

که اینک ز خلخ رسد شهریار

برآرد درون مقارن به تیغ

برون آورد ماهوش را به میغ

کجا چشمشان بود در راه شاه

مگر دیوزاده بیاید ز راه

چو دیدند او را همه کاروان

بماندند بر جا خلیده روان

به چربی سخن راند فرهنگ باز

از آن کاروان باز پرسید راز

کس از بیم پاسخ‌ ندادی بدوی

سبک دیوزاده دژم کرد روی

ز بازارگانان یکی ره گرفت

بپرسید از وی حدیث شگفت

همی گفت و می‌زد ورا شهریار

ازو خواست بازارگان زینهار

در رازهای نهان باز کرد

ز صندوق و مهوش سخن ساز کرد

که چون کرد کشتی به رفتن شتاب

بدیدیم صندوق بر روی آب

گشودیم بود اندر آن دلبری

سمن عارضی سرو سیمین‌بری

همه مهر او خواهش آراستیم

سراسر مر او را همه خواستیم

مقارن که او بار سالار ماست

به هر رنج و سختی نگهدار ماست

چو در روی آن حوروش بنگرید

همانا دلش مهر او برگزید

به منزلگه خویش بردش فراز

برو مهربان شد بت دلنواز

برو چون کسی را نبد دسترس

دگر روی او را ندیدست کس

کنون ماه‌چهره به خرگاه اوست

مقارن به صد جان هواخواه اوست

چو آگاه شد دیوزاده ازان

روان شد به نزد مه کاروان

مقارن چو دیدش بترسید سخت

بلرزید بر خود چو شاخ درخت

پری‌دخت را گفت کای مهرجوی

سوی ما دمان دیو آورده‌ روی

پری‌دخت چون در نهان بنگرید

یکی پیکر دیوزاده بدید

بنالید بر خالق ذوالمنن

ز یال و ز کوپال آن اهرمن

به دل گفت اگر جان برم زین دلیر

نگردم به دست وی اینجا اسیر

بسی کام گیرم ز فرخنده سام

کنم کار خود را به گیتی تمام

تو اینجا مر این داستان را بدار

سخن بشنو از آن یل نامدار

بخش ۷۱ - در شناختن پری‌دخت، دیوزاده را و چگونگی آن

سراینده دهقان موبدنژاد

ز سام و دلیران چنین کرد یاد

که چون در سمن‌زار شد مهرجوی

سوی قصر دلدار آورد روی

ابا ماه‌سیما به شادی نشست

ز می اندوه غصه را کرد پست

چو شد مست از شاه ایران زمین

سخن راند و از نامداران کین

وز آن پس ز گردان خود سر به سر

سخن گفت از دیوزاده دگر

که چون او مرا نیست در دهر کس

کجا آذر است او و دشمن چو خس

پری‌دخت را بد هوس اندکی

که بیند رخ دیوزاده یکی

همیشه پری‌دخت سیمین بدن

به خاطر نگه داشتی این سخن

درین واقعه مهوش پاک دید

شکی در دلش از وی آمد پدید

دگرباره از پرده چون بنگرید

نشانهای او را بدان‌گونه دید

که سام دلاور خبر داده بود

همانا که از شیر نر زاده بود

دگر در دلش داد زین سان پیام

که این نامور هست هم سال سام

کجا دیوزاده بود نام او

گه کین بود شیر نر رام او

چو دیدش نهان با مقارن بگفت

که از وی پژوهش نما از نهفت

بگو گر توئی دیوزاده به دهر

زمانه ز نو شادیت داد بهر

به تو رام گردد دل‌آرام سام

درین‌جا شوی تو به چین شادکام

مقارن چو بشنید گردید شاد

سبک سوی فرهنگ یل رونهاد

چو آمد به لب خاک ره را سپرد

وز آن پس بپرسید از سام گرد

دگر گفت برگو به من نام خویش

بدان تا بیابی مرآرام خویش

بدو گفت فرهنگ نام من است

به زابلستان در مقام من است

به بزمم چو گرشسب بنشانده است

مرا دیوزاده همی خوانده است

کنون نیست جانم به آرام رام

مگر آنکه بینم مه روی سام

از آن پس ز صندوق پرسش گرفت

همه کاروان شد ازو در شگفت

به نزد پری‌دخت آمد چو باد

سراسر شنیده بدو کرد یاد

پری دخت خندان شد از آن سخن

ثنا گفت بر داور ذوالمنن

پس آنگاه او را بر خویش خواند

سخن هر چه بود از نهانی براند

ز بند جهانجوی و آن داوری

همان از پری‌زاد و افسون‌گری

نواساز گردید آن چنگ راز

که پرمایه در داد پنهان طراز

ازو دیوزاده بسی شاد شد

ز رنج ره و محنت آزاد شد

دعا کرد و گفت ای مه مهرجوی

ز اندیشه برتاب یکباره روی

کنون در محفه نشانم تو را

بر سام نیرم رسانم تو را

پذیرفت گفتار او سیمبر

که ناگه برافراخت از فتنه سر

رسیدند در دم کسان طغان

گرفتند پرسش ز راز نهان

ز هر کس گرفتند بسیار چیز

بجستند از آن پس نشان کنیز

نشان پس بجستند از آن سرکشان

نمی‌داد از ماهوش کس نشان

بگشتند با کاروان رزمساز

بزد دیوزاده سبک پیک باز

بدان سرکشان برخروشید و گفت

که از من بجوئید راز نهفت

غلام شهنشاه بربر منم

به دیگر غلامانش سرور منم

همانا مرا با کنیز گزین

به هدیه فرستاده زی شاه چین

کنون سوی چین است ما را هوا

شما رخ بتابید ازین ماجرا

سر سرکشان زو نشد هیچ رام

همی داد گفتار ناخوش تمام

که من مر شما را برم زی طغان

نمانم که گردید زی چین روان

برآویخت بر شد ز ناگه درشت

سبک دیوزاده مر او را بکشت

پرستندگانش کشیدند تیغ

خروشید فرهنگ برسان میغ

در ایشان درافتاد با چوبدست

تن چند را با زمین کرد پست

چو دیدند او را چنان با ستیز

بجستند ناگاه راه گریز

شتابان برفتند نزدیک شاه

چو شه را بدیدند بر روی گاه

بگفتند کز بندر رادیون

یکی کاروان از شماره برون

ز کشتی علم سوی صحرا زدند

ز ماهی فغان بر ثریا زدند

نهانی ز هر کس بجستیم باز

شدیم آگه از شاه گردنفراز

که صندوقی آورده رویش به قیر

بدو در پری‌پیکر دلپذیر

مه کاروان ناگهان یافته است

چو کشتی سوی بحر بشتافته است

نهان کرد او را بسان پری

کزو هر کسی را بود داوری

مه ما ز مه‌رو پژوهش گرفت

غلامی مر او را نکوهش گرفت

وز آن پس برآشفت چون پیل مست

سرآورد روزش به یک چوبدست

ز ناگه بدو ما درآویختیم

بسنده نبودیم بگریختیم

گریزنده گشتیم روان دیو سار

رسیدیم زی نامور شهریار

مگر شاه فرخ دهد داد ما

که از چرخ بگذشت فریاد ما

همانگه طغان شاه فغفور چین

برآشفت و بر ابرو افکند چین

نظر کرد بر نامدار انجمن

به نیرم چنین گفت کای تیغ زن

سپاهی فراز آر و برکش به راه

شتابان برو تا بر باژخواه

هر آن کس که بینی در آن کاروان

به کوشش جدا کن ز تنشان روان

چو پردخته گردی ز کین‌آوری

کمربند از بهر یغماگری

سراسر بیاور بر من چو باد

همین است رسم و همین است داد

کجا کاروان دارد این دستگاه

که برد روان بزرگان شاه

چو بشنید نیرم درآمد ز جا

به اسب نبرد اندر آورد پا

گزین کرد از نامداران هزار

شتابان بیامد به دریاکنار

ازو کاروان چون خبر یافتند

به نزدیک فرهنگ بشتافتند

سراسیمه گردیده و روی زرد

بگفتند با ناله و آه سرد

که آمد بد آمد به ما ای دلیر

ز کار تو گشتیم از عمر سیر

طغان شاه از زرمت آگه شده

همه روز شادیش کوته شده

گوی را که نیرم بود نام او

بجز کینه نندوخته کام او

فرستاده با لشکر نامدار

که از ما برآرند یکسر دمار

چو بشنید فرهنگ از جای جست

سر ره بدان جنگجویان ببست

خروشید کاین تازش از بهر چیست

سپهبد کدامست و لشکر ز کیست

برش راند نیرم ز کین بارگی

ازو بخت برگشت یکبارگی

چنان چوب‌دستی بزد بر سرش

که آسیمه گشتند همه لشکرش

ز بالای اسبش به خاک اوفکند

تنش را به خاک بلاک اوفکند

سپاهش بدو اندر آویختند

همه تیغ کینه برآهیختند

ز کین دیوزاده نگرداند روی

ابالشکر گشن شد جنگ‌جوی

چو دیدند پیکار او کاروان

نشستند بر زین چو باد دمان

سوی رزم او سرکشان تاختند

همه تیغ کینه برافراختند

چنان دیوزاده درآمد به جنگ

که بر جنگیان کار کردند تنگ

رمیدند ازو لشکر نامدار

به مانند آهو ز شیر شکار

ندیدند چون چیرگی در ستیز

به یک ره نهادند رو در گریز

برفتند زی شهرخلخ روان

ز نیرم خبر یافت جنگی طغان

جهان بر جهان‌بین او تار شد

دلش آرزومند پیکار شد

فرود آمد از تخت، جنگی طغان

نشست از بر باره اندر زمان

ز گردان جنگی ده و دوهزار

برو انجمن شد پی کارزار

به خلخ روان شد چو باد دمان

به کینه کمر بست و شد تازیان

نبودش به ره یک دم او را قرار

که تا کی رساند خود از کارزار

که با کاروان ترکتازی کند

بدان جنگیان کینه‌سازی کند

شتابان همی تاخت با لشکری

که خود را رساند بدان داوری

به تعجیل خود را بدان‌جا رساند

اجل در کمین بود او را دواند

رسید او به نزدیک آن کاروان

بتندید وبر زد به ایشان فغان

بگفتا کجایست آن نابکار

که نیرم بکشت از گه کارزار

بباید که آید برم این زمان

که در دم بسوزم ورا تیره جان

به یک ضرب تیغش کنم بر دو نیم

ندارم من از پیل و از شیر بیم

چو فرهنگ بشنید این گفتگوی

سوی جنگ او تیز بنهاد روی

به پیش طغان شد ابا چوبدست

خروشید ماننده پیل مست

که اینک مر این چوب را نوش کن

همه زندگانی فراموش کن

طغان شاه ترسید و برزد عنان

سپر پیش رو داشت از نیم جان

بزد بر سر اسب آن چوبدست

بدان سان که شد باره بر خاک پست

غلامان او تیغ کین آختند

به یاری وی بارگی تاختند

سراسر سوی دیوزاده شدند

به پیکار او دل نهاده شدند

بر افلاک بر شد خروش سران

گراینده گردید گرز گران

ز هر سو به فرهنگ بستند راه

کشیدند اسب دگر بهر شاه

بخش ۷۲ - جنگ کردن طغان شاه با دیوزاده و چگونگی آن

طغان شاه چون باد بر شد به زین

برانگیخت نام‌آوران را به کین

سبک دیوزاده کمین روی کرد

به خون یلان دشت را جوی کرد

خروشنده گردید چون سنهراس

ازو شد دل سرکشان پرهراس

درآمد میان سپه همچو شیر

ز هر سو برو بر ببارید تیر

رسیدی چو پیکان بر آن نامدار

تو گفتی که با دست در کوهسار

طغان شاه چو از وی بدید آن نبرد

دلش گشت پر درد و رخساره زرد

در مکر و حیلت‌گری باز کرد

چنین چنگ گفتار را ساز کرد

که باید به نرمی ورا ساخت رام

وز آن پس سرش را کشیدن به دام

ز نیرو چو دارد سر سرکشی

ببندیمش از داروی بیهشی

همانگه سپه را ز کین بازداشت

وز آن پس سر از سرکشان برفراشت

چنین گفت با دیوزاده طغان

که چون تو نباشد کسی از گوان

همان به که بندی بر من کمر

سپه بد شوی بر سران سر به سر

تو را شاه بربر ز بربرزمین

فرستاد از بهر فغفور چین

کجا هست فغفور چین باب من

وزو هست روشن جهان تاب من

چو تو سرکشی سازی ای نامور

تو را باز خواهم روان از پدر

چو بدهد تو را یابی از من بدی

کنون شو به من رام اگر بخردی

وگر رای داری به درگاه شاه

یک امشب به خلخ بمان صبحگاه

ابا کاروان ره‌سپر شو به چین

ببر همره خویشتن نازنین

چو بشنید ازو دیوزاده سخن

بدو گفت کای مرد شمشیر زن

پسنده نبودی چو در داوری

کنون روی کردی به حلیت‌گری

بدان تا چو آیم سوی خان تو

به یک دست چوبی به ایوان تو

به بیهوش دارویم آری به دام

وز آن پس بخواهی ز مهروی کام

مرا نیست نزدیک خلخ گذر

از ایدر به چین می‌شوم ره‌سپر

یکی مایه‌ور بود در کاروان

که همیشه بود از مقارن نوان

ز ناگه به نزد طغان باز شد

بدو زار برگفت و غماز شد

چنین گفت کان ماه سیما کنیز

ز بربر نیامد ابا گنج و چیز

همانا به دریاش دریافتند

چو صندوق را قفل برتافتند

همانا ترا در جهان خواهرست

دو صد چون مقارن ورا چاکر است

مه مهوشان است و طوطی کلام

نجوید ز شاهان کسی غیر سام

ازین است که پنهان کند نام او

دگر این غلام است مر سام را

از آن رخ نتابد به پیکار و کین

که مر لاله رخ را برد سوی چین

قضا دیوزاده ز دور این شنید

همانگه چو آتش ز جا بردمید

شتابان دوید از بر او دمان

ندادش به یک لحظه او را امان

بدان سان بزد بر سرش چوبدست

که در پای اسب طغان گشت پست

بشد جانش از صرف این گفتگو

به غماز گفتن مکن آرزو

طغان چون ز خواهر خبردار شد

برو روز روشن شب تار شد

به دل گفت اگر پیچم از رزم سر

همانا ز من روی تابد پدر

شوم در میان شهان بی‌منش

سرم پست گردد ز پیرامنش

اگر رزم جویم ازین مرد نیو

مبادا که از من برآرد غریو

دگرباره چنگ سخن ساز کرد

در حقه و مکر را باز کرد

که اکنون بر افلاک بر شد سرم

که سام است جوینده خواهرم

همان به که کاخم گلستان کنی

ابا او گذر در شبستان کنی

در ایوان چو او برفرازد علم

ازو شاد گردند اهل حرم

به دیدار او شادمانی کنند

از آن خرمی زندگانی کنند

چو یک هفته ماند درین سرزمین

به هشتم شتابید زی مرز چین

ازیدر به چین گر شوی ره‌سپر

همانا ز من خشم گیرد پدر

دگر آن که باشد سرم زیر ننگ

که در شهر خلخ نسازد درنگ

سخن زین نشان گفته بی‌حد برو

همی خواست کو را درآرد برو

ز هامون مر او را به ایوان برد

درونش به تیغ جفا بشکرد

نپذرفت فرهنگ گفتار او

سبک داد پاسخ سزاوار او

که بنویس یک نامه نزد پدر

بدو قید کن راز من سر به سر

که او را به دل در بسی بد شتاب

نیامد به خلخ گذر کرد آب

پری‌دخت همراه او شد روان

سزد گر نگردد دل شه نوان

نه از شاه ترسم نه از لشکرش

بدین چوب بر هم زنم کشورش

تو خواهی که از فکر افسون و بند

سرم را درآری به خم کمند

ولیکن من از تو به حیلت‌گری

بسی برترم درگه داوری

طغان چون بدید آن که آن نامور

ز گفتش بپیچید یکباره سر

بدان جنگجویان خروشید باز

که گردید با اهرمن رزم‌ساز

همه رزم شیران کمین آورید

سرش را ز کین بر زمین آورید

سپه چون شنیدند گفتار شاه

براندند باره سوی کینه خواه

دگر ره بدو اندر آویختند

همه گرز و خنجر فروریختند

بدیشان درافتاد فرهنگ باز

ابا جنگیان گشت او رزم ساز

گرفتند ناگاهش اندر میان

زدندش به هر سو به گرز گران

پری‌دخت مه‌رو چو آگاه شد

مر آن نامور را هواخواه شد

به دل گفت اگرچه طغان سرکشست

ولی دیوزاده به کین آتش است

طغان سوی او گر شتابد به جنگ

سپه این کشد او نماید درنگ

سپاهش دمادم رسد او ز شهر

نیابد ز کین هیچ فرهنگ بهر

ز فرهنگ مردی به یک سو شود

هنرهاش در رزم آهو شود

به بند اندر آرند ناگه سرش

به خون غرقه گردد بر و پیکرش

طغان شاه گیرد ورا ناگهان

بریزد سبک خونش اندر نهان

همان به که پوشم سلاح نبرد

برآیم به که پیکر تیز گرد

سوی رزم و کین دل نهاده شوم

مگر یار با دیوزاده شوم

رهانم من او را ز چنگ طغان

دلیران کین را ببرم روان

وگر کشته گردم به میدان کار

سر سام نیرم بود پایدار

همیشه دلش شاد و خرم بود

که چون او به گیتی دگر کم بود

امیدم به دادار دارنده مهر

که بینم رخ سام فرخنده چهر

کنم جان شیرین فدای سرش

چو پروانه جان بازم اندر برش

بگفت و نکرد هیچ‌جا او درنگ

به نزدش طلب کرد اسباب جنگ

مقارن به اندرز بگشاد لب

نپذرفت اندرزش آن خوش‌لقب

چو بیچاره گردید ساز نبرد

بیاورد بهر پریوش چو گرد

پری‌دخت پوشید اسباب جنگ

کمر چون دل عاشقان کرد تنگ

بخش ۷۳ - رزم‌ پری‌دخت با طغان شاه و کشته شدن طغان شاه

نشست از بر باره بادپای

به دست اندرش نیزه جان‌ربای

به سوی طغان شاه شد رزم‌جوی

درآورد با او زکین رو به روی

سر از بهر پیکار چون برفراخت

طغان شاه همان لحظه او را شناخت

برو برخروشید کای شوخ چشم

چرا رو نهادی سوی کین و خشم

مرا بازگو راز خود سر به سر

چگونه فتادی به صندوق در

نپوشید مهوش ازو راز را

فروخواند آغاز و انجام را

ز افسون نما و ز فرخنده سام

هم از بند شاهنشه خویش‌کام

همان رستن سام از زیر بند

همان از پری‌زاد و افسون و بند

سر حقه راز را برگشاد

ز صندوق دیگر سخن کرد یاد

طغان شه چو بشنید گفتار او

نکرد هیچ آهنگ پیکار او

بدو گفت ازین غم به دل در مدار

ز انده روان را مکن شرمسار

بیا تا گذر سوی خلخ کنیم

ز گفتارها روز فرخ کنیم

چنین پاسخش داد گلرخ بدو

که هرگز ندارم چنین آرزو

ز مام و ز باب و برادر چه غم

که سام نریمان بود همدمم

همانا نگردم به گفت تو رام

سزد گر بتابی ز کینه لگام

به نفرین طغان شاه بگشاد لب

همی گفت روز تو بادا چو شب

همه نام ما از تو شد زیر ننگ

به تو روز بادا شب قیررنگ

بگفت این و با نیزه جان‌ربا

سوی رزم آن ماهوش کرد را

چه خوش گفت دستور شه با مهان

که دختر مبادا به گرد جهان

شهی را که در پرده دختر بود

همانا که آن شه بداختر بود

هم‌اکنون کنم روز تو قیررنگ

نمانم که سازی به گیتی درنگ

پری‌رخ بپیچید از کین عنان

درآمد ابا نیزه جان‌ستان

به یکدیگران اندر آویختند

ز بس خون به هامون فرو ریختند

مقارن چو پیکار ایشان بدید

بترسید و شد چهره‌اش شنبلید

بگفتا پری‌دخت با شهریار

همانا نتابد گه کارزار

طغان پایدار است و مردافکن است

به مردانگی شهر بر هم زن است

پریوش به رزمش شود سست‌رای

مبادا فتد نخل قدش ز پای

ز اندیشه‌ها چون رهائی نیافت

چو صرصر سوی دیو زاده شتافت

ورا دید همچون دمنده نهنگ

رخ دشت کرده ز خون لعل رنگ

پیاده همی جست برسان شیر

سران را ز پیکار می‌کرد سیر

همی زد به جنگ‌آوران چوبدست

سران را ز افراز می‌کرد پست

ز وی بر دلیران جهان تنگ شد

مقارن به نزدیک فرهنگ شد

ورا کرد آگاه از ماه‌روی

که بنهاد سوی طغان شاه روی

کمربسته با شاه پرخاشجوست

همانا که رزمش نه بر آرزوست

طغانشاه در رزم نیک‌اختریست

بویژه که پیکارجو دختریست

کجا ماهوش را بود تاب او

تو داری گه رزم پایاب او

به یاری او ره‌سپر شو به جای

که او را نباشد بر شاه پای

مقارن چو او را خبر داد ازین

برافراخت رخ نامدار گزین

خروشان و جوشان چو شیر نژند

سوی شاه شد نامدار بلند

چو آمد بر شاه رزم‌آزمای

ورا دید چون کوه بر بادپای

پری‌دخت را بارگی کرده پست

برآورده شمشیر و بگشاده دست

فتاده به پائین مهوش سمند

رخ ماه‌سیماش گشته نژند

طغانشاه باره برانگیخته

پی خون او تیغ آهیخته

همی خواست کز وی ببرد روان

پری‌دخت از بخت بد بد نوان

که فرهنگ آمد بدان جایگاه

چو تندر یکی نعره‌ای زد به شاه

بدو گفت کای بدگهر شهریار

رسیدم به جا بر یکی پایدار

به چشم طغان شد جهان قیررنگ

دگر ره سوی نامور شد به جنگ

ندانی که رو به چو شیر ژیان

ببیند گریزد ز چنگش توان

کنونت نمایم یکی تیغ تیز

که از ضرب تیغم شوی ریزه ریز

ندانست کز گردش روزگار

چه چیز آیدش بی‌گمان در کنار

بگفت و چو آتش درآمد ز جا

برانگیخت که پیکر بادپا

بزد بر سرش آتش آبگون

همی خواست کو را درآرد نگون

ز تیغش بدزدید فرهنگ سر

وز آن پس خروشید چون شیر نر

بدان سان بزد بر سرش چوبدست

که با باره با خاک گردید پست

روان چون بتابید رخ از طغان

برآورد بر سوی لشکر فغان

که یکسر ز پیکار تابید روی

مسازید پیکار و رزم آرزوی

که باشد پری‌دخت خود شاهتان

نماید به نیک‌اختری راهتان

پریوش شما را کنون است شاه

نباید که گردید ازین نیکخواه

طغان شه چو بر خاک افکنده شد

سپاهش به یک ره پراکنده شد

پری‌دخت و فرهنگ با یاوران

به خلخ نهادند رو در زمان

بیامد به جای برادر نشست

بزرگان نشستند بالای دست

مهان را ز کار خود آگاه کرد

یکی را ز خویشان خود شاه کرد

سه ره سه هزار از دلیران کین

کزین کرد کاید سوی شهر چین

ببخشید بر سرکشان سر به سر

ز زر و ز هر گونه در و گهر

همه ساز شاهی که بود از طغان

همه گنج‌هائی که بود از نهان

سراسر به پشت هیون کرد بار

بدان سان که بایست آراست کار

خود اندر عماری نهان کرد روی

به سر شد سوی شهر چین راه‌جوی

مقارن که مرد جهان‌دیده بود

خردمند و بیدار و سنجیده بود

همی راند در پیش باره چو باد

دلش گشت از بند فرخنده شاد

همان دیوزاده به پیش سیاه

پیاده سپردی شب و روز راه

چو شد داوری طغان اسپری

سخن بازگویم ز سام و پری

بخش ۷۴ - آمدن عالم افروز نزد سام و سخن از پری‌دخت گفتن

سراینده دهقان با فر و کام

سخن راند زین‌سان ز فرخنده سام

که چون گشت چیره به فغفور چین

سحرگاه شد با دلیران کین

یکی هفته با سروران شاد بود

شب و روز از اندوه آزاد بود

ز می سرخ گردیده بد چهره‌اش

ولی بی‌پریوش نبد بهره‌اش

چه خوش گفت دهقان والا گهر

خداوند آئین و فر و هنر

که باده حرامست بی روی یار

چه در بزم درویش و چه شهریار

از آن هفته سام آن چنان زار شد

که از جام و از باده بیزار شد

شب هشتم از هجر دلدار خویش

دل سام نیرم در آن بود ریش

ز افسون آن جادوی حیله‌گر

بسی خون دل می‌چکاند از جگر

کزان سان فریبی نمودار کرد

به هجران یارم گرفتار کرد

در آن گفتگو بود آن شیر نر

که آوازی آمد از آن بوم و بر

ز ناگه پریزاد افسون نمای

بیامد بر پهلو پاک رای

دعا کرد و گفتش که ای نامور

مکن یاد روی پریوش دگر

که از شک تو من بریدم روان

برو شد همه مرغ و ماهی نوان

سزد گر دل از وی برون برکنی

همه چنگ در دامن من زنی

کزو مهر برگیری ای سرفراز

دمادم از آن پس تو با من بساز

مرا یار دانی و رادی کنی

به خلوت شب و روز شادی کنی

برآشفت ازو سام آزاده خوی

از آن پس بدو گفت کای ماهروی

ز افسون زمانی رخ خود بتاب

از آن پس نما رخ به من بی‌حجاب

بدان تا ببینم رخت بی‌درنگ

به بر درکشم نخل قد تو تنگ

پری‌زاد بنمود رخ چون به سام

دل سام با او نشد هیچ رام

دلش بود در بند آن ماه‌روی

نمی‌شد به افسون‌نما مهرجوی

جهان‌جو چو روی پری را بدید

بساط سخن زین نشان گسترید

که بینم چو رخساره مهوشم

از آن پس ترا من به بر درکشم

چو زو آن پریزاد افسون‌نما

شنید این سخن اندر آمد ز جا

بدو گفت اگر عهد و پیمان کنی

مرا مشکل دل تو آسمان کنی

بیارم پری روی را از نهان

مرا شاد سازی تو ای مهربان

به پیمان دلت را اگر نیست رای

دگر می‌نبینی تو آن دلربای

سپهبد چو بشنید گفتار او

چنین داد پاسخ سزاوار او

که چون ماهوش را ببینم دمی

نخستین بجویم ز تو خرمی

دل عالم افروز گردید شاد

برون آمد از خیمه مانند باد

بزد بال و بر شد به روی هوا

که آرد سمن‌بوی را باز جا

فراوان بر افراز دریا پرید

ز صندوق مه‌رو نشانی ندید

ندانست کو را چه آمد به پیش

دلش ناشکیبا شد از بخت خویش

بخش ۷۵ - چگونگی رزم فغفور چین با سام نریمان

سراینده دهقان با آفرین

سخن راند زین سان ز فغفور چین

که در رزم و کین چون ندید هیچ بهر

ز هامون شتابان درآمد به شهر

رخش بود از بخت سرکش دژم

زمان تا زمان غرقه گشتی به غم

یکی هفته در بتکده روز و شب

ز بهر گشایش گشاده دو لب

زبان را به خواهش بیاراستی

دمادم ز بت یاوری خواستی

به هشتم ز بتخانه آمد برون

ازو دور گشته قرار و سکون

بیامد نشست از بر بخت مرد

ز گردن‌کشان جای پردخت کرد

فرستاد دستور را پیش خواند

ز سام و پریوش سخنها براند

از آن پس بگفتا چه افسون کنم

که این خار از پای بیرون کنم

بدو گفت دستور کای شهریار

برآراسته از پی کارزار

برون شو ز چین رخ سوی جنگ کن

به سام نریمان جهان تنگ کن

که او یابد از رزم و کینه شکست

همانا پری‌دخت آید به دست

ز گفتار دستور فغفور چین

نپیچید سر، کرد رخ سوی کین

سران سپه را سراسر بخواند

بر ایشان بسی سیم و گوهر فشاند

بگفتا همی رای نام آورید

سر سام نیرم به دام آورید

شتابید یکبارگی رخ به جنگ

مگر سر درآرید از زیر ننگ

سران یکسر از جای برخاستند

زبان بهر پاسخ بیاراستند

که ما شاه چین را پرستنده‌ایم

بر امر او سر درافکنده‌ایم

نتابیم ز امر شهنشاه سر

ز فرمان او نیست ما را گذر

همه سوی پیکار رو آوریم

هنرهای مردی به جا آوریم

کمر تنگ بندیم در داوری

بکوشیم با لشکر خاوری

به قلواد و قلوش سرآریم دهر

چو رو اندر آریم از کین و قهر

ببندیم بازوی مر سام را

به گردون برآریم ازین نام را

کجا سام را باشد این دستگاه

که در زیر چنگ آورد دخت شاه

ازین پس به شادی اگر رو کنیم

سر نام خود زیر آهو کنیم

برآنسان برانیم لشکر به کین

که شب لرزه گیرد ادیم زمین

ازیشان بسی شاد شد شهریار

سپه کرد از هر سوئی خواستار

چنان لشکری بر وی انبوه شد

کزان پیک اندیشه نستوه شد

ستادند پیش شه چین روان

سپه برشمردند کارآگهان

ز پیکار جویان نیزه‌گذار

گذشت از بر شه دو ره سی‌هزار

شهنشه شد از سرکشان نیک‌بهر

همان دم برون برد لشکر ز شهر

بر لشکر سام خرگه زدند

درفش بنفش از بر مه زدند

همانگه خبردار گردید سام

که فغفور چین گشت با رزم رام

ز پرده برآمد بر افراز زین

نظر کرد بر شاه توران زمین

به قلوش چنین گفت کای نامدار

ندیدم چنین لشکر بی‌شمار

ز سم ستوران مردان کین

زمین است جوشان چو دریای چین

مگر دادگرمان دهد یاوری

که چیره شویم اندرین داوری

اگر نه به گیتی کرا هست پای

که با این سپاه آورد رزم رای

درین بد که آمد شه چین ز شهر

به خرگه درون رفت مانند زهر

سپه بر لب رود آمد رود

طلایه برون رفت مانند دود

ز افراز که سام آمد به زیر

ز هجر پریوش دل از غم اسیر

چو بنشست بر تخت شاهنشهی

مهش مهربان گشت و بختش زهی

نشستند گردان خاور برش

ستادند بر جایگه لشکرش

پی چاکری دست کرده به کش

همه نامداران با رای وهش

سخن در میان بود از مهر و کین

که آمد فرستاده شاه چین

ورا راه دادند نزدیک سام

چو آمد دعا کرد و بگذارد گام

ز شاهنشه چین یکی نامه داد

به دست جهان‌پهلو پاک زاد

به دستور خود داد آن نامه سام

به خاموشی آن انجمن گشت رام

گرانمایه دستور برخواند زود

نخستین ز بت بود شه را درود

پس از نام بت گفتنش بد چنین

که این نامه از نامور شاه چین

به نزدیک سام نریمان راد

جهانجوی جنگ‌آور شه‌نژاد

بدان ای سرافراز رزم‌آزمای

که دارم دگر ره به پیکار رای

خرد کار بند و رهی پیشه کن

ز انجام این رزم اندیشه کن

پری‌دخت را ره‌سپر کن به چین

وز آن پس روان شو به ایران زمین

وگر زانکه رای نبرد آیدت

همانا که سرزیر گرد آیدت

چو لشکر برانم به کین آوری

به تو بر سر آرم همه داوری

به ننگ آورم بر شده نام تو

به هم برزنم یکسره کام تو

جهان پهلوان زین برآشفت و گفت

که شه را مگر بخت بدگشت جفت

پری‌دخت را برد دستی برون

وزو گشت جان و دلم بی‌سکون

نخستین بگفتم بدو راز را

که بردند مرغ نواساز را

ندارد چنین گفتگو را پسند

برآید پی کین به پشت سمند

سپه را براند به کین آوری

که من هم ابا لشکر خاوری

چو شیر ژیان رای جنگ آوریم

جهان را بدو تار و تنگ آوریم

ز بالای پیلش درآرم به خاک

برآرم ز لشکرش گرد هلاک

پی رزم چون دست بیرون کنم

ز خون دشت را رود جیحون کنم

پی رزم چون دست بیرون کنم

ز خون دشت را رود جیحون کنم

بتان را درآرم ز بالا به پست

روان دور گردانم از بت‌پرست

فرستاده برجست و برتافت روی

بشد پیش سالار پرخاش جوی

پیام جهان‌پهلوان بازداد

شه کینه‌جو رزم را ساز داد

یکی هفته شه کرد بر چین درنگ

به هشتم برانگیخت لشکر به جنگ

نشست از بر پیل سالار چین

به جنبش درآمد ادیم زمین

یلان برنشستند بر بادپای

سراسر سوی رزم کردند رای

غو کوس بر چرخ گردون رسید

خروش یلان تا به جیحون رسید

هوا گشت تار و زمین گشت پست

ز سم ستور و پی پیل مست

شد از نیزه‌ها بیشه صحرای چین

وز آن بیشه چون شیر مردان کین

شهنشه ز شادی سبک برکشید

سپاهش ز هر سو رده برکشید

ز بس جنگیان اندر آن پهن دشت

یکی باره زآهن نمودار گشت

بخش ۷۶ - جنگ سوار خاوری با فرستو و کشته شدن خاوری

باستاد در قلب فغفور شاه

ستادند پیش و پس او سپاه

دلیران ترکان زرینه چنگ

همه درگه کینه همچو پلنگ

و طغرل تکش یک دل و یک تنه

بیامد باستاد در میمنه

فرستو که بد نامدار سره

شد از قلب تازان سوی میسره

دگر نامداران و مردان کار

کشیدند صف در یمین و یسار

در و دشت پر شد ز تیغ و سنان

تو گفتی که برخاست آخر زمان

درفش از پی کین برافراشتند

چو شیر ژیان نعره برداشتند

چو زین آگهی یافت سام دلیر

ز جا جست ماننده نره شیر

بپوشید سازی چو کوه گران

نشست از بر تازی اسب چمان

جهانجوی قلواد رزم‌آزمای

چو دید آنکه پهلو به کین کرد رای

دلیران و گردن‌کشان را بخواند

سپه را پی رزم و کین بر نشاند

برآمد به مه شقه‌های علم

زمین شد پر از شیر شرزه دژم

هوا شد سراسر چو دریای قار

زمین گشت جوشان ز بانگ سوار

به قلب سپه سر برافراخت سام

پی کین به فتراک بربست خام

سوی میسره رفت قلوش چو گرد

رده ساز کرد از برای نبرد

ستادند نام آوران پیش و پس

کشیده سراسر عنان فرس

به هر صف سوارافکن خاوری

باستاد از بهر کین‌آوری

چو از هر دو رو رزم و کین ساز شد

در خشم و جنگ‌آوری باز شد

نخستین فرستو درآمد به جنگ

یکی خشت آهار داده به چنگ

خروشید و گفتا فرستو منم

ز گردان جنگی بی‌آهو منم

سپهدار و شاهم گه داوری

همیشه بجویم ز بت یاوری

سزد گر درآید به پیکار سام

ببیند هنرهای مردی تمام

چنان دستبردی نمایم بدو

که گرید روان نریمان برو

دژم شد سوارافکن خاوری

برانگیخت اسب از پی داوری

درآمد فرستو به نزدش چو باد

هم از ره پی کین دو بازو گشاد

بزد بر فرستو یکی تیغ تیز

ز بخت بدش تیغ شد ریزریز

فرستو چو شیری برآشفته شد

ز پیکار دشمن دلش تفته شد

برانگیخت اسب و برآورد خشت

زخشتش تو گفتی زمین قیر کشت

چنان بر سوارافکن خاوری

فرستو بزد خشت در داوری

که با سر جدا شد ز تن خود زر

سرش ترک تن کرد و تن ترک سر

فرستو برانگیخت اسب نبرد

ز سام دلاور همی خواست مرد

چو زو بر فلک بانگ و فریاد شد

به میدان گه رزم قلواد شد

یکی نیزه بر دست و باره به زیر

خروشید چون آتش ز مهریر

برآراسته تن به ساز کهان

به دستی سنان و به دستی عنان

بخش ۷۷ - رزم قلواد با فرستو و کشته شدن فرستو

تو گفتی که بود او یک یپل مست

و یا شیر بود اژدهائی به دست

به نزد فرستو چو آمد فراز

خروشید بر وی که ای رزم‌ساز

درفش و تبیره برافراختی

ز ما نامداری سرانداختی

چنان بر تو گرید شه چین کنون

که گرید بر او اختر واژگون

فرستو ز قلواد پرسید نام

همان از نژاد و ز جاه و مقام

به پاسخ بجنباند لب نامور

برآشفت از مرد پرخاشخر

سنان درربود و بدو حمله کرد

برانگیخت قلواد اسب نبرد

درانداخت در یال مرکب عنان

برآمد ز جا باز کرده سنان

چنان زد بر او نعره‌ای از غضب

که شد روز روشن بر او تیره شب

بدان‌گونه پیکار برساختند

که خود را ز بس خشم نشناختند

ز ناگاه قلواد رزم‌آزمای

برآورد آن نیز? جان ربای

چنان زد بر او نیزه آن یل درشت

که از سینه او برون شد ز پشت

به خاک اندر افتاد آن جنگجو

که می‌داشت بر دل بسی آرزو

برانگیخت اسب و به میدان شتافت

دگر ره پی کین سواری نیافت

دگر از شه چین هم‌آورد خواست

دل نامداران ازو بر بکاست

درآمد سواری که جوید نبرد

ز گرزش سر و پشت او خرد کرد

سوار دوم چون برآمد به جنگ

همان‌گه بخستش به تیر خدنگ

سوار چهارم چو شد رزمجوی

بدان‌سان بخستش که بنهفت روی

چنان تا در درانداخت ده تن به خاک

دل شاه چین شد ازو دردناک

بخش ۷۸ - رسیدن نامه مرگ طغان شاه به پدرش شاه چین

همی‌خواست تا خود درآید به جنگ

کند روز قلواد را تیره‌رنگ

که گردی شد از روی دشت آشکار

یکی ره‌سپر مرد خنجرگذار

برون آمد از گرد مانند باد

بر پادشه شد زمین بوسه داد

به کش در یکی نامه بودش نهان

سبک داد بر دست شاه جهان

چنین بود در وی که ای شاه چین

فرستاده از شهر خلخ زمین

بیاید شتابان به درگاه تو

که اکنون دگرگون بشد راه تو

پریوش ز دریا برون زد علم

طغان‌شه روان شد به راه عدم

مرا دل ز بهر پسر شد کباب

شب و روز می‌بارم از دیده آب

پری‌دخت بگرفت تاج و نگین

ابا دیوزاده برون شد به کین

چه خوش گفت دانا که دختر مباد

وگر باد فرخنده اختر مباد

از آن رخ نهفتم ز کین پسر

که این کینه را تازه خواهد پدر

تو دانی که او مر مرا دخت نیست

همان مادر او به گیتی پریست

سزد گر بشد مرو را شهریار

که گشتم ز مرگ پسر سوگوار

همه جنگ و اسباب جنگی طغان

به یک ره پدید آورید از نهان

سه ره سی‌هزار از دلیران کین

گزین کرد آمد سوی شهر چین

شه چین ازو چون خبردار شد

برو روز روشن شب تار شد

ز مرگ پسر روز او شد چو نیل

همی خواست خود را فکندن ز پیل

بدو گفت دستور کای شهریار

مکن بخت خود را چنین سوگوار

مزن پای امید خود را به سنگ

مکن روز خود را چنین تیره رنگ

که در رزم چون تو شوی سوگوار

کند خصم تو کام دل در کنار

مکن شادمان زین سخن سام را

که بر فرق گردون کشد کام را

مینداز خود را از افراز پیل

که پر کشته بینی زمین چند میل

چنین داد پاسخ به دستور شاه

که شد از پری دخت روزم سیاه

چه سازم که او را به دست آورم

چگونه سر سام پست آورم

بدو داد پاسخ خردمند مرد

که امروز رخ بر متاب از نبرد

غوطبل و شادی چو بر جا ستاد

هم‌آورد می‌جست قلواد را

همی گفت در چین مگر مرد نیست

و یا همچو من کس درآورد نیست

برآشفت طغرل تکش زین سخن

سبک سر برافراخت زان انجمن

کجا گفت قلواد را داشت ننگ

ز بیغاره او دلش گشت تنگ

شد از قلبگه تازیان پیش شاه

شهنشاه را دید در قلب‌گاه

بیامد بر شاه طغرل تکش

باستاده و دست کرده به کش

همی گفت کای شاه پیکار جوی

ز بهر چه کردی به پیکار روی

ز لشکرگه نام‌بردار سام

بیاید یکی مرد گم بوده نام

بترسید ازو این گشن انجمن

ابا او نگردد کسی رزم‌زن

زبانش چو بیغاره ره جسته است

همی گفت از رزم من خسته است

از آن رخ نهادم سوی شهریار

که کردم منش رزم را خواستار

اجازت همی خواهم از شاه چین

گشایم چو شیران بر او بر کمین

به اقبال و یمن تو ای شهریار

برآرم همین دم ز جانش دمار

از آن پس برانم سوی رزم سام

برو روز روشن کنم همچو شام

سخن‌گو ز طغرل تکش کرد یاد

که هنگام کین بود آتش نهاد

به نیزه دل شیر کردی کباب

بر گرز او پیل کم داشت تاب

خدنگش گذر کردی از خاره سنگ

فکنده ز خنجر دمنده نهنگ

همان هم سپهبد ز فغفور بود

به مردی به هر جای منشور بود

ز خودکامگی کرد بر عزم چین

پذیرفت گفتار او شاه چین

بدو گفت رو لیک بیدار باش

ز سام دلاور خبردار باش

که او مرد جنگ است و پرخاشخر

بدرد به خنجر دل شیر نر

ز گرشسب دارد نژاد آن دلیر

عقاب دلاور درآرد به زیر

چو بشنید طغرل تکش گفت شاه

همی گفت بادا حمل جفت شاه

مباداش لختی ز گردون نژند

که بیند گزند شهنشه پسند

وز آن پس به زانو زدن کرد رای

که این بود آئین توران خدای

به زانو درآمد مرآن نامور

بر شه از آن پس فرو برد سر

نشست از بر اسب تازی نژاد

سوی رزم قلواد گو رو نهاد

چو آمد به میدان سواری گرفت

به قلواد گو کامکاری گرفت

به گردن درفش هنر برفراخت

چپ و راست چون باد مرکب بتاخت

وز آن پس به تیر و کمان دست برد

برانگیخت اسب از پی دست برد

به نزدیک قلواد شد چون شرار

بدو گفت کای نیم مرده سوار

سران را فکندی به گرداب خون

که این دم سرت را کنم سرنگون

برو بر خروشید قلواد گرد

کجا داشت پیکار او را به خورد

چنین خصم را درگه گیر و دار

ببین تو به دو دیده اعتبار

که گر خاک باشد به گاه نبرد

درآید به دو دیده‌ات همچو گرد

کمان را به زه کرد طغرل تکش

بپیوست شیری ز کین بر رهش

ز نیرو کشید و سبک برگشاد

برون شد ابر ران قلواد راد

چنان زد که گلبرگ او زرد شد

ز پیک دلش مسکن درد شد

چنان زد که شد ارغوانش پرند

بتابید از کین عنان سمند

چو از قلبگه دید فرخنده سام

برانگیخت که پیکر بادگام

بخش ۷۹ - کشته شدن طغرل تکش به دست سام نریمان

درآمد به میدان چو شیر ژیان

ز سم سمندش زمین بد نوان

به طغرل تکش گفت ای تیره‌روز

کنون دل ز امیدها برفروز

چنانت درآرم ز زین ستور

که گریان شود بر تو ماهی و مور

نمودی به قلواد گو دستبرد

کنون رزم‌جوئی ابا سام گرد

بخندید طغرل تکش کای دلیر

همانا ندیدی تو چنگال شیر

ز طغرل تکش نیستی باخبر

که در کین نتابد رخ از شیر نر

به خنجر بکاود درون سپهر

به تیغش بلرزد دل گاو مهر

عمود گران گر درآرد به چنگ

به خود موزه سازد دمنده نهنگ

چو گیرد به کف نیزه جان ربا

سپهر روان را درآرد ز پا

چو او برگشاید خم خام را

هم‌اکنون به بند آورد سام را

بخندید ازو سام کشورگشای

بزد بانگ بر باره تیزپای

سنان بر کمربند او کرد بند

بخندید طغرل به پشت سمند

دلش گشت از سام یل پر ز بیم

بزد تیغ و شد نیزه‌‌اش بر دو نیم

از آن پس برانگیخت اسب نبرد

به سوی سپهدار آهنگ کرد

چو پیکار او دید فرخنده سام

برآهیختش تیغ تیز از نیام

به طغرل تکش حمله آورد باز

برآویخت طغرل در آن رزمساز

زمانی بگشتند با یکدگر

چو شیر دژآگاه چو پیل نر

سرانجام سام اندر آمد چو باد

به دست اندرش آب آتش نهاد

بزد بر سر طغرل شیرکین

بدان سان که بشکافت تا صدر زین

ز باره درافتاد با خاک خار

برو کرد باره به تندی گذار

برانگیخت مه لعل سم خاره سام

جهان گشت از گرد او تیزفام

زمانی سر و پای میدان بگشت

خروشش ز جنگ‌آوران درگذشت

کجا شاه چین از طلبکار بود

که شه را بدو راه پیکار بود

بدو داد از شه دلیری پیام

که امروز شد روز فرخنده سام

چو فردا نماید رخ از چرخ شید

درآید شه چین به پیل سفید

فرامش کند کام ایام را

طلبکار گردد به کین سام را

کنون بازتابان ز میدان عنان

که خورشید شد در پس که نهان

عنان باز پیچید فرخنده سام

به لشکرگه خویشتن باز سام

به پرده‌سرا شد برآمد به تخت

دلش در غم یار و زو شادبخت

دلیران سراسر شدند انجمن

ز پیکار فغفورشان بد سخن

وز آن رو شه چین به خرگاه شد

روانش ز اندوه کوتاه شد

غمی داشت در پیش دل همچو کوه

دلش بود در پیش دختر ستوه

دو سالار بودش چو شیر نژند

که بودند در رزم و کین دیوبند

یکی را پری‌نوش یل نام بود

دگر گرد فرشاد خودکام بود

چنین گفت فغفور کای سرکشان

ز روز بد آمد بر من نشان

پری دخت با دیوزاده مگر

فکندند در شهر خلخ گذر

طغان سویشان رفت پیکارجو

چو شد دیوزاده به پیکار او

قضا را طغان گشته از غم اسیر

همی دیوزاده بر او گشته چیر

پری‌دخت از آن جای گشته روان

به دست اندر آورده گنج گران

همی آید اینک ز خلخ به چین

که با سام یاری کند روز کین

شما را بباید شدن با سپاه

نهانی هم امشب شتابان به راه

بدیشان ز ناگه کمین ساختن

ز پیکار کین طغان آختن

گزینید ازین لشکر نامدار

دلیران جنگ‌آزموده هزار

که دارند ایشان سپاه اندکی

همانا بجویند کینه یکی

که یکسر ز بهر طغان در غمند

شب و روز با دیده پرنمند

پری‌نوش گفتش که ای شهریار

سزد گر کنی راز را آشکار

چه کس باشد این دیوزاده بگو

که با او طغان شاه شد رزمجو

بدو شاه چین گفت کای خویشکام

بود دیوزاده غلامی ز سام

ازو سروران رخ برافروختند

خرد را سبک دیده بردوختند

بگفتند ما را ازو نیست باک

ز جانش برآریم گرد هلاک

نداریم اندیشه در دل ز سام

بود دیوزاده مر او را غلام

گزیدند از جنگیان ده هزار

برفتند تازان سوی کارزار

چنین گفت راوی که یک خاوری

چو آگاه گردید ازین داوری

بترسید زی سام آمد چو باد

زبان دعاگستری بر گشاد

پس آنگه همه رازهای نهفت

به فرزانه سام سرافراز گفت

که فرهنگ با گلرخ سیمبر

رسیدند اینک ایا نامور

شده دشمن از کارشان باخبر

بودشان خیال شبیخون به سر

شه چین دو پهلو ز توران سپاه

به عزم شبیخون در پیش راه

فرستاد با جنگیان ده هزار

که در شب برآرند ازیشان دمار

چو سام از پری‌دخت و فرهنگ گرد

خبردار گردید از آن دستبرد

بسی شاد گردید و سر برفراخت

پی رزم جستن یکی چاره ساخت

همی گفت اگر من برانم سپاه

به یاری فرهنگ به آوردگاه

شه چین خبردار گردد ازین

همان‌گه پی کین برآید به زین

سپه برنشاند کند تاختن

بیاید پس ما به کین آختن

ز توسن کند سروران را نگون

شود لشکر ما به جنگش زبون

اگر زانکه ایدر درنگ آورم

سرنام خود زیر ننگ آورم

فرینوش و فرشاد پیکارجوی

درآرند ناگه به پیکار روی

شبانگه به کین دست بیرون کنند

به فرهنگ و مه‌رو شبیخون کنند

نه لشکر بماند نه خاور نه گنج

بیابند مانا از آن گنج رنج

دلم در شگفت است ازین داوری

ندانم چه سازم ازین یاوری

بدان گفتگو قلوش نامدار

زمین بوسه زد پیش سام سوار

که هستم درین جنگ من کینه‌ساز

به لطف خدا و به فر تو باز

پری‌نوش و فرشاد را از تکین

چو باد وز آن اندر آرم به کین

پری‌دخت و فرهنگ را از نهفت

بیارم به پیش تو من بی‌شگفت

بدو سام یل آفرین کرد و گفت

که فیروزیت باد همواره جفت

کنون ساز کین پوش برشو به زین

سپه ساز و رو کن سوی رزم و کین

بپوشید قلوش سلیح نبرد

نشست از بر باره ره‌نورد

سه ره سه هزار از دلیران گزید

که هر یک نبرد هژبری سزید

بدل در یکی فال فرخ گرفت

شب تیره ره سوی خلخ گرفت

وز آن روی فرهنگ با دخت شاه

همان شیر دل خارمایه سپاه

ز خلخ سوی چین شده ره سپر

نبدشان ز راز نهانی خبر

چو ده میلشان بود در شهر چین

بدیدند خرم یکی سرزمین

پر از سبزه و جوی و آب روان

ز هر سوی آهوی مشکین چمان

خوش آمد در آن جای فرهنگ را

چراگه چو دید آهوی رنگ را

یکی سایبان را ابر پای کرد

پری‌دخت را زیر آن جای کرد

مقارن بر رود آمد فرود

بر او شتابید هر کس که بود

سپه بر لب رود خرگه زدند

همه انده و رنج را ره زدند

شب آمد غنودند مردان کار

دمی بود فرهنگ یل برقرار

برو رنج ره کرد ناگه شتاب

ز بس رنج چشمش درآمد به خواب

بخش ۸۰ - شبیخون زدن فرینوش و فرشاد بر دیوزاده فرهنگ

سراینده نامه باستان

ز فرشاد زین گونه زد داستان

که چون با فرینوش در نزد شاه

براندند لشکر چو صرصر به راه

ز آزرم ماندند یکبارگی

براندند بر دشت و که بارگی

فرستاد فرشاد پرخاشخر

ز بهر پژوهش یکی ره‌سپر

که مر سام را زان نکوهش کند

ز فرهنگ و مهوش پژوهش کند

روان شد چو از کاروان نامدار

سحرگه بیامد بر چشمه‌سار

سراپرده‌ای دید بر دشت بار

فروزان ز بس گوهر شاهوار

به پیرامنش لشکر پرهنر

ولیکن به آرام بنهاده سر

زمانی پژوهیده بر جا ستاد

پس آنگه بیامد به مانند باد

به نزد فرینوش و فرشاد شد

بدان سان که گفتی مگر باد شد

خروشید و گفت ای دلاور سران

پژوهش بسی کردم از برکران

رسیدم بر چشمه‌ساری فراز

بدیدم یکی خیمه و اسب و ساز

به پیراهن خیمه یک لشکری

به بر جمله را ساز گندآوری

همانا پریوش به خیمه در است

که پیرامن خیمه پرلشکر است

همانا که آن لشکر خلخ است

که یکسر سوی شهر چینشان رخ است

بتازید و تیغ از میان برکشید

ز آرام یکبارگی سرکشید

طلایه ندارد دو دیده به راه

سراسر به خواب اندرند آن سپاه

مگر دخت شه را به دست آورید

به سام نریمان شکست آورید

دلیران به یک ره جهاندند بور

رساندند بر چرخ گردنده شور

بدان گونه در راه فرشاد شد

که زی دامگه مرد صیاد شد

یکی بهره از تیره شب چون بماند

فرینوش خود را به ایشان رساند

سپه دید در خواب و دل بی‌هراس

نه بودش طلایه نه آوای پاس

برآورد تیغ و خروشید سخت

که فغفور چین باد فیروزبخت

سر و اختر سام بادانگون

تنش اوفتاده به گرداب خون

ز یک سو خروشید فرشاد گرد

از آن پس درآمد پی دستبرد

سپاهش رسیدند از پی چو باد

جهان شد پر از رنگ بیداد و داد

چو گردان بکردند بر کین شتاب

برآورد سر دیوزاده ز خواب

جهان دید پر مرد پولادپوش

به گردون رسیده ز هر سو خروش

سراسیمه شد دیوزاده ازان

به نزد پری‌دخت شد در زمان

برو بر خروشید کای ماهوش

دمی سر برآور ازین خواب خوش

که دشمن همین تاختن ساخته است

ز بهر شبیخون سرافراخته است

همه دشت پر نیزه و خنجر است

کران تا کران مرد رزم‌آور است

سبک خیز و بنشین به پشت سمند

مبادا که آید سرت زیر بند

پری‌دخت از خواب بر کرد سر

جهان دید پر بانگ تیر و تبر

ز غم شد گل سرخ او زردفام

بسی یاد کرد از گرانمایه سام

بپوشید ساز و برآمد به اسب

برانگیخت از جا چو آذرگشسب

بگشتند بر گرد لشکر چو دود

برانگیختند آنکه در خواب بود

سپاه از پی‌کین برآمد به بور

برآمد به چرخ برین بانگ شور

وز آن عرصه گیرودار سپاه

همان لحظه قلوش بیامد ز راه

به یاری فرهنگ و مهوش رسید

ابا لشکر تند و سرکش رسید

شب تار و رخشیدن تیغ تیز

سواران شده با اجل هم‌ستیز

سراسر جهان بود از شب سیاه

چو روز قیامت رخ پر گناه

چو پولاد زنگار خورده سپهر

نمی‌دید کس مرد را هیچ چهر

تو گفتی هوا دام اهریمن است

و یا آسمان با زمین دشمن است

چنان گرم شد سروران را ستیز

که جستند شیران ز بیشه گریز

چنان گرد بر شد به چرخ برین

که گفتی یکی شد زمان و زمین

تن کشته با خون به دریا شتافت

ز تن جان به سوی ثریا شتافت

به دریا چنان کشته انبوه شد

که از هول او دیو نستوه شد

ز خون شد چنان بحر چین لعل رنگ

که از خون بپوشید عیبه نهنگ

دمان دیوزاده ز هرسو چو ابر

برافراخته بال و یال سطبر

گهی رزم‌جو بود با چوبدست

گه از سنگ دشمن همی کرد پست

خروشان شدی چون دمنده نهنگ

دلیران کین شور بودی به چنگ

زدی بر سواران کین بر کمین

بدان سان که‌شان در ربودی ز زین

به یک سو پری‌دخت با تیغ تیز

درافکنده با سروران رستخیز

خروش فرینوش و فرشاد گرد

برافراخته سر پی دستبرد

به دست اندر آورده شمشیر کین

ز خون سرخ کرده‌ایم زمین

چنان رزم کردند تا روز شد

جهان همچو روی دلفروز شد

پری‌نوش بر دشت کین بنگرید

ز کشته در و دشت شد ناپدید

سپاهش یکی بهره گم گشته بود

ز کشته در و دشت چون پشته بود

برآشفت و نزدیک فرشاد شد

بدو گفت دشمن به ما شاد شد

نگه کن شده دشت کین پر ز خون

بود لشکر ما به خون در نگون

مرا و ترا گاه جنگ آمدست

که بر هر دومان دهر تنگ آمدست

اگر سر بپیچیم ازین رزمگاه

ز ما خون بریزد گرانمایه شاه

تو شوزی پری‌دخت مه‌رو به جنگ

که بر اهرمن من کنم روز تنگ

ز گفتش برافروخت فرشاد رو

به سوی پری‌دخت شد جنگجو

پری‌نوش زی دیوزاده چو باد

برانگیخت که پیکر دیوزاد

بیامد چو از ره بر او فراز

بدیدش کزو کس نیابد جواز

زمان تا زمان رای شیرآورد

یلان را ز باره به زیر آورد

برو بر خروشید کای اهرمن

بیا رزمجو شو زمانی به من

که سالار این لشکر اکنون منم

گه رزم و کین همچو آذر منم

پری‌نوش خوانده مرا شهریار

چو گیرد به کف باده خوشگوار

برو دیوزاده یکی بنگرید

چو شیر ژیان نعره‌ای برکشید

تو از من اگر رزم‌جوئی رواست

از آن رو که رزم تو ما را هواست

پری‌نوش بر کند از جا سمند

بیامد برانداخت بر وی کمند

ز شصتش چو شد در هوا خم خام

بدزدید سر دیوزاده ز دام

چو خم کمندش بپیچید سر

پناهید آنگاه بر دادگر

بخش ۸۱ - کشته شدن پری‌نوش به دست دیوزاده

یکی سنگ زد آن‌چنان بر سرش

که افتاد از زین زر پیکرش

روان از پری‌نوش در شد زمان

برآمد ز جان سپاهش فغان

سبک بارگیها برانگیختند

ابا دیوزاده درآویختند

به یک ره بر او برگشادند دست

برآویخت با سرکشان پیل مست

وزین سوی فرشاد پرخاشجوی

درآورد با لاله‌رخ رو به روی

پری‌دخت را بی‌شمر برشمرد

وز آن پس به پیکار کین دستبرد

برآویخت چون اهرمن با پری

قران کرد مریخ با مشتری

پریچهره گلگون برانگیخت تند

نشد هیچ با رزم فرشاد کند

چنان تیغ کین زد ورا بر کمر

که دو نیمه گشت و درآمد به سر

ز کینه روان جان فرشاد شد

به گردون گردنده فریاد شد

سپه را ز پیکار دل سیر گشت

چو دشمن به سالارشان چیر گشت

به پس در پری‌دخت و فرهنگ گرد

برفتند باز از پی دستبرد

دل لشکر از رزم و کینه نژند

ز بهر دو سالار دل مستمند

گریزان و گریان به هر سو دوان

ز بهر دو سالار خود خونفشان

پری‌دخت و فرهنگ و چندین سوار

رسیدند با تیغ زهر آبدار

گریزندگان سیه گشته بخت

بماندند بیچاره زان کار سخت

همی گفت هر یک به دیگر چنین

که ما را مگر بخت بد شد قرین

یسار و یمین پیش و پس دشمن است

هوا پر ز دام دلیر افکن است

به بالا کمند است و در زیر تیر

به حلیه نیابیم راه گریز

نه سالار داریم و نه رای جنگ

نداریم در کینه هیجا و جنگ

به کین چون دلیران برافراشتند

ازیشان یکی زنده نگذاشتند

یکی مرد از آن لشکر نامور

بشد تا کند شاه را باخبر

چو از تیغ کندآوران جان ببرد

ز بس بیم از اسب افتاد و مرد

در آن جنگ آن مهوش گل‌عذار

به قلوش بشد مانع از کارزار

که تا مردی خود نماید تمام

که هست از دل و جان طلبکار سام

چو از جنگ و کین دل بپرداختند

همی پرسش از یکدگر ساختند

برو قلوش گرد راز نهفت

هر آنچه که بد سر به سر بازگفت

ز قلوش بپرسید فرهنگ گرد

که چون سام در رزم کین دست برد

دلیران چو از کین بپرداختند

درفش ستیزه بینداختند

چه سان رفت با شاه چینی نبرد

که او هست در نزد مردان مرد

از آن پس ز فرهنگ پرسید راز

بگفتش سراسر حدیث دراز

پریوش بپرسید احوال سام

وز آن راحت روح و آرام و کام

بماندند آن شب در آن مرغزار

دم صبح بستند بر پیل بار

سوی لشکر سام کردند روی

همه همچو صرصر شده تیزپوی

به ره در کنون سرکشان را بمان

سخن بشنو از سام روشن‌روان

بخش ۸۲ - نبرد سام نریمان با فغفور چین بار دوم

سراینده از سام نیرم‌نژاد

ز گفتار دهقان چنین کرد یاد

که چو بازگردید از دشت جنگ

ز شب بود روی هوا قیر رنگ

بیامد چو خور بر سرگاه شد

چو از راز فغفور آگاه شد

که لشکر فرستاده اندر نهان

که سازد سیه بر پری‌وش جهان

دلش بد پراندوه از آن داوری

که قلوش روان شد پی یاوری

چو او شد جهانجو درآمد به خواب

بتابیدتا رخ نمود آفتاب

چو بنمود خورشید از چرخ روی

به پیل اندر آمد شه کینه‌جوی

برآمد غوکوس زرینه‌نای

سپاه اندر آمد دگر ره ز جای

تو گفتی زمین نیز کوشش گرفت

ز نعل فرس عیبه پوشش گرفت

به یک دم هوا گشت پر کرده خاک

بلندی ندانست باز از مغاک

سواران به میدان نهادند روی

برانگیختند باره تیزپوی

از آن روی بر خواب از گرد سام

طلب کرد سازد نبرد از غلام

رساندند صندوق غیبه برش

نهان کرد از ساز کین پیکرش

به چستی چو باد اندر آمد به اسب

سپه راند از کین چو آذرگشسب

از آن رو شه چین رده برکشید

از آن سو سپه نیز خنجر کشید

جهان‌پهلوان چون رده کرد راست

به میدان درآمد هم‌آورد خواست

شه چین برانگیخت از قلب پیل

زمین گشت جنبان هوا شد چو نیل

سوی سام فرخنده آهنگ کرد

دل سروران را بسی تنگ کرد

مهان پیش رفتند خواهش نمای

که شاها مکن سوی پیکار رای

ندانی که در رزم سام اژدهاست

بر تیغ او جان بسی بی‌بهاست

بمان تا که ما رای جنگ آوریم

جهان را بر او تار و تنگ آوریم

نپذرفت گفت ای دلاور سران

مرا هست اندیشه‌ها بیکران

دم صبح آمد بر من خبر

که در شب شدند لشکر نامور

ابا سرکشی کوه آتش بود

به کینه‌وری نام قلوش بود

فرستاده سام از پی داوری

که سازند فرهنگ را یاوری

بترسم فرینوش و فرشاد گرد

بمانند خیره گه دستبرد

ز پیش و پس دشمن کینه‌جوی

برآرند ازیشان ز ناگاه روی

ز ناگه سرانشان درآید به زیر

شوند از همه رزم و پیکار سیر

بدین رزمگه دیوزاده ز راه

چو آید مرا روز گردد سیاه

یک امروز خود جنگ جویم ز سام

بود کش گه کین درآرم به دام

از آن پس ز کین دل نهاده شوم

چو آتش سوی دیوزاده شوم

شوم از کمین‌گه برو کینه‌توز

به چشمش کنم چون شب تار روز

پری‌دخت را چون درآرم به دست

کنم نوش گیتی به کامش کَبَست

بگفت این و برگرد پیل دمان

شتابان بیامد بر پهلوان

ز بس خشم با پهلوان دلیر

نگفت هیچ و شد رزمجو همچو شیر

برآویخت سام دلاور بدوی

خروشنده شد شاه دیهیم جوی

به هر حربه‌ای رزم را ساختند

چنان چون ببایست پرداختند

سرانجام شد چیره‌اش سام شیر

همی خواست کش تا درآرد به زیر

خروشید دستور با لشکری

که شه را کند این زمان یاوری

چو گفتار دستورشان شد به گوش

برآمد ز لشکر سراسر خروش

سپاهی بجنبید از جای خویش

که اندیشه را دل از آن گشته ریش

زمین پست کردند از نعل اسب

هوا شد ز زوبین چو آذرگشسب

به یک ره سوی سام یل تاختند

درفش ستیزه برافراختند

بر او همه گرز و خنجر زدند

هوا را تو گفتی که از زر زدند

جهانجو ز هر سو همی بنگرید

ز چنگال دشمن رهائی ندید

به ناکام از شاه برداشت دست

وز آن پس خروشید چون پیل مست

برآورد از کینه گرز گران

سبک حمله آورد بر سروران

چو قلواد از قلبگه بنگرید

شد از غم دو رخساره‌اش شنبلید

خروشید کای لشکر خاوری

نهادید رخ سوی کین‌آوری

که سالارتان در دم اژدهاست

درافتاده جانش به بحر فناست

ممانید تا دشمن پر زکین

درآرد تن نامدارش ز زین

که او را درآرند از بادپای

شما کی توانید شد باز جای

بگفت این و آهیخت تیغ از نیام

برانگیخت باره به یاری سام

پس آنگه همه لشکر خاوری

نهادند رخ سوی کین آوری

ز سم ستوران و بانگ سپاه

زمین و زمان گشت یکسر سیاه

یکی ابر بست از برخود و ترک

تو گفتی ببارید باران مرگ

تو گفتی که کین کهن نو شده است

و یا باغ شادی پر از خو شده است

بجستند سام و یلان رزم سخت

بگشت از دلیران سرگشته، بخت

سپاه شهنشاه بسیار بود

همه رخ نهاده به پیکار بود

ز گردان جنگ‌آوران صد هزار

کجا بود با سام در کارزار

ازیشان در و دشت شد پر ز خون

یکی نیمه از تن درآمد نگون

دگر زان سوارافکنان هر که ماند

ز کین رخ بتابید و باره براند

پراکنده گشتند در دشت و کوه

چو قلواد دید آن دلش شد ستوه

بزد اسب و آمد به نزدیک سام

بدو گفت کای پهلو نیک‌نام

چه پیکارجوئی که لشکر نماند

ز چندان سپه یک دلاور نماند

نبینی که هامون پر از دشمن است

به ما بخت بد را همی شیون است

مرا و تو را گر به دست آورند

به فرهنگ و قلوش شکست آورند

همان به که از رزم تابیم روی

برانیم که‌پیکر تیزپوی

مگر کنج غاری به دست آوریم

چو افسونگران ریو و رنگ آوریم

وگرنه دمادم که فغفور چین

رسد هر دومان را بگیرد ز کین

جهان پهلوان هر سوئی بنگرید

به پیرامن سرکشان کس ندید

ولی دید دشمن فراوان به پیش

ز اندیشه دل در برش گشت ریش

بخش ۸۳ - فرار نمودن سام از پیکار و پناه بردن به دیر

همانگه بیفشرد بر اسب ران

برون آمد از لشکر بیکران

به قلواد گفت ای یل نامدار

نگر تا چه بازی کند روزگار

ازین پرده نیلگون سرنگون

ندانم دگر ره چه آید برون

مگر مادر از بهر دردم بزاد

که کس را چو من درد بر دل مباد

فلک با منش کینه از بهر چیست

که بر حال خویشم بباید گریست

مرا درد چند از پی هم رسید

کزان دردها گشته‌ام شنبلید

یکی درد هجران یار گزین

که بادا فدایش دل و جان و دین

دگر دور مانده ز یار و دیار

فراق منوچهر فرخ تبار

چه گویم ز گردان ایران زمین

بزرگان با تاج و تخت و نگین

که هر یک مرا چون برادر بدند

گه رزم سوزنده آذر بدند

کنون از همه بدتر است رزمکار

که بر من سیه شد همه روزگار

ندیدم به گیتی بدینسان شکست

ز کینه همه باد دارم به دست

درین گفتگو بود سام دلیر

که فغفور چین اندر آمد چو شیر

گواژه همی زد به پی در سپاه

پی کینه می‌تاخت فغفور شاه

جهانجوی قلواد و فرخنده سام

براندند که‌ پیکر تیزگام

بدان دشت، دیری کهن یافتند

در آن دیر دیرینه بشتافتند

چو کردند مانند سیاره سیر

شدند از شرف طالع برج دیر

چو عیسی نهادند بر چرخ پای

چو گوهر گرفتند بر سنگ جای

ز بامش چو مه سربرافراختند

در آن جلوه‌گه آشیان ساختند

در آن دیر بودند رهبان بسی

نیفکنده هرگز نظر بر کسی

چو دیدند زایشان نشان یافتند

بدان دیر دیرینه بشتافتند

ز بهر پژوهش به پیش آمدند

بدان هر دوان داستان‌ها زدند

که مانند مهر از هوا می‌رسید

بدین‌گونه گرم از کجا می‌رسید

همه راز خود سام پهلو نهفت

پس آنگه برآورد آهنگ و گفت

دو موبدنژادیم و فرزین نسب

به چین اوفتاده ز ملک عرب

چو سلطان سیاره خنجر گرفت

زمین کوه تا کوه لشکر گرفت

برآمد به مه ناله کرنای

درآمد ز مه تا به ماهی ز جای

ز سم ستوران پرخاشجوی

بدین دیر فرخنده کردیم روی

مگر پاکمان در پناه آورد

ز ماهی به ایوان ماه آورد

درین گفتگو پهلو نیک‌خواه

که آمد دگرباره فغفور شاه

همه گرد بتخانه لشکر گرفت

خروش سواران همه برگرفت

از افراز قلواد بر شد به پست

حصار صنم‌خانه را در ببست

همانگه به خونریزی آورد روی

از آن‌ بت‌پرستان روان کرد جوی

از آن پس درآمد به بالای دیر

چو سیاره می‌کرد در برج سیر

چو شب بود فغفور با لشکری

فرود آمد و کینه شد اسپری

نخفتند آن شب دو آزاده خوی

به درگاه دادارشان بود روی

زبان بهر خواهش بیاراستند

همی نیرو از دادگر خواستند

بگفتند کای داور آب و خاک

نوانیم هر دو ز بیم هلاک

تو مپسند کز دست این کافران

بمانیم بیچاره و ناتوان

ببینم دگر روی آن دخت شاه

همان قلوش گرد زرین کلاه

مر آن دیوزاده یل نامور

که از وی هراسان بود شیر نر

چو او چوبدست اندر آرد به جنگ

که شه را به رزمش نباشد درنگ

زمان تا زمان می‌رسد شیر دل

ز رزمش شه چین و ماچین خجل

بگفتند با خود مر این داستان

بخفتند با دیده خونفشان

چو رخساره بنمود از چرخ شید

سپاه شب از تیغ او سرکشید

نشست از بر پیل فغفور چین

گران لشکرش هم درآمد به زین

به رسم گواژه یکی نامدار

خروشید کای شاه خاوردیار

سزد گر برون آئی از بهر جنگ

که شه را به رزمت نباشد درنگ

خروشید از باره سام دلیر

که اینک برون آمدم همچو شیر

بگفت این از افراز شد سوی پست

به که‌پیکر بادپا برنشست

در قلعه بگشاد قلواد گرد

برون آمدند از پی دستبرد

به آن لشکر بیکران برزدند

همی بر سران گرز و خنجر زدند

گه صبح تا روز نیمی گذشت

ز دشمن فکندند بی حد ز دشت

نبدشان ز خصم ستیزنده باک

سران را سپردند سر در مغاک

ز ناگه هوا همچنان گرم شد

که پولاد از گرمیش نرم شد

بماندند آن هر دو بیرون ز جا

بجستند نیرو همی از خدا

بگفتند کای داور کارساز

توئی آفریننده بی‌نیاز

به سختی ستمدیده را یاوری

به ما یاوری ده درین داوری

درین گفتگو بود کز روی دشت

یکی گرد تیره نمودار گشت

سپه را سپهدار فرهنگ بود

از آن تیغ فرهنگ بی‌رنگ بود

برش قلوش یل همی راند بور

چو آگاه گشتند از آن جنگ و شور

به یک ره علمها برافراختند

پی رزم و کین تیغ را آختند

خروشنده شد دیوزاده چو شیر

بر شاه چین رفت از ره دلیر

چو با وی به کین شاه چین شد درشت

به ضربی که زد پیل شه را بکشت

سپاهش به یاری برانگیختند

ابا دیوزاده برآویختند

بیاورد قلوش به یاری سپاه

پری‌دخت هم شد سوی رزمگاه

خبردار گردید فرخنده سام

که آمد ز ره طوطی خوش‌خرام

بسی شاد شد پهلوان جهان

تو گفتی مگر تازه گشتش روان

قوی گشت از آن خوشدلی همچو کوه

زمین زیر ستم ستورش ستوه

درآمد به میدان چو شیر نبرد

رسانید بر چرخ گردنده گرد

ز روی پری‌دخت گردید شاد

پس آنگه به جنگ‌آوران رو نهاد

گریزندگان نیز بازآمدند

به یاری پهلو فراز آمدند

نشست از بر اسب فغفور چین

پر از دست و پا بود روی زمین

دلش بود از دیوزاده ستوه

برانگیخت هر سو به رزمش گروه

نیامد به فیروزیش هیچ بهر

دگر ره گریزنده شد سوی شهر

پس وی همی رفت فرهنگ راد

همانا نبودش ز آرام یاد

دمادم ز زخم گران چوبدست

یلان را ز باره همی ساخت پست

دل شاه گشته از آن دردناک

که از چوب گردان فکنده به خاک

همی گفت هرگز خردمند مرد

نجسته است با دیوزاده نبرد

به شهر اندر آمد شه کینه‌ور

ز بس بیم دل شهر را بست در

بتابید رخ دیوزاده به جنگ

بر پهلوان شد چو شرزه پلنگ

ببوسید پای جهان‌دیده سام

رخش بوسه زد پهلو نیک‌نام

سراپرده و ساز فغفور شاه

به دست اندر آورد با پیل و گاه

همه جنگ و با ساز جنگی طغان

کشیدند نزد جهان‌پهلوان

بر آن دشت لشکر بیاراستند

که دریافتند آنچه می‌خواستند

نشاندند بر تخت زر سام را

به بر درکشیدند آرام را

کشیدند بر دامن کوهسار

سراپرده و خیمه زرنگار

فکندند تختی به بالاش زر

ز بهر پری‌دخت والاگهر

چو شد سرخوش از می گو کینه‌خواه

درآمد به خرگاه و بر شد به گاه

برافکند بر نسترن پرده را

چمن کرده از رخ سراپرده را

گلش خنده بر برگ نسرین زده

لبش شور در جای شیرین زده

شکسته‌زا بروش دست کمان

شده اژدهافش نفس در کمان

طبر زد غلام و شکر بنده‌اش

همه شور قند از شکرخنده‌اش

رخش رونق گلستان می‌شکست

قدش پشت سرو روان می‌شکست

دهان را ز یاقوت لب قوت داد

عقیقش طراوات به یاقوت داد

قمر را مهش دست بر جبهه بست

رطب را لبش خار در پا شکست

ز گلگون رخان جام گلگون به خواست

دل ریش وی از قدح لاله خواست

رخ از آتش می چو گل برفروخت

دل لاله از آتش غم بسوخت

ترنم‌نوازان پرده‌سرا

فکندند دستان به پرده‌سرا

خوش آن دم که در پرده سازند ساز

کنند از رخ دلبران پرده باز

چو رامشگران پرده بنواختند

بتان پرده از رخ برانداختند

خوش آن دم که در بزم شاهنشهی

کنند آهوی دلبران فرهی

خوش آن دم که نوشین لب باده‌نوش

گهی نیش یادت کند گاه نوش

ولیکن بجو از جهان کام خویش

که گاهی چو نوش است و گاهی چو نیش

چو دانی که بر سر نگیرد قرار

گرش میتوانی به شادی گذار

وز آن سو چو فغفور شد سوی شهر

ز پیکار و کین اندهش بود بهر

یکی هفته با سروران سپاه

ز بهر پسر شد فغانش به ماه

هم از بهر دختر دلش بود تنگ

همی خواست کز ریوش آرد به چنگ

همان عالم‌افروز آگاه شد

که مه‌روی در خرگه شاه شد

دگر ره دلش پر زغم شد پری

همی بود در فکر حیلت‌گری

چو یک هفته در پیش مه بود سام

به هشتم چو باز یمن گشت رام

بیامد نشست از بر تخت زر

برش دیوزاده فرو برده سر

نشستند در پای تختش سران

ستادند در خدمتش سروران

بخش ۸۴ - نامه نوشتن سام به فغفور چین و شناسانیدن خود را

به یک دست قلواد و قلوش دگر

به دست دگر بر سران تاج زر

همانگه بفرمود یل با دبیر

نویسد ز مشک سیه بر حریر

یکی نامه سرمایه مهر و کین

ز سام نریمان به فغفور چین

دبیر قلم زن قلم برگرفت

سر خامه در لولؤ تر گرفت

نوازنده پرده دلنواز

طرازنده خسروانی طراز

به مشک آب برزد روان خامه را

که مشکین کند نامور نامه را

قلم در زمان بر خطش سر نهاد

ز درج سیه عقد گوهر گشاد

رقم زد به مشک سیه از حریر

برآمد خروش از دل و جان دبیر

حریرش ز چین بود و مشک از ختن

دبیرش ز زابل به نیرنگ و فن

شکرریز نطقش شکربند شد

نی خامه در دم نی قند شد

به جادوگری آب بابل ببرد

ز جادوی بابل روان جان ببرد

کنیزی بتانی به تبت بخواند

به بوی بنفشه به باغش دواند

برآراست روی حریر را قصب

بپیراست بر روی مه زلف شب

غلامان هندی به فرخار برد

حبش را به سرحد بلغار برد

خط‌آور جوانی تراشید سر

ز بند آمد و شد سوی باختر

خضر چون به ظلمت علم برکشید

به سرچشمه زندگی در رسید

در باغ فردوس را برگشود

ز برگ سمن زعفران می‌نمود

به طرف چمن آشیان کرد زاغ

بیفشاند پر جمله بر صحن باغ

بت عنبرین مو چو مه روی من

ز مشکین قصب ساختش پیرهن

چو رضوان درآمد به باغ بهشت

قلم کرد آن راح ریحان بکشت

خم افکند چون شاهد دلفروز

نقاب شب تیره بر روی روز

ز هندوستان نو خطی را بخواند

به مکتب فرستاد و بر خط نشاند

به مکتب چونان کودکان می‌گریست

خط‌آور شد و هم چنان می‌گریست

ترا باید اینها که باور کنی

که این کارها را سیه سر کنی

چو بگرفت دیبای رومی به دست

ز اول به مشک سیه نقش بست

به نامی رسد بند ایوان گل

شناسنده نقش بر قلب دل

برآرنده نام نام‌آوران

نگارنده نقش مه‌پیکران

که بالاتر از نام او نام نیست

زبان را جز از نام او کام نیست

ز خور میک‌شد تیغ گیتی‌گشای

به مه می‌دهد جام گیتی‌نمای

پس از نام دادار خورشید و ماه

زمین‌بوس من سوی فغفور شاه

بدان ای قمر قبه خرگهت

سپهر برین چاکر درگهت

که شد روزگاری که در روزگار

ندارم ز زلف پریوش قرار

پری‌دخت مه‌روی زنجیر موی

که جز روی او نیستم آرزوی

بود بر سرم شور شیرین لبش

شده روز من چون قمرسا شبش

تو باید که عاری نداری زمن

که عاری نباشد روان را ز تن

که سام نریمان جنگی منم

ز گوهر به هرجای سنگی منم

همایون همائی به برج آمده

گرانمایه لعلی به درج آمده

مشو منکر می‌پرستان عشق

مزن سنگ بر جام مستان عشق

مرا دور گردون جهانگرد کرد

سپهر سیه‌رو رخم زرد کرد

مشو تیز بر من که چرخ بلند

به دام پریدختم اندر فکند

اگر سر درآری سرافکنده‌ام

کنم جان فدای تو تا زنده‌ام

ترا در پس پرده سیمین‌بریست

که ما را از آن سرو سیمین سریست

کنون همچو خور در شبستان ماست

به تابندگی شمع ایوان ماست

به لطف ار برآری تمنای من

کنی در بر دخترت جای من

بود چون منت کهتر نیک‌بخت

کمربسته چاکر پای تخت

تو بر بنده‌گر سردرآری رواست

ولیکن بزرگی خدا را سزاست

من آنم که چون بر برافراختم

به گنجینه دژ آشیان ساختم

کشیدم سر زند را در کمند

پری‌نوش را درگشادم ز بند

شکستم به سرپنجه پهلوان

طلسمات بربسته خسروان

همه لعل و یاقوت و در ثمین

به پشت هیونان کشیدم به چین

بکشتم من از جادوان شش هزار

بسی کرده‌ام در جهان کارزار

مکوکال جادو بکشتم به رزم

مرا رزم و جنگ است برسان بزم

هم‌اکنون رسیدم به مهمان تو

که بینم یکی مهر و پیمان تو

نهان ساختم نام باب و نژاد

به روی تو بودم شب و روز شاد

ز بدگوهری ارچه نشناختی

به من سایه هرگز نینداختی

هراسان نبودم ز نر اژدها

ز چنگم سیر شیر کی بد رها

به توران زمین پای بند آمدم

به دیوانگی در کمند آمدم

شدم سوی بستان به بوی بهی

گلی چیدم از باغ شاهنشهی

چه کردم که خود را گران ساختی

به بند گرانم درانداختی

به بیهوشیم پس تو کردی به بند

به دیوانگی بر تو آمد گزند

شگفت آیدم از تو ای شهریار

که نیرنگ سازی و فن و عیار

مرا گر گه رزم سازی زبون

حلالت کنم گر بریزیم خون

نریمان و گرشسب باب و نیا

مرااند اگر تو ندانی مرا

به طفلی و عشق و جنون و هوا

به زنجیر و قید تو بودم نوا

در آن قله چون کردیم پای‌بند

رهانید یزدانم از هر گزند

شما را به دور فریدون پدر

همانا چه آورد خواری به سر

ترا بسته بردش بر پادشاه

دگر خواست بهر تو تاج و کلاه

ز نیکی گرشسب و مهر پدر

عوض بد تو کردی به چون من پسر

به اصل شما نیست اصلا وفا

سرشتست خاک شما از جفا

نروید به بوم شما تخم مهر

ز کین پرورشتان بداده سپهر

خدای جهان رستگاریم داد

به یارم رسانید و یاریم داد

چه خوش گفت جمشید روشن‌روان

که هر کس که بد کرد بیند همان

بد کس نجوید خردمند مرد

که بدکار بیند سرانجام درد

چو از بند شه پر برافراختم

نشیمن بدین سرزمین ساختم

به پرواز بودم برین مرغزار

که کبکی فرود آمد از کوهسار

به مستی درافتاد در رام من

به دیدار او بود آرام من

سزد گر نگارم به قید اوفتد

که صیاد هم صید صید اوفتد

درین ره چو مقصودم آمد به دست

کنون نیست ما را غم از هر که هست

ولیکن همان به که در مهر و کین

یکی باشد ایران و توران زمین

تو شه باشی و بنده چاکر بود

منوچهرشاهت برادر بود

تو سر برفرازی به فرماندهی

منت سرفرازم چو فرماندهی

وگرنه به دادار دارندگان

که او پادشاه است و ما بندگان

به رخشنده خورشید و تابنده ماه

به جان عزیز منوچهرشاه

که چون رخ برآرم به چینی سپر

برم چین ز ابروی گیتی به در

کشم خاک توران به ایران زمین

کنم خاک در چشم ترکان چین

گزافی نگویم که چون اژدرم

شه چین و ترکان به یغما برم

اگر شیشه از سنگ دارد گهر

ندانی که از سنگ دارد خطر

چو آهن شود گرد دلت کج رواست

که آهن به آهن توان کرد راست

زنار ارچه زهرش بود آشکار

بود مهره با زهر آن زهرمار

تو در چشم از آن درنیاری مرا

که ترکی و هندی شماری مرا

به چشم تو گر درنیایم چو تنگ

بزرگان نیایند در چشم تنگ

من آنم که چون حلقه سازم کمند

کشم حلقه آسمان را به بند

چو که کوبم آتش فشاند ز نعل

ز دل کوه آتش شود یا چو لعل

چو بر مه زند نامه خرگاه را

به هم برزنم خرگه ماه را

گزارنده نامه خسروی

چو پرداختی از زبان آوری

ببوسید در پیش سام جوان

نهاد و ثنا خواند بر پهلوان

بدو سام یل آفرین کرد و گفت

که زین‌گونه کس در معنی نسفت

مه اوج گردون یل پاکزاد

بدان نامه از مهر مهری نهاد

پس آن را به شیرین‌زبانی سپرد

که این بایدت سوی فغفور برد

چو آن نامه را نامه‌بر برگرفت

ره چین همان لحظه اندر گرفت

چنان گرم که کوب سرکش براند

که در پویه گردون ازو باز ماند

چو آن بال زن مرغ طاؤس پر

به جولانگه چین درآورد سر

درآمد به پرواز و پر برفراخت

نشیمن در ایوان فغفور ساخت

به مژگان بساط شهی را برفت

ز گوهرفشانی بسی در بسفت

برون کردش آن خضر گیتی‌گشای

نموداری از جام گیتی‌نمای

وزیر آمد و نامه نامدار

سراسر فرو خواند بر شهریار

دو ابروی فغفور بگرفت چین

ولی هیچ ننمود از مهر و کین

بفرمود تا گوهر افشان دبیر

قصب را زرافشان کند بر حریر

گذارنده نامه نقاش چین

چو باد صبا بوسه زد بر زمین

برآورد کلک جواهر نثار

چو زرینه مرغی به منقار قار

بخش ۸۵ - جواب نامه فغفور چین به سام

به مشکاب آب چون مشک زد بر قلم

زد از شام بر صبح صادق رقم

ریاحین فروش گلستان راز

در بوستان سخن کرد باز

به نام خداوند لیل و نهار

که از خاره خار آورد گل ز خار

کریم خطابخش روزی رسان

پناه کسان و کس بی‌کسان

ز هفت اطلس چرخ زنگار کار

برآورده این بیضه زرنگار

به حکمش گهر جای در کان گرفت

تن انس از آتش جان گرفت

بدان ای مه برج نیک‌اختری

سپهرت هوادار و مه مشتری

اگرچه ز خورشید شد ذره‌تاب

ولیکن نشاید شود آفتاب

مکش تیغ و گرمی مکن همچو مهر

که بر خاک راه اوفتی چون سپهر

کنون چون به دست آمدت گوهری

شوی بحر اگر با شدت لنگری

زنی طعن و جوئی ز ما برتری

نباشد چنین کارها سرسری

هر آن کو ز دریا برآرد صدف

به لنگر مکر گوهر آرد به کف

تو در چین به چشم حقارت مبین

که در ناف آهو بود مشک چین

برین ابلق این شهسوار اجل

ز ماهی به یک دم رسد در وحل

گهی بلبل از باغ بر می‌خورد

که سالی به بویش به سر می‌برد

ترا در سراپرده گر اختریست

که این بنده را کمترین دختریست

اگر با وی از مهرگوئی سخن

نگویم که سال و مهی صبر کن

اگر زانکه باشد سزاوار تو

تو شه باشی و او پرستار تو

ولی هستم از خدمت امیدوار

که آری به مهدش به چین استوار

چو در آب، لولو و در دیده، نور

چو در عرش، خورشید و در روضه، حور

به زرینه مهدش فرستی به چین

سرش برفرازی به آئین دین

بدین برج بازش رسانی چو ماه

که بازش به یک مه رسانم به شاه

چو مهلت دهد شاه ترتیب کار

بسازم به صد ریب و رنگ و نگار

تو فرزندی و تاج و تختم تراست

که جز با تو پیوند کردن خطاست

ترا نام پرسیدم از سرکشان

بدادند از ویس ویسان نشان

بود سعد را این برادر پسر

ز چینش نژادست چنین سر به سر

تو چون کرده بودی نهان نام را

چو دانست فغفور مر سام را

کنون چون که سام نریمان توئی

میان من و تو نباشد توئی

چو داماد من سام نیرم بود

مرا حکم بر جمله عالم بود

مرا تا برآمد ازین دخت نام

ز یزدان جز اینم نبودست کام

که گردی خود از نسل جمشیدشاه

بر ایوان من برفرازد کلاه

ز جمشید شاه سیامک نژاد

به رویت ازین روی باشیم شاد

تو مخدومی و ما پرستار تو

تو مطلوبی و ماه طلبکار تو

ولیکن نباشد که همچون تو شاه

کنی خانه شهریاران سیاه

فلک تا بروج بلنداختری

مرا داده بر سروران سروری

به یغما نبردم کسی را به کین

نخواهم که بدنام گردم ازین

نشاید یلانی که دین‌پرورند

که شهزادگان را به یغما برند

پریدختم آن لحظه میمون نبود

که یک لحظه از پرده بیرون نبود

خود انصاف ده باز کین چون بود

کجا دختر از پرده بیرون بود

کسی را که دختر بود در حرم

بود روز و شب غرق دریای غم

حکیم از همین نام دختر نبرد

که ننگش بزرگست و اندیشه خورد

چه فرزند خوانی چو دیوانگان

که او یار گردد به بیگانگان

چه گویند شاهان که فغفور چین

ز برجش ببردند در ثمین

سزد گر بریزد ز گلبن گلی

که خندان شود پیش هر بلبلی

بزرگان دگر نام او چون برند

که عشاقش از پرده بیرون برند

کسی را پس پرده دختر مباد

وگر نیز باشد بداختر مباد

چو دختر بیاید بکش در زمان

که تا ناورد ننگ بر دودمان

ولیکن چو این لحظه کار اوفتاد

خر از ره برون رفت و بار اوفتاد

بیا تا به هم بگذرانیم روز

به عشرت به پایان رسانیم روز

درآ سوی چین چون درخشنده مهر

که گردد به کام تو دور سپهر

گذارنده نامه فرخ دبیر

چو فارغ شد از نقش چینی حریر

ببوسید و تا کرد و بر سر نهاد

پس آنگه به دستور فغفور داد

وزیر قلمزن بیاراستش

به مهر همایون بپیراستش

چو سوسن زبان‌آوری را بخواند

که در بزم شه در تواند فشاند

تو را گفت این نامه تحفه‌سان

به نزدیک سام نریمان رسان

رساننده نامه دل‌گشای

بشد تا بر سام فرخنده‌رای

نوشته برون آورید از نهان

بدادش بدان پهلوان جهان

دبیر آمد و نامه بر سام خواند

چو بشنید مر سام حیران ماند

بدانست کان جمله مکر است و فن

از آن‌رو که مردی نیاید ز زن

چراغ ارچه روشن کند خانه را

برافروزد ایوان و کاشانه را

چو در دامن اندازدت اخگری

بماند ز جسم تو خاکستری

ز قلواد پرسید تدبیر کار

که نیکو نگه کن به تدبیر کار

چو در دامن اندازدت اخگری

که دارند با ما زبان‌آوری

به پاسخ چنین گفت دانای راز

که ای بر همه سرکشان سرفراز

ز دانش تو در ملک معنی سری

ز دانشوران جمله بالاتری

ندانم که این چرخ زنگارگون

دگر تا چه آرد ز پرده برون

مرا بر دلست از فلک بارها

که بسیار کردست این کارها

نه در هر صدف قطره گردد گهر

نه از هر درختی توان خورد بر

اگر اژدها تحفه گنجت دهد

مکن تکیه بر وی که رنجت دهد

اگر راستی خواهی از چین خطاست

مخالف نگردد به هر پرده راست

ز گفتار فغفور چین سر بتاب

توقع مدار از خطا بر صواب

چو بشنید مر سام فرخنده رای

به افسوس گفت این نه عقلست و رای

تو ای ماه آخر نپنداشتی

که از جنگ بهتر بود آشتی

نظر کن تو بر شمع مجلس فروز

که می‌خندد از خوش دلی تا به روز

چو او دشمن خویش در بر گرفت

به یک دم زدن کار از سر گرفت

به مجلس از آن جنگ بر سر فراخت

که با زخم‌های مخالف بساخت

دم از مهر زد صبح روشن گهر

از آن یافت بر ملک عالم ظفر

چو یاقوت می جام قوت است خیز

می لعل بر جام یاقوت ریز

بده باده تا چند ازین گفتگوی

بگدان قدح چند ازین جستجوی

بیا تا دمی طوف بستان کنیم

چو می خنده بر می‌پرستان کنیم

چو دنیا ندارد وفا با کسی

فتد مهر او هر زمان با خسی

خنک آنکه زین مایه دستش تهی است

که در ملک معنی گدائی شهی است

بخواه از می و گل مگر داد خویش

که بی می نمی‌آیدم یاد خویش

بخند ای لب غنچه در بوستان

که باشد بسی خالی از دوستان

بیا ای طرب ساز سازندگان

که تا جان ببازند بازندگان

بزن چنگ در پرده ساز دل

که از پرده بیرون شود راز دل

به پرده سرا بلبلا می‌سرا

که پرده‌سرایان شدند از سرا

قدح گو به مجلس درافکن خروش

که رفتند مستان می‌کش ز هوش

برآر ای جرس ناله در کاروان

که محمل برون می‌برد ساربان

خروشان شو ای طبل بر پشت فیل

که برخاست آواز کوس از رحیل

بخش ۸۶ - باز آمدن سام به درگاه فغفوره

کسانی که در سخن سفته‌اند

چنین با من از هر دری گفته‌اند

که چون تاج جمشید زرینه جام

نهادند بر طاق فیروزه فام

سبک سام بر پیل‌پیکر نشست

سپه را بفرمود تا برنشست

درفش از درخشنده مه برفراخت

فرس بر سر چرخ گردنده تاخت

برون شد پری‌دخت از بارگاه

چو خورشید تابان ز ابر سیاه

رخ افروخته قامت افراخته

جگر سوخته با جگر ساخته

شکر تشنه چشمه نوش او

قمر بنده حلقه در گوش او

چو مهرش نشاندند در مهد زر

به مه مهد را برکشیدند سر

چو زلفش نشاندند رخ سوی چین

چو چشمش گشادند بر مه کمین

به پرواز بر کرده مهدش ز جا

هوا در سرو چتر در سر به پای

دهل زن به جولان درآورده کوس

علم قبه ماه را داده بوس

سپاهی چو مور و ملخ در شتاب

سبک شد عنان و گران شد کار

علم بر در چین برافراختند

چو آهوی مشکین به چین تاختند

همه سرفرازان پذیره شدند

در ایشان رسیدند و خیره شدند

برون آمد از شهر فغفورشاه

خروش تبیره رسانده به ماه

به هر برج منزل گرفته مهی

به هر منزلی سر نهاده شهی

به دیبای چینی بیاراسته

به هر گنج گنجی بد از خواسته

ترنم‌نواز آن نوا ساخته

به هر گوشه‌ای چنگ بنواخته

به هر جا زده قبله زرنگار

نشستند سیمین‌بران چون نگار

همین رفت سام و سران سپاه

چو سیاره بر گرد تابنده ماه

به ایوانش آورد و زر برفشاند

جواهر چو باران به سر برفشاند

ابر تخت شد سام فرخنده راه

شدش گوشه تخت شه تکیه‌گاه

سر تاج را او به مه برفراخت

سر از طارم پیشگه برفراخت

پری دخت مه روی را چون پری

که گشتی پری مستش از دلبری

به زرین عماری به ایوان رساند

چو سرو روانش به بستان رساند

ز پرده‌سرا جام گلرنگ خواست

ز هر گوشه‌ای نغمه چنگ خواست

نگاران چینی بر چین کمند

درآورده تابنده مه را به بند

قمر بر سر زلف پر تابشان

روان تشنه لعل سیرابشان

یکی عودسوز و یکی عودساز

یکی دلفریب ویکی دلنواز

ز هر گوشه ماهی زده خرگهی

به هر خرگه از می‌فروشان مهی

می لعل در کف چون خون تذرو

به رقص آمده چون خرامان سرو

چو فغفور دیدش گرانمایه سام

ابا دوستکامی میَش داد جام

چو می در سر هر دو افکند تاب

به خواب و به آسایش آمد شتاب

می دوستکامی چو نوشید سام

ز پرده برون شد چو ماه تمام

گهی مست می بود و گه مست خواب

هم از عشق بیحد هم از دل خراب

خوش آن دم که رندان مست صبوح

ابر جام می‌ تازه دارند روح

وطن بر در می‌پرستان کنند

وضو از قدح شوق مستان کنند

بیا ای پسر چنگ را ساز کن

در دیر میخوارگان باز کن

ز درد زمستان گدائی کنیم

ز درد جدائی جدائی کنیم

که آنها که با ما دمی دم زدند

برفتند و این دیر بر هم زدند

حریفان گذشتند و یاران شدند

غم آمد همه غمگساران شدند

نواساز مستان نوائی بزن

صبوحی کشان را صلائی بزن

بیار آن ره درد میخوارگان

که از ره فتادند آوارگان

خمارست ما را شرابی بده

جگرتشنگانیم آبی بده

نوازنده ساز مستان کجاست

چراغ دل می‌پرستان کجاست

ترنم‌سرای سرا را بخوان

می‌اندر قدح ریز و ما را بخوان

که بر باد دردی کشان درکشیم

چو مستان عاشق فغان درکشیم

اگر پخته‌ای پخته را خام ده

که در مذهب پختگان کام به

به درد مغان دلق نیلی بشوی

که پیش بتان باشدت آبروی

اگر برفشانیم دامن ز عیب

بدین دلق شش دامن چارجیب

تو هم آستین بر دو عالم فشان

چو آئی بدین غرفه دامن فشان

قلم درکش ای نقشبند عدم

بدین جدول لاجوردی رقم

به هم درفکن این کتب را ورق

ز هم درفکن این خذف را طبق

سبک دلو کیوان به چه در فکن

که در تابم از دلو او چو رسن

کزان دلو آن هندوی چرخ را

بدین جای سرگشته کن چرخ را

کمان درکش از دست این چرخ پیر

بزن ترک خنجرکشش را به تیر

به دریافکن چتر خورشید را

به صحرا فکن چنگ ناهید را

ازین سرنگون کاسه لاجورد

دلم سیر گشته ازین قرص زرد

سراینده پرده داستان

در این پرده می‌زد دم از باستان

که چون نوبتی بر دهل زد دوال

خروس سحرخوان بجنباند بال

نسیم بهار اندر اقصای چین

شد از ناف آهوی چین نافه چین

نواساز مستان نواساز کرد

عروس چمن خنده آغاز کرد

روان سام از خواب مستی بجست

به تیر نفس جبهه مه شکست

بخش ۸۷ - رفتن سام در شب و دیدن پاسبان، او را و نومید آمدن

به یاد آمدش یار شیرین سخن

پری‌دخت گل‌روی سیمین بدن

ز باد صبا بوی دلبر شنید

دلش سوی گیسوی دلبر کشید

چو افعی بپیچید و در تاب شد

ز چشمش جهان غرق خوناب شد

در آن دم سرشکش گهرریز شد

که بحرین چشمش گهرخیز شد

ز خونابه دل ز سر تا به پای

بپوشید بر چرخ گلگون قبای

درون بحر چون بادل مستمند

گهی موج زن بود و گه موج بند

سرشکش چو گلگون به دریا دواند

ز دامن گهر سوی دریا فشاند

به خون رنگ داد آن دل دردناک

ادیم رخ زرد کیمخت خاک

به هر شعله کز سوز دل برفروخت

بزد آتشی خرمن مه بسوخت

دلش در غم عشق و غم در دلش

به آتش برافتاده آب و گلش

برون رفت از دست و افتاده مست

شده پایش از کار و یارش ز دست

چنانش رسد بند و عصرش دماغ

فرومانده از آه سردش چراغ

ز بس خون که از چشم پر خون فشاند

فرومانده بر جای و صبرش نماند

برون آمد و دل ز جان برگرفت

زمستی ره قصر دل برگرفت

چو چشم بتان گشته مخمور و مست

کمانی به بازو و تیری به دست

بدو عرصه خاک تنگ آمده

در و کوه را پا به سنگ آمده

سفیده همان دم که رویش بدید

بخواند آیت از مهر و بر وی دمید

چو آهسته او گام را برگرفت

سبک پاسبان نوحه را در گرفت

جرس بانگ می‌زد که باش این زمان

که خاموش گردد سبک پاسبان

چو باد صبا همرهش می‌فتاد

ز شکرانه می‌داد جان را به باد

هر آن مرغ کان دم نوا ساز کرد

برو بانگ می‌زد که رو باز گرد

سحرگه که دم‌سردی‌‌ای می‌نمود

ولی پیش او سر به سر باد بود

سخنهی سرد از سحر می‌شنید

نفسهای گرم از جگر می‌کشید

زبان در دهان‌های هرزه‌درای

نمی‌گشت کوته ز فرخنده‌رای

دهل چون فغان بر فلک می‌کشید

نفیر فلک از فلک می‌رمید

از آواز کوسش نمی‌بود بیم

که نتوان زدن طبل زیر گلیم

فرس راند تا قصر دلدار خویش

برآورد آه از دل زار خویش

درآمد به گرد حرم در طواف

چو عنقا که گیرد نشیمن به قاف

زمانی که در آن آستان جلوه کرد

همانگه برآورد آهی ز درد

که این لحظه آیا نگارم کجاست

درین بوستان نوبهارم کجاست

چه منزل ز یارم شرف یافتست

چه برجست کزو ماه برتافتست

سفیده رخ از چادر شب نمود

نقاب شب تیره از هم گشود

چرا آن مه از خواب سر برنداشت

ز رخ چادر شب چو مه برنداشت

کمند افکنم بر سر بام کاخ

که تنگست بر من جهان فراخ

طوافی برین سبز گلشن کنم

بر ایوان قصرش نشیمن کنم

ز هر خرقه‌ای سر برآرم دمی

به هر گوشه‌ای باز دارم غمی

نهم چشم بر صحن بستان سرای

کنم گوش بر قول دستان سرای

فرود آمد از پشت اسب سیاه

کمندش بیفکند بر پیشگاه

چو خورشید روشن درآمد به بام

که روشن کند حال آن مه مدام

درآمد به جولان و پر باز کرد

چو بلبل به هر گوشه آواز کرد

ندانست کو را نشیمن کجاست

شبستان آن روز روشن کجاست

گمان برد کان دم مگر پاسبان

گران‌سر بود از شراب گران

ز خواب سحر نوبتی را جرس

برون رفته باشد ز چنگ نفس

درین بود کز گوشه بارگاه

خدنگ افکنی از سران سپاه

بزد بانگ بر سام و از جا بجست

تو گفتی که برقی ز صحرا بجست

چو تیر از کمینگه برگشود

بیازید چنگ و کمان در ربود

خدنگی روان کرد بر سام شیر

بدزدید سر پهلوان دلیر

چو باد از سردوش یل درگذشت

سبک سام دودش ز سر برگذشت

روان بازگشت از سر بام کاخ

چو مرغی که پرواز گیرد ز شاخ

بزد چنگ بر تاب داده کمند

ز پستی درآمد ز چرخ بلند

همان دم که پرواز کرد از فراز

سوی منزل خویشتن رفت باز

سحر بود و باد سحر می‌وزید

نسیم بهار از چمن می‌رسید

صبا بر گل و یاسمن می‌گذشت

و یا کاروان ختن می‌گذشت

همه صندلی و عود بر باد داشت

خطا می‌کنم مشک تاتار داشت

چو سام آن نسیم بهاری شنید

ز باد صبا بوی یاری شنید

بزد آه و آتش ز دل برفروخت

دل باد از آتش او بسوخت

ره باد مشکین به مژگان برفت

پس آنگه ز دانش فدا کرد و گفت

ایا نامور پیک بی پا و سر

و یا در جهان مرغ بی بال و پر

هوادار نسرین بر نوبهار

عماری کش کاروان تتار

فرزونده شمع جمع چمن

گذارنده نقش روی سمن

فشاننده سنبل از روی راغ

نماینده روی گل‌های باغ

معطر کن طره یاسمن

ز بالش چمن را بخارافکن

گشاینده کام دل‌بستگان

نشاننده آتش خستگان

بشارت ده اهل زندان عشق

رسالت ده پای بندان عشق

برنده ره انجام گیتی‌نورد

هوای شب‌خیز و آفاق گرد

بشیر مبارک دم نیک‌پی

عبادت کنت دردمندان حی

شمامه فروش بهاران توئی

پیام‌آور دوستداران توئی

رساننده نکهت پیرهن

ز یوسف به محبوس بیت‌الحزن

ز تو باد بر دست و سر و چنار

ولی غنچه را از تو زر در کنار

شقایق کند شقه را از تو شق

در آب افکند گل ز ضربت ورق

دل لاله خون از سبکباریست

بنفشه پریشان ز بیداریست

توئی مرهم دردمندان دل

توئی محرم مستمندان دل

چو آتش بود ماه خرگاه تو

ولی آب شد خاک در گاه تو

کنی هر نفس رای بستان سرای

زنی چنگ در نای دستان سرای

به بستان بری آب را موکشان

گهی در سر آریش گیسوکشان

چو فرمان آب از تو گردد روان

شود گر شود در رکابت دوان

نهی محمل ابر بر پشت کوه

دهی باغ را از شکوفه شکوه

شوی دامن افشان به بازار چین

پر از مشک و عنبر کنی آستین

چو لاف از هواداری گل زنی

چرا چنگ در زلف سنبل زنی

ز لطف تو باشد که پوشد چمن

ز طشت زر از تو کند پیرهن

ببخشی به گلبن زر جعفری

ز نرگس دهی شش درم بر سری

ازین باد طبعی که در دست تست

دل غنچه می‌کرد از خنده سست

خطی می‌فرستی بر بوستان

بر آب روان همچو آب روان

مگو کان مسلسل به قامت چراست

ولی گرچه نسخ عبادت هواست

منم خاکت ای باد مشکین نفس

توئی همدم صبح‌خیزان و بس

مده آبروی من آخر به باد

که جان کردی از خاک پای تو باد

چو فراش ایوان یارم توئی

زمین روب قصر نگارم توئی

تو ره داری اندر شبستان او

کنی هر نفس طوف ایوان او

بکن آخر این هم برای دلم

عنان بازگردان به جای دلم

زمانی بدان خرم ایوان درآی

به درگاه آن شاه کیوان درآی

میاسای در راه و دم درمکش

به هر بوستان علم برمکش

فرود آی بر طرف آن بارگاه

ز دربان پرده‌سرا باز خواه

به گرد حرم طوف می‌کن دمی

که بارت دهد در حرم محرمی

در آن دم که بینی رخ یار من

به یاد آور آن ناله زار من

ولیکن چو خواهی شدن سوی او

مرا باد پا گرم در کوی او

به آهستگی رو در آن بارگاه

مرو در سراپرده از گرد راه

مبادا بدو باد سردی رسد

و یا از غبار تو گردی رسد

نخستین بیفشان ز دامن غبار

پس آنگه درآ همچو ابر بهار

چو آنگاه راهت بود در حرم

ببوس آستان را و درنه قدم

به بوسه رخ خاک را نقش بند

که در صحن بستان توئی نقش‌بند

به خلوتگهش چو رسیدی فراز

به زلفش مکن دست اول دراز

سبک چون کمر در میانش مپیچ

که در دست ناید بدین‌گونه هیچ

به افعی او مهره بازی مکن

به هندوی او ترکتازی مکن

مبادا چمن در کمندت کشد

چو باد بهاری به بندت کشد

به آهوش روباه‌بازی مکن

به نخجیر دل چاره‌سازی مکن

بیندیش از آن جادو دلفریب

که برباید از جان شیرین شکیب

چو با او سخن را نیابی مجال

نگوئی تو زنهار پیشش ز حال

چو ابروی او بر زه آرد کمان

شود از خدنگش تباهی جهان

ازو سرکشیدن ز نادانیست

که آماج او بس پریشانی است

تو زنهار با او به وجهی نکوی

بگو قصه درد من مو به موی

اگر غمزه‌اش گویدت دور باش

مکن دوری از وی به یک دورباش

ز خنجرکش غمزه‌اش غم مدار

روان جان به جانان لعلش سپار

چو جادوی زلفش کشد دیو کین

چو سرمایه هندوانست چین

تو زنهار از پیش او رخ متاب

رخ از وی به هر تلخ ‌پاسخ متاب

وگر ماه من پسته خندان کند

ز تنگ شکر شکر ارزان کند

فسون‌هاش برخوان که بپذیردت

برو دم دمی بو که برگیردت

بگو ای رخت باغ رضوان جان

سر زلف تو راغ ایوان جان

گل از ارغوان تو در خارخار

پی نرگست غمزه‌اش در خمار

بهار از تو باد خزان دور باد

دو چشمم ز راه تو پر نور باد

ز سوز منت تاب در دل مباد

از اشک منت پای در گل مباد

مگیراد زلف تو شوریده‌ای

مبیناد روی تو هر دیده‌ای

مگر دیده‌ای این جفا دیده یار

که شوریده جانست و آشفته کار

مرا شور در جان شیدائیست

ترا در سر زلف سودائیست

مرا جان شوریده در آتش است

ترا زلف شورید? سرکش است

مرا بخت بیدار و در عین خواب

ترا چشم مخمور و مست و خراب

مرا این دل فتنه‌انگیز تنگ

ترا این دهان شکرریز تنگ

مشو گرم چون آه گرمم ز تست

چه درمان که درمان دردم ز تست

دلم کز سر زلفت آشفته بود

ز شور لبت ترک جان گفته بود

در آن زلف مشکینه بو می‌برم

ولی از کمند تو مو می‌برم

درین کینه از بند بگشا دلم

مزن آتش غم در آب و گلم

من ارکم شوم از جمالت چه کم

ور از غم بمیرم دلت را چه غم

به بادش ده آن کس که خاک تو نیست

به تیغش زن آن کو هلاک تو نیست

دلم مشکن آخر که در دست تست

به تیغش زن آن کو هلاک تو نیست

دلم مشکن آخر که در دست تست

مگو حال آن نقد قلبم ز تست

وگر جان کنم در سر کار تو

به جان تو ای من گرفتار تو

که از شهریارت تو دل برمگیر

وزین خاکسارت تو دل برمگیر

به یادآور آن یار دلخسته را

گشاینده راز دل بسته را

چو آئی سوی روضه پاک من

مکش دامن از کبر برخاک من

بیفشان غبار از سر تربتم

نشانی ده از عالم قربتم

که خاری که می‌روید از خاک من

بگوید نشان دل پاک من

بگیرد چون خون دلم دامنت

درآویزد از عطر پیراهنت

مقیمان این گنبد تابناک

ز سبزی نوشتند بر لوح خاک

که آنها که نقاش این پیکراند

شناسنده نقش این دفتراند

چو حرف ازل در ابد خوانده‌اند

قلم بر سر کاف و نون رانده‌اند

دبیری کزین تخته حرفی بخواند

قلم را قلم کرد و حرفش نماند

دم از عالم دل زنند اهل دل

نه چون خاکساران این آب و گل

قدم نه درین مطبخ دود خورد

بزن پای بر کاسه لاجورد

رو آن خرس طباخ بر کاسه زن

همه کاسها خورد بر هم شکن

منه چشم بر چشمه کرم خور

که نانی نمی‌ارزد این قرص زر

بخش ۸۸ - رای زدن فغفور با وزیر و فرستادن سام به جنگ نهنکال

ترنم سرایان دستان نواز

چنین گفته‌اند این حدیث دراز

که آن دم که سرچشمه آفتاب

فروشد به زیر زمین در چه آب

شه زنگ بر زد سر از راه شام

درافتادش این باز شرقی به دام

به ایوان درآمد شهنشاه چین

بر ابروی پرچین برافکنده چین

وزیر جهاندیده را پیش خواند

برو آفرین کرد و پیشش نشاند

بفرمود تا خلوتی ساختند

ز بیگانه خرگه بپرداختند

ز نامحرم آن کس که در پیش بود

براندند گر فی‌المثل خویش بود

به دستور گفت ای جهاندیده پیر

مرا هم پدر هم گرامی‌وزیر

تو در هم سخن محرمم بوده‌ای

به هر جایگه همدمم بوده‌ای

مرا التماسی کنون از تو است

اگر گیریم در چنین ورطه دست

نهانی یکی راز دارم ز تو

سخن مهر کرده سپارم به تو

بگو با من اکنون تو ار کار سام

که او را چگونه بسازیم رام

که سام نریمان گرشاسبیست

که بر مرگ خویشش بیاید گریست

ببین دور گردون چها می‌کند

که او قصد پیوند ما می‌کند

پری‌دخت من آن که نامش مباد

که نام مرا داد یکسر به باد

بپوشاد مادر به مرگش سیاه

مبیناد چشمش دگر مهر و ماه

مرا بر دل از وی هزاران غمست

در ایوانم از سوز او ماتمست

ز خونش روان آب سازم به جوی

چو او رفت من رستم از گفتگوی

بگو تا چه سازم درمان درین

که بدنام گشتم به روی زمین

به پاسخ چنین گفت دستور این

میامیز تو زهر با انگبین

اگر تو ز این در ستانیش هوش

درآید همه چین و ماچین به جوش

ترا سام، مهمان و در انتظار

چگونه کنی ناامیدش ز یار

ز خون ریختن دست باید کشید

که آریم نیرنگ و رنگی پدید

بگوئیم گر بایدت وصل یار

تو یک چند هجران کنی اختیار

اگر میل پیوند داری به شاه

ترا برد باید ازین در سپاه

ز ماچین سپه بر به دریای گنگ

به کشتی و لنگر برو بی‌درنگ

چو از تخم گرشسپ نام‌آوری

نهنکال را سر زیان آوری

سپه را به مردی به دریاکشی

خوشی بایدت برگزین ناخوشی

به تنگم ز دست نهنکال دیو

تو شاید که از وی برآری غریو

بود مهر دختر سر اهرمن

چو آری سرش شو تو داماد من

چگوید که آری یقین دان که مرد

کسی نیز از دست او جان نبرد

به هر سال ناپاک دیو لعین

خرابی چه سازد به ماچین و چین

رسد بر سر خلق توران زیانش

بود آب دریای چین تا میانش

اگر او بیارد سر دیو نر

بهانه بجوئی ز پهلو دگر

روان دخترت را بدو ده به زیب

نگوئی دگر چیز و سازی فریب

چو فغفور بشنید فرزانه پند

به دلش اندر آورد و زو شد پسند

به پاسخ ورا خواند بس آفرین

بگفتا برو زود گویش همین

وزیر از بر شاه نیرنگ‌جوی

بیامد بر پهلو جنگ‌جوی

بگفت ای سرفراز زبیندگاه

رسانم پیامی ز فغفور شاه

نخواهیم هرگز به روی تو گرد

ولیکن ترا باید این چاره کرد

مرا دشمنی هست بالای دست

که هر سال ما را ازو رنج هست

نهنکال دیویست پر مکر و فن

ز دستش زبون‌تر بود اهرمن

توانی اگر چاره سازی بدو

رهانیم از دست آن تیره‌رو

اگر از تنش سر تو سازی جدا

توئی بهتر از جان و داماد ما

گر این رزم را ساختی چاره‌ای

تو جفت پری‌دخت مه‌پاره‌ای

روان سام گفتا به دستور پیر

که ای مرد دانای روشن‌ضمیر

چو فغفور را رای باشد چنین

ز دیوان کنم پاک روی زمین

نترسم ز دیو و ز نر اژدها

جهانی نیابد ز چنگم رها

ولیکن مرا در دل آید چنین

که با من کند ریو فغفور چین

بدو گفت دستو روشن روان

که پیمان کنم با تو ای پهلوان

که آری نهنکال را زیر دست

به دیوان گروه اندر آری شکست

کنم چاکری بندگیت مدام

رسانم دلت را ز دلبر به کام

به ماچین و چین کامت آید به دست

چو گیتی ز چنگال آن دیو رست

دلاور ز دستور چون این سخن

شنید و پسند آمدش تا به بن

به قلواد و قلوش بفرمود گرد

که لشکر بیاید سوی جنگ برد

دلیران خاور هم اندر زمان

به جنگ نهنکال بسته میان

روان سام شد سوی فغفور شاه

مکلل ز آهن قبا و کلاه

شهنشاه فغفور بر پای خاست

به پهلو بسی پرسش آورد راست

که موئی نخواهم ز موی تو کم

ولیکن ز دیو است بر من ستم

چو آری سر دیو را در برم

سپارم ترا تاج با دخترم

بدو سام گفت ای نژاد کیان

برای تو بستم کمر بر میان

نهنکال را سر به باد افکنم

بدان جادوان کارزار افکنم

بدو گفت فغفور کای گرد کین

سپه صدهزار از میان برگزین

همه گرد و گردن‌کش نامدار

که باشند در رزم دیوانت یار

به شه گفت کی سازم این داوری

مرا بس همین لشکر خاوری

شهش گفت دارد نهنکال دیو

سپه صدهزاران پر از رنگ و دیو

همه دیو جادوی نیرنگ‌ساز

تو با این سپه چون شوی جنگ ساز

نهنکال، دریای چین تا میانش

بود ای سپهدار روشن بدانش

اگر کوه خاره به چنگش فتد

چو ماهی که دام نهنگش فتد

ز مردان و پیلان و کندآوران

ندارد کسی تاب او از کران

به جنگ نهنکال دیو دمان

به اندک سپه چون شوی بدگمان

تو نخجیر پنداری ای پرهنر

ندیدی تو پرخاش دیوان نر

بدو گفت پس پهلوی پاک رای

که ای شاه با گهر و فر و جای

تو دانی که شیران به جای کمین

نخواهند یاری به هنگام کین

شنیدی که گرشاسپ گرد دلیر

بیاورد چون زو هراسش پذیر

که هرگز نبود است دیو ژیان

که تا او ببستش به بند گران

به درگاه ضحاک جادو ورا

ببرد و بکردش به بند اندرا

نه از پشت پاک نریمان منم

همان از دلیری نه مردم زنم

بخندید فغفور و بنواختش

همه ساز و آئین ره ساختش

به همراه او رفت شه پس سه روز

چهارم همان چو شب آمد به روز

به منزل پس آنگه جهان‌پهلوان

بگفتا به فغفور روشن روان

کزین بیشتر آمدن روی نیست

سبک بازگرد و ازین در مایست

من این رنج را شادی انگارمش

سر دیو در زیر پا آرمش

شهنشاه پدرود کردش به مهر

که یارت بود کردگار سپهر

نوشتند منشور بر هر شهی

بدادندش از کار سام آگهی

که تا هر چه باید ز برگ و ز ساز

برندش به هر منزلی پیشواز

به کشتی و از کارساز جوان

بسازند رای دل پهلوان

بخش ۸۹ - آگاهی یافتن نهنکال و لشکر فرستادن به جنگ سام

بره باز پس شد شهنشه به تخت

وز آن پس بشد سام فیروزبخت

به کوه و بیابان ره ایدر برید

چنین تا به نزدیک دریا رسید

بفرمود تا چند کشتی در آب

فکندند کشتی هم اندر شتاب

به هر کشتی‌ای کرد گردی‌پناه

به کشتی روان کرد یکسر سپاه

همی راند کشتی به دریا چو باد

به ایشان مدد کرد باد مراد

ز کارآگهان و ز جادوگران

شنیدند چون از یل پهلوان

ببردند سوی دیو جادو خبر

ز احوال فغفور و یل سر به سر

چو آن دیو آگاه شد زین خبر

بخواندش ز جادوگران سر به سر

از ایشان چو احوال‌ها باز جست

بگفتند شرح و بیان‌ها درست

که سام یل پهلو سرافراز

ز مستی نداند سر از پای باز

ز عشق پری دخت رفته ز دست

نداند کسی حال آن خودپرست

ز احوال قصر و ز باغ و ز بند

بگفتند با نره‌دیو نژند

نهنکال ازین گفته آمد به جوش

برآورد از دل فغان و خروش

که آیا کدام ابلهی بی‌خرد

تواند که تا نام یارم برد

اگر بر پری‌دخت من بسته دل

ز خونش کنم خاک ناورد گل

بگفتا و فرعین و عفریت خواند

بر خویش ایشان به زانو نشاند

بگفتا ز دیوان گزین صدهزار

به کشتی روان شو سوی کارزار

ز دریا به کشتی نشین در زمان

برو سوی سام یل پهلوان

دو دیو دلاور ابا صدهزار

برو پیش رو باش در کارزار

دو پنجاه کشتی ز دریا روان

برفتند دیوان بر پهلوان

رسید از دو سو کشتیان درگذر

به هم در رسیدند شیران نر

چنان شد که جویند از هم نبرد

ز یکسوی دیو و به یک سوی مرد

چنین گفت سام نریمان گرد

که ای پهلوانان با دست برد

نمیرد کسی بی‌اجل در جهان

نه زنده توان رفت به آسمان

نشد جانور رسته از چنگ مرگ

درین باغ نی شاخ ماند نه برگ

پس آن به که نام نکو یادگار

بماند ز ما تا بسی روزگار

بکوشید در جنگ دیوان نر

به خون درکشید و ببرید سر

بگفت و بزد نعره‌ای در زمان

که لرزید از وی زمین و زمان

اول بر زبان نام یزدان بخواند

سوی جنگ عفریت کشتی براند

بفرمود تا تیرباران کنند

به دیو سیه روز تازان کنند

ز شصت دلیران در آن روی آب

به بد کار دیوان جنگی خراب

خدنگ از کمان سواران جنگ

چو رستی نشستی ابر دیو تنگ

تن دیو گفتی برآورد پر

برهنه تن و نی کلاه و کمر

یکی دشت بودی پر از خارپشت

ز دیوان جنگی و تیر درشت

به کشتی نشستند دیوان ریو

براندند زی سام سالار نیو

بخش ۹۰ - داستان فغفور چین با پری‌دخت و چگونگی آن

سراینده داستان گزین

چنین داستان زد ز فغفور چین

که چون سام یل را به نیرنگ و رنگ

روان کرد با سروران سوی جنگ

درآمد به قصر پریوش دژم

بدیدش فرو رفته در بحر غم

ز اندیشه‌ها سر فکنده به پیش

دو چشمش پر آب و دل از درد ریش

دژم روی بنشسته از بهر سام

گل سرخ او یکسره زردفام

چو دیدش بدین‌گونه سالار چین

بَرو کرد پرچین و در شد به کین

زبان از پی سرزنش باز کرد

همه گفته ناخوش آغاز کرد

همانا توئی ننگ و عار زنان

که گردیده‌ای یار با دشمنان

ببستی به خون برادر کمر

ورا دور گرداندی از تخت زر

همه ساز شاهی و گنج طغان

بدادی به سام و مر آن سروران

چه مایه مرا ساختی خوار و زار

که شد سام چیره گه کارزار

چو مایه شدم در جهان خار و پست

که مر دیوزاده بتم را شکست

بگفت و بیامد چو آذر برش

بزد تازیانه بسی بر سرش

برآشفت مه‌رو و بگشاد لب

بدو گفت کای شاه والانصب

چرا سام تا بود در شهر چین

نبودت جز از مهر من هم‌نشین

برو باز کردی در مکر و ریو

فرستادیش سوی پیکار دیو

چو او شد کمین سر برافراختی

به من زین نشان داوری ساختی

همانگه که او چیره گردد به کین

بیاید دگر ره سوی شهر چین

مکن کاری ای نامور شهریار

که گردی پشیمان سرانجام کار

برآشفت فغفور و آهیخت تیغ

که خون ریزد از ماه رخ بی‌دریغ

گرفتش سر دست فغفور سخت

بدو گفت کای شاه فیروزبخت

زمانی به خون ریختن رخ بتاب

ز دل دور کن رای کین و شتاب

چه باید بدو اندر آویختن

ز نازک تنش خون فرو ریختن

ز سر دور کن کینه و ماجرا

روان مر او را به راه خطا

تمرتاش را شادمان کن ازین

چو او کام جوید تو شادی گزین

که مر دخت را شوی زیبد به دهر

به جای بازمان ای شهنشاه قهر

برون برد خنجر ز چنگال شاه

شد از قصر و رو کرد در بارگاه

برآمد به تخت و طلب کرد جام

از آن پس گزین کرد پانصد غلام

دگر صد کنیزک همه چون پری

همه چون مه هفته در دلبری

ز اسب و سام و کلاه و کمر

ز تیغ سرافشان و زرین سپر

ازینها فراوان طلب کرد شاه

بیاورد دستور در بارگاه

برآمد به تخت و طلب کرد جام

وز آن پس گزین کرد از هر کدام

بدو گفت سوی شبستان شتاب

ز آزرم یکبارگی رخ بتاب

پری‌دخت را در محفه نشان

گزین کن تنی چند از سرکشان

غلامان و این خواسته سر به سر

بر آن سرکشان یک به یک برشمر

روان سازشان سوی راه ختا

بدان تا شود اسپری ماجرا

پذیرفت دستور از بارگاه

درآمد شتابان به ایوان گاه

ورا دید ز اندوه پژمان شده

از آن آتش تیز بریان شده

زمین را ببوسید و لب برگشاد

همه گفت فغفور چین کرد یاد

پریوش ز غم خون ز دیده براند

می ارغوان را به گل برفشاند

وز آن پس به اندیشه‌ها گشت جفت

درآمد سوی هودج و رخ نهفت

ببستند هودج به پشت هیون

پریوش همی ریخت از دیده خون

غلامان نشستند بر بادپا

ز چین رخ نهادند سوی ختا

ازین عالم افروز آگاه شد

برو روز اندوه کوتاه شد

ز شادی برآمد به ابر بلند

روان شد بر پهلو ارجمند

بدین تا بگوید به فرخنده سام

که شد یار تو با قمرتاش رام

بخش ۹۱ - جنگ کردن سام با فرعین دیو و چگونگی آن

ازین پس سخن گویم از سام نیو

همان هم ز پیکار فرعین دیو

چو فرعین لشکر به کشتی نشاند

بر آن ژرف دریای بی بن براند

چنین گفتن فرعین دیو دمان

همانا ز دیوان سر آمد زمان

شما یکسره خود به چنگال تیز

نمائید بر دشمنان رستخیز

ز دیوان به چنگال و گردان به تیر

ببود آب دریا چو شنجرف و قیر

تن ماهیان گشته از تیر پر

ز شصت دلیران و از تاب خور

ز آمد شد تیر بر سر و گوش

تو گفتی هوا خانه چوب‌پوش

ز بس خون که از هر سوئی ریختند

ز خون آب دریا برآمیختند

زبس کشته دیوان به آب اندرون

بدی قوت دو سال ماهی فزون

دل سام نیرم ز غم خسته شد

که آن جنگ و اشتاب آهسته شد

یکی نعره زد هم اندر شتاب

که تا شد بدان دیوها زهره آب

ز بیمش بسی دیو شد سرنگون

سیه گشت‌شان اندرون و برون

به آواز گفت از نژاد و گهر

که سامم به نام و نریمان پدر

چنین تا به جمشید شاه جهان

پدر بر پدر یاد دارم نهان

همه رفته اندر جهان فراخ

به من مانده مردی و ایوان کاخ

همه نام و ننگ از پی عشق یار

بدادم نه دل هست نه صبر و قرار

نه اندیشه از دیو دارم نه جنگ

نترسم ز نر اژدها و پلنگ

هر آن کو به مردی دلاورترند

به یک زخم پیکار من بنگرند

بگفت این و بگرفت تیر و کمان

نشان کرده اندر تن بدگمان

ز زخم تن دیو اندر شتاب

ز پشت سیم دیو رفتی به آب

هر آن تیر کز زخم و از پشت جست

بینداختی چار و سه گشت پست

چو افکند دیوان صدوشصت وچار

به تیر و کمان اندر آن کارزار

دگر نیزه کو بد صد و سی ارش

طلب کرد و آورد در زیرکش

به کشتی زدش نیزه اندر شتاب

بزد کشتی و ریخت دیوان در آب

فراوان ز دیوان به دریا نگون

شده غرقه عرق دریای خون

یکی دیو با هول مانند برق

به پولاد و جوشن تنش بود عرق

گرفتش کمرگاه سام دلیر

مگر کش رباید به مردی ز شیر

سپهبد یکی تیغ زد بر سرش

به دو نیمه شد تا رگ و پیکرش

به لشکر جنین گفت پس پهلوان

که ای رزم‌دیده دلاور گوان

بدانید در روز رزم و هنر

که یک دشت گوری یکی شیر نر

به چنگال و دندان و موران و مار

برآرد مثل گر بود صدهزار

بگفت این و آهنگ کردن گرفت

ز کشتی به کشتی سپردن گرفت

برآمد ز تیغش ز دیوان غریو

همه روی دریا پر از لاش دیو

به گرز و به نیزه ز شمشیر و تیر

برآوردی از جهان دیوان نفیر

ز کشتی به کشتی همی شد دلیر

همی گشت می‌جست دشمن چو شیر

چو بر آتش خور بپوشید دود

از آن نره دیوان دو بهره نبود

شب تیره چون شد میانجی ز راه

جدا کردشان جمله از هم سپاه

ز هر دو طرف لنگر انداختند

به خاب و خورش گردن افراختند

ببود از دو سو نعره پاسبان

چو رعد از دل تیره ابر شبان

همه دیوها را دل و دیده خون

که فردا چه سازیم تدبیر چون

به صد زحمت از چنگ یل جسته‌ایم

ز هر رستگان پنج و شش خسته‌ایم

به نزد نهنکال پیکی روان

دواندند کای نامور پهلوان

ز دیوان دو بهره بهی شد به جنگ

چو سام نریمان نباشد نهنگ

کسی مرد پیکار این مرد نیست

اگر کام خواهی ازیدر مایست

در آن دم که با او رسیدیم تنگ

فرو کوفتیم آن زمان طبل جنگ

به کشتی روان سام چون پیل مست

صد و شصت گز نیزه دارد به دست

سنانش چو در جنگ آرد گذار

ز کشتی دیوان برآرد دمار

ز کشتی به کشتی درآید چو شیر

ز دیوان جنگی نماید اسیر

ز تیر و کمانش چه گوئیم باز

به هر زخم تیری دو سه رزم‌ساز

ز گرزش به هر سر که آید به خشم

ز سر مغز بیرون جهد نیز چشم

ز دریا به دیوان سرآید زمان

همانا که یک تن نیابیم امان

به یک ساعت این یل که حمله برد

بود قوت صد ساله ماهی خورد

به بیچارگی تا به روز دگر

کشیم انتظار تو ای نامور

اگر دیرتر آمدی جنگ‌جوی

بود سام چون سنگ و دیوان سبوی

همه خورد خواهد شکستن به راه

کند شاه بر کار ما خود نگاه

بدین سان دل‌افکار و زاریم ما

دل و دیده در انتظاریم ما

اگر گل به دست تو باشد مبوی

دل نره دیوان خود را بجوی

یکی دیو پوینده پر غریو

بیامد به نزد نهنکال دیو

سراسر بدو باز گفت آنچه بود

نهنکال از غصه برجست زود

روان شد ابا لشکر بی‌شمار

همه نره دیوان جنگی کار

همه لشکرش را به کشتی نشاند

به دریا و او خود پیاده بماند

همی آب دریا بدش تا کمر

خورش در پر گوش کردی گذر

هر آن کش بدیدی برفتی ز هوش

بدان زشتی و سهم آن دیو زوش

از آن سو چو شب رفت اندرسحاب

برافکند خورشید رخشان نقاب

ز نو کینه جنگ کردند ساز

همه آدم و دیو شد رزم‌ساز

دو لشکر سر از خواب برداشتند

زکین تیغ و نیزه برافراشتند

یکی دیو را نام قوپیل بود

به پیش آمد و پیش‌دستی نمود

فغان کرد کای نره دیوان جنگ

به سنگ گران سنگ بگشای چنگ

بکوشید تا لشکر سام یل

ز کشته شود روی دریا چو تل

که این دم بیاید نهنکال دیو

رسد زود ز آدم برآرد غریو

ز سام و ز لشکر برآرد دمار

بگیرد کندشان همه خوار و زار

کسی را کجا تاب آن روز کین

نماند یکی آدمی بر زمین

بگفت این و آهنگ آویز کرد

ز دیوان صف جنگ را تیز کرد

یکی را نبد رحم بر جان کس

نه فریادخواه و نه فریادرس

بدان گفته سام اندر آمد به گوش

درآورد گرز گران را به دوش

ولی از گران‌سنگی گرز او

کسی را نبد تاب آن برز او

ز کشتی به کشتی برفتی چو گرد

همی کشت دیوان جنگی نبرد

ز یک سوی قلواد و قلوش دگر

به سوی دگر جنگ را چاره‌گر

بکشتند بسیار دیوان سران

شماره نه پیدا بدی اندر آن

شده دیو ترسان و گردون دلیر

به بدخواه برگشته بودند چیر

نه پائی که جائی گریزان شوند

نه دستی که کوی گریبان شوند

پدر بازنشناخت فرزند را

برادر نه هم خویش و پیوند را

ز تیر دلیران همچون تگرگ

ببارید و بر زنده شد عمر مرگ

ز زنهار دیوان و از الامان

فغان‌شان رسیده به هفت آسمان

ز هر سوی دلیری به پیکار بود

نبد جنگ گر جنگ پیکار بود

بگفتند با یکدگر دیو دون

نمانیم ما زنده چون مرده چون

نداریم ما تاب یل روز جنگ

همانا زمان‌مان رسیده است تنگ

درین گفتگو و ازین رزم سیر

شده دیوها را سر از رزم سیر

ز دیوان غریو و ز مردان خروش

ز خون دلیران زدی بحر جوش

برآمد فغانی و شور و غریو

که هیهات از زور سردست نیو

چو سام آنچنان کرد مدهوش شد

یکی ساعتی نیز خاموش شد

چو باهوش آمد بغرید باز

که ای پهلوانان گردن فراز

مترسید از آب و از دیو نر

که اکنون به حکم یکی دادگر

کنم سرنگون کشتیانشان همه

کنم طعمه ماهیانشان همه

بگفت و درآمد دگر باره باز

چو کوهی مر آن کرده گردن‌فراز

بزد باز برکشتی آن نیزه را

یکی روز آورد استیزه را

بخش ۹۲ - نیزه زدن سام نریمان بر کشتی بار دیگر

فرو ریختند آن زمان سر به سر

چو باران برو تیغ و تیز و تبر

یکی گرز زد آن زمان بر سرش

یکی تیغ انداخت بر پیکرش

نکرد هیچ باکی جهان‌پهلوان

به یک روز برداشت او را روان

همان دم به دریا فرو ریختند

یکی شور و غوغا برانگیختند

ز دیوان هزاری فرو رفت باز

نیامد یکی زان همه بر فراز

دگر سر برآورد آن نامدار

همان دم به تیرش زدی بر کنار

ز بس خون دیوان که در آب شد

همه روی آن بحر خوناب شد

یکی شد گرفتار بند و کمند

یکی شد به آب اندرون مستمند

بدین سان یکی جنگ آمد پدید

فغانش همی تا به کیوان رسید

شدند عاجز از جنگ شیران نر

بماندند حیران و آسیمه سر

که آیا چه سازیم تدبیر کار

برآشفت چون بخت از روزگار

بخش ۹۳ - آمدن عالم‌افروز در پیش سام و چگونگی آن

ازین سو چو از کین بپرداخت سام

به شادی طلب کرد و نوشید جام

نشستند نزدش همه سر به سر

به ناگه جهانجوی افراخت سر

یکی جام از ساقی سیمتن

گرفت و چنین گفت با انجمن

که این جام بر روی دلدار خویش

کزو هم بود گرم بازار خویش

اگر یاد او می بنوشم رواست

که او شاه خوبان چین و ختاست

بگفت این و پس پیش آورد جام

پریزاد آگه شد از گفت سام

اگر چه رخش را نمی‌دید کس

ولیکن ز اندوه بر زد نفس

برافراز کشتی درآمد پست

بزد بال و آن جام می را شکست

جهان پهلوان زان شد اندر شگفت

سرانگشت حیرت به دندان گرفت

چو رفتند گردان به آرام جا

همانگه جهانجوی کشورگشا

ز روی پریدختش آمد به یاد

دو جدول به رخ هر دو چشمش گشاد

همی ریخت از دیده در خوشاب

ز هجران نمی‌آمدش باز خواب

اگر چه به چنگ اندر آن جام داشت

ولیکن سرودی غم انجام داشت

همی گفت کای بیوفا روزگار

چنین چند باشم ز غم سوگوار

گهی با سمنگان پیکارجوی

ز کین مر مر او را درآری به روی

گهی تیره سازی به من روز را

گهی چیره مر عالم‌افروز را

دوانیم گه سوی پیکار ژند

گهی سر درآریم در زیر بند

گهی چیره سازیم در رزم و کین

سرم برفرازی به چرخ برین

به نیکی دویم چون زدم فال را

پدید آوریدی نهنکال را

دگر دور افکندی از مهوشم

ز هجران فکندی به چرخ آتشم

ازین پس رخ خویش پژمان مکن

دگر قصد سام نریمان مکن

که جانش بر نازنین دلبر است

اگر رحمت آری مرا درخورست

پریزاد از افراز چون این شنید

همانگه سرود حزین برکشید

که بیچاره سام نریمان که اوی

دمادم نهد سوی پیکار روی

بدان تا پری‌دخت گیرد به بر

بپیچد شه چین ز پیکار سر

گهی اندر افتد به دریای ژرف

نماید بسی کارهای شگرف

به خاور نماید مر او را پری

به زرینه دژ گردد از جان بری

به جان ور گهی سیر گردد به سیر

شود از شه چین گریزان به دیر

گهی برفرازد یلی بال را

گه جوید نبرد نهنکال را

بدان تا دهد شاه دختر بدو

همانا برآشفت اختر بدو

کزین پس به گفتار سالار چین

نهد با سپه رخ سوی رزم کین

پریزاد چون رزم و پرخاش را

پری‌دخت خواهد قمرتاش را

شه چین رخ آرد سوی ماجرا

رساند پریوش به شاه ختا

بود تا به گیتی برادر سپر

چرا سام گیرد مر او را به بر

خبر بازگویم ز راز نهفت

پری‌دخت شد با قمرتاش جفت

چو بشنید آن گفتها شیر زوش

ز اندوه و از غصه برزد خروش

سر از خواب برکرد اندر زمان

طلب کرد فرهنگ روش روان

ز جا جست و آمد بر پهلوان

رخش دید مانند? زعفران

دعا کرد و گفت ای سپهدار زوش

چرا برزدی همچو شیران خروش

گل سرخ تو از چه رو زرد گشت

دم گرمت از بهر که سرد گشت

بدو گفت سام ای گو مهربان

دلم شد ز کار شه چین نوان

نموده به من راه پرخاش را

پری‌دخت داده قمرتاش را

ابا او پری‌دخت بر ساخته

برادر پسر را سر افراخته

به هودج پری‌دخت را کرده جا

فرستاده او را به راه خطا

بدو دیوزاده گرفت آفرین

از آن پس بگفت ای دلبر گزین

کجا هست ده روز از ما به شهر

نهادیم رخ سوی پیکار و قهر

چسان او بسوی ختا شد چو باد

نیارد خردمند ازین گفته یاد

چسان گشت او با قمرتاش جفت

به گیتی دروغی چنین کس نگفت

پریزاد را سام در پیش خواند

به نرمی فراوان سخنها براند

وز آن پس بدو گفت کز کاستی

مزن دم بگو سر به سر راستی

برافروخت رخ آن مه دلربای

بدو گفت کای پهلو نیک رای

به سوگند لب برگشایم یکی

پذیری مر آن گفتگو اندکی

که از چین پری‌پیکر دلربا

پی کام شد نزد شاه ختا

بدو گفت سام این چه سوگند بود

به من بر یکی راز باید گشود

پری گفت آگه شو از کار ما

به گیتی بود شیر دادار ما

به آن پیکر شیر که اویم خداست

که با تو نگویم سخن غیر راست

بد آمد جهان‌پهلوان را بسی

بدو گفت کاندر جهان ناکسی

جهان آفرین را ستایش نما

که او بر دو گیتی بود رهنما

خدائی که افلاک بر پای کرد

خرد را ز دلبر همی جای کرد

همی گفت با او سخنهای گرم

نمی‌شد دل آن پریزاد نرم

به خواهش همی گفت کامم برآر

وز آن پس بخوانم سوی کردگار

دگر باره سام دلاور نژاد

لب خود به سوگند و پیمان گشاد

که تا برنیاید مرا کام دل

نگردی تو اندر جهان رام دل

به گاهی که ماهم به دست آورم

سپاه عدو را شکست آورم

بیابی زمن کام دل شادمان

وگرنه بمانی اسیر غمان

بگفت و بدو نیز نرمی نمود

پریزاد هم رای گرمی نمود

که چندان امان خواهم از تو به دهر

که مر اهرمن را برم سر ز قهر

نشینم و جام پیاپی خوریم

غم بیهوده‌گوی تا کی خوریم

چو بشنید از پهلوان این سخن

نگنجید از ذوق در پیرهن

ز شادی همانگه نهان کرد رو

دژم بود سام یل از گفت او

به فرهنگ یل گفت کای نامور

ندانی چسان کارم آمد به سر

نخست ار به سوی ختا رو کنم

سر نام خود زیر آهو کنم

به بیغاره گویند گردن‌کشان

که شد سام یل از جهان بی‌نشان

بترسید و بنهفت رو از ستیز

ز پیش نهنکال شد در گریز

اگر برفرازم یلی بال را

که بندم دو دست نهنکال را

پریدختم از چنگ بیرون شود

مرا بخت فرخنده وارون شود

ندانم برین بر چه چاره کنم

همان به که از کین کناره کنم

چو باد شتابان شوم باز جا

نهم روی خود را به سوی ختا

مگر لاله رخ را به چنگ آورم

سر شاه چین زیر سنگ آورم

سبک دیوزاده زبان گشاد

بدو گفت کای نامبردار راد

اگر درپذیری برانم ز جا

از ایدر نهم رخ به راه ختا

همه رازها را پژوهش کنم

تمرتاش را زان نکوهش کنم

پری‌دخت را نیز باز آورم

سوی مهر سامش نیاز آورم

ازو شادمان شد جهانجوی سام

دلم گفت با ایمنی گشت رام

برو کت بود یار فرخنده بخت

تو را باد آسان همه کار سخت

یکی رهنما گشت همراه او

که باشد شب و روز آگاه او

سبک زورقی جست سام دلیر

نشست اندرو دیوزاده چو شیر

بخش ۹۴ - رفتن فرهنگ دیوزاده به ختا و چگونگی (کار) سام با نهنکال دیو

سر بادبان چون شد اندر هوا

روان گشت زورق به راه ختا

درین گفتگوها شب اندر رسید

دو لشکر در آن جایگه آرمید

ز کشتی همه لنگر انداختند

ز هر در حکایت همی خواستند

نهادند اصل سخن را بر آن

که در شب گریزند کندآوران

بگفتند تدبیر این است و بس

اگر کس نیاید شما را زپس

بگفتند اندر دل شب رویم

که دیویم ما سر به سر شب رویم

چو یک پاس از تیره شب درگذشت

شب آهنگ بر چرخ گردان بگشت

از آن لشکر دیو ببد ده‌هزار

نکردند اندر دل شب قرار

چو پنجاه کشتی بد از آمدن

کجا ده بماندند از آن انجمن

براندند کشتی چو باد بهار

ازیشان همه بیخبر نامدار

چو از شرفه بام نیلی حصار

پدید آمد ان خشت زرین‌نگار

چو قلوش چو قلواد دو پهلوان

رسیدند آن دم بر پهلوان

که از لشکر دیو یک تن نماند

که نکبت بر ایشان فلک برنشاند

هزیمت گرفتند دیوان نر

کسی نیست ز ایشان درین بحر و بر

چو بشنید سام نریمان‌نژاد

روان سجده شکر کردش چو باد

ستایش بسی کرد بر کردگار

که ای آفریننده مور و مار

بجز تو کسی‌ام خداوند نیست

کسی کین نداند خردمند نیست

مرا ده توانائی و فرهی

که هستی خداوند، من چون رهی

سر از سجده شکر برداشت باز

بزد نعره آن گرد گردنفراز

که ای پهلوانان جنگ آوران

بدانید یکسر ز پیر و جوان

همین دم نهنکال در می‌رسد

ابا گرز و گوپال و دیوان ز ره

ببینیم تا گردش روزگار

چه آرد به ما بر ازین تیره‌کار

دل اندر خداوند بندید و بس

که جز او نداریم فریادرس

بگفت و توکل به دادار کرد

برآورد از دل همی آه سرد

که آیا پری‌دخت ماهم کجاست

ندانم درین بحر راهم کجاست

بخش ۹۵ - یاد پری‌دخت کردن سام را

ز دل آنچنان آتشی برفروخت

که مر ماهیان را برو دل بسوخت

بگفتا که یک سال باشد که من

ز ایران جدا گشتم و انجمن

جدا از منوچهر شاه جهان

در اینجا گرفتار درد و غمان

ندانم شب و روز سامان خویش

دوای دل ریش بریان خویش

گرفتار نفس هوا و هوس

نکردیم ز اندوه یک لحظه بس

کنون جمله گردان ایران زمین

به ما آرزومند و ما خود به چین

چو میلاد و گشواد و شنگوی شیر

چو اوزید شاه آن سوار دلیر

درین بحر گرداب خون مانده دیر

بماندیم سرگشته و دستگیر

به هرحال کشتی برانید زود

که از آب آیم برون همچو دود

نمانم نهنکال و یال ورا

نه آن گرز و کوپال و بار ورا

مبادا درین روی دریای آب

دگر ره درآیند پر پیچ و تاب

براندند کشتی هم اندر شتاب

به تندی و تیزی چو پران عقاب

به روز دویم چون که شد چاشتگاه

فغانی ز بالا برآمد به ماه

یکی نعره زد دیدبان دلیر

که ای سام فرخ پی شیرگیر

به بالای کشتی برآ تا شگفت

ببینی ز بال و ز بالا و کفت

یکی دود بینم دوان و دمان

همی پیچد آن دود تیره روان

چو کوه گرانی در آن روی بحر

همی آید از قهر مانند زهر

ندانم چه چیز است ای نامدار

ایا پهلوان سام یل هوش‌دار

گمانم چنین است که دود گران

نهنکال باشد که آید روان

ازو برحذر باش ای نامدار

که دیوی عظیم است با گیر و دار

اگر نسبت از وی ترا بدرسد

چه باشد سرانجام با نیک و بد

چنین داد سام نریمان جواب

چه دارید ای سرکشان پیچ و تاب

توکل به دادار و یزدان ما

که هست او به قدرت نگهبان ما

مرو را رسد کردگاری و بس

هم او را رسد شهریاری و بس

بگفت و مسلح بشد سام گرد

باستاد آن شیر با دستبرد

که تا کی درآید نهنکال دیو

برآرد به رویش فغان و غریو

همی آمد آن دیو مانند کوه

ابا هیبت و دستگاه و شکوه

دو تا شاخ همچون چناری به سر

به همراه بودیش دیوان نر

ازو ماهیان در گریز آمده

ابا هیبت و با ستیز آمده

چو ان کوه نزدیک آمد ز دور

تو گفتی که بستد ز خورشید نور

هراسید دل‌ها ز آثار او

بترسید جان‌ها ز دیدار او

بلای جهان بد نهنکال دیو

که آمد دمان پرخروش و غریو

یکی نعره زد دیو سر پرشتاب

که لرزید بر خویش دریای آب

پس از نعره گفت او که ای سام شیر

نگه‌دار پای خود اکنون دلیر

ترا من به دست تباهی دهم

درین ژرف دریا به ماهی دهم

منم شاه دیوان روی زمین

نباشد چون من کس به ماچین و چین

شود پیش دستم تن کوه پست

ترا نیست بر پای من زور دست

چو قلواد گفتار او را شنید

یکی نعره بر دیو نر برکشید

که ای دیو بدگوهر تیره کار

ترا بخت برگشت از روزگار

نباشد ترا زهره‌ای تیره جان

که تا نام ساو آوری بر زبان

همانا که همچون تو دیوی هزار

بکشتست مر سام در کارزار

چو بشنید در لحظه آن دیو نر

یکی قهقهه برکشید از جگر

که چون من کسی نیست از دیوها

که تو کشته باشی به جور و جفا

مرا نام باشد نهنکال دیو

جهان شد ز من پرخروش و غریو

چو قلواد گفتا او را شنید

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

بخش ۹۶ - تیر زدن قلواد بر نهنکال دیو

برآورد یک تیر گرشاسپی

نوشته بر آن نام شیداسپی

به چاچی کمان راند اندر زمان

بزد بر بر دیو تیره روان

نشد کارگر تیر قلواد گرد

درآمد نهنکال با دستبرد

کجا اندر آن کشتی نامدار

که قلواد بود اندر آن کامکار

کمرگاه قلواد یل را گرفت

ربودش ز کشتی همان دم شگفت

برآورد بر روی دستش روان

که اندازدش سوی بحر گران

مگر سام را دیده بر وی فتاد

فتادش یکی آتش اندر نهاد

برآورد گرز نریمان گرد

درآمد بدان دیو با دستبرد

بزد بر نهنکال گرز یلی

فتادش ز کف پهلو زابلی

به جان رست قلواد از دست او

وگرنه به جان بود پابست او

نهنکال آن دم یکی جوش زد

بجنباند سر گوش بر گوش زد

دو گوشی به مانند دو گوش پیل

رخ او سیه همچو دریای نیل

یکی جستنی کرد همچون پلنگ

به کشتی قلوش درافکند چنگ

در آن توی کشتی به قد چون منار

باستاد مانند دریای قار

چو قلوش ورا دید خود را ندید

ز دهشت سرانگشت خود را گزید

یکی زور بر زد نهنکال دیو

در آن توی کشتی به بانگ غریو

فرو برد کشتی به دریای آب

خود اندر میان بود پرپیچ و تاب

هزار آدمی غرق کرد آن زمان

خود استاده مانند کوه گران

کجا آب بد تا کمرگاه او

همی زد چپ و راست آن جنگجو

شنیدم که آن قلوش زابلی

شنا برد چون مردم کابلی

بزد دست و پائی بر آن روی آب

به کشتی درافکند خود را به تاب

بخش ۹۷ - مناجات کردن سام نریمان

چو سام نریمان چنان حال دید

برآورد سر بر سما بنگرید

که ای پاک دادار پروردگار

توئی آفریننده مور و مار

جهان‌بخش و نیرودهنده توئی

بسی عادیان را فکنده توئی

مکن شرمسارم به ایران زمین

به پیش منوچهر شاه گزین

که گویند سام نریمان‌نژاد

به سرحد چین و به ماچین فتاد

نبد مرد دست نهنکال دیو

بشد کشته بر دست آن دیو نیو

توام یاوری ده الاهم توئی

به هر جنگ پشت و پناهم توئی

مدد ده مرا تا بدین روی آب

بکوشم بدین دیو سر پرشتاب

بگفت ویکی نعره زد سام یل

برافروخت گرز از برای جدل

به نزدیک او راند کشتی خویش

یکی گرز زد بر سر تیره کیش

سپر در سر آورد دیو دمان

یکی نعره بر سام زد در زمان

که این بود ضرب تو و گرز تو

به جنگ اندر و فره و برز تو

برین روی دریا هلاکت کنم

عذابی عجب دردناکت کنم

بدو گفت سام ای دد ژاژخای

در این جایگه هرزه کمتر سرای

اگر فر و زور خدائی بود

ترا خود زمن کی رهائی بود

کنم ماهیان را یکی میهمان

ز چشم تو ای دیو تیره روان

برآورد بار دگر سام نر

که تا بر زند بر سر دیو نر

بجست از بر او نهنکال دیو

به آب اندرون شد به شور و غریو

بشد ناپدید اندر آن زیر آب

ندیدند او را کس از هیچ تاب

به یک زیر کشتی شد آن دیو نر

برآورد کشتی ابر فرق سر

هزار آدم و کشتی آنچنان

به بالای سر برد دیو دمان

بدش آب دریای چین تا کمر

بگفتش که ای سام فرخنده فر

چگوئی زنم بر سر فرق تو

به هم بشکنم فرق تا حلق تو

ولیکن جوانی تو ای نامدار

برو بازگردان سپه را ز کار

بگفت این و گرداند کشتی ز دست

به آب اندرون کرد آن دیو پست

بخش ۹۸ - نعره زدن سام و سخن گفتن با قلوش

یکی نعره زد سام اندر یلی

که لرزید آن آب از پر دلی

نهنکال را گفت کای نره دیو

برآرم ز جانت همین دم غریو

به قلوش چنین گفت سام گزین

که امروز چنگال شیران ببین

سپه را شتابان درآور به جنگ

به گرز گران سنگ بگشای چنگ

درین بحر امروز کاری کنم

که اندر جهان یادگاری کنم

به خون تیغ را آتش‌افشان کنم

همه آب لعل بدخشان کنم

بدین تیغ کآتش برآرد ز آب

شرار افکنم در دل لعل ناب

پس آنگه نهنکال جادو به بند

بگیرم ببندم به خم کمند

رهانم شما را ز دیوان سپاه

به فیروزبختی روم پیش شاه

بگفت این و جست آن یل پاک‌هوش

به پرواز شد گرد با زور و توش

به دوش نهنکال بر شد سوار

کمربند بگرفت با شاخسار

ز ایوان کشتی برآمد نفیر

همه روی دریا سیه شد چو قیر

دو کشتی ز بس کشته آکنده شد

نهنک اندرون جا پراکنده شد

همی گفت هر لحظه فرخنده سام

که ای پهلوانان گسترده نام

بکوشید لختی به نیروی بخت

مگیرید سست این چنین کار سخت

یک امروز مردی به جای آورید

هنرهای مردان به پای آورید

اگر باز گردیم ازین‌جا به کام

توان برد ما را به ناموس نام

وگر کشته گردیم هم باک نیست

که فرجام مردم بجز خاک نیست

ز گفتار سام یل پاک رای

دل جنگجویان برآمد ز جای

چنان تیره گشت آتش کارزار

که از روی دریا برآمد شرار

همه روی دریا پر از کشته بود

ز کشته همه آب خون گشته بود

ز هر گوشه کشتی به کشتی رسید

همی آن ازین این از آن کین کشید

سر تیر با سینه گستاخ شد

ز نوک سنان سینه سوراخ شد

ز بس کشته بر روی دریا سپاه

چنان شد که کشتی نمئیافت راه

جهان پهلوان سام فرخنده فر

گرفته نهنکال دون را کمر

ورا آنچنان خشک در بند کرد

تو گفتی مر او را جگربند کرد

فرو کوفتند لشکر زابلی

بدان لشکر دیو از پر دلی

یکی را به تیغ و یکی را به گرز

فرو ریختندی سر و دست و برز

ز آمد شد تیر پران عقاب

بپوشید تابان رخ آفتاب

دلیران زابل اگر کم بدند

ولیکن به دریا مکرم بدند

بماندند سرگشته دیوان نر

ز تیر دلیران زرین کمر

نهنکال را داشت سام دلیر

به گردی و مردی چو غرنده شیر

نیارست دم زد بر سام یل

تو گفتی مگر سام بودش اجل

وز آن سوی قلواد مانند باد

ابا قلوش آن پهلو پاک‌زاد

دگر لشکر زابلی سر به سر

برآشفت مانند? شیر نر

دو پر دل ز هر گوشه‌ای بی‌دریغ

فرو کوفتند آن دوان را به تیغ

به خون اندرون زورق آفتاب

چو کشتی که افکنده باشی در آب

ز یک سوی سام یل اندر ستیز

نهنکال را داشت بر تیغ تیز

ز یک سوی دیگر جهان‌پهلوان

چو قلواش و قلواد چابک عنان

برآورده بودند تیغی به دست

تو گفتی مگر ژنده پیل‌اند مست

ز بس دیو جنگی که افکنده بود

همه روی دریا پراکنده بود

بخش ۹۹ - آمدن زشت نام دیو و گرفتن قلوش را

درآمد یکی دیو نر زشت نام

در آن روی دریا به ضرب تمام

همان دم کمرگاه قلوش گرفت

برآورد بر دست دیو از شگفت

چو تندر خروشید بر دیوها

که از من ستانید این پرجفا

ببستند دست گو زابلی

به دژخیم دادندش از پردلی

که او را به در بر ازین بحر آب

به کهسار چین بر پر از پیچ و تاب

نهنکال چون حال او را بدید

ز شادی یکی نعره‌ای برکشید

که ای سام یل ابن عمت ببین

که بردند او را به کهسار چین

نخواهی دگر دید دیدار او

میازار ما را تو ای جنگجو

ره خویشتن پیش گیر و برو

ندیدی تو ما را ایا گرد گو

درین گفتگو لشکر زابلی

برآورده شمشیرهای یلی

زدند بر سر فرق دیوان نر

هزیمت گرفتند سر تا به سر

بدیدند نهنکال بر دست سام

گرفتار گشته به سودای خام

همه لشکر زابل و سیستان

نهادند سر در پی دیوکان

گواژه زدند و سرنگ بلند

بکشتند بسیار دیو نژند

بخش ۱۰۰ - نعره زدن سام نریمان بر دیوان

یکی نعره زد سام گرد آن زمان

که ای نامداران زابل‌ستان

بگیرید از این دیوزادان شوم

که جائی ندارند در مرز و بوم

رسیدند آن لشکری پیش سام

فرحناک و خندان و دل شادکام

بگفتند دیوان هزیمت شدند

درین جنگ بی قدر و قیمت شدند

ولی قلوشت را بکردند بند

ببردند دیوان ناهوشمند

چنین گفت سامش کزین نیست باک

نگهدار بادش خداوند پاک

اگر دور گردون مرا دم دهد

درین روی دریا گشادم دهد

به دست آرمش من به هر جا که هست

به حکم خداوند بالا و پست

بباشید دور و تماشا کنید

که تا من چه سازم به دیو پلید

روان دست کرد و دو شاخش گرفت

بماندند گردان ازو در شگفت

برآورد خنجر روان از میان

بزد بر سر و شان او را روان

بگفتا به در رو ازین بحر آب

وگرنه به جانت فتد پیچ و تاب

بگفتا درین بحر آبت کشم

همین دم به درد و عذابت کشم

بخش ۱۰۱ - کشتن دیو را بر آب

بگفت و همان دم به جا برنشست

که در آب او را کند زود پست

به گردن زدش سام یل خنجری

که آزاد برجست در داوری

بگفتا برون رفت باید همی

و یا غرق خون رفت باید همی

بگفت ار کنی پاره پاره مرا

نجنبم از این آب ای سرورا

همی سام سوگند خورد آن زمان

به ارواج گرشسب روشن روان

به اترط به جمشید فرخنده پی

به تاج و به تخت منوچهر کی

که گر برنگردی بگردانمت

همه کتف و شانه بدرانمت

نمی‌رفت آن دیو از خیرگی

زدش سام یل خنجر از زیرکی

نشست اندر اندام او یک وجب

بلرزید بر خویش دیو از غضب

بگفتا که ساما مزن خنجرم

که با خود دمی مصلحت بنگرم

روان کرد آن خنجرش در غلاف

ولی شاخ او داشت از روی لاف

بگفتا اگر من معلق زنم

ترا اندرین بحر آب افکنم

شود طعمه ماهیان پیکرت

برند هر یکی پاره‌ای از برت

که داری که آرد درین جا مدد

جوابم بگو ای یل پر خرد

بگفت ای نهنکال شاخ ترا

رها کی کنم اندرین ماجرا

تو خواهی بخواب و تو خواهی نشین

تو دانی و این دشن? سهمگین

برآورد خنجر دگر از نیام

که تا بردراند تن دیو خام

نهنکال در دم فغان کرد باز

که ای پهلوان سام گردن‌فراز

کنم رحم بر تو جوانی هنوز

نداری تو رحم ای یل کین‌فروز

بگفت و بخوابید دیو لعین

در آن توی دریای ماچین و چین

یکی غوطه‌ خورد آن زمان سام شیر

برآورد خنجر سبک آن دلیر

بزد بر سر دیوک تیره کار

که آزاد برجست آن خیره کار

باستاد از ترس خنجر به پا

بگفتا که ای سام کشتی مرا

بسی زخم بر من زدی در نبرد

درآوردی این لشکرم را به گرد

بخش ۱۰۲ - سخن گفتن سام نریمان با نهنکال دیو ناپاک

بگفتش که این زخم‌ها مردنی

نباشد بگفتا شنو ای دنی

زنم بر تهیگاهت این بار تیغ

بدرم جگرگاه تو بی‌دریغ

همه رودهایت بریزم در آب

کشم این زمانت به درد و عذاب

مگر بشنوی پندهایم روان

ازین بحر بیرون روی در زمان

که نزدیک ساحل رسیدیم ما

ز تو ضرب مردی بدیدیم ما

کنی ابن عمم ز زندان خلاص

برون آورش همچو زر از رصاص

ره خویش گیریم و گردیم باز

همه کینها در نوردیم باز

به شرطی که دیگر به فغفور چین

نداری سرمایه دشواره کین

ببستند عهد و گرفتند راه

ابر کتف او بود آن رزمخواه

به ساحل ره خویش بگرفت پیش

همی شد نهنکال آن زشت کیش

مر آن لشکر زابلی سر به سر

همی در عقب رفتن آهسته‌تر

به خشکی چو آمد نهنکال دیو

بگفتش که ای سام پر مکر و ریو

رساندی به مکرم درین جایگاه

ابا لشکر و رایت و دستگاه

به دامت گرفتارم ای نامور

فرود آی از گردنم ای پسر

به همراه باشیم هر دو به هم

رویم اندرین کوه بی درد و غم

گشایم ز بند ابن عمت روان

بیارم به پیش تو ای پهلوان

ازین جای برخیز و رو تا به چین

در آن جای فغفور شه را ببین

بگوی از من او را که ای شهریار

ز ما جمله بدها تو معذور دار

ولی مر خرابی که کردم ز پیش

بدان ای شهنشاه فرخنده کیش

بدم عاشق دختت ای شهریار

که کردم ستیزه در آن روزگار

کنون این دلاور که پیدا شدست

ز عشق پری‌دخت شیدا شدست

چگویم شها تا به شمشیر کین

چه کرد این دلاور به دریای چین

نیارم بیان کردن احوال او

همان مردی و زخم کوپال او

ز دیوان من کشت پنجه هزار

به زخم دم تیغ زهر آب‌دار

بسی غرقه گشتند در بحر آب

بخورندشان ماهیان در شتاب

طعم کندم ای شاه از دخترت

از آن سرو دلجوی مه پیکرت

همی گوی می‌باش آنجا به چین

شب و روز دیدار دلدار بین

که قطع نظر کرده‌ام زان پری

تو باید کزان ماه‌رخ برخوری

همی گفت و جانش خبردار نه

ورا غیر آزار خود کار نه

که باشد در روز هیجا و کین

کشم سام را آورم رو به چین

بیارم پری دخت مه روی را

نگار سمن بوی دلجوی را

جهان بگذرانیم با روی او

شب تیره سازیم با موی او

ندانست سام آن زمان مکر وی

فرود آمد از دوش آن زشت پی

به همراه هم راه رفتند زود

نهنکال در فکر اندوه بود

که چون مکر سازد ابا سام گرد

ز دستش برد جان بدان دستبرد

درین گفتگو کشتی آمد پدید

همه لشکری سر به سر در رسید

ز کشتی برون آمدند آن زمان

نهادند سر در پی پهلوان

مر آن هر دو عادی به همراه هم

ز عشق پری‌دخت گشته دژم

بدانست سام از ره صادقی

که دارد شریکی در آن عاشقی

به دل گفت اگر نکشمش خوار و زار

درین دور گردون نگیرم قرار

ببین اینچنین دیو وارون زشت

که گشتست عاشق به حور بهشت

سه روز و سه شب راه رفتند باز

رسیدند در پای کوه دراز

فرود آمدند آن زمان لشکری

در آن پای کهسار بی‌داوری

چو شب آهن روز را آب داد

به الماس شب روز را تاب داد

بجنبید در پای کوه آن سپاه

گرفتند بالای کهسار راه

همی رفت سام و نهنکال دیو

سری پر ز جوش و دلی پر غریو

به بالای آن کوهسار آمدند

وز آنجا به یک مرغزار آمدند

فرود آمدند آن زمان سر به سر

نهنکال دیو و یل نامور

بفرمود بزمی نهنکال زود

که باشد در آن بزم رود و سرود

رسیدند در لحظه رامشگران

بر آراسته ساز از هر کران

ز چنگ و نی و ناله ارغنون

صدا رفت تا گنبد نیلگون

به خود راست کرده نهنکال باز

که چون مست گردد یل سرفراز

به مستی کشد مرد را در زمان

ره شهر فغفور گیرد روان

بگیرد مر اورا کشد زیر بند

بیارد پری‌دخت را بی گزند

چو سه دور از باده اندر گذشت

نهنکال گفتش به دیوی که نشت

که قلوش که مانده به بند گران

گشایندش از بند آن پهلوان

بیارید او را به نزدیک ما

که افروزد این جان تاریک ما

روان رفت دیو و مر او را ز بند

برون کرد و کردش بسی ارجمند

بیاورد او را به نزدیک سام

به پا خاست سام و بدو داد جام

نشاندش ز پا آن گو نامدار

بگفت این همه باشد از روزگار

به زابل زبان گفت با سام یل

که این بزم راه هست آخر جدل

درین بزم کم خور می و هوش دار

همه ساز جنگت در آغوش دار

رقیب تو باشد مرین دیو نر

تو با آن خوری باده‌ ای نامور

مبادا بلائی درآید به پیش

که پیچی در آن دم به احوال خویش

مبادا که از ما بود پر ز بیم

زند این زمان طبل زیر گلیم

تو خود هیچ دانی چه کردیم ما

در آن روی دریا بدین دیوها

مخور می دگر این زمان خوش بخواب

که ما پاسبانیم و سر پر شتاب

بخوابید از مکر سام آن زمان

که یعنی که مستم بختم روان

چو قلواد و قلوش ستاده به پیش

همه واقف آن گو پاک کیش

نهنکال در مکر و تلبیس بود

به حیله به کردار ابلیس بود

دلیران زابل همه در قطار

ستاده بر پهلو نامدار

هزار و صد شصت دیو دمان

بفرمود بدستان که از ناگهان

که تا اندر آنجا کمین آورند

همه روی خود را به چین آورند

از آن حال بد سام یل بی‌خبر

بخوابیده بد آن گو نامور

چو نصفی ز تیره شب اندر گذشت

همی گفت قلواد یک سرگذشت

که برخاست شور و فغان و غریو

بجستش ز جا خود نهنکال دیو

چو غوغا شنید آن زمان سام یل

ز جا اندر آمد چو تیر اجل

بزد دست و بربود گرز گران

بگفت این بود کار تیره روان

هر آن کو به دیوان کند اعتقاد

بود باد در دستش ای بدنژاد

بگفت و برآورد پس گرز کار

بزد بر سر دیو بی‌اعتبار

که یک شاخ آن دیو در هم شکست

یکی آه از جان شومش بجست

بزد نعره سام نریمان روان

به قلواد و قلوش هم اندر زمان

که بیدار باشید و هشیار بید

ز دیوان تن خود نگهدار بید

یکی نعره زد از غضب سام گرد

که هوش از سر نره دیوان ببرد

پس آن لشکر و آن دو زابل‌نژاد

به دیوان فتادند چون گردباد

ز غیرت رخان را برافروختند

دو دستی همه گرز می‌کوفتند

طراقا طراق عمود گران

همی شد برین نیلگون آسمان

شد از تیر سوراخها سینها

نمی‌ماند در سینها کینها

چو تیر از ره راستی می‌شتافت

چو با راستی بود مو می‌شکافت

کمند از کمین‌گه گلو می‌گرفت

همه را حلق عدو می‌گرفت

یکی شور و افغان پدیدار شد

نهیبش سوی چرخ دوار شد

یکی گفت گیر و یکی گفت دار

یکی گشته کشته یکی بی‌قرار

دلیران زابل چو شیران مست

به دیوان فتادند کردند پست

یکی نعره زد سام گرد از یلی

برآورد تیغ از ره پردلی

حواله به فرق نهنکال کرد

یکی زور بر هر دو چنگال کرد

چو دیو دلیر آنچنان تیغ دید

تو گفتی به گرد اندرون میغ دید

سپر بر سر آورد تا رد کند

جهان‌پهلوان سام آن پر خرد

بزد تیغ در لحظه بر پای دیو

برآورد فریاد و شور و غریو

بینداخت یک پای او را زتن

به یک پا باستاد در انجمن

نیاورد پای کم آن دیوبند

نه یک ذره تندی او گشت کند

چو سام آنچنان دید مر حال را

برآورد در لحظه کوپال را

سپر بر سر آورد دیو دلیر

بزد بر سپر در دم آن نره شیر

که بیهوش گردید آن دیو نر

در آن بیهشی پهلو نامور

برو جست و در دم یل نیوزاد

فرو بست دست چنان دیو زاد

چو با هوش آمد نهنکال دیو

برآورد زور و فغان و غریو

که تا بند را پاره سازد روان

بزد گرز دیگر برو پهلوان

سه جای سرش را به نیرو شکست

طلب کرد زنجیرها چیره دست

ببستش همان دم به مانند سنگ

به گردن فکندش سبک پالهنگ

چو دیوان بدیدند سالار خویش

به زنجیر بر بسته و گشته ریش

نکردند جنگ اندر آن دمدمه

هزیمت برفتند بی زمزمه

دلیران زابل به دنبالشان

ببردند اسباب و پرتابشان

از آن جایگه جمله گشتند باز

رسیدند بر پهلو سرفراز

جهان پهلوان چون چنان حال دید

به زنجیر بسته نهنکال دید

بغلطید بر خاک آن نامدار

به پیش جهان آفرین کردگار

ستایش همی کرد و خون می‌گریست

چگویم در آن لحظه چون می‌گریست

که ای داور آسمان و زمین

تو کردی مرا بهره‌مند این چنین

که همچون نهنکال دیوی به زور

ببستم در اینجا به افغان و شور

همه از تو می‌دانم ای دادگر

جهانگیری و فر و زور و هنر

سر از خاک برداشت چون پهلوان

به قلواد و قلوش بگفتا روان

که جمع آورید مال و اسبابشان

همان خیمه ساز و پرتابشان

که تا بازگردیم ازین جایگاه

ز شادی به درگاه فغفور شاه

وز آنجا خرامم به ایران زمین

که ماندیم در شهر ماچین و چین

ببینیم روی منوچهر باز

کشیم از کف سرکشان جام ناز

برفتند قلواد و قلوش دلیر

به جمع آوریدند مال کثیر

ز تیر و کمان و ز بر گستوان

همه جمع کردند پیر و جوان

چهل کشتی از مال پر بار کرد

در آن چند روز آنچنان کار کرد

نهنکال را و چهل دیو نر

که بگرفته بودند بدان جنگ در

به کشتی درآورد آن نامدار

ببسته به زنجیرها استوار

سرنگ و فغانی ز لشکر بخاست

که دریا ز افغان ایشان بکاست

بشد سوی چین سام نیرم‌نژاد

به آئین و ترتیب آن مال شاد

شراب عقیقی طلب کرد زود

که چند گاه از شر آن رسته بود

یکی جام پر کرد قلوش روان

بدادش به سام جهان‌پهلوان

چو بر دست بگرفت آزاده مرد

به یاد پری‌دخت مه پاره خورد

بنوشید آهی ز دل برکشید

فغان آن دم از دست و دل برکشید

که آیا پری‌دخت ماهم کجاست

ندانم کجا او و راهم کجاست

همی گفت و می‌خورد جام شراب

ز هجران دلبر پر از پیچ و تاب

ندانم که ما را فراموش کرد

و یا جرعه باده‌ای نوش کرد

دریغا که بی لعل نوشین یار

بگشتیم در هجر او هر دیار

دریغا ز جانان ندارم خبر

که تا چند مانم درین بحر و بر

روم تا ببینم رخ آن پری

که تا چند باشم ز دلبر بری

شب آمد سبک لنگر انداختند

در آن روی دریا مکان ساختند

کشیدند خوان پیش آن نامدار

همه خوردنی‌ها به رنگ و نگار

برنج مزعفر سرافشان به قند

نهادند پیش یل هوشمند

چنین گفت آن لحظه سام دلیر

به قلواد زابل چو غرنده شیر

ببر خوردنی بندیان را روان

به پیش نهنکال دیو دمان

نباشد روا از مروت مرام

که ما سیر باشیم از هر طعام

مر ایشان همه گرسنه زیر بند

ز ما دیده چندان بلا و گزند

پس آنگه ببردند از هر طعام

بر بندیان خاصه از پیش سام

چو روز دگر سر برآورد هور

از آن آب دریا به افغان و شور

علمهای زرین برافراشتند

همی خویش در لحظه برداشتند

براندند کشتی همی روز چند

به ساحل رسیدند خوش بیدرنگ

بخش ۱۰۳ - فرستادن سام گردی به نزد فغفور شاه چین

فرستاد یک گرد اندر زمان

به نزدیک فغفور روشن‌روان

اکه اینک رسیدم به درگاه شاه

به بند اندرون جمله بدخواه شاه

فرستاده شد در زمان همچو باد

به درگاه فغفور فرخ‌نژاد

بگفتا که از پیش سام دلیر

رسیدم همین دم به مانند شیر

بگفتند با شاه احوال او

درآورد و بنشاند او را نکو

ببوسید دادش به فغفور شاه

ستائیدش از سام گیتی‌پناه

چو برخواند آن نامه فرخ وزیر

سیه گشت رویش به مانند قیر

به فغفور گفت او که ای شهریار

نه بر کام ما گشت این روزگار

نهنکال را و چهل دیو نر

گرفته جهان پهلو نامور

هم‌اکنون زمان تا زمان می‌رسد

به درگاه شاه جهان می‌رسد

به امید روی پری‌دخت ماه

رسد سام نیرم گو رزم‌خواه

چو بشنید فغفور چین در زمان

یکی خلعتی خواست او بی‌گمان

فرستاده را خلعت و تحفه داد

ز درگاه برگشت خندان و شاد

به ایوان درآمد شهنشاه چین

برو پر ز چین و دلی پر زکین

وزیر جهان‌دیده را پیش خواند

برو آفرین کرد و پیشش نشاند

بفرمود تا خلوتی ساختند

ز بیگانه خرگه بپرداختند

پس آنگاه رو کرد فغفور چین

که ای پیر روشن دل پیش‌بین

به سام نریمان کنون فکر چیست

که بر حال خویشم بباید گریست

چگوئی چه سازم ورا چاره چیست

که کس‌مان هم‌آورد این مرد نیست

به زیر گل ار من کنم دخت خویش

همان به که سامم بود اهل و خویش

بریزمش خون و سپارم به خاک

کز اندوه سامم شود مغز پاک

بدو گفت دستور کای شهریار

دلت اندرین کار غمگین مدار

بخش ۱۰۴ - در چگونگی فرهنگ دیو با تمرتاش

سراینده نامه دلگشای

چنین گفت از آن گرد رزم‌آزمای

که چون از بر نامور پهلوان

شبی تیره سوی ختا شد روان

یکی هفته می‌رفت زورق در آب

به هشتم چو بنمود رخ آفتاب

بدو رهنمون گفت کای نامدار

رسیدی به نزدیک دریاکنار

بسی شاد شد دیوزاده ازین

ز شادی برو برگرفت آفرین

چو زورق ز دریا به ساحل رسید

بدو رهنمون آفرین گسترید

که ایدون تو بردار زی شهر را

کز ایدر شوم من سوی بارگاه

چو بشنید آن شیر با گیر و دار

روان شد سوی آن ده و آن حصار

چو آمد به ده آن یل پاک‌ دید

تو گفتی که شد روز محشر پدید

ازو شد همه ده پر از رستخیز

گرفتند یکسر ز بیمش گریز

بگفتا مترسید و گوئید راست

که آن مهوش گل جبین در کجاست

یکی پیشتر رفت پوزش‌نمای

بپرسید از آن گرد فرخنده رای

که گر از پری‌دخت پرسی خبر

همان از قمرتاش پرخاش‌خر

به نیک اختری داستان زن یکی

ازیشان خبرده مرا اندکی

دعا کرد آن مرد کای شیر زوش

بگویم تو را راز بگشای گوش

به گیتی قمرتاش پرخاشخر

بود شاه چین را برادر پدر

ازو شاه چین است همواره شاد

که باشد خطا شهنشاه راد

پری‌دخت فغفور را دختر است

به مه‌پیکری شهره کشور است

از ایران مگر سام پرخاشجوی

ز عشق پریوش به چین کرد روی

شه چین ابا لشکر بی‌شمار

ز رزمش گریزان شده چند بار

از آن پس در آشتی کوفتست

به نیرنگ با سام آشوفتست

روان کرد او را به دریای چین

که جوید ز جنگ نهنکال کین

ز چین چون شد آن گرد رزم‌آزما

پری‌دخت آمد به شهر ختا

قمرتاش چون یافت زان آگهی

به گردون رسیدش کلاه مهی

چو گنج اندر ایوان او را نهفت

ز مستی همان شب بدو گشت جفت

به دل گفت باز این شگفت است در

که مر سام را اندر آمد به سر

همانگه پری‌پیکر دل‌ربا

بسی دور بوده ز راه وفا

چه خوش گفت دانای فرهنگ‌جو

که از زن بپرهیز و یاری مجوی

دگر گفت کان ماه خوبان عهد

به عزم ختا چون نشسته به مهد

بدینگونه با خویش داده قرار

که شد سام یل از پی کارزار

اگر چند او است در رزم نیو

برو چیره گردد نهنکال دیو

ازین رو چنین سر برافراشتست

به مهر قمرتاش برساختست

چه سان بازگردم کنون سوی سام

چه گویم بر پهلوان این کلام

دگر گفت مانا که این بی‌فروغ

مرا بازدارد ز گفت دروغ

بباید پژوهش نمودن بسی

طلب کردن این راز از هر کسی

بدان مرد زد بانگ کای بدگهر

دگرگونه راندی سخن سر به سر

کنون شمع جانت کنم بی‌فروغ

نمانم که گوئی ازین پس دروغ

چو فرهنگ جنگی درآمد ز جا

طلب کرد آن مرد چندین گواه

همه بازگفتند زانسان سخن

که اول مر آن مرد افکند بن

از آن پس مر آن مرد از جا بخاست

همی خورد سوگند کاین هست راست

چنین دهقان دانش نما

که چون لاله‌رخ شد به سوی ختا

به ره بر به ناخن خراشید روی

ز اندوه هم دم همی کند موی

چنین تا درآمد به ایوان شاه

تمرتاش ز ایوان درآمد به گاه

همه موبدان را برخویش خواند

سران را به کرسی زر برنشاند

ببستند عقدی به آئین خویش

ببخشید گوهر ز اندوه بیش

شبانگه بیامد به دل مهرجوی

که تا پرده بردارد از روی اوی

پریوش بدو اندر آورد دست

ز کارش تمرتاش را دل بخست

بدو گفت کای مایه دلخوشی

سزد گر بتابی رخ از سرکشی

چه بد کرده‌ام در جهان باز گوی

که از من نهفتی همی روی و موی

همانا که با من دلت نیست رام

سرت هست در بند فرخنده سام

ز گفتش پریوش بر آشفت سخت

بدو گفت کای شاه بیداربخت

همانا که در سر نداری خرد

نه پیموده‌ای ره سوی نیک و بد

اگر چه چو فغفور داری منش

زبان را میاور سوی سرزنش

بر من ازین پس مبر نام سام

که با او دلم نیست در دهر رام

تو نیز این گمان را ز دل دور ساز

همیشه به نیک‌اختری سور ساز

ز سام است مر دیده‌ام بی‌فروغ

بداندیش می‌ساخت زین‌سان دروغ

تمرتاش گفتش که این است راست

بگو تا که این سرکشی از چه خاست

به پاسخ پری‌دخت لب برگشاد

تمرتاش را گفت ای شاهزاد

یکی روز آمد بر من پدر

یکی تازیانه مرا زد به سر

که از شهریاران کسی را بجوی

اگرچه نبوده ترا آرزوی

برآشفتم و گفتم ای شهریار

دلم کی شود جفت را خواستار

همان دم قسم یاد کردم به لات

به زنار و رهبان دهر سومنات

که چون رخ به ایوان شو آورم

ز چشم آب حسرت به رو آورم

زمان تا زمان بر خروشم چو کوس

چو سالی نشینم شوم نوعروس

تو را باشم ایدون چو گردی حلال

ز من کام یابی سرآید چو سال

اما ده که سالی رین بگذرد

مبادا که لاتم بدین بشکرد

تمرتاش گفت این نباشد روا

مرا هست اکنون وصالت هوا

بسی کام‌جو گشت و کم یافت کام

بسی لابه کرد و نشد بخت رام

بسی خواهش آراست سودی نداشت

بر ماه‌پیکر وجودی نداشت

سرانجام گفتش که ای نیک‌فام

چو سالی نجوئی بمن اتصال

روانم ز اندیشه آزاد کن

به بوس و کناری مرا شاد کن

مه قندلب پاسخ آراست باز

چنین داد نقش سخن را طراز

که چون لب به سوگند آراستم

چنین گفتگو را بپیراستم

که یک سال در کاخ خود شوی من

نبیند دو چشمش همی روی من

به دامن‌ورم دست کمتر زند

اگرچه به مه ناله برتر زند

یکی یاد کن در جهان خشم لات

که گر کام جوئی نبینی ثبات

تمرتاش چون دید کان سیمبر

زمانی نپیچد ز سوگند سر

به ناکام رخ تافت از بخت خویش

بیامد بخوابید بر تخت خویش

پریوش بدین چاره زو شد رها

به گنجش نبرد راه پی اژدها

ز مشرق چو آن صبح صادق دمید

پدیدار گردید تابنده شید

نهفتند آن راز را محرمان

بگفتند شه شد ز مه کامران

مهان یکسره زین خبر یافتند

ز شادی بر شاه بشتافتند

بگفتند کای شاه فرخنده کام

پریوش ابا شوی خود گشت رام

رخ شاه ازیشان چو گل تازه شد

همه شهر از آن پس پر آوازه شد

چو شاه از سمن بوی گردید شاد

رسیدست دستش به گنج مراد

از آن بد که آن مردم ده تمام

به فرهنگ گفتند شه یافت کام

دل دیوزاده درآمد ز جای

دگر باره زد با دل خویش رای

که باید مرا شد به سوی ختا

به دل گفت آن گرد رزم‌آزما

بگفت و برون شد از آن جا چو باد

به سوی ختا در زمان رو نهاد

همی رفت آسوده و پویه پوی

ز گشت سپهری دژم کرده روی

دلش از شهنشاه چین پر ز قهر

چنین تا یکی میل ماندش به شهر

ز ناگه سواری پدیدار شد

که از روی او دشت گلنار شد

نشسته چو شاهان بر اسبی نوند

به دست اندرش باز زرین کمند

سرا پای در ساز زر گشته غرق

ختائی یکی تاج بودش به فرق

کمر بسته چون نامور خسروان

بر اسب او شیر مردان روان

پس آن بلنداختر کامکار

ز ناگه پدیدار شد صد سوار

شگفتی فروماند فرهنگ راد

چنین با دل خویشتن کرد یاد

که این نوجوان هست شاه ختا

کزینسان سوی سیر دارد هوا

همان به که سازم برو بر کمین

ز افراز اسبش زنم بر زمین

ببندم دو بازوش از کین و قهر

چو صرصر از آن پس شوم سوی شهر

مگر یابم از ماهوش آگهی

که روز غمم را شود کوتهی

بگفت و کمین کرد در پیش راه

ز رازش کجا آگهی داشت شاه

بدان سان که شد روی بختش دژم

سمند نوندش ازو کرد رم

تمرتاش را بر زمین چنان

که شد بیهش و رفتش از کف عنان

سواران از نیز بگریختند

به فرهنگ یل درنیاویختند

همی گفت هر یک بد آمد به ما

که آمد نهنکال سوی ختا

ولی دیو آزاده یازید دست

ز نیرو تمرتاش را دست بست

دلش بود از کار او چون ستوه

ببردش ز هامون به بالای کوه

درآویختش سرنگون بر درخت

از آن پس بدون گفت کای تیره‌بخت

چه کردی پری‌دخت را باز گوی

متاب از ره راستی هیچ روی

همی گفت با او تمرتاش راز

برآشفت فرهنگ گردنفراز

همی زد مر او را که بر گوی راز

اگر نه به آن خالق بی‌نیاز

که از ضرب تیغت کنم ریز ریز

به شهر ختا افکنم رستخیز

چو بیچاره شد راز را از نهفت

سراسر به فرهنگ جنگی بگفت

چو دانست فرهنگ کان سیمبر

به حیلت بپیچیده از شاه سر

بسی شاد گردید و رخ برفروخت

همی بخت بد را دو دیده بدوخت

از آن سو سواران چو بگریختند

دگر با خرد اندر آمیختند

به یک جا سراسر شدند انجمن

براندند زین سان سمند سخن

که هستیم یکسر سرافراز و نیو

سوی جنگ آمد یکی نره دیو

شهنشاه ما ماند در چنگ او

چرا ما نکردیم آهنگ او

همان به که تازیم زی اهرمن

به جنگ اندر آن گرز خارا شکن

بکوشیم و شه را به چنگ آوریم

ابا دیو داد و نه جنگ آوریم

و یا جان نثار شهنشه کنیم

به خود روز اندوه کوته کنیم

که بی روی شه زندگی مشکل است

ز شه کام نام‌آوران حاصل است

سبک روی برتافتند از گریز

براندند بر دشت اسب ستیز

نگه کرد فرهنگ ز افراز کوه

بدید آنکه آمد به کین آن گروه

همی خواست تارخ نهد سوی جنگ

همان بر دلیران کند کار تنگ

خرد برزدش نعره کای نیک‌بهر

مکن جنگ ز ایدر روان شو به شهر

چو صرصر درآمد به شهر ختا

دل از گردش چرخ در ماجرا

هر آن کس که دیدار او را بدید

چو آهوی وحشی ازو در رمید

غریوی به شهر ختا درفتاد

که چون او ندارد جهان خود به یاد

برفتند مردم به بام سرا

همه شهر ز افغان درآمد ز جا

خبر شد همانگه به سوی حرم

که آمد سوی شهر دیو دژم

نهنکال آمد به شهر اندرون

که ریزد ز جنگاوران جوی خون

پری‌دخت گفتا که آن اهرمن

چو پوشیده گوئید یکسر سخن

چه باشد ز حربه به دست اندرش

چگونه بود صورت و پیکرش

بگفتندبا او که ای رشک ماه

بود روی آن دیو وارون سپاه

به تن کوه برز است رویش چو قیر

قبائی به بر کرده از چرم شیر

گران چوب دستیش باشد به جنگ

کلاهیش بر سر ز چرم پلنگ

به جای کمر بسته زنجیر زر

زده دامن جامه را بر کمر

بدانست مهوش که آن نامدار

بود گرد فرهنگ خنجرگذار

بزد دست بر دست و از جا بجست

بدان سان که برق از ثریا بجست

همی گفت ای نامور خادمان

که هستید یکسر مرا همدمان

ممانید کان در شبستان شاه

درآید مرا دررباید ز گاه

غلامان پی رزم بشتافتند

ز ویله دل کوه را کافتند

چو از خادمان شد شبستان تهی

به زیر آمد از تخت سرو سهی

پرستندگان در هم آویختند

همی خاک بر فرق سر ریختند

که مانا سر رزم داری هوا

سزد گر بتابی رخ از ماجرا

مبادا که گیرد تو را دیو نر

تمرتاش را زین بد آید به سر

خروشید و گفت ای پرستندگان

به آئین خدمت سرافکندگان

نهنکال بهر من آمد به شهر

بترسم که سازد مرا نوش زهر

همان به که بر باره بادپا

برآیم روم نزد شاه ختا

و یا آن که سازم رخ خود نهان

بجوید مرا و نیابد نشان

بگفت این و آمد ز ایوان برون

کشیده یکی خنجر آبگون

کشیدند باره همانگه ز جای

دلش سوی فرهنگ یل داشت رای

چو چندین در آن دشتگه ره سپرد

به ناگه ز فرهنگ یل باز خورد

ورا دید ماننده پیل مست

گرفته به گردون درون چوبدست

ز خون یکسره کوه را کرده جوی

ز رزمش دلیران بپیچیده روی

برانگیخت اسب و سرش باز شد

به جنگ‌آوری با وی انباز شد

ندانست و نشناخت فرهنگ هیچ

همی خواست سازد نبردش بسیچ

در آشنائی بزد ماهروی

ورا باز دانست پیکار جوی

بتابید رخ دیوزاده ز قهر

برون رفت با ماه پیکر ز شهر

از آن سو سواران ناوردخواه

برفتند تازان به نزدیک شاه

بدیدنش آویخته بر درخت

برآشفته بر وی درخشنده بخت

همانگه به زیر آمدند از سمند

گشودندش از آن درخت بلند

بگفتند یکسر که ای شاه نیو

جهان شد پر آشوب از آن نره دیو

یکی بانگ زد شه برایشان ز درد

پس آنگاه رخسارگان کرد زرد

کجا رفت بر گو ستیزنده دیو

که بر جانتان اوفتاده غریو

که نبود ز مردی شما را نشان

ندارید گوهر ز گردنکشان

بیامد یکی زنگی از نزد سام

همه روز من ساخت او تیره شام

شما رخ نهفتید از مرد نیو

چهان شد پر آشوب از آن نره دیو

فکندند سر نامداران به پیش

شهنشه بگفت آنچه بد کم و بیش

دگر گفت کان زنگی بدگهر

روان شد به شهر از پی سیمبر

بباید یکی چاره انگیختن

درفش از بر مه برآویختن

به پاسخ سوارافکنان سر به سر

بگفتند کای شاه والاگهر

یکی لشکری باید انگیختن

وز آن پس ورا خون ز تن ریختن

سر ره گرفتند از آن دیو سار

نباید که تا جان برد زین دیار

چو زین گونه گفتار آراستند

همان‌گاه کارآگهان خواستند

ز دروازه‌های دگر سوی شهر

فرستادشان شاه فرخنده بهر

که تا لشکر آرند زی شهریار

ببندند ره را بدان رزمساز

برفتند کارآگهان سپاه

دمادم بیامد سپه سوی شاه

سپاهی بر کوه انبوه شد

کز آن پیکر کوه نستوه شد

رده برکشیدند و تیغ آختند

درفش ستیزنده افراختند

بپوشید اسباب پیکار شاه

ستادند نزدش سران سپاه

رسیدند فرهنگ و مهوش ز شهر

یکی همچو نوش و یکی همچو زهر

پریوش چو آن لشکری را بدید

سوی دیوزاده یکی بنگرید

بگفتا که از بهر من ای دلیر

به شهر ختا آمدی همچو شیر

فراوان به تن رنج برداشتی

چنان راه دشوار برداشتی

مرا از نهان آوریدی به دست

وز آن شد تو را نوش یکسر کبست

کنون رنج تو شد همه بی‌بها

که بسته است ره پادشاه ختا

صف لشکرش را نگه کن یکی

تن خود به کین برگرا اندکی

بترسم که ما را به دست آورند

وز آن پس ابا خاک پست آورند

تو گر می‌توانی به کین رخ بتاب

مباداکه بختت درآید به خواب

ازو دیوزاده بخندید و گفت

که با دل مکن زین نشان بیم جفت

من از پیش سالار رزم‌آزما

از آن رخ نهادم به شهر ختا

که بر لشکر شه شکست آورم

تو را از نهانی به دست آورم

کنون چون مرا بخت گردید یار

تو هستی جهانجوی را خواستار

نتابیم از رزم و پیکار روی

جهان تیره سازیم بر جنگجوی

کنون تو مکن رزم و کین را هوس

نگه دار بر جا عنان فرس

ببین تا پیاده یکی مرد گرد

چه سازد گه کینه و دستبرد

شکر لب بدو گفت کای نامور

ز گفتار بیهوده برتاب سر

کجا این پسندد جهان آفرین

که تنها تو جوئی همی رزم و کین

من از دور استاده نظاره‌گر

تو با لشکر گشن پرخاشخر

بگفت و برانگیخت اسب نبرد

بدان لشکر نامور حمله کرد

برو دیوزاده گرفت آفرین

از آن پس چو شیر اندر آمد به کین

پیاده درآمد به نزد سپاه

جهان ساخت بر نامداران سپاه

چو آن شیر نر شد نبرد آزما

گرفتند دورش یلان ختا

بدان سان بدو لشکر انبوه شد

که بر جا تو گفتی که نستوه شد

خروشید ناگه چو نر اژدها

که کس از نبردش نیابد رها

به گیتی یکی بنده‌‌ام سام را

ز شیران برآرم به کین نام را

نیندیشم از لشکر بیکران

به خاک اندر آرم سران را سران

منم دیوزاده که هنگام کین

تن اژدها را زنم بر زمین

پدر بد قران دلاور که اوی

نپیچد از کس گه رزم روی

کجا بود او را پدر متهراس

که بودند شاهان ازو در هراس

بگفت و ز ضرب گران چوبدست

درافتاد در سرکشان پیل مست

پری‌دخت چون سوی پرخاش شد

ز ناگه به نزد تمرتاش شد

تمرتاش چون بر سمندش بدید

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

بدو گفت کای دختر شوخ‌چشم

چرا رخ نهادی سوی کین و خشم

نگفتی دلم نیست با سام رام

ز بت هست پیمان و عهدم تمام

کنون با غلامش کجا می‌روی

بدین سان چرا از خطا می‌روی

بت قندلب نعره برزد بدوی

کزین گفته زشت برتاب روی

مرا مهر سام است در دل نهان

که گردم ز درویش هر دم نوان

تو را در دل آن بد که نابرده رنج

به دست اندر آری گرانمایه گنج

من آن گنج از تو نهان داشتم

به چاره سر از چرخ بگذاشتم

چو از سام آمد برم آگهی

درآمد به اندیشه‌ها کوتهی

کنون زان نشستم به اسب سمند

که رو آورم سوی آن ارجمند

نشان گرانمایه گنجش دهم

مهی گنج از بهر رنجش دهم

تو چون اژدها سر برافراختی

پی کین گشن لشکری ساختی

ببستی چو شیر دژآگاه راه

که تا سازی این روز روشن سیاه

بگفت این و آهنگ پرخاش کرد

ازین رو به سوی تمرتاش کرد

تمرتاش با نیزه جان ستان

بیامد به نزد پریوش دمان

به تندی برو نیزه را کرد بند

نجنبید بر زین مر آن ارجمند

نشان بر پی رزم او چاره کرد

بزد تیغ و آن نیزه را پاره کرد

وز آن پس برانگیخت باره ز جا

برآویخت با پادشاه ختا

تمرتاش ناگه برآهیخت تیغ

برآمد بدو چون خروشنده میغ

پریوش نهان شد به زیر سپر

بزد بر سپر شاه پرخاشخر

پری دخت افتاد بر خاک خوار

دگر ره ز جا جست همچون شرار

تمرتاش بر کرد اسب نوند

درآورد او را به خم کمند

چو مهوش بسی کارزار آمدش

به ناگاه فرهنگ یار آمدش

نظر کرد او را بدان سان بدید

دلش همچو آتش ز جا بردمید

خروشید و آمد بر شاه زود

بزد چنگ و شه را ز زین درربود

وز آن پس یکی ویله برزد بدوی

چنین گفت کای گرد پیکارجوی

به لشکر بگو تا بجویند جنگ

وگرنه جهان را کنم بر تو تنگ

همانگه به لشکر چنین گفت شاه

که رخ باز تابید از کینه خواه

سپه رخ چو برتافت از رزم و کین

بزد شاه را در زمان بر زمین

وز آن پس ببستش به خم کمند

سپه یکسره شد ازو دل نژند

چنین گفت جنگی تمرتاش را

که چون دیدی این رزم و پرخاش را

سزد گر بگوئی که پرده‌سرای

به فرهنگ یل گفت کای نیک رای

دو روزی به دشت ختا در بمان

که گردیم یکسر ز می شادمان

تمرتاش را نیز سازیم رام

شتابیم آنگه به نزدیک سام

پری‌دخت و فرهنگ در این سخن

شب آمد پراکنده شد انجمن

تمرتاش را گفت فرهنگ گرد

که ای نامور شاه با دستبرد

سر بخت فرخ درآمد به خواب

ز نیک اختری روی از بت بتاب

خدای جهان را پرستنده گرد

همه رسم و آئین بت درنورد

تمرتاش از وی بگرداند روی

که دیگر چنین گفتگوها مگوی

چرا روی برتابم از دین بت

مرا فرخی هست از آئین بت

ز گفتش برآشفت فرهنگ راد

ز آشفتگی پاسخ او نداد

سحرگه تمرتاش در شد به خواب

ز بدبختی خود دو چشمش پر آب

به خواب اندرآن دید کز روی دشت

دلاور سواری پدیدار گشت

نشسته بر افراز اسب سیاه

قدش سرو بر سرو تابنده ماه

پس او سواری نشسته به بور

برآراسته تن چو مردان هور

بخش ۱۰۵ - خواب دیدن تمرتاش سام را و ترک بت‌پرستی نمودن

نهفته رخ خود به زیر نقاب

ز عشوه‌گری نرگسش همچو آب

سواری که می‌راند در پیش اسب

بیامد بر شه چو آذرگشسب

تمرتاش را گفت کای تاجور

ز آئین فغفور برتاب سر

ز بت روی برتاب و شو سرفراز

سزد گر بگوئی به من نام باز

چنین داد پاسخ که ای نیک‌نام

نریمان جنگی مرا خواند سام

چنین پاسخش داد شاه خرد

که اندر زمین بی‌خرد نگذرد

دل من به دام پریوش درست

روانم به سوزنده آتش درست

ز بت رخ بتابم ایا نامور

پرستنده گردم ابر دادگر

بگو با دل پر ز خون چون کنم

چه سازم به خود بر چه افسون کنم

ز گفتش بخندید فرخنده سام

بدو گفت با ایمنی باش رام

یکی دیده بگشا بدین ماه روی

که جز تو نجوید دگر هیچ شوی

سمن بوی و سیمین‌بر مهوش است

ولیکن ز عشق تو در آتش است

تو نیز از پری‌دخت بردار دل

سمن بوی را دل شکسته مهل

بگفت این و از روی آن دلربا

برافکند برقع یل پاک‌زاد

تمرتاش چون کرد در وی نگاه

همانگه درافتاد در خاک راه

چنان گشت دلداده آن پری

که گفتی ز جان گشت خواهد بری

برون کرد مهر پریوش ز دل

دلش شد گرفتار آن دلگسل

چنان گشت در بند آن حورزاد

که نام پری‌دخت رفتش ز یاد

بدو گفت سام ار خداجو شوی

چو من در جان ز اهل ایمان شوی

همانا که یابی ز دلدار کام

اگر سر بپیچی نیابی تو کام

تمرتاش شد شاد از آن گفتگوی

همانا که از لات برتافت روی

همی خواست تا نام آن نازنین

بپرسد ز سالار ایران زمین

که ناگاه از خواب بیدار شد

ندید آن پری را دل‌افکار شد

ز حرمان دلش اندر آمد به جوش

تمرتاش از درد برزد خروش

هانگه برش رفت و فرهنگ راد

شهنشه بدو خواب کرد یاد

از آن پس بگردید از دین بت

زبان کرد گویا به نفرین بت

خدا را بدانست و شد اهل دین

همی برد نام جهان‌آفرین

ازو دیوزاده جدا کرد بند

که آن بند بر وی نبودی پسند

ز عقد پری‌دخت برتافت سر

دلش سرد گردید از آن سیمبر

وز آن پس ببارید از دیده آب

ز هجران آن ماه مشکین نقاب

که او را ندانم کنون در کجاست

به چین است یا در دیار ختاست

پری‌دخت گفتش که ای شهریار

مکن خویشتن را چنین سوگوار

از ایدر چو رخ آوری سوی سام

همانا بیابی ز دیدار کام

در آن شب بخوابید از اندیشه شاه

همی ریخت سیاره بردور ماه

دم صبح یکسر مهان را بخواند

ز خواب گذشته سخنها براند

وز آن پس همه راه یزدان روید

چو من سر به سر اهل ایمان شوید

هر آن کس که پذرفت گفتار شاه

ببخشید شاهش بسی دستگاه

هر آن کو ز گفتش بتابید سر

ببرید زو سر شه تاجور

بگشتند زی شهر از دشت شاد

بدادند یک هفته در عیش داد

سر هفته بنشست شاه ختا

نشستند گردان رزم‌آزما

ز گنج نهان بهر فرخنده سام

هر آن چیز کان را توان برد نام

ز سیم و زر و گوهر و مشکناب

ز یاقوت رمان و در خوشاب

ز خز و ز زربفت و دیبای چین

ز شمشیر و خفتان و زرینه زین

شهانه یکی هدیه آراستند

وز آن نیز خود را بپیراستند

ببستند هودج به پشت هیون

روان شد سوی بحر چین رهنمون

پری دخت در هودج زر نشست

تمرتاش هم بر تکاور نشست

همه برنشستند نام آوران

جهاندند بر دشت که پیکران

رسیدند نزدیک دریاکنار

تمرتاش پرسید از باژدار

که از سام نیرم چه داری خبر

به من کار و کردار او برشمر

بدو باژبان گفت کای پیل مست

نهنکال را بست از کینه دست

سوی شهر چین راند از آن پس چو باد

ابا نامداران فرخ نژاد

تمرتاش را شد از آن نامور

ز شادی به گردون برافراخت سر

وز آن پس ابا نامداران کین

نهادند رخ را سوی شهر چین

بخش ۱۰۶ - جنگ کرن سام با فغفور چین

چنین داد دهقان شیرین کلام

ز فغفورشاه و ز فرخنده سام

که چون نامه سام را خواند شاه

برافراخت با سروران سپاه

همانگه یکی نامه پاسخ نوشت

به باغ حیل تازه نخلی بکشت

سر نامه بود از نخست آفرین

بدان کو ز دیو دژم جست کین

سپهدار ایران زمین سام گرد

که گو از همه نامداران ببرد

دگر گفت چون نامه آمد به من

شدم شاد با نامور انجمن

پس از نامه زی سام رای آورم

همه عهد و پیمان به جای آورم

شهنشاه چین را نبود این خبر

که هست آگه از مکرش آن نامور

همه چنگ و نیرنگ را داد ساز

بدان تا سرش را درآرد به گاز

چو شد نامه نامور اسپری

نهاد از برش مهر انگشتری

فرستاده را خلعت آراست شاه

برافراخت با سروران سپاه

چو او شد در راز را باز کرد

سخنها بدین گونه آغاز کرد

که ای نامداران جنگی سران

ز لشکر گزینید نیزه‌وران

بپوشید در زیر جامه زره

زنید از نهانی زره را گره

کز ایدر سوی سام یل رو نهم

همه داوریها به یک سو نهم

ز راهش سوی شهر باز آوریم

سرش را به دام گداز آوریم

چو سرگرم گردد ز جام شراب

دهیم از تف تیغش آنگه کباب

سرش را درآریم در زیر پا

وز آن پس برآئیم بر بادپا

دگر سوی یارانش کین آوریم

سران یکسره بر زمین آوریم

برین بر نهادند و برخاستند

سپاه گرانی بیاراستند

نهان هر کسی زیر جامه زره

بپوشید و برزد زره را گره

شهنشاه چین نیز چون بانگ خاست

بپوشید ساز و غم از دل بکاست

نشست از بر باره که سرین

برون آمد آنگاه از شهر چین

ابا او یکی لشکر بیکران

زره کرده در زیر جامه نهان

به رسم پذیره به دریا کنار

براندند با نامور شهریار

چو شد نامه شاه چین سوی سام

طلب کرد نام‌آوران را تمام

مر آن نامه را خواند فرخ دبیر

شگفتی فرو ماند سام دلیر

همی گفت شه چاره جوید مگر

به دامم درآرد دگر باره سر

ولی مرغ زیرک چو از دام جست

نگردد به دام دگر پای بست

درین بد که آمد سواری ز راه

همی مژده دادش ز فغفور شاه

که آمد شه چین پذیره چو باد

ز بهر دل پهلو پاک زاد

سزد گر پذیره شود سام گرد

که شه سویش از دل همی ره سپرد

سبک سام نیرم درآمد چو باد

ابا نامداران فرخ نژاد

که بودند گردنکش انجمن

نیارست تا باز راند سخن

سزد گر جهان پهلو سرفراز

بباید پژوهش نماید ز راز

به خرگاه او شد دلیر گزین

فرستاده برجست و کرد آفرین

که روی جهانجوی فرخنده باد

چو فغفور چینت دو صد بنده باد

غلام پری‌نوش خاقان منم

یکی محرم راز شاهان منم

یکی نامه دارم از آن ماهروی

به نزد جهانجوی پرخاشجوی

چو فرمان دهی نامه آرم برون

به نیک‌اختری گردمت رهنمون

بخندید پهلو از این کامه‌اش

طلب کرد از مهر دل نامه‌اش

بدو داد نامه پرستنده مرد

جهان پهلوان نامه را باز کرد

چنین بود کای سام فرخنده کام

مباد شوی با شهنشاه رام

که چون رو نهادی به پیکار دیو

ابا خود ببردی دلیران نیو

ز پیمان تو شه بتابید روی

درآمد به نزدیک آن ماهروی

بزد ماه را تازیانه بسی

نبودش در آن غصه یاور کسی

از آن پس به هودج برآورد نای

به چینش فرستاد سوی ختای

کنون با تو گردان بجوشیده‌اند

زره زیر جامه بپوشیده‌اند

که از ره به شهرت درآرند باز

سرت پست سازند در زیر گاز

چو زین گشتم آگاه ای پاکزاد

مرا آمد از ژند و از بند یاد

به سویت فرستادم این نامه را

کنون راز آن شاه خودکامه را

چو برخواند نامه بخندید سام

به خنده چنین گفت با آن غلام

که برگو به آن مهوش سیمبر

که بودم به آن رازها باخبر

ولیکن ندانستم این راز را

که پوشیده زیر قبا ساز را

کنون چون شدم آگه از کار او

کمر تنگ بندم به پیکار او

تو اکنون برو نزد آن سرو بن

بگو هر چه بشنیدی از من سخن

فرستاده برگشت شد سوی شهر

چو شد آن جهانجوی فیروز بهر

طلب کرد قلواد را نزد خویش

بدو رازها گفت از کم و بیش

وز آن پس بگفتش سپه را ز جای

سزد گر برانگیزی ای پاک رای

پی من پذیره بیائی ز راه

که بر شاه سازیم گیتی سیاه

بگفت و به خرگاه شد بیدرنگ

نهانی بپوشید اسباب جنگ

برآراست خود را به چینی قبا

وز آن پس نشست از بر بادپا

تنی چند همراه آن شیر کین

پذیره برفتند زی شاه چین

فرستاده از پیش شد همچو باد

چو آمد بر شه زمین بوسه داد

که شاها ترا بخت گردید رام

سزد گر درافتد به دام تو سام

از آن رو که با خود ز ره یل سپاه

پذیره نیاورد کس را به راه

چو بشنید فغفور شد شادمان

ز شادی دلش گشت در بر نوان

چنین گفت با لشکر نامجو

که چون سام رو اندر آرد به رو

ببینید کو را کسی نیست یار

برآرید شمشیر زهرآبدار

به انبوه رزمی بسازید سخت

به بحر فنایش درآرید رخت

کز ایدر چو رانیم باره به شهر

به نوشش رسانیم از زهر بهر

به زین برنهادند و راندند اسب

سوی سام یل همچو آذرگشسب

چو گردید بر چرخ گردنده شید

جهان‌پهلوان زی شه چین رسید

به همراه او قلوش نامدار

ابا او ز زابل سپه ده هزار

چو آمد به نزدیک فغفور سام

فرود آمد از باره تیزگام

به شاهنشه چین گرفت آفرین

وز آن پس چو باد اندر آمد به زین

شه چین ز گردان زابل سپاه

ندید هیچ‌کس با گو کینه‌خواه

همی خواست تا برکشد تیغ تیز

نماید بدان جنگجو رستخیز

که ناگه برآمد غوی نای و کوس

هوا شد ز گرد سپه آبنوس

یکی لشکر آورد قلواد راد

کزو در در و دشت غوغا فتاد

بخش ۱۰۷ - گفتگوی فغفور چین و پاسخ دادن سام نریمان

شه چین چو آن سرکشان را بدید

رخش شد از اندوه چون شنبلید

بگرداند از کینه و رزم روی

دلش گشت از نو دگر مهرجوی

برانگیخت بور ابرش تیزگام

گرفت از ره ایمنی دست سام

ز دیو دژآگه پژوهش گرفت

جهان‌پهلوان را نکوهش گرفت

که چون رزم جستی ز دیو دژم

سزد گر بگوئی مرا بیش و کم

که تا تو شدی سوی پیکار دیو

دلم بد ز اندیشه‌ات پر غریو

بخندید ازو سام و لب برگشاد

همه رزم و پیکار او کرد یاد

ز ناگاه فغفور چین بنگرید

به زیر قبا جعبه‌اش را بدید

تو گفتی که نوشش همه شد کبست

ز دستش به تندی جدا کرد دست

وز آن پس بدو گفت کای نیک‌بهر

سزد گر رخ آری کنون سوی شهر

سر غم درآیم در زیر بند

بسازیم با خوشدلی روز چند

بدانگه که گردی ز می بی‌خبر

پری‌دخت را اندر آری به بر

چو نام پری‌دخت بشنید سام

تو گفتی ورا روز شد همچو شام

چو آتش دلش اندر آمد ز جای

ز کردار فغفور و شاه ختای

ز غم چهره‌اش زعفران بار شد

سرشکش نشانی ز گلنار شد

به فغفور گفت ای شه زشت‌خو

چه کردم ز بد با تو خود بازگو

ز خاور چو راندم سوی چین سمند

نخستین کمین برگشودم به ژند

مر او را به خنجر سر انداختم

وز آن به دژ سر برافراختم

بکندم ز بن بیخ و بنیاد را

ز محنت رهاندم پریزاد را

همه گوهر و لعل و در ثمین

کشیدم ز زرینه دژ سوی چین

سرم را ز گردان برافراختی

ولیکن به بندم درانداختی

اگرچه در آن بند بودم نژند

ولی دادگستر رهاندم ز بند

چو از کار من آگهی یافتی

سوی رزم و پیکار بشتافتی

فراوان کشیدی به من تیغ تیز

ز نابخردی باز جستی گریز

اگرچه کشیدم بسی درد و رنج

ولی شاد گشتم ز پرمایه گنج

چو گنجم به دست اندر افتاد باز

به نیکی تو را کردم آگه ز راز

همانگه یکی نامه آراستی

ز من آن پریروی را خواستی

نپیچیدم از امر تو هیچ سر

سپردم به تو لاله رخ را دگر

پذیرفتی ای شاه بیدادخوی

که آری به نیکی سوی داد روی

به خوبی دهی ماهرو را به من

نرانی ز پیکار و کینه سخن

برادر پسر را سرافراختی

مرا در جهان جفت غم ساختی

من آرم بدین رزم پرخاش را

تو سر برفرازی تمرتاش را

ز من نیکی آمد همی از تو بد

چنین بد ز شاهنشهی کی سزد

کنون چاره از نو بیاراستی

پی خون من لشکر آراستی

می جنگ و پیکار نوشیده‌ای

نهان آلت رزم پوشیده‌ای

که در بزم بر من سرآری زمان

کنی لشکرم را ازین غم نوان

بگفت و خروشید مانند میغ

همانگه بزد دست و آهیخت تیغ

سپر بر سر آورد فغفور چین

بزد بر سر نامدار گزین

چنان زد که سر تا به سر برشکافت

ز تیغش شهشاه چین سر بتافت

به تندی برانگیخت اسب نوند

به نیرنگ سر دور کرد از گزند

خروشید از آن پس به ترکان چین

که یکسر برآرید شمشیر کین

ممانید تا او شود چیردست

بکوشید با او چو پیلان مست

همانگه ز پیکار فغفور شاه

ز جا اندر آمد سراسر سپاه

برانگیختند اسب گندآوران

کشیدند یکسر پرندآوران

جهان شد به پیکار پر رستخیز

که قلواد آمد به شهر ستیز

پس و پشت او لشکر زابلی

کشیده همه خنجر کابلی

سپرهای زرین گرفته به چنگ

یکایک خروشان چو شیر و پلنگ

همان لشکر خلخ و خاوری

برافراخته سر پی داوری

درآورده بر یال مرکب عنان

به سوی هم آورد داده سنان

دو لشکر به هم آنچنان باز خورد

که گردنده گردون نهان شد ز گرد

غو کوس و شیپور و آواز نای

تو گفتی زمین اندر آمد ز جای

ز سم ستوران زمین شد ستوه

درآورد لرزه به هامون و کوه

ز خون شد دم تیغها ژاله‌ریز

وز آن ژاله صحرای کین لاله‌خیز

بخش ۱۰۸ - جنگ تکش خان با سام نریمان

تکش خان جنگی شه تاشکن

که چون او نبد در جهان رزمزن

کجا شاه را بود مهتر پسر

وزو بد همه تاشکن سر به سر

چون آن داوری دید آهیخت تیغ

درآمد به خون ریختن بی‌ دریغ

بر لشکر زابل آمد فراز

بیفکند ازیشان بسی رزمساز

زمین را ز خون ارغوان خیز کرد

هر آنگه که آهنگ آویز کرد

گهی تیغ زد گاه پیچان سنان

ندیده کسش هیچ دست و عنان

چو چندین سران را سرآورد و بست

به گردان زابل درآمد شکست

همانگه خبر شد به نزدیک سام

که آمد سوی کین یکی خویشکام

تو گوئی که سوزنده‌تر ز آذرست

نیندیشد ار دهر پرلشکر است

پی کینه و رزم دل آکنده کرد

سپاه گشن را پراکنده کرد

کنون ای جهان‌پهلوان پاکدین

کسی نیست کو را درآرد ز زین

شگفتی فروماند سام دلیر

برانگیخت اسب از پی دار و گیر

بدان سان ز جا اندر آمد غراب

که از گرد او رخ نهفت آفتاب

به میدان بدان گونه جولان نمود

که گرد سمش شد به چرخ کبود

چو باد اندر آمد میان سپاه

جهان دید از نامداران سیاه

ز خون دشت کین رود جیحون شده

دل جنگی از پرده بیرون شده

فتاده تن گشته در خاک و خون

از آن گشته نام‌آوران بی سکون

تکش خان خروشنده چون پیل مست

یکی تیغ پر خون گرفته به دست

چپ و راست را آورد او ستیز

وزو بود نام‌آوران در گریز

جهان‌پهلوان چون بدیدش چنان

به دستی کمند و به دستی سنان

برو برخروشید کای نامدار

مکن ترکتازی یکی پایدار

اگر سرکشی جنگجو شو ز مرد

بدان تا ببینی ز مردان مرد

تکش خان نگه کرد بر پهلوان

عنان تاخت از رزم نام آوران

چو باد اندر آمد به نزدیک سام

خروشید ازو سام و برگفت نام

نظر کرد بر وی گو نامور

یل شیردل دید بازیب و فر

بنفشه رمیده ز برگ گلش

زده تکیه بر نسترن سنبلش

ببرد از همه ساز آن شیر کین

چو شاخ گلی برنشسته به زین

برو سام یل را بجنبید مهر

همانگه بدو گفت کای خوب چهر

زمن نام جستی شنو نام من

ولیکن ز گفتار ده کام من

مرا سام نام است ای ارجمند

سرآمد ز من مکر و افسون و بند

سزد گر به من برگشائی دو لب

نسازی نهان نام و گوئی نسب

چنین پاسخ آراستش نامدار

که من هستم از گوهر شهریار

بدو سام یل گفت کای نوجوان

نکردی چو گفتم تو نامت نهان

بیا روی برتاب از کیش بت

ازین پس ستایش مکن پیش بت

به یزدان روزی‌دهنده گرای

که کردست گرنده گردون به پای

ز بت روی برتاب و هم برشکن

ببخشم به تو خاور و تاشکن

سر شاه چین را ببرم به کین

از آن پس تو را شاه سازم به چین

تکش خان نپذرفت گفتار سام

رخ آورد از کین به پیکار سام

برآویخت با او جهان پهلوان

شد از گردشان قیرگون آسمان

به تیغ و سنان و به گرز و کمند

برآویختند آن دو گرد بلند

دل هر دو از درد هم گشته خون

ولیکن نگشتند از هم زبون

ز ناگه جهان پهلو نامور

بزد دست و بگرفت او را کمر

ز بس مهر دل در ربودش ز جا

تکش خان فغان کرد کای پاکزاد

برون کن زمانی سر از خشم و کین

مرا باز بنشان بر افراز زین

که از بت رخ خویش برتافتم

سوی دین دادار بشتافتم

به زین درنشاندنش جهانجوی باز

تکش خان بدو گفت کای سرفراز

چنین بود پیمان من در نهان

که هر کس ببندد مرا از مهان

همانگه شهی را گذارم به جای

ببندم کمر نزد آن پاکرای

کنون تو ز مردی و نیروی دست

مرا ساختی ای سرفراز پست

به گیتی کمینه غلامم تو را

چو بخت نکوخواه رامم تو را

ازو شاد شد پهلو نامور

تکش خان ز بت باز پیچید سر

جهان آفریننده را یاد کرد

ز یادش دل خویش را شاد کرد

وز آن پس برانگیخت اسب نبرد

بر لشکرش رفت بر سان گرد

خروشید کای لشکر نامجوی

سراسر ز بت بازتابید روی

که در من در جهان ز اهل ایمان شدم

هوا خواه سام نریمان شدم

شما نیز رخ را سوی کین کشید

به نزد سپاه شه چین کشید

ز گفت تکش خان نیزه‌گذار

بجنبید جنگ‌آوران چل هزار

همه تیغ و نیزه برافراختند

سوی قلب فغفور برتاختند

بخش ۱۰۹ - یاری نمودن تکش خان بر سام و جنگیدن بر فغفور چین

شه چین چو از گفتش آگاه شد

بدو روز گفتی که کوتاه شد

ز اندوه بر زد به سر هر دو دست

همی گفت پشت امیدم شکست

همی گفت دستور انده چراست

پری دخت خود نزد شاه ختاست

همانا نیابد ازو سام کام

که او با تمرتاش گردید رام

چه شد گر تکش خان ز بت رخ بتافت

به یاری سام نریمان شتافت

کنون صدهزار است با تو سپاه

همه رزمجوی و همه کینه‌خواه

چو رخ بر سر کارزار آورند

جهان را ز بدخواه تار آورند

جز از غیر اندیشه‌ات پیشه نیست

به سام و تکش خانت اندیشه نیست

ز اندیشه بر تاب رخ سوی جنگ

به بدخواه کن روز را تار و تنگ

سپه را برانگیز بر هر طرف

ز انده مزن هر زمان کف به کف

شه چنین چو بشنید برکرد بور

خروشنده گشت و برآورد شور

برانگیخت لشکر درآمد به جنگ

ز خون دشت چین شد همه لعل رنگ

تکش خان جنگی و سام دلیر

نکردند اندیشه از تیغ و تیر

نهادند رخ بر سوی قلبگاه

گرفتند دور گرانمایه شاه

ببستند ره را به جنگ آوران

ز بس کشته شد گاو ماهی گران

دو روز و دو شب همچنین جنگ بود

جهان بر هژبرافکنان تنگ بود

به روز سیم شاه شد چیردست

درآمد به سام و تکش خان شکست

چو بیچاره شد سام لب برگشاد

ز دادار دارنده می‌کرد یاد

همی گفت کای آگه از هر چه هست

مگردان درین رزم پشتم شکست

اگر چند دشمن کند چیرگی

ممان تا کند اخترم تیرگی

درین بد که از فر پروردگار

یکی گرد شد ناگه از یک کنار

ختائی سواران زرینه چنگ

همه شیرصولت ابا فر و هنگ

دلاور سپاهی همه نامور

همه همچو شیران پرخاشخر

همه همچو نر اژدها روز کین

همه دل نهاده به یکجا به چین

کجا پیشرو بود فرهنگ گرد

که چون او نبد در گه دستبرد

پس دیوزاده تمرتاش بود

که او را به دل رای پرخاش بود

ابا او همه سروران سپاه

برانگیخته باره بادپا

چو آگاه گشتند از آن داوری

براندند اسب از پی یاوری

پری‌دخت پوشیده ساز نبرد

ز هودج به اسب اندر آمد چو گرد

خروشنده شد ماهرو همچو میغ

پی رزم و کینه برآهیخت تیغ

دگر ره ز هر سوی پیوست جنگ

ز بس کشته ره بر اجل گشته تنگ

خبر شد همانگه به فغفور چین

که گشت دگر گشت چرخ برین

پریوش نشد با تمرتاش رام

ولی شد تمرتاش یل رام سام

از آن رو بیامد چو نر اژدها

به یاری سام از دیار ختا

مر این فتنه فرهنگ انگیخته است

به حنظل درون توش آمیخته است

پری‌دخت آن خنجر آبگون

کنون ریزد از سروران جوی گون

چو بشنید فغفور شد پر ز خشم

ببارید آب ندامت ز چشم

عنان برگرائید از قلبگاه

جهان گشت از گرد لشکر سیاه

گزید از دلیران خنجرگذار

پی رزم و خون ریختن ده هزار

چو از خشم رخ سوی پرخاش کرد

گذر سوی جنگ تمرتاش کرد

بدیدش که بر باد داده عنان

ربوده سران را ز نوک سنان

به پیکار او سرکشان را نداشت

همه ویله از چرخ گرون گذاشت

ز ناگه نقاب افکن ارجمند

پدیدار شد با کیانی کمند

یکی تیغ کینه برآهیخته

سمند سبک رو برانگیخته

همی زد چپ و راست تیغ ستیز

وزو بود نام‌آوران را گریز

بدو چون نظر کرد فغفور چین

چو شیر دژآگاه در خشم و کین

بدانست کان جنگجو مهوش است

کز ایشان به پیکار چون تش است

سوی رزم او رفت با صد هزار

فرو بست بر وی ره کارزار

خروشید و گفتش که ای تیره‌بخت

مرا شد نگون از تو این تاج و تخت

پری دخت چون روی شه را بدید

رخش گشت از بیم چون شنبلید

بدانست کافتاد دیگر به دام

خداوند را آن زمان برد نام

بینداخت بر شاه چین تیغ تیز

گرفتش سر دست شاه از ستیز

برون کرد تیغ از کفش در زمان

بزد چنگ از کین گرفتش میان

پری دخت از خویش شد ناامید

به لرزه درآمد چو از باد، بید

همانگه شه چین ربودش ز جا

برانگیخت که پیکر بادپا

زلشکر برون برد دستش ببست

دل نازکش را به انده بخست

وز آن پس غلامان خود را بخواند

پری‌دخت را بر تکاور نشاند

همه نوش مه روی را کرد زهر

چو صرصر فرستاد بازش به شهر

خود آمد به نزدیک دستور باز

بدو گفت اکنون یکی چاره ساز

که این رزم و کینه شود اسپری

برآساید از هر دو سو لشکری

چو در بند آمد مرا دخترم

همانا فروزنده شد اخترم

چو بشنید دستور شد شدمان

بزد طبل آسایش اندر زمان

غو طبل آرام چون شد بلند

بتابید هر یک عنان سمند

سپه رخ ز پیکار برتافتند

سراسر سوی شاه بشتافتند

شه چین سراپرده بر پای کرد

بیامد به تخت مهی جای کرد

دلیران به نزدش شدند انجمن

همی از تمرتاش‌شان بد سخن

وزین سو درآمد به خرگاه سام

نشستند نزدش بزرگان تمام

تمرتاش و فرهنگ زورآزمای

رسیدند زی پهلو پاک رای

زبان برگشادند نام آوران

به ما بر بد آمد ز جنگی سران

پری‌دخت از ایدر سوی جنگ شد

همه روی گیتی به ما تنگ شد

بدو بازخورده است فغفور چین

به نیروش بر بوده از پشت زین

ندانیم با او چه سازد دگر

ازین کار گشتیم ما خون جگر

ز بهر دل شهریار ختا

دژم رو نشد شیر رزم‌آزما

بگفتا کزین غم مدارید هیچ

به شادی کنون برد باید بسیچ

دگر بر شه چین شکست آورم

مر او را دگر ره به دست آورم

چه کردی مرا یکسره بازگوی

مپیچ از ره راستی هیچ روی

سبک دیوزاده زبان برگشاد

ز کردار خود یکسره کرد یاد

همان هم ز خوب تمرتاش گفت

جهان پهلوان شد بسی در شگفت

ورا با تکش خان نوازش نمود

همی دم به دم پایگه برفزود

چو یک بهره بگذشت از شب به راز

به خواب و به آسایش آمد نیاز

تمرتاش چون شد به خرگاه خویش

ز کار پریوش دلش بود ریش

مرا گفت ز اندیشه دل خون بود

دل سام رزم‌آزما چون بود

یکی خواب دیدم شدم بیقرار

جز ازغم ندارم کنون غمگسار

چه سازد درین تیره شب پهلوان

ز دوری دلدار شیرین زبان

که با او فراوان به سر برده است

به مهرش دل خویش بسپرده است

بدادم ز کف یار دلجوی او

کنونم بود شرم از روی او

دلش چون به اندیشه‌ها گشت رام

نهان ره سپر شد به خرگاه سام

سر پاسبان دید در خواب خوش

تو گفتی که در سر ندارند هش

بر خرگه آمد شه تیزهوش

یکی ناله زارش آمد به گوش

به خرگه درون از نهان بنگرید

ز ناکام مر سام یل را بدید

که از هجر دلدار خون می‌گریست

چه گویم کز اندوه چون می‌گریست

زمان تا زمان دست می‌زد به سر

همی گفت کای مهوش سیمبر

ندانم ز هجرت چه چاره کنم

چگونه ز رویت کناره کنم

ازین پس نتابم رخ از رزم و کین

مگر سر ببرم ز سالار چین

تو را از نهانی به دست آورم

سر اختر شوم پست آورم

از آن پس شب و روز بی غم شوم

به بوی دو زلف تو خرم شوم

تمرتاش را چهره شد شنبلید

چو گفتار سام دلاور شنید

بدانست کو غرق بحر غم است

خیال رخ همدمش محرم است

همانگه ز دهلیز پرده‌سرای

تمرتاش برجست و شد باز جای

به پیش اندر افکند ز اندوه سر

ببارید از دیده خون جگر

یکی تیره او مرد جاسوس داشت

که از تندیش باد افسوس داشت

به حیلت‌گری در جهان شهره بود

ز مردانگی نیز بابهره بود

کمندش زحل را کشیدی به دام

دژم دیو بودیش نیرنگ نام

بخش ۱۱۰ - رفتن به‌روند و گرفتن فغفور از اردو و آوردن

تمرتاش خواندی ورا به‌روند

چو راندی به نخجیر اسب سمند

بجستی به مانند تندر ز جای

نماندی کزو بگذرد باد پای

چو شد شه ز اندیشه‌ها دل نژند

درآمد ز در ناگهان به‌روند

شهنشاه را دید رخساره زرد

ز گشت سپهری دلش پر ز درد

دعا کرد و بوسید روی زمین

وز آن پس بگفت ای شه پاکدین

چرا چهره‌ات زین نشان زرد شد

دل نازکت درد پر درد شد

تمرتاش بر وی نظر کرد و گفت

که راز عیان را نشاید نهفت

رسیدیم تند از دیار ختا

براندیم در رزمگه بادپا

پری دخت چون اندر آمد به کین

به ناگه ببستش شهنشاه چین

چو رفتم به ناگه به نزدیک سام

پری‌دخت را او نبرد هیچ نام

ولیکن بسی بود اندوهناک

دل من ز اندوه او بود چاک

پراکنده گردید چون انجمن

بیفزود بر سام یل مهر من

نهانی شدم سوی خرگاه او

شنیدم همی بانگ جانکاه او

ز بهر پریوش رخش بد دژم

شدی دم به دم نرگسش پر زنم

زمه‌روئی خویش گفتی سرود

رسانیدی از مهوش خود درود

دلم را چو آتش درآمد ز جا

سبک بازگشتم ز پرده سرا

از آن گشت رخساره‌ام زرد زرد

که دیدم دل و جان او پر ز درد

چه سازم کنون من ز آزرم اوی

مگر رخ نهان دارم از شرم اوی

چنین داد پاسخ بدو به‌روند

که از غم مکن جان خود را نژند

هم‌اکنون چو صرصر شتابم به راه

یکی سر درآرم به خرگاه شاه

ببینم اگر چهره ماهرو

سبک در ربایمش از پیش او

وگر لاله رخ را نبینم به جا

ببندم شهنشاه را دست و پا

رسانم نهانش به نزدیک تو

که روشن شود جان تاریک تو

بری شاه را چون به نزدیک سام

همانا شود سام را بخت رام

تمرتاش گفتی که ای به‌روند

سر شاه را گر کشی زیر بند

تو رادر جهان سرفرازی دهم

ز زر و گهر بی‌نیازی دهم

چو بشنید گفتار او چاره‌ساز

برون شد ز نزد شه سرفراز

تن خود بیاراست چون شبروان

به لشکرگه شاه چین شد روان

به هر خرگهی جست و هر سو شتافت

نشانی ز راز پریوش نیافت

دژم گشت و درشد به خرگاه شاه

ندیدش کس از پاسداران به راه

به پرده سرا در یکی بنگرید

بدان جا پریروی را هم ندید

همانا ز غم بادل خویش گفت

که فغفور مانا مر او را نهفت

پدیدار نامد چو آن نوش خند

سزد گر کنون شه درآرم به بند

بگفت و برآمد همانگه به تخت

به خواب اندرون بد شه شوربخت

به داروی بیهوشیش بست دست

به پرده درآورد بر دوش بست

نهانی گذر کرد از پاسبان

سوی لشکر سام گو شد روان

دم صبح مانند باد صبا

بیامد بر شهریار ختا

دعا کرد زد پرده را بر زمین

که بستم شها دست فغفور چین

بجستم نشان پریوش بسی

چو عنقا ندانست جایش کسی

تمرتاش از کار او شاد شد

ز اندیشه‌ها جانش آزاد شد

بدادش بسی گوهر و سیم و زر

از آن پس بمالید بر خاک سر

همی گفت کای داور دادرس

جز از تو کسی نیست فریادرس

ز آزرم سامم جدا ساختی

سرم را به گرون برافراختی

مبین هیچ در بت‌پرستی من

نگه کن بدین ضعف و سستی من

که کیش بت از کف رها کرده‌ام

درفش پرستش به پا کرده‌ام

چو از آفرین گشت پرداخته

بر شاه شد تیغ کین آخته

به کامش درافکند داروی هوش

همانگه شه چین درآمد به هوش

تمرتاش را دید با تیغ تیز

به جانش درافتاد از آن رستخیز

همانگه زبان را به نرمی گشاد

سخنها فراوان بدو کرد یاد

که بر سام روی جهان تیره ساز

به دامادی من سرت برفراز

تمرتاش گفتش که چونین مگوی

که نبود به گفتار تو رنگ و بوی

ز بت روی برتاب و شو یار سام

وگرنه هم‌اکنون شوی تیره کام

کنون بازگو تا پریوش کجاست

که سام از غمش با سرود و نواست

بگفتا کزو من ندارم نشان

که آمد به نزد تو با سرکشان

بخش ۱۱۱ - بردن فغفور چین در نزد سام و خلاصی یافتن از بند

تمرتاش با وی نشد هیچ رام

ببردش همانگه به نزدیک سام

سران سپه زین خبر یافتند

سراسر سوی سام بشتافتند

بدیدند فغفور را بسته دست

بر پهلو یل سرافکنده پست

تمرتاش جنگی سخن کرد ساز

به پرده همی راند با سام راز

چو گشتند نام‌آوران انجمن

تمرتاش پردخته شد از سخن

ز ناگه جهان‌پهلو نامور

به فغفور کرد از سر کین نظر

بدو گفت کای شاه وارونه‌رای

هم اکنون سرت را درآرم ز پای

به آتش بسوزم همه کشورت

نهم بر سر موج خون افسرت

تو دانی که با من چه کردی به دهر

همه نوشم از کار تو گشت زهر

همان‌گه طلب کرد دژخیم را

بگفتش ز دل دور کن بیم را

سر شاه چین را جدا کن ز تن

که آسوده گردد ز کین انجمن

سبک مرد خونریز آهیخت تیغ

که خون ریزد از شاه چین بی‌دریغ

پی لابه بگشاد فغفور لب

چو دید آن که روزش شود تیره شب

به سام دلاور خروشید و گفت

کزین پس نگردم به بد یار و جفت

چو کام دل خود نیابم ز بت

همان به که رخ را بتابم ز بت

چو پاکان درآیم سوی دین تو

برانم ز دل یکسره کین تو

بخندید ازو سام گردنفراز

بدو گفت از من نیابی جواز

کنون کت روان در دم اژدهاست

رخ خود نهی سوی دادار راست

ز بحر فنا چون که یابی نجات

دگر ره خداوند تو هست لات

ز بحر فنا چون که یابی نجات

گر ره خداوند تو هست لات

گهی درپذیرم من این گفتگو

که از بت بتابی به یکباره روی

بسان تکش خان شه تاشکن

که آوره بر جان بتها شکن

ز رهبان برآری به یک ره روان

صنم پست سازی و سازی فغان

به پا اندر آری سر بتکده

ببندی درو پیل و اسب و دده

چو این کرده باشی بدانم نخست

که در تن نباشد دلت هیچ سست

چنین پاسخش داد فغفور شاه

که سازم کنون دیر و بت را تباه

بتان را سراسر به هم بر زنم

صنم را ازین غم به خاک افکنم

زبانش همی داد زینسان خبر

دلش داشت راز نهانی به سر

ز گفتار او سام گردید شاد

سبک بند از یال او برگشاد

شه چین به ناکام شد ز اهل دین

بیاورد سام دلاور به چین

همه دیر و بت‌خانه‌ها کرد پست

صنم را بفرمود تا بت شکست

رها کرد مه‌روی را او ز بند

نشاندش بر افراز گاه بلند

وز آن پس بیامد به نزدیک سام

بدو گفت کز دل شدم با تو رام

بتان را ز گیتی برانداختم

پری‌دخت را هم رها ساختم

ولیکن دو هفته مرا ده امان

که سازم ازو مر تو را شادمان

خز و لعل و در و گهر بی فسوس

به کار آورم از برای عروس

وز آن پس ز شاهان برآرم سرت

بیارم شبی ماهرو در برت

جهانجو پذیرفت گفتار او

ولیکن نبد آگه از کار او

چه خوش گفت جمشید فرخنده بهر

کز افعی مجو در جهان غیر زهر

شه چین دگر ره به یاری بخت

رها گشت و بر شد برافراز تخت

برو سروران آفرین خواندند

دگر باره‌اش شاه چین خواندند

چو بنشست بر تخت فغفور شاه

جهان‌پهلوان شد به سوی سپاه

تکش خان و فرهنگ و قلواد شیر

تمرتاش و هم قلوش شیرگیر

نشستند با نامور پهلوان

کشیدند باده به روشن‌روان

تمرتاش از آن خوابش آمد به یاد

چنین گفت کای پهلو پاکزاد

ز دلدار مه رو نیابم نشان

چنین چند چشمم بود جانفشان

به چربی چنین داد سامش جواب

که بر دل منه هیچ راه شتاب

شکیبائی ار پیشه سازی نکوست

بدان تا نماید تو را چهره دوست

در آن رو شه چین به دستور گفت

که رای نکو با دلم گشت جفت

اگر تیره گردد رخ اخترم

که ندهم بداندیش را دخترم

فلک گر ز هم بگسلد بند من

نبیند دگر سام فرزند من

همان به که سازیم حیلت‌گری

بجوئیم با او دگر داوری

برو خوش برآئیم شادی کنیم

که و مه دگرباره رادی کنیم

چو او گردد از هر سوئی بی‌گمان

برآریم آوازه‌ای ناگهان

که سرو سمن بوی رنجور شد

ز بس ضعف از خرمی دور شد

چو روزی درین گفتگو بگذرد

شبی زین شبستان رویم از خرد

درآریم آن زشت‌خو را ز گاه

گزینیم جایش نهانی ز چاه

ز ناگاه بنیاد شیون کنیم

همه چین ز ماتم چو گلخن کنیم

که ببریده شد از پریوش روان

دریغا از آن سروزاد جوان

ز ماتم چون چین اندر آید به جوش

دژم رو شود سام یل زان خروش

پژوهش چو گردد ز غم جان دهد

و یا رخ روان سوی ایران نهد

درین گفتگو شاه را باز دار

کزو سام خواهد شدن سوگوار

بخش ۱۱۲ - داستان سهیل جانسوز با سام نریمان و چگونگی آن

یکی داستان از قمررخ شنو

بیفزایدت عقل و دین نو به نو

سراینده دهقان مؤبدنژاد

چنین از قمررخ سخن کرد یاد

که چون سام یل را ز نجیر و بند

رها کرد و دادش سلیح و سمند

جهانجو سوی قصر دلدار شد

قمررخ به هجران گرفتار شد

سهیل جانسوز ناگه چو باد

بیامد ز نخجیر خندان و شاد

ز کار قمررخ چو شد باخبر

بترسید و گردید آسیمه سر

همی گفت اگر سام ناید به دست

شه چین سرم سازد از تیغ پست

نخستین بر دختر آمد چو باد

نکرد هیچ با او بد و نیک یاد

بزد بر سرش تازیانه بسی

نیامد پی خواهش او کسی

درآمد ز پا سروزاد بلند

تنش سر به سر شد چو نیلی‌پرند

ز بیهوشیش جای در بند کرد

دل خویش از آن بند خرسند کرد

از آن بپوشید اسباب جنگ

سرخویش را دید در زیر سنگ

گزیده سوارافکنان شش هزار

نشست از بر باره راهوار

به باره یلان را همه برنشاند

پی سام چون باد لشکر براند

همی تاخت اندر فراز و نشیب

دلش بود از شاه چین با نهیب

ز هر سو به مانند صرصر شتافت

نشانی از آن شیر جنگی نیافت

سرانجام آمد بر شاه چین

دعا کرد و بوسید روی زمین

شه چین به دشنام لب برگشد

بدو گفت ای بدرگ بدنژاد

ز دژ وز چه رو رخ نهادی به صید

که شیر دژآگه درآید ز قید

چو گفت این سخن شاه گردید شاد

برو آفرین کرد و فرمانش داد

شبانگه جهانسوز خنجرگذار

گزین کرد از جنگیان ده هزار

برون کرد لشکر نهانی ز کین

کجا داشت در دشت بیغو کمین

دم صبح کین افسر خاوری

چمان گشت بر طارم اخضری

ز فغفور پرسید و وز لشکرش

به ناگه سخن گفت از کشورش

که توران زمین کشور خرم است

ز هر سو گل و نسترن در بر است

چنین داد پاسخ فریبنده مرد

که کس یاد نخجیر بیخو نکرد

بر آن دشت اگر پهلوان بگذرد

دگر راه ایران زمین نسپرد

بدو سام یل گفت بیغو کجاست

اگر پاسخ من بگوئی رواست

مرا آن پیر دستور لب برگشاد

بدو گفت کای نامبردار راد

دو منزل چو باره برانی زمین

ببینی یکی منزل دلنشین

ز سبزه زمینش همه سبزپوش

ز هر سو چکاوک زند صد خروش

چمان گشته در سبزه آهو بره

نواساز گردیده کبک از دره

ز آهو و از گور و از غرم رنگ

فراوان در آن دشت دارد درنگ

ز هر سو غزاله گروها گروه

شتابد چو صرصر به دامان کوه

چنان دید سام سرافراز را

که راند در آن سرزمین بادپا

سران نیز پاسخ برآراستند

پی صید از جای برخاستند

سپه را به فرهنگ بسپرد سام

از آن پس ابا نامداران تمام

صد از نامداران خنجرگذار

برفتند با او به دشت شکار

چو با صبح خورشید گردید جفت

سپاه شب تیره را رخ نهفت

رسیدند شادان در آن مرغزار

کجا بودشان در کمین حیله کار

چمان دید بر روی سبزه سمند

فکندند بر یال گوران کمند

گرفتند آهوبره از کمین

زدند از هوا کبک را بر زمین

چو اسپ از پی آهوان تاختند

کمین آوران گردن افراختند

سهیل جهانسوز با تیغ تیز

برانگیخت اسب از پی و رستخیز

سیاه از پی کینه آمد برون

سراسر به کف خنجر آبگون

رده برکشیدند از هر دو صف

هژبران همه بر لب آورده کف

همه گرد گشتند بر دور سام

سراسیمه گشتند گردان تمام

سهیل جهانسوز پی کارزار

همانگه بر پهلو آمد فراز

خروشید و گفتش که ای جنگجوی

ز کار تو آمد مرا بد به روی

کنون چشم بگشا و پاداش بین

چو شیر دژآگاه پرخاش بین

بدو گفت سام این دلبران که‌اند

کمین کرده زین سان ز بهر چه‌اند

سزد گر بگوئی همه راز خویش

به پرده مزن زین سپس راز خویش

بگفتا جهانسوز خنجر کشم

که مریخ را سر به چنبر کشم

کجا کوتوالم به توران دیار

نباشد به چین همچو من یک سوار

شه چین چو بستت به زنجیر و بند

فرستادت از چین بر من نژند

چنان چون که فرمود فغفور شاه

بدادم تو را جای در قعر چای

نهادم یکی روز رخ سوی صید

قمررخ به ناگه رهاندت ز قید

چو باز امدم شادمان از شکار

ز کردار دختر شدم سوگوار

زدم تازیانه فراوان بدوی

از آن پس نهادم سوی راه روی

ندیدم تو را سوی شه تاختم

به خواهش فراوان سخن ساختم

برآشفت از من شه ارجمند

مرا کرد دژخیم در زیر بند

کنون چون پذیرفتم از شهریار

که از کین سرآرم به تو روزگار

ز بندم رها کرد و با لشکری

فرستادم اکنون پی داوری

بخش ۱۱۳ - کشته شدن جهانسوز بر دست سام

چو از راز او گشت آگاه سام

برآورد شمشیر کین از نیام

به نام‌آوران گفت جنگ آورید

جهان بر بداندیش تنگ آورید

که دیگر به فرموده شاه چین

جهانسوز نگشاید اینجا کمین

تکش با تمرتاش و قلواد گرد

کشیدند تیغ از پی دستبرد

سران یکسره تیغ کین آختند

بدان لشکری جنگ درتاختند

سهیل جهانسوز و سام دلیر

به هم درفتادند چون پیل و شیر

فراوان بگشتند با یکدگر

نه آن را خطر بد نه این را ظفر

جهانجو بدو تاخت ناگه ستور

بزد تیغ و سر از تنش کرد دور

وز آن پس بدان لشکرش حمله کرد

بیفکند از سرکشان چند مرد

ز خون سبزه را کرد شنگرف پوش

یلان را همی داد ز الماس نوش

چو دیدند آن لشکر نامدار

که سالارشان کشته شد گاه کار

دمادم سپهبد درآمد ز جای

سران را در انداخت از بادپای

سواری فرستاد سام دلیر

همانگه به نزدیک فرهنگ شیر

که شه باز کرده ره ریمنی

پذیرفت گفتار اهریمنی

تو هم لشکر خویش را ساز ده

دل سرکشان را همه باز ده

برآرای لشکر که اینک ز راه

رسیدم که از شه شوم کینه‌خواه

از آن سو خبر سوی فغفور شد

تو گفتی که هوش از سرش دور شد

دگرباره دستور را خواند پیش

ببارید خوناب از چشم خویش

ز رزم جهانسوز و سام دلیر

سخن گفت بی‌مر به دستور پیر

که سام دلاور شده چیره‌دست

کمین آوران را سرآورده پست

کنون رخ بیارد سوی تاختن

نیارم برو تیغ کین آختن

بدو گفت پرمایه دستور پیر

که گفتار من یکسره یادگیر

بگو کز جهانسوز پرخاشخر

مرا نیست زین حیله اصلا خبر

چو آن زابلی این نوا بشنود

همانا سوی رزم و کین نگرود

وگر سرکشی سازد و بدخوئی

تو باید که گیری ره نیکوئی

برهنه مکن تیغ و در بر فکن

سبک در شوی سوی آن تیغ‌زن

همه لابه سازی و خواهش گری

بدان تا نیاید سر داوری

وز آن پس مشو هیچ در کار سست

دگر روی کن سوی مکر نخست

سخن زان ز بیماری دخت خویش

به مرگش دل خویش را ساز ریش

پذیرفت گفتار او شهریار

ز نو حیله را شد ز نو خواستار

بخش ۱۱۴ - گرفتار شدن سام به دست عالم افروز پری

وز آن سو جهان پهل شیر نر

سوی لشکر خویش شد ره‌سپر

تکش خان و قلواد شمشیرزن

تمرتاش و قلوش صف شکن

برانگیخته ابرش تیزگام

روان گشته یکسر به دنبال سام

بر چشمه‌ای از قضا در رسید

یکی آهوی پر خط و خال دید

نه آهو عروسیست گفتی به جای

به بندش جهان‌پهلوان کرد رای

برانگیخت از جا غراب نوند

ز فتراک بگشاد پیچان کمند

رمیده شد آن آهوی شیرفر

سوی دشت شد چون صبا ره‌سپر

پسش بارگی راند سام دلیر

به دستش کمندی بد از چرم شیر

چو آمد به نزدیک آهو غراب

همان دم جهان‌پهلوان کامیاب

بر آهو بینداختش خم خام

چو صرصر برون جست آهو ز دام

کمان را به زه کرد مرد دلیر

ز ترکش برون کرد یک چوبه تیر

بینداخت بر وی نیامد صواب

براند از پی او دمادم غراب

همی رفت آهو و سام از پیش

به همراه نبود از دلیران کسش

بر آن دشت تا هفت فرسنگ راند

بسی نام یزدان بر آن راه خواند

دگر ره چو نزدیک آهو رسید

حصاری به ناگاه آنجا بدید

کجا بود ز آهن درون حصار

خروشنده مانند شیر شکار

که ای صاحب قلعه بگشای در

و یا از سر باره بر من نگر

از آن قلعه کس پاسخ او نداد

فرود آمد از باره مانند باد

بزد بر زمین نیزه آهنین

بدان سان که لرزید روی زمین

چو بنشست بر خاک تیره سنان

برو بست مر بارگی را عنان

وز آن پس به تندی همی کوفت در

ز گشت سپهری نبد باخبر

پس در ز ناگه صدائی شنید

جهان‌پهلوان چون به پس بنگرید

نه نیزه بدید و نه بر جا غراب

شد از بس شگفتی دلش پر ز تاب

همی گفت کاین جای اهریمن است

که او آدمی‌زاده را دشمن است

در اندیشه بد آن گو سرفراز

به ناگه در حصن گردید باز

یکی باغ خرم پدیدار شد

کزان سام را رخ چو گلنار شد

دلش گرچه از بارگی داشت داغ

ولیکن ز دشت اندر آمد به باغ

تو گفتی بهشتی است آراسته

مهیا درو هر چه دل خواسته

به هر سو گلستان بد آن مرغزار

درختان ز هر گونه‌ای میوه دار

به نزد چمن در یکی رود آب

درخشان‌تر از چشمه آفتاب

بیامد بر رود مرد دلیر

نشستنگهی دید بر آبگیر

ز بس خستگی خواست تا نوشد آب

چو کرد از پی آب خوردن شتاب

خروشی برآمد همانگه چو دود

که ای سام بختت همانا غنود

نبینی دگر روی یار و دیار

جز ازغم نیابی دگر غمگسار

چه سانت رساندم درین سبز باغ

وزین ساختم پر ز خونت دماغ

که دیگر ره رفتنت نیست هیچ

فتادی درین عقده پیچ‌پیچ

اگر خود ندانی که من کیستم

سخن گوش کن از پی چیستم

منم عالم افروز برگشته روز

که با من نسازد شه نیمروز

گر امروز کامم برآری رواست

وگر نه کنم هر چه بر تو سزاست

که گشتم ز چنگال حرمان زبون

مرا کرده یکبار هجران زبون

چنین چند خون گریم از دوریت

بی‌آرام باشم ز محجوریت

تو یار پری‌دخت و من یار غم

چنین چند باشم گرفتار غم

وگر با من امروز جوئی فراغ

همانا روی سوی لشکر ز باغ

نبینم اگر از تو خود رای و کام

نیابی ازین دژ رهائی ز دام

جهانجو چو بشنید در شد به غم

شد از جور او دیده‌اش پر ز نم

بدانست کز وی نیامد رها

که او بندد از جادوئی اژدها

چنین پاسخ آراستش جنگجو

که پنهان مشو هیچ و بنمای روی

درین گفتگو پهلو کامیاب

که شخصی درآمد سلح پوش ز آب

نقابی به رو اندر آورده تنگ

گرفته سنانی ز آهن به چنگ

نشسته چو کوهی به پشت غراب

پی رزم و کین داشت گویا شتاب

چنین گفت کای سام رزم‌آزما

از آن برنشستم به این بادپا

که گر گشن جوئی و گر بدخوئی

بجویم به تو رزم پی جادوئی

جهانجو به دشنام لب برگشاد

بگفتا که چون تو پری رو مباد

چه خواهی زمن در جهان بازگوی

که هر دم بیاری مرا بد به روی

پری‌رو بدو خواهش آورد باز

که لختی درین باغ با من بساز

وز آن پس بر آن باره که سرین

ازین باغ خرم برو سوی چین

بدو سام یل گفت کز جادوئی

همانا نیابی ز من نیکوئی

ز افسون‌گری و ز آئین شیر

اگر رخ بتابی شوی دل پذیر

به ناکام‌یابی ز من کام خویش

اگر یابمت زین نشان رام خویش

پریزاد از گفت او شد دژم

ز انده به خشم اندر آورد نم

بدو گفت کای مرد بی‌هوش و رای

مرا گوئی از شیر سر برگرای

ز افسونگری هم میاور به یاد

مرا تا شوی از پی وصل شاد

چو از تو نباشد مرا خرمی

به نرمی چرا لب گشایم همی

همان به که گیرم ره جور و کین

ز افسون به تو تنگ سازم زمین

بگفت این و مهمیز زد بر غراب

چنان چون درآمد نهان شه در آب

چو او شد نهان پهلو نامدار

بیامند که بیرون رود از حصار

فراوان بگردید و راهی ندید

رخش گشت ماننده شنبلید

دگر ره چو صرصر درآمد به باغ

سری پر زکینه دلی پر ز داغ

همانگه بر رود آمد فراز

ز بس تشنگی آمد آبش نیاز

یکی دست ناگه درآمد ز آب

بدو ناخنان همچون چنگ عقاب

کمرگاه سام دلاور گرفت

جهان پهلوان شد ازو در شگفت

ز نیرو کشیدش به آب اندرون

ازو اسپری کرد صبر و سکون

بپوشید مژگان گو رزمساز

زمانی چو شد دیده را کرد باز

نه آن باغ دید و نه آن رود آب

نه آرامگاه و نه ماوای خواب

شه قلعه ریگش آرامگاه

جز از تابش خور نبودش پناه

ز هر سوش تا چشم می‌کرد کار

همی آتش تیز می‌زد شرار

تو گفتی مگر وی به دوزخ در است

که زیر آتش است و به سر بر خور است

چنان تشنه شد پهلو نیکنام

که شد روز روشن برو تیره شام

بنالید بر داور بی‌نیاز

که ای بر همه بندگان کارساز

توئی آفریننده مور و مار

نداریم غیر از تو پروردگار

بگفت و به خاک سیه رو نهاد

ز دادار دارنده می‌کرد یاد

ز گرمی چنان از زمین برفروخت

که رخساره و دست و پایش بسوخت

ز بیچارگی اندر آمد ز پای

نه هش دید با خود نه مردی و رای

چو از پا درآمد صدائی شنید

بدان سان بلرزید بر خود چو بید

که ای سام اگر خواهی از هر بلا

به نیک‌اختری باز یابی رها

همان به که تابی رخ از دین خویش

نیاری دگر یاد از آئین خویش

پرستش کنی شیر را همچو من

که گردی از آن سرور انجمن

دگر از پری‌دخت بردار دل

به نیکی سوی مهر من دار دل

چو این گفته‌ها سر به سر بشنوی

همانا بر خرمی بدروی

تو را شاه ایران و توران کنم

شهان را همه کاخ ویران کنم

به دشنام بگشاد لب سام و گفت

که با تو همه تیرگی باد جفت

مبادا مرا هرگز این هوش و را

که رخ بازتابم به دین خدا

ددی را پرستنده گردم به دهر

که او نوش را می‌نداند ز زهر

دگر با پریوش درین چند روز

قسم خورده‌ام ای دد کینه‌توز

که جز وی نباشد مرا یار کس

همان خود نیابد به کس دسترس

کنون با وی از مهر همخانه‌ام

ز کیش تو و از تو بیگانه‌ام

چنین پاسخش داد افسون نما

که ایدون رخ آور به دین خدا

برندت تو را گر سوی آسمان

نیابی ازین جادوئی‌ها امان

ز گفتش دل سام آمد به درد

رخ خود به دادار دارنده کرد

همی خواست آزادی از هر بلا

که تا بازیابد ز جادو رها

به ناگه یکی آتش تیز و تاب

درآمد ز هر سو چو تیر شهاب

همه دور آن خانه آتش گرفت

همه ریگ تفتیده تابش گرفت

چو شد بر جهانجو جهان همچو دود

یکی دستش از ناگهان در ربود

ببردش به روی هوا در زمان

چنان برخروشید و برزد فغان

که ای سام گفتار من گوش کن

می از ساغر بخردی نوش کن

اگر نه به آتش دراندازمت

به گیتی ازین پس نهان سازمت

نپذرفت گفتار او پیل مست

فسون‌ساز از وی رها کرد دست

به دریای بی بن رها ساختش

به یکباره از هش جدا ساختش

به آب اندرون شد جهان پهلوان

نهنگ دمنده شد از وی رمان

چو از پشت آمد به افراز آب

فسونگر گرفتش هم اندر شتاب

ز بحرش به سوی هوا برد باز

دگر چنگ افسونگری کرد ساز

نمی‌دید جز دست را هیچ سام

همی خواست خنجر کشد از نیام

نبد خنجرش نیز اندر میان

شگفتی فرو ماند ازو پهلوان

بنالید و برزد یکی تیزدم

ز چشمش درآمد ز اندوه نم

همانگه پریزاد افسون پژوه

نشستنگهی جست بالای کوه

به هر سو نظر کرد سام دلیر

همه گل بد و سبزه و آبگیر

چو بر چشمه اندر زمان ره سپرد

خدا را ثنا گفت و آبی بخورد

یکی نیروئی یافت با خویشتن

چمان شد چو شاخ گل اندر چمن

بیامد بر آبگیری فراز

نشست اندر آنجا زمانی دراز

ز بس غم به خواب اندر آمد سرش

برآسود آرام جان در برش

چو بیدار شد نامبردار سام

به پیش اندرش بود خان طعام

بیازید دست و چو شیران بخورد

همی شکر دادار دارنده کرد

به ناگه یکی پیکری شد پدید

جهانجو سراپای او بنگرید

ندانستاو را چگونه است روی

شگفتی فروماند لختی بدوی

همان گاه آن پیکر آواز داد

چنین گفت و چنگ سخن ساز داد

که ای سام از گفت من سر متاب

بدان تا ز شاهان شوی کامیاب

تو را هر چه گویم پذیرنده شو

مرا کام ده شیر را بنده شو

ربودش دگر باره افسون نما

از آن پس به کوی دگر کرد جا

ز پولاد سیلی بر افراز کوه

بدید آن جهان‌پهلوان شکوه

میانش ز افسونگری بد تهی

وز آن نامور را نبد آگهی

درو بود سوراخها چون قفس

ندیده شگفتی بدین گونه کس

همانگه پریزاد افسون نما

جهان پهلوان را درآن کرد جا

بدو گفت کاین جای زندان تست

همان گوهر بد نگهبان تست

رهائی نیابی ازین که دگر

مگر آنکه تابی تو از مهر سر

بگفت این و پنهان شد اندر زمان

جهان پهلو شد ز کارش نوان

بخش ۱۱۵ - رفتن قلواد و قلوش و فرهنگ به طلب سام و چگونگی آن

سخن بشنو اکنون یکی گوش دار

به نیک اختری زین سپس هوش دار

ز فرهنگ جنگی فغفور شاه

همان هم ز نام‌آوران سپاه

تکش خان و گردان روشن روان

چو ماندند دور از بهر پهلوان

فراوان در آن دشت بشتافتند

نشان جهانجوی کم یافتند

به ناکام رفتند سوی سپاه

بر ایشان شده روز روشن سیاه

چو رفتند زی دیوزاده فراز

سر حقه راز کردند باز

به نخجیرگه در کمین‌آوران

چو پردخته گشتند جنگی سران

ز دیده همی گوهر افشاندند

ز سام و ز آهو سخن راندند

که راند از پی آهو اسب سمند

همی خواست کش سر درآرد به بند

به ناگه شد از چشم او ناپدید

کسی این شگفتی به گیتی ندید

بجستیم او را فراوان به دشت

نشان پیش هیچ پیدا نگشت

دژم شد رخ دیوزاده ازین

بیامد بر نامور شاه چین

بدو گفت کای شاه بی رای و کام

مرا بازگو تا چه کردی به سام

گر آن پهلوان می‌نیاید پدید

تو را سازم از زندگی ناامید

به فرمان تو لشکر جنگجو

کمین کرده بر شیر آزاده خو

قسم خورد شاهنشه کینه‌ور

کز آن رزم و کین من ندارم خبر

گرانمایه فرهنگ روشن روان

برون آمد از نزد شه در زمان

نهانی به قصر پریوش شتافت

مر او را ز انده دژم‌روی یافت

چو دیدش پری‌دخت گفت ای دلیر

چه داری خبر از جهانجوی شیر

بدو دیوزاده بیان کرد راز

از آن پس بدو گفت کای دلنواز

مخور انده و غم که در دشت و کوه

شوم ره‌سپر با دلاور گروه

چو یابم نشان گو نامور

تو را سازم ازحال او باخبر

بگفت و به لشکرگه آمد چو باد

همه کار خود با سران کرد یاد

از آن پس تمرتاش را پیش خواند

به پرده فراوان سخنها براند

کزین پس سر این گروه انجمن

توئی و تکش خان لشکرشکن

هشیوار باشید هر دو به جا

مبادا که سرتان درآید به پا

به قلوش چنین گفت از روی مهر

که اکنون ز آرام برتاب چهر

ز هر سو بران باره تیزگام

مگر آگهی یابی از کار سام

نپیچید قلوش ز گفتار او

همان گاه بر راه بنهاد رو

چو او رفت قلواد را گفت خیز

ز مهر آب بر آتش فتنه ریز

برآ همچو قلوش به پشت سمند

بتازان ابر کوه و صحرا نوند

مگر یابی از سام یل آگهی

که مغزم ز اندیشه باشد تهی

همان گاه قلواد پوشید ساز

نشست از بر باره تیز تاز

سوی دشت و کهسار بنهاد روی

سمندش چو صرصر شده تیزپوی

سخن گویم از سام فرخنده باز

مگر یابد از چنگ جادو جواز

بخش ۱۱۶ - چگونگی احوال سام به دست عالم‌افروز

سرایده زین سان سخن باز راند

که چون سام یل اندر آن سیل ماند

پریزاده از وی رخ اندر نهفت

دل سام با در و غم بود جفت

دو روز و دو شب جادوی تیره کیش

نهان ساخت از پهلوان روی خویش

سیم روز آمد پدید از نهان

دگر کام جست از یل مهربان

چو دیدش جهانجوی پرخاشخر

بدو گفت کای زشت بی رای و فر

چه بد کرده‌ام من به تو بازگو

کزین پس مرا بد بیاری به رو

ز سرما شب تیره‌ام نیست خواب

شوم روز از تاب گرما کباب

بدین سان جفا کس به عالم ندید

که از تو فسونگر به جانم رسید

بدو گفت جادو که ای نامدار

گهی شادمان گردی از روزگار

که با من همی سربرآری به مهر

بتابی ز مهر پری‌دخت چهر

وز آن پس پرستش کنی پیش شیر

درآری سر بخت بد را به زیر

دگر ره جهانجوی والانسب

ز کینه به دشنام بگشاد لب

پری خشمگین شد از آن گردزاد

ربودش ز جا در زمان همچو باد

ببردش به روی هوا بیدرنگ

نمدش بسی رنگ و نیرنگ رنگ

به ناگه به پشتیش آرام داد

نگه کرد ناگه گو پاکزاد

یکی تخت بد بر فراز درخت

فرود آمد آن پهلو نیک‌بخت

درخت گشن بود بی‌برگ و بار

سرش رفته تا سوی نیلی حصار

ز هر سوی سری همچو شاخ درخت

ندیده کسی همچو آن تیره‌بخت

هزار و دو صد شاخ بر وی دراز

همه شاخ و برگش چو شکل گراز

یکی دیو بد اندرون تخت زر

که بودی ورا یک تن و چارسر

ز پیش و پس وز یمین و یسار

برافراخته سر به نیلی حصار

دهان همچو دوزخ پر از تیره دود

زمان تا زمان جادوئی می‌نمود

ز هر یک چنان آتش افروختی

که از دود تفش جهان سوختی

چو آتش زمانی شدی برفراز

فرو ریختی عقرب و مور و مار

نه ماتم به اید کسی بد نه سور

بد از هول آن عقرب و مار و مور

بلرزید آن پهلو نامدار

بنالید بر داور کردگار

دگرباره ابری برآمد بلند

خروشنده شد همچو دیو نژند

صدائی برآمد از آن ابرسخت

که کنده شد از بیخ شاخ درخت

فرو ریخت آن تخت دیو دژم

جهان شد سراسر پر از دود و دم

جهان پهلوان شد ز جان ناامید

به چشمش سیه گشت روز سپید

بدو گفت آنجا ددی تیره‌کیش

که لختی نظر کن به هر سوی خویش

یکی سام در پیش و پس بنگرید

زمین سر به سر کان الماس دید

دمادم چنان بردمیدی ز جا

که گفتی فلک را درآرد ز پا

زمین گفتی آذر فروزد همی

که آن شیر دل را بسوزد همی

دگرباره جادو زبان برگشاد

سخنهای پیشینه را کرد یاد

نپذرفت گفتار او هیچ سام

به خود گفت افسونگر تیره‌کام

که باید روان شد سوی لشکرش

رساندن سوارافکنان از برش

بدان تا مر او را به اندرز و پند

به من رام سازند بی رنج و بند

همانگه از آنجا بزد بال و پر

به گردنده گردون برآورد سر

سوی لشکر سام یل شد روان

که زی او رساند دلاور سران

بخش ۱۱۷ - واقف نمودن عالم افروز، قلوش را و بردن نزد سام

چو قلوش نشست از بر بادپا

به فرمان فرهنگ رزم‌آزما

ز قلوش دگر بر سرایم سخن

مر این داوری را درآرم به بن

سوی دشت و کهسار شد همچو باد

که یابد نشانی ز سالار راد

فراوان بگردید و کم یافتش

ز بس تشنگی لب به برتافتش

به ناگه بر آبگیری رسید

زمین را سراسر پر از سبزه دید

فرود آمد از باره راهوار

شتابان بیامد بر چشمه سار

که آبی خورد آن یل پاک دید

ز هیبت بلرزید بر خود چو بید

جهان شد به چشمش سراسر چو قیر

همان دم بیفتاد در آبگیر

زمانی چو شد چشم را کرد باز

ندانست آن یل که چونست راز

به پیش و پس خود نظر برگماشت

همی جای بر خامه ریگ داشت

بدان جایگه چون همی بنگرید

گله در گله شیر درنده دید

همان گرگ و یوز و دمنده هژبر

پلنگ دژآگاه و درنده ببر

به قلوش همه حمله‌آور شدند

تو گفتی که سوزنده آذر شدند

شگفتی فرو ماند از آن کارکرد

که این نبود از گنبد تیزگرد

همانا که این یکسر افسونگریست

ز نیرنگ عالم فروز پریست

درین بد که آمد صدایش به گوش

که از هیبت آن زن تن رفت هوش

بدان ای سوارافکن چیردست

که از مهر سام است نوشم کبست

ورا داده‌ام جای در زیر کوه

همی خون بگرید ز بهر گروه

ز لابه نگردد به من هیچ رام

دمادم کند سرکشی را به شام

دلم هست اکنون به غم آژده

ز بیم نهیب دژآگه زده

اگر خواهی از بیم گردی رها

نبیند دو چشمت ازین پس بلا

ز گفتم به نیک‌اختری سرمپیچ

همه پند و اندرز را ده بسیچ

از ایدر رسانم تو را نزد سام

چنان کن که گردد به من سام رام

اگر درپذیری تو این گفتگو

نیارند دیوان تو را بد به رو

اگر سربتابی تو از کار من

رسد بر تو بسیار آزار من

چو قلوش شنید این سخن شد دژم

تو گفتی درافتاد در بحر غم

اگرچند از کار او شد ملول

ولی کرد گفتار او را قبول

ربودش ز جا جادوی تیره رای

بر سام یل در دمش کرد جای

چو دیدش بپرسید فرخنده سام

که اینجا که آوردت از آن مقام

که کردت جدا از سران سپاه

چه داری خبر گو ز فغفور شاه

بگفت آنچه بگذشت بد سر به سر

ز فرهنگ و گردان پرخاشخر

که یکسر ز بهر تو ای نامدار

ندارند بر دل زمانی قرار

تو خود جای داری درین برز کوه

به تو مویه سازند اهل گروه

جهانجو همه رازهای نهفت

به زابل زبان نامور را بگفت

چنین قلوشش داد پاسخ به مهر

کزین پس مپوش از فسون ساز چهر

ابا او یکی رو درآور به رو

که بس کینه‌ورز است و بس زشت‌خو

مبادا که سازد دلت را نژند

تنت را درآرد به دام گزند

نپذرفت گفتا او گرد راد

پریزاد دیگر بسی بیم داد

که مر هردوتان را درآرم ز پا

نمانم که مانید دیگر به جا

بگفت این و بر رفت بر آسمان

که قلواد را آورد از نهان

بخش ۱۱۸ - بردن عالم‌افروز، قلواد را نزد سام

سراینده نامه باستان

ز قلواد زد این چنین داستان

که چون راند بر ابرش تیزگام

نشانی ندید از گو نیک‌نام

هوا بود از تابش آفتاب

بر آن ریگ از پر فتادی عقاب

بسی راند که پیکر بادپا

به ناگاه شد چشمه ساریش جا

به ناگه گوزنی برآمد ز دشت

بر آن نامور همچو صرصر گذشت

روان شد پی او چو آذرگشسب

خرامنده او و شتابنده اسب

همی گفت با دل کزین بگذری

که دارد درین دشت آبشخوری

چو لختی براند اسب را کامیاب

پدیدار گردید از دور آب

سوی آب شد صید از آن پهن دشت

ز رود رونده روان برگذشت

چو آمد بر رود قلواد راد

چنین با دل خویشتن کرد یاد

که باید نخست این گوزن دلیر

فکندن به تیر اندرین آبگیر

وز آن پس نشستن بر رود آب

برافروختن آتش تیزتاب

به نوعی پدید آوریدن خورش

که تن یابد اندر خورش پرورش

بگفت و برانگیخت باره چو دود

شتابان درآمد در آن ژرف رود

به آب اندر آمد چو شیر ژیان

یکی موج زد رود را ناگهان

جهانجوی در آب شد ناپدید

کسی این شگفتی به گیتی ندید

ز هش رفت آن نامور سرفراز

زمانی چو شد دیدگان کرد باز

ندید هیچ در زیر خود اسب جنگ

نشستنگهی بد بر افراز سنگ

شگفتی زمانی همی بد به جا

ز ناگه برش شد یکی اژدها

خروشان و جوشان و آتش‌فشان

از آن گشت قلواد چون بیهشان

بترسید و لرزید بر خود چو بید

ز افراز ناگه صدائی شنید

که خواهی که از چنگ این اژدها

تنت یابد ای مرد جنگی رها

ز عالم‌فروز پری یاد کن

دل سام نیرم بدو شاد کن

که او را کنون جاست در برزکوه

ابا نامداران زابل گروه

ز گفتار تو ای جهانجوی مرد

نپیچید روی و به من روی کرد

تو را در جهان بر سر افسر کنم

مهی تختت از چرخ برتر کنم

وگر سر بپیچی نیابی رها

ز چنگال آتش فشان اژدها

پذیرفت قلواد فرخنده کام

که او را دهد شادمانی ز سام

همانگه پریزاد افسون نما

از آن سنگ بردش به روی هوا

زمانی به روی هوا شد چو دود

بر قلوش وسامش آورد زور

پس از پرسش سام قلواد راد

به افسون نما گفت قلواد شاد

که امروز بخشی تو ما را امان

از ایدر شوی همچو عنقا نهان

به نیکی شوم سام را رهنما

که با تو نشیند به خلوت سرا

پری درپذیرفت این گفتگو

شد اندر هوا و نهان کرد روی

چو او شد جهان‌پهلو نامدار

بگفتا چو شد او بدین تیره‌کار

کز افسون او مر مرا دست نیست

توانائی و کوشش و بست نیست

بدو گفت قلواد کای رزمزن

همان به کزو درپذیری سخن

به شیرین‌زبانی و گفتار نرم

چو آمد زمانی سخن گوی گرم

بگویش که گر میل داری به جام

سوی مرغزاری برآری مقام

ولیکن به شرطی که از کیش من

نگوئی سخن هیچ در پیش من

اگر گوید از دخت فغفور شاه

مکن یاد دیگر به هر چشم‌گاه

بگویش کزو چشم برداشتم

به مهر تو اکنون سرافراشتم

چو ما را بدین منزل جان‌گداز

رساند بر چشمه‌ساری فراز

بگویش که بر صورت آدمی

برآرای رخ از پی خرمی

چو بینی بدان سان که گفتم رخش

به نرمی همی باز ده پاسخش

به خلوت‌سرا چون شوی رام او

به ناگه بتابی رخ از کام او

جگرگاهش از تیغ کین چاک کن

ز بیمش دل خویش را پاک کن

ز قلواد شد شاد سام گزین

بگفتا که بر رای تو آفرین

دلم را هم ایدون به گفتت هواست

ولی خنجرم پیش افسون نماست

بدو گفت قلواد کای نیک‌بخت

مرا هست خنجر نهان زیر رخت

مبادا که جادو برد زین گمان

نیابیم از آن پس ز چنگش امان

بگفت و کمر از میان برگشاد

به دست جهانجوی فرخنده داد

نهان کرد در زیر جامه دلیر

وزو شد رخ بخت جادو چو قیر

زمانی چو بگذشت ازین داوری

پدیدار گردید ناگه پری

بدو گفت قلواد بشنو سخن

برو نزد سام آن یل پیلتن

سزد دگر کنون کام جوئی ازو

درآری سوی مهرش از مهر رو

فسونگر ز قلواد شد شادمان

بیامد بر پهلوان زمان

جهانجو ز جا جست و بنشاختش

به نرمی همی سر برافراختش

وز آن پس بدو گفت کای نازنین

مرا بر به سر منزلی دلنشین

کز آنجا ز عشرت نتابیم سر

ببینیم کام دل از یکدگر

کزین کوه الماس خسته دلم

ز بیمش روان دل ز هم بگسلم

پذیرفت گفتارش افسون نما

ببردش به سرمنزلی دلگشا

از آن پس بزد بال و زو شد نهان

بیاورد گردنکشان را روان

جهانجوی قلواد و قلوش به مهر

همان شیردل سام فرخنده چهر

برفتند با جادوی تیره کار

خرامان به نزدیکی چشمه سار

بدیدند تختی نهاده به زر

مرصع سراسر به در و گهر

یکی جشن آراسته چون بهار

نشسته پری‌پیکران هم کنار

مهیا درو چنگ و طنبور و نی

ز یک سوی بر جا بتکهای می

چو از راه رسیدند هر سه دلیر

نشستند هر سه بر آن آبگیر

پریزاد بنشست از آن سو که خواست

به جام دماغم غم از دل بکاست

ز ناگه نوا ساخته چنگ و نی

چو خوشدل شدند آن دلیران ز می

جز ایشان کسی دیگر آنجا نبود

نوا بود و سازنده آنجا نبود

بخش ۱۱۹ - کشته شدن عالم‌افروز به دست سام نریمان

زمانی چو بگذشت از آن مهرشان

رسیدند در بزم گردنکشان

چو سرو سهی قد برافراختند

بدان جشن خلوتگهی ساختند

شبانگه پریزاد از ناگهان

شد از نزد سام و دلیران نهان

زمانی چو شد با رخی همچو شید

به طرف چمن چو صبا در رسید

به گوهر نهان گشته تیره‌تنش

پرستنده چندین به پیرامنش

بیامد بر سام نیرم نشست

همانگه بگرفت دستش به دست

چو بنشست بر جای افسون ‌نما

برفتند قلواد و قلوش ز جا

چمان هر یکی چون گلستان شدند

پرستندگان نیز پنهان شدند

پریزاد را مهر دل برفزود

جهانجوی را تند از جا ربود

ز پشتیش جا داد بر تخت زر

وز آن پس بدو گفت کای نامور

از آن روی کردم به وصلت شتاب

که لب تشنه رخ برنتابد ز آب

کنون جان سپر کرده‌ام پیش تو

نرانم دگر حرف در کیش تو

به هر دین و آئین که خواهی بمان

ولی از پری‌دخت دل بگسلان

پذیرفت ازو پهلو نامور

که برتابد از مهر مه‌روی سر

وز آن پس بدون گفت کای خورزاد

ز دیدار تو جان و دل گشت شاد

نخستین تو را گر چنین دیدمی

ز گفتار تو سر نپیچدمی

بگفت و بر سینه‌اش کرد دست

سر خود پریزاد بنهاد پست

الف لام الف ساخت اندر زمان

شد او لام الف‌وار بر پهلوان

جهانجو نخست اندر آمد به مهر

ولی زود از مهر پرداخت چهر

ز زیر قبا تیز خنجر کشید

سراپای جادو به خون درکشید

فسونگر ز دل نعره‌ها برکشید

که آخر مرا ساختی ناامید

ولی گر شوی همچو عنقا به جسم

رهائی نیابد سرت زین طلسم

دگر ره نیابی که بیرون شوی

به یکبارگی غرقه خون شوی

ز مام و ز باب و ز خویشان من

بد آید ز تو یاد دار این سخن

بگفت این و بر زد یکی تیزدم

روانش روان از تنش گشت کم

سرش را ببرید سام دلیر

ثنا خواند بر کردگار کبیر

ازو سام یل چون ببرید سر

برآمد ز هر سو به نوعی شرر

گهی باد و گه آتش آمد پدید

یکی ویله‌ای زد و آهی کشید

بیفتاد از تخت بر جویبار

ز بیم سران ویله نامدار

چنان گشت بیهوش آن شیر نر

که از خود نبودش همانا خبر

فتاده به روی زمین ناتوان

تو گفتی که در قالبش نیست جان

پس از ساعتی چون بیامد به هوش

زمین دید از تابش خود به جوش

جهانجوی قلواد و قلوش چو شیر

ستاده به بالین مرد دلیر

نه آن بزم دید و نه آن تخت زر

پریزاده افتاده خونین جگر

شده هر دو را دیدگان پر ز آب

به برگ گل از مهر ریزان گلاب

چو برخاست از جا جهان پهلوان

شدند آن هژبرافکنان شادمان

جهانجو همه رازهای نهفت

بدان سروران در زمان باز گفت

وز آن پس سه سالار پرخاشخر

پیاده نهادند زی راه سر

چو رفتند لختی جهان گشت گرم

ز خورشید تفتیده شد ریگ گرم

تو گفتی جهان سر به سر دوزخ است

بدان سروران ناله و آوخ است

بگشتند بسیار و راهی نبود

ز گرما بجز خود پناهی نبود

زتن رفت نیرو و لب ناچران

سراسیمه در کالبدشان روان

چنین است کار جهان سر به سر

نبینی بجز رنج از وی دگر

مر این سرکشان را در اینجا بمان

ز فرهنگ ازین پس شنو داستان

بخش ۱۲۰ - رها کردن فرهنگ، سام را از طلسمات عالم‌افرزو

سراینده داستان کهن

چنین گوید از دیوزاده سخن

که چون شد سوی دشت و که ره‌سپر

بدان تا بیابد ز سامش خبر

به صحرائی افتاد او را گذار

که هرگز نبودی در آن قیر و قار

ز اندیشه پنهاش بودی فزون

درازیش افزون‌تر از چند و چون

پیاده به ره رفت هفتاد میل

همه دشت تیره چو دریای سیل

دلش از بر تابش خور بتافت

همان هم برین تشنگی راه یافت

در آن تشنگی آن یل کامیاب

ز پا اندر افتاد و شد سوی خواب

چنین دید در خواب فرهنگ گرد

که نزدش یکی نیک پی ره سپرد

شنیدم ز دهقان شیرین کلام

که او بود آدم علیه‌السلام

همان نیز پیش از گرانمایه سام

ز چین سوی ایران شدی بهر نام

سپهدار ایران و نام‌آوران

که چون در طلسم اندر از غم نوان

چو شد سوی فرهنگ پرخاشخر

بمالید از مهر دستش به سر

از آن پس بدو گفت کای تیزبین

بسی رزم‌جوئی به مغرب زمین

شکسته شود چون طلسمات چین

ببینی رخ پهلوان گزین

چو بیدار گردی سوی دست راست

سبک ره‌سپر شو چنان کت هواست

درختی گشن شاخ مانند عاج

ببینی برش نیز مانند ساج

برافراز بال و به نیرو بکن

همانگه ابر روی هامون فکن

به جایش یکی لوح از سیم خام

ببینی برافراز سنگ رخام

درو کنده خطها سراسر به خون

هر آن چیز خوانی مکن غیر آن

که باشد ز یزدان بدان لوح اسم

جز این رسم نبود کلید طلسم

طلسمات را چون به هم برزنی

ز نیرو دل و جان برو برکنی

چنین گوی با سام رزم‌آزمای

که با رنج دوری مشو غم‌فزای

مکن گاه سختی دل خود دژم

که ایدر بلا نیست او را چه غم

نبینی الم چون ز گشت سپهر

همانا نبینی ز شادیش چهر

چو گردان برآرید تیغ ستیز

کنید از نم خون جهان رستخیز

همانا که یابید از دهر نام

تو هم تیغ کین را درآر از نیام

بگفت این و رخ را نهان کرد زود

برآمد ز جا دیوزاده چو دود

بدان ره که آدم نشان داد رفت

چو شیر دژآگاه چون باد تفت

بدانجا یکی بد درخت بلند

رسید آن سوارافکن هوشمند

بیازید دست و بغل برگشود

به نیرو درخت از زمین کند زود

بینداخت بر روی هامون چنان

کزو شد دل گاو ماهی نوان

ز ناگه جهان شد پر از تیره گرد

وزیدی زمان تا زمان باد سرد

چو آن تیرگی از جهان رخ نهفت

رخ دیوزاده چو گل برشکفت

به جای درخت جوان بنگرید

ز ناگه یکی لوح از سیم دید

در آن بود از نام یزدان ده اسم

کز آن نامها بود برپا طلسم

سبک دیوزاده بیازید چنگ

مر آن لوح بربود از روی سنگ

چو برخواند نام خداوندگار

برآسود از گردش روزگار

همانگه حصاری در آن روی دشت

به فرمان یزدان پدیدار گشت

بلندیش اندیشه ها رسته بود

درش بود آهن ولی بسته بود

سبک دیوزاده بشد سوی در

به لوح اندر آن کرد ناگه نظر

نوشته چنان بود در لوح باز

که ای شیردل مرد گردنفراز

فلان اسم برخوان که این بسته در

گشاده شود بر رخت بی‌خطر

چو برخواند نام خدای جهان

در بسته شد باز از ناگهان

ستایش بسی کرد بر کردگار

وز آن پس شد اندر درون حصار

ز ناگه یکی باغ خرم بدید

درختان او سر شمشاد و بید

همی خواست زو بگذرد نامور

ز ناگه نهنگی برآورد سر

دلاور به لوح اندر آن بنگرید

چنان بر نوشته به آن لوح دید

که مندیش از هیچ ای پیل مست

بزن بر سرش از غضب چوبدست

چو برخواند فرهنگ اندر زمان

بزد بر سرش چوبدست گران

وز آن پس چو باد از بر آب جست

جهان گشت تیره دگر ره نشست

پس از تیرگی چون یکی بنگرید

ز شادی همانگه ز جا بردمید

ز پیش و ز پس آتش افروخته

در آتش جهان سر به سر سوخته

بترسید بر اوج چون بنگرید

نشیمن بر افراز کوهی بدید

نوشته چنین بود بر لوح خام

که ای نامور مرد با نام و کام

چو آدم به ناکام فرمان بهشت

به کوه سراندیب رفت از بهشت

ز کردار خود بود بی حد ملول

شد از این دعا توبه او قبول

تو برخوان سه بار و به آتش بدم

که تا گردد آتش به یکباره کم

وز آن پس گذر کن به آتش چو باد

که گردی ز گشت فلک باز شاد

برافراخت سر مرد بیهوش را

گذر کرد ز آتش به نام خدا

بیابانی آمد مر او را به پیش

که تابیدن آب پنهان بیش

در آن دشت چون ساعتی ره برید

ز ناگه یکی پشته آمد پدید

بر افراز پشته برافراخت سر

بر آن سوی بگماشت سوی نظر

یکی ژرف دریای جوشنده دید

دمادم چو تندر خروشنده دید

بیامد به نزدیک دریاکنار

نظر کرد بر لوح آن نامدار

نوشته چنان بود کان نام حق

کزویست یکسر جهان را سبق

چو برخوانی از روی دریای ژرف

ببینی یکی زورقی بس شگرف

به زورق درآ همچو باد بهار

بدان تا بیابی ز دریا گذار

چو بر دادگر آفرین گسترید

همانگه یکی زورق آمد پدید

درآمد به زورق سرافراز راد

گذر کرد از روی دریا چو باد

دگر ره بدان لوح چون بنگرید

چنین بود کای برد رخشان چو شید

بر آن کوه الماس چون در رسی

از آن جایگه خسته گردی بسی

بخوان اسم یزدان فرمانروا

چو پیلی رسد مرغکی از هوا

قدم پیش نه همچو شیر دلیر

بزودی بزن دست و پایش بگیر

که او اوج گیرد زند بال و پر

تو از کان الماس یابی گذر

همانگاه فرهنگ لب برگشاد

ز نام جهاندار می‌کرد یاد

که ناگاه بنهفته شد روی شید

پدیدار گردید مرغی سفید

تنش بود همچون تن ژنده پیل

برفجلش بود پیل دلیل

سوی پشت آورد میل از فراز

برآمد زجا مرد پیکارساز

به چستی بزد دست و پایش گرفت

ندیده کسی در جهان این شگفت

به پرواز شد مرغ و پر برفشاند

ز الماس او را سبک بگذراند

بر خویش جا داد و خود برپرید

شد اندر هوا در زمان ناپدید

دگر ره سپر شد یل کامیاب

بدید اسب گردنکشان و غراب

گسسته لگام و نگون کرده زین

مر آن هر سه صرصر تک و که سرین

سبک کردشان زیر زین باز رام

پس آنگه پی سام برداشت گام

از آن روی سام یل و سروران

برفتند چون باد بر هر کران

ندیدند راهی به پیش اندر آن

شد از تاب خورشان کمان چون سنان

به ناگه فتادند بر روی خاک

بماندند در زیر دام هلاک

چو رفتند آن هر سه جنگی ز هوش

شنیدند از افراز هر یک خروش

گشودند چون دیده فرهنگ بود

که با فر و نیروی هوشنگ بود

لجام فرس‌ها گرفته به دست

بر ایشان خروشید چون پیل مست

بجستند از جای نام‌آوران

سخن ساز گشتند از بر کران

سبک دیوزاده ز کار شگفت

هر آن چیز در پیش او بود گفت

مر آن نامداران فرخنده نام

بگفتند احوال خود را تمام

وز آن پس نشستند بر بادپا

برآمد سبک بارگیشان زجا

ز ناگه زچین راه را یافتند

سوی لشکر خویش بشتافتند

به دل یاد مهوش نهان می‌گرفت

ز ساقی می ارغوان می‌گرفت

به مستی همه راز خود بازگفت

دلیران بماندند ازو در شگفت

غو طبل شادی ز چرخ برین

چو در شد به غم رفت آن شاه چین

فرستاد کارآگهی نامور

که آرد ز گردان زابل خبر

فرستاده رفت و بدانست راز

هم‌اندر زمان سوی او گشت باز

بگفتا ترا بخت بد گشت رام

که پیدا شد اندر جهان نام سام

شه چین غمین گشت با سروران

همانگه بر سام یل شد روان

به یک دست تیغ و به دستی کفن

بسی گشته نام‌آوران انجمن

چو آمد بر سام بگشاد لب

بگفت ای سرافراز والانسب

به گردنده خورشید و رخشان قمر

به تخت بزرگی و تاج و کمر

که من از جهانسوز خنجرگذار

نیم هیچ آگه از آن کارزار

اگر چه مرا هست بی مر گناه

چو زین سان رسیدم درین بارگاه

سزد گر گناهم گو سرفراز

دگر یاد نارد ز بگذشته باز

جهانجو چو دیدش بدان سان نوان

گناهش ببخشید اندر زمان

وز آن پس بدو گفت بر ساز کار

که باید شدن سوی ایران دیار

پذیرفت فغفور و شد باز جا

ز کارش نه سر بود پیدا نه پا

یکی داستان دگر گوش کن

طلسمات چین را فراموش کن

بخش ۱۲۱ - رسیدن نامه منوچهر شاه نزد سام نریمان

به گردش درآمد می ارغوان

دلیران زابل همه شادمان

وز آن خوشدلی سام با آفرین

یکی بزم کرد همچو خلد برین

نشسته در آن بزم فرخنده سام

به یاد پری‌دخت بگرفته جام

تکش خان و فرهنگ و قلواد شیر

تمرتاش و قلوش گو شیرگیر

ولی سام از هجر یار گزین

بسی بود ز اندازه اندوهگین

نشسته در آن مجلس شاهوار

گرفته به کف جام گوهرنگار

پرستنده خوبان زرین کلاه

همه پای‌کوبان در آن بزمگاه

که ناگه خروشی درآمد ز در

یکی گرد با طوق و تاج و کمر

درآمد در آن بارگه همچو باد

دعا کرد بر سام فرخ‌نژاد

همانا که او همدم شاه بود

منوچهر از کارش آگاه بود

یکی نامه آورد نزدیک سام

ز شاه جهاندار فرخنده نام

چو بگرفت آن نامه را نامدار

بر آن کرد دینار و گوهر نثار

بزرگان آن بارگه سر به سر

فشاندند بر نامه در و گهر

چو سام از پی نامه خواندن گرفت

ز دو دیده گوهر فشاندن گرفت

چنان زار بگریست سام دلیر

که از غم رخش گشت همچون زریر

که بوی شهنشاه با رای و کام

ازین نامه آید مرا بر مشام

سر نامه نام جهاندار بود

دگر شرح دوری دیدار بود

چنان بود کای پهلو نامدار

تو رفتی مرا تیره شد روزگار

بیامد ز مغرب زمین لشکری

از آن گشته ایران پر از داوری

سپاه است مانا سه ره صد هزار

همه عادی و سرکش و نابکار

چنان دان که در شهر مغرب زمین

بود شاه شداد و ناپاک دین

فسونگر ورا یاوری می‌کند

وز آن دعوی داوری می‌کند

که جز من نباشد به گیتی خدا

منم خلق را در جهان رهنما

سپاهی فرستاد آن شاه شوم

گرفته به نیرو همه شهر روم

فزونست قدش ز سیصد ارش

چه گویم که چون باشدش یال و کش

تو گوئی که در گنج اهریمن است

عمودش فزونتر ز نهصد من است

نشسته است با ناز و آرام و کام

دگر یک شدید پلید است نام

به گیتی سپهدار شداد اوست

بدرد ز شیر دژآگاه پوست

سرآورد روز شهنشاه روم

گرفته ز پیکار آن مرز و بوم

دگر گرد املاق والا نسب

کشیده است لشکر به ملک عرب

کس از جده و طایف و از حجاز

همانا که از وی ندیده جواز

به شهر یمن سر برافراخته

شهان را ز گیتی برانداخته

هم از کشور ما گرفته بسی

ندیده چو او درگه کین کسی

همه مردم قندهار و فرح

ازویند پیوسته پر خون قدح

زمرز هزاره گذر کرده است

همه مرز زیر و زبر کرده است

ز بلغار و کشمیر و کابل زمین

رسیده است ایدون به زابل زمین

فروبسته بر شهریاران گذار

ابا جنگجو لشکر بیشمار

فراوان شهان زینهاری شدند

دلیران زابل حصاری شدند

چنان دید آن مرد بیداد رای

که نیم سپه را گذارد به جای

دگر نیم را از پی رزم و کین

ز زابل درآرد به ایران زمین

مرا پست سازد ز تخت شهی

برآرد به گردن کلاه مهی

گشایم کنون گنج آکنده را

که خوانم سپاه پراکنده را

از آن رو هم ایران شده پرخروش

ز املاق جنگی و گردان ژوش

چو نامه بخوانی تو ای نامدار

ز چین سوی ایران زمین ره سپار

که آمد برت نامه من بسی

ولیکن نیاورد پاسخ کسی

اگر دیرمانی به چین اندرون

همه مرز ایران شود پر ز خون

به گیتی نبینی دگر روی من

مگر زان که آئی دگر سوی من

به دادار دارنده غیب‌دان

که چون نامه نزد تو آید بران

ز چین سوی ایران بشو همچو باد

که گردان ایران شوند از تو شاد

چو برخواند نامه جهاندار مرد

کشید از جگر بر یکی باد سرد

بسی شد دژم پهلو پاک دین

فرستاد او نامه ذی شاه چین

چنین داد نزد شه چین پیام

که باید سوی شاه شد بی کلام

مکن پیش چشمت جهان آبنوس

شتاب آور و ساز کار عروس

که شاه جهان روی دارد به جنگ

به من تنگ شد روزگار درنگ

اگر بد ببیند شه کامیاب

کنم کشور چین سراسر خراب

نپیچم سر از سوی و فرمان شاه

ندارم به گیتی جز او من پناه

شه چین که آن نامه شاه خواند

ز شادی بر آن نامه گوهر فشاند

همی گفت با دل که کارم رواست

اگر سام را یارگیری رواست

فرستاده گفتار یار گزین

بیان کرد یکسر به سالار چین

همی داد پاسخ جفاپیشه شاه

که بر گو بدان گرد گیتی‌پناه

سر تو شود بر سپهر برین

همانا خرامی به ایران زمین

من از عهد و پیمان خود بگذرم

ره کیش و آئین تو بسپرم

فرستاده آمد به نزدیک سام

که گفتار شه را بگوید تمام

چو آمد شهنشاه بیداد رای

همانگه در آمد به خلوت سرای

به دستور گفتا مشو هیچ سست

که شد کارم از لات عربی درست

رود سوی ایران زمین سام گرد

نماید به املاق گو دستبرد

پری‌دخت را ساز جائی نهان

سیه ساز بر سام نیرم جهان

وز آن سو فرستاده تیزکام

چو درشد به نزدیک فرخنده سام

سخنهای فغفور را یاد کرد

دل سام یل را از آن شاد کرد

سپهبد چنین گفت با انجمن

که اکنون برآمد همه کام من

ولیکن یکی مرد با هوش و فر

که او را ز هر راز باشد خبر

بباید فرستاد از مرز چین

شتابان سوی شهر ایران زمین

که شه را رساند ز من آگهی

نماید بدو روزگار بهی

همانگه فرهنگ برجست و گفت

که گویم سراسر حدیث نهفت

نمودند در خواب چون این به من

که پیش از جهان پهلو پیلتن

تو خواهی شدن سوی ایران زمین

به نزد منوچهر پاکیزه دین

که کینه ز دشمن بخواهی نخست

که تا جملگی را شود پای سست

چو بشنید سام نریمان نژاد

بسی آفرین کرد بر گرد یاد

پس آنگه جهان پهلوان در زمان

یل پهلوان کرد دل شادمان

دبیران زرین قلم را بخواند

سخنهای نیکو بر ایشان براند

نخست آفرین بود بر ذوالجلال

که او را دادمان فره و یال و بال

به نام تو ای شاه والاگهر

که جز تو نباشد به گیتی دگر

بدان ای شهنشاه با داد و دین

که بر هم زدم یکسره مرز چین

بدیدم به نیکی رخ کام خویش

پریروی را ساختم رام خویش

چو آمد به من نامه شهریار

بسیچیده گشتم پی کارزار

دگر رنج و سختی کش آمد به پیش

نوشت اندر آن نامه ازخط خویش

چو شد نامه نامور اسپری

به فرهنگ بسپرد بی داوری

ببوسید فرهنگ روی زمین

به گردنکشان بر گرفت آفرین

وز آن پس برون شد به خرگه چو باد

سوی مرز ایران زمین رو نهاد

چو بگذشت از رفتنش چار روز

بدانگه که بفروخت گیتی فروز

شه چین خبر شد که فرهنگ شیر

برفته است اندر پی دار و گیر

به دستور خود گفت کای مهربان

به کاخ پری‌دخت شو از نهان

بگیر آن سیه روی بدخوی را

پراکنده کن بر مهش موی را

چو شمعش ببر در شبستان خویش

چو گنجش نهان کن در ایوان خویش

مقامش چو گوهر دل سنگ کن

سرایش چو غم بر دل تنگ کن

پریوارش از چشم مردم بپوش

ز چشم بدانش همی دار گوش

زمین را ببوسید دانای راز

بدو گفت کای شاه گردنفراز

فلک گردی از خاک راه تو باد

قمر گوهری از کلاه تو باد

اگر زان که فرمان دهد شهریار

برون آورم مهره از چنگ مار

هر آنچم اشارت کنی آن کنم

به پای سمندت سرافشان کنم

بدو گفت فغفور کای هوشمند

ندارم بجز تو کسی ارجمند

توئی محرم رازهای نهفت

خرد باشدت یار و تدبیر جفت

برو زود بشتاب کین کار تست

متاعی چنین درخور بار تست

چو دستور دستوری از شاه یافت

به قصر پری‌دخت در دم شتافت

چو نرگس پریچهره را یافت هست

سهی سرو را یافت بگرفت دست

ز خرگه برون برد چون مه به میغ

چو گوهر نهان کرد در آب تیغ

چو گنجی به کنجی نهان ساختش

ز گلشن به گلخن درانداختش

چو آب خضر در سیاهیش برد

ز خرگه ابر سوی ماهیش برد

بخش ۱۲۲ - نهان کردن پری‌دخت را به حکم فغفور در سردابه و آوازه مرگ او

نهان کردش از چشم ماهی چو ماه

مهش رفت در زیر ابر سیاه

فروشد به زیر زمین ماه‌چهر

درخشنده گردید در زیر مهر

چو سایه روان رو بدیوار کرد

هم‌آواز خود ناله زار کرد

به سردابه در زندگی کرد جای

به تنگ آمد از دل در آن تنگنای

پری شد به ملک سلیمان چو مور

جدا شد چو بهرام و در شد به گور

ز بس کو بزد بر رخ از غصه دست

ز آب رخش برق آتش بجست

بنفشه ز نسرینش آمد پدید

ز برگ گلش زعفران شد پدید

فرو شد به نیلی قصب آفتاب

نهان گشت در برگ نیلوفر آب

بداندیش دستور از آن جایگاه

چو آمد به نزدیک فغفور شاه

چنین گفت با او شهنشاه چین

که فردا نوا ساخت باید به چین

که از شاه چین خرمی دور شد

پری‌دخت مهروی رنجور شد

همان شب به خواب اندر آن دید سام

که با لاله‌رخ بود با ناز و کام

که ناگاه یکی پرده‌ای بس سیاه

درافتاد در روی آن نیک‌ماه

پری‌دخت شد در سیاهی نهان

برآمد ز هر سو غریو و فغان

بجست از سر گاه سام دلیر

کنارش شد از آب چشم آبگیر

همان گاه خورشید برزد علم

برون شد شب قیرگون از قلم

مقارن که بد محرم راز او

به هر نیک و بد بود دمساز او

بخواند و به نزدیک خویشش نشاند

از آن خواب با وی سخنها براند

دگر گفت بشتاب از ایدر به چین

خبر جوی از همرهان گزین

مرا از پری‌دخت آگاه کن

همه روز اندیشه کوتاه کن

ز مه‌رو به نزد من آور خبر

کز اندوه شد گونه‌‌ام همچو زر

مقارن چو زی شهر چین کرد رای

بپرسید از خادمان سرای

که آن سرو گلروی چونست حال

کزو سام یل راست دل در ملال

بگفتند با وی که آن نوش لب

سحرگه تنش شد فرزوان ز تب

کنون سوی او شد فراوان پزشک

که شد رانده از دیده همچون سرشک

مقارن چو بشنید گردید باز

همه رازها گفت با سرفراز

دژم شد رخ سام نیرم ازان

ببارید بر زغفران ارغوان

پرستش کنان پهلو کینه توز

به درگاه دادار بودش سه روز

همی خواست بهبود آن دلنواز

همی گفت با داور کارساز

سیم شب چنان بد ز غم پهلوان

که جستی چو آتش ز هر جا زمان

چو گلروی شرقی جهانگرد گشت

فلک روی این موبد زرد گشت

ز طاووس زبون گشت بنگر تو زاغ

گل سرخ بشگفت ازین سبز باغ

برآمد ز ایوان فغفور شاه

خروش خروشنده بر اوج ماه

ز تاریکی دور دل‌های تنگ

فرو رفته آئینه چین ز زنگ

برآمد غبار مصیبت ز موج

برآمد فغان جماعت به اوج

کله بر زمین زد فرزونده ماه

فلک چاک زد جیب نیلی قباه

عروس سپهر از دل تابناک

ز طارم برافتاد بر روی خاک

برآمد به یکباره از چین خروش

تو گفتی که عالم درآمد به جوش

به خواری درآمد به صحرای غم

فرو رفت گیتی به دریای غم

برآمد غریو سمک بر سماک

شه شرق بنشت بر روی خاک

برآمد غریو از کهان و مهان

که ببریده شد بیخ عیش از جهان

کجا رفت بانوی چین و ختن

پری‌دخت گلبوی سیمین بدن

دریغا که آن کبک طوطی‌خرام

برون رفت چون مرغ وحشی ز دام

شه چین بدروز برگشته بخت

نگون شد سر تاجش از پای تخت

ز خونابه چشم خیل و حشم

به دریا درافتاد چرخ علم

ز برنده موی کنیزان شاه

همه چین زده حلقه مار سیاه

ز برکنده چشم پری‌پیکران

ز خونابه اشک مه منظران

همه شهر بادام تر ریخته

همه خاک با خون برآمیخته

چو لاله سمن عارضان غرق خون

چو غنچه شده هر یک از خود برون

جوانان به بر در گرفته پلاس

مهان را نمانده در آن غم حواس

قضا را گرانمایه فرخنده سام

گو شیر دل پهلو نیک‌نام

در آن شب شرابی ز غم خورده بود

می روشنش سر گران کرده بود

سحرگه چو از خواب نوشین بجست

چو خور مهد بر کوهه بور بست

به صحرا علم زد ز بهر شکار

دلی پر امید و سری پر خمار

زمانی در آن کوه و صحرا بگشت

فرود آمد آنگاه بر روی دشت

ز آتش رخان باده افسرده خواست

ز می مرهم جان آزرده خواست

به ناگه خروشی رسیدش به گوش

به نوعی که آمد دلش در خروش

بپرسید کین بانگ و فریاد چیست

ازین گونه شیون در ایوان کیست

بخش ۱۲۳ - خبردار شدن سام از مرگ پریدخت

سوار ختائی درآمد چو باد

که ساما بقای تو جاوید باد

که امشب پری‌دخت حوری سرشت

به پرواز شد تا به باغ بهشت

همه خلق ازین غصه خون می‌خورند

ندانم که این غصه چون می‌خورند

برآمد ز سام نریمان خروش

دلش در بر از غم بیامد به جوش

چو خور بر زمین زد کیانی کلاه

چو مه بردرید آسمانی قبا

همه دست و ساعد به دندان بکند

بزد نعره و خویش را درفکند

فرو شد به خویش و درآمد به جوش

بری شد ز صبر و درآمد ز هوش

پس آنگه چو دریا از آن پهن‌دشت

خروشان و جوشان به چین بازگشت

غریوان دل و خسته و دردمند

به ایوان فغفور تن درفکند

ز بس خاک ره کو ز سر برفشاند

کف خاک در زیر پائی نماند

همانگاه تابوت آن گل‌عذار

نهان کرده در دیبه زرنگار

نهادند بر دوش شاهنشهان

سیه گشت یکباره روی جهان

چو بر تخته بردند بر روی تخت

ز ایوانش و بیرون کشیدند رخت

روان از پی نعش او دختران

روان کرده از دیده‌ها اختران

به پیش اندر آن سام شوریده‌دل

همه خاک ره کرده از دیده گل

ز سستی گه از پای درمی‌فتاد

ز پستی گهی پای بر در نهاد

گهی دست می‌کند و لب می‌گزید

گهی بر سر خاک و خون می‌طپید

ز سوزش در و دشت می‌شد کباب

ز اشکش دل سنگ می‌گشت آب

به فریاد می‌گفت کای کام دل

ربوده ز من صبر و آرام دل

چنین بود آئین و احسان تو

چنین بود آن عهد و پیمان تو

که تنها گذاری مرا در جهان

روی خود سوی سیر باغ جنان

نترسی ز دادار پروردگار

نترسی ز آه من دل فکار

نترسی ازین چشم گریان من

نترسی ازین جان بریان من

که زین سان گذاری مرا ناامید

کجا داده بودی به وصلم نوید

همه جنگ و پیکار زان تو بود

تن سام یل میهمان تو بود

کنون چون که رفتی مرا زندگی

حرام است در دهر پایندگی

نه ایرانم ببینم نه گردان شاه

نه تاج و نه تخت و کیانی کلاه

چنان چون که من سوختم از غمت

چو موئی شدم از غم ماتمت

دل مام من هم بسوزد به من

چو پروانه بر گرد هر انجمن

بگفت و دگرباره نالید زار

همی گفت کای داور کردگار

برون کن روانم به فرمان خویش

که دارم دلی پر ز غم ریش ریش

مرا زندگی بهر او بود و بس

ندارم دگر زندگانی هوس

بگفت و روان شد پی نعش یار

نبود آگه از گردش روزگار

از آن پس که گردنفرازان عهد

به دخمه رساندند زرینه مهد

عروسانه مهدی بیاراستند

مرصع به یاقوت و در و گهر

نهادند در دخمه بر روی تخت

به مهری در دخمه کردند سخت

سراسر ز دخمه برون آمدند

ز خون جگر غرق خون آمدند

پس آنگاه سام یل نامدار

برآشفت از گردش روزگار

به دیوانگی سر به صحرا نهاد

چو دیوانه در کوه و صحرا فتاد

روان رفته از کفر و فارغ ز دین

بری گشته از مهر و فارغ ز کین

بجز کوه او را هم آواز نه

بجز غم کسش محرم راز نه

در آن کوه و در تا به حدی بگشت

که شد مونس وحشی کوه و دشت

گهی با چرنده چراگر شدی

گهی با پرنده برابر شدی

گهی صحن میدان تو تیغ کوه

گهی باگوزنان شدی همگروه

رمیده چو مرغ رمیده ز دام

درافشان چو صبح و خروشان چو شام

زهی دهر پر حیله پرفسوس

که گه سندروس است گه آبنوس

بدان ای جوان‌بخت روشن ضمیر

که چون مهره بازیست گردنده پیر

بدین سان که این مهره سندروس

روانست بر تخته آبنوس

چو کارش دو رنگی بود روزگار

تو یکرنگی از وی توقع مدار

بمیرد اگر پادشه گر گداست

کسی کو نمرد و نمیرد خداست

درآ اندرین موج دریای دل

برون آی از ورطه آب و گل

جواهر فروشان جان را ببین

بضاعات دریادلان را ببین

وز آن پس به درگاه پروردگار

روان شو چو مردان به روزگار

که جز وی نباشد کسی یار ما

بود بر دو گیتی نگهدار ما

وگرنه ز ابلیس وارونه کار

نیاریم رستن ز روز شمار

کنون آمدم بر سر داستان

سخن بشنو از گفته باستان

بخش ۱۲۴ - عاشق شدن قمرتاش بر پری‌نوش خاقان چین

چنین تا بدین کار آمد سه ماه

که بودی همه چین پر از دود آه

پری‌نوش از شاه آگاه بود

گذارش همه بر سر چاه بود

به هر صبح آمد نهانی ز راه

سخن گفت با ماه در زیر چاه

وز آنجا دگر سوی ایوان شدی

چو سرو خرامان به بستان شدی

ز ناگه یکی روز وقت سحر

چو گل کرد سوی گلستان گذر

که ناگاه بر پور دستور پیر

قمرتاش نامی به دل نره شیر

خردمند و بیدار و هم هوشمند

به صورت چو خورشید بد ارجمند

صبوحی کشان را سر از باده مست

خرامنده و دسته گل به دست

نهانی پرینوش را بنگرید

که مانند طاووس پیشش رمید

بتی دید در بر نهانی پرند

به هم برشکسته لبش نرخ قند

دو زلفش چو شبهای هجران دراز

دو چشمش دو جادوی روباره باز

به گل درفکنده دو زلفش گره

کماندار چشمش کمان کرده زه

ز ابرو کمان و ز مژگان خدنگ

چو ترکان خدنگ پیاپی ز چنگ

به رخ خال مشکین او دل‌پسند

تو گوئی بر آتش نهاده سپند

شده بینی دلبر کامیاب

چو انگشت سیمین به روی کتاب

و یا زنبق ناشگفته به گل

چو ماشوره سیم بر روی مل

دهانی به مانند تنگ شکر

و یا همچو یاقوت ریزش گهر

ز تنگی نبودیش پیدا دهان

به گاه سخن عقل ازو در گمان

شده غبغبش سیب در سیب چاه

در آن چاه صد دل فتاده ز راه

به گردن گرفته ز آهو خراج

سفیدی و نرمی به مانند عاج

شده سینه آئینه پستان حباب

حبابی که افتاده بر روی آب

شکم چین به چین عقل ازو گشته مات

شده ناف گرداب آب حیات

کمر همچو مو و سرین کوه سیم

چه سیمی که ازنازکی بد دو نیم

سراپا همه نور تابان شده

چو سروی به بستان خرامان شده

قمرتاش از آن سو پریچهره دید

بدان صورت ماه بی‌بهره دید

دلش چون کبوتر طپیدن گرفت

سرشکش ز مژگان چکیدن گرفت

سراپاش چون بید لرزیده گشت

پری‌نوش را در زمان بنده گشت

به یک سو نشست و کمین بر گرفت

ز پی تا پی آن دم سر اندر گرفت

چو زان جای برخاست فرخنده ماه

قمرتاش استاده در پیش راه

نگه کرد و بگشاد راز و نیاز

بدو گفت کای دلبر عشوه باز

ندیدم به حسن تو هرگز پری

پری می‌شود پیشت از دلبری

به رویت مبیناد چشم بدی

که جیف است روی تو بیند بدی

چو زلفت درافکند در آب شصت

مرا همچو ماهی درافکند پست

به تیغ نظر کردیم سینه چاک

به تیر مژه اوفتادم به خاک

تو صیاد و من صیاد آهوی تو

شد آشفته بر چشم جادوی تو

نگاهی کن و بنده آزاد کن

دل خسته‌ام را تو خود شاد کن

چو کردی دلم را به زلفت اسیر

کرم کن نگاهی ز من وام گیر

در مرحمت بر رخم باز کن

به لطفت زمانی تو دمساز کن

چو بیمار لعلت شدم کام بخش

که باشند خوبان همه کام‌بخش

پری‌نوش چو این سخن بشنوید

به ابرو گره زد سر اندر کشید

ز دنبال نرگس بیفشاند زهر

ز تندی بدو گفت از روی قهر

که ای خام گفتار بیهوده مرد

ز گرمی ندانسته گفتار سرد

چه سودایت افتاده اندر دماغ

که خواهی برافروزی از مه چراغ

ز نورم نبینی بجز تیره دود

ندارم تو را میل گفت و شنود

ز تندی سر و پای او بنگرید

جوانی چو سرو خرامنده دید

به گلزار او سایه افکنده مهر

چو گلبرگ افروخته پاک چهر

دمیده بنفشه به گرد گلش

تو گوئی به گل تکیه زد سنبلش

پی مور بر آبگینش بدید

و یا بر رخ لاله عنبر دمید

همان مشک بر ماه گشته نشان

به رخسار گل گشته عنبرفشان

نیامد به چشمش چنان روی و موی

ز مغروری حسن تابید روی

دگر ره قمرتاش پوزش نمود

نیاز پیاپی فروزش نمود

شکر لب سر درج گوهر گشود

به ناز و کرشمه زبان برگشود

مزن دم که تو نیستی مرد عشق

نداری به رخسار خود گرد عشق

نشان محبت دگرگون بود

که رخ زرد و خونابه گلگون بود

تن عاشق زار باشد نزار

همی صبر بایدش درمان کار

ندارد امان هر که او عاشق است

همه زهر خوردن برو لایق است

بدین گونه بسیار سر شد به باد

که دادند جان و نکردند یاد

تو امروز دیدی یکی چهر من

چنان گشت پیدا به تو مهر من

شبی را به یادم نکردی به روز

ندیدی دمی خانه شعله سوز

تو خامی که سواد چنین پخته‌ای

غرور از تن خود نپرداخته‌ای

مبادا بدین گونه بنیاد کس

که عاشق شود کامجو یک نفس

به گفت و بگرداند رخ را پری

روان شد به مانند کبک دری

قمرتاش پیچان بماند به جا

فرو ماند از گفت آن دلربا

خجل شد ز گفتار و کردار خویش

که آمد شگفتی مرا کار پیش

بشد تا کند صبر درمان خویش

مگر وا رهاند ز غم جان خویش

قمرتاش برگشته آشفته دل

نه دل در برش بود نه دل‌گسل

شب و روز می‌گشت دودش به سر

ز غم سوخت و می‌ریخت خون جگر

بخش ۱۲۵ - بیرون بردن رضوان، پری‌دخت را از سردابه و گرفتار شدن هر دو به دست ابرها

از آن سو پری‌دخت سیمین عذار

گرفتار هجران در آن چاهسار

دلش پیش سام و غمش پیش دل

ز خون جگر پای مانده به گل

حکایت همی کرد از بخت خویش

ز تنهائی و هجر دل گشته ریش

مرا کاش خوبی نداده خدا

دگر داد یارم نکردی جدا

بدین سان گرفتار با ساز و سوز

چو پروانه گردیده‌ام دل فروز

کجا باشد آیا جهاندار سام

که شد صبح امید او همچو شام

مگر رفت او سوی ایران زمین

امیدش ببرید از ملک چین

ندیدیم ما هر دو کامی ز هم

مگر دود اندوه و هجران و غم

همی گفت و می زد به رخسار دست

ز دود و غم و هجر گردیده پست

که ناگاه بانگیش آمد به گوش

که ای ماه‌پیکر چه داری خروش

مخور غم که یا رب تو را غم مباد

فزون باد شادی تو را کم مباد

مبادا ز گردون تو را محنتی

که در درج خوبی توئی قیمتی

همی اینجا بود سام نیرم‌نژاد

تو را هیچ از درد بر دل مباد

که او هم گرفتار هجران تست

به یاد تو پیوسته گریان تست

بدین نازنینی که اکنون توئی

مثالی نداری خود از نیکوئی

نباشد به حسن تو هرگز پری

پری را دل و دین به غارت بری

چرا گریه داری تو بر کار خود

همی زرد سازی تو رخسار خود

تو را صد هزاران دلست پایبند

تو دل را به اندوه چندین مبند

پری‌دخت بشنید این گفتگوی

نگه کرد و دیدش یکی ماهروی

در آن کنج سردابه شمعی به دست

دو چشمش دو جادوئی نیم بست

بپوشید دیبای چین در برش

به گوهر فروبسته موی سرش

به رخسار مانند تابنده ماه

دو گیسو چو شبهای هجران سیاه

به لب گوهر و در درو ناپدید

تو خورشید گفتی شد آنجا پدید

پری‌دخت گفتش که تو کیستی

بدین خوبی اندر پی چیستی

چو بسته است در از کجا آمدی

چه جوئی در اینجا چرا آمدی

چه ماهی تو و از که داری نژاد

که کردی تو از سام فرخنده یاد

زمین را ببوسید آن ماهروی

بدو گفت کای ماه زنجیر موی

منم دختر پادشاه پری

ولی هستم از جان تو را مشتری

مرا نام رضوان بود در جهان

همه رازها دارم اندر نهان

شبی بر سر چشمه لاجورد

نشسته بدم با دلی پر ز درد

دلم بود در فکر و اندوه تو

ز بس درد بسیار چون کوه تو

که آواز گریه رسیدم به گوش

که بر چرخ گردون رساندی خروش

کسی مویه کردی همی زارزار

همه رازها را از آن گلعذار

که آن سیمتن رفت در زیر خاک

تن من ازین غصه گردید چاک

چگونه نگه کردم اندر کنام

بدیدم سپهدار فرخنده سام

برهنه تن و موی سر بد دراز

همی کرد ناله به سوز و گداز

بپرسیدم او را که این گریه چیست

نباید بدین پهلوانی گریست

به من داستان را سراسر بگفت

که از درد او مانده‌ام در شگفت

چو آگاه بودم ز کردار تو

ز سردابه و گریه زار تو

همی گفتم او را که چندین مزار

که زنده است آن ماه سیمین عذار

نیامد زمن باورش پهلوان

همی گریه می‌کرد از غم نوان

نشاندم ورا بر سر چشمه سار

که آنجاست ما را کنام و قرار

وز آنجا رسیدم کنون پیش تو

بدان تا بدانم کم و بیش تو

کنونت از ایدر بر پهلوان

رسانم تو را شاد و روشن روان

پری‌دخت ازو این سخن چون شنید

به مانند غنچه دلش بشکفید

چو بشنید نام سپهدار سام

برو روز روشن شد آن تیره شام

ز رضوان نشانش بپرسید باز

همه بازگفت آن بت دلنواز

همان شب ورا برد از آنجا پری

که کوتاه سازد همه داوری

روان شد سوی چشمه لاجورد

بدان تا ببیند رخ شیرمرد

چو نزدیک آن چشمه سار آمدند

به دیدار آن نوبهار آمدند

که برخاست ابری به مانند قیر

گریزان شد از ابر در بیشه شیر

غریونده مانند ابر بهار

کزو تیره شد چهره روزگار

جان گشت لرزنده زان تیره ابر

که کر شد از آن نعره گوش هژبر

پری‌دخت از آن نعره ترسید سخت

بلرزید مانند برگ درخت

سراسیمه شد جان آن هر دو تن

بماندند رخ زرد و لرزان بدن

یکی دست از آن ابر آمد برون

سر دست مانند روئین ستون

به ناخن به مانند چنگ پلنگ

که از بیم او آب گشتی نهنگ

گریبان آن هر دو دلبر گرفت

بماندند آن هر دو زان در شگفت

برون برد آن هر دو را تیره ابر

خروشان و جوشان بسان هژبر

چنین تا سه ساعت در ابر فلک

همی رفت و ترسنده گشته ملک

پس آنگه به سوی نشیب آورید

بدان هر دو دلبر نهیب آورید

پری‌دخت و رضوان گشاندند چشم

یکی دیو دیدند پر کین و خشم

بخش ۱۲۶ - دیدن پری‌دخت، ابرها و ترسیدن و زاری کردن و سخن گفتن ابرها با او و بند کردن رضوان را

به صورت چو آدم به تن نره دیو

که از بیم او دیو بد در غریو

به پیکر به مانند? ژنده پیل

همه پیکرش تیره مانند نیل

دو دندان پیشش بسان گراز

ازو سنگ و سندان بد اندر گداز

پری‌دخت چو دید بر اهریمن

شگفتی فرو ماند و لرزان بدن

ز کردار گردون پر مکر و ریو

ز بخت بد و پیکر نره دیو

بنالید بر داور داوران

که ای پاک دادار نام‌آوران

چو کردم به گیتی ز هر نیک و بد

که چندین ستم بر تن من رسد

گهی زنده در گور تاریک چاه

گهی تن به دست بلای سیاه

گهی دل گرفتار هجران شده

گهی جان پر از درد و درمان شده

ندانم چرا تلخ کامم به دهر

ز شیرینی بخت کامم چو زهر

مرا کاش مادر به گیتی نزاد

وگر زاد دردم به بادی بداد

همی گفت و بارید خونین سرشک

در آن درد پیدا نبودی پزشک

که ناگه بدو گفت دیو ای صنم

چه داری دل و جان خود را به غم

چه دانی به گیتی که من کیستم

درین آمدن از پی چیستم

منم شاه دیوان روی زمین

منم صاحب تاج و تخت و نگین

هزاران هزارم بود لشکری

چو از دیو و جادو و جن و پری

شده در جهان نام من ابرها

ز چنگال من کس نیابد رها

بگردم جهان را بگیرم همه

شبانم من و نره دیوان رمه

هر آن چیز خواهی بیارم برت

ز یاقوت افسر نهم بر سرت

یکی شهر دارم زرنداب نام

در آنجا مرا تخت و آرام و کام

ولیکن نشستم به کوه فناست

ز سقلاب تا مرز مغرب مراست

بگفت و به رضوان همی بنگرید

بپیچید از آن خشم و دم درکشید

بدو گفت از من گریزان شدی

به کامم همه زهر ریزان شدی

تو را باز چون آوریدم به چنگ

گرفتار گشتی به کام نهنگ

بگفت و به گیسوش بربست سخت

درآویخت او را به شاخ درخت

پری‌دخت چون کار از آن گونه دید

بلرزید بر خویشتن همچو بید

بنالید بر داور دادخواه

که ای پاک یزدان کیهان خدا

من و ابرها از کجا تا کجا

تنم را ازین اژدها ده رها

که از فرقت یار و از مرگ خویش

بسی گشته‌ام در جهان سینه ریش

ندارم دگر طاقت بار غم

که فریاد ازین روزگار ستم

رسیدند دیوان گروه‌ها گروه

گه کیتی شد از پای ایشان ستوه

نشستند و بزم می‌آراستند

به روی پری‌دخت می‌خواستند

چنین گفت گوینده داستان

ز کردار سام یل سیستان

که آمد سوی چشمه لاجورد

چکان جزع بر روی یاقوت زرد

سراسیمه هر سو چو دیوانگان

شده دور از خوی فرزانگان

بخش ۱۲۷ - آگاه شدن فغفور از گم شدن پری‌دخت

دم شیر جاروب راهش شده

ستون فلک تیر آهش شده

همی گرد بر گرد او ببر و شیر

ز آهو پلنگان نخجیرگیر

ابر گرد او حلقه بسته همه

شبان گشته درندگان چون رمه

شده چشم گردون نمکدان او

دم شیر گشته مگس ران او

به سر برش و مرغان همه سایه‌دار

همان پیش او هر زمان پرده‌دار

به هر سو که می‌رفت همره بدید

به گردش همه گاه و بیگه بدید

در آن چشمه چشمش به راه پری

که آرد خبر زهره از مشتری

امیدش که شاید ز غم وا رهد

که رضوان خبر از نگارش دهد

نه آگاه از گردش روزگار

که دیگر چه آراست مکاره کار

که صد داغ دیگر به داغش نهاد

بدین گونه خواهد سراغش بداد

وزین سو قمرتاش از درد عشق

نشسته به رخساره‌اش گرد عشق

شب و روز آرام و خوابش نبود

که جز وصل جانان حسابش نبود

همه روز رهوار آن باغ بود

دل خسته از هجر او داغ بود

پری‌نوش بر وی در وصل بست

نداده کلید وصالش به دست

دگر ره نیامد بر آن بوستان

فراموش گشتش غم دوستان

پس از هفته‌ای سوی بستان شتافت

چو آمد پری‌دخت مه رو نیافت

سراسیمه شد زان پری‌نوش ماه

جهان گشت در پیش چشمش سیاه

گریبان بدرید مو را بکند

فغانش برآمد به چرخ بلند

همه بند او را به هم برشکست

درآمد به سردابه مانند مست

پری رخ پری‌دخت را چون ندید

همه جامه از غم به تن بردرید

به ناخن خراشید رخساره ماه

پر از خون شدش هر دو چشم سیاه

ز ایوان به یکباره برخاست جوش

ز خوبان چین بر فلک شد خروش

همه فال بازیچه‌شان گشت راست

چنان شد که فغفور چینی بخواست

خبر شد به فغفور چنین زان صنم

که آن مه ز سردابه گردید کم

بیامد به ایوان دستور پیر

ز اندیشه گشته رخش چو زریر

ز هر سو بگشتند و آن مه نبود

جهان گشت در چشم ایشان کبود

که آیا کجا رفت و چون بود کار

ز سردابه چون گشت گم آن نگار

هی گفت فغفور مانا که سام

ز سردابه برده است ماه تمام

همه چاره ما به هم برشکست

به آسانیش باز آمد به دست

قمرتاش بشنید و با شاه گفت

که این رازم آرم برون از نهفت

ببینم که چونست کردار سام

چه گوئی به آن گرد سالار نام

پس آنگه دهم شاه را آگهی

دل خود ازین درد سازم تهی

بگفت و نشست از بر بادپا

سوی لشکر سام یل کرد را

درآمد به لشکر قمرتاش چین

خبر جست از کار آن نازنین

من از پی بسی راه و بیره شدم

نه آگاه از آن گرد گمره شدم

بسی کوه و هامون بگردیده‌ام

نشانی ز سالار نشنیده‌ام

قمرتاش یکسر همه باز گفت

برون کرد آن راز را از نهفت

ز سردابه و کار و مرگ و ستیز

کزو خاست در دهر صد رستخیز

چو قلواد و قلوش شنیدند راز

که زنده است آن گلرخ دلنواز

چنین گفت شاید که سام سوار

ز سردابه بر دست آن گلعذار

چرا پس نیامد سوی لشکرش

اگر نه از آن ماه گشته سرش

به قلوش چنین گفت قلواد شیر

که من می‌روم از پی دار و گیر

که شاید نشانی به دست آورم

ابر لشکر غم شکست آورم

ببینم رخ گرد سالار نیو

تو ایدر مشو غافل از کار دیو

که ناگه رها گردد این بدسگال

که او را نباشد به گیتی همال

قمرتاش و قلواد همره شدند

شتابنده بر راه و بیره شدند

چو سلطان انجم به تیغ و سپر

نشست از بر تخت با زیب و فر

جهانی به پیشش به پا خاستند

کمربسته گیتی بیاراستند

نهنکال آن نره دیو دمان

شبی کرد نیرو به بند گران

چو قلوش چنان دید برداشت گرز

برافراخت سوی نهنکال برز

بزد گرز بر شانه دیو نر

که آن بدگهر را نبد زان خبر

بخش ۱۲۸ - رها شدن نهنکال دیو از بند و چگونگی آن

بتندید آن دیو تیره روان

ازو قلوش گرد شد ناتوان

بتابید رو باز آن ارجمند

سرانجام دستش رها شد ز بند

دلیری کجا نام فرهاد بود

به چستی به ماننده باد بود

ز شیران جنگی خاور بدی

به میدان کینه دلاور بدی

ز جا جست و برداشت شمشیر تیز

بدان تا برآرد برو رستخیز

بغرید کای دیو تیره سرشت

چو دیوان دوزخ بد اندام و زشت

مگر دور دیدی تو بازوی سام

که خواهی رهانی تن خود ز دام

به یزدان دادار کیهان خدیو

که از جان شومت برآرم غریو

بگفت و یکی حمله آورد سخت

تو گفتی فرو ریخت برگ درخت

بزد تیغ و به روی نشد کارگر

نهنکال آشفت از آن نامور

بیازید چنگال از خشم و کین

ربودش ز میدان و زد بر زمین

به ناخن تنش را ز هم بردرید

که شد مرد از بیم او ناامید

به لشکر درافتاد دیو دمان

بسی نامور را سرآمد زمان

خبر شد به نزدیک فغفور چین

ز پیکار آن دیو پر خشم و کین

همان دم به شادی برآمد به اسپ

بدان دشت آمد چو آذرگشسپ

بسی گشت هر سو همی بنگرید

خوش آمدش و چون کار از آن گونه دید

درآمد بر دیو فغفور شاه

ستودش فراوان در آن رزمگاه

برو آفرین کرد و تحسین نمود

کز ان گونه او دست خود را گشود

چنین گفت او را که ای نامدار

مر این رزمگه را غنیمت شمار

که گم شد سپهدار فرخنده سام

که زهر اجل شد مر او را به کام

ندانست کس کار و کردار او

که چون گرم گردید بازار او

ز کینش مرا دور شد خورد و خواب

ز چشمم روان گشت سیلاب آب

چنان چون که او گم شد اندر جهان

تو را من یکی بنده‌ام در جهان

بخندید ازو خوش نهنکال دیو

سوی لشکر آورد بانگ و غریو

همی گشت و می‌جست و می‌بست دست

همه لشکر سام یل برشکست

همه گنج و خرگاه تاراج کرد

برآورد از تاج و از تخت گرد

به غارت ببردند بسیار چیز

نماندند بر دشت چین یک پشیز

از آنجا سوی چین نهادند روی

همه مردم چین پر از گفتگوی

که زین گونه شد کار فرخنده سام

ز مکر زمانه شدش تلخ کام

همه کار این چرخ دل خستن است

دگر تا چه زاید شب آبستن است

چنین است آئین چرخ دو رنگ

دهد شهد گاهی و گاهی شرنگ

چو زنبور دان چرخ وارون و بس

دهد نوش و نیشت رساند ز پس

غنیمت شمر صبحت دوستان

که با خار باشد گل بوستان

بود زندگانی، گل و مرگ، خار

چو یابی گلستان غنیمت شمار

دگر باز گردم سوی داستان

بپیوندم از گفته باستان

بخش ۱۲۹ - رفتن قمرتاش و قلواد به طلب سام نریمان

دگر ره قمرتاش و قلواد شیر

براندند اسب آن دو مرد دلیر

نجستند روز و شب آرام و خواب

به هر راه و بیره گرفته شتاب

خبر جوی گشتند هر جا بسی

نیامد ازو آگهی از کسی

به هر دشت و هامون همی تاختند

علم بر سر کوهی افراختند

چنین تا برآمد بدین سان دو ماه

نماند هیچ دشت و بیابان و راه

که ایشان نکردند از آنجا گذر

نجستند از شیر فرخ خبر

چنین تا به دامان یک کوهسار

شتابان رسیدند هر دو سوار

بدیدند کوهی سرش بر فلک

شده دیده‌بان بر سر کُه ملک

زحل چون کلاغی به بالای او

زمانه نهان زیر پهنای او

سراسر همه سنبل و لاله‌زار

ز مرغان همه گوشه‌ای ناله زار

دو فرسخ بدان کوه رفتند باز

بر افراز رفتند دو سرفراز

ز لعل و ز یاقوت و فیروزه کان

بدیدند آن هر دو آزادگان

بدیدند هر سو فراوان بلور

که بودی درخشنده مانند هور

به ناگه یکی گنبدی یافتند

شتابان بدان قبه بشتافتند

برهمن یکی پر هنر پیر بود

کهنسال و بسیار تدبیر بود

گیا بسته بر دو سر چون عذار

پرستش کنان پیش پروردگار

چو دیدند آن پیر را هردوان

به تن لاغر و لیک روشن‌روان

پیاده شدند و برفتند پیش

ستایش نمودند به آئین و کیش

که ای پیر بیدار فرخنده دل

خردمند و آزاده و زنده دل

درین که چگونه به سر می‌بری

نه یاری و نه همدم و یاوری

نیائی چرا سوی آباد شهر

که از ناز و نعمت بیابی تو بهر

بدین تلخ کامی چنین زیستن

بباید به حال تو بگریستن

نه نیکوست تنها درین کوهسار

که تنها نباشد بجز کردگار

چنین داد پاسخ برهمن بدوی

که ای نامداران پرخاشجوی

که گیتی سرائی است پر ریو و رنگ

خردمند مردم نسازد درنگ

دو در دارد این باغ در رهگذر

ازین در درآئی روی زان به در

هر آن کو درین کاخ منزل کند

دو پای دل خویش در گل کند

رهائی نیابد ازین کاخ باز

بماند تنش در غم رنج و آز

کسی جان کند جمع آرد و بال

دلش خوش کند بر زر و سیم و مال

بدان تا که دارند او را عزیز

ببیند ستاده غلام و کنیز

چو گردد بدین ساز و آئین و برگ

به ناگه شبیخون درآید ز مرگ

امانش نبخشد همی یک زمان

نه بخشد به مال و نه بدهد امان

به ناچار جان را سپارد دگر

دلش در پی خانه و سیم و زر

نباشد چو آزاده نیک رای

به دوزخ شتابد روانش به جای

دگر زان که چیزش نیاید به دست

شود از پریشانی حال پست

شب و روز در فکر و طغیان بود

به فکر همان لقمه نان بود

همان به که کنجی گزیند به دهر

شود پیش دادار چون نیک‌بهر

چو در زندگی هر چه بودش بهشت

پس از مرگ جایش بود در بهشت

از آن گشت ما را غم از دل تهی

جز این رو نداریم هیچ آگهی

بدو گفت قلواد کای پرخرد

ازین بیش اندیشه برنگذرد

برهمن چنین پاسخش داد باز

چهار است نیکی تو ای سرفراز

نخستین زبان خوش و مهربان

بدان تا که هرگز نیابی زیان

دوم راست گو و سیم راست باش

چو دره گهی سوی مردم بپاش

چهارم توکل به دادار کن

ازین پیر فرخنده بشنو سخن

دگر چارچیز است کار بدی

که تابد تو را از ره ایزدی

دو رنگی و حق ناشناسی بود

بر این رو همه ناسپاسی بود

سیم بخل کو از همه بدتر است

وگر دور باشی ازو درخور است

چهارم دل کس میازار هیچ

که بدتر نباشد ز آزار هیچ

چو اینها بجا آوری شاد باش

ز بند غم خویش آزاد باش

دگر گفت قلواد کای نیک مرد

که از گفتت جانم آمد به درد

سوال دگر دارم از مرد پیر

که هر چیز گفتی بود دلپذیر

مرا سروری هست با ناز و کام

که خوانند او را سپهدار سام

به باغ خرد آشیان داشته است

هنر زو به عالم سرافراشته است

چو طوطی که شکر ازو دور شد

دلش سوی پرواز مزدور شد

چو بازی گه گردد ز شه خشمگین

هوائی شد و باز نامد به کین

و یا همچو بلبل که گل را ندید

بپرید از باغ و سر درکشید

چو سیمرغ کز قاف پرواز کرد

هوائی شد و رفتن آغاز کرد

ندیدیم او را به جائی نشان

شدیم از غمش دیده گوهرفشان

تو را گر خبر هست ما را بگوی

نشانی ده از سام پرخاشجوی

پری‌دخت را هم ندیده است باز

وزین درد شد جان ما درگذار

ندانیم کاین هر دو را روزگار

کجا برد و چونست انجام کار

تن ما شد از تاختن کوفته

ز بسیاری رنج آشوفته

بدو گفت آنگاه پس برهمن

که ای نامداران شمشیر زن

بگویم همه کار و کردار سام

که چونست انجام سالار سام

ورا رنج بسیار پیش اندرست

همه نوش او زیر نیش اندرست

از اینجا به ده روز راه دراز

چو رانید هر دو به درد و گداز

ببینید ناگه یکی ساربان

خردمند پیری و شیرین‌زبان

فراوان هیون بینی آنجا گله

در آن دشت و آن چشمه گشته یله

خبر زو بپرسید زان رزمساز

که دارد خبرهای او جمله باز

ببینید سرچشمه لاجورد

زمینش ز لاله شده سرخ و زرد

دگر از پری‌دخت گوئی سخن

فتاده به چنگ یکی اهرمن

کجا نام آن شوم شد ابرها

نیابد ازو اژدها خود رها

یکی خیره‌سر دیو بسیار هوش

که از ژرف دریا برآرد خروش

هزاران هزارش بود لشکری

همه دیو جادوی با داوری

طلسم است بر دست آن نابکار

که جمشید بسته است در روزگار

وز آن چار عنصر نهادست نام

ببسته است بر نام فرخنده سام

ز خاک و ز آتش ز آب و ز باد

بیاراست جمشید فرخ نهاد

کنون ابرها دارد آنجا نشست

ابا نره دیوان جادوپرست

بیاید سپهدار فرخ به اسم

بزودی به هم بر زند آن طلسم

طلسم دگر باز پیدا کند

ز بهر گر کس هویدا کند

که ازتخم آن نامداران بوند

که یک دم ز کینه همی نغنود

پس از سال نهصد دگر سی و پنج

درآید یکی مرد جوینده گنج

درآید طلسم سپهبد به دست

ازو چاره سام یابد شکست

بسی رنج دارد جهاندار سام

که تا کار مردی بسازد تمام

پس آنگه پری‌دخت سیمین عذار

به دست اندر آرد گو نامدار

شتابید از ایدر به نزدیک او

که روشن شود جان تاریک او

زمین بوسه دادند هر دو جوان

بجستند از جادو روشن روان

وز آن کوهپایه به زیر آمدند

شتابان سوی سام شیر آمدند

براندند آن هر دو شیر شکار

چنین تا پدید آمد آن چشمه‌سار

هوائی بدیدند همچون بهشت

تو گفتی که از مشک دارد سرشت

یله گشته هر سو فراوان شتر

ز کوهان اشتر جهان گشته پر

بزرگان گردنکش سرفراز

همه همچو کشتی همه چون جهاز

همه ژاژخواه گشته اما خموش

برهنه ولی جمله پشمینه پوش

ز مستی برآورده بر چرخ سر

نهاده سر اندر پی یکدگر

یکایک کف انداز گشته شگرف

تو گفتی در آن دشت باریده برف

به دنبال ایشان یکی ساربان

نهاده سر اندر پی اشتران

بدو گفت قلواد ناگه یکی

کزو باز پرسد خبر اندکی

بخش ۱۳۰ - دیدن قلواد و قمرتاش، ساربان را و احوال سام پرسیدن

بدو گفت کای مرد صحرانشین

دلیر و خردمند این سرزمین

در اینجا ندیدی یکی نوجوان

برهنه سراپا و جانش نوان

درخشنده روئی و فرخ فری

دلیری گوی شیر کی منظری

که رنجیده از ما و پنهان شده

درین مرغزاران شتابان شده

اگر داری از وی نشانی بگوی

که از بهر اوئیم در پویه پوی

بدو ساربان گفت کای شیرمرد

بود چشمه‌ای نام خوش لاجورد

بدیدم جوانی بدانجا پگاه

دریده قبا و فتاده کلاه

فراوان بر او وحشیان گشته رام

چو شیران در آن چشمه دارد کنام

همانا که مرد شما آن بود

و یا صید نخجیریابان بود

ندارد شب و روز آرام و خواب

همیشه ز دیده گشودست آب

به خود مویه دارد همی زارزار

غریوان و گریان چو ابر بهار

بدو گفت قلواد آری هم اوست

که ازهجر اومان بدرید پوست

نشان سرچشمه لاجورد

بپرسید و آمد به مانند گرد

قمرتاش دنباله آمد چون باد

بر آن چشمه نزدیک آن پاکزاد

بدیدند یل را برهنه به تن

شده وحشیان گرد او انجمن

همان دم چو هرای اسبان شنید

به مانند وحشی از ایشان رمید

بدان شیرمردان غریوان گرفت

شتابان ره کوهساران گرفت

به آواز گفتند هر دو دلیر

که ای نامور پهلو گردگیر

گریزان چرائی ز ما این چنین

که از چین رسیدیم زی سرزمین

پری‌دخت را آوریدیم پیام

به نزدیک سالار فرخنده سام

نمردست آن شمع مجلس فروز

تو هم همچو پروانه خود رامسوز

که زنده است آن ماه سیمین بدن

فروزنده گشته از آن انجمن

به بیهوده خود را چه سازی تباه

نیاری تو یاد از منوچهر شاه

درین دام بیهوده دل بسته‌ای

کزینسان دل و جان و تن خسته‌ای

چو نام پری‌دخت بشنید سام

بخندید در حال و گردید رام

نگه کرد یاران خود را بدید

ز شادی رخش همچو گل بشکفید

به قلواد گفت ای دلیر جوان

روانم ازین گفته شد شادمان

تو برگوی از مه چه داری خبر

کجا باشد آن دلبر سیمبر

که از کار او گشت با من بری

مر آن حوروش مایه دلبری

بیارم برت آن مه دلپذیر

نترسم ز فغفور و دستور پیر

برفت و نیامد دگر باز پس

گمانم گرفتار شد در قفس

و یا آنکه او داد بر من فریب

چو می‌دیدم از هجر من ناشکیب

و یا جادوئی بود آن سیمتن

که بنمود این گونه خود را به من

ندانم چگونه است انجام کار

که مردم در امید آن گلعذار

بدو گفت قلواد کای پیلتن

برهمن چنین گفت با من سخن

همه کار دیوان و اسم طلسم

بدو گفت یکسر گو پاک اسم

چو بشنید ازو سام بسیار هوش

دگر ره برآورد بر مه خروش

بپرسید از جای دیوان جنگ

همان ابرها آن دد دیوچنگ

که از جان شومش برآرم دمار

اگر زنده باشد بت قندهار

بپرسید دیگر که این مرد کیست

رخ خوب این مرد بر گرد چیست

چه جوید درین راه دور و دراز

بگو راز او را بر من فراز

قمرتاش بوسید روی زمین

فراوان برو برگرفت آفرین

همه در عشق پری‌نوش گفت

چو همدرد دید او چو گل برشکفت

بدو گفت گر چرخ دادم دهد

درین نامرادی مرادم دهد

تن ابرها را درآرم ز پا

ببینم دگر چهره دلربا

تن شاه فغفور از تیغ تیز

به مانند نی سازمش ریزریز

همان پیر دستور ناپاک مرد

که او نیز ما را زهم دور کرد

جهان کنم پیش چشمش سیاه

بیندازم او را ابر فر و جاه

نشانم تو را بر سر تخت چین

پری‌نوش را سازمت هم‌قرین

و گر کشته گردم درین راه دور

دهد داد تو داور ماه و هور

چو گفتار سام یل آمد به بن

قمرتاش بگشاد راز سخن

که ای سام فرخنده نامدار

بوی شادمان تا بود روزگار

به کام تو بادا همه کار تو

خداوند گیتی نگهدار تو

من از بهر تو چین و فغفور چین

همان یاره و طوق و تاج و نگین

همان پیر دستور بی رای و فر

غلامان و ترکان زرین‌کمر

به مهر تو ماند این همه دستگاه

گرفتم ابا گرد قلواد راه

همی خواهم از کردگار بلند

که خرسند گردی و هم ارجمند

ببینی رخ دخت فغفور چین

سرت برفرازد ز چرخ برین

به یزدان پرستی عهد درست

ورا شاد گرداند آنجا نخست

جهان دیده قلواد از بهر سام

همه ساز آورده بر وی تمام

ز اسباب و از ساز رزم و شتاب

ببسته سراسر به پشت غراب

بپوشید اسباب رزم آن سوار

نشست از بر باره راهوار

بدان تا بیاید بر ابرها

به خاک اندر آرد سر اژدها

بلد گشت قلواد و ره برگرفت

به کوه فنا راه دل برگرفت

براندند اسبان به روز و به شب

که آمد تن اسب در ره به تب

همه راهشان لاله و مرغزار

همه جای می‌بود جای شکار

همه لاله و سوسن و ارغوان

همه نرگس و گل کران تا کران

درختان بسیار همه میوه‌دار

سر اندر سر آورده بر شاخسار

برافروخته هر طرف چهره سیب

چو رخسار خوبان شده دلفریب

انارش چو عشاق دل پر ز خون

ز خونش همه آبله در درون

شده برگ انجیر بالا و زیر

چو دایه که پستان کند پر ز شیر

ز انگور ماننده سنبله

چو عاشق دلش گشته پر آبله

ز هر شاخ نشگفته خندان گلی

ز غنچه شده غنچکی بلبلی

به رقص آمده در چمن نار و سرو

دلش پر ز خون گشته فرخ تذرو

عروسان بستان اردی بهشت

حنا بسته هر سو در آن جوی و کشت

هوا جام نوروز نوشیده بود

زمین جامه سبز پوشیده بود

چو آن دشت فرخنده سام سوار

بدید گور و آمد به سوی شکار

فکندند نخجیر بر آبگیر

کبابی بکردند و خوردند سیر

چو راندند اسبان در آن مرغزار

به زیر آمد از اسب سام سوار

بخش ۱۳۱ - رسیدن سام و قلواد و قمرتاش و جنگ کردن با دیوانه شاه‌پور

به یاد پری‌دخت فرخنده سام

زمانی بخوابید بیدار سام

به بالین او شیر قلواد بود

ز دیدار او کو بسی شاد بود

ز ناگه خروشی برآمد چو ابر

تو گفتی که بگذشت آنجا هژبر

بلرزید آن دشت از آواز او

فلک کر شد از نعره ساز او

ز جا جست قلواد بیدار دل

بر آن نعره بنهاد هشیار دل

نگه کرد مردی چو نر اژدها

درآمد به حمله چو ابر بلا

یکی دید ماننده نره دیو

که بر چرخ گردون رساندی غریو

به تن همچو کوه و به بازو قوی

به بالا بلند و به فر گوی

به سر موش ژولیده همچو شیر

به تن زورمند و به حمله دلیر

کفی بر لب آورده چون پیل مست

چو گرزی گرفته یکی چوبدست

سر و تن به آهن گرفته همه

ز پیکرش و هامون نهفته همه

به بر کرده جامه ز چرم پلنگ

غریونده برسان غران پلنگ

برآورد نعره که ای بدتنان

ستمکاره و رهزن اهریمنان

درین دشت فرخ چرا آمدید

شتابان بگو کز کجا آمدید

ندانید که این جا کنام من است

سر چرخ گردون به دام من است

درین دشت شیر ژیان نگذرد

اگر زان که آید تنش بشکرد

نپرد عقاب اندرین سرزمین

چو پرد همی پر بریزد به کین

بدو گفت قلواد چندین مدم

که هرگز ندیدی نهنگ دژم

نه هر جای تندی به کار آیدت

که ناگه یکی کارزار آیدت

ندیدی به از خود شدستی دلیر

که رو به نسنجد به چنگال شیر

برآشفت آن مرد ژولیده موی

به حمله درآمد سوی نامجوی

بدو حمله آورد قلواد شیر

بغرید مانند شیر دلیر

بیفکند شمشیر بر شیر مست

بزد چوب و شمشیر بر هم شکست

دگر چوب زد بر سر دوش او

که قلواد فرخ درآمد برو

قمرتاش آمد کمانی به چنگ

ز ترکش کزین کرد تیر خدنگ

بپیوست بر چرخ و بگشاد پر

بدزدید سر مرد پرخاشخر

خدنگش چو رو کرد آمد چو شیر

بزد چوب بر بازوی آن دلیر

که افتاد از زخم یک چوبدست

قمرتاش و قلواد بر هم ببست

دگرباره زد نعره‌ای چون هژبر

خروشنده شد همچو غرنده ابر

وز آن نعره مرد با دار و گیر

ز جا جست سام سوار دلیر

بمالید مژگان و وی را بدید

که ماننده شیر نر می‌دمید

فرو بسته دست دو فرخنده مرد

به خواری فکنده به دشت نبرد

برآشفت از کار او سام یل

به رزمش درآمد چو پیل اجل

بدو گفت ای بدرگ دیوزاد

چه نامی به نام از که داری نژاد

که بربسته‌ای این یلان را دو دست

خروشی به ماننده پیل مست

سر راه از ما چه بگرفته‌ای

به بیهوده زینسان چرا تفته‌ای

چه کردی درین دشت و یار تو کیست

درین جای فرخنده کار تو چیست

ندانی که هر جای تندی به کار

نیاید نترسی تو از روزگار

به پاسخ بدو گفت آشفته مرد

ندیدی مرا روز دشت نبرد

نیاید کسی پیش من روز جنگ

نه نراژدها و نه غران نهنگ

ندانی مگر نام شاپور شیر

که آرد به نیرو سر چرخ زیر

من از عادیانم ز مغرب زمین

ز شدادیانم پر از خشم و کین

همه مغرب از من رسیده به جان

همی مرگ می‌جوید از من امان

بسا کس ز نیروی من کشته شد

سراپای شاهان پر آغشته شد

نداری اگر باور این گفتگو

چو شیر ژیان اندر آر و برو

نمایم تو را زود چنگال خویش

برافروزم از تو یکی جان خویش

بداختر کنم اختر شوم تو

نمانم به گیتی بر و بوم تو

بگفت و بغرید چون پیل مست

درانداخت بر سام یل چوبدست

سپر بر سر آورد فرخنده سام

ز نیرو یکی پیش بنهاد گام

فرو کوفت آن چوب بر پهلوان

که از زخم او گشت هامون نوان

بپیچید از آواز بر چرخ پیر

تو گفتی که کیوان درآورد زیر

سپهبد بدانست کو پهلو است

به هنگام پیکار مرد گو است

بدو گفت شاپور چونست مرد

به میدان آورد روز نبرد

بگفت و دگر حمله آورد سخت

که از بیم لرزید شاخ درخت

سپهبد ز نیرو خبردار شد

به دل گفت اکنون مرا کار شد

ندیدم بدین زور و بازو کسی

اگر چند من رزم دیدم بسی

نباید که این کشته گردد نخست

بگیرم ورا زنده و تندرست

به ایران برم زنده زین رزمگاه

بدان تا ببیند منوچهر شاه

چو بر حمله آورد شاپور شیر

پس آنگه چنین گفت سام دلیر

که ازگرز من هم یکی نوش کن

نبرد خودت را فراموش کن

بدان تا بدانی تو پیلان مست

ننازی تو دیگر بدین چوبدست

بگفت و برآورد گرز گران

فرو کوفت چون پتک آهنگران

بلرزید میدان از آن روز جنگ

بغلطید در قله کوه سنگ

بلرزید ماهی ابر زیر گاو

زمانه نیاورد از آن گرز تاو

شگفتی فرو ماند آشفته مرد

که هرگز ندیدم بدین سان نبرد

بسی آفرین کرد بر پهلوان

بدان زور و بازوی روشن روان

دگر ره درآمد یل نامدار

ثنا خواند بر داور کردگار

عمود دگر زد چنان بر سرش

که آتش علم بر زد از پیکرش

ز دودش چنان تیره شد روزگار

که نه سام پیدا نه آن مرد کار

خروشان به هم هر دو آویختند

بسی زهر بر همدگر ریختند

همی کرد زد گرز از چوبدست

که نامد به چیزی ز سامش شکست

چو صد حمله کردند رد و بدل

که دل خون شد از پیک و بیم اجل

سرانجام سام یل دیوبند

به شاپور افکند خم کمند

گرفت آن خم خام از زور دست

همه چرم شیر و پلنگان گسست

که او را ببندد به خم کمند

بیازید دست آن یل دیوبند

چنین تا که عنبرفشان شد هوا

نهان گشت کافور و عنبر روا

زمانه همه گرد عنبر گرفت

جهان چادر مشک در سر گرفت

بخش ۱۳۲ - کشتی گرفتن سام با دیوانه شاه‌پور و چگونگی آن

به شاپور گفت آن زمان پهلوان

که ای مرد آشفته باتوان

به شمشیر با تو نیاریم جنگ

مبادا که کشته شوی بی‌درنگ

به کشتی بکوشیم با یکدگر

ببینیم تا کیست فیروزگر

به نیرو گرت کوفتم بر زمین

نبرم سرت گرچه هستی به کین

ولیکن به پیمان زبان کن گرو

که کوتاه سازی همه شور و غو

بیائی به نزد زمین بوس شاه

ببینی یکی شاه با دستگاه

بخش ۱۳۳ - کشتی گرفتن سام با شاپور

به پیش منوچهر بندی کمر

ببیند به من اینچنین زور و فر

که چون تو دلیری در آوردگاه

گرفتم به فر جهاندار شاه

اگر تو به من چیر گشتی به جنگ

سرم را جدا کن به نیروی چنگ

که آید به دستت همه کام و نام

که فیرزو گشتی بر فرخنده سام

پذیرفت شاپور ازو این سخن

دلش رای دیگر بیفکند بن

به کشتی کمر بر میان بست چست

سوی سام پهلو درآمد نخست

نهادند سر بر سر یکدگر

دو جنگی دو شیر و دو پرخاشخر

ز پی خاک بر چرخ می‌ریختند

چو پیلان جنگی درآویختند

بسی گشت کوشش میان دو تن

یکی همچو شیر و یکی اهرمن

چنین تا سفیده برآمد ز کوه

زمان و زمین شد ازیشان ستوه

شگفتی فرو ماند سام سوار

که هرگز ندیده چنین نامدار

نباشد به بازوی این کوه سخت

شود روی و آهن ازین لخت لخت

بگفت و بنالید بر دادگر

ازو خواست نیرو یل نامور

کمرگاه شاپور جنگی گرفت

به چنگال گفتی نهنگی گرفت

برون کرد دست از میان دو پا

به نیرو درآمد ربودش ز جا

به بالا برآورد و زد بر زمین

نشست از بر سینه او ز کین

بدو گفت چونی به چنگال شیر

چگوئی کنون از ره دار و گیر

به من دوست گردی و یا دشمنی

بگردی ز کژی و اهریمنی

وگر نه سرت را ببرم ز تن

ز خون تنت سازم ایدر کفن

بدو گفت شاپور کای پهلوان

دلیر و خردمند و روشن‌روان

مرا آرزوئی است در دل گره

نشاید شوم کشته ایدر فره

به ناکام پنهان شوم زیر خاک

ازین گشته جان و دلم چاک‌چاک

برآری اگر آرزویم تمام

کمر بندمت پیش و باشم غلام

بدو گفت کاین آرزو را بخواه

و یا چرخ خواهی و یا مهر و ماه

برآرم مراد تو را در جهان

به نیروی یزدان و فر مهان

بدو گفت من عاشقم بر پری

که هرگز ندیدی چنان دلبری

ورا نام رضوان نهاده پدر

که او پادشاه است بر بحر و بر

پری‌سر به سر زیر فرمان اوست

سر جنیان زیر پیمان اوست

ورا نام تسلیم جنی شناس

که از هیچ‌کس او ندارد هراس

بسی جاودان پیش او چاکرند

همیشه کمربسته‌اش بر درند

من از عشق رضوان به مغرب زمین

شدم فتنه روی آن نازنین

به دیوانگی شهره گشتم به دهر

همه نوش گیتی به من گشت زهر

کنون ابرها را ورا راست پیش

نتابد کسی پیش آن تیره کیش

من از درد هجرانش بیچاره‌ام

ز شهر و دیار خود آواره‌ام

طلسمیست در راه جادوگران

هژبریست یا اژدهای گران

هزاران هزارش فزون لشکر است

که گوئی دم شومشان آذر است

یکی شهر دارد زرنداب نام

به شادی گرفته در آن شهر کام

فراوان ز خوبان گرفته به بند

دو گیتی ز جورش شده مستمند

ندانم چه سازم بدان بدکنش

که دل وارهانم ازین سرزنش

به پاسخ بدو گفت سام دلیر

که دارم سر رزم دیو شریر

پری‌دخت من هم به بند اندرست

روم گر سوی ابرها درخورست

چو همدرد عشقی به همراه باش

مکن راز ما را به گیتی تو فاش

بگفت و ببخشید دیوانه را

که او شیفته بود جانانه را

دو عاشق به همدرد خود خوش بود

از آن رو که بر هر دو آتش بود

چو دل گرم باشند یار همند

به هر درد و انده به هم محرمند

قمرتاش و قلواد و شاپور شیر

همان سام پرخاشجوی دلیر

به هم راز گفتند و می‌راندند

همه دفتر عشق می‌خواندند

خوشا عاشقانی که از عشق یار

بمیرند و باشند در انتظار

برفتند و شاپورشان در جلو

به گردنده گردون رساندند غو

برفتند یکسر به بیراه و راه

که جائی نکردند آرامگاه

رسیدند بر مرز سقلاب روم

بدیدند پس کشت و آباد بوم

بخش ۱۳۴ - رفتن سام به سمت سقلاب روم

به یک دست کوه و به یک دست آب

همه جای نخجیر و بزم و شباب

بدان دشت یک دم فرود آمدند

به آرامگه تار و پود آمدند

سپهبد بخوابید بر روی دشت

چرانید شاپور اسبان به دشت

بخوردند اسبان علف زار را

چو دهقان چنان دید آن کار را

بیامد به نزدیک شاپور گرد

ز تندی فراوان بر او برشمرد

بدو گفت کای بدرگ اهرمن

ستوران چرا کرده‌ای در چمن

ندانی خداوند این کشت کیست

همین دم به حال تو باید گریست

ز بیمش گریزد به دریا نهنگ

پلنگش ز هیبت بریزد دو چنگ

ز سهمش بلرزد تن اژدها

نگردد درین بوم و بر ابرها

بود نام سالار ما قهرمان

اجل جوید از بیم تیغش امان

اگر بشنود این سخن شهریار

ازین نابکاران برآرد دمار

بخندید شاپور ای تیزمغز

ابا تو خرد نیست و گفتار نغز

ندیدی تو سالار ما را مگر

که از قهرمان بازگوئی دگر

دلیریست ما را به مانند شیر

که آرد سر چرخ گردون به زیر

چو بشنید دهقان ازو سرد گفت

سپهدار را ناجوانمرد گفت

برآشفت شاپور چون پیل مست

بگرداند بر گرد سر چوبدست

بزد بر سر مرد دهقان پرست

که یکباره گردید با خاک پست

چو او را درافکند بر کشتکار

چرانید اسبان در آن مرغزار

خبر شد به نزدیک سقلاب شاه

از آن مرد دهقان ابر بیگناه

برآشفت و گفتا ببینید کیست

چنین خیرگی کردن از بهر چیست

بیارید آن مرد را در زمان

بگوئید خواهد تو را قهرمان

برفتند آنجا تن هفت و هشت

به نزدیک شاپور بر رو به دشت

بدان تا بگیرند و بندند دست

کشانش درآرند با خاک پست

شتابان رسیدند در آن مرغزار

بدانست شاپور چونست کار

بیامد سر ره بدیشان گرفت

که ماندند ازو مردم اندر شگفت

بدان کتف و بالا و چنگ دراز

به نیرو چو پیل و به حمله گراز

بتندید ازیشان برآشفته مرد

ز اندیشه تن ز خون گشت سرد

به تندی بگفتند کای نره دیو

برآریم اکنون ز جانت غریو

چرا کشته‌ای مرد دهقان پیر

نترسی ز سالار با دار و گیر

که در تن بدرند چرم پلنگ

سرت را بکوبند در زیر سنگ

ندانی مگر مرز سقلاب روم

که آهن ز اندیشه گردد چو موم

چو بشنید شاپور رزم آزما

ز گفتار ازیشان درآمد ز جا

برآورد چوب و یکی حمله کرد

نگفت از بد و نیک نه گرم و سرد

سه تن را به یک چوب زد بر زمین

خروشان و جوشان و دل پر ز کین

دو دیگر سر و دشت بر هم شکست

دگرها چو دیدند آن زور دست

تعجب بماندند در کار او

بدان زور و بازو و کردار او

فریبنده مردی به همراه بود

که از چاره مرد آگاه بود

کجا نام او بود فرخارنوش

که از داروی چاره بربود هوش

به صد چاپلوسی به پیش آمدش

تو گفتی که او نیز خویش آمدش

زمین را ببوسید و کرد آفرین

که ای رزمجو پهلو پاک دین

شهنشاه ما را نباشد خرد

همیشه به تندی یکی بنگرد

بخش ۱۳۵ - مکر نمودن فرخار بر دیوانه شاپور

ز دانش به جا نیست نه عقل و را

چو دیوانگان اندر آید ز جا

چه خوش بودی ار گم شدی قهرمان

و یا مرگ آوردی او را زمان

رها گشتی از ظلم سقلاب روم

تن آزاد گشتند این مرز و بوم

همه نامدارانش آشفته‌اند

ز بسیاری رنج او تفته‌اند

کیانند اینها کجا می‌روند

درین پرخطر ره چرا می‌روند

نشاید که ایدر بیابند رنج

بیارید ایدر سر و جان و گنج

که بیداد مردیست سقلاب شاه

به بیداد تازد سوی مهر و ماه

بدو گفت شاپور با فر و نام

که سالار ما هست فرخنده سام

گو نامبردار زرین کلاه

بود پور نیرم یل صف پناه

که از اژدها مهر آرد برون

ز گردون سر چرخ آرد نگون

سپهدار و سالار ایران سپاه

که زیبد مر او را نگین و کلاه

از ایدر شتابد به مغرب زمین

ز بهر پری‌دخت فغفور چین

که برهاند او را ز چنگ بلا

به خم اندر آرد سر ابرها

چو بشنید زو این سخن چاره‌گر

پراکند نقلی از آن هوشبر

به رسم نیازی به شاپور داد

از آن چاره گردید فرخار شاد

چو بیهوش گردید شاپور مست

مر آن چاره گر هر دو دستش ببست

از آن دشت بربود شاپور را

چو میغی که پنهان کند هور را

بیاورد او را بر قهرمان

بدو گفت شاپور کای بدگمان

چرا بسته‌ای دست و بازوی من

نباشد کسی هم ترازوی من

به مکر و فسون دست من بسته‌ای

ز چوب گرانم همی رسته‌ای

اگردست من باز بودی کنون

روان کردمی در برت جوی خون

ولی سام از پی بیاید چو شیر

همه بارگاهت درآرد به زیر

بکوبد عمودی گران بر سرت

ز خون سرخ سازد همی مغفرت

نماند که مانی زمانی به دهر

همه نوش گیتی شود بر تو زهر

بخندید از آن گفته بیدارشاه

که ای بی‌خرد مرد بی‌ فر و جاه

تو دهقان پیر مرا کشته‌ای

چنین تخم بیداد را کشته‌ای

دلیران ما را فکندی به خاک

نه شرم از خدا و نه از شاه باک

کنون من گنهکارم و تیره را

بیاید ز پی سام رزم‌آزما

کند بارگاهم سراسر نگون

روان سازد از مرز ما جوی خون

همین دم کنم پیکرت را به دار

به تو تیر بارم فزون از شمار

همه همرهانت ببندم به جنگ

بکوبم سر دشمنان را به سنگ

همان سام یل را به گاه ستیز

تنش را به خنجر کنم ریزریز

که دیگر کسی خون دهقان شاه

نریزد به خیره به هر جایگاه

به پاسخ بدو گفت شاپور شیر

که ای شاه سقلاب دل‌ناپذیر

درین مرز سقلاب سام آمدست

کمربسته جویای نام آمدست

ندیدست گیتی چو سام سوار

نه در رزم و بزم و نه در کارزار

سر چرخ گردون به چنبر کشد

ز دریا نهنگان به دم درکشد

نماند به سقلابیان زنده کس

به آتش زند ملکت از خار و خس

وزو کشته آمد مکوکال دیو

فرو بست دست نهنکال دیو

بسی کارها کرد در مرز چین

که هرگز ندیده کسی این چنین

ولیکن چه خوش گفت دهقان پیر

که هر جا بود گفته‌اش دلپذیر

شنیدن کجا همچو دیدن بود

نه گفت کسان چون شنیدن بود

چو سام یل آمد به پیکار تو

بداند همه کار و کردار تو

بدانی که من گفتم این گفته راست

بکن آنچه خواهی چنانکت هواست

جو زو قهرمان این سخنها شنید

بلرزیر مانند دریا دمید

به دژخیم فرمود کاین را ببر

بیاویز او را به نزدیک در

بدان تا ورا تیرباران کنند

تنش را نشان سواران کنند

بدو گفت دژخیم ابرو به چین

که برخیز کآمد گه خشم و کین

از آن سو چو بیدار گردید سام

تن کشتگان دید آنجا کنام

نشانی ز شاپور فرخ ندید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

چنین گفت قلواد را پهلوان

که ای شیر پرخاشجوی گوان

نشانی ز شاپور جنگی بجوی

نشاید که او را بد آید به روی

که اینک رسیدم من اکنون ز پی

که سوزم همه مرز را همچو نی

چو قلواد بشنید در دم دوید

عنان خرد را همان دم کشید

چو بشنید قلواد بر شد به اسب

سوی شهر آمد چو آذرگشسب

به سرعت رسانید خود را به شیر

رخش از غم وی شده چون زریر

سراسر به سام دلاور بگفت

سپهبد چو بشنید شد در شگفت

نشست از بر اسب آمد به شهر

سری پر زکینه دلی پر ز قهر

درآمد به خرگاه سقلاب شاه

بدید آن همه افسر و بارگاه

نگه کرد مردی نشسته سطبر

به دل نره شیر و به تن چون هژبر

سراپای گشته در آهن نهان

فروزنده گوئی چو خور در جهان

بدو گفت برخیز تا یک زمان

به جایت نشینم بر قهرمان

که تا یک سخن گویم و بشنوم

پس آنگه درین بوم و بر نغنوم

بدو گفت ویلم که بیهوده بس

به هرزه مکن باد را در قفس

نه من روبهم گر تو هستی چو شیر

سر چرخ گردون درآرم به زیر

ندیدی همانا ز من کمتری

که داری به من کینه و داوری

به نیزه سر اژدها برکنم

تن ببر بر خاک و خون افکنم

بگفت و به خنجر بیازید دست

بغرید از جای و چون برق جست

یکی حمله آورد بر سوی سام

ز تندی بجوشید و برگفت نام

سپهبد برآشفت از گفتنش

یکی مشت زد بر بر و گردنش

به یک مشت او مهره بشکست خورد

چو زو قهرمان دید آن دستبرد

شگفتی فرو ماند لب را گزید

که چون این دلاور به گیتی ندید

به دل گفت این مرد با فر و کام

مرا راست گفت از هشیوار سام

بخش ۱۳۶ - چگونگی احوال سام با عاق جادو

پس آنگه جهان‌پهلو کامکار

نشست از بر مسند زرنگار

جهان آفرین را ستایش نمود

شه روم را هم به نیکی ستود

شهش گفت کای گرد با گیر و دار

نباشد به گیتی چو تو یک سوار

مرا گو که سام نریمان توئی

پناه بزرگان ایران توئی

چه جوئی ازین مرز سقلاب روم

چرا آمدی اندرین مرز و بوم

کرا خواهی اکنون به من راست گوی

که خیره چنین آمدی پویه پوی

که سیمرغ ایدر نیارد گذارد

که ریزد پرش اندرین مرغزار

بدین مرز از ایران نیاید کسی

که باشد مر او را ز دانش بسی

که جز تو ندیدم ایرانئی

که آمد به این مرز تنها نئی

نشاید بدینسان ز ما بگذری

چنین اندرین مرز ما سرسری

به پاسخ چنین گفت بیدار سام

به گیتی منم سام فرخنده نام

ز چین می‌روم سوی مغرب زمین

به پیکار دیو سری پر زکین

شتابم سوی شهر شداد و عاد

بدان تا دهم تاج و تختش به باد

وز آنجا به شهر زرنداب وروم

سوی ابرها جادوی زشت شوم

ببندم دو دستش به خم دوال

ز گیتی براندازم آن بدسگال

هر آن کس که باشد نه اهریمنی

که بار ای یزدان کند ریمنی

به گرز گران سنگ کوبم سرش

پراکنده سازم همه کشورش

چنین پاسخش داد پس قهرمان

که غره مشو این چنین ای جوان

که شداد عاد است کشورگشای

ازو راست گیتی سراسر به پای

که دوزخ پدید آورید و بهشت

درختانش و از سیم و زرینه خشت

همه خوبرویان گزیده قرار

همه پهلوانان با گیر و دار

که از چرخ خورشید زیر آورند

هژبران به بند اسیر آورند

پلنگان ازیشان نیابند رها

که از وی گریزان شود اژدها

همانا که از جان، تو سیر آمدی

کزین سان به چنگال شیر آمدی

میاور تو خود روی بر سوی مرگ

ز شاخ جوانی مریزان تو برگ

شگفتی سپاهند شدادیان

به تن همچو کوهند آن عادیان

نخستین یکی هست در شهر ما

ببندش دو چنگال از بهر ما

به تنگیم از جور او روز و شب

ز بیمش دل مرگ بگرفته تب

بود نام او عاق زرینه چنگ

که از ژرف دریا درآرد نهنگ

ز پانصد من آهن یکی پنجه ساخت

دل نره شیران ازو رنجه ساخت

به نیرو بتابد چو گردید مست

نیارد کسی دست او زیر دست

گر او را ببینی بترسی ز بیم

که از بیم او کوه گردد دو نیم

ز شاهان سقلاب منشور خواست

به پیروزی از چرخ مزدور خواست

ازو خاست شهرم سراسر خراب

ز بیمش نه آرام دارم نه خواب

اگر پنجه‌اش را شکست آوری

سراپرده‌ها را به دست آوری

بدو پهلوان گفت او را بیار

که بینم چگونه است در رفت کار

چنان بکشنم دست او را به زور

که منشور مردن بیابد ز گور

همی گفت تا روز تاریک شد

همه تار خورشید باریک شد

عروس سپهری سر اندر کشید

نقاب شب تیره بر سر کشید

دگر دایه شب گلیم سیاه

بپوشید رخ را نخست از گناه

یکی بزم آراست پس قهرمان

که هرگز نیاید چنین در گمان

پریرخ بتان ساقیان طراز

گشودند هر سو در غمزه باز

به کف ساغر و چشم از غمزه مست

چو چشم خوش خویش ساغر به دست

ز ابرو کمان کرده از غمزه تیر

وزو کرده صد دل ز هر سو اسیر

دلی را که از تیر غمزه بخست

از آن خون گرفتش همان دم ببست

ز خار غمش خم شده پشت چنگ

نواهای عشاق با او به جنگ

ز هجران شده پیر روز فراق

ز ملک حجاز آمده در عراق

صراحی ز خنیاگر آمد به جوش

به ناهید رفته ز دردش خروش

می لعل چون خور کشیده تتق

شده رنگ میخوارگان چون شفق

چنان آتش می‌برافروخت چهر

که هر چهره‌ای گشت مانند مهر

چنین تا سفیده کشیدند می

چو بنشست بر چهر افلاک حی

چنین گفت سام سپهبد به شاه

که آن مرد منشورجو را بخواه

که با هم یکی آزمایش کنیم

ابا زور و پنجه فزایش کنیم

بدان تا بدانم که چونست به جنگ

بیاید ببندد دو چنگ پلنگ

برفتند و آوردندش چو باد

همان پنجه در پیش مهتر نهاد

سه جام از می لعل چون خورد مرد

سر لاف بگشاد وزور نبرد

که چون من نباشد به گیتی کسی

شکستم سر و دست و گردن بسی

خدیو جهان شد شداد عاد

مرا زور مردی به بازو نهاد

سر دست سام نریمان شیر

بکوبم کنم رنگ رویش چو قیر

از ایدر به ایران شتابم به کین

ببندم دو بازوی فغفور چین

به من داد سالاری و مهتری

از آن رو نتابید با من سری

بخندید ازو سام نیرم نژاد

بدو گفت کای مرد ناپاک زاد

چه داری بدین گونه لاف و گزاف

هنر باید از مرد جنگی نه لاف

نگوید خردمند از خویشتن

به هرجا هنر خود بگوید سخن

نشاید تو را نام شاهان بری

که نه پهلوانی و نه مهتری

به جان منوچهر شاه گزین

که زیبد بدو تاج و تخت و نگین

نبیره فریدون فرخ‌نژاد

پدر بر پدرشاه و هم پاکزاد

من او را یکی کمترین چاکرم

کمر بسته او را و فرمان برم

گر امروز از چنگ من جان بری

پس آنگه به گیتی کنی داوری

برآشفت ازو عاق زرینه چنگ

بغرید بر سام همچون نهنگ

بدو گفت کای خیره ژاژخای

ز اندوه بیرون منه هیچ پای

مخور زهر را هیچ بر آزمون

بدان تا نیاری سر خود نگون

بگفت و بدان پنجه یازید دست

بدان حمله آورد چون پیل مست

بگفتا ببین زور بازوی من

چگونه است در رزم نیروی من

نتابی اگر دست من گاه زور

مکن تیره بر چشم خود ماه و هور

وگر زان که پیچی تو پولاد و سنگ

رها کردمت در جهان بی‌درنگ

هلا بازگو تا چه نامی به نام

به سقلاب روم از چه داری مقام

ز تخم کئی وز که داری نژاد

چه داری بگو آنچه داری مراد

به پاسخ بدو گفت فرخنده سام

منم پور نیرم یل نیک‌نام

مرا سام خوانند نام آوران

تن کوه کوبم به گرز گران

کشنده مکوکال جنگی منم

به میدان آورد سنگی منم

ببستم دو دست نهنکال دیو

به گردنده گردون رساندم غریو

هنر از پدر یادگار من است

دگر پیشه ننگ و عار من است

چنان بشکنم پنجه عاق را

که فریاد او گیرد آفاق را

نه چنگش بمانم نه رنگش به رو

به خم کمندش ببندم گلو

نه شدید مانم نه شداد را

به هم برزنم آتش و باد را

ازو عاق عادی برآشفت سخت

بدو گفت کای بدرگ شوربخت

بدرم تنت را به پولاد چنگ

زمین را ز خونت کنم رنگ رنگ

نمانم به گیتی تو را نام و کام

براندازم از دهر آوای سام

بگفت و ز جا اندر آمد چو پیل

ز کینه شده رنگ رویش چو نیل

درافکند سامش به چنگال چنگ

به نیرو درآمد بسان پلنگ

خدای جهان را مدد خواست نیز

پناهید بر داور دستگیر

بپیچید چندان که بشکست دست

بپرید هوشش بیفتاد پست

بگردید رنگش به مانند قیر

بکردش رها پهلوان دلیر

بپیچید آن چنگ پولاد را

به نیرو شکست آمدش عاد را

پس از یک زمان عاق چون یافت هوش

ز دردش به گردون برآمد خروش

شگفتی یکی جادوئی بود سخت

همان عاق ناپاک برگشته بخت

بخش ۱۳۷ - جادوئی کردن عاق و سام را در طلسم انداختن

بدو گفت کای پهلوان گزین

شگفتی دلیر است با فر و کین

همان به که او را به جادو علاج

کنم سر نگیرد ز شداد باج

همه مرز ما را به هم برزند

که شداد ازو دست بر سر زند

نه شداد ماند کنون نه شدید

شگفتی بلائی شد ایدر پدید

بگفت و در چاره بگشاد باز

ز بالا بر سام بردش نماز

بدو گفت کای پهلوان گزین

چو تو نیست مردی به مغرب زمین

نمانند آن عادیان با تو هیچ

نباشند شدادیان با تو هیچ

بگیری همه مرز مغرب سپاه

ز شاهان مغرب ربائی کلاه

بگفت و ببوسید نامی جوان

ولیکن بد از کینه تیره روان

نتابید از زور بازو به جنگ

فریبنده شد سام را بی‌درنگ

بداندیش را بد دل از کین سیاه

بدان تا کند پهلوان را تباه

بپرسید ازو سام نیرم نژاد

ز شهر زرنداب و شداب و عاد

ز کوه فنا وز طلسم و ز دیو

از آن نابکاران با مکر و ریو

که چند است فرهنگ و چونست راه

چگونست بر کوی و در ره سپار

بدو عاق جادو چنین گفت پس

که در ره نتابید به تو هیچ کس

ولیکن از ایدر به شداد عاد

سه صد هست فرسنگ تا بدنژاد

ولیکن نشسته‌ است ره‌دار دیو

ابا صد هزار از دلیر و غریو

ازو بگذری آب دریاست پیش

نشستش در آنجاست آن زشت کیش

به یک دست آن آب کوهی است سخت

کزان کوه برگشته گردیده بخت

از آنجا به ده روزه ره شهر اوست

کزو اژدها افکند نیز پوست

به دستی طلسم است و کوه فنا

نشستنگه بدکنش ابرها

شوم همرهت اندرین تیره راه

ببینم چه سازی به دیو سیاه

همی گفت و بر دل بسی داشت کین

که تا کشته گردد سوار گزین

به پاسخ بدو گفت سام دلیر

به نیروی یزدان با دار و گیر

همه آتش دوزخ او کنون

فشانم کنم مرز او پر ز خون

چنین گفت تا باز شب در رسید

شب قیرگون از میان برکشید

درافتاد خورشید و بیمار شد

ز بیماریش روی خور تار شد

به دژخیم فرمود سقلاب شاه

که آرند شاپور را با کلاه

ز بندش رها کرد از بیم جان

ببخشید خلعت بدو قهرمان

در آن شب از آن بزم برخاستند

یکی جای آسایش آراستند

یکی کاخ بودش شهنشه به باغ

همه زرنگارش در باغ زاغ

یکی تخت آراسته گل ریخته

همه مشک و عنبر برو ریخته

سپهبد بخوابید بر تخت زر

ز بهر پری‌دخت خونین جگر

قمرتاش و قلواد بر پای تخت

دگر گرد شاپور بیدار بخت

همی پاسبان بود و بیدار بود

در آن باغ می‌گشت و هشیار بود

وزین روی با قهرمان عاق عاد

نشستند و از چاره کردند یاد

که باید یکی جادوئی ساختن

که در مرگ جانش در انداختن

وگرنه بلائی است سام سوار

که با چرخ گردون کند کارزار

نه دیوان بماند نه شداد عاد

نه باغش بماند نه آتش نه باد

بو عاق جادو چنین گفت باز

که ای گرد کردنکش رزمساز

هر آن چیز خواهی بکن در جهان

که زیبد تو را تاج و تخت جهان

خدای جهانت نگهدار باد

تن بدسگالت نگونساز باد

ولیکن به دل گفت کز ریو و رنگ

ببندم به خم کمندش دو چنگ

هم امشب کنم چاره کار او

درآیم به این گرم بازار او

بگفت و برون شد دلی پر زکین

پی چاره کار مرد گزین

طلسمی ببندم که ناید برون

بگرید بر او مادر دهر دون

یکی کیسه از شیشه خورده داشت

کزو جان شیرین در اندیشه داشت

بپاشید بر گرد کاخ بلند

یکی جادوئی کرد عاق نژند

بر آن کاخ زرین یکی دردمید

در آنجا نهان گشت عاق پلید

سفیده چو بیدار شد پهلوان

برون آمد از کاخ روشن روان

یکی کوه شیشه به گردون سرش

ز افسونگریها نه پیدا درش

سرش تا بر چرخ بالا بدی

درختان بر شیشه پیدا بدی

شگفتی سپهبد از آن شیشه ماند

ز افسونگری‌ها در اندیشه ماند

قمرتاش و قلواد را گفت سام

که جادو در این خانه بنهاد دام

ندیدم بدین گونه جادوگری

نشاید درین جایگه داوری

نه نیرو به کار آید و تیغ و گرز

نه چاره نه نیرنگ و نه بال و برز

بماندیم ایدر به چنگال مرگ

فرو ریخت مردی چو از باد برگ

پری‌دخت جائی گرفتار دیو

کنون گرم هنگامه بازار دیو

نه گردان ایران نه تخت و کلاه

نه دیدار فرخ منوچهرشاه

بدو گفت قلواد کای پهلوان

ز اندوه جادو مکن دل نوان

که با من برهمن چنین گفت پند

ز کردار این جادوان نژند

که سام سپهدار در این سفر

بیابد ز جادو فراوان خطر

ولیکن به فرمان یزدان پاک

ز دیوان و جادو برآرد هلاک

طلسم تن جادوان بشکند

تن بی‌سرانشان به خاک افکند

همان به به دادار داریم دل

که او گل برویاند از تیره گل

جهان را همه او بود پاسبان

چه در آشکار و چه اندر نهان

تن بی پدر پروراند به دهر

به یک دم دگرگون کند کوی و شهر

نباشد کسی را به او دسترس

به هر دو سرا اوست فریادرس

مسلم ورا پادشاهی بود

گذشتن ازو خود تباهی بود

سپهبد به دادار برداشت دست

که ای پاک یزدان بالا و پست

توئی هر چه هستی به گیتی همه

تو جان داده‌ای بر شبان و رمه

تواز نیست هست آوری در جهان

وگر هست را نیست سازی نهان

تو فرخنده روز اندر آری به شب

کنی مرگ را پیرو تاب و تب

که بیچارگانیم مانده به بند

گرفتار این جادوان نژند

نداریم چاره توئی دستگیر

تو ما را در این جایگه دست گیر

همی گفت از دیده بگشاد آب

ز هجر پری‌دخت جانش کباب

چنان تا دگر خسرو زنگبار

بیامد سیه کرد گیتی چو قار

کشیده سراپرده همچو قیر

که بیشه سیه گشت بر نره شیر

نگه کرده شاپور فرزانه مرد

دلش پر ز خون بود رخساره زرد

درین سوی مر سام را بنگرید

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

که ای نامور سام فرخنده نام

از آن روی این شیشه بیرون خرام

بگفت و فرو کوفت آن چوبدست

نشد شیشه از چوب او هیچ پست

از آن روی شاپور و زین روی سام

همی حمله کردند دو خویشکام

نه بشکست شیشه نه گردید کم

فرومانده گردان و گشته دژم

بر قهرمان رفت فرزانه مرد

از آن کوه شیشه رخش بود زرد

به تندی بدو گفت کای نابکار

چه کردی به بیچاره سام سوار

به نیرو نگشتی چو با او همال

به چاره چرا گشته‌ای بدسگال

نترسی ز دادار جان آفرین

نه اندیشی از شاه ایران زمین

اگر بشنود این منوچهر شاه

ز لشکر کند روی کشور سیاه

سپه گستراند به سقلاب روم

همه کشورت را کند جای بوم

براندازد این تخت و بنگاه تو

نتابی به آن شاه آنگاه تو

بزرگان نه خوبست کردن بدی

نباشد چنین کار از ایزدی

دلیر زمان سام فرخنده فال

که او را نباشد به گیتی همال

بدان چهره و یال و برز گوی

بدان برز و بالا و آن پهلوی

تو را چون بد آید بدان گرد نیو

که آراستی این چنین رنگ و ریو

ز ناگه بدو گفت فرخار نوش

که ای بی‌خرد مرد چندین مجوش

تو نشنیدی این پرگهر داستان

که شد در میان شما داستان

که دشمن همی در جهان کشته به

به چاره سر کار او گشته به

مباش ایمن از کار دشمن به دهر

که ظاهر چه نوش است باطن چو زهر

کسی کو شتابد به مغرب زمین

به پیکار شداد جان آفرین

کمربسته بر کشتن عادیان

که ویران کند مرز شدادیان

شده گمره آن مرد یزدان پرست

ز کار خداوند ما گشته مست

پرستش نیارد به شداد و عاد

که خواهد دهد دوزخش را به باد

ندانی که از فر شداد پاک

سر و جان درآرد به دام هلاک

چو دیوانه شاهپور این بشنوید

ز کینه دلش گشت چون شنبلید

برآشفت ماننده پیل مست

بگرداند بر گرد سر چوبدست

بدو گفت کای خیره ناپسند

نه آنی که پایم فکندی به بند

به بیهوش‌دار و فکندی مرا

دل و جان ز ناگه بکندی مرا

بدو گفت آری ولیکن چه سود

نشد رویت از نیل مردی کبود

که دیگر رها گشتی از فر هور

بگشتی انیس شب و روز گور

ز گفتار فرخار دیوانه مرد

خروشید مانند شیر نبرد

بزد چوب بر تارک نابکار

که مغزش فروریخت در مرغزار

برآشفته گردید همچون پلنگ

به سقلابیان اندر آمد به جنگ

یکی را سر و دست بر هم شکست

دگر را به خواری بیفکند پست

نگه کرد آن رزم را قهرمان

که ندهد از آن چوبدستش امان

برآشفت و گفتا کجا رفت عاق

که دیوانه دارد به مرگ اشتیاق

بیاید بدرد تنش را به چنگ

زمین را ز خونش کند لعل رنگ

درین بود کان جادوی نابکار

درآمد غریوان چو رعد بهار

برآورد آن پنجه آهنین

زبان پر فسون و دلش پر ز کین

به دیوانه گفت ای بد بدگهر

بداندیش دیوانه و خیره سر

تو از عادیانی و از مرز ما

ز تخم مهانی و از عرض ما

چرا بازگشتی ز شداد و عاد

ز یزدان دادار داری به یاد

ندانی مگر کار و کردار او

که تابی تو از شاه شداد رو

بدو گفت شاپور کای بدنژاد

چگونه ز شداد ناپاک زاد

نشاید گذشتن ز مردانگی

گذشتن ازو هست فرزانگی

خدای جهان ایزد داور است

که او بر همه سروران سرور است

یکی باشد ایزد ندارد مثال

ز گل گل دماند ز بستان نهال

همه چرخ با ماه و مهر آفرید

زمین و زمان و سپهر آفرید

به یک قطره آب جان می‌دهد

روان می‌ستاند روان می‌دهد

یکی بنده‌اش هست شداد عاد

مر آن بدگهر دیو ناپاک‌زاد

چو بشنید از عاق گردید عاق

دو تا گشت ماننده پیش طاق

بیازید آن آهنین چنگ را

بدان تا نماید بدو جنگ را

چو دیوانه او را بدان گونه دید

ز کینه بجوشید و لب را گزید

بزد چوب بر دست دیو سترگ

که شد خورد آن پنجه بس بزرگ

دگر زد به کوپال آن چوبدست

که دست بداندیش در دم شکست

رخ عاد جادو از آن گشت زرد

از آن چوب شاپور شد پر ز درد

به یک دست دیگر درآمد به جنگ

بدان تا تن او بدرد به چنگ

دگر چوب زد دست دیگر شکست

نجنبید دیگر بر او هر دو دست

فرو ماند ازو عاق برگشته کار

نتابید با او در آن کارزار

به افسون و جادو زبان کرد باز

بدان تا درآید تن او به گاز

ز جادوگری گرد شاپور شیر

رخش گشت از بیم همچون زریر

بیفتاد آن چوبدستش ز دست

بغلطید شاپور بر خاک پست

به جادو گرفتار شد شیر مرد

نمش از دهان رفته و روی زرد

به زندان فکندند شاپور شیر

نمودند بر وی دو دست دلیر

ولی قهرمان شاد از این کار شد

که بر سام نیرم جهان تار شد

نشستند و جام می آراستند

به شادی یکی بزم خوش ساختند

چنین گفت پس عاق را قهرمان

که آمد به سر سام گو را زمان

نماندست ازو هیچ اندیشه‌ای

چو دیوی گرفتار در شیشه‌ای

بمیرند از ترس دل بی‌شتاب

بدادند جان از پی نان و آب

شگفتی بلائی بدان دیو ریو

گرفتار گشتند آن هر سه نیو

اگر مرغ گردند آن سه گهر

نیاید از آن سحر و افسون به در

بخش ۱۳۸ - رسیدن نامه تسلیم شاه به نزد قهرمان

درین گفتگو بود آن بدنژاد

که دیوی درآمد به مانند باد

ثنا گفت در پیش سقلاب شاه

یکی نامه بنهاد در پیشگاه

درآمد دلیری سرش باز کرد

سراسر فرو خواندن آغاز کرد

نوشته سر نامه نام سلیم

که دیو و پری بود ازو پر ز بیم

سر پادشاهان دیو و پری

بههر جا رسیده ازو داوری

نشانست هر جای تسلیم شاه

که بر چرخ گردون نهاده کلاه

سلیم است باب من اندر جهان

ازو مانده بر من نشان و مهان

تو دانی که مغرب به فرمان ماست

جهان سر به سر زیر پیمان ماست

پدر بد مرا زیر فرمان جم

ز جمشید جم بودمان بیش و کم

برون رفت اکنون مرا شهریار

به تسلیم باشد همه روزگار

مرا دختری هست رضوان به نام

که بودی هوادار فرخنده سام

درافتاد ناگه به دام بلا

ربودش به ناگه همی ابرها

پری‌دخت و رضوان به بند اندرند

بر ابرها در کمند اندرند

کنون سام فرخنده از بهر ما

شتابد به کوه فنا رزم‌خواه

به جادو فکندید او را به بند

ز تخم نریمان گو ارجمند

شنیدی که چون گشت املاق دیو

همان دیو زوبین سر پر غریو

کنون این خردمند فرزند اوست

ز شاخ دلیری برومند اوست

رها ساز او را ز زندان خویش

مزن بیش ازین کینه بر جان خویش

که ما دوستداریم بر جان سام

سخن اسپری شد دگر والسلام

ز گفتار او قهرمان شد به خشم

ز کینه بگرداند بر دیو چشم

بتندید و پرسید نام تو چیست

که بر گفته او بباید گریست

نترسم ز تسلیم و پور سلیم

ندارم از آن جادویان هیچ بیم

ز جنی هر آن کس که ترسد به دل

همان به که باشد تنش زیر گل

نترسم به گیتی من از هیچ کس

مگر جز خداوند شداد و بس

فزونی چرا کرد باید به من

که دارم پریزاد با اهرمن

دگر آنکه پور نریمان شیر

به بند اندر افتاد از خیره خیر

گر او را رهانم ز زنجیر و بند

به جانم رساند همان دم گزند

چو زین بند بیرون شود شیر کین

به هم برزند مرز مغرب زمین

نخستین به شداد جنگ آورد

جهان بر تن مرگ تنگ آورد

تو باری چه نامی ز دیوان جنگ

به تسلیم جنی چه داری درنگ

بدو گفت فرهنگ دیوم به نام

که باشد دو گیتی برم نیک نام

یکی بنده‌‌ام پیش تسلیم شاه

چه در رزم و نخجیر چه در بزمگاه

فرستاد ما را بر سام گرد

بدان تا نمایم یکی دستبرد

برون آرم او را ز زنجیر و غل

که بربسته از دیو جادو به مل

رهانم مر او را ز جادوگران

نترسم ز گردان کندآوران

ازو عاق جادو برآشفت سخت

بدو گفت کای دیو شوریده بخت

که باشی که او را رهانی ز بند

هزارم چو تو هست دیو نژند

نه زان گونه افتاد او ناگهان

که او را رهاند کسی در جهان

هر آن کس که در بند من ماند ماند

دگر نامه زندگی برنخواند

برون شو به تسلیم جنی بگوی

که دم درکش و چاره خود بجوی

مشو غره بر لشکر بیکران

که یک تن ز جنی نبخشم امان

زبان را ز گفتار تن هوش‌دار

مبادا که کشته شوی گوش دار

چو این گفته بشنید فرهنگ دیو

بغرید بر عاق و بر شد غریو

بدو گفت کای بدرگ شوره رو

سخن هیچ ز اندوه بیرون مگو

وگرنه همین دم ببرم سرت

به خون غرقه سازم سر و مغفرت

ندیدی به گیتی تو چنگال من

به میدان مردی هم‌آورد من

ز زور من این چرخ گردیده خم

شده اژدها از نهیبم دژم

بدو گفت پس عاق زرینه چنگ

که ای دیو ناپاک بی نام و ننگ

دو دستم ز پیکار بر بسته است

نجنبد دو دستم که بشکسته است

وگرنه سرت را ز تن کندمی

تنت را به خواری بیفکندمی

که پرژاژ خوانی و وراونه خو

نداری همی آب و آتش بجو

سخن را نبینی همی پیش و پس

به هرزه مکن باد را در قفس

برو تا تو را هست جای امان

به نزدیک تسلیم روشن روان

وگرنه تن خود به کشتن دهی

سر و جان خود را به دشمن دهی

بدو گفت فرهنگ با فر و سنگ

که اکنون ببینی ز من زور جنگ

بگفت و ز جا جست فرهنگ دیو

یکی حمله آورد و بر شد غریو

چو دو دست جادو ز کین خسته بود

ز پیکار شاپور بشکسته بود

نکردی دو دستش همی دار و گیر

فروماند بیچاره رویش زریر

به دو دست بگرفت جنگی سرش

بپیچید و برکند از پیکرش

سرش را بینداخت بر پای تخت

ازو عاق گردید شوریده بخت

بپرید رنگ رخش قهرمان

به دل گفت کامد هم اندر زمان

وز آن رو نگه کرد فرخنده سام

که از هم فرو ریخت شیشه تمام

همه کوه شیشه شده ناپدید

لب خود سپهبد به دندان گزید

بدانست کار یزدان بود

که از فر او مشکل آسان بود

به هر جا که یزدان نگهدار شد

همه چاره دشمنان خوار شد

رها گشت شاپور از جور بند

بیامد به خرگاه دیو نژند

غریونده هر سو چو پیلان مست

گرفته دو دستی همی چوبدست

یکی حمله آورد شاپور شیر

دو ابرو گره برزد از دار و گیر

به تندی چنین گفت با قهرمان

که ای بدرگ خیره بدگمان

چه بود اینکه با سام انگیختی

که با شهد او زهر آمیختی

نترسی تو از داور داوران

ز بیغاره زشت نام‌آوران

ندانی که سام نریمان‌نژاد

به نیرو بگیرد سر تندباد

برآرد دمار از دلیران کار

ز شمشیر او مرگ گیرد فرار

درین بد که آمد سپهدار سام

بدان تاز دشمن کشد انتقام

بلرزید از بیم سقلاب شاه

شد از بیم رنگش به کردار کاه

سرافکنده در پیش از شرم او

به رویش ندید هیچ آزرم او

بدو گفت آنگاه سالار گو

که هر دم یکی چاره سازی ز نو

به افسون دراندازیم در بلا

ندانی که آخر شوی مبتلا

تو نشنیده‌ای پند دانای پیر

که می‌گفت با پیر دیگر دلیر

که تا می‌توانی مکن بد به کس

که تا بد نبینی به گیتی و بس

که دهقان هر آن چیز کارد به دشت

همان بدرود عاقبت کان بکشت

جهان همچو کوهیست آدم ندا

هر آن چیز گوئی دهد آن صدا

تو با من چها کرده‌ای از بدی

نترسیدی از فره ایزدی

چه گوئی که اکنون به شمشیر تیز

تن بدرگت را کنم ریزه ریز

به پوزش درآمد بدو قهرمان

همی خواست از سام نیرم امان

که گر من بدی کردم از روزگار

تو در بوستان تخم زشتی مکار

پشیمانم از کرده باستان

مزن باز از رفته‌ها داستان

بسی بوسه دادش به دست و به پا

که بد کردم ای سام رزم‌آزما

به جان شهنشاه ایران زمین

به مهر پری‌دخت یار گزین

که از دل برون کن همه خشم و کین

که یکرنگ گشتم تو را من یقین

ببخشید سامش چو پوزش بدید

بر آن خاک‌بوسی فروزش بدید

دگر ره نشستند ساغر به دست

چو چشم بتان بازگشتند مست

به یاد پری‌دخت سیمین بدن

بت ماهرویان چین و ختن

شه گلرخان سرو بستان من

که بودی سراپا گلستان من

چنانش به پیش نظر داشت سام

که صبح امیدش به غم کرده شام

قدح نوش کردی و بگریستی

اگر می نخوردی چسان زیستی

چو زلف پریشان آشفته کار

ز هجران تنش خم شده زیر بار

چو ابروی خوبان خمیده قدش

دو رخسار خود زعفرانی بدش

قدح چون بخوردی یکی جوی خون

همی کرد از چشم هر دم برون

خمیده همی سروش از تاب دل

ز سر تا به پا غرق خوناب دل

همی سوختی و همی ساختی

به میدان انده همی تاختی

کسی داند احوال فرخنده سام

که صبح امیدی به غم کرده شام

کشیده همه زهر هجران دمی

نبوده در آن غم ورا همدمی

غمش مونس و هجر همراه دل

نفس در نفس درد جانکاه دل

کسی داند این را که دیدست هجر

چشیده است زهر و کشیده است هجر

ز وصل او شده در دلش خارخار

ز هجران به جانش خلیده است خار

بخش ۱۳۹ - مکر کردن قهرمان به سام و آمدن فرهنگ، آگاه کردن سام را

دگر قهرمان چاره نو گزید

قلم بر سر حرف دولت کشید

به ایوان سرویش یکی چاه کرد

ز شیطان دل خویش گمراه کرد

بپوشید رویش به خاشاک و خاک

که از سام نیرم برآرد هلاک

بیفکند مسند برآراست بزم

در آن دوستی چاره سازید رزم

چنین گفت با سام یل قهرمان

که ای گرد روشن دل مهربان

یکی باغ دارم چو خرم بهشت

که رضوان گلش را سراسر بکشت

ز لاله نهاده به فرودس داغ

ز گل کرده روشن هزاران چراغ

ز خوبان در آن جلوه‌گر تازه سرو

ز خونخواره عشاق در وی تذرو

خطیبی شده بلبل از شاخ گل

ز عکس رخ آب گردیده گل

زبان کرده سوسن به سنبل دراز

شده نرگس مست ازو پر ز ناز

چو مخمور افکنده سر را به پیش

دل غنچه از خار غم گشته ریش

درو غنچه زرد پیش سرای

شده هاون زر در آن مشک سای

زده تکیه هر سو چو شاخ سمن

شده گل بت بلبلش برهمن

شکوفه به ریحان درم ریخته

ابا سیم و عنبر درآمیخته

سر تاج یاقوت بستان فروز

به بر حسن گل عنبر تر زده

و یا خط نورسته مشکبار

نمایان شده بر رخ گلعذار

چمن چون جوانیست آراسته

برو خال و خط جمله پیراسته

چو وصفش کنم قصه گردد دراز

ندانی همه تا بدانی تو باز

چو بشنید ازو سام رزم آزما

بدو گفت تازم بر ابرها

که جانانه را باز چنگ آورم

سر نره دیوان به سنگ آورم

نشاید دگر مانم ایدر به بزم

که پیش است بسیار پیکار و رزم

نیارست جانم به چنگ بلا

دل من به هجران او مبتلا

ره دور در پیش و ساغر به دست

بر عاشف صادق اینها بد است

بدو گفت یک روز دیگر بپا

برافروز بستان به فرخ‌لقا

من آن باغ را فرخ آباد نام

نهادم که بیند سرافراز سام

بگفتند از آن بزم و برخاستند

ز چهره رخ باغ آراستند

که ناگه بر سام فرهنگ دیو

درآمد ثنا خواند بر گرد نیو

نوشته یکی کاغذی در نهان

بدادش به سالار روشن روان

بپرسید نامش که ای دیو نر

نژاد از که داری بگو سر به سر

بدو گفت فرهنگ دیو گوم

نهانی یکی بنده پهلوم

ز تسلیم جنی رسانم پیام

به نزدیک سالار بیدار سام

من آنم که عاق ستمکاره را

مر آن زشت ناپاک بدکاره را

سرش را بکندم ز ملک بدن

گریزان شدند از برم انجمن

بترسید سقلاب تیره روان

گریزان شد از پیش من در زمان

همه کوه و هامون به هم برشکست

همه سحر و جادوی آمد به پست

به فر خداوند جان آفرین

زمان و زمین شد چو خلد برین

امیدم به دادار پروردگار

که شادان بوی تا بود روزگار

بزودی ببینی رخ یار خویش

ولیکن مشو غافل از کار خویش

که اینجا بود مرز جادوگران

به دم درکشند اژدهای دمان

بسی شاد شد پهلو تیزچنگ

دعا کرد بر دیو با فر و هنگ

وز آن پس سپهبد سر نامه خواند

وز آن خط جهاندار خیره بماند

نوشته که ای سام رزم‌آزما

چو آئی درین باغ و بستان سرا

یکی مسندی بینی آراسته

به زر و به زیور بپیراسته

نیاری در آن جایگه برنشست

که نام بلندی در آری به پست

همان قهرمان را بر آنجا نشان

بدان تا ببینی ز دشمن نشان

دلاور به تسلیم کرد آفرین

بنالید آنگه به جان آفرین

همی گفت کای داور راستان

به جان من خسته بخشی امان

دگر ره نهان گشت فرهنگ دیو

سوی باغ درشد سپهدار نیو

شگفتی بهشتی در آنجا بدید

نه زان سان بدید و نه هرگز شنید

چنین گفت پس سام با قهرمان

که بنشین به جای خودت یک زمان

من اینجا نشینم تو بالا نشین

که تو پادشاهی به تاج و نگین

بدو شاه سقلاب گفت از شماست

که من زیردستم شما را سزاست

گرفتش دو بازو سپهدار سام

کشیدش بدان مسند تیره فام

ز چاره همی خواست کار و نشست

بدان چاره خود درافتاد پست

به زوبین و خنجر به تیغ و سنان

درافتاد آنگاه و بسپرد جان

همان چه که خود کند در وی فتاد

چنین دارم از مرد گوینده یاد

که زنهار هرگز مکن تیره چاه

به راه کسان تا نیفتی به چاه

اگر بدکنش باشی و بدگهر

زمانه همین کارت آرد به سر

مکن بد که تا بد نبینی به پیش

چنین است آزاده را دین و کیش

بخندید سام و وز آن جایگاه

چو برگشت آمد سوی تختگاه

نشست از بر تخت سقلاب سام

به فرمان او شد همه خاص و عام

سپه یکسره سوی درگاه سام

رسیدند گردان فرخنده نام

بیاراست قانون شاهی به داد

در عدل و بخشش به هر کس گشاد

جهان عدل شمشیر از سر گرفت

چو دلبر همی عدل دلبر گرفت

بخش ۱۴۰ - نشاندن سام، قمرتاش را به جای قهرمان و رفتن به مغرب

چو یک هفته قانون شاهی ببست

به هشتم سپهبد به مسند نشست

قمرتاش فرخنده را پیش خواند

بر آن تخت زرین ورا برنشاند

به سر بر نهادش کلاه مهی

نشاندش به آئین شاهنشهی

بدو گفت کاین مرز سقلاب و روم

تو را داده‌ام شاهی مرز و بوم

نگه دار آئین و انصاف و داد

به یاد خداوند بنشین تو شاد

که تا بازگردم ز مغرب زمین

به همراه تازیم در مرز چین

پری‌نوش را بخشمت در جهان

نهم نام خاقان تو را در مهان

ببستند گردان به پیشش کمر

همه شاد از سام خورشید فر

سر ماه از آن مرز بر بست رخت

برون شد قمرتاش بر شد به تخت

همان گرد شاپور و قلواد شیر

روان شد به مغرب گو شیرگیر

چو دو منزل آمد به جائی رسید

جهان دید پر نرگس شد شنبلید

یکی چشمه آب پیشش روان

فرود آمد آن جایگه پهلوان

به یک دست کوهی سپهبد بدید

بدانگه فضای دگر بنگرید

که سایه فکنده به گردان سپهر

شده کنگرش پیکر ماه و مهر

زحل سایه‌ای بود بر کنگرش

شب و روز بر کوه سودی سرش

دلاور در آن باره حیران بماند

روانی همی نام یزدان بخواند

ز شاپور پرسید کاین جا کجاست

کزین چرخ گردنده را دل بکاست

ندیدم بدین سان دژی در جهان

که رازش به کیوان بود در نهان

بدو گفت اینجاست دشت هژبر

بغرد زمان تا زمان همچو ابر

بر آن چرخ گردون برآرد غریو

در اندیشه از بیم او نره دیو

بدرد به چنگال نر اژدها

کمربسته در خدمت ابرها

سپرده بدو راه مغرب زمین

دلاور بلائی است دیو لعین

به فرمان او هست جنگی هزار

که هر یک خروشد چو ابر بهار

درین کوه هستند بسته کمر

گرفته ز هر سو همه کوه و در

پلنگان ز بیمش نهان زیر سنگ

بخائید از کین دیوان ز جنگ

درین گفتگو بود با پهلوان

که پیدا شد آن دیو تیره روان

خروشنده شد همچو غرنده ابر

که لرزید هامون و دشت هژبر

نهنگان ز بیمش به دریای آب

گریزنده گشته دلی پر ز تاب

پلنگان فکندند چنگال چرم

ازین دیو کاهد همی گرم گرم

بخش ۱۴۱ - احوال سام از دیو ره‌دار و عجایبها از مرغ دیدن

نگه کرد سام اندر آن برز کوه

زمین را همی دید ازو در ستوه

یکی دیو جنگی سه سر بر سرش

یکی طوق زرین به گردن درش

مه موی اندام چون گوسفند

رسیده سرش تا به چرخ بلند

چهارش بدی دست آن تیره روی

به هر دستی یک حربه جنگجوی

ز شمشیر و خنجر ز گرز گران

به دست دگر درقه بودش دمان

یکی نعره زد بر سپهدار سام

که ای بی‌خرد خیره تیره کام

چه مردی و بوم و نژادت ز کیست

بدین دشت برگو مراد تو چیست

کجا رفت خواهی درین راه سخت

که ریزد ز اندیشه برگ درخت

مگر سیر گشتی تو از جان خویش

که از مرگ کردی تو درمان خویش

درین راه هرگز نپرد عقاب

ستاره نبیند زمینش به خواب

نریمان درین دشت آمد به جنگ

نیاورد یک دم درین که درنگ

ندانم تو را چیست ایدر گذر

که اندیشه نارد در این که گذر

نگه کرد مرغی به مانند پیل

کبودیش بر تن چو دیبای نیل

دو پایش به مانند مرجان به رنگ

بدش سینه برسان پشت پلنگ

به منقار یاقوت چشمش سیاه

ز پرواز او تیره رخسار ماه

سخن‌گوی مانند آدم زبان

به پرواز در چرخ نعره زنان

ز بالا درآمد چو سیلی به زیر

بیازید چنگال مانند شیر

به چنگال بربود ده نره دیو

دگر ره به افلاک در شد غریو

خروشان همی رفت تا نزد ابر

رها کردشان سوی دشت هژبر

ز بالا فتادند در دشت کین

که گشتند چون توتیا بر زمین

شگفتی ازو ماند سالار نیو

بنالید بر صنع کیهان خدیو

سوی دیو ره‌دار آمد به جنگ

همان ابر بارنده خونش به چنگ

بدو گفت کای دیو برگشته بخت

چسان دیدی این رزم و پیکار سخت

خدای جهان آفریدست مرغ

بدین سان کسی کم بدیدست مرغ

بدین رنگ و این پیکر پرنهیب

غریوان درآمد ز بالا به شیب

بدو گفت کاین مرد شدادیست

ازین او بدین‌گونه او عادیست

تن او ز شداد آمد پدید

از آن رو بدین سان کسی کم شنید

شد آشفته زین گفتگو پهلوان

بزد تیغ بر دیو تیره روان

سرش را درافکند در خاک دهر

همه زندگانی بدو گشت زهر

یکی دیگرش تیغ زد بر میان

که شد پیکر دیو ازو پرنیان

همان مرغ یک نعره‌ای برکشید

که گشتند دیوان همه ناپدید

یکی زان همه نره دیوان نماند

که سام سپهدار حیران بماند

روان مرغ فرخنده با آفرین

ز پرواز آمد به روی زمین

ثنا گفت بر سام پهلو غمین

به کام دلش باد چرخ برین

سر دشمنانش نگونسار باد

تو را دیده بخت بیدار باد

بدو گفت ای مرغ فرخنده فر

درآور جهان را ابر زیر فر

ندیدم یکی مرغ همتای تو

به فر و به یال و به بالای تو

سزد گر که گوئی چه مرغی به نام

که شد زنده از فر تو نیز سام

توئی آن که سیمرغ دانات خواند

ز کردار تو داستان‌ها براند

به گیتی همه سایه پر تست

به ویژه چنین رزم از فر توست

به پاسخ بدو گفت مرغ گزین

که ای سام سالار ایران زمین

نه مرغم نه سیمرغ در روزگار

بوم کمترین بنده کردگار

مرا نام فرهنگ جنی شناس

که دارم به یزدان فراوان سپاس

پرستار تسلیم شاهم یکی

ز تو آرزویم بود اندکی

کمربسته هر جا پس و پیش تو

همی کام دارم کم و بیش تو

اگر با من ایدر تو پیمان کنی

زبان را به پیمان گروگان کنی

برآری همی آرزویم به دهر

کنی شهد بر من همی جام زهر

پس آنگه به گیتی همه کام تو

برآرم ز آغاز و انجام تو

چنین گفت فرهنگ کای گردسام

مرا خواهری هست شهنازنام

همی سال ده شد که آن پاک جسم

گرفتار گشتست اندر طلسم

بکردم بسی چاره در روزگار

نیامد به دستم مر آن گلعذار

شنیدم ز دانادلی بیش و کم

که گردی پدید آید از تخم جم

طلسمی که جمشید ایدر ببست

به نیروی بازو بخواهد شکست

به میدان ببندد تن ابرها

از آن بند و بندساز گردد رها

کجا نام او سام نیرم بود

میان دلیران چو او کم بود

کنون آن توئی ای گو سرفراز

که آری تن دشمن اندر گداز

بدو گفت سام نریمان‌نژاد

که آرم هر آن چیز کردی تو یاد

چو این گفته بشنید فرهنگ دیو

زمین را ببوسید در پیش نیو

بزد بال و دردم سر اندر کشید

ز چشم سپهدار شد ناپدید

همان شب دلاور در آن دشت ماند

سفیده دمان باز زان جا براند

چو یک هفته در ره دمی نارمید

به هشتم به نزدیک دریا رسید

چو دریای آخو ورا نام بود

سپهبد در آن ساحل آمد فرود

بفرمود ملاح آمد دوان

طلب کرد کشتی هم اندر زمان

بدو گفت ازین آب دریا مرا

رسان از ثری تا ثریا مرا

سوی شهر شداد عادم رسان

ازین سو بدان سو چو بادم رسان

بدان تا یکی دوزخش بنگرم

برافروزد آنجا یکی آذرم

چه سانست دریا و چند است راه

درین ره چه بینم ز جادو سپاه

طلسمی که جمشید جم ساخته است

سرش را به گردون برافراخته است

کجا بینم او را زرانداب کوه

چگونه است او را ز دیوان گروه

همه یک به یک پیش من بازگوی

سر قصه بگشا همه راز گوی

به پاسخ بدو گفت ملاح پیر

که چون اندر آئی درین آبگیر

چهل روز اگر باد باشد مراد

رسانم تو را سوی شداد عاد

چهارت جزیره درآید به پیش

که تیره شود مرد را تیره کیش

نخستین ببینی تو سگسار شهر

که بر جان شیرین رسانند زهر

یکی پادشاه است نامش کلاب

ببندد به چشم یلان راه خواب

سپاهش فزون است از چون و چند

ازو هست ترسان سپهر بلند

از آنجا چو رفتی یکی هفته راه

جزیره است مانند دود سیاه

که شهر زنانست ای پهلوان

همه ماهرو همچو سرو روان

نباشد در آن شهر فرخنده مرد

پی مرد باشند دلها به درد

چو ز آنجا گذشتی ایا نامدار

یکی شهر بینی در آن رهگذار

که باشد در آنجا مکان پری

یکی پادشاه است پر داوری

ورا شاه تسلیم خوانی به نام

فکنده ز هر گونه در راه دام

نترسد ز شداد و وز لشکرش

چهل روز بینی همی کشورش

از آنجا یکی کوه باشد بزرگ

به بالا دراز و به پیکر سترگ

میان دره آتش افروخته

فراوان در او آدمی سوخته

همه هیمه آتشش آدم است

بسی دیو و جادو در آنجا کم است

ز یک سو بود نیم تن مردمان

فرود آورند ز آسمان اختران

زبان پر ز تابی و پرپیچ و تاب

شده نامشان مالکان عذاب

ز یک سوی آن که چو رفتی ز راه

پس آنگه روی سوی شداد شاه

به نزدیک شهرش همه باغ و کشت

بهشتش ببینی چو زرینه خشت

ولیکن تو را هست از آنجا گذار

نتابی درین ره ایا نامدار

اگر مرغ باشی نپری به بال

ز بیداد شداد آن بدسگال

به پاسخ بدو گفت سام دلیر

که ما را گذر ده درین آبگیر

پس آنگه ببینی که کیهان خدیو

چه سازد بر شداد ناپاک دیو

تو کشتی بیاور مرا بر نشان

تماشا کن این رزم گردنکشان

چه سازم درین راه با نیم تن

کنم پاک آن بوم را ز اهرمن

بدو گفت ملاح کای پهلوان

دلیر و جهانجوی و روشن روان

چه نامت بخوانم به گیتی درون

که خواهی که ریزی ز شداد خون

نژاد از که داری و تخم و گهر

چه نامی به نام و که باشد پدر

بدو پهلوان نام خود کرد یاد

منم سام نام نریمان‌نژاد

که املاق ناپاک را کشت شیر

درآورد روئینه‌تن را به زیر

بدو گفت آری بدیدم ورا

همان نام فرخ شنیدم ورا

که در رزم کشتی مکوکال دیو

ببستی دو دست نهنکال دیو

پری‌دخت فغفور را عاشقی

به مردی و مردانگی لایقی

همه شب همی گفت از روی مهر

چنین تا گه نقاش نیلی سپهر

سفیداج زد بر رخ آسمان

به شنگرف آراست چرخ روان

بخش ۱۴۲ - رسیدن سام به شهر سگسار و چگونگی احوال آن

به کشتی درآمد سپهدار سام

چو غواص در آب کرد او مقام

همان چار کشتی برافراختند

به دریای اخضر همی تاختند

یکی باد برخاست دلخواهشان

بیاراست گفتی همی کارشان

دو شب راند کشتی چو ملاحیان

دوم روز بگشود او بادبان

سواد یکی شهر آمد پدید

شتابان چو کشتی به ساحل رسید

به ساحل یلان بار انداختند

به سوی جزیره یکی تاختند

درآمد در آن شهر شاپور شیر

سگان دید چون اژدهای دلیر

دو سر دید از آن مردمان یک به یک

به یک روی آدم به یک روی سگ

به صورت چنان سگ به گفتار زشت

تو گفتی ز دوزخ بدیشان سرشت

چو ایشان بدیدند شاپور را

مر آن نامور شیربازو را

شگفتی به شاپور درماندند

ورا پیش سالارشان خواندند

بگفتند با شاه کردار او

که یک روی دارد یکی نامجوی

نباشد نشان سگی در تنش

ز چرم پلنگ است پیراهنش

چو این گفته بشنید ازیشان کلاب

بیارید گفتا ورا با شتاب

ببردند شاپور در پیش شاه

درآمد به خرگاه آن کینه خواه

یکی اهرمن دید تن همچو کوه

زمین زیر پایش سراسر ستوه

سری چون سر سگ سری آدمی

ندید هیچ با آدمش مردمی

ز شاپور پرسید چون آمدی

همانا که ایدر به خون آمدی

چه جوئی تو در شهر سگسار شاه

مگر اوفتادی به ناگه ز راه

ندانسته ایدر فتادت گذر

به چنگال این مردم کینه ور

فکندی به دندان ما جان خویش

ندیدی درین درد دامان خویش

بسی دیر سالست تا آدمی

نخوردیم و هستیم از ایدر غمی

کنونت بدریم از یکدگر

که دیگر نیارد کس ایدر گذر

بدو گفت شاپور کای مرد شوم

همین دم خرابست این مرز و بوم

نبینی ز سگسار ای شه یکی

نمانند بر جا یکی بیشکی

سپهدار سام است کآید ز راه

نهنگ دمان گرد ایران پناه

شتابد به پیکار شداد و عاد

براندازد آن تیره بدنهاد

به فرمان یزدان جان آفرین

بگیرد همه مرز مغرب زمین

کلاب این سخن را چو در گوش کرد

به مانند دریا دلش جوش کرد

به لشکر چنین گفت کاندر دمید

تنش را به چنگال در خون کشید

چو لشکر شنیدند مانند کوه

بدو حمله کردند چندین گروه

بغرید شاپور مانند مست

سوی چوبدستش درآورد دست

یکی را بزد چوب بر فرق سر

که چون توتیا گشت بر یکدگر

به سگ صورتان حمله آورد شیر

میان سگان نعره برزد دلیر

پرآواز سگ شد همه رزمگاه

زمین از سگان گشت یکسر سیاه

ولیکن ازیشان بیفکند چهل

سراسر زمین گشت از خون چو گل

سیه کرد از گرد پی هور را

به دندان گزیدند شاپور را

نبد خسته شاپور فرخنده شیر

خردمند و دریادل و جان‌پذیر

سگان گرد او نعره برداشتند

همه نعره از چرخ بگذاشتند

چو خورشید برگشت بیگاه شد

سپهبد ز کارش چو آگاه شد

به ملاح گفت ای جهانجوی شیر

خردمند و بیدار و بسیار دیر

همانا که شاپور گو بسته شد

و یا وی ز سگساریان خسته شد

شوم تا ببینم که چونست جنگ

چرا کرد شاپور چندین درنگ

به توفیق یزدان پروردگار

به سگسار سازم همه روز تار

بگفت و بپوشید جنگی زره

بزد بر دو ابروی پرچین گره

کمر بست و بگرفت نیزه به دست

سپر زد ابر گفت چون پیل مست

نشست آن دلاور به زین غراب

بیامد غریوان به سوی کلاب

بخش ۱۴۳ - جنگ کردن سام با سگساریان و کشته شدن کلاب

همه شهر پر بود ز آواز سگ

بجوشید مر سام را خون و رگ

بغرید و آمد بدان بارگاه

که بر تخت بنشسته سگسار شاه

به رزم اندر آن بود شاپور شیر

تن خسته پر خون و رویش زریر

یکی نعره زد سخت سام سوار

که لرزید آن دشت و دریا کنار

پس از نعره گفتا منم سام یل

پی جان دشمن بسان اجل

کشنده مکوکال و ژند نژند

همان از نهنکال دل پرگزند

شتابم به پیکار شداد عاد

همان ابرها دیو تیره‌نژاد

شنیدی که گرشسب با سنهراس

چسان کشت آن دیو دل پرهراس

برادر پسر گرد گرشاسبم

که از تخمه شاه شیداسبم

نیاکان من دیوکش بوده‌اند

خردمند و بیدارهش بوده‌اند

امیدم کنون سوی این رزمگاه

ببینم نگون است سگسارشاه

کلاب بداندیش آواز کرد

چو بشنید کم شد ورا نام و کام

نگه کرد مردی چو تابنده ماه

برگل نهاده است مشک سیاه

خطی عنبرین بر کنار رخش

نوشته به گرد رخ فرخش

که این است شاه جوانان عهد

که زیبد بدو افسر و طوق و مهد

ابا خط منشور و دست قضا

بحل کرده داده به مردی رضا

جهانید سالار اسب غراب

چو شیر اندر آمد به سوی کلاب

یکی دیو دید او نشسته به تخت

تنش کوه و بازو چو شاخ درخت

به یک سر چو آدم به بالا دراز

سر دیگرش سگ به دندان گراز

یکی نعره برداشت بر سام گرد

که رنگ از رخ چرخ گردنده برد

به آواز یک نعره برداشت دیو

همه تخم دشنام می‌کاشت دیو

به یک ره سگان حمله‌آور شدند

به رزم سپهبد دلاور شدند

چو سام آنچنان دید برداشت تیغ

چو برقی که آمد درخشان ز میغ

به سگساریان حمله آورد شیر

سر و دست و پاشان بیفکند زیر

از آن برق شمشیر آتش فکند

به سگساریان بور سرکش فکند

چو دهقان که بر کشت سازد درو

ببرید و افکند سالار گو

ز خون سگان شد زمین موج‌زن

شده موج از خون او اوج زن

ز خرگاه خون سر به دریا نهاد

تو گفتی زمانه سر رگ گشاد

سر و دست سگسار غرقه به خون

سگان اوفتاده همه سرنگون

یک سگ‌کشی شد در آن پهن‌دشت

که کشتی به خون سگان می‌گذشت

کلاب آنچنان دست و بازو بدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

سراسیمه برجست و از جا کلاب

چو خون روان دید مانند آب

یکی گرز برداشت آمد دمان

بغرید چون سک سگ بدگمان

بدو گفت از ما چه خوای چنین

که پر خون شد از تیغت این سرزمین

جهانی به تیغ آوریدی به زیر

روان گشت از خون دو صد آبگیر

ز سگسار مردم چه خواهی بگو

مرادت چه باشد تو از من بجوی

ندانم چه خواهی ازین فرهی

که از مردمان شهر کردی تهی

بدو گفت بشناس یزدان پاک

که پیدا شد از وی همه آب و خاک

سپهر و زمین ماه و مهر آفرید

درشتی و نرمی و قهر آفرید

خدای جهاندار کیهان خدیو

پری کرد پیدا و آن زشت دیو

بدو گفت شداد عاد است و بس

ندانم جز او پاک دادار کس

سپهبد برآشفت از آن گفتگو

برانگیخت باره گو نامجو

یکی تیغ زد پهلوان بر سرش

که دو نیمه شد سر به سر پیکرش

دگرها ز پهلو گریزان شدند

چو برگ از بر باد ریزان شدند

سه هفته سپهبد در آنجا بماند

همی کشت سگسار و یزدان بخواند

همه شهر از آن بدتنان پاک کرد

ز شهر سگان رفت بر چرخ گرد

ستایش نمود و برآورد دست

شد از مهر یزدان سپهدار مست

بخش ۱۴۴ - رسیدن سام به شهر نیمه‌تنان و چگونگی آن

سر ماه آمد به کشتی دلیر

به دریا درآمد گو شیرگیر

تماشای دریا همی کرد و رفت

ز کردار یزدان بمانده شگفت

دو هفته دگر مانده بر روی آب

به شهر زرنداب بودش شتاب

سیم هفته ناگه جزیری بدید

سراسر پر از لاله و شنبلید

ز ملاح پرسید آنگاه سام

چه جائیست اینجا چه خوانند نام

بدو گفت ملاح کای پهلوان

درینجا بود جای نیمه تنان

یکی پادشاه است چون دیو زوش

تن نیمه و نام او گشته گوش

همه جادو و جن بیدادگر

به خونریز مردم ببسته کمر

ازینها تن دیو ناید رها

نتابد بدینها تن اژدها

ندانم چه آید به ما زین جزیر

زبون آید از چنگ آن نره شیر

شگفتی دلیرند نیمه تنان

زبان آدم و دل چو اهریمنان

بدو باز شد آفرینش تمام

چه از دوست و دشمن چه از خاص و عام

غرض زین مثل زان بگفتم ترا

همه در معنی بسفتم تو را

که پروردگار زمین و زمان

نخست نیمه تن آفرید از جهان

به تاریخ جائی که بشنیده‌ای

به هردفتری شرح آن دیده‌ای

شنیدم ز داناپژوهان پاک

که چون آفرید ایزد این آب و خاک

همین جان این مردمان آفرید

ورا طینت از آتش آمد پدید

به گیتی بسی زشت و بدکاره بود

گرفتار نفس ستمکاره بود

ز فرمان دادار پیچید سر

به خونریزی و فسق بسته کمر

زمانی به یاد جهان آفرین

نبود آن فریبنده ناپاک دین

خداوند روزی ده رهنما

غضب کرد بر مرد ناپاک را

برانداخت تخم ورا از جهان

چه در آشکار و چه اندر نهان

بسی سال گیتی معطل بماند

زمین شد خراب و فلک گشت کند

دگرباره پروردگار جهان

بنا کرد از نو زمین و زمان

جهان بود آینده‌شان رهنما

جهان پر شد از مردم و چارپا

نخستین ز آدم علیه‌السلام

پدید آمد این جملگی والسلام

مر این قصه از بهر این گفتمت

همه در معنی بدان سفتمت

که این بوم و این مرز نیمه تنان

که هستی درو سوگوار و نوان

بنا گشته است اندر آن روزگار

به فرمان دادار پروردگار

کنون شهره گشته بدان قوم عاد

ندارد کسی این شگفتی به یاد

بود شاهشان را ده و دو هزار

به سال ار شماری ایا نامدار

کس از بیمشان اندرین تیره راه

نیاید ز اندیشه گوش شاه

چنین گفت ملاح را سام شیر

که ای مرد دانای بسیار دیر

برآرم دمار از شهنشاه گوش

نه دستش گذارم به جا و نه گوش

پس آنگاه کشتی به ساحل رسید

به ناگه یکی نیمه تن را بدید

بفرمود کان را بیارید پیش

ببینم چه دارند از رای و کیش

که را می‌پرستند در روزگار

چه گویند در راه پروردگار

برفتند و بردند آن نیم تن

شگفتی فروماند آن انجمن

به یک چشم و یک گوش یک دست و پا

همیشه به یک دست و یک پا ستا

دگرباره آن پیر فرخنده فال

چنین گفت با پهلو بی‌همال

که ای گرد بیدار روشن روان

شگفتی بوند این چنین مردمان

بگیرند آهو به تک در شکار

زمانی نگیرند یک جا قرار

بدین نیم‌تن جسم و این چشم و گوش

نتابند از هیبت شیر زوش

به گردن دو بار هیون را برند

به نیرو تن پیل را لشکرند

ولیکن شگفتی دگر گوش کن

هر آن چیز گفتم فراموش کن

نباشد به نزدیک ایشان خورش

ندانم چه سان یافته پرورش

برهنه به تن سالیان در جهان

چنین خلق گشتند از ناگهان

پس آنگه مرآن مرد بی‌توش و تن

بیامد به نزد یل رزم‌تن

زمین را ببوسید و کرد آفرین

ثنا گفت بر پهلوان کزین

بگفتا که شاد آمدی شادکام

دلیر جهان گرد سالار سام

سوی رزم شداد تازی چو باد

که بندی دو بازوی شداد عاد

نیاید به دست تو او را زمان

که سالش دراز است آن بدگمان

یکی پور دارد شدید است نام

که سیمرغ و عنقا بگیرد به دام

ورا هست سیصد ارش برز و یال

ندارد به گیتی کسی را همال

به نیرو تن کوه شد زو ستوه

به بازو درخت و به پهنای کوه

ورا هوش در دست و بازوی تست

به مردی کجا هم ترازوی تست

ز دیدنش پهلو شگفتی بماند

برو در فراوان سخنها براند

کزین گونه پیکر ازو شد پدید

لب خود ز حیرت به دندان گزید

بپرسید ازو گرد رزم‌آزمای

کرا دانی اندر جهان رهنمای

جز ابلیس دیگر ندانیم کس

شناسیم او را به گیتی و بس

ندید از تن او نشانی پدید

تو گفتی که بادی بدو دردمید

ز سام سپه‌دار با رای و هوش

خبر شد به نزدیکی شاه گوش

بگفتند کآمد ز ایرانیان

دلیری به پیکار بسته میان

شتابد به درگاه شداد عاد

ز گرشسب دارد همانا نژاد

ز کردار او بود آگاه گوش

نهاده همیشه بدان راه گوش

که گردی درآید ز ایران زمین

کمر بسته در رزم و پیکار و کین

بخش ۱۴۵ - افسون نمودن تنبل جادو به سام و کور شدن سام

شگفتی دلیر است این اژدها

که دارد سر رزم با ابرها

درین گفته بنهاده چون گوش هوش

یکی نیم‌تن بود با گوش هوش

به افسونگری‌ها نبودش نظیر

نمودی به تموز مه زمهریر

به جادوگری برشدی بر سپهر

به زیر آوریدی همی ماه و مهر

ورا نام تنبل بدی در جهان

بلائی بدی بهر مردم نهان

به تنبل چنین گفت آنگاه گوش

که آنچت بگویم تو بگشای گوش

یکی جادوئی کرد باید به سام

مگر کشته گردد همان خویشکام

وگرنه برآرد ز ما رستخیز

ببرد تن ما به شمشیر تیز

چو بشنید تنبل زمین بوسه داد

به پیکار جادوگری رو نهاد

یکی کرد افسون به سام سوار

که شد تیره بر پیش او روزگار

دو چشم سپهدار ازو شد سفید

دل سام سالار شد ناامید

بدو گفت ملاح کای پهلوان

نگفتم ز جادوی تیره روان

مباش ایمن ای سرور سرورو

حذر کن به نزدیک ایشان برو

نکردی به گفتار من هیچ گوش

کنون افتادیم در چنگ گوش

جهان تیره شد پیش ایشان همه

شبان را نکردی جدا از رمه

جهان همچو شب شد بر ایشان سیاه

نه خورشید دیدند روشن نه ماه

فروماند سالار در آن جزیر

دو دید سپید و دو عارض زریر

به ساحل فتادند دل ناامید

همی هر کس امید از دل برید

بنالید سام سپهبد یکی

به یزدان که جز او نبد بیشکی

همی گفت کای پاک پروردگار

همه نیک و بد از تو آید به کار

همه روشن و هم سیاهی ز تست

در گاو تا برج ماهی ز تست

به گیتی توئی جان ده و جان‌ستان

که بر ماه همی تیره شد آسمان

مرا پیش نامد چنین روز بد

بدو نیک گیتی به مردم رسد

به هر نیک و بد گشته‌ام هر دیار

بشد روزگارم ز هجران یار

مرا از وصال پری‌دخت ماه

همی شادمان ساز ایا پادشاه

همی گفت و نالید و رو بر زمین

ببخشید بر وی جهان آفرین

وز آن رو نشست از بر گاه گوش

نهاده به سر سو در آن راه گوش

که ناگه درآمد به پیشش پری

بیاراسته رخ پس داوری

به دنبال مه بود فرهنگ دیو

که گیتی از آن دیو بد پرغریو

نوشته بدو شاه دیو و پری

که ای گوش نیمه مکن داوری

چنین دان که این پور نیرم بود

به نیرو به گیتی چو او کم بود

برادر پسر گرد گرشاسب است

جهاندیده از تخم شیداسب است

چنین تا به طهمورث دیوبند

نیایند بر شاه خود ارجمند

بدینها نه خوبست کردن بدی

بیندیش از فره ایزدی

که او خود سرانجام یابد رها

پس آنگه تن تو ندارد بها

همان تنبل آن جادوی بدنهاد

بر من فرستش به مانند باد

که تا سام را وارهاند ز بند

تن تو نیابد ز بندش گزند

وگرنه به جنگ تو لشکر کشم

چه لشکرکه کشور به کشور کشم

بیارم به رزم تو چندان پری

که روی زمین را دگر ننگری

که من بنده‌ام پیش فرخنده سام

همین است پیغام من والسلام

چو بشنید ازو این سخن شاه گوش

بر آن گفته‌ها هیچ ننهاده گوش

بغرید آن شاه نیمه تنان

بیندیشم از شاه اهریمنان

که تسلیم جنی که باشد به دهر

که نوشم کند در جهان همچو زهر

برآرم دمار از تن او به جنگ

ندیدست تسلیم جنی پلنگ

نه تهدید گوید سخن از مصاف

بدین گونه گوید سخن از گزاف

بگیرم همه کشورش را به زور

کنم تیره بر چشم او ماه و هور

به پاسخ بدو گفت فرهنگ دیو

که چندین چه داری به هرزه غریو

نداری تو از شاه تسلیم بیم

که خود را بپوشی به زیر گلیم

بجنبد سپاهش چو دریای روم

بلرزد ز بیمش همه مرز و بوم

زمین و زمان پر ز دیو و پری

کند چون درآید گه داوری

همه روی گیتی شود قیررنگ

چو تسلیم روی آورد سوی جنگ

مبادا که او کینه پیش آورد

ابر اژدها خم نیش آورد

به گیتی ورا سرسری دیده‌ای

که خود را به رزمش پسندیده‌ای

سخن بشنو از من مکن سرکشی

به خیره میفروز خود آتشی

که از عهده آن نیائی برون

همه تخت و بختت شود سرنگون

چو گوش این سخن را ازو گوش کرد

چو دریا ز کینه یکی جوش کرد

بدو گفت کای دیو وارونه رای

ز خیره چرا گشته‌ای ژاژخای

به من پادشاهی سزد در جهان

که با من نتابد کسی از مهان

نه از شاه تسلیم و نه ز اهرمن

نتابد کسی پیش این نیم تن

چو جمشید کو داشت دیو و پری

نتابید با من به زورآوری

چو طهمورث و باز هوشنگ شاه

سیامک کیامرث با دستگاه

چو آدم که فرزند ازو شد پدید

هم اینها که گوش تو از من شنید

به من بر برابر نیاید به زور

سیه گشت از بیم من چشم هور

ده و دو هزار است عمرم به سال

که نامد کسی پیش من یا همال

نترسیدم از هیچ کس روز جنگ

نه از آدم و دیو و شیر و پلنگ

بدو گفت فرهنگ با فر و هوش

که تسلیم چون آورد کین و جوش

به هم برزند مرز این نیم تن

تو را نیز سازد ز جوش کفن

به خیره چرا پاسخ آری به من

نه آخر تو را هست یک نیم تن

چو ناقص پدید آمدی در جهان

مکن سرکشی پیش شاهنشهان

به ما ده همان تنبل بدکنش

بدان تا بماند به جانت منش

رها ساز سام سرفراز را

همان پهلو گرد کین ساز را

وگرنه جهان تیره سازی به خود

دو چنگال ما را بیازی به خود

برآشفت ازین گفته آن نیم تن

بگیرید گفتا مر این اهرمن

که باشد بدین سان هم ایدر به زور

بدان تا بداند چسانست هور

بدو حمله کردند نیمه‌تنان

به یک دست لیکن چو اهریمنان

ز جا جست فرهنگ کآید به جنگ

گرفتند او را ببستند تنگ

پریزاد را گفت آنگاه گوش

که رو پیش تسلیم بی رای و هوش

بگویش که ای خیره تیره رای

نباید که بنهی درین مرز پای

وگرنه برآرم ز تن جان تو

کنم مرگ را نیز درمان تو

ز خود بین و اندیشه و مکر جو

به هرزه مکن این چنین گفتگو

برون شد پریزاد و رفتند هوش

بیامد بگفت آنچه دید او ز گوش

بخش ۱۴۶ - لشکر کشیدن به جنگ نیمه‌تنان به یاری سام

چو بشنید این گفته تسلیم شاه

بفرمود کآیند یکسر سپاه

همه گرد شد لشکرش سر به سر

ز دیو و پری جمله بسته کمر

چنین گفت تسلیم با لشکرش

ابا نامداران آن کشورش

که انده مدارید از نیم تن

که از ما برآید برو برشکن

یکی چاره باید که سام سوار

رها گردد از جادوی تیره کار

پس آنگه نه سر ماند او را نه گوش

رساند به گردون گردان خروش

یکی پیر و دانای با فر وکام

که رضوان بدش نام جویای سام

بسی مهربان بد به سام دلیر

در اختر همه دیده پیکار شیر

نگردد ز مغرب چو سازد کمین

ز جادو کند پاک مغرب زمین

طلسمات جمشید را بشکند

سر جادوان را ز تن برکند

چنین گفت رضوان به تسلیم شاه

که ایدر به یاری یکسر سپاه

مکن هیچ اندیشه از نیم تن

که با ماست پیکار لشکرشکن

یکی چاره باید به تنبل نمود

پس آنگه رهانید آتش ز دود

چو یابد رهائی تن سام شیر

تن نیم تن گردد از جانش سیر

مگر تنبل آید ز چاره به دام

پس آنگه برافتد ورا نام و کام

مگر داشت رضوان نکودختری

که شمسه بدش نام در دلبری

به رضوان به هم خورده بودند شیر

همی مهربان بود بر سام شیر

بدو گفت رضوان یکی چاره کن

تن تنیل بدکنش پاره کن

چنان کن که نامش نماند به دهر

جدا ساز از جام تریاق زهر

بدو شمسه گفتا که فرمان برم

که بر سام فرخنده چون چاکرم

یکی دام سازم بدان نیم‌تن

که بر وی بگرید همه انجمن

یکی خنجری داشت برداشت زود

نهانی برون رفت مانند دود

چنین گفت رضوان به تسلیم شاه

هم امشب برون بر از ایدر سپاه

همه لشکرش گشته آراسته

ز دیو و پری جمله پیراسته

پری بر زمین دیو بر آسمان

روان گشته بر سوی نیمه تنان

سپاهش ندانست کس را شمار

مگر آفریننده روزگار

زمین و زمان گشته یکسر سپاه

بپوشید رخسار خورشید و ماه

به روی هوا دید بربسته نخ

پری در زمین همچو مور و ملخ

به سوی جزیره بیاراست جنگ

همان شاه تسلیم با فر و هنگ

یکی دیو بودش به مانند پیل

که بودی زمین از کبودیش نیل

نشسته بر آن دیو تسلیم شاه

شده سوی کافور رخسار ماه

به گردش هزاران هزاران پری

کشیده همه سر پی داوری

همه رخ چو خورشید رخشان شده

زمانه چو لعل بدخشان شده

زمانه سراسر همه لاله‌زار

چو رخسار خوبان سیمین‌عذار

بنفشه همه دست بگشاده باز

شده نرگسان را همه تیغ باز

کشیده کماندار هندو دو صف

ز غمزه همه تیر پران به کف

تو گفتی زمانه گلستان بود

در آن گلستان راحت جان بود

ز عنبر جهانی معطر شده

زمانه چو لعل و چو گوهر شده

ز هر سوی صد کاروان تتار

همه سنبل و عنبر مشکبار

زمین گشته روشن زمانی رکود

همه رخ چراغ و همه زلف دود

فرو مرده شمع فلک را چراغ

ملک را معطر شده زو دماغ

فلک تیره از گرد پر پیچ و تاب

به روی زمین سر به سر آفتاب

ز عنبرفروشان زمین مشک‌بیز

گرفته همه سر به سر تیغ تیز

به بالای سر نره دیوان چو ابر

همه صف کشیده چو غران هژبر

غریوان چو شد از ایشان همان

گهی تیره و گاه روشن روان

شده ابر غران به پیکار جنگ

همه دامن کوه پر کرده سنگ

همی سنگ بارید همچو تگرگ

تگرگی که هر یک بد اسباب مرگ

زمین و زمان گشت جویای سام

ابر نیمه تن تیره شد نام و کام

ز گیتی برآمد سراسر خروش

ازیشان بشد آگهی نزد گوش

که تسلیم جنی درآمد به جنگ

زمین و زمان شد ازو قیر رنگ

شب و روز گوئی درآمد به کین

وزو تیره شد آسمان و زمین

بفرمود پس گوش کاید سپاه

جهان پیش تسلیم سازد سیاه

یکی چاره کردند نیمه تنان

که ناپاک سازند اهریمنان

بخسبید بر هم دو تن شد یکی

سپاهی بیاراست پس اندکی

سراسر برون آمدند از جزیر

کشیدند صف جادوان گزیر

چنین تا که گیتی شد آئینه وار

زمانه همی گشته آئینه‌دار

پریزاد گیتی چو رخ را نمود

ازو دیو شب گشت پنهان چو دود

درآمد زمانه از ایشان به جوش

به لشکر چنین گفت آنگاه گوش

که از جا درآئید و جنگ آورید

به دیو و پری کار تنگ آورید

ز بالا و از زیرشان جنگ خاست

زمانه به مانند شب گشت راست

همه آتش و سنگ در کارزار

ببارید بر هر دو صف بی‌شمار

بسی کشته آمد ز دیو و پری

تو گفتی جهان می‌شود اسپری

به یک دم روان گشت دریای خون

پری‌پیکران گشت در خون نگون

فزونی نمودند نیمه‌تنان

شکست اندر آمد به اهریمنان

ز افسون ایشان در آن رزمگاه

به دیو و پری گشت عالم سیاه

پری زیر پی گشته در خون چمان

چو خورشید در وی شفق شد نهان

و یا همچو گل گشتشان سینه چاک

فتاده دو برگش ابر روی خاک

تن سیمگون گشت مرجان به رنگ

شکسته کمان اوفتاده خدنگ

همه تیر مژگان فتاده ز کار

فتاده همه سرو سیمین‌عذار

همه عقد درگشته بیجاده رنگ

شده نوششان جمله همچون شرنگ

شده سیب سیمین همه لاله‌گون

همه لاله و باغ دل پر ز خون

همه گرد آن خون آوردگاه

همه مهر در گرد بگرفت ماه

تن سیم در نار بگداخته

و یا نور در نار انداخته

فتاده ز تن ساعد سیمگون

چو ماهی که افتد به دریای خون

همه پنجه مهر مرجان شده

هوا یکسره نیز پر خون شده

ز مشاطه مرگ بسته نگار

ز خون جملگی ساخته روزگار

شده جفت با جانشان تیغ تیز

به یک دم فتادند در رستخیز

چو پیلان تن نره دیوان مست

ز مستی درافتاده در خاک پست

به هر سو درافتاد تن کوه‌کوه

از آن نیم‌تن گشته تنها ستوه

بریده همه دست دیوان ز تن

فتاده به خون اندر آن انجمن

به مانند خرطوم پیلان نر

که دست اجل کنده باشد ز سر

همه حمله کردند نیمه تنان

همه جفت‌جفت آمده سرکشان

دو تن همچو یک تن نمودی به جنگ

همه حربه سحرشان بد به چنگ

چو شد رزم تیر و کمانشان پدید

کمان یک گرفت و یکی زه کشید

چو تیر از کمانشان برون آمدی

سر نامداری نگون آمدی

جهان تیره شد پیش شاه پری

ز دیو و پری شد جهان اسپری

سراسیمه شد شاه تسلیم ازو

شکست اندر آمد بدان رزمجو

زمین و زمان زخم شمشیر بود

دل مرگ از بیمشان پیر بود

بخش ۱۴۷ - کشته شدن تنبل جادو به دست شمسه و چگونگی آن

از آن رزم و آشوب و آن گردار

دمان شمسه آمد بر آن کوهسار

نگه کرد تنبل به یک سو بدید

کز افسون او چرخ بد ناپدید

نشسته به یک دست آن رزمگاه

زبان پرفسون بهر تسلیم شاه

روان سوی تنبل شد آن پاک دید

بیاراست هنگام گفت و شنید

چو آمد به نزدیک دشمن فراز

زمین را ببوسید و بردش نماز

بدو گفت کای گرد تنبل پرست

که گیتی درآری همه زیردست

ندیدم به گیتی به نیروی تو

به افسون و آن زور بازوی تو

تو از جان و از تن بسی برتری

که زیبد که باشی تو شاه پری

ز تسلیم بی‌رای با فر و هوش

که بر خیره کوشد ابا شاه گوش

ز بهر یکی آدم بدنژاد

که نامش بود سام ناپاک‌زاد

جهانی به هم برزند خیره خیر

سر تاج و تخت خود آرد به زیر

به گیتی مبیناد هرگز خوشی

به هرزه برافروخته آتشی

چو بشنید تنبل بخندید ازو

بدو گفت ای دلبر مشک مو

کئی تو چه نامی به شیرین زبان

که شکر نثاری مرا در دهان

شگفتی جمالی بدش دلربا

دل تنبل جادو آمد به جا

به پاسخ بدو گفت آنگه پری

منم دخت رحمان یاد آوری

مرا نام شمسه بخواندست باب

منم شمس و شاگرد من آفتاب

گریزانم از مادر و از پدر

تو را شوی بگرفتم از ماه و خور

دلم گشت از کین بابم به جوش

که لشکر کشیدست بر شاه گوش

بگفت و به تنبل نگه کرد ماه

رخی دید مانند قیر سیاه

یکی زشت پتیاره نیم‌تن

که بودی پری روی هر انجمن

ولی تنبل نیم‌تن گشت نرم

ندانست کش سر ببرد چو غرم

زمانی برآمد پس آن سیمبر

فرو ریخت از درج گوهر گهر

چو آمد به گیتی مر او را به سر

نشاید که بینا شود بدگهر

دگرباره پیکار و جنگ آورد

جهان را بر گوش تنگ آورد

بدو گفت تنبل که انده مدار

که شد تیره بر چشم او روزگار

وگر او نبیند خوشی در جهان

ازو بخت برگشت تا جاودان

که بس خیره مردست و بس بدسگال

به خورشید مردیش آمد زوال

نبیند دگر روی گیتی به چشم

ازو هر دو گیتی شده پر ز خشم

بپرسید شمسه که ای پرهنر

زمانه نیارد چو تو نامور

به گیتی چه درمانش باشد ورا

نباید کزین درد یابد رها

بدو گفت تا من به گیتی درم

درست است این نیم‌تن پیکرم

گرفتار درد است فرخنده سام

رهائی نیابد ازین بخت رام

ولیکن مرا عمر باشد دراز

تن من نیابد به دندان گاز

همانم به گیتی نباشد کسی

فریبنده باشم به عالم بسی

ز چنگال من هیچ‌کس جان نبرد

اگر شاه اگر پهلوانست گرد

نیارد کسم کشتن اندر جهان

فراوان بدیدم ز شاهنشهان

به هر هفته‌ای یک شبم هست خواب

دگر ره نشسته دلم پرشتاب

بپرسید ازو گفت آن شب کس است

که تو آتش و دشمنت چون نی است

بخندید ازو تنبل تیره روز

بدو گفت کای شمسه دلفروز

تو را چیست با من ازین گفتگو

چه جوئی ز پرسیدن مو به مو

نشاید تو را کینه در دل بود

چنین گفتگو کار مشکل بود

بدو پاسخ آورد آنگه پری

که ای نتبل شیر با داوری

همیشه به گیتی تو شادان بوی

غم از دل رها کرده خندان بوی

که بس شیرمردی و روشن روان

سزد شاه باشی به هر دو جهان

ز افسون به من نکته‌ای یاد ده

وز آن‌ جان دشمن همه باد ده

که خواهم به تنبل همه جادوئی

فراگیرم از کینه بدخوئی

بدو گفت امشب تو بیدار باش

ز کارم سراسر هشیوار باش

سپیده بگویم چه بایست کرد

که از جان جادو برآری تو گرد

سر هفته بد خواب آورد زور

همی دیده بخت او گشت کور

سر خود بدان گونه بنهاد پست

به خواب اندرون شد به مانند مست

چو شمسه چنان دید کو شد به خواب

برآورد آن خنجر پر ز آب

همی خواست کو را زند بر دو نیم

ولیکن ز تنبل دلش داشت بیم

چو در خواب شد دیو وارونه بخت

یکی نعره زد سنگ شد لخت لخت

چنین گفت کای شمسه خیره سر

همانا به خونم ببستی کمر

چو بیدار گردم هلاکت کنم

درین دشت تیره به خاکت کنم

نگه کرد شمسه همه پیش و پس

ندید اندر آن کوه و در هیچ‌کس

دگر ره برآورد شمشیر تیز

که آرد به جانش یکی رستخیز

دگر نعره‌ای زد همی پرنهیب

تو گفتی که گردون درافتاد شیب

چنین تا سه نوبت همی نعره کرد

که از بیم او شمسه گردید زرد

سراپاش چون بید لرزنده ماند

از آواز آن دو به جان زنده ماند

به ناگاه تنبل ز جایش بجست

همان شمسه با تیغ هندی به دست

بزد بر کمرگاهش از روی بیم

که شد تنبل از ضرب تیغش دو نیم

سر نیم تن را جدا کرد ماه

از آنجا روان شد سوی رزمگاه

بغلطید در خاک و خون دیو دون

یکی دود از پیکرش شد برون

همه دشت گردید مانند روز

برافروخت خورشید گیتی‌فروز

به یک دم سپاهی سر اندر کشید

همان چشم گردان جهان را بدید

بدانست فرخنده سام سوار

که ایزد برافروختش نام و کار

ستایش نمود آفریننده را

کز ایدر رهانید این بنده را

همان گرد قلواد و شاپور شیر

خردمند فرخنده ملاح پیر

به یزدان دادار جان آفرین

نیایش نمودند و رخ بر زمین

که بر جان و بر چشم گردید باز

خدیو جهان پاک دانای راز

پس از آفرین پهلو کامیاب

نشست از بر زین جنگی غراب

به گردن برآورد گرز گران

روان شد به پیکار جادوگران

همان گوش جادو و دیو و پری

به هم ریخته از ره داوری

همان نیم تن اندر آوردگاه

شکست آوریده به تسلیم شاه

پر از غم در اندیشه تسلیم شاه

ز گوش بداندیش در رزمگاه

که برخاست ناگاه آواز سام

چو شیری که بیرون شود از کنام

همی گفت ای بدگهر نیم تن

ندانسته یزدان به هر انجمن

همه کار تو تنبل و جادوئی

ندانسته جز کژی و بدخوئی

منم سام پور نریمان شیر

که روئینه دیو اندر آرم به زیر

همان دیو املاق نراژدها

ز چنگال شیرم نیابد رها

به من روی گیتی سیه ساختی

همه کار خود را تبه ساختی

به فرمان یزدان رها یافتم

رهائی ز نراژدها یافتم

ز سام یل این زور بازو ببین

ز پیکار جادو تو نیرو ببین

بدان پس ببینی که ایرانیان

چگونه به میدان ببسته میان

چسان است پیکار یزدان پرست

که بر چرخ گردان بیازیده دست

بگفت و برانگیخت از جا غراب

چو کشتی که آید به دریای آب

یکی حمله آورد بر نیم‌تن

برآورد کوپال لشکرشکن

چو تسلیم آواز سام سوار

به گوش آمدش اندر آن کارزار

بدانست کان شمسه سیمبر

فکندست از تن سر بدگهر

ازو سام پهلو رها یافته

به میدان آورد بشتافته

به رحمان جنی چنین گفت شاه

که سام نریمان ازین رزمگاه

درآمد به میدان نیمه تنان

برآورد بازو به گرز گران

بگفت و به گردون برآمد غریو

که آمد سپهدار سالار نیو

بخش ۱۴۸ - کشته شدن نیمه تنان به دست سام نریمان

غو کوس برخاست از رزمگاه

جهان گشت بر چشم جادو سیاه

سپهبد ز هر سو چو پیلان مست

تن نیم‌تن کرده بر خاک پست

ز یک سوی شاپور و قلواد گرد

تن نابکار از زمین برشمرد

به هر حمله کشته بشد سی چهل

همه خاک میدان ز خون گشت گل

بدان تا بیامد به نزدیک گوش

یکی نیمه تن دید با جنگ و جوش

به بالا به مانند نیمه درخت

ولیکن به نیروی چون کوه سخت

درآمد ابا تیغ هندی به دست

کزو کوه و هامون شدی جمله پست

بدو گفت کای بدرگ شوم روی

چه کردی ز چاره شدی جنگجوی

ندانی که یزدان دادآور است

به هر جایگه بنده را یاور است

کسی کو به یزدان پناه آورد

جهان پیش جادو سیاه آورد

خدائی که قادر بود در جهان

سرافراز ازو گشته هر جا مهان

چو نام خداوند او را به گوش

بلرزید دل در بر تیره هوش

یکی حمله آورد بر نامور

رخ نامور گشته از درد زر

کسانی که دارند پیکر درست

به رزمم گه کینه هستند سست

تو خواهی که یک پا و یک دست و گوش

درآئی به میدان شیران زوش

به پاسخ بگفتش که ای سام شیر

همانا که گشتی تو از عمر سیر

قسم بر خداوندی پور عاد

به آب و به خاک و به آتش به باد

که شدادشان آفریده به دهر

هم از بهر نوش و هم از بهر زهر

که سازم به تو حمله در کارزار

نمانم که بینی دگر روی یار

تو خواهی که با دخت فغفور شاه

کشی باده لعل در پیشگاه

همین دم ازین حربه جان ستان

تنت را به خاک اندر آرم نهان

برآشفت ازین گفته سام دلیر

درآمد ز جا همچو غرنده شیر

بدو گفت کای بدرگ بدنژاد

نیایش نمائی به شداد عاد

برآورد از آن غصه گرز گران

بزد بر سر شاه نیمه تنان

که او را در آن دشت گرداند پست

به یک حمله آن لشکرش را شکست

جهان سر به سر بحر خوناب گشت

دل سنگ از بیم وی آب گشت

هجوم آوریدند دیو و پری

همی نیم‌تن شد ز جان اسپری

نماندند ازیشان یک تن به دهر

همه کشته گشتند از تیغ قهر

چو تسلیم آن دست‌انداز دید

در بخت بر روی خود باز دید

پیاده شد از اسب تسلیم شاه

ز پا موزه افکند و از سر کلاه

زمین را ببوسید در پیش سام

همی گفت کای سام با فر و کام

همیشه ز تو دور چشم بدان

که هستی خردمند بر بخردان

که هم با نژادی و هم باهنر

ندیدم به گیتی بدین سان گهر

خداوند گردون تو را زور داد

به میدان کین اختر آموز داد

سپهبد به گفتار او بنگرید

یکی پیر ماننده شید دید

به گردش هزاران ز دیو و پری

به گردش ستاده چو انگشتری

چو شمسه درآمد به مانند ماه

به سر بسته سه بند مشک سیاه

دو چشم سیاهش چو ترکان جنگ

به ابرو کمان و به مژگان خدنگ

فکنده به گلبرگ مشکین زره

شکن بر شکن بد گره بر گره

و یا هندو آمد به بازار چین

شد از کم‌بهائی چین بهر چین

به خورشید رخشنده افکنده دام

و یا هاله بر گرد ماه تمام

لب لعل شیرین او چون شکر

و یا درج یاقوت در وی گهر

زبان در دهانش خرد را روان

و یا غنچه در برگ گل بد نهان

ذقن سیب در سیب دلگیر چاه

و یا قطره آبی معلق به چاه

به گردن چو آهو به نرمی چو عاج

گرفته ز ملک جهان او خراج

شده سینه مانند رخشنده تاب

دو پستان بدو گشته سیمین حباب

ز بالای او سرو مانده خجل

وز آن رو بمانده ورا پا به گل

گرفته سر تنبل بدکنش

درافکنده در پای برز منش

بپرسید سام دلاور ز ماه

کئی تو بدین حسن و دل نیکخواه

بدو شمسه برگفت قصه تمام

که چون بود آن جادوی بدنظام

دگر گفت رحمان بود باب من

که روشن شد از فر او آب من

بدیشان همی گفت سام آفرین

که فرخنده‌تان باد روی زمین

چو تسلیم با مهر او رای کرد

هم آنجا سراپرده بر پای کرد

سپهبد نشست از بر تخت زر

گشاد از میانش کیانی کمر

به خدمت به پا شاه تسلیم پیر

دگر سوی قلواد و شاپور شیر

پری صف کشیده رده بر رده

همه جامهاشان به زر آژده

تو گفتی بهشتی است پرده سرا

همه حوریان پیش پهلو به پا

گرفته همه عودسوزان به دست

زمین و زمان گشته از بوی مست

به هر سو که دیدی سپهدار سام

پری در پری همچو ماه تمام

به هر یک که دیدی به از دیگری

همه سر به سر ناز و عشوه‌گری

که شاید به دام آید آن پهلوان

خریدار او گشته هر یک به جان

دل سام جای دگر در کمند

به زنجیر هجران شده پای‌بند

چو هر سو پریزادگان بنگرید

به حسن پری‌دخت یک تن ندید

شده شمسه ساقی و ساغر به دست

دو صد غمزه بر چشم پرفتنه بست

سرفتنه بگشاد هر گونه ناز

نگاهش همی کرد اظهار راز

چو بگرفت ازو جام فرخنده سام

ز خون کرد لبریز زرینه جام

بخوردی که بر سرش نگریستی

در آن بزم عشرت چنان زیستی

چنین تا که آئینه بگرفت زنگ

شد انجام افلاک ازو قیر رنگ

سپه مست گردید گردون پیر

درافکندازین بزم جامش به زیر

بخش ۱۴۹ - خواب دیدن سام، پری‌دخت را و چگونگی آن

سپهبد چو شد سیر از جام می

ز مستی برافکند بر چهره خوی

ز جا جست مستانه آن کامیاب

سیه نرگسانش شده مست خواب

یکی خلوت آراست تسلیم شاه

دلاور بیامد به آرامگاه

دگر مستی خواب در سر گرفت

خیال پری‌دخت در بر گرفت

چو دریا و آن مه درآمد به خواب

رخش دید ماننده آفتاب

ولیکن دژم نرگسانش ز غم

شده هاله پژمان و نرگس دژم

قد چو الف گشته از هجر دال

نهال بلا را شده همچو تال

شده شهد او تلخ از هجر دوست

همه استخوانش نمایان ز پوست

هلالی شده مهر تابان ز هجر

ز انده نمانده ورا جان ز هجر

شب و روز چشمش به راه خیال

خیالی ز غم مانده آن هم خیال

چو موی خودش زار از غم نزار

چو موی پر از چشم بالای تار

چو چشم سیاهش خودش خسته دل

بر آن هجر بر وصل پیوسته دل

چو گل پیرهن بر تن خویش چاک

چو خورشید رخشان فتاده به خاک

ز نرگس همه ژاله بر گل روان

به دل کرده با ارغوان زعفران

شده ناف آهوی چین پر ز خون

به خون آب داده رخ لاله‌گون

تراشیده رخسار مه را شمال

که می‌جست با مهر تابان وصال

شب و روز یکسان گذشته به ماه

همه تخم گلنار را کشته ماه

نهاده به رخسار خود ناودان

از آن ناودان ریخته ناروان

دل آتشکده گشته از تاب غم

نهال قدش رسته از آب غم

درون پر ز آتش برون پر ز آب

چو گل رفته در کوه ابر راه آب

چو سامش چنان دید بر زد خروش

در آن عالم خواب ازو رفته هوش

به بیهوش آمد به پایش فتاد

سر راز هجران برو برگشاد

که ای ماه پر مهر آرام دل

مه گلرخان و گلندام دل

بت مه لقایان ماچین و چین

گرفتار در چین زلفت چنین

به بازار حسنت پری بی‌بها

اسیر کمندت نیابد رها

فزون رخت شمع ایوان جان

دلم را ز پروانه وش جانفشان

منم عاشقی در ره وصل یار

تو معشوق با درد هجرت چه کار

منه درد بر جان که دردت مباد

پریشانی از سرو سردت مباد

فدای تو بادا همه جان من

هم آشکار تو پنهان من

کجا بی‌غمت در کجائی بگو

بدین‌سان پریشانی چرائی بگو

که باشد به گیتی تو را هم‌نفس

که از درد تو بشکنم من قفس

کدام است راه وصالت کجاست

که جانم ازین درد دوری بکاست

شکر لب لب درفشان کرد باز

شکر ریخت از لعل نوشین به راز

نخستین شد از دیده گوهرفشان

چنین گفت کای شاه گردنکشان

ترا اسب تازنده در زیر زین

چه دانی ز پویندگان غمین

تو را ساغر عیش کرده خراب

چه دانی که را برده سیلاب آب

تو را جام می چهره چون دل فروخت

چه دانی که در آتش افتاده سوخت

تو را گوش بر ناله زیر و بم

چه دانی که باشد گرفتار غم

تو را خوش بود کام در روزگار

مرا هم به ناگه یکی گوش دار

تو را با پریزادگان عیش و جام

چه دانی که در بند دیوم مدام

که از چین فتاده به کوه فنا

ز بند بلا بندی ابرها

اگر آمدی یافتی زنده‌ام

وگرنه به چنگ اجل بند‌ه‌ام

خوشا خسته هجر را در خیال

ز ناگه به جان یافتند اتصال

خوشا با خیال بت سیمبر

نهادند لب بر لب یکدگر

کسی کو نه عشقش ورا جان بود

مخوانش تو آدم که حیوان بود

ز ناگه ز شادی ز جا جست سام

به بر در نبودش بت خوش خرام

شدش سینه از درد او پاره‌تر

ز بیچارگی ماند بیچاره‌تر

بخش ۱۵۰ - رفتن سام به جانب شداد و احوال پرسیدن از تسلیم شاه

چنین تا برآمد عروس سپهر

برافروخت بزم فلک را به مهر

نشست از بر جمله لاجورد

ز عکسش جهان گشت یاقوت زرد

سپیده دمان سام آمد به گاه

طلب کرد آنگاه تسلیم شاه

بدو گفت کای شاه دیو و پری

مرا راه دور است و پر داوری

ز هجر پری‌دخت جانم به تاب

برون پر ز آتش درون پر کباب

خبر پرسم از راه دشوار دور

شتابم ببینم چه آید ز هور

کدام است راه و چه آید به پیش

که شستم دو دست از دل و جان خویش

به پاسخ چنین گفت تسلیم شاه

کز ایدر بود شهر من پیش راه

وز آنجا به خشکی کشد یکسره

همی شصت فرسنگ بینی دره

سراسر در آن آتش شعله ناک

کزو مهر و مه هست بیم هلاک

که دوزخ نهادست شداد نام

فراوان در آنجا ددان را کنام

که پیوسته‌شان جای در آتش است

همه جای دیوان مردم کش است

سمندر به نام است سردارشان

که آتش فروز است همه کارشان

همه چرمشان پای تا سر بود

همان روغنی کز سمندر بود

در آتش بسوزند آنجا روان

کجا ده هزارند ای پهلوان

چو ز آنجا گذشتی همه بام و خشت

دگر شصت فرسخ ببینی بهشت

درختانش وز قصر آورده سر

درافکنده در قصر او خشت زر

بسی ماهرویان هر مرز و بوم

وز ایران و توران و هر مرز و بوم

ز هر مرز کشور کشیده به زور

همه نامشان کرده غلمان و حور

چهل قصر در باغ زر ساخته

ز لعل و ز یاقوت پرداخته

به پاسخ بدو گفت پس پهلوان

کز ایدر شتابم بدان جادوان

براندازم آن دوزخ و هم بهشت

فرود آورم قصر زرینه خشت

چو ایدر شتابم به آن بدگمان

تو از پس بیا همچو تیر از کمان

همه باغ زر را تو تاراج کن

تن و جان دشمن تو آماج کن

که شداد را من به پا آورم

پرستش به یزدان خدا آورم

بگفت و درآنجا به کشتی نشست

به یاد پری‌دخت گردیده مست

به دریا درآمد سپهبد چو باد

روان شد به پیکار شداد عاد

همان شاه تسلیم با لشکری

ز پس راند با دیو و جن و پری

سپهبد ز یک مه به دریا گذشت

سر ماه پیدا شد آن کوه و دشت

که از دور او چرخ گشته کبود

شنیده بدیدش بدان سان که بود

همی راند کشتی به دامان کوه

زمانه از آن کوه آتش ستوه

به خشکی درآمد جهاندار سام

که آنجا بدی جادوان را کنام

وز آن جای برگشت ملاح پیر

دگر ره روان شد بدان آبگیر

سپهبد روان شد به سوی دره

همه دود و آتش بد آن یکسره

همه کوه سر تا به سر سوختش

میان دو کوه آتش افروختش

همه هیزم او ز آدم بدی

ز بیداد او آدمی کم بدی

سپهبد روان شد به سوی دره

که بد دود و آتش همه یکسره

سپهبد همان جای آمد فرود

به یزدان فرستاد چندین درود

که ای پاک یزدان با رای و داد

چگونه است این کار شداد عاد

که گم گشته از راه کیهان خدیو

به بیره فتاده به فرمان دیو

مرا بخش نیروی و بازوی جنگ

که آرم سر نام او زیر سنگ

نمانم کنون نامش اندر جهان

که باشد مرین دیو از گمرهان

براندازم این دیو گم کرده راه

جهان را کنم پیش چشمش سیاه

درین بد که برخاست لرزان ازو

سپهبد شگفتی بماند اندرو

نگه کرد سالار پتیاره‌ای

تو گفتی که بد آهنین پاره‌ای

عمودی به گردن چو یک لخت کوه

که در زیر پایش زمین بد ستوه

گروهی ز دیوان پس و پشت او

ز جادو زمین بود در مشت او

دهان همچو غاری گشاده ز هم

دمان از دهانش همه دود و دم

به روغن بمالید سر تا به پای

غریوان چو تندر درآمد ز جای

بغرید کای بخت برگشته مرد

نفس را کنی بر گلوگاه سرد

چرای سوزی دوزخ شتابی چو باد

ندانی مگر نام شداد عاد

چه جوئی وز ایدر چرا آمدی

بدین کوهسار از کجا آمدی

چه نامی مگر خویش گرشاسبی

ز جمشید و ازعم شیداسبی

وگرنه دگر کس درین جایگاه

نیاید کس از بیم شدادشاه

مر این کوه را نام آذر بود

هر آن کس که جوید دلاور بود

کجا رفت خواهی مرا تو چیست

بدین زندگانی بباید گریست

مگر جان خود را نخواهی همی

کزین سان تن خود بکاهی همی

به پاسخ بدو گفت سام سوار

که ای دیو برگشته نابکار

تو نشنیده‌ای نام گیتی ستان

یل نامجو سام روشن روان

به عشق پری‌دخت فغفور چین

کنون رو نهادم به مغرب زمین

دهم جان دیوان مغرب به باد

بگیرم سر تخت شداد عاد

نبخشم ازیشان یکی را امان

به خاک اندر آرم سر بدگمان

چنین گفت کو را سمند منم

نگهبان این کوه آذر منم

مرا آفریده است شداد عاد

ز بهر عذاب تن بدنهاد

هر آن کس که او را نداند خدای

ستایش نیارد بدان رهنمای

بسوزم به آتش تن و جان اوی

که نبود جز این هیچ درمان اوی

همی ده هزارند دیوان جنگ

درین کوه آتش درین تیره سنگ

همین دم سیه سازم این کار تو

به آتش بسوزم تن زار تو

بخش ۱۵۱ - جنگ کردن سام با سمندان و کشته شدن سمندان

بگفت این و یک حمله آورد دیو

سوی جاودان نعره بر زد غریو

که ای نره دیوان با خشم و تاب

درآئید ای مالکان عذاب

بدان تا بگیرم من این بدنشان

رسیدند هر سوی اهریمنان

هجوم آوریدند در پای کوه

رسیدند هر سوی اهریمنا

همه دیو آتش خور رزمساز

همه آتش‌انداز با سوز و ساز

چو سام آن چنان دید پیکار جنگ

بجوئید از خشم جنگی پلنگ

نشست از بر چرمه سخت سم

که از گرد سمش فلک گشت گم

برآورد آن آتش آبدار

یکی آتش انداخت در کارزار

به قلواد و شاپور فرزانه مرد

یکی نعره زد شیر اندر نبرد

کزین بد تنان دشت سازید پاک

برآرید ازین تیره دیوان هلاک

مترسید از رزم دیو عذاب

که سازم من این کوه آذرخراب

یکی را نمایم ازین کوه سنگ

به فرمان یزدان با فر و هنگ

کشم آتش دوزخ از خونشان

که از من بماند در عالم نشان

به یزدان پناهید در رزمگاه

که او می‌دهد بنده را دستگاه

به حمله درآمد یل پهلوان

همی نام برگفت روشن روان

به سوی سمندر درآمد دلیر

به چنگال شمشیر چون نره شیر

سمندر بدو هم یکی حمله کرد

کزان دره برخاست از چرخ گرد

عمودی درانداخت بر سام یل

بتندید و بگشاد بر وی بغل

سپر بر سر آورد سام سوار

سپرده دل و جان به پروردگار

سمندر فرو کوفت گرز گران

که دوزخ شد از بیم گرزش نوان

که آواش پیچید بر برز کوه

همه کوه از آواز او شد ستوه

سر پهلوان را نشد زو خبر

به فرمان دادار فیروزگر

سمندر دگر کوفت گرز گران

به ماننده پتک آهنگران

سه گرز پیاپی بزد نره دیو

که از کوه و هامون برآمد غریو

بدو گفت جنگی سپهدار سام

که ای دیو تیره دل تیره کام

عمود مرا هم یکی نوش کن

همه رزم خود را فراموش کن

بخندید بر سام دیو پلید

که گرز تو مویم نیارد خلید

به من داد شداد کوپال جنگ

نتابد به چنگال من خاره سنگ

چو من ابروان را درآرم به تاب

تنت را دراندازم اندر عذاب

سپهبد چو بشنید برکرد اسب

بیامد برش همچو آذرگشسب

عمود نریمان برآورد شیر

فرو کوفت بر ترک دیو دلیر

که مغز سر و کتف و یال و برش

همه نرم گردید با پیکرش

چو دیدند دیوان مر آن یال و برز

چنان فره و رزم و آن دست و گرز

شگفتی بماندند از آن کامیاب

کز آن گونه کشته است دیو عذاب

ز سوی دگر گرد شاپور شیر

سر دیو دیگر درآورد زیر

به هر سو خروشید چون پیل مست

نموده به دیوان همان ضرب دست

همان گرد قلواد زرین کلاه

به شمشیر می‌کشت در رزمگاه

بکشتند چندان ز دیوان عاد

که از دره خون رو به دریا نهاد

گروه دگر دیو اندر دره

در آتش فکندند خود یکسره

شده نره دیوان دل گمرهان

بسان سمندر در آتش نهان

دو روز و دو شب پهلو نامدار

همی کشت دیو اندر آن کوهسار

سوم روز بر شد فراز دره

جهان پر ز آتش شده یکسره

همی شعله بر چرخ خور می‌کشید

ابر خرمن ماه سر می‌کشید

بخش ۱۵۲ - دعا کردن سام و باریدن باران به دوزخ شداد

به نزدیک دادار شد سرفراز

زمین را ببوسید و بردش نماز

چنین گفت کای داور آب و خاک

ز تو باد آتش پر از بیم و پاک

جهان سر به سر زیر فرمان تست

وگر آب و آتش همه زان توست

مرا بخت و نیرو به شداد ده

شکستی بر این لشکر عاد ده

یکی چاره از بهر آتش بساز

که بیچارگان را توئی چاره‌ساز

که من دوزخ و جنت او خراب

بسازم که شداد آید به تاب

براندازم این تخم ناپاک دیو

که کردست نام خودش را خدیو

خدیو زمانه سراسر توئی

به هرجای بر بنده یاور توئی

بگفت و بمالید رخ بر زمین

همان دم به فرمان جان آفرین

ز گردون گردنده برخاست ابر

خروشان بر آن کوه سر چون هژبر

یکی برق و رعدی برآمد نهیب

که سیلاب آمد ز بالا به شیب

از آن ابر بارید باران چنان

که آن دره پر شد ز آب روان

همه آتش دره را آب برد

چو آب آمد از کوه، آتش فسرد

همه آتش از فر مرد سره

به فرمان یزدان بشست از دره

هر آن کس که برد او پناه بر خدا

همیشه بود کارش از مدعا

همان دم رسیدند جنی سپاه

به پیش اندر آن بود تسلیم شاه

چو آن آتش دره افسرده دید

تن دیو از هر طرف مرده دید

شگفتی به سام دلاور بماند

برو نام یزدان فراوان بخواند

بیامد ببوسید پای دلیر

دعا کرد بر پهلو شیرگیر

بر کوه آذر فرود آمدند

به دل با می و بانگ و رود آمدند

کشیدند بر دشت پرده‌سرا

خروشی برآمد ز پرده سرا

به هم ناز و شادی دگر ساز شد

نی و چنگ مطرب هم آواز شد

به جلوه درآمد ز هر سو پری

چو چشم خوش خود به ساقیگری

شده بزم مانند بزم افق

کشیده ز می لعل نورش تتق

پری‌پیکران چهره آراسته

پی شادی سام برخاسته

در آن بزم ناهید بد چنگ زن

مه و مهر و برجیس بد چنگ زن

به یاد پری‌دخت خون می‌گریست

چگویم که از درد چون می‌گریست

چنین تا که ساقی بزم فلک

بپیمود ساغر به مُلک ملک

ازین جام زرین می‌ نور داد

همه باده از ساغر هور داد

سپیده سپهبد ز روی شتاب

کمر بست و بر شد به پشت غراب

بخش ۱۵۳ - در صفت بهشت شداد گوید

از آن منزل آمد سوی باغ و کشت

خرامید از آنجا به سوی بهشت

همه شصت در شصت بد لاله‌زار

ز مرغان به هر گوشه‌ای ناله زار

به هر شاخ مرغی کشیده نوا

زمین مخمل سبز و مشکین هوا

به هر گوشه نساج ابر بهار

کشیده زبان را به هر جای بار

ز زربفت و دیبا همه گونه‌گون

قضا بافته داده یکسر برون

بساط زمانه همه رنگ رنگ

ز سبزه برون داده از سبزه رنگ

عروسان بستان رخ آراسته

حنا بسته و چهره پیراسته

بنفشه چو زلف پراکنده سر

شده سنبل از دور بر یکدگر

گرفته به کف لاله خونین باغ

سراپایش خونین و دل پر ز داغ

شده داد خیری ز درد سمن

ستاده به پیش حکیم چمن

گرفته عصا نرگس خسته زار

سرافکنده در پیش بیماروار

شد بلبل از شاخ دستان نواز

گشاده گلش گوش از روی باز

همه حسن و عشقی که در کار بود

همه صنع یزدان دادار بود

جز ایزد که آرد مر این را پدید

گه آرد پدید و گهی ناپدید

به یک دست آن باغ و آن لاله کشت

سراسر همه بود زرینه خشت

شده بیست فرسنگ بالای باغ

دگر بیست فرسنگ پهنای باغ

ازو سال پانصد که استادکار

همی ساخت او را و بد نیمه‌کار

ندیده بدش هیچ شداد عاد

ز مغروری گنج ناپاک زاد

از آن گونه چون گردد آراسته

بیاید ببیند همه خواسته

پس از عمر نهصد گذشته به سال

که خواهد تماشا کند بدسگال

که آید به صد کام آن پرشتاب

چو زو پای ناپاکش اندر رکاب

یکی بر رکاب و دگر بر زمین

که مرگ آید از پیش جان آفرین

کند قبض روحش هم اندر زمان

نبخشید او را دمی هم امان

سپهبد درآمد به نزد بهشت

همه قصر یاقوت زرینه خشت

همه باغ از صندل و عود و عاج

به زینت ز گردون گرفته خراج

چهل قصر بودش همه پرگهر

در و بام یکسر همه سیم و زر

چهل قصر دیگر ابر گرد قصر

ز یاقوت آراست استاد عصر

تراشیده فواره از لعل و سیم

از آن سیم پاشیده در یتیم

چهل بد خیابان چمن در چمن

گل او ز یاقوت سیمین سمن

درختان سراسر همه سیم و زر

برو میوه آویخته از گهر

همه سیم او گوهر شب‌چراغ

درختان شده همچو روشن چراغ

همه نار و یاقوت آویخته

ز فیروزه برگش درآویخته

بهش کهربا بد میانش تهی

همه شاخ و برگش بسان بهی

شکوفه زر و نخل از سیم خام

چو پروین که بر گرد ماه تمام

گل شنبلیدش ز یاقوت زرد

بنفشه تراشیده از لاجورد

زمرد همه سبز در صحن باغ

زبرجد شده سرو بالای راغ

شده نیم نرگس میانه ز زر

تراشیده غنچه همه از گهر

ابرشاخ مرغان همه زر خشک

شکمشان مجوف همه پر ز مشک

ز یاقوت منقار و از لعل بال

شده چنگش از سیم و زر پایمال

چو سام نریمان چنان باغ دید

ز رشکش دل دهر را داغ دید

شده نازنینان در آن انجمن

همه زلف پرچینشان پرشکن

سراسر ز دیبا همه حله پوش

پراکنده زلف و قدح کرده نوش

همه همچو چشم خوش خویش مست

میان گل و لاله غلطیده پست

پری‌پیکران هر طرف نیم‌مست

ز فیروزه و لعل شیشه به دست

نشسته عرق بر جبینشان ز می

ز گل ریخته لاله مانند خوی

همه از می شیشه گلگون شده

ز لبها دل شیشه پر خون شده

همه گشته غلطان چه چشم و چه جان

همه روی بر رو زبان بر زبان

خرامان گروه دگر در چمن

ابا ناز با یکدگر در سخن

همه همچو طاوس آراسته

به زر و جواهر بپیراسته

همه ماهرویان ماچین و چین

همه دلربا و همه دلنشین

همه حور عین و همه دلفریب

که بردند از جان دلها شکیب

پس استاد در باغ در کار بود

یکی جادوی زشت بدکار بود

کجا نام ارجان جادو بدی

که از راست‌گوئی به یک سو بدی

چو از دور بر سام یل بنگرید

گره زد به ابرو برو بردمید

بدو گفت کای بدرگ بدسرشت

چه کردی بدین گونه اندر بهشت

تو را چیست نام و چسان آمدی

چگونه ز جادوگران آمدی

بهشت است نه جای تو کس است

ولیکن چو افتادی اکنون به شست

برون رو که تا زنده مانی به دهر

وگرنه کنم بر تو این نوش زهر

منم نام ارجان فولادخا

به سر کاری باغ مانده به جا

ز بیمم نیارد کس ایدر گذر

ندانم کئی تو بدین یال و فر

به پاسخ بدو گفت سامم به نام

ز ایران به مغرب گرفتم کنام

کمربسته بر رزم شداد عاد

بدان تا دهم نام شومش به باد

بکشتم همه دیو آتش‌پرست

ز من شد سمندر ابر خاک پست

کنون نوبت تست و باغ زرین

که تا هر دو را پاک سازم ز کین

چو بشنید ارجان سرش خیره شد

جهان پیش چشمش همی تیره شد

به افسون درآمد به سام سوار

که تا بر سر آرد ورا روزگار

دهان را چو غاری ز هم برگشاد

در گلخن آتش اندر گشاد

همه باغ پر شد به آتش به دم

دلاور شد از آتش او دژم

سپر در سر آورد سالار شیر

ز دود و ز آتش سر آورد زیر

که ناگاه شاپور فرزانه مرد

ز پشت اندر آمد دلیر نبرد

بزد چوب بر فرق آن بدگهر

که مغز سرش کوفت بر یکدگر

گروه دگر حمله کردند پاک

ز ماتم به گردون فکندند خاک

خروشان بگفتند کای بدنژاد

نترسی مگر تو ز شداد عاد

اگر باد او را دهد آگهی

فرستند ز دیوان یکی را شهی

همین دم تو را همچو سنگ سیاه

کند تیره روز تو گردد سیاه

چو بشنید شاپور آمد به جنگ

به یک دم زمین ساخت پشت پلنگ

زمین کرد از آن مردمان اسپری

که ناگه رسیدند دیو و پری

همان شاه جنی به سر بر کلاه

رسیدند با دیو جنی سیاه

سپاه اندر آمد فزون از هزار

همه پر شد آن باغ گوهرنگار

سپهبد چنین گفت یغما کنید

ز من رزم میدان تماشا کنید

نمانید یک شاخ برگ درخت

همه آلت رزم سازید رخت

درختان قصرش بکندند زود

از آن باغ شداد برخاست دود

گرفتند و کندند و بردند بوم

غلامان و اسبان آن مرز و بوم

نماندند در باغ شداد چیز

که ارزد در آن جایگه یک پشیز

بهشتش به تاراج شد اسپری

به فرموده سام و شاه پری

بخش ۱۵۴ - خبردار شدن شداد از آمدن سام و فرستادن زرینه بال را به جنگ

از آن آگهی پیش شداد شد

وز آن گفته مغزش پر از باد شد

بگفتند سام نریمان رسید

به فر منوچهر ایران رسید

همه دوزخ و جنتت را بکند

زمینش به چرخ برین برفکند

برآشفته شد شاه شداد عاد

لب خشم و تندی یکی برگشاد

به لشکر نگه کرد از روی قهر

چو مار و چو کژدم فرو ریخت زهر

بفرمود تا دیو زرینه بال

که جبریل خواندی ورا بدسگال

به بالا ز سیصد ارش بد فزون

به پیکر به ماننده بیستون

گهی زشت بود و گهی خوب‌چهر

گهی بر زمین و گهی بر سپهر

بیفتاد صورت به رنگ و به ریو

بیاراستی تن مر آن زشت دیو

بدو گفت با پهلوانان هزار

برو زود نزدیک بر آن سوار

فرو بند دستش به خم کمند

به آهن سراپای او را ببند

بیارش به نزدیک من تازیان

دو دست از بر تارک او زیان

هر آن کس که با او بینی به راه

به ویژه مر آن خیره تسلیم شاه

که شد رهنمون سام را زین دیار

برآور ز جانش بزودی دمار

بکش هر چه بینی ز دیو و پری

بکن کالبدشان ز جان اسپری

چو آن دیو بشنید اندر زمان

روان شد به سوی یل پهلوان

هزارش ز گردان مغرب زمین

به بالا بلند و برو پر ز چین

نشست از بر پیل زرینه بال

برافراخت بر ابر کوپال و یال

وز آن ره سپهدار سام جوان

نشسته به بزم اندر آن شادمان

پری هر طرف پیش او صف زده

همه جامهاشان به زر آزده

درختان زر را در آن پیشگاه

تماشاکنان گرد لشکر پناه

همه ماهرویان آن مرز و بوم

که آورده بودند از چین و روم

همه خوبرویان بتان چگل

که خورشید از شرمشان شد خجل

ازیشان سخن کرد گو خواستار

که چون اوفتادید در این دیار

درین گفتگو بود سام دلیر

که دیوی درآمد شده رخ زریر

تنش گشته لرزان شده زرد رو

دهن خشک و لبها پر از گفتگو

چنین گفت با سام کای بی‌همال

درآمد ز ره دیو زرینه بال

که جبریل باشد به شداد عاد

یکی بدکنش دیو تیره‌نژاد

هزاران دلیران عادی ز پی

برافروخته چهره برسان می

بخندید از گفت او پهلوان

که جبریل دیو است و تیره روان

درین بود کز دشت برخاست گرد

که خورشید رخشنده را تیره کرد

نگه کرد سالار ایران زمین

یکی نره دیوی درآمد به کین

دو پا بر زمین و سرش زآسمان

غریوان به مانند ابر دمان

زمانه گرفته همه پیکرش

برافروخته هر دو یال زرش

به صورت به ماننده مهر و ماه

ابر ماه افشانده مشک تتار

کلاهی به سر پر ز لعل و گهر

به گردن درافکنده طوقی ز زر

درآمد به نزدیک فرخنده سام

به کش کرد دست و بکردش سلام

سپهبد ز بالای او خیره ماند

ز بوی بد او دلش تیره ماند

درآمد به زانو چو زرینه بال

نگه کرد بر سام فرخ همال

شگفتی دلیری به مانند شیر

ازو شیر افلاک رنگش زریر

بپرسید سامش که تو کیستی

به یزدان چه داری و از چیستی

کرا می‌پرستی و نام تو چیست

مراد از که داری و کام تو چیست

ز شداد شوریده شوربخت

که بندد ز من بر سر تخته رخت

چه داری خبر سر به سر برشمار

که تنگ از وجودش بود روزگار

بخش ۱۵۵ - کشته شدن زرینه بال به دست سام و چگونگی آن

به پاسخ چنین گفت کای پاکزاد

که من جبرئیلم به شداد عاد

خبرها رسانم به شداد عاد

بود پایه‌ام بر فلک سخت شاد

کنون آمدم کز تو گیرم خبر

که چون آمدی اندرین بوم و بر

دگر آمدم تا همه کام تو

به گردون رسانم همه کام تو

به هر کس که من آمدم ناگهان

سرافراز گردید اندر جهان

به پیغمبری نام او شد بلند

بر شاه شداد شد ارجمند

من از پیش دادار دهر آمدم

نه از جور و بیداد و قهر آمدم

خدیو جهان کرده با تو پیام

که ای تخم گرشسب سالار سام

اگر تو بیائی به نزدیک من

همان پیش گردان این انجمن

ستایش نمائی مرا در جهان

سرافراز گردی میان مهان

کنم نام پیغمبر مرسلت

اگر پاس داری زبان و دلت

کنی بر همه سروران سروری

پرستش کنندت به پیغمبری

شوی بر زمین و زمان پادشاه

به فرمانت باشد همه مهر و ماه

بخندید از آن گفته سالار سام

که ای کافر گمره تیره کام

ازین ژاژخانی یکی باز گرد

به یزدان دارنده دمساز گرد

خدائی که چرخ برین آفرید

به پستی بدین‌سان زمین آفرید

ز گل گل دهد میوه از خار خشک

نسیج از تن کرم خونابه مشک

به زنبور هم داده او نیش و نوش

به انسان دهد دانش و عقل و هوش

زبان سراینده و پا و دست

که از بحر گوهر درآرد به پست

ز یک پشه‌ای می‌کشد ژنده پیل

روان کرده از صنع خود رود نیل

همو جان ده است و همو جان ستان

شد از قدرتش خاک ره بوستان

ز شداد موئی نیاید پدید

ازو قدرت پشه‌ای کس ندید

ازو باز گرد و به یزدان گرا

که یزدان بود بر همه رهنما

وگر آن که گمراه و بیدین بوی

به یزدان دارنده پر کین بوی

وگرنه به گرز گران پیکرت

بکوبم که پیدا نباشد سرت

همه مرز شداد بر هم زنم

همه دست و پایش به هم برزنم

نمانم یکی را ز شدادیان

براندازم از دهر این جادویان

به پاسخ بدو گفت زرینه بال

که ای سام بیهوده چندین منال

مشو غره بر بازوی خویشتن

بدین یال و کوپال لشکرشکن

که از فره بخت شداد عاد

که گر کوه باشی دهندت به باد

بویژه نتابی به یک دست من

گلویت بماند ابر شصت من

از آن آمدن سوی پیکار تو

که سازم درین جایگه کار تو

ببندم دو دستت به خم دوال

بدان تا بدانی تو زرینه بال

به فرمان شداد با بند و غل

چو بندی که باشد به مانند نعل

به درگاه شداد عادت برم

پیاده شتابان چو بادت برم

برآشفت ازو گرد پرخاشخر

بدو گفت کای گمره بدگهر

اگر تو ببندی به میدان مرا

چو دارم به کف نیزه و گرز را

بیابم به درگه ستایش کنم

به شدادیان من نیایش کنم

ز یزدان بگردم به مانند باد

کنم سجده در پیش شداد عاد

اگر نه ببندم دو دستت به جنگ

نهم بر سر و گردنت پالهنگ

پس آنگه بگردی تو از راه دیو

ستایش کنی پیش کیهان خدیو

بدو گفت آری به پیمان کنم

که جان را به پیشت گروگان کنم

ولیکن من و تو به آوردگاه

بباشیم از هر دو سر دادخواه

به تنها بگردیم و جنگ آوریم

به فرمان دادار چنگ آوریم

بگفت این و برجست زرینه بال

ز سیصد رش افزون برافروخت یال

یکی گرز برداشت چون سخت کوه

که شد از گرانیش گردون ستوه

بغرید ماننده تیره ابر

که از نعره‌اش سوخت جان هژبر

زمانه ز هیبت بلرزید پاک

فرو شد دو پایش در آن تیره خاک

سپهبد بپوشید جنگی زره

ز کینه دو ابرو زده بر گره

میان تنگ دربست شیر دلیر

غراب چو اژدر درآورد زیر

برانگیخت در دشت آورد اسب

بجوشید مانند آذرگشسب

برآورد کوپال زرینه بال

بزد بر سر سام فرخنده فال

که لرزید میدان آورد و کوه

ز لرزش زمین شد سراسر ستوه

چو رد کرد آن گرز را پهلوان

بدانست پیکار تیره روان

عمودی دگر کوفت بر نامدار

که پیچید آواش بر کوهسار

سه گرز از کف دیو چون کرد رد

بدان سان که از پهلوانان سزد

پس آنگه چنین گفت سالار نیو

که ای گمره بدرگ خیره دیو

ز من هم یکی زور بازو ببین

که چونند شیران به هنگام کین

که دارند هنگام آوردگاه

دلیران و گردان ایران سپاه

بدو گفت پس دیو زرینه بال

که از فر شداد با زور و یال

نتابید با من کسی گاه جنگ

به چنگال آرم ز دریا نهنگ

تن اژدها را بدرم به زور

نتابد ز ترسم ز اندیشه هور

ندانم که چونست پیکار تو

مگر هم خدیوم بود یار تو

بخندید ازو سام روشن‌روان

برآورد آنگه عمود گران

خدای جهان را یکی یاد کرد

به حمله درآمد به سوی نبرد

بزد برکمرگاه جبریل عاد

که پیچید بر خویشتن بدنژاد

جهان تیره شد پیش برگشته بخت

بدانست آنگه که مردیست سخت

دگرباره افراخت کوپال و برز

بزد بر سر سام فرخنده گرز

گه آن زد برین گاه این زد بر آن

طپید از صلابت زمین و زمان

شده دشت بازار آهنگران

ز بازو و کوپال کند آوران

چنین تا همه دسته گردید خم

دل سام پهلو ازو شد دژم

بیفکند گرز و برآورد تیغ

که از تیزیش مرگ خوردی دریغ

چو الماس جانکاه پر موج خون

نهنگی که دریا ازو شد زبون

کشید از نیامش بدان گونه شیر

ز شمشیر او گشت بهرام سیر

درانداخت شمشیر بر بدسگال

که بفکند از کتف او بال و یال

چو دیو آنچنان دید از بیم جان

به یک دست آمد سوی پهلوان

گرفتش کمرگاه سالار نیو

به نیرو درآمد مر آن خیره دیو

که تا سام را برکند از زمین

سرآرد بدو روز پیکار و کین

بخندید پهلو ز نیروی او

بدو گفت کای دیو پرخاسجو

ز شداد بر گرد و یزدان پرست

نگردد زبون هیچ یزدان پرست

چو بشنید او نام یزدان پاک

نگردید خرم شدش سینه چاک

نیارست نام خدا را شنید

ترشروی چون قیر دیو پلید

به پاسخ بدو گفت کای بدنژاد

نگردم ز آئین شداد عاد

که او داد این کالبد را توان

به جبریل خود داده روشن روان

مرا جان و تن زیر فرمان اوست

زمین و زمان و روان زان اوست

تو گوئی ز یزدان خود باز گرد

خدائی که جان مرا ساز کرد

چگونه فرامش کنم رای او

دگر کس نبینم ابر جای او

سر از رای دادار پیچی تو هیچ

چرا پس مرا رای داری بسیچ

چو بشنید ازو سام آورد خشم

بگرداند بر کینه بر دیو خشم

بزد تیغ دیگر ورا بر میان

که از زخم سالار شد پرنیان

پس آنگه بزد خویش را بر سپاه

که از گرد او تیره شد هور و ماه

همان گرد قلواد و شاپور شیر

یکی حمله کردند با دار و گیر

به یک دم فکندند در کارزار

ز گردان جنگی هزاران هزار

سپهبد ز میدان یکی بازگشت

به نزدیکی شاه جنی گذشت

بدو گفت دادار یار تو باد

تن عادیان خود شکار تو باد

امیدم که امیدت آید پدید

تن دشمنانت شود ناپدید

از آن رو به شداد شد آگهی

که تیره شده تخت شاهنشهی

پراندیشه شد شاه شداد عاد

ورا آتش از بیم در جان فتاد

تن جبرئیلت درآمد به خاک

شدش سینه از تیغ او چاک‌چاک

بترسید بر دست و بازوی سام

ز فیروز کوپال فرخنده کام

سراسیمه شد کافر شوربخت

به خاک اندر افتاد از روی تخت

گریبان بدرید و فریاد کرد

ز بیداد از درد دل داد کرد

که جبریل زرینه‌بالم کجاست

مر آن پیک فرخنده فالم کجاست

بکشت آتش دوزخم را ز آب

بهشت برینم شد از وی خراب

یکی بنده بر من برون آمده است

که مغرب زمین غرق خون آمده است

ازین بنده هرگز نبودم خبر

که بندد به کینه ازین سو کمر

همی گفت و می‌کند ریش پلید

که ناگه ز در اندر آمد شدید

که بد پور شداد بیداد دین

یکی کافری سر پر از خشم و کین

به بالا دو صد رش به پهنا چهل

که بد کوه البرز پیشش خجل

ورا چار پیلش کشیدی به دشت

به گرد عرابه همی گرد گشت

گرفتی به نیروی خرطوم پیل

ربودی و افکندی از رود نیل

سپه بود او را همی صدهزار

همه عادیان در صف کارزار

نبودش به کشتی کسی را همال

ستیزه‌گر و بدرگ و بدسگال

چو زان سان پدر را خروشنده دید

بدو گفت ناپاک بدرگ شدید

کزین سان چرائی همی سوگوار

بگفتش توئی ایزد کردگار

ز دست که داری چنین دل به درد

نشاید که داری تو بیم نبرد

به پاسخ بگفتند اسپهبدان

که ای نامور بخرد موبدان

یکی گرد از ایران زمین آمدست

ز بهر پری‌دخت چین آمدست

ببسته دو دست نهنکال دیو

به هم برزده سحر و افسون و ریو

همه بوم و بر گشته از وی خراب

گذر کرد از آتش و خاک و آب

کنون سوی مغرب زمین آمدست

بر ما پر از خشم و کین آمدست

همه آتش دوزخ کردگار

فروشست از ابر گوهرنثار

بدو یار گشته شه جنیان

به دل یار گشته بدو مهربان

همه باغ شداد زرینه خشت

مر آن گونه‌گون میوه‌های بهشت

که تعریفش اندر زبان قاصر است

که هر یک ازو قوت باصر است

به یغما ببردند آن سیم و زر

چه سام و چه جنی چه دیوان نر

چو این داستان نزد شداد رفت

همه خرمن عمر او باد رفت

فرستاد جبریل زرینه بال

به پرخاش آن پهلو بی‌همال

که شاید مر او را درآرد به بند

بیارد بر کردگار بلند

به یک زخم تیغش نگونسار شد

به نزد همه مالکان خوار شد

کنون رزم جوید ز شداد عاد

ندانیم او را چه باشد مراد

چو بشنید این گفتگوها شدید

رخش زرد شد چون گل شنبلید

به گردان لشکر خروشید و گفت

که رادی و گردی نشاید نهفت

که امروز سازید اسباب جنگ

زمانی مسازید بر کین درنگ

تن سام کوبم به گرز گران

نمانم که باشد دمی در جهان

نمانم که پی برنهد بر زمین

که خود شاد سازم خدای زمین

به آواز گفتند نام‌آوران

که ای نامور شهریار جهان

به فر تو او را سر آریم زیر

اگر ببر باشد اگر تند شیر

بگفتند و از جای برخاستند

به آهن سر و پا بیاراستند

بخش ۱۵۶ - لشکر کشیدن شدید به جنگ سام و چگونگی آن

چو شاهنشه روم آمد به در

برین تیز میدان و تیغ و سپر

گریزان شد از بیم سلطان زنگ

نیاورد در پیش تیغش درنگ

بجنبید از جای آنگه شدید

ز شهر زرانداب بیرون کشید

سراپرده بر دشت زد نابکار

که آید به پیکار سام سوار

سپاهی بجنبید مانند کوه

که سامان دگر شد ازیشان ستوه

همه آهنین پوش و پر خشم و کین

نهنگان ز دریای مغرب زمین

که لرزید از آوازشان کوهسار

پلنگان پر خشم در کارزار

ندیده زمانه چنان لشکری

که بودند با مرگ در داوری

ز غریدن کوس و آوای مرد

ز اندیشه خورشید را روی زرد

شده راست هر سو درفش بنفش

فلک را ستونی شده هر درفش

که ناگه درافتد ز بالا به زیر

از آن غرش گوش بانگ نفیر

زمانه هراسنده از جنگجوش

فلک را ز اندیشه بدرید گوش

ز بس گرد پیلان با توش و تاو

به زیر زمین ناله می‌کرد گاو

تن کوه گم شد ز کوپال و یال

شده آب آهن ز بیم زوال

که آیا چسان گردد این کار جنگ

که کشته شود چون شود کار تنگ

که گردد ازین رزم فیروزبخت

که را مرگ بیند به تابوت رخت

به یک دست لشکر خشاش سوار

به دست دگر افسرش کارزار

به قلب اندرون جای کرده شدید

همه تن در آهن شده ناپدید

سپر داشت و هم گرز روئین به چنگ

عمودی که بد هشت صد من به سنگ

بدین سان بیامد به پیکار سام

وز ایشان خبر شد بدان خویشکام

یکی جنی آورد ازو آگهی

که شد رنگ تسلیم همچون بهی

چنین گفت سام نریمان‌نژاد

که ای شاه با دانش و عقل و داد

مخور غم ازین کافران لعین

که نه عقل دارند و نه رای و دین

که یزدان پرستیم و دل با سپاس

ز شدادیان نیست ما را هراس

ببینی که چون آورم کارزار

بدیشان چگونه کنم کار خوار

بگفت و طلب کرد قرطاس را

تراشید کلکی چو الماس را

یکی نامه سالار گو خود نوشت

به نزد شدید آن دد دیو زشت

نخست آفرین کرد بر کردگار

کزو شد زمان و زمین آشکار

بهار و دی و آذر و مهرماه

ز بهرام و کیوان و تخت و کلاه

چنین تا ز افلاک تا تیره خاک

ز صنع آفریدست یزدان پاک

ازو بر منوچهر شاه زمین

خداوند تخت و کلاه و نگین

وزو باد چندین درود و پیام

ز نزدیک سالار بیدار سام

بر پور شداد عاد پلید

که شد نام شومش به گیتی شدید

کشیده سر از راه کیهان خدیو

به فرمان کمر بسته در پیش دیو

شنیدم به پیکار ما آمدی

پر از کینه و ماجرا آمدی

بیاراستی لشکر نیزه‌دار

کمر بسته از بهر ما صدهزار

من ایدر یکی اسب شیری به رزم

نشسته گرفته به کف جام بزم

شتابم از ایدر به کوه فنا

به پیکار آن تیره دین ابرها

که از من ربود او پری‌دخت ماه

جهان کرد در پیش چشمم سیاه

دگر بهر رضوان تسلیم شاه

که باشد ایشان مرا نیکخواه

اگر جان فشانم درین ره رواست

که جان من اندر دم اژدهاست

کنون چون رسیدی تو ایدر به جنگ

نخستین بکوبم سرت را به سنگ

تنت را کنم طعمه کرکسان

پر اندیشه گردند دیگر کسان

یکی پند از مرد یزدان‌شناس

تو بشنو که دارم ازو صد سپاس

بپیچان سرت را به فرمان دیو

پرستش نما پیش کیهان خدیو

وگرنه به یزدان پروردگار

که از جان شومت برآرم دمار

نه شداد مانم نه این مرز و بوم

براندازم این تخمه زشت و شوم

دگر تیغ آتش شد اندر نیام

همین است پیغام من والسلام

بپیچید و مهری بدان برنهاد

پس آنگه سپهبد به قلواد داد

بدو گفت برکش به سوی شدید

ز هر گونه می‌کن تو گفت و شنید

نبین تا چه گوید ز پیکار و جنگ

مساز هیچ آنجا زمانی درنگ

درنگی مکن زود ازو بازگرد

که ما را شتابست اندر نبرد

به همراه او کرد شاپور را

مر آن شیر پرخاش پرزور را

که او آشنا بود پیش شدید

ز مرز زرانداب بد پاک دید

برفتند هر دو به مانند باد

به سوی سراپرده پور عاد

نگه کرد قلواد زرین کلاه

شد از عادیان روی گیتی سیاه

همه کوه‌پیکر همه دیوچهر

بریده ز یزدان دارنده مهر

طلایه مر او را به ره بنگرید

خبر برد آنگه به نزد شدید

بگفتا درآرید او را به پیش

ببینم چه دارد به آئین و کیش

درآمد چو قلواد پیش سرا

یکی بارگه دید زرین به پا

شده نیم فرسنگ بالای او

دو فرسنگ دیگر به پهنای او

سراسر همه در و زر دوخته

ز لعل و ز یاقوت اندوخته

طنابش ز ابریشم هفت رنگ

فرو برده با میخ زرین به سنگ

مرصع ورا چهارصد بد ستون

به زیر ستون کرسی لعلگون

نشسته یکی دیو تن آهنین

که لرزنده بودی به زیرش زمین

ز هر گوشه کرسی زرنگار

درآویخته در همه شاهوار

کشیده بساطی ز زربفت خشک

مفرا همه بارگه همچو مشک

صد و سی قدم تخت زر در درون

نهاده بسان که بیستون

به بالا چهل رش ز لعل و ز در

جهان گشته از لعل و یاقوت پر

بر آن تخت کوهی نشسته شدید

سراسر مرصع شدید پلید

کلاهش بسر بیست بد کنگره

ز فیروزه و لعل بد یکسره

چو آن دید قلواد خیره بماند

نهانی همی نام یزدان بخواند

کزین سان یکی دیو آراسته

پدید آوریدست پیراسته

به فرمان او ویژگان سپاه

کمربسته استاده در پیشگاه

بدان زیب شاهی نبد در جهان

ولیکن چه سود او بد از گمرهان

نهادند کرسی دلاور نشست

ز دیدار او عادیان گشته مست

پس آنگه به فرخنده قلواد گفت

که سالارتان با خرد باد جفت

سرش تند و بی‌مغز بود دست سام

که داده بر من بدین سان پیام

نداند همانا که من کیستم

درین سرزمین از پی چیستم

منم پور یزدان مغرب زمین

چو ابرو درآرم ز کینه به چین

شود آب از بیم خشمم نهنگ

پلنگان ابر کوه ریزند چنگ

بدرم به سرپنجه نر اژدها

تن دیو از من نگردد رها

جهان سر به سر زیر دست من است

سر تخت کیوان نشست من است

مبادا که من آورم کارزار

بگیرم سر رشته روزگار

چه مرد است سام نریمان‌نژاد

که آید به پیکار شداد عاد

بدو گفت قلواد کای شهریار

ندیدی تو هم رزم سام سوار

ز دانای ایران یکی داستان

شنیدم که می‌زد گه باستان

که گوش خرد را یکی گوهر است

سخن در بود شاه را در خور است

خدائی که بالا و پست آفرید

زبردست و هر زیردست آفرید

چنین چشم کم‌سوی فرخنده سام

مبین کو بلائی است یک سر تمام

هنر دارد و رای کیهان خدیو

نپیچید سر از راه پیکار دیو

برآشفت چون نام یزدان شنید

بپیچید بر خود شدید پلید

سراسیمه برجست و دیگر نشست

به پا خواست از کینه بر زد دو دست

سوی عادیان کرد آنگه نگاه

بغرید چون ابر بر روی گاه

بگفتا بگیرید این بدنژاد

که پیشم ز یزدان سخن کرد یاد

زبانش ببرید از تیغ تیز

برآرید ازو در زمان رستخیز

از آن عادیان جست گردی چو کوه

کجا نام او بود جنگی شروه

خروشان به قلواد پهلو دوید

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

بدو گفت قلواد بیدار دین

ازین ژاژخوائی ایران زمین

شناسی مرا بر خدای جهان

بر پور شداد تخم مهان

نترسی ز گردان پرخاشجو

که از تیغ بران نیابی تو رو

به دعوی چنین گفته آری به جا

همین دم سرت را درآرم ز پا

مرا جز خدا نیست گفت و شنود

خدائی که او هست و پیوسته بود

ازو گشت پیدا زمین و سپهر

هما نیز بهرام و ناهید و مهر

جز او من نترسم ز دیگر کسی

تو بر من چه جوشی به خیره بسی

تو را چشم کور است در راه او

به راهت نبینی همی چاه او

ز قلواد بشنید این را شروه

شد از گفتگو جانش اندر ستوه

درافکند بر سوی او خنجرش

که از کینه تا برد از تن سرش

بیازید قلواد و بگرفت دست

بجوشید برسان پیلان مست

گرفت از کفش خنجر جان ستان

یکی نعره زد نیز زابلستان

بزد بر بر ناف جنگی شروه

که از پا درافتاد مانند کوه

نگه کرد از آن گونه رزمش شدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

یکی نعره بر لشکرش زد بلند

که گیرید این پهلو پرگزند

نشاید که ایرانی از دست ما

گلویش برون آرد از شصت ما

که در دین نه نیکوست این کارزار

که بیرون برد جان ز ما یک سوار

هجوم آوریدند پس عادیان

کشیدند همه تیغ شدادیان

بجنبید دربارگه این سپاه

یکایک به قلواد زرین کلاه

ز یک سوی شاپور چون پیل مست

همان چوب بربود و از جای جست

یکی راه زد آنچنان بر سرش

که شد خورد از چوب او پیکرش

دگر را بزد آنچنان بر میان

که شد توتیا بر سرش استخوان

یکی را درافکند دستش به خاک

دگر را شکم کرد از چوب چاک

جهاندیده قلواد از تیغ تیز

برآورد از ایشان یکی رستخیز

چو شیران فتادند در لشکری

نمودند در بارگه داوری

به یک دم روان گشت سیلاب خون

تن کشته‌ها اوفتاده نگون

همه فرش خرگه شده لعل ناب

بگشتی ز خون گر بدی آسیاب

یکی جادوی عادی تیره کام

که خواندندی او را همه قهقهام

به شاپور فرخ بیازید چنگ

ربود از کفش چوب و آمد به جنگ

گریبان گرفت و همان دم کمند

بدان تا ببندد دو دستش به بند

ببستش دو بازو به خم دوال

همانا که بد خویش آن بی‌همال

بدو گفت کای زشت دیوانه مرد

چه جوئی پی سام از ما نبرد

تو از شهر مائی و هم خویش ما

فراموش کردی همی کیش ما

برفتی و گشتی تو یزدان پرست

سپاری به شدادیان خیره دست

همین دم تو را من درآرم به دار

ببینم چه بینی ز سام سوار

چو قلواد فرخ چنان کار دید

به شاپور گیتی همه تار دید

نیارست او را رهاند ز جنگ

برو دست از خونشان کرده رنگ

ز خرگه برون رفت بر شد به اسب

ز کینه خروشان چو آذرگشسب

دلی پر ز درد و رخی پر ز گرد

ز لشکر برون رفت شیر نبرد

سراسیمه قلواد ره کرده گم

عنان را ندانسته از پاردم

چو سختی بیامد دلیر سپاه

یکی گنبدی دید ناگه به راه

به یک دست او قلعه‌ای آهنین

تو گفتی سپهریست اندر زمین

همه طاق و ایوان چو قصر شهان

بدان سان عمارت ندیده جهان

همی کرد قلواد او را نگاه

کزین گونه ایوان ندیدست شاه

بیامد ز گنبد یکی برگذشت

تماشا همی کرد بر گرد دشت

یکی گنبدی دید فیروزه کار

همه میل در وی همه زرنگار

در از عود بر تخته وش آبنوس

ز عاج و ز صندل چو از سندروس

چو نزدیک گنبد سرافراز شد

به ناگه در او یکی باز شد

برون آمد از در یکی مرد پیر

سراپا چو کافور و رخ چون زریر

عصایش به دستی کتابش به دست

درافتاد در پیش قلواد پست

بدو گفت ای گرد لشکر پناه

توئی گرد قلواد زرین کلاه

تو همزاد سامی کنون در جهان

سرافراز پیش کهان و مهان

ز بهر پری‌دخت ففغور چین

رسیدید ایدر به مغرب زمین

کمربسته به کین شداد عاد

بدان تا دهیدش همه جان به باد

بگیرید او را ببسته دو دست

به ایران بریدش به مانند مست

شما را زمانه همی یار باد

شما مرکز و خصم پرگار باد

بدل هر چه دارید آن می‌شود

دل دشمنان پر ز خون می‌شود

بگیر این کتاب و درو کن نگاه

خطی هست در وی چو مشک سیاه

هر آنچه نوشته است در کار بند

که باشد مر این خط تو را سودمند

بگفت و بدو داد آنگه کتاب

چو بگشود قلواد با جاه و آب

خطی دید در وی نوشته به زر

که ای گرد قلواد زرین کمر

درین دیر فرخنده شاد آمدی

از ایران شتابان چو باد آمدی

چو آید برت پیر فرخ فراز

ز هر گونه گوید تو را پاک زار

هر آن چیز گوید همه گوش دار

که او پیرمردی بود هوشیار

پری‌دخت چینی به بند اندرست

سر و دست و پا در کمند اندرست

دو دیده نهاده است در راه سام

همه صبح امید او گشته شام

بیا و ببین ماه تابان به بند

که رویش گرفتار مشکین کمند

چو بینی خبر ده ابر سام شیر

که دربند شد ماه تابان زریر

ببینی قد سرو او همچو دال

شده بدر تابان بسان هلال

شده ارغوانش همه زعفران

همه نیل گشته به دیگر کران

چو برخواند زان خط به روی کتاب

روان ساخت از دیده سیلاب آب

فرود آمد از اسب قلواد شیر

درآمد ز غم گشته رویش زریر

کزو سام سرگشته شد دل‌فکار

به بند آمدست آن مه گلعذار

همان دم کتابش به آن پیر داد

درآمد به گنبد به مانند باد

چو ایوان شاهان همه سیم و زر

در ایوان او کار کرده گهر

درو بند قفلی سپهبد بدید

کلیدش همان جایگه بازدید

دلاور مر آن قفل را کرد باز

درون شد به ناگه درش شد فراز

سه در دید ناگه یکی بازگشت

دلاور در آن دیر می‌کرد گشت

چو در باز شد دید یک اژدها

که از سهم او کس نیابد رها

دهن باز کرد و یکی حمله کرد

که ترسید ازو پهلوان نبرد

نگه کرد آن پیر شد ناپدید

دلاور لب خود به دندان گزید

که خیره به دام آمد این جان من

درین درد گم گشت درمان من

بخوردم ازین پیر جادو فریب

درافتاد ناگه به جانم نهیب

درین بد که آمد مر آن اژدها

کشیدش به دم زو نیامد رها

اگر پیر بر شعبده مهره باز

همان گم شده مهره آورد باز

نهان گشت در غار زشت اژدها

همان مهره از کام او شد رها

بخش ۱۵۷ - رفتن سام به درگاه شدید و چگونگی آن

به ره بود چشم سپهدار سام

ندانست تا صبح او شد چو شام

که فرهنگ جنی درآمد برش

خبر داد از پهلو و لشکرش

که شاپور را بند شد پا و جسم

دگر گرد قلواد شد در طلسم

همه داستان‌ها سراسر بگفت

از آن گفتنش سام شد در شگفت

بپیچید از آن گفته سام سوار

که برگشته شد بخت آن نامدار

گهی بهر قلواد در شور بود

گهی دل پر از خون شاپور بود

سرانگشت خایید و افسوس خورد

که صد حیف ازین هر دو سالار کرد

که بیچاره گشتند در کارزار

به خیره شدند کشته در روزگار

دریغ از جهاندیده قلواد شیر

که از تیغ او مهر گشتی زریر

که ناگه درافتادش از دهر اسم

گرفتار گردید اندر طلسم

بدو گفت رحمان جنی که هیچ

پی جان قلواد جان را مپیچ

که اندر طلسمش نیاید گزند

تو دل را مدار هیچ ازین دردمند

که من دیده‌ام در شمار سپهر

نبریده زو چرخ گردنده مهر

گشاد طلسمات در دست توست

بلندی جادوگران پست توست

همه آلت شاه جمشید جم

تو برداری از گنج او بیش و کم

گرفتار بودست رضوان ما

وز آن آتش هجر بر جان ما

یکی دیو آنجا نگهبان بود

که در سحر استاد دیوان بود

بود نام شومش غزنکان دیو

که هستند ازو جادویان در غریو

برادر بود او به روئینه تن

نبینی چو او دیو در انجمن

بباید ورا کشت از تیغ جم

که گردد ازو تیغ عنقا دژم

چو رفتی من از پی همی دخترم

فرستم به دانش تو را چاکرم

که شمسه تو را رهنمون آمدی

مگر بخت جادو نگون آمدی

ازو سام فرخنده دل شاد شد

به ماننده تیغ پولاد شد

بپوشید آنگاه ساز نبرد

پی جان قلواد رخسار زرد

درآمد به هامون به پشت غراب

عنان داد بر اسب دل پرشتاب

روان شد به خرگاه جنگی شدید

که بیند چگونه است دیو پلید

وز آن رو درآمد همی قهقهام

که شاپور پیچیده بر خم خام

درآورد او را در آن بارگاه

چو شیری که آید به نخجیرگاه

بدان سان شدید پلیدش بدید

بپیچید از خشم و گفت ای پلید

تو از ما چرا روی برگاشتی

خدائی شداد بگذاشتی

برفتی و گشتی تو یزدان پرست

چرا باز کردی ز شداد دست

چه دیدی تو از داور آسمان

که گشتی ز شدادیان بدگمان

تو را خال باشد همی قهقهام

برفتی و گشتی تو در نزد سام

پس آنگه به من جنگجو آمدی

ز یزدان پر از گفت‌گو آمدی

همه نام شدادیان را به باد

بدادی نترسیدی از بیم عاد

بیا پوزش آور به یزدان مگرد

رگ خون گرمت به گردان چه کرد

تو را پهلوانی و لشکر دهم

درفش سواران کشور دهم

مبر نام یزدان دگر در جهان

مکن خویشتن را تو از گمرهان

به پاسخ بدو گفت شاپور شیر

نترسم ز شداد و از دار و گیر

سرم در ره پاک یزدان بود

به مهرش کجا با کم از جان بود

تو هر چیز خواهی بکن کم مکن

که من رو نگردانم از این سخن

خدای جهانم همی یاور است

که روزی ده بندگان یکسرست

ز شاپور نام خدا چون شنید

بپیچید چون مار بر خود شدید

به تندی چنین گفت با قهقام

مترس هیچ از زور بازوی سام

همین دم ورا زنده بر دار کن

میان دلیران ورا خوار کن

زبانش برون کن کنون از دهن

که عبرت پذیرد ازو انجمن

بخندید شاپور دیوانه‌وار

که ای کافر گمره دیوسار

نیاری بریدن سر مو مرا

نباشد درین کار آهو مرا

مرا ایزد پاک جان آفرین

نگهدار باشد به روی زمین

درین گفتگو بود شاپور شیر

که سام دلاور درآمد دلیر

پیاده شد از اسب چون رزمساز

درآمد به خرگه گو سرفراز

یکی بارگه دید سر بر سپهر

برو قبه زر نمودار مهر

همه عادیان را سپهبد بدید

نشسته بر آن تخت جنگی شدید

همه چهارصد کافر بدلقا

نشسته در آن بزم چون اژدها

یکی زشت‌رو بود کوراب نام

نشسته ابر کرسی لعل فام

بدو سام گفتا که ای رزمخواه

مرا جای ده اندرین بزمگاه

که دارم یکی گفتگو با شدید

به پاسخ درآیم به گفت و شنید

برآشفت کوراب با سام یل

بغرید بر سام همچون اجل

به دشنام بگشاد ناگه زبان

به سود و زیان گشت جانش زیان

ز جا جست و بر پهلوان حمله کرد

ز گرمی درآمد به گفتار سرد

برآشفت ازو سام پرخاشخر

یکی مشت زد بر سر بدگهر

که مغزش فرو ریخت در بارگاه

نشست از بر جای او رزمخواه

شدیدش چنان زور بازو بدید

رخش گشت از بیم جان شنبلید

بتندید کایرانی شوربخت

نبینی مرا بر نشسته به تخت

دلیری نمائی به گردان کین

بویژه دلیران مغرب زمین

نداری ز من شرم و آزرم هیچ

به خون ریختن دست داری بسیچ

دلیری بکشتی که اندر جهان

یک یموی او به ز شاهنشهان

ز بهر کئی نیز در جستجو

مرادی که داری هم ایدر بگو

نشاید همین دم ازین عادیان

دلیری ز گردان شدادیان

به کینه به سوی تو یازند چنگ

نفش در گلوی تو سازند تنگ

بگفتا منم سام نیرم نژاد

کمر بسته بر رزم شداد عاد

بدان آمدم سوی مغرب سپاه

به فرمان رای منوچهر شاه

که بندم دو بازوی شداد عاد

شدید بداندیش بی‌دین و داد

دوانم پیاده به ایران زمین

به فرمان یزدان جان‌آفرین

منم آن که دو رخش کشتم به آب

شد از من بهشتش سراسر خراب

دگر آنکه پیش تو مهمان بدم

ابر رسم و آئین یزدان بدم

روان بزرگان بر آن گواست

که مهمان ابر میزبان پادشاست

چرا جای ننمود و تندی نمود

زبان را به تندی و تیزی گشود

به من لاجرم خوی آشفته شد

به ناگه به یک مشت من کشته شد

دلیران مغرب چو سام گزین

بدیدند گشتند اندوهگین

بدان تندگفتار و آن زهر چشم

بر ابروی پرچین و پر قهر و خشم

شگفتی بماندند از آن رزمخواه

بکردند پنهان برو بر نگاه

به ناگه ز جا خاست جنگی خشاش

همه راز مردی خود کرد فاش

که دادار مغرب بود سخت‌گیر

که روبه شود پیش او نره شیر

یکی بنده‌اش عوج باشد به جنگ

ز دریای اخضر برآرد نهنگ

ورا چار فرسنگ بالا بود

یکی فرسخش نیز پنها بود

دو پا بر زمین و سرش بر سماک

گر او را ببینی شوی زهره‌چاک

ازین رزم در دم بگردان عنان

نشاید کز ایشان ببینی زیان

بدو گفت سام یل ای بدگهر

همه بندگانیم بر دادگر

که ایزد یکی باشد اندر جهان

ازو گشته پیدا کهان و مهان

اگر عوج و گر چرخ و گر مهر و ماه

ازو یافته در جهان دستگاه

ندانم جز او در جهان کردگار

که پروردگار است بر مور و مار

ازو آتش و خاک و آبست و باد

کمینه بود بنده شداد عاد

که او داده بد افسر و گنج و تخت

ز دادار برگشت برگشته بخت

مرا ایزد از بهر آن آفرید

که شداد بیدار بودش شدید

سراسر به شمشیر سازم دو نیم

نداده به گیتی مرا ترس و بیم

خشاش این سخن را ازو گوش کرد

ز کینه همه خون او جوش کرد

برآورد شمشیر زهرآبدار

درآمد به پیکار سام سوار

بدو گفت کای بدرگ بدگهر

بگیر از کفم تیغ پرخاشخر

بگفت و بیازید آنگاه چنگ

بجوشید برسان غران پلنگ

برون کرد تیغ از کفش شیرمرد

بدو حمله آورد گرد نبرد

بزد بر سرش پهلوان گزین

که از هر دو پایش برون شد ز کین

به دو نیم شد گرد جنگی خشاش

همه راز مردی خود کرد فاش

بلرزید از بیم بر خود شدید

چو آن زور و پیکار را بنگرید

برادر ورا نام کورنگ بود

که پیوسته در کینه و جنگ بود

چو زان سان برادرش را کشته دید

برو بخت بیدار برگشته دید

ز جا جست و از کین بغل برگشاد

مدد خواست از فر شداد عاد

غریوان درآمد به پیکار سام

برو برخروشید و برگفت نام

چو سام آنچنان دید در انجمن

نکرد از بد و نیک با وی سخن

همان تیغ زد مرد را بر میان

که از زخم او شد تنش پرنیان

چو مردی نمود اندر آن بارگاه

بدو حمله کردند مغرب سپاه

بدو چهارصد تیغ افراشتند

به گردون همی نعره بگذاشتند

دلاور درآمد به پیکارشان

همان زخم می‌کرد در کارشان

برآمد غریو ده و دار گیر

روان گشت در دم یکی آبگیر

همه بازگشتند از موج زن

سپهبد نهنگی در آن انجمن

به ناگاه دریای خون شد روان

بسی عادیان را سرآمد زمان

صد و سی تن از تیغ او کشته شد

به خون تخت و خرگاه آغشته شد

به ناگه برخاست دستور پیر

درافتاد در پای سالار شیر

به پوزش درآمد که ای نامدار

ز خون بارگه شد همه رودبار

یکی رزم کردی که اندر جهان

نکرده کس از آشکار و نهان

ولی چنگ از جنگ کوتاه کن

ازین پیر فرسوده بشنو سخن

بس است این که کشتی درین بارگاه

زمین و زمان گشت یکسر سیاه

ولی جنگ در روی میدان خوش است

چو نی جان گردان رزم آتش است

ببوسید مر سام را دست و پا

که کوتاه کن رزم جنگ آزما

برین برنهادند انجام جنگ

که فردا به میدان درآید نهنگ

به دستور مغرب چنین گفت سام

که شاپور را دست بگشا زخام

بدان تا من این رزم کوته کنم

زمانی به آسودگی ره کنم

گشودند شاپور را هر دو دست

پس آنگه به زین دلیری نشست

برون رفت سالار ایران سپاه

بیامد به نزدیک تسلیم شاه

برو سر به سر داستان بازگفت

که تسلیم از رزم او شد شگفت

بخش ۱۵۸ - نامه نوشتن شدید و فرستادن پیش شداد و کیفیت آن

از آن رو شدید پلید آن بدید

ز کینه بجوشید بر خود شدید

یکی نامه بنوشت نزد پدر

برو برنوشت این همه سر به سر

ز مردی و پیکار سام سوار

که چون ابر غرد گه کارزار

صد و سی تن از ما بدین بارگاه

جهان در جهانبینشان شد سیاه

یکی شیر دیدم به چنگال تیز

که آرد به مغرب زمین رستخیز

یکی کار باید تو را کرد زود

که ما را نماندست گفت و شنود

طلب کرد باید ز کوه بلور

همان عوج عادی بدان یار و زور

بیاید مگر سام را برکند

بداندیش ما را مگر سر کند

وگرنه کسی نیست همتای سام

نتابند گردان به یک پای سام

شگفتی بود فره سام شیر

سر اژدها برکند شیرگیر

چو فردا سواره درآید به جنگ

بکوشیم در رزم آن شیر چنگ

بدان در برابر شوم در مصاف

بود رزم سیمرغ با کوه قاف

پس آنگه جهان زیر فرمان تست

سر مهر و مه زیر پیمان تست

وگرنه همه بخت شد واژگون

زرنداب گردد چو دریای خون

به تنها تن خویش جوید نبرد

نه لشکر نه کشور به گاه نبرد

سخن گوید از رزم شداد عاد

بجز رزم دیگر نیارد به یاد

تن کوه دارد دو چنگ پلنگ

نتابد به پیکار او خاره سنگ

ازین بیشتر جای گفتار نیست

که صد داستان همچو دیدار نیست

یکی مهر کردش شدید پلید

فرستاده تیزرو برگزید

فرستاد نزدیک شداد عاد

نوندش برون رفت مانند باد

به مرز زرنداب آمد ز راه

بدو نامه بسپرد در پیشگاه

چو شداد نامه سراسر بخواند

دل از بیم اندیشه در خون نشاند

بترسید از رزم سام سوار

که تنها به میدان کند کارزار

همه شب در اندیشه شد بدسگال

که چون رزم سازد بدان بی‌همال

ازین روی فرخنده سالار سام

به بزم اندر انداخت زرینه جام

پری صف زده پیش آن پهلوان

به روی سپهدار روشن روان

که فرهنگ جنی درآمد به پیش

زمین بوسه داده به آئین و کیش

خبر داد از عوج و چندین سیاه

که خواهد رسید اندرین رزمگاه

همه داستان گفت با پهلوان

که چون نامه بنوشت تیره روان

به شداد عاد این همه گفتگو

کنون عوج را خواسته جنگجو

چو بشنید ازو سام خندید و گفت

که پیکار ما را ندیدی شگفت

نه از عوج ترسم نه از ابرها

نیابند از تیغ تیزم رها

به فرمان یزدان به میدان جنگ

زمانی نیارند پیشم درنگ

تماشا کن بوستان باش و بس

چو آتش بسوزم همه خار و خس

همی دل ز قلواد آزرده‌ام

در اندیشه‌اش سخت پژمرده‌ام

کهناگه بد آید به آن رزمخواه

پس آنگه چه گویم به زابل سپاه

که گم شد به ناگه ورا رسم و اسم

گرفتار گشته است اندر طلسم

ندانم که زنده است یا مرده است

به چنگال جادوئی آزرده است

به پاسخ بدو گفت فرهنگ هنگ

که تا آگهی آورد بی‌درنگ

بگویم تو را من که چونست کار

دل خود در اندیشه چندین مدار

بگفت و برون رفت فرهنگ هنگ

که تا آگهی آورد بی‌درنگ

به سوی طلسم عناصر شتافت

همه راز قلواد را می‌شکافت

بخش ۱۵۹ - چگونگی سام با طلاج جادو

چو خورشید میزان زرین گرفت

که سنجد زمین را سراسر شگفت

سبک شد به یک سوی او شنگ شاه

ز بسیاری نور شد رنگ ماه

تبیره برآمد ز شدادیان

شده رزمجو جمله عادیان

سلیحش بپوشید آنگه شدید

ز بیمش شده گونه‌ها شنبلید

یکی تخت بستند بر چهار پیل

که از رنگ او گشت گیتی چو نیل

ز سیصد من افزون گرفته سپر

یکی خود زرین چو گنبد به سر

صد و شصت من تیغ زهر آبدار

به زر و به یاقوت گوهرنگار

سواره ابر میمنه قهقهام

خروشنده در بازویش خم خام

ابر میسره ابرش پیلتن

ستاده به ماننده اهرمن

پس و پشت او جملگی نیزه دار

همه رزمجویان گه گیر و دار

زمین لرزه بگرفت از بوق و کوس

زمین تیره از گرد چون آبنوس

زمانه گرفته همه اسب و پیل

کشیده صف مغربی میل میل

تو گفتی زمین را سیاهی گرفت

سیاهی ز مه تا به ماهی گرفت

تو گفتی جهان سر به سر آهن است

و یا کوه البرز در جوشن است

چو سام نریمان چنان لشکری

در آوردگه دید با داوری

بپوشید ساز نبردش به بر

کمر بر میان خود زرین به سر

به تسلیم جنی چنین گفت او

که من رفتم ایدر بر از شیر غو

تن یکه آراستم جنگ را

چو لاله ز خون سازم این چنگ را

به نیروی یزدان جان آفرین

یکی را نمانم به مغرب زمین

نگونسار سازم درفش کبود

بدان تا بدانی همه تار و پود

ببندم به میدان دو دست شدید

نمانم که یک دم بماند پلید

بگفت و سه جام می لعل خورد

پس آنگه برانگیخت اسب نبرد

از آن عادیان پهلوان مرد خواست

ز گردان جنگی هم‌آورد خواست

درآمد به میدان یکی تیره گرد

که لرزید از بیم دشت نبرد

غراب سیه را به میدان جهاند

که از گرد سمش فلک تیره ماند

سراپای میدان به جولان شکست

که روی زمین سر به سر تیره گشت

یکی جادوئی بود طلاج نام

به افسون به هر جای گسترده کام

رسیده بد از کوه آهن ربا

به یاری شدید رزم‌آزما

به بالا بلند و به پیکر سطبر

به صورت چو دیو و به صولت هژبر

به سر موی ژولیده چون بیشه‌ای

به افسونگری سخت اندیشه‌ای

به تن جامه از چرم شیر و پلنگ

کشیده ز دریای بی‌بن نهنگ

نشسته به پیلی به مانند کوه

که بودی زمین زیر پایش ستوه

تراشیده از سنگ آهن‌ربا

یکی درقه در دست آن بدلقا

عمودی هم از سنگ بر دست شوم

که ویران بد از شومیش مرز و بوم

چنین گفت با پور شداد عاد

مکن هیچ اندیشه از رزم یاد

که من سام را دست بسته چو سنگ

درآرم به خرگاه تو بی‌درنگ

ببینی چگونه کنم کارزار

چهان تیره سازم به سام سوار

به پاسخ بدو گفت آنگه شدید

که ای پرهنر جادوی پاک دید

اگر سام یل را به چنگ آوری

زمانه برآساید از داوری

تو را هر چه خوهی به گیتی دهم

سپاسی به جان و تنت بر نهم

چو بشنید طلاج بر کرد پیل

که لرزید میدان ازو میل میل

چو آتش درآمد به میدان چنان

همی جست آتش از آن بدگمان

ز چشم و دهان آتش آمد برون

ز آتش زمانه شده لعلگون

یکی نعره زد سوی سام سوار

درآ تا ببینی یکی کارزار

درآمد بدو سام رزم آزما

نه آگه از آن سنگ آهن‌ربا

بدو گفت کای بدرگ بدکنش

ببینم به میدان رزمت منش

مرا نام سام نریمان بود

اجل از من چیره پژمان بود

مرا با شدید است آوردگاه

نه با چون توئی بدرگ و کینه خواه

من از بهر او آمدم سوی جنگ

که از خون کنم روی او رنگ رنگ

بدو گفت طلاج جادو منم

گهی آدمم گاه اهریمنم

ز سر حد چیپا درین کارزرا

از آن آمدم کز تو آرم دمار

به یاری شداد عاد آمدم

پی چون توئی همچو باد آمدم

به یک دم نبخشم امانت به کین

دراندازمت در دم از پشت زین

ببندم دو دستت به کردار باد

کشانت برم نزد شداد عاد

که او هست در دهر کیهان خدیو

پری آفریده است با نره شیر

برآشفت ازین گفته فرخنده سام

بدو گفت آنگه که ای زشت نام

خدیو جهان ایزد داور است

که روز‌ی‌ده بندگان یکسر است

مشو بدگمان راستی پیشه کن

ز دادار گیتی بس اندیشه کن

ستایش کسی را سزد در جهان

کزو گشه پیدا زمین و زمان

بدو گفت طلاج پیش آر جنگ

نشاید درآورد کردن درنگ

به میدان کین آمدی جنگجو

به پیش یلان زودتر هنگ جو

ببینم چه داری نشان یلی

که گوئی منم پهلو زابلی

برو سام جنگی چو پیلان مست

درآورد طلاج بر گرز دست

نخستین درآمد به گرز گران

به مانند دیوان مازندران

عمود گران سنگ رزم‌آزما

بینداخت بر درق آهن‌ربا

سپهبد فرو کوفت در پیش صف

ورا جذب کرد و کشیدش ز کف

عمدش ز کف رفت سام سوار

شگفت آمدش آنچنان کارزار

برون رفت طلاج پرخاشخر

درآویخته گرز سام از سپر

دوباره برگشت در رزمگاه

یکی نعره زد دیو ناورد خواه

سپهبد برآورد آنگه سنان

فکنده به میدان جادو عنان

به نیزه در انداخت بر نابکار

همان درقه در پیش کرد آن سوار

سنان بر سپر باز چسبید سخت

برون رفت شد نیزه‌اش لخت لخت

به شمشیر حمله درآورد شیر

سپر پیش رو داشت بر خیره خیر

چو شمشیر آمد به روی سپر

بچسبید و از قبضه آمد به در

به کف ماند قبضه برون رفت تیغ

دلاور بدان تیغ شد بادریغ

شگفتی فرو ماند سام سوار

فرو ماند پهلو در آن کارزار

چرا این سپر دشمن جان ماست

همانا که این سنگ آهن‌رباست

دگر باره طلاج حمله نمود

که از گرد او گشت گیتی کبود

ابا گرز سنگین چو آمد برش

درانداخت و برداشت خود از سرش

چو آن خود پولاد رفت از دلیر

سرش شد برهنه سپهدار شیر

بخندید طلاج بر پهلوان

کزین سان چرائی تو تیره روان

به میدان آورد رزم‌آزمای

بهانه چه داری تو رزم آزمای

سپهبد ز گفتار آمد به تنگ

کمان را برآورد و تیر خدنگ

به طلاج مر تیرباران گرفت

کمان را چو ابر بهاران گرفت

جهان را سیه کرد از پر تیر

همی ریخت پیکان بدان نره شیر

همه تیر از درقه آویخته

بدان دیو جادو برآویخته

نشد تیر پهلو بدو کارگر

بشد تنگدل سام پرخاشخر

همی تاخت طلاج مانند دود

یکایک سلیح سپهبد ربود

به میدان نماند هیچ او را سلیح

به دل گفت کین رزم من شد مزیح

پس آنگه بیازید چنگال و چنگ

بدان تا رباید ورا بی‌درنگ

فرو برد دستش به بند کمر

به نیرو درآمد یل پرهنر

ربودش به نیرو چو از پشت پیل

بغرید کآواش آمد دو میل

بزد بر زمینش که او گشت پست

فرود آمد از اسب چون پیل مست

همی خواست کز تن ببرد سرش

به خون سرخ سازد همه پیکرش

چو طلاج جادو بشد ناپدید

به هر سو نگه کرد او را ندید

همان گاه چون پور شداد عاد

بدید آن به میدان یکی رو نهاد

بجنبید لشکر چو دریای چین

همه پهلوانان مغرب زمین

به نیزه به شمشیر و تیر خدنگ

گشادند بازو بدان شیر چنگ

یکی حمله کردند پر دار و گیر

جهان شد پر از پر و پیکان تیر

سپهبد درآمد به پشت غراب

سری پر ز کینه دلی پرشتاب

به ناگاه شمسه ز یک سو رسید

رسانید تیغی به آن پاک دید

چو بگرفت شمشیر سام سوار

درآمد در آن عرصه کارزار

درافکند خود را به قلب سپاه

که از گرد اسبش جهان شد سیاه

تن یکه آمد سپهبد به جنگ

همان تیغ زهر آبداده به چنگ

سواری ز مغرب بدو حمله کرد

که بر شد به خورشید رخشنده گرد

بپرسید سامش که نام تو چیست

که بر دست و تیغ تو باید گریست

چنین داد پاسخ سهیلم به نام

که گیرم سر ماه را من به دام

ز شدادیانم نه یزدان پرست

ز دریا نهنگان بگیرم به دست

برآرم دمار از تن اژدها

ز چنگال من کس نیابد رها

چرا آمدی سوی مغرب زمین

فکندی تنت را بدین دشت کین

دریغت نیامد ز بازوی خویش

بر این قد و وین روی و نیروی خویش

نچیده گلی از بهار جهان

خزان اجل آمدت ناگهان

بدو گفت سالار پرخاشجو

به میدان نه خوبست بسیار گو

اگر جنگ را آمدی در ستیز

سخن تیر باشد زبان تیغ تیز

دگر چاره‌جوئی مکن بازگرد

که تا من درآیم به تنگ نبرد

به پاسخ چنین گفت او را سهیل

که تو یک تنی دشمنت خیل‌خیل

من از بهر جان توام دردمند

که ناگه ازیشان ببینی گزند

جوانی جهان را ندیدی هنوز

ندیدی همانا بسی ماه و روز

شگفتی بود پدر شداد عاد

بویژه شدید آن گو پاک زاد

فرستاده کس سوی کوه بلور

همان عوج جنگی درآید به زور

چو زو اندر آید نیابی رها

وگر شیر گردی وگر اژدها

وگر همچو بهرام بر آسمان

برآئی ز چنگش نیابی امان

بگیرد نهنگان و پیچان کند

برآرد به خورشید و بریان کند

نهنگ دمانش بود یک خورش

بدین گونه باشد ورا پرورش

سوار تکاور رباید به چنگ

زند بر زمین خورد سازد به جنگ

تو با او چسان کینه پیش آوری

همه نیش بر روی ریش آوری

ازین رزم برگرد و کوتاه کن

سوی مرز ایران زمین راه کن

بدو گفت آنگاه سالار سام

به یزدان که صبح اندر آرد به شام

به موری دهد قوت نره شیر

کند پشه بر پیل جنگی دلیر

یکی ریزه الماس بخشد به زهر

که از پا درآید جهانی به قهر

به آبی دهد آنچنان سوزشی

که آتش کند پیش او پوزشی

دم تیز بخشد به شمشیر مرگ

که از پا درآرد همه شاخ و برگ

به من کز همه بندگان کمترم

ز نیرو به گردون رساند سرم

که یک تن نمانم به مغرب‌زمین

به فرمان دادار جان آفرین

درین بود سالار کآمد سپاه

گروها گروه آن سپه کینه‌خواه

گشادند بازو بدان پهلوان

بدان تا بگیرند او را روان

ز هر سو به شمشیر و گرز و کمند

کمین ساخته بر یل دیوبند

سپهدار آورد شمشیر تیز

درافکند در عادیان رستخیز

سر و دست و سینه فتاده نگون

به یک دم روان کرد سیلاب خون

همه چاک افکند در سینه‌ها

همی کرد بیرون ازو کینه‌ها

به خون درفتادند سر پرشتاب

چو گوئی که افتد به دریای آب

همی تخم افکند پرخاشخر

همه آبش از خون و بارش ز سر

بسی کشته افکند از ناگهان

درافکند طعمه پی کرکسان

سپهبد تن یکه در کارزار

درافکند از عادیان صد سوار

بسی خسته از رزم برگشته شد

دلیران جنگی همه کشته شد

چنین تا غراب شب آمد پدید

ازین آشیان باز خور برپرید

به گیتی بگسترد یال سیاه

ز ماهی سیه گشت تا برج ماه

کشیدند گردان عنان‌ها ز چنگ

بشستند از جنگ و پیکار چنگ

سپهبد چو شیر سراپا به خون

بیاغشته و دشمنان سرنگون

بیامد از آن دشت آوردگاه

پذیره شدش زود تسلیم شاه

بدو آفرین فراوان بخواند

به تارک برش نیز گوهر فشاند

که در رزم، شاهی و در بزم، ماه

فروزنده از تو نگین و کلاه

پس از خوان دگر ساقی آورد می

نوازنده شد بربط و چنگ و نی

ز رامشگران نغمه نای و رود

به ناهید و زهره رسیده سرور

صراحی شده چشم غم خونفشان

ز سرگشتگی داد ساغر نشان

بخش ۱۶۰ - رفتن سام به سوی طلسم جمشید و چگونگی آن

به تسلیم جنی چنین گفت سام

ز پیکار طلاج گسترده دام

ندیدم به میدان چو آن بدکنش

کزو تیره گردد یلان را منش

یکایک سلیحم برون شد ز دست

ز نیرنگ طلاج جادوپرست

سرانجام از من بشد ناپدید

ازو شاد شد جان جنگی شدید

ندانم چه چاره سگالم بدو

بدان تا براندازم آن کینه جو

به پاسخ بدو گفت کای نامدار

یکی داستان گویمت گوش دار

بسی دام دارد ز افسون به دست

نتابید به میدان او پیل مست

همه سنگ آهن ربا دارد او

از آن تخم نیرنگ می‌کارد او

بدین گرز و شمشیر و تیر و سنان

نگیرد کس او را همی در جهان

ورا تیغ و گرزی که اندر طلسم

نهادست جمشید فرخنده اسم

نوشته برو نام یزدان پاک

کزو جان جادوست اندوهناک

گر او را به دست اندر آری همی

همه کار جادو سر آری همی

به سوی طلسمت بیاید شدن

شکستن مر او را و باز آمدن

همان گرد قلواد یابد رها

به رنجی یکی گنج یا بی‌بها

کنم شمسه را همرهت در زمان

شکست اندر آری تو بر بدگمان

رهانی ازین رنج رضوان ما

سرافرازی از بخت این جان ما

بگوید به تو شمسه کار طلسم

بداند سراسر شمار طلسم

اگرچه تو ایدر شوی بهر نام

سر ما ز دشمن درآید به دام

گرفتار گردیم پیش شدید

ولیکن به ما بد نخواهد رسید

درآید سر ما به زنجیر و بند

تو آنجا چو آئی تن ارجمند

برآری دمار از تن بدسگال

نباشد به گیتی تو را کس همال

خدای جهان یار جان تو باد

بلا بر تن بدگمان تو باد

چو بشنید ازو سام خندید سخت

که بیدار گردید بغنوده بخت

سه جام از می لعل‌گون نوش کرد

سخنهای رفته فراموش کرد

پس آنگه بپوشید اسباب جنگ

ببستند بر اسب زین خدنگ

نشست از بر چرمه ره‌نورد

همان شمسه ماه همراه کرد

همانگه بیامد به سوی طلسم

پراندیشه در جستجوی طلسم

یکی آتشی دید ناگه ز دور

درخشان به مانند رخسار هور

بدان روشنائی بشد نامدار

همی راند آن باره راهوار

شتابنده با شمسه ماهرو

همه راه جوینده و پویه پو

بخش ۱۶۱ - جنگ کردن شدید با تسلیم شاه و گرفتار شدن تسلیم شاه

چو زنگی شب پیرهن چاک زد

سپیداج بر صفحه خاک زد

ز خاور برآمد درخشنده شید

ز چهرش جهانی بشد پرامید

ز سام آگهی شد به نزد شدید

که سام از نهیبت بشد ناپدید

گریزان شده سوی ایران زمین

نتابید ایدر به پیکار و کین

ز طلاج جادو شد اندیشه‌ناک

نشانش نبینی ابر روی خاک

زکار آگهان این خبر خوش شنید

بخندید آنگه شدید پلید

بدو گفت طلاج کای شهریار

چو گردید گم سام فرخ‌سوار

بباید گرفتن در آوردگاه

چو رحمان جنی و تسلیم شاه

که این کینه ز ایشان همی خواسته است

مر این جنگ تسلیم آراسته است

چو او را بگیریم در داوری

به چنگ اندر آریم دیو و پری

مرا شمسه ماهرو آرزوست

مر آن ماه فرخنده خو آرزوست

که بس نازنین است و سیمین‌عذار

نباشد چو او ماه در روزگار

بسی روزگار است تا من به مهر

گرفتارم او را به زیر سپهر

شده تیره روزم چو نقش سیاه

در امید یک شب به گل گشت ماه

ببوسم مگر سیب سیمین او

ببویم مگر زلف پرچین او

ز طلاج چون این سخن بشنوید

بخندید از گفته او شدید

بیاراستند باز اسبان و پیل

وز ایشان جهان گشت چون رود نیل

دلیران مغرب ببسته کمر

به آهن نهان گشته تن سر به سر

ز گرز یلان گشت گیتی چو کوه

روان گشت هر سو گروها گروه

زهر سو برافراخت بالا درفش

چو خوبان ابا جامهای بنفش

دو دستی ابر سینه می‌کوفت کوس

که روی که گردد ز کین سندروس

کف از درد بر هم همی کوفت سنج

که جان که آید ز کینه به رنج

ز بهر دلیران فغان کردنا

که بسیار کس کو در آید ز پا

بسا سر که در خون بغلطد به کین

بسا تن که از زین فتد بر زمین

به تسلیم جنی رسید آگهی

که از پور شداد شد بیرهی

گمانش که شد سام یل ناپدید

به میدان کینه چنین صف کشید

ز نو کینه جوید به میدان جنگ

جهان کرد از لشکری بی‌درنگ

کمربسته آید به آوردگاه

پسش پهلوانان مغرب سپاه

بترسید و بر شد همانگه به اسب

خروشان ز کینه چو آذرگشسب

به یک دست رحمان جنی چو باد

به میدان شدادیان رو نهاد

بیامد دگر دست فرهنگ دیو

به گردون رسیده خروش و غریو

سپاه پری برکشیدند صف

دگر نره دیوان ز کین کرده کف

ز مین و زمان پر ز دیو و پری

گره بر جبین سر پر از داوری

که ناگاه طلاج جادو به دشت

بر شاه تسلیم جنی گذشت

بدو گفت کین چیست کانگیختی

همه شهد ما زهر آمیختی

به دانستنی خیره برخاستی

همه رزم بیهوده پیراستی

به یاری سام نریمان نژاد

به خیره شدندی ز شداد عاد

کنون سام بگریخت از رزمگاه

به غارت دهی تاج و تخت و کلاه

بهشتش تو کردی سراسر خراب

نترسیدی از کینه و خشم و تاب

نه آنست سام یل آن تیزچنگ

که از تو گریزد ز میدان جنگ

ستیزنده ناگریزنده است

سوار جهان شیر فرخنده است

پی مرگ تو رفته برگ آورد

همه ساز و آلات مرگ آورد

ببینی که چون اندر آید ز راه

جهان را کند پیش چشمت سیاه

چنانت به میدان زند بر زمین

که دیگر نجنبی ز جا بهر کین

اگر آهنی تیغت آهن‌رباست

وگر کوه گردی نه تیغش خطاست

هزارت اگر جان بود در درون

نیاری ز چنگش یکی را برون

چو بشنید طلاج شد پر ز درد

بخندید و رخساره را کرد زرد

بدو گفت مردی به میدان فرست

که پیکار و کین را در دیگر است

همین دم ببینی سرت در کمند

گرفتار در بند و بیم گزند

یکی دیو بد نام آذرنژاد

به یک دست آتش به یک دست باد

برون آمد از قلب تسلیم شاه

نهاده به سر بر ز آهن کلاه

به میدان طلاج جادو رسید

به پتیاره زشت بدخو رسید

بدو گفت کای جادو نابکار

که آمد زمانت درین کارزار

تو را چیست با شاه ما گفتگوی

کنون کآمدی پیش ما جنگجوی

ببینم چه داری ز گردنکشان

درآ و ببین رزم کندآوران

هنرهای خود را پدیدار کن

به میدان آورد پیکار کن

بگفت و به حمله درآمد دلیر

که تا آزماید یکی جنگ شیر

یکی گرز بودش به کف نره دیو

درانداخت طلاج شد پرغریو

همان درقه را پیش آورد زود

به آهن‌ربا از کفش در ربود

همان گرز را کوفت بر پیکرش

همه استخوان خورد شد بر سرش

نگه کرد در قلبگه چون شدید

بخندید و لب را به دندان گزید

به لشکر بفرمود تا یکسره

بیایند در رزم مرد سره

بجنبید لشکر ز غارتگری

نماندند ازیشان به دیو و پری

پری برده، دیوان ورا سر برید

بگیرید هر یک که افسونگرید

به سویم بیارید تخت و کلاه

همان بسته آرید تسلیم شاه

چو لشکر شنیدند گفتار او

یکایک به میدان نهادند رو

برآمد خروشیدن مرد جنگ

زمین گشت بر چشم بدخواه تنگ

زمانه فرو شد به دریای نیل

ز بس گرد اسبان و از پای نیل

درخشیدن تیغ و گرز و سنان

هیاهوی گردان گردون عنان

زمین کوه شد کوه شد چون زمین

چو کوهی که باشد همه آهنین

بخش ۱۶۲ - گرفتار شدن تسلیم شاه با رحمان جنی

یکی ابر بربست بر آسمان

که بد تیرباران او از کمان

شده تیغ او رعد و برقش خروش

درافتاد در چرخ گردنده جوش

کمین برگشودند از هر طرف

بسی کشته افکنده در پیش صف

فراوان ز دیوان کین کشته شد

سر بخت تسلیم برگشته شد

همه قلب یغمای طلاج شد

همه گنج و خرگاه تاراج شد

گرفتار گردید رحمان به جنگ

نهادند بر گردنش پالهنگ

ز یک سوی ایشان درآمد سهیل

شکست اندرافکند بر خیل خیل

پری‌پیکران را در آوردگاه

بسی کشته افکند هر جایگاه

درفش سپه را به دو نیم کرد

دل شاه تسلیم پر بیم کرد

کمند اندرافکند و او را گرفت

ازو دیو و جنی شد اندر شگفت

سر شاه جنی درآمد به بند

ببستند دستش به خم کمند

ببردند او را به نزد شدید

گره در برو زد چو او را بدید

ز یک سوی طلاج در رزمگاه

دگر سو سهیل آن دد کینه‌خواه

شکستند آن لشکری را همه

گریزان پری‌پیکران چون رمه

بسی سیمتن سرو بالا پری

شد از تیغ خسته در آن داوری

تن همچو گل گشته پر خون همه

تن سیمگون گشته گلگون همه

سراپرده و تخت تاراج گشت

همه گنج تاراج طلاج گشت

گریزان نهان گشت فرهنگ دیو

برفت از پی سام سالار نیو

چو تخت شه جن به تاراج شد

ز شصت قضا تیر آماج شد

برافروخت ماه اندرین سبز باغ

چو هندو که در دست گیرد چراغ

نشست از بر تخت جنگی شدید

پس از خوان کشیدند پیشش نبید

چو از باده لعل گردید مست

ببردند تسلیم را بسته دست

چو رحمان جنی و دیگر سیاه

نشستند بسته به نزدیک شاه

شدیدش چنین گفت کی دام ساز

چرا رنج کردی به ما بر دراز

چسان آشنائی به تو داشت سام

چرا حیله پیش آوریدی مدام

نترسیدی از من همی در جهان

یک اندیشه نامد تو را در نهان

چرا سر فرو ناوری پیش ما

چنین دین فرخنده کیش ما

ستایش نیاری به شداد عاد

نسازی دماغت تهی خود ز باد

تو را چیست با زابلی دوستی

که گوی تو با او به یک پوستی

تو جنی و او دشمن کیش توست

تو گوئی که آن دیوکش خویش توست

تو این سام را از کجا یافتی

که در دوستی نیز بشتافتی

مگر دخترت را به پیوند سام

رسانیدی آنگه شدی شادکام

چرا خواست با من تو را دشمنی

ره کج گرفتی و اهریمنی

در فتنه بر من گشادی و جنگ

که گشتم زبون زیر چنگ پلنگ

سرانجام از فر شداد عاد

ز میدان گریزان شد آن بدنژاد

نتابید در جنگ طلاج دیو

برون برد جان را از آن مکر و ریو

کنون جانت ایدر به بند اندرست

روانت به بیم گزند اندرست

رها کن همه خشم و بیداد را

ز جان کن ستایش تو شداد را

پس آنگه ببخشم تو را تاج و تخت

غنوده شود یار بیداربخت

اگر نه گره بر گره پیکرت

ببرم به خاک اندر آرم سرت

به پاسخ چنین گفت تسلیم شاه

که ای بدگهر مرد گم کرده را

ندانسته دادار خود را هنوز

سر از پا ندانسته‌ای تو هنوز

چرا لاف داری به شداد عاد

بود کافر و ظالم و بدنهاد

چو دادار خوانی تو او راه همی

ز سگ کمتری دان تو او را همی

ستایش کنم پیش یزدان پاک

کزو گشت پیدا همه آب و خاک

دهد خاک را پاک روشن‌روان

همی آب از ابر می‌بارد آن

غریوان و سرگشته زو هست باد

همه داغ بر جان آتش نهاد

تن خار را خلعت گل دهد

همه ناله و غم به بلبل دهد

به پروانه آتش زند سوز او

به شب شمع گردد ابر روز او

به روز سپید و شبان سیاه

دو آئینه بر درگهش مهر و ماه

خدائی به گیتی مر او را سزاست

ستایش جز او را دگر نارواست

به سنگی دهد آبرو آن قدر

که شاهان نشانند او را به سر

یکی بنده اوست سام سوار

که او را کسی نیست در رزم یار

مرا کرد یزدان ز کارش خبر

که بندیم در خدمت او کمر

که راه خدا جان سپاری کند

همه گمرهان را حصاری کند

برهمن براندازد و بت‌پرست

ز شداد و از عادیان هر که هست

به مردی به دین خدا آورد

به دلشان خرد رهنما آورد

فرستادم او را به سوی طلسم

بدان تا نویسد به خورشید اسم

طلسمی است از شاه جمشید جم

کزو جان طلاج گردد دژم

بسا کس کز آن تیغ کشته شود

تن بخت تو زار و گشته شود

بتندید از گفته او شدید

گره در برو زد برو بنگرید

بفرمود دژخیم خونخوار را

ببر رشته سخت گفتار را

سرش را به نزدیک شداد بر

بزودی به ماننده ابر باد بر

برآورد دژخیم تیغی چو زهر

که زهرش به بهرام می‌زد به قهر

بدو گفت طلاج کای شهریار

نه آسان بود خون این نابکار

ز جنی همه راه آید به بند

رسانند به لشکر ما گزند

یکی شیشه باید سطبر و بزرگ

که سازد خردمند مرد سترگ

به شیشه کنی جای تسلیم شاه

بماند در آنجا همی سال و ماه

سر شیشه بر سرب بر یکدگر

ببندد به جادوی بیدادگر

که هشیار باشد به روز و به شب

بدان تا بماند به رنج و تعب

چنان کرد دژخیم زان سان که گفت

به رحمان به یک جای باشند جفت

سراینده راز بسیار دان

بر سام برتافت آنگه عنان

که با شمسه پیمود بی راه و راه

همه کارها را بدو گفت ماه

که تا آن طلسم اندر آید به دست

ازو کار شداد یابد شکست

بخش ۱۶۳ - چگونگی احوالات سام در طلسمات جمشید جم

براندند اسبان سراسر به تک

که از گرد پوشید روی فلک

به ناگه یکی آتش سوزناک

بدیدند روشن بدان روی خاک

که شد شعله زن سوی گردان سپهر

ازو بد خطر بر رخ ماه و مهر

ز یک سوی او گنبدی همچو نور

درخشنده مانند تابنده حور

به شمسه چنین گفت کای سیمبر

چه گنبد بود بازگو سر به سر

بدو گفت پیریست جادونژاد

کزو شد گرفتار قلواد راد

کتابی است او را ز افسونگری

نوشته ز افسون دیو و پری

چو او را نخستین ببینی بکش

که بند طلسم است ای تیزهش

پس آنگه تماشا کنی از بروش

که بر چرخ گردان رساند خروش

سپهبد سوی گنبد آمد چو شیر

همانگه برون آمد آن گنده‌پیر

به دست اندر آن دفتر ریو و رنگ

زمین را بپوشید لرزان چو جنگ

چو چشمش به سام دلاور فتاد

بدانست کان قفل خواهد گشاد

بدو گفت کای سام نراژدها

کمر بسته بر کینه ابرها

نرسته ز دست تو دیو و پری

به دستت جهان همچو انگشتری

بگیری همه مرز مغرب‌زمین

اگر با تو همره بوم اندرین

به گفتار بدگو مشو پر فریب

میاور به روی من اندر نهیب

که من رازها دارم اندر جهان

نبینی چون من پیری اندر جهان

به پاسخ بدو گفت قلواد گو

مر آن گرد فرخنده راد گو

چگونه درافکندی او را به بند

چرا راه بستی ابر بی‌گزند

بدو گفت آنگاه پیر طلسم

که ای نامور گرد پاکیزه اسم

مرا سال بسیار بر سر گذشت

کسی را ندیدم جز از تو به دشت

بگفت و بدو داد آنگه کتاب

سپهبد نگه کرد اندر شتاب

نوشته که ای گرد گیتی‌ستان

سر نامداران زابلستان

ز قلواد گر جست خواهی نشان

به خوبی بدین پیر گوهر فشان

که پیریست هشیار با مؤبدان

نژادش ز ایران و اسپهبدان

خردمند پیریست پاکیزه مغز

ترا کار آید به گفتار نغز

درین مرز مغرب فراوان شگفت

ببینی که اندازه نتوان گرفت

اگر پیر فرخنده همره بود

همه چاره دیو گمره بود

نخستین ز شمسه یک اندازه گیر

که دشمن بود او بدین مرد پیر

هر آن چیز گوید دگرگونه کن

به گفتار او کار وارونه کن

بخش ۱۶۴ - کیفیت شکستن طلسم جمشید شاه را

چو برخواند آن را برآشفت سخت

برآورد شمشیر آن نیک‌بخت

بزد بر سرش تا کمرگه شکافت

کلید طلسمات جم را بیافت

یکی تیرگی شد چو کام هژبر

یکی نعره برخاست از روی ابر

ازو خواست فیروزی و دستگاه

که فیروز گردد به جادو سپاه

چو آن کوه آتش بشد ناپدید

سپهبد حصاری ز آهن بدید

به گردش یکی گنده دریای آب

نهنگی نیارست کردن شتاب

همی موج بر اوج رفته بلند

تن کوه از آن موجه‌اش پرگزند

بدو گفت شمسه فرودآ یکی

به یزدان ستایش نما اندکی

پس آنگه ببین تا چه آید فراز

چنان راه دریا شود بر تو باز

درین بود ناگاه شب در رسید

جهان چادر قیر بر سر کشید

بت تیره مانند دیو سیاه

مه و مهر افتاده در تیره چاه

فلک راه گم کرده در تیرگی

سیاهی گذشته ازو خیرگی

دل از جان بریده زمانه ز بیم

کشیده سیه‌دیو سر در گلیم

عروسان افلاک را برده دیو

مه و مهر و سیاره را خورده دیو

فلک چهره شسته به دریای نیل

به دوده بیالوده رخسار پیل

گشوده سیه مار گیتی دهن

ز ماتم سیه ساخته پیرهن

چنان تیره و تار و بس هولناک

که گفتی فلک اوفتاده به خاک

گریزنده دیوان در آن تیره شب

جهان گشته از بیم او پر ز تب

در آن تیرگی سام نیرم‌نژاد

ز یزدان دادار می‌کرد یاد

ستایش بسی کرد بر کردگار

بترسید از آن تیره شب نامدار

همی گفت زین سان شبی کس ندید

کزو روشنائی همی برپرید

شبم تیره بختم از آن تیره‌تر

ز هجران شب تیره‌ام تیره‌تر

جد از پری‌دخت سیمین‌عذار

دل از درد بیمار و دل پر ز خار

همه روزم از یکدگر بدتر است

دهن تلخ و لب خشک و دیده تر است

بسی گفت و خوناب حسرت بخورد

خیال پری‌دختش از دست برد

به سر برش شمسه همی پاسبان

دو دیده نهاده بر آن مهربان

که افتاده بیهوش سام سوار

چو برخاست بانگی چو رعد بهار

همه دشت از آن نعره لرزه گرفت

که شمسه از آن نعره شد در شگفت

نگه کرد دیوی چو ابر سیاه

دو پا بر زمین و سرش تا به ماه

تن او به مانند پشت پلنگ

سرین و تنش همچو پشت پلنگ

دو شاخش به سر چون دو شاخ درخت

همه کتف و کوپال او لخت لخت

درختی گرفته به کف پرگزند

یکی سنگ پس کرده بر وی به بند

به زنجیر بسته ابر یکدگر

کشیده به بالای زنجیر زر

بغرید کای شمسه نابکار

چه همراه گشتی به سام سوار

پی کینه ما چه برخاستی

چرا کشتن باب من خواستی

چه پوئی بدین سان به گرد طلسم

به آتش فکنده دل و جان و جسم

تو را باب و آن خیره تسلیم شاه

ابا لشکر دیو و جنی سپاه

گرفتار گشتند پیش شدید

همه روز خوبی به سر در رسید

تو با این فرومایه گرد دلیر

گریزان رفتید چهره زریر

من از پی شتابان رسیدم همی

بسی رنج و انده کشیدم همی

همین دم سرت را بکوبم به گرز

نمانم بدین بدگهر یال و برز

که لرزید گیتی به مانند بید

یکی مرغ پیدا شد آنگه سپید

به منقار سرخ و به پیکر بزرگ

به تن ژنده‌پیل و به نیرو سترگ

برون کرد آتش به دم هر زمان

چو شد پرغریوان و نعره‌زنان

چو گم گشت آتش در آن پهن‌دشت

غریوان مر آن مرغ اندر گذشت

سپهبد از آن مرغ حیران بماند

به یزدان بسی آفرین‌ها بخواند

چو شمسه مر آن زشت پتیاره دید

تن خویش را سخت بیچاره دید

همی خواست رفتن سوی پهلوان

که سازدش بیدار روشن روان

دگر گفت کو رفته ایدر به خواب

چه داری به بیدار کردن شتاب

بپرسید از آن دیو نام تو چیست

یکی بازگو تا که کام تو چیست

منم شمسه آن دخت رحمان جن

به فرمان من سر به سر جان جن

چو بشکست سام نریمان طلسم

بشد آشکارا نهان طلسم

همان تیغ جم را به دست آورید

بتازیم از ایدر به جنگ شدید

برآریم از جان ایشان دمار

به فرمان یزدان پروردگار

به پاسخ چنین گفت آن پرغریو

مرا نام باشد پلنکال دیو

بگفت و برآورد گرز گران

به شمسه درانداخت آن بدگمان

بزد بر سر شمسه پس گرز او

ز جا جست آن دلبر مشک مو

یکی تیغ بودش همی در نیام

درآورد و آمد به پشتی سام

بزد بر دو پای پلنکال دیو

دو پایش قلم شد به نام خدیو

بیفتاد بر خاک دیو نژند

غریوش برآمد به چرخ بلند

یکی ضرب دیگر بزد بر سرش

که بشکافت تا سینه که پیکرش

یکی دود برخاست از وی سیاه

که یکباره تیره شد آوردگاه

دگر ره درآمد به بالین سام

به خواب اندر آن بد یل نیک‌نام

به بالین او شمسه شد دیده بان

طلایه همی بود بر پهلوان

ولی سام در خواب باغی بدید

چنان خواب هرگز ندید و شنید

در آن باغ تختی نهاده به زر

بر آن تخت جمشید فرخنده فر

بسی پر ز خنده بر آن تخت عاج

به سر برنهاده ز فیروزه تاج

به یک دست جامی و لوح نبید

نوشته بر آن لوح جامی بدید

چو چشمش برافتاد بر روی سام

بدو داد جمشید فرخنده جام

بدو گفت درکش که این بخش تست

که بیدار دل باشی و تندرست

پناه توام شاه جمشید جم

که دشمن ز شمشیر من بد دژم

جهان را همه زیب و فر داده‌ام

به هر جا بسی گنج بنهاده‌ام

مرا سال هفتصد به سر برگذشت

چو بادی که آید ابر روی دشت

به فرمان من بود دیو و پری

به دستم جهان همچو انگشتری

جهان کردگارم چو فیروزه بود

شبم روز و روزم چو نوروز بود

سه چیز اندرین دیر بر ساختم

بسی گنج و دینار پرداختم

نخستین مر این جام گیتی نما

همه راز گیتی درو کرده جا

به نوروز در خلوتی جا کنی

درو راز گیتی هویدا کنی

زمین سر به سر ماه و چرخ و سپهر

چو کیوان و بهرام و ناهید و مهر

چو برجیس با تیر و پوینده ماه

ببینی چه داری در آنجا نگاه

دگر تیغ تیز و پرند آوری

که کوته کند مکر جادوگری

پس از تو یلانی که پیدا شوند

ز تخمت نهنگان که برپا شوند

بدیشان بماند همی یادگار

به هر جای سازند ازو کارزار

بویژه یکی پهلو پاک دین

که گیتی نماید چو خلد برین

جان را کند پاک از دیو و دد

به شادی همی عمر او بگذرد

سزد مرد را تاج و تخت و کلاه

سرش بر شده تا به خورشید و ماه

همه پادشاهان فرخنده پی

سرافکنده باشند در پیش وی

به نیرو بدرد دل شیر نر

به فرمان دادار فیروزگر

تن پیل نر را درآرد به زیر

نباشد زمانی ز پیکار سیر

به شمشیر و تیر و به گرز و کمند

سر نره دیوان درآرد به بند

نه جادو بماند نه جادوگران

بگردد جهان را کران تا کران

به گرز و کمند و به شمشیر تیز

نماید به گیتی یکی رستخیز

کزو بازگویند در روزگار

به هنگام بزم و گه گیر و دار

به تن همچو شیر ژیان باشد او

به مردی سرافراز و پرخاشجو

به تن پیل و دل همچو شیر شکار

ورا نام رستم کند روزگار

چو بینی ورا نام کن پیلتن

بدو یادگاری بماند ز من

بسا رزم کو آورد در جهان

سر افرازد او نام شاهنشهان

همیشه به پیکار بسته کمر

نماند به مرز جهان کینه‌ور

سیم ای سپهدار سام سوار

طلسمی که بستم همی یادگار

ببستم طلسم اندرین سرزمین

تو بردار بخش خود ایدر همین

ز تخمت بباید دلیری دگر

کمربسته آید بدین بوم و بر

گشاید طلسمات دیگر به زور

نتابد بدو هیچ ز اندیشه هور

چو برداری این تیغ با گنج ما

به گیتی همی یاد کن رنج ما

چو آئی برون از طلسم ای دلیر

یکی مرغ بینی چو درنده شیر

که سیمرغ خواند ورا رهنما

خردمند و بادانش پاک را

بود چار فرسخ ورا پر و بال

نباشد به گیتی ورا کس همال

بود شاه مرغان و گویا زبان

رسیده ز دیوی به جانش زیان

که نامش بود ارقم بدلقا

نماید تن خود چو نراژدها

پس از چند سالان که اندر کنام

نهد بچه سیمرغ با فر و کام

رود ارقم و بچهایش خورد

از آن طعمه جادو بسی پرورد

سیه گشت از آن اژدها کار مرغ

ز دردش شده سینه افکار مرغ

چو بیند تو را باز گوید همه

مراد خود از تو بجوید همه

بسا سالیانی که در روزگار

به پیوند تو خوبی آرد به کار

کند نیکوییها به فرزند تو

بود مهربان پیش پیوند تو

بکش ارقم جادو از تیغ تیز

ز جانش برآور تو یک رستخیز

پس آنگه منه دل برین دهر پیر

که ناپایدار است و دل ناپذیر

به دمسازیش نیست هیچ اعتبار

نبئی دمی کار او برقرار

به هر جا که باشی به یزدان گرا

که تابد نبینی به هر دو سرا

ز جا جست سالار فرخنده سام

نگه کرد بر ماه طوطی خرام

که بنشسته با تیغ بد پایدار

بیفکنده دیوی در آن کارزار

بپرسید ازو دیو جنگی خبر

بدو گفت شمسه همه سر به سر

سپهبد بدو گفت صد آفرین

که مردی نمودی تو از نازنین

سفیده چو آورد از کوه سر

نگه کرد سالار فرخنده فر

همه آب دریا شده ناپدید

همان باره آهنین را بدید

بخش ۱۶۵ - چگونگی سام با مرغ آتش‌افشان

از آنجا بیامد به پای حصار

از آهن یکی باره بد استوار

یکی پیل بر برج و مرغی به سر

همه پیکرش سیم و بالش ز زر

به همراه خورشید می‌گشت باز

به هر ساعتی نعره می‌کرد ساز

چو مرغ دلاور بدو بنگرید

یکی چرخ زد نعره‌ای برکشید

که سام نریمان تو شاد آمدی

درین حصن فرخ چو باد آمدی

به کام دلت باد دور زمان

بوی خرم از بخت و دل شادمان

بدو گفت شمسه که ای شیر جنگ

بینداز این را به تیر خدنگ

ولیکن چنان کن که ناید خطا

که سنگ سیه گردی ای با وفا

اگر بر سه تیرش نینداختی

چنان دان که خود کار خود ساختی

که سنگ سیه گردی اندر زمان

غراب سیه با تو ای پهلوان

سپهبد چو بشنید حیران بماند

به یزدان دو دست دعا برفشاند

چنین گفت کای داور داوران

رساننده رزق روزی‌خوران

بلند آسمان را بلندی ز تست

تنومند را زورمندی ز تست

ز آبی کنی صورت شوخ و شنگ

ز خاری گلی را دهی بوی و رنگ

اگر مور در دیده‌اش نور تست

اگر پشه در پای او زور تست

نباشد اگر لطف تو یاورم

من خاکی از ذره‌ای کمترم

به فرت کزین عقده پر بلا

شوی دستگیر من مبتلا

بگفت این و آنگه کمان برکشید

خدنگی ز ترکش به زه برکشید

عقاب سبک‌بال چون شد ز دست

خطا کرد و نامد مرادش به دست

غراب سیه تا به زین شد به سنگ

سپهبد برفت از گل روش رنگ

خجل شد ز بازوی و دست و کمان

پناهید بر داور داوران

دگر ره خدنگی به زه برنهاد

بینداخت و نارفت هم بر مراد

غرابش بشد سنگ و خود تا به ناف

دلاور به خود گفت از خود ملاف

به باد است هر نام کاندوختی

خود از بهر خود جامه‌ای دوختی

چو شمسه چنان دید حیران بماند

ز دو دیدگان خون دل برفشاند

ز سر مغفر انداخت و دست نیاز

برآورد ابر درگه بی‌نیاز

همان سام برداشت دست دعا

همی گفت کای داور رهنما

پناهم توئی ای پناه همه

مرادم ده ای پادشاه همه

غلط رد مکن تیر من بر هدف

مدد ده که یارم بیارم به کف

بگفت این و بر ترکش آورد چنگ

برآورد تیری ز رخ رفته رنگ

چو سوفار بر زه بشد جایگیر

رخ آورد بر داور دستگیر

زه و دست سوفار چون هم گرفت

ستون چپ و راستش خم گرفت

خمی از کجی بر کج ابروش رفت

کمان گوشه بر گوشه گوش رفت

چو بر قبضه شد خار پیکان درشت

سرانگشت او را ببوسید مشت

جدا شد زه از شصت زه‌گیر او

پرنده سوی مرغ شد تیر او

به تیر دعاگو شود مستجاب

بشد راست او تیر آن کامیاب

چنان زد مر او را گو بی‌همال

که گفتی بدش چار یال و دو بال

ز زخم یل نامبردار شیر

ز بالا نگون اندر افتاد زیر

فلک کر شد از بانگ آوازه‌اش

گشوده شد آنگاه دروازه‌اش

سپهبد درآمد به دربند دژ

همه رای او گشت پیوند دژ

نگه کرد خاکی به جوش آمده

از آن گونه گونه خروش آمده

به نرمی به ماننده توتیا

همی جوش می‌کرد از کیمیا

چو دیگی که جوشد خروشنده بود

نبود آتش و خاک جوشنده بود

ز گرمی نیارست رفتن بدو

شده سوزه آهنین اسب ازو

دلاور به دهلیز قلعه بماند

به یزدان پناهید و نامش بخواند

همی گفت کای داور دادگر

بدین بنده کمترین درنگر

مرا ز آتش و آب دادی رها

وگرنه مرا جان شدی مبتلا

یکی چاره با خاک جوشنده کن

به نیرو مرا بخت کوشنده کن

که بر من ازین خاک هم راه تنگ

نه راه گذار و نه جای درنگ

ندانم ازین خاک چون بگذرم

ز گرمی این آب شد پیکرم

بگفت و بمالید رخ بر زمین

بنالید پیش جهان‌آفرین

کز آن خاک ماری برآورد سر

دهان باز کرد آن دد بدگهر

همی آتش افشاند بر پهلوان

سپر بر سر آورد مرد جوان

جهان پر شد از آتش خاک مار

ندیده به گیتی کس این کارزار

به ناگه پدید آمد آنگه پری

ثناگوی شد شمسه خاوری

کمان وز چوب و ز تیر خدنگ

بیاورد در پیش یل بی‌درنگ

بدو داد گفتا که ای مرد هش

به یک تیر این مار جنگی بکش

نگه دار با خویش تیر و کمان

که آید به کار از پی بدگمان

نگه دار تن را و هشیار باش

شب و روز با یاد دادار باش

بگفت و همانگه بشد ناپدید

تو گفتی ز مادر نیامد پدید

بپرسید از شمسه کار پری

شگفتی بماندم درین داوری

که چون آمد این دلبر ماهرو

کجا رفت دیگر به من بازگوی

چنین گفت کاین از طلسمات دان

که برخاسته موبدان روان

ز نیرنگ و تدبیر و از کیمیا

خردمند بر ساخت از سیمیا

نمودیست گر نه تن او نبود

خداوند گیتی به تو این نمود

سپهبد کمان را بمالید دست

به شاخ گوزن اندر آورد شصت

بپیوست پیکان زهرآبدار

چو بگشاد شد بر گلوگاه مار

که آن مار غلطید بر روی خاک

ز چرمش برآمد به گردون تراک

همه جوش آن خاک شد ناپدید

ز گرمی و جوشش فرو آرمید

سپهبد بر آمد بر آن تیره خاک

دل و جان بشسته ز اندوه پاک

به ناگه یکی قصر زرین بدید

که بر چرخ گردون سرش می‌رسید

دری دید یکسر همه زر زرد

ز یاقوت و فیروزه لاجورد

یکی قفل بر وی چون ران شتر

که درگاه از آن قفل گردیده پر

دلاور بیازید بر قفل دست

به نیرو سراسر به هم برشکست

درآمد در آن کاخ زر نامور

در و بام او جمله از خشت زر

یکی تخت بنهاده فیروزه رنگ

در آن تخت شاهی به فرهنگ و هنگ

به رخسار مانند تابنده ماه

ز یاقوت رخشنده بر سر کلاه

همه تخت بالای آن شاه بود

شده آسمان تخت و آن ماه بود

یکی لوح در پیش آویخته

درو پند و اندرز آمیخته

نوشته به عنبر بر آن لوح بر

که طهمورثم شاه فرخنده فر

هر آن کس که شادان بدین جا رسد

به پرسیدن شاه والا رسد

ندارم به چیزی دگر دسترس

همین پند من یادگار است و بس

خردمند و آزاده نیک‌بخت

شناسد مر این را به از تاج و تخت

مکن بد تو با مرد آزاده جو

سوی نیکوئی تاز و بد را مپو

که نیکی بود مر تو را دستگیر

ز خود کمتران را همه دستگیر

به بدگوهران خود نداری امید

که میوه نچیند کس از شاخ بید

مجو از کسی ای پسر ایمنی

که نشناسد از دوستی دشمنی

همان راز خود را به هر کس مگوی

ز نا اهل مردم تو نیکی مجوی

سخن را چو گوئی به دانش بسنج

بدان تا زگفتار نائی به رنج

دو روز آمده راه نزدیک خویش

دروغ است یکسر که آورد پیش

چو نیکی کنی پس به نیکی شناس

به نیکی منه هیچ‌کس را سپاس

چو باشد به بخشش تو را دسترس

سپاس از جهان آفرین دان و بس

مباش هیچ ایمن ز مرد دو رنگ

به هنگام صلح و به هنگام جنگ

دو رنگی نشان پلنگی بود

که ناپاکی اندر دو رنگی بود

تو یکرنگی از شیرمردان شناس

که از بد بدارند در دل هراس

چنان کن که از وی چو خواهی برید

نباید ازو درد و رنجت کشید

کسی گر کند بد به خود می‌کند

چو نیکی نبیند چه بد می‌کند

چو پیوسته شد دوستی با کسی

که در دوستی پای دارد بسی

مزن بر خود از کار ناکرده لاف

مکن هیچ رای سخن بر گزاف

که از لاف جز شرمساری نبود

گزافه ندارد به کس هیچ سود

درین پرده زین بیش گفتار نیست

به نیک و به بد با کسم کار نیست

تو را گر خرد باشد و پاک مغز

همین بود بود آن قدر پند نغز

به گیتی چو من نامداری نبود

به نزدم نیارست کس آزمود

مرا قهرمان خواند فرزانه مرد

به طهمورثم نام شد در نبرد

مرا سیصد و سی و یک سال بود

همالم به گیتی کسی را نبود

بسی دیو کشتم به پیکار و جنگ

به دشمن زمانی نکردم درنگ

ببستم دو دست کیوشان دیو

کزو بد زمان و زمین پر غریو

ز گیتی بدان را برانداختم

جهان را از ایشان بپرداختم

چو گفتم که شد نوبت کار من

بگیرم ز شادی یکی جام من

به ناگه فراز آمد امر خدا

برانگیخت چون تندبادم ز جا

نمانده که گام دگر بسپرم

و یا یک نفس بیشتر بشمرم

ز تختم درآورد در تیره خاک

نه ترسش ز من بد نه بیم و نه باک

رباطیست گیتی مر او را دو در

چو زین در درآئی از آن در به در

چو باد بهاری یکی درگذر

درو توشه راه خون جگر

نه فرزند همراه آید نه زن

چو این است گیتی دگر دم مزن

چو آئی همی خون خوری در جهان

بجز این نباشد خورش در میان

یکی نغز شمشیر در روی تخت

نگه کرد سالار فیروزبخت

نوشته دگر پیش تیغ بلند

که از تست این نغز تیغ پرند

بببند و ز دیوان جهان پاک کن

تن جادویان را ازین چاک کن

سپهبد به شمشیر یازید دست

ببوسید و اندر میانش ببست

برون آمد از کاخ سام سوار

کمربسته از بخت خود کامکار

بدو گفت شمسه که شادان بزی

که پیوسته را زندگی خوش بزی

همین تیغ بد آنکه بابم بگفت

کنون غنچه‌های مرادم شکفت

نتابد کسی پیشت اکنون به جنگ

برآری دمار از نهاد پلنگ

به ناگه یک یپکر آمد پدید

بد از پیکر او زمین ناپدید

سرش همچو شیر و تنش همچو کوه

زمین زیر او بود یکسر ستوه

گرفته به دستش یکی کرنا

زمانه برآمد به یک ره ز جا

همانگه مر آن نای روئین دمید

تو گفتی که روز قیامت رسید

بلرزید گیتی از آن کرنای

ستاده بر او یل پاک رای

یکی باد طوفان شد از ناگهان

که پوشیده شد روی خورشید ازان

بیفکند دیوار آن تندباد

زمانه تو گفتی مگر برفتاد

ز که سنگ برداشت از دیو رنگ

برون کرد از مرد خفتان جنگ

بپیچید شمسه به دامان سام

دگر همچو کاهی ربود از کنام

بدو گفت کای گرد روشن روان

که هم شهریاری و هم پهلوان

بباید تن خود به صورت فکند

به نیرو ز روی زمینش بکند

پس آنگاه این باد کمتر شود

زمانه به آئین دیگر شود

چو بشنید سام دلاور به زور

برآمد بغل برگشادش چو مور

بپیچید بر صورت روی شیر

به نیرو درآمد گو شیرگیر

بنالید بر داور داوران

که ای کردگار زمین و زمان

ز تو دارم اندر جهان فرهی

ولیکن به هرکس که خواهی دهی

زمین و زمان زیر فرمان تست

تن و جان ما جملگی زان توست

اگر کام دل یابم از فر تو

ز دشمن همی کام یابم ز تو

بگیرم سر ابرها را به چنگ

مر او را به گردن نهم پالهنگ

پری‌دخت را باز بینم یکی

ز رویش گلی بازچینم یکی

اگر دشمنان را ز کین سر کشم

به نیرو مر این را ز جا برکنم

چو بسیار نالید بر کردگار

خطی دید کنده بدو استوار

که ای سام فرخنده پهلوان

که هم بانژادی و هم نوجوان

بود وزن این صورت اندر شمار

به سنگ جهان آمده ده هزار

بدین روی زورت یکی را گرای

تن خود به نیروی این آزمای

چو برکندی این را به زور یلی

از آن تو شد کشور پردلی

چو کردی مر او را تو از زور سست

یکی درج بینی که از بهر تست

ز بهر عروسی و دامادیت

یکی گنج بینی پی رادیت

چو برداشتی کام دل یافتی

پس آنگه به دشمن چو بشتافتی

چو برخواند خندید از فر هور

دگر ره به صورت درآمد به زور

به نیروی مردی ز جا بربکند

چو یک برگ کاهش به هامون فکند

نگه کرد گنجی به زیر زمین

بدید آن سپهدار با آفرین

درآمد به زیر زمین نامدار

چهل خم نگه کرد اندر شمار

به زنجیر زر بسته بر یکدگر

همه سر به سر پر ز لعل و گهر

یکی درج یاقوت آویخته

به در و گهر بود آمیخته

چو بگرفت و بگشاد آن پرهنر

درو دید پهلو دو دانه‌گهر

خطی دید کان دانه پربها

نداند کس این را بها جز خدا

به میراث ما بد گهر بر گهر

به بازو ببند و پدر بر پسر

ببندش به بازو نشان یلی

که بر تو نتابد کس از پر دلی

بخندید و بر بازوی خود ببست

برون شد ز سردابه چون پیل مست

نه صورت بدید و نه آهن حصار

نگه کرد دشتی پر از ریگ و خار

همان شمسه را دید بر آفتاب

که بگرفته آن مه عنان غراب

بر اسبان نشستند و بشتافتند

همه کام گیتی به دل یافتند

به شمسه چنین گفت پس پهلوان

نشاید که تسلیم گردد نوان

ز جادوگران شدید پلید

عنان را بدان سو بباید کشید

ولیکن ز قلواد جائی نشان

ندیدم از گرد گردنکشان

نبینم اگر هر دو را زنده من

شوم پیش تسلیم شرمنده من

همان پیشگاه منوچهر شاه

چگویم به گردان ایران سپاه

بخش ۱۶۶ - آمدن سیمرغ و سخن از ارقم دیو به سام گفتن

درین گفتگو بود سالار شاه

که ناگه زمین و زمان شد سیاه

نگه کرد بر آسمان سام شیر

یکی مرغ را دید مرد دلیر

که از پر و بالش جهان تیره شد

همه چشم خورشید ازو خیره شد

ز گردون درآمد به سوی نشیب

که از پیکرش کوه شد در نهیب

درآمد به روی زمین از هوا

بجز سام نیرم نبودش نوا

نگه کرد مرغی بغایت بزرگ

ز پر رنگ بد پیکر او سترگ

همه نقش مرغان که در روزگار

ز صنع آفریدست در روزگار

همه بر پر و بال او نقش بود

یکی قدرتی از جهانبخش بود

ثنا گفت بر سام فرخنده نام

که شاد آمدی ای سرفراز نام

جهان پهلوانا خدا با تو باد

بدان تا کنی پیشه آئین و داد

دل زیردستان به دست آوری

به بیدادکاران شکست آوری

چنین دست و باز و کوپال و یال

چنین اختر سعد فرخنده فال

دل شیر و نیروی و چنگ پلنگ

تو را داد ایزد همه فر و هنگ

که در راه یزدان ببندی کمر

جدا سازی از دوش بدخواه سر

مرا نام سیمرغ کرده خدا

همان شاه مرغانم ای نیک‌راه

بدین چنگ و منقار و این پر و بال

که گویی ندارم به گیتی همال

ولیکن مرا دشمنی هست سخت

که لرزانم از بیم او چون درخت

اگر دشمنم را درآری ز پا

به فرمان دادار فرمان‌روا

کنم با تو پیمان و عهد درست

کزو برنگردم ز عهد نخست

که نیکی نمایم به پیوند تو

بوم بنده در پیش فرزند تو

ستایش کنم مر تو را شب و روز

پس از پاک یزدان گیتی فروز

بدو سام فرخنده گفتا بگو

مرادی که داری تو از من بجو

که من سر نپیچم هم از رای تو

بیایم به هر جای همرای تو

مر آن دولتت را به دست آورم

ابر دشمن تو شکست آورم

سرش را بکوبم به گرز گران

تنش را ببرم به تیغ بران

بدو گفت سیمرغ کای نامدار

یکی زشت پتیاره نابکار

به گیتی ورا نام ارقم بود

چو او بدکنش جادوئی کم بود

گهی بر زمین است و گه بر زمان

گهی همچو شیر است و گه چون کمان

برآید به هر رنگ و هر صورتی

به هر دم نماید به ما نیتی

به فرمان دادار پروردگار

یکی بچه آرم به سالی هزار

هزار دگر پرورش می‌دهم

ز نخجیر او را خورش می‌دهم

پس آنگه به فرمان یزدان پاک

به پرواز آیند بر روی خاک

ولیکن از آن ارقم بدلقا

بد آید به جادوی نر اژدهای

سه نوبت مرا بچه خوردست پیش

نتابم بدان جادوی تیره کیش

دگر آن که قلواد او برده است

بسا همچو قلواد را خورده است

همان ماهرخ دخت تسلیم شاه

که رضوان بود نام فرخنده ماه

ببرده به سوی نهنکان دره

به چنگال گرگ اوفتاده بره

ازین جایگه تا بر کینه خواه

به یک هفته تازد سپهبد به راه

سه کار است اگر پهلوان زمین

شتابد غریوان بدان مرز کین

نخستین که قلواد فرخنده بخت

رها یابد از رنج و از بند سخت

دگر آن که کامم برآری به دهر

سوم آن کزین رزم یابی تو بهر

که سام سپهدار ارقم بکشت

که گیتی ز آسیب او بد درشت

نتابد کسی پیش او روز جنگ

به مرغ و به ماهی جهان کرده تنگ

پس آنگه ز دلبر نشانت دهم

تو را مرهم وصل بر جان نهم

به پاسخ بدو گفت پس پهلوان

که بنما به من دیو تیره روان

که از جان شومش برآرم دمار

نمایم به گیتی یکی ناب کار

که گویند سام سپهبد چه کرد

ز دیوان و جادو برآورد گرد

درین بود سالار شمشیرزن

که از تن ببرم سر شوم تن

که فرهنگ دیو اندر آمد ز راه

ثنا گفته بر سام زرین‌کلاه

ز تسلیم جنی رساند آگهی

که بر باد شد تاج شاهنشهی

گرفتار طلاج بدگوهر است

که آن بدگهر جفت جادوگر است

همه گنج و خرگاه تاراج شد

سراسر به تاراج طلاج شد

بپیچید ازین گفته سام سوار

پس آنگه بدو گفت کای نامدار

ز بگرفتن شاه جن غم مخور

که برهانم او را ازین بدگهر

جهان تیره سازم به چشم شدید

بن و بیخ طلاج خواهم برید

کنون کام سیمرغ جویم همی

به پیکار ارقم بپویم همی

جهان را رهانم از آن اژدها

پس آنگه شتابم سوی ابرها

همه کارها را به سامان کنم

به هر خسته درد درمان کنم

تو با شمسه شو سوی تسلیم شاه

درودش ده و بازگو رنج راه

که اینک رسیدم چو شیر ژیان

به پیکار طلاج بسته میان

همان دم برفتند از پیش نیو

سپهدار شد سوی پیکار دیو

سپهبد نشست از بر گردنش

به سیمرغ گاهی نموده تنش

همان مرغ بر اوج پرواز کرد

تو گفتی که با چرخ همراز کرد

برفتند بر سوی دشت و کلنگ

همه نرگس و لاله بود آن کلنگ

به یک دست او کوهسار و دره

سیه گشته از دود و دم یکسره

یکی دود پیچید بر چرخ و ماه

رخ ماه و خورشید گردون سیاه

سرازیر گردید سیمرغ از ابر

سراسیمه از بیم جنگی هژبر

از آن اژدها مرغ لرزان شده

خرد از دماغش گریزان شده

بدو سام گفتا چرائی دژم

ز اندوه ارقم مخور هیچ غم

بدو گفت سیمرغ کای پهلوان

به دیده چو نوری و روشن‌روان

ندانی که ارقم چگونه بلاست

به دریا نهنگ و به غار اژدهاست

گهی دیو و شیر است و گاهی پلنگ

جهان از غم ارقم آمد به تنگ

ازین بیش گفتن نه نیکو بود

که گفتار پیش تو آهو بود

سپهبد به یک دست غاری بدید

که از تیرگی بیخ او کس ندید

ز سیمرغ پرسید کین غار چیست

که دارد نشیمن درو جای کیست

بدو گفت زندان ارقم بود

پر از دیو و جادوی و آدم بود

که از قهر بسته است بر کوهسار

همه مرگ جویند از کردگار

بود مرگشان زندگانی دهر

چو شکر بود پیششان جام زهر

بدان جای قلواد را کرده بند

بترسم که آید به جانش گزند

چو بشنید برجست سام سوار

روان شد بدان دره کوهسار

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

کزو پرده گوش گردون درید

روان شد بدان غار همچون پلنگ

که از پای او خورد می‌گشت سنگ

ز بیم سپهبد بلرزید کوه

تن کوه شد زیر پایش ستوه

بخش ۱۶۷ - رها کردن سام قلواد را و جنگ کردن با ارقم دیو

درآمد بدان غار با تیغ جنگ

یکی غار بد همچو کام نهنگ

بسی تار ماننده تیره شب

که گم شد سخن از زبان سوی لب

ز تاریکیش جان ظلمات داغ

درو چشم زنگی نمودی چراغ

بپوشید چشم و دگر باز کرد

سوی گرد قلواد آواز کرد

به کنجی نگه کرد سام دلیر

کشیده به زنجیر آن نره شیر

دگر سوی رضوان به گیسو به بند

چو زلف خودش سرفکنده نژند

سوی گرد قلواد برداشت گام

ز بندش رها کرد بیدار سام

بپرسیدش از رنج زنجیر و بند

که چون بودی از پهلو ارجمند

بگفتا به بخت تو شادان بدم

ز شادی روح تو خندان بدم

کنون چون بدیدم تو را ساده دل

شدم از غم و رنج آزاده دل

ز رضوان بپرسید سام سوار

که چون شد پری‌دخت سیمین‌عذار

کجا بینم آن سرو بستان حسن

گل نوشکفته گلستان حسن

مه گلرخان شاه سیمین بران

بت حورپیکر سر دلبران

کز ان سام بیچاره در آتش است

دلش از غم هجر او ناخوش است

از ایران و از شاه افتاده دور

سیه گشته در چشم من ماه و هور

نه آرام دارم نه از غم فرار

دلم کرده از جان شیرین فرار

به هر گوشه پویان به هر سو دوان

دو دیده پر از خون و دل ناتوان

فنا گشته از جور کوه فنا

ندانم کجایست خود ابرها

نشانی ز دلدار با من بگو

که چونست احوال آن ماهرو

بدو گفت رضوان که ای پهلوان

چو او را ببردم به زندان روان

همی خواستم تا بیارم برت

ز شادی رسانم به گردون سرت

که آن بدگهر دیو نر اژدها

که خوانند او را به نام ابرها

به ناگه پیدا شد اندر زمان

تو گفتی پدید آمد از آسمان

مرا با پری‌دخت از جا ربود

به کوه فنا برد مانند دود

بر آن دیو سر در نیاورد ماه

فکندش به ناگاه در قعر چاه

من آن شب از آنجا گریزان شدم

سر و جان ز اندیشه ریزان شدم

شنیدم که با پور شداد و عاد

به رزم اندری با بد بدنژاد

به طلاج جادو به چنگ اندری

به چنگال ببر و پلنگ اندری

همی خواستم تا بدان رزمگاه

بیایم به نزدیک تسلیم شاه

که در چنگ ارقم فتادم به بند

فرو بست دستم به مشکین کمند

همان دم ورا سام بگشاد دست

دگر بند کهسار را برشکست

بسی دید آدم به دام هلاک

فرو بسته از غصه اندوهناک

بپرسید از آن مردمان پهلوان

که از چه شما را گرفته روان

ز ارقم چرا زیر بند اندرید

بدین سان به بند گزند اندرید

بگفتند ما را از آن بند کرد

که دانیم هر گونه کار نبرد

اگر سام نیرم بدین جا رسد

همه چاره سازیم از نیک و بد

به چاره مر او را به جنگ آوریم

به هر گونه تدبیر و رنگ آوریم

همه موبدانیم از هند و روم

ز تازی و چینی به هر مرز و بوم

به هر دانشی جان و دل سوخته

هنرها ز هر گونه آموخته

درین بود فرخنده سام سوار

که آواز رعد آمد از کوهسار

از آن نعره گیتی طپیدن گرفت

همی خون ز ناخن چکیدن گرفت

همه کوه لرزید سیماب وار

بپیچید آواز در کوهسار

چنان گفت رضوان به سام دلیر

که ارقم درآمد بدین دار و گیر

سپهدار از آن غار بیرون دوید

زمین و زمان را دگرگونه دید

از آن تیرگی دید آتش شرار

به گردون کشیده از آن کوهسار

به نزدیک سیمرغ شد پهلوان

بپرسید کردار تیره روان

که با او چگونه نبرد آورم

بدان تا سرش زیر گرد آورم

بدو گفت چشمش به پیکان تیر

نخستین فرو دوز در دار و گیر

بدان تا نبیند به رخسار تو

که گیرد به بیهوده پیکار تو

به شمشیر جمشید پیش آر جنگ

جهان بر جهان‌بین او ساز تنگ

مگر کردگارت کند یاوری

سر دیو ارقم به دست آوری

نکردست رزمش کسی آرزو

وگر کرد رو اندر آمد به رو

دم او چو آتش بود در نبرد

رخ مهر گردد ازو لاجورد

تو را یار یزدان فیروز باد

همه روز بخت تو نوروز باد

درین بد که ارقم بغرید سخت

چنین گفت کای مرغ برگشته بخت

چرا آمدی اندرین مرز و بوم

چه گوئی به همراه این مرد شوم

همه بچگانت بخوردم نهان

کنون نوبت تست ای بدگمان

ایا پیر و سیمرغ جادو گهر

همین دم بدرم تو را بال و پر

خورم استخوانت همین دم به کین

که دیگر نپری درین سرزمین

چنین پاسخش داد سیمرغ باز

که ای دیو جادوی نیرنگساز

زمانه به گیتی سر آمد تو را

کجا روز تیره درآمد تو را

ندانی که این کیست کامد به جنگ

ز دریای بی بن برآرد نهنگ

نبیره جهاندار جمشید جم

که صد همچو ارقم شود زو دژم

ز تخم نریمان و کورنگ شاه

که زیر آرد از چرخ خورشید و ماه

گشاینده شاه جم را طلسم

نویسنده بر چهر بهرام اسم

ببینی ازو دستبرد نبرد

سر و جان خود را درآری به گرد

چو بشنید ارقم بخندید ازو

سوی سام فرخنده بنهاد رو

یکی دید مانند تابنده ماه

بر ماه پاشیده مشک سیاه

ابر گل ز سنبل خطی سر زده

و یا بر رخ لاله عنبر زده

صف مور بر گل نهادست پا

ز شیرینی شهد مانده به جا

میان تنگ بسته کیامورثی

یکی تیغ بربسته طهمورثی

ازو فره پهلوانی پدید

ز تیغش رخ مرگ چون شنبلید

سپهبد بدان دیو تیره نهاد

نگه کرد کوهی سبک‌تر ز باد

درآمد به میدان سام سوار

غریوان به مانند رعد بهار

سرش بر تنش چون سر اژدها

کزو اژدها هم نیابد رها

دو چشمش دو مشعل فروزان شده

ازو مشعل دهر سوزان شده

دو شاخش به سر چون دو شاخ درخت

بپچیده بر یکدگر لخت لخت

ز دو تارک دیو چون بیشه‌ای

فرو برده بر تارکش ریشه‌ای

بخاری دوزخ شده بینیش

شوی آب در خواب اگر بینیش

دهان همچو دوزخ پر از دود و دم

دل دوزخ از بیم او پر ز غم

زبانش چو دیگی به دوزخ نگون

که از هول سر کرده باشد برون

چو الماس دندان آن دیو زشت

تو گفتی ز الماس دارد سرشت

تنش چون تن اژدها چین به چین

ستوه آمد از پیکر او زمین

دو بازو به مانند دو ران پیل

به ناخن پلنگ و به تن رود نیل

ز ناخن روان کرده هر سو شرار

جهنده ازو آتش کارزار

چو سام دلاور مر او را بدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

بنالید بر درگه کردگار

که ای آفریننده مور و مار

همه زشت و نیکو تو آری پدید

تو سازی در بندگان را کلید

شگفتی مرا رزم پیش آمدست

که رنجم ز هر بار بیش آمدست

اگر کشتم این را در آوردگاه

مرا نام بر شد سوی چرخ و ماه

اگر کشته گردم به چنگال دیو

تو بودی و هستی به گیتی خدیو

بگفت و بمالید رخ بر زمین

میان تنگ بربست بر رزم و کین

بغرید ارقم که ای خیره سر

به دشت نهنگان چه کردی گذر

بگفتار سیمرغ تیره نهاد

سر نوجوانی بدادی به باد

تو را مرغ دردام مرگ اوفکند

ز شاخ جوانیت برگ اوفکند

سرت را چو مرغی ربایم ز تن

تنت را ز خون سازم ایدر کفن

زهی هجر این مرد دل باشکیب

به گفتار سیمرغ خورده فریب

ندانی مرا نام نشینده‌ای

که پیکار ارقم پسندیده‌ای

همین دم جهان بر تو گریان کنم

زمانه به جانت ستودان کنم

بگفت و یکی سنگ از که بکند

ز کینه به سوی سپهبد فکند

سپر پیش آورد سام سوار

دگرباره نالید بر کردگار

که ای پادشاه زمین و زمان

به فر تو روشن دل مقبلان

مرین دیو جادوی بی نام و ننگ

که دارد تن پیل و زور پلنگ

به نیرو کشد آسمان را به زیر

بریزد ز بیمش دو چنگال شیر

مرا دست ده اندرین گیر و دار

که سازم بدین دیو دون کارزار

یکی گرزه گاوپیکر کشید

کزو گاو گردون سر اندر کشید

بزد بر سر و گردن دیو گرز

دلش خون شد از زخم کوپال و برز

سر شاخ ارقم به هم برشکست

بترسید آن دیو از آن زور دست

جهان تیره شد پیش جادوی شوم

بدانست کآواره گردد ز بوم

بدو گفت هرگز چنین کس به جنگ

ندیدم که آید به رزم پلنگ

شگفتی بلائی است سام سوار

همی مرگ جوید ازو زینهار

عقاب از نهیبش بیفتد به خاک

شود چرم ببر بیان چاک‌چاک

بگفت و ز افسون بدو حمله کرد

همی جست آتش ازو در نبرد

ز دست و ز بازو و بینی و گوش

همی آتش افشاند بر مرد هوش

زمان و زمین آتش کارزار

همی درگرفت از بد نابکار

سپهبد نگه کرد در دود و دم

رخ مهر و مه اندرو شد دژم

نگه کرد سیمرغ بر پهلوان

در آتش نهان بد یل نوجوان

همه دشت پر شد ز دود شرار

در آتش همی سوخت کهسار و غار

ولیکن به سالار نامد خطر

کشیده به سر شیر از زین سپر

نفس کم شد آن دیو را در درون

ز بیم سپهدار بارید خون

که سام دلاور بغرید سخت

مدد خواست از داور تاج و تخت

بزد دست بر تیغ جمشید شاه

کزان خون فشاندی به خورشید و ماه

برآورد شمشیر سالار شیر

بدو گفت کای جادوی دل‌گزیر

یکی از کفم تیغ زهر آبدار

ستان ار بمانی به مردم مدار

روانت ازین تیغ خواهم گرفت

که شمشیر خورشید خواهم گرفت

بگفت و بزد دستش افکند زیر

که ارقم بپیچید بر خود چو شیر

بدو گفت کای شیرمرد جهان

چو تو نیست کس از کهان و مهان

رها کن مرا تا شوم ناپدید

جهان را به دست تو دادم کلید

توئی سام نیرم یل اژدها

که مردی ندارد به پیشت بها

کنم عهد و پیمان که دیگر به جنگ

نیایم نشینم ابر گنج تنگ

فراموش کردم همه کار رزم

به یک دست کنجی گزینم به بزم

بدو سام گفتا که هرزه مگو

نیابی رهائی ازین رزمجو

به یزدان دادار و تخت و کلاه

به آئین و دین و به خورشید و ماه

به شمشیر و نیروی مردان مرد

که مغزت پریشان کنم در نبرد

چو بشنید ازو ارقم نابکار

دگر ره بیاراست پیکار کار

به یک دست بر پهلوان حمله برد

بدان تا نماید یکی دستبرد

بخندید بر دیو سالار نیو

به گردون برآمد ز میدان غریو

زمانی بگشتند با یکدگر

سپهبد بغرید بر کینه‌ور

بزد دست بر دیو جنگی ز کین

برآورد او را بزد بر زمین

نشست از بر سینه‌‌اش بی‌درنگ

ز جادوگری پیکرش گشت سنگ

دلاور یکی کوه خاره بدید

همه لب ز حیرت به دندان گزید

ندانست او را دگر چاره کرد

شگفتی فروماند اندر نبرد

چنین تا که رخسار خود گشت زرد

برآورد پیراهن لاجورد

ز سوی دگر چهره آراست ماه

به نوبت برین تخت بنشست ماه

سپهبد ز میدان یکی بازگشت

به سیمرغ فرخنده پی برگذشت

بدو داستانها سراسر بگفت

چو بشنید سیمرغ ازو درشگفت

بدو گفت اندیشه در دل مدار

که ارقم ز تو کشته گردد نزار

ورا هوش در رزم در دست تست

به بند بلا گشته پابست تست

توئی سام پور نریمان شیر

که از تیغ تو چرخ گردد زریر

کسی کو به کینت ببندد کمر

چو آید سر خود درآرد به سر

چو فردا برآید خور از تیغ کوه

شب تیره گردد ز تیغش ستوه

نبینی بهمیدان مر آن خاره سنگ

سوی دره بردار ره بی‌درنگ

در آن دره بینی یکی اژدها

که ببر بیان زو نیابد رها

چو بینی نترسی ز بالای او

ز شاخ و دو چشم و ز پهنای او

همان ارقمست آن دد بدگهر

که چو اژدها ساخت خود را دگر

یکی نام یزدان فراوان بخوان

یکی حمله آور به تیر و کمان

نخستین دو چشمش به تیر خدنگ

فرو دوز از بازوی تیزچنگ

دگر زان که خواهد گریزان شود

پی و پوست از بیم لرزان شود

دگر راست گردد به کردار دود

که خواهد برآید به چرخ کبود

بزن بر میانش یکی تیغ تیز

برآور ز جانش یکی رستخیز

چو کشتی تو ارقم در آن کوهسار

شدی نام‌بردار در روزگار

از آن بازگویند با صد نژاد

که در رزم او داد مردی بداد

نشانت بماند همی در جهان

میان کهان و میان مهان

همه شب همی گفت مرغ خرد

که از گفت او هوش رامش برد

بخش ۱۶۸ - کشته شدن ارقم دیو به دست سام

دلاور بیامد به جای نماز

بنالید بر داور بی‌نیاز

ازو خواست فیروزی اژدها

کزو جان ارقم بیابد رها

دگر گفت کای کردگار جهان

فراوان مرا دشمن است از میان

ز جادو و از دیو و از عادیان

ز حق ناشناسان شدادیان

هر آن کس که آید به پیشم به جنگ

امیدم که نارد زمانی درنگ

بدان را ز گیتی همه بر کنم

ز تنشان به مردی همی سرکنم

ببندم دو چنگال دیو ابرها

به فرت ندارند اینها بها

همه از تو بینم فراز و نشیب

نخواهم که بینم ازینها نهیب

بگفت و بمالید بر خاک رو

بشد هوش از آن مرد پرخاشجو

به گوش آمدش ناگهان از سروش

که ای سام فرخنده بگشای گوش

چنین گفت یزدان پروردگار

که دادیمت فیروزی کارزار

تو را آفریدم چو شیر ژیان

نتابد به تو هیچ‌کس در جهان

سر دشمنان زیر دست تو شد

بلندیشان جمله پست تو شد

هر آن چیز خواهی به گیتی تو کام

بیابی ایا نامور گرد سام

ز تخمت دلیران پدید آورم

به هر بند ازیشان کلید آورم

نبیره یکی نامور پیلتن

دهیمت یکی گرد لشکرشکن

ابا او نتابد به تن هیچ‌کس

به هر کس بود سخت فریادرس

تو اندیشه از بهر دشمن مکن

ز بانگ سروش این سخن یاد کن

چو این گفته بشنید سالار سام

ز جا جست خرم دل و شادمان

میان دلیری دلاور ببست

از آن مژده گردیده مانند مست

چو سیمرغ خورشید پرواز کرد

برین آشیان نیز پر باز کرد

ز انجم همه دانه نزدیک و دور

برون کرد مرغی ز منقار نور

سپهبد درآمد به پشت غراب

سرش پر ز کینه دو ابرو به تاب

کمر ترکش پهلوانی ببست

روان شد از آنجا به مانند مست

نخستین بیامد به دشت نبرد

به هر سو نگه کرد آن شیرمرد

مر آن کوه خارا در آنجا ندید

سوی دره آمد فغان برکشید

سه فرسنگ آمد میان دره

سیه دید دره همه یکسره

همه سنگ او سوخته ریخته

فلک گوئی آتش همه بیخته

به هر کوهسر آبها سرخ و زرد

ز تن ریخته زهر از خشم و درد

نپرید سیمرغ از آنجا ز بیم

دل سنگ گشته ز اندوه دو نیم

سپهدار از آن دره حیران بماند

همی نام یزدان فراوان بخواند

نگه کرد در دره سام سوار

یکی اژدها دید چون کوهسار

به بالا نمودی تن او دو میل

شکم زرد و پهلو نمودی چو نیل

میان دره حلقه بسته تنش

به مانند پیل دمان گردنش

شده چشم و بینیش آتشفشان

ز دو میل کوه گران را کشان

همه دره از دود آن دد سیاه

چو دودی که تاریک ازو مهر و ماه

چو سام دلاور مر او را بدید

چو تندر بجوشید و نعره کشید

که ای زشت پتیاره بدلقا

شتابم از ایدر به کوه فنا

که بر ابرها تیره سازم جهان

تو باری که باشی میان مهان

ز بیمم بدین گونه رنگ آوری

گهی اژدها گاه سنگ آوری

نیابی ز شمشیر تیزم امان

به فرمان یزدان رسیدت زمان

منم سام نیرم ز ایران سپاه

تن یکه کوشم در آوردگاه

نترسم ز دیوان و جادوگران

من ودشت آورد و گرز گران

مرا فره بخشید یزدان پاک

که تا این ددان را کنم سینه چاک

چو ارقم چنین گفتگوها شنید

بلرزید و جنبید دیو پلید

به یک دست و یک پا در آمد ز جا

بدو گفت کای سام رزم‌آزما

بسی غره گشتی به بازوی خویش

بدین قد و بالا و نیروی خویش

ندانی مگر زان که من کیستم

به کوه نهنگان پی چیستم

مرا نام ارقم نهادست مام

ز من وام کرده اجل زهر جام

همه مرز مغرب از آن من است

زمانه همه زیر کام من است

نتابد به گیتی مرا کس به جنگ

نتابد در رزم با من نهنگ

درین کوه سیمرغ پر بفکند

سپردار گردون سپر افکند

یکی پند نیکو ز من بر نیوش

به جان و تن خویشتن‌دار گوش

عنان را بگردان ازین کوهسار

مشو غره بر نام سام سوار

ببخشای بر بازوی خویشتن

مکن سینه کرکسان را کفن

بگفت و دهان را یکی باز کرد

دگر کار افسونگری ساز کرد

نفس را برانداخت بر پهلوان

همان سام نیرم به روشن روان

به خاطر رسیدش مگر صد کمند

فکندند بر بازوی ارجمند

همی بر زمین کرد پا استوار

نجنبید از جا گو نامدار

پس آنگه سر آتش اندر گشاد

ببارید آتش بدان گرد راد

سپر بر سر آورد شیر ژیان

بسی ریخت آتش برو بدگمان

پس آنگه سپهبد کمان برکشید

به زه اندر آورد و بر سر کشید

برآورد تیری ز جمشید جم

چپش راست کرد و شدش راست خم

هلال از مه بدر آمد پدید

گره کرد بر زه خمیده خمید

ز کژی همی راستی شد جدا

درآمد به چشم چپ اژدها

همان نام سالار بالا گرفت

چو آن مرغ بر آشیان جا گرفت

غریوی برآمد ز ارقم به زار

بزد سر بدان دامن کوهسار

سپهبد برآورد تیر دگر

برآراستش زو گو نامدار

بشد هر دو چشمش چو از تیر کور

سیه گشت در پیش او ماه و هور

بپیچید ارقم ابر خویشتن

بسی نعره بر زد به جوش اهرمن

یکی دود گردید جنگی گرود

که پیچید بر سوی چرخ کبود

سپهبد سوی تیغ یازید دست

بجوشید ماننده پیل مست

برآورد تیغی بسان اجل

ز تیزی رساندی اجل را خلل

به کوه ار گذشتی چنانش ز بیم

ز تیزی او کوه گشتی دو نیم

به کوه او رساندی گه کین شرار

دل برق ازو خواستی زینهار

طلسمی بد اندر میان ناپدید

کزو جز بریدن نیامد پدید

سپهبد برون آورید از غلاف

که لرزید از بیم او کوه قاف

بزد آنچنان بر میان گرود

که برخاست از جان او تیره دود

به دو پاره شد در زمان اژدها

جهان یافت از چنگ شومش رها

تن خود به آب اندر انداخت سام

چو از کار جادو بپرداخت سام

همان دم بیامد به جای نماز

به نزدیک سیمرغ آمد فراز

بدو آفرین کرد فرخنده مرغ

که از تو دگر زنده گردید مرغ

رهاندی دلم را ازین سخت درد

که هرگز نبودش کسی هم نبرد

شکستی دل شوم شدادیان

که نفرین بد باد بر عادیان

درین گفتگو بود سیمرغ پیر

که ز راه قلواد آمد دلیر

به همراه رضوان بیامد چو باد

گروه دگر از پس ایدر چو باد

برفتند هر یک به هر مرز و بوم

چو بر هند و چین و چه بر راه روم

همه آفرین‌خوان به سام سوار

که از بند ارقم شده رستگار

که از بد رها شد جهانی دگر

بدیدیم ما جسم و جانی دگر

یکی عهد سیمرغ با سام بست

چو عهدی که او را نباید شکست

که هر کس که آید ز فرزند تو

ز خویشان و از تخم و پیوند تو

به هر چاره‌ای یار باشم ورا

نکوئی نمایم به هر دو سرا

بگفت و از آنجای پرواز کرد

سوی کوه البرز پر باز کرد

سپهبد نشست از بر سرمه رنگ

روان در رکابش یل تیزچنگ

پس و پشت رضوان مه جای کرد

وز آنجا سوی شارسان رای کرد

بخش ۱۶۹ - باز آمدن سام به نزد شدید و جنگ کردن

همی راند تا شب به ناگه رسید

به ناگه یکی آتش از دور دید

درخشنده مانند فانوس آل

نگه کرد سالار فرخنده فال

بپرسید کان آل فانوس چیست

به نزدیک فانوس برگوی کیست

بدو گفت رضوان که کوه فناست

نشیمنگه دیو نر ابرهاست

ولی راه دور است تا پیش او

به دو ماه جوید رهش چاره‌جو

شگفتی سپهدار ازو دربماند

همی دیو فانوس باره براند

چنین تا شب تیره شان گشت روز

برآمد جهان گشت ازو دلفروز

غراب سیه را بریدند سر

وزو خون فرو ریخت بر دشت و در

دلاور بر چشمه‌ای در رسید

فرود آمد و لشکری را بدید

بپرسید کآیا که باشد به گاه

درین جا چه جویند کیست این سپاه

دو فرسنگ از آن دور بر پهلوان

فرود آمد آن گرد روشن‌روان

به پاسخ بدو گفت فرهنگ دیو

شدید است ناپاک با رنگ و ریو

به همراه طلاج جادونژاد

نشان تو جوید مر آن بدنژاد

که طلاج گفته است او را خبر

ز کار طلسم و ز ارقم مگر

فرستاد تا عوج آید به جنگ

جهان را کند بر منوچهر تنگ

چو بشنید بنشست و از جا بجست

کمر بست ماننده پیل مست

همه ساز رزم و طلسمات جم

بپوشید سام و دل و جان نژند

چنین گفت قلواد را پهلوان

که ایدر بمان شاد و روشن روان

که تنها شتابم به سوی شدید

ببینم چه گوید شدید پلید

بشویم ز دل در زمان بیم را

رهانم ازو شاه تسلیم را

همه بارگاهش به هم برزنم

گرش زنده مانم نه مردم زنم

بگفت و برآمد به پشت غراب

روان گشت مانند دریای آب

چو نزدیک آمد دلاور چو باد

خبر شد بر پور شداد عاد

که آمد سپهدار سام سوار

چو شیری که تازد به سوی شکار

به بر کرده اسباب جمشیدشاه

غریوان درآمد به پیش سپاه

جو نام یل آمد به گوش شدید

شدش گونه زرد و دلش برطپید

بترسید عادی ز آواز سام

نماندش دگر هیچ آرام و کام

سپهبد جهان‌آفرین را ستود

درمد به مانند جنگی گرود

گره در برو همچو پیلان مست

سوی قبضه تیغ یازید دست

جهان آفرین را چنان کرد یاد

که لرزید دل در بر پور عاد

نگه کرد سام یل کینه‌خواه

به بند اندر آن دید تسلیم شاه

از آن نیز رحمان به همراه آن

چو دید آنچنان نامور پهلوان

بغرید از کینه یازید دست

همه بند و زنجیر در هم شکست

رهانید مر هر دو را پا ز بند

بغرید شاپور تن ارجمند

بخندید ازو سام گفتش بس است

که این رزمگه جای دیگر کس است

از ایشان بلرزید انبارگاه

که بودند هشتصد تن رزمخواه

همه دیوچهران شدادیان

همه پیل‌تن تخمه عادیان

بویژه چو طلاج جادونژاد

دلش پر ز آتش سرش پر زباد

بپرسید از سام فرخنده شیر

گریزان چرا رفته بودی به زیر

بپرسید از سام فرخنده شیر

گریزان چرا رفته بودی به زیر

همانا که رفتی به سوی طلسم

طلسمات را برشکستی به اسم

کنون از طلسم آمدی پیش من

ببینی به زخم اندر آن نیش من

همه پهلوانان زرین کلاه

ببینی دلیران این بارگاه

چو مهراس جنگی و چون قهقهام

چو لواج عادی مر آن خویشکام

چو شباش و کباس و شمنی سه گرد

چو برجاس و برجیس با دستبرد

چو فرخار کهسار و کرکوی شیر

چو شیار و هیشوی با دار و گیر

همه نامداران مغرب زمین

همه پهلوانان پر تاب و کین

بخندید از گفتنش سام شیر

که ای روسیاه پلید شریر

به توفیق یزدان پروردگار

برآرم ز جانتان یکایک دمار

به نیروی یزدان جان آفرین

نمانم یکی را به روی زمین

چو لواج جادو ازو بشنوید

نگه کرد آنگه به سوی شدید

که ایرانی خیره‌گو را ببین

چگونه سخنها به مغرب زمین

تنش را به شمشیر سازم دو نیم

که تا پا نیارد زیاد از گلیم

بگفت و ز جا جست و تندید سخت

بدو گفت کای سام شوریده‌بخت

سخن را ندانی همی پیش و پس

کنی پشه از زور تن در قفس

بیا تا به کشتی نبرد آوریم

سر یکدگر زیر گرد آوریم

ببینم چه داری ز نیرو نشان

میان دلیران و گردنکشان

تو گوئی که پور نریمان منم

به نیروی گرد کریمان منم

چو بشنید ازو سام خندید سخت

بدو پاسخ آورد کای شوربخت

کسی لاف گوید بر کینه‌ور

که از بازوی خود ندارد خبر

من از روی مردی گذارم سخن

نترسم نه از شیر و نز اهرمن

سر چرخ گردنده پست آورم

همی حمله بر پیل مست آورم

به نیروی یزدان پرورگار

ز شیر دمنده برآرم دمار

بدو حمله آورد لواج شیر

چو پیلی که در جنگ باشد دلیر

بدو گفت در کار کشتی کسی

نتابید در پیش دستم کسی

سراپای میدان تو با من بگرد

پس آنگه به میدان من همچو گرد

به کشتی به مغرب نبودش همال

به نیروی بازوی کوپال و یال

هوادار او جمله شدادیان

که لواج بودی هم از عادیان

سپهبد ز جا جست چون پیل مست

به نیروی کوپال و بازوی دست

بدو گفت لواج کای بی‌خرد

به لواج پیل دمان نگذرد

رباید ز میدان تن ژنده‌پیل

نهنگ دمان را درآرد دو میل

به بهرام و کیوان رساند خلل

بترسد ازو در گه کین اجل

چو شیریست یا اژدهای دژم

که پیکار جویند از جنگ و دم

به تن سخت بازو بسان درخت

شود موم در چنگ او سنگ سخت

بخندید ازو سام و پاسخ نگفت

بدان تا چه آید برون از نهفت

دویدند در هم چو پیلان مست

چو خرطوم در هم فکندند دست

شگفتی بدی خیره لواج نام

ز کام نهنگان برآورده کام

چهل رش فزون بود پهنای او

صد و شصت رش بود بالای او

به کشتی ابا هم درآویختند

به نیرو جهان در هم آمیختند

بیازید و یک پای پهلو گرفت

به نیرو درآمد ز روی شگفت

بسی کرد زور و ز جا برنکند

بلرزید لواج زو شد نژند

فرو ریخت از درد خونش ز چشم

سپهبد بجنبید از کین و خشم

چهل زور لواج بر سام کرد

بجنبید یک پای او در نبرد

بخندید ازو سام و نیرو گرفت

بیازیدش آنگاه بازو گرفت

به یک دست و یک پای آن ژنده پیل

چو بگرفت جوشید چون رود نیل

بنالید بر داور دادگر

که او می‌دهد بنده را زور و فر

همه روز بدبختی و کار سخت

ازویست با فره و تاج و تخت

که ای کردگار زمین و زمان

تو دادی مر فر و یال و توان

که بستم دو دست نهنکال دیو

برانداختم از جهان مکر و ریو

طلسمات جمشید والاگهر

که یک سو جهان بود ازو پرحذر

گرفتم همه مرز جادوگران

جهان پاک کردم ز نیمه‌تنان

ز نیروی تو ارقم بدگهر

بکشتم به فر تو ای دادگر

بگفت و به نیرو جهان‌پهلوان

ربودش ز جا همچو کوه گران

برآورد او را بر گرد سام

بزد بر زمینش گو شیرفر

که لرزید هامون و آن بارگاه

جهان شد سراسر به چشمش سیاه

چو زد بر زمین دید آن زور چنگ

بپریدشان جمله از روی رنگ

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

مر او را چو کرباس از هم درید

همی هر کسی سوی هم بنگرید

بلرزید از آن زور بازو شدید

سپهبد از آنجای چون پیل مست

به پشت غراب تکاور نشست

بیامد به نزدیک آن چشمه‌سار

سر و تن بشست آن گو نامدار

رخ خویش بنهاد بر روی خاک

نیایش کنان پیش یزدان پاک

که ای خالق پاک پروردگار

توئی آفریننده روزگار

توانائی و قدرت ما ز تست

شکیبائی و راحت ما ز تست

ندانم جز از تو کسی را دگر

نبندم بر درگه کس کمر

به فر تو این جادوی بدنژاد

به کشتی بدادم سرش را به باد

چو برداشت سر پهلو نامدار

بشد نزد قلواد فرخ تبار

همه جمع گشتند شیران زوش

که تسلیم بر زد ز ناگه خروش

پدر چون که رخسار دختر بدید

مر او را غریوان به بر درکشید

بپرسیدش از رنج ره در گداز

که چون بود زندان و راه دراز

بدو گفت رضوان که یزدان سپاس

رهائی ز سام نریمان شناس

اگر او نبودی درین روزگار

تن من نرستی از آن نابکار

ز ارقم چسان کس رها یافتی

رها از دم اژدها یافتی

امیدم ز دادار فیروزگر

که شادان شود سام فرخ گهر

ز بخت پری‌دخت فغفورشاه

ببیند رخ شاه ایران سپاه

پس آنگه بدان رزم پهلو بگفت

که تسلیم شه همچو گل برشکفت

که فرهنگ فرخنده آمد پدید

در آن چشمه خرگاه شاهی کشید

پری‌ پیکران جمله جمع آمدند

چو پروانه بر گرد شمع آمدند

همان شمسه رضوان به بر درگرفت

ز هجران بسی دست بر سر گرفت

دگر بزم باده بیاراستند

پری‌چهرگان چهره آراستند

به گردش درآمد می لعل فام

شگفته ز کردار فرخنده سام

همه درد و انده فراموش شد

یکایک همه لب پر از نوش شد

به هر چشمه صد سامری بسته شد

به غمزه همه تیر پیوسته شد

در شادی و خرمی باز شد

به دلها همه عشرت انباز شد

پیاله به هر سوی سرگشته شد

همه دامن می ز گل شسته شد

از آن می جوانان چو گل رسته شد

به هر سوی سنبل ز گل دسته شد

چو مخمور نرگس ز غم خسته شد

همه مجلس از می چو گل‌دسته شد

جهانی بدیشان دگر تازه شد

همه گوش گردون پرآوازه شد

ز اندوه تسلیم آزاد شد

بسان یکی تیغ پولاد شد

چنین تا دگر مرغ زرین سپر

ابا تیغ برداشت از خود سر

شه زنگیان را به خون درکشید

به گردون سراپرده‌ای برکشید

بخش ۱۷۰ - نامه نوشتن شدید به نزد عوج و آمدن عوج

شدید بداندیش دل پر ز غم

نشسته ز سام سپهبد دژم

به نزدیکی عوج او نامه کرد

بسی پوزش اندر سر خامه کرد

چنین گفت کای شاه مغرب زمین

نهنگ دمان پیر پرخاش و کین

نداری به گیتی کسی را همال

به نیروی کوپال و بازو و یمال

نیامد به گیتی چو تو نامدار

به بالا به فرسنگ باشی چهار

اگر چرخ خواهی به زیر آوری

تو بازی به چنگال شیر آوری

زمانه ز بیم تو گردد هلاک

تن مرگ گردد ز تو چاک‌چاک

که دریای چین تا میانت بود

همه روی گیتی نشانت بود

نداری به کردار سام آگهی

که آمد ازو سر به سر بیرهی

همه مرز مغرب ازو شد خراب

ز بیمش نیارم سر اندر به خواب

دلیران مغرب سراسر بکشت

کس او را نیارست گفتن درشت

طلسمات جمشید بر هم شکست

به سوی بهشت اندر آورد دست

بکشت آتش دوزخ باب من

ازو تیره شد سر به سر آب من

اگر تو نیاری درین جنگ چنگ

به مغرب نیارند سنگی به سنگ

سراسر بگیرند ایرانیان

درین رزم بندند بر تو میان

ز یک تن چنین کار ما تنگ شد

سر ما همه زیر این ننگ شد

سپاس از تو دارم درین کارزار

که آئی برآری ز جانش دمار

وگرنه بگیرد سر تخت ما

کند تیره برچشم ما بخت ما

اگر گل به سر داری اکنون مشو

اگر شاخ گل داری اکنون مبو

چو نامه بخوانی زمانی مپا

کمربسته اکنون بر ما بیا

چو آمد ز درگاه ما قهقهام

که نزدیک آرد درود و سلام

همان دم بر آن نامه مهری نهاد

به دست سپهدار مغرب بداد

از آنجا بیامد به کوه بلور

به نزدیکی عوج با یار و زور

بیامد به نزدیک دریا رسید

همان قهقهامش به ناگه بدید

که کردی به دریای مغرب شکار

نهنگان گرفتی ز دریاکنار

به دریا درون بود زانوش و بس

نهنگان گریزنده از پیش و پس

به دریا ز ناگه نهنگی گرفت

چگونه نهنگی بغایت شگفت

مر او را به بالای سر برکشید

ز ماهی ورا سوی مه برکشید

به خورشید رخشنده بریانش کرد

از آن تابش شید بیجانش کرد

پس آنگه مر او را سراسر بخورد

ز مغز استخوانش برآورد گرد

نشد سیر از آن عوج پور عنق

که بودی سر او به نزد افق

به پا خاست نزدیک او قهقهام

فغان کرد از رزم بیدار سام

کز ایران بیامد یکی نامدار

همه لشکر ما شده تار و مار

ز نیروی کوپال از دست او

همه مرز مغرب شده پست او

نتابد کسش روز پیکار و جنگ

بجز گرز چیزی ندارد به چنگ

طلسمات جمشید بر هم شکست

سوی پور شداد یازید دست

به دست آوریدست شمشیر جم

دل مرگ از تیزی وی دژم

بپرسید کان را چسان است حال

که گوئی ندارد به گیتی همال

چنانست نیروی و یالش چسان

که مغرب‌زمین را گرفتست آن

چه نامست او را نژادش ز کیست

ز مغرب چه جوید مرادش ز چیست

به پاسخ بدو گفت پس قهقهام

که باشد ورا نام فرخنده سام

نود رش بود برز و بالای او

چهل رش بود نیز پهنای او

نتابد به نیروی بازوی تو

به خاک اندر آید به یزدی تو

نتابد به یک دست تو در نبرد

به یک پا تنش را کنی زیر گرد

ترا گر ببیند گریزان شود

همه استخوانهاش ریزان شود

ندیدست بالا و کوپال تو

سر و سینه و نیروی یال تو

بخندید از آن گفته پور عنق

ز شادی به گردون رساند او تتق

چنین گفت کان سام بیجان کنم

به گردون برآرمش و بریان کنم

خورم استخوانش بسان بره

نمایم به گردان دلیری سره

بگفت و طلب کرد از آن پس نبید

یکی کشتی باده را درکشید

که ساز نبردم بیارید زود

که سازم جهان پیش دشمن کبود

چو دوباره کشتی به سر برکشید

پس آنگه یکی نعره‌ای برکشید

کلاهی ز آهن به سر برنهاد

یکی درع پوشید آن بدنژاد

عمودی به ماننده بیستون

که او را ندانست کس چند و چون

سپاهش همه نره دیوان جنگ

نه آدم نه دیو و پلنگ و نهنگ

زبان دگرگوی و بازوی سخت

سر و دست و کوپالشان لخت لخت

همانا بدندی ده و دو هزار

غریونده مانند رعد بهار

همان شب از آن جای کردند کوچ

به سوی شدید آمد آنگاه عوج

دل سام پرکینه و خشم و جنگ

به پیکار او تیز کرده دو چنگ

گریزیده زو شیر و غرنده ببر

نیامد به بالاش از بیم ابر

ازو آگهی شد به نزد شدید

که پور عنق عوج آمد پدید

شگفتی دلیر است عوج بلا

شود سام بیچاره زو مبتلا

پذیره فرستاد لشکر به راه

بدان تا بیابد بدان بارگاه

سه منزل برش پیش بازآمدند

به نزدیک آن رزمساز آمدند

شگفتی بماندند لشکر ازو

که هرگز نباشد چنین رزمجو

دو فرسنگ دستش کشیده دراز

به پای خودش چار فرسنگ باز

بسی ژنده‌پیلان به پیش اندرون

همه تن نماینده بیستون

یکی کشتئی بسته بر چارپیل

که بودی زمین زیر او همچو نیل

به پرسش گرفتند هر یک ز هم

که این چیست کشتی به پیل دژم

بدیشان چنین گفت پس قهقهام

که در بزم گیرد مر این را به جام

نهنگی به هر روز دارد خورش

از آن یافته پیکرش پرورش

چنین تا بیامد به پیش شدید

سراپا برهنه به پیشش دوید

درافتاد در پیش زاری‌کنان

دو دست از بر سینه خودزنان

که از سام شد مرز مغرب خراب

شد از بیم او خشک بر رود آب

بسا پهلوانان که از ما بکشت

که ننموده در رزم یک روز پشت

بخندید ازو عوج کانده مدار

ببندم دو دستش درین کارزار

به دستت سپارم مر او را به بند

پس آنگه تو دانی و خم کمند

به پیش سواران تو را شرم نیست

به دیده تو را هیچ آزرم نیست

که از دست یک تن بنالی به دهر

به خیره همه شهد خود کرده زهر

به گیتی توئی پور شداد عاد

که او آفریدست این خاک و باد

همی سام نیرم که نراژدهاست

یکی بنده بی‌بهای خداست

خداوند اوئی و چون او رهی

ترا شرم ناید ز شاهنشهی

که از سام نیرم شکایت کنی

به نزدیک من این حکایت کنی

ندانم تو را زندگی بهر چیست

به حال تو یکسر بباید گریست

بگفت و فرود آمد از پشت پیل

اگر بشمری گام او بد دو میل

بدان دشت و آن لاله و مرغزار

به هر گوشه‌ای ناله مرغ زار

بخش ۱۷۱ - صفت مهمان کردن شدید، عوج را

نشستند و باده بیاراستند

ز هر سوی رامشگران خواستند

ز اسبان و از گاو کشته هزار

همان بهر مهمان آن نابکار

ز بهر همان عوج مردم چو دود

هزار و دو اشتر بکشتند زود

کشیدند خوان و سراسر بخورد

بماندند حیران دلیران گرد

به هر کشتئی باده‌ای در کشید

یکی اشتر از خوان شدی ناپدید

گرفتی دگر از عقب پنج گاو

بخوردی گرفتی از آن گاو تاو

چو شد مست عوج اندر آمد ز جای

بغرید چون ابر رزم‌آزمای

چنین گفت با پور شداد عاد

که فردا در رزم باید گشاد

تو لشکر بیارای از پیش و پس

منم مرد سام نریمان و بس

بگیرم به چنگال مرد و ستور

برآرم به نزدیک رخشنده هور

کبابش کنم در بر آفتاب

چکد روغنش در زمین همچو آب

ازو پور شداد چون بشنوید

زمین را ببوسید و پیشش دوید

چنین تا که خورشید گردید زرد

زمانه همه گشت چون لاجورد

زمانه پراکنده بر دور مشک

ازو چشمه مهر گردید خشک

از ایشان خبر شد سوی سام گرد

که آمد درین دشت عوج سترد

ده و پنج گاو از پی یکدگر

بیندازد آن دیو تیره گهر

دو کشتی پر از می به دم درکشید

ندانم هم‌آورد را چون کشید

بخندید از آن گفته سام سوار

که باشد پناهم به پروردگار

نترسم به گیتی ز پور عنق

اگر تارکش بر رسد بر افق

مرا جان پی مرگ آمد پدید

نیندیشم از رزم عوج پلید

نوشته اگر بر سرم کردگار

که او ایدر آید شود کارزار

ز موری تنم کشته گردد به جنگ

چو خاریست در پیش پولاد سنگ

چنین گفت رحمان که اندر سپهر

چنین دیدم از اختر پر ز مهر

که با تو برابر نیاید سپاه

نه عوج و نه شداد آوردخواه

شوی در جهان گرد روشن‌روان

ز تخم نریمان گو پهلوان

سپهبد بخندید و از جای جست

سوی درع و خفتان بیازید دست

زره کرد بالای خفتان جنگ

ز کینه همی تیز کردی دو چنگ

به پشت اندر افکند چینی سپر

فرو بسته در رزم مردی کمر

غراب سیه را به زین خدنگ

بیاراست و بربست مردانه تنگ

یکی گرزه گاوپیکر به چنگ

خروشان و جوشان چو غران پلنگ

چنین گفت سالار سام سوار

به تسلیم جنی که ای نامدار

جهان بی‌درنگ است و ما پرشتاب

اجل در کمین دیده ما به خواب

بسی غافلی اندرین رهگذر

نه آگه که ما را چه آید به سر

نداند کس این را بجز کردگار

کزو گشته پیدا همه روزگار

شگفتی مرا رزم سخت است پیش

به عوج و به شداد ناپاک کیش

یکی رزم سازم در آوردگاه

که تیره شود روی خورشید و ماه

یکی موج خون سازم اندر زمان

کنم لشکر عادیان را نوان

جهان تنگ سازم به چشم شدید

کنم نام او در جهان ناپدید

به یاری دادار پروردگار

نترسم ز عوج آن بد نابکار

مرا رزم، بزم است گاه نبرد

خورم باده و افکنم مرد گرد

مرا تیغ جام است و خونم شراب

پی جنگ دارم دلی پرشتاب

که تا دشمن خود نسازم نگون

نگیرد دلم در بر ایدر سکون

بگفت و کمان را به بازو فکند

به فتراک بر بسته خم کمند

درآمد به هامون به پشت غراب

تو گفتی برآمد به کوه آفتاب

به همره شد او را دو زیباپری

بدان تا ببینند آن داوری

همان شیر شاپور با چوبدست

به پیش اندر افتاد چون پیل مست

به هامون سوی لشکر عادیان

همه جنگجویان شدادیان

ز یک سوی لشکر گوی تیزچنگ

فرود آمد از باره بر پشت سنگ

فرستاد شاپور را پیش او

که آمد سپهبد گو سرورو

که من یک تنم هر که آید به جنگ

درآید به نیروی شیر و پلنگ

بگردیم بر دشت آوردگاه

ببینند هر سوی مغرب سپاه

ببینیم تا کردگار جهان

چه گوید به هر راز اندر نهان

چو بشنید شاپور آمد دوان

به نزدیک شدید تیره روان

به یک دست بنشسته عوج همچو کوه

زمین زیر پایش سراسر ستوه

یکی کشتی باده در دست او

سر کوه خارا شده پست او

نشسته دو فرسنگ بالای او

یک و نیم فرسنگ پهنای او

دو فرسنگ دست و دو فرسنگ پا

دو کوه گران برگرفتی ز جا

چو شاپور بالای او را بدید

بیامد شتابان به سوی شدید

پیام سپهبد سراسر بگفت

شدید اندر آن گفتگو شد شگفت

که خواب آمده بخت بیدار مرد

که آرد سر و جان خود زیر گرد

همین دم رهانم جهان را ازو

نبیند دگر رزم پرخاشجو

بگفت و بفرمود تا کرنای

دمیدند گیتی درآمد ز جای

غو کوس در چرخ آوا گرفت

تو گفتی زمین رو به بالا گرفت

به جوشش درآمد سپاه گران

نه پیدا میان و نه پیدا کران

بپرسید عوج اندر آن غو خبر

که از چیست این کوشش نای زر

بگفتند سام است کآمد به جنگ

دل لشکر از رزم او گشت تنگ

به نزدیک لشکر فرود آمدست

از آواز بر ما درود آمدست

کنون لشکر آراستم سوی رزم

پس از کستن او بسازیم بزم

بگفت و بپوشید ساز نبرد

همه لعل خوشاب و یاقوت زرد

به یک دست مهراس رزم‌آزما

دگر قهقهام اندر آمد ز جا

نشستند بر پیل یکسر سپاه

درفشی برافروخت شفه سیاه

برش چون سر خوک لیکن ز زر

به خورشید رخشان برآورده سر

یکی چتر افراخته هفت رنگ

همه نقشهایش چو پشت پلنگ

یکی تخت بر چارپیل سپید

کشیدند ابر دست مانند شید

بدین سان درآمد به میدان شدید

ز هر سوی لشکر صفی برکشید

همان عوج بر دشت کین جای کرد

زمین و زمان شد ازو لاجورد

یکی آتش از پیش میدان فروخت

کزو خرمن مهر گفتی بسوخت

در آتش فکنده ز پیلان چهار

که بریان کند در صف کارزار

چو سام سپهدار او را بدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

بدان یال و کوپال و آن دست و پا

که هرگز ندیده بدان سرگرا

به فرقش که رفتی سوی آسمان

همی کرد تعلق در آن آشیان

وز آن نیست او را به گیتی خبر

ز گرما و سرما نبیند اثر

بنالید آنگه به پروردگار

که پیکر نگارنده زینسان نگار

که او را نباشد به گیتی همال

ندیدست گیتی چنین بدسگال

که تابد ز چنگال این تیره جان

که هتش خورش چار از حیوان

نتابیم به پیکار پور عنق

همی گر رسد دست من بر افق

مگر دادگر کردگار جهان

کند سرفرازم میان مهان

که با این در آورد جنگ آورم

مگر یک زمانی درنگ آورم

وگرنه چنین زور و کوپال و دست

زمین و زمان را کند جمله پست

فرود آمد و روی بر او نهاد

بنالید بر داور خاک و باد

ازو خواست فیرزوی رزمخواه

که بر هم زند تخت و گاه و کلاه

وز آنجا بیامد به دشت نبرد

برانگیخت بر چرخ گردنده گرد

به هر سوی برانگیخت و آوردخواست

از آن عادیان نامور مرد خواست

همی نعره می‌زد درآورد سخت

که می‌گشت دلها همه لخت لخت

نه زان نعره‌ها عوج آگاه بود

دو پا بر زمین سر بر ماه بود

که طلاج جادو برانگیخت اسب

ازو رعد می‌جست چو آذرگشسب

به جادو درآمد در آوردگاه

که از دود او تیره شد روی ماه

یکی مار بر دست آمد به جنگ

سواره ابر پشت جنگی پلنگ

یکی نعره زد جادو نابکار

که آواز پیچید در کوهسار

چنین گفت کای سام رزم آزما

که از تن ربایم تن مرد را

به یادت بیاور هنرهای جنگ

ببینم چه داری پی نام و ننگ

منم نام طلاج آهن ربای

گه رزم با من نداری تو پای

مرا گر ندانی درین ره بدان

که من جادویان را بوم موبدان

عنان را به هر سو که او می‌کشید

همی آتش از دست او می‌دمید

چو سام دلاور مر او را به دست

بدید و به سویش یکی برگذشت

بغرید چون رعد گاه بهار

بدو گفت کای جادوی نابکار

تو را جستم از کردگار جهان

که آئی بر من یکی ناگهان

ببینم یکی دیو رنگ تو را

به میدان آورد جنگ تو را

چه کار آید این سحر و حیله‌وری

به میدان آورد جادوگری

که گرد مرد جنگی درآ نزد من

وگرنه نشین در سرا همچو زن

به سوی طلسمات جمشید شاه

چو رفتم شکستم همه رزمگاه

همی تیغ از بهر جادوستان

رسانید بر من شه راستان

بخش ۱۷۲ - نبرد سام با طلاج و کشته شدن طلاج

چو طلاج بشنید ازو گشت زرد

بدانست آن تیغ را در نبرد

نشان بود آن تیغ اندر جهان

میان کهان و میان جهان

بلرزید طلاج بر دشت جنگ

چو آن تیغ را دید گردید تنگ

بدانست کامد مر او را اجل

رهائی نیابد ز چنگال یل

بدو گفت کای پهلوان سام شیر

یکی پند بشنو ز من یاد گیر

که ز بهر تو سودمند آمدست

ز بهر خردمند پند آمدست

تو را با شدید آشنائی دهم

ازین آشنا روشنائی دهم

میان را ز کینه یکی باز کن

سوی ساغر و باده آغاز کن

دمی زندگانی به شاهی گذار

که گیتی سپنج است و ناپایدار

برم من تو را نزد شداد عاد

ببینی خداوند با رای و داد

به تن کوه البرز خود رود نیل

پس آنگه کند مر تو را جبرئیل

نیارد به روی تو این داوری

ببخشد تو را جای پیغمبری

به گیتی شوی سرفراز از یلان

چه کوشی تو از بهر ایرانیان

منوچهر سالار تخت و کلاه

نبخشد تو را آن قدر مال و جاه

از آن پس سپاهت فراوان شود

همه دشمنت زار و بیجان شود

نیابد به گیتی کسی پیش تو

چو شداد عادی بود خویش تو

یکی دخترش باشد او ماهرو

بسی دلربا و بسی نیک‌خو

به بالا چو سرو و به رخ چون بهار

به خوبی بسان بت قندهار

ز خوبی به خورشید نارد نگاه

جهان تیره سازد به چشم سیاه

بود نام او ماه زرین نقاب

نتابد به پیش رخش آفتاب

ز بهر تواش خواستاری کنم

درین کار من استواری کنم

پری‌دخت را نام دیگر مبر

بنه دل بر این مرز و این بوم و بر

بخندید سام و بدو گفت بس

پناهم به یزدان فریادرس

که جز او ندانم خدای دگر

که او بنده را می‌دهد زور و فر

به فرمان رای جهان کردگار

ز شداد عادی برآرم دمار

یکی را نمانم به گیتی نشان

به میدان کنم جمله را سرفشان

دگر آنکه گفتی منوچهر شاه

گذار و بیا نزد جادو سپاه

منوچهر، دادار را پیرو است

به روی جهان شهریار نو است

پدر بر پدر صاحب تاج و تخت

همه نیک‌خواه و همه نیک‌بخت

نیاکان من نزدشان چون رهی

به سر برنهاده کلاه مهی

چسان من ازو روی گردان شوم

به سوی شدید پرافسون شوم

بیایم به نزدیک شداد عاد

ز بهر یکی دخت ناپاک زاد

هزاران چو شداد و زرین‌نقاب

به قربان آن دلبر کامیاب

که نامش پری‌دخت مه پیکر است

سر سروران را همه سرور است

من از بهر او جان و دل داده‌ام

به گیتی چنین زار افتاده‌ام

نه لشکر نه کشور نه تخت و کلاه

نخواهم مگر دخت فغفورشاه

نترسم ز عوج و ز شداد عاد

نه از جادویان بد بدنژاد

به فرمان یزدان جان آفرین

نمانم یکی را به روی زمین

بدو گفت طلاج کای شیر زوش

نکردی به پند خردمند گوش

کنون جنگ پیش آر و هرزه مگو

اگر مرد رزمی درآ رو به رو

تو نازی به شمشیر جمشید جم

که تندی نمائی همی دم به دم

به فرمان شداد کیهان خدیو

برآرم ز جانت همین دم غریو

جهان را کنم پیش چشمت سیاه

که دیگر نیائی به آوردگاه

بگفت و همانگه ز آهن ربا

برآورد آمد سوی سرگرا

به یک دست آهن، به یک دست مار

سیه شد همه روی گیتی چو قار

یکی مار زد از پلنگ از نهیب

که کوه اندر آمد ز بالا به شیب

دگرباره میدان آوردگاه

از آن دود و دم شد سراسر سیاه

چو سام آنچنان دید شد در شگفت

جهان‌آفرین را نیایش گرفت

سپهبد همان تیغ جمشید جم

کزو بود مرگ رسیده دژم

برآورد شمشیر را از غلاف

دو نیمه شد از بیم او کوه قاف

سپر بر سرآورد طلاج دیو

زبانش پر از تنبل و رنگ و ریو

بزد بر سر تیغ زهر آبدار

که آهن‌ربا را ببرید خوار

از آن پس سر و ترک او را بتافت

بدزدید سر را ز پیشش شتافت

گریزان سوی عوج بنهاد رو

بدو گفت این است یل رزمجو

همین است ای عوج پور عنق

بخندید و خنده‌اش بشد بر افق

نگه کرد بر سام چون بنگرید

به چشمش نیامد مر آن پاک دید

چنین گفت کاین است سام سوار

که از بیم او تیره شد روزگار

جهانی پر آوازه اوست و بس

همه رزم او بینم از پیش و بس

چه باشد مر این کودک بدنژاد

که آید به پیکار شداد عاد

ازو عادیان را بود ترس و بیم

دل جنگجویان شده بر دو نیم

ندانم ازین کمتری در جهان

چرا ناله دارید اندر نهان

همین دم مر این سام رزم‌آزمای

بگیرم بر اندازمش بر سمای

کنم گم ورا نام در روزگار

مترسید چندین ز سام سوار

درین گفتگو بود عوج پلید

که ناگاه بانگی چو تندر شنید

نگه کرد پس عوج بر سام یل

یلی دید مانند شخص اجل

سراپا در آهن نهان کرده بود

به گیتی همه قصد جان کرده بود

به بالا چو سرو و به تن نره‌شیر

به تن کوه‌پیکر به بازو دلیر

رخی دید ماننده گلستان

نهنگی به دریای زابلستان

به گرد گلش سنبل عنبرین

بنفشه فروشان بازار چین

همه مشک بر روی گل ریخته

به لاله همه عنبر آمیخته

دماغ جهان از خطش مشک بوی

همی وام کرده ازو مشک، بوی

جوانی به آئین طهمورثی

به بالا و پنها کیامورثی

چو گرشسب بازو چو نیرم به زور

به صولت نهنگ و به چهره چو حور

به فر فریدون شه ارجمند

به مردی چو طهمورث دیوبند

چو عوج آنچنان چهره و برز دید

به کوپال و مردیش پرگرز دید

بتندید از سام پور عنق

که از روی او نور کردی تتق

سپهبد به ماننده پیل مست

همان دم گرفت تیغ جم را به دست

سپر بر سر دست گرد دلیر

بغرید برسان غرنده شیر

بگفتا منم پور نیرم‌نژاد

همیشه ز دادار دارم به یاد

ندارم بجز دادگر یک خدای

که او هست نیکی ده و رهنمای

ازویست مردی و مردان جنگ

ازو چرخ گردیده فیروزه رنگ

به شداد عاد آن بد بدنژاد

که او ناورد نام یزدان به یاد

بگفت و یکی حمله آورد نیو

غریوان درآمد به طلاج دیو

بدو گفت کای جادو نابکار

ز پیشم برفتی و کردی فرار

تو را کی گذارم همی در جهان

که دیگر بمانی و گردی نهان

چو بشنید برجست مانند کوه

درآمد سوی سام دانش‌پژوه

که از جا برانگیخت فرخنده سام

برافراخت شمشیر را از نیام

همان گرز از سنگ آهن ربا

بینداخت بر سام رزم‌آزما

بان تا به گردش مگر سر برد

به جادوگری سام را بشکرد

که سام نریمان والاگهر

پناهید بر داور دادگر

به دستش همان تیغ زهرآبدار

که کردی ابر کوه خارا گذار

بزد بر سر گرز و دو نیم شد

دل دیو جادو پر از بیم شد

چو رد شد ز گرزش درآمد به سر

که بشکافت تا پیشگاه کمر

ولیکن چنان تیغ زد پهلوان

که بر تیغ از آن خون نبودی نشان

یکی دود برخاست از خون او

که شد تیره چشم یل نامجو

زمانی سر خود به زانو نهاد

پس آنگه ز دادار خود کرد یاد

که این جادو بدنژاد پلید

که بودی نگهدار جان شدید

به شمشیر جمشید او کشته شد

سر بخت او در جهان گشته شد

از آن رو شدید شریر لعین

یکی بانگ زد بر دلیران کین

که یک تن رود سوی میدان کار

که گیرد کمرگاه سام سوار

بیارد بر همچو شیر عرین

سرش برفرازم به چرخ برین

دلیری ز گردان مغرب زمین

ز شدادیان از خدا پر زکین

مهابت بدش نام و عادی‌نژاد

ز خویشان نزدیک شداد عاد

چو آن دید تندید و برجست سخت

بخندید از جا چو شاخ درخت

نشست از بر اسب و آمد به جنگ

بغرید بر سان غران پلنگ

یکی تیشه نهصد منش بد به دست

که از زخم او کوه گردید پست

درآمد به پیکار فرخنده سام

چو ببری که آید برون از کنام

بدو گفت بنگر یکی زخم چنگ

ازین تیشه تیز و وین تیزچنگ

نمایم تو را تیزچنگال شیر

که نام خودت را نیاری به ویر

به پاسخ بدو گفت سام سوار

بگو تا چه نامی بدین روزگار

پس از گفتن نام جنگ آوریم

فراخی گیتی به تنگ آوریم

نگویند مردان ازین سان گزاف

هنر پیش باشد به میدان نه لاف

سر از لاف بسیار گردد نگون

بسی لافزون کشته غرقاب خون

بدو گفت آنگه مهابت منم

بسان اجل پرصلابت منم

به مغرب ندارم کسی را همال

فلک را به میدان دهم گوشمال

همین دم تن تو درآرم به پست

به خم کمندت ببندم دو دست

برم من تو را پیش شداد عاد

بدان تا ببینی مر آن پاک‌زاد

چو بینی مر او را ستایش کنی

سجودش کنی و نیایش کنی

همان دم ببخشد گناه تو را

به گردون برآرد کلاه تو را

بخندید ازو سام بیداربخت

که آسان کنم بر تو این کار سخت

کنم کوته این گفتگوی دراز

تنت را درآرم به دندان و گاز

بگفت و برانگیخت از جا غراب

در ابرو درافکنده از خشم تاب

عمود گران سنگ از پشت زین

برآورد و غرید شیر عرین

جهاندیده به نیرو درآمد نخست

همه بیم و اندیشه از دل بشست

وز آن پس مر آن جادوی تیره را

درآمد بر آن یل سرگرا

بزد نیزه بر آن پرخاشخر

که بر سام پهلو نشد کارگر

دگر ره درآمد به نیزه دو دست

سنان را چو زد نیزه در هم شکست

به شمشیربندی بیازید چنگ

برانگیخت آن چرمه سرمه‌رنگ

درانداخت بر ترک سام سوار

سپر بر سر آور شیرشکار

چو زو تیغ بر درقه گردید خورد

بدو حمله آورد گرد سترد

گریبان گرفت و ز اسبش ربود

برانداخت بر سوی چرخ کبود

بزد تیغ جمشید بر گردنش

ببرید دو دست و یال و برش

همان عوج از زخم او خیره شد

جهان پیش چشمش همی تیره شد

بخش ۱۷۳ - آمدن پادشاه طنجه به یاری سام نریمان و چگونگی آن

به ناگاه برخاست گرد سیاه

که تاریک شد چشمه هور و ماه

از آن گرد برخواست آواز کوس

زمانه بشد سر به سر آبنوس

سنان‌های خونی سر اندر هوا

چو ماهی ز دریا جهد بر هوا

همه دشت چون کوه شد از عمود

زمانه شد از گرد برسان دود

سانها به ماننده ماه و خور

نمایان در آن لشکر کینه‌ور

درفش درفشان تن آراسته

پی کینه و جنگ برداشته

کمان‌ها گشاده که مستان برم

تماشاکنان شد به مانند رزم

زمانه ز گرد یلان شد سیاه

زمین سر به سر تیره شد از سپاه

چو آن لشکر از گرد ره در رسید

بپرسید از کار لشکر شدید

برفتند دیدند و باز آمدند

به شدید، پیغام ساز آمدند

بگفتند از آن راز کارآگهان

که آمد ز طنجه سپاه گران

یکی لشکر آراسته صدهزار

هه رزم دیده همه نیزه‌دار

شه طنجه را نام نوشاد شاه

بخوانند او را سراسر سپاه

چو این گفتگوها از ایشان شنید

پذیره فرستاد لشکر شدید

برون رفت در دم همی قهقهام

بر شاه‌نوشاد بگذارد گام

بدو گفت خه‌خه که شاد آمدی

درین دشت شادان چو باد آمدی

گر از راه دور و دراز آمدی

درین رزم فرخ فراز آمدی

همی خواست کاید به سوی شدید

یکی شاه‌طنجه عنان برکشید

بدو گفت من سوی سام آمدم

نه سوی شما مهربان آمدم

غلام نریمانم اندر جهان

وزو یافتم سروری از مهان

نیاگان او را یکی چاکرم

چه چاکر که من کمترین کهترم

بگفت و عنان برد بر سوی سام

خجل شد از آن گفتگو قهقهام

دل آزار برگشت سوی شدید

بدو باز گفت آنچه گفت و شنید

چو نوشاد آمد بر پهلوان

سراپرده زد شاه روشن‌روان

همی تخت زرین بیاراستند

که اورنگ شاهی بپیراستند

ببوسید نوشاد پیشش زمین

بسی خواند بر پهلوان آفرین

بپرسید و گفتا که تو کیستی

بدین مهربانی پی چیستی

مرا چون شناسی درین روزگار

که هستی به خوبی چنین آشکار

چسان آمدی با سپاه گران

چه پوئی به میدان کندآوران

به پاسخ چنین گفت آن شهریار

که ای پهلوان گرد سام سوار

نریمان چو آمد به مغرب دیار

به پیکار روئین‌دد نابکار

من او را یکی خوب چاکر بدم

یکی بنده با طوق و افسر بدم

همه لشکر و گنجم از بهر اوست

بد او مغز مردی، من او را چو پوست

به کوه سفید اندر آمد به سر

چو شد سوی ایران نیامد دگر

من از بهر مرگش جگر خون شدم

جز ایزد نداند که من چون شدم

ز کارآگهان چون شنیدم تو را

ز گردان جنگی گزیدم تو را

نمودند در خواب یک شب به من

همه رزم و پیکار این انجمن

کز ایدر یکی لشکری ساز کن

دلیران همه یکسر آواز کن

برو زود بر سوی یاری سام

تماشا کن آورد آن نیک‌نام

که با عوج عادی چو جنگ آورد

جهان پیش او تار و تنگ آورد

تماشا کنی دست و بازوی او

قد سروآسا و هم روی او

من این لشکر گشن آراستم

همان دم که از خواب برخاستم

بنه برنهادم رسیدم ز راه

چنین تا رسیدم درین رزمگاه

بگفت و یکی خوان به پیش آورید

پس آن خوان به آئین و کیش آورید

پس از خوان یکی مجلس آراستند

می و لعل و ساقی همی خواستند

نشستند خنیاگران در سرا

به آهنگ آن بزم دستان سرا

به جلوه درآمد لب میگسار

گرفته به کف ساغر زرنگار

چو چشم خوش خویش مست و خراب

پراکنده به گل همه مشکناب

نمایان به رخسار خال سیاه

چو هندوبچه بر به شب‌های ماه

که در گشت و گلزار نازی کند

به هر گوشه‌ای ترکتازی کند

همه لعل نوشان نشسته ز می

چکان قطره ژاله بر گل چو خوی

میان موی و خوبان چو در یتیم

ز موئی درآویخته کوه سیم

به دیبا سراسر تن آراسته

می دلربا دل ز جا خواسته

ز ابرو کمان کرده در غمزه تیر

ز تیر و کمان کرده دل‌ها اسیر

ولی سام را شعله در سینه بود

همان درد هجران دیرینه بود

خیال نگارش به پیش نظر

چو زلفش بپیچیده در یکدگر

تنش همچو موئی بیاراسته

ز خونابه رخساره آراسته

گهی گوش بر قول دستان سرای

گهی نغمه از مرغ دستان سرای

رسیدش به گوش و برفتی ز هوش

همی گشت بلبل ز افغان خموش

خیال پری‌دخت در جلوه بود

تصور به هر گوشه رخ می‌نمود

زمان تا زمان از رخش گل چدی

به گلزار بر شاخ سنبل زدی

به پیش نظر داشت ماه تمام

همی خورد بر یاد جانانه جام

خود اینجا دل و جانش جای دگر

در آن بزم دل در هوای دگر

که تسلیم جنی و رحمان پیر

چو رضوان و شمسه دو ماه منیر

دگر با گروه پریزادگان

همه ماه‌پیکر چو آزادگان

در آن بزم نوشاد شاه آمدند

چو خورشید در بزمگاه آمدند

چو نوشاد دید آن گروه پری

که بودند یکسر چو کبک دری

همان پیر رحمان و تسلیم شاه

دلیران و گردان زابل سپاه

بپرسید از سام فرخنده کام

که ای شاه خوبان و ماه تمام

کجا با تو ایشان گرفتند خوی

که جنی ز انسان بپوشند روی

چنین پاسخش داد سام سوار

که باب من است ای شه نامدار

به فرمان اویند دیو و پری

ز بهرم کمربسته دریا پری

هوادار ما اوست و همراه ما

ستاده همیشه به درگاه ما

چو بشنید نوشاد گردید شاد

بسی آفرین کرد بر سام راد

که چون تو نباشد به گیتی سری

به فرمانت باشند دیو و پری

چو شد کم ازین سبز باغ اهرمن

بدرید زان تیرگی پیرهن

پری از بر دیو آمد برون

ازین دامن کوه شد لاله‌گون

بخش ۱۷۴ - آمدن عوج به میدان و جنگ کردن با قلواد

سپیده بغرید عوج پلید

چنین کرد آواز سوی شدید

که فرمای تا لشکری صف کشند

ز نیرو همه شعله تف کشند

که امروز من اندرین دشت جنگ

بکوشم چو مردان کین بی‌درنگ

ببینی که سام نریمان‌ راد

چگونه دهم پیکر او به باد

بگفت این و کشتی می درکشید

چو دریای عمان همی بردمید

برآمد غو کوس و بانگ نفیر

بپیچید آن بانگ در گوش شیر

ز که سر پلنگ و ز دریا نهنگ

نجنبید آسیمه از بیم جنگ

زمانه دگر ره درآمد به جوش

ز بوق دمنده بدرید گوش

ز شیپور و آواز زرینه خم

زمین و زمان گشت یکباره کم

زمین از پی پیل برکنده شد

بساطی ز خون باز افکنده شد

درختی ز هر سو شد افراخته

یکی طرح ماتم درانداخته

شده آسمان زرد و سرخ و بنفش

زمین سر به سر زیر زرینه‌کفش

پسش لشکر عادیان بی‌شمار

گرفته به نیزه در کارزار

بشد عوج بر میمنه جایگیر

پس و پشت او لشکری همچو قیر

سوی میسره رفت پس قهقهام

تو گفتی هژبریست اندر کنام

سوی قلبگه رفت جنگی شدید

زمانه ز گردش بشد ناپدید

جهان شد سیه از کران تا کران

ز بس مرد جنگی و گرز گران

نبد مور را راه بر دشت جنگ

ز بس نره دیوان کمربسته تنگ

از آن روی نوشاد و طنجه سپاه

کشیدند بر دشت آوردگاه

به یک سوی تسلیم شه جای کرد

درفش پری‌پیکرش پای کرد

پس و پشت او جای دیو و پری

گره بر جبین سر پر از داوری

ابر میمنه لشکرش صف کشید

که از مهر تابنده او تف کشید

چو نوشاد و طنجه سوی میسره

ستاده به میدان گرگ و بره

به قلب اندر آن سام جنگی سپاه

به پشت غراب تکاور به جا

دو لشکر بدین رزم‌اندر جهان

ندیده کسی از کهان و مهان

اجل در گریز و قضا در ستیز

قدر پرنهیب و جهان رستخیز

چو سام سپهبد چنان کار دید

جهان را از آن لشکری تار دید

بنالید بر داور کردگار

ازو خواست فیروزی کارزار

که با عوج جنگی نبرد آورد

بدان تا سرش زیر گرد آورد

یکی نعره برداشت بر دشت جنگ

که لرزید در آب دریا نهنگ

بپیچید آواز بر آسمان

زمین جست از پیکر او امان

چو بشنید آن نعره سام، عوج

یکی نعره زد آن پلید لجوج

که شد روی گیتی سراسر خراب

نه خشکی بماند و نه دریای آب

نه مرغ و نه ماه ی نه دیو و نه دد

جهان پاک شد از همه نیک و بد

نبودی اگر سام یزدان پرست

از آن نعره می‌گشت با خاک پست

چنین گفت کز سام نیرم‌نژاد

که در رزم آرد به آورد یاد

همی مرد جوید میان دو صف

ز کینه به لبها برآورده کف

گهی رزم جوید همی ز ابرها

شتابد گهی سوی نر اژدها

طلسمات را گاه بر هم زند

بجز روز آورد دم کم زند

نیارد به روی خودش گاه رزم

همی رزم جوید به هنگام بزم

درآید ببیند که چون است جنگ

که تا اندر آید سرش زیر سنگ

سپهبد چو بشنید آواز او

بدان برز و بالا و آن ساز او

چنین گفت با لشکری پهلوان

که ای نامداران روشن روان

ندیدست گرشسب ازین گونه جنگ

نه بابم نریمان فیروزچنگ

نه جمشید و طهمورث دیوبند

چنین دیو ناورد کس در کمند

نگیرد کس این را به بازوی زور

مگر چرخ گردون دهد فر و زور

نبودست این را کسی هم نبرد

بدین‌گونه بالا ندیدست مرد

مگر آفریننده روزگار

مرا یار باشد درین کارزار

وگرنه بدین هیکل و زور و فر

کجا دست یابم بدین خیره سر

دو صد همچو من تا کمربند اوست

چنین قد و ترکیب در بند اوست

نه چرخ و نه اختر نه ماه و نه شید

ندیده بدین سان دلیر پلید

نه آدم نه جنی نه دیو و پری

نباشد بدین تندی و داوری

به حکمت مر این را جهان آفرین

همی خلق کردش به روی زمین

که تا پند گیرند پیر و جوان

پرستش کنندش ورا بی‌گمان

بدو گفت قلواد روشن روان

که ای سام فرخنده پهلوان

به یزدان گیتی و بر جان شاه

به تخت و نگین و به گنج و سپاه

به جان پری‌دخت سیمین‌عذار

به بخت و به مردیت ای نامدار

به خاک نریمان و گرشسب شیر

که چون او نبوده به مردی دلیر

که یک دم درین جایگه کن درنگ

که با عوج من اندر آیم به جنگ

زمانی درآیم به آوردگاه

پس آنگه ورا تو به آورد خواه

بدو سام فرخنده پهلوان

چنین گفت کای گرد روشن‌روان

نتابی تو با عوج در روز جنگ

بدو چرخ گردون نیارد درنگ

مبادا تنت را گزندی رسد

وز آن بر دل من نژندی رسد

ببوسید قلواد پس پای سام

بدو داد دستور گرد تمام

برانگیخت قلواد چرمه ز جا

درآمد ز میدان رزم‌آزما

خروشنده مانند آذرگشسب

سپر بر کتف بود بر پشت اسب

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

که ای عوج بدبخت شوم پلید

بدین فر و بالا ندانی خدا

بسی غره گشتی بدین دست و پا

درآ سوی آورد و پیکار بین

که چونند ایرانیان روز کین

بگفت و به هر سوی آورد خواست

ازیشان یکی نامور مرد خواست

چو آواز او عوج نشنید هیچ

ولی رزم را کرد در دم بسیج

درآمد به میدان در آن دست و یال

که هرگز نبودش به گیتی همال

دو تا گشت و نزدیک شد بر زمین

به قلواد گفت ای سوار گزین

توئی سام فرخنده نامدار

که داری سر شورش کارزار

شنیدم به گیتی بسی نام تو

بسی دیو افتاده بر دام تو

توئی عاشق دخت فغفور چین

تو کشتی مکوکال را روز کین

تو بستی نهنکال را هر دو دست

ز تو ارقم دیو گردید پست

به بازو تو بشکستی اندر طلسم

نوشتی به خورشید تابنده اسم

بدو گفت آری منم گرد سام

نشانست هر جا مرا نیز نام

ببینی همین دم به تیر و کمان

چگونه سر آرم تو را من امان

بخندید ازو عوج و خیره بماند

به شدادیان پس درشتی براند

که این است سام نریمان گرد

که دارد به گیتی بسی دستبرد

جهاندیده قلواد در دم کمان

به زه کرد و شد خیره بر بدگمان

خدنگی گزین کرد الماس سر

برو از عقابان جنگی سه پر

بپیوست بر چرخ و اندر کشید

سوی عوج آنگه کمین بردمید

چو بگشاد آن تیر رزم‌آزما

زدش تیر ناگه به انگشت پا

کشید اندر آن عوج کای بدگهر

چه آید به جانم ز تیرت خطر

دگر تیر بگشاد قلواد شیر

به پایش نشد کارگر هیچ تیر

به نیرو درآمد ستورش جهاند

به صد جهد بر پشت پایش رساند

بیازید چنگال عوج دژم

بجوشید مانند روئینه خم

گرفتش دم اسب و از جا ربود

جهان پیش قلواد شد همچو دود

به اسبش به گردون یکی برفراشت

چو بردش ازو اسب را بازداشت

بغلطید و از اسب آمد به زیر

دگرباره بگرفت قلواد شیر

ولی پیکر بارگی گشت خورد

گرفتار گردید قلواد گرد

بینداخت او را به سوی سپاه

ببستند دستش در آوردگاه

ببردند او را به نزد شدید

تن اززخم لرزان به کردار بید

چو سام آنچنان دید پیکار جنگ

بغرید برسان غران پلنگ

چنین گفت کین بدرگ بدسگال

به گیتی ندارد کسی را همال

شگفتی بلائی است این شوربخت

تن کوه دارد دو بازوی سخت

چهار است فرهنگ بالای او

دو فرسنگ بد نیز پهنای او

به لشکر چنین گفت فرخنده سام

که ای نره شیران جنگی تمام

سپه را بدارید یک دم به جا

که تا من شوم سوی این سرگرا

بگردم بدانم سرانجام چیست

درین دشت آورد پیکار کیست

اگر فر یزدان بود یار من

که تا من شوم سوی این اهرمن

جهان را بپردازم از جان عوج

بسازم به شمشیر درمان عوج

ندارم به بالای او دسترس

پناهم به یزدان فریاد رس

بدو گفت رحمان اخترشناس

که از عوج بر دل مبادا هراس

تو را اختر و بخت زورآورست

که دادار یزدان تو را یاورست

تن عوج از تو گریزان شود

ز بیمت پی و پوست ریزان شود

بترسد ز تو چشمش اندر نبرد

ز تیغ تو گردد تنش لاجورد

برانگیخت سام دلاور غراب

تو گفتی نهنگی درآمد ز آب

سراپا به ساز طلسمات جم

زمانه ز بیمش شده دل دژم

همی رعدآسا یکی نعره کرد

که پیچید بر گنبد لاجورد

منم پور نیرم سپهدار سام

یل زابلستان گسترده دام

شناسند مرا نام، چرخ بلند

که چون رزم سازم به خم کمند

خمیده سپهر از کمان من است

ستاره سر این سنان من است

شناسد زمانه همه درد من

خداگیر گردد هم‌آورد من

به نیروی یزدان جان آفرین

نتابند کس پیشم اندر زمین

بخش ۱۷۵ - جنگ کردن سام با عوج بن عنق

درآوردگه عوج را بدید

بدان گونه گفتار او را شنید

یلی دید با ساز آوردگاه

نهاده به سر بر ز آهن کلاه

چو دید آن خوش آینده خوب چهر

که بردی ازو رنگ و رخسار مهر

دو تا گشت عوج و بغرید سخت

که ای بی‌خرد مرد برگشته بخت

شناسی کیم من مرا نام چیست

ندانم نریمان که و سام کیست

به دریای مغرب نهنگام خورم

همه چرم شیر و پلنگان خورم

نریمان و گرشسب و کورنگ شاه

ندانم در آوردشان پر کاه

یکی پند نیکو ز من گوش کن

رگ بدخوئی را فراموش کن

گلی از جوانی نچیدی به دهر

یکی کام دل را ندیدی به دهر

مبادا شوی کشته بر دست من

گلویت درافتد ابر شصت من

تنت را به خورشید بریان کنم

دل مهر بر جانت گریان کنم

به پاسخ بدو گفت سام سوار

که بیهوده گفتار ناید به کار

بیا تا ببینم چه داری به چنگ

نشاید در آورد کردن درنگ

بگفت و سر و پای او بنگرید

شگفتی فرو ماند و لب را گزید

همه دشت پر گشته از پیکرش

ورا بود تا پشت پا صد ارش

یکی را به زانوش فرسنگ بود

زمین و زمان بر تنش تنگ بود

بغرید ازو عوج چون تیره ابر

که در بیشه بشنید بانگش هژبر

برآورد آنگاه گرز گران

جهان تیره شد از کران تا کران

بگرداند و انداخت بر سام شیر

سپر بر سر آورد گرد دلیر

ز پشت غراب تکاور بجست

دمنده به ماننده پیل مست

بدزدید پایش دلیر گزین

چو رد شد ازو خورد اندر زمین

که گیتی بلرزید بر پشت گاو

نیاورد ماهی از آن گاو تاو

زمانه بلرزید بر یکدگر

تو گفتی فلک گشت زیر و زبر

سپهدار ازو در شگفتی بماند

بسی نام جان آفرین را بخواند

که زین‌گونه آدم ازو شد پدید

که هرگز زمانه نه دید و شنید

دگرباره گرز گران برفراخت

سپهبد هم از کینه بر وی بتاخت

برآورد شمشیر جمشید جم

گره در برو زد چو شیر دژم

چو افکند گرزش سوی پهلوان

بزد تیغ بر گرز تیره روان

که از زخم گرزش به دو نیم شد

دل عوج از آن زخم پر بیم شد

خم آورد بالا و یازید دست

کف آورد بر لب چو پیلان مست

همی خواست تا دررباید ورا

به خورشید رخشان رساند ورا

سپهبد بزد تیغ بر دست عوج

درافکند خود تیغ بر شصت عوج

جهان تیره شد پیش آن نابکار

خروشید مانند ابر بهار

که سام دلاور کمان برکشید

به زه کرد و آنگه کمان برکشید

خدنگی برون کرد مانند آب

نهاده بر او چار پر عقاب

خدنگی که پیکانش الماس بود

تن کوه پیشش چو قرطاس بود

خدنگش بپیوست اندر کمان

برآورد دستش سوی بدگمان

بزد تیغ بر ساق آن بدسگال

که آگه نشد هیچ ازو یال و بال

خدنگ دگر راند سالار شیر

چو انداخت نامد ازو جایگیر

همی تیر زد تا زهش پاره شد

به دل گفت کین رزم یکباره شد

چه سازم برین بدکنش خیره دیو

که از جان گیتی برآرد غریو

ندیدم چنین دیو نراژدها

تن کس نیابد ازین دد رها

به من گر ببخشد مگر کردگار

برآرم ز جانش به میدان دمار

وگر من شوم کشته بر دست او

کسی جان نبردست از شصت او

بگفت و بگرداند بر دیده آب

فرود آمد از پشت جنگی غراب

زره دامنش را بزد بر میان

بنالید بر داور داوران

کمند دلیری یکی برگشاد

درافکند بر دست و پایش چو باد

چو بر پای او بند شد آن کمند

بزد دست و رد کرد دیو نژند

ابر پشت پایش درآمد دلیر

درآورد شمشیر سالار شیر

بزد تیغ دیگر به زانوی عوج

برآشفته گردید از خوی عوج

چو ببرید زانوش از تیغ تیز

تو گفتی برآمد ازو رستخیز

بیفشاند با عوج از تاب درد

بیفتاد بر خاک شیر نبرد

ز کینه دگر باره برداشت پا

بیفکند بر سام رزم‌آزما

گران استخوانش به خاک افکند

تن پهلوان را به هم بشکند

سپهبد سنان را برآورد راست

بزد بر کف پاش زان سان که خواست

سنان شد شکسته ابر زیر پا

برآمد غریوی از آن بدلقا

ز دردش ابر خاک میدان نشست

کف پا به میدان گرفته به دست

سپهبد برآمد به پشت غراب

به سوی سپاهش براند از شتاب

برآورد شمشیر و برگفت نام

منم پور نیرم سپهدار سام

نه از عوج ترسم نه از اژدها

نه سیمرغ و ارقم نه از ابرها

ز نیروی یزدان نترسم ز کس

ندارد به من هیچ‌کس دسترس

جهاندار دادار یار من است

سر اختر اندر کنار من است

بخش ۱۷۶ - جنگ کردن سام با شدید و کشته شدن قهقهام

درین گفتگو بود سالار سام

که ناگه برون تاخت پس قهقهام

بدو گفت کای خیره بدگمان

چرا لاف داری همی هر زمان

ندیدی سواری که از زخم دست

تن بدرگت را درآرد به پست

برآرد ز جانت یکی رستخیز

نماید به تو زور و چنگال تیز

بگفت و به لشکر یکی نعره کرد

که جویند با سام نیرم نبرد

ممانید او را به روی زمین

به خاکش درآرید از روی زین

بسازید جانش ز پیکان تباه

نشاید رها کرد این رزمخواه

وگرنه جهان گردد از وی خراب

که بیداد جوی است و پر خشم و تاب

به پیکار ما برنهادست زین

پی کینه آمد به مغرب زمین

به پیکان تنش را بدوزید زود

برآرید از جان او تیره دود

چو بشنید لشکر درآمد به جنگ

کمانها گرفتند و تیر خدنگ

یکی حمله کردند بر سوی سام

برآمد زجا در زمان قهقهام

کماندار جنگی ده و دو هزار

رسیدند اندر بر نامدار

یکی تیرباران بکردند سخت

ابر سام بیدار فرخنده بخت

چو دیدند نوشاد و تسلیم شاه

که میدان شد از پر پیکان سیاه

عنان را فکندند بر یال بور

جهاندند بر سوی میدان ستور

کشیدند نای و تبیره زدند

ابر لشکر تند خیره زدند

بغرید نگه سپهبد سام

که ای نامداران فرخنده نام

مسازید پیکار در رزمگاه

که تنها بسم من به مغرب سپاه

نخواهم درآورد یاری ز کس

پناهم به یزدان فریاد رس

نمانم ازین لشکری یک سوار

نه از لشکری و نه از شهریار

ستادند آنگاه بر دشت جنگ

که سام دلاور گو تیزچنگ

برانگیخت از جا غراب نوند

درآویخت بر کتف خم کمند

بزد خویش را بر سپاه گران

چو آشفته دیوان مازندران

به شمشیر تیز اندر آن رستخیز

درآمد به حمله یل پرستیز

سر و دست افکند بر خاک راه

تن بی‌روان و سر بی‌کلاه

چو گرگی که آید میان گله

به حمله کند گله هر سو یله

و یا همچو آتش که در نی فتد

و یا همچو مخمور در می فتد

به یک دم جهان را از آن لاله‌گون

روان گشت هر گوشه سیلاب خون

تن کشته چون سنگ در زیر آب

شناور شده هر طرف زان غراب

بیفکند یکه در آن کارزار

به میدان آورد جنگی هزار

که ناگاه برخاست گرد سپاه

جهان گشت از آن گرد یکسر سیاه

بپوشید رخسار تابنده مهر

نهان گشت یکباره گوئی سپهر

یکی لشکر از گرد آمد برون

همه دل نهاده به پیکار و خون

سپاهی که آن را کرانه نبود

کرانه کجا خود میانه نبود

تو گفتی زمین سر به سر آهن است

و یا کوه البرز در جوشن است

جهان را سراسر سپاهی گرفت

سپاهی ز مه تا به ماهی گرفت

چو شاپور فرخ سپه را بدید

غریوی سوی پهلوان برکشید

بدو گفت کای رزمجو پهلوان

همانا که شداد آمد دوان

به شهر زرنداب از عادیان

رسیدند از تخم شدادیان

سپاه فراوان درآمد به جنگ

همه عادی بدگهر تیزچنگ

بخندید ازو سام پرخاشخر

بدو گفت بنگر ز مردان هنر

بگفت و برانگیخت مانند شیر

به شمشیر می‌کشت هر سو دلیر

که ناگه بدو قهقهام نژند

یکی حمله آورد کآرد گزند

بدو گفت کای بخت برگشته مرد

همین دم سرت را درآرم به گرد

نگه کن که شداد آمد ز راه

به همراه او لشکر رزمخواه

تنت را همین دم به شمشیر تیز

درآورد سازند خود ریزریز

ز نادانی این کینه اندوختی

در آتش تن خویش را سوختی

بگفت و به گرز گران دست برد

بدان تا نماید بدو دستبرد

یکی گرز زد بر سر سام شیر

که آواش بر شد ابر چرخ پیر

ولی سام را زو نیامد گزند

بجنبید از جا یل دیوبند

باستاد چون شیر در رزمگاه

همی برد بر پاک یزدان پناه

چنین گفت کای بدگهر قهقهام

یکی حمله رد کن ز پیکار سام

ببین تا چگونست زخمش به جنگ

چگونست بازوی مردان هنگ

ببین رزم ایرانیان را که چون

سر دشمن آرند هر سو نگون

بگفت و به نیرو درآمد دلیر

همه دشت پر شد از آن دارو گیر

به نیزه زمانی درآویختند

همه خاک آوردگه بیختند

به گرز گران سام یازید دست

یکه حمله آورد بر سان مست

سرشانه بدکنش کرد خورد

بترسید ازو قهقهام سترد

یکی دیگرش زد به کوپال و یال

عنان را بگرداند آن بدسگال

به نزدیک شداد برتافت راه

گریزنده گردید آن جنگخواه

چو سام آنچنان دید از پی برفت

چو آشفته شیران ز کینه برفت

نگه کرد از دور شداد عاد

گریزنده زو عادی بدنژاد

بتندید در پیش لشکر ز بند

پس و پشت او لشکر دیوبند

همه گشته در آهن کین نهان

بسان بلای فلک ناگهان

که ناگه درآمد همی قهقهام

نفس در قفس تنک از بهر سام

ثنا گفت آنگه به شداد عاد

دگر کرد از سام فرخنده یاد

که هرگز ندیدم بدین سان نهنگ

نه شیر دمنده نه جنگی پلنگ

نه پیل و نه دیو و نه نراژدها

ز شمشیر این یل نیاید رها

چو عوجی به میدان او باز ماند

دگر دفتر جنگ را بر نخواند

سپاهی به یک حمله بر هم شکست

ندارند در پیش او هیچ دست

از ایران به رزم آمدست این دلیر

که ویران کند خانه نره شیر

نریمان شنیدی به مغرب چه کرد

ز روئینه تن هم برآورد گرد

چو املاق را او به میدان بکشت

که در رزمگه هیچ ننمود پشت

همین سام به بخت فرزند اوست

که درد ابر شیر درنده پوست

بخندید از گفت او پور عاد

بدو گفت کای خیره بدنهاد

چو تو لاف گوئی نباشد کسی

ز مردان آوردگه واپسی

درین بود سالار شدادیان

تماشاکنان لشکر عادیان

که برخاست ناگاه آواز سام

به نعره بگفتا چه شد قهقهام

که از پیش من روی برتافت رود

در آوردگاهش درنگی نبود

بگوئید تا پیشم آید به جنگ

که دارد به میدان کین شیرچنگ

یکی داستان یادم آمد دگر

که بر من همی گفت جنگی پدر

اگر خر نیاید به نزدیک بار

رود بار نزدیک خر آشکار

بباید ز دهرش ورا بار بست

شود پست از نیروی پیل مست

بگفت و برانگیخت از جا غراب

دو چشمش پر از آب و دل پرشتاب

ز بهر پری‌دخت سیمین عذار

نه صبرش به کف بد نه دل برقرار

بیامد به نزدیکی آن سپاه

که شداد بد پیششان رزمخواه

درفش از پس یکدگر تافته

همه تار و پودش ز زر بافته

یکی چتر زرش همی هفت رنگ

همه شقه‌ای همچو پشت پلنگ

ستاده ورا زیر شداد عاد

تو گفتی که دیوی بد آن بدنژاد

چو بر سام فرخنده رخ بنگرید

شگفتی فروماند و لب را گزید

چنین گفت کاین است سام سوار

بگفتند آری ایا شهریار

چو نزدیک آمد سپهدار سام

برآورد شمشیر تیز از نیام

سوی قهقهام آنگهی حمله کرد

بدو گفت کای بخت برگشته مرد

گریزنده گشتی به یک ضرب گرز

تو را نیست آزرم این یال و برز

تو گفتی سپهدار عادی منم

تنم روی، در رزم چون آهنم

بدین قد و بازو و دست دراز

گریزان چرا رفتی ای رزمساز

به پاسخ بدو گفت پس قهقهام

که ای نامور شیر بیدار سام

برو با دگر کس تو آورد خواه

همه دشت پهن است و بی‌مر سپاه

چه جوئی ز من در جهان ناگهان

دگر کس ندیدی به گرد جهان

جهانگیر مانا ندیدی مرا

به چنگال در کین دریدی مرا

بدو سام گفتا که ای بدکنش

نه نیکوست در پیش برترمنش

که صیدی ز صیاد گردد رها

رهائی نیابی ازین اژدها

که گفتت به میدان درآ تیزچنگ

کنون کامدی نیست چاره ز جنگ

غریو آمد از لشکر عادیان

از آن دیو چهران شدادیان

که ای شیر پرخاشجو قهقهام

چرا سست گشتی ز پیکار سام

چو بشنید شداد ناپاک دین

که سام سپهبد سوار گزین

گواژه زند بر سپهدار او

نباشد همی مرد پیکار او

طلب کرد او را به نزدیک خویش

دلش از غم سام یل گشت ریش

بدو گفت دادم تو را رزم سام

برو تا درآری سر او به دام

به فرمان برو هر دو دستش ببند

درافکنده بر یال و گردن کمند

چو آوردی او را برم بسته دست

به گردون برآرمت جای نشست

بپیچید ازین گفتگو قهقهام

به دل گفت من نیستم مرد سام

به بیچارگی باز آمد به جنگ

دگر حمله آورد سوی نهنگ

یکی گرز زد بر سر سام گرد

تو گفتی که پشه ابر کوه خورد

بتندید سام و بیازید دست

غریوان به مانند پیلان مست

گرفتش کمرگاه آن تیزچنگ

چو پشه ربودش زرین خدنگ

سپر کرد او را به شمشیر تیز

برآورد نعره ز روی ستیز

بگفتا منم سام بیداربخت

که بر تخته بندم ز شداد رخت

بگفت و بزد خویش را بر سپاه

چو آشفته شیران آوردخواه

ز گردان مغرب برآمد غریو

ندیدیم هرگز چنان نره دیو

بدو حمله کردن سیصد هزار

به گرز و به زوبین زهرآبدار

سپهبد به شمشیر جنگ آورید

جان بر بداندیش تنگ آورید

ز خون خاک آورد سیراب کرد

به هر سوی دریای خوناب کرد

گریزنده از تن همه جان شده

ز خون سنگ همرنگ مرجان شده

تو گفتی که دهقان مرگ از کران

چو دانه سر افکنده زان سروران

از آن آب ای تخم کینه برست

رخ مرد زان آب کینه بشست

شده راه آوردگه جمله بند

ز بس کشته افکنده خوار و نژند

شده دشت ماننده نی‌ستان

ز خون نی‌ستان گشته چون می‌ستان

از آن نی‌ستان سام چون نره شیر

درافکند هر گوشه برنا و پیر

تن یکه بر لشکر بی‌شمار

درافکند از آن لشکر ده هزار

همه میمنه کوفت بر میسره

چو گرگی که افتد میان بره

چنین تا که شیر فلک سرکشید

ز بیشه همی شیر شد ناپدید

همه بیشه از خون چو گلنار شد

ازو رنگ گلنار چون قار شد

سپهدار برگشت از رزمگاه

بیامد به نزدیک تسلیم شاه

همه لشکر طنجه شیرفش

سرافکنده و دست کرده به کش

ز دیو و پری هر طرف صف زده

ز شاید همه کف به کف برزده

همه پایکوب و همه چنگ زن

سرایندگان هر دو آهنگ‌زن

دف و نای هر دو هم‌آواز هم

نوازندگان گوش بر ساز هم

و یا عاشق خسته دل‌فکار

که رگ‌های جانش شود آشکار

ز زخم مخالف تن چنگ خم

ز بس نغمه برخاسته زیر و بم

نواهای عشاق پراشتیاق

شده راست از پرده‌های عراق

به خم نغم‌های طرب ساخته

ز نوروز راه عرب ساخته

به آهنگ هر نغمه پرده سرا

پری‌پیکران قامتان سرا

پری‌پیکران قامت افراخته

پی دلبری غمزه‌ها ساخته

ز ابرو کمان کرده در غمزه تیر

ز خوناب حسرت شده ناپذیر

به یاد لبش خون دل کرده نوش

چو خم پر ز جوش و به رویش خموش

خیال پری‌دخت از کار برد

غم دلبرش زود گفتار برد

نشسته بدی او در آن بزمگاه

دل و جان به پیش پری‌دخت ماه

به ناگاه قلواد یاد آمدش

همی یاد فرخنده داد آمدش

چنین گفت با شاه طنجه سپاه

دگر نیز فرخنده تسلیم شاه

که ای نامداران بیداردل

همه دوستانید و هشیار دل

سه لشکر یکی گشته در رزمگاه

ز عوج و ز شداد و مغرب سپاه

به یزدان دادار و از تخت عاج

به اقبال شاه و به آئین تاج

به جان منوچهر فرخنده بخت

که از بهر اویست این تاج و تخت

به آئین دین نیاکان ما

به فرخنده پیران پاکان ما

اگرچه مرا دل پر از آتش است

دلم از غم ماه خود ناخوش است

به چشمش که بربوده است تاب دل

بدان طاق ابرو چو محراب دل

که در طاق محراب مستانه‌اند

که دلها ازو زار و دیوانه‌اند

که از جان این لشکر بی‌شمار

برآرم به شمشیر مردی دمار

همه گنجهایش به غارت دهم

به هر کس از آنجا بشارت دهم

سپیده درین جایگه جا کنید

به میدان یکایک تماشا کنید

که چون رزم سازم به شداد عاد

نمانم که پی بر نهد بدنژاد

ولیکن همین دم ازین جایگاه

شتابم به درگاه شداد شاه

رهانم تن گرد قلواد را

مر آن شیر بیدار آزاد را

دلیری نمایم بدان سرکشان

که از من بماند به گیتی نشان

به مغرب نمایم یکی داستان

که یاد آرد از من همه باستان

بگفت و از آن جایگه نیم مست

برون آمد و بر تکاور نشست

همان گرد شاپور همراه گشت

چو برق جهنده بر آن برگذشت

بخش ۱۷۷ - رها شدن قلواد و چگونگی او به لشکر شداد

سفیده سفیداج زد در سپهر

طلاکار گردید ازو نور مهر

چو نقاش بر چرخ آغاز کرد

سر رنگ‌های جهان باز کرد

ازین روی در بزم شداد عاد

ز سام نریمان یل کرد یاد

بدو عوج پیکارها باز گفت

که هرگز ندیدم بدین سان شگفت

نباشد به گیتی چنین نامدار

ندیدم در آورد جز وی سوار

بخوردم سه زخم وی اندر مصاف

ز من دور شد جمله لاف و گزاف

به میدان نتابم به چنگال سام

چو دیدم در آوردگه یال سام

نشاید گزافه گذارم سخن

که چون او ندیدم به هیچ انجمن

بترسید چشمم ز آورد سام

که از پهلوانی بود او تمام

به یک دست دیگر نبرد آوردم

مگر ترک او را به گرد آورم

ربایم مر او را در آوردگاه

بیندازمش سوی خورشید و ماه

که نامش شود گم میان مهان

نبینند او را کس اندر جهان

مرا مادری هست خاتوره نام

به جادوگری گیرد از چرخ کام

اگر نه نتابم بدین زابلی

سرش کینه‌ور باشد و کابلی

مگر مادرم آید اندر برش

درآرد نگون مغفر و پیکرش

بگفت و فرستاده‌ای برگزید

که خاتوره جادو آرد پدید

بدو گفت او را هم اندر زمان

بیاور به مانند تیر از کمان

بگویش که پورت به پیکار سام

ستوه آمد و زود بردار گام

یکی تیغ دارد ز جمشید جم

کزان تیغ عنقا درآرد دژم

چه شداد عاد و چه پورش شدید

ز چنگال او مرگشان شد پدید

اگر تو نیائی شود کار خام

جهان تیره گردد ز پیکار سام

فرستاده هم در زمان همچو باد

برفت و بدو گفتها کرد یار

که آورد چون بود و پیکار چون

چسان شد سر پهلوانان نگون

چو بشنید خاتوره بدکنش

کمربسته بر کین برترمنش

روان شد همان دم ز کوه بلور

ز افسون او تیره گردید هور

ابا جاودان زشت پتیاره‌ای

ز افسون زبانشان پر از چاره‌ای

سه منزل یکی کرد و آمد دوان

به پیکار سام یل پهلوان

وزین روی بر تخت شداد عاد

نشسته پراندیشه و پر ز باد

بفرمود کارند قلواد را

مر آن شیر بیدار آزاد را

به زنجیر بسته دو دستش به بند

به مسمار آهنگران نژند

شکسته همه شیر را پا و دست

سراسیمه آرند برسان مست

چو آمد به درگه نیایش نمود

به یزدان و آنگه ستایش نمود

چو بشنید شداد نام خدای

ز تندی برآمد همان دم ز جای

ز کینه بتندید و آورد خشم

به قلواد آزاد گرداند چشم

بدو گفت کای بدرگ بدنژاد

به پیش من آری تو ایزد به یاد

کجا ایزد این چرخ را آفرید

جهان سر به سر آمد از من پدید

ستایش مرا کن که یابی رها

که افتاده‌ای در دم اژدها

منم گفت یزدان جان آفرین

بجز من نباشد کسی در زمین

به پاسخ بدو گفت قلواد شیر

که ای گمره خیره روباه پیر

جهاندار یزدان که دیو و پری

ازو شد پدید این همه داوری

که او جان ستانست و جان می‌دهد

به هر خسته و زار درمان دهد

که او بنده را می‌شود رهنمون

هنوزش نه پیداست یک کاف و نون

همه روزه از خیل چندین هزار

رساند همی روزی از روزگار

نه از دادن روزی آیدت به رنج

نه بخشندگیش کم آید ز گنج

تو باشی یک زشت پتیاره‌ای

یکی بدگهر دیو بیچاره‌ای

برآمد ز شدادیان رستخیز

بفرمود دژخیم را از ستیز

که بردار سر از تن نابکار

که دیگر نتازد به پروردگار

درین گفتگو بود شداد شاه

که برخاست از راه گرد سیاه

سپهدار ایران گره بر جبین

کمربسته از بهر پیکار و کین

چو شیری که آید بر نره گور

سرش پر ز کینه دلش پر ز شور

همی راند در راه جنگی غراب

چو کشتی که راند به دریای آب

یکی نعره زد سام مانند ابر

که لرزید دل در درون هژبر

پس از نعره گفتا منم سام یل

که از بهر دشمن رسم چون اجل

رهائی ز من کس نیابد به جنگ

کسی کو درآید همی تیزچنگ

ببیند مرا جان دهد در زمان

نبخشم به میدان کینه امان

کسی را که چرخ از بر خویش راند

همه دفتر رزم ما را بخواند

نشانی است ارقم ز گردنکشان

نه از لاف گویم که دارم نشان

بگفت و فروجست از روی زین

درآمد به مانند شیر عرین

گره در برو دست بر تیغ تیز

که آرد ز گردان یکی رستخیز

برآورد سالار شمشیر تیز

به دژخیم گفتا که ای نادلیر

ندانی که قلواد خویش من است

کمربسته همواره پیش من است

رها ساز او را و بگشای دست

از آن پیش کآئی ز بالا به پست

ببخشای بر این گو نامجوی

از آن پیش کآرم همی خون به جوی

بتندید دژخیم از مرد گرد

به تندی سپهدار را برشمرد

برآشفت از آن گفتگو گرد سام

برآورد شمشیر را از نیام

بزد بر سر کتف تا روی دل

به چوگان شمشیر زد گوی دل

دوپاره بینداخت جلاد را

که ترساند از آن ضرب شداد را

رها کرد قلواد را پهلوان

بجوشید ازو گرد روشن روان

چو شداد و عوج آن بدیدند ازو

پراندیشه گشتند از آن رزمجو

چو مهراس عادی چنان بنگرید

ز جا جست و غرید و بر وی دوید

بدو گفت کای ابله خیره سر

فراوان شدستی تو پرخاشخر

به پیش خداوند مغرب زمین

دلیری نمائی به مردان کین

همین دم به فرمان شداد عاد

برون آرم از مغز مردیت باد

به مغرب همانا به نام آمدی

به پای خود اندر به دام آمدی

منم گرد مهراس فیروزچنگ

کشم چرم از فرق جنگی نهنگ

به گیتی ندارم کسی را همال

دهم چرخ گردنده را گوشمال

بگفت و کشید از میان خنجرش

شد از خشم لرزنده آن پیکرش

یکی حمله آورد بر سوی سام

درانداخت خنجرش بر سوی سام

سپهبد سر خود بدزدید ازو

بتندید آن شیر پرخاشجو

بیازید و بگرفت دستش به دست

کشیدش همانگه ز بالا به پست

نشست از برش پهلوان دلیر

سرکش کند از تن به مانند شیر

بینداخت در پیش شداد عاد

بلرزید آن بدرگ بدنژاد

سراسیمه گردید و رخساره زرد

ز سام سپهبد دلش پر ز درد

یکی نعره زد سوی لشکر بلند

که ای نامور لشکر ارجمند

بگیرید این بدکنش را به جنگ

سرش را بیارید در زیر سنگ

مبادا ز خرگاه بیرون شود

جهانی ازین غم جگر خون شود

همه نام ما را درآرد به ننگ

سر تخت ما را بکوبد به سنگ

به هر کوی بیغاره بر ما زنان

زن و مرد بر ما گشاده زبان

که یک تن درآمد به مغرب زمین

برانداخت تخت و کلاه و نگین

چو لشکر شنیدند گفتار شاه

ز جا اندر آمد فراوان سپاه

یکی حمله کردند بر سام شیر

دگر ره برآمد غو دار و گیر

کشیدند شمشیر بر روی سام

دویدند بر سوی آن نیکنام

به زشتی گشادند بر وی زبان

ازیشان نیامد به پهلو زیان

همان سام سالار با تیغ کین

یکی حمله کرد او چو شیر عرین

یکی را بزد بر میان تیغ تیز

برآورد از جان او رستخیز

یکی را بزد بر سرش بی‌گزاف

که بشگافت از فرق تا روی ناف

یکی را سر و سینه بر هم درید

یکی را به چنگال از هم درید

یکی را سرافکنده در بارگاه

یکی را جهان کرد پیشش سیاه

همه بارگاه موج خون درگرفت

همه خون برون و درون در گرفت

بدان روبهان حمله آورد شیر

چهل تن به شمشیر آورد زیر

شگفتی درو ماند شداد عاد

که این رزم را کس ندارد به یاد

چنین گفت با عوج کای رزمجو

نتابد بدو هیچ‌کس روبرو

ندیدم به گیتی چنین خیره مرد

که از من نترسد به روز نبرد

که نتوانی او را گرفتن به جنگ

ببندی دو دستش به هم همچو سنگ

ندارد به گیتی کس او را همال

ندارد کسی این چنین یال و بال

به پاسخ بدو گفت عوج پلید

که از تیغ تیزش به من بد رسید

شدم خسته از زخم پیکان او

هراسان بماندم به میدان او

سه روز دگر چون من از خستگی

رها یابم و کم شود بستگی

درآیم به میدان سام سوار

به نیرو کنم بر تنش کارزار

تو اندیشه چندین ز بیمش مکن

یکی گوش کن پند و بشنو سخن

که خاتوره فردا درآید ز راه

به افسون کند روز بر وی سیاه

تنش را درآرد به چنگال مرگ

بریزد ز شاخ جوانیش برگ

چو او اندر آید سرآید غمان

همان سام یل را سرآرد زمان

چو این گفته بشنید شداد عاد

در درد و اندیشه را برگشاد

سپهبد برون رفته دل پرشتاب

نشست از بر اسب جنگی غراب

که ناگه سواری دو حمله کرد

که خیکاوه بد نامش اندر نبرد

بدو گفت کای خیره بدگهر

به نزدیک شداد جوئی هنر

همین دم سرت را ربایم ز تن

تنت سینه گرگ سازم کفن

که گر تو از ایدر به ایران رسی

نتابد در آورد با تو کسی

زنی لاف کز مرز مغرب زمین

هنرها نمودم به میدان کین

به زشتی برآری ز شداد نام

بگوئی منم گرد فرخنده سام

ولیکن همین دم ببندمت چنگ

به گردن نهم مر تو را پالهنگ

بگفت و درآورد شمشیر تیز

بدان تا به پهلو نماید ستیز

که شاپور ماننده پیل مست

بگرداند بر گرد سر چوبدست

به خیکاوه مغربی حمله کرد

برآورد از جان او تیره گرد

به یک چوب کردش در آورد خورد

بدو آفرین کرد سالار گرد

دگر کس نیامد به نزدیکشان

هراسنده شد راه تاریکشان

سپهبد به در رفت مانند شیر

بیامد به نزدیک تسلیم پیر

سراسر بدو گفت پیکار جنگ

که چون رزم کردم بسان پلنگ

درین بود فرخنده سالار نیو

که آمد برش زود فرهنگ دیو

بدو گفت کای پهلوان جهان

سرافراز و بیدار و تخم مهان

که خاتوره مادر عوج زشت

یکی زشت پتیاره بدسرشت

ده و دو هزارش ز جادوگران

همه همچو دیوان مازندران

رسیدند یکسر به یاری عوج

مر آن تیره بخت پلید لجوج

شگفتی بلائی است آن شوم زن

که ویران کند بر زن و انجمن

یکی چاره از بهر او بایدی

که تریاک بر زهر او بایدی

نباشد به افسونگری همچو او

به نیرنگ سازی بود کینه‌جو

بخندید ازو سام نیرم‌نژاد

که اندیشه او مکن هیچ یاد

به فرمان یزدان کیهان خدیو

نترسم ز جادو و افسون و ریو

ببینی به میدان چسانش کشم

تن تیره‌اش را به هامون کشم

همی گفت تا چرخ شد تار و تنگ

از آن تیرگی دهر بگرفت رنگ

زمانه بیاکند گیتی به نیل

از آن نیل شد تیره خرطوم پیل

از آن رو یلی بود جنگسب نام

دلش پر ز کینه بد از گرد سام

بدو گفت ناگاه شداد عاد

که امشب یکی دست باید گشاد

ز بهر شبیخون بیارای تن

برو بر سر سام لشکرشکن

ممانش همی زنده در روزگار

برون بر ابا خویشتن سی هزار

هم امشب بر ایشان شکست آوری

سر سام نیرم به دست آوری

ببری سر شاه طنجه به تیغ

بر آن نابکاران نیاری دریغ

پس آنگه تو را کامکاری دهم

به مغرب زمین شهریاری دهم

سرت برفرازم به چرخ برین

بر آن خنگ گردون ببندی تو زین

چو جنکسب ازو گوش کرد این نوید

شد از بهر پیکار دل پرامید

گزین کرد لشکر هم اندر زمان

به گردن برآورد گرز گران

نشستند بر زین همی سی هزار

همه خشت زن گرد خنجرگذار

ببستند بر سم اسبان نمد

بدان سان که بهر شبیخون سزد

فرستاد شداد کارآگهی

که آرد از ایشان مگر آگهی

بخش ۱۷۸ - شبیخون زدن لشکر شداد بر سام

چو یک پاس بگذشت از تیره شب

همه بسته بهر شبیخون دو لب

شب تار مانند دریای قار

چو زنگی زمین و زمان گشته تار

به بر کرده گیتی پلاس سیاه

ز ماهی سیه گشته تا اوج ماه

به هر گوشه‌ای زنگی می‌پرست

تو گفتی که مست است و خنجر به دست

ببستند گفتی در روشنی

که ظلمات بودی در او روزنی

به گاه سخن حرف اندر زبان

از آن تیرگی گم شدی از لبان

وز آن سوی سام سپهدار مست

به یاد پری‌دخت ساغر به دست

گهی گوش بر ناله چنگ داشت

گهی با دل خویشتن جنگ داشت

ز بیداد گردون دلش پر ز خون

که تا خود چه آرد ز پرده برون

که ناگاه برخاست آواز کوس

به یکبارگی شد جهان آبنوس

غریو سواران برآمد به ابر

گریزان شد از بیشه جنگی هژبر

سپهبد برآمد ز جا تیزهوش

به قلواد گفتا سلیحت بپوش

همانا که امشب شبیخون بود

ز خون روی هامون چو جیحون بود

بگفت و به بر کرد ساز نبرد

دو ابرو به چین دل پر از کین و درد

کمر بسته بر سان جنگی نهنگ

همان تیغ جمشید شاهش به چنگ

نشست از بر اسب آوردگاه

همان دستکش باره تیره راه

به پیش اندر آن گرد شاپور شیر

به یک دست رفتند بر راه زیر

نهانی ازیشان کمینگه گرفت

چو شیران همی راه و بیره گرفت

که جنگسب برکرد از جای اسب

به ماننده تندر آذرگشسب

منم گفت سالار دشت هژبر

به میدان درآیم چو غرنده ابر

رسیدم به فرمان شداد عاد

پی کین سام نریمان‌نژاد

منم مرد آورد ایران سپاه

کجا شد نریمان ناوردخواه

کجا رفت گرشسب اترط گهر

که آیند و بینند از من هنر

بگفت و به هر سو یکی حمله کرد

از آن دشت آورد برخاست گرد

شنیدند نوشاد و تسلیم شاه

غریوی برآمد ز طنجه سپاه

خورشید جنگسب و آورد خواست

همی تاخت از کین همی مرد خواست

که ناگه سپهبد سری پرشتاب

برون راند یکی سوی جنگی غراب

یکی ویله‌ای زد در آوردگاه

که لرزید آن دشت از آن رزمخواه

چو جنگسب مر سام یل را بدید

عنان تکاور به سویش کشید

کجا گفت زین‌گونه در تیره شب

به تندی همی برگشاده دو لب

کرا جوئی و چیست فریاد تو

ندانی مگر نام شداد تو

منم گرد جنگسب جنگی هژبر

که لرزد ز بیمم دل تیره ابر

پی کینت امشب دوان آمدم

به پیکار تیره‌روان آمدم

به پاسخ بدو گفت سام سوار

که ای بی‌خرد خیره نابکار

اگر مردی بودی به هنگام روز

رسیدی چو خورشید گیتی‌فروز

شبیخون نه آئین مردان بود

گه روز پیکار گردان بود

پی مرگ امشب دوان آمدی

همانا که از خود به جان آمدی

چو بشنید جنگسب برکرد اسب

خروشید مانند آذرگشسب

بزد دست و تیغ بران برکشید

ز سام دلاور عنان برکشید

درانداخت بر سام شمشیر تیز

فکنده گره بر دو ابرو ستیز

ز روی سپر پهلوان کرد رد

چنان کز دلیران جنگی سزد

برآورد آنگاه کوبنده گرز

در آوردگه اندر انداخت برز

غرابش جهاندید بر روی دشت

چو سیل بلا سوی آن یل گذشت

وی از بیم بر سر گرفته سپر

که آمد سپهدار چون شیر نر

بزد بر سپر گرز از باد دست

که مرد و تکاور به هم برشکست

پس آنگه سوی لشکر آمد چو شیر

زمانه ازو شد پر از دار و گیر

یکی جنگ در تیره‌شب درگرفت

روان از تن و تن ز سر برگرفت

چو پیل دمان بر سپه حمله کرد

همی کشت و غلطید از اسب مرد

به یک دم زمین شد از آن لاله‌گون

روان کرد هر سوی یکی جوی خون

ز کشته همه دشت را پشته کرد

ز خون دشت آورد آغشته کرد

سر سروران هر طرف همچو گوی

همه دست و پا گشته چوگان و گوی

فتاده سر و دست در خاک پست

به دامان مرگ اندر آورده دست

سپهبد چو گرگی میان گله

شده آن گله سر به سر زان یله

فکنده سر سروران را به خاک

تن نامداران ز شمشیر چاک

تو گفتی که تیغ اندر آن کارزار

همی خون بگرید همی زارزار

به یک دم درافکند درکارزار

ز گردان مغرب همی ده‌هزار

هزیمت گرفتنداز تیغ تیز

چو روبه که از شیر گیرد گریز

برفتند نزدیک شداد عاد

ز رزم سپهدار کردند یاد

که بر مادر آمد چو شیر ژیان

ازین سود جستن برآمد زیان

چو بشنید شداد آزرده گشت

که این است پیکار دشمن به دشت

گریبان بدرید و فرید کرد

ز سام نریمان او داد کرد

که یک بنده‌ای آفریدم به دهر

که شهد جوانی من کرد زهر

ندارم سواری به مغرب زمین

که با او درآید به میدان کین

خبر شد سوی عوج برگشته بخت

که شداد افکند خود را ز تخت

بگرید ز سام سپهدار زار

شده جان لشکر ز تیغش فکار

فرستاد کس پیش شداد عاد

که امروز دیگر مکن رزم یاد

که خاتوره فردا درآید ز راه

ز افسون کند روز بر وی سیاه

تن من هم از زخم بهتر شود

تو را درد و اندیشه کمتر شود

اگر سام را جان هزاران بود

به میدان رزمش هراسان بود

تو دل را ازین رزم غمگین مدار

ازو بر دل خویشتن کین مدار

که چون زخم را بهتر ازین کنم

سر سام را خشت بالین کنم

فرستاده رفت و بدو کرد یاد

ز غم گشت آزاد شداد عاد

همه شب در آن لشکری ناله بود

که از خون همه دشت چون لاله بود

بخش ۱۷۹ - آمدن خاتوره مادر عوج به یاری شداد

چو خورشید بنهاد بر سر کلاه

به تخت فلک باز بنشست شاه

بزد سکه بر چرخ گردنده هور

زمین و زمان گشت ازو پر ز نور

خبر شد به نزدیک شداد عاد

که خاتوره آمد ز ره همچو باد

به همراه او لشکر بیکران

همه دیوچهران و تیره روان

چو آمد پسر را چنان خسته دید

ز زخم سپهبد تنش بسته دید

بپرسید از عوج دردت ز کیست

تن زخم و رخسار زردت ز چیست

به تو کس نتابد به میدان جنگ

چرائی ز کار زمانه به تنگ

بدین یال و کوپال غمگین مباش

همی شاد می‌باش و پرکین مباش

که من روز را پیش او شب کنم

یکی مرگ را پیش او تب کنم

به افسون ببندم مر او را دو دست

به بندش درآرم چو پیلان مست

که باشد به گیتی یکی زابلی

که بر ما زند خنجر کابلی

بگفت و همه زخم او را ببست

به افسونگری زود بگشاد دست

همی گفت خاتوره بدنژاد

به شداد کای شاه با دین و داد

جهان را همه زیب از فر توست

کجا مهر در سایه پر توست

جهان از تو گشته است یکسر پدید

چرا بنده بدگهر سرکشید

بدو گفت شداد کای نازنین

ابر جاودان اوستاد گزین

ز من گشته بیزار سام سوار

نخواند مرا هیچ پروردگار

به دیوان ستایش نماید همی

در کین به رویم گشاید همی

همه لشکرم را سراسر بکشت

رخش سوی یزدان به من کرده پشت

ولی من خداوند بخشایشم

پی بندگان من در آسایشم

ابر بندگان بخشش آرم به دهر

کشم از بدنشان همه جام زهر

ولیک اگر خشم آرم یکی

نماند ازین بندگانم یکی

چنین داد پاسخ مر او را شدید

کزین سان سخنها نباید شنید

کنون چون چنان گشت پیکار سام

به میدان بسازیم ما کار سام

چو فردا برآید بلندآفتاب

سر جنگجویان درآید ز خواب

به میان شتابم به پیکار و جنگ

جهان را کنم پیش او تار و تنگ

کشم من ورا یا شوم کشته زار

من و تیغ و میدان و سام سوار

نمانم که پی بر زمین برنهد

به میدان دگر ره ز کین سر نهد

ز گیتی براندازم او را نشان

تن کشته‌اش را بیارم کشان

بگفت و دو جام پیاپی کشید

به رزم سپهبد همی می کشید

یکی هفته مجلس بیاراستند

می و رود و رامشگران خواستند

به هشتم درآمد غو نای و کوس

زمانه شد از گرد چون آبنوس

ببستند بر چار پیل سفید

یکی تخت مانند فیروزه شید

به بالاش چتری همه هفت رنگ

خوش آینده برسان پشت پلنگ

درفشی همه پیکرش زر ناب

درخشنده ماننده آفتاب

نشست از بر تخت شداد عاد

دلش پر ز آتش سرش پر ز باد

کشیدند صف لشکر عادیان

بیاراستند جمله شدادیان

به میدان کشیدند پس پنج صف

خروشنده و بر لب آورده کف

ستادند بر هر صفی صدهزار

همه عادی بدرگ کینه‌دار

به یک دست خاتوره بدگهر

به دست دگر عوج بیدادگر

زمانه ازیشان شده همچو نیل

نوان کوه و هامون ابر پای پیل

زمانه همه کوه آهن شده است

زمین پاک در زیر جوشن شده است

ز های و ز هو گوش افلاک کر

زمین و زمان بسته بر کین کمر

جهاندیده سالار بیدار سام

برون شد چو شیر دمان از کنام

سراپا به خفتان جمشید جم

نشست از بر اسب شیر دژم

همان شاه نوشاد زرین کلاه

ابا نامور شاه تسلیم شاه

بیاراسته هر دو سر لشکری

ز مردم ز دیوان و هم از پری

چو شد راست آن میمنه میسره

چو شیر ژیان پیش برج بره

به قلب اندر آن سام لشکرپناه

درخشان چو بر آسمان گرد ماه

زمین کرد با چرخ گردون وداع

سر چرخ گردون شده پر صداع

ز بوق و ز کوس و دم کره‌نا

تو گفتی زمین سر به سر شد ز جا

دکان اجل را قضا باز کرد

قدر بر بلا هر دم آواز کرد

که امروز بازار گرم است و سخت

که بندند بر تخته مرگ رخت

به سواد همه جان و تن می‌دهند

به بادفنا انجمن می‌دهند

همه دوستی رفته در گوشه‌ای

همی خواست بهر خودش توشه‌ای

مدارا و مهر از جهان دور شد

اجل را همی کینه مزدور شد

به لشکر چنین گفت شداد عاد

که ای نامداران مغرب‌نژاد

بباید سواری چو نر اژدها

کزو سام جنگی نیابد رها

شتابد به میدان غریوان به جنگ

سر سام نیرم بگیرد به چنگ

هر آن کس که بیرون رود زین میان

بغرد به میدان چو شیر ژیان

ببندد دو دست گو سیستان

براندازد این گرد گیتی ستان

هر آن چیز خواهد مر او را دهم

سپاس دگر بر تن او نهم

که شد دست این مرد بر ما دراز

نتابید کس پیش این رزمساز

بخش ۱۸۰ - کشته شدن شدید به دست سام و چگونگی آن

چو لشکر شنیدند ازو این سخن

نجنبید یک تن از آن انجمن

مگر پور شداد شوم پلید

برانگیخت اسبش ز جا خود شدید

تو گفتی مگر دیو بد بدنژاد

چنین گفت آنگه به شداد عاد

که تا کی زبونی کشم زین سوار

زبونی بماند ز من یادگار

بتازم در آورد و جنگ آورم

همه نام او را به ننگ آورم

نمانم که پی بر نهد بر زمین

نگونسار سازم مر او را ز زین

بجز مرگ نبود همی ناگهان

نماند کسی زنده اندر جهان

دوباره به گیتی کسی چون نمرد

خنک آنکه او نام نیکی ببرد

بدو گفت شداد بشتاب زود

برآور ز جانش یکی تیره دود

تو او را به میدان ببندی دو دست

سراسیمه آری به مانند مست

بپوشید ساز نبردش شدید

ستور اجل را به زین درکشید

نشست از بر اسب و بفشرد ران

به گردن درآورد گرز گران

سوی دشت آورد آهنگ کرد

برآورد بر چرخ گردنده گرد

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

بگفتا منم گرد جنگی شدید

منم پور شداد تاج سران

نترسم ز کوپال و گرز گران

مرا سام باید در آوردگاه

که سازم بدو مهر و مه را سیاه

سپهبد درآورد او را بدید

بدانست کامد به میدان شدید

برون تاخت از قلب لشکر چو شیر

چو شیری که آید به نخجیرگیر

بغرید مانند غرنده ابر

کزو چاک گردید چرم هژبر

خدای جهان را همی کرد یاد

بدو گفت کای پور شداد عاد

تو را خواستم من به میدان جنگ

بدان تا نمائیم جنگ پلنگ

بکوبم سرت را به گرز گران

چو مسمار کوبند آهنگران

شدید پلید اندر آمد به خشم

بگرداند بر سام نیرم دو چشم

برانگیخت چرمه برآورد گرز

به میدان آورد افراخت برز

یکی گرز زد بر سر پهلوان

که گفتی زمانه ازو شد نوان

سر سام کو را نشد زو خبر

بخندید و گفت ای دد بدگهر

ز دستم یکی زخم را نوش کن

نبرد خودت را فراموش کن

بگفت و برآورد کوپال را

به گردون برافراخت او یال را

چو او را چنان دید جنگی شدید

سپر را همان دم به سر درکشید

بزد گرز بر تارکش شیر گرد

سر و گردن اسب او کرد خورد

ازو گرد برخاست بر آسمان

ز چنگال پهلو ندید او امان

چو شداد عاد آن چنان بنگرید

گریبان خود را سراسر درید

کله بر زمین زد فرو ریخت خون

که شد تاج و تختم به یک ره نگون

به گریه درآمد به رادا شها

به تخت بزرگی نکوئی مها

دلیر و جوانمرد و هم موبدا

هنرمند و بیدار و هم بخردا

ز خصمت بد آمد ز آوردگاه

که بر من جهان شد ز دردت سیاه

ز بهر که کوشم به گیتی دگر

ز بهر که بندم به میدان کمر

دلیران مغرب همه زارزار

فغان درکشیدند در کارزار

بسی اسب را دم بریدند و گوش

ز شدادیان خاست بانگ و خروش

یکی ماتم اندر سپاه اوفتاد

تو گفتی که خورشید و ماه اوفتاد

پس آنگه چنین گفت شداد عاد

چه سود از غم و درد فریاد و داد

یکی چاره باید که پیش آورید

که انگشت غم را نباید گزید

یکی جادوئی باید آید دلیر

کز افسون مر او را درآرد به زیر

ز تنبل مگر چاره‌سازی کند

بدین رزمجو سرفرازی کند

اگر نه به نیروی بازو و دست

سر ژنده پیلان درآرد به پست

چو بشنید خاتوره مام عوج

برآورد سر بهر آرام عوج

نگه کرد بر سوی هاروت پیر

که بودی در افسون و جادو دلیر

بدو گفت بنما به میدان هنر

ز اسب اندر آور مر این بدگهر

چو بشنید هاروت برکرد پیل

که گردید از گرد او دشت نیل

به میدان درآمد به کردار گرگ

به بالا بلند و به بازو سترگ

رخش قیر و مویش به مانند برف

دهانش به ماننده غار ژرف

یکی نعره زد سوی سام سوار

که ای زابلی بدرگ نابکار

نترسی تو از خشم شداد عاد

که آخر دهد جان شومت به باد

خدیو جهان کین سپهر آفرید

که خورشید تابان و مهر آفرید

همین دم به سنگ سیاهت کند

به میدان کینه تباهت کند

بدو گفت سام سپهبد که بس

به مردی مکن باد را در قفس

خدای جهان پاک یزدان بود

نه شداد بیدین شیطان بود

برآشفت هاروت و بگشاد لب

کز افسون کند روز او را چو شب

بزد دست بر هم شراری بجست

زبانه زد آنگه سوی سام جست

همی خواست کو را بسوزد به سحر

تنش را همی برفزود به سحر

سپهبد سوی تیغ یازید دست

بغرید برسان پیلان مست

برو حمله آورد و زد تیغ کین

که از فرق بشکافت تا روی زین

ز نو شادشاه و ز تسلیم شاه

غریوی برآمد به خورشید و ماه

دل آزرده گردید شداد عاد

ز پیکار سام نریمان‌نژاد

بدو گفت خاتوره‌اش غم مخور

که امشب نمایم بدو یک هنر

سفیده نبینی مر او را به دشت

چنان دان که جان وی اندر گذشت

دری گفتگو بود آن نابکار

که آمد دگرباره سام سوار

بزد بر سپه خویش را همچو شیر

بغرید چون اژدهای دلیر

نخستین ابر میمنه حمله کرد

ز گردان به گردون برآورد گرد

از آن حمله افکند پانصد سوار

همه نامداران نیزه گذار

دگر ره بزد خویش بر میسره

چو شیری که خود را زند بر بره

دو صد تن از آن نامداران بکشت

سواران ز پیشش نمودند پشت

درافکند در دشت کوس و درفش

ز خون کرد میدان سراسر بنفش

بخش ۱۸۱ - کشته شدن خاتوره به دست سام

چو پوشید گردون پلاس سیاه

چو ابروی پیران آینده راه

دو لشکر جدا گشت از یکدگر

طلایه برون رفت بر دشت و در

چنین گفت خاتوره شداد را

که امشب به آتش دهم باد را

نمانم ز سام نریمان اثر

برآرم دمار از تن بدگهر

همه آتش کین ببارم بر او

همه روز بدبختی آرم بر او

سفیده مر او را ببینی بجا

مگر سوخته جمله پرده‌سرا

یکی داستان مانم اندر جهان

که ماند ز من در میان مهان

بدو گفت شداد کای پرهنر

ببینم چه سازی بدان بدگهر

زجا خاست خاتوره اندرسرا

همان دم بیامد به پرده سرا

همه ساز افسونگری برگرفت

دگر بدنژادیش از سر گرفت

بیامد به یک سوی آتش فروخت

همه نفت با قیر و گوگرد سوخت

به افسون لب شوم را برگشاد

بر آمد ز روی هوا تند باد

یکی صاعقه در زمان شد پدید

که روی هوا شد ازو ناپدید

جهان را سراسر سیاهی گرفت

همه کار گردون تباهی گرفت

چنان باد برزد که برخاست سخت

که برکند از ریشه خود درخت

سراپرده‌ها را همه باد برد

تو گفتی که روی زمین برشمرد

هیونان و اسبان همه برد باد

کس این گونه بادی ندارد به یاد

نگه کرد سوی هوا پهلوان

زمانه از آن باد گشته نوان

به ناگه دگر آتش آمد پدید

کزان ابر بارید بر پاک دید

سپهبد فرو ماند از آن تیره میغ

که می‌جست زان برق مانند تیغ

یکی میغ بسته چو قیر سیاه

نه گردون هویدا نه پروین نه ماه

نه نوشاد پیدا نه تسلیم شاه

از آن آتش و باد و ابر سیاه

برفتند یکسر سوی برزکوه

از آن آتش و باد گشته ستوه

دلاور بنالید بر کردگار

که از تست نیک و بد روزگار

همی گفت کای داور آب و خاک

همی جان تو بخشی و سازی هلاک

ز تو آتش و آب آمد پدید

بجز تو دگر جسم و جانم ندید

به هر سو که بینم تو آنجا بوی

مکانت ثری تا ثریا بوی

تو دانی همه آشکار و نهان

تو داری زمین و زمان جهان

تو را زار هر کس همی روشن است

مر این پیر جادو که در جوشن است

بگفتا منم زار و بیچاره‌ای

گرفتار در دست پتیاره‌ای

به هر سو که بینم غمم بر غم است

غم و رنج و اندوه من درهم است

ازین غم رها ساز جان مرا

توانی ده این ناتوان مرا

بگفت و بمالید رخ بر زمین

بسی خواند بر کردگار آفرین

که ناگه درآمد به گوشش سروش

که ای سام بیدار چندین مجوش

چراغ تو روشن شود در جهان

سرافکنده پیشت کهان و مهان

ز آتش مکن کار بر خویش تنگ

که خاتوره آراسته ریو و رنگ

چو او را بکشتی رها یافتی

رها از دم اژدها یافتی

خدای جهان را همی یاد دار

دگر کار دشمن همه باد دار

چو بشنید برجست فرخنده سام

لبی پر ز خنده دلی شادکام

همان دم برآمد به پشت غراب

دلی پر ز کینه دو ابرو به تاب

گرفته به کف تیغ جمشید جم

همی رفت مانند شیر دژم

همی گفت جادو همی جست باز

که آرد سر بدکنش را به گاز

که آمد به ناگاه فرهنگ دیو

ثنا گفت بر پهلو گرد نیو

بدو گفت کای سام روشن‌گهر

نگه کن سوی کوه جادو نگر

که خاتوره مام عوج پلید

چنین ابر و آتش ازو شد پدید

به انگشت بنمود پتیاره را

مر آن زشت جادوی خونخواره را

نگه کرد سامش بدان تیغ کوه

نشسته ز سحرش زمانه ستوه

برانگیخت چرمه ز جا همچو شیر

روان شد به نزدیک آن گنده پیر

فرود آمد از پشت اسب سیاه

برآمد از آن کوه گرد سیاه

سرش همچو گنبد تنش چون منار

همی قی ازو کرد مردار خوار

به تن موی او همچو یال ستور

ز زشتی نتابید بر روش هور

دو بینیش چون کشتی سرنگون

که افتاده باشد به دریای خون

لبانش به ماننده تنگ نیل

دو گوشش به ماننده گوش پیل

نشسته به ماننده برزکوه

تن کوه از پیکر او ستوه

برش نفت و آتش ز گوگرد و قیر

رخ مرگ از اندیشه او زریر

چو سام نریمان مر او را بدید

شگفتی فرو ماند از آن پاک دید

بنالید بر داور آسمان

کزو گشت پیدا زمین و زمان

چنین زشت پتیاره ناپاک دین

ازو گشت پیدا دلی پر زکین

بکی نعره زد سام پرخاشخر

که ای زشت پتیاره بدگهر

چه باشی درین که به افسونگری

ببین تیغ تیزم که جان بسپری

نترسی ز دادار پروردگار

که آتش بباری به مردان کار

ندانی مگر نام من در مصاف

که لرزد ز تیغم دل کوه قاف

چنین گفت خاتوره نام من است

ز نیرنگ کرکس به دام من است

به گیتی منم مام عوج عنق

که یازم چو چنگال را بر افق

جهان را به یک دم به هم برزنم

منم سرو میدان اگرچه زنم

هژبر دلیریم پیچان شود

ز زورم تن کوه بیجان شود

ندیدی مرا تو به آوردگاه

از آن برنهادی به مردی کلاه

چو بشنید ازو سام یل بردمید

لب پهلوانی به دندان گزید

کشید از میان او یمانی پرند

درآمد چو طهمورث دیوبند

برو حمله آورد سام سوار

که خاتوره برجست در کوهسار

یکی گاو کوهی گرفته به دست

درآمد به حمله سوی پیل مست

برانداخت بر سوی فرخنده سام

سپر بر سر آورد آن نیکنام

چنان بر سپر زد که گردید خورد

فرو ریخت بر گرد سالار گرد

سپهبد بنالید بر دادگر

درآمد به پیکار آن بدگهر

بزد تیغ و افکند دستش به خاک

ز خاتوره گفتی برآمد هلاک

به یک دست بر پهلوان حمله کرد

از آن کوه برخاست بر چرخ گرد

از آن کوه افکند آن شوربخت

به یک دست برکند از بن درخت

درانداخت بر تارک پهلوان

که از ضرب دستش جهان شد نوان

درخت گشن شاخ را بر سپر

چنان زد که بشکست بر یکدگر

سر پهلوان را نیامد زیان

به دشنام بگشاد آنگه زبان

بدو گفت کای جادو زشت کار

همین دم برآرم ز جانت دمار

همین دم تنت را به شمشیر تیز

در آورد سازم همی ریزه ریز

دگر پورت آن شوم برگشته بخت

به میدان کنم پیکرش لخت لخت

براندازم این تخمه عادیان

نمانم دگر نام شدادیان

بگفت و همان حربه نامدار

که از شاه جم بد بدو یادگار

درآورد از فره دادگر

یکی حمله آورد پرخاشخر

بدان پای خاتوره افکند زیر

خروشید آن زشت دل‌ناپذیر

بدو گفت کای سام نیرم‌نژاد

به پورم دهد گر خبر زان که باد

که خاتوره از تیغ سام سوار

بشد کشته از تیغ آن نامدار

اگر چرخ گردی تنت بر درد

وگر کوه باشی تو را بشکرد

نیابی ز چنگال پورم امان

همان دم تو را بر سر آرد زمان

بدو گفت سامش نترسم ز کس

به فرمان یزدان فریاد رس

برم عوج ماننده پشه نیست

ز پیکار او هیچم اندیشه نیست

چنانش کنم کار در دشت زار

که گرید بدو عرصه روزگار

بگفت و دگر پایش افکند پست

خروشید آنگه چو پیلان مست

بشد جان خاتوره زو دردناک

بیفتاد بیچاره بر روی خاک

به بالای او نیم فرسنگ بیش

تنش بود پر موی چون گاومیش

به تیغ چهارم یل نامور

چنان زد ابر فرق آن بدگهر

که نیمی سرش بر زمین اوفتاد

به سوی جهنم بشد بدنژاد

جهانجو به پیش جهان‌آفرین

فراوان بمالید رخ بر زمین

همی گفت کای داور مور و مار

جهاندار بیدار پروردگار

مرا فرهی ده به میدان جنگ

که بر دیو جادو کنم کار تنگ

ولیکن دگر دشمنی هست سخت

که از زور او کوه شد لخت لخت

به میدان مرا کامکاری دهی

که یابم ز پیکار او فرهی

پس آنگه پری‌دخت فغفور چین

به دست آورم دل بشویم ز کین

نشست از بر اسب و آمد به زیر

سوی لشکر آمد غریوان چو شیر

بیامد به لشکر همه باز گفت

بماندند گردان ازو در شگفت

به پهلو همی آفرین خواندند

ورا پهلوان زمین خواندند

که هرگز مبیناد چشمت بدی

بود یار تو فره ایزدی

ببین تا دگر پیر گوهرفروش

گهر ریخت در نطع فیروزه‌پوش

برافروخت بازار از نور ماه

چو شمعی به دست غلام سیاه

بخش ۱۸۲ - خبردار شدن عوج از کشته شدن خاتوره و چگونگی آن

خبر شد سوی عوج و شداد عاد

که خاتوره از سام یل شد به باد

ز تیغ سپهدار فرخنده بخت

شده دست و پایش همه لخت لخت

یکی زان خبر عوج آمد به جوش

ز جانش به گردون برآمد خروش

به ناخن همه روی شومش بکند

بغلطید بر خاک زار و نژند

همی گفت کای مادر ماهرو

که هرگز ندیده تو را ماه رو

به خوبی رویت نیاید پری

پری را بکردی تو از دلبری

هنرمند و استاد بر جادوان

به بالا به مانند سرو روان

نیر زد دو گیتی به یک موی تو

به از ماه و خورشید بد روی تو

نه آرام جویم نه خورد و نه خواب

دو دیده پر از آب و سینه کباب

نمانم که خود سام برگشته بخت

به آرام بنشیند او بر به تخت

مگر آن که او رادر آوردگاه

کنم روز روشن به چشمش سیاه

که باشد یکی سیستانی شوم

که آید غریوان درین مرز و بوم

به گردان شداد جنگ آورد

ابر مادرم کار تنگ آورد

همی گفت و از دیده سیلاب خون

همی ریخت تا شد زمین لاله‌گون

بدو گفت شداد کای نامدار

مکن گریه مانند ابر بهار

چو سام دلاور خروش هژبر

به گوش آمدش زود بگشاد گبر

به نوشاد و طنجه سپه بنگرید

بدو گفت کامروز صف برکشید

که رزم گرانست ما را به پیش

کزو تیره گردد مرا دین و کیش

نه گرشاسب دیدست این کارزار

نه هرگز نریمان دشمن شکار

به بالای عوج عنق کس ندید

که در عهد مردی من شد پدید

مگر دادگر کامکاری دهد

به عوجم یکی دستیاری دید

به پاسخ بدو گفت تسلیم شاه

که یار تو شد داور هور و ماه

خدای جهان مر تو را یاور است

اگر هر دو گیتی پر از لشکر است

بگفتند و از جای برخاستند

همه روی میدان بیاراستند

دو صف برکشیدند از بهر جنگ

ز بهر تماشا نهنگ و پلنگ

دلاور نشسته به پشت غراب

بیامد به میدان سری پرشتاب

یکی نیزه آهنین بس دراز

که بالای او بود هشتاد یاز

سنانش همه آب داده به زهر

پی جان عوج آن دد بدگهر

فلک بر فلک بر تماشا شده

کز آن گونه آشوب بر پا شده

نبوده چنین رزم اندر جهان

که با عوج جنگ آورد از مهان

بخش ۱۸۳ - جنگ کردن عوج با سام مرتبه دوم

چو آن هر دو صف گشت آراسته

دل مهر و آزرم برخاسته

برون آمد از لشکر آن تیره کار

مر آن عوج سرگشته نابکار

بیامد به میدان بغرید سخت

به گردن برآورد باز آن درخت

به شدادیان آنگهی حمله کرد

که ای پهلوانان روز نبرد

بمانید یک دم تماشا کنید

درفش مرا زود بر پا کنید

که ز سام نیرم برآرم دمار

نشانش براندازم از این دیار

بگفت و بیامد به آوردگاه

بلرزید گیتی از آن رزمخواه

دلی پر ز کینه سری پر زجنگ

پی سام آراسته تیز چنگ

بغرید بر دشت آوردگاه

که آواش پیچید بر کوهسار

نهنگان ز دریا گریزان شدند

چو برگ از بر شاخ ریزان شدند

یکی بانگ او شد سوی آسمان

که از سام نیرم سرآمد زمان

ابا بدگهر خیره تیره مغز

نکرده به گیتی یکی کار نغز

تن خود فکنده در آوردگاه

جهان کرده در دیده خود سیاه

نخستین به کین من آراستی

پی مردن خویش برخاستی

مرا نام گشته به میدان رزم

سیه کرده در پیش خود جام بزم

به خیره تن خود به آتش زده

همه شعله بر جان سرکش زده

همین دم بکوبم تو را استخوان

که دیگر نیائی به میدان دوان

بدو گفت پس سام فرخنده مرد

که چندین چگوئی به دشت نبرد

تو را با چنین زور بازو و برز

بکوبم سرت را بدان سان به گرز

چو آهن به بازار آهنگران

کزو بازگویند نام‌آوران

چه نازی به بالا و کوپال و یال

که گوئی ندارم به گیتی همال

زمان گر برآید تو را بر به سر

به دندان موری بیابی خطر

ازو عوج آزرده گردید زود

جهان گشت در پیش چشمش کبود

برآورد بر گرد سر آن درخت

ز کینه بیامد بر نیک‌بخت

سپر بر سر آورد سام سوار

نهاده دل و جان به پروردگار

که اویست دارنده آدمی

هم از بهر اویست بیش و کمی

بزد بر سرش عوج از زور دست

جهان تیره شد پیش آن پیل مست

ز چشمش برون جست گوئی چراغ

و یا مغز بیرون دوید از دماغ

بلرزید بر خویشتن گرد سام

قضایش چنان شد که نگذارد گام

دگر ره درآمد مر آن بدنژاد

دگر زد چو کوهی مر آن پاک‌زاد

که افتاد در زیر رانش غراب

بغلطید سالار دل پرشتاب

ز جا جست دامن بزد بر کمر

خروشان به مانند شیران نر

پیاده درآمد سوی کارزار

سنان را برآورد ز هر آبدار

ز جا جست و زد نیزه بر ران عوج

تو گفتی که بستد مگر جان عوج

گرفتش سر نیزه بیرون کشید

ز دستش سپهدار در خون کشید

همان نیزه زد بر کمرگاه سام

که در زرم کوته کند دست سام

سپهدار آن زخم آمد به سر

درافتاد در خاک آن نامور

ز شدادیان خاست آواز غو

که شد کشته سام یل سرورو

دگر دست یازید عوج پلید

که از هم بدرد تن پاک دید

چو بالای عوج اندر آمد به خم

سپهبد درآمد چو شیر دژم

یکی نیزه زد بر سر دوش او

کز آن زخم پهلو بشد هوش او

تن عوج شد سست در کازار

بر آن دشت بنشست آن نابکار

ز دستش برون رفت سیلاب خون

ز بس خون کزو رفت شد سرنگون

برآورد کوپال آنگاه سام

ز تندی پی عوج برداشت گام

بزد بر سرش گرزه گاوسر

که لرزید از آن گرز کهسار و در

سرعوج از آن گرز بشکسته شد

ز نیروی پهلو تنش خسته شد

ز جا جست و یازید از بیم جان

گرفتش گلوگاه و گرز گران

به نیرو ز دست سپهبد ربود

بزد بر پس پشت سالار زود

که سام دلاور در آمد ز جا

نیفتاد از آن زخم تیره ردا

ازو خون همی رفت در کارزار

ولیکن نمی‌شد ازو کار زار

چهل زخم بر عوج زد پهلوان

نیفتاد از آن زخم تیره روان

دگر ره در آمد به شمشیر تیز

بدان تا برآرد بدو رستخیز

ولی باز عوج آن درخت بزرگ

که بد آهنین پیکر و بس سترگ

درافکند بر سام از زور دست

که دست سپهدار ایران شکست

جهان تیره شد پیش سام سوار

ز آورد برگشت آن نامدار

بیامد به یک سو به جای نماز

پریشان دل آمد از آن رزم باز

همان گرد قلواد و شاپور شیر

بدیدند روی دلاور زریر

ببستند دستش از آن دست جنگ

ولی سام غرید همچون پلنگ

ستایش بسی کرد بر کردگار

ازو خواست فیروزی کارزار

همی گفت کای کردگار خدیو

ندیدم به گیتی چنین زشت دیو

نبرد به صد سالیان پیکرش

نگردد خبردار مغز سرش

ندیدم به دیده چنین روزگار

نتابم در آورد این نابکار

ندانم چه سازم بدین بدگهر

مگر روزگارم درآید به سر

مرا گر زمان در جهان آمدست

مگر مرگ من ناگهان آمدست

که کارم فتادست با اژدها

ز چنگال شومش نیابم رها

چنین است امیدم از دادگر

که این بدگهر را درآرم به سر

مرا دل تهی گردد از داد عوج

به گردان نمایم سر گرد عوج

ببرم سرش را به شمشیر تیز

به شداد عادی نمایم ستیز

همی گفت پیش جهان آفرین

فراوان بمالید رخ بر زمین

همی کرد زاری که تا رفت هوش

به گوشش چنین گفت فرخ سروش

که ای نامور گرد سام سوار

چنین است فرمان پروردگار

که پور عنق سخت بدگوهر است

به هنگام آورد دیو نر است

نتابد به چنگال او هیچ‌کس

به نیرو کند باد را در قفس

نیامد زمانش به گیتی هنوز

تو بیهوده دل را ز انده مسوز

چو موسی بیاید به پیغمبری

ابا عوج سازد همی داوری

ستاند ز تن هوش این بدنژاد

ز پیکار موسی دهد سر به باد

به زخم عصا کشته گردد لعین

ز اندوه او پاک گردد زمین

دلاور همان دم ز جا جست چست

به پشت غراب اندر آمد نخست

بیامد به لشکر چو غران هژبر

که گردید پیدا یکی تیره ابر

که گیتی ازو شد همه ناپدید

چنان شد که کس روی گیتی ندید

ازو رعد و برق فراوان بجست

که از بیم او کوه دل را بخست

که دنیا کنم پیش چشمت سیاه

نمانم که آئی سوی رزمگاه

ربایم تنت را به سوی سما

ز افلاک سازم تنت را رها

به پیش منوچهر شاه زمین

بگویش که آمد چکارم ز کین

بگفت و یکی سنگ بر آسمان

رها کرد بر سوی شیر ژیان

از آن سنگ نامد به پهلو خلل

زمانه بدش مانده نامد اجل

زمین آمد از خم سنگش ستوه

همی رد شد از پهلو با شکوه

بپرسید آنگه ز تسلیم شاه

ز سنگ و ز آواز ابر سیاه

بدو گفت کین دیو نر ابرهاست

که هنگام آورد صد اژدهاست

رقیب تو است آن بد بدگهر

که بسته به مهر پریوش کمر

به گیتی ندیدم چنان نره دیو

که از چرخ گردون برآرد غریو

هم آورد او نیست کس در جهان

مگر سام سالار روشن روان

چو بشنید نام پری‌دخت مرد

فرو ریخت از دیده خوناب زرد

همی گفت در پیش تسلیم شاه

که برگشت شداد ز آوردگاه

تن عوج از زخم دل خسته بود

دو دستش ز پیکار گو بسته بود

بسی خون ازو رفت و بیهوش شد

بیامد بیفتاد و بی‌توش شد

همی ناله می‌کرد از تاب درد

بترسید چشمش به روز نبرد

چو تیره شد آئینه روزگار

زمانه دگر گشت مانند قار

بشد روشنائی همه ناپدید

بدان سان که کس روی هم را ندید

در آن شب همان عوج تیره نهاد

چنین گفت آنگه به شداد عاد

که با سام نیرم نتابم به جنگ

که نراژدهائی است این تیزچنگ

نیم مرد میدان آن پهلوان

چرا رزم داریم تیره روان

چرا من تن خود به کشتن دهم

همه رنج بیهوده بر تن نهم

چو از تیره شب بهره‌ای بگذرد

همی خواب چشم خرد بشکرد

سوی شهر مصرم بباید شدن

نشاید درین مرز دیگر بدن

برآشفته گردید شداد عاد

برآورد از دل یکی سردباد

که صد حیف از تخت شاهی من

ازین نامداران لشکرشکن

که یک سیستانی درآمد به جنگ

نتابد چو عوجی بسان پلنگ

دگر لشکر من چه تاب آورد

که بر آتش سرد آب آورد

ازین پیش شیران مغرب سپاه

گرفتند از حمله خورشید و ماه

نهنگان کشیدند از آب نیل

به نیرو فکندند خرطوم پیل

کنون نیست یک مرد آوردخواه

که از سر رباید مر او را کلاه

سر سام را زیر چنگ آورد

همه نام او را به ننگ آورد

که برخاست گردی در آن انجمن

که بد نام او اهرن تیغ زن

دلاور بدی روز آوردگاه

به هم برشکستی همی یک سپاه

به تن کوه‌پیکر به دل نره‌شیر

سر گاو گردون کشیدی به زیر

چنین گفت آنگه به شداد عاد

که اندیشه از وی مکن هیچ یاد

که امشب یکی من شبیخون کنم

که هامون ز ون همچو جیحون کنم

نمانم ز دشمن سواری به جای

سرانشان درآرم سراسر ز پای

ازو شاد شد جان شداد عاد

بخندید و بنشست شادان و راد

بدو گفت کامشب سراسر رواست

بجو هر چه خواهی که پیشم هواست

گزین کرد اهرن سواران جنگ

همه تیزچنگال و غران نهنگ

همه کاردیده همه جنگجوی

که هرگز نتابیده از جنگ روی

ازیشان گزین کرد پس چل هزار

که سازند پیکار سام سوار

در آن نیم شب لشکری برنشاند

همه نامداران مغرب بخواند

نهادند بر اسب آنگاه زین

همه جنگجویان مغرب‌زمین

روان گشته سوی یل پهلوان

به حیله درآرند تاج گران

طلایه در آن دشت شاپور بود

که مردیش ماننده هور بود

خروش سواران ز یک سو شنید

کمین کرد ناگه سپاهی بدید

که آمد ز هر سوی آواز جنگ

شده دشت بر مور و بر مار تنگ

همان دم بیامد به نزدیک سام

بدو گفت کای شیر فرخنده نام

چنین است پیکار کآمد سپاه

پی کینه یکسر نهاده کلاه

سپهبد بدانست پیکار چیست

در آن شب شبیخون همی کار کیست

بپوشید ساز نبردش به بر

فرو بست دیگر کیانی کمر

ابر پشت اسبش نهادند زین

که آید سوی دشت پیکار و کین

چنین گفت با سام تسلیم شاه

که من هم بجنبم به جنی سپاه

بر ایشان یکی سنگ‌باران کنم

هوا را چو ابر بهاران کنم

نمانم ازیشان یکی تندرست

کنون سوی پیکار رو تو نخست

سپهبد درآمد به بالای زین

که آید سوی دشت پیکار و کین

چنین گفت تسلیم با لشکری

که از جنی و دیو و حور و پری

که از دامن کوه سنگ آورید

جهان پیش شداد تنگ آورید

بریزید بر ترک شداد عاد

ممانید ازیشان یکی بدنژاد

برفتند لشکر پی خار و خس

همه سنگ کندند از کوه و بس

چنین تا ز شب بهره‌ای درگذشت

سپاهی گرفته همه روی شت

که ناگاه برخاست آواز کوس

زمین و زمان شد همه آبنوس

سواران ز هر سو برون تاختند

همه نیزه و تیغ کین آختند

بخش ۱۸۴ - جنگ کردن اهرن با سام و کشته شدن اهرن

یکی نعره زد اهرمن اهرمن

که در لرزه آمد زمین و زمن

بگفتا منم اهرن مغربی

هر انگشت دستم بود عقربی

ز کهسار قافم زبان بی‌گزاف

نیارم که گویم ز خود هیچ لاف

پی رزم و پیکار سام آمدم

در آورد جویائی نام آمدم

ز من سام یل را دهید آگهی

که آمد سواری ابا فرهی

فلک را به میدان کنم سرنگون

برانم به هر سو یکی جوی خون

همه دشت از کشته سازم چو کوه

ز نر اژدها من نگردم ستوه

بگفت و به لشکر یکی حمله کرد

زمین را ز خون کرد چون لاله زرد

به شمشیر سیصد تن افکنده خوار

ز طنجه جوانان نیزه‌گذار

چو سام نریمان چنان حال دید

همی غلغل نامداران شنید

بدانست پیکار اهرن سوار

بدو حمله آورد در کارزار

یکی در خروشید کای بدنژاد

نمانی تو و نیر شداد عاد

ز گردان طنجه چرا کشته‌ای

ز مین را به خونشان بیاغشته‌ای

ندیدی ز خود دست بالای دست

از آن رو به میدان شدی پیل مست

ولیکن جان بر تو تیره کنم

به شداد چنگال خیره کنم

منم سام پور نریمان گرد

که رنگ از رخ نره شیران ببرد

شنیدی چه کردم به طلاج دیو

ز جانش چگونه برآمد غریو

به میدان چگونه بکشتم شدید

به یک تیغم از دهر شد ناپدید

همان رزم ارقم شنیدی دگر

که آمد ز زخمم چسان او به سر

بدو گفت گفتار بیهوده بس

به من گر بود مر تو را دسترس

پس آنگه به میدان توئی شیر کین

که از پشت زینم زنی بر زمین

بگفت و عمود گران سنگ را

برآورد و آراست دو چنگ را

بزد گرز بر تارک پهلوان

که میدان از آن زخم آمد نوان

بپیچید آواز بر چرخ پیر

جهان پر شد از نعره دار و گیر

دگر حمله آورد بر سوی سام

بدو داد پهلو در آورد نام

دویم گرز را کوفت آن بدگهر

که شد پهن در دست پهلو سپر

سوم حمله آورد بر سوی پشت

از آن حمله‌ها باد بودش به مشت

بخندید ازو سام نیرم‌نژاد

که ای بی‌هنر خیره پر ز باد

یکی گرز از بازوی من بگیر

بدان تا بدانی تو بازوی شیر

بگفت و درآمد بسان نهنگ

سوی گرزه گاوسر برد چنگ

غرابش برانگیخت و افراخت دست

درآمد به حمله چو پیلان مست

سپر بر سر آورد اهرن چو باد

ز شداد عادی بسی کرد یاد

ازو خواست فیروزی رزمگاه

نبود آگه از داور هور و ماه

که سام سپهبد برو بربتاخت

چو شیران بدو بازوش برفراخت

یکی گرز زد بر سرش پهلوان

که شد نرم بر دشت کین استخوان

بزد خویش را آنگهی بر سپاه

جهان پیش شدادیان شد سیاه

چو گرگی که آید به سوی گله

سر از تن همی کرد هر دم یله

بیفکند کشته در آن کارزار

به دشمن همه کار را کرد خوار

به هر سو عنان تکاور کشید

چو مرغی همه دانها را بچید

به شداد بردند ازین آگهی

که شد روی میدان ز اهرن تهی

سپاهت همه سام یکسر بکشت

همه کار گردون بشد زو درشت

بلرزید از خشم شداد عاد

چو کردند در پیشش این گفته باد

دگرباره ملاح گیتی‌سپهر

به دریا روان ساخت کشتی مهر

بخش ۱۸۵ - لشکر کشیدن شداد به میدان و جنگ خرطوس با سام

چو از چادر صبح بادبان

ز دریای شب راند کشتی دمان

فلک خاک نکبت بدو ریخت پاک

سر تاج و تختش درآمد به خاک

سپه گرد شد گرد او نیزه‌دار

اگر بشمری بود پانصد هزار

همه عادی از تخم شدادیان

نشستند بر اسب آن عادیان

زمانه تو گفتی پر از کوه شد

ز گرز و ز کوپال انبوه شد

ز آهن زمانه چو دریا شده

ازو گرد چون موج بالا شده

ستور تکاور چو کشتی دروی

به دریای خون اندر آن پویه پوی

کشیدند پیلان به میدان رده

به زر جلشان یکسره آژده

ز خرطومشان کس نیابد رها

چو از کوه آید به زیر اژدها

چهل پیل با تخت زر صف کشید

زمین زیر پاشان شده ناپدید

به قلب اندر آن شاه شداد عاد

دلی پر ز آتش سری پر ز باد

به یک دست خرطوس بازوقوی

به دست دگر ابرش پی‌قوی

سوای چو ساران جنگی نژاد

که از اژدها زوش آمد به یاد

سراپا همه غرق آهن شده

تو گوئی که آهن ورا تن شده

دو دندان ورا همچو دندان پیل

به تن ژنده پیل و به چهره چو نیل

چو سام سپهدار زان سان بدید

که شداد لشکر به هامون کشید

چنین گفت آنگه به تسلیم شاه

که صف را بیارای در رزمگاه

به یک دست سالار طنجه سپاه

ابا نامداران زرین کلاه

شستند بر اسب کندآوران

به گردن برآورده گرز گران

سواران نیزه‌ور جنگجوی

به میدان شداد بنهاده روی

به پیش اندر آن سام با رای و کام

سوار جهان شیر فرخنده نام

به دست اندرش گرزه گاوسار

غریوان برآمد چو ابر بهار

فرستاده شداد کس پیش او

که آن نامور جنگجو را بگو

که چندین چه جوئی ز مغرب زمین

سرانجام کار اندر آئی ز زین

جهان خود سراسر ز من شد پدید

نشاید تو را تیغ بر من کشید

تو را آفریدم که در روزگار

به من باشی ای سام فرخنده یار

تو را آفریدم که فرمان بری

به یاری ابر زیر حکمم سری

کنون دشمن جان من گشته‌ای

به یک سوی نیکی فروهشته‌ای

بیندیش از خشم جان آفرین

که من کردگارم به روی زمین

تو را چیست زین گونه جستن مراد

بویژه به نزدیک شداد عاد

مکن بد و گرنه شوی زین تباه

ز خشمم شوی همچو سنگ سیاه

جوانی بکن رحم بر خویشتن

نه سنگی نه آهن نه روئینه تن

سپاه فراوان به دشت اندر است

در و دشت مغرب همه لشکر است

اگر کوه آهن شوی در جهان

که آخر درآئی ز پا ناگهان

بمان به کزین رزم سر پرشتاب

بتابی ز میدان عنان غراب

سپاه تو را گنج و افسر دهم

به جای زرت جمله گوهر دهم

مبادا کزین گفته آئی به تنگ

که گوئی بترسیدم از روز جنگ

نترسم من از رزم نر اژدها

ز من دشمن من نگردد رها

فرستاده بشنید و آمد دوان

همه باز گفتش بدان پهلوان

چو سام سپهبد پیامش شنید

بخندید و گفتش که دیو پلید

مر این گفته‌ها را که شداد گفت

که هوش خردمند ازو شد شگفت

به پاسخ بگویش که ای زشت دیو

ندانسته‌ای فر کیهان خدیو

همان به که کوته کنی داوری

ز یزدان بجوئی همه داوری

وگر گفته من نیاری پسند

نگردی به پیش خرد سربلند

کمربند در رزم و پیش آر جنگ

ببین تا به یزدان ببینی تو هنگ

تو گوئی که من داورم در جهان

ز من شد همه آشکار و نهان

بیا تا به میدان نبرد آوریم

به خورشید رخشنده گرد آوریم

به میدان ببستی مرا گر دو دست

ازین راه زارم فکندی به پست

ستایش کنم مر تو را در جهان

نیایش کنندت کهان و مهان

وگر نه به زیرت فکندم به دشت

نهنگ دلیریم بر تو گذشت

من آنگه بدانم که در کارزار

چه سازم به جان بدت کارزار

همه تخت و گنجت سراسر مراست

همه افسر و در و گوهر مراست

بجز رزم چاره‌ نداری به دست

هم‌آورد تو ژنده پیل است مست

فرستاده بشنید گفتار سام

سوی شاه شداد برداشت گام

همه هر چه بشنید یکسر بگفت

بماندند ازو عادیان در شگفت

زبان برگشادند یکسر سران

که ای تاجور شاه کندآوران

نترسم از سام نیرم به جنگ

اگر اژدها گردد او یا پلنگ

که از جان تنش را کنیم اسپری

بگیریم گردش به انگشتری

سپاهست بسیار در پهن دشت

برو همچو شیران بباید گذشت

چو بشنید خرطوس بر کرد پیل

زمانه شد از گرد او همچو نیل

چنین گفت شداد را بدگهر

که از پور نیرم نتابیم سر

تنش را بکوبم به گرز گران

نمانم نشانش ز جنگ‌آوران

تو اندیشه از بهر رزمش مدار

که هستی به مغرب زمین کردگار

به پاسخ بدو گفت شداد عاد

که بخشیدمت رزم آن بدنژاد

سرش را بیاور به نزدیک من

برافروز این جان تاریک من

هر آن چیز خواهی ببخشم تو را

چو خورشید تابان درخشم تو را

چو بشنید بر سوی میدان شتافت

چو آتش به سوی نریمان شتافت

یکی نعره زد مرد و آورد خواست

گهی سوی چپ شد گهی سوی راست

همی سام را خواست در رزمگاه

بدان تا نماید هنر بر سپاه

بخندید ازو سام پرخاشجوی

برافروخت مانند گلبرگ روی

غراب تکاور به میدان جهاند

یکی ویله بر سوی کیوان رساند

که لرزید میدان ز آواز سام

فلک خیره گردید از ساز سام

بدو گفت خرطوس کای بدنژاد

چه آئی به پیکار شداد عاد

سپاه فراوان و تو اندکی

نتابی به میدان ایشان یکی

به خیره بتازی به پیکار مرگ

نهی بر تن خویشتن بار مرگ

مرا نام خرطوس جنگی شناس

که از نره شیران ندارم هراس

بسی را که گشتم در آوردگاه

جهان تیره کردم به هر رزمخواه

کنون نوبت تست در کارزار

که از جان شومت برآرم دمار

برآشفت ازو سام چون نره شیر

بغرید بر خویش مرد دلیر

نکرده بدو نیک با او سخن

بجز رزم پاسخ نیفکند بن

پس آنگاه خرطوس بازو گشاد

یکی گرز زد بر سر پاک زاد

کزو سام نیرم نشد باخبر

بدو گفت کای کافر بدگهر

بدین زور بازو شتابی به جنگ

تنت را برآری به کام نهنگ

بگفت و بیازید چنگال شیر

چو شیری که آید به نخجیرگیر

کمربند خرطوس بگرفت یل

تن او درآمد به چنگ اجل

ز اسبش همان دم به نیرو ربود

جهان پیش خرطوس شد همچو دود

سپهدار او را به سر درکشید

یکی نعره‌ای از جگر برکشید

به یک دست شمشیر زهر آبدار

برآورد در عرصه کارزار

خدای جهان را بسی یاد کرد

سوی لشکر عادیان عزم کرد

بزد خویشتن را به قلب سپاه

جهان را سیه کرد بر کینه‌خواه

بدو لشکری جملگی حمله کرد

برآمد ز هر سوی گرد نبرد

کمان‌ها ز هر گوشه افراختند

فراوان بدو تیر انداختند

ز پیکانشان چرخ بدحال شد

وزو جسم خرطوس غربال شد

بپوشید روی فلک پر تیر

تو گفتی که تیر اندر افتاد زیر

به هر سو چو زنبور تیر خدنگ

ببارید بر پهلو تیزچنگ

ولی سام مانند نر اژدها

کزو جان گردان نیابد رها

به نیروی بازو و شمشیر تیز

برآورد از دشمنان رستخیز

سر سروران هر طرف همچو گوی

شدی دست و پاشان چو چوگان و گوی

ز اندیشه پهلو صف شکن

شده جان شیران گریزان ز تن

زمانه همه موج خود در گرفت

زمین چادر خون به سر در گرفت

از آن رزم و پیکار و آن گیر و دار

تن زشت خرطوس در کارزار

تو گفتی که از تیر آورد پر

و یا بیشه شیر شد بدگهر

بیفکندش آنگاه بر روی خاک

تن از تیر و شمشیر شد چاک چاک

سپهبد به میدان آن عادیان

بیفکند بسیار شدادیان

چو نهصد تن از تخمه شهریار

ز شمشیر تیزش بیفکند خوار

که ناگاه سام دلاور چو باد

بیامد به نزدیک شداد عاد

به تندی بدو گفت کای زشت دیو

کشیده سر از رای کیهان خدیو

ندانسته یزدان دادار را

سیه کرده بر جان خود کار را

همی لاف پروردگاری زنی

تن خود بدین تیغ کاری زنی

مرا هم‌چنین داور دادگر

فرستاد تا روزت آرم به سر

چگوئی کنون اندرین دشت جنگ

که شد روزت از تیغ من تار و تنگ

مگر آن که زین گونه گردی تو باز

به یزدان شناسی شوی سرفراز

ستایش کنی ایزد پاک را

که افراشت زین گونه افلاک را

به قدرت زمین و زمان آفرید

همان برتن خسته جان آفرید

پس آنگه تو را سوی ایران برم

به درگاه شاه دلیران برم

به پیش منوچهر آزاده را

به درگاه دادار افتاده را

بدان فر و فرهنگ و با تاج و تخت

به یزدان شناسی شده نیک‌بخت

بیابی ازو تخت و گنج و سپاه

پس آنگه به مغرب شناسی ز راه

بخش ۱۸۶ - گرفتار شدن شداد عاد به دست سام نریمان

چو بشنید این گفته شداد عاد

به پاسخ بدو گفت کای بدنژاد

که باشد منوچهر در ایران زمین

که خوانم به شاهی بدو آفرین

به درگاه من او یکی بنده است

بر بندگانم سرافکنده است

شنیدی که یزدان کند چاکری

بر بنده خود کند کهتری

تو چندی چه نازی بدین دست و زور

که سازم سیه پیش چشم تو هور

به میدان سرو و تن تباهت کنم

همین دم به سنگ سیاهت کنم

بگفت و برآورد گرز گران

یکی حمله آورد از یک کران

بزد بر سر سام فرخنده گرز

چو پشه که آمد ابر کوه برز

سپهبد عمود نریمان کشید

بدو گفت کای دیو شوم پلید

بگیر از کفم گرز در کارزار

اگر زنده مانی به مروا مدار

سپر بر سر آورد شداد عاد

سپهبد چو آتش بدو رو نهاد

فرو کوفت بر ترکش آنگه عمود

که آواز او شد به چرخ کبود

ز نیرو کمرگاه پیلش شکست

بیفتاد شداد بر خاک پست

سپاهش هجوم آوریدند پاک

به گردون گردنده بر رفت خاک

سپهبد بغرید و زو شد دژم

درفشش به شمشیر کین زد قلم

فرود آمد از پشت ابر سیاه

عنان بر کمر زد بشد رزمخواه

بیازید بر سوی شداد چنگ

چو بر غرم تازد به کینه پلنگ

ربودش ز جادو زدش بر زمین

ببستش دو بازو دلیر گزین

سپردش به شاپور خم کمند

ببردش به لشکر دلی پر گزند

چو تسلیم جنی بدان‌گونه دید

سوی شاه طنجه یکی بنگرید

که در دشت ازین گونه پیکار شد

که شداد عادی گرفتار شد

کنون رفت باید سوی لشکرش

به هم بر زدن سر به سر کشورش

رسیدند دیوان تسلیم شاه

همی تیره کردند خورشید و ماه

بسی سنگ بارید از آسمان

ندادند شدادیان را زمان

همه سنگ مانند البرز کوه

ز یک سنگ یک لشکر آمد ستوه

از آن سنگشان اندر آن کارزار

بشد کشته دشمن دو ره صدهزار

بگفت و بجنبید از جا سپاه

غریوان رسیدند در رزمگاه

یکی جنگ برخاست چون رستخیز

جهان پر شد از گرز و شمشیر و تیز

زمانه دگر دست از خود بشست

نماند هیچ سر بر تن کس درست

ز هر سو روان گشت سیلاب خون

بسی سروران را سر آمد نگون

همه دشت از کشته چون پشته شد

ز خون یکسره دشت آغشته شد

به خون سرخ گشته همه بوق و کوس

رخ بددلان گشته چون سندروس

کسی را نبد بر کسی هیچ مهر

پر از کینه می‌گشت چرخ و سپهر

ز خون دشت بگرفت سیل فنا

بگشتی به خون گر بدی آسیا

سه روز و سه شب رزم بد در سپاه

جهان گشت یکسر ز کشته سیاه

شکست اندر آمد ابر عادیان

همه کشته گشتند شدادیان

سراپرده و تخت تاراج شد

نگین و همه گنج با تاج شد

گرفتار گردید پنجه هزار

همه مردم مغرب و شهریار

به روز چهارم کشیدند جنگ

برآسوده لشکر ز پیکار و جنگ

سپهبد نشست از بر گاه شاه

دلیران طنجه به سر بر کلاه

ببخشید آن بندیان را همه

ببردند از مرگ جان را رمه

بفرمود شداد را آورند

تنش را به چنگال کین بردرند

ابا بند و زنجیر شداد عاد

بیامد بر سام نیرم نژاد

نشست از بر خاک بیداد مرد

تنش گشته لرزان و رخساره زرد

سپهبد بدو گفت کای مرد شوم

ز شومیت ویران همه مرز و بوم

بگفتم که از چنگ من گاه جنگ

رهائی نیابی کنی کار تنگ

نگفتم که یزدان دادرآورست

به هرجای مر بنده را یاورست

همه جان ستاند همه جان دهد

به هر درد پیوسته درمان دهد

ز فرمان او سر بپیچیده‌ای

هر آن چیزت آمد پسندیده‌ای

کجا رفت آن تخت و اورنگ تو

که کوتاه گردید این جنگ تو

شدیدت کجا رفت و چندین سپاه

دلیران جنگی ابر سر کلاه

که اکنون به خم کمند اندری

سر و دست و گردن به بند اندری

تو را بند از بند سازم جدا

که دیگر نگوئی که هستم خدا

به پاسخ بدو گفت شداد عاد

که ای سام بدگوهر دیوزاد

نیاری که یک موی سازی کمم

همان بر سر گفت خود محکمم

چه شد گر مرا دست آمد به بند

منم داور آسمان بلند

همانا که گفتم نگویم که نه

بر آن ره که رفتم نگویم که نه

برآشفت ازو پهلوان دلیر

بفرمود آنگه به شاپور شیر

که ایدر یکی دار بر پای کن

چنان کت بگویم مگردان سخن

بفرما به لشکر به تیر و کمان

بیایند بر کشتن بدگمان

ببارند بر جان شداد تیر

بگیرند او را ابر باد تیر

چو بشنید شاپور آمد به در

کمر بسته بر کینه بدگهر

بخش ۱۸۷ - به دار زدن شداد ناپاک و ناپدید شدن آن

یکی دار کردند بر پا بلند

رسیدند گردان تن ارجمند

به تیر و کمان همچو شیر آمدند

ابا ترکش پر ز تیر آمدند

ورا زنده کردند آنگه به دار

تماشاکنان گرد سام سوار

که ناگاه ابری برآمد سیاه

جهان کرد تاریک بر مهر و ماه

ازو رعد با برق جستن گرفت

دل مردمان زو شکستن گرفت

غریوی برآمد از آن تیره ابر

کزو آب گردید جان هژبر

که هان سام شوریده تیره بخت

گرفتی همه گنج با تاج و تخت

نرستی ز دیوان مغرب زمین

که پیوسته بستی کمر بهر کین

بسی غره گشتی تو بر خویشتن

ندانی مگر نیروی اهرمن

تن خود به خیره به کشتن دهی

میان بسته همواره بر بیرهی

نیارم به جان تو یازید چنگ

که عار است با تخم جمشید جنگ

اگرنه تنت را ز سر کندمی

به میدان تنت را بیفکندمی

بگفت و زمانه همه شد سیاه

ز ماهی سیه گشت تا برج ماه

چنان شد که کس چهره هم ندید

جهان چادر قیر بر سر کشید

یکی تیره گرد از جهان اوفتاد

تو گفتی مگر آسمان اوفتاد

یکی صاعقه جست با باد سخت

که از ریشه برکند یکسر درخت

چنین تا سه ساعت جهان تیره گشت

که چشم دلیران همه خیره گشت

پس آنگاه روشن شد آن جایگاه

برون آمد از تیرگی مهر و ماه

نه شداد را دید آنگه نه دار

ببد خیره زو گرد سام سوار

شگفتی فرو ماند سالار سام

نه هرگز ندیدم بدین گونه دام

چه بود این سیاهی و شداد کو

مر آن بدگهر دیو بیداد کو

کجا رفت و چون بود این گفتگو

چنین گفت تسلیم کای رزمجو

درین دشت آمد دگر ابرها

کزو جان شداد آمد رها

شگفتی بلائی است دیو دمان

کزو چرخ گردنده جوید امان

نتابد کسی پیش او روز جنگ

چو آید کند کار بر خویش تنگ

به یک دم جهان را نه پی بسپرد

چو ابر دمان بر فلک بگذرد

برادر بود بارکیشان دیو

به نیرو ز گیتی برآرد غریو

چو بشنید ازو این سخن پهلوان

برآشفت سالار روشن روان

به دادار دارنده سوگند خورد

به روز سفید و شب لاجورد

به یزدان که افراشته آسمان

که هم جان دهد هم سر آرد زمان

به تخت و به تاج منوچهرشاه

که از فر او برنهادم کلاه

که هرگز نیاید چنان شهریار

به داد و دهش گشته با عدل یار

به شمشیر تیز و به میدان جنگ

به مردان با نام و ناموس و ننگ

به جان پری‌دخت تابنده ماه

بدان نرگس مست و زلف سیاه

به وصلش که جان را روان می‌دهد

که سام از پی وصل جان می‌دهد

که امشب بتازم به کوه فنا

به پیکار آن دیو نر ابرها

بیارم سرش را به این انجمن

نشانی نمانم از آن اهرمن

همه لشکر عادیان یکسره

کمربسته در پیش مرد سره

همه تاج و از تخت و گنج و سپاه

ببخشید یکسر ابا طنجه شاه

نشاندش ابر تخت شداد عاد

دل شاه طنجه از آن گشت شاد

بدو گفت این مرز یکسر ز تست

که بیداردل باشی و تندرست

شب و روز همراه تسلیم شاه

به سر بر نگهدار مغرب سپاه

مبادا دگر عادی تیره روز

که خوانند عوج آن یل کینه‌سوز

به سوی زرنداب سازد کمین

بگیرد شه طنجه را در کمین

تو باید که باشی نگهدار او

نباشی به دنبال آزار او

که رفتم من ایدر به پیکار دیو

ببینم به فرمان کیهان خدیو

چگونه به دست آورم ابرها

پری‌دخت را سازم ایدر رها

مرا یاد دادار همره بس است

که او بیکسان را به گیتی کس است

همه شب همی گفت سام سوار

دل و جان نهاده در آن کارزار

چنین تا به هنگام بانگ خروس

سپهبد خروشید مانند کوس

بخش ۱۸۸ - رفتن سام با قلواد به کوه فناه

خروس سحر دانهای نجوم

چو برچید یکسر ازین سبز بوم

چو باز سفیده به پرواز شد

در روشنی بر جهان باز شد

سپهبد بیاراست پس سازه را

به سر بر نهاده ز آهن کلاه

بدو گشت همراه قلواد شیر

همان گرد شاپور مرد دلیر

نشست انگهی سام بر پشت اسب

چو بر چرخ گردنده آذرگشسب

به پدرود کردن گرفته کنار

پس آنگه به در شد یل نامدار

بلد بود شاپور در راه سام

به کوه فنا زود برداشت گام

برفتند دو روز و دو شب به راه

به ناگه شبی پیش آمد سیاه

نه شب زنگی آدمی خوار بود

و یا هندوی زشت کردار بود

در آن تیرگی سام نیرم‌نژاد

ز صبح فروزنده می‌کرد یاد

که بر چرخ گم کرده خورشید راه

که گویا سیه گشت رخسار ماه

مرا هجر جانان سیاهی بس است

چو هجران مرا دشمنی در پس است

همی گفت و می‌راند فرخنده سام

نه آرام بودش به گیتی نه کام

به ناگاه فانوس آلی بدید

که از دور بنمود کامد پدید

بپرسید از گرد شاپور شیر

که ای نامور گرد بسیار ویر

کجا باشد این نغز فانوس آل

کزینسان درخشان بود چیست حال

بدو گفت آنگه که ای نامدار

چو پرسیدی از من دمی گوش دار

یکی چشمه‌سار است در پیش کوه

ز خوبان مه‌رو گروها گروه

به نزدیک چشمه است شهر زنان

همه از پی مرد بر سر زنان

یکی پادشاهیست حورا به نام

پری‌پیکر و دلبر و خوش‌خرام

هزاران هزارش بود لشکری

ولیکن زنانند همچون پری

نباشد یکی مرد اندر میان

همه دلبرانند پسته دهان

سر سال آیند برچشمه‌سار

درختی است آنجا پر از برگ و بار

بمالند تن را به شاخ درخت

ز بویش بیفتند بیهوش سخت

چو با هوش آیند آن دلبران

درآیند در آب روشن روان

به فرمان یزدان بگیرند بار

به یک سال زایند در آن دیار

چو زایند دختر بود بارشان

بود همچنین سال و مه کارشان

اگر مرد بینند از ناگهان

شتابند یکسر کهان و مهان

بگیرند و نزدیک حورا برند

سر تخت او بر ثریا برند

همیشه بود در بر پادشاه

رهائی نیابد دگر سال و ماه

چو شاه زنان گشت زان مرد سیر

دگر باز نوبت رسد بر وزیر

چنین تا ورا جان بود در بدن

شب و روز باشد در آن انجمن

چنین تا ورا جان بود در بدن

در آن شهر باشد گرفتار زن

شگفت آمدش سام از گفت او

به نزدیک فانوس بنهاد رو

بدو گفت قلواد کای پهلوان

میان دلیران چراغ گوان

همایون نباشد در آنجا گذار

که گردد در آن شهر کار تو زار

به پاسخ بدو گفت فرخنده مرد

که از شهر حورا برآریم گرد

همه راه بر ریگ باید زدن

که نه دل بماند بجا و نه تن

نهاده دل و جان به پروردگار

کزو بود نیک و بد روزگار

بخش ۱۸۹ - افتادن سام از شدت تشنگی به دشت

چو لعل از خور کان برآورد سر

ز زربفت کوه کمرکش کمر

شه مشرق از تیغ که تیغ زد

سر تیغ بر جوشن میغ زد

به دشتی فتادند بس هولناک

که از هول او دیو گشتی هلاک

همه پر ز شر بود پر شعله‌زار

به جای گیا بسته بر نوک خار

نخورده زمینش بجز آفتاب

ندیده است ریگش یکی قطره آب

سمومش چو آتش فروزان شده

سمندر در آن دشت سوزان شده

زمین تابه و ریگ سوزنده بود

دل شعله در وی فروزنده بود

چنان ریگ گرمش زمین تاب بود

که نعل ستوران در آن آب بود

فروماند از راه رفتن غراب

تن پهلوان زیر خفتان کباب

بیفتاد شاپور در ریک گرم

ز گرمی بدرید بر تنش چرم

همان گرد قلواد بیتاب شد

به هر سو شتابان پی آب شد

سپهبد شگفتی در آن ره بماند

جهان آفرین را فراوان بخواند

که ای دادگر ایزد دستگیر

ازین دشت خونخواره‌ام دست‌گیر

تو دانی نهان من و آشکار

که چونست احوال سام سوار

دلم پر ز دردست و جان پر الم

رهم دور و تن زار و جانم دژم

نه راهی که جانان به دست آورم

نه شادی که بر غم شکست آورم

نه نوشی که جان را درآرم به جای

نه هوشی که تن را درآرم ز پای

شگفتی مرا درد پیش آمدست

که رنجم ز هر بار بیش آمدست

بگفت و بیفتاد بر روی خاک

دهان گشت از تشنگی چاک چاک

دل از جان شیرین روان برگرفت

تو گفتی که آتش به جان برگرفت

زمانی چو در خاک گریان بخفت

بر آن ریگ تفتید بریان بخفت

که ناگاه بانگی برآمد بلند

که ای نامور پهلو دیوبند

بدین ره چرا آمدی پویه‌پوی

ندانی که این رنجت آمد به روی

نیامد کسی سوی این راه سخت

مگر آن که برگشت از فر و بخت

شگفتی بود راه شهر زنان

نتابد کسی سوی این ره عنان

به مردان خطر دارد این راه شوم

نزیبد به مردان این مرز و بوم

کنون چون گذارت بدین ره فتاد

تو را هوش فرخنده در چه فتاد

یکی پند ایدر ز من گوش کن

مگردان ز گفتار با من سخن

یکی چشمه ساریست ایدر ز دور

درو آب بینی همه تلخ و شور

به تیمار و اندوه بسته شوی

چو خوردی از آن آب خسته شوی

دگر چشمه آب شیرین چو شهد

نشیمنگه شاه خوبان عهد

که حورا شهش نام خوانی همی

جز آن نام دیگر ندانی همی

همان دم در آن چشمه حاضر شوند

به دیدار خوب تو ناظر شوند

رهائی نیابی به گیتی ازوی

گرفتار گردی بدان ما‌ه‌روی

بمانی در آن شهر تا جاودان

شوی زار و بیمار و تیره‌روان

تو را گفتم ایدر تو دانی دگر

ایا نامور سام پرخاشخر

چو بشنید ازو سام بر پای خاست

نگه کرد هر سوی بر چپ و راست

همان شمسه را دید سالار گرد

که از بهر پهلو بسی رنج برد

بخندید ازو سام نیرم‌نژاد

بدو گفت کای دلبر حورزاد

مرا را بنمای بر چشمه سار

ببین تا چه خواهد دگر کردگار

نشست از بر اسب گرد دلیر

به قلواد و شاپور دو شیرگیر

روان شد سوی چشمه خوشگوار

به همراه شمسه چو خرم بهار

چو فرسخ برفتند از آن راه پنج

ز گرما کشیدند بسیار رنج

رسیدند نزدیک چشمه فراز

از آن آب شد شادمان رزم‌ساز

از آن آب گشتند تازه روان

سر و تن بشست آن گو پهلوان

دگر شمسه گردید از آن ناپدید

سپهدار از آب جامی کشید

که ناگاه برخاست از راه گرد

چو گردی که گیتی همه تیره کرد

سپاهی برون آمد از تیره راه

به پیش اندر آن پادشاهی چو ماه

سراسر زنان دید شیر ژیان

همه تنگ بسته گرفته عنان

همه همچو طاوس آراسته

به هر طوق پیرایه پیراسته

چو مردان همه ساز خفتان به بر

همه ساز و اسباب یکسر ز زر

چو سام نریمان بدیشان بدید

شگفتی فروماند و دم در کشید

یکی نازنین دید چون تازه سرو

لب لعل او همچو خون تذرو

دو نرگس چو دو جادوی سحرساز

که کرده به هر سوی صد سحر ساز

رخی چون گل تازه در بوستان

دهانش به کام دل دوستان

به رخسار آن ماه خال سیاه

به مانند زنگی به شبهای ماه

لبش شور در جان شکر زده

نمک بر دل خستگان در زده

جهانی ملاحت به هم کرده جمع

چو پروانه خوبان او گشته شمع

همه نازنینان ساغر به دست

چو چشم خوش خویش گردیده مست

به ناگاه مر سام را یافتند

همان دم سوی گرد بشتافتند

یکی نازنین اسب خود پیش راند

بسی آفرین بر سپهبد بخواند

که ای مرد فرخنده شاد آمدی

بدین بوم و بر همچو باد آمدی

تو را باد فرخنده این آمدن

بدین فر و بالا چنین آمدن

سپهبد ز جا خاست بنواختش

بر مردم دیده جا ساختش

بپرسید کای نازنینان که‌اید

بدین سان شتابان بگو از چه‌اید

کجا می‌روید ای پری‌پیکران

چه نام است سرکرده دلبران

بخش ۱۹۰ - آمدن سام به شهر زنان

بپاسخ بدو گفت شاه زن است

که زین سان شتابنده و پازن است

ورا نام حورا بود در جهان

که نامش نگنجد همی در زبان

به آهنگ روی تو گشته سوار

شتابان رسیده درین چشمه سار

بدو گفت پس کای زن ماهروی

مرا چون شناسد مه مشک موی

بدو آشنائی نکردم دمی

نبودم به او یک زمان همدمی

چه داند که من کیستم در جهان

بزرگم و یا کهترین مهان

بدو گفت پاسخ که ای رزمجوی

شناسم ما مردمان را به بوی

چو اندر رسیدی در آن چشمه سار

شنیدیم بوی تو را ای سوار

کنون پادشه مر تو را خواسته است

ز بهر رخت خویش آراسته است

درین گفتگو بود فرخنده سام

خرامنده آن سرو طوطی خرام

بیامد بر سام نیرم نشست

بیازید و بگرفت دستش به دست

بدو گفت خندان که شاد آمدی

درین شهر زیبا چو باد آمدی

چه نامی و ایدر چرا آمدی

به شهر زنان از کجا آمدی

ندیدم هرگز چو تو نامدار

به بالا چو سرو و به رخ چون بهار

نماید که مردی دلاور بوی

به دریای مردی شناور بوی

چه داری مرادت به من بازگوی

مپوشان ز من راز خود بازگوی

بدو گفت سام نریمان منم

ستاننده جان دیوان منم

گرفتار عشقم نه عقل و نه دین

به بند پری‌دخت فغفور چین

ربودست او را ز من ابرها

فتاده به کام یکی اژدها

من ایدر کمربسته از بهر این

شتابم غریوان به مغرب زمین

براندازم آن دیو ناپاک را

فشانم ابر تارکش خاک را

که اویش ربودست از رنگ و ریو

رهانم پری‌‌دخت از چنگ دیو

چو بشنید حوران فرخ‌نژاد

بدو گفت آنها که کردی به یاد

همه بود نیکو ولی ای جوان

زتخم دلیران روشن روان

خطرها بسی هست در راه تو

کزو تیره گردد همه راه تو

اگر تو بیائی به مهمان من

شوی شاد یک هفته از خوان من

پس آنگه ابا تو بیایم به راه

به کوه فنا سوی آن کینه‌خواه

تو را یار باشم درین ره همی

نگردی ز پیکار دیوان غمی

نمایم تو را من شگفتی بسی

که هرگز ندیدم درین ره کسی

بدو گفت پهلو که ای دلربا

شتابم به تنها به کوه فنا

مرا یار دادار یزدان بس است

که در دهر او بیکسان را کس است

بسی کرد خواهش بدان نازنین

که آخر رضا گشت گرد گزین

نشست از بر اسب و آمد به شهر

که یابد از آن ماه‌دیدار بهر

نگه کرد شهری بسان بهشت

تو گفتی که رضوان درو گل بکشت

همه شهر و بازار پر ماهروی

به هر گوشه‌ای دلبر مشکبوی

سراسر زنان طلعتی همچو ماه

به هر کوی و برزن یکی بزمگاه

پر از مشک و عنبر همه بام و بر

کزو مست گردید آن نامور

چنین تا به ایوان حورا رسید

شگفتی سراپرده‌شان را بدید

بخش ۱۹۱ - مهمانی کردن حوران شاه، سام را

نشست از بر تخت فرخنده سام

درآمد ز ساقی خوش خرام

نشستند با رودسازان به هم

به ماننده بزم فرخنده جم

همه بزم پر نور شد سر به سر

درخشنده ماننده ماه و خور

همه دلبران چهره افروخته

یکی ساخته و یکی سوخته

یکی گشته ساقی یکی هم‌نفس

همی ناله کرده چو مرغ از قفس

یکی چنگ و طنبور را کرده ساز

یکی زلف مشکین خود کرده باز

یکی دام بنهاده بر راه دل

یکی مانده از روی پهلو خجل

یکی چشم بر چشم فرخنده سام

یکی بر رخ سام پر کرده جام

یکی گشته بیتاب آن رزمخواه

یکی روزش از خط پهلو سیاه

یکی گشته از روی خود شرمسار

یکی دیگر از جام می در خمار

ولی بود قلواد گرم وزیر

همان زن بد هشیار از کار شیر

یکی باده می‌خورد در کار بود

زمانی نباید که بیکار بود

چنین تا که قلواد گردید سست

تو گفتی که عضوش نمانده درست

ز او رنگ پرید و قوت ز پای

فرو ماند قلواد رزم آزمای

هجوم زنان شد به یک ره بدوی

شب و روز در کار شد نامجوی

شبی سی چهل دلبر سیمتن

درآمیختندی به آن صف‌شکن

چنین تا که افتاد قلواد شیر

زنان گرد او حلقه کرده دلیر

برآشفته گردید شاپور گرد

ابا چوبدستش درآمد سترد

از ایشان تنی چند از چوب کشت

دگرها ز پیشش نمودند پشت

به در برد قلواد از انجمن

بیاورد در پیش آن پیلتن

به شاپور گفتا سپهدار شیر

کزینها مکش ای یل شیرگیر

که زن کشتن آئین مردان نبود

بسازم من این کار را چاره زود

زهر سوی خوبان نظاره شده

دل از حسرت سام پاره شده

بدین گونه یک هفته جامی به دست

ز جام محبت همه گشته مست

به هشتم چنین کرد فرخنده رای

که پا اندر آرد در آن بادپای

شتابد به پیکار دیو دژم

که جانش ز انده شد پر ز غم

بدو گفت حوران شتاب تو چیست

بدین شهر رفتن مراد تو چیست

بهشتی بدینسان و حوران درو

نمایان ز رخسارشان جان درو

هزاران پری‌دخت در گوشه‌ای

نگه کن همی ماه نو توشه‌ای

چو من نازنینی نشسته برت

که صد بار گردم به گرد سرت

همی از پری‌‌دخت یاد آوری

همه حسن ما را به باد آوری

مرا هم دل خسته در بند تست

همی تازه جانم به پیوند تست

مرا هم بینداز یکبارگی

که بیمار گشتم ز بیچارگی

ز لعل لبت کام جانم بده

بگیر آشکارا نهانم بده

مکن سرکشی زان که افتاده‌ام

چه سازم دل و جان ز کف داده‌ام

بدو سام گفتش که ای ماه‌چهر

تو ماهی و افتاده در قید مهر

ندیدم به حسن تو مه پیکری

به بالا و گفتار تو دلبری

تو تاجی بو بر تارک دلبران

تو مهری ابر برج مه‌پیکران

ولیکن پری‌دخت سیمین‌عذار

گرفتار هجر است در روزگار

یکی عهد و پیمان به هم بسته‌ایم

کجا هر دو از مهر هم خسته‌ایم

بویژه که او هست در دست دیو

به جانم فکندست هجرش غریو

نه مردی بود من دم خوش زنم

اگر دم برآرم نه مردم، زنم

نیارم که گویم که بهتر ز تست

که چون ماه تابنده مانی درست

ولیکن تو چندی درین ره بساز

که او را ستانم از آن دیو باز

پس آنگه به پیش تو من بنده‌ام

سخن هر چه گوئی سرافکنده‌ام

شنیدم ز دانای دل داستان

که می‌گفت از گفته باستان

که پیمان چو کردی ز پیمان مگرد

که پیمان شکن نیست آزاده مرد

نخواهم که باشم همی بی‌وفا

که بسیار دیدم من از او وفا

چو بشنید از سام خاموش شد

از آن پاسخ سام خاموش شد

دلاور ز جا جست مست و خراب

بیامد شتابان سوی جای خواب

سر از باده عشق مست الست

زمانی بیفتاد در جای پست

بخش ۱۹۲ - رفتن سام به پای کوه فنا و فرستادن شاپور را در پیش

چو یک بهره از تیره شب درگذشت

شب آهنگ بر چرخ گردنده گشت

چو اول خروس سحرخوان بخواند

مه نو ازین دیر محمل براند

دلاور ز جا خاست آراسته

سلیح از بر خویش پیراسته

چنین گفت قلواد را پهلوان

که ای مرد بیدار روشن‌روان

بینداز بر اسب پوینده زین

که دلگیر گشتم ازین سرزمین

نباید که دیگر درنگ آوریم

که بر نام عشاق ننگ آوریم

پری‌دخت اندر دم اژدهاست

مرا ره سوی کوه نر ابرهاست

بیاورد شاپور پویان غراب

نشست از برش گرد گردون حباب

همان دم ز دروازه بیرون شدند

سه پهلو همی سوی هامون شدند

براندند ده روز و ده شب به راه

دو دیده پر از آب و دل پر ز آه

یکی روز آن سه یل نامور

درنگی نکردند در راه بر

دهم روز دیدند کوهی بلند

کزو خیره شد دیده هوشمند

همان سرخ فانوس آویخته

به نزدیک دیوان برآمیخته

بپرسید پهلو ز شاپور شیر

چه کوه است این کوه باری به ویر

بدو گفت کاین پای کوه فناست

نشیمنگه دیو نر ابرهاست

همان دم فرود آمد آنجا پگاه

بدان تا ببیند چه آید ز راه

همه دشت پر سنبل و لاله بود

به هر گوشه‌ای مرغ در ناله بود

در آن دشت از غرم و آهو و شیر

فراوان نگه کرد سام دلیر

شکاری فکندند در مرغزار

کبابش پراکند آن نامدار

چو خوردند آمد زمانی بر این

دلاور چنین گفت در دشت کین

بسی پرنهیب است و جای بلاست

از آن روی کین پای کوه فناست

بدو گفت شاپور من می‌روم

زمانی درین کوه سر بغنوم

بگفت و روان شد به آن سوی کوه

که هر کس که بر شد برو شد ستوه

پیاده بیامد بدان کوه یل

پذیره بیامد به سوی اجل

به ناگه بدان تیغه تختی بدید

گشن شاخ و برگی درختی بدید

برو خفته بد نره‌دیوی سیاه

نهاده سر خود به زانوی ماه

به خواب اندر آن آن دد بدنهاد

به بالین پری‌دخت حوری‌نژاد

پری‌دخت ز اندوه گردون دژم

قد همچو سروش ز غم گشته خم

پراکنده بر مهر مشک سیاه

ستاره نشان گشته بر روی ماه

درخشان رخش همچو یاقوت زرد

نمودار گشته برش لاجورد

رخ لاله‌گونش زریری شده

گل سرخ او همچو خیری شده

چو شاپور را دید حیران بماند

نهانی مر آن پرخرد را بخواند

چه جوئی بدو گفت در کوهسار

نترسی ازین دیو ناسازگار

چرا آمدستی برین برز کوه

چه گردی به بیهوده برگرد کوه

به پاسخ بدو گفت کای ماه‌چهر

درخشنده در کوه مانند مهر

مرا گفت شاپور دیوانه دان

پرستنده سام فرزانه خوان

کمربسته‌ام در بر سام گرد

که آمد چو شیر از پی دستبرد

چو بشنید از آن نام فرخنده سام

بدانست دهرش برآورد کام

سراسیمه برجست آن نوبهار

نه آرام ماندش نه دیگر قرار

بدو گفت کای گرد فیروز فر

مرا زنده کردی دگر ره ز سر

بخش ۱۹۳ - جنگ کردن شاپور با ابرها و کشته شدن شاپور

چرا دیر آمد جهان پهلوان

که گشتم ز هجرانش تیره روان

بدو گفت سالار فرزانه مرد

که سام از فراقش درین ره چه کرد

درین ره بسی رزمهای دراز

به پیش آمدش گرد گردنفراز

درین بد که بیدار شد ابرها

پری‌دخت را دید از خود جدا

بسی کرد تندی بدان گعلذار

که ترسید از آن دلبر نوبهار

سرافکنده در پیش و پاسخ نداد

پس آنگه همان دیو ناپاک زاد

به ناگاه شاپور یل را بدید

چو دریای فلزم برو بردمید

ز جا جست چون برق آن اهرمن

بدشنام بگشاد بر آن دهن

که ای بدکنش مرد هرزه درای

چه داری درین کوه پر هول جای

ندانی مگر نام کوه فنا

سر نره دیوان منم ابرها

که از بیم من ابر گریان شود

ز اندیشه‌ام شیر بریان شود

نپرد درین سرزمینم عقاب

ستاره نبیند زمینم به خواب

بدو گفت شاپور کای دیو شوم

شوی گم ازین دشت و این مرز و بوم

ندانی که آمد زمانت به سر

اجل بسته در کینه تو کمر

سپهدار سام نریمان رسید

به پیکار این نره‌دیوان رسید

به فرمان یزدان یل رزمخواه

بریده شب و روز این دور راه

بریده همه کوه و صحرا و دشت

بسان اجل سوی تو برگذشت

تو را خواب مرگ آمده برفراز

نگردی ازین رزم فیروز باز

ز شهر زنان می‌رسد پهلوان

کمربسهت آن گرد روشن‌روان

چو بشنید ازو این سخن ابرها

بدانست از وی نیابد رها

بخندید و گفتا کجا رفت سام

که نه کام بیند به گیتی نه نام

همین دم سرش را ز تن برکنم

تن تیره‌اش را به خاک افکنم

مرا ابرها نام دان در جهان

چو طهمورث گرد تخم مهان

چو هوشنگ و دیگر سیامک به جنگ

نتابیده پیشم نکرده درنگ

بدو گفت شاپور کای بدلقا

کنون گاه آنست که گردی فنا

اگر کوه البرز گردی به جنگ

زمانی به پیشم نیابی درنگ

اگر اژدهائی که سر افکنی

اگر چرخ باشی سپر افکنی

کس از چنگ این پهلوان جان نبرد

فلک گرد او را نیارد سترد

زمانت بر نره دیوان دهر

سر آرد زمانشان به جنگ و به قهر

ببینی همین دم چو پیکار سام

فراموش سازی همه نام و کام

برآشفت ازو دیو نر ابرها

یکی حمله آورد چون اژدها

ز کهسار برداشت سنگ گران

بیامد به مانند ابر دمان

بینداخت بر گرد شاپور شیر

بدزدید سر آن گو شیر گیر

چو رد شد ازو سنگ برخاست زود

ابا چوبدستش درآمد چو دود

به قوت بزد بر سر دیو نر

به اندام شومش نشد کارگر

بغرید از آن همچو ابر بهار

یکی سنگ بگرفت از آن کوهسار

بزد سنگ و شاپور را کرد خورد

دلاور ز چنگال او جان نبرد

چه خوش گفت دهقان والانژاد

که مادر پسر را پی مرگ زاد

بخش ۱۹۴ - رفتن سام بالای کوه فنا و جنگ کردن با دیوان

چو خورشید سر بر زد از کوهسار

سراسر جهان شد چو خرم بهار

چو آئینه چین برون شد ز زنگ

سفیداج زد بر رخ قیر رنگ

به قلواد گفت آن یل نامدار

نه برگشت شاپور از آن کوهسار

برآنم که او را بد آمد به پیش

دگرگونه گردید آئین و کیش

چنین گفت قلواد را پهلوان

که شاپور را کشت تیره روان

که امشب یکی خواب دید بد دیده‌ام

از آن خواب بر جانش ترسیده‌ام

تو اینجا زمانی نگه دار جا

که تا من شوم نزد آن تیره را

که در جنگ پیل است آن شیرمرد

نشاید که او را درآرد به گرد

که دیو است و وارونه و تیره کیش

هر آن کس که بیند زند زخم پیش

همین دم به فرمان یزدان خدیو

نشانی نمانم از آن زشت دیو

که گیتی ز دستش به تنگ اندرست

پری‌دخت را پا به سنگ اندرست

پری‌دخت آن ماه پرمهر را

ببینم دگر باره آن چهر را

بگفت و بپوشید جنگی زره

بزد بر سر ترک رومی گره

نشست از بر تندباره چو باد

به پیکار آن بدکنش رو نهاد

به سوی بیابان بیامد چو شیر

غریونده مانند ببر دلیر

که ناگه به سرچشمه‌ای در رسید

پیاده شد آن پهلو پاک دید

از آن آب روی و سر و تن بشست

به پیش جهاندار آمد نخست

بدان جا باستاد بهر نماز

بنالید بر داور بی‌نیاز

که ای پاک دادار گیتی خدای

تو باشی به هر جایگه رهنمای

ز تو گشت پیدا چو دیو و پری

دهی بنده‌ای را تو پیغمبری

یکی بنده خوار افتاده‌ام

دل زار از دست خود داده‌ام

بنالید و مالید رخ بر زمین

ستایش نمودش به جان آفرین

ز بس گریه بربود او را ز هوش

به گوشش فرو گفت فرخ سروش

که ای سام فرخ رخ نیک‌پی

تو چون آتشی دشمنانت چو نی

چنین است فرمان یزدان پاک

که از دیو و جادو نداری تو باک

نتابد که با تو کند دشمنی

ز نیرنگ جادو و اهریمنی

جهاندار دادار یار تو باد

سر نره‌دیوان شکار تو باد

چو اینها سپهدار بشنید ازو

برافروخت مانند گلبرگ رو

ز جا جست و بر شد به پشت غراب

دو ابروش پرتاب و دیده پر آب

چو آمد به پای که آن پهلوان

گروهی ز دیوان تیره روان

نشسته بر آن کوه سر دیده‌بان

به فریاد هر یک گشاده زبان

یکی گفت کای خیره تیره رای

کجا می‌روی تند رزم‌آزمای

ندانی مگر شاه دیوان دهر

ندیدی دو چشمش فشاننده زهر

سر نامداران دیو دمان

کزو چرخ و افلاک جوید امان

بویژه دلیری که چون اژدهاست

سر نامداران کوه فناست

چو بشنید ازو سام پرخاشجوی

بدو گفت بیهوده چندین مگوی

ورا ابر نام است و من اژدها

ز من ابرها برنیابد رها

کنون می‌روم سوی پیکار او

بدان تا بسازم همه کار او

چو بشنید دیو آنگهی نعره کرد

که ای نره دیوان روز نبرد

بیائید اینک سوی کارزار

که آمد هژبری درین کوهسار

ممانید او را که دم برزند

درین کوه‌پایه قدم برزند

زمین و زمان جمله دیوان شد همه

ز پیکار پهلو غریوان شدند

به یک دم رسیدند چندین هزار

که آن را خردمند نارد شمار

سپهدار ازیشان شگفتی بماند

فراوان همی نام یزدان بخواند

ازو خواست نیروی زورآوری

که تا اندر آید بدان داوری

بزد دست و شمشیر کین برکشید

همان درقه زر بر سر درکشید

بزد نعره گفتا منم سام شیر

که آرم سر چرخ گردون به زیر

جهان را به شمشیر گریان کنم

به نعره دل شیر بریان کنم

نترسم ز انبوه دیوان رزم

که باشد مرا رزم دیوان چو بزم

به فرمان دادار گیتی خدا

ز دیوان نمانم یکی را به جا

بگفت و یکی حمله آورد سخت

چو باد وزان که وزد بر درخت

یکی را بزد بر میان تیغ تیز

برآورد از جان او رستخیز

یکی را بزد تیغ بر فرق سر

که بشکافت آن دیو را تا کمر

از آن کوه سیلاب خون شد به زیر

از آن خون سپهبد به مانند شیر

بیفکند ازیشان ده و دو هزار

دگرها سراسیمه و دل فکار

شدش تیغ مانند مرجان به دست

وز آن نره‌دیوان فتادند پست

چو مستی که هرگز نشد هوشیار

فتادند تا صبح روز شمار

چو زان کوه برخاست آواز جنگ

ز جا جست آن دیو همچون پلنگ

بپرسید این کیست و وین ویله چیست

چنین شور و غوغا ندانم ز کیست

مگر رستخیز آمده آشکار

و یا رعد و برق است در کوهسار

بخش ۱۹۵ - نبرد سام با ابرها و گرفتار شدن ابرها

بگفتند سام است که آمد به جنگ

همه کوه از خون شده لعل رنگ

شگفتی دلیر است سام سوار

به تنها تن خود کند کارزار

برآورد دود از تن ماه همه

چو گرگ اندر آمد میان رمه

بسی کشت بر قله و برزکوه

شده نره دیوان ازو در ستوه

بگوید همی ابرها در کجاست

که پیوسته هر جای مردم‌رباست

زبانش همه پر ز نام تو شد

سر مرد جنگی به دام تو شد

برآشفت ازین گفتگو ابرها

ز جا جست ماننده اژدها

بپوشید چرمی چو آهن به بر

که بر وی نشد حربه‌ای کارگر

میان بست و پیچید زنجیر جنگ

تو گفتی فلک را بگیرد به چنگ

درآورد ساطور نهصد منی

بنالید از خشم اهریمنی

چو آمد غریوان بدان رزمگاه

نگه کرد بر سام زرین‌کلاه

ستاده بدان که عمودی به دست

غریوان و جوشان چو پیلان مست

جوانی به مانند تابنده ماه

بر ماه افکنده مشک سیاه

یکی ماه تابان به بالا چو سرو

به تن کوه‌پیکر میان همچو غرو

درخشان درو فره پهلوی

به تن پیل و رخ همچو ماه نوی

بتندید پس سام بر ابرها

تو گفتی درآمد یکی اژدها

یکی کوه‌پیکر بد آن دیو زشت

تو گفتی ز دوزخ بد او را سرشت

به چنگال مانند چنگ هژبر

غریونده چون بر فلک تیره ابر

دو صد رش به بالا و پهنا بزرگ

به چشم ازرق و تن چو پیل سترگ

بغرید بر سام دیو نژند

تو گفتی درآرد جهان را به بند

بدو گفت کای بدرگ شوخ‌زاد

چه داری ز کردار مردان به یاد

ز زابل چرا سوی مغرب زمین

دمان و دمان آمدی سوی کین

بدین کوهسارت که بنمود راه

جهان را همی کرد بر تو سیاه

بسی غره گشتی به بازوی زور

کشیدی تن خود روان سوی گور

ز چنگال من کس نیابد رها

نشانست هر جایگه ابرها

به یک دم جهان را به هم برزنم

اگر کوه باشد ز بن برکنم

ز گردون مه و مهر زیر آورم

به قلب الاسد زمهریر آورم

به پاسخ بدو گفت بیدار سام

که ای بدگهر دیو برگشته کام

منم پور نیرم یل صف شکن

کشنده همان دیو روئینه تن

نبیره جهاندار طهمورثم

به آئین و دین کیومورثم

مکوکال با ژند برگشته بخت

ز من کشته گردید تن لخت لخت

به فرمان یزدان فیروزگر

رسیدم به کوه فنا کینه‌ور

که تا جان شوم تو سازم فنا

نخوانی دگر خویش را ابرها

کنون نوبت رزم و پیکار تست

که جائی ز جانت نمانم درست

بخندید از گفت او ابرها

دگر ره بغرید چون اژدها

بدو گفت کای کودک بی‌خرد

خردمندت از بخردان نشمرد

نکوبیده کس پیکر سخت من

که بر چرخ گردونم بود تخت من

ندیده کس از رزم من کام دل

مگر کالبد کرده از زیر گل

نهنکال دیو و مکوکال دیو

و یا ژند پتیاره پرغریو

چو مرغند در پیش چنگال من

ندیدی بر و دست و کوپال من

نمایم به تو زور بازوی خویش

که دیگر ننازی به بازوی خویش

بگفت و همان سخت نارنج نیز

که جستی اجل از دم او گریز

برآورد و رخ کرد بر نامور

دلاور سپر درکشیده به سر

بزد بر سپر حربه را دیو شوم

که لرزید از بیم او مرز و بوم

به دو نیمه شد درقه پهلوان

نتابید از زخم تیره روان

بدزدید سر را سپهبد روان

نشد کارگر بر تن پهلوان

ابر تیغه کوه آمد چنان

به دو نیمه شد سنگ از زخم آن

سپهبد چو آن دید اندیشه کرد

روان را ز اندیشه چون پشه کرد

به دل گفت سام نریمان‌نژاد

شگفتی بلائیست این بدنهاد

مگر دادگر کامکاری دهد

بدین رزمم امروز یاری دهد

وگرنه نتابم به بازوی دیو

مگر جز به نیروی کیهان خدیو

بگفت و برآورد گرز گران

چنان چون بود رسم گندآوران

خدای جهان را همی یاد کرد

پس آنگه بیامد به سوی نبرد

بدو گفت کای دیو ناهوشیار

بگیر از کفم گرزه گاوسار

ببین زخم کوپال ایرانیان

که دیگر نبندی کمر بر میان

بگفت و بزد گرز بر دیو نر

که او را از آن گرز نامد خبر

بخندید کین است کوپال تو

چنین کشته‌ای پس مکوکال تو

گمانم که این گرز اندر نبرد

که بر پشه آید نیابد به درد

بدین گرز جوئی به گیتی هنر

ابا چون منی بسته در کین کمر

دلاور دگر ره درآمد به جنگ

به حمله درآمد چو غران پلنگ

بزد گرز بر تارک ابرها

که جنبید البرز گوئی ز جا

بلرزید گیتی از آن زخم گرز

نشد ابرها را خبر یال و برز

دگر ره بغرید دیو از ستیز

همان بودش در دست نارنج تیز

بزد بر سر نامور پهلوان

ز کینه مر آن دیو تیره روان

سپر را ببرید همچون پرند

بدزدید سر سام از آن پر گزند

ز روی سپر رد شد آن زخم کین

ببرید و بنشست اندر زمین

گشودند بر هم در رزمگاه

سیه گشت از آن گرد خورشید و ماه

دو گوش فلک کرد شد از زور دست

تن کوه بر دشت گردید پست

بلرزید هامون ابر پشت گاو

نیاورد گیتی از آن زور تاو

بسی حمله شد اندر آن پهن‌دشت

زمان از زمین گوئی از کین گذشت

یکی کوشش آمد در آن انجمن

یکی اژدها دیگری اهرمن

جهان تیره گردید از کارزار

ز اندیشه واماند چرخ از مدار

مر آن را بدانست انجام جنگ

که گردید بر زندگی کار تنگ

چنین گفت مر سام را نره دیو

که هرگز ندیدم چو تو گرد نیو

نشاید چنین آتش افروختن

به یک سر همه کینه اندوختن

ببخشمت چندی ز هر گونه گنج

که آید ز برداشتن تن به رنج

ازین رزم و میدان یکی باز گرد

که از غصه گشتم همی روی زرد

مرا رحم آید که هستی دلیر

جوان و خردمند و بسیار ویر

همه لابه و پوزش افزون کنم

وز آن به که میدان پر از خون کنم

نه آنست کز گرز ترسیده‌ام

که من ترس را نیز نشنیده‌ام

بخندید از آن گفته پس پهلوان

بدو گفت کای دیو تیره روان

تو را تا ببندم درین رزمگاه

برم بسته نزد منوچهر شاه

ببیند تو را بسته کوپال و یال

که گوئی ندارم به گیتی همال

دلیران ایران و گندآوران

ببینندت ایدر به بند گران

مرا نام آن بس که اندر جهان

بماند ز من در میان مهان

که شد سوی مغرب چو نراژدها

به بند اندر آورد او ابرها

بدو ابرها گفت کای مرد بد

مگو آنچه بر بخردان نگذرد

بگفت و چود دودی درآمد بلند

غریوان برون رفت دیو نژند

سوی کوهسارش سر اندر کشید

سپهبد کمان را به زه برکشید

بپیوست تیری پی مرگ دیو

بینداخت بر دیو سالار نیو

نشد بر تن دیو دون کارگر

دلاور بینداخت تیر گرد

نیامد از آن دیو را بد ز تیر

گریزان در آن کوه شد خیره خیر

رسیدند دیوان برش در زمان

بگفتند کای شیر فرخ‌کمان

چه کردی به میدان فرخنده سام

چگونه سر او درآمد به دام

بدیشان چنین گفت پس ابرها

که از چنگ شیرم نیابد رها

سرانجام ما کشتن و بستن است

سر و دست در رزم بشکستن است

ولیکن چو سام دلاور سوار

نبندد کمر در گه کارزار

یکی چاره باید که آن خیره سر

نبندد ازین پس به رزمم کمر

وگرنه مرا کار دشوار گشت

درین پای کهسار پیکار گشت

ورا آزمودم به میدان جنگ

که دارد دو چنگال شیر و پلنگ

شگفتی بلائیست این اژدها

کزو کشته گردد همی ابرها

به کوه فنا کار تنگ آورد

مرا شیشه جان به سنگ آورد

چنین گفت آنگه غزنکان دیو

که چندین چه داری ازو این غریو

اگر کوه باشد درآرم ز پای

ندارم به دل ترس آن تیره رای

تو دل را ز دردش پرانده مدار

که امشب ز جانش برآرم دمار

چو زو ابرها گفتگو گوش کرد

همه خون شومش به تن جوش کرد

بفرمود تا دخت فغفور چین

بیارند او را برش دل غمین

رخش زرد و تن زار و جان را اسیر

ز اندوه هجران رخش چون زریر

به یک سوی مشکین دو دستش به بند

دلش پر زغم بود جانش نژند

همه زندگانی به پیشش تباه

برو مهر رخشنده چون شب سیاه

چنین گفت با ماهرو ابرها

که سام یل آمد به کوه فنا

بدان تا رهاند ز چنگ منت

که از بند آزاد گردد تنت

چگوئی کنون چاره کار چیست

درین کوه‌سر مرد پیکار کیست

تو را گر رهانم ز بند و بلا

توانی که خواهش نمائی ز شاه

مگر کینه در رزم کوته کند

سوی مرز ایران یکی ره کند

نتابد دگر سوی پیکار من

نسازد تبه لشکر اهرمن

پری‌دخت پاسخ چنین داد باز

که کوتاه سازم دو جنگ دراز

به پیغام او را درآرم به دام

بدان سان که برگردد از رزم سام

یکی نامه سویش نویسم به درد

سرش بازگردد به شور نبرد

نیابد دگر سوی پیکار تو

نیابی ازو هیچ آزار تو

دل دیو شادان شد از سیمبر

در آنجا بیفتاد و پیچید سر

بگفتا تو دانی دلش نرم کن

به پیغام جانش پر آزرم کن

مگر بازگردد ازین شور جنگ

شتابش نباشد به گاه درنگ

بخش ۱۹۶ - نامه نوشتن پری‌دخت به سوی سام

گشادند دست پری‌دخت ماه

یکی نامه بنوشت بر رزمخواه

سر نامه نام خدای جهان

که او کام داده همی بر مهان

زمان و زمین و سپهر آفرید

درشتی و نرمی و مهر آفرید

ازو آفرین باد بر سام یل

که آمد سوی دیو همچون اجل

به یک رزم ترسید ازو نره دیو

به در رفت از چنگ سالار نیو

کنون لابه و پوزش آراسته است

پی مهربانیت برخواسته است

فراموش کرده همه بدخوئی

شده چاکر سام بازوقوی

تو هم رو زمیدان رزمش بتاب

درین کینه چندین میاور شتاب

چنان کن که آن رای مردان بود

لب بخت از آن کار خندان بود

سخن در لباس آوریدم میان

به نزدیک سالار ایرانیان

گمانش که از مهربانی نوشت

به نزدیک آن پهلوانی نوشت

ندانست آن دیو وارونه‌رای

که از چیست گفتار آن دلربای

یکی مهر بر گوشه نامه کرد

که یعنی ز دیوان برآور تو گرد

بشد شاد از ماهرو ابرها

که از رزم و پیکار گشتم رها

مر آن نامه برداشت دیوی نهاد

که در دم رساند بر پاک‌زاد

وز آن روی برگشت از رزم سام

سوی گرد قلواد بگذارد گام

بدو سر به سر داستان بازگفت

که قلواد از آن رزم شد در شگفت

بسی آفرین کرد بر پهلوان

که برگشت از آن دیو تیره روان

بدو گفت یزدان تو را یار باد

تن دشمنت پر ز آزار باد

مبیناد چشم تو هرگز بدی

که پیوسته در کامرانی بدی

درین گفتگو بود قلواد شیر

ازو شادمان جان آن شیرگیر

که دیوی درآمد زبان برگشاد

زمین را ببوسید و نامه بداد

سپهبد چو مهر پری‌دخت دید

همه درد و اندوه پردخت دید

سراسر بخواندش سپهدار گو

دلش شادمان شد روانش به نو

بدانست گفتار او را که چیست

که یعنی کمر بند و آنجا مایست

شتابان درآ سوی این کوهسار

ازین دیو جادو برآور دمار

بخندید و بوسید و بر سر نهاد

بدو دیو گفت آن که ای پاک‌زاد

که دل را تهی کردم از ابرها

ز چنگال تیزم شد ایدر رها

به یزدان که او را نیارم به تیغ

در کین ببستم به یک ره دریغ

گذشتم ز کینش چو خواهش نمود

به خواهشگری ماهرو برفزود

ولیکن از ایدر مرا ره‌نما

بدان تا ببینم رخ دلربا

هر آن چیز کو خود بگوید تمام

نگردد از آن هیچ فرخنده سام

سر و جان و تن زیر فرمان اوست

همه ملک جانم به پیمان اوست

بدو گفت آن دیو کای پهلوان

کمربسته در رزم دیو دمان

نتابد به میدان تو ابرها

تن هیچ کس ناید از تو رها

به پیمان تو را می‌برم سوی کوه

که دیوی ز رزمت نیاید ستوه

پس آنگه مرادت درآید به دست

نشینی و از وصل گردی تو مست

به پاسخ بدو گفت سام سوار

که ای دیو اندیشه در دل مدار

بگفت و ز جا جست سالار شیر

کمر بر میان بست مرد دلیر

به قلواد جنگی چنین گفت کو

که ایدر یکی چاره آمد ز نو

پری‌دخت رنگی بیاراسته است

همه بخت افتاده برخاسته است

تو جا را نگه دار در پای کوه

که سازم تن دیو جنگی ستوه

به زابل زبانی بدو راز گفت

همه چاره ماهرو باز گفت

بپوشید آنگاه خفتان جنگ

به پیکار آن دیو شد تیزچنگ

نشست از بر اسب پولاد سم

خروشید ماننده گاو دم

همان دیو همراه آمد به راه

بر آن کوه بر شد ستور سیاه

غرابش ببریده کوه فنا

خروشید ماننده اژدها

چو آمد بر آن کوه‌پایه فراز

گره در برو پهلو رزمساز

به هر سوی انبوه دیوان بدید

سراسر ز کینه غریوان بدید

خدای جهان را همی یاد کرد

کزو بود فیروز روز نبرد

بنالید بر داور داوران

کزو بود پیکار نام‌آوران

همی گفت کای داور کردگار

تو آگاهی از گردش روزگار

که چندین ستم دیدم از روزگار

تو دانی ایا داور کردگار

کنونم درین رزم فیروز ساز

سر دیو جنگی درآرم به گاز

که بی رای تو دیده را نور نیست

تن و جانم از گردش هور نیست

سر دیو گمره درآور به بند

تو کردی زمین پست و گردون بلند

بخش ۱۹۷ - رسیدن سام در برابر ابرها

سپیده چو از کوه برکرد سر

سیاهی نهان گشت در بحر و بر

چو گلگونه بر روی افلاک زد

گریبان شب را دگر چاک زد

سپهبد به طاقی رسید از فنا

سرش رفته بر چرخ و بس دلگشا

یکی صفه از سنگ پرداخته

همه طرح از رنگ انداخته

یکی تخت از سنگ مرمر بدید

که آن کوه از آن سنگ بد ناپدید

نشسته بر آن تخت دیو نژند

سرش پر ز کینه دلش پرگزند

به گردش ز دیوان بدی بی‌شمار

همه بدنژادان خنجرگزار

همه همچو کوه و به بالا دراز

به بازو قوی و به دندان گراز

گرفته همه گرز و خنجر به دست

همه خشمگین همچو شیران مست

به یک دست آن دیو پر مکر و فن

پری‌دخت بنشسته با صد حزن

چو زلف خودش گشته پر پیچ و تاب

ز نرگس به رویش دو دیده گلاب

جهانی ستمدیده آن ماه چهر

هلالی شده گلرخ ماه مهر

چو بالای سام نریمان بدید

چو غنچه دل بسته در خون کشید

دگر زندگی ماه از سر گرفت

روان دگر از جهان بر گرفت

چو سام دلاور رخ حور دید

غم هجر از دلش دور ریخت

دلش رفت از دست و پایش بجا

تو گفتی بشد هوش رزم‌آزما

پری را بر نره دیوان بدید

ز غیرت دلاور یکی بردمید

برآورد نعره سپهدار یل

که ای نابکاران درآمد اجل

منم سام غمدیده خسته دل

به هجران جانان خود بسته دل

کشیده بسی درد راه دراز

چو زر رفته در بوتهای گداز

به فرمان یزدان کیهان خدیو

برآرم دمار از تن نره دیو

چو دیوان شنیدند نام خدا

ز اندیشه جستند یک یک ز جا

درافتاد لرزه بدان بدتنان

یکی حمله کردند اهریمنان

غزنکان جادو درآمد نخست

دل از جان شومش به یک ره بشست

بدو گفت کای سام تیره روان

نهادی همی نام خود پهلوان

بدین ژاژخوانی شدی نامدار

ندیدی هم‌آورد در روزگار

نمایم به تو دستبرد یلی

که دیگر نگوئی منم زابلی

یکی دیو دیگر درآمد ز جای

که عفریبت بد نام آن تیره رای

یکی از چپ آمد دگر سوی راست

که تا جان پهلو درآید به کاست

کشیده همه حربه جان‌ستان

به پیکار آن شیر زابلستان

دلاور پیاده بشد از غراب

گره بر جبین زد درآمد شتاب

بنالید بر کردگار جهان

که ای پاک دادار شاهنشهان

مدد از تو خواهم که یزدان توئی

روان بخش بر دردمندان توئی

گدای توام مر مرا دستگیر

منم همچو موئی و دشمن گزیر

به دیوان دژخیم در کوهسار

به کوه فنا شد مرا کارزار

بخش ۱۹۸ - گرفتن سام، پهلوانان ابرها و کشتن ایشان را

بگفت و بگرداند در دیده آب

یکی حمله آورد اندر شتاب

یکی از کمربند بگرفت زود

برآورد از فرق سر همچو دود

به دست دگر دیگری را گرفت

درآمد به نیروی کو در شگفت

تن هردوان را همی بربکند

به بالا درآورد آن دیوبند

بزد هر دو را بر زمین پهلوان

که چون توتیا گشتشان استخوان

بدیدند دیوان آن زور دست

سراسیمه گشتند مانند مست

یکی دیو بد نام او برجناس

نبیره بد آن دیو بر سنهراس

درآمد چو کوهی بدان اژدها

تماشا در آن رزم بد ابرها

بغرید آن دیو بیداد شوم

که لرزید از هیبتش مرز و بوم

بدو گفت ای تخم جمشید جم

دل نره دیوان ز رزمت دژم

نگه کن مرا تا ببینی به کین

که خورشید و مه آورم بر زمین

مرا برجناس است در دهر نام

که آرم تن سام جنگی به دام

چو گرشسب آمد به مغرب زمین

به پیکار دیوان و دل پر ز کین

من آنگه نبودم درین مرز و بوم

سفر کرده بودم سوی مرز روم

از آن پس بدو گفت سام سوار

که ای بدگهر دیو ناپایدار

نبرد مرا هم ببین روز جنگ

اگر زنده ماندی مترس از پلنگ

اگر کشته گردی رها یافتی

رها از دم اژدها یافتی

چو بشنید ازو دیو با نام و ننگ

درآمد به ساطور جنگی به جنگ

درانداخت بر تارک پهلوان

سپر بر سر آورد گرد جوان

بزد بر سر زخم ساطور تیز

ببرید ازو درقه پرستیز

بدزدید سر زو سپهدار سام

ازو رد شد آن حربه تیزکام

سرانجام یازید چنگال چنگ

به بند کمرگاهش آن تیزچنگ

کشیدش به روی زمین نامدار

که افتاد در عرصه کارزار

نشست از بر پشت دیو نژند

سرش را بپیچید و از تن بکند

که هوش از سر نره دیوان پرید

دگر ابرها زور بازو ندید

لب خود به دندان حیرت گرفت

فروماند در کار پهلو شگفت

چنین گفت آنگه پری دخت را

که ای ماه زیبنده دلربا

ببین سام یل را درین رزمگاه

جهان کرد در چشم دیوان سیاه

تو او را درین رزم آورده‌ای

دل و جان خلق جهان برده‌ای

یکی پند بر گوی بر نامدار

مگر کم کند کوشش کارزار

که او مهربانست بر تو بسی

نگاری ندارد بجز تو کسی

مگر بازگردد ازین دردسر

گشاید ز پیکار دیوان کمر

به یک سو نهد کینه و جنگ را

بشوید ز پیکار خود چنگ را

پس آنگه مرادش نهم بر کنار

بچیند گل وصل بستان یار

وگرنه به ابلیس با شور و شر

که او را کنم پاره‌پاره جگر

پری‌دخت خندید کایدون کنم

همه کینه از تنش بیرون کنم

که کوتاه سازد همه کارزار

گشاید میان و بگیرد قرار

پس آنگه به سام یل آواز داد

به گفتار نیرنگ را ساز داد

به پهلو زبانی چنین گفت ماه

که کوتاه کن کینه رزمخواه

همه پاکشان کن به یکبارگی

که یک تن نبینند آوارگی

ممان یک تن از تخم اهریمنان

همه پاک کن تخمه بدتنان

چو بشنید سام دلاور سخن

بخندید زین گونه افکند بن

یکی نعره زد همچو نراژدها

که لرزید از بیم او ابرها

کشیده یکی تیغ زهر آبدار

فتاده چو برقی در آن کوهسار

سر از تن جدا کرد هر سو بسی

نتابید با او ز دیوان کسی

همه کوه از خون شد موج زن

فتاده به هر سو تن اهرمن

چو دهقان که در دشت سازد درو

بریده سر نره دیوان گو

غریوان به دیوان در آن رزمگاه

فتاده جهان کرده یکسر سیاه

سر و دست و پا اوفتاده چو کوه

به خون غرقه گشته گروه‌ها گروه

سراسیمه شد دیو دیوانه‌وار

بغرید چون رعد بر کوهسار

چنین گفت از کینه با ماه‌چهر

که نیرنگ سازی کنی نام مهر

بیاموزی او را که دیوان کشد

سر پهلوانی به کیوان کشد

همین دم من او را کنم سرنگون

که ریزی به مرگش تو سیلاب خون

پس آنگه تنت را بدرم ز هم

کنم زندگانی به جانت دژم

بگفت و ز جا جست آن اژدها

بگرداند از کینه چشم ابرها

بپیچید زنجیر زر بر کمر

همان سخت نارنج زهرآبخور

به گردن درآورد دیو دمان

تو گفتی اجل جست از وی امان

کلاهش ز آهن به سر برنهاد

سر بدرگی اهرمن برگشاد

بیامد به پیکار فرخنده سام

چو دریا بجوشید و برگفت نام

منم گفت سالار دیوان دهر

گرفتم من از اژدها تندزهر

ندیده به گیتی کس از من مراد

هر آن کس که آمد سرش شد به باد

منم پور سالار دیوان جنگ

کیوشان که بر چرخ یازید چنگ

به گیتی نبودش کسی را همال

مگر گرد طهمورث بی همال

که او را به میدان به افسون گرفت

دو گیتی از آن رزم شد در شگفت

ازو من بماندم همی یادگار

کنون پیشم آمد همان کارزار

همین دم تنت را به چنگال تیز

بدرم درآرم ز تو رستخیز

بخش ۱۹۹ - نبرد سام با ابرها و چگونگی ایشان

چو بشنید ازو سام این گفتگوی

سوی ابرها تیز بنهاد روی

بدو گفت کای زشت ناپاک دیو

کشیده سر از راه کیهان خدیو

ستایش نکردی تو یزدان پاک

از آن پیکرت را کنم چاک‌چاک

بگفت و درانداخت تیغ ستیز

که بر جان شومش شود رستخیز

ز تندی بیازید بر سام دست

ربودش ز دست تیغ آن پیل مست

بشد خیره زو سام و اندیشه کرد

ز اندیشه دل را یکی پیشه کرد

بزد دست بر سوی گرز گران

بیامد سپهدار نام‌آوران

یکی گرز زد بر سر ابرها

که گشتی ازو توتیا اژدها

گرفتش سر گرز و آمد به زور

که از زور او گشت تاریک مور

ز دست سپهدار بیرون کشید

بینداخت بر چرخ شد ناپدید

چو سامش چنان دید شد خیره‌سر

بنالید بر داور دادگر

کزین گونه دیوی بدین گفت و یال

که او را به نیرو نباشد همال

چه سازم که او را به چنگ آورم

سر شوم او زیر سنگ آورم

براندازم این دیو را در جهان

به نیروی دادار و تاج مهان

نشاید که از من مر این جان برد

همی درد را سوی درمان برد

پس آنگه جهان گردد از وی خراب

دل مردم از کینه سازد کباب

بگفت و کمان را به زه برکشید

ز ترکش خدنگ سه پر در کشید

خدنگی چو مژگان یارش دراز

حریف افکن و که بر و دل‌گداز

که پیکانش از سنگ کردی گذر

دل آهن از وی بدی در خطر

به نیرو درآمد بغل برگشاد

بیفکند بر دیو تیره‌ نهاد

بیازید چنگال دیو نژند

خدنگش گرفت و به یک سو فکند

دگر تیر بگشاد و بگرفت باز

نیامد ز تیرش خطر کینه‌ساز

همه ترکش خود تهی کرد سام

که نامد سر دیو جنگی به دام

بپیچید از آن جنگ سالار گرد

در اندیشه شد گرد با دستبرد

کمند دلیری به یاد آمدش

دل پهلوانیش شاد آمدش

ز فتراک بگشاد خم دوال

که آرد به بند اندر آن بدسگال

درانداخت خمش در آن نره دیو

به نیرو درآمد سپهدار نیو

کشیدش به زانو به روی زمین

غریونده شد دیو پر خشم و کین

به دو دست بگرفت خم کمند

بجوشید بر خویش دیو نژند

همه خم سالار را پاره کرد

دل پهلوان سخت بیچاره کرد

سپهبد فرو ماند و حربه نماند

در آن ماندگی نام یزدان بخواند

ازو خواست فیروزی زور نیو

که او بود دادار کیهان خدیو

سنان را ربود آن دلیر جوان

سوی ابرها داد آنگه عنان

بزد نیزه بر سینه ابرها

در آمد به حمله چو نر اژدها

گرفتش همان نیزه را دیو نر

به هم برشکستش همه سر به سر

بدو گفت آنگاه دیو دژم

که کوتاه ساز این همه رزم و دم

نتابی در آخر درآئی ز پای

مکن خیرگی پیش رزم‌آزمای

نتابیده با من کسی در جهان

ز دیو و زمردم کهان و مهان

سخن بشنو از من ازین مرز و بوم

عنان را بگردان نکن روز شوم

اگر نه سرانجام بر دست من

بماند گلوی تو بر شصت من

جوانی مکن پند من گوش کن

ز دل جنگ و کینه فراموش کن

رها کن مرا تا بری جان به در

که بر من نگردید کس نامور

به پاسخ بدو گفت سام سوار

که یک رزم ماندست در کارزار

چنین است آئین ایرانیان

که بندند در رزم هر گه میان

به میدان چو ناید سلیحی به بند

به تیر و به گرز و به تیغ و کمند

چو این آزمایش شود روز جنگ

پس آنگه به کشتی بیارند چنگ

ببینند تا کارشان چون شود

ز خون که آورد گلگون شود

کنون کار کشتی بماندست و بس

که بر هم چو سامان بود دسترس

بخندید از گفتنش ابرها

که ناید ز دستم رها اژدها

گمان تو بر من غلط رفته است

به تو شاه تسلیم بد گفته است

تو را او به کشتن فرستاده است

همه ساز مرگ تو آماده است

بخش ۲۰۰ - کشتی گرفتن سام با ابرها

چو خورشید بر چرخ گردید راست

همه سایه وی را از آن بر بکاست

که بانگی برآمد غریوان چو ابر

که لرزید از آن نعره در پیشه ببر

که هان نامور سام فیروزگر

رسیدم به فرمان یک دادگر

مخور غم در اندیشه چندین مباش

که بر دیو جنگی سرآری معاش

اگر کوه آهن بود بدسگال

که با تو به میدان نباشد همال

تو را دادگر یار و فرخنده بخت

تن دشمنانت شود لخت لخت

جان را به درد آورد درد تو

خداگیر گردد هم آورد تو

چو بشنید آواز او سام نیو

که پیدا شد آنگاه فرهنگ دیو

کمندی و تیغی گرفته به دست

درآمد بر سام چون پیل مست

بدو گفت کای پهلوان جهان

سر نامداران و فر مهان

اگر رزم سازی بدین بدنهاد

ازین تیغ سازی ورا سر به باد

ازین خم ببندی بر و یال و بال

زبون آید آن دیو برگشته حال

به پاسخ بدو گفت فرخنده سام

که یک دم به کشتی نهم پیش گام

سراپای میدان بگردم دمی

وز آن پس دوائیست درمان همی

بگفت و میان بست از بهر زور

بدان تا ببیند که چونست حور

ستایش نمود او به دادار پاک

پس آنگه بزد دست بر روی خاک

پس آنگه بغرید بر ابرها

بیا تا ببینی تو نراژدها

زمانی به کشتی بکوشیم سخت

ببینیم تا بر که گردیده بخت

که را فره بخشد همی کردگار

که گردد ازین رزم چون خاک خوار

که افتد به نیروی کشتی به دشت

نم مرگ سوی که خواهد گذشت

بیازید چنگال بر سوی سام

به کشتی همی پیش بنهاد گام

به مانند دریای چین بردمید

از آن ابرها گفت او را شنید

گره در برو زد بیامد چو کوه

زمین زیر پایش سراسر ستوه

فرو کوفتند از بر رزم دست

یکی اژدها و یکی پیل مست

گرفتند هم را به چنگال و چنگ

دویدند بر هم دو جنگی پلنگ

یکی زور زد بر تن سام شیر

که گفتی همین دم درآرد به زیر

سپهبد بپیچید و پایش گرفت

وز آن پس درآمد بر او درشگفت

همی خواست کو را رباید زجای

چو کوه گران دیو رزم‌آزمای

نجنبید از جا به نیروی سام

از آن زور واماند بازوی سام

بنالید بر پاک یزدان خدا

همی گفت کای داور رهنما

من خسته را دستگیری بکن

که زورم نتابد برین اهرمن

ندیدم چنین دیو در روزگار

فرو ماندم از رزم این نابکار

دم شوم این همچو نراژدهاست

به میدان کینه چو ابر بلاست

اگر تو نبخشی مرا فر و زور

نباشد به بازوی من زور مور

نیاکان من از تو دیدند کام

ببخشای یکبار دیگر به سام

بگفت و بگرداند بر دیده آب

دگر ره درآمد به سوی شتاب

به چنگال بدرید خفتان او

همی بود در کینه جان او

به ناخن تن سام را خسته کرد

تو گفتی که بازوی او بسته کرد

روان گشت خون از تن پهلوان

از آن خستگی گشت زار و نوان

در آن خستگی نامور رزمجو

بجوشید چون شیر پرخاشجو

به دو دست بگرفت او را کمر

به نیرو درآمد یل نامور

خدای جهان را همی یاد کرد

به نیرو فکندش یل پاک مرد

به بالا برآورد بر گرد سر

بگرداند و زد بر زمین شیر نر

که لرزید از پیکر او زمین

نشست از بر سینه آن لعین

دو دستش بپیچید و بر هم ببست

که فرهنگ دیو اندر آمد چو مست

پس آنگه سپردش به فرهنگ دیو

در آن رزم برخاست از مه غریو

از آنجا بیامد به نزدیک ماه

پری دخت خندان شد از رزمخواه

درافتاد در پای فرخنده سام

بسی آفرین کرد بر نیک‌نام

گرفتند هم را دگر در کنار

بسی گریه کردند با هم به زار

خوشا بخت آن خسته ناتوان

که گیرد در آغوش سرو روان

پس از هجر در وصل گیرد قرار

بچیند گل وصل از روی یار

چو مرده که او باز جان یابدی

ز چنگال حسرت امان یابدی

گرفتش به بر همچو سرو سهی

چو خسته که صحت بیابد همی

بسی راز گفتند از درد هجر

دل و جان بشستند از گرد هجر

خوش آن هجر کش وصل باشد ز پی

چو مخمور کش دردهی جام می

بگشتند بسیار در کوهسار

بسی زر ویاقوت کردند بار

بیامد به نزدیک تسلیم شاه

دلی شادمان و سری رزمخواه

پذیره شدندش پری‌پیکران

کشیدند صف از کران تا کران

بدیدند در بند او ابرها

گرفتار ماننده اژدها

بسی زر و گوهر برافشاندند

بسی آفرین‌ها بدو خواندند

که این رزم هرگز کس اندر جهان

نکردست خود از کهان و مهان

نمانده است ما را مگر دادگر

که دشمن گرفتار و برگشته سر

به آسایش اندر جهان می‌خوریم

همی می ابا بربط و نی خوریم

نشستند یک هفته زان جایگاه

به هشتم بجنبید از جا سپاه

روارو درآمد ز دیو و پری

جان شد تهی از غم داوری

نشاندند در هودج زرنگار

پری‌دخت گلرخ چو خرم‌بهار

همان شمسه همراه و رضوان ماه

پس و پشت او شد سواره سپاه

کشیدند آن دیو را همچو پیل

زمین بد از آن دیو مانند نیل

گرفته سر بند فرهنگ دیو

برآورد از جان شومش غریو

به یک مه ز دریا گذشت آن سپاه

چنین تا بر شهر تسلیم شاه

پس از هفته بگذشت آنجا روان

به انعار می‌راند آن پهلوان

چنین تا بیامد به سقلاب روم

فرود آمد آنگه در آن مرز و بوم

بیامد قمرتاش با لشکرش

بجنبید و پر شد همه کشورش

همه گنج سقلاب را پیشکش

بیاورد در پیش سالار کش

دو ره صد هزار از یلان نبرد

همه رختشان لعل و یاقوت زرد

به همراه سام سوار آمدند

کمربسته در کارزار آمدند

غلامی نشاندند در مرز روم

براندند آنگه از آن مرز و بوم

وز آنجا بیامد سوی مرز چین

دلی پر زخشم و گره بر جبین

پس آگاهی آمد به فغفور شاه

که آمد سپهدار ایران سپاه

ابا لشکر جن و دیو و پری

همه نامداران با داوری

نگنجد سپه در جان فراخ

نه کهسار ماندست و نه برگ و شاخ

چو بشنید این گفته فغفور چین

ز ناراستی کارش آمد به چین

به کژی چو رو آوری ناگهان

به بخت خود آری همی گمرهان

بداندیش با خود کند دشمنی

بکوشد به گفتار اهریمنی

همیشه توانی کجا راست باش

همه تخم خوبی ازین خاک پاش

چنین تا نبینی به گیتی بدی

بد اهریمن است و نکو ایزدی

ز پیر خردمند بشنو تو پند

که باشد به گیتی تو را سودمند

بخش ۲۰۱ - نامه نوشتن سام به فغفور چین

چنین گفت گوینده داستان

که برگفت از گفته باستان

که چون سام سالار ایران زمین

دگر باره زد خیمه بر دشت چین

بفرمود کآمد به پیشش دبیر

دبیر خرمند بسیار ویر

یکی نامه فرمود کاندر زمان

که بنویس و کس را مده خود امان

قلمزن چو برداشت قرطاس را

همان کلک مانند الماس را

نخست آفرین کرد بر کردگار

خداوند روزی ده مور و مار

خدای زمین و خدای سپهر

خداوند ناهید و تابنده مهر

خدیوی که پیوسته جان می‌دهد

روان می‌ستاند روان می‌دهد

وز آن آفرین بر منوچهر شاه

کزو گشت زیبنده تخت و کلاه

به فرش جهانی به دست آمدم

به شداد و دیوان شکست آمدم

کمر بسته از بهر پیکار و کین

شتابان شدم سوی مغرب زمین

چنین شد به مغرب مرا سرنوشت

که برهم زنم دوزخ و هم بهشت

به هنگام کینه بکشتم شدید

کسی این شگفتی به عالم ندید

بکشتم همان ارقم نابکار

کزو گشت روی زمین تار و مار

عمان عوج بگریخت از چنگ من

نیاورد او تاب در جنگ من

بسی جاودان را سر از تیغ تیز

فکندم به هنگام جنگ و ستیز

شنیدی جهان را گرفتم همه

ز دیو و پری و ز جادو همه

رسیدم از ایران سوی بخت تو

که تا برفرازم سر تخت تو

هزاران به من چاره آراستی

سر بخت خود را همه کاستی

شکستی همه عهد و پیمان خود

کمر بستی از کینه بر جان خود

پری‌دخت را زنده کردی به گور

به زیر گل اندود کردی تو هور

همان فال بد بر خودت بازگشت

به هر کرده آخر کنی بازگشت

دروغ تو آخر بشد آشکار

برآورد از جان شومت دمار

کنون بازگشتم سوی مرز چین

بر آن تا براندازمت بر زمین

قمرتاش چون هست پور وزیر

ندارم از آن جان خود را گزیر

بدو داده‌ام من پری‌نوش را

ربوده پری‌نوش ازو هوش را

چو آمد به پیشت قمرتاش گرد

نبادا نمانی به او دستبرد

به او ده همه افسر و تخت و گنج

از آن پیش کز رزم آئی به رنج

اگر نه سپه ساز و پیش آر جنگ

که دیگر نسازم به ماچین درنگ

شتابم به سوی منوچهر شاه

به پابوس آن شاه زبینده گاه

ز گفتار چون نامه شد اسپری

نهاد اندر آن مهر انگشتری

قمرتاش را داد اندر زمان

شتابد بسان خدنگ از کمان

بیاراست او را بسان شهان

همه ساز و آئین و رسم مهان

به همراه او کرد فرهنگ دیو

که در ره شتابد برآرد غریو

همان دم برفتند بیراه و راه

چنین تا به درگاه فغفور شاه

سوی شاه چین آمدند آنگهی

که آمد قمرتاش با فرهی

بفرمود تا پرده برداشتند

خردمند را پیش بگذاشتند

درآمد در آن بارگه نامور

بسی یاد کرد از جهان دادگر

نهادند کرسی به زیر جوان

بداد آنگهی نامه پهلوان

همان پیر دستور یکسر بخواند

خر شاه فغفور در گل بماند

نگه کرد بر سوی دستور پیر

ز اندیشه رویش شده چون زریر

چه سازم بدو گفت این کار را

که از جان کنم دور آزار را

چنین گفت دستور با پور خویش

چرا تیره کردی همه دین و کیش

همه مرز چین کردی از کین خراب

فکندی رخت را چو کاغذ در آب

به بیگانه مردم شدی آشنا

تو و سام نیرم کجا تا کجا

چه بود اینکه انگیختی در جهان

درفشی شدی در میان مهان

در آتش فکندی همه مرز چین

ز تو گشت ویران سراسر زمین

سپاس جهاندار فغفور شاه

نبردی و کردی زمانه سیاه

به پاسخ قمرتاش گفت ای پدر

ز تو خاست این فتنها سر به سر

تو نیرنگ کردی به سام سوار

به سردابه کردی تو آن گلعذار

به آخر بشد آشکارات راز

پر از کینه شد جان آن رزمساز

به ناراستی و دروغ و فسون

سر فر تختت درآمد نگون

برآشفت از آن گفته فغفور چین

ز کینه برآمد بر ابروش چین

بدو گفت کای خیره بدگمان

به زه کرده از ژاژخانی کمان

نترسی ز من اندرین بارگاه

که فغفور چینم به سر بر کلاه

همه آب کینه درآری به جوی

بدین گونه آری به من گفت‌گوی

بگفت و به هر سو همی بنگرید

تنش گشته لرزان به مانند بید

نگه کرد بر سوی سهلان شیر

که خاموشی اندر چنین دار و گیر

بگیر این سیه‌روی ناپاک را

بی‌آرزم و بی‌مهر و ناپاک را

به بیرون درگاه بر دار کن

مر این بی‌هنر را نگونسار کن

که عبرت پذیرند همه انجمن

ببینند این را همه مرد و زن

چو سهلان ز فغفور این بشنوید

به سوی قمرتاش چینی دوید

بیازید چنگال و دستش گرفت

همه چینیان مانده اندر شگفت

قمرتاش برجست از روی کین

در ابرو درافکند از خشم چین

بدو گفت کای شاه بی‌مغز و رای

به بی‌دانشی مانده‌ای در سرای

منم بنده سام فرخنده بخت

که بندد به تخته تو را تخت و رخت

نتانی که یک مو ز من کم کنی

مگر رزم با سام نیرم کنی

مگر کشته گردد جهاندار سام

نماند به گیتی ابا نام و کام

پس آنگه اگر کشته گردم رواست

اگر نه چو سام نریمان کجاست

جهان را به هم بر زند پهلوان

ایا بی‌خبر شاه تیره‌روان

چو بشنید سهلان شه آشفته‌سر

یکی مشت زد بر سر نامور

قمرتاش از دستش آمد به روی

ببستند دستش در آن گفتگوی

چو از بارگه خاست ناگه غریو

درآمد غریونده فرهنگ دیو

قمرتاش را دید بر بسته دست

سراسیمه افکنده مانند مست

بغرید چون رعد اندر بهار

سراسیمه گردید ازو شهریار

چنین گفت آنگه به فغفور چین

که ای بدرگ خیره بدکمین

مترسی ز سام نریمان گرد

که رنگ از رخ نره‌دیوان ببرد

به بند اندر آورد او ابرها

ازو اژدها هم نیابد رها

منم چاکر سام سالار نیو

مرا نام کردند فرهنگ دیو

کمربسته‌ام در جهان چون رهی

شتابان به درگاه شاهنشهی

بدان تا ببینم منوچهرشاه

ببوسم سریر شه نیک‌خواه

قمرتاش هم چاکر شاه ماست

به هر جای تابنده چون ماه ماست

بگفت و بغرید دیو دمان

بترسید فغفور اندر زمان

بشد رنگش از روی و ترسنده ماند

ز بیمش دل و جان هراسنده ماند

برآشفت و گفتا نهنکال دیو

برآرد ازین دیو بدخو غریو

بدرد تنش را به چنگال تیز

برآرد ازین بدگهر رستخیز

بگفتند چون سام آمد به چین

نهان گشت از بیمش آن دیو کین

سه شب گشت تا دیو را کس ندید

تو گفتی که شد از جهان ناپدید

بخش ۲۰۲ - آمدن فرهنگ دیو و کشتن سهلان و بردن قمرتاش را

دگر ره چو فرهنگ با زور و چنگ

درآمد به خرگه بسان پلنگ

چو سهلان ورا دید از آن بردمید

بزد دست و شمشیر کین برکشید

یکی حمله آورد و بر شد غریو

درانداخت بر سوی فرهنگ دیو

که فرهنگ دیو اندر آمد به خشم

به سهلان گرداند از کینه چشم

ربود از کفش تیغ را در زمان

ز چنگال آن دیوش اندر زمان

بیازید و بگرفت بند کمر

ز جا برد او را به بالای سر

بزد بر زمین دیوش از روی کین

بلرزید از پیکر او زمین

سرش را بپیچید و از تن بکند

ابر پای تخت شهشنه فکند

پس آنگه تنش را بکند و بخورد

برآورد از جان او تیره گرد

نگه کرد آنگه سوی پادشاه

بدو گفت کای بددل روسیاه

همیشه به سام نریمان به کین

همین حیله سازی درین مرز چین

چگوئی تنت را بدرم به چنگ

جهان را کنم پیش تو تار و تنگ

بگفت و قمرتاش را درربود

به در رفت از آن بارگه همچو دود

بیامد سوی سام دیگر بگفت

سپهبد چو گل زین سخن برشگفت

بیامد پری‌دخت را آگهی

بداد آن سپهدار با فرهی

به خلوت دگر بزم آراستند

دل از انده و غم بپیراستند

وز آن روی فغفور دل پر ز دل

تنش بود لرزان و رخساره زرد

به دستور پیرش چنین گفت شاه

که شد روز روشن به ما بر سیاه

سر و جان ما پر ز بیم اندرست

همین طبل زیر گلیم اندرست

به پاسخ چنین گفت دستور پیر

که من چاره‌ای دارم اکنون به ویر

بسازیم کاری و نیرنگ و ریو

بیاریم دیگر نهنکال دیو

نگوئیم او را که سام آمدست

به میدان طلبکار نام آمدست

بدو گفت آنگاه فغفور شاه

که آن دیو ترسید زان رزمگاه

که ترسم نیاید به گفتار ما

پس آنگه شود تیره پیکار ما

که یا رب نماند ز دختر نشان

کزان درد گردیده‌ام خونفشان

سر دختران باد در زیر سنگ

که نه نام دارند ایشان نه ننگ

بگفت و بزد خویشتن بر زمین

همی گریه می‌کرد فغفور چین

بدو گفت دستور کای شهریار

کنون گریه ما نیاید به کار

نباید درین کار چندی گریست

نیاریم ازین گریه ما را بزیست

نباید فرستاد گردی غریو

شتابان به نزد نهنکال دیو

اگر گل به سر داری اکنون مشوی

اگر گل به دست است اکنون مبوی

که فغفور چین را یکی کار سخت

فتاده بدان سان که برگشته بخت

اگر تو نیائی بدو بد رسد

ایا نامورشاه هر دیو و دد

فرستاده شد در زمان پر غریو

چنین تا به نزد نهنکال دیو

شنیده سخن پیش او بازگفت

کزو دیو بددین بماندی شگفت

چو نام پری‌دخت بشنید ازو

برافراخت چون آتش مهرجو

بخندید بسیار و شادی نمود

بدانست کش چون رود همچو دود

همی خواست کان ماه را در کنار

بگیرد مر آن دیو ناپایدار

خبر شد به نزدیک فغفور شاه

که دیو زمان اندر آمد ز راه

پذیره فرستاد دستور پیر

بدان تا فریبش دهد دلپذیر

چو دستور آن دیو نر را بدید

پیاده همان دم به پیشش دوید

دلش شادمان پیش دیو دمان

بدو گفت کای پر دل پهلوان

که کام دلت در کنار آورم

درخت مرادت به بار آورم

به تو جفت سازم پری‌دخت ماه

به شرطی که سازی یکی رزمگاه

سر سام آری بر شاه چین

ببندی در فتنه و خشم و کین

پس آنگه تو را شاه دختر دهد

همه گنج و اسباب و گوهر دهد

نهنکال گفتش که گر شهریار

دهد کامم اندر چنین روزگار

پس آنگاه دشمن که باشد که من

سرش را نیارم درین انجمن

مرا شاه گر کام سازد روا

چنان جنگ سازم که باشد روا

هلا بازگو تا که باشد چنین

که دارد ازو درد فغفور چین

بدو گفت دستور کای رزمخواه

بیامد درین مرز تسلیم شاه

کمربسته در کینه و داوری

بیاورد لشکر ز دیو و پری

روارو چنین کار تنک آمده

که رحمان جنگی به جنگ آمده

بکشتند از ما بسی نامدار

از آن رو ورا کار گردیده خوار

چنین گفت تا پیش فغفور چین

رسیدند و کردندش اندوهگین

چو فغفور مر دیو را بنگرید

سرشکش ز مژگان به رخ برچکید

ثنا گفت آن دیو بر پادشاه

که شادان بزی شاه بر سر کلاه

ز اندوه تسلیم غمگین مباش

از آن بدگهر مرد پرکین مباش

هم امشب ورا خشت بالین کنم

سرش را همین دم ز تن برکنم

بنالید فغفور از کین و خشم

دو سیلاب بگشاد از هر دو چشم

همه نام تسلیم می‌گفت شاه

ز رحمان جنی و جنی سپاه

بدان تا نترسد نهنکال دیو

ز بیمش نیارد به میدان غریو

کشیدند خوان پیش دیو دمان

نشسته بد آن بدگهر شادمان

پس از خوان به گردش درآمد شراب

به سرخی به ماننده لعل ناب

همی خورد آن دیو تا گشت مست

به می ساغر عشق بودش به دست

ندانست کان سور ماتم بود

به گیتی دل شادمان کم بود

نهنکال با شاه فغفور چین

چنین گفت کای شاه روی زمین

منت شاد داماد باشم به بخت

پس آنگه تو دلشاد بنشین به تخت

یکی عهد با من ببایدت بست

که آن را نیاری به گیتی شکست

ببخشی به من ماه چین و ختن

سر افرازیم از همه انجمن

چو در پیش‌گاهت بوم من به پای

نسازد زمانه دگر کینه رای

منم شاه دیوان همه سر به سر

ز تخم کیوشان با زور و فر

بدو گفت فغفور کامت رواست

به شرطی که سازی همه کار راست

پری‌دخت آنجا به بند اندرست

دو دستش به خم کمند اندرست

ز من برده رضوان و پنهان شده

از آن دل درین سینه بریان شده

تو را رفت باید در آن بارگاه

شتابنده بر سوی تسلیم شاه

نهنکال برداشت گرز گران

ابر سوی تسلیم شه شد روان

بخش ۲۰۳ - خبردار شدن سام از آمدن نهنکال

از آن رو سوی سام شد آگهی

دگر پیش تسلیم با فرهی

که آمد نهنکال همچون نهنگ

به پیکار تو تیز کرده دو چنگ

فرستاد فغفور چینش به کین

شتابان درآمد دو ابرو به چین

بخندید از آن گفته سام سوار

که دارم سپاسی ز پروردگار

که او را گرفتم رها شد به بند

رسانید بر لشکر من گزند

دلم بود از کین او خشمناک

که نامد از آن دیو جنگی هلاک

به پای خود آمد کنون سوی مرگ

که ریزد ز شاخ تن خویش برگ

همانا ز من نیست آگاه دیو

که آمد بدین‌گونه با مکر و ریو

من ایدون زمانی نهان می‌شوم

پری‌وار پنهان از آن می‌شوم

بگفت و نهان گشت سالار سام

بشد در حرم پیش ماه تمام

بدان ماه‌پیکر همه بازگفت

پری‌دخت از آن گفته چون گل شکفت

زمانی برآمد ازین گفتگوی

که آمد همان دیو پرخاشجوی

غریونده برسان غران نهنگ

عمود گران را گرفته به چنگ

پری‌ یکسر از وی گریزان شدند

به ماننده بید لرزان شدند

درآمد نهنکال در پیش شاه

هراسنده زان جن و دیو و سپاه

به پا خاست تسلیم در پیش دیو

که شاد آمدی ای جهاندار نیو

سر نره دیوان روی زمین

به فرمان تو مرز ماچین و چین

ز تخم کیوشان با زور دست

که چون پشه بودش برش پیل مست

نبودی به گیتی ورا کس همال

تن مرگ در چنگ او پایمال

تو ماندی ازو یادگار از جهان

سرافراز و بیدار و تخم مهان

نهنکال خوشحال شد زین سخن

بخندید از آن گفته آن اهرمن

چو بنشست در بزم تسلیم شاه

نگه کرد بر چهر رضوان چو ماه

همان شمسه ماهرو را بدید

یکی آه سرد از جگر برکشید

نهنکال بر شمسه شد مهربان

در آن بزم بگشاد ناگه زبان

چنین گفت کای شاه دیو و پری

نداری نظیری تو در داوری

خردمند شاهی و با دستگاه

ابا گنج و با کشور و تخت و گاه

ولیکن مرا نیست هم در جهان

همالی دگر کس ز تخم مهان

مرا شاه فغفور یک چاکر است

که او را شهان جملگی چاکر است

منم پهلوان گرد فرخنده فر

همیشه ببسته به مردی کمر

نتابد کسی پیش بازوی من

چو موم است که پیش نیروی من

مرا سال بر چار شد خود هزار

که هستم به میدان و هر کارزار

نهنگان نتابند در جنگ من

فلک خیره گردد ز فرهنگ من

شنیدم که تو با سپاه گران

ابا نره دیو و پری‌پیکران

سوی مرز چین آمدستی به جنگ

ز کینه غریوان شدی چون پلنگ

همی شورش و فتنه آراستی

پی رزم فغفور برخاستی

تو را چیست با شاه چین گفتگوی

به خیره مشو پیش او رزمجوی

ز نیروی و پیکار اندیشه کن

خردمندی این جایگه پیشه کن

دو کار است ایدر تو را پیش راه

ببین تا کدامت خوش آید بخواه

نخستین مر این جنگ کوتاه کن

همان سوی مغرب‌زمین راه کن

دویم آنکه گر باشدت رای جنگ

خردمند باشی و با هوش و هنگ

بباید دگر کرد پیوند من

که من پادشاهم ابر اهرمن

جهانی سراسر به فرمان مراست

همه شرق و غربت به پیمان مر است

چو داری به من دختر خویش را

ز نو تازه کردی همه کیش را

پس آنگه من از بهر تو شاه چین

دو دستش ببندم به میدان کین

بیارم ورا دست بسته برت

به گردنده گردون رسانم سرت

وگر غیر ازین رای دیگر کنی

همه گنج و لشکر بدین سر کنی

به پاسخ بدو گفت تسلیم شاه

که ما را بود مردی اندر سپاه

گر او را بود رای دختر دهم

همه دختر و گنج و افسر دهم

اگر رای ندهد نشاید که من

دهم دختر خویش بر اهرمن

نهنکال گفتش که آن مرد کیست

که باید به فرمان و حکم تو زیست

بگو تا که او را چه نام است نام

نژاد از که دارد مر آن خویشکام

چنین گفت تسلیم کان پهلوان

بود پشت شاهان چراغ گوان

نهنگ دمان بچه اژدها

که بگرفت در رزمگه ابرها

گشاینده شاه جم را طلسم

به رخسار بهرام بنوشته اسم

ز تخم نریمان و کورنگ شاه

چو شهریست در دشت آوردگاه

یکی بنده‌ای هست از کردگار

کزو عوج بگریخت در کارزار

همان سام کو بست دست تو را

به خم اندر آورد شصت تو را

چو بشنید او نام فرخنده سام

بلرزید بر خویش و بگذار گام

نهنکال تندید کو را شمرد

به زشتی سپهدار را نام برد

که ناگه دلاور درآمد ز در

خروشید ماننده شیر نر

گره در برو زد پر از خشم و قهر

ز دنبال چشمان فرو ریخت زهر

نهنکال چون سام یل را بدید

ز اندیشه هوشش ز سر برپرید

به دل گفت کانجای بود دست سام

گمانم که او را سر آمد به دام

دل اندر درونش طپیدن گرفت

ز سر هوش شومش پریدن گرفت

دلاور بدو گفت کای پرگزند

چرا برشکستی تو زنجیر و بند

کنون مرگت آورد به سوی گور

برآورد از جان شوم تو شور

ببین دور گردون چها می‌کند

که دیگر تو را مبتلا می‌کند

به پاسخ بدو گفت آن بدگهر

که ای خیره‌سر سام بیدادگر

مرا چون ببستی تو از حیله دست

مرنج ار همی بند بر تو شکست

کنون گر بگیری مرا در نبرد

نخوانم دگر خویشتن را به مرد

بگفت و یکی حمله آورد سخت

بتندید بر سام فرخنده بخت

به چنگال بر پهلوان حمله کرد

که شد روی خورشید رخشنده زرد

یکی خنجری برکشید از نیام

درآمد خروشان به پیکار سام

درانداخت خنجر بدان پهلوان

بخندید از آن گرد روشن روان

بیازید و بگرفت دستش به دست

به نیرو درآمد چو پیلان مست

برون کرد خنجر ز چنگال دیو

که خیره شد از وی نهنکال دیو

بدان دیو جنگی یکی حمله کرد

که تاریک شد چشمه لاجورد

به هم حمله کردند در بارگاه

نظاره پری اندر آن جایگاه

به مشت و به کشتی درآویختند

ز هم خاک بر چشم هم ریختند

کشیدند صف اهرمن با پری

تماشاکنان اندر آن داوری

دو پیل دمنده به هم هم‌نبرد

رسانیده بر چرخ گردنده گرد

نهنکال می‌خواست تا شاخ خویش

زند بر دلاور کند سینه ریش

بدانست آن چاره را پهلوان

که در حلیه‌سازیست دیو دمان

بیازید و بگرفت شاخش به دست

به نیرو درآمد ز بن برشکست

نهنکال پیچیده از تاب درد

فرو ریخت از دیده خوناب زرد

امان خواست از شیر درنده دیو

ندادش سپهدار سالار نیو

به خاکش بمالید بسیار روی

بنالید آن دیو پرخاشجوی

دلاور به یک دست بگرفت سر

به دست دگر طوق آن بدگهر

بپیچید پایش به روی زمین

بتندید چون تندر آن شیر کین

نهاد از بر گردنش پای خویش

بجنبید سالار از جای خویش

یکی خنجر آبگون برکشید

تن دیو جنگی به خون درکشید

غریوی برآمد ز تسلیم شاه

ز شادی برافراخت بر مه کلاه

درانداخت خنجر بدان پهلوان

بخندید از آن گرد روشن روان

بیازید و بگرفت دستش به دست

به نیرو درآمد چو پیلان مست

برون کرد خنجر ز چنگال دیو

که خیره شد از وی نهنکال دیو

بدان دیو جنگی یکی حمله کرد

که تاریک شد چشمه لاجورد

به هم حمله کرد در بارگاه

نظاره پری اندر آن جایگاه

به مشت و به کشتی درآویختند

ز هم خاک بر چشم هم ریختند

کشیدند صف اهرمن با پری

تماشاکنان اندر آن داوری

دو پیل دمنده به هم هم‌نبرد

رسانیده بر چرخ گردنده گرد

نهنکال می‌خواست تا شاخ خویش

زند بر دلاور کند سینه ریش

بدانست آن چاره را پهلوان

که در حیله‌سازیست دیو دمان

بیازید و بگرفت شاخش به دست

به نیرو درآمد ز بن برشکست

نهنکال پیچیده از تاب درد

فرو ریخت از دیده خوناب زرد

امان خواست از شیر درنده دیو

ندادش سپهدار سالار نیو

به خاکش بمالید بسیار روی

بنالید آن دیو پرخاشجوی

دلاور به یک دست بگرفت سر

به دست دگر طوق آن بدگهر

بپیچید پایش به روی زمین

بتندید چون تندر آن شیر کین

نهاد از بر گردنش پای خویش

بجنبید سالار از جای خویش

یکی خنجر آبگون برکشید

تن دیو جنگی به خون درکشید

غریوی برآمد ز تسلیم شاه

ز شادی برافراخت بر مه کلاه

پری‌پیکران شادی انگیختند

همه لعل و یاقوت می‌ریختند

ابر تارک سام کرده نثار

که فیروز گردید در کارزار

سپهبد نشست از بر گاه خویش

بتان نوآئین مر او را به پیش

در خرمی در جهان باز شد

هم خوشدلی با وی انباز شد

نوای دف و چنگ برشد به ماه

بیاراست از نو دگر بارگاه

خبر شد به نزدیک فغفور چین

که کشته شد آن دیو بی‌داد و دین

بپیچید بر خویش فغفور سخت

به دل گفت یکباره برگشت بخت

ندانم چه سازم بدین زابلی

که یازید بر چین دو دست یلی

در کاخم از دست او شد سیاه

ابر باد شد نام و تخت و کلاه

نشانه شدم در میان شهان

به بدنامی اندر کهان و مهان

که فغفور چین را چه آمد به سر

ز بیداد سام آن بد بدگهر

همی گفت و می‌ریخت بر تاج خاک

همه جامه کرد از بر خویش چاک

بگفتند گردان ماچین و چین

که ای نامور شاه با داد و دین

چرا این همه خون دل می‌خوری

تو را نیست چاره بجز داوری

سپه‌ساز تا رای جنگ آوریم

جهان بر بداندیش تنگ آوریم

دلش باز دادند لشکر همه

که سالاری و لشکری چون رمه

چرا غم خوری بهر سالار سام

که آخر درآید سر او به دام

گریزان شد از وی سیاهی زنگ

ز شمشیر تیزش نکرده درنگ

بخش ۲۰۴ - لشکر کشیدن فغفور به جنگ سام

سپیده غو نای و آواز کوس

برآمد که گردون بشد سندروس

چو طاووس خورشید پر برکشید

ز آفاق شد زاغ شب ناپدید

برآورد عنقای خور بال و پر

بدیدند از آشیان مرغ زر

برون آمدند لشکری جنگجوی

به سام نریمان نهادند روی

برآورد سام ابر آتش درخش

ز سم ستورش شده خاک پخش

جهان پر شد از بانگ روئینه خم

بترسید شیر از دم گاودم

بجنبید لشکر به یک ره ز جای

برآمد خروش از دم کرنای

به ایوان دستور پرداختند

علم بر سر قصر بفراختند

چو بر کوهه پیل بستند کوس

قمرتاش بر پای یل داد بوس

که شاها بفرمای تا در حرم

مبادا کسی برفرازد علم

به من بخش این یک دو بد روز را

دم افسردگان جگرسوز را

روان سام گفت ای جوان شاد باش

ز قید غم و محنت آزاد باش

به قول تو این پرده را کم زنند

بزرگان ازین کار کم دم زنند

تو خوش باش و بر دل منه بار غم

که نبود حرامی مقامش حرم

پس آنگه خبر شد به فغفورشاه

که شد تیره گردون ز گرد و سپاه

بجوشید مانند دریای نیل

بزد بخت بر کوهه ژنده‌پیل

در گنج بگشاد و زر برفشاند

سپاهی چو مور و ملخ را بخواند

همه جنگجویان پرخاشگر

به خون عدو تنگ بسته کمر

همه کوه‌کوبان فولادخای

شده غرق آهن ز سر تا به پای

علم برکشیدند درتاختند

به میدان کینه سرافراختند

چو لشکر درآمد برآمد به ابر

ز روئینه خم بانگ و جوش هژبر

دو لشکر چو صف برکشیدند تنگ

فغان جرس خاست و آواز زنگ

برآمد قیامت ز آواز نای

مگر صور بود آن نفسهای نای

دو لشکر به صحرا کشیدند رخت

بپیوست اندر زمان جنگ سخت

ز خون یلان کوه و صحرای چین

به موج اندر آمد چو دریای چین

یکی نامور کرده از بهر نام

ز پولاد جامه از الماس جام

ز گردان سیه گشته چشم سپهر

ز ترس دلیران بلرزید مهر

ز گرد سواران و از پیچ و تاب

پر از گرد شد چشمه آفتاب

رخ شاه گردون شد از بیم زرد

پر از خاک شد جامه مه ز گرد

زمین گل شد از خون گردنکشان

پر از خشت شد قالب سرکشان

به نوک سنان سام روشن‌گهر

همی زد به خاک اندرون شیر نر

چو هفده هزار از جوانان چین

همه بر رخ خویش افکنده چین

کجا ده هزار از یل زابلی

گرفته همه خنجر کابلی

جوانان زده نعره بر پیر چرخ

بمانده زهش در کمان تیر چرخ

سر کوه افتاده از زخم تیغ

سر از تیغ باران چو باران ز میغ

ز سهم دلیران فولاد چنگ

شکسته دل شیر و پشت پلنگ

تکاور بر آفاق زابل چو برق

زده نعل بر فرق سلطان شرق

سرافکنده بر خاک ره سروران

علم مو کشیده به مرگ سران

نهنگان شده کشته بر پای پیل

روان سیل خون همچو دریای نیل

چکاچاک تیر و فشافاش تیغ

شده آتش سهم در جان میغ

فنا حمله آورده همچون پلنگ

اجل باز کرده دهان چون نهنگ

پر از کاسه سر همه صحن خاک

طبقهای گردون پر از جان پاک

ز آفاق بیرق برآورده سر

عقابان ز ترکش برآورده پر

ز تیر فلک چرخ ببریده مهر

ز چنبر به در جسته گاو سپهر

کمند سواران پر از تاب و چین

سر سرفراز آن پر از خشم و کین

سرافرازها در سرافکندگی

شده تیره سرچشمه زندگی

ز کشته به هر سوی صد پشته بیش

روان سام هر گوشه صد کشته بیش

جهان بر دو لشکر شده تار و تنگ

ز حیرت فرو مانده در کوه سنگ

تو گفتی دران دشت دهقان مرگ

ز بهر کشاورزی آورده برگ

سر مرد چو دانه در وی فشاند

به هر کشته صد جوی از خون براند

زده بوسه هر لحظه برگوشها

کمان گوشها بر بناگوش‌ها

قضا در نهیب و قدر در گریز

زمان در کمین و اجل تند و تیز

زمین لعل‌گون و هوا لاجورد

سیه گشته ماه و رخ مهر زرد

ز هر سوی از کشتها پشتها

به هر سوی از پشتها کشتها

همی سام یل گشته در جنگ خیر

سپه تشنه در جنگ و از عمر سیر

ز ناگه دلیران زابل زمین

گشودند بر قلب لشکر کمین

به خیل شه چین درآمد شکست

بشد کار ترکان به یک ره ز دست

نه جای قرار و نه جای ستیز

نهادند ناگه رو در گریز

همی سام گشته پر از پیچ و تاب

به خون سواران سنان داده آب

قضا را به فغفور چین دررسید

شه چین جوان شیردل را ندید

رخ آورد فیلش سبک پیش راند

چو سام آنچنان دید مرکب جهاند

برآورد از فیل از شاه گرد

بزد شه رخ و شاه را مات کرد

بیازید چنگ و بغل برگشود

گریبان گرفت و سرش را ربود

به یک ره بشد پای ترکان ز جای

شدند آن همه سرکشان زیر پای

نگونسار شد چینیان را علم

نزد نای ترکان دگرباره دم

چو چوگان سواران پرخاشجوی

ز تن می‌ربودند سرها چو گوی

زمین شد غبار و برآمد به اوج

جهان گشت موج و برآمد به موج

کمند دلیران زابل زمین

چو موی سر زنگیان پر ز چین

دلیران جنگ‌آور از بیم جنگ

کمان می‌فکندند همچون خدنگ

ز بس سر که سام یل از تن فکند

زمین گفت تا کی زبان گفت چند

ز بس کشته افکند در کوه و دشت

زمین گفت بس کن که از حد گذشت

دلیران چینی از آن بیم جنگ

کمان می‌فکندند همچون خدنگ

برآورده گردون گردان فعان

برآمد خروش از جهان کالامان

چو تیغ شه شرق بگرفت زنگ

ز خون عرصه خاک بگرفت رنگ

سر پهلوانان زابل زمین

علم زد به ایوان فغفور چین

بفرمود تا هر که بود از سپاه

عنان را بپیچید از آن رزمگاه

همان دم که آگاهی آمد به شهر

که کشتند فغفور چین را به قهر

چو غنچه پری‌دخت نسرین بدن

به خون در شد و چاک زد پیرهن

به فندق گل از طرف بستان بکند

به لولو برآورد مرجان ز قند

درافکند آن سنبل مشک‌فام

به پای سهی سرو طوبی خرام

بنفشه برافشاند بر نسترن

ببارید عناب بر یاسمن

فرو ریخت از چشم میگون شراب

ز بادام بر برگ گل زد گلاب

همه خلق از آن ماتم دردناک

نشستند یک هفته بر روی خاک

ز بهر دل خسته فرخنده ماه

به یک هفته بد سام بر خاک راه

کلاه کیانی فکنده به خاک

نشسته به ماتم دل و سینه چاک

چنین گفت گر پادشا را قضا

نیامد ندادی کجی را رضا

نه من کشتم او را اجل کشته بود

چو کشتش بهانه مرا کرده بود

من از مردمی هیچ نگذاشتم

به دل کینه هرگز نه هم داشتم

رهانید گرشاسبش آن زمان

ز شاه آفریدون که دادش امان

همان نیرم گرد یاریش کرد

رهانیدش از رنج و تیمار و درد

اجل در رسید این زمان در زمان

چو بد کرد در دم ندادش امان

پری‌دخت و دیگر شبستان شاه

به یک هفته بودند بر خاک راه

چو از سام نیرم نیامد گناه

نگردید دلشان از آن رزمخواه

جهان را همین است آئین و کیش

که هر لحظه بیگانه گردد ز خویش

کسی کو بود بر جهانی امیر

بمیرد چه گوید جهانش که میر

چو خورشید هر کو نماید جمال

بود روز بازار او را زوال

اگر بر درت پنج نوبت زنند

مشو غره زان کت که نوبت زنند

چو ابر ار زنی سایبان بر سماک

چو قطره بود بازگشتت به خاک

اگر بر سر تخت داری قرار

نبینی که تخت است یا بند و دار

جهان می‌نماند تو دانی به کس

بماند خداوند باقی و بس

سحر بر سر شاخ دیدم گلی

که گلبانگ می‌داد بر بلبلی

که گر زان که بر خویش خندی رواست

ولی کار ناید بدین خنده راست

چه داری که دوران ندارد شتاب

یک امروز و فردات آید به راست

چه شوکت نمائی برو لب ببند

بدین شوکت و رنگ و بویت مخند

فلک داند ایدر ستم پروری

میاموز هاروت را ساحری

بود رسم این شاهد دلفروز

که گاهیش سازست و گاهیش سوز

درین پرده هر جا نوائی زنند

به جای نوازنده جائی زنند

برآید ازین گلشن دلپذیر

گهی ناله زار و گه بانگ زیر

کسی خود درین دیر گردنده نیست

که دارنده دیر را بنده نیست

که دیده است در باغ و سرو بلند

که دوران گیتی ز بیخش نکند

بیارای آن باغبان باغ را

چو گلزار فردوس کن زاغ را

بکش طرف فیروزه بر طرف باغ

برافروز در گلشن گل چراغ

سخن را برافشان ز دامن غبار

چمن را ز گلبرگ پر کن کنار

در باغ بگشا که دل‌بسته‌ام

بفرما مفرح که دل خسته‌ام

می از دست سرو گل‌اندام خواه

چو گل چاک‌زن جامه و جام‌خواه

که مستان ز خود خیمه بیرون زنند

دگر روی پیمانه در خون زنند

بزن تخت‌جمشید در صحن باغ

بکش پر طاووس بر روی زاغ

صبوحی‌کشان می خون دل

ترنم نوازان خاقان دل

سراپرده بر بوستان می‌زنند

به دستان ره دوستان می‌زنند

درین وادی از سر قدم کرده‌اند

به جای همه بلکه خون خورده‌اند

ز بستان کشیدند رخت صبوح

گرفتند راه و فتادند روح

ز پستی علم بر ثریا زدند

ز کاشانه خرگه به صحرا زدند

رخ لاله پر قطره ژاله بین

می ژاله در ساغر لاله بین

چو مرغ چمن ارغنون‌ساز شد

گل ارغوانی دلش باز شد

فرو گفت در گوش مرغان خروش

که گل شوهر است و شقایق عروس

بخش ۲۰۵ - نشستن سام بر تخت فغفور شاه چین

سرای تذروان فرخنده کام

بدین گونه گفتند از کار سام

که از آبگین چون مگس دور شد

به بوی عسل دفع زنبور شد

جنیبت برون برد از آن رزمگاه

علم زد در ایوان فغفورشاه

چو خور برق از برج مه برفراخت

ازین چرخ اطلس کله برفراخت

همان دم از آن گلرخان خواست جام

رسید از لب لعل دلبر به کام

در آئینه چین رخ یار یافت

به چین سر زلف دلبر شتافت

در گنج بگشوده و کشته مار

ز اغیار ببریده و برده یار

رطب خورده و استخوان سوخته

خریده گل و خار بفروخته

گذشته ز نار و رسیده به نور

نظرگاه فردوس منظور حور

شده کشته دیو و پری در کنار

غمش شادی و شادیش غمگسار

چو فیروزه شد شاه فیروزبخت

زدندش در ایوان فغفور تخت

چو سلطان مشرق برآمد به گاه

ز یاقوت بر سر نهاده کلاه

سراپرده بر چرخ اطلس زده

علم بر رواق مقرنس زده

همه سر فراز آن ماچین و چین

نهاده سر بندگی بر زمین

همه شهریاران کشورگشای

فکنده سر عجز در پیش پای

دران بزم شاهان ترک از ادب

ز هیبت فروبسته چون پسته لب

سرای غلامان زرکش قبای

دو رویه زده صف به گرد سرای

نهاده امیران گیتی‌پناه

سر چاکری بر در بارگاه

جهان‌پهلوان بود بر تخت زر

جهانی که پیشش ببسته کمر

ز ناگه قمرتاش چینی چو برق

درآمد روان از در شاه شرق

به دستش سر و دست دستور پیر

که او را پدر بود و شه را وزیر

درخشنده آورده با خویشتن

چو شمع فروزده تیغ و کفن

به مژگان همه صحن ایوان برفت

بر سام نیرم باستاده گفت

که شاها جهان در پناه تو باد

زمین و زمان روی و راه تو باد

هواجوی صدر تو بادا فلک

دعاگوی قدر تو بادا ملک

اگر می‌کشی خون این بی‌گناه

حلالست بر جان سپاران شاه

وگر رحمت آری به جان بنده است

کند بندگی تو تا زنده است

وگر زان که آمد خطائی پدید

بر آن دامن عفو باید کشید

چو او نیز در حکم فغفور بود

ببخشای جرمش که معذور بود

ز بهر دل این سرافکنده است

که هم بنده‌زاد است و هم بنده است

که بر این جهاندیده رحم آوری

ازو درگذاری و زو بگذری

که پیر است و در قید حکمت اسیر

جوان را چه افزاید از خون پیر

درآمد چو بلبل به گفتار سام

شکر ریخت بیرون چو طوطی ز کام

لب شکرافشان شکرریز کرد

همه مرز چین را شکرخیز کرد

به پاسخ چنین گفت کای نوجوان

جهان جسم و لفظ تو آب روان

اگر زان که بد کرد فغفور دید

ز تیغم چشید آنچه باید چشید

پری‌دخت را هم عزا داشتی

غم و درد بر ما روا داشتی

بگفتم نباشد نکو هم به فال

شد از دست خود لاجرم پایمال

بتی را چنین زنده در گور کرد

همی این چنین همدم مور کرد

شد اکنون چو در بند زندان گور

ابا مار هم‌خواب و هم‌خانه مور

هر آن کس که چاهی کند بر گذار

نخست او در آن چاه افتد چو مار

پس آنگه جهاندیده را پیش خواند

روان خلعتش داد و زی خود نشاند

بدو داد دست وزارت دگر

به حرمت ز چرخش برآورد سر

بفرمود تا جام می دردهند

ترنم نوازند و ساغر دهند

درخشنده آتش در آب افکنند

به می تاب در آفتاب افکنند

عقیقین لبان جام برداشتند

ز یاقوت می کام برداشتند

قدح نوش کردند و مستان شدند

چو شب شد به سوی شبستان شدند

ز ایوان چو برخاست آواز کوس

به کیوان برآمد خروش خروس

سفیده به سرخی بیاراست روی

سیاهی نهان کرد در لحظه موی

می مهر در جام زر ریختند

ز سیماب آتش برانگیختند

بنفشه درودند و گل کاشتند

چمن را ز سنبل تهی داشتند

روان سام از جام نوشین بخواست

دگر نوش‌داروی خوشین بخواست

به روی پری‌دخت می نوش کرد

خرد را به یک جرعه بیهوش کرد

دلش با سر زلف او بسته عهد

ز مستی به هستی برون برده عهد

شکرچین شد از پسته تنگ او

درآویخت از زلف شبرنگ او

ز لعلش قدح جست و نقل از دهن

گل از باغ رخسار و قند از سخن

پری‌دخت از مه برافکند شب

به شکرفشانی درآورده لب

که بادا به کامت همه روزگار

شبت روز عید و خزانت بهار

به جای تو ای گرد فرخ‌نژاد

هر آن کس که بد کرد نیکش مباد

کنون چون در و دشت پر سنبل است

ز بلبل همه باغها پر گل است

چمن باغ خلد و سمن سوریست

عروس را هوای گل سوریست

شقایق نگر سر درانداختست

می لعل در ساغر انداختست

چمن را قبای سمن در بر است

سمن را هوای چمن در سر است

بدان طوبی آباد دارم هوا

که مل بی گل امروز نبود روا

بفرما که ترک شبستان کنند

زکاشانه آهنگ بستان کنند

سراپرده بر لاله‌زاران زنند

علم بر لب جویباران زنند

شنید این روان سام یل برنشست

پری‌دخت در هوج زر نشست

جنیبت ز ایوان به صحرا دواند

ابر طوبی‌آباد مرکب براند

بزد تخت فیروزه بر پیشگاه

خروش مغنی برآمد به ماه

پری‌پیکران مجلس آراستند

ز سیمین بران جام می‌خواستند

به جام عقیقی درآویختند

حقیقی می اندر قدح ریختند

نواگر بتان عود بنواخته

گهی سوخته عود و گه ساخته

رخ گل ز مل لاله‌رنگ آمده

ز گل لاله را پا به سنگ آمده

نشستند در سایه سرخ بید

شده روشن از باده چشم امید

لب ساغر از لعل شرین لبان

شده چون لب یار شیرین زبان

سمن آب روی بر گل رو زده

بنفشه خم اندر خم مو زده

ز گل روی باغ ارغوانی شده

ز سبزه زمین آسمانی شده

عروسان بستان گشاده نقاب

به ریحان مشکین درافکنده تاب

ز لب نوش خندان شکر ریختند

ز مو مشک بر نسترن بیختند

روان صراحی رسیده به کام

روان خون مرغ صراحی مدام

می همچو گل در کف دست سام

لب اندر لب یار نوشین به کام

ریاحین علم بر گلستان زده

شقایق دم می‌پرستان زده

عروس چمن چله‌پوش آمده

ز بلبل چمن در خروش آمده

بنفشه خم موی برتافته

ز باد صبا روی برتافته

صنوبر قدان گشته هر سو چمان

ز قد تیر کرده ز ابرو کمان

صبا آتش گل برافروخته

دل لاله از برگ گل سوخته

نهاده سمن بر چمن صندلی

به هر گوشه‌ای بر یکی بلبلی

به کام دل دوستان بوستان

شده بوستان خرم از دوستان

گشوده صبا برقع از روی گل

معطر شده عالم از بوی گل

ز باد صبا چین در ابروی آب

چو زنجیر موی بتان پیچ و تاب

به نوبت غزلخوان شده فاخته

بر آواز قمری قد افراخته

بهاری ز هر شاخ سر بر زده

نگاری ز هر کاخ سر بر زده

هزاران ترنم‌نواز آمده

گل از خوشدلی خرقه باز آمده

رسانده پیام از بهشت برین

شمال از صبا و شمال از سیمین

که خوش باد این عیش بر دوستان

که با دست بی دوستان بوستان

که ایام روز جوانی گذشت

ز دور فلک عمر فانی گذشت

دم خوش برآرای نفس خوش دمیست

به عالم برآسا که خوش عالمیست

دلاور چو نرگس شده می‌پرست

گل خیری و خمر گلگون به دست

به دستش می تلخ شیرین گوار

به دست دگر زلف مشکین یار

به گفتار رامشگران کرده گوش

به رفتار مه‌پیکران داده هوش

پری‌چهره ساقی مه سیم‌تن

بت پرنیان پوش پسته دهن

به گردش درآورده در پای سرو

عقیقین شرابی چون خون تذرو

فروغ دل و نور چشم قدح

تن جام را جان و جان را فرح

زلال روان‌بخش عنبرنسیم

ازو پیر و برنای و ممسک کریم

درافشان و روشن چو شمع فلک

فروزان و صافی چو جام فلک

زده آب بر آتش آفتاب

شده پیش او از حیا آتش آب

به روز آفتاب و به شب ماهتاب

ز زر آب یاقوت سیمای ناب

کهن پیر دهقان و پیر طرب

جگر گوشه خوشه بنت‌العنب

نم جسم و جان آب آتش شرار

می جام جم آتش آبدار

فروزنده خورشید خمخانه برج

درخشنده یاقوت پیمانه درج

خراباتی بکر و پر کرده جام

منور چو شمع شبستان تمام

مشعشع گلاب و چو گلگون عرق

ملمع نقابی چو میگون عرق

دوای کی و نوشداروی جم

خطا رفت و بیهوش داروی غم

عروس چمان و چمانه تتق

معین چو خون شفق در افق

درافشان سهیل یمانیش نام

غلط می‌کنم روح ثانیش نام

خردمند مردافکن و راهزن

به صورت فرشته به فعل اهرمن

لعال قدح قفل زندان غم

گل روی ساغر کلید کرم

چو خور تیره گرد چو گل هرزه‌خند

چو مه شیشه باز و چو شب چشم‌بند

جم جام گل چهره اورنگ تاک

گل باغ جان بلکه خود جان پاک

سفیده‌دم شام و صبح صبوح

مشاعل فروز شبستان روح

چو لعل لب ساقی خوشخرام

بنانین و نوشین و یاقوت‌فام

گلابی چکیده ز گلبرگ جان

شرابی از آن رفته آب روان

که ز شیشه‌اش چون برون آوری

چو دیوی نماید به دست پری

خوشا باده تلخ شیرین‌گوار

اگر مستیش را نبودی خمار

خوشا در غزل گشته مست شراب

ازل تا ابد خفته مست و خراب

دریغا صبوح گل‌افشان می

اگر نیستی داغ دوری ز پی

خوشت باد ای نکهت نوبهار

که داری نسیم سر زلف یار

چرا درگذشتی ز ماه همچو با د

بیا ای که جانم فدای تو باد

علم زن دم صبح در بوستان

که بستان حرامست بی‌دوستان

بکش فرش فیروزه‌گون در چمن

به شبنم فروشوی روی سمن

سمن خط ریحان کشش بر ورق

چمن طاس نرگش نهش بر طبق

ببین لاله را با دل سوخته

رخ از آتش دل برافروخته

شکوفست بلقیس و بستان سبا

بنفشست لیلی و مجنون صبا

مگر پرده از روی لیلی فتاد

که مجنون دگر سر به صحرا نهاد

مگر بهر بلقیس شد چاره ساز

که هدهد به سوی صبا رفت باز

مگر انده ویس گلروی خورد

که گل همچو رامین شد از مهر زرد

مگر بلبل از بانگ و زاری نخفت

که گل گشت در باغ با خار جفت

چو زد گربه بید بر شاخ دست

روان باد چون برق در موش جست

چو گل صید مرغ سحرخیز کرد

دلاویز مرغی شب آویز کرد

بخش ۲۰۶ - دامادی سام نیرم با پری‌دخت و شب زفاف

سراینده مرغان بستان سرای

ازین گونه گشتند دستان سرای

که چون سام نیرم علم برکشید

می روشن از ساغر زر کشید

رخ آورد چون شاه خاور به چین

علم زد چو گیسوی دلبر به چین

چو بنشست جمشید بر تخت عاج

ز یاقوت رخشنده بر فرق تاج

بفرمود تا موبدان کهن

که گفتند ز افلاک و انجم سخن

برآیند بر بام چرخ برین

بجویند وقت مبارک‌ترین

که آرند خورشید را سوی سام

رسانند تابنده مه را به بام

سطرلاب‌داران اخترشناس

گرفتند ز اجرام علوی قیاس

چنین گشت روشن که آن دم که مهر

بتابد رخ از بام نیلی سپهر

عروس فلک کحل شب درکشد

سرانداز زرین ز سر درکشد

بپوشد جهان لاجوردی قبای

مبارک بود کار را روی و رای

سزد کان زمان سام فرخنده نام

رسد از لب لعل دلبر به کام

چو بشنید فرخ رخ نیک‌پی

به میدان درافکند گلگونه می

پس آنگه سران سپه را بخواند

بدان مژده زر داد و گوهر فشاند

ز بهر عروسی یل کامیاب

بیاراست ایوان به در خوشاب

بفرمود تا شهر و صحرای چین

گرفتند در خز و دیبای چین

هزار اشتر کوه کوهان نر

به دیبای رنگین و خلخال زر

هزار استر خوش‌رو خاره‌سم

مرصع ز گوهر ز سر تا به دم

هزار اسب که‌کوب فولادخای

نهان در جواهر ز سر تا به پای

هزار آتشین روی سیمین بدن

چو طوطی شکرخای و شیرین سخن

فرستاده کان ماه مشکین کمند

به زرینه مهدش به چین آورند

چو شد چین زلف بتان مشکبار

همه خاک چین گشت مشک تتار

سرای تذروان طوطی‌ سخن

چو کبک دری جلوه‌گر در چمن

قصب‌پوش خوبان زرین‌کلاه

به شکر قصب بسته بر طرف ماه

جنیبت چو کبکان و طاووس نر

روان کرده با طوق و زینهای زر

به هر عرصه‌ای با سپاهی شهی

به هر برج با آفتابی مهی

چو جمشید با جام گوهرنگار

چو خورشید با گوهر زرنگار

بزرگان طبقهای گوهر به چنگ

شهان شمع‌های معنبر به چنگ

خطای سواران زابل سوار

برانگیخته بور دریاگذار

زده قبها بر گذرگاه ماه

در آن قبه سیمین‌بران همچو ماه

شکرپاسخان عود مجمر به دست

معنبرخطان مشک و عنبر به دست

همه کوه زرین حمایل شده

همه دشت مشکین شمایل شده

تبیره‌زنان کوس بنواخته

جرسها به جنبش درانداخته

هوا شقهای کیانی درفش

مرقع شده دلق چرخ بنفش

از آن طوبی‌آباد تا قصر شاه

زده صف پری‌چهرگان همچو ماه

رساندند ماه ختن را به چین

گرفتند بر سام یل آفرین

همه خاک چین نافه مشک بود

همه خشک و تر پر زر خشک بود

تو گفتی ز بس گوهر تابناک

گهر دوز شد نطع کیمخت خاک

بدان رسم و آئین ببستند عهد

در ایوان جمشید بنهاد مهد

بر آن سرو سیمین دامن‌کشان

شکرریز کردند گوهرفشان

روان ریخت سام از برای نگار

به هرگام گنجی ز بهر نثار

به فیروزه‌گون مسندش برنشاند

چو فیروزه در خاتم زر نشاند

پس آنگه گرفتش بلورینه دست

به رسم کیامورثی عقد بست

که بی‌عقد آن گل‌رخ می‌پرست

چو عقد ثریا نمی‌داد دست

همه موبدان در نماز آمدند

همه بخردان مدح‌ساز آمدند

چو شد بسته کابین آن دلگشای

فرستاد سامش به خلوت‌سرای

خوشا وقت درویشی از روزگار

که آخر مرادش دهد روزگار

سر تخت شاهنشهی زان اوست

ملوکان عالم به فرمان اوست

هر آن کس که هیچش نباشد به دست

درستیست کش هیچ نبود شکست

نخواهد توانگر ز درویش باج

نجوید شه از ملک ویران خراج

ولی پادشاهی اگر یک دم است

خوشست ارچه سورش همه ماتمست

اگر غم برآرد ز جانت دمار

چو امید شادی بود غم مدار

خوش آن درد کو را دوائی بود

خوش آن یار کو را وفائی بود

خوشا آنکه شد منزلش کوی دوست

که جنات فردوس ماوای اوست

همی سام بر تخت گوهرنگار

گرفته به کف ساغر زرنگار

فتاده در ایوان فیروزه رنگ

خروش مغنی بر آوای چنگ

صنوبر خرامان پرده‌سرای

چو سرو خرامان ستاده به پای

چو خون صراحی برآمد به جوش

برآورد مرغ صراحی خروش

که ساغر مگر جام گیتی‌نماست

که بر دست جمشید گیتی‌گشاست

مغنی چو رعد و مغنی رباب

قدح آسمان و شراب آفتاب

چه در گوش سام آمد آوای جنگ

سروشش فرو کوفت در گوش سنگ

که بی‌لعل جانان حرامست می

بجز لعل جانان کدامست می

برو شعر از آن زلف مه‌پوش نوش

می لعل از چشمه نوش نوش

رخ خوب و خال سیاهش نگر

سیه‌دانه بر طرف ماهش نگر

ز شامش شکن بر شکن می‌ فکن

سپاه حبش بر ختن می‌فکن

می از دست یار ترش‌رو منوش

که از دست زنبور نیشست نوش

بخش ۲۰۷ - زفاف نمودن سام با پری‌دخت و مجلس آراستن به روی او

چو بگذشت پاسی از آن تیره شب

ز گردش همان جانش آمد به لب

به پا خاست آن لحظه فرخنده سام

به نزد پری‌دخت آمد به کام

چو مه طالع از برج نیک‌اختری

قمر گشته ماهیش را مشتری

مهی دید در آسمانی نقاب

چو خورشید در لاجوردی حجاب

خرامنده سروی سراپای نوش

شبش از درازی گذشته ز دوش

سهی سرو سیمینش را نازبار

پرند شب از گیسویش تارتار

شب تیره و خیره مشکین شبش

لب جام میگون ز میگون لبش

رخ مهوش شمع از مشک‌پوش

لب دلکشش شکر می‌فروش

بر آتش دو مار سیه تافته

صبا از نسیمش روان یافته

دو آهوش افسونگر جادوان

دو زنگیش سر حلقه زنگیان

برش برگ نسرین و رخ بوستان

دهانش به کام دل دوستان

سخن در دهانش خرد را روان

ز موی میانش یقین در گمان

دو جادوی میگونش مست مدام

دو آهوش بادام و گیسوش دام

نه در پسته‌اش عقل را هیچ گنج

نه چون غبغبش بوستان را ترنج

رخ و ابرویش مشتری در کمان

قدح بر لبش نار بر ناروان

فتاده مه از شرم او از رواق

در آفاق جفت دو ابروش طاق

به دنبال چشمش یکی خال بود

که چشم خودش هم به دنبال بود

خرد صید آهوی شیرافکنش

نپیچیده جادو سر از گردنش

دو پستان دو نار گلستان جان

دو مرجان عناب‌گون جان جان

برآشفته زان سنبل عنبرین

بنفشه فروشان بازار چین

ز کفر سر زلفش ایمان درست

ز مرجانش آوازه جان درست

دو لعل لبش شکر آبدار

دو زلف کجش عنبر تابدار

کمندافکن او زنگی رهزنش

کرشمه‌کنان ترک مردافکنش

کشیده ز شب ماه را در کمند

بر آتش نهاده ز عنبر سپند

ز فردوس اعلی رخش آیتی

به میدان خوبی قدح رایتی

میانش ز هستی گرفته کنار

ز می نرگسش را گرفته خمار

فروهشته برقع به رخ چون پری

به جولان درآمد چو کبک دری

چو بر چرخ تیر نظر می‌فکند

قمر پیش تیرش سپر می‌فکند

چو از مه برافکند شبگون نقاب

برفت آب سرچشمه آفتاب

برون آمد از پرده مهری ز میغ

دو جادوش افگنده بر مهر تیغ

چو مر سام دید آن پری‌زاده را

بسی طعنه زد از لبش باده را

تن همچو آب روانش بدید

گمان برد کاین دم بخواهد چکید

مه و مشتری در قران آمده

ملک با پری همعنان آمده

چو روح و بدن در هم آویختند

چو شهد و شکر در هم آمیختند

خرد خفته و عشق بیدار شد

غرض مایل و صبر بیکار شد

به پای گل بلبل نیم مست

سمن برگ افشاند و گل دسته بست

به عناب بگرفت دستش به ناز

برآورد نار از ترنجش به گاز

گهی شاخ ریحانش را می‌کشید

گهی لعل خندانش را می‌مکید

گهی از عقیقش شکر می‌شکست

گیه سنبلش بر قمر می‌شکست

گهی بر کمندش کمین می‌گشود

گهی زنگبارش به چین می‌نمود

گهی سیب سیمینش را می‌گزید

گهی لعل خونیش را می‌مزید

گهی آفتاب از شبش می‌نمود

گهی زهره از عقربش می‌گشود

گهی شکرش در دهان می‌چشید

گهی سنبلش در میان می‌کشید

گهی همچو مو در برش می‌فتاد

گهی سینه بر سینه‌اش می‌نهاد

گهی شکرش پسته‌اش می‌ربود

گهی نرگسش بر سمن می‌گشود

گهی شامش از صبح برمی‌فکند

گهی تیره‌شب بر قمر می‌فکند

گهی کوه می‌جست و گاهی کمر

گهی شام می‌دید و گاهی سحر

گهی از لبش ناردان می‌چشید

گهی نازش از ناردان می‌گزید

گهی نسترن را ورق می‌گشاد

گهی لاله را در طبق می‌نهاد

گهی سنبل از ارغوان می‌ربود

گهی سوسنش از دهان می‌ربود

گهی برج می‌دید و گاهی قمر

گهی درج مئیافت گاهی گهر

گهی معجز از فرق او می‌گشود

گهی عنبرینه ز بر می‌نمود

گهی سام بر پای مه می‌فتاد

گهی ماه بر پاش سر می‌نهاد

گهی مه به یل می‌فکندی کمند

گهی یل ز مه برکشیدی پرند

گهی شیر می‌گشت بر گور چیر

گهی گور می‌رست از چنگ شیر

گهی باز با کبک دمساز بود

گهی کبک در چنگل باز بود

جو سام یل از لعل او مست شد

برو دیو شهوت زبردست شد

شه روم بر باد باشد سوار

به دربند بشتافت بهر شکار

به بوی ریاحین و برگ سمن

به پرواز شد تا به طرف چمن

عقاب از سر دست یل برپرید

تذرو چمن را به بر درکشید

چو از نکهت بوستان مست گشت

چو بلبل بزد بال و بر گل نشست

قد چون الف لام الف ساختند

چو دل دال در لام پراختند

یکی گشت با هم دو جان در تنی

دو تن برزده سر ز پیراهنی

درآمد چو سام استخوانی به دست

چو طوطی به تنگ شکر برنشست

پر از میوه یک باغ دربسته یافت

به بوی بهی سوی سیبش شتافت

نرسته ز گلبرگ او نوک خار

نیفتاده بر گنج او چشم مار

ز بستان گلی ناشگفته هنوز

به الماس دری نسفته هنوز

زبان امیدش به کام دهان

دهان مرادش به کام زبان

درآمیخت با او چو شیر و شکر

به روغن فرود برد خرمای تر

طبرزد گذارنده شد در گلاب

درافتاد شکر به جام شراب

لبالب شد از می بلورینه جام

زد انگشت سیماب در سیم خام

سر درج لولوی تر برگرفت

همه درج در لولوی تر گرفت

چو از خرج و دخلش نشد هیچ نقد

حسابش به انگشت بگرفت عقد

ز نوک قلم عقد گوهر گشاد

پس آنگه قلم در قلمدان نهاد

چو سام اسب کین‌کش به میدان جهاند

به میدان ز نوک سنان خون جهاند

چو بر تخت فرمان او بود باد

نگین سلیمان به دستش فتاد

کمیت روانش چو سر می‌کشید

به یک گام یک میل ره می‌پرید

چنان تیزرو بود گلگون سام

که می‌رفت ده میل در یک مقام

چو سر بر زد آن توسن بدلجام

زبان نشاطش فرو شد به کام

گه نیزه‌بازی چو تک برگشود

به هر حلقه‌ای حلقه‌ای در ربود

به گلبرگ بر زد نشاط از گلاب

بکشت آتش غم به آب شرار

که چون شمع بستان مجلس فروز

برفت از گلش آب آتش فروز

ز درج گهر شاخ مرجان برست

بدان لعل‌گون آب دریا نشست

به الماس شد لعل بگداخته

شد ایوان پر از لعل نو ساخته

شکر در کنار و رطب در میان

طبرزد به دست و عسل در دهان

شبان روز از خواب باز آمدند

روان‌پرور و دلنواز آمدند

سه روز و سه شب هر دو با یکدگر

نکردند جز عیش کار دگر

چو سر برگرفتند از جای خواب

بشستند خود را به مشک و گلاب

صنوبر ز دیبا بیاراستند

پس از جامه جام طرب خواستند

ستایش گرفتند بر دادگر

که آوردشان روز روزی به سر

گهی نغمه چنگ کردند گوش

گهی جام گلرنگ کردند نوش

ز دست نگاران سیمین‌عذار

نشد تا به یک ماه رنگ نگار

نواگر بتان ترنم‌نواز

نگشتند یک لحظه فارغ ز ساز

یل عالم‌آرای مجلس فروز

نیامد برون از حرم نیم‌روز

گهی لاله می‌کرد و گاهی طرب

گهی قند می‌خورد و گاهی رطب

گهی مست می بود و گه مست خواب

گهی با شراب و گهی با کباب

بدین گونه تا مدتی برگذشت

ز عیش و طرب هیچ خالی نگشت

بخش ۲۰۸ - در بیان مجلس آراستن سام نریمان و آوردن قمرتاش را و بر تخت نشاندن و خود رفتن به طرف خاورزمین

درا ای سهیل یمانی به برج

برا ای عقیق یمانی به درج

گذر کن ز معموره آب و گل

سفر کن به معموره جان و دل

قلم در قلم حرف افلاک کش

خط اندر خط نسخه خاک کش

برو ترک این هفت منزل بگوی

بیا دست ازین مار نه‌سر بشوی

دو چشم از سر می‌پرستی برآر

چو عین بتان سر به مستی برآر

تو شمعی و پروانه‌ات مست جان

تو گنجی و ویرانه‌ات لامکان

چو بنمود بر گنبد لاجورد

ز فیروزه سبز یاقوت زرد

گو پیلتن سام زرین کلاه

ز روی شکوه اندر آمد به گاه

بزرگان و شاهان عالی مقام

به خدمت ستادند در پیش سام

قمرتاش چینی‌نسب را بخواند

بر اورنگ فغفور چینش نشاند

همه ملک فغفور و توران زمین

بدو داد با دخت خاقان چین

پس آنگه یکی جشن شاهانه ساخت

سر سروران از فلک برفراخت

سپه دادش و رایت و تخت زر

کلاه کیانی و طوق و کمر

در گنج فغفور چین برگشاد

کمربستگان را زر و سیم داد

چو جمشید بزم طرب ساز کرد

چو خورشید زربخشی آغاز کرد

رها کرد زندانیان را ز بند

برآورد رای دل مستمند

سر زیردستان به مه برکشید

سرافکندگان را به که برکشید

ز طالم امان داد مظلوم را

به محرم رسانید محروم را

بفرمود تا ساقی سمیتن

به ساغر درآرد عقیق یمن

در آب افکند آتش ناب را

به جوش آورد آتش و آب را

چو ساقی به می روی ساقی نشست

گل احمر از باغ مجلس برست

نواگر بتان در خروش آمدند

پری‌چهرگان باده‌نوش آمدند

گره‌گیر مویان شنگول شنگ

کشیدند زلف گره‌گیر چنگ

برآورد نی آتش از جان عود

فرو شد دم زهره ز افغان رود

ز آه نی زرد و نای سیاه

فغان ره‌ساز بر شد به ماه

نی آه‌زن دم به دم راه‌زن

دف چنبرین چرخ را راه‌زن

زده چنگ چینی ره عقل و دین

شده طره چینیان پر ز چین

کف مه‌رخان مطلع آفتاب

ز دست مغنی در افغان رباب

ز گردش به جان آمده جام می

شده مست جام طرب شاه کی

شکرفان مشاعل‌فروز آمدند

معنبرخطان عودسوز آمدند

به ناگه جهان‌پهلوان می ‌پرست

نگه کرد قلواد را دید مست

چو آن شمع گریان و با سوز و تاب

ز چشم گهرریز می‌ریخت آب

بپرسید کای مونس جان من

منور به تو قصر و ایوان من

دلت همچنان است با دلستان

بگو روشن از من چه داری نهان

زمین را ببوسید و قلواد گفت

که آتش به پنبه نشاید نهفت

چو دلبر به دست غمم باز داد

مرا هاتف غیب آواز داد

که از یار دل برنشاید گرفت

از اغیار دلبر نشاید گرفت

به امید جانان همی جان دهم

همان به که جان را به جانان دهم

خوشا هر که شد کشته در پای دوست

چه باکست زان کس که مقبول اوست

چو داری ز حال ضعیفان خبر

به قلواد و قلوش گهی درنگر

مشو غافل ای پهلو از حال ما

نکو درنگر فال و احوال ما

که ما هم نواساز این پرده‌ایم

درین ره دل و دین فدا کرده‌ایم

چو کام قمرتاش کردی روا

برآور مراد دل ریش ما

چو این نکته بشنید فرخنده شاه

دلش داد و گفت ای فروزنده ماه

ز گرمی مده آتش دل به باد

که شمع از زبان می‌دهد سر به باد

چو خور بر زند سر ز دریای چین

رخ آریم چون خور به خاور زمین

بخش ۲۰۹ - رفتن سام به ایران وبر تخت نشاندن قلوش را در خاور زمین و استقبال نمودن منوچهر شاه، سام نریمان

ز پیر خردمند موبدنژاد

شنیدم که روز دگر بامداد

چو رخشنده شد صبح گیتی فروز

سر از چادر شب برون کرد روز

شب‌آهنگ بر زد سر از راه بام

برآمد شه خاور از راه شام

شهنشاه مشرق برآمد به تخت

شه روز از چین برون برد رخت

همه گنج فغفور خاقان چین

کشیدند یکسر به خاور زمین

پری‌دخت گلروی خورشید چهر

به زرین عماری روان شد چو مهر

مشاعل فروزان ایوان شوق

صنوبر خرامان بستان ذوق

سمن دست بندان گلزار عشق

بنفشه فروشان بازار عشق

کواکب شناسان گردون سپهر

چو قلوش چو قلواد فرخنده چهر

روان در رکاب همایون سام

ز چین رفته بر سوی خاور به کام

چو خور بال زرین برافراخته

نشیمن به خاور زمین ساخته

خوش آن دم که با عشقبازان زار

علم برفرازند بر کوی یار

خوش آن دم که یاری به یاری رسد

امیدی به امیدواری رسد

چو سام نریمان به خاور رسید

سراپرده بر چرخ اخضر کشید

به رسم کیان مجلسی ساز کرد

در گنجهای کهن باز کرد

سران سپه را به درگاه خواند

ز دامن گهرشان به سر برفشاند

ز بس سیم و زر کو به خواهنده داد

زمین را بشد گنج قارون ز باد

به قلواد داد آذرافروز را

دگر شمسه آن شمع دلسوز را

به قلوش سپردش به رسم کیان

یکی مه همی سام بد بی زیان

چنین گفت با مردم خاوری

که قلواش را می‌دهم سروری

که داماد شاهست عم زاد من

چراغ مهان و شه انجمن

به فرمانبری پیش او هر که هست

بباشید شادان دل و می‌پرست

پس آنگه بدو رایت و تخت دید

فلک کام او را جوانبخت دید

به سر برنهادش کلاه مهی

نشاندش بر اورنگ شاهنشهی

چو قلوش نشستش به تخت مراد

در عدل و داد شهی برگشاد

ز ماهی برآمد سر وی به ماه

ز دلدار شادان و تخت و کلاه

سر از چرخ گردون برافراخته

چو خاور ولی عهد خود ساخته

دل همرهان را چو سام گزین

چو کردش تسلی درآمد به زین

چل و شش شده سال تا او ز شاه

جدا گشت و شد سوی مغرب سپاه

بفرمود تا خیمه بیرون زنند

سراپردها را به هامون زنند

زمین‌کوب را زیر زین آورند

سپه را به ایران زمین آورند

یل نیک پی قلوش پا‌ک‌زاد

ستایش کنان خاک را بوسه داد

بساط همایون به مژگان برفت

بسی لابه کرد و به پهلو بگفت

که ساما چو فصل زمستان رسید

ز سرما که و دشت نتوان برید

ازین بس که تا برگذشتی به دشت

ز دریا به بی‌وعده نتوان گذشت

همه را برفست و منزل دراز

نه پیداست راه از نشیب و فراز

بمان شاد تا کاروان تتار

بشارت دهد باغ را ز بهار

گل از خوشدلی خنده بر مل زند

هوا بر سر زلف سنبل زند

سزد کان زمان سام فرخنده شاه

چو گرشاسپ روی آورد سوی راه

خوش آمد همی این سخن سام را

نشست و گزیدش می و جام را

ز تن جامه از مجلس جام داد

همه دوستان را ز می کام داد

شب و روز شادان ابا یکدیگر

نشسته ابا دوستان سر به سر

گهی گوی و گه بزمشان بود کار

گهی خلوت عیش و گاهی شکار

بجز این سر چرخ را نیست کار

که پیوسته با نوش نیش است و خار

مناز از وی ار زان که گنجت دهد

که در آخرش بهره رنجت دهد

منه دل درین خانه پرسرور

که گاهی دهد ماتم و گاه سور

اگر پخته‌ای باده خام گیر

برآرای هنگامه و جام گیر

چو با دست در دست تو باده نوش

که بادت برد آتش و آب نوش

ره بام این سبز گلشن کجاست

نشانی بیابیم و پی بی‌نواست

بیا تا دمی باز مست و خراب

به بامش برآئیم چون آفتاب

ببینم روشن که در خانه کیست

درین آمد و شد ورا امر چیست

چه دانی کجا جای و ماوای ماست

که آنجا که جامست آن جای ماست

هر آن کو ز دریاش باشد گذر

ز حوت و ز ماهیش بباید خطر

تو ما را چه دانی که از ما نه‌ای

ز ما دور شو زان که مرجانه‌ای

ولی ملک با ملک درویشی است

میان غریبان کجا خویشی است

تو مائی و اورنگ شاهی تر است

تو شاهی و مه تا به ماهی تر است

ولیکن درین خانه تا زیستی

ندانستی از خود که خود کیستی

تو شاهی دم از بی‌نوائی مزن

چو گنجی دم از اژدهائی مزن

برون از دو عالم جهانی طلب

بجز ملک هستی مکانی طلب

اگر مهره بردی چه ترسی ز مار

تو گل چین و ایمن شو از نوک خار

سراینده مرغان بستان سرای

ازین پرده گشتند دستان سرای

که چون ارغوان سیر نوروز شد

صبا بر گل و لاله زردوز شد

گل خوش نظر گشت بستان فروز

چراغ چمن شد گلستان فروز

از آرامگه زود پرواز کرد

همان روزگار سفر ساز کرد

برون شد همی سام فیروزبخت

برون برد ز کاشانه اسباب و رخت

بساط بزرگی به صحرا کشید

کیانی علم بر ثریا کشید

به عراده می برد آن اژدها

به زنجیر بر بسته بد ابرها

شده بندیان گرد فرهنگ دیو

به پیش اندر آن گرد سالار نیو

همی رفت منزل به منزل چو باد

شکارافکنان و به دل گشته شاد

همان مهرافروز آتش عذار

به همراه قلواد آن نامدار

سپاه از پس و پیش او بی‌شمر

دو ره صد هزاران یل نامور

خبر شد به ایران که سام دلیر

ز مغرب زمین آمد آن نره شیر

منوچهر شادان شد از پهلوان

که آمد سپهدار روشن روان

بفرمود تا جمله گردان شاه

پذیره شدند و گرفتند راه

ز جیحون چین تا به آمل زمین

همه گنج و دینار و در ثمین

غلامان و اسبان آراسته

به اسباب زرین بپیراسته

شهنشه منوچهر بهر شکار

به در رفت در راه سام سوار

به ناگاه سام یل آمد پدید

منوچهر خندید و شادی گزید

پیاده شد از اسب سام سوار

ببوسید دست و سر شهریار

شهنشه مر او را به بر درگرفت

ز دیر آمدن دست بر سر گرفت

بپرسیدش از رنج و پیکار جنگ

که چندین چرا کردی آنجا درنگ

نیامد مرا جز غم تو به باد

همیشه زدم از جگر سردباد

سپهبد همه داستانها بگفت

کزو شاه مانند گل برشکفت

به ناگه به عراده آن نره دیو

بدید و برآورد بانگ غریو

بپرسید تا کیست این اژدها

که از دست او کس نیابد رها

منوچهر بر دیو خیره بماند

بسی نام دادار یزدان بخواند

همان جا سراپرده زد شهریار

گرفته سر دست سام سوار

برابر سپهدار ایران نشست

به شادی یکی ساغر می به دست

دگرباره آورد ساقی بزم

ابر روی آن پهلوانان رزم

سر بار شادی گشادند باز

فراموش کرده غم جانگذار

همه مطرب آورده چنگ و رباب

بزد چنگ و جانها شد از وی خراب

پیاله ز خنده رخش بازماند

صراحی ز گوشش همه راز خواند

ز دو سو همی گریه و خنده بود

همی بود بر یاد فرخنده بود

چو سرمست شد نامور شهریار

گرفته سر دست سام سوار

بدو گفت کای پهلو جان‌ربا

بیارید در بزمگه ابرها

ببینم چه گوید مر آن نره دیو

خبر دارد از راز کیهان خدیو

همان دیو فرهنگ را بنگرم

پس آنگه بساطی ز نو گسترم

عروسی در آمل زمین سازمت

تو را چون شهنشاه بنوازمت

بخش ۲۱۰ - آوردن ابرها را در برابر منوچهر شاه

برفت و بیاورد آن اژدها

شهنشه نگه کرد بر ابرها

یکی دیو دیدش چو البرز کوه

که بودی زمین زیر پایش ستوه

منوچهر گفتا که ای پرگزند

چگونه بود سام تن ارجمند

بگفتا به پیکار این ارجمند

ز نیرنگ دست من آمد به بند

نتابد کسی پیش من روز جنگ

به نیروی و کوپال این تیزچنگ

چو بشنید ازو سام نیرم نژاد

بتندید و گفتش که ای بدنژاد

به نیرنگ بستم دو دستت به چنگ

نیازیدی آنجا به من هر دو چنگ

که باشی که نیرنگ سازم تو را

همی دست بر چاره یازم تو را

همین دم بر شهریار جهان

دگرباره بندم تو را ناگهان

بگفت و بغرید مانند شیر

سپهبد شد از گفته او زریر

بلرزید از خشم دیو دژم

چو این گفت در پیش شه بیش و کم

به پاسخ چنین گفت پس شهریار

که ای نامور سام فرخ سوار

کسی را به مردیت نبود سخن

دروغ است گفتار این اهرمن

تو را نام از مهر روشن تر است

هزارت ازین رزم اندر خورست

ز گفتار این دیو تندی مکن

ز نادانی خویش گوید سخن

توئی زاده رزم و میدان جنگ

نتابد به میدان رزمت نهنگ

دگر ره همان دیو تیره نژاد

برآورد فریاد آن بدنهاد

که جز راست هرگز نیاید ز من

منم ابرها شاه هر اهرمن

گر ایدون که گوئی دروغ است این

دگر ره شهنشاه ایران زمین

گشاید دو دستم ز زنجیر و بند

درآیم به میدانت ای ارجمند

اگر من ببستم دو دستت به جنگ

بداند شهنشاه چنگ پلنگ

پس آنگه سر و جان به فرمان تست

جهان سر به سر زیر فرمان تست

دلیران و گردان آن انجمن

قباد و دگر قارن رزم‌زن

بگفتند کای دیو وارونه رای

دلیر زمان سام رزم‌آزمای

نهنگ دمان است و ابر بلا

به میدان ببندد دو صد اژدها

شناسیم ما رزم و پیکار سام

نباشد دروغی بدین نیکنام

چرا راه کژی درآری به پیش

بگردی همی از ره داد و کیش

همان سام در دم آمد زجای

غریونده آن مرد رزم‌آزمای

بیامد دو دستش ز کین باز کرد

در رزم و پیکار را ساز کرد

منوچهر از آن دیو اندیشه کرد

روان را ز اندیشه چون بیشه کرد

ز بالا و کوپال و دست دراز

بترسید ازو شاه گردن‌فراز

هراسنده گشتند لشکر همه

چو از گرگ درنده ترسد رمه

درآمد ز جا آن گو نیک‌بخت

گریبان آن دیو بگرفت سخت

بنالید بر داور دادگر

بغرید بر دیو چون شیر نر

دلیران و گردان در آن بارگاه

تماشاکنان اندر آن رزمگاه

بسی گشت کوشش میان دو تن

سرانجام سام یل صف‌شکن

زمانی دوانیدش ایدر به کین

برآوردش آنگاه و زد بر زمین

سپهبد خروشید و برگفت نام

برآورد شمشیر تیز از نیام

سر دیو ناپاک از تن برید

تن شوم را به خون درکشید

سپهبد درآمد به جای نشست

بسی آفرین کرد بر پیل مست

لباسی که پوشیده بد شهریار

ببخشید یکسر به سام سوار

نشستند یکسر دلیران بزم

چو کوتاه گردید پیکار و رزم

منوچهر را آگهی شد ز سام

که برگشت فیروز دل شادکام

همه پهلوانان ایران زمین

پذیره فرستاد شاه گزین

به روز نکو ساعتی خوبتر

به شهر اندر آمد یل نامور

پذیره برون رفت شاه دلیر

به یک دست پیل و به یک دست شیر

پیاده شد از اسب سام سوار

ببوسید پای جهان شهریار

منوچهر او را به بر درگرفت

رخش را ببوسید و مانده شگفت

چو شه باز گم بوده را باز یافت

نیایش‌کنان پیش یزدان شتافت

سر خویش کرده سوی آسمان

که ای پادشاه زمین و زمان

سپاس از تو دارم نه از تخت و گنج

تو دادیم این گنج نابرده رنج

مرا شاهی هفت کشور تمام

بدی بر غم و رنج بی روی سام

کنون تازه شد فر و هم بخت من

بیفزود گنج من و بخت من

بفرمود تا سام یل برنشست

همه راه بگرفت دستش به دست

چو پر شد به گیتی گه شادکام

بپرسید از عاشقی‌های سام

بگفت آنچه بگذشته بد بر سرش

که تا آرزوی دل آمد برش

شگفتی برو ماند شاه سپاه

از آن رنجهائی که دید او به راه

کشیدند خوان شه نامور

پس آنگه می و نقل گوهرنگار

چه بهتر ز ساقی و جام شراب

چه خوشتر ز عود و ز چنگ و رباب

چه زان به که با گلرخان چو گل

نشینی و بیرون کنی غم ز دل

چو از سام نیرم سخن شد به بن

ز زال زر اکنون سخن گوش کن

منوچهر شه بر نیایش فزود

که تا بخت او را به شادی نمود

سه ساعت گرفتش در آغوش شاه

همی کرد بر روی چهرش نگاه

که از هجر سام نریمان بری

ورا کرد دولت دگر رهبری

ازین پس نشستند بر تخت بزم

نبد هیچشان بیم و اندوه رزم

عجب روزگاری بد آن روزگار

که بودی منوچهر شه شهریار

به عدلش شده کبک با باز خویش

ز دادش شده گرگ چوپان میش

جهان رسم ظلم از جهان برگرفت

فلک نام بد از جهان برگرفت

مسخر بد او را همه روم و چین

مسلم شد او را زمان و زمین

پشنگ آن زمان شاه توران بدی

ز پور فریدون که تور آن بدی

نیازرد او را دلیری سوار

که بودند از اصل یک پود و تار

به دل گفت باشیم چون یک نژاد

نیاریم از داد و بیداد یاد

چهل روز شه رخصت عیش داد

که از سام نیرم بدی سخت شاد

نبرد از بزرگی هم او نام تاج

نمی‌جست یک جو ز دهقان خراج

همه سرکشان زیر دست آمدند

نهنگان چو ماهی به شست آمدند

فقیران سراسر توانگر شدند

سرافکندگان جمله سرور شدند

در آن دور کو شاه آفاق بود

به فرمان وی چون فلک طاق بود

قدح خنده بر جام جمشید زد

طرب خیمه بر بام خورشید زد

چهل روز بودند با عیش و ناز

چهل یک شد و زابلی خواند باز

خراج همه روم و خاور زمین

همان شهر بلغار و ماچین و چین

برون شد ابا شادکامی و ناز

شکارافکنان رفت با یوز و باز

رسیدش به شادی به زابل نشست

به دامش می ارغوانی به دست

چو بگرفت کار ممالک قرار

بدو گشت بنیاد ملک استوار

بخش ۲۱۱ - پایان کتاب خواجو در حالت خود گوید

چنین است آئین گردان سپهر

که گاهیش کینه بود گاه مهر

قراری ندارد جهان با کسی

که باشد جهان را جهانجو بسی

که گه سور و گه درد و گه ماتم است

مقیم از پی شادمانی غم است

چو از لاله‌ فراش باغ بهار

زند خیمه سبز بر کوهسار

کف غنچه پر خورده زر شود

لب چشمه پر لولوی تر شود

دگرباره صراف باد خزان

به طرف گلستان درآمد وزان

فشانده درم شاخ را بر ورق

رباید ورق را ز باد از سبق

چو صیقل زن صبح زربفت پوش

کند روشن آئینه هفت جوش

رسد روز رخشنده را جان به لب

شود تیره از سینه آه شب

غریب ار بنالد که گوید خموش

وگر شهد نوشد که گوید که نوش

من ار زان که گردم به غربت هلاک

به رسم غریبان برندم به خاک

ولیکن که بر خاک من مرد و زن

ننالد کسی جز بت چنگ زن

به آب خرابات غسلم دهید

پس آنگاه بر دوش مستان نهید

به پهلوی میخانه من جز شراب

مسازید از بهر من جز رباب

که تا درتنم یک نفس باقی است

دلم با می و مطرب و ساقی است

ز مستی اگر عاقلی سر متاب

که سلطان نجوید خراج از خراب

شبی گیری و شمع کاشانه‌ای

بت خوب و ساقی و پیمانه‌ای

ورت دل بگیرد ز خلوت‌سرای

بدین بوستان دلارا درآی

ببین گلشن همچو خرم بهشت

پر از گلعذاران حوری سرشت

همه دلفروزان روشن گهر

همه ماهرویان سیمین کمر

قصب پوش خوبان با خط و خال

نموده رخ از پرده‌های خیال

عروسان نسرین بناگوش و بکر

سمن عارضان گلستان فکر

تن سیمگون زیر مشکین قصب

نهان کرده چون روز روشن به شب

نظر کن بدین لعبت دلپذیر

که ماهیست در سایبان حریر

بت پرنیان پوش رومی‌رخت

معنبر خط شکرین پاسخت

ز لطفش نی خامه پر شکر است

ز بهرش سفینه پر از گوهر است

زلالیست از چشمه آب و گل

نهالیست از روضه جان و دل

بیان معانی ثانیش خوان

زدین کلام الهیش خوان

که باغیست یا رب چو خلد برین

که رضوان پرستش بود حور عین

ز هر شاخ او نوبهاری به بار

ز هر نوبهاریش بلبل هزار

زده بحر او موج آب حیات

سوادش همین عین آب حیات

گرش مشک گویم نگویم خطاست

مشامش که چون بنگری کیمیاست

بدین نقش منسوجه‌ای کس نبافت

بدین وزن منظومه‌ای کس نساخت

چو این خسروی دیبه می‌دوختم

چراغی ز دانش برافروختم

طرازش به طرز دگر ساختم

جنیبت به مرز دگر تاختم

من آن نیستم کین گهر سفته است

کسی دیگر است این که این گفته است

سخن چیست آبی چکیده ز جان

گهر چیست خاکی رسیده ز کان

من این خوشه در لامکان چیده‌ام

مکان دل از لامکان دیده‌ام

برون کرده‌ام مهره از چشم مار

برآورده‌ام غنچه از نوک خار

چو گنجیست در کنج ویرانه‌ای

چو شمعست در صحن پروانه‌ای

به چشم ارادت نظر کن بدو

که در چشم بد هیچ ناید نکو

چو ناقه بسی خون دل خورده‌ام

که این نامه از عطر پرورده‌ام

خدایا دلی پر ز نورم بده

چو دادی امید حضورم بده

درین مستیم دور دار از خمار

مکن گنجم آلوده از زهر مار

از آهنگ مفکن سرود مرا

نگه دار در پرده رود مرا

به وقتی که این جامه می‌دوختم

ز تاب و تف سینه می‌سوختم

چو شمع از درون رشته‌ای تافتم

ز تار اندرین پود می‌بافتم

سخن را بدین طرز کردم طراز

چو زلف عروسان کشیدم دراز

چراغ دل از آتش افروختم

ز پیر خرد دانش آموختم

دلم یافت از مشعل روح نور

فرستاده رضوانم از روضه حور

گر از بینوائی نوائی زدم

ز بهر سخن دست و پائی زدم

سرانجام کردم بدین نامه ختم

که فردوسیش هست شهنامه ختم

به نزدیک خورشید او ذره‌ام

به دریای گفتار او قطره‌ام

کشیدم یکی جوی آبش طراز

لب جو بدان بحر پیوسته باز

کنون هر دم از چرخ فیروه پوش

ز پیروزی آید نویدم به گوش

سروش مسیحادم خضرنام

کند با من از طاق اخضر پیام

که خواجو چو عیسی روان بخش باش

جهان‌گیر گرد و جهان بخش باش

دم از روح زن چون مسیحا توئی

بقا شو چو شاهین عنقا توئی

تو دریائی و جام جم چاکرت

تو گردونی و انس و جان اخترت

چو گوهر برون آی ازین چار درج

بزن نیم ترکی بدین هفت برج

چو ناهید ازین پرده رائی بزن

چو صبح از سر صدق آهی بزن

برون شو از معموره کن فکان

قدم نه به مقصوره لامکان

سحرگه درا خوش‌دمی صبح دار

به سرچشمه مهر غسلی برآر

برافشان سر دست بر کاینات

بگو چار تکبیر بر شش جهات

درآ در صف ساکنان فلک

بنه روی بر سجده‌گاه ملک

دعا کن بر آن هر دو مخدوم خویش

که در عهدشان گرگ شد صید میش

الا تا درین گنبد شش دری

فروزان بود شمسه خاوری

چراغ روانشان فروزنده باد

دل عالم‌افروزشان زنده باد

سرافکده در پایشان هر که هست

فدای سر و پایشان هر چه هست

سخن بر دعا می‌رسانم به بن

که بعد از دعایش ندارم سخن

چو بنشست تحریر این در خیال

زبان درکشیدم ز بیم ملال

اگر بر دعا ختم گردد رواست

که از ختم مقصود کلی دعاست

سخن را نیامد نهایت پدید

قلم را شکستم چو اینجا رسید

قصاید

شمارهٔ ۱ - فی التوحید : ای غرهٔ ماه از اثرِ صنعِ تو، غَرّا

شمارهٔ ۲ - فی نعت الرسول صلی الله علیه و آله : صل علی محمدٍ دُرّة تاج الاصطفا

شمارهٔ ۳ - فی مدح الامیر الاعظم الشهریار المعظم والی السیف و القلم خسرو غازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد زید عدله

شمارهٔ ۴ - فی مدح السلطان الاعظم الخاقان الاعدل الاکرم سلطان سلاطین العالم علاء الدولة و الدین ابوسعید انار الله برهانه

شمارهٔ ۵ - فی مدح المرتضی الاعظم عضد الدنیا و الدین ابوعلی

شمارهٔ ۶ - قطعة أرسلها المرتضی العظم امیر احمد ابن المرتضی الاصفهانی الی صاحب الکتاب

شمارهٔ ۷ - فاجابه علیه الرحمة و الغفران بهذه القصیده

شمارهٔ ۸ - فی مدح الصاحب المعظم شمس الدین محمود الهرموزی

شمارهٔ ۹ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم خسرو الغازی مبارز الحق و الدنیا و الدین محمد زید عدله فی طرح الالف

شمارهٔ ۱۰ - فی مدح الشهریار الاعظم جلال الدولة و الدین

شمارهٔ ۱۱ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک خواجه زین الدین علی

شمارهٔ ۱۲ - فی مدح صاحب الاعظم ناصر الدولة و الدین علی

شمارهٔ ۱۳ - فی صفة الکواکب : اینان که برین گوشه بامند چه نامند

شمارهٔ ۱۴ - فی شکوی الزمان و أهله : تا چه دیوند که خاتم ز سلیمان طلبند

شمارهٔ ۱۵ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم الغازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد المظفر خلد ملکه

شمارهٔ ۱۶ - فی مدح الملک الاعظم انسب ملوک العجم نصیر الدولة و الدین محمد زید قدره

شمارهٔ ۱۷ - فی مدح الملک الاعظم نصیر الدولة و الدین عمید الملک نور قبره

شمارهٔ ۱۸ - فی مدح الصاحب السعید رکن الدین عمید الملک طاب ثراه

شمارهٔ ۱۹ - فی الموعظه : همه را گُل بدست و ما را خار

شمارهٔ ۲۰ - فی مدح السلطان الاعظم ابوالمجاهد محمد شاه انارالله برهانه

شمارهٔ ۲۱ - فی مدح الملک الاعظم معز الدنیا و الدین ملک حسین طاب ثراه

شمارهٔ ۲۲ - فی مدح الصاحب السعید بهاء الدولة و الدین الیزدی طاب ثراه و یصف القلم

شمارهٔ ۲۳ - فی مدح الصاحب الاعظم جمال الدین احمد : ای بصورت چو صد هزار نگار

شمارهٔ ۲۴ - فی مدح الصاحب الاعظم تاج الحق و الدین العراقی فی الاستیهاب نقداً

شمارهٔ ۲۵ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک الایلخانیه صدر الدین یحیی القزوینی

شمارهٔ ۲۶ - فی مدح الصاحب السعید شمس الحق و الدین محمود صاین طاب ثراه

شمارهٔ ۲۷ - فی الموعظه : نوشته اند مقیمان قبه ی زنگار

شمارهٔ ۲۸ - فی مدح صاحب الاعظم تاج الدولة و الدین العراقی و تهنیة بالزفاف

شمارهٔ ۲۹ - فی مدح الصاحب السعید تاج الدین العراقی و تهنیة بولادة ابنه

شمارهٔ ۳۰ - فی مدح الامیر الاعظم الشهریار المنصور مبارز الدنیا و الدین محمد ابن مظفر زید معدلته

شمارهٔ ۳۱ - فی مدح الصاحب السعید جمال الدولة و الدین احمد

شمارهٔ ۳۲ - فی مدح الصاحب الاعظم غیاث الدین محمد رشید بردالله مضجعه

شمارهٔ ۳۳ - فی مدح الصاحب الاعظم الاعدل الاکرم خواجه برهان الدین فتح الله

شمارهٔ ۳۴ - فی مدح الصاحب الاعظم عز الدولة و الدین مسعود عز نصره

شمارهٔ ۳۵ - فی الافتخارات و المباهات : سطریست هر دو کون از اوراق دفترم

شمارهٔ ۳۶ - فی مدح الصاحب الاعظم سلطان الوزرا شمس الحق و الدین زکریا

شمارهٔ ۳۷ - فی مدح شیخ الاعظم سرّالله فی الارضین امین الحق و الدین الکازرونی

شمارهٔ ۳۸ - فی مدح الصاحب السعید شمس الدولة و الدین طاب ثراه

شمارهٔ ۳۹ - فی مدح سلطان الاعظم و الخاقان الاعدل الاکرم جمال الدولة و الدین

شمارهٔ ۴۰ - فی مدح الصاحب السعید رکن الدین عبدالملک طاب ثاره

شمارهٔ ۴۱ - فی مدح صاحب الاعظم و الامام الاعلم زین الحق و الدین الزیر آبادی نورالله ضریحه

شمارهٔ ۴۲ - و له ایضاً : سحر چو مشعله دار سپهر آینه فام

شمارهٔ ۴۳ - فی مدح المولی المعظم الصاحب الاعظم السعید الشهید تاج الحق و الدین العراقی و ارسل الیه

شمارهٔ ۴۴ - فی مدح الامیر الاعظم و السلطان المعظم جمال الدولة و الدین نیک پی نورالله مرقده

شمارهٔ ۴۵ - فی مدح الصاحب الاعظم غیاث الدنیا و الدین محمد رشید

شمارهٔ ۴۶ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم جلال الحق و الدنیا و الدین مسعود شاه طاب الله ثراه

شمارهٔ ۴۷ - فی مدح الشیخ الاعظم السالک الربانی و الناسک الصمدانی برهان الملة و الدین الکوبنانی قدس نفسه

شمارهٔ ۴۸ - فی مدح السلطان الاعظم الشیخ ابو اسحق ابراهیم طاب مثواه و یصف القلعه

شمارهٔ ۴۹ - فی الحقیقة و اثبات النفس الناطقه : من ببال کبریا در اوج وحدت می پرم

شمارهٔ ۵۰ - فی مدح الصاحب الاعظم دستور المعظم شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی نور الله مرقده

شمارهٔ ۵۱ - فی منقبة مولای متقیان اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۵۲ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم صاحب الجیش و العلم شرف الحق الدنیا و الدین مبارز الاسلام و المسلمین شاه مظفر زید عدله

شمارهٔ ۵۳ - فی مدح الامیر الاعظم جلال الدنیا و الدین ارپه بیک و یصف السیف

شمارهٔ ۵۴ - فی مدح امیر الاعظم الشهریار المعظم والی السیف و القلم خسرو غازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد زید عدله و یصف الحمام

شمارهٔ ۵۵ - فی مدح الصاحب الاعظم فخر الدولة و الدین التبریزی و یذکر ابتهاجه بصحة الوزیر العادل غیاث الدین محمد

شمارهٔ ۵۶ - فی مدح الصاحب السعید جلال الحق و الدین الخوافی طاب الله ثراه

شمارهٔ ۵۷ - فی مدح السلطان الاعظم جمال الدولة و الدین الشیخ ابواسحق طاب ثراه

شمارهٔ ۵۸ - فی مدح الصاحب الاعظم جلال الدین شاه الخوافی

شمارهٔ ۵۹ - فی مدح الامیر اعظم الاعدل الاکرم جلال الحق و الدنیا و الدین مسعود

شمارهٔ ۶۰ - فی مدح السلطان الاعظم الخاقان الاعدل الاکرم حامی عبادالله حافظ بلاد الله المجاهد فی سبیل الله مظفر الدنیا و الدین خلیل خان

شمارهٔ ۶۱ - فی مدح الصاحب الاعظم الاعدل الاکرم مستخدم ارباب السیف و القلم رکن الحق و الدین عمید الملک

شمارهٔ ۶۲ - فی مدح المولی الاعظم خلاصة العترة النبویه زبدة آل المصطفویه حمید الملة و الدین ادام الله برکة انفاسه الشریفه

شمارهٔ ۱ - فی التوحید

ای غرهٔ ماه از اثرِ صنعِ تو، غَرّا

وی طُرّهٔ شب از دمِ لطفِ تو، مُطَرّا

طشت زر شمعی خور از اطلس چرخی

درتافته از امرِ تو بر قرطهٔ خارا

نوکِ قلمِ صنعِ تو در مبدأ فطرت

انگیخته بر صفحهٔ «کُن» صورتِ اشیا

سجاده‌نشینان نه ایوان فلک را

حکمِ تو، فروزنده قنادیل زوایا

از پیه بصر، صُنعِ تو بر کرده دو سر شمع

در خلوتِ این مردمکِ دیدهٔ بینا

پیرایهٔ انوارِ تو بر لُعبتِ دیده

و آوازهٔ اسرارِ تو در شارعِ آوا

از ذاتِ تو، منشورِ بقا یافته توقیع

وز حکمِ تو، سلطانِ فلک بستده امضا

تقدیرِ تو بر چار حد هفت حضیره

افراخته نه قبّهٔ شش‌گوشهٔ خضرا

ای صانعِ بی‌آلت و ای مُبْدِعِ بی‌فکر

وی قاهرِ بی‌کینه و ای قائمِ بی‌جا

هم رازقِ بی‌ریبی و هم خالفِ بی‌عیب

هم ظاهرِ پنهانی و هم باطنِ پیدا

مأمورِ تو از برگِ سمن تا به سمندر

مصنوعِ تو از تحتِ ثُری تا به ثریّا

توحیدِ تو خوانَد به سَحَر، مرغِ سَحَرخوان

تسبیحِ تو گوید به چمن، بلبلِ گویا

از بندگی‌ات یافته شاهانِ جهاندار

ایوانِ فلک‌سا و جنابِ فلک‌آسا

بودی که نبودیم و نباشد که نباشی

با ما نه‌ای، از ما نه و مستغنی‌ای از ما

گه تختگهِ مور کنی دستِ سلیمان

گه نامزدِ مار کنی مُعجزِ موسی

در روضهٔ فردوس نهی مَسنَدِ ادریس

وز چشمهٔ خورشید دهی شربتِ عیسی

پر مشعلهٔ رعد کنی منظرهٔ ابر

پر مشعلهٔ برق کنی عرصهٔ صحرا

صنعت چو مُفَرَّح کند از قرصهٔ یاقوت

بیرون برد از طبعِ زمان علّتِ سودا

بی‌واسطهٔ صیقلِ لطفت ننماید

نقشِ مَه و مهر از فلکِ آینه‌سیما

گر یاد کند ز آتشِ قهرِ تو نماند

نَم در دهنِ شور کف‌آوردهٔ دریا

بر قلّهٔ کُهسار زنی بیرقِ خورشید

بر پردهٔ زنگار کشی پیکرِ جوزا

از عکسِ رخِ لاله‌عذارانِ سپهری

چون منظرِ مینو کنی این چنبرِ مینا

جز ماشطهٔ صُنعِ تو کس حلقه نسازد

بر جبهٔ مه، جعدِ سیاهِ شبِ یلدا

بی‌زیورِ ابداعِ تو در جلوه نیاید

مَه روی فلک در تتقِ چرخیِ والا

بی‌نسخهٔ حکمِ تو خیال است که یک گل

تحریر کند نامیه بر شقّهٔ دیبا

آن طشتِ زرِ نرگسی آیا که ز لطفت

خاتونِ چمن را چه خوش افتاد به بالا

صُنعِ تو در این جوفِ گِل‌آلودهٔ دلگیر

از آبِ روان تازه کند گلشن و احیا

بیدِ طبری را کند از امرِ تو، بلبل

وصفِ الفِ قامت ممدودهٔ حمرا

از رایحهٔ لطفِ تو ساید گُلِ سوری

در صحنِ چمن لخلخهٔ عنبرِ سارا

تا از دمِ جان‌پرور او زنده شود خاک

در کالبَد باد دمی روحِ مسیحا

خواجو! نَسِزَد مَدح و ثَنا هیچ مَلِک را

إلّا مَلِکُ العَرش تَبارک و تَعالی

شمارهٔ ۲ - فی نعت الرسول صلی الله علیه و آله

صل علی محمدٍ دُرّة تاج الاصطفا

صاحب جیش الاهتدا ناظم عقد الاتّقا

بلبلِ بوستانِ شرع، اخترِ آسمانِ دین

کوکبِ دُرّیِ زمین، درّیِ کوکبِ سما

تاج‌دهِ پیمبران، باج‌ستانِ قیصران

کارگشایِ مُرْسَلِین، راهنمایِ انبیا

سیدِ اولین رسل، مُرْسَلِ آخرین زمان

صاحبِ هفتمین قران، خواجهٔ هشتمین سرا

هستی امرِ «کُنْ فکان»، مقصدِ حرفِ کاف و نون

برق‌روِ بُراق‌ران، خاکیِ عرشِ مُتَّکا

شمعِ سراجهٔ أبیت، اخترِ برجِ «لَوْ دَنَوْت»

تارکِ دنییِ دَنِی، مالکِ مُلْکَتِ دَنِی

رخت به ورطهٔ بلا، تخت به ذروهٔ علا

خانه به گوشهٔ فنا، دانهٔ خوشهٔ بقا

تازی شیرِ بی‌لقب، مکّیِ هاشمی‌نسب

مُعْتَکِفِ سرایِ وحی، اُمِّی اُمَّتی سرا

طَیِّبِ طیبِ آستان، طایرِ کعبه‌آشیان

گوهرِ کانِ لا مکان، اخترِ برجِ کبریا

روضهٔ آدمِ صفی، آدم روضهٔ رضا

صوفیِ صفّهٔ صفا، سِرّ و حدیقهٔ وفا

ز ابرویِ چون هلال او تافته نعلِ ماهِ نو

وز رخِ مه‌مثالِ او یافته مشتری بها

مُشْتَعِل از جبینِ او، شمعِ سراچهٔ هُدی

مُنْتَسِم از نسیمِ او، غنچهٔ باغِ اهتدا

خورده به آب رویِ او، نوح درودگر قسم

کرده به خاکِ کویِ او، آدمِ خاکی التجا

مُنْهَدِم از عروجِ او، قبّهٔ قصرِ قیصران

مُنْهَزِم از خروج او، خسروِ خطّهٔ خطا

ابطحی‌ای که چون عَلَم بر حَرَمِ وجود زد

از پیِ پای بوس او، گشت نه آسمان دو تا

صومعه‌ای که نیستش زمزمهٔ درودِ از او

هست چو دیرِ مؤبدان، لایقِ نفت و بوریا

چون دُرّ اگر یتیم شد، بود بهایِ او فزون

زانک خرد فزون نهد، دُرّ یتیم را بها

منزویانِ شام بین از هوسِ ردایِ او

پیشِ رواقِ نیلگون، بسته غشاوهٔ عشا

بُرده چو زهره اشرف پارهٔ عطف دامنش

بهرِ طرازِ آستین، چرخِ زُمُرُّدین قبا

ای زمضیقِ «کُنْ فَکان»، سویِ مکانِ لا مکان

رانده و باغِ سدّره را دیده به دیده منتهی

رویِ تو، قبلهٔ مَلَک، کویِ تو، کعبهٔ فَلَک

مختلفِ تو، قَدْ هَلَک، معتقدِ تو، قَدْ نَجا

صدرِ تو، مصدرِ امان، زخمِ تو، مرهمِ روان

دردِ تو، موجبِ دوا، رنجِ تو، علّتِ شفا

شاه‌نشانِ قدسیان، تخت‌نشینِ شهرِ قُدس

ای شهِ مُلْکِ اصطفا، وی لقبِ تو، مصطفی

آینهٔ سپهر را مهرِ رخِ تو، صیقلی

دیدهٔ آفتاب را خاکِ درِ تو، توتیا

روحِ امین چو عرض کرد آبِ رخِ تو بر رُسُل

در تکِ چاهِ آب شد یوسفِ مصری از حیا

شاهِ فلک چو بنگرد طلعتِ ماه‌پیکرت

ذرّه‌صفت دراوفتد بر سرِ بامت از هوا

ای شده آبِ زمزم از خاکِ درِ سرایِ تو

کعبه ز توست به شرف، مَرْوِه ز توست باصفا

عقل چو دید که آسمان، پیشِ تو در رکوع شد

نزدِ قیامِ قامتت، داد صلوة را صلا

دستِ عنایتی که ما مفتقریم و تنگ‌دست

خوانِ شفاعتی که ما مشتهی‌ایم و ناشتا

خواجو اگر نداشتی برگِ بهارِ عشقِ تو

بلبلِ باغِ طبعِ او هیچ نداشتی نوا

شمارهٔ ۳ - فی مدح الامیر الاعظم الشهریار المعظم والی السیف و القلم خسرو غازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد زید عدله

چو رخ نمود بر ایوان این حدیقه ی مینا

ز زیر پرده ی کحلی عروس کلّه خضرا

چنان نمود که خاتون حجله خانه ی مشرق

به زیر مقنعه بنهفت طرّه ی شب یلدا

جهان مفرّح یاقوت کرد از آنک به حکمت

برون برد ز دماغ زمانه علّت سودا

قضا به شعبده بازی بر این بساط معلّق

نمود مهره مهر از درون حقه مینا

درفش شمعی خورشید پیکر شه مشرق

ز قلبگاه افق برکشیده سر به ثریا

پدید شد دگر از زیر چتر آینه منظر

کلاه گوشه سلطان چرخ آینه سیما

نهاده مه ز افق روی در منازل شرقی

چو زورقی که به ساحل فتد ز لجه ی دریا

تو گوئی از پی نزهتگه بتان سمن رخ

ز سبزه زار فلک بر دمیده لاله حمرا

درآمد از درم آن ماه آفتاب شمایل

مهی که مشتری مهر اوست زهره زهرا

زرنگ و بوی خط سبز و زلف غالیه رنگش

نسیم غالیه سا و زمانه غالیه آسا

هزار یوسف مصری اسیر چاه زنخدان

هزار عیسی مریم رهین لعل شکرخا

نهاده بر مه تابان ز مشک سوده سلاسل

کشیده بر گل سوری رقم ز عنبر سارا

چه گفت گفت که عیدست و روز جشن همایون

ز بهر تهنیت خسرو این قصیده بیارا

که ای سپهر جنابی که شاه قبّه مینا

کمر ز منطقه بندد به خدمت تو چو جوزا

ز خاک بارگهت رفته آب چشمه کوثر

ز طاق پیشگهت بسته کار گنبد اعلی

بروز بزم گدایت هزار قیصر و خاقان

بگاه رزم اسیرت هزار بهمن و دارا

همای رایتت افکنده سایه بر سر گردون

خقاب چارپرت کرده قصد عالم بالا

شدست ورد ثنای تو حرز ساکن و سایر

چنانک حرز دعای تو ورد جاهل و دانا

توئی مبارز دنیا و دین و رایت رایت

نهال گلشن دین و چراغ دیده دنیا

ز بیم آتش خشم تو کوه خاک نشین را

به خون لعل فرو شد قبای زرکش خارا

تو سر به چرخ بر افراز تا ز پای درآید

حسود بی سر و بی پا که باد بی سر و بی پا

چو خضر تیغ ترا آرزوی آب حیاتست

از آن حرام شد آب حیات بر تن اعدا

بروز معرکه خنجر کشان قلب سپاهت

به حمله گرد ز تن ها بر آورند به تنها

چو کوه کوب فلک جنبشت به پویه درآید

به نعل گرد برآرد ز زیر صخره ی صمّا

قبای قدر ترا آستر تمام نیاید

ز هفت اطلس گلریز آسمانی والا

کنند عقده گشایان بارگاه ضمیرت

ز روزنامه ی امروز حل مشکل فردا

به فهم و علم سلیمانی آن نئی که ندانی

ادای لحن چکاوک ربانک پرده ی عنقا

درون گلشن طبعم نگر که گلبن مدحت

نوازنند ز شاخش هزار بلبل گویا

به مدحت تو برد خازن صدیقه ی رضوان

عقود گوهر نظممِ ز بهر زیور حورا

عروس کلّه طبعم ز حجله چون بدرآید

هزار دل برباید به چین جعد سمن سا

توئی محمد و دانی که سامری به جهالت

برد فسانه ی گوساله پیش معجز موسی

اگرچه دم ز مسیحا زند به روح فزائی

کجا به منطق عیسی رسد ترنم ترسا

از آن به نزد تو اشعار بنده آب ندارد

که شعر او همه سحرست و خاطرت ید بیضا

بدان امید که در پای مرکب تو فشانند

دهم دو حقه لولو بدین دو هندوی لالا

رهی گرش تو ترّحم کنی غریب نباشد

اگرچه دست غریبان کجا رسد به تمنا

همیشه تا متوالی بود لیالی و ایام

همیشه تا متناسب بود جوارح و اعضا

مقیم روز و شبت عید باد و عید همایون

مدام سال و مهت عیش باد و عیش مهنّا

شمارهٔ ۴ - فی مدح السلطان الاعظم الخاقان الاعدل الاکرم سلطان سلاطین العالم علاء الدولة و الدین ابوسعید انار الله برهانه

زین سفینه دم زند من عندهُ علم الکتاب

کاب حیوان هست پیش بحر او از خجلت آب

گوئیا هر مطلعش برجیست پر خورشید و ماه

یا نه هر درجی ازو درجیست پر در خوشاب

بحر او بحر المحیط و بیت او بیت الحرام

باب او باب الجنان و فصل او فصل الخطاب

ز آسمان آمد کتاب و من بدین عالی کلام

بگذراندم ز آسمانش چون دعای مستجاب

گر فلک پیشش نماز آرد نباشد عیب از آنک

بیت معمورست هر بیتش ز روی انتساب

نی سفینه کشتی نوحست و آنکش حاصلست

فارغست از بر سر آبست عالم یا سراب

برده ناهید از برای ساعد کفّ الخصیب

بر سپهر از سرخی شنگرف اوراقش خضاب

هر طبق زو صفحه ئی پر قند و صحنی پر شکر

هر ورق زو جامه ئی گلبوی و جامی پر گلاب

لفظ شعری طلعتان شعر او در عین لطف

جعد زنگاری خطان حرف او در پیچ و تاب

نکته های (عذب) او معموره ی دلرا سواد

نقطه های حرف او سرچشمه جان را حباب

باغ بینش را خط ریحانی او خوش نظر

چرخ دانش را حروف صفحه های او شهاب

آفرینش را عقود گوهر نظمش و شاح

و آب حیوان را سواد خطه ی خطش زهاب

شاهدی خوشمنظر و شیرین حدیثی خوشحضور

لعبتی مشگین خط و سیمین بری عنبر نقاب

غمگسار عاشقان و مونس دلخستگان

دستگیر خاص و عام و دلپذیر شیخ و شاب

روضه ئی پر حور عین و چشمه ئی پر آب خضر

طبله ئی پر عود خام و نافه ئی پر مشک ناب

شخص دانش را روان و مغز معنی را خرد

مشرب دل از زلال و ساغر جان را شراب

معنی الفاظ او کردم سؤال از عقل گفت

روشنست این آفتابست آفتابست آفتاب

ای به صد روی از تو وهم و عقل را صد آبروی

وی به صد باب از تو علم و فضل را صد فتح باب

آب حیوان از تو یک قطره ست و گویندت سواد

لوح محفوظ از تو یک جزوست و خوانندت کتاب

اختری در روشنی اما مصون از ارتداد

و آسمانی در علو اما برون از انقلاب

گوهر شهوار بحرت هیچ می دانی که چیست

مدح سلطان جهان واله اعلم بالصواب

سایه ی یزدان علاء دین و دنیا بوسعید

خان کسری مرتبت خاقان اسکندر جناب

داور دوران بهادرخان جم خسرو نشان

درّ رأفت را صدف باران رحمت را سحاب

آنک پیش حزم و عزم او بود بی آبروی

خاک هنگام درنگ و باد هنگام شتاب

ساکنان سده ی درگاه او خیر الانام

حاسدن حضرت اعلی او شر الدواب

باغ جنت را بساط مجلسش قایم مقام

شاه گردون را فروغ خاطرش نایب مناب

بر سپهر تاجداری عدل او صاحبقران

در جهان سرفرازی تیغ او مالکرقاب

ای شهنشاهی که در ایام عدل شاهیت

نیست جز در حلقه ی مرغول خوبان اضطراب

پیش تیغ انتقامش دشمن دجال طبع

گردم از عیسی زند چون خربماند در خلاب

خسرو مشرق چو زد زرین علم بر تیغ کوه

آسمان این خنجر تضمین بر آورد از قراب

کافتاب از جام جودش جرعه ئی خوردست از آن

بر در و دیوار می افتد جو مستان خراب

ای ابد را آستین کسوت عمرت طراز

وی ازل را آستان درگه حُکمت مآب

اطلس پیروزه ی گلریز والای فلک

پیش ماه رایتت همچون قصب بر ماهتاب

پهلوی گاو زمین از نعل شبرنگت ستوه

گُرده شیر سپهر از آتش تیغت کباب

بر فلک رأی قضا حُکمت چو راند احتساب

زهره ی بربط نواز از چنگ بندازد رباب

تا عمود صبح صادق را خطر نبود زکوه

تا طناب مهر تابان را خلل نبود زتاب

سایبان بر چرخ زن تا خیمه قدر ترا

صبح می سازد عمود و مهر می تابد طناب

دستگیرت باد لطف ایزدی همچون عنان

پای بوست باد چرخ چنبری همچون رکاب

شمارهٔ ۵ - فی مدح المرتضی الاعظم عضد الدنیا و الدین ابوعلی

قم اللیل یا صاحبی بالرکایب

و قطع لاجلی الفلا و السباسب

الی دار سلمی و بلغ سلامی

بدان گلعذار مسلسل ذوایب

ز مأوای مألوف دورم ولیکن

روانم به سوی مآبست آرب

چو شمعم ز سوز دل و آب دیده

رسیده به لب جان و الجسم ذائب

فجب بالمطیآت طول البراری

و دثر کساء الدجی و الغیاهب

بوادی جواشیران رحت فاصعد

علی ربوة کالنجوم الثواقب

نظر کن به سوی خیام غوانی

گذر کن به کوی عظام صواحب

زیار و دیارم خبر ده که هستم

اسیر غم و العمر ذاهب

خوشا روزگاری و فرخنده روزی

که بودیم با اصدقا و اقارب

انیس صباح مسلسل عذایر

جلیس ملاح مهلل حواجب

حریف ندیمان شیرین شمایل

ندیم حریفان سیمین غباغب

مقاصد مهّیا و عشرت مقارن

مباغی مهیا و دولت مقارب

گهی با غزلخوان غزالان مناظر

گهی با خرامان تذروان ملاعب

درین تیره شب کز دیار احبا

محامل روان گشت و الدمع ساکب

چو آوازهٔ کوس رحلت برآمد

سر آمد شب وصل و الفصل واجب

شده عقل را خسرو عشق حاکم

شده صبر را لشکر هجر نایب

به ناکام رفتم برون از مجالس

به ناچار کردم وداع مطارب

رکبنا هجان المطایا وبتنا

علی معهد بالکبا کالنوادب

بکه پیکران برنهاده عماری

ز باد صبا دست برده رکایب

مهاری به پی در کشیده براری

خروش جرس برکشیده نجایب

حواری چو ماه و مراحل منازل

عماری چو شمس و نجایب سحایب

رفیقان برفتند و من بازماندم

دل خسته مشعوف و الشوق غالب

نجیب من از پی چمان در بوادی

روان گشته سیل سرشک از جوانب

صحابی سروا بالمهاری و باتوا

با علی ویرت اُمّ الکواعب

دلم رفته با ساکنان هوادج

روانم مقیم مقام مصایب

شبی مظلم و برق رخشنده بارق

هوا عابس وابر گرینده قاطب

همه شب مرا غول پتیاره مونس

همه ره مرا دیو رهزن مصاحب

چو حیات پیچان طرق و ز مهابت

مرا موی بر تن چو نیش عقارب

شده زهره مستور و در پرده مخفی

نهان ماه در خانه و ز دیده غائب

فلک تند و کیوان و برجیس آفل

جهان تیره و تیر و بهرام غارب

چو شب منقضی گشت و الصبح ضاحک

هوا منجلی گشت و النجم ثاقب

حَمام از قلل بر در بامٍ نایح

غراب از طلل در دم صبح ناعب

رسیدم به فرخنده حیی و گفتم

که آیا بهشتت یا بزم صاحب

اسمش الضحی ام خدود الکواعب

ابدر الدجی ام وجوه الحبایب

چه کاخست از وی شواهد مشاهد

چه باغست در وی کواعب لواعب

سمن برگ رویان چمان در مشارع

تدزوان خرامان به گرد مشارب

زوا هر تبسم کنان در حدایق

لواعب تجسم کنان در ملاعب

ز طرف براقع درخشان دورخ شان

چو در دیر هر قل قنادیل راهب

چو هایل هیون سوی آن عرصه راندم

به گوشم رسید از مراحل مراحب

چو دیدم نگاری بدان حسن و منظر

مصور نگردیده از طین لازب

لب لعل برچشمه خضر طاعن

سر زلف در روضه خلد لاعب

دو گوینده جاندار و جادوش قُرجی

دو سر حلقه چاوش و ابروش حاجب

به کردار پر حواصل سواعد

به مانند شهپر طوطی شوارب

خط سبز بر مرکب حسن دایر

عقیقین لب از مشرب روح شارب

ز انوار رویش مغارب مشارق

ز ظلمات مویش مشارق مغارب

مرا گفت شاد آمدی خیرِ مقدم

چو مهمان مایی توقف و قارب

فرود آی و خوش باش و یک دم بر آسای

مشو خستهٔ نوک تیر نوائب

جهان مهره دزدست و العمر خائن

فلک شیشه بازست و الدهر خالب

چو جان مست شد تن چه صاحی چه سکران

چو تن خاک شد دل چه فاسق چه نائب

چو ارواح گشتند با هم مقارن

وجود هیولی چه باعد چه قارب

حصول المنی به اقتحام الاذایا

و نیل العلی به التزام المتاعب

بباید گذشت از فلک تا از آن پس

رسی در جناب جهان مواهب

کثیر العطایا مجیر البرایا

سری السرا یا جمیل الضرایب

سکندر جناب احمد خضر دانش

فریدون رکاب آصف جم مراتب

شهنشاه ملک سیادت عضد آن

که باشد به عبدیتش چرخ راغب

ملک اعتباری فلک در حمایت

فلک اقتداری ملک در کواکب

به گاه سخا همچو حاتم مبذر

به روز وغا همچو رستم محارب

ضمیرش مهب ریاح فضایل

جنابش محط رجال مآرب

ز قید عبودیتش سر کشیدن

من اختار و یطرد کجرب الاکالب

زهی کان یساری که این لوک سرکش

بساط جلالت کشد بر مناکب

فلک را جناب تو اعلی المواقف

ملک را رضای تو اقصی المطالب

جیوش ترا هفت طارم معسکر

خیام ترا هشت گلشن مضارب

جنود ترا در میادین خضرا

ثوابت مسامیر نعل مراکب

ملایک بر ایوان قدر تو حارس

عطارد به دیوان امر تو نایب

جناب ترا آسمان در تواضع

سپاه ترا اختران در جنایب

نه افلاک یا احتشامت مساوی

نه کونین با اصطناعت مناسب

سپهر احترام ترا در جنیبت

کواکب جلال ترا در مواکب

بقای تو مسئول و ایام سائل

مراد تو مطلوب و اجرام طالب

گرازان گریزان ز سمّ سمندت

چو در بیشه از چنگ ضیغم ثعالب

به وقتی که سازند خنجر گزاران

نیام صوارم ز صلب و ترایب

مکاتیب حرب از حواشی حربه

بخوانند سر دفتران کتایب

گوان را ز سهم آب گردد مفاصل

سران را ز خون لعل گردد عصایب

امل را شود ضرب تیغ تو قامع

اجل را شود نوک کلک تو جاذب

بگیری هوا همچو عنقای گردون

زمان در جناح و زمین در مخالب

چو جمشید برادهم باد فارس

چو خورشید بر ابلق چرخ راکب

الا تا برین منبر هفت پایه

بود تیر فصّال و برجیس خاطب

عروس بقا بادت اندر حباله

قضا عاقد و ذات پاک تو خاطب

و لا زلت فی الدهر قرناً جلیلا

مصوناً عن الشر من کل جانب

شمارهٔ ۶ - قطعة أرسلها المرتضی العظم امیر احمد ابن المرتضی الاصفهانی الی صاحب الکتاب

افضل عالم کمال داد و دین

ای بر اقلیم هنر مالکرقاب

هم ضمیرت عقل را نعم النصیر

هم جنابت فضل را حسن المآب

هر زمان از شرم لفظ عذب تو

بر قرار اصل گردد گوهر آب

شعر جزوی دان کز آن طبع لطیف

کلّی قانون علمست انتخاب

گرچه تا غایت بنیل بندگیت

بنده مستسعد نشد در هیچ باب

صد یک از اوصاف آن ذات شریف

استماعی کرده بود از شیخ وشاب

نیز از اشعار لطیف دلکشت

چند بیتی خوانده بود اندر کتاب

تا به سوی اصفهان دادی عنان

نصرة و اقبال و دولت در رکاب

از وصول مقدم میمون تو

شد سر آب آن کجا بودی سراب

چون شنیدم برمیان بستم کمر

از برای عزم آن عالیجناب

لیکن آن دولت میسر چون نشد

آمدم با طالع بد در عتاب

من ز جان خایب تو غایب از رهی

راست آمد معنی من غاب خاب

آری آری آفتاب از دیده ها

هم زنور خویش باشد در حجاب

اول این خدمت فرستادم که نیست

بی وسیلت شاه را دیدن صواب

زیره چون من کس سوی کرمان نبرد

هیچ عاقل کرده است این ارتکاب

ذرّه را گر خودنمائی می کند

شرم بادا با وجود آفتاب

شمارهٔ ۷ - فاجابه علیه الرحمة و الغفران بهذه القصیده

برگذشت از آسمان من کل باب

آستان سید عالیجناب

یحیی موسی کف عیسی نفس

شیث آدم خلقت نوح انتساب

خضر اسکندر در ادریس رای

صالح یوسف رخ یعقوب آب

نامدار نامجوی نامور

کامگار کامران کامیاب

جعفر ثالث پناه خاص و عام

احمد ثانی ملاذ شیخ و شاب

عقل مستظهر برای صایبش

همچو بوالقاسم به فتح بوتراب

ساکنان درگهش خیر الانام

حاسدان حضرتش شرالدواب

جود او ارزاق را نعم الکفیل

کوی او افاق را حسن المآب

بر سپهر مکرمت صاحبقران

در جهان منقبت مالکرقاب

اختر اقبال او بی ارتداد

و آسمان قدر او بی انقلاب

ز آرزوی خاک بوسش ورد چرخ

دایماً یا لیتنی کنت تراب

نیر اعظم زنور خاطرش

مقتبس چون جرم ماه از آفتاب

ز آسمان آمد سخن واو ز آسمان

بگذرانده چون دعاوی مستجاب

هر که او چون خواب در چشم آیدش

چشم بختش خواب را بیند به خواب

حرز بازوی ملک دانی که چیست

شعرا و الله اعلم بالصواب

از طریق تربیت ارسال کرد

سوی من نظمی چو لؤلوی خوشاب

شاهدی خوش منظری شیرین کلام

لعبتی مشگین خطی عنبر نقاب

خط سبزش طبله ئی پر عود خام

چین زلفش نافه ئی پر مشک ناب

معنی او شمع صورت را فروغ

صورت او جام معنی را شراب

آب حیوان قطره ئی از آن سواد

لوح محفوظ آیتی از آن کتاب

نکته هایش مشرب دل را زلال

نقطه هایش چشمه ی جان را حباب

از لطافت رانده خون از چشم می

وز روانی برده آب از روی آب

مصر حکمت را بیاض او سواد

نیل فطنت را سواد او زهاب

من کیم کو ملتفت گردد به من

کی کند سیمرغ بازی با ذباب

بکر فکرش چون بر اندازد تتق

فکر بکرم رخ بپوشد در حجاب

افکند جعد عروس طبع او

در دل شوریده ی من پیچ و تاب

من چو پیش لفظ او جان داده ام

کی توانم گفت شعرش را جواب

دعد نتواند که بگشاید زبان

چون بر افتد پرده از روی رباب

بادی یک ساعت ز سال عمر او

از ازل تا آخر یوم الحساب

شمارهٔ ۸ - فی مدح الصاحب المعظم شمس الدین محمود الهرموزی

چون رخت کس ماه در زیور نیافت

چون لبت کس لعل پر شکر نیافت

دل چو چشمت نرگس جادو ندید

جان چو قدّت سرو سیمین بر نیافت

چون تو صورت خامه ی مانی نکرد

چون تو لعبت خانه ی آذر نیافت

عقل عمری جست چون خطت به عمر

سبزه زاری بر لب کوثر نیافت

باغبان حسن چون زلف و قدت

سنبل تر بر سر عرعر نیافت

ساقی هجران تو چون چشم من

ساغری پر باده ی احمر نیافت

از تر و خشک جهان عشقت مرا

جز لب خشک و دو چشم تر نیافت

چون دل من در سر زلفت خرد

مومنی در خانه کافر نیافت

از غم عشقت دل من ملجائی

جز جناب خواجه ی کشور نیافت

شمس دین محمود آنکو آسمان

در سرابستان قدرش در نیافت

حون کفش دری فلک در خور ندید

چون دلش بحری جهان در بر نیافت

مملکت را کدخدائی مثل او

انس و جان در جمله بحر و بر نیافت

ای مسیحائی که چون خصمت فلک

در خور دجّال محنت خر نیافت

سرور انرا بر سریر مملکت

به ز خاک پای تو افسر نیافت

هفت گردون در محیط شش جهت

مثل تو یکدانه ی گوهر نیافت

کاغذی جست از پی مدح تو تیر

مشتری جز روی خود در خور نیافت

بی حروف مدح ذات پاک تو

نه فلک یک صفحه دفتر نیافت

اندر آن ظلمت که کلکت آب خورد

خضر ره گم کرد و اسکندر نیافت

دشمنت نقشی نزد کز طاس چرخ

کار خود چون مهره در ششدر نیافت

سر فرازا دست داعی گیر از آنک

آستانت همچو او چاکر نیافت

بی عقود گوهر نظمش سپهر

بر عروسان سخن زیور نیافت

تا نگویند انس و جان کاندر جهان

هیچکس در کان زر گوهر نیافت

تا نگویند انس و جان کاندر جهان

هیچکس در کان زر گوهر نیافت

جوهر ذات تو باقی باد از آنک

بر درت نگذشت کس تا زر نیافت

شمارهٔ ۹ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم خسرو الغازی مبارز الحق و الدنیا و الدین محمد زید عدله فی طرح الالف

ترکی که بر قمر ز شبس طوق عنبریست

در حسن برگزیده ی نه چرخ چنبریست

کویش حریم جنت و بویش نسیم خلد

مویش بنفشه ی تر و رویش گل طریست

هر چند نیست یکسر مویش ز مهر بهر

صد چون منش ز مهر بهر موی منتریست

چشمش بغمزه گرچه بسی خون بریخت لیک

لعلش بعذر معترف از روح پروریست

دلبر پری رخست و من خسته شیشه دل

وین طرفه سنگ شیشه شکن در کف پریست

لعل لبش بخون دلم میل میکند

زین روی رنگ چهره ی زردم مزعفریست

پندم دهند خلق که عشقش ز سر بنه

هر سر که مهر دوست درونیست سرسریست

من دست بر دلم ز غم و دل چو من دو دست

بر سر همی زند که چه جور و ستمگریست

خونم بخورد و روی بپیچید و چشم زد

کاین شیوه نیز کرده ی زلفین عنبریست

من چون برم ز دوست گله پیش غیر دوست

چون پیشه ی دو چشم خوش دوست دلیریست

گر دل ببرد شکر که چون مملکت سرم

در زیر ظل دولت خورشید سروریست

قطب ملوک کهف بشر کز علو قدر

صدرش صلیب کنگره قصر مشتریست

خسرو محمد بن مظفر خدیو عهد

میری که صیت معدلتش صیت قیصریست

بر فرش و سطح صفه جنت و شش مقیم

صوت و سر و دو نصرت و کوس مظفریست

سدّی که در کشید بگرد زمین ز عدل

در دفع فتنه خجلت سدّ سکندریست

سهمش بیک طپانچه که بر گوش صخره زده

عمری مطّولست که در زحمت کریست

در دهر چون بهشت برین شد بدولتش

هر موضعی که متصل خشکی و تریست

بهر طمع که بوسه دهد سدّه درش

روی فلک چو پرده ی زربفت ششتریست

تدبیر صیت معدلتش در بسیط ملک

مشهورتر ز دمدمه ی عدل عمرّیست

قصر فلک بمرتبه در جنب حضرتش

چون بر محک مس سیه و زّر جعفریست

دیشب خرد به بنده نظر کرد و گفت خیز

مخّ سخن بگوی که وقت سخنوریست

دری ز نظم بر طبق عرض نه کنون

در حضرتی که برج درش درج گوهریست

هر کس سخن دهند بدین نوع نظم لیک

نی سحر همچو معجز و قول پیمبریست

گر نیست صدر منصب و حرمت مشو غمی

بی حرمتی کشیدن مردم ز بی زریست

هر چند شرع نیست ولیکن ز روی عقل

در حبس چرخ بودن عیسی ز بی خریست

ور سوی تو بچشم ترّحم نظر کند

خضری که در کف کرمش جود حیدریست

قدرش رفیع و ملک رهین و فلک رهی

بختش بلند و دولت کلیش بر سریست

عمرش قرین دولت و طبعش ندیم لطف

نفسش ز شرک مفرد و خلقش ز بد بریست

شمارهٔ ۱۰ - فی مدح الشهریار الاعظم جلال الدولة و الدین

ای جناب تو چرخ را منهاج

وی رکاب تو عرش را معراج

شاه اعظم جلال دولت و دین

ای فلک را سُم سمند تو تاج

حرم کعبه ی جلال ترا

اختران از طوایف حجاج

نعل شبرنک سر کشت ز شرف

قیصر قصر سیمگونرا تاج

هندوی تیغ آتش افشانرا

داده آب از مفاصل اوداج

خازنان خز این کان را

کرده طبع حوادث استخراج

نام دستت شنیده و ز سر شور

کف بر آورده قلزم مواج

ابر با بخشش تو دریا را

برده آب از تلاطم امواج

چرخ با موکب تو انجم را

بسته ره بر تزاحم افواج

با مبانی سدّه ات گردون

در حیا از مدارج ابراج

وجه بامت منال قیصر و خان

خرج شامت خراج خُلخ و جاج

نزد جود تو خون بحر سبیل

پیش دست تو مال کان تاراج

ما در فتنه را بدور تو چرج

کرده قطع تناسل و انتاج

پرتو رای عالم آرایت

مشعل افروز کوکب و هاج

بنهاد تو مملکت مشعوف

بحفاظ تو معدلت محتاج

مدحتت هفت جلد گردون را

مندرج در مطاوی ادراج

در قضایا مدبران قضا

کرده با رای صایبت کنکاج

دل وافیت شرع را مشرع

کف کافیت جود را منهاج

پیش عزم تو مُسرع گردون

متمکین بعلت افلاج

نام دشمن بر تو نتوان برد

که برد نام برد با دیباج

روشنست این که نزد اهل خرد

فرق باشد میان سرج و سراج

گر نه مدحت کند سپهر به تیغ

شمس را از جهان کند از عاج

ور نه پیکت بود زمانه به تیر

ماه را از فلک کند اخراج

تخت را در زمان تست شکوه

تاج را در زمان تست رواج

چرخ و انجم ز بهر نرد تو گشت

تخته آبنوس و مهره عاج

چون زحل عدل شامل تو بدید

از سر جدی برگرفت نتاج

دیده ی باز شد بمعدلتت

خوابگاه کبو بر دُراج

صورتی بی ارادتت نشود

متصور ز نطفه ی و امشاج

ور مخصص شود بتربیتت

بشکند نرخ لعل کانی زاج

چون تو در جنگ چنگ بگشای

نکند با تو شیر چرخ لجاج

بسر نیزه تار تار کنی

چرخ اطلس چو رشته نساج

انتقامت چو شست بگشاید

قلب مریخ را کند آماج

لمعه ی خنجر تو نقش سواد

ببرد از حواشی شب داج

برباید خدنک خونریزت

چین ز ابروی خسرو طغماج

بزداید حسام سر تیزت

زنک از آئینه دل مهراج

اهتمام تو چون شود راعی

بره از شیر بیشه گیرد باج

ور بود التفات خاطر تو

شاه انجم دهد بذرّه خراج

استعانت که جوید از اختر

عدل کسری که یابد از حجاج

من که سوء المزاج فطرت را

نکنم جز بمدحت تو علاج

چون ببحر تبحر آرم روی

برود آب اعشی و حجّاج

آتش خاطرم برآرد دود

از روان فرزدق و زجاج

عقل کافی کند نجات و شفا

از اصول کلام استنتاج

لیک هر شب ز بار محنت روز

خیزران گرددم قد چون ساج

اخترانم بتیغ بسی مهری

چون شفق غرق خون کنند دواج

کرم خاطرت مگر بطلا

انحراف غمم برد ز مزاج

تا نگویند پیش عذب و فرات

در عذوبت حدیث ملح و اجاج

باد چشم حسود درگاهت

از حسد رشک چشمه ی سجّاج

شمارهٔ ۱۱ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک خواجه زین الدین علی

صبح چو سر بر زد از دریچه ابراج

شاه زمرّد سریر آینه گونه تاج

بال فرو کوفت مرغ مشرق و بنهاد

در قفس آبنوس بیضه ئی از عاج

از درم آن سرو ماه چهره در آمد

راست چو صبحی که بر دمد ز شب داج

گفتمش ای لعبتی که مثل تو صورت

کی متصور شود ز نطفه و امشاج

چند بود در فراق طلعت خوبت

چشمه ی چشمم بسان چشمه سجّاج

خون دلم نرگس تو خورده بدستان

خانه صبرم غم تو داده بتاراج

روز و شب از شبروان خیل خیالت

در دل و چشمم نزول ساخته افواج

مرغ وصال تو و نشیمن عشّاق

طبله ی گوهر فروش و کلبه حلاج

هست تو گوئی بساط خار مغیلان

در شب هجرم دواج اطلس و دیباج

گفت من و آرزوی وصل تو هیهات

نور نگیرد سراج از آلت سراج

گرچه که مشاطگان بشانه طرازند

زلف عروسان ولی نه شانه نساج

منکه بخوبی شبه ممالک حسنم

بنده ی دستور عصر بودمی ایکاج

مفخر افاق زین دین که فلک راست

قبّه قدرش ورای ذروه ابراج

با حرکات برید سرعت عزمش

مسرع گردون علیل علت افلاج

ای خرد از کنه کبریای تو قاصر

همچو براق از عروج صاحب معراج

وی ز سریر در تو گلشن دولت

چون چمن از بانک کبک و نغمه درّاج

پرتو رای تو بر مدارج گردون

شعله فروزنده ی مشاغل وهاج

کرده طواف در تو انجم و ارکان

همچو بگرد حرم قوافل حجاج

ابر سخای تو در تقاطر اموال

بحر نوال تو در تلاطم امواج

داده ترا با وجود لمعه ی رایت

خسرو انجم خراج و شمع فلک باج

شرح جلال ترا چه حاجت تقریر

تیر فلک را چه احتیاج بآماج

موجب حکم ترا مطاوع و منقاد

از در کشمیر تا نواحی طمغاج

قافله فضل و کاروان سخاع را

کلک و کف کافی تو منهی و منهاج

حکم قضا در جهان نفاذ نیابد

تا نکند با نفوذ امر تو کنگاج

زانک چو تأثیر آفتاب نباشد

سنگ بتدویر آسمان نشود زاج

گاه سخا با وجود جود تو مبذول

ملک جهان و جهان بجود تو محتاج

هر سر مویم بورد مدح تو ناطق

چون بانا الحق حواس و عنصر حلاج

تا بود آیا و امّهات جهانرا

خاصیت ازدواج و نسبت ازواج

وز سبب امتزاج قائل و فاعل

حاصل تکوین بود تناسل و انتاج

باد ز قاطع بری عطیه ی عمرت

تا بود از کدخدا رونق هیلاج

شمارهٔ ۱۲ - فی مدح صاحب الاعظم ناصر الدولة و الدین علی

چون لعل آفتاب بر آمد زکان چرخ

بفروخت شمع مشرقی از شمعدان چرخ

شهباز آتشین پر خور چون هوا گرفت

پرواز کرد زاغ شب از آشیان چرخ

دلو زحل فرو شده بود آن نفس بچاه

کز خیط شمس تافته شد ریسمان چرخ

بشکفت سبزه زار سپهری چو شد روان

از تیغ کوه چشمه آتش فشان چرخ

بازار چرخ گرم شد از قرص مهر از آنک

پر گرد کرد صبح مشرق دکان چرخ

تا صبح مهره باز چه بر خواند و بر دمید

کامد پدید آتش از آب روان چرخ

گوئی که بود مهره عالم فروز مهر

گوئی ز لعل بر کُله سایبان چرخ

تا تیز گشت تیغ زر اندود آفتاب

صبح جهانگشای زدش بر فسان چرخ

سر پوش لاژوردی گلریز بر گرفت

باورچی قضا ز سر طشت خوان چرخ

یکسو فکند ماشطه ی روز دلفروز

زلف سیاه شب ز رخ دلستان چرخ

چون صبح از جگر نفس سرد بر کشید

دردم بر آمد از دل پر دود جان چرخ

این طشت زرنگر که بزر رشته دوختند

بر شقّه زمردی پرنیان چرخ

بر چرخ لرزه می کند از مهر آفتاب

یارب چراست مهر چنین مهربان چرخ

دیو سپید بود سپیده که خون براند

زو شاه نیمروز بمازندران چرخ

با زال زر که بود چو سیمرغ مغربی

آمد پرید باز ز زابلستان چرخ

چون ملک جم مسخّر ضحاک صبح گشت

پیدا شد از افق علم کاویان چرخ

آن دم که برکشید درفشان درفش را

سلطان یکسواره زرّین سنان چرخ

در پای اسب آصف جمشید فر فتاد

از قصر شش دریچه ی نه نردبان چرخ

کهف زمانه ناصر دین کز نهیب او

گیرد کناره شاه سپهر از میان چرخ

عنقای قاف مرتبه آن کاشیان نهند

بر پیش طاق پیشگهش کر کسان چرخ

حل گردد از فروغ دلش مشکلات دهر

پیدا شود ز پرتو رایش نهان چرخ

هرگه که رای باشدش این زرده خنک را

بیرون کشد بیک نفس از زیر ران چرخ

ای آنکه شد خریطه کش طفل خاطرت

پیر بلند مرتبه ی خرده دان چرخ

برجیس اگر عتاب تو بروی کشد کمان

بیرون جهد ز سهم چو تیر از کمان چرخ

از فضله عطای کفت زرّ مغربی

هر صبحدم زبانه بر آرد ز کان چرخ

تا شد زمین بارگهت چرخ آسمان

شد آستان مرتفعت آسمان چرخ

این روشنست کایت و المشس مُنزلست

از پرتو ضمیر منیرت بشان چرخ

از مهر رای روشن تست آنکه صبحدم

آتش زبانه میزند اندر دهان چرخ

رای جهان فروز تو شد همرکاب مهر

صیت جهان نورد تو شد همعنان چرخ

قلب دوازده رخ ابراج بر درید

روئین تن سنان تو در هفتخوان چرخ

بستند در مبادی فطرت ز منطقه

از بهر خدمت تو کمر بر میان چرخ

از رهزنان دور چه اندیشه چرخ را

چون حفظ تست بدرقه ی کاروان چرخ

بشکن اگر مقابله با حضرتت کند

دندانهای خسرو صاحبقران چرخ

بهرام را به تیر در افکن ز چرخ از آنک

دعوی کند که هست جهان پهلوان چرخ

چون زین کنی سمند ز چنبر برون جهد

از گرز گاوسار تو شیر ژیان چرخ

گر بر فلک کشی چو شه نیمروز تیغ

در لرزه اوفتد ز نهیب استخوان چرخ

شبرنک را ز خرمن مه چون دهی قضیم

سازد قضاش آخری از کهکشان چرخ

گر رای پرده دار تو نبود بهیچ روی

خورشید پای در ننهد ز آستان چرخ

تیغ تو گشت خضر لب چشمه حیات

رای تو شد برهمن هندوستان چرخ

بر چرخ اگر کمان کشی از سهم تیر تو

ای بس که بر هوا رود آندم فغان چرخ

در مدحتت که شعر بشعری رسانده ام

ور نکته ئی از آن برود بر زبان چرخ

خلوت نشین چرخ که قطبش لقب نهند

از ذوق آن بچرخ درآید بسان چرخ

ور زهره بر رباب زند قاضی سپهر

از وجد بر هوا فکند طیلسان چرخ

تا از قمر که گوهر شب تاب عالمست

بر تیغ که بیضه نهد ماکیان چرخ

وین سرخ گل که می دمد از بوستان شرق

ایمن بود ز جنبش باد خزان چرخ

بادا جریم حضرتت از فرط کبریا

برتر ز هفت منظره ی دلنشان چرخ

ملکت فزون ز شش جهة خطه وجود

قدرت برون ز نه چمن بوستان چرخ

شمارهٔ ۱۳ - فی صفة الکواکب

اینان که برین گوشه بامند چه نامند

تا چند برین طارم فیروزه خرامند

گر شعله فروزان جهانند چه قومند

ور مشعله داران سپهرند چه نامند

در آینه وهم نیاید که چه نقشند

هر چند مقیم فلک آینه فامند

گر اهل مقامند بگو بر چه مقیمند

ور زانک مقیمند بگو در چه مقامند

پرگار صفت دایره نقطه خاکند

یا نقطه ی این دایره سبز خیامند

گر مخترع وهم و خیالند چه چیزند

ور قابل ادراک ضمیرند کدامند

در عین علوّند مگر آتش محضند

یا آب حیاتند که در عین ظلامند

گر داخل طبعند چرا خارج حسّند

ور جوهر عقلند چرا منظر عامند

ظاهر بچه گردند گر از بهر ظهورند

قایم بچه چیزند گر از بهر قیامند

زین گونه چه مرغند که در گلشن افلاک

با جلوه ی طاوس همه کبک خرامند

هر شب بگه شام برین بام برآیند

یا جمله شب و روز برین گوشه ی بامند

آیا چه پرستند درین دیر کهن سال

مأموم کدامند و کدامند کامامند

چندین حرکت چیست مگر جوهر طبعند

و آنها که نجنبند مپندار که رامند

نقشی نه مصور بتصاویر طبایع

جسمی نه مرکب بتراکیب عظامند

بیرون ز حواسند نه محروس اُناسند

فیاض عقولند نه فایض چو غمامند

در عین خیالند و تو گوئی که خیالند

وین نیز خیالست که امثال انامند

سرمایه ی شادی و غم و دولت و محنت

دارنده ی حرمان و بر آرنده ی کامند

از بهر مصالح همه در نطم وجودند

در ضبط ممالک همه از بهر نظامند

نی شارب و مشروب نه گویای حدیثند

نی آکل و مأکول نه محتاج طعامند

گاهی ز شرف تاج نه فرق خواصند

گاهی بعلّو باج ده قدر عوامند

بی نوک قلم چهره گشاینده ی طبعند

نی همچو بشر در خور تهدید و ملامند

هر یک خبر از خویش ندارند که هستند

از ساغر فطرت همه تامست مدامند

هر چند که سلطان اقالیم سپهرند

مأمور ملاذامم و فخر کرامند

خواجو چکند گر نشود بنده ی فرمان

آنرا که فلک چاکر و سیاره غلامند

شمارهٔ ۱۴ - فی شکوی الزمان و أهله

تا چه دیوند که خاتم ز سلیمان طلبند

یا چه گبرند که آزار مسلمان طلبند

خلق دیوانه و از محنت دیوان در بند

وین عجبتر که ز دیوان زر دیوان طلبند

آسیائی که فتادست و ندارد آبی

دخل آن جمله بچوب از بن دندان طلبند

هر کجا سوخته ئی بی سر و سامان یابند

وجه سیم سره زان بی سر و سامان طلبند

خون رُهبان که شود کشته ز رهبان خواهند

راه رهبان که بود مرده ز رُهبان طلبند

بستان از سر میدان سر مردان جویند

بخدنک از بن پیکان سر نیکان طلبند

همچو دو نان بدو نان صاحب بیسیمانند

وجه یک نان نه و ایشان بسنان نان طلبند

خوک شکلند و حدیث از خر عیسی رانند

دیو طبعند و همه ملک سلیمان طلبند

تا در آفاق زنند آتش بیداد به تیغ

آتش از چشمه ی خورشید درخشان طلبند

در چنین فصل که بی برگ بود شاخ درخت

از درختان چمن برگ زمستان طلبند

این زمان مایه ی دریاچه بود کاین جویند

پس از این حاصلی از کان چه بود کان طلبند

سکه ئی زان زر امروز که دیدست درست

کاین جماعت بچنین حیله و دستان طلبند

قیمت دل نشناسند و زهر قصابی

دل پر خون و جگر پاره ی بریان طلبند

هر دکانی که بیابند دو کان پندارند

وز هران خانه که بینند زر خان طلبند

همچو شیطان همه در غارت ایمان کوشند

لیک این مان بترست از همه کایمان طلبند

دیت خون نریمان ز کریمان خواهند

حاصل ملکت ساسان ز خراسان طلبند

آن سیاوش که قتلش بجوانی کردند

خونش از طایفه امروز ز پیران طلبند

تاختن بر سر بیژن ز پی زال برند

وانگه از زال زرسام نریمان طلبند

خبر یوسف گمگشته ز گرگان پرسند

صبر ایوب بلا دیده ز کرمان طلبند

تا کلاه از سر سلطان فلک بربایند

هر زمان راه برین بر شده ایوان طلبند

از پی آنک نتاج بره و بز گیرند

کاخ بهرام و ره خانه ی کیوان طلبند

دخل هر ماهه ی انجم ز طبایع خواهند

خرج هر روزه ی اجرام زارکان طلبند

شهر و ایشان بمثل چون خر و ویران و بغضب

هر یکی گنجی ازین منزل ویران طلبند

مردم گرسنه دلتنک شد از بی نانی

گرده خور بزر از گنبد گردان طلبند

خواجگان روی بخواجو نتوانند نمود

مگر آن دم که ز لطفش در و مرجان طلبند

شمارهٔ ۱۵ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم الغازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد المظفر خلد ملکه

چو عنقای خورشید را پر بلرزد

سر زال زرّینه افسر بلرزد

گل سرخ ازین سبز گلشن برآید

می مهر در ساغر زر بلرزد

ز شوق لب لعل آتش عذاران

دل آتش افروز ساغر بلرزد

چو زرین رسن را بچنبر در آرند

دل چرخ پیروزه چنبر بلرزد

شه سیمگون تخت زرینه افسر

ز سهم شهنشاه صفدر بلرزد

جهانگیر جم جاه کز بیم تیغش

دل گرم بر آتش خور بلرزد

ز مهر تو ماه منور بلرزد

ز ماه رخت مهر انور بلرزد

چو شمشاد قد تو گردد خرامان

ز خجلت سراپای عرعر بلرزد

وگر نقش روی تو گردد مصور

سر دست مانی و آذر بلرزد

چو زلف تو از باد در جنبش آید

بچین نافه ی مشک اذفر بلرزد

صبا چون کند وصف قدت ببستان

سر سرو و پای صنوبر بلرزد

دلم می درفشد ز زلف تو ز آنروی

که مؤمن ز تشویر کافر بلرزد

تنم زان ز مهر تو در لرزه افتد

که خاک از هوا همچو آذر بلرزد

چو خونریز چشم تو خنجر بر آرد

مرا این دل ریش غمخور بلرزد

ز روی زر خشک در خون نشیند

ز اشکم دل لو لوءِ تر بلرزد

چرا این تن خسته هر دم ز جورت

در ایام شاه مظفر بلرزد

محمد جهانگیر محمود رتبت

که از هیبتش ملک سنجر بلرزد

شه آسمان قدر دریا دل آنکو

ز سهمش همه چین و کشمر بلرزد

چو او تیغ کیخسروی بر سر آرد

چو پیران شه شرق را سر بلرزد

چو آید محیط کفش در تموّج

ز غیرت دل بحر در بر بلرزد

بمیدان چو آهنگ چوگان نماید

سراپای این گوی اغبر بلرزد

چو آن شیردل برکشد تنگ اشقر

دل ببر و چنگ غضنفر بلرزد

چو بهرام اگر گرز شش پر بر آرد

فلک را تن هفت پیکر بلرزد

شود جو زَهر خُرد و جوزا بریزد

بگردد سر چرخ و محور بلرزد

طبقهای آن نه مجلّد بدرّد

ورقهای این هفت دفتر بلرزد

ردا از بر سعد اکبر در افتد

سنان در کف نحس اصغر بلرزد

بهنگام کین در کمینگاه دشمن

چو تیغ شه عدل گستر بلرزد

علم را ز یاد ظفر جعد پرچم

چو مرغول خوبان دلبر بلرزد

سر سرفرازان سرکش بگردد

دل پر دلان دلاور بلرزد

بیک ضربتش نه فلک بر شکافد

بیک حمله اش هفت کشور بلرزد

زهی دین پناهی که از ابر دستت

بجوشد دل سحر و گوهر بلرزد

چو ته جرعه بر خاک ریزی ز خجلت

شود سلسبیل آب و کوثر بلرزد

چو عزم شبیخون کنی بر شه چرخ

ز سهم تو سلطان اختر بلرزد

چو داراگهی کآوری رخ بمیدان

ز بیم تو سدّ سکندر بلرزد

بزخم عمود تو نه حصن شش در

چو خیبر ز کوپال حیدر بلرزد

ز سمّ زمین کوب گردون خرامت

ستون نهم طاق اخضر بلرزد

چو بر قلب لشکر تو ناورد جوئی

شه چرخ را قلب لشکر بلرزد

دل خصم در لرزه افتد ز سهمت

از آن رو که آتش ز صرصر بلرزد

عقاب خدنگ تو در آتش حرب

چو پرواز گیرد سمندر بلرزد

چو لشکرکشی خانه ی خان برافتد

چو خنجرکشی قصر قیصر بلرزد

ز بیمت پی طاق کسری بجنبد

ز سهمت سر کاخ نوذر بلرزد

چو که پیکرت در زمین کوبی آید

دل سخت سنگین مرمر بلرزد

ز سهم کمان مهره ات نسر طایر

دلش همچو بال کبوتر بلرزد

چو برجیس نام تو در خطبه خواند

فراز ششم پایه منبر بلرزد

چو حید گر آهنگ میدان نمائی

ز که پیکرت حصن خیبر بلرزد

زرشک دل و دست گوهر فشانت

سراپای بحر مقعّر بلرزد

ترا آبرو باد کز باد قهرت

به هم آسیای مدورّ بلرزد

شمارهٔ ۱۶ - فی مدح الملک الاعظم انسب ملوک العجم نصیر الدولة و الدین محمد زید قدره

ایا قواعد گیتی بدولت تو ممهدّ

زهی معارج گردون ز رفعت تو مشید

نهال باغ معانی چراغ چشم امانی

خدیو مسند دولت سزای خاتم و مسند

تکین مال امارت نگین دست وزارت

پناه ملک سلطان نصیر دین محمد

ستون خیمه زرقا بنوک تیر تو منشق

مسام خسرو انجم ز سهم تیر تو منسد

سپهر راکع و ایوان بارگاه تو مرکع

زمانه عابد و خاک در سرای تو معبد

کرم ز دست جوادت شنیده درس فتوت

خرد بمکتب رایت گرفته تخته ابجد

شدست رایت دولت باهتمام تو عالی

شدست آیت نصرت بدولت تو موکد

نهند بر سر گردون کلاه شمعی چینی

کشند در بر عالم قبای شامی اسوّد

بدرگه تو فرستند هر دو را بغلامی

بشرط آنکه تو از راه لطفشان نکنی ردّ

شود معربد گردون بضربت تو مؤدب

بود طبیعت عالم بخدمت تو معوّد

مگر جمی تو که بلقیس این رواق مقرنس

برد بمهر تو هودج بسوی صرح ممرّد

بتیغ تیز بسوزی قباه در بر جوزا

بنوک کلک بدوزی کلاه بر سر فرقد

از آن پگاه بر آمد شه سریر زمرّد

که بر جناب تو افتد ز بام چرخ زبرجد

ز دست جام بدور تو خنده بر لب کوثر

شدست فتنه بعهد تو پای بسته مرقد

حسود گر ندهد بر بزرگی تو گواهی

شهید به که بسر دستیش برند بمشهد

کسی که از سر تشدید با تو در سخن آید

نهند بر سر او ارّه چون حروف مشدد

اگر قلم بزبان آرد از خلاف تو حرفی

کشند بر سر او تیغ تیز سر زده چون مد

سپیده دم که خور از روی آب شعله برآرد

بیا و آتش محلول خور ز آب معقّد

سحرگه سرو سهی در چمن برقص درآید

بخواه باده ی گلگون ز شاهدان سهی قد

بنوش آب چو آتش کنونکه ابر گلابی

زند بر آتش روی شکوفه آب مورّد

تویی سکندر ثانی و روزگار غلامت

بساز بر ره یاجوج غم ز جام طرب سد

مرا که تیغ زبان تا بحد غرب گرفتست

گذشته است محن در زمان تیغ تو از حد

دبیر مکتب سیارگان با ملاء طبعم

کند صحایف گردون بمدحت تو مسوّد

دلم چو مصری کلک تو خامشت و سخنور

تنم چو هندی تیغت برهنه است و مجرّد

سر از دریچه ایوان خاطرم بدر آرند

بگاه جله ی مدحت سیه خطان سمن خد

چو پرده باز گشاید تتق نشین ضمیرم

ره تتار ببندد بتار زلف مجعّد

اگر بمعجزه خواند حدیث من متنبّی

فلک دگر نزند دم ز گفته های مبرّد

گهی که مصری کلکم ز بحر هند بر آید

ز آب تیره بر آرد عقود درّ منضّد

نوشته است چنین روشن ابن عقله چشمم

مدایح تو بنطمی چو آب در دو مجلّد

بگیر ملک معالی بیمن همت عالی

ببند راه حوادث بیمن دولت سرمد

همیشه تا نبود دور آسمان متعدد

مباد حصر بقایت چو دور چرخ معدد

دوام جاه تو چون عقد روزگار منظم

بقای عمر تو چون مدت زمانه مخلد

مقاصد تو مهیا امانی تو مهنّا

مباغی تو محصل معالی تو مؤبد

شمارهٔ ۱۷ - فی مدح الملک الاعظم نصیر الدولة و الدین عمید الملک نور قبره

صوفی صافی اگر جام مشعشع نکشد

بار دُرّاعه کُحلی ملمّع نکشد

خاصه این موسم دلجوی که جز بر لب جوی

نرگس از ساغر زر جام مشعشع نکشد

لاله را بین که ز شنگرف بر اوراق چمن

هیچ نقاش چنان شکل مربع نکشد

در سردوش درختان چمن کس چو بهار

شقّه جقّه گلریز مرصع نکشد

نسترن خرقه کافوری از آنرو در باخت

که صبا هر نفسش جیب مرقع نکشد

شاهد باغ اگرش میل گلستان باشد

از چمن رخت بهر مجلس و مجمع نکشد

نرگس مست چو از خواب سرش بر ناید

نتواند که کنون رخت بمضجع نکشد

بید تا بر سر منبع نکشد تیغ خلاف

باد از آب زره در بر منبع نکشد

در چمن بلبل دلسوخته را بی رخ گل

دل بمنبع نرود میل بمشرع نکشد

غنچه از لطف به نسرین بدنی میماند

که تنش محنت یکتای مقطع نکشد

گر عروس چمن از حجره نیاید بیرون

هر دمش باد صبا گوشه مقنع نکشد

سبزه چون دید که گل روی بصحرا آورد

فرش فیروزه چرا بر لب مصنع نکشد

مطرب چنگ زن آن به که بجز فصل بهار

رگ آن پیر سیه گیسوی اصلع نکشد

نشنیدیم ز عشّاق کسی کش نوروز

میل خاطر بنگارین مبرقع نکشد

اگر از غیرت بلبل شود آگه دم صبح

از رخ شاهد گل گوشه برقع نکشد

در چمن لاله حمرا قدح باده ی لعل

جز بیاد ملک اورع اروع نکشد

عمده ی ملک نصیر دول و دین که سپهر

گردن از چنبر او توسن مصرع نکشد

آسمان میل به تقبیل حنابش دارد

چه کند راکع ارش میل بمرکع نکشد

هر که خاک کف پایش نکشد در دیده

میل در چشم شه چرخ مُسبّع نکشد

سر ز حکمش نتواند که کشد پیر سپهر

زانک طامع سر تسلیم ز مطمع نکشد

ای که هر کس که نه در پای تو اندازد سر

سر تعظیم برین طارم ارفع نکشد

خضر با خاک جنابت چکند آب حیوة

کانک سیراب بود محنت مجرع نکشد

گر نه فرّاش تو باشد شه گردنکش چرخ

فرش زربفت برین قصر متبّع نکشد

در عدم فتنه بدوران تو خفتست آری

هرکه هاجع نبود رخت بممجع نکشد

ابر اگر فیض کف بحر نوالت بیند

از حیا پرده برین سطح مُرفع نکشد

عجب از چرخ که با وسعت صحن حرمت

قلم نسخ برین سطح موسع نکشد

در مدیحت چو کشم اسب فصاحت در زرین

عجب ار غاشیه ام ابن مُقفّع نکشد

نقل می کرد فقیهی که سفیهی میگفت

ظاهر گفته خواجو بدو مصرع نکشد

زانک گر او بمثل شمع فروزان گردد

طبع او جز بهمان دلق مشمّع نکشد

در بستان معانی چه گشاید که درو

از نباتات بیکدسته نعنع نکشد

خواستم تا فکنم رخش بمیدان جدال

که دلم غصه این امر مُشنّع نکشد

کانک در بحر خرد ماهی ذوالنون گردد

رنج آب شمر و محنت ضفدع نکشد

وانک در عالم دل عزم سیاحت دارد

ناقه از مرحله امن بمفزع نکشد

سایه ئی بر سر این بنده مظلوم انداز

تا ز هر سفله جفاهای منوّع نکشد

با چنین سعدی طالع که اگر شمس شوم

دل من ذرّه ئی از صدر بمطلع نکشد

تا بجز ماشطه ی نامیه از سبزه کسی

وسمه برابر وی زنگاری مزرع نکشد

باد پیوسته سرت سبز که جز با دشمن

خضر تیغ تو زبان از سر مقرع نکشد

وصف شمشیر تو زانروی در آخر گفتم

که عدویت سر تسلیم ز مقطع نکشد

شمارهٔ ۱۸ - فی مدح الصاحب السعید رکن الدین عمید الملک طاب ثراه

بوقت خنده ز لعل تو جان فرو ریزد

بگاه جلوه ز سروت روان فرو ریزد

چو جعد شانه کنی صد هزار دل بینی

کزان دو سلسله دلستان فرو ریزد

وگر گره ز شکنج نقوله بگشائی

چو باد عنبرت از ضمیران فرو ریزد

بیاد لعل تو هر لحظه خون ز مژگانم

چو دانه گهر از ریسمان فرو ریزد

دلم چو آتش روی تو در خیال آرد

ز چشمم آب روان ناگهان فرو ریزد

بسا سرشک عقیقین که با دل پر خون

ز شوق لعل لبت چشم کان فرو ریزد

پر از جواهر رازست حُقه ی دل من

وگر سرش بگشایم روان فرو ریزد

خیال روی تو گر در دل چمن گذرد

ز چشم نرگس او ارغوان فرو ریزد

دل پر آتش و چشم پر آب ما را بین

که نار بر دمد و ناردان فرو ریزد

گهر ز دیده ی من دم بدم فرو بارد

بسان آب که از ناودان فرو ریزد

چه دیده است ازین نکته مردم چشمم

که ارغوان بسر زعفران فرو ریزد

بهار عمر من از تندباد هجر بریخت

چو برگ گل که ز باد خزان فرو ریزد

پر از عقیق شود دُرج چشم من هر دم

ولی چه سود که هم در زمان فرو ریزد

دل شکسته ی چون آبگینه ام جامیست

که دم بدم می جوشیده زان فرو ریزد

چو پسته نمکین را بخنده بگشائی

نباتت از لب شکّر فشان فرو ریزد

چو دُرج لعل تو طبعم بسا که دُرّ خوشاب

بمدح صاحب صاحبقران فرو ریزد

سکندری که خضر چون ازو سخن راند

روانش آب حیوة از دهان فرو ریزد

سزد که چون عقود لآلی شب تاب

بفرق آصف عرش آستان فرو ریزد

مه سپهر هنر رکن داد و دین که به تیر

جواهر از کمر توامان فرو ریزد

ز هیبتش ورق آسمان در آب اُفتد

چو برگ سبز که در بوستان فرو ریزد

بوقت آنکه قلم در انامل اندازد

هزار گنج روان از بنان فرو ریزد

گهی که ساقی حزمش کند هوای صبوح

می یقین بدهان گمان فرو ریزد

چو آفتاب به تیغ جهان گشا هر صبح

گهر ز منطقه آسمان فرو ریزد

صبا بیاد گلستان خاطرش هر روز

بسا که گل بسر گلستان فرو ریزد

جواهری که شد از کان کن فکان حاصل

عواطفش بسر جسم و جان فرو ریزد

ذخایری که ز دریا و کان شود واصل

ایادیش بکف انس و جان فرو ریزد

ز ماه قبه ی قدرش بریزد ابره چرخ

که روشنست که از مه کتان فرو ریزد

زهی محیط عطائی که ابر عاطفتت

گهر بدامن کون و مکان فرو ریزد

اگر بقهر تو در خرمن قمر نگری

چو کاه گردد و از کهکشان فرو ریزد

وگر ز گوهر خصت سخن کند شمشیر

چو کلک خون سیاه از زبان فرو ریزد

همای سدره نشین چون تو شست بگشائی

ز سهم بال و پر از آشیان فرو ریزد

چو خامه تو بتیغ زبان جهان گیرد

سرشک رشک ز چشم سنان فرو ریزد

ز تاب آتش قهر تو مغز شیر سپهر

شود گداخته وز استخوان فرو ریزد

هزار جرعه خونابه از شفق هر شام

سیاستت بدل قیروان فرو ریزد

ز منطق تو عطارد بسا که رشته دُرّ

بقصر شش در نه نردبان فرو ریزد

چو بحر صبع تو بر اوج چرخ موج زند

گهر بفرق مه و فرقدان فرو ریزد

گر از سپاه تو یک پیلتن بر آرد دست

ز سهم پنجه شیر ژیان فرو ریزد

ورق بدور تو گر خامه بیندش که دو روست

سیاهیش بهمه خان و مان فرو ریزد

بگاه مدح تو طوطی طبع من در دم

بسا شکر که بصحن جهان فرو ریزد

سفینه ئی که ببحر سخن روانه کنم

چو باد گوهرش از بادبان فرو ریزد

چو دسته بند گل مدحتت شود رضوان

بسا که گل بریاص جنان فرو ریزد

همیشه تا شه خنجر کش فلک هر صبح

ز تیغ خون بسر اختران فرو ریزد

ز خصم سر سبکت باد خون چنان جاری

که سیل از سر کوه کران فرو ریزد

شمارهٔ ۱۹ - فی الموعظه

همه را گُل بدست و ما را خار

همه را بهره گنج و ما را مار

همه در نوش غرق و ما در نیش

همه جا گُل ببار و ما را خار

بار ما شیشه و گریوه بلند

خر ما لنگ و راه ناهموار

بار در پیش و ما قرین فراق

باده در جام و ما اسیر خمار

قلب ما گر شکسته است رواست

که روان میرود در این بازار

هم دم ماست آنکه همدم ماست

همچو مزمار همدم مزمار

چند خوانیم روزنامه دهر

از سواد و بیاض لیل و نهار

تا به کی نزد رنجهای فلک

مژه پر چین کنیم چون مسمار

روز آن شد که تار تار کنیم

کسوت شبروانه شب تار

خیز تا صبحدم بر افرازیم

علم از برج این کبود حصار

شاه سیاره را در اندازیم

بیرق از بام گنبد دوّار

تا کی از گردش شهور و سنین

تا کی از جنبش خزان و بهار

ترک این کعبتین شش سو کن

خیز و آزاد شو ز پنج و چهار

تا تو چون نقطه در میان باشی

نتوانی برون شد از پرگار

کام دل در کنار خود ننهی

تا نگیری از این میانه کنار

ملک و دینار کی خرد بجوی

هر که دم زد ز مالک دینار

راه راه تو و تو دور از راه

کار کار تو و تو دور از کار

تو همانی که باغ فطرت را

ثمر سرّ تست بر اشجار

سوسن و سرو اگر چه آزادند

بغلامیت می کنند اقرار

مالکان ممالک ملکوت

خازنان حزاین اطوار

بیسار تو می خورند یمین

بیمین تو می دهند یسار

ظاهرست این سخن که ملک وجود

بوجود تو دارد استظهار

گر ندانی بهای گوهر خویش

برو از مشتری کن استفسار

حیف نبود که چون تو سرداری

طلبد کهنه کفشی از بُندار

هر که از پا فتاده و سر بنهاد

نبود حاجتش بپای افزار

نوش کن در مجالس ارواح

گوش کن در سُرادق انوار

قدحی بی وسیلت ساقی

سُخنی بی قرینه گفتار

در کف رود سار مجلس دل

مزمری بین مجرّد از او تار

یار هم ناظرست و هم منظور

کعبه گه زائرست و گاه مزار

گوش کن نامش از شمال و جنوب

نوش کن جامش از یمین و یسار

عالمی خواه خارج از ارکان

خلوتی جوی خالی از اغیار

در مقامی که قایمند اوتاد

در حریمی که محرمند ابرار

حاضرانند غایب از محضر

ذاکرانند فارغ از تذکار

چون کنی عزم خوابگاه عدم

آنگه از خواب خوش شوی بیدار

هر که نوشید نوش جانش باد

می امسال را ز ساغر پار

می پرستی که مستیش ازلیست

تا ابد کس نه بینندش هشیار

راه ادریس کی رود ابلیس

بوی گلزار کی دهد گلزار

شبلئی باید اندرین بیشه

ادهمی باید اندرین مضمار

هر دم از جام درکشد پیری

همچو احمد شراب نوش گوار

در مستان عشق زن که زدند

حلقه کعبه بر در خمّار

غوطه خور در محیط استغنا

خیمه زن در جهان استغفار

تا نهنگی شوی محیط آشام

تا پلنگی شوی جهان او بار

در طریقت حجاب راه تواند

اسب رهوار و لؤلؤ شهوار

دل بدنیا مده که نتوان داشت

چشم بیمار پرسی از بیمار

مهر گو در درون تیره متاب

ابر گو بر زمین شوره مبار

بر سرگشته کی نهند افسر

بر خر مرده کی کنند افسار

دانه در مزرع جلال افشان

غوره در دیده خیال افشار

قاف تا قاف را قلم درکش

کاف و نون را چو صفر هیچ شمار

رو بدیوار عشق کن که خرد

آفتابیست بر سر دیوار

بی پر و بال در حدیقه عشق

جعفر وقتی ار شوی طیار

عقل در راه عشق دیناریست

نیکبخت آنکه باشدش دینار

در ره مهرش آنکه ثابت نیست

همچو سیاره کی شود سیار

نام در راه عاشقی ننگست

بگذر از نام و ننگ را بگذار

راه عشقش بپای عقل سپهر

جان شیرین بدست عشق سپار

چون تو اینکار می کنی خواجو

دیگرانرا چه می کنی انکار

سنگ بر گودکان نباید زد

هر که را آبگینه باشد بار

تشنه محرور را کند سیراب

مرده بیمار را دهد تیمار

چند گوئی حدیث بی فرجام

چند پوئی طریق ناهنجار

چون بپایان نمی رسد قصّه

بس کن ابرام و در شکن طومار

وگرت هست نکته ئی دیگر

فرصتست این زمان نهفته مدار

هر که بسیار باشدش غصّه

قصّه بسیار باشدش ناچار

نبود با حواریانش کار

هرکه را عیسیست کارگزار

ناخدائی که با خدا باشد

بود ایمن ز بار و دریا بار

برو ای یار اگر خرد داری

یار او شو که او ندارد یار

تو کم از بلبلی که شب تا روز

سبق عشق می کنی تکرار

چند نوبت شنیده ام که نبود

بی سماع تو دوری از ادوار

صبح خیزان بمیل مهر کشند

سُرمه در دیده اولی الابصار

خیز و بنگر که بلبلان سحر

می سرایند پرده ی اسرار

نوعروسان حجله خانه قدس

می گشایند برقع از رخسار

یار دیدار می نماید لیک

دیده ئی نیست در خور دیدار

گر تو در دیر عابد صمدی

راهب دیر گو صنم پندار

آن زمان دیر کعبه تو شود

که نبینی بجز خدا دیار

با تو زنّار می کند تسبیح

وز تو تسبیح می شود زنّار

هرچه بینی ز دیده ی خود بین

گرت اندک نماید ار بسیار

که بنقش و نگار غرّه شوی

گر تصور کنی بنقش و نگار

روشی هست اهل معنی را

عاری از سیر و خالی از رفتار

روح را پایمال نفس مکن

خوک را در درون کعبه میار

ظلم باشد که بر خر عیسی

نیشتر امتحان کند بیطار

تا تو در بند جسم و جان باشی

نبری ره بصدر صفه ی بار

منزلت چون مقام معلومست

دامن یار گیر و ترک دیار

توشه ی هستی از جهان برگیر

پرده هستی از میان بردار

هرکه در بند بار گیر بود

نرسد هرگزش بمنزل بار

وانکه در بند روم گشت اسیر

نهند مهد انس در بلغار

دلت از دور چرخ آینه گون

همچو آئینه می خورد زنگار

ساز راهی که راست نیست مساز

تخم آنچت بکار نیست مکار

غم دنیا مخور که خوار شوی

زانک غم خوار گردد از غمخوار

حیف باشد سفینه در غرقاب

ناخدا بی زر و خدا بیزار

همه رنجیده و تو رنجه شده

همه آزرده و تو در آزار

هر که را سر ز دست رفت چه غم

اگرش دزد می برد دستار

برخی بیدلان صاحبدل

شادی مفلسان دولتیار

فقر مرغیست در نشیمن غیب

دو جهانرا گرفته در منقار

عشق ملکیست در جهان قدم

سپهش عقل و جان سپهسالار

قول عشّاق نشنود عاقل

دار حلاج کی خرد نجّار

عشق مهرست و عقل سایه عشق

ننهد مهر سایه را مقدار

تا نباشد ظهور پرتو مهر

نتوان کرد سایه را اظهار

مژه گر خار دیده تو شود

دیده پر کن ز خار و دیده مخار

هر کراهست برگ گل چیدن

چاره ئی نیست جز تحمل خار

چند چون ابر آب خود ریزی

در تمنای اجری و ادرار

غم گندم مخور که حیف بود

بار بر جان و غلّه در انبار

تکیه بر خاک از آن توان کردن

که طریقش تواضعست و وقار

گر نشان مخالفت نبود

نبود باد را ز خاک غبار

بید چون بر کشید تیغ خلاف

لاجرم گشت زیر دست چنار

چند گوئی بیان ظلمت و نور

چند جوئی نشان انّی و نار

ما و من را مجال هیچ مده

لاولن را بیا و هیچ اِنگار

حرف را تا نیاوردی در فعل

نتوان شد ز اسم بر خوردار

بگذر از اسم و فعل و حرف مگوی

نفی کن جمله را و اسم بر آر

کوس وحدت بزن که در ره عشق

تخت منصور می زنند از دار

در یاران غار زن هر چند

جای قطمیر نیست جز در غار

غم شادی چه می خوری خوش باش

زانک هم شادیت شود غمخوار

خنک آن ساده دل که نشناسد

قطره از بحر و گوهر از کهسار

گاو کوهی بهر طریق که هست

ایمنست از خراس و از عصار

در چنین ورطه با چنین شرطه

کشتی ما کجا رسد بکنار

هر خطائی که آمد از خواجو

بعنایت بپوش ای ستّار

شمارهٔ ۲۰ - فی مدح السلطان الاعظم ابوالمجاهد محمد شاه انارالله برهانه

دوش چون پیروز شد بر روم شاه زنگبار

موکب سلطان هندستانشد از شام آشکار

همچو چین طره ی مشکین بت رویان چین

شد جهان از ناف شب پر نافه ی مشک تتار

گشته عالم تیره غار و آسمان از اختران

همچو زنگی کو بخندد نیم شب در تیره غار

شمع کافوری گرفته عنبر خادم بدست

لولوء لالا فکنده هندوی شب در کنار

مرغ شب خوان قاری و آفاق رخ شسته بقیر

و اوفتاده قیروان تا قیروان در بحر قار

توسن همت برون افکندم از میدان خاک

وز زوایای سپهر آبگون کردم گذار

ماه مصری طلعت شامی سلب را یافتم

خرگه سیمین زده بر برج سیمابی حصار

با فزوغش چرخ سرکش خادمی مشعل فروز

با وجودش دهر داهی لولئی آئینه دار

گه چو زرین زورقی بر ساحل دریای نیل

گه چو سیمین حلقه ئی در حقّه گوهر نگار

منزلی دیگر در و خلوتگه مستوفئی

زو شده بنیاد انشا و سیاقت استوار

لجه دریای دانش را ز کلکش جزر و مد

دوحه بستان حکمت را ز نطفش برگ و بار

گرچه آصف بوده در زیر نگینش ملک جم

خاتم دست وزارت زو گرفته یادگار

بر فراز غرفه ی او مجلس خنیاگری

از خوش الحانی چو بلبل در هوایش صد هزار

طوطی شکر شکن کافاق پر دستان ازوست

از نوای نغمه اش با ناله های زیر و زار

خادم بزمش سرور و بنده حکمش نشاط

پیر و فرمانش اقبال و قبولش بختیار

باز چون بر مربع رابع کشیدم سایبان

درگهی دیدم از او ایوان کیوان شرمسار

طغرل زرین مشرق را در آن برج آشیان

شاه هفت اقلیم گردون را بر آن طارم قرار

ضرب تیغش یافته از شرق تا اقصای شام

جوش جیشش رفته از حد ختن تا زنگبار

در سیاستگاه دارالملک پنجم خونئی

جنگ جوئی تند خوئی پر دلی خنجر گذار

شیر گیران پلنگ افکن کمندش را اسیر

شهسواران خدنگ انداز تیرش را شکار

از مهابت کسوت اشباح را بدریده پود

وز سیاست جامه ارواح را بگسسته تار

در ششم دیوان سرا قاضی انقضاة شرق و غرب

زو قضا را رونق و دارالقضا را اعتبار

روح را نور معانی از بیانش مقتبس

عقل را علم الهی از ضمیرش مستعار

زو شده محمود کار سروران کامران

زو شده مسعود فال خسروان کامگار

برتر از ایوان او دیر کشیشی سالخورد

رای را دانش فروز و برهمن را پیشکار

هفتمین برجش حصار اما چو دوران سپهر

مدت دور بقای او برون از انحصار

بر سر بازار او بار نحوست را رواج

لیک با معیار او نقد سعادت کم عیار

در جوارش درجی و در وی دراری بیحساب

بر فرازش برجی و در وی لآلی بیشمار

کشوری سکّان او آهسته و ثابت قدم

منظری خوبان او آتش رخ و روشن عذار

از تزاحم کوکبش چون موکب قطب ملوک

وز تمکن اخترش چون دولت فخر کبار

چرخ اطلس را چو اطلس در نور دیدم بساط

و اوفتادم از میان بحر اخضر بر کنار

باد پای دیده را بر قطره افکندم چو میغ

و آمدم بیرون دو اسبه از حدود آن دیار

عالمی دیدم نقوش او معرّا از قلم

طارمی دیدم سقوف او مبرّا از جدار

گلشنی مرغان او خوشگو ولی فارغ ز صوت

گلنی گلهای او خوشبو ولی خالی ز خار

آشیانی طایران باغ قدسی را مقام

آستانی ز ایران عالم جانرا مزار

دیده بانانش یکایک ناظر و دور از نظر

باده نوشانش سراسر مست و ایمن از خمار

چون نگه کردم چه دیدم نه رواق چرخ را

همچو گردی بر جناب بارگاه شهریار

اختر برج خلافت درّ درج سلطنت

آفتاب هفت کشور سایه پروردگار

بوالمجاهد وارث تخت کیان کهف الوری

آنکه می خواهد ز دستش کان و دریا زینهار

حیدر ثانی محمد شاه عادل دل که هست

خنجر گیتی گشایش آیتی از ذوالفقار

آن جهانگیری که سلطان کواکب از شرف

نعل شبرنگش کند در گوش گردون گوشوار

خسرو رومی رخ مشرق فروز نیمروز

از جهان کردست دربانی قصرش اختیار

بیداگر در عهد انصافش کشد تیغ خلاف

در چمن با خاک یکسان گردد از دست چنار

یابد از الطاف او و طبع من برگ و نوا

در گلستان شاخسار و در چمن بر شاخسار

خضر شمشیرش که آب زندگانی می برد

چون سکندر قلب دارا بر درد در کارزار

پیش قاف حلم او کالبرز یک حرفست از آن

سنگ بر دل می زند از بی قراری کوهسار

ای ز تیغ آتش افشان تو گردون یک دخان

وز سنان آسمان سوز تو دوزخ یک شرار

دست زرپاشت زده صد طعنه بر باد خزان

کلک در بارت زده صد خنده برابر بهار

قامت خصمت چو ابروی بتان در انحنا

قلب بدخواهت چو زلف دلبران در انکسار

بازوی دولت بیاری سر کلکت قوی

پهلوی بدعت بپشتی رخ تیغت نزار

هیچ خونی نیست در دور تو الا جام می

هیچ سرکش نیست در عهد تو الا زلف یار

جادوی مردم فریب امروز در ایام تو

کس نمی بیند مگر چشم بتان قندهار

گر نهد لطفت ز راه مصلحت پا در میان

باد را با خاک راه از پیش بر خیزد غبار

زان همه بختی که فرش بارگاهت می کشند

هفت گردونرا نمی بینم برون از یک قطار

گر ز گرمی بر سر بام تو آفتاد آفتاب

می نهد هر روز بر پای تو روی اعتذار

چو زبان خامه از شرح جلالت قاصرست

بر دُعایت کردم از کوته زبانی اقتصار

تا شه سیارگانرا بر فلک باشد مسیر

تا سپهر آبگون را بر مدر باشد مدار

دور جاهت باد فهرست تواریخ زمان

روز عمرت باد تاریخ بقای روزگار

شمارهٔ ۲۱ - فی مدح الملک الاعظم معز الدنیا و الدین ملک حسین طاب ثراه

آن بحر دم کشت و ازو دهر پر بخار

با کوه آتشست و ازو چرخ پر شرار

چون ابر بر بلندی و چون قطره در نشیب

چون سیل بر سواحل و چون موج در بحار

سوی فراز شیر فلک زو در ارتعاش

سوی نشیب گاو زمین زو در اضطرار

هایل هیون بپویه و پیل دمان برزم

ببر بیان بحمله و ضیغم بکارزار

زو مرغ باز مانده و زو میغ در حیا

زو باد آب گشته و زو برق شرمسار

آتش نه لیکن از نفش آفاق پر سموم

دریا نه لیکن از دمش افلاک پر بخار

آن ابر بهمنست بدستان زمین نورد

یا رخش رستمست ازو پیلسم فگار

مانند نقره خنک فلک رایض قضا

از آفتاب بسته برو زین زرنگار

چرخس و چرخ را نتوان دید بر زمین

بحرست و بحر را نتوان یافت در قفار

البرز آهنین سم و زو دیو منهزم

بادش جهان نورد و سلیمان بر او سوار

جمشید بین که اطلس گلریز آسمان

کرد از برای غاشیه ی توسن اختیار

خورشید بین بجرم ثوابت هلال را

بر سمّ خاره سمّ فلک کرده استوار

گه چون نهنگ در لجج افکنده اضطراب

گه چون پلنگ در فلک آورده انکسار

باشد چو خاک در نظرش کوه آتشین

گردد چو آب بر گذرش باد نوبهار

گاهی چو مار حلقه زند گرد حلق مور

گاهی چو مور سر بدر آرد ز چشم مار

چون ادهم سیاوش از آتش کند گذر

چون باد پای گیو ز جیحون کند گذار

مقدار انک دیده بهم بر زند کسی

هر نقطه ئی بچرخ در آید هزار بار

هر دم که عزم سیر کند گرد این مدر

پرگاروار بر سر یک مو کند مدار

چون او بقبله روی درآرد بسان چرخ

بر آسمان رود کره خاک چون غبار

گر سایه اش بکوه بر افتد به نیمروز

گردد چو آب زهره ی تنین بتیره غار

حیران شود ز قطره او ابر باد پای

خون بفکند ز شیهه ی او شیر مرغزار

با دست اگر چنانکه بود باد بارگیر

مرغست اگر چنانک بود مرغ باد خوار

بحر محیط بین و ازو ماه را طلوع

چرخ بسیط بین و بر او شاه را قرار

اعظم امیر شیخ حسین شهریار شرق

جمشید باد مرکب و خورشید سایه دار

آنکو گدای درگه او را ز کبریا

بر قیصران قصر فلک زیبد افتخار

سرو ار بیابد از در او نام بندگی

آزاد گردد از چمن و طرف جویبار

شوید بخون دیده بدور عدالتش

رنگ شراب لعل ز لب کبک کوهسار

در آفتاب گردش از آثار عدل او

آشفتگی نیافتم الا بزلف یار

خونخواره ئی ندیدم از آسیب خنجرش

بیرون ز چشم لاله عذاران قندهار

پشت کرم ز تربیت جود او قویست

شخص ستم بتولیت زاد او نزار

ای دوحه سنان تو در مرغزار کین

آورده بارها سر شیران شرزه بار

ای هفت کوه کوهه تند جهان نورد

از بختیان سرکش خیل تو یک قطار

چون مرغ جان که بلبل بستان قدسیست

در گلشن مدیح تو دستانسرا هزار

دریای جود را ز بنان تو جزر و مد

دیبای فضل را ز بیان تو پود و تار

ایام را مجاری حکم تو پایمرد

و اجرام را مراقی دست تو دستیار

بحر فراخ دل بیمنت خورد یمین

و ابر گوهر فشان زیارت برد یسار

شبرنگ مه جبین فلک سرعت ترا

از خیط شمس تافته اند اختران فسار

در عرصه گاه معرکه کان دشت محشرست

دوزخ شود ز آتش خشم تو آشکار

در دست و پای تو سنت افتد چو بندگان

سلطان هفت کشور گردون بزینهار

نسرین آشیان فلک را بگاه صید

شهباز رایت تو بمخلب کند شکار

جام جهان نمای که خوانندش آفتاب

دارد ز نور رای تو یک لمعه یادگار

هر مه که ماه نو کند اظهار زرگری

گردون کند ز نعل سمند تو گوشوار

خورشید کو سپه شکن خیل انجمست

هر شب رود ز ضربت تیغ تو در حصار

خوارست پیش نیزه تو جان بدسگال

زان روی بدسکال تو شد نیزه خوار خوار

از فکر ابر دست گهر پاش خسروی

طبعم شود چو بحر در افشان گهر نثار

یک ذره پیش خاطر من گاه مدحتت

نبود درست مغربی مهر را عیار

کلکم که عندلیب گلستان دانشست

گشتست ز آرزوی مدیحت سخن گزار

گر بر فلک برد ملک اوراق شعر من

شعری ز شعر روح فزایم کند شعار

عقل ار کند شعار کمالات وافرت

مشنو که تا بروز شمارش کند شمار

ور روزگار در قلم آرد مناقبت

او را چگونه دست دهد جز بروزگار

تا باشد از کنار مبرا محیط چرخ

بادا محیط جاه و جلال تو بسی کنار

محصول کن فکان ز عطای تو مستفاد

و اموال بحر و کان ز سخای تو مستعار

قطب صوامع فلکی مدحت ترا

اوراد خویش ساخته باللیل و النهار

شمارهٔ ۲۲ - فی مدح الصاحب السعید بهاء الدولة و الدین الیزدی طاب ثراه و یصف القلم

قمری قاری نگر بگرفته در منقار قیر

بی تکلم در کلام و بی ترنم در صفیر

مرغ جمشیدست و چونجمشید بازرین سلب

مار ضحاکست و چون ضحاک بر سیمین سریر

مرغ خوانندش چو باشد زر جهانی را نوا

مار گویندش چو آید زو جهانی در نفیر

همچو ذوالقرنین بر ظلمت زده زرین علم

وانگه از سرچشمه ی آب حیوتش ناگزیر

چشمه ی خضرش زبان و کرم ایوبش بدن

اشک یعقوبش لعاب و لحن داودش صریر

مشربش زنگبار و آشیانش در ختن

سیر او بر دشت سیم و غوص او در بحر قیر

گرچه خط عنبرینش می دهد گرد عذار

راست چون طفلیست کاید از دهانش بوی شیر

فرش قالی بافد اما هر دمش گوید خرد

کاین قصب را بین کشیده نقش ششتر بر حریر

مارمشک افشان ز مور عنبری صورت نمای

مور مشک آسا ز مار حمیری صورت پذیر

از شب خورشید زا چون صبح صادق در طلوع

بر سپهر شب نما چون نجم ثاقب در مسیر

لجه دریای قیر از جزر و مدش پر بخار

دامن صحاری سیم از خط و خالش پر عبیر

از بخار او معطر قصر سلطان دماغ

وز عبیر او معنبر جیب سکّان ضمیر

مار بیمارست وحی ناطقش داند حکیم

پخته خوارش می نهند و خامه اش خواند دبیر

گرنه مجروحست خون از وی چرا گرد دروان

ورنه رنجورست رنگش از چه باشد چون زریر

عقل کل ذوالنون مصری گویدش وین دور نیست

زانک دانش را مشارست و معانی را مشیر

لیلة القدرش بود تسبیح در روز برات

یولج اللیلش بود اوراد در شبهای تیر

گر ندیدی ماهی ذوالنون و دریای محیط

راستی ماهیت او بین و انگشت وزیر

سر نهد بر خط حکمش آفتاب شرق و غرب

زان سبب شد آفتاب شرق و غربش دستگیر

اختر برج نظام الملک طوسی کهف ملک

آنک او را کمترین لالا بود بدر منیر

آصف ثانی بهاء الحق و الدین کز علو

باشد از خاک درش گردی سپهر مستدیر

آب تیغش گوهر تأئید را بحر محیط

نوک کلکش کشته اومید را ابر مطیر

طاق کسری در ازای بارگاهش منکسر

قصر قیصر با وجود طاق ایوانش قصیر

اصطناع بحر و کان از ابر دستش مستعار

ارتفاع آسمان از آستانش مستعیر

گر وزد بر عرصه محشر سموم هیبتش

دل بسوزد آتش سوزنده را بر زمهریر

آسمان منحنی را سایه ئی بر سر فکن

زانکه همچون عقل دراکت جهاندیدست و پیر

بنده چون از انوری خاطرت گوید سخن

آب گردد از حیای آتش طبعش اثیر

ور دمد بر آتش دوزح نسیم رافتش

آب گردد از حیای آتش طبعش اثیر

ور دمد بر آتش دوزخ نسیم رافتش

خنده بر گلدسته جنت زند نار سعیر

ای کف دریا نوالت آزرا نعم الکفیل

وی دل دانش پناهت عقل را نعم النصیر

قرة العین سپهری کافتابش می نهند

چشم عالم بین ز گرد نعل گلگونت ضریر

درفتد از صدمت کین تو تیغ از چنگ مهر

بشکند از صولت قهرت قلم در دست تیر

گر ز طبع خصم دم سرد تو گردون دم زند

بفسرد سرچشمه ی جوشان خور در ماه تیر

چرخ برگرد درت می گردد از بهر دو قرص

همچو بر خاک سر کوی جوانمردان فقیر

هر چه از جمع ایادی تو در عقد آورند

هفت کشور باشد از معشار آن عشر عشیر

شمس اگر دادی مرا در سعدی طالع مدد

لاف خاقانی زدی طبع رشیدم با ظهیر

با وجود آنک بیشم از کمال عنصری

سر بفرزندی نهد در باب دانائی مجیر

در ازل گوئی چو هر کس را نصیبی داده اند

زخم پیکان آمد این دلخسته را از چرخ پیر

در مدیحت چون کمان نطق بر گردون کشم

آفتاب تیغ زن را بر فلک دوزم بتیر

مشتری داند که در بازار دانش پروری

با شعار شعر من شعری نیرزد یک شعیر

یکنظر با من کن ای چو نعقل کل صاحبنظر

وز نظر مفکن مرا ای همچو دولت بینظیر

حضرت دستور و شعرم کشته آب از شرم آنک

نقد من قلبست و روز روشن و ناقد بصیر

تا بود پیروز بر لشکر کش مهراج زنک

قیصر قصر فلک با تیغ تیز مستنیر

هر کجا نهضت کنی از نصرت و فتحی دگر

بخت پیروزت مبشّر باد و اقبالت بشیر

روز میمون تو فرخ باد و فالت روز به

بخت فیروزت مبشر باد و اقبالت بشیر

بر خواقیم فلک طبع قضا حکمت مطاع

بر تقادیر زمان رای قدر قدرت قدیر

سدّه بوس بارگاهت هم وضیع و هم شریف

خاکروب آستانت هم صغیر و هم کبیر

مطربت ناهید و چون ناهید در مجلس هزار

خاطرت خورشید و چونخورشید در عالم خطیر

روز عمرت بی زوال و ملک و دولت مستدام

دوستان در اوج تعظیم و بداندیشان حقیر

شمارهٔ ۲۳ - فی مدح الصاحب الاعظم جمال الدین احمد

ای بصورت چو صد هزار نگار

خجل از صورت تو نقش نگار

در هوای تو آسمان ثابت

در فضای تو اختران سیار

از ارم موقف ترا ساحت

وز ثوابت در ترا مسمار

نه مهت را خلل ز داغ خسوف

نه گلت را خطر ز شوکت خار

با طیورت فرشته در پرواز

با وحوحشت ستاره در رفتار

بزبان صدا لب بامت

با مقیمان سدره در گفتار

طاق تو جفت گشته با خورشید

راست مانند طاق ابروی یار

از سواد کتابه ات خوانده

مشتری شرح مخزن الاسرار

ماه منجوقت آفتاب فروغ

سطح ایوانت آسمان کردار

چار طاق سپهر فرسایت

همچو نه طاق سیمگون زنگار

بر ادای صریر خوانده بلند

در تو را ز گنبد دوّار

نقش پردازت از پی سبزی

برده ز آئینه فلک زنگار

اوفتاده ز طاق ایوانت

رخنه در برج این کبود حصار

روز و شب صحن گلستان ترا

بلبل شاخ سدره بر اشجار

نقشت از لوح سینه شسته سواد

خطت از دیده نسخ کرده غبار

در بهار ایمنی ز باد خزان

در خزان خرمی چو فصل بهار

در حریم تو کرگسان سپهر

آشیان کرده اند بر دیوار

باده نوشان عیش خانه تو

فارغند از خمار و از خمّار

بر سپهرت بود بپایه شرف

و بهشتت بود بنزهت عار

همچو بخت جمال دولت و دین

تا ابد چشم نرگست بیدار

آن فلک رفعت ستاره محل

وان قضا قدرت قدر مقدار

لازم آستان او اقبال

بنده ی بندگان او دینار

حلمش از باد دفع کرده شتاب

حزمش از خاک رفع کرده قرار

ایجهان خادم و تواش مخدوم

وی فلک ز ایرو در تو مزار

به یسار تو بحر خورده یمین

بیمین تو چرخ داده یسار

عالمت بنده و تو عالم بخش

دولتت باقی و تو دولتیار

مملکت را بکلکت استغنا

معدلت را بذاتت استظهار

کمر بندگی بخدمت تو

بسته همواره چرخ ناهموار

زده بر چنگ در ادای صریر

نی کلکت نوای موسیقار

سایه بر کار آفتاب انداز

که هوا داری تو دارد کار

تا عدد لازم شمار بود

باد عمرت برون ز حد شمار

تا عمارت به عدل یابد ملک

بادی از عمر و ملک برخوردار

شمارهٔ ۲۴ - فی مدح الصاحب الاعظم تاج الحق و الدین العراقی فی الاستیهاب نقداً

اَیا غبار درت سرمه اولی‌الابصار

اسیر قید عبودیتت دل احرار

حریم حضرت تو قبلهٔ زمین و زمان

جناب درگه تو قبله صغار و کبار

شرار آتش قهر تو محرق‌الارواح

فروغ پرتو رای تو مشرق‌الانوار

ربوده قدر تو از فرق فرقدان اکلیل

زدوده طبع تو ز آئینه فلک زنگار

سپهر رفعت و کان حیا و معدن حلم

جهان دانش و دریای جود و کوه وقار

مدار مرکز آفاق تاج دولت و دین

مه ستاره علو و آسمان مهر آثار

زهی بی سر یسار تو دهر خورده یمین

زهی به یمن یمین تو چره داده یسار

بود رکاب بلندت مقبّل اشراف

بود جناب رفیعت معوّل ابرار

هوای صدر تو شد مرکز و ستاره محیط

فضای قدر تو شد نقطه و فلک پرگار

کمینه بنده‌ات از نام خسروانش ننگ

کمینه چاکرت از فخر سرورانش عار

بشد ز سهم تو کار منازعان از دست

بشد ز قهر تو دست مخالفان از کار

حکایتی به جناب تو عرضه می‌دارم

ز بنده گوش کن و رخ متاب از آن زنهار

خدایگانا در بندگی خازن تو

غلامکی همیانیست نام او دینار

عظیم کافی و مسکین نواز و مردم دوست

قوی مدبر و ترتیب ساز و کارگزار

مهی به طلعت و آن مه مصون ز داغ خسوف

گلی به صورت و آن گل بری ز شوکت خار

به هر کجا که رود صد کسش به دل مشتاق

به هر کجا که بود صد کسش به جان غمخوار

گزیده و سره و سکه دار و روی شناس

درست روی نگارین تو چو روی نگار

دو گل بر آن دو رخ دلفروزش افتاده

بسان عارض سیمین‌برانِ گل رخسار

معاملان را همراه و عاملان را دوست

توانگران را دستور و منعمان را یار

مدام منزل او در دکان صرافان

ولی مصاحبت او همیشه با تجار

نهاده داغ تو بر جان چو مهر بر خاتم

نبشته نام تو بر دل چو سطر بر طومار

همه دقایق اکسیر کرده نصب‌العین

همه مسائل تصریف کرده استحضار

به فَرّ دولت او کار مفلسان چون زر

به یمن مقدم او بخت خفتگان بیدار

مدبران زمان را ازوست استعداد

مربیان جهان را بدوست استظهار

هر آن دقیقه که در حل مشکلات بود

ازو کنند ملوک زمانه استفسار

نُه کوکب و شده در برج مشتری ثابت

نُه اختر و شده مانند اختران سیار

مدام وصلت او مقصد اولی‌الالباب

مقیم سکه او منظر اولی‌الابصار

کنند فکرت او با الخفی و الاعلان

شوند طالب او بالعشی و الابکار

چو عسجدیست بدو سیمکش شود مسعود

چو جوهریست بدو فرخی کند بندار

درست مغربی آفتاب را ماند

که نیم روز بدو گرم می شود بازار

حساب او نتوان کرد جز به روز حساب

شمار او نتوان کرد جز به روز شمار

به حکم آنک درستست و نیستش غل و غش

به هر کجا که بود سرخ رو بود هموار

اگر چنانکه به زال زرش مشابهت است

بر آتش از چه سیاوش‌وشش فتاده گذار

کجا تواند کز وی شود چو سرو آزاد

کسی که باد به دستش بود بسان چنار

هر آنک مالک دینار گشته معذورست

که هست ادهم بختش رمیده از مضمار

اگرچه بنده به دینار نیکبخت شود

ز بندگی تو دینار گشت دولتیار

به حکم آنک خدا در جهان عزیزش کرد

چگونه گشت بر دست کان یسارت خوار

از آن به نزد تو مقدار او نمی‌باشد

که او به نزد کریمان نباشدش مقدار

ستان و بر رخ زردش نشانِ ضرب نگر

که ضربها زده‌اندش به کودکی بسیار

چه کرده است که در بند کرده‌ای او را

عنایتی کن و در بند بسته‌اش مگذار

رهی ز راه شفاعت به خدمت آمده است

مراد خاطر این بنده کمینه بر آر

به خرده‌ای نظر از آن شکسته باز مگیر

که سالهاست که کردت به بندگی اقرار

اگرچه پیش تو خوارست و حق به جانب تست

که نیست یک نفس او را به خدمت تو قرار

بخوان و بر محکش زن کنون دگر باره

به بندگی بنگر چون بود تمام عیار

خزینه دار تو بسته‌ست و خوارش افکنده

ازو طلب کن و بگشایش و به بنده سپار

وگر چنانکه ازو خرده‌ای پدید آمد

به بنده بخش و از آن خرده در شمار میار

همیشه مالک دینار باشی و منصور

به حق و حرمت منصور و مالک دینار

ملازمان جناب تو خالداً فی‌الخلد

مخالفان رضای تو دایماً فی‌النار

شمارهٔ ۲۵ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک الایلخانیه صدر الدین یحیی القزوینی

چو نشد ز بام طارم این نیلگون حصار

منجوق چتر خسرو سیاره آشکار

از موکب طلایه سلطان نیمروز

بشکست قلب کوکبه ی خیل زنگبار

دامن کشان ز کلّه زربفت شد پدید

خاتوان حجله خانه مشرق عروس وار

ناگه در آمد از درم آن ماه مهربان

سر تا قدم مرکب از الطاف کردگار

در پا فکنده طرّه مشکین مشکبوی

بر کف گرفته باده نوشین خوش گوار

هر ذره مشرقی شده خلوتسرای من

از عکس جام باده صافی و روی یار

من در خمار مانده از آن چشم نیم مست

وز دل قرار رفته از آن زلف بیقرار

جانم بلب رسانده و از لب نداده کام

کارم ز دست برده و از سر گرفته کار

از من کناره کرده و دانم که جز کمر

کس با میان او نکند دست در کنار

سر می کشید سنبلش از دست و جان من

افتاده در کشاکش آن زلف تابدار

از رشک چین طره مشکین دلکشش

خون گشته در بلاد ختن نافه تتار

کردم بمار نسبت زلفش وزین سخن

بر خویشتن ز غصه بپیچید همچو مار

در شکرش ملاحت و در لب شکرستان

بر لاله اش کلاله و بر سرو لاله زار

جعدش بنفشه نکهت و خطش بنفشه فام

ماهش بنفشه زیور و سروش بنفشه بار

در غنچه اش تبسم و در سنبلش فریب

در لاله اش لطافت و در نرگسش خمار

چون روزگار حاسد مخدوم شرق و غرب

آشفته بر گلش گره زلف مشگبار

فخرالانام کهف بشر قدوه صدور

غوث الوری ملاذ امم مفخر کبار

بر صدر روزگار کسیرا مجال نیست

از حشمت و جلال مگر صدر روزگار

فرخنده صدر دولت و دین کز نفاذ حکم

بربست چرخ سرزده را دست اقتدار

آن قطب معدلت که سپهریست از علو

وان مفخر جهان که جهانیست از وقار

هر لحظه صیت رتبتش از فرط کبریا

بر ساکنان عالم علوی کند گذار

بنیاد خاک اگر نبدی حلم او بر آب

مسدود کی شدی بمسامیر کوهسار

هر چند بر محک زنمش پیش رای او

گوئی درست مهر ندارد جوی عیار

ای کعله جلال ترا سد ره در طواف

وی سده ی جناب ترا کعبه در جوار

بر سقف کبریای تو برجیس پاسبان

بر آستان قدر تو خورشید پرده دار

از دفتر ضمیر تو حرفیست آفتاب

کز زر نوشته اند بر این لوح سیمکار

ملک جهان بیسر یسارت خورد یمین

دریا و کان بیمن یمینت دهد یسار

عالم باهتمام وجود تو در وجود

لیکن وجود را بوجود تو افتخار

گردون بگرد مرکز خاک از مدار اوست

حکمت بگرد مرکز گردون کند مدار

سر برنیامدی بر قدر تو چرخ را

گر لطف شامل تو نگفتی که سر بر آر

پیروزه ی سپهر که زیبد نگین تو

نام تو بر نگین معالی کند نگار

جز باز همت تو ندارد کسی بیاد

مرغی که کرگسان سپهرش بود شکار

طاق فلک ز قصر معالیت باشکوه

قوس قزح ز طارم ایوانت یادگار

چون حضرتت بساط شرف گسترد سپهر

در مجلست ز خوشه ی پروین کند نثار

ذاتت ورای مرتبه ی جمله عالمست

عالم بذات تست گرش هست اعتبار

مهر جهان فروز که سلطان انجمست

بوسد جناب درگهت از روی اضطرار

در روزگار عدل تو آشفتگی نماند

جز در شکنج طره خوبان قندهار

بر شش جهة موانع یاجوج فتنه را

حفظ جهان پناه تو سدیست استوار

در مغز فتنه از اثر اهتمام تو

ترکیب گشته خاصیت کوک و کوکنار

اجرام اختران سماوی باتفاق

کردند بر مجاری حکم تو اقتصار

چون آسمان مطاوع و اجرام چاکرند

اندیشه زین سپس زمدار فلک مدار

شعرم بمدحت تو بشعری رسید از آنک

شعری سزد که باشدش از شعر من شعار

با شهسوار چرخ برین هم عنان شود

طبعم چو بر سمند معانی شود سوار

تا چار مادرست و سه فرزند کون را

یکدم مباد ذات تو خالی ز پنج و چار

بادا بقای عمر تو چندانکه در حساب

آنرا هزار سال محاسب کند شمار

از طول ده کسوت عمر ترا طراز

وز سیر چرخ ساعد حکم ترا سوار

کار تو در ترقی و جاه تو مستدام

ملک تو بی نهایت و عمر تو پایدار

شمارهٔ ۲۶ - فی مدح الصاحب السعید شمس الحق و الدین محمود صاین طاب ثراه

اگرچه بی‌خبر افتاده‌ام ز یار و دیار

دلم مقیم دیارست و جان ملازم یار

چه غم ز بُعد مسافت چو قرب جانی هست‌؟

نظر به یار بوَد نی به قُرب و بُعد دیار

اگر نگار نگیرد شگستگان را دست

به هیچ روی نشاید گرفت دست نگار

میان یار و کنارم زهی خیال که نیست

در این میان که افتاده‌ام امید کنار

ایا صبا چو بدان گلشن روان برسی

بگو ز خاطر عاطر مرا فرو مگذار

اگر دم از گل صد برگ می‌زنی شاید

ولی نبایدت آسودن از خروش هَزار

بدان امید که همچون تو گوهری یابد

شده‌ست مردم چشمم مقیم دریا‌بار

ز حاجیان تو در حیرتم که پیوسته

کشیده‌اند کمان بر دو جادوی بیمار

اگرچه سرو سهی شد به‌راستی آزاد

کند به بندگی قد سرکشت اقرار

تنم نگر که شد از شوق خط مشکینت

بسان خامه‌ی مخدوم عصر زار و نزار

تطاول از چه کند آن دو زلف گردنکش

به‌دور معدلت قطب آسمان مقدار

سحاب بخشش دریا نوال پاک گهر

سپهر مرتبت کان یسار کوه و قار

فروغ دیده آفاق شمس دنیی و دین

که هست درگه او قبله صغار رکبار

دهد به بحر دل ملک بخش او اجرای

دهد با بر کف دُر نثار او ادرار

خرد که منشی علم الهی‌ست مقیم

چو کودکان سبق مدحتش کند تکرار

سپهر عودی اگر پرده ی هواش زند

بدیع نیست که مستحضر‌ست بر ادوار

درست مغربی مهر اگرچه هست روان

به نزد خاطر او کی بود تمام عیار‌؟

همای دولتش از بیضه چون برون زد سر

گرفته بود زمین و زمانه در منقار

اگر به تیغ بگیرد جهان عجب نبود

جهان گرفتن بر شمس کی بود دشوار‌؟

زهی سپهر برین را به درگه تو یمین

خهی زمان و زمین را ز بخشش تو یسار

زمین ز خون عدویت محیط موج‌افکن

زمان به کین حسودت نهنگ مردم‌خوار

ز نعل مرکب تو سوده ماه را جبهه

ز رای روشن تو تیره مهر را بازار

سمند گرم‌رو‌َت کوه‌ِ آسمان‌سرعت

خدنگ چارپرت شاهباز شیر شکار

ارادت تو مدار سپهر را مرکز

عنایت تو اساس زمانه را معمار

تو آن کریم نهادی که با افاضت جود

محیط را به‌دل و دست تست استظهار

اعادی تو کلابند و ملکشان جیفه

از آن مقیم دوانند در پی مردار

خدایگانا چون پایمال غم شده‌ام

بگیر دستم و در دست محنتم مگذار

کجا برم دو جهان گر عنایتت نبود

چو سر ز دست برون رفت گو برو دستار

بر آستان رفیعت فتاده‌ام چون خاک

به‌شرط آنکه نگیرد دلت ز بنده غبار

بدان خدای که مشاطگان قدرت او

کنند سلسله مرغول طرّه شب تار

بدان کریم که بخشد به نای موسیجه

نوای نغمه داود و لحن موسیقار

بع صنع لم یزل و لا یزال واهب عقل

که عقل را نبود با چرا و چونش کار

به کنج خانه تفضیل مالک ملکوت

که وهم در حرم حرمتش ندارد بار

به کحل معرفت سرمدی که حی قدیم

بدان برد رمد از دیده اولی الابصار

به شاه تخت رسالت که عنکبوتی را

به پرده‌دار‌ی تشریف داد بر در غار

به عزم عالم بالا چو کوفت کوس عروج

علم برون زد از این دیر دایره کردار

به مقدم و قدم صدق یار غار نبی

به عدل محتسب دین احمد مختار

به آب ابر حیا بار چشم ذی النورین

به تاب تیغ جهانسوز حید کرار

به خون حلق حسین و به حسن خلق حسن

به جد و جهد و جهاد مهاجر و انصار

به سوز و ساختن صابرین فی الآفات

به آه و زاری مستغفرین بالاسحار

به نزهت چمن بوستان‌سرای هدی

که طایرست از آن روضه جعفر طیار

به هادیان سبیل و به کاتبان صحف

به هاتفان جبال و به ساکنان قفار

به واصلان جدا از تواصل و موصل

به سالکان برون از مدائن و امصار

به حاضران معرّا ز نسبت محضر

به ذاکران مبرّا ز وصمت تذکار

به ناظران عری از وسایل منظر

به ناطقان بری از قراین گفتار

به شبلئی که بر آورد گرد از این بیشه

باد همی که برون برد گوی از این مضمار

به آشیانه مرغان گلشن ملکوت

به آستانه سکّان گنبد دوار

بدان شکسته که قایم بدو شدند اوتاد

بدان وثیقه که واثق بدو شدند اخیار

به آیتی که دبیران صنع لم یزلی

نوشته‌اند برین هفت هیکل از زنگار

به نسخه‌ای که خرد بر بیاض صفحه او

کند مطالعه‌ی سرّ مخزن الاسرار

به ساز پرده دل در مجالس ارواح

به سوز مجمر جان در سرادق انوار

بدان سوار که بود از رسالتش افسر

بدان مطیه که بود از هدایتش افسار

بدان زمان که بود انقطاع دور زمان

بدان سحر که بود بامداد روز شمار

بدان تصادم هیبت که حافظان نفوس

کنند منقطع آن دم علاقه‌ی اعمار

به روضه‌ای که در او هست هشت خلد آبی

به دوحه‌ای که برو هست هفت دوزخ نار

به ملکت ملکوت و به فالق الاصباح

به گلشن جبروت و به مورق الاشجار

بدان حظیره که بود ابن آذرش طیان

بدان سفینه که شد نوح مرسلش نجار

بدان عصا که کلیمش فکنده بود از دست

بدان شتر که حبیبش گرفته بود مهار

به مرکزی که بدان می‌کند ستاره مسیر

به نقطه‌ای که بر آن می‌کند زمانه مدار

به طاعتی که بدان سرفراز شد گردون

به موقفی که بدان پای‌بند شد کهسار

به مسند‌ی که بر آن سعد اکبر‌ست مقیم

به ادهمی که بر آن شاه انجم است سوار

بدان حواری شب گرد آبگون هودج

بدان عماری زرکار آتشین‌مسمار

به جرعه‌ای که بوَد عقل کل از او سرمست

به نفخه‌ای که بود عقل کل ازو هشیار

به عکس آینه‌ی هفت جوش سبز غلاف

به پیر منحنی سبز‌پوش آینه‌دار

به حشر و نشر و به وعد و وعید و خوف و رجا

به صبح و شام و به نور و ظلام لیل و نهار

به هفت منظره و شش جهان و پنج حواس

به چار طبع و سه روح و دو کون و یک دادار

به صفّ صُفّه‌نشینان بارگاه قبول

به بار یافتن جان به صدر صفه بار

به غمزه‌ای‌که ازو خیره می‌شود غمّاز

به طره‌ای‌که ازو طیره می‌شود طرّار

به دستیاری ساغر به پایمردی پای

به سرفرازی قامت به شیوه رفتار

به غمگساری شادی به طلعت میمون

به بختیاری مُقبل به سکه دینار

به خاک‌بیزی باد و به باد‌پایی آب

به آب‌داری خاک و به نور بخشی نار

به طبع نادره فرمای و وهم دوراندیش

به عقل خرده‌شناس و خیال نقش نگار

به شمس صیقلی و بدر آینه‌گردان

به صبح قرصه‌فروش و به شام قرص او بار

به چرخ تیر کماندار و برق تیرانداز

به رعد نعره زن و آفتاب تیغ گزار

به آتش دل روز و به باد سرد سحر

به آبروی غدیر و به خاک پای جدار

به دود سینه عود و به ساز پرده ی چنگ

به سوز نغمه ی زیر و به درد ناله ی زار

به سبزه لب جوی و به خنده ی رخ گل

به سایه ی سر سرو و به گونه ی گلنار

به چشمه های بساتین و گوش‌های چمن

به دست‌های ریاحین و پنجه‌های چنار

به اشک چشم گهربار ابر و نکهت باغ

به سوز ناله شبگیر کبک و نغمه‌ی سار

به تاب سینه پروانه و آب دیده شمع

به بانگ مرغ صراحی و جام نوشگوار

به صدر صاحب اقلیم‌بخش کشورگیر

به قدر آصف جم بزم گستهم پیکار

به باد خلق تو یعنی نسیم عنبر بیز

به تاب قهر تو یعنی سموم آتشبار

به سوز سینه ی من بالخفاء و الاعلان

به آب دیده من بالعشی و الابکار

به تاب‌خانه نُه‌سقف شش‌دریچه که هست

ز بارگاه جلال تو قبّه زرکار

که بعد ازین به دل‌آزاری و تعدّی من

مهل که دست برآرد زمانه‌ی غدّار

ترا بدین همه سوگند می‌دهم که مرا

کمینه بنده‌ای از بندگان خویش انگار

گرت هزار چون من چاکرند در خدمت

مرا بپرور و آنگه هزار و یک پندار

گرم تو خوار کنی کس نگویدم که عزیز

ورم عزیز کنی هیچ کس ندارد خوار

من آن مدیح سگالم ترا که ساخته است

ز شوق مدح تو شعری ز شعر بنده شعار

همیشه تا متعاقب بود شهور و سنین

همیشه تا متوالی بود خزان و بهار

جهان طفیل وجود تو باد و ملک وجود

مباد بی تو و بادی ز عمر برخوردار

شمارهٔ ۲۷ - فی الموعظه

نوشته اند مقیمان قبه ی زنگار

بلاژورد برین نه کتابه زرکار

که ای نمونه ی نقش نگارخانه ی کن

مکن صحیفه دل را سواد نقش و نگار

توئی یگانه شش منظر و سه روح و دو کون

مشو فسانه ی این هفت گوی و نه مضمار

بیا و دامن همت بدست نفس مده

برونگین سلیمان به اهرمن مسپار

برین طبقچه ی چرخی و قرص گرم ملرز

وزین سراچه خاکی امید مهر مدار

وفا مجوی ز گیتی که بی کشیدن تیغ

گهر ز کیسه خارا نمی دهد کهسار

ز هفت منظر زنگار خورد آینه گون

مهل که آینه ی دل بگیردت زنگار

مباش غرّه بدین پنج روز نقد حیات

که عمر بر سر پایست و چرخ بر سر کار

مپیچ بر خود و از خط مرو بهیچ رهی

که بر سر تو قلم رفته است چون طومار

گرت در آتش سوزان برند ساخته باش

که تا درست نهندت چو زر زروی عیار

زبان سوسن آزاد از آن دراز آمد

که همچو بلبل بیدل نمی کند گفتار

چو در مششدر این کعبتین شش سوئی

بریز مهره و آزاد شو ز پنج و چهار

مجاوران زوایای عالم ملکوت

ندا دهند ترا بالعشی و الابکار

که تا برون نروی زین مضیق جسمانی

چگونه بار دهندت بصدر صفه ی یار

چو آفتاب گرت میل ارتفاع بود

برآی بر شرف بام این کبود حصار

گذشت کوکبه ی عمر همچو سیاره

تو نیز بگذار از این هفت کوکب سیار

گرت بمهره فریبد زمانه چون افعی

بدین فسون مشو ایمن ز مهره بازی مار

سپهر کاین همه می گردد از برای دو قرص

چو نیک در نگری هندوئیست آینه دار

ترا چو سرو بآزادگی بر آید نام

چو نرگس ار ننهی چشم بر زر و دینار

خیال گنج زراهت چنان برون بردست

که نیستت خبر از اژدهای مردمخوار

از آن شمار زرت کس نمی تواند کرد

که در شمار نیاری حساب روز شمار

چه سود بر سر نرگس کلاه زرحقه

که هست روز و شب از بهر شش درم بیمار

نه مرد پنجه ی چرخی که در زبردستی

براستی نبود بیدمرد دست چنار

نسیم صبح سعادت بخون دل یابی

بحکم انک ز خونست اصل مشک تتار

من بچشم حقارت نظر بمردم از انک

ز خوار کردن مردم شوند مردم خوار

کمال قدرت حق بین که می کند تحریر

برین صحیفه سواد و بیاض لیل و نهار

دگر از این فلک سالخورده بیهده گرد

بگرد مرکز خاکی طمع مدار مدار

بحکم اوست که مرغان خوش نوای چمن

برآورند ز سرو سهی خروش هزار

وگرنه جستن مرغی ز برگ شاخچه ئی

خیال باشد در چار گوشه گلزار

رسید باد بهاران و بوی گل خواجو

دریغ عمر که بگذشت همچو باد بهار

شمارهٔ ۲۸ - فی مدح صاحب الاعظم تاج الدولة و الدین العراقی و تهنیة بالزفاف

چون نو عروس حجله ی سیمین زرنگار

در رخ کشید طره ی مشکین مشگبار

شد والی ولایت چین شهریار شام

زد خیمه بر بلاد ختن شاه زنگبار

بستند بر افق ز شفق لاله گون تتق

کردند دهر را ز غسق عنبری دثار

بیت العروس شش در پیروزه فرش را

از اطلس مرصّع شب ساختند ازار

چون تیره شب ستاره ی گل بر سپهر باغ

آمد گل ستاره ز باغ فلک ببار

کف الخضیب کرده نگارین بهشتیان

وز روضه داده چون گل سوری بحجله بار

تیر شهاب گشته صف اهرمن شکاف

رمح سماک آمده شیر فلک شکار

دیدم ز شکل عقرب و پروین سپهر را

بر دوش تاب طرّه و در گوش گوشوار

مه طلعتان پرده سرای زبرجدی

از رخ گشوده پرده ی گلریز سبزکار

چون چین جعد هندوی خورشید پیکران

مه را شب سیاه دل آورده در کنار

دست قضا نهاده ز بهر جمال و زیب

ز اکلیل تاج بر سر گردون گلعذار

بر کف گرفته چرخ طبقهای لاجورد

پر دانه های درّ ثمین از پی نثار

کرده هلال موی میان خمیده زلف

در ساعد فلک ز زر جعفری سوار

در جلوگاه مشرقیان شمع شب فروز

در بزمگاه مغربیان جام خوشگوار

از مه بر آستان افق سیمگون لگن

وز شب در آستین هوا نافه ی تتار

بر بام این بلند حصار کمانچه وش

پر ساز کرده زهره نوائی هم از حصار

کاین روضه ی بهشت برینست یا نگار

وین بوی مشک یا نفس باد نوبهار

در قلب شب شعاع جبلّی است یا چراغ

در جام زر عقیق مذاب است یا عقار

یارب بنفشه زار سپهرست یا ارم

و ایا نگارخانه ی چینست یا نگار

خاک بهشت عدن بکوثر مخمّرست

یا بزمگه بجرعه ی مستان شادخوار

در بوستان خروش خروس صراحی است

یا بانک مرغ زار بر اطراف مرغزار

و امشب که روزنامه دولت سواد اوست

دارد نشانی از خط عنبر مثال یار

گوئی مگر شمامه ی عنبر بر آتشست

یا در چمانه آتش می می زند شرار

کافلاک را دماغ معطّر شد از بخور

و اجرام را مشام معنبر شد از بخار

ما را چه غم کنون که به خلوتسرای ما

اقبال میر مجلس و شادیست غمگسار

مجلس شکسته رونق بتخانه ی چگل

می آب برده از لب خوبان قندهار

زانها که جز بخواب نبینند خواب را

جز بخت خواجه کیست درینوقت هوشیار

من غرق فکر گشته که امشب چه حالتست

کاین نقشهای نادره می گردد آشکار

ناگه نگار لاله رخم در رسید و گفت

کای شرمسار نطق تو بر شاخسار سار

ملک جهان گرفته بتیغ سخنوری

وانگاه کرده از دو جهان عزلت اختیار

وقت حصول دخل و تو موقوف ارتفاع

گاه صلای بذل و تو محبوس افتقار

امشب شب زفاف مه برج و سروریست

مخدوم بنده پرور و دستور کامگار

فرخنده تاج دولت و دین آنکه چرخ را

درهم شکست رفعت او دست اقتدار

بهر نثار سدّه علیای آصفی

عقدی گهر برآر ز طبع گهر نثار

بیرون فرست زاده ی جان را بتهنیت

تا بر زمین عجز نهد روی اعتذار

بنواز نوبتی ز همایون که راستی

چون بلبل چمن سزدش مدح خوان هزار

قولی بدین نوا و سرودی بدین ادا

نظمی بدین طریقه و شعری بدین شعار

کای شش جهت ز قلزم جود تو یک بخار

وی نه فلک ز عرصه ی جاه تو یک غبار

ارکان کعبه ی حرمت سدره را مطاف

و اطراف موقف کرمت کعبه را مزار

قانون معدلت بشکوه تو مستقیم

بنیاد مملکت بحفاظ تو استوار

عقل گره گشای ز ذهن تو مستفید

جام جهان نمای ز رای تو مستعار

ادرار گیر دست نو تا ابر در هوا

و اجری ستان طبع تو تا قطره در بحار

شاخ امید را زنوال تو بیخ و برگ

منسوج فضل را ز ضمیر تو پود و تار

از مجلس کمال تو ناهید یک ندیم

وز موکب جلال تو خورشید یک سوار

رایت که هست مشرف دیوان کن فکان

مجموع روزنامه ی امسال خوانده پار

چرخی اگر چنانک بود چرخ را ثبات

بحری اگر چنانک بود بحر را قرار

هر روز شاه گنبد نیلوفری ز بام

پیش تو بر زمین فتد از روی اضطرار

گیتی بتیغ بید در ایام عدل تو

بیخ خلاف برکند از طرف جویبار

از خیط شمس دیو سپید سپیده را

چون بختیان نفاذ تو بر سر کند مهار

دست تو بحر را ندهد قطره ئی مجال

حلم تو کوه را ننهد ذره ئی وقار

لطف تو گرنه نامیه را تقویت کند

جعد بنفشه را نبود تاب انکسار

گر تندباد کین تو بر چرخ بگذرد

از چشمه سار مهر بر آید درخت نار

ور بر چمن ز گلبن جودت وزد نسیم

بر جای برگ گل ورق زر دمد ز خار

نرگس بود ز شوق لقای تو دیده ور

سوسن شود ز حرص ثنایت سخن گزار

بحر فراخ دل بیسارت خورد یمین

زیرا که از یمین تو حاصل کند یسار

چون خاک درگهت گهر تاج انجمست

چون تاج سر بخسرو انجم فرومیار

دیوان من که روضه ی انوار مدح تست

بر هفت هیکل فلکش زیبد افتخار

لیل و نهار من چو سواد و بیاض اوست

خوانم ثنای ذات تو باللیل و النهار

کلک نحیف بین که بر ایتام خاطرم

با نالهای زیر کند گریه های زار

دل را بدار ضرب مدیحت برم ولی

نبود درست قلب مرا حبه ئی عیار

باشد میان شعر دو نیم از برای انک

بر تیغ آبدار زبانم کند گذار

داند خضر که راحت روح سکندرست

اشعار من که دارد از آب حیوة عار

شاید که ابن مقله بچشمش کند سواد

هر چند پیش مردم تر دامنست خوار

گویم بروزگار جفائی که می برم

دور از جناب درگهت از دست روزگار

زنهار کز سرم بکرم سابه برمگیر

کایم بزیر سایه ی لطفت بزینهار

آزادی از تو هست بسی بنده را چو سرو

لیکن کجا بدست تهی بر دهد چنار

چون دوحه ئی بباغ مدیحت چو من نخواست

تا کی روا بود که نه برگم بود نه بار

چشمم ز نوک کلک جواهر فشان تو

دارد دو درج گوهر ناسفته یادگار

بیمار فاقه گشتم و هیچم طبیب نیست

آخر بکن دوای من خسته نزار

گر رنج خویش عرضه کنم بر تو زان مرنج

کامروز جز تو نیست طبیبی در این دیار

چون نرگس از تو زان بودم چشم سیم و زر

کافتاده ام ز جام سخای تو در خمار

ابکار فکرتم بنگر در ره امید

بنشسته بر دریچه ی خاطر بانتظار

پوشیده رخ ببرقع شبگون چو آفتاب

زان رو که گشته اند زرای تو شرمسار

بر چشم در نثار کنم جایشان از آنک

هستند همچو دانه لولوی آبدار

سودانگر که جیب قصب را کنند چاک

در آرزوی مدح تو روزی هزار بار

آری ز بحر چون نتوانند شد برون

ناید قصبچه ی قلمی شان بهیچ کار

تا بر فلک بود شه سیاره را مسیر

تا بر مدر کند فلک تیزرو مدار

پیراهن سرور ز دست فلک مدر

وز دامن نشاط و طرب دست بر مدار

بادا بجنب قدر تو کونین مختصر

و افلاک بر مراد دلت کرده اختصار

تا باشد از شمار برون جنبش سپهر

چون جنبش سپهر بقای تو بی شمار

زین اجتماع شمس و قمر یافته شرف

زین اتصال دولت و دین جسته اعتبار

شمارهٔ ۲۹ - فی مدح الصاحب السعید تاج الدین العراقی و تهنیة بولادة ابنه

منهی جانم رساند از عالم معنی خبر

کای حدیثت همچو جان در عالم معنی سمر

تا بچند از تیری مغموم باشی کاین زمان

ماه شادی آمد از زیر غمام غم بدر

منفجر شد لاله زار دین و دولت را عیون

منشعب شد بوستان ملک و ملت را شجر

اختری مسعود شد تابنده از برچ شرف

گوهری مشهور شد رخشنده از درج هنر

روضه ی امال شد ز ابر سعادت مبتسم

دوحه ی اقبال گشت از فیض دولت بارور

بلبلی بر شاخسار ملک شد دستانسرای

گلبنی از بوستان سروری آمد ببر

اتفاق آفتاد میلاد مه اوج جلال

در زمانی از زمانها بهتر و مسعودتر

سیف دین الحق و الدنیا سعید آن کز علو

بر سر سیاره خواهد زد چو سینش دادگر

ذال و میم و ها ز هجرت رفته در روز الف

فصل ثانی وقت پیشین نیمه ماه صفر

زهره را ساعت خدیو و روز را خور پادشاه

وز فرح در تاسع طالع قدح نوشیده خور

کژدم کژدم در آندم کرده از مشرق طلوع

وز سعود آسمانی بوده در طالع اثر

بر بز کوهی زده تیر نظر با مشتری

آنکه بدر قاصدش خواند خرد یعنی قمر

وز قران هم قاضی اقلیم سادس منصرف

کرده در تثلیث ماه خرگه ثالث نظر

پاسبان هفتمین ایوان که کیوان نام اوست

ساخته از دلو چرخ لاجوردی آبخور

رود ساز مجلس علوی که ناهیدش نهند

کرده در خلوتسرای تیر مستوفی مقر

قیصر قصر سپهر و منشی دیوان چرخ

روی در رو کرده در کاخ قمر با یکدگر

صاحب طالع بایوان شه انجم در اوج

وانگهش افتاده از او تا دبر عاشر گذر

وضع اختر چون برین منوال باشد روشنست

کاسمانرا خاک پای او بود کحل بصر

خیز و این ساعت که از تأثیر روح نامیه

شاخ سر سبز وزارت را ببار آمد ثمر

رشته ئی لؤلؤ ز بحر طبع موج افکن بر آر

تحفه ئی از بهر پای انداز آن حضرت ببر

بر سر مهدش که گردون می کند ز اختر نثار

گرنه جان افشان کنی از خرّمی باری گذر

عیسئی بر چرخ بین خورشید را از وی ضیا

مهدیئی در مهد بین دجّال را از وی ضرر

مقدمش میمون و فرخ بر وزیر شرق و غرب

روی میمونش مبارک بر خدیو بحر و بر

صاحب صاحبقران و سرور گردن فراز

خواجه ی خورشید رای و آصف جمشید فر

تاج دین و دولت آن دستور عادل دل که هست

شاه هفت اقلیم چرخ از چاکرانش یکنفر

بارگاه جاه او را پاسبان حفظ و امان

لشگر اقبال او را پیشرو فتح و ظفر

در جهان ظل ظلیل او کنور فی السواد

در دلم مهر مدیح او کنقش فی الحجر

بنده ی رای منیرش هم سپهر و هم نجوم

تابع حکم مطاعش هم قضا و هم قدر

کسوت تعظیم او را دست خیاط ازل

ساختست از اطلس سیمابی چرخ آستر

گر بچشم هیبت اندازد نظر بر کائنات

منقطع گردد هیولی را تعلق با صور

خصم تر دامن چو آرد رخ بپیشش در گریز

گیردش دامن سرشک دیدگان کاین المغر

تا زند از ملک خاور بردبار نیمروز

شاه ملک افروز تیغ افراز مشرق تخت زر

بر سر سیاره باد از نعل خنک او کلاه

بر میان کوه باد از بهر طوع او کمر

همچو سدره رفعتش بی منتها این نونهال

همچو دریا آب رویش بیحد این روشن گهر

چون مه کنعان نسیمش راحت جان عزیز

وز عزیزی نقش رویش قرة العین پدر

شمارهٔ ۳۰ - فی مدح الامیر الاعظم الشهریار المنصور مبارز الدنیا و الدین محمد ابن مظفر زید معدلته

ای بذیل کبریایت معتصم فتح و ظفر

وی بفرط احتشامت مغتنم فضل و هنر

غایت مقصود تکوین داور دور زمان

زبده ی ارکان عالم درّ دریای ظفر

شهریار آسمان حضرت شه انجم حشم

آفتاب مشتری خاطر مه گردون خطر

هرمز بهرام سطوت گیو گودرز انتقام

رستم کاوس رتبت حاتم جمشیدفر

کسری بهمن مهابت بهمن پیروز روز

خضر اسکندر جلال اسکندر دارا اثر

خسرو غازی محمد حامی ملک عجم

سام کیخسرو حشم دارای افریدون حشر

در جهان ملک و ملت آسمانی مستقیم

بر سپهر دین و دولت آفتابی سایه ور

در مسیر خامه گیتی گشایت حل و عقد

در پناه دولت گردون مطاعت بحر و بر

ای بساط مجلست راهشت جنت خاکبوس

وی همای همتت را هفت گردون زیر پر

بر جناب بارگاهت شاه انجم پرده دار

لیک تیغت پرده داران فلک را پرده در

سده ی گیتی پناهت نقطه ی پرگار ملک

خنجر گردون شکافت فتنه دور قمر

ناوک جوشن گذارت صرصر جودی شکاف

بیلک آتش بخارت قلزم دوزخ شرر

پاسبان قلعه ی قلعی نهاد چرخ را

از زبان خنجر خنجر گذارانت ضرر

تا کمانرا از چه رو پی کرده ئی زیرا که او

گوشه گیرانرا بتیر چرخ باشد راهبر

قُرطه ئی کانرا قضا بر قد اقبالت برید

اطلس پیروزه ی افلاک زیبد آستر

گردن افرازان که دایم لاف سرداری زنند

می کشند از بهر پای انداز اسبت بار سر

در چنان روزی که بر دشت نبرد آهخته بود

چون بر اطراف چمن بید طبر تیغ و تبر

چون کمر بستی بکین سرکشان مانند کوه

کوه در خون سرافرازان فرو شد تا کمر

از نهال قامت اعدا که رفت آب روان

غنچه ی سیراب پیکان تو می آرد سپر

بسکه مرغ روح در پرواز بود از سهم تیر

شیر شادروان شد از آثار جانها جانور

موج دریاهای خون از بسکه می زد بر فلک

کاسه های چرخ پر خون سران شد سر بسر

گردنانرا از سر گرز تو آمد سرزنش

سرکشانرا چشمه ی تیغ تو آمد آبخور

کوس روئین بانک بر جنگاوران زد کالفرار

نای زرّین نعره بر لشگرکشان زد کالخدر

از کمانت زه فتاده در دهان تیر چرخ

وز عمود گاو سارت خون فکنده شیر نر

کشته خنجر مو بمو چون خون روان اندر بدن

رسته ناوک یک بیک چون نوک مژگان از بصر

ماهی و گاو زمین از خون شیران در شنا

کرگس و شیر سپهر از قلب گردان طعمه خور

هفت عضو آسمان از حمله خنجر کشان

مرتعش چون برگ بید از جنبش باد سحر

نطع کیمخت زمین از خون شیران لعل نام

گاو چرخ از نارک شیر افکنان زیر و زبر

از سم که پیکران جبهه بخاک آلوده مه

وز خوی دریا دلان زورق در آب افکنده خور

سرکشان بر قالب خنجرگدازان خشت زن

تازیان بر تارک گردن فرازان پی سپر

از نهیب تیغ و زخم تیر گردان دم بدم

خون لعل آفتاده کوه سنگدل را در جگر

گشته صید باز گردون آشیان رایتت

طغرل آتش پر زرینه بال تیزپر

کوهها از کوهه های زین آسبان زیر خاک

پشتها از پشته های کشتگان بر یکدیگر

از غبار تازیان و گیر و دار غازیان

تیره گشته مهر و ماه و سنگ مانده کوه و در

غازیان مانند آتش تازیان مانند باد

غازیان در شرّ و شور و تازیان در کر و فر

خنجرت بر تیغ شمس خاوری شد طعنه زن

تو سنت بر شیر چرخ چنبری شد حمله ور

آفرین بر آن براق بادپای ابر دست

تیز رو مانند وهم دوربین همچون نظر

خیزران دم خارم سم سم کوه کوهه صخره کوب

شیر حمله اژدها دم پیل پیکر ببر سر

بادتک خاک احتمال آتش تحرّق آب سیر

خاره سا پولادخا گردون کفل جیحون گذر

بر سر اسبت پیاده خسرو سقلاب و روم

پیش پیلت رخ نهاده شاه چین و کاشغر

بر زمین می آمد از چرخت ندا کالفتح لک

بر فلک می شد فغان از دشمنت کاین المفر

ای در گردون جنابت مصدر ارباب ملک

وی کف دریا نوالت رازق رزق بشر

بنده را آزاد کرد اقبالت از دینار لیک

بنده ئی دینار نام آمد باقبال تو زر

آتش تر دم بدم در آب خشک افکن که نیست

جز لب و چشم عدویت خشک و تر در خشک و تر

تا کند خور زرنگار این سیمگون خرگاه را

تا کشد باد صبا بر آب نقش شوشتر

چون سلیمان باد بر باد صبا حکمت روان

چون مسیحا باد قصر زرنگارت مستقر

منظری از گلشنت این بوستان شش چمن

غرفه ئی از بارگاهت این رواق هفت در

کمترین خادم ز دربانان ایوانت قضا

کهترین چاکر ز سرهنگان درگاهت قدر

شمارهٔ ۳۱ - فی مدح الصاحب السعید جمال الدولة و الدین احمد

چه کاخست این که کیوانست جفت طاق ایوانش

قمر خشتی ز دیوارش فلک رکنی از ارکانش

زلال کوثر و تسنیم آب حوض دلجویش

نهال سدره و طوبی نبات صحن بستانش

فلک گردونه ئی زردوز پیش صفه ی بارش

زحل چوبک زن هندو فراز طاق ایوانش

اساس طینت آدم ز خاک روح بخشایش

نسیم نکهت جنت ز باد عنبرافشانش

ستون سقف مرفوع از تراششهای نجارش

بنای بیت معمور از عمارتهای طیانش

فروغ چشمه ی خورشید عکس شمسه ی سقفش

طراز کسوت افلاک عطف ذیل سکّانش

مسامیر ثوابت بابی از اوتاد ابوابش

تصاویر عناصر نقشی از نیرنگ الوانش

چراغ طارم کملی فروغ ماه منجوقش

همای گلشن قدسی ذباب جوف بطنانش

سر بامش بر اوج طارم علوی شرف دارد

که گردون سده ی ایوان و دربانست کیوانش

مه نو مو بود شام از خم محرابی طاقش

سپیده دم زند صبح از لب بام شبستانش

ازین سرچشمه گر وقتی سکندر شربتی خوردی

ز سر بیرون شدی حالی هوای آب حیوانش

بر آید ماه گردون تا بگیرد روزن بامش

در افتد شاه انجم تا ببوسد پای دربانش

چو صحنش باغ رضوانست از صرصر چه آسیبش

چو سطحش اوج کیوانست از گردون چه نقصانش

غباری کز سر بامش نسیم صبح برباید

کشد در چشم حورالعین بجی سرمه رضوانش

چه کاخست این که دارد باغ جنت بوی گلزارش

چه باغست اینکه دارد شاخ طوبی داغ ریحانش

عروس چرخ هر روز از شبستان زان ببام آید

که خواند صاحب اعظم بدین کاشانه مهمانش

فروغ دیده ی دولت چراغ دوده ی ملت

زلال چشمه ی حکمت محیط نقطه ی دانش

جمال دولت و دین آنکه از فرط ایادی شد

ز اوج ماه تا ماهی غریق بحر احسانش

برید عالم غیبست رای عالم آرایش

مدار مرکز فضلست صدر آسمان مانش

ورای طارم افلاک خلوتگاه خدّامش

قصور روضه ی فردوس نزهتگاه غلمانش

شراع شارع اوهام ذیل خیمه ی قدرش

براق بارق اجرام برق نعل یکرانش

نگین خاتم دست قدر حکم قضا قدرش

تکین مسند ملک هنر ذات ملک سانش

بهای گوهر درج کمال از گرد نعلینش

فروغ اختر برج جلال از رای رخشانش

کند تیغ از سر حدّت تراش از پهلوی کلکش

نهد تیر از ره انصاف سر بر خط فرمانش

ثناخوانی بود هفت اختر گردنده در کویش

نمکدانی بود نه کاسه ی پیروزه بر خوانش

اگر صیت جهانگیرش فرس بر آسمان راند

فضای عرصه ی گردون بود گامی ز میدانش

عروس کله ی طبعش چو بر ماه افکند چنبر

شود مجموعه ی دلها سر زلف پریشانش

رهی در خدمتش آبی بر آتش می زند ورنی

کجا از سر برون رفتی هوای خاک کرمانش

برون از ناله ی زیرش زبم حاصل نشد چیزی

مگر زین پس بچنگ آید نوایی از سپاهانش

همیشه تا گل صد برگ بر طرف چمن خندد

گل اقبال بادا در چمن پیوسته خندانش

ملازم دولت پیرش مساعدت بخت برنایش

مناظر اختر سعدش مربّی لطف یزدانش

شمارهٔ ۳۲ - فی مدح الصاحب الاعظم غیاث الدین محمد رشید بردالله مضجعه

مررنا بجرعآء و النجم یلمع

راینا محیا کبدر تبرقع

به وقتی که بودیم با کاروانی

رخ آورده در راه و دل سوی مزمع

چو ما در رسیدیم در می فکندند

ستون خیام غوانی ز مرقع

در اقصای نجد و براری فتاده

صدای ندای منادی ز مربع

حواری نهادند رو در عماری

همه هاجع و کرده آهنگ مهجع

برآمد خرامان تذروی ز گلشن

چو طاووس شرقی برین سبز مرتع

جمالش منور خیالش مصوّر

عنادش منوع ودادش ممتّع

به جعد زره گر همه شور و فتنه

به جزع سنان کش همه مکر و مخدع

مخالف به قول و به طلعت نگارین

همایون به فال و به عارض مبرقع

چو مه در بر افکنده دیبای چرخی

چو خور بر سر افکنده پیروز مقنع

دو ناظر مناظر که اُنظُر الینا

دو لب در تبسُّم که منّا تمتع

ز لعلش بشارت که هین لا توقف

ز چشمش اشارت که هان لا توقّع

گمانم چنان بود کز چاه نخشب

برآمد شب تیره ماه مقنع

زدم چنگ در وی که یا مهجتی قف

بزد بانگ بر من که یا مدعی دع

چو مأیوس گشتم تو گفتی که بودم

من خسته مصروع و آن عرصه مصرع

دواعی من سربه‌سر شد معطل

مساعی من یک به یک شد مضیع

برفتند و من زار و مسکین بماندم

جگر تشنه و گشته غایب ز مجرع

چو قاصد که محروم ماند ز مقصد

چو طامع که مأیوس ماند ز مطمع

نشان پی کاروان بر گرفتم

دل خسته مشعوف و خاطر موزّع

چو شمع فروزان شده دلق شمعی

ز خونابهٔ اشک گرمم مشمّع

فتادم ز رکب و مراکب مجرد

بماندم ز رحل و مراحل مقطع

شب و روز چون باد ره می‌بریدم

نه خوف مضرّت نه امید منفع

پریشان و روحی من القلب احزن

خروشان و قلبی من الروح افجع

کان اللیالی من الدهر اطول

و عرض الفیافی من الارض اوسع

شبی بود قمرا و از مهر آن مه

گسسته مرا عقد پروین ز مدمع

سپهر سیه روی کُحلی سلب را

زاکلیل بر جبهه تاج مرصع

همه ره وحوش و همه کوه موحش

همه سو مخوف و همه دشت مفزع

نه دیار منزل پدید و نه موقف

نه آثار منهج پدید و نه مکرع

من خسته عطشان و از تاب مهرم

شده مردم دیده را دیده ملمع

سپیده چو بر سنگ زد طشت زرین

سر طاس چرخ از سیاهی شد اقرع

خروش خروس سحرخوان بر آمد

چو می شد غراب شب تیره ابقع

بخندید صبح مذهب حمایل

برین چرخ زن پیر نیلی مرقع

رسیدم به حیی چو بستان جنت

هوایش مروّح صفایش منوع

صدای صفیر عنادل مکرر

نوای نفیر بلابل مسجع

خیام کواعب برا کناف بیدا

عظام صواحب بر اطراف مصنع

هجان مطایا بر ارحاء مرعی

هریر اکالب در اقصای مسبع

بت خویش دیدم چو روح مجسم

فروهشته زلف و در افکنده برقع

چو کبکی خرامنده بر گرد مشرب

چون سروی روان گشته بر طرف مشرع

چه موسی شدم واصل طور قربت

شنیدم خطایی که نعلیک فاخلع

برش در نماز آمدم گرچه شرعا

بود پیش خور سجده امری مشنع

به صد لابه گفتم که دارم توقع

که گوید قبول توام لا تفجع

روم در پی عشق والعقل ینهی

شوم تابع صبر و العشق یمنع

گرم سر فرود آری و دست گیری

شوم خاکپای تو از راه مضرع

بگفتا کدامی تو گفتم گدایی

ز درگاه مخدوم اعلی اروع

غیاث دول عمده ملک و ملت

امیر کبیر جهانگیر اورع

در روم در بند او تا به قبچاق

ره هند آمِن از او تا به بردع

پناه ملوک آفتاب ممالک

زهی سروران را جناب تو مضجع

به اسم و به فعل و به حرفی محمد

به رای و به قصد و به قدری مرفع

اسافل در ایام عدلت اعالی

افاضل به دوران جاهت موقع

ملک عابد و بارگاه تو معبد

فلک راکع و آستان تو مرکع

شموس ظفر را سنان تو مشرق

به دور هنر را بنان تو مطلع

منیرست خورشید و رای تو انور

رفیعست گردون و قدر تو ارفع

قوی است پیل دمان و تو اقوی

شجاعست شیر ژیان و تو اشجع

ز نور ضمیر تو پیر فلک را

شود دامن دلق کُحلی ملمع

تو آنی که سازی ز چرخ مدور

به زخم سر تیغ شکلی مربع

ز امرت هر آنکو تمرد نماید

بیابد ز مهر تو تقریع و مقمع

حدیث حسودت چه گویم که باشد

سر مار افعی سزاوار مقرع

کسی کو بدانش بود بحر زاخر

کند پیش تمساح تعظیم ضفدع

الا تا زمین آسمان راست مرکز

چو دنیی دون کاخرت راست مزرع

حیاض ریاض ظفر را مبادا

به جز چشمهٔ تیغ تیز تو منبع

مسخِر تو و جاه و رفعت مسخَر

ممتِتع تو و عمر و دولت ممتع

به تیغت سر خصم بادا بریده

کزین به نشاید رسیدن به مقطع

شمارهٔ ۳۳ - فی مدح الصاحب الاعظم الاعدل الاکرم خواجه برهان الدین فتح الله

ای رای جهانتاب ترا چرخ متابع

وی حکم جهانگیر ترا دهر مطاوع

سیاره بتقبیل جنابت متعطّش

چون قافله ی بادیه بر شرب مصانع

دینار ز بیم کف زر بخش تو صامت

و اقبال ترا با رخ فرّخ شده تابع

یک دودکش از مطبخت این دیر مدوّر

یک شمسه ز ایوان تو این اختر لامع

برهان دول کهف بشر آصف ثانی

روشن گهر اروع و دریا دل بارع

درگاه ترا خوانده فلک طارم عاشر

مأوای ترا گفته ملک جنت تاسع

ارکان بلا را اثر لطف تو هادم

و أعوان جفا را نظر قهر تو قامع

دریای کف دست گهرریز تو زاخر

برهان سر تیغ زبان تیز تو قاطع

سجاده نشینان زوایای فلک را

رخشنده زرای تو قنادیل صوامع

هرگه که قضا خطبه ی اقبال تو خوانده

جذر اصم از فرط تشوّق شده سامع

هم قدر ترا کعبه مقامی ز مواقف

هم بخت ترا سدره گیاهی ز مزارع

با شیر سپهر ابلق تند تو مجادل

با ترک فلک هندوی بام تو مصارع

ذات تو که مجموعه ی اقسام معالیست

انواع کمالات هنر را شده جامع

خنگ مه و گلگون فلک پویه ی خورشید

با داغ تو گردند برین سبز مراتع

افلاج مکارم که بود مزین و ممتد

او را روش خامه ی منطیق تو نافع

آیات هنر را دل وافی تو کشّاف

رایات ظفر را کف کافی تو رافع

در بحر معانی ز بیان تو سفاین

در باغ امانی ز بنان تو منابع

اموات عنا را دم جان بخش تو محیی

ظلمات فنا را دل وهّاج تو دافع

با رای منیرت ز حیا چشمه ی شرقی

هر شام رود در پس فیروزه براقع

شیری که بود مرتع خضراش چراگاه

بر حاشیه ی بیشه ی احسان تو راتع

الفاظ تو دیباچه ی دیوان لطایف

و افکار و گلدسته ی بستان بدایع

گردون سر افراز کهن سال زبردست

بر خاک نشینان جنابت متواضع

احکام قضا گر نبود حکم تو باطل

تدبیر قدر گر نبود رای تو ضایع

از ناصیه ات نور الهی شده لایح

وز بارگهت مهر معالی شده طالع

سکّان سراپرده ی کحلی فلک را

بر زمزمه ی صیت جلال تو مسامع

ایوان ترا غرفه ی بالا ز لواحق

بستان ترا گلشن اعلی ز توابع

کلک دو زبان تو که کشّاف معانیست

اوضاع قوانین کرم را شده واضع

ای در همه اوقات زمان ذکر تو جاری

وی در همه اقطار جهان حمد تو شایع

آنی که نجوم از نظر طالع مسعود

بر خاک سر کوی تو سازند مواقع

گر ابر بهاری کف دُرپاش تو بیند

در دم ز حیا خون بچکاند ز مدامع

ور خصم تو چون شمع ز پروانه زند دم

سر درفکند پیش تو با دیده ی دامع

خورشید که جمشید اقالیم سپهرست

گشتست بدربانی ایوان تو قانع

آنجا که فروشند سعادات و شرف را

برجیس بود مشتری و ذات تو بایع

تیر ارچه کمانش نکشد چرخ بد اندیش

هرگز نتواند که شود با تو منازع

گر چشم تغیر فکند طبع تو بر کوه

گردون متمکن شود و کوه مسارع

شرعی بود احکام تو زانباب که بینم

بیت الطرف طبع تو محدود بشارع

گشت آتش بیداد در ایام تو بارد

شد فتنه ی بیدار بدوران تو هاجع

یاجوج حوادث ز جهان گرد بر آرد

گر سدّ سدادت نشود حایل و مانع

چون اختر سعدت بشرف روی در آورد

شد طالع منحوس بداندیش تو راجع

قاصر بود از خامه صورتگر طبعت

نوک قلم چهره گشایان طبایع

گر زانک نسازم بمدیح تو سفینه

جان چون برم از صدمه ی طوفان وقایع

تا خسرو این طارم نه روزن شش در

زرّینه علم برکشد از مربع رابع

هندوی زمین روب در بارگهت باد

پیری که بود حارس محروسه ی سابع

تا منقرض دور قمر شمس و قمر را

پیرامن ایوان جلال تو مطالع

در راه مدیحت منم و قطع منازل

زین به ز مطالع نرسد کس بمقاطع

شمارهٔ ۳۴ - فی مدح الصاحب الاعظم عز الدولة و الدین مسعود عز نصره

دی سحرگه چو آتش نشاّف

زد زبانه ز شیشه ی شفّاف

کرد سیمرغ آتشین شهپر

آشیان بر فراز قلّه قاف

آهوان فلک بیفکندند

نافه مشک تبّتی از ناف

سپه روم با طلایه زنک

برکشیدند صف بعزم مصاف

برگرفتند طاق خضرا را

شمع های معنبر از اطراف

درفکندند قصر مینا را

خیمه های مرصع از اکناف

شب شامی لباس را کردند

قطع زرین جلاجل از اعطاف

بدره مهر شد زر خانی

واسمان درم فشان صرّاف

بت عالم فروز شرقی را

آهوی شیر گیر شد سیاف

صبح سیمین عذار خندان روی

سر بر آورد از کبود لحاف

زهره بر شادی رخ دستور

جام خورشید کرده پر می صاف

عزّ دنیی و دین که پایه او

فایقست از مراتب اوصاف

انک از فرط کبریا و جلال

بود از کایناتش استنکاف

توسنش را زمانه شد رایض

و آسمان خوید و کهکشان علّاف

برباید بکلک چهره گشای

خم نون از شکنج گیسوی کاف

چون ز جودش جهان اثر یابد

آز را خاصیت شود اسراف

هر چه در چنبر سپهر افتد

خاطرش را بر آن بود اشراف

هست در عهد عدل شامل او

دیده ی باز آشیان خطّاف

ای ز بهر غنای اقبالت

مهر و مه گشته عودی و دفّاف

کرده روح از نسیمت استنشاق

کرده عقل از ضمیرت استکشاف

بکر دریا نشین خاطر تو

برده آب از سلاله اصداف

بحر گوهر فشان کف آورده

پیش دستت ز روی استعطاف

ابره ی ابر را بیاد کفت

کرده پر کار چرخ اطلس باف

اصطناع ترا امل مداح

انتقام ترا اجل وصّاف

ذهن مشگل گشای درّاکت

شرح تفسیر غیبت را کشّاف

مغز چرخ از نسیم معدلتت

پر شمیم شمامه انصاف

کرده خلقت مشام گیتی را

مشگبوی از نسایم الطاف

نفست را نسیم آن نافه

که بر آمد زناف عبد مناف

کعبه را قبله ی رخ تو مزار

سدره را سدّه در تو مطاف

سخن ابر پیش دستت باد

صفت بحر نزد جودت لاف

اختران چون طوایف حجاج

کرده بر گرد درگه تو طواف

لطف و قهر تو جنتست و جحیم

و آسمانها در آن میان اعراف

بی حفاظت چگونه دختر نعش

بازماند درون ستر عفاف

پیش کلکت شود زبان حسام

از حیا آب در دهان غلاف

رایت اردم زند ز هشیاری

ببرد مستی از مزاج سلاف

دست عدل تو چون بتیغ وفاق

از جهان قطع کرد بیخ خلاف

بیداز آن پس خلاف عقل بود

که کسی نسبتش کند بخلاف

ذکر کان با کف تو می کردم

گفت تا چند از این حدیث گزاف

کان شکسته دلیست خاک نشین

سر بر آورده از ره اتلاف

سرزنش بین که می کند همه روز

آفتابش به تیغ استخفاف

پیش ازین ملک در نکاح تو بود

لیکنش این دمست وقت زفاف

ای بسا ابن مقله ی چشمم

در مدیحت سواد کرده صحاف

وقت آن شد که تیر بینش را

بود اطراف بوستان اهداف

صحن باغست چون جمال ملاح

طرف راغست چون غدار ظراف

باد بر خامه های ریگ نگر

کرده تحریر سوره احقاف

نظری کن که اندرین موسم

هست بر جانم از عنا اصناف

شده ام همچو موی و این بترست

که بود تیر غصه موی شکاف

نقد عینم سرشک سیما بیست

از غم سیم دل چو دیده ی قاف

تا بحکم تملّک و تملیک

نکند کس تصرف اوقاف

وقف ذات تو باد ملک وجود

که دو عالم بذات تست مضاف

سال عمر ترا عدد چندان

که بر آید ز عشر آن آلاف

مالت از نایبات دهر مصون

ملکت از حادثات چرخ معاف

شمارهٔ ۳۵ - فی الافتخارات و المباهات

سطریست هر دو کون از اوراق دفترم

حرفیست کاف و نون ز حروف محررّم

کرسی نهند تخت نشینان عرشیم

میدان دهند شاهسواران اخترم

چون در سرادقات معانی کنم نزول

طاوس سدره مروحه سازد ز شهپرم

ناهید کیست مطربی از بزم فکرتم

خورشید چیست پرتوی از رای انورم

سلطان نشان عقل ندیمی ز مجلسم

قاضی القضاة چرخ گواهی ز محضرم

تیر دبیر منشی دیوان حکمتم

بدر منیر شمسه ی ایوان منظرم

شاه فلک تبیره زن خیل همتّم

پیر خرد خریطه کش طفل خاطرم

آب حیات مرده ی طبع چو آتشم

و آب نبات تشنه ی لفظ چو شکّرم

معراج روح عقد انابیب خامه ام

منهاج علم سطر حواشی دفترم

مفتاح فضل صیغه قانون منطقم

مصباح عقل شعشعه ی طبع از هرم

من سالک مسالک اطوار حیرتم

من مالک ممالک اسرار دلبرم

باشد بگرد مرکز مهرش مدار من

زین رو مدار مرکز چرح مدوّرم

راتب ستان شش جهت و هفت کوکبم

میراث گیرنه پدر و چار مادرم

سرورم شگفت نیست که آزادم از جهان

بحرم عجب مدار که اصلیست گوهرم

هستم محیط نقطه ی خاکی وزین قبل

در خویش غرقه گشته که دریای اخضرم

دارم هوای کنگره قصر کبریا

بگذار تا ازین قفس خاک بر پرم

در بوته ام مسوز که اکسیر اعظمم

در آتشم مدار که کبریت احمرم

بادم ولی ز خاک طریقت مرکبم

خاکم ولی بآب حقیقت مخمّرم

ویرانه ام بصورت و گنج معانیم

پروانه ام بمعنی و شمع منوّرم

دیوانه ام ز مستی و عقل مجردّم

بیگانه ام ز هستی و روح مطهرم

مختار روزگارم اگر ردّ عالمم

فخر مکوناتم اگر عار کشورم

بر بارگی روم که سپهر مکوکبم

در خاک کی شوم که محیط معقّرم

بر بام عقل نوبت فرزانگی زنم

وز جام عشق جرعه ی دیوانگی خورم

کی بر بساط خاک زنم خیمه وقوف

زینسان که دال بعالم جانست رهبرم

خواجو از آستانه درگاه کبریا

تا از تو نگذرم نتوانم که بگذرم

شمارهٔ ۳۶ - فی مدح الصاحب الاعظم سلطان الوزرا شمس الحق و الدین زکریا

باز جمشید زمرد سلب زرین جام

خسرو قلعه قلعی صفت مینا فام

رفت با طالع فرخنده ز برج برجیس

راند با فرّ فردیون سوی کاخ بهرام

گوشه ی چتر بر افروخت ز ماهی بر ماه

کرد یاقوت بخون بره زرینه حسام

ابر آذاری زد کوس بشارت که ربیع

بر سر کوه زد از لاله عقیقین اعلام

آسمان فرش زمرد بچمن باز کشید

تا بر آیند عروسان نباتی ز خیام

دامن کوه بود شعب بوانات بصبح

عرصه ی دشت بود سغد سمرقند بشام

خیز و بنگر گل سوری شده در باغ عروس

سرو رقّاص و چمن حجله و گوینده حمام

سر در بند شده روضه ی رضوان از حور

پای غار آمده بتخانه چین از اصنام

باد زنجیر کشانش بچمن میآرد

آب سیمین تن روشن دل نازک اندام

گل برون آمد و بر مسند گلریز نشست

می کند سرو خرامانش از اینروی قیام

تیغ کوه ازچه بر آورد از اینسان زنگار

نم کشیدست ازین پیش همانا به نیام

نرگس مست نگر تبشی و منغر در دست

چون زر پخته مرکب شده در نقره ی خام

آفتابت بر آورده سر از روز سپید

یا سهیلست مقارن شده با ماه تمام

در چنین وقت چه خوش باشد اگر دست دهد

صبحدم با صنمی لاله رخ و سرو قیام

شمس قرّابه سپهر و گل قنّینه چمن

بدر میدان افق و پیر درون صافی جام

آفتاب از مه نو جوی درین یکدوسه روز

پیش از آن کزره یکساله رسد ماه صیام

یا بجز سایه ی اقبال خداوند مخواه

کافتاب از نظرش نور و شرف گیرد وام

اختر برج سخا بحر هنر کهف بشر

گوهر درج بهاکان کرم فخر کرام

شمس داد و دول و دین زکریا که جهان

از سر کلک قضا قدرت او یافت نظام

انک هر صبح شهنشاه سراپرده چرخ

از ره بام بدرگاه وی آید بسلام

بیت معمور بگرد در او کرده طواف

کعبه بر رکن حریم حرمش کرده مقام

گر صریر قلمش گوش کند تیر دبیر

بچکد همچو قلم خون سیاهش ز مسام

هر که او هندوی آن خامه ی مصری گردد

همچو شمشیر برآرد بجهانگیری نام

ایکه با حلم تو شد مرتفع از چرخ شتاب

ویکه با باس تو شد منقطع از کوه آرام

آتش تیغ تو در خانه ی خورشید مقیم

باده ی مهر تو در ساغر ناهید مدام

نرگس از شوق لقای تو همه عین نظر

سوسن از حرص ثنای تو همه محض کلام

قاصر از ضبط مقادیر جلالت ادراک

عاجز از نقش تصاویر کمالت اقلام

شاه خنجر کش لعل افسر پیروزه سریر

بر فراز شرف قصر تو چوبک زن بام

بسته چون سبع مثانی ز پی رفعت و قدر

آسمان آیت اخلاص تو بر هفت اندام

بر دم شیر زند مور بدور تو گره

بر سر پیل کشد پشه به عهد تو لگام

گرنه بیرنگ زدی لطف تو بر لوح وجود

نقش اطفال مصوّر نشدی در ارحام

زیور فطرت و آرایش ابداع توئی

زان سبب شب گهرت واسطه عقد انام

اهتمام تو کند نشر قوای ارواح

انتقام تو کند قطع نمای اجسام

خون بگرید ز نهیب سر تیغ تو اجل

آب گردد ز حیای کف دست تو غمام

چرخ اگر نفخه ی خلق تو کند استنشاق

گرددش پر نفس نافه ی تا تار مشام

صبح آتش دل اگر دم ز نهیب تو زند

بگسلد مشرقی تیز رو مهر زمام

بکر فکرم که به مدح تو بود سحر حلال

از تواضع بر او خاک شود بیت حرام

تا بود قاعده ی دور و تسلسل باطل

تا بود لازمه جنبش افلاک دوام

باد اقبال ترا دور و تسلسل لازم

باد عمر تو چو دوران فلک بی فرجام

ساقی طبع ترا دردی گیتی شده صاف

رایض حکم ترا توسن گردون شده رام

شمارهٔ ۳۷ - فی مدح شیخ الاعظم سرّالله فی الارضین امین الحق و الدین الکازرونی

دوش جانرا محرم اسرار أسری یافتم

لوح هستی خالی از نقش هیولی یافتم

چون بخرگاه چنینم برک دعوت ساختند

نزل ما اوحی در ایوان فاوحی یافتم

تا شدن مست مدام از ساغر انظر الیک

جای دل در بزمگاه طور سینا یافتم

توسن خاطر بسوی باغ مینو تاختم

رفعت آتش رخان در راغ مینا یافتم

حوریان طبع را چون قاصرات الطرف عین

در ریاض جنت فردوس مأوی یافتم

چون برون رفتم ز دارالملک هستی جای خویش

هر کجا کز جابرون باشد من آنجا یافتم

در جهانی کز جهان بی خودی می شد سخن

عقلرا سر حلقه بازار سودا یافتم

شاهدان ماهروی خرگه ابداع را

تاب در مرغول شبرنگ قمرسا یافتم

صبح صادق چون گریبان مرقع چاک کرد

دامن گردون پر از اشک ثریا یافتم

مفتی علم الهی را که خوانندش خرد

بر سر کوی تحیر مست و شیدا یافتم

بلبلان خوش نوای گلشن ارواح را

با ترنم ساز بزم دل هم آوا یافتم

دیده را هر دم بسا لؤلؤ که از دریای دل

در کنار مردم هندوی لالا یافتم

هرچه بر مجموعه سودا مسوّد کرده اند

سرّ آن مجموع در ضمن سویدا یافتم

راستی را چون سر از جیب حقیقت بر زدم

کسوت والای لا بر قید الا یافتم

چون مفصّل باز دیدم مجمل تحقیق را

کلی اصل تولا در تبرا یافتم

از خروش می پرستان قدح پیمای عشق

بر سر بازار حیرت شور و غوغا یافتم

وز شبیخون صف آرایان لشگرگاه مهر

چون فلک مُلک ملک را زیر و بالا یافتم

طایران تیز پرواز ریاض فقر را

آشیان بالای نه قصر معلّا یافتم

چون سر مقراض لا بر دامن الا زدم

گنج الا را بزیر دامن لا یافتم

سالها در نجد و جد از بیخودی کردم سلوک

بر اُمید آنک یابم مقصدی تا یافتم

پیر خود را چون ازین ظلمت سرا کردم عبور

شمع جمع روشنان چرخ اعلی یافتم

حجة الاسلام امین الحق و الدین کز جلال

پایه اش برتر زهفتم طاق خضرا یافتم

نسر طایر را بزیر بال باز همتش

چون مگس در سایه ی شهپر عنقا یافتم

از تحیر گم شدم در عرصه صحرای شوق

وانچه می جستم ز خاک کوی او وایافتم

شب نشینان سحرخیز فلک را رای او

شعله افروز قنادیل زوایا یافتم

با وجود صیقل ارشاد او اوتاد را

از کدورات جهان خاطر مجلّی یافتم

آنزمان کو خیمه زد بر طرف شادروان قرب

قدسیانرا جای در اقصی اقصی یافتم

حلقه زنجیر ذکرش چون بجنبش در فتاد

آسمانرا لرزه از هیبت بر اعضا یافتم

گاه نوشانوش میخواران جام معنویش

سبزپوشان فلک را در تماشا یافتم

هفت جلد لاجوردی را که چرخش می نهند

در دبیرستان تجریدش مجزّا یافتم

هر نفس خاشاک روبان درش را از علوّ

با خواقین سپهری در محاکا یافتم

چون بدیدم تیر چرخ از نوک کلکش برده بود

هر گهرکان بر کمر شمشیر جوزا یافتم

آستان خانقاهش را ز فرط ارتفاع

فوق این مقصوره ی مرفوع علیا یافتم

گر من دل مرده گشتم زنده دل زو دور نیست

زانک در انفاس او اعجاز عیسی یافتم

آشیان در بوم عشقش کن که پیش از رمز کن

شاهبازان خرد را این تقاضا یافتم

وادی شوقش که آنجا جای جانبازان بود

منزل شوریدگان بی سر و پا یافتم

لیکن از روی شرف جاروب خلوتگاه او

از سر زلف سمن فرسای حورا یافتم

هر غباری کز فضای کوی تکمیلش بخاست

من در او خاصیت کحل مسیحا یافتم

گر نهادم گردن تسلیم پیشش عیب نیست

زانک ذاتش راز هر عیبی معرّا یافتم

چون سفر کردم از آن وادی که او را منزلست

دامن کهسار از آب دیده دریا یافتم

جان خواجو باد قندیل عبادتگاه او

کز جهان روشندلان را این تمنی یافتم

شمارهٔ ۳۸ - فی مدح الصاحب السعید شمس الدولة و الدین طاب ثراه

ای چمن را گل از آن عارض زیبا مرسوم

وی صدف را دُر از آن منطق گویا مرسوم

هر شب از مردمک دیده اختر بارم

فلک سر زده را عقد ثریا مرسوم

دیده بانان سرشک من شب پیما را

رشته های دُر ناسفته ز دریا مرسوم

طوطیانرا که بشیرین سخنی منسوبند

قوت جان زان لب شیرین شکرخا مرسوم

مشعل افروز شبستان فلک یعنی ماه

پرتو مهرش از آن غره ی غرّا مرسوم

باد گلبوی که او عطر فروش چمنست

نافه ی چینش از آن زلف سمن سا مرسوم

ساکن میکده ی چشم قدح گیر مرا

بصبوحی ز دل سوخته صهبا مرسوم

ابر کو جوهری رسته بازار حیاست

دارد از دیده ی ما لؤلؤ لالا مرسوم

ای بهنگام شکر خنده شیرین گشته

قند را از لب شیرین تو حلوا مرسوم

شب هند و صفت شامی زنگی وش را

داده سیاره از آن جعد شب آسا مرسوم

خطت از زیر سر زلف سیه چون بنمود

ماه را گشت عیان در شب یلدا مرسوم

آن نه خطست سودایست که بر دفتر مهر

ثبت کردند بنام من شیدا مرسوم

تا نوشتست بریحان گل بستان جلال

باغ را بر ورق لاله حمرا مرسوم

شمس دین آصف جم مرتبه ی خضر بقا

که صبا را بود از وی دم عیسی مرسوم

انک هر روز درستی زر خانی دارد

صبح روشندل از آنحضرت علیا مرسوم

کلک مشکین خط مصریش کند روز برات

شب سودا زده از عنبر سارا مرسوم

ای ترا هر نفس از غایت تعظیم و جلال

شرفی دیگر ازین قصر معلا مرسوم

جان شیرین که بود خسرو اقلیم بدن

کرده دل را ز مدیح تو مهیا مرسوم

روشنان فلک کژ رو سرگردان را

از غبار قدمت کحل مسیحا مرسوم

می پرستان طربخانه ی اقبال ترا

جام یاقوتی ازین قبّه ی مینا مرسوم

داده در عهده ازل صاحب دیوان قضا

بگدایان درت ملکت دارا مرسوم

چرخ را در کنف جود تو از خسرو شرق

هر سحر پیرهن شمعی والا مرسوم

تیر دلدوز جگر سوز غلامان ترا

داده مریخ بخون دل اعدا مرسوم

قیصر قصر زبرجد چو گدایان امروز

کرده از رای منیر تو تولّا مرسوم

از شبستان دل تیره خصمت داده

هندوی چرخ بشام سیه آسا مرسوم

شقّه فستقی از رای تو دارد هر سال

شاخ بی برگ تهی دست معرّا مرسوم

بدره بدر باقبال تو یابد هر ماه

دور آشفته دل از عالم بالا مرسوم

گندم مزرعه چرخ بیمن نظرت

کرده از خرمن مه صاحب جوزا مرسوم

صاحبا قرب دو سالست که از بندگیت

نرسیدست بدین بی سر و بی پا مرسوم

دوش می گفت امید کرمت با دل من

کز تو اخلاص و دعاگوئی و از ما مرسوم

چه فتادست که با چاکر دیرینه خویش

بهمه نوع نظر کرده ئی الا مرسوم

گرچه انعام تو عامست ولی داند چرخ

که ز انعام بسی فرق بود تا مرسوم

رسم اخلاص تو چون بنده بتقدیم رساند

کند از خادم جود تو تقاضا مرسوم

تا چه کردم که از آنحضرت عالی نرسد

بمن مفلس محنت زده قطعاً مرسوم

خرده ئی گرز من از بی خردی صادر شد

دامن عفو بر آن پوش و بفرما مرسوم

تا بود لاله رخان افق غربی را

از شفق باده ی گلرنگ مصفی مرسوم

همه آن باد که ساقی سخای تو دهد

سایلانرا ز عقیق طرب افزا مرسوم

بر مجاری زمان حکم روانت نافذ

تا بما اجری و ادرار دهی یا مرسوم

شمارهٔ ۳۹ - فی مدح سلطان الاعظم و الخاقان الاعدل الاکرم جمال الدولة و الدین

چون پدید آورد رخ پیل سپید صبحدم

شد روان شیر سیاه شب سوی دشت عدم

شیر چرخ نیلگون در دم نهان گشت از نظر

خون بر آورد از جگر پیل دمان صبحدم

شیر گردون کز کواکب بود چون چرم پلنگ

پیل صبحش همچو نطع آورد در زیر قدم

چرخ شیری بود کش سیماب باشد در دهان

صبح پیلی بود کش کافور باشد در شکم

چشم شیر شب بعین الثور روشن بود لیک

تیره شد چون پیل آتش فام خود بگشود فم

رنگ پیل صبح سیمابی چو تیغ بوالحسن

چشم شیر شرق عنّابی چو خون بوالحکم

چون برون کرد از دهن پیل فلک خرطوم نور

از فزع شیر هوا افکند چنگال ظلم

شیر اختر چون نهنگی ظاهر از دریای نیل

پیل گردون چون پلنگی غرقه در آب بقم

پیل زوران فلک بدریده قلب اهرمن

شیر گیران هوا پر باده کرده جام جم

کوهه ی پیل افق تختی برواز زر نقوش

جبهه شیر فلک لوحی برو از خون رقم

شیر خونخوار شفق در کوه مغرب مختفی

پیل سرمست غسق بر دشت خاور مُکتتم

شیر گردون همچو پیل از بحرا خضر در گریز

پیل ظلمت همچو شیر از آتش خور در ستم

شیر چنگان سپهر سیمگون سیما زدند

تخت زر بر کوهه ی پیل سپید صبحدم

از برای (پاد) شاه پیل زور شیر دل

خسرو اعظم جمال داد و دین شاه عجم

آنکه با عونش بود مور ضعیف از شیر بیش

وانکه در جنبش بود پیل دمان از پشه کم

روز کوشش هست پیل عرصه ی جنگ و جدل

گاه بخشش هست شیر بیشه جود و کرم

هر زمان کو شیر گیر آید ز جام اصطناع

پیل بالا برفشاند دست زرپا شش درم

دشمن اشتر دل شاه جهان در کارزار

صورتی چون پیل شطرنج آمد و شیر علم

از نهیبش موی گردد بر وجود شیر تیغ

وز سیاست آب گردد در دهان پیل سم

ایکه تاب حمله قهرت نیارد در نبرد

دشمن شیر افکنت گرزانکه باشد پیل هم

زیر دست بندگان شیر گیرت اردشیر

پایمال چاکران پیل زورت گُستهم

پیل که فرسای در دورت نگهبان غزال

شیر آهن چنگ در عهد تو چوپان غنم

پیل ظلم از جنبش قلاب عدلت منهزم

شیر جور از آتش شمشیر و تیرت در سقم

طوق حکمت بر رقاب شیر و پیل مست نیز

داغ طوعت بر سرین پیل و شیر شرزه هم

چون رخ آری در نبرد از شیر جنگ آور چه باک

چون بر آئی بر سمند از پیل کُه پیکر چه غم

پیل محمودی و شیر مرغزاری گر کنند

انحراف از خطّ حکمت پایشان گردد قلم

داستان شیر گیران جهان با ملکتت

قصه ی اصحاب فیلست و در بیت حرم

نعل بندی را که نعل بادپایت می زند

تارک پیل و دهان شیر سندانست و دم

گرنه اقبال جهانگیر تو فرماید مدد

کس نیارد کرد ازینسان پیل را با شیر ضم

تا نباشد شرزه شیرانرا مکان در اوج چرخ

تا نباشد زنده پیلان را وطن در قعر یم

باد جسم شرزه شیران از کمندت پر ز تاب

باد چشم زنده پیلان از سنانت پر ز نم

جلوه گاه پیل تختت در جهان کبریا

مرغزار شیر عمرت در اقالیم قدم

شمارهٔ ۴۰ - فی مدح الصاحب السعید رکن الدین عبدالملک طاب ثاره

زهی عذار تو دارالقرار مردم چشم

درون چشم تو جای قرار مردم چشم

سواد خال تو هندوچه ی حدیقه ی جان

بیاض روی تو باغ بهار مردم چشم

هلال ابروی تو طاق منظر دیده

قد تو نارون جویبار مردم چشم

لب تو چشمه ی آب حیوة خضر روان

خط تو نافه ی مشگ تتار مردم چشم

هوای روی تو بستانسرای دیده ی دل

فضای کوی تو دارالقرار مردم چشم

حدیث لعل تو نقل و شراب مجلس روح

خط و عذار تو لیل و نهار مردم چشم

ببوی زلف تو خرم دل نسیم بهار

بروز روی تو خوش روزگار مردم چشم

شکسته از لب لعلت دل عقیق یمن

گرفته از می سحرت خمار مردم چشم

خط غبار توام روزنامه ی دیده

خیال چشم توام یار غار مردم چشم

نزول کرده ز جور تو خونیان و سرشک

درین دو حجره ی گوهر نگار مردم چشم

چنانک آتش مهر تو آبرویم برد

ببرد آب رخت آب کار مردم چشم

روان بروی در آید سرشک گرم رُوم

اگر عنان کشد از شهسوار مردم چشم

مرا که آینه داری کنم بچشم ترا

بود جمال تو آئینه دار مردم چشم

دکان دیده پرست از جواهر بحرین

فرو گرفت یمین و یسار مردم چشم

کنند جوهریان سراچه ی چشمم

عقود لؤلؤ لالا نثار مردم چشم

دلم چو خیل خیال تو در رسد گوید

که ای بقصد من خسته یار مردم چشم

بیا که جات کنم بر کنار مردم چشم

زیادتم چه دهی انتظار مردم چشم

تو در میان حریفان و خفته مست و خراب

خیال چشم توام در کنار مردم چشم

زدیده بانی چشمم چه سود از آنک سرشک

بلحظه یی بگشاید حصار مردم چشم

عجب که جعفر سفّاح چشم خونبارم

نمیرود ز پی کارزار مردم چشم

مرا ز مهر تو گوئی که ابر نیسانست

بعینهُ مژه سیل بار مردم چشم

چو کرد مردم چشمم نظر بجانب تو

دلم زره بشد از رهگذار مردم چشم

شوم مقیم درت تا بروی من چه رسد

ازین دو هندوک نابکار مردم چشم

ز بسکه سرخ برآید سرشک من هر دم

گمان برند که شد شرمسار مردم چشم

چو خون خویش کند بر من شکسته حلال

چرا بجان نشوم دوستدار مردم چشم

اگرچه اجرای و ادرار من ز خون دلست

شدم بعهد تو ادرار خوار مردم چشم

بگیردم نمک آبدیده در دیده

بچشم اگر نشوم حقگزار مردم چشم

ز مهر گلشن حسن تو خار مژگانم

کند بخون جگر خارخار مردم چشم

غبار خط تو بر آب چون بر اندیشم

بآب دیده بشویم غبار مردم چشم

خیال لعل تو گویی بچشم من آبیست

که هست منبعش از چشمه سار مردم چشم

کشید نقش تو خط در نگارخانه چین

ببرد صورتت آب نگار مردم چشم

نکرد مثنوی دیده ابن مقله سواد

مگر مدیح خداوندگار مردم چشم

چراغ چشم جهان آنکه روشنست که هست

نهان حکم قضاش آشکار مردم چشم

مدار مرکز عالم که فرض عین بود

بگرد مرکز قصرش مدار مردم چشم

خدایگان جهان رکن دین عمید الملک

فروغ دیده ی چرخ افتخار مردم چشم

مه سپهر جلال انک خاکبوس درش

بود بعین رضا اختیار مردم چشم

بآب روی بود اعتبار مردم و من

بخاک پاش کنم اعتبار مردم چشم

زهی بصورت و معنی چو مردم دیده

عزیز کرده ی صورت نگار مردم چشم

تو آن سپهر جنابی که نعل شبرنگت

شه سپهر کند گوشوار مردم چشم

بسعی تست که دادست پرده دار بصر

درون منظره ی دیده بار مردم چشم

بفرّ دولتت از نرگسی والا شد

درین حدیقه شعار و دثار مردم چشم

ز بهر صدر تو کس قالیی نبافت چنین

مرصع از گهر شاهوار مردم چشم

بگاه مدح تو باشد جریر واعشی را

سواد شعر چو آبم شعار مردم چشم

عروس طبع من آن ماه عنبرین موسیت

که هست باغ رخش لاله زار مردم چشم

کند رکاب فلک سای نعل که کوبت

سوار عرصه گردون سوار مردم چشم

همیشه تا بود آهوی چشم خوبانرا

بروبهی دل شیران شکار مردم چشم

سواد مدح تو بادا بیاض چشم و مباد

بجز نوشتن مدح تو کار مردم چشم

شمارهٔ ۴۱ - فی مدح صاحب الاعظم و الامام الاعلم زین الحق و الدین الزیر آبادی نورالله ضریحه

ای کعبه روی چو مهت قبله ی عالم

خالت حجر الاسود و لب چشمه ی زمزم

ای پیکر مطبوع تو الطاف مرکب

وی مجمع ترکیب تو ارواح مجسّم

بوی سر زلف سیهت نکهت فردوس

و آه دل پر آتش من دود جهنم

مهر رخ خوب تو مرا قسم مقدّر

درد غم عشق تو مرا رزق مقسّم

از خاک درت جان مرا دیده مکحّل

وز داغ غمت عقل مرا چهره موّسم

دل در شکن زلف پریشان تو مضمر

جان در لب لعل شکر افشان تو مدغم

بار شک ز روی تو کف موسی عمران

پیش لب لعل تو خجل عیسی مریم

پرگار خطت دایره نقطه ی موهوم

وز شوق دهانت سخنم نکته ی مبهم

خط و لب شکّر شکنت طوطی و شکر

خال سیه و زلف کژت مُهره و ارقم

افتاده عرق بر رخت از باده ی نوشین

چون بر ورق گل بسحر قطره ی شبنم

نی غمزدگانرا بجز از درد تو درمان

نی خسته دلانرا بجز از زخم تو مرهم

در مجلس مستان غمت گاه صبوحی

ساقی ازل داده مرا جام دمادم

جز سایه کسی نیست مرا همره و همراز

جز ناله کسی نیست مرا مونس و همدم

چون دشمن مخدوم جهان چند توان بود

سرکوفته از محنت و محنت زده از غم

زین الحق و الدّین شه اقلیم معالی

آن کوست باجماع امم اعلم و احکم

ای شرح جلال تو برون از ورق کیف

وی رشح نوال تو برون از عدد کم

بر چتر سپهر از سُم یکران تو منجوق

بر بیرق صبح از دُم شبرنگ تو پرچم

جز ماشطه ی طبع تو در حجله ی معنی

در زلف عروسان سخن کس نزند خم

از پرتو رای تو بُود شعله ی خورشید

چون جرم مه از شعشه ی نیر اعظم

طاوس فلک را سر بام تو نشیمن

سلطان فلک را در قصر تو مخیم

از نقش طراز علم ثابته سایت

دُراعه ی زربفت ثوابت شده مُعلم

از صدمه ی صیت تو فلک قاصر و حیران

با حجت تیغ تو قضا مجرم و ملزم

بر سینه زند سنگ ز تشویر کفت کان

وز شرم شود غرق عرق پیش دلت یم

نعل سُم شبرنگ تو از روی تعظم

منجوق سراپرده ی مرفوع معظّم

از شقه ی رایات تو بر قبه ی گردون

ناهید مقنّع شده برجیس معمّم

بر رقعه نویسد فلک از فرط معانی

قدر و شرفت را که تعالی و تعظّم

آدم بوجود تو تفاخر کند از کون

ای ذات شریفت سبب فطرت آدم

در مرتبه ذات تو جهانیست ولیکن

در یک نظر لطف تو ملک دو جهان ضم

تاریخ بنا کردن ایوان جلالت

بر فطرت نه طارم پیروزه مقدم

تا تیر فلک منشی دیوان سپهرست

بادا رقم حکم تو بر صفحه ی عالم

ایوان سپهر از نظر قدر تو مرفوع

بنیاد جهان در کنف حفظ تو محکم

شمارهٔ ۴۲ - و له ایضاً

سحر چو مشعله دار سپهر آینه فام

چراغ صبح برافروزد از دریچه ی بام

ز روی مهر بشوید جهان سفله نواز

ز چهره شب زنگی نهاد گرد ظلام

بعزم مملکت نیمروز لشگر روم

معاودت کند از ترکتاز ملکت شام

شه ممالک گردون که از سیاست او

گهی که خنجر زرّین برون کشد ز نیام

سر از دریچه ی افلاک برکشد ناهید

ز دست حربه ی خونریز بفکند بهرام

بخاک درفتد از احترام و بوسه دهد

بساط مجلس اعلی افتخار انام

جهان دانش و کوه وقار و کان کرم

سپهر رفعت و دریای جود و فخر کرام

مدار مرکز آفاق زین دولت و دین

که کار مملکت از کلک او گرفت نظام

چهار بالش قدرش به موضعی زده اند

که از تصور آن بقعه قاصرست اوهام

زهی سپهر جنابی که چرخ سرزده را

بدست رایض حکم تو داده اند زمام

مدبّران فلک را در انتظام امور

مجاری قلمت باز دارد از احکام

سزد علاقه ی زرین نوربخش سپهر

سرادقات جلال ترا طناب خیام

گر اهتمام تو تدبیر دام و دانه کند

همای سدره نشین را در آورد در دام

و گر ز خلق تو بوئی صبا بچرخ برد

مخدرات فلک عنبرین کنند مشام

ز حلم و عزم تو داند خرد که مسموعست

اگر زمین حرکت یابد و فلک آرام

جهان بذات شریف تو قائمست و رواست

بحکم آنکه عرض را بجوهرست قیام

بجای سبع مثانی مسبّحان فلک

کنند ورد مدیح تو حرز هفت اندام

بروزگار تو رهزن نماند جز مطرب

بدور عدل تو خونخواره نیست الاجام

بدرگه تو شه چرخ چنبری هر روز

کشیده خنجر زرین ز بهر دفع عوام

صبوحیان فلک را ببزمگاه افق

بود بیاد تو بر کف مدام جام مدام

منم که طوطی شیرین زبان آرد شور

چو عندلیب سخن را درآوردم بکلام

بهای شعر مرا مشتری ز غایت مهر

درست مغربی از آفتاب گیرد وام

ز حضرت تو اگر دور بوده ام یکچند

ز امتناع فلک بود و نکبت ایام

مقیم در دل پر آتشم مقام تو بود

چرا که شمس بود برج آتشینش مقام

بورد مدح تو پیوسته بوده ام مشغول

ولی ز صدر تو تخفیف کرده ام ابرام

ندانم از چه سبب بنده را درین مدت

بعرض گاه قبول تو برنیامد نام

همیشه تا بنماید ز چرخ آینه گون

کلاه گوشه سلطان چرخ آینه فام

چون ماه یکشبه بادا بقات روز افزون

حسود را خطر از کاستن چو ماه تمام

شمارهٔ ۴۳ - فی مدح المولی المعظم الصاحب الاعظم السعید الشهید تاج الحق و الدین العراقی و ارسل الیه

سلامی چو اجسام علوی معظم

سلامی چو ارواح قدسی مکرم

سلامی مروح چو روح ریاحین

سلامی مفرح چو شاخ سپرغم

سلامی چو اعجاز موسی عمران

سلامی چون انفاس عیسی مریم

سلامی در او حسن یوسق مقدر

سلامی در او حزن یعقوب منضم

سلامی دل افروز چون روی حوا

سلامی جگر سوز چون آه آدم

سلامی یکایک چون لطف مرکب

سلامی سراسر چو روح مجسم

سلامی ملک را شده حرز بازو

سلامی فلک را شده نقش خاتم

سلامی مورخ بتاریخ تکوین

سلامی موکد باسماء اعظم

سلامی بدو چشم خورشید روشن

سلامی بدو جان ناهید خرم

سلامی خطوطش چو خط نگارین

سلامی حروفش چو گیسوی پر خم

سلامی بدو مفتخر خاک یثرب

سلامی بدو مغتنم آب زمزم

سلامی ز اعدام گیتی مؤخر

سلامی بر ایجاد عالم مقدم

سلامی غم اندای چون جام صهبا

سلامی دلارای چون یار همدم

سلامی دمادم چو رطل پیاپی

سلامی پیاپی چو رطل دمادم

سلامی ازو در عرق رفته نسرین

سلامی از او در حیا مانده شبنم

سلامی معرّا از احداث گردون

سلامی مبرا از احوال عالم

سلامی سجل کواکب درو طی

سلامی قضای سماوی در و ضم

سلامی ز تحریر او خامه عاجز

سلامی ز تقریر او نامه درهم

سلامی ز ادراک او وهم قاصر

سلامی بتقصیر او عقل ملزم

سلامی ازو صفحه خاک معرب

سلامی ازو حرف افلاک معجم

سلامی ازو مرتفع رایت کی

سلامی در او مندرج ملکت جم

سلامی بکحل مودت مکحل

سلامی بداغ محبت موسم

سلامی از او سایه مهر عالی

سلامی از او شقه شوق مُعلم

سلامی محلی از و هشت گلشن

سلامی مجلی ازو هفت طارم

سلامی بدو بیت معمور قائم

سلامی بدو سقف مرفوع محکم

سلامی بدو حامل وحی ناطق

سلامی عطارد ز تقریرش ابکم

سلامی ازو فلک افلاک مشحون

سلامی ازو توسن دهر ملجم

سلامی از و فرّ کاوس لایح

سلامی درو پرّ طاوس مبهم

سلامی درو سوره حمد مضمر

سلامی درو حرف اخلاص مدغم

از این بنده ی کمترین بر وزیری

که چرخش مطیعست و دوران مسلم

جهانجوی اعلی و مخدوم اعدل

جهانبخش اسخی و دارای احکم

خدیو زمان داور دور گردون

پناه امم ملکت آرای اکرم

سپهر هنر تاج دین کهف ملت

کریم مکرم خدیور معظم

بر رای او کمترین ذره یی خور

بر دست او کهترین سایلی یم

زهی دین پناهی که در عهد عدلت

کند خواب خوش مور در چشم ضیعم

قضا بر سر بیرق احتشامت

ز زلف عروس ظفر کرده پرچم

جلالت بشرح احتیاجی ندارد

رواق فلک را چه حاجت بسلّم

نظیر تو از حیز کون بیرون

ضمیر تو در پرده ی غیب محرم

جدا لفظ جود تو از لاوازلن

برون شرح جاه تو از کیف و از کم

گدایان بکوی تو محمود و سنجر

بخیلان بجنب تو یحیی و مکرم

فلک را رکاب بلندت مقبّل

ملک را جناب رفیعت مخیم

چو خورشید بر چرخ میتاز گلگون

چو جمشید از بادمی ساز ادهم

الا تا بر آید مه مهر و نیسان

الا تا بیاید ربیع و محرم

خزانت بهار دگر باد دایم

ربیع طرب بر حسودت محرّم

ز دولت عری خصم ملکت اذا عز

ز نقصان بری دور جاهت اذاتم

شمارهٔ ۴۴ - فی مدح الامیر الاعظم و السلطان المعظم جمال الدولة و الدین نیک پی نورالله مرقده

رسید موکب کوکب مثال خسرو اعظم

پناه ملک سلیمان خدیو اعدل اکرم

سپهر مهر معالی مه سپهر معانی

فروغ دیده ی دولت چراغ دوده ی آدم

جمال دولت و دین نیکپی تهمتن ثانی

که شد بوصف جلالش زبان ناطقه ابکم

سقاطه چین سخایش هزار طغرل و سنجر

نواله گیر نوالش هزار یحیی و مکرم

ز صحن بارگهش بسته کار ساحت یثرب

ز خاک پیشگهش رفته آب چشمه ی زمزم

بعهد معدلتش گوش پیل خانه پشه

بدور مرحمتش جای مور دیده ی ضیغم

زهی قواعد گیتی بدولت تو ممهد

خهی معارج گردون بهمت تو مقوم

در تو اوج معالی دل تو بحر معانی

کف تو کان مکارم تن تو روح مجسم

بوقت بذل چو بهمن فسرده پیش تو حاتم

بگاه کینه چو پیران شکسته پیش تو رستم

دل منیر تو شاه سریر عالم معنی

صریر کلک تو تفسیر سر معنی عالم

جهان بدولت تو نوش کرده رطل پیاپی

فلک بیاد تو پر کرده جام دور دمادم

ظفر بقوت رایت کشیده قامت رایت

اجل بماتم خصمت گشوده گیسوی پرچم

کواکب فلکی را رکاب تست مقبل

طوایف ملکی را جناب تست مخیم

عری نوال تو از حرف لا و ذات تو ازلن

بری جلال تو از لفظ کیف وجود تو از کم

سرایر حجب غیب در بنان تو مضمر

نتایج تحف عقل در بیان تو مدغم

رؤس معنی شاهی در احتشام تو مثبت

رموز لطف الهی در اهتمام تو مبهم

نجوم ثابته بر پای بوس جاه تو کوکب

قوای نامیه با جذبه رضای تو همدم

کلاه زرکش انجم بدولت تو مکلّل

قبای اطلس گردون باصطناع تو معلم

کمینه خادم قصر معالیت شه خاور

کهینه هندوی ایوان عالیت شب مظلم

محررات سماوی بنوک کلک تو معرب

مرکبات هیولی بلطف طبع تو معجم

بفر دولت تو کار روزگار ممشی

بیمن همت تو عقد کاینات منظم

زرشک دست تو افتاده تاب در جگر کان

ز بیم جود تو در لرزه اوفتاده دل یم

عدو چو زیر نگین تو دید ملک سلیمان

برو شدست جهان بر مثال حلقه خاتم

چگونه راز فلک ماند از ضمیر تو پنهان

که هست در حرم کبریا ضمیر تو محرم

ز جام بندگیت هر که نوش کرد شرابی

چه التفات نماید بجاه و مملکت جم

ز شرم رای تو آبست دست موسی عمران

بجنب خلق تو با دست روح عیسی مریم

کجا بگرد جلالت رسد سپهر معلا

کسی چگونه رود بر رواق چرخ بسلّم

اگر چنانک برادهم سوار گشت حسودت

تفاوتی نکند زانکه اوست در خور ادهم

دل تو عرش مجیدست و عالمین چو ذره

کف تو بحر محیطست و خافقین چو شبنم

ز شور جعد عروس تتق نشین ضمیرت

فلک چو حلقه ی مرغول دلبران شده درهم

کنند کله نشینان حجله خانه ی طبعت

شکار آهوی چینی بچین طرّه ی پر خم

همیشه تا متعاقب بود خزان و بهاران

همیشه تا متواتر بود ربیع و محرم

بهار بخت ترا از خزان مباد زیانی

که بر حسود تو باشد ربیع عمر محرم

مرا جهان معانی بدولت تو مسخّر

ترا ز جاه و جلال آنچه ممکنست مسلم

شمارهٔ ۴۵ - فی مدح الصاحب الاعظم غیاث الدنیا و الدین محمد رشید

دوش چون شاه حبش بیرون خرامید از حرم

راستیرا همچو سرو از در درآمد دلبرم

مجمر و شمع و شراب آوردم و نقل و کباب

گفتم امشب با سر زلفش بپایان آورم

هر زمان با خویش می گفتم که بعد از مدتی

این منم در صحبت جانان که جان می پرورم

بختم از خواب گران برجست و این بشنید و گفت

گر بخوابش دیدمی هرگز نبودی باورم

شمع را دیدم که با مجمر زبان بیرون کشید

گفت کز خون جگر هر چند پر شد ساغرم

جام نوشین چون نهم بر دست پنداری جمم

ور بتخت زر برآیم راست گوئی نوذرم

شام چون بر زرده ی زرین لگن گردم سوار

قلب شب با تیغ گوهر آگین بر درم

سرکشی گردن فرازم لعبتی نوشین لبم

کوکبی عالم فروزم شاهدی مه منظرم

گرچه در گیتی نمائی دم ز جام جم زنم

هم درفش کاوه هم ضحاک افعی پیکرم

هر کرا بزمیست او را من چراغ مجلسم

هر کجا جمعیست آنجا من گواه محضرم

همچو جدول خط شنگرفی کشم بر چهره لیک

راستی را در سواد شب تو گوئی مسطرم

شهسواری آتشین تیغ و مرصع جوشنم

نیزه داری سیمگون خفتان و زرین مغفرم

جام نوشین نوشم و ساغر نبینی بر کفم

دلق شمعی پوشم و کسوت نیابی در برم

گر کسی زرینه منقار و زر افشان مخلبم

شاهبازی تیز پرواز و درفشان شهپرم

همدم پروانه ام اما بصورت طوطیم

از مگس دارم نژاد اما بمعنی شب پرم

گرم شد مجمر پس اندر دم جوابش داد و گفت

کای دراز کشتنی تا کی دهی درد سرم

من بسوز سینه دامن گیر ماه نخشبم

من بدود دل هوا خواه نگار بر برم

همنشین ماهرویان ختا و خلخم

همدم نسرین برای قندهار و کشمرم

پیکری گوهر نگارم و ز جواهر زینتم

لعبتی سیمین عذارم و زلآلی زبورم

بوستان نارم و گوئی ترنجی از زرم

نافه ی تاتارم و گوئی که گوئی عنبرم

بزمگاه آتشین رویان عودی برقعم

جلوه گاه نار پستانان مشگین چادرم

همدم روحم از آن روح مشام راجم

دائر دیرم از آن پیوند روح قیصرم

طبّله عطار تاتارم نه چینی حقه ام

کوره ئی با کوره ی جانم نه زرین مجمرم

تا چه برجم زانک گاهی ثابتم گه منقلب

تا چه درجم زانک هم پر لعل و هم پر گوهرم

گر جگر می سوزد از شیرینی شکّر مرا

خسروان را جان شیرین می فزاید شکّرم

هر نفس خورشید روئی را بود با من قران

لاجرم هر ساعتی در احتراقست اخترم

پایگاهم بین که هم زانوی سرداران شوم

دستگاهم بین که همدست بتان آذرم

زورق زرین مشکین بادبانم وانگهی

در محیط مجلس آتش گذاران لنگرم

عودی پرده سرایم زانکه هستم خوش نفس

گرچه هرگز کس نمی گوید که من خنیاگرم

رود من پر ساز باشد گر بسوزد عود من

نایم اندر چنگ باشد گر نباشد مزمرم

از که داری رنگ و مقراضت که راند اخر بگوی

زانک من باری ترا از خرقه پوشان نشمرم

گر ملمع باشدت دلق و مشمّع پیرهن

در میان دلقت از زنّار نبود کافرم

نطع در بزم افکنی گوئی که میر مجلسم

تیغ بر گردونه کشی گوئی که شاه خاورم

گر بود سرخاب فرزندت نه من روئین تنم

ور تو داری مجلس سامی نه من زال زرم

ناقصی معتّلی و آنگه لفیفی لازمست

من صحیحی در محل رفع و طیبت مصدرم

شمع گفت ای تیز مغز گرم سودای خموش

من مه سیمین سریر و شاه زرین افسرم

قبّه ی پیروزه گر خضرا بود من اخضرم

زهره بربط زن ار زهرا بود من ازهرم

شامی شب خیز بزم افروز رومی طلعتم

حور آتس روی عنبر موی مشکین معجرم

خضرم و همچون سکندر از سیاهی دم زنم

ور ببینی روشنم آئینه اسکندرم

هر که بیند نور من داند کی ناری آبیم

وانک چیند نور من گوید که ناری پر برم

بولهب خوانندم از بی مهری اما هر شبی

در صوامع اشک می بارم تو گوئی بوذرم

انوری باشد اگر روشن بدانی نسبتم

عنصری باشد اگر نیکو ببینی جوهرم

از سنائی دم زنم در بیتم ار بحثی رود

وز امامی بازگویم چون بمسجد ره برم

دیده ی پروانه چون در شام بر روم اوفتد

جان بپایم در فشاند در زمان چون بنگرم

پیش روی شمس زرگر گر بمیرم دور نیست

زانک زنبورست در اصل طبیعت مادرم

گاه در محرابها بر چهره بارم اشک گرم

گاه در میخانه ها جام می نوشین خورم

قایم اللیلم ولی در شام باشد معبدم

صایم الدهرم ولی مستغنی از خواب و خورم

گر نباشد خامشی و آتش زبانی ورد من

بر نیاید سر بصدر صاحب دین پرورم

اختر برج معالی گوهر درج جلال

آفتاب دین و دولت منبع جود و کرم

زبده دوران غیاث الدین کهف الخافقین

انک گر گوید سزد کز هفت کشور برترم

آصف جمشد قدر و حاتم عیسی دمم

صاحب خسرونشان و خضرا فریدون فرم

من همان گردون جنابم کز علّو مرتبت

توتیای چشم هفت اختر بود خاک درم

در جهان دین و دولت از جهانداری شهم

بر سریر ملک و ملت از سرافرازی سرم

از علّو قدر و رفعت آسمانی ثابتم

وز فروغ نور و رایت آفتابی انورم

سرفرازان بر سر سیاره تاجم می دهند

لاجرم چون تاج بر گردن فرازان سرورم

گردم از مهرم زند گردون عجب نبود چو صبح

زانکه در گیتی گشائی آفتابی دیگرم

صاحبا شاید که برگیری ز خاک ره مرا

زانک همچون مردم چشم خود اصلی گوهرم

من همان مرغم که چون پرواز کردم ز اشیان

گشت خاک آستانت مدتی آبشخورم

آتش دل آبرویم برد و من در پیچ و تاب

چون رسن زین چنبری چرخ زمرّد چنبرم

دیده و لب خشک و تر دارم درین غم کز چه روی

از تر و خشک جهان نبود جز این خشک و ترم

خویشتن را بر رکابت بسته ام ور نی مرا

کی تو بر فتراک بندی زانک صید لاغرم

هفت جلد چرخ زیبد دفتر و دیوان من

گر بود بیتی بمدحت بر کنار دفترم

هر کرا بینم بجز مدحت نرانم بر زبان

هر کجا باشم بجز راه دعایت نسپرم

هر شبت معراج و هر روزت ز نو نوروز باد

تا بمعراج مدیحت از کواکب بگذرم

شمارهٔ ۴۶ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم جلال الحق و الدنیا و الدین مسعود شاه طاب الله ثراه

ای که رضوانت فرستد روضه ی دارالسلام

سبحه گردانان گردون کرده در صحنت مقام

در زوایای تو قطب آسمانرا اعتکاف

در زمین بوس تو شاه اختران را احترام

سایر سیاره بر گرد حریمت در طواف

همچو زوّار حرم پیرامن بیت الحرام

شمسه ی زرکار محرابت خور گیتی فروز

کاسه زنگار نقاشت سپهر سبز فام

خشت سیمین افکند بدر منیرت بر شرف

ناوه زرین کشد سلطان گردونت ببام

جز هوای صحن دلجوی تو ما یفنی الهموم

جز نسیم باد جان بخش تو من یحیی العظام

عنبر هندی که در این بقعه کمتر خادمیست

کار او بی نکهت انفاس سکّان تو خام

سقف مرفوع از تضرع پیش طاقت در رکوع

بیت معمور از شرف نزد ستونت در قیام

پیر گردون شسته خاک آستانت هر سحر

ز آب چشم آتشین رویان زرکاری خیام

جامع مصرت نهم یا مصر جامع کز شرف

قدسیان از بیت مقدس می فرستندت پیام

آنکه او را قیصر قصر زبر جد می نهند

هست کمتر مشعل افروز رواقت شمس نام

چون مقامت شد حریم حضرت شیخ کبیر

لاجرم چون کعبه گشتی قبله گاه خاص و عام

بفکند کیمخت شیر بیشه ی نیلوفری

تا مگر پوشند از آن تیغ خطیبت را نیام

مشتری از غرفه نه پایه پیش منبرت

در گمان افتد که آیا این کدامست آن کدام

حجة الحق قدوة الاقطاب مولی الخافقین

عمدة الاوتاد قطب السالکین کهف الانام

حبذا ای منزل میمون که هست از منزلت

خاکروبان درت را نه فلک در اهتمام

چار رکنت چون دو هفته مه بسال میم و ذال

شد باقبال شهنشاه فلک رفعت تمام

بهمن دارانشین و هرمز کسری نشان

حاتم جمشید قدر و گیو گودرز انتقام

خسرو اعظم جلال داد و دین مسعود شاه

انکه گردونش پرستارست و بهرامش غلام

نعل شبرنک فلک سیرش مه منجوق صبح

پرچم رایات منصورش خم گیسوی شام

سدّه ایوان قدرس عقل ار اعلی الذری

خاک بوس بارگاهش چرخ را اقصی المرام

ملک دین و دولت از تأثیر عدلش برقرار

کار فتح و نصرت از پشتی تیغش با نظام

از یزک داران خیلش کمترین خنجر کشی

شاه چرخ چنبری یعنی خور خاور خرام

در کلام اول ز قدر آیتش رانم سخن

زانک باشد راستی را قد مقدم بر کلام

ای سرافرازی که پیش بحر دستت از حیا

غرق گردد در عرق گاه گهر پاشی غمام

گرد این طاق زمرد بین بزر بنگاشته

کای سپرده منتهای سدره را قدرت بگام

سبز خنک توسن تند جهان پیمای چرخ

هیچ رایض را نگشت از سرکشی یک روز رام

گه بسر دستی رباید از سر کاوس تاج

گه بسر مستی ستاند از کف جمشید جام

نمله ئی را از کف پیغمبری بخشد سریر

پشه ئی را از سر گردنکشی سازد طعام

هر که معروفست در عالم بزهد و معرفت

مست جام دور گردد گرچه باشد پیر جام

زنک یابد تیغ حکمش گر بود مهراج زنک

شام گردد صبح عمرش گر بود سلطان شام

کی کمان چرخ پر دستان روئین تن کشد

آنک پیچد پنجه اسکندر و بازوی سام

سر ز درویشان مگردان تا کنندت سرفراز

کام مسکینان بر آور تا رسانندت بکام

هر که دل در تخت بندد کی شود ایمن ز دار

وانک رو در دانه آرد کی امان یابد ز دام

تا بود در بزم گردون ساغر زرین مهر

چرخ سرکش باد مست ساغر مهرت مدام

بر سر کویت سلام از روضه ی دارالقرار

بر دل و دستت درود از ابر و دریا والسلام

شمارهٔ ۴۷ - فی مدح الشیخ الاعظم السالک الربانی و الناسک الصمدانی برهان الملة و الدین الکوبنانی قدس نفسه

چون بر آمد جوش جیش شاه زنک از راه شام

منهزم شد قیصر رومی رخ مشرق خرام

شاه هفت اقلیم گردونرا که خوانند آفتاب

رفت تیغ تیز شرق افروز مصری در نیام

عنبر فراش یعنی خادم سلطان هند

مشعل سیمین فروزان کرد در نیلی خیام

شاهد مه روی نرگس چشم عنبر موی شب

زد گره در حلقه زنجیر جعد مشک فام

ماه روشن دل که پیر خانقاه کبریاست

شد بیمن همت قطب فلک کارش تمام

من بر این ایوان خضرا در هزاران نرگسه

چشم حیرت باز مانده کاین چه نقش و آن کدام

گه بآه سینه می بردم ز روی مه فروغ

گه بآب دیده می شستم ز زلف شب ظلام

از طریق بی خودی کردم هوای نجد وجد

وز سرمستی گسستم لوک هستی را زمام

غوطه خوردم نیمه شب در زمزم جان چون خلیل

وز ره معنی گرفتم کعبه دل را مقام

اشک مریم ریختم چون شمع و آنکه چون مسیح

پیش این محراب مینا تا سحر کردم قیام

ناگه از مصباح ارواحم منور شد روان

وز نسیم باغ فردوسم معطر شد مشام

روضه ی رضوان جان یعنی سرا بستان دل

شد ز شورم پر سماع بلبل شیرین کلام

بس که کردم شیشه چشم زجاجی پرگلاب

از سرشک لعل من یاقوت رنگ آمد رخام

چون کمیت اشک را بر قطره کردم گرمر و

باد پای خاطرم مانند خورشید تیزگام

بگذراندم سایبان قدر ازین شش پیشگاه

برکشیدم چار طاق طبع بر این هفت بام

بر فراز طارم علوی زدم خرگاه انس

تا مگر کار پریشانم پذیرد التیام

بارگاهی شش درو نه سقف عالی یافتم

همچو محشر پر ز انبوه و تهی از ازدحام

دور آن خرگه محیط و قبض آن معموره بسط

ظلمت آن خطّه نور و شام آن اقلیم بام

رهروان آن جهت سایر ولی ایمن ز سیر

ساکنان آن طرف نامی ولی فارغ ز نام

قال ایشان جمله حال و حال ایشان جمله قال

عام ایشان جمله خاص و خاص ایشان جمله عوام

لاله ی سیراب آن گلشن مبرّا از ذبول

نرگس پر خواب آن بستان معرّا از منام

مجلسی در وی حریفانش همه بی باده مست

وز شراب سرمدی هر یک لبالب کرده جام

لفظ آن مجمع همه معقول و دور از حرف و صوت

خوان آن محفل پر از مطعوم و خالی از طعام

هر فلک قدری در آن مرکز سپهری را مدار

هر جهانگیری در آن عالم جهانی را نظام

زان شبستان هر نگاری چشم خلقی را چراغ

زان ممالک هر سواری کار قومی را قوام

قرب ایشان بی قرابت بعدشان بی انفصال

لطف ایشان بی عنایت قهرشان بی انتقام

در صف کرّوبیان دیدم پیمبر مخبری

روح قدسی را بذیل کبریایش اعتصام

صورتی در عین معنی جوهری فرد از عرض

اختری بی انقلاب و مشعلی بی اضطرام

از زبان بیزبانی در برش بانک سماع

وز شراب لایزالی بر کفش جام مدام

هاتف همّت مرا گفت ای ز عالم بی خبر

قطب عالم را نگر کون و مکان در اهتمام

ترجمان الغیب سرالله کهف الواصلین

حجة الباری علی کل الوری موالی الانام

قدوة الاقطاب عون السالکین برهان دین

عمدة الاوتاد ابونصر احمد خضر احترام

انک رضوان و سلامش می فرستد بر روان

حور فردوس از قصور روضه ی دارالسلام

هادی مهدی نهاد و مرشد عرش آستان

قطب گردون رفعت و درویش سلطان احتشام

دانه چین بار برّش هم وحوش و هم طیور

فضله خوار خوان فضلش هم سوام و هم هوام

همچو شبلی گشته او را ضیغم گردون شکار

همچو ادهم بوده او را ابرش اجرام رام

در هدایت هادیان راه دین را پیشوا

در ولایت والیان عالم جان را امام

ملکت کون و مکان در چشم تعظیمش غبار

حاصل دریا و کان بر خوان تجریدش حطام

هودج گردون هیون رفعتش را بر کتف

گوهر سیاره رخش همتش را بر ستام

رایض طبع ولایت پرور مرتاض او

کرده بر سر ابلق ایام توسن را لگام

آب خضر آباد او سرچشمه ی آب حیات

واستان از و حرمت قبله ی بیت الحرام

پیر ازرق پوش گردون در مزارش یکمرید

خادم هندوی شب در خانقاهش یک غلام

کام جانم نیست الا جان فشاندن بر درش

دل بناکامی تا کی رسد جانم بکام

پادشاها بنده را در کار او کن زانک هست

بر گناهم دیده از غم اشک ریزان چون غمام

چون ز لوح دل فرو شستم سواد کاف و نون

کار دل تا چند کژ بینم بسان دال و لام

گر بقاف قربتم منزل دهی مانند زال

از حسد بر حال من سرخاب گردد اشک سام

باز گیر از چنگ سیمرغ حواسم تا بطبع

طوق فرمانت کشم بر گردن جان چون حمام

مرغ توحیدم بدام آمد بنظم این مدیح

لاجرم تاریخ این ابیات شد تصحیف دام

گر نهی بیت الحرام این بیتها را دور نیست

گرچه هر بیتی که بی برهان بود باشد حرام

چشم خواجو باد فرّاش در خلوتگهش

کاین تمنا هست قطب چرخ را اقصی المرام

شمارهٔ ۴۸ - فی مدح السلطان الاعظم الشیخ ابو اسحق ابراهیم طاب مثواه و یصف القلعه

ز گردش فلک تیز گرد آینه فام

چو راه یافت بدین قلعه اختلال تمام

بر آمد اختر دولت ز مطلع مقصود

گرفت کار ممالک دگر قرار و نظام

طلوع کرد ز مشرق مه سپهر جلال

نزول کرد بکرمان شه ستاره غلام

جمال دنیی و دین شاه شرق ابواسحق

که قاصرست ز ادراک پایه اش اوهام

رهین منت احسان او وحوش و طیور

اسیر چنبر فرمان او سوام و هوام

بعهد مملکتش پشّه حامی طغرل

بدور معدلتش گرگ راعی اغنام

بوقت انک شهنشاه لاجورد سریر

بقصد قاصد سیاره کرده بود مقام

چهل گذشته بتاریخ هجری از هفصد

ز عید گشته بعید و قریب ماه صیام

بالتفات ضمیر منیر ملک پناه

که باد ملک جهان در پناه او مادام

اساس قلعه بجائی رسید کز رفعت

ببرد رونق این نه رواق مینا فام

بدیده بانی بر بام طارمش کیوان

بکو تو الی بر برج غرفه اش بهرام

مهش بماله ی سیمین کشیده گچ در طاق

خورش بناوه زرین کشیده گل بر بام

فروغ چشمه ی خورشید شمسه اش کرده

ز لوح چهره شب مرتفع سواد ظلام

همیشه تا شه آتش رخ فلک هر روز

ز خیط شمس بتابد طناب سبز خیام

طناب خیمه او باد زلف حور العین

گدای درگه او باد خسرو ایام

شمارهٔ ۴۹ - فی الحقیقة و اثبات النفس الناطقه

من ببال کبریا در اوج وحدت می پرم

بشنو آواز ملایک از طنین شهپرم

ترجمان قایل وحیست در اطوار غیب

خامه معجز نمای و طبع حکمت پرورم

عکس عالم در وجود خویش بینم منعکس

ور ز من باور کنی آئینه ی اسکندرم

تیغ نطقم جاری است از شرق تا اقصای غرب

گرچه حرفی نیست مانند زبان خنجرم

گر برد روح الامین بر آسمان اشعار من

مصحف کرّوبیان گردد سواد دفترم

تا سبق بردم بقوس قامت از گردون پیر

شد دل دانشورم تیر و دو پیکر پیکرم

چون بنات طبع را از پرده می آرم برون

پرده ی دوشیزگان عالم جان می درم

نغمه ی مرغان عرشی می کند چرخ استماع

از صریر کلّک دستان ساز معنی گسترم

قند مصری گر رسد در گفته ی شیرین من

آبگردد از حیای شعر همچون شکرم

هر نفسی کآهی بر آرم از درون تابناک

همو صبح از دل بر آید آفتابی انورم

شمع جمع فطرتم خوانند و من مانند شمع

از سراندازی که هستم در مجامع سرورم

چون بعزم عالم بالا علم بیرون زنم

خسرو انجم که باشد یک سوار از لشکرم

ایکه می گوئیکه بیجوهر عرض موجود نیست

از غرض بگذر که من در اصل فطرت جوهرم

من نه این موجود معدومم که می بینی مرا

غیر از این صورت تصور کن وجودی دیگرم

تا بزیر کله ی توفیق دارم تکیه گاه

نو عروس عصمت آید هر شبی در بسترم

من کلیم طور توحیدم نه هامان سیرتم

من مسیح مهد تحقیقم نه رهبان مخبرم

گرچه همچون قطب گردون در تجرد ثابتم

دختران نعش را در چار مذهب شوهرم

ساقی قدسم چو جام لا یزالی می دهد

کی بمیرم کز کف خضر آب حیوان می خورم

گر بصورت ساکن دیر مغانم می نهند

سالکان راه ایمان را بمعنی رهبرم

صبح اگر قرصی خورن بینم که خوانسالار چرخ

بر کنار سفره ی همت نهد قرص خورم

چون بآهنگ صبوحم زهره در چرخ آورد

پر می روشن شود از چشمه ی خور ساغرم

من که در ملک قناعت کوس محمودی زنم

کی بود چشم طمع بر تاج و تخت سنجرم

گر بدامن زر بریزد بر سرم هر بامداد

من کجا از سکه شاه فلک یاد آورم

تا مرا در خطه ی وحدت خطابت داده اند

هفت گردون نیست الا یک ترنج از منبرم

من که با عیسی بباغ قدس دارم جلوه گاه

از خری باشد گر آید یاد قصر قیصرم

از بت و بتگر تبرّا کرده ام همچون خلیل

لیکن ار نیکو ببینی هم بتم هم بتگرم

چون نگشتم ملتفت هرگز بمال نه پدر

ای پسر نام جهاز چار مادر کی برم

اخترم میراث گیر نه فلک خواند ولیک

طفل را هم گر بهفت اختر فرود آید سرم

نیستم ممنون آبا زانک از فیض بقا

بی پدر پرورد چون عیسی مریم مادرم

زان بروشن گوهری مشهور افاقم که چرخ

همچو تیغ آفتاب از نور یابد گوهرم

کی بهر صورت دهم چون بادبان دل را بباد

زا برای آنک در دریای معنی لنگرم

گرچه در منصوبه بازی فادرم از ده هزار

چون ببینی از جهات خویشتن در ششدرم

گردد از دور فلک سیاره دامنگیر من

ور نه من فارغ ز چرخ پیر نیلی چادرم

گر بچشم خویش بینم نقش خود را در خیال

در خال خود بچشم خویش بینی بنگرم

گرچه از دریا و کان یکجو مرا محصول نیست

حاصلات کان و دریا را بیک جو نشمرم

همچو سرو و سوسنم آزاد بینند از جهان

گر زمانه تاج زر بر سر نهد چون عبهرم

گر بهر سازم که بنوازد بسازم با فلک

شاید ار بر دف بموید زهره ی خنیاگرم

من که در عالم نمی گنجم ز فرط کبریا

روشنست این همچو خور کاین خانه نبود در خورم

گر فرود آید بچرخ سیمگون مانند تیر

خسرو مشرق ز سر تا پای گیرد در زرم

می نهندم نغمه ساز گلشن روحانیان

چون تذرو بوستان عترت پیغمبرم

می دهندم خلعت از دولتسرای قدسیان

تا درین محنت سرا مدحت سرای حیدرم

کی رسم در ساکنان عالم علوی مگر

خویش را بگذارم و زین دیر سفلی بگذرم

گر مرا از دام خواجو باشد اومید نجات

بال بگشایم وزین سبز آشیان بیرون پرم

شمارهٔ ۵۰ - فی مدح الصاحب الاعظم دستور المعظم شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی نور الله مرقده

الا ای جعد چین بر چین مشکین کمند افکن

گرفته آفتابت جیب و ماه و مشتری دامن

تو آن جادوی کشمیری که از بادش بود مرکب

تو آن هندوی خونخواری که بر آتش کنی مسکن

شکست مشک چین از تو فریب عقل و دین از تو

همه روی زمین از تو پر از آشوب مرد و زن

نسیمت مشک را مایه شکنجت زلف را سایه

همت خورشید پیرایه همت سیاره پیرامن

مگر شبرنگ بهزادی که بر آتش کنی جولان

ولیکن سرکشت بینم بسان کرّه ی توسن

ز هندستان سپه رانی و بر خاور زنی خرگه

بترکستان فرود آئی و سازی روم را مکمن

چو در چینی خطا باشد که بر چین ترکتاز آری

فرس بر شاه خاور ران و قلب شام را بشکن

بسر حد ختن در تاز و لشکر عرض ده در چین

حبش را در شکن بر روم و ملک زنک بر هم زن

مگر بر قلب جانبازان شبیخون می بری امشب

وگر نی در شب تاری چرا پوشیده ئی جوشن

شبستان تو پر نسرین و از نسرین ترا بستر

بغلطاق تو مشک آگین و مشک آسات پیراهن

بشاخ خیرزان مانی که بر آب افکند حلقه

ببرک ضمیران مانی که در باغش بود معدن

ترا خون سیاوش گرچه دامنگیر شد لیکن

بترکستان منه رخ تا نیفتی در چه بیژن

مگر نعل سم شبرنگ مخدومی که می زیبد

کمینه خادمش بهرام و کمتر چاکرش بهمن

کنی خورشید تابان را ز عنبر مشک در دامن

نهی سرو خرامان را ز سنبل طوق بر گردن

شوی در حلق جان چنبر چو از چنبر شوی حلقه

زنی در خرمنم آتش چو بر آتش زنی خرمن

خلیل آسات هر ساعت بتی در آتش اندازد

ولی پیرامنت پیداست کاتش می شود گلشن

چو شادروانت بر بادست پنداری سلیمانی

که در هر حلقه ات بینم هزاران گونه اهریمن

اگر پیچنده ثعبانی مپیچ از دست موسی سر

ور از نکهت روان بخشی دم از انفاس عیسی زن

بشبرو زنگیی مانی که سر بالش بود اسود

بسرکش هندوئی مانی که جلبابش بود ادکن

توئی آن سنبل هندو که بر طرف گلستانت

نماید بندگی ریحان و آزادی کند سوسن

چه میمون هندوئی آیا که ایمن باشی از آتش

چه مقبل زنگیی یا رب که فردوست بود مأمن

اگر شخصی بود تاری منم تاری و تاری تو

وگر لیلی بود لیلی توئی لیلی و مجنون من؟!

مپیچ از خط خوبان سرکه هم کاری بود در خور

متاب از ماه تابان رو که هم وجهی بود احسن

بگو تا خود چه سر داری که مه را در کمند آری

ندانم کز سیه کاری کمندی یا کمند افکن

چرا پیوسته گرد طلعت شیرین لبان گردی

بدور آصف دوران دل از مهر بتان بر کن

پناه ملک شمس الحق و الدین آن فلک رفعت

که گردد چشم هفت اختر ز خاک درگهش روشن

سلیمان قدر موسی کف خضر عمر سکندر در

محمد خلق عیسی دم علی جود تهمتن تن

بدل دانا تر از لقمان بجود افزون تر از حاتم

بثروت غالب از قارون بشوکت برتر از قارن

صدای صدمه ی صیتش ز مشرق تا حد مغرب

اسیر چنبر حکمش ز خلخ تا در ارمن

بگاه رزم او بوسد زمین بهرام خنجر کش

بیاد بزم او نوشد قدح ناهید بربط زن

ندا از آسمان خیزد عدوّش را که لا تفرح

نوید از اختران آید ولیش را که لا تحزن

ز سهمش کوه بگدازد چو موم از حدّت آتش

ز تیغش فتنه بگریزد چو دیو از جنبش آهن

عدو از نوک پیکانش بخواند نامه ی ماتم

فلک بر مرگ بد خواهش بپوشد جامه ی شیون

ایا قطب فلک رفعت که مرغان جلالت را

سزد از زانک ریزند از نجوم ثابتات ارزن

در آن کشور که اقبالت بتخت ملک بنشیند

ورای هفتمین اقلیم گردون باشدش بر زن

بنای قبّه ی قدرت چنان عالیست کز رفعت

سپهر هفتمش پیروزه گون خشتست بر روزن

عقود گوهر تیغت عروس ملک را زیور

زلال چشمه ی طبعت چراغ صبح را روغن

من ار در مجلس شاهان چو شمع آتش زبان گردم

بوقت گفتن مدحت شوم همچون لگن الکن

الا تا امر را قائل بگاه لفظ گوید قل

الا تا نفی را نحوی بجای ما بیارد من

نوال دست تو بادا فزون از لفظ کیف و کم

مثال امر تو بادا بورن از نفی لاولن

بکام دوستان در بوستان بنشین که بنشیند

ز رشک دولتت دایم بکام دشمنان دشمن

شمارهٔ ۵۱ - فی منقبة مولای متقیان اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب علیه السلام

قرطه ی رز چاک زد لعبت سیمین بدن

اشک ملمع فشاند شمع مرصع لگن

خیری خور بردمید از دل خارای کوه

مرغ چمن برکشید زمزمه ی خار کن

دانه ی گاورس چید باز سپید سحر

داغ گلستان بماند در دل زاغ و زغن

طایر طاوس بال کرد نشیمن بباغ

گلرخ بستان فروز گشت چمان در چمن

طارم شش روزه شد رشک ریاض بهشت

حقّه ی پیروزه گشت درج عقیق یمن

زاتش خور بر فروخت عرصه میدان چرخ

چون ز تف تیغ گیو قلب سپاه پشن

جوهری چرخ چون لؤلؤ لالا خرید

داد زر مغربی درّ ثمین را ثمن

دهر معرّبد کشید خنجر تیز از نیام

چرخ مشعبد فشاند سونش لعل از دهن

زال زر مهر بین از پی دیو سپید

رخش بمیدان کین تاخته چون تهمتن

قیصر قصر فلک کرده کمین بر حبش

سیف بمانی بدست چون پسر ذی یزن

خیمه پیروزه گون یافته سیمین ستون

شمسه ی زر رشته تاب بافته زرّین رسن

یوسف گلروی چرخ رسته ز چنگال گرگ

لیک بخون کرده رنگ لاله صفت پیرهن

خنجر سرخاب مهر آتش بهرام سوز

لشکر جمشید قلب خیل شیاطین شکن

محمل سلطان مصر آمده بیرون ز شام

مشرقی تیز رو گشته پدید از عطن

صبح مسیحا نفس از ره بام آمده

ساغر زرین بچنگ چون صنمی سیم تن

سالک دل یافته نکهت روح القدس

چون نبی یثربی بوی اویس قرن

انوری خاوری از سر صدق و صفا

ورد زبان ساخته محمدت بوالحسن

قاضی دین رسول خازن گنج بتول

قامع کیش هبل ماحی نقش وثن

شاهد شامی برید شعر سیه بر بدن

وافعی سیمین کشید مهره زر در دهن

چرخ سراسیمه داد مهر سلیمان بباد

صرح ممرّد فتاد بر گذر اهرمن

زد شب زنگی نژاد از پی تسخیر ملک

خیمه مهراج زنک بر در شاه ختن

روز درفشان درفش جم شد و شب بیورسب

ماه فروزنده روی رای و زحل برهمن

مادر پیر جهان سینه سیه کرده است

تا دل شمس رضیع سرد شود از لبن

چون مه مصر سپهر در چه کنعان فتاد

تیره چه غرب را منقطع آمد شطن

ترک فلک را ببین داغ حبش بر جبین

طره ی شب را نگر نافه ی چین درّ شکن

چرخ جواهر فروش بر سر بازار صنع

بر طبق لاژورد ریخته در عدن

خیل شه نیروز رانده جنیبت بشام

خسرو هندوستان برده بچین تاختن

مهر چه مه روی مصر گشته بزندان اسیر

قطب چو یعقوب پیر ساکن بیت الحزن

مطرب داستانسرا کوهه ی کاوس مقام

خسرو ضیغم سوار بیشه ی شیرش وطن

ساقی زرینه کاس از پی بزم طرب

در بن طاس افق ریخته دُردی دن

رامح چرخ از سماک سائس دور قمر

آخته زرین سنان ساخته سیمین مجن

کوکب سیاره را پیر فلک راهبر

موکب انوار را ظل زمین راهزن

دودکش چرخ را انجم ثابت چراغ

بتکده دهر را ظلمت ظالم شمن

خون شفق در کنار چرخ بسوک حسین

دود غشق در جگر دهر بداغ حسن

انک بود رعد را از غم او ناله کار

وانک بود ابر را بی رخ او گریه فن

روضه ی تحقیق را گیسوی آن ضمیران

گلشن توحید را عارض این نسترن

یافته خلد برین از لب این ناردان

و آمده در باغ دین قامت آن نارون

نیست بجز ذکرشان مفتی جانرا فنون

نیست بجز فکرشان دوحه ی دل رافنن

دوش که بود از حزن شمع دلم شعله زن

سینه انجم فروز مشعله ی انجمن

تار تن ناتوان سوخته از تاب دل

مرغ دل خون چکان دوخته برباب زن

زمزمه ی زیرم از ناله شبگیر خویش

باده ی گلگونم از خون دل خویشتن

آتش می ریخته آب من خاکسار

نغمه ی بربط زده راه من ممتحن

مهدی مهد دماغ آنکه خرد نام اوست

از غرف کبریا کرده نظر سوی من

گفت که تا کی بود در شب محنت ترا

شمع دل تابناک از ذوبان در شجن

چند در این تنگنا دل ببلا مبتلا

چند در این تیره جا جان بفنا مرتهن

خیز چو عیسی برین طارم خضرا خرام

گوش ثواقب بمال چشم ثوابت بکن

دلو زحل بازگیر از کف گردون پیر

وز سر سلطان شرق افسر زر درفکن

تا کندت آرزو پایه ی قطب فلک

بازستان مردوار پایه نعش از سه زن

آتش خور بر فروز کلک عطارد بسوز

خنجر بهرام گیر گردن گردون بزن

راه ملاهی مپوی باغ الهی بجوی

وز پی سبزی مشوی دست ز سلوی و من

گرچه نئی یار غار از در غار هدی

مگذر و چون عنکبوت پرده غفلت متن

چون زده ئی کوس دین بر سر کوی یقین

تخت اقامت مزمن بر در درگاه زن

درگذر از چند و چون تا بکی از کیف و کم

بر گذر از نهی و نفی تا بکی از لاولن

چون برسیدی بحال دم مزن از قیل و قال

چون بگذشتی ز قال بیش مگو ما و من

تا نکنی ورد خویش شه اولیا

از ورق خاطرت محو نگردد محن

شیر دل لافتی شیر خدا مرتضی

حیدر خیبر گشا صفدر عنتر فکن

ناصب رایات علم شارح آیات حق

واسطه ی کاف و نون کاشف سرّ و علن

شاه ولایت پناه میر ملایک سپاه

کهف مکین و مکان زین زمین و زمان

مرغ سلونی صفیر بحر خلیلی گهر

تازی دلدل سوار مکّی قدسی سنن

ازهر زهرا حرم گوهر دریا کرم

روح مسیحا شیم خضر سکندر فطن

مکتب دین را ادیب راه خدا را دلیل

فلک ملل را خطیب شاه رسل را ختن

گفته ز تعظیم شأن محمدتش مصطفی

خوانده ز فرط جلال منقبتش ذو المنن

نعل سم دلدلش تاج سر فر قدین

خاک ره قنبرش سرمه چشم پرن

سبحه طرازان قدس در حرمش معتکف

قلعه گشایان چرخ بر علمش مفتتن

دست مده جز بدو تا نشوی پایمال

فتنه مشو جز برو تا برهی از فتن

جان ثنا خوان من تا ابد از مدحتش

باز نیاید چو مرغ از گل و برگ سمن

در ره مهرش فلک مشوره با من کند

زانک بود مستشار نزد خرد مؤتمن

چون ببرم از جهان حسرت آل رسول

روز جزا در برم سوخته بینی کفن

سرو قد کلک من چون متمایل شود

ریزدش از چین زلف نافه چینی بمن

گفته ی خواجو گلیست رسته ز گلزار جان

کاید از انفاس او بوی خرد بی سخن

شمارهٔ ۵۲ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم صاحب الجیش و العلم شرف الحق الدنیا و الدین مبارز الاسلام و المسلمین شاه مظفر زید عدله

وقت صبحم گذر افتاد بر اطراف چمن

با بتی ماه رخ سنگدل سیم بدن

برکشیدیم چو سرو از لب سرچشمه علم

تا بشوئیم ز رخساره ی دل گرد حزن

ماجرائی ز قضا گشت بد انسان واقع

که نبودیم دمی بی شغب و شور و فتن

چشم آن ماه پریچهره چو بر چشمه فتاد

گفت ماهیت این با تو بگویم روشن

انک گویند که دارد روشی باد هواست

زانک چون او نبود بی قدمی تر دامن

دیده اش گرچه پر آبست درو نیست حیا

ابر از اینرو فکند بر رخ او آب دهن

چشمه را این سخن افتاد ز ناگه در گوش

گفت بنگر که چه آید بسر ما ز محن

دست شستن ز روان به که شنیدن زین دست

سخن باده پرستی که نه مردست و نه زن

بدرفشید دلش در بر و از جای برفت

گفت کای از تو بهر گوشه هزاران شیون

ما همانیم که هر دم که بهنگام ربیع

خیل نوروز گشایند کمین از مکمن

یا چو چتر از سر داراب شجر دور شود

بزند نوبت شادی بگلستان بهمن

گه علم بر سر ما بینی و گاهی بیرق

گه زره در بر ما یابی و گاهی جوشن

کوه و در گردد از آمد شدن ما شاداب

باغ و صحرا شود از رهگذر ما گلشن

در بهاران که کنم بر طرف باغ گذار

بفزاید ز من آب رخ نسرین و سمن

نیستم آتش از بسکه دلم جوش زند

در دل لاله سیراب شوم دود افکن

بی وجودم نبود سرو خرامان را جان

که روان شد تنم و سرو خرامان همه تن

بیحضورم نبود طرف گلستان را نور

که چراغست گلستان و من او را روغن

چشم سرمست بتم گفت که ای گنده خموش

برو از پیشم و شوخی مکن و لاف مزن

حرکتهای تو سر دست و سخنهای تو باد

لاجرم بر تو بخندد عروسان چمن

گرچه روشن گهری یک سخن از ما بشنو

نام گوهر مبر و قیمت گوهر مشکن

با من از بند زره بگذر و جوشن بگذار

که بود تیغ زدن کارم و خون خوردن فن

من که هر نقش که باشد بنظر بگشایم

تو ازینگونه کنی نقش نمائی با من

همه را بینم و در خویش نبینم زیراک

خویش بینی نبود نزد خرد مستحسن

مست خوانندم و مخمور ولی نیست مرا

بجز از گوشه ی محراب شب و روز وطن

فرض عینست مرا بندگی درگه شاه

نیستم زانکه فرایض نشناسم ز سنن

شرف و قدر من این بس که بمژگان روبم

خاک میدان شه تیغ کش قلب شکن

خسرو شرق مظفر شه اقلیم ظفر

مفخر روی زمین واسطه ی عقد ز من

هم دل وافی او فضل و هنر را جامع

هم کف کافی او جود و کرم را معدن

ای تهمتن تن دارا در افریدون فر

که فرود تو بود گاه شجاعت بیژن

بر جناب تو گدائی ز فقیران قارون

در سپاه تو بزرگی ز امیران قارن

گرز که کوب تو بنیان امل را هادم

نوک پیکان تو سکّان اجل را مامن

روح را چشمه ی خونریز سنانت مشرب

فتح را سایه ی میمون لوایت مسکن

گلشن قدر ترا روضه رضوان ساحت

خطه ی جاه ترا ملک ملایک برزن

همچو جمشید بهر جا که روی بگریزد

فتنه از نعل سمند تو چو دیو از آهن

سر تیغ تو زمرد شد و اعدا افعی

نوک تیر تو شهاب آمد و خصم اهریمن

چرخ پیروزه نهد قبّه ی اقبال ترا

خشت زرین خور از بهر شرف بر روزن

دشمن سر زده بی خنجر عالم سوزت

بار سر چند تواند که کشد بر گردن

بدسگالان تو گر شمع فروزان گردند

سر فرازی نتوان بست بریشان برسن

گر فلک نوبت خود با تو گذارد شاید

زانکه بخت تو جوانست و فلک پیر و کهن

بید برگ چمن معرکه یعنی تیغت

هر کجا سایه برافکند بروید روین

خصم اگر یاد کند ز آتش خشمت در خاک

بر تنش روز جزا سوخته بینند کفن

مجمر خلق تو چون دم زند از خوشبوئی

از حسد دود برآید ز دل مشک ختن

چرخ اگر قرجی خاص تو نگشت از چه سبب

گه ز خورشید کند تیغ و گه از ماه مجن

دل گردون بتف تیغ جهانسوز بسوز

چشم اختر بسر رمح جگر دوز بکن

پیش ابکار ضمیرم که برند آب صنم

قامت چرخ نگر خم شده چون پشت شمن

خاطرم چون حلل بکر مدیحت دوزد

سازدش خسرو سیاره ز مژگان سوزن

چون بیاد کفت از خامه دُر افشان گردم

از حیا آب شود رشته لؤلؤی عدن

مرغ مدحت چو دم صبح بپرواز آرم

بینم از دور که ریزد کواکب ارزن

تا بود شمع سپهری ز لگن مستغنی

شمع اقبال ترا چرخ برین باد لگن

حرم دولتت افواج ملک را معبد

دل دین پرورت اسرار فلک را مخزن

تحفه ی عالم بالا سخن قدر تو باد

که یقینست که بالاتر ازین نیست سخن

شمارهٔ ۵۳ - فی مدح الامیر الاعظم جلال الدنیا و الدین ارپه بیک و یصف السیف

آن چیست عکس بیرق زرین آسمان

یا برق تیغ خسرو کیخسرو آستان

چون چرخ بیقرار و ازو چرخ را قرار

زو فتنه بی نشان و ازو فتنه را نشان

همچون سماک رامح و زو رأس را هراس

همچون شهاب ثاقب و زو دیو را زیان

چون لعل دلبران پری چهره آبدار

چون چشم عاشقان جگر خسته خونفشان

آیا چه جوهریست که هنگام کارزار

هم طبع نار گیرد و هم رنگ ناردان

در گنج شایگان بود الماس و از گهر

الماس پاره ئیست درو گنج شایگان

مانند اژدهای دمانست زهردار

یا نی بگاه حمله نهنگیست جان ستان

چون طبع در تحرک و چون وهم تیز رو

روشن تر از یقین و ازو عقل در گمان

چون برگ گندناست ولیکن ز خون خصم

گردد بروز معرکه چون شاخ ارغوان

در آب اگر چه قطره گهر گردد این عجب

در آن قطره ئی شده چندین گهر نهان

آتش کسی نگفت که بیرون جهد ز آب

کس آب را ندید کش آتش بود مکان

در دست شهریار بهنگام کارزار

چون آب قطره ئیست بدریای بیکران

خضر سکندر آیت جمشید معدلت

عنقای قاف مرتبت سد ره آشیان

کشور گشای ملک و جهاندار ملک بخش

صاحبقران عصر و خداوند انس و جان

قطب سماک نیزه مریخ انتقام

گردون آفتاب دل صاعقه سنان

مالک رقاب ملک عرب خسرو عجم

دیهیم بخش تاجوران شاه کامران

اعظم جلال دنیی و دین انک از علو

شد پایمان همت او فرق فرقدان

والا امیرزاده آفاق ارپه بیک

انکو بمهر و کینه جهانیست در جهان

ایام زیر دستش و اجرام زیر پای

گردونش در جنیبت و دریاش در بنان

تیغش گرفته ملکت کسری و کیقباد

صیتش شکسته رونق دارا و اردوان

شاها غرض ز فطرت عالم تو بوده ئی

ور نی که داشتی خبر از کاف کن فکان

منسوخ کرد قصه ی یک روزه رزم تو

جنگ دوازده رخ و ناموس هفت خوان

چون بر فراز رخش تکاور شوی سوار

گوئی تهمتنست که آید ز سیستان

نوک سنانت حلقه زرین آفتاب

برباید از کناره ی میدان آسمان

خصم تو چون سخن بزبان سنان کند

ساکت شود چو تیغ تو بیرون کشد زبان

گیتی عنان حکم بدست تو داد از آنک

پیرست چرخ سرکش و بخت تو نوجوان

گردون بر آستان جلال تو پرده دار

کیوان فراز قبّه ی قدر تو پاسبان

آنجا که آتش سر تیغت زند شرار

دوزخ چو اخگری بود و آسمان دخان

خصم ترا از آتش سر تیغت زند شرار

دوزخ چو اخگری بود و آسمان دخان

صاحبقران عهدی از آنرو که اخترت

با مشتری ببرج شرف می کند قران

از قلزم عطای تو یک قطره بیش نیست

در کن فکان نتیجه بحر و دفین کان

با مسرع قضا شده حکم تو همرکاب

با نصرت و ظفر شده بخت تو هم عنان

درشان تست آیت شاهی از آنک تو

هم پادشه نشانی و هم پادشه نشان

چون در فضای معرکه افتد غریو کوس

گردد ز بیمت از تن دشمن روان روان

کوه گران رکاب ز تیغ سبک سرت

گردد سبک عنان چو رکابت شود گران

شیر فلک ز بیم کمند تو در گریز

گاو زمین ز سم سمند تو در فغان

سلطان یک سواره ی گردون بزینهار

در دست و پای مرکبت افتد که الامان

کوه کمرکش ار بخلاف تو سرکشد

بشکاف سینه اش ز سر تیغ تا میان

حکم تو گشته مرکز آفاق را محیط

جود تو روزنامه ی ارزاق را ضمان

قاضی القضاة مسند پیروزه از شرف

در زیر شقه علمت بسته طیلسان

اجرام را صلابت تیغ تو رهنمای

و ایام را مهابت قهر تو قهرمان

با پرتو ضمیر تو خورشید گو مباش

در جنب کبریای تو جمشید گو ممان

آب حیوة را که بظلمت نشان دهند

خاک جناب تست درین تیره خاکدان

در ملک چون سکندر ثانی توئی کنون

بادا کرامتت چو خضر عمر جاودان

شمارهٔ ۵۴ - فی مدح امیر الاعظم الشهریار المعظم والی السیف و القلم خسرو غازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد زید عدله و یصف الحمام

ای پیکر منور محرور خوی چکان

ثعبان آتشین دم روئینه استخوان

گوئی سمندری که در آتش کنی قرار

یا مرغ آبیی که در آبت بود مکان

با آتشت مقارنه از خاکت ارتفاع

با اخترت مقابله با رأست اقتران

اوج تو در حضیض و وبال تو در هبوط

وضع تو بر اثیر و بخارت بر آسمان

از چرخت استفاضت و از بحرت اجتناب

هم چرخ زیر دستت و هم بحر زیر ران

با خاک در تواضع و از باد محترز

در آتشت نشیمن و در آیت آشیان

ترکیبت از طبایع و مستغنی از خواص

در موقفت جهنم و در ساحتت جنان

خاکست طینت تو و با آب هم مزاج

دلوست طالع تو و با چرخ همعنان

از آبت استطاعت و از آتشت نظام

با آبت استقامت و با آتشت قران

هم دیو در هوای فضایت گرفته انس

هم انس در مصاحبتت پروریده جان

سطح تو دلگشای و مقام تو دلپذیر

صحن تو دلنشین و هوای تو دل نشان

در تحت تست دوزخ و در صحن باغ خلد

در جیب تست گلخن و در جوف گلستان

همواره در فضای تو هم دیو و هم پری

پیوسته در هوای تو هم پیر و هم جوان

چون کی جدا نمی شوی از تخت یکنفس

چون جم گزیر نیستت از جام یک زمان

از باد و خاک و آتش و آبت زیان مباد

تا باد و خاک و آتش و آبست در جهان

محروریی و دفع حرارت کنی بآب

لیکن ترا ز فرط رطوبت بود زیان

هر دم که از جگر نفس سرد بر کشی

در دم ز چشمهات شود چشمه ها روان

خلقی فرو بری ز زن و مرد دم بدم

یک یک بر آوری همه را دیگر از دهان

در آب و آتشی ز دل گرم و چشم تر

چون دشمنان خسرو کیخسرو آستان

چرخت بسال هفتصد و چار پنج و شش

چون مه تمام کرد بمهر خدایگان

صاحبقران مبارز دین صفدر عجم

شاه فلک نشین و امیر ملک نشان

انکو روان رستم زال از حیای او

چون آب خوی بر آورد از خاک سیستان

از بیم نوک خنجر گردون شکاف او

شیر فلک برون جهد از راه کهکشان

آبست پیش خنجر او تیغ اردشیر

خاکست نزد منظر او کاخ اردوان

عاجز ز کنه رفعت او وهم دور بین

قاصر ز درک رتبت او عقل خرده دان

روزی که تیر موی شکاف دلاوران

چون موی سر برون زند از فرق فرقدان

از نوک ناوک و سم اسبش برآورند

شیر سپهر غرش و گاو زمین فغان

ای در زبان سخن بثنای تو کامکار

وی در دهان زبان بدعای تو کامران

شطری ز کارخانه ی حکم تو کائنات

سطری ز کارنامه ی علم تو کن فکان

گیتی بطبع عنصریت گشته ی مدح گوی

واختر برای انوریت گشته مدح خوان

کف بر دهن فکنده زرشک دل تو بحر

بر خاک ره نشسته ز دست کف تو کان

قلب فلک شکسته سنانت بحکم آنک

روئین تنست رمحت و افلاک هفتخوان

هر حلقه ئی ز چین کمند تو روز کین

بر چرخ بسته تیر فلک را بریسمان

انداخته کمان تو زه در دهان تیر

برده زبان کلک تو آب از رخ سنان

تیغت سماک رامح و زو رأس را هراس

تیرت شهاب ثاقب زو دیو را هوان

چون حجت حسام تو برهان قاطعست

شمع فلک ز بهر چه بیرون کشد زبان

هر دم ز تیر موی شکاف تو مشتری

افغان زه بر آورد از خانه ی کمان

شاید که چرخ سرکش که رو چو بندگان

بندد کمر ز منطقه پیش تو بر میان

تا گاو آسمان نکند قصد سنبله

تا راه کهکشان نبود راه که کشان

با داقضیم تو سنت از خرمن قمر

وانگه کمینه ز اخته چیان تو توامان

جاه تو بر دوام و جلال تو مستدام

ملک تو بیزوال و بقای تو جاودان

شمارهٔ ۵۵ - فی مدح الصاحب الاعظم فخر الدولة و الدین التبریزی و یذکر ابتهاجه بصحة الوزیر العادل غیاث الدین محمد

چون سرخ گل بر آمد ازین سبز بوستان

آفاق شد ز مرغ سحر خوان پر از فغان

خاتون نیمروز برون آمد از افق

از روی دلفروز بر افکند طیلسان

پیدا شد از افق علم خسرو ختا

وز دیده گشت رایت شاه حبش نهان

من گشته از روان بری و جان ز تن ملول

دل کرده از قدح سبک و سر ز می گران

رفتم بصف صفه نشینان شهر قدس

دیدم جماعتی همه گویای بیزبان

مستنشق روایح بستانسرای خلد

مستنطق بدایع سکّان لامکان

حرف وجود شسته ز لوح مکونات

خط عدم کشیده در آیات کن فکان

لاهوتی و سباسب ناسوت زیر پی

ناسوتی و مراکب لاهوت زیر ران

چون بحر در تموج و از موج بر کنار

چون شمع در میانه و از جمع بر کران

منظور عین ناظر و ناظر همه نظر

صورت همه معانی و معنی همه بیان

قائم بجوهر دل و دل خالی از عرض

در بیخودی یقین وز خود مانده در گمان

اورادشان ثنای وزیر جهان خدیو

تسبیحشان دعای خدیو جهان ستان

دیدم در آن میانه بزرگی فرشته وش

اقطاب را امام و امم را خدایگان

در بر ز اطلس فلک سیمگون لباس

بر سر ز چتر زرکش خورشید سایبان

پرسیدم از خرد که چه قومند و حال چیست

کاینان نهاده اند در این روضه آشیان

قطب فلک که دید روان گشته بر زمین

نقش ملک که دید عیان گشته در جهان

این زمره ساکنان بهشتند یا ملک

وین خطه تختگاه عراقست یا جنان

دل را که بود معتکف آستان شوق

آمد ندای هاتف غیبی بگوش جان

کان خواجه فخر دولت و دینست کز علو

شد پایمال همت او فرق فرقدان

کاورد بهر تهنیت صحّت وزیر

روحانیان عالم جانرا بمیهمان

زین مژده بسکه سیم و زر افشاند در عراق

امروز کس نمی دهد از مفلسی نشان

در دور آن بزرگ فلک قدر در جهان

کس بی نوا نماند خصوصاً در اصفهان

شاه فلک که قیصر قصر زبرجدست

بادش فتاده همچو کدائی بر آستان

شمارهٔ ۵۶ - فی مدح الصاحب السعید جلال الحق و الدین الخوافی طاب الله ثراه

زهی از درت آسمان را وظیفه

گرفته ز دست تو دریا وظیفه

ز لطفت صبا کرده طرف چمن را

نهالی گلریز و دیبا وظیفه

عروس فلک را ز سمّ سمندت

شده معجر گرد والا وظیفه

ز انعام عام تو گردون دون را

بغلطاق زربفت خارا وظیفه

شکر پاسخان ضمیر تو داده

بطوطی ز لعل شکرخا وظیفه

دو هندوی دریا دل چشم ما را

ز کلک تو لؤلؤی لالا وظیفه

جهان را بفرّ تو هر روز قرصی

ازین مطبخ سیم سیما وظیفه

فرستاده فراش خلوتسرایت

بخاقان ایوان علیا وظیفه

ز لعل لب ساقیان جلالت

شه چرخ را جام صهبا وظیفه

بیمن مدیح تو صد باره هر شب

ز شعرم طلب کرده شعری وظیفه

حسام تو چون باده نوشان سرکش

می لعلش از خون اعدا وظیفه

ظفر کرده خیل ترا فتح و نصرت

بر اموال انا فتحنا وظیفه

ز خاشاک رویان کویت گرفته

مقیمان طاق معلّا وظیفه

فلک کرده از خون خصمت زمین را

طبقهای یاقوت حمرا وظیفه

مه برج دین رکن دنیی و دولت

که دارد ز تو دین و دنیا وظیفه

تو آن مهدئی کاخترانرا ز رایت

در آخر زمان شد مهیا وظیفه

دل مملکت بخش دریا نوالت

بسائل دهد ملک دارا وظیفه

بپروانه ات قیصر قصر گردون

رساند بدین دیر مینا وظیفه

عطارد بتوفیق گیتی گشایت

کند حاصل از برج جوزا وظیفه

قضا را بود بدره ی بدر هر شب

بدورت ز دیوان اعلا وظیفه

دهد حلقه ی زلف افکار فکرت

به بیاع بازار سودا وظیفه

بود فیلسوف خرد را موّجه

بر آن خاطر معنی آرا وظیفه

مگس گر بقاف قبولش دهی ره

برون آرد از چشم عنقا وظیفه

کند میغ را دیده ی بد سگالت

گهر بعد از ادرار و اجری وظیفه

ستانند از جامعه داران جودت

درختان خشک معرّا وظیفه

ز دارالشفای ثنای تو هر دم

کند عقل صادق تمنا وظیفه

کند رای اعلای کشور فروزش

بسلطان اقلیم بالا وظیفه

بسبزی فلک بهر وجه نباتت

نوشتست بر کوه و صحرا وظیفه

ایا راهب دیر نیلوفری را

ز خاک درت کحل عیسی وظیفه

چو مائیم غوّاص دریای مدحت

چرا باز می گیری از ما وظیفه

عروسان طبع مرا از چه معنی

فتادست چون طرّه در پا وظیفه

ز داعی چه صادر شد آخر کزین در

بسی عاطفت یافت الا وظیفه

تو بحر محیطی و باید که باشد

ز موج عطای تو ما را وظیفه

درین مدت از من نیامد گناهی

بجز اینکه کردم تقاضا وظیفه

نگر تا نگوئی که چون آه سردم

ز باد هوا شد ممشّی وظیفه

چو ماهم بسی منزلت گشت حاصل

ز خورشید عونت خصوصاً وظیفه

اگر شد خطائی بر آن پوش دامن

وگر نی کنونم بفرما وظیفه

الا تا بُود ارغوان از بهارش

می لاله رنگ مصفّی وظیفه

چنان باد رای امیدت که از وی

ستاند گل سرخ رعنا وظیفه

بماناد بخت جوانت که یابند

باقبال او پیر و برنا وظیفه

برید جهان گرد یعنی صبا را

بصیت جلال تو بادا وظیفه

شمارهٔ ۵۷ - فی مدح السلطان الاعظم جمال الدولة و الدین الشیخ ابواسحق طاب ثراه

بنوروزی بیا یارا بیارا اشتر و حجره

که آرایند از بهر تماشا اشتر و حجره

مران چون صالح و یوسف حدیث از ناقه و زندان

که نبود پای بند مرد دانا اشتر و حجره

ز ابر چشم گوهر بار و موج قلزم طبعم

کشد سیاره در لؤلؤی لالا اشتر و حجره

بیاد منزل مألوف و روی یار گلرویم

نگر چون باد صبح و روی صحرا اشتر و حجره

رفیقانرا بدشت و شهر بین کز سرعت طیبت

زمین فرسا شدست و جنت آسا اشتر و حجره

چو طاوسست در جولان و باغ خلد در نزهت

بدوران جمال دین و دنیا اشتر و حجره

شه گردنکش عادل ابو اسحق دریا دل

که کمتر چاکرش بخشد گدا را اشتر و حجره

جهانداریکه گر حفظش نگشتی راعی و حامی

نماندی در جهان امروز بر جا اشتر و حجره

شود هر دم که نام بزم و رزمش بر زبان آرم

چو رخش رستم و ایوان دارا اشتر و حجره

برای محمل تمکین و منزلگاه تعظیمش

بود کهسار و گردون معلا اشتر و حجره

چو گردد ملک هستی را شکوه عدل او حارس

امان یابند از تاراج و غوغا اشتر و حجره

اگر رای قضا حکمش بدین معنی بود راغب

بر آرد اختر از ثور و ثریا اشتر و حجره

وگر حکم جهانگیرش برین موجب شود نافذ

پدید آرد جهان از خار و خارا اشتر و حجره

ز لطف شاملش یابند سرداران گردنکش

ز تخت و بخت و باغ و بوستان تا اشتر و حجره

بروز حزم هشیار و نهیب سائس قهرش

کند از سستی و هستی تبرّا اشتر و حجره

ز قربانی و ویرانی مصون مانند تا محشر

اگر خواهد دل مخدوم والا اشتر و حجره

برای مفرش و فرش جلال اوست پنداری

که آرد در ظهور ایزد تعالی اشتر و حجره

زمین و آسمان گاه محط رحل احسانش

سراسر گشته است از زیر و بالا اشتر و حجره

ز راه امتحان دارای ملکت بخش ملک آرا

ردیف شعر کرد از من تمنا اشتر و حجره

مرا چون نیست در عالم نه مرکوبی نه ماوائی

حدیث استر و گنبد کنم یا اشتر و حجره

ضمیر گوهر افشانم بود در مدحتش دریا

کسی هر کز طلب دارد ز دریا اشتر و حجره

دعای دولتش قافست و مرغ طبع من عنقا

چه وزن آرد بجنب قاف و عنقا اشتر و حجره

اگرچه کوس سلطانی زنم در عالم معنی

بود محصولم از مجموع اشا اشتر و حجره

کسی کو را نبودی لاشه ئی یا خاشه ئی هرگز

شدست اکنون بفرّ دولتش با اشتر و حجره

منم مولی شه وز حضرت اعلی عجب نبود

اگر بخشد بدین مداح مولی اشتر و حجره

دلم شیداست از زنجیر زلف دلبر مدحش

خرد زین به طمع دارد ز شیدا اشتر و حجره

سخن بر قله ی گردون توان بردن ولی زینسان

نشاید برد بر ایوان مینا اشتر و حجره

بوقت کوچ و منزل در طریق معنی آرائی

کرا چندین تواند شد مهیا اشتر و حجره

ایا شاهی که گر رایت نبودی مبدع اشیا

نکردی تاب روز حشر پیدا اشتر و حجره

کنم بار و براز بار ارمرا مملوک خود خوانی

باقبال تو از دینار و دنیا اشتر و حجره

نکرد آنکسکه پیش از ما در این وادی قدم می زد

ز بهر محمل و منزل تقاضا اشتر و حجره

رهی را تا مقیم آنجناب کعبه آسا شد

بسی دولت مسخّر گشت الا اشتر و حجره

بهای اشتر و حجره بُود بر خازن جودت

ولیکن در طریق نظم بر ما اشتر و حجره

بیمن مدحتت راندم براق شعر بر شعری

اگرچه کی رسد هرگز بشعری اشتر و حجره

بنام اشرفت چندین که در دیوان من ثبت است

ندارد منشی دیوان اعلی اشتر و حجره

ولی در عقل کی گنجد که رای عالم آرایت

بگردون سر فرود آرد خصوصاً اشتر و حجره

بسی گویند در عالم که اشتر گربه است اما

بدینسان کس نگفت از پیر و برنا اشتر و حجره

اگر بدخواه اشتر دل کند دعوی بیمعنی

بیا گو بر همین صورت بفرما اشتر و حجره

بزرگانی که در اینجا شتربان و سرا دارند

بدیوان گو طلب دارید از آنها اشتر و حجره

روا باشد که در ایام انصافت غریبانرا

شود چون خاک راه از دست اعدا اشتر و حجره

در آن وادی که خونخواران رهزن در کمین باشند

اسیری چون نگه دارد بتنها اشتر و حجره

الا تا نزد ارباب خرد روشن نمی باشد

برین نه قلعه ی شش سوی خضرا اشتر و حجره

قطار سرکش گردون و قصر ششدر گیتی

ترا تا انقراض دهر بادا اشتر و حجره

شمارهٔ ۵۸ - فی مدح الصاحب الاعظم جلال الدین شاه الخوافی

فکند سبزه ز هر سو هزار زیلوچه

کشید بر لب هر جویبار زیلوچه

ز غیب فرش طرب را رسید سر سبزی

که سبزه می فکند سبزکار زیلوچه

درون منظره ی چار طاق لاله فکند

نسیم صبح ز مشک تتار زیلوچه

میان فرش زمرد که سبزه گستردست

کشید سوسن خنجر گزار زیلوچه

چو سرو میل چمن کن که گلرُخ چمنی

ز چهره افکندت بر گذار زیلوچه

خوشا بوقت صبوحی چو صد هزار نگار

بباغ برده ز خرگه نگار زیلوچه

برند اکثر نورستگان درین منزل

چو سبزه بر طرف لاله زار زیلوچه

کشند صدرنشینان بارگاه چمن

ز بهر صدر شه کامگار زیلوچه

فکنده اند تماشا کنان مجلس او

برین دریچه ی نیلی حصار زیلوچه

ز طیلسان فکند قاضی ممالک چرخ

برای بندگی شهریار زیلوچه

جلال دولت و دین آفتاب اوج جلال

که بر فلک فکند ز اقتدار زیلوچه

برای صدر نشینان قدرش افکندند

ورای این شرف زرنگار زیلوچه

بسی نماند که از بهر جامه داری او

دهد زمانه بدست چنار زیلوچه

چو بوسه بر کف پایش زند چرا چون خاک

بیفکنند بدین گونه خوار زیلوچه

ایا شهی که ز فراش خانه فلکی

دهند بزم ترا یادگار زیلوچه

مجاهزان قضا بختیان گردون را

ز بهر فرش تو کردند بار زیلوچه

ازین سرادق زربفت کحلی افکندند

ببارگاه تو هنگام بار زیلوچه

ز ریشه های خصوم سیه گلیم کشند

مبارزان تو در کار زار زیلوچه

چو جامه داران در موکب تو ترک فلک

بدوش می کشد از افتخار زیلوچه

بساز بزم که فراش آفرینش را

برای بزم تو آید بکار زیلوچه

ز بهر صدر تو زینگونه کس نیافته است

مرصع از گهر شاهوار زیلوچه

مخدرات ضمیرم ز بهر پای انداز

کشیده اند چنین بر قطار زیلوچه

نمونه از تو گرفتم چو نقش می بستم

بنام صدر تو ای نامدار زیلوچه

ز شوق انک تو بروی قدم نهی ورنی

نکردمی ز جهان اختیار زیلوچه

معینست که چون دست باف خاطر من

نبافتند درین روزگار زیلوچه

ز کارخانه بافندگان قالی طبع

برون نیامد ازین سان چهار زیلوچه

حدیثم ارچه چو زیلوچه افکنی بر خاک

قبول کن ز من خاکسار زیلوچه

مرا که این همه زیلوچهای قالی هست

چرا چو گل بودم نوک خار زیلوچه

همیشه تا فکند تیر پیر مستوفی

برین بساط زمرد شعار زیلوچه

فکنده باد ترا در سرادقات جلال

چو این نه اطلس چرخی هزار زیلوچه

ز شهپر ملکت بر یمین سرا پرده

ز پرده ی فلکت بر یسار زیلوچه

شمارهٔ ۵۹ - فی مدح الامیر اعظم الاعدل الاکرم جلال الحق و الدنیا و الدین مسعود

ای آب نزد کلک تو تیغ اکاسره

وی خاک پیش کاخ تو قصر قیاصره

مرغان خوش نوای گلستان خاطرت

با طایران عالم جان در مناقره

یک مفرد از سپاه تو ده باره کرده پست

هفت آشکوی قصر فلک را بششپره

روشن دلان رهرو شب خیز چرخ را

افزوده از غبار درت نور باصره

رای ترا ز اوج شرف در علو قدر

با ناظران منظر علوی مناظره

طبعت که زهره بلبل دستان سرای اوست

با طوطیان سدره نشین در محاوره

از رشک نقش بندی کلک مصوّرت

افکنده خامه نقش نگاران فاکره

سلطان تیز تاز فلک را مخالفت

با خاطر خطیر تو عین مخاطره

ابری که آفتاب نماید معاینه

کوهی که بر سپهر دواند مکابره

آن خنجرت بود ببراهین قاطعه

وین لشکرت بود بدلیلات باهره

رمح تو میخ دیده ی اجرام ثابته

نام تو حرز بازوی ارواح طاهره

قدر تو از تصرف اوهام مختفی

ذات تو چون لطایف افهام نادره

مثبت بامر صاحب دیوان کن فکان

محصول کان بنام کفت در مؤامره

باز سپید ماه که چرخ آشیان اوست

با تاب آفتاب ضمیر تو شب‌پره

طاوس بوستان فلک کرده آشیان

بر آستان قصر تو چون کبک بر دره

باد صبا بپشتی خلق تو در چمن

با شاخهای سنبل و گل در مشاجره

شیر افکنان قلب شکن را بروز رزم

رفته ز تاب خنجر تو آب حنجره

شمشیر تست جازم اصل فراعنه

کوپال تست عامل کسر اکاسره

دل گرچه هست صدرنشین بی هوای تو

در تنگنای سینه بود در مصادره

دانی که چیست این پل نه طاق ششدری

بستند بر مسیل سخای تو قنطره

دردم بسوزد از تف تیغت بوقت کین

درهای شش دریچه ی این هفت پنجره

چندان بریزد از کف دستت بگاه جود

کز زر کنند پایه ی پیروزه منظره

شمس فلک که مطبخی بارگاه تست

نوروز بهر طوی تو بریان کند بره

این گوی آتشین که برین طاق چنبریست

گردد ز بوی خلق تو زرینه مجمره

اعظم جلال دنیی و دین اینکه سروران

گردن نهاده اند بحکم تو یکسره

مسعود شاه شاه نشان کز علّو قدر

ذات تو گشت نقطه و افلاک دایره

بهرام از آن سبب که غلامی ز خیل تست

گردون دهد ز خرمن ماهش مشاهره

باشد درست مغربی مهر و سیم ماه

بی سکّه ی قبول تو در شهر ناسره

هر شب کنند هفت تنان درس مدحتت

در کاخ هفت روزن شش در مذاکره

از مه رخان پرده نشین ضمیر تو

مهر جهان فروز بود یک مخدّره

سوء المزاج خصم تو چون از برودتست

از ناردان اشک چه سازد مزوّره

بر دست بحر جود تو آب برامکه

کردست تیغ کین تو جبر جبابره

هر چند فاردی تو و خصم تو ده هزار

داوت رسید و شد بتمامی مششدره

طبعم که طوطی شکرستان مدح تست

با نغمه هزار کند صد مفاخره

کلکم بگاه مشق مدیح تو خضروار

سرچشمه ی حیوة بر آرد ز محبره

در باب قلعه گیری ملک سخنوری

با من کنند شاهسواران مشاوره

هرگه که بر مهاری دانش شوم سواری

کس با مهارتم نبرد نام مهمره

اشعار من که یوسف مصر لطافتست

باشد عزیز پیش سلاطین قاهره

با انوری مه کنم و ازرقی چرخ

هر ساعتی که حکم تو باشد مشاعره

چون جرعه سیرکی شوم از خاک درگهت

گر چون صراحیم برسد جان بغرغره

آیم بسر چو خامه بدیوانت موکشان

هر چند رانده ام چو قلم بر سر استره

تا از فراز قلعه نه گنبد سپهر

پیدا شود علامت اجرام نیره

یک حجره باد بر در حصن جلال تو

این برج هفت غرفه ی شش گوشه کنگره

خالی مباد یک نفس از عیش و خرّمی

چون زهره ات مجاری آیام ز اهره

لطف تو با شمال و صبا در مطایبه

صیت تو با صباح و مسا در مسافره

شمارهٔ ۶۰ - فی مدح السلطان الاعظم الخاقان الاعدل الاکرم حامی عبادالله حافظ بلاد الله المجاهد فی سبیل الله مظفر الدنیا و الدین خلیل خان

ای فلک را شمسه ی سقف شبستان یافته

وی ملک را طایر طرف گلستان یافته

دوحه ی ملت بفرّت طعنه بر طوبی زده

روضه ی دولت باقبال تو رضوان یافته

باغ مینو را بوقت بزم مجلس ساخته

راغ مینا را بگاه رزم میدان یافته

در جهانگیری هر آن دعوی که کرده شاه شرق

از شه منجوق رایات تو برهان یافته

پایه ی تخت بلندت را ز فرط کبریا

تاجداران فلک بر فرق کیوان یافته

آفتاب از سایه ی چتر همای آسای تو

هرچه ممکن بود از یمن شرف آن یافته

کوس زرین چون خروشان گشته در نوبت گهت

کوه آهن دل طنین در هفت پنگان یافته

هندوی تیغت ز حد شرق تا اقصای غرب

چون شه سیارگان در تخت فرمان یافته

روزگار این چار طاق شش در نه سقف را

روز بارت غرفه ئی در صحن ایوان یافته

پادشاه غازی کشور گشا سلطان خلیل

ای ز جودت نامه ی ارزاق عنوان یافته

گوهر تاج خواقین خان کیخسرو مکان

ای کمینه خادمی را صد چو خاقان یافته

هم ز دادت خسته ی بیداد مرهم ساخته

هم ز عونت کشته اومید باران یافته

نوک پیکان تو آب برق خاطف ریخته

واتش تیغت شرر در سنگ و سندان یافته

یوسف مصر فلک هر شام خود را از حیا

پیش ماه رایتت در چاه کنعان یافته

از تو هر موری که حاصل کرده نام بندگی

جلوه گه بر گوشه ی تخت سلیمان یافته

آفتاب صیرفی کو بر معادن مشرفست

پیش دستت سیم را در سنگ پنهان یافته

ماه کو چشم و چراغ اخترانش می نهند

خویشتن را هر شبت شمع شبستان یافته

سدره را کان روضه ی بستانسرای کبریاست

باغبانانت گیاه صحن بستان یافته

آن نهال گلشن قدسی که طوبی نام اوست

روضه ی قدر تواش یک شاخ ریحان یافته

جان که خضر ظلمت هستی نهندش اهل دل

از لب جام جلالت آب حیوان یافته

قیصر قصر فلک را گرچه شاه انجمست

بر در دولتسرایت چرخ دربان یافته

هر که در دست تو دیده رمح ارقم سوز را

در کف موسی عمران شکل ثعبان یافته

از نسیم نکهت الطاف روح افزای تو

شیر شادروان چرخ چنبری جان یافته

تشنگان آزرا در خشکسال حادثات

اصطناعت غرقه ی دریای احسان یافته

چون کند عدل تو در راه هدی احیای دین

کافر گمراه بین تشریف ایمان یافته

خصم اشتر دل که باشد شیر گردون را نگر

دم بدم خود را بشمشیر تو قربان یافته

حاصل دریاچه باشد زانک کمتر سائلی

بینم از ابر کفت هر دم دو چندان یافته

شاخ عریان را تفرج کن بفصل نوبهار

از ایادی تو خلعت های الوان یافته

ابر نوروزی که در بستان در افشانی کند

فیضی از دریای جودت بین ببستان یافته

چون بماه مهر گردد تنگه در عالم فراخ

باغ بین از دولتت برگ زمستان یافته

ای براق همّتت بر هفت میدان تاخته

و آسمانرا صد شکن در چار ارکان یافته

روز هیجا قلعه گیران سپاهت را سپهر

از نجوم آئینه بر اطراف خفتان یافته

حور عین از رشک گیسوی سیاه بیرخت

کار زلف عنبر افشانرا پریشان یافته

تیر و قوس چرخ را گاه خدنگ انداختن

صفدران لشکرت در کیش و قربان یافته

بسکه عکس افکنده بر افلاک خون دشمنت

سقف ایوان زبرجد رنگ مرجان یافته

ناوک اندازان پر دل در میان دارو گیر

دلگشائی و دلاویزی ز پیکان یافته

خاره فرسایان خیلت بارها در رزمگاه

فرق فرقد را بزیر پای یکران یافته

در کفت هر کس که دیده خنجر سیماب گون

ابر آتش بار در دریای عمّان یافته

از خوی که پیکران و خون خصمت اختران

ماه را مانند ماهی غرق طوفان یافته

صف شکافان اجل بر عرصه ی میدان قهر

مرگ را در زخم گوپال تو حیران یافته

باد پای سرکش گیتی نوردت در مصاف

قله کهسار را با خاک یکسان یافته

پیش تیغت هفت عضو آسمانرا آفتاب

از سیاست همچو برگ بید لرزان یافته

چرخ روئین تن چو دیده صولتت روز نبرد

داستان زال زر تزویر و دستان یافته

با کمال کبریایت عقل مدرک صد قصور

در شکوه قیصر و قدر قدر خان یافته

تیر پیر منشی آنکو را وی طبع منست

مطلع خورشید مدحت صدر دیوان یافته

چون ببوی گل برآیم گرد باغ مدحتت

گرد از هر گوشه ئی مرغی خوش الحان یافته

تا بنوروزی شود در خرگه ترک سپهر

قرص گرم از جرم خور بر گوشه ی خوان یافته

چرخ گردان گرد خوان مطبخ جود تو بود

از مجره سفره وز پروین نمکدان یافته

نیکخواهت را فلک بر چشم گردون کرده جای

بد سگالت را ملک در قید خذلان یافته

شمارهٔ ۶۱ - فی مدح الصاحب الاعظم الاعدل الاکرم مستخدم ارباب السیف و القلم رکن الحق و الدین عمید الملک

ای خط سبز ترا عنبر و ریحان بنده

درج یاقوت ترا لؤلؤ و مرجان بنده

وی دلم چاه زنخدان ترا زندانی

تو عزیزی و صدت یوسف کنعان بنده

زنگی زلف ترا نافه ی چینی هندو

گل رخسارترا لاله ی نعمان بنده

پایمالش مکن آخر چو سر زلف سیاه

که ز سودای تو شد بی سر و سامان بنده

کارش ارزانک نه در پای فکندی ز چه روی

چون سر زلف کژت گشت پریشان بنده

با توام دل بسوی روضه ی رضوان نکشد

که ترا خانه بُود روضه و رضوان بنده

بی خطا خون من خسته چرا ریزی از آنک

بی گناهی نکشد هیچ مسلمان بنده

منزل بنده و خلوتگه وصلت هیهات

کی شود همنفس حضرت سلطان بنده

سرمه ی دیده کند گرد سُم شبرنگت

همچو خاک در دستور جهانبان بنده

رکن دین آصف جم جام عمیدالملک آن

که بُود چرخ هوادارش و دوران بنده

آن علی علم حسن حلم که از فرط جلال

شد محمد بجهانگیری و حسّان بنده

خضر عیسی نفس و آصف جمشید شکوه

قطب خورشید فر و خواجه ی کیوان بنده

دوش گفتم که بُود مشتری خاک درش

گفت برجیس که اینک بدل و جان بنده

چون برون آید از ایوان فلک شاهد صبح

شودش خسرو این بر شده ایوان بنده

ای تراگاه سخا حاتم طائی چاکر

وی ترا روز وغا رستم دستان بنده

صبح در مقدم میمون تو بر رسم نثار

از سر صدق زرافشان و سر افشان بنده

تیر کو منشی دیوان سپهرست بُود

بنده ی خطّت و سر بر خط فرمان بنده

طوطی کلک شکرخای ترا گاه صریر

گشته مرغان خوش الحان گلستان بنده

زاده ی بحر ضمیر گهر افشان ترا

دُر شهوار شود از بُن دندان بنده

چون محیط کف دُرپاش تو در موج آید

از حیا آب شود قلزم و عمّان بنده

از پی فاتحه ی باب دو عالم بستست

حرز اخلاص تو بر بازوی ایمان بنده

در حضور تو دُر افشانم از آنروی که هست

پرتو رای ترا شمس در افشان بنده

چون بمیدان سخن روی در آرد آرد

گوی زرین فلک در خم چوگان بنده

بنده ی حکم جهانگیر تو چون بنده کمند

در جهان گرچه ترا هست فراوان بنده

در همه مدت عمر ار نفسی بی تو ز دست

هست از آن عمر تلف گشته پشیمان بنده

بنده در بندگیت از دو جهان آزادست

همه دانند کز احسان شود انسان بنده

باد چیپور ترا هندو و قیصر خادم

باد فغفور ترا چاکر و خاقان بنده

شمارهٔ ۶۲ - فی مدح المولی الاعظم خلاصة العترة النبویه زبدة آل المصطفویه حمید الملة و الدین ادام الله برکة انفاسه الشریفه

الا ای لعبت قدسی بیار آن راح ریحانی

که با روح القدس ما را سماعی هست روحانی

سبک رطل گران در ده سبک روحان مجلس را

که از ساغر نباشد عیب اگر آید گران جانی

مرا گوئی که دعوت کن پری رویان علوی را

مگر دیوی که آموزی سلیمان را پری خانی

سحر خیزان ازرق پوش خلوتخانه ی بالا

از آب چشمم آموزند هر شب سبحه گردانی

چو لعل آفتاب از کان بر آید مردم چشمم

کند قوت روان چون ساغر از یاقوت رمانی

قتیل عشقرا حاصل چه مستوری چه سرمستی

اسیر شوق را منزل چه معموری چه ویرانی

بگوشم می رسد هر دم ندای هاتف همت

که وقت آمد که از کونین روی دل بگردانی

بمهمانخانه ئی دل را ضیافت کن که در معنی

بشهپر طائران جان کنند آنجا مگس رانی

چو با مرغان کرّوبی ترا هم آشیان بینم

چرا سازی نشیمن در مقام نفس حیوانی

گر از گنجینه ی معنی بصیرت کرده ئی حاصل

ببین در کنج هر ویران هزاران گنج پنهانی

برون از ملک کونینست ملکتهای درویشی

ورای حکم یونانست حکمت های یونانی

بخون دل قناعت کن که دائم سرخ رو باشی

که از خون جگر سیراب شد لعل بدخشانی

تو آندم زندگی یابی که در پای سراندازان

کنی چون شمع گردنکش بدست خود سر افشانی

گهی بیرون توانی برد گوی دولت از میدان

که رخش تیز تاز جان ز نه میدان برون رانی

اگر خواهی که طاوس ملایک را بدام آری

می فشان دانه ی دل برگذار دیو نفسانی

چو مرغ باغ توحیدی چرا هر دم کنی پرواز

از آن گُلزار روحانی بدین گلزار جسمانی

بتنبیهات یزدانی نگردی ملتفت وانگه

زره بیرون بری محمل بتخییلات شیطانی

خرد روح مجسم خواندت وز روی ماهیت

جمالت را حجابی نیست الا نفس انسانی

چو می دانی که چون جان از هیولی داری استغنا

چرا محجوب می گردی بدین نفس هیولانی

حضور معنی بینی گر از صورت شوی غیاب

بقای سرمدی یابی گر از هستی شوی فانی

برو با درد دل در ساز و از درمان طمع بگسل

که درمانی بدرد خویش اگر در بند درمانی

چو سرمستان ز سر بگذر که سرّ عشق دریابی

که آن کز جان سخن گوید در آن حضرت بود جانی

قلم در حرف صورت کش که تا در مکتب معنی

همه اسرار غیبی را ز لوح دل فرو خوانی

مگر در خلوت باطن ز دل شمعی برافروزی

وگر نی چون توانی بود در شبهای ظلمانی

کمال معرفت وقتی کنی حاصل که بشناسی

اشارتهای شیطان از بشارتهای رحمانی

گهی چون ابر بتوانی که خیزی از سر عالم

که گرد عالم خاکی بآب دیده بنشانی

کسی لاف سلیمانی تواند زد که از همت

بود نزدیک او باد هوا ملک سلیمانی

چو با زلف پری رویان دلت پیوندها دارد

از آن خالی نگردد یک سر موی از پریشانی

چرا پیوسته با مردم کمان کین کنی بر زه

که نتوان برد چون ابروی خوبان دل بپیشانی

گر از مطموره ی ناسوت بیرون برده ئی هودج

سر از معموره ی لاهوت بفرازی بآسانی

چو بی توقیع درویشان نشاید سلطنت کردن

بدار الملک درویشی بر آور نام سلطانی

مقیم درگه دل باش و دامن بر جهان افشان

که دل را در جهان جان رسد لاف جهانبانی

تو در ره مانده ئی تنها و یاران رخت بربسته

گر از خود نگذری دانم که از تن ها فرومانی

مرو بی قائدی در ره که با این دیده ی اعمی

بسی خرسنگها بینی درین فرسنگ طولانی

اگر جان تو دارد انس با خاک در جانان

فرو شوی از دل غم کش غبار انسی و جانی

ترا گر همچو اسکندر هوای آب حیوانست

بتاریکی مرو زیرا که غرق آب حیوانی

چو از کنه خرد خواجو کسی واقف نمی گردد

ز دانائی بود هر کو نهد کردن بنادانی

غلام فقر شو تا همچو خاقانی دهد دستت

که در ملک سخندانی کنی دعوی خاقانی

بیا آزاد باش از خویش و چون سوسن زبان درکش

که از آزادگی نامش بر آمد سر و بستانی

دوا از صبر باید جست اگر همدرد ایوبی

بباید ساخت با حرمان اگر در قید کرمانی

ز فرط کبریا گردد جنابت قبله ی عالم

اگر گردی مقیم آستان کعبه ی ثانی

محیط شرع را مرکز سپهر حلم را اختر

زلال فضل را منبع اساس جود را بانی

حمید داد و دین محمود احمد خلق عیسی دم

که دارد اصطناع حیدری و زهد سلمانی

خدیو خطّه اسلام ابوالوقت آنک اوقاتش

بود مصروف بر تشیید رایات مسلمانی

شه سادات شرق و غرب کز احسان چو بوالقاسم

جهان عنصری را داده است القاب حسّانی

برند از خاک درگاهش مراتب صادر و وارد

خورند از خوان انعامش براتب قاصی و دانی

از آن کوه کمرکش را رسد لاف سرافرازی

که پیش حلم او بندد نطاق بنده فرمانی

نهد بر گوشه ی خوان کاسه های سبز گردونرا

چو باشد میزبان همتش را عزم مهمانی

ز ابر جودش ار فصلی بخواند در چمن بلبل

بپوشد بوستان از سبزه کسوتهای بارانی

زهی رای تو شمع جمع شب خیزان کرّوبی

ضمیرت کاشف اسرار الهامات ربّانی

گشوده طبع وقادت نظر بر آبی و خاکی

فکنده صدمه ی صیتت طنین در چرخ پنگانی

موشّح گشته از درس تو نسختهای ادریسی

منقّع بوده از لفظ تو رخصتهای نعمانی

ملایک در نماز آیند اگر برقع براندازی

کواکب در سجود افتند اگر لب را بجنبانی

ترا طیفور بسطامی توان گفتن که دادندت

شراب از جام سلطانی و نزل از باغ سبحانی

غبار درگهت اکسیر دین و دولتست آری

از آن خانان کنند از خاک کویت افسر خانی

قمر کو پیر روشن رای خلوتگاه گردونست

بود در خانقاهت سالکی شب خیز و نورانی

اگر منشور دین خوانم تو شاه خطّه ی دینی

ور از ایمان سخن گویم تو مرغ باغ ایمانی

ترا در باب دانائی بلقمان چون کنم نسبت

که باشد لقمه ئی از خوان فضلت علم لقمانی

چو کلک داستان سازت بدستان نغمه پردازد

نوا سازان بستانرا کند لال از خوش الحانی

اگر خود تیر گردونست بدخواهت یقین دانم

که گردد تیغ کوه از خون لعلش لعل پیکانی

بود مهر تو مقصود از سعادتهای برجیسی

شود کین تو مفهوم از نحوستهای کیوانی

چو کلکم بر زبان می آرد از بحر کفت رمزی

سفاین می شود پر رشته های درّ عمّانی

جهان کز تحت فرمان تو نتوان برون رفتن

ز سعد و نحس اجرامش رهائی ده که بتوانی

بگاه مدحتت گر دعوی معجز کنم شاید

که از موسی کسی بهتر نداند لفظ عمرانی

اگر طبعم ید بیضا نماید در سخن گوئی

عجب نبود که می بینم ز نوک خامه ثعبانی

بمجلس گر بجز مدح تو حرفی بر زبان رانم

چو شمع مجلسم شاید که سر تا پا بسوزانی

بدانش می کشم گوی زمین را در خم چوگان

ولی سرگشته می گردم ز دست چرخ چوگانی

چو صبحم گرچه هر روز از فلک یکقرص مرسومست

مکن عیبم که آتش در جگر دارم ز بی نانی

ولیکن با وجود فاقه بر خوانم بود هر شب

بفرّ دولتت قرص از قمر و ز برّه بریانی

بفصل نوبهاران تا بر اطراف گلستانها

شود خندان گل سوری و گریان ابر نیسانی

ترا اقبال سرمد باد کز فیض کفت یابند

درختان چمن هر مهرگان برگ زمستانی

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - المسمط المثمن فی نعت النبی الامی العربی الهاشمی القرشی

شمارهٔ ۲ - فی التوحید و النعت و مناقب الخلفاء الراشدین رضوان الله علیهم اجمعین

شمارهٔ ۳ - فی منقبة اسد الله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴ - فی مدح الملک الاعظم الاعدل الاکرم خسرو السواحل و البحار قطب الدنیا و الدین تهمتن کردانشاه الهرموزی

شمارهٔ ۵ - مخمس فی مدح ملک الاعظم خسرو السواحل نظام الدولة و الدین کیقباد الهرموزی طاب ثراه

شمارهٔ ۶ - فی مدح الصاحب السعید جلال الدین الخوافی طاب ثراه

شمارهٔ ۷ - فی مرثیة ملک الاعظم ناصر الدنیا و الدین محمد بن البرهان

شمارهٔ ۸ - فی تهنیة بعید الفطر : ایکه زلفت شب قدرست و رخ زیبا عید

شمارهٔ ۹ - فی التهنیة قدوم الصاحب الاعظم تاج الحق و الدین العراقی طاب ثراه

شمارهٔ ۱۰ - فی مدح الصاحب المعظم جمال الدین دیلم اصفهانی

شمارهٔ ۱۱ - فی مدح الامیر الاعظم مظفر الدنیا و الدین صادون بیک طاب ثراه

شمارهٔ ۱۲ - فی مرثیة السلطان السعید الشهید ارپه خان و مدح الامیر جلال الدولة و الدین مهدی

شمارهٔ ۱۳ - فی مرثیة نوئین الاعظم غیاث الدین کیخسرو و ابیه قطب الدین محمود

شمارهٔ ۱ - المسمط المثمن فی نعت النبی الامی العربی الهاشمی القرشی

صبحدم چون نوبت سلطان اختر می زدند

خیمه زرین ستون بر طاق اخضر می زدند

خاکیان لاف از هوای آتش تر می زدند

و آتش اندر خرمن زهد مزوّر می زدند

حلقه ی زر بر در پیروزه منظر می زدند

وین کلاه سایبانرا قبه از زر می زدند

شب نشینان چون دم از مه روی خاور می زدند

صبحدم بر می کشید از مهر روی آتشین

رخت بیرون بردم از مطموره ی کون و مکان

توسنِ همّت براندم تا به اوج لامکان

خطّه‌‌ئی دیدم برون از شهربند جسم و جان

ساکنانش بی سکون و قائلانش بی زبان

مجتمع بر عرصه ی آن جمله ی کرّوبیان

وز زبرجد منبری عالی نهاده در میان

من ز جام بیخودی سرمست و بر بالای آن

واعظی می گفت هر ساعت بآواز حزین

یا جمیع المسلمین صلوا علی خیرالوری

قائد الغر الذی فاحت به ریح الهدی

مصطفی مسند نشین بارگاه اصطفا

مطلع صبح نبوت آفتاب انبیا

مفتی درس الهی صوفی صفِّ صفا

معنی گیسوی او واللیل و عارض والضحی

خسرو عرش آستان، کرسی نشین کبریا

مهبط ناموس اکبر ، رحمت اللعالمین

ای عَلَم بر تختگاه عالم بالا زده

نوبت صبح دنی بر بام او ادنی زده

بارگاه اجتبا بر ذوره ی علیا زده

خیمه ی لولاک بر نه خرگه مینا زده

در دل شب بانگ سبحان الذی اسری زده

بر در قصرِ فاوحی بانگ ما اوحی زده

آدم خاکی هنوز از آب و گل دم نازده

خاک پایت بود کحل قاصرات الطرف عین

ای بغلطاق لعمرک بر قد قدر تو راست

چون تو شمشادی ز باغ قم فانذر برنخاست

در هوای خاکبوست قامت گردون دوتاست

بی درودت صومعه در خورد نفت و بوریاست

ابر اگر سقّای درگاهت نگردد بی حیاست

مشک چین هر نکته کز بویت نمیگوید خطاست

بر سر دوش‌ تو آن مرغول جعد مُشک ساست

یا فراز شاخ سدره شهپر روح الامین

ای تو در بستانسرای لی مع الله خوش نظر

کرده بر صدر الم نشرح دل پاکت مقر

در شبستان ابیت افکنده خوان ماحضر

وز سرانگشت تو منشق ماه زرّین سپر

نرگس مکحولت از بستان ما زاغ البصر

وز عقیقت درج لااحصی ثنای پرگهر

سر بر آر از مرقد و مستان غفلت‌ را نگر

دیده بگشای و گنه کاران امّت را ببین

بوده در هجرت ترا صدّیق اکبر یار غار

گشته اسلام از عمر بعد از وفاتت آشکار

سور قرآن مانده از عثمان عفّان استوار

وز علی قانون دین و رسم ملّت برقرار

ساعدین عرش را سبطین معصومت سِوار

بادپای شرع را عمّین مغفورت سوار

باد بر اولاد و اصحاب تو در لیل و نهار

صد هزاران آفرین از حضرت جان آفرین

یا شفیع المذنبین عذر گناه ما بخواه

زانک بیرون از تو نبود عاصیان را عذر خواه

چون محاسن در مقابح شد سپید و دل سیاه

می کنم خرگاه زنگاری کبود از دود آه

دارم از حسرت دلی آشفته و حالی تباه

وین قد همچون الف‌نون گشته از تاب گناه

دست خواجو گیر و بیرون آر ازین تاریک چاه

تا شود با ساکنان عالم علوی قرین

شمارهٔ ۲ - فی التوحید و النعت و مناقب الخلفاء الراشدین رضوان الله علیهم اجمعین

ای از تو پر گهر کف دریای پر خروش

هندوی درگهت شب شامی در فروش

استاد کارخانه ی صنعت زدوده زنگ

از روی نه طبقچه ی چرخی هفت جوش

هر شب چراغ کوکب عالم فروز را

کرده ز آبنوس مشبّک چراغ پوش

حلواگری که تندی بازار شهد از اوست

نیش ترا بیاد تو از ذوق کرده نوش

گاهی ز برق بر جگر که زنی سنان

گاهی ز رعد در دل ابر افکنی خروش

چون یاد کرد از آتش دلسوز قهر تو

زد خون لعل در جگر کوهسار جوش

ای دیده ور بصنع تو نرگس ولی ضریر

وی ده زبان بذکر تو سوسن ولی خموش

ادامهٔ شعر تایپ نشده (نسخهٔ چاپی سهیلی خوانساری صفحهٔ ۱۲۸)

شمارهٔ ۳ - فی منقبة اسد الله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

مرحبا ای نکهت عنبر نسیم نوبهار

جان فدای نفخه ات باد ای شمیم مشگبار

سنبل اندر جیب داری یاسمن در آستین

عود و صندل در میان یا مشک و عنبر در کنار

دوش هنگام سحر بر کوفه افکندی گذر

یا ز راه شامت افتادست بر یثرب گذار

یا نسیم روضه ی دارالقرار آورده ئی

کز تو می یابد روان بی قرار ما قرار

یا مگر بر مرقد میر نجف بگذشته ئی

کز تو می آید نسیم نافه ی مشک تتار

شاه مردان چون خلیل الله بصورت بت شکن

شیر یزدان از رسول الله بمعنی یادگار

مهر او از آسمان لافتی الا علی

تیغ او از گوهر لاسیف الا ذوالفقار

شمارهٔ ۴ - فی مدح الملک الاعظم الاعدل الاکرم خسرو السواحل و البحار قطب الدنیا و الدین تهمتن کردانشاه الهرموزی

جرعه ئی خوردم و سرمست و خراب افتادم

آتشی دیدم و از دیده در آب افتادم

قدمی رفتم و از رفته پشیمان گشتم

نظری کردم و در عین عذاب افتادم

داشتم داعیه ی آنک برین در میرم

ورنه در کوی ملامت بچه باب افتادم

همچو باد آمدم و خاک صراحی گشتم

آب خود بردم و در آتش ناب افتادم

پشه ئی بودم و پر می زدم از بهر شراب

آمدم ناگه و در جام شراب افتادم

گرچه گویند که مردان همه جا می افتند

من چه مردم که بیک جرعه خراب افتادم

یا رب آن می ز کجا بود که دوش آوردند

که چنان مست مرا دوش بدوش آوردند

واجب آنست که دیگر می حمرا نخورم

که چو صهبا نخورم انده صهبا نخورم

باده هر چند که در کار دلم ریخته است

چون مرا خون جگر خورد بهل تا نخورم

وا نخوردم ز می و خوردم از آنسان و کنون

من چو واخوردم از آن شاید اگر وانخورم

چه ملامت که ز تن ها نکشیدم تنها

بخورم باده و تنها غم تن ها نخورم

دور ازین حضرت اگر خون دلم باید خورد

بخورد خون دل و غصّه ی اعدا نخورم

چنگ در دامن خسرو زده ام تا چون رود

ضربت بار بد و زخم نکیسا نخورم

قدحی خوردم و صد نیش جفا کردم نوش

غزلی خواندم و صد قول خطا کردم گوش

چون مه پرده سرا چنگ ببر در گیرد

مطرب از پرده ی عشاق نوا بر گیرد

همچو شمعم برود آب رخ از آتش دل

کار شمع ار چه هم از آتش دل درگیرد

تا کند خون من از ساغر خونخوار طلب

بدود اشک من و دامن ساغر گیرد

بر سرم سرزنش تیغ حوادث نبود

اگر از خاک شه بحر مرا بر گیرد

قطب دین شاه تهمتن که ز سهمش خورشید

بدرفشد چو بکف قبضه ی خنجر گیرد

خضر تیغش چه عجب گر ببرد آب حیات

که چو او بر کشدش ملک سکندر گیرد

آنک ترک فلکی هندوی ترکش کش اوست

نه فلک حلقه ئی از بند کمر ترکش اوست

ای ز دست کف دُر پاش تو کان چون کف دست

چرخ سرکش شده از جام جلالت سرمست

گرم در پای تو افتد چو بر آید خورشید

تا ازین دست شود قبله ی خورشید پرست

شاید ار باره برین قلعه قلعی رانی

زانک بر کوهه زین چون تو سواری ننشست

پرده ی زرکش چرخی ز سنانت بدرید

زهره ی زُهره ی زهرا ز خدنک تو بخست

با کمان تو اگر چرخ نزاعی می کرد

تا چه افتاد که چون تیر ز شست تو بجست

دست در پیش تو آورده ام از سرمستی

که چو از دست شدم لطف توام گیرد دست

ای خطا بخش بلطف و بکرم عذر پذیر

نظر عاطفت از بنده ی خود باز مگیر

گرچه گویند که گل خسرو ملک چمنست

لیکن از جود تواش خرده ی زر در دهنست

کمترین بنده ی درگاه تو شاه فلکست

کمترین گوهر جام تو سهیل یمنست

هر که در روی تو چون شمع کشد تیغ زبان

بکشش گر بمثل شمع زمرد لگنست

خرده ئی گر ز من از بی خردی صادر شد

آنهم از بخت بد و طالع وارون منست

مرد میدان می لعل نبود زان روی

که ز سر خاب زیان یابد اگر تهمتنست

من چو بی خویشتن از بزم تو بیرون شده ام

از که نالم که فغانم همه از خویشتنست

زین پس ار بخت مرا لطف تو بیدار کند

هر عزیزی نتواند که مرا خوار کند

ای شه ملک ستان ملک جهان زان تو باد

قصر نه پنجره یک غرفه ز ایوان تو باد

شیر این بیشه کش از چشمه ی مهر آب خورست

صید کمتر سگ صید افکن دربان تو باد

چو برین درکشی آن توسن روئین سم را

صحن مضمار فلک عرصه میدان تو باد

با تو گر زانک عدو روی بمیدان آرد

سرش افتاده چو گو در خم چوگان تو باد

دیده ی مشعله داران شبستان سپهر

روشن از شعشعه ی شمع شبستان تو باد

چون فلک کاسه ی پیروزه بود بر خوانت

قرص زرین فلک ریزه ئی از خوان تو باد

جشن میمون مه عید همایون بادت

حکمت بوعلی و فهم فلاطون بادت

شمارهٔ ۵ - مخمس فی مدح ملک الاعظم خسرو السواحل نظام الدولة و الدین کیقباد الهرموزی طاب ثراه

بر آمد آن مه خورشید منظر از درگاه

گشوده بند بغلطاق و کژ نهاده کلاه

بمژده گفت که امروز بر کرانه ی راه

مرا مبشر اقبال بامداد پگاه

نوید عاطفت آورد از آستانه شاه

نمود چهره و پنداشتم که صبحدمست

گرفت ساغر و شد روشنم که جام جمست

شراب داد بدین بنده کاصغر الخدمست

چه گفت گفت که رویت بکعبه ی کرمست

نیاز عرضه کن و حاجتی که هست بخواه

بساط مجلس او جوی و باغ خلد مجوی

بیک اشارت او ترک هر دو کون بگوی

بجنب خاک درش دست از آب خضر بشوی

وز آستانه او بر مگیر ازین پس روی

که نیست دولت و دین را جز این حوالتگاه

وجود او را جوهرشناس و کون عرض

کز آفرینش عالم جز او نبود غرض

چو قهر و مرحمتش عین صحّتست و مرض

رضای او را از کاینات گیر عوض

جناب او را از حادثات ساز پناه

شهی که پیر سپهرست خاک روب رهش

قبای اطلس چرخست ترکی از کلهش

شه فلک بود ابلق سواری از سپهش

خدایگانی کاندر فضای بارگهش

عدیل قمّه چرخست قبّه خرگاه

نظام دولت و دین کیقباد کسری فر

مه سپهر معالی سپهر فضل و هنر

شهنشهی که نهد تیغ کوه او را سر

به پیش موکبش از فتح و نصرتست حشر

بگرد رایتش از یمن دولتست سپاه

چو ماه رایت او بر فلک تجلی کرد

زمانه نسبت رایش بدست موسی کرد

عقاب چار پرش قصد چرخ اعلی کرد

ز کامکاری قدرش بهر چه دعوی کرد

فلک مقر شد و حاجت نیامدش بگواه

تهمتنی که بود بزم رزم و رزمش بزم

بحرف قاطع تیغست عین عامل جزم

هر آنگهی که نماید بسوی میدان عزم

به پیش خنجر بیجاده رنگ او در رزم

بود ز بی خطری کوه بر مثابت کاه

زهی شکوه تو در چشم اختران زده خاک

مهابت تو گریبان آسمان زده چاک

زمانه تیغ ترا خوانده آب آتشناک

رسیده خاک جنابت ز قدر بر افلاک

فتاده نام بزرگت بعدل در افواه

با بر تیغ دو تا کن قد هلالی خصم

چو روشنست ترا حال سست حالی خصم

نهال رمح تو در خون کشد نهالی خصم

مثال قهر تو و مکر و بد سگالی خصم

حدیث حمله شیرست و حیله ی روباه

چو غنچه نفحه ی خلق تو از صبا بشنید

چو صبح بردم گلبوی بوستان خندید

سپهر سر زده از چنبر تو سر نکشید

توئی که سر بسر آثار شهریاری دید

هر آن زمان که خرد در جبینت کرد نگاه

ز چشم زخم سپهرت مباد نقصانی

که جز سپهر نزیبد ترا ثنا خوانی

چو در جهان چو تو پیدا نشد جهانبانی

بقای عمر تو در ملک باد چندانی

که حصر آن نکند دور سال و مدت ماه

شمارهٔ ۶ - فی مدح الصاحب السعید جلال الدین الخوافی طاب ثراه

ای خادم سنبل تو عنبر

وز لعل تو رفته آب کوثر

در تنگ ز تنگ شکّرت قند

در شور ز پسته ی تو شکّر

هندوی خط تو نافه ی چین

لالای لب تو لؤلؤی تر

با مهر رخ جهان فروزت

از چشم فلک فتاده اختر

داریم در آرزوی رویت

سر بر کف دست و دست بر سر

بگشای ز صبح شام شبگون

بنمای ز شعر نقش شستر

پیش آر بوقت صبح باده

پر کن بگه صبوح ساغر

ادامهٔ شعر تایپ نشده (تصحیح سهیلی خوانساری صفحهٔ ۱۳۹)

شمارهٔ ۷ - فی مرثیة ملک الاعظم ناصر الدنیا و الدین محمد بن البرهان

رنگ شفق نگر که چو خورشید روشنست

کز خون چشم ما فلک آلوده دامنست

بیژن کجاست ورنه چو نیکو نظر کنی

این خاک توده تیره تر از چاه بیژنست

بهمن پدید نیست وگرنه ز بانگ رعد

در مغز چرخ دمدمه ی کوس بهمنست

گیرم که سبز خنگ فلک زیر ران تست

خود را نگاهدار که آن کره توسنست

دی سور برود و عیش و تماشا و خُرّمی

و امروز آه و ناله و زاری و شیونست

شمارهٔ ۸ - فی تهنیة بعید الفطر

ایکه زلفت شب قدرست و رخ زیبا عید

عید ما بی تو بعیدست و توئی ما را عید

کوثرست ار شکر ار چشمه حیوان یا لب

عارضست ار قمر ار لاله نعمان یا عید

شکری از لب شکر شکنت می خواهم

زانک خواهند ز ارباب کرم حلوا عید

خم ابروی تو پیوسته هلالست ولیک

روی زیبای دلافروز جهان آرا عید

گرچه در مذهب هر طایفه عیدی دگرست

نیست در مذهب وامق بجز از عذرا عید

عید گفتی که من از رخ بگشایم پرده

روی بنمای که من صبر ندارم تا عید

گر ترا خاطر باغ و سر صحرا باشد

روضه ی خلد بود باغ و سر صحرا عید

شمارهٔ ۹ - فی التهنیة قدوم الصاحب الاعظم تاج الحق و الدین العراقی طاب ثراه

مژده ی مقدم مخدوم جهان آوردند

خبر داور دوران زمان آوردند

توسن طبع مرا در جولان افکندند

طایر روح مرا در طیران آوردند

عطرم از لخلخه ی سنبل حورا سودند

تحفه ی جان من از عالم جان آوردند

ذره را شعشعه ی چشمه ی خور بخشیدند

بنده را خلعتی از حضرت خان آوردند

کشتگان را ز روان باز بشارت دادند

تشنگانرا بلب آب روان آوردند

شمارهٔ ۱۰ - فی مدح الصاحب المعظم جمال الدین دیلم اصفهانی

پسته شکّری است آنک تو داری نه دهن

شکّر عسکری است آنک تو باری نه سخن

هر که او دل برخ ماهرخی خواهد داد

باری آنروی دلفروز که وجهیست حسن

ای سر زلف ترا مرغ دلم دست آموز

و آتش مهر رخت در جگرم دود افکن

بنده ی پرتو روی چو مهت بدر منیر

هندوی زنگی خال سیهت مشک ختن

دست بر سر زده و پای فرو رفته بگل

بر لب جوی زرشک قد تو سرو چمن

بیش ازین ابر سیه بر مه شب پوش مپوش

بعد ازین خیل حبش بر سپه زنک مزن

پرده بردار که در تاب شود شمع فلک

پسته بگشای که تا آب شود درّ عدن

شمارهٔ ۱۱ - فی مدح الامیر الاعظم مظفر الدنیا و الدین صادون بیک طاب ثراه

چون پدید آمد ز زیر هفت چرخ مستدیر

طلعت سلطان زرین تاج زنگاری سریر

از فراز سبز خنگ چرخ بر خاک اوفتاد

وز تواضع بوسه زد بر نعل یکران امیر

آن زمین حلم فلک سرعت که هست از مهر کین

در سخا اقلیم بخش و در وغا اقلیم گیر

اختر تأئید را از مشرق تیغش طلوع

و آسمان ملک را بر مرکز حکمش مسیر

بفکند از زخم شمشیرش فلک زرین سپر

بشکند از سهم پیکانش قلم در دست تیر

ملک هفت اقلیم گردون پیش جاهش مختصر

نقد چار ارکان عالم نزد انعامش حقیر

جود عالم بخش او ارزاق را نعم الکفیل

حکم عالم گیر او آفاق را نعم النصیر

شمارهٔ ۱۲ - فی مرثیة السلطان السعید الشهید ارپه خان و مدح الامیر جلال الدولة و الدین مهدی

ز دست این فلک گوژ پشت سفله پرست

کدام سر که نرفتست عاقبت از دست

اگر نهی ز شرف بر سر کواکب پای

بزیر پای حوادث کند سپهرت پست

سکندر ار چه بمردانگی جهان بگشود

بوقت کوچ بنا کام بار رحلت بست

تهمتن ار غم این هفتخوان خلاص نیافت

سیامک از کف این دیو کینه جوی نجست

غبار دل چه نشیند چو گرد محنت خاست

ز ملک و مال چه خیزد چو شمع عمر نشست

چو ساقی فلکت می ز هفت جام دهد

چو جم کشند بیکدم بخوابگاهت مست

ز سرد مهری گیتی نگر که در هیجا

به تیر چرخ روان امیرزاده بخست

شمارهٔ ۱۳ - فی مرثیة نوئین الاعظم غیاث الدین کیخسرو و ابیه قطب الدین محمود

از گنج دهر بهره بجز زخم مار نیست

وز گلبن زمانه بجز نوک خار نیست

بگذر ز می که مجلسیان وجود او

حاصل ز جام دهر برون از خمار نیست

کو در میان باغ کسی یا کنار گل

کورا چو لاله خون جگر در کنار نیست

بر این قرار گرچه زنی سایبان انس

زیرا که همچو سایه دمی بر قرار نیست

تا چند سرکشی سر گردنکشان دهر

بر پای دار بین که جهان پایدار نیست

در این رباط کهنه مزن خیمه وقوف

چون واقفی که موقف او استوار نیست

هرگز نبوده است کس از روزگار شاد

ور زانک بوده است در این روزگار نیست

المطائبات و المقطعات

شمارهٔ ۱ - فی مدح الشیخ گرز الدین ابوالعباس رومی دامت دولته

شمارهٔ ۲ - فی مذمة الفرس العضدیه : افتخار جهان مظفر دین

شمارهٔ ۳ - فی المطایبه : روزی وفات یافت امیری در اصفهان

شمارهٔ ۴ - قطعه : باد پیمائی که جم را خاک ره پنداشتی

شمارهٔ ۵ - ایضاً : ایخسرو سرفراز گردون

شمارهٔ ۶ - وله : در زبان آوری مکوش که چرخ

شمارهٔ ۷ - ایضاً : ایدل امروز آنک در عالم

شمارهٔ ۸ - وله : گفت با من یکی ز فیروزان

شمارهٔ ۹ - ایضاً : صاحب ما گرش کرم بودی

شمارهٔ ۱۰ - وله : کافی دولت و دین میر ابوبکر که نیست

شمارهٔ ۱۱ - ایضاً : چون گشت سوار آنک بهنگام سواری

شمارهٔ ۱۲ - وله : تا چند کنی عرض عروض ای ز جهالت

شمارهٔ ۱۳ - ایضاً : ای بهر گونه بسر برده بسی در پی علم

شمارهٔ ۱۴ - وله : بعمر این آرزو دارم که بینم

شمارهٔ ۱۵ - وله : شبی ز درد شکم بیخبر بیفتادم

شمارهٔ ۱۶ - ایضاً : زغن شکلی که در فصل بهاران

شمارهٔ ۱۷ - وله : عزیزی کو مرا خواری نمودی

شمارهٔ ۱۸ - فی المذمة صدرالدین یحیی التمعاچی : صدر دین یحیی تمغاچی که هست

شمارهٔ ۱۹ - فی مدح الامیر الاعظم جلال الدین ارپه بیک طاب ثراه

شمارهٔ ۲۰ - فی مدح الصاحب الاعظم رکن الحق و الدین عمید الملک

شمارهٔ ۲۱ - فی مدح الملک المعظم علاء الدین المستضر القزوینی

شمارهٔ ۲۲ - فی الاستیهاب و طلب الجایزه : زهی رفیع جنابی که چون بیوت عناکب

شمارهٔ ۲۳ - وله : ای رهروان بادیه پیمای چرخ را

شمارهٔ ۲۴ - کتب الی مولی السعید غیاث الدین زنگیشاه الخوافی

شمارهٔ ۲۵ - ایضاً : دمی بصحبت پیری رسیده بودم دوش

شمارهٔ ۲۶ - وله : صدر بلند مرتبه یحیی که معطیی

شمارهٔ ۲۷ - وله : ستوده مفخر آفاق صدر دین یحیی

شمارهٔ ۱ - فی مدح الشیخ گرز الدین ابوالعباس رومی دامت دولته

بنده دارد بارگی بس نامدار و معتبر

در بزرگی داستان و در سرافرازی سمر

سیم بخشی تنک چشم و سخت جانی سنگدل

باد پائی گرم خیز و قلعه گیری تا جور

قائم اللیلی که شب تا صبح باشد در قیام

صائم الدهری که باشد بی نیاز از خواب و خور

گاه گیرد همچو ماری گرزه اندر غار جای

گاه گردد همچو شیری شرزه اندر کوه و در

گاه سقائی کند چون مفلسان از بهر سیم

گاه کناسی کند چون ناکسان بر بوی زر

همچو مرغ خانگی در زیر دارد بیضه لیک

قاف تا فاقش بود مانند عنقا زیر پر

مدخلش در ملک شام و از تری او را مدد

منزلش در بند و در تاریکی او را آبخور

او ز ملک روم و در موصل علم بفراخته

لیک خیل زنگبار آورده بر خیلش حشر

قلعه ی او گرده کوه و چشمه ی او آب گیر

سیر او در ترّ و خشک و او مسافر خشک و تر

هر کجا باشد گلی خاری پدید آید از او

هر کجا باشد سهی سروی ازو آید ببر

پیش هر کس برنخیزد از سر کبر و منی

جز برای دلبران سرو قد سیم بر

حدت او در دوار اما ز ادرارش فتور

قوت او در ورم اما ز افلاجش خطر

غایت امکان اصل و علت ایجاد نسل

موجب انتاج خلق و ماده ی نشر بشر

زاهدانرا پایمال و شاهدانرا دست گیر

دوستانرا پرده دار و دشمنانرا پرده در

گاه همچون ماهیی کز قلزم اُفتد بر کنار

گاه چون دیوی که از قرّابه آرندش بدر

همچو کبکی کوهساری جسته بیرون از قفس

همچو سروی جویباری رسته در پایش خضر

چون درفش اژدها پیکر فرود آرد ز کوه

بینیش چون اژدهائی خفته در زیر کمر

گه چو ملاحان ز کشتی بر فراز بادبان

گه چو غوّاصان بدریا در شود بهر گُهر

بر در هر درگهی بر پای باشد چون علم

در پی هر حجره ئی بر کار باشد چون حجر

نیک شوخی سربزرگ اما قوی نفسی نفیس

بس وجودی نازک اما سخت کوری بی بصر

ماهیی ماهی غلط گفتم که مرغی خایه دار

هدهدی بر کنده پر نی نی عقابی تیز پر

گه بر افرازد علم از حدّ شهرستان لوط

گه بسوی چاه بابل باشدش عزم سفر

گه بُود در بند قبچاقی بتان سرو قد

گه زند سر بر در مه پیکران کاشغر

شاهدانش یار غار و آشیانش پای غار

مسکنش در بند و نوروزش همه شب تا سحر

از دو پیکر طالع و رأسش مقابل باذنب

منزلش کف الخضیب اما قرانش با قمر

راست چون طفلیست کاید از دهانش بوی شیر

عورتش خوانم که در پرده ست و او فی الجمله نر

بادگیری زان صفت کس را نباشد بر گذار

زابگیری همچنان کس را کجا باشد گذر

گه بگرید زار و سر بر زانوی حسرت نهد

گه بر آرد سر که چون من کیست در عالم دگر

چون بجنبد نعره برخیزد ز گردون کالفرار

چون بر آرد سر فغان از کوه آید کالخدر

افعیی با مهره نی نی گردنی با گرد ران

نامه ی سر مهر نی نی خامه ی ببریده سر

گر بچاهی درفتد در تیره شب عیبش مکن

زانکه او کورست و شب تار و لب چاهش ممر

فاعل مفعول مطلق رفع و نصب اعراب او

مصدری لازم ولیکن تعدیش بی حرف جر

عاملی جازم که هرگه کو شود ملحق بجمع

جمله را از مبتدای فعل او باشد خبر

فتح او در ضمّ ولیکن کسر او در نفی فعل

او علم وانگاه در ترکیب شرطی معتبر

شعبه ی لین و بترکیت نگارین گشته حاد

زیرکش لیکن ز زیر افکنده او را ناگزر

زخمه ی او در دوگاه اما مقام او سه گاه

چون و تر پیوسته بر ساز و چو سازی بی وتر

شیخ گرزالدین ابوالعباس رومی پیر نجد

...........................................ر

.........................................

دشمن جاه خدیور دین پناه دادگر

هر کرا سخت آید این معنی ز خواجو گو مرنج

نظق عیسی را چرا منکر شود هر گاو و خر

خواستند از من که چیزی اندرین معنی بگو

ور کسی عیبی کند گو از سر این در گذر

شمارهٔ ۲ - فی مذمة الفرس العضدیه

افتخار جهان مظفر دین

معدن جود و منبع دانش

حسن بن العضد که از احسان

مصطفی گشت و بنده حسّانش

کوکب زرنگار خور میخیست

اوفتاده ز نعل یکرانش

شاه سیمین سریر زرین تاج

خاک روب در شبستانش

قصر هفت آشکوی شش روزن

غرفه ئی در فضای ایوانش

بنده را داد زرده ئی که بود

سبز خنک سپهر حیرانش

میخ دستان سام بر دستش

داغ بهرام گور بر رانش

سالها یادگار بهمن و تور

در شب آخر کشیده ساسانش

پیر گشته پشنک بر پشتش

کرده افراسیاب ترخانش

شب مولد اوان دعوت نوح

روز پیری زمان طوفانش

کهترین کرّه چرمه ی سامش

کمترین بچه خنک دستانش

مادیانی که رخش کرّه اوست

پروریده بشیر پستانش

از کیومرث بازماند و کنون

چرخ نسبت کند بپیرانش

نعل بندی که نعل او می بست

کاوه آورد پتک و سندانش

وقت ابداع موسم زینش

گاه ایجاد روز جولانش

گرد پیری نشسته بر پشتش

کثرت سن شکسته دندانش

دیده تاریک گشته از نظرش

سینه دل بر گرفته از جانش

همچو چنگی گسسته او تارش

همچو سقفی شکسته ارکانش

شده تاب از وجود معدومش

رفته آب از سنان اسنانش

سوخته چوبهای اعضایش

ریخته برگهای اجفانش

از تداویر چرخ بگسسته

رسن تا تار شریانش

گرد رانی چو دسته چنگش

گردنی همچو نای انبانش

دهن سالخورده دشمن کام

با زمین گفته راز پنهانش

کرده گرگان طمع درو لیکن

چرخ کرده نصیب کرمانش

شده زین هفت طارم شش در

چار حد وجود ویرانش

هیچ سغریگر از پی کیمخت

نبرد بی طمع بدکانش

گرگ وحشی بوقت جوع الکلب

نکشد لاشه در بیابانش

آیت کل من علیها فان

گوئیا نازلست در شأنش

کس بغور جراحتش نرسد

زانک نا ممکنست درمانش

بنده با ارتکاب این مرکب

که بدست آمدست آسانش

هر نفس طعنه ئیست از اینش

هز زمان بذله ئیست از آنش

برو ای باد قاصدا و ببوس

خاک درگاه آسمان مانش

پیش از انهای نفثة المصدور

برسان بندگی بدربانش

بر سر جمع عرضه دار و بگوی

حال این خسته ی پریشانش

که چنین مرکبی بنا می زد

نبود بنده مرد میدانش

گر بود لایق جنیسبت خاص

بفرست و ز بنده بستانش

شب پس خیمه باز می دارش

روز پیش طلیعه میرانش

ور بهندوستان نظیرش نیست

بفرست از برای سلطانش

نوکری را بگوی تا ببرد

از برای سگان کهدانش

یا بخر بندگان اشارت کن

تا بدارند بهر پالانش

با همه سن و سال بسیارش

با همه علّت فراوانش

جد اعلاش انک در بغداد

پیشکش کرد بهر احسانش

عضد الدین که گلشن خضرا

یک سراچه ست در گلستانش

خواجه ئی را که تیر مستوفی

یک قلمزن بود ز دیوانش

زین دنیا و دین علی که فلک

نکند سرکشی بدورانش

آصف ثانی انک باد بود

در نظر ملکت سلیمانش

منشی ایلخان که شاه سپهر

نکشد سر ز خط فرمانش

باد بر رسم محمدت گویان

فلک ازرقی ثنا خوانش

بنده ی سر نهاده بهرامش

هندویزر خریده کیوانش

شمارهٔ ۳ - فی المطایبه

روزی وفات یافت امیری در اصفهان

ز آنها که در عراق بشاهی رسیده اند

دیدم جنازه بر کتف تونیان و من

حیران که این جماعت ازین تا چه دیده اند

پرسیدم از کسی که چرا تو نیان شهر

از کارها جنازه کشی بر گزیده اند

حمال مرده در همه شهری جدا بود

هر شغل را برای کسی آفریده اند

بر زد بروت و گفت که تا ما شنیده ایم

حمامیان همیشه نجاست کشیده اند

شمارهٔ ۴ - قطعه

باد پیمائی که جم را خاک ره پنداشتی

بر من از دیوانگی هر دم کمینی می گشود

گفتم آخر چند ازین گرمی برو سردی مکن

می فروزی آتش و خود کور می گردی بدود

چون نداری زهره ئی زهرت نمی باید فشاند

چون ندیدی چرمه ئی چربت نمی باید نمود

ریش خود بگرفت و بر تیزید و بخروشید و گفت

کاین زمان چون نوکری با من نمی بینی چه سود

گفتمش دست از چه رو هر لحظه بر ریش آوری

دنب خر چندانکه پیمائی همان باشد که بود

شمارهٔ ۵ - ایضاً

ایخسرو سرفراز گردون

بر خاک در تو سر نهاده

هر صبح صبوحیان انجم

بر یاد تو نوش کرده باده

این کوکب زرنگار می خیست

از پای تکاورت فتاده

زربخش مرا و اسب و جامه

تا کار دلم شود گشاده

در راه بیکدرم نیرزد

دینار برهنه و پیاده

شمارهٔ ۶ - وله

در زبان آوری مکوش که چرخ

سرت اندر سر زبان نکند

رو کرم کن بجای خلق خدای

کز کرم هیچکس زیان نکند

شمارهٔ ۷ - ایضاً

ایدل امروز آنک در عالم

لاف آزادگی زند بنده ست

از کرم در گذر که در کرمان

از کریمان کریم گوینده ست

شمارهٔ ۸ - وله

گفت با من یکی ز فیروزان

که چه بودت ز آمدن مقصود

شهر بگذاشتی و بگذشتی

از مقامی که بود معدن جود

و امدی سوی محنت آبادی

که نباشد درو کرم موجود

این زمان با وجود حاکم ما

جود را نیست در زمانه وجود

سیم ویسه ست و شاه ما رامین

زر ایازست و میر ما محمود

شمارهٔ ۹ - ایضاً

صاحب ما گرش کرم بودی

مثلش اندر زمانه کم بودی

ور نبودی علم ببد نامی

فلکش شقّه علم بودی

ور جهانرا وجود ننهادی

مثلش این لحظه در عدم بودی

ور درم را ز دست می دادی

نام او سکّه درم بودی

ور عجم را بجود بگرفتی

اینزمان خسرو عجم بودی

شربتی گر بتشنگان دادی

مشربش عین جام جم بودی

بنده ی زال زر اگر نشدی

صد غلامش چو گستهم بودی

درگهش قبله ی عجم گشتی

حرمش کعبه ی امم بودی

ملکش اضعف العباد شدی

فلکش اصغر الخدم بودی

کاشکی گر نداشتی قدمی

سخنش در خور قدم بودی

یا چو بیت الحرم شدی حرمش

بنده اش محرم حرم بودی

درگهر گر نداشتی خللی

دل و دستش چو کان ویم بودی

ور نبودی بحکم خود مغرور

بر همه خسروان حکم بودی

جمله سر بر خطش نهادندی

گر سیه رو نه چون قلم بودی

بنده گر زو نداشتی طمعی

پیش او نیز محترم بودی

غم بیچارگان اگر خوردی

زین همه عیبها چه غم بودی

همه دارد کمال و فضل و هنر

ایدریغا گرش کرم بودی

شمارهٔ ۱۰ - وله

کافی دولت و دین میر ابوبکر که نیست

در جهانت بمعالی و کمالات نظیر

چه دهم شرح مقادیر عطای تو که نیست

با ایادی گفت حاصل کان عشر عشیر

بگشا دست جوانمردی و با همچو منی

فکر امسال بیکباره برون کن ز ضمیر

بلبل طبع من آن به که ببستان سخن

سبق مدح تو تکرار کند گاه صفیر

من همانم که اگر در قلم آرم بیتی

چون قلم سر بنهد بر خط من تیر دبیر

قلعه گیران ضمیرم چو زه آرند کمان

صف گردنکش گردون بشکفاند بتیر

شمسه ی خاطر من چون بدرخشد ز افق

برود آب ز سرچشمه ی خورشید منیر

تو بدین خواجگی و میری خود غرّه مشو

که نه آنم که تصور کنم از خواجه و میر

من که سر پنجه ی شیران بسخن در شکنم

همه دانند که نبود غمم از خرسی پیر

شمارهٔ ۱۱ - ایضاً

چون گشت سوار آنک بهنگام سواری

جولانگه که پیکر او عالم بالاست

زد پاشنه بر استر و از جای بر انگیخت

ز انسان که ازو استرک خسته امان خاست

استر چو بتنک آمد ازو بانک بر آورد

«گفتا ز که نالیم که از ماست که بر ماست»

شمارهٔ ۱۲ - وله

تا چند کنی عرض عروض ای ز جهالت

ناکرده جوی حاصل و مغرور بتحصیل

بس زن که بود نادره گوی و سخن آرای

نی همچو شما غرّه بدرّاعه و مندیل

از وزن چه پرسید که بیرون ز شمارست

مفعول و مفاعیل و مفاعیل و مفاعیل

شمارهٔ ۱۳ - ایضاً

ای بهر گونه بسر برده بسی در پی علم

وان همه کرده ی تو نزد خرد نا کرده

مدتی گشته بتحصیل فضایل مشغول

وز معلم همه تعلیم فلمّا کرده

شمارهٔ ۱۴ - وله

بعمر این آرزو دارم که بینم

عزیزی چند را در اصفهان خوار

کمال الدین مظفر گشته در خاک

جمال الدین ساوی زنده بر دار

یکیرا در بن چاهی نگون سر

یکیرا بر سر داری نگونسار

شمارهٔ ۱۵ - وله

شبی ز درد شکم بیخبر بیفتادم

چنانک جامه ی جان چاک می زدم ز الم

چو آفتاب بر آمد شدم بنزد طبیب

که بهر ریش درونم بیان کند مرهم

طبیب گفت که خود را بهر طریق که هست

مجال ده بجانب خدایگان عجم

ز خوان او اگرت لقمه ئی بدست آید

بخور که نیست دوائی جز آن به درد شکم

شمارهٔ ۱۶ - ایضاً

زغن شکلی که در فصل بهاران

صفیر از بلبل خوشگو بدزدد

اگر ره یابد اندر باغ رضوان

درخت طوبی از مینو بدزدد

وگر بر زلف خوبان دست یابد

سواد از طرّه ی هندو بدزدد

سحر چون بگذرد بر طرف بستان

فریب از نرگس جادو بدزدد

زبان بلبل خوشگو ببندد

نسیم از سنبل خوشبو بدزدد

نشاید کو بصحرا راه یابد

که رنگ از لاله ی خودرو بدزدد

گرش باشد سوی جیحون گذاری

بحیله قلعه ی آمو بدزدد

گهی بینی که فرصت گوش دارد

ز پیش هر دو چشم ابرو بدزدد

اگر در بحر عمّان غرقه گردد

یقینم کز صدف لؤلؤ بدزدد

سر موئی مر او را دسترس نیست

وگر باشد ز سرها مو بدزدد

ز بی آبی بطرف جویباران

چو فرصت یابد آب از جو بدزدد

بترکستان گرش باشد گذاری

کلاه از تارک قید و بدزدد

گرم در خاطر آرد معنی بکر

نیارم گفتن آنرا کو بدزدد

عجب نبود اگر اینگونه دزدی

لقب از کنیت خواجو بدزدد

شمارهٔ ۱۷ - وله

عزیزی کو مرا خواری نمودی

چو در مسجد مسلمان با مجوسی

ز دنیا رفت و عین مصلحت بود

چرا کز ماکیان ناید خروسی

کنون بر کهربا تا چند بارم

بگاه گریه اشک سند روسی

که گر زد کرکس چرخش منقار

چنان به کاید از کبکان مصوصی

ولی بنگر که هر ساعت چه گوید

مرا دور سپهر آبنوسی

که ای سرمایه افسوس و تزویر

چرا پیوسته در بند فسوسی

بگاه طمطراق و سرفرازی

گهی چون رایت و گاهی چو کوسی

چو با گردون دونت در نگیرد

چرا سرمایه سازی چاپلوسی

بسلطانی جهانرا تا جهانست

گهی زنگی نشیند گاه روسی

سگی جنگی تر از گرگان وحشی

گرازی خرتر از گاوان طوسی

گرش پیر سپهر از پا در آرد

چرا بخت جوانرا دست بوسی

که گر با تاج کی چون کیقبادی

وگر با کفش زرین همچو طوسی

ترا زین ترکتازی نیز روزی

نماید توسن گردون شموسی

ولیکن طرفه گفتند این مثل را

که مرگ خر بُود سگ را عروسی

شمارهٔ ۱۸ - فی المذمة صدرالدین یحیی التمعاچی

صدر دین یحیی تمغاچی که هست

در خری بیمثل و خر طبعی مثل

عالی از وی گشته رایات خطا

نازل از وی گشته آیات زلل

صورت او معنی فسق و فجور

معنی او صورت کذب و دغل

در نفاق از وی سپر بفکنده تیر

در نحوست گشته هندویش زحل

عقرب و آنگاه بادی همچو دلو

ثور و آنگه منقلب همچون جمل

معدن نتن و فسا چون خنفسا

ناکس و کنّاس مانند جعل

زایر مقصوره ی تزویر و زور

دایر مطموره ی جنگ و جدل

در جهالت قاضی شهر مجوس

در ضلالت مفتی کیش هبل

جرعه نوش باده خواران جنون

حلقه گوش پیشکاران امل

وهم او مسّاح صحرای خیال

فهم او ملّاح دریای حیل

فعل معلولش همه محض فساد

اسم مجهولش همه عین علل

از فنای او جهانرا صد فرح

وز بقای او زمانرا صد خلل

شوخ و شاخی راست مانند غنم

باردار و ژاژخا همچون جمل

شکل دیوی کرده بر لوح وجود

نقش او را نقشبندان ازل

سبلتش گندیده از بوی دهان

مقعدش خندیده بر گند بغل

کس دهد تمغا بدست آن بغا

کس بمعمولی سپارد این عمل

ناکسی بر جای آنکس بین که نیست

پیش او یک جو دو عالم را محل

خویش را صدر اجل داند که باد

جای این صدر اجل صدر اجل

گشت سلطانی بسگبانی عوض

شد سلیمانی بشیطانی بدل

شمارهٔ ۱۹ - فی مدح الامیر الاعظم جلال الدین ارپه بیک طاب ثراه

اعظم جلال دولت و دین ارپه کاسمان

بر آستان قدر جلالش گذر نیافت

گردون هزار سال بگرد جهان بگشت

وز خط حکم نافذ او ره بدر نیافت

چون شاهباز همت او دیده باز کرد

نه بیضه سپهر بجز زیر پر نیافت

بگذشت و هم تیز پر از حد کن و فکان

وز پایه سرادق قدرش خبر نیافت

بر قد کبریاش جهان قرطه ئی برید

کانرا برون ز اطلس چرح آستر نیافت

شاها خرد که کاشف اسرار عالمست

هرگز بوهم پایه قدر تو در نیافت

گردون چو پرچم علمت روز معرکه

مرغول مشک رنگ عروس ظفر نیافت

چشم زمانه در شب تاریک حادثات

جز ماه رایت تو فروغ سحر نیافت

وهم از فراز طارم افلاک بر گذشت

وز سدّه جناب رفیعت اثر نیافت

بی فضله سخای تو از روی خاصیت

گیتی در آب گوهر و در خاک زر نیافت

خورشید را که چشم و چراغ جهان نهند

جز خاک آستان تو کحل بصر نیافت

ادراک عقل را چو نظر بر جهان فتاد

در جنب اعتبار تواش معتبر نیافت

خورشیدوار قهر تو چون تیغ برکشید

بیرون ز هفت جوشن گردون سپر نیافت

یکچند دشمن تو اگر پا دراز کرد

اکنون ز دست تیغ تو پروای سر نیافت

تیر جهان نورد فلک با هزار چشم

در خشک و تر چو چشم و لبش خشک و تر نیافت

همچون هلال باد قد دشمنت که چرخ

جز نعل موکب تو هلالی دگر نیافت

شمارهٔ ۲۰ - فی مدح الصاحب الاعظم رکن الحق و الدین عمید الملک

مهدی ثانی عمید الملک رکن داد و دین

ایکه دوزخ ز آتش قهرت شراری بیش نیست

شیر چرخ چنبری کاقصای عالم صید اوست

کمترین سگبان خیلت را شکاری بیش نیست

نه فلک کز هفت کشور بر سر آمد در علو

ز آستان قبّه قدرت غباری بیش نیست

پاسبان هفتمین طارم که کیوان نام اوست

بر جناب بارگاهت پرده داری بیش نیست

ترک خنجرکش که بر پنجم فلک خنجر کشد

روز کین از لشکرت خنجر گزاری بیش نیست

شهسوار قصر زنگاری که شاه انجمست

از سپاهت کمترین ابلق سواری بیش نیست

ماه نو با نعل شبرنک تو دارد نسبتی

ورنه اندر گوش گردون گوشواری بیش نیست

سرور از آن بختیان کارند خرج مطبخت

هفت گردونرا که می بینی قطاری بیش نیست

ابر و دریا را که با دست تو نسبت می کنند

از محیط فیض انعامت بخاری بیش نیست

عالمی مستغرق دریای انعامت ولیک

حاصل این بنده گوئی انتظاری بیش نیست

آفتاب ار سرخ بر می آید از مشرق رواست

کز فروغ نور رایت شرمساری بیش نیست

چرخ اگر درّاعه نیلی بپوشد گو بپوش

زانک بر مرگ حسودت سوگواری بیش نیست

نحس اکبر بر سپهر از سهم تیغ هندیت

هندوی سرگشته بر نیلی حصاری بیش نیست

دشمنت گر فی المثل بر تخت باشد تحت تست

زانک تختش از سر تحقیق داری بیش نیست

باد فرمانت مدار مرکز علوی از انک

چرخ را بر مرکز سفلی مداری بیش نیست

شمارهٔ ۲۱ - فی مدح الملک المعظم علاء الدین المستضر القزوینی

زبده دوران ملک مستنصر آن کز کبریا

حضرت او را ملاذ آل الپ ارغون کنند

شش جهت را مشتق از شش حرف اسمش می نهد

زان سبب در رفعتش هفت آسمان مضمون کنند

نزد کلک نقش بندش نام مانی گر برند

باید بیضا حدیث سحر بابل چون کنند

شاهد مه روی رویش چون بر اندازد تتق

مهر روز افروز را بر طلعتش مفتون کنند

عکس تیغ خون فشانش چون بر افلاک افکند

آسمانرا دامن پیروزه گون گلگون کنند

با وجود رشحه ی دریای جودش سائلان

شرم دارند ار سئوال از قلزم و جیحون کنند

پیش لفظ عذب او گوهر فروشان از حیا

آب گردند ار حدیث لؤلؤی مکنون کنند

ای که گرد خاک پایت ساکنان آسمان

سرمه ی چشم جهان بین شه گردون کنند

گر سیه کاری کند خصمت بگو با اختران

تا بتیغ خور ز عالم چون شبش بیرون کنند

در حضورت نام دشمن چون توام برداز انک

نسبت قارون کجا با عصمت هرون کنند

گر ز خلقت شمه ئی سوی دیار چین برند

مشک را در ناف آهو از خجالت خون کنند

چون نویسم وصف رمح خطیت از شعر من

اختران بر اژدهای آسمان افسون کنند

طبع من چون ارغنون مدحت آرد در خروش

زهره را گر خوش نوا خوانند بی قانون کنند

نام فیض و دست و کلک مصریت ارباب عقل

موج دریای محیط و ماهی ذوالنون کنند

نقش پردازان فطرت کنیتت را از شرف

شاید ار نقش طراز چرخ سقلاطون کنند

رایت ممهوز بدخواه تو گر سر بر کشید

با لفیف طرّه او کسره را مقرون کنند

آتش افروزان قهرت چون علم بیرون زنند

بحر را در بر کشند و کوه را هامون کنند

بکر فکرت چون قلم در صورت لیلی کشید

عقل را از زلف چون زنجیر او مجنون کنند

طبع درّاکت چو از سرّ الهی دم زند

جهل باشد گریبان علم افلاطون کنند

همچو یوسف ذات بی مثلث عزیز مصر باد

تا حوادث را ز یمن دولتت مسجون کنند

شمارهٔ ۲۲ - فی الاستیهاب و طلب الجایزه

زهی رفیع جنابی که چون بیوت عناکب

سپهر بر در ایوان رفعت تو تنیدست

هیاکل ملکی صورت و وجود تو معنی

معاقد فلکی قفل و خاطر تو کلیدست

از آن محیط بنزد تو آب روی ندارد

که قطره ئیست که از ابر بخشش تو چکیدست

برین حدیقه ی خضرا گل شقایق شرقی

شکوفه ئیست که از باغ دولت تو دمیدست

همای روح که دارد و رای سدره نشین

کبوتریست که از برج همّت تو پریدست

بصد هزار قران در کمال فضل و معانی

فلک نظیر تو با صدر هزار دیده ندیدست

چرا بلرزه در افتاده است بحر در فشان

اگر حدیث دل و دست معطیت نشنیدست

جهان مطاوع حکم تو باد و دهر متابع

که او کزین جهان شد که خدمت تو گزیدست

دوام عمر تو چندانکه بهر بنده نوشتی

بقای خصم تو چندین کزان ببنده رسیدست

شمارهٔ ۲۳ - وله

ای رهروان بادیه پیمای چرخ را

رکن بساط مجلس اعلات مرحله

قدر ترا که دانه و دام از معالیست

طاوس گلشن فلک افتاده در تله

خیاط چرخ ساخته از جرم ماه و مهر

درّاعه جلال ترا گوی و انگله

تا خاک آستان ترا گشت مشتری

بالا گرفت کار فلک زین معامله

از خوان بخشش تو جهان چارپهلو است

باقی ز تنگ حوصلگی می کند زله

در بند آهنست کنون آنکه مدتی

بر دست و پای بر که نهادند سلسله

گوئی ز صدمه ی نفس وی فرو نشست

بر قصر لاجورد فلک شمع و مشعله

در نیمروز قافله سالار مصر را

گوئی مگر بسر حد شامست قافله

دی بامداد کز طرف کاروان شرق

برخاست بانک جنبش زرّینه زنگله

چون از افق علامت صبح آشکار شد

برداشتم ز جور فلک شور و مشغله

همچون سپید مهره رعد از غریو من

شد قبّه سحاب پر از بانک و غلغله

کای سرد مهر گرم در آخر بدین صفت

افتادگان بی سر و پا را مکن یله

از قرص گرمت ار بمن افتد نواله ئی

حقّا اگر کنم بدو عالم مقابله

جنگ آور فصاحت من با هزار جهد

نانی بدست می نکند بی مجادله

چون تشنگان بادیه از فرط محنتم

نی برگ بودنست و نه ترتیب راحله

سلطان چرخ گرم شد و تیغ بر کشید

گفت ای فسرده دل چه فروشست و ولوله

از کهکشان بپرس که بر خرمن قمر

یک جو ندید مشتری این مه ز سنبله

هم چاره آنک نوبتی از دست روزگار

سوی جناب داور دوران بری گله

اعظم جلال دین که ز آسیب قهر او

بر هفت قلعه ی فلک افتاد زلزله

تا صبحدم ترنم بلبل بود بباغ

خالی مباد بزم تو یکدم ز بلبله

شمارهٔ ۲۴ - کتب الی مولی السعید غیاث الدین زنگیشاه الخوافی

غیاث دولت و دین کهف عالم

زهی دستت بدر پاشی سحابی

جهان مکرمت را قهرمانی

سپهر معدلت را آفتابی

فلک را گرد ایوانت طوافی

ملک را سوی فرمانت شتابی

جهانرا از وجودت افتخاری

ستم را از جنابت اجتنابی

بود عنقای زرّین بال گردون

درون جوف خرگاهت ذبابی

روا باشد که همچون من غریبی

ز درکاهت نیابد فتح بابی

شمارهٔ ۲۵ - ایضاً

دمی بصحبت پیری رسیده بودم دوش

که بود منشی دیوان چرخ را استاد

ز حال بنده بپرسید و گفت نشنیدم

قصیده ئی که بتجدیدت اتفاق افتاد

دعاش کردم و گفتم که گفته ام دو سه بیت

بمدح خواجه ی آفاق صدر دولت و داد

گشاد رشته ی لؤلؤی نظم آن ابیات

ولی هنوز سر درج مکرمت نگشاد

سیاه گشت مرا دیده چون مداد و هنوز

بهیچوجه بهای مداد نفرستاد

چو این حدیث بگفتم بچشم کین در من

نگاه کرد و بخندید و گفت شرمت باد

شمارهٔ ۲۶ - وله

صدر بلند مرتبه یحیی که معطیی

مانند او ز مادر ارکان نزاده است

سقائی نشستگه او کنم بچشم

هرگه که بینمش که بپای ایستاده است

صدر از برای آن لقبش بر نهاده اند

کو سینه سالها بزمین بر نهاده است

رویش چو پشت دیک سیه گشته است ازان

کز کودکی همیشه برو در فتاده است

تمغای بنده گر نتواند که وا دهد

بروی گرفت نیست که بسیار داده است

شمارهٔ ۲۷ - وله

ستوده مفخر آفاق صدر دین یحیی

که افتخار زمینست و اختیار ز من

اگر چنانکه زر بنده باز پس ندهد

...

غزلیات

شمارهٔ ۱ : سبحان من یسبّحه الرَّمل فی القفار

شمارهٔ ۲ : می رود آب رخ از باده ی گلرنگ مرا

شمارهٔ ۳ : ساقیا وقت صبوح آمد بیار آن جام را

شمارهٔ ۴ : دست گیرید درین واقعه کافتاد مرا

شمارهٔ ۵ : آب آتش می برد خورشید شب پوش شما

شمارهٔ ۶ : همچو بالات بگویم سخنی راست تو را

شمارهٔ ۷ : مگذار مطرب را دمی کز چنگ بنهد چنگ را

شمارهٔ ۸ : یاد باد آنکه بروی تو نظر بود مرا

شمارهٔ ۹ : آن نقش بین که فتنه کند نقش بند را

شمارهٔ ۱۰ : رام را گر برگ گل باشد نبیند ویس را

شمارهٔ ۱۱ : وقت صبوح شد بیار آن خور مه نقاب را

شمارهٔ ۱۲ : ای ماه قیچاقی شب است از سر بِنِهْ بَغطاق را

شمارهٔ ۱۳ : آن ماه مهر پیکر نامهربان ما

شمارهٔ ۱۴ : رحم بر گدایان نیست ماه نیمروزی را

شمارهٔ ۱۵ : گوئیا عزم ندارد که شود روز امشب

شمارهٔ ۱۶ : ای چشم نیمخواب تو از من ربوده خواب

شمارهٔ ۱۷ : ای لب لعلت ز آب زندگانی برده آب

شمارهٔ ۱۸ : طمع مدار که دوری گزینم از رخ خوب

شمارهٔ ۱۹ : دیشب در آمد آن بت مه‌روی شب‌نقاب

شمارهٔ ۲۰ : ای ز چشمت رفته خواب از چشم خواب

شمارهٔ ۲۱ : مغنّی وقت آن آمد که بنوازی رباب

شمارهٔ ۲۲ : ای کرده مه را از تیره شب نقاب

شمارهٔ ۲۳ : ای خط سبز تو همچون برگ نیلوفر در آب

شمارهٔ ۲۴ : طرّه مشکین نباشد بر رخ جانان غریب

شمارهٔ ۲۵ : سحر بگوش صبوحی کشان باده پرست

شمارهٔ ۲۶ : زلفش نافه ی تاتار تاریست

شمارهٔ ۲۷ : شعاع چشمه ی مهر از فروغ رخسارست

شمارهٔ ۲۸ : دلبرا سنبل هندوی تو در تاب چراست

شمارهٔ ۲۹ : وه که از دست سرزلف سیاهت چه کشیدست

شمارهٔ ۳۰ : این باد کدامست که از کوی شما خاست

شمارهٔ ۳۱ : لب شیرین تو هر دم شکرانگیزترست

شمارهٔ ۳۲ : کاف و نون جزوی از اوراق کتب خانه ماست

شمارهٔ ۳۳ : ای که شهد شکرین تو برد آب نبات

شمارهٔ ۳۴ : پیش اسبت رخ نهم ز آنرو که غم نبود زمات

شمارهٔ ۳۵ : رخسار تو شمع کایناتست

شمارهٔ ۳۶ : سنبلش برگ ارغوان بگرفت

شمارهٔ ۳۷ : چو طلعت تو مرا منتهای مقصودست

شمارهٔ ۳۸ : ایکه از سرچشمه ی نوشت برفت آب نبات

شمارهٔ ۳۹ : ای قمر تابی از بنا گوشت

شمارهٔ ۴۰ : هر که مجنون نیست از احوال لیلی غافلست

شمارهٔ ۴۱ : فروغ عارض او یا سپیده سحرست

شمارهٔ ۴۲ : ترا که طره ی مشکین و خط نگاریست

شمارهٔ ۴۳ : خطی کز تیره شب برخور نوشتست

شمارهٔ ۴۴ : آن حور ماه چهره که رضوان غلام اوست

شمارهٔ ۴۵ : ز کفر زلفت ایمان می توان یافت

شمارهٔ ۴۶ : از لعل آبدار تو نعلم بر آتشست

شمارهٔ ۴۷ : هنوزت نرگس اندر عین خوابست

شمارهٔ ۴۸ : کدام دل که گرفتار و پای بند تو نیست

شمارهٔ ۴۹ : هیچ دل نیست که میلش بدلارائی نیست

شمارهٔ ۵۰ : ترا که نرگس مخمور و زلف مهپوشست

شمارهٔ ۵۱ : یاقوت روان بخش تو تا قوت روانست

شمارهٔ ۵۲ : منزلگه جانست که جانان من آنجاست

شمارهٔ ۵۳ : مشنو که مرا با لب لعلت هوسی نیست

شمارهٔ ۵۴ : در سر زلف سیاه تو چه سوداست که نیست

شمارهٔ ۵۵ : برمه از سنبل پرچین تو پرچین بگرفت

شمارهٔ ۵۶ : جان من جان مرا چون ضرر از بیماریست

شمارهٔ ۵۷ : کفر سر زلف تو ایمان ماست

شمارهٔ ۵۸ : از روضه ی نعیم جمالش روایتیست

شمارهٔ ۵۹ : دلبرا خورشید تابان ذره ئی از روی تست

شمارهٔ ۶۰ : آن نه رویست مگر فتنه ی دور قمرست

شمارهٔ ۶۱ : بوستان طلعتش را نو بهاری دیگرست

شمارهٔ ۶۲ : گفتمش روی تو صدره ز قمر خوبترست

شمارهٔ ۶۳ : ماهم از شب سایبان بر آفتاب انداختست

شمارهٔ ۶۴ : در خنده آن عقیق شکر ریز خوشترست

شمارهٔ ۶۵ : ای جان جهان جان و جهان برخی جانت

شمارهٔ ۶۶ : بیمار چشم مست تو رنجور خوشترست

شمارهٔ ۶۷ : دردا که یار در غم و دردم بماند و رفت

شمارهٔ ۶۸ : سحرگه ماه عقرب زلف من مست

شمارهٔ ۶۹ : ای پیک صبا حال پریچهره ی ما چیست

شمارهٔ ۷۰ : بهار روی تو بازار مشتری بشکست

شمارهٔ ۷۱ : عنبرست آن دام دل یا زلف عنبرسای دوست

شمارهٔ ۷۲ : تا کی ندهی داد من ای داد ز دستت

شمارهٔ ۷۳ : جانم از غم بلب رسیده ی تست

شمارهٔ ۷۴ : ترا که موی میان هم وجود و هم عدمست

شمارهٔ ۷۵ : ز عشق غمزه و ابروی آن صنم پیوست

شمارهٔ ۷۶ : آنچه نماز زنده دلان جز نیاز نیست

شمارهٔ ۷۷ : این چنین صورت گر از آب و گلست

شمارهٔ ۷۸ : رخش با آب و آتش در نقابست

شمارهٔ ۷۹ : گره ی زلف بهم برزده کاین مشک تتارست

شمارهٔ ۸۰ : ایکه از دفتر حسنت مه تابان بابیست

شمارهٔ ۸۱ : شکنج زلف سیاه تو بر سمن چه خوشست

شمارهٔ ۸۲ : ایکه زلف سیهت بر گل روی آشفتست

شمارهٔ ۸۳ : ای من زدو چشم نیم مستت مست

شمارهٔ ۸۴ : چو از برگ گلشن سنبل دمیدست

شمارهٔ ۸۵ : آنزمان مهر تو می جست که پیمان می بست

شمارهٔ ۸۶ : اهل دل را از لب شیرین جانان چاره نیست

شمارهٔ ۸۷ : بتی که طرّه او مجمع پریشانیست

شمارهٔ ۸۸ : هیچ روئی نیست کز چرخ سیه رو زرد نیست

شمارهٔ ۸۹ : مرا یاقوت او قوت روانست

شمارهٔ ۹۰ : دلم با مردم چشمت چنانست

شمارهٔ ۹۱ : گفتم که چرا صورتت از دیده نهانست

شمارهٔ ۹۲ : با منت کینه و با جمله صفاست

شمارهٔ ۹۳ : سپیده دم که جهان بوی نوبهار گرفت

شمارهٔ ۹۴ : گر از جور جانان ننالی رواست

شمارهٔ ۹۵ : آن ترک پریچهره مگر لعبت چینست

شمارهٔ ۹۶ : ایکه لبت آب شکر ریختست

شمارهٔ ۹۷ : ابروی تو طاق است که پیوسته هلالست

شمارهٔ ۹۸ : گل بستان خرد لفظ دلارای منست

شمارهٔ ۹۹ : زلف لیلی صفتت دام دل مجنونست

شمارهٔ ۱۰۰ : دیشب درآمد از درم آن ماه چهره مست

شمارهٔ ۱۰۱ : هیچ می دانی چرا اشکم ز چشم افتاده است

شمارهٔ ۱۰۲ : کار ما بی قد زیبات نمی آید راست

شمارهٔ ۱۰۳ : میانش موئی و شیرین دهان هیچ

شمارهٔ ۱۰۴ : حیات‌بخش بُود باده خاصه وقت صبوح

شمارهٔ ۱۰۵ : بنوش لعل مذاب از زمرّدین اقداح

شمارهٔ ۱۰۶ : سپیده دم که صبا دامن سمن بدرد

شمارهٔ ۱۰۷ : هر کرا یار یار می افتد

شمارهٔ ۱۰۸ : چه کسانند که در قصد دل ریش کسانند

شمارهٔ ۱۰۹ : کسی کو دل بر جانان ندارد

شمارهٔ ۱۱۰ : نقش رویت بچه رو از دل پر خون برود

شمارهٔ ۱۱۱ : ماه من مشک سیه در دامن گل می کند

شمارهٔ ۱۱۲ : ز چشم مست تو آنها که آگهی دارند

شمارهٔ ۱۱۳ : ما بر کنار و با تو کمر در میان بماند

شمارهٔ ۱۱۴ : ماه من دوش سر از جیب ملاحت بر کرد

شمارهٔ ۱۱۵ : یارب این هدهد میمون ز کجا می آید

شمارهٔ ۱۱۶ : کاروان ختنی مشک ختا می آرد

شمارهٔ ۱۱۷ : دوش کز طوفان اشکم آب دریا رفته بود

شمارهٔ ۱۱۸ : گویی بت من چون ز شبستان بدر آید

شمارهٔ ۱۱۹ : صوفی اگرش باده ی صافی نچشانند

شمارهٔ ۱۲۰ : ترک من گوئی که بازش خاطر نخجیر بود

شمارهٔ ۱۲۱ : کسی که پشت بر آن روی چون نگار کند

شمارهٔ ۱۲۲ : صبح چون گلشن جمال تو دید

شمارهٔ ۱۲۳ : یاد باد آنکو مرا هرگز نگوید یاد باد

شمارهٔ ۱۲۴ : یارش نتوان گفت که از یار بنالد

شمارهٔ ۱۲۵ : وفات به بُود آنرا که در وفای تو نبود

شمارهٔ ۱۲۶ : مردان این قدم را باید که سر نباشد

شمارهٔ ۱۲۷ : دوش چون در شکن طرّه ی شب چین دادند

شمارهٔ ۱۲۸ : باش تا روی تو خورشید جهانتاب شود

شمارهٔ ۱۲۹ : آنزمان کز من دلسوخته آثار نبود

شمارهٔ ۱۳۰ : زهی لعل تو درّ درج منضود

شمارهٔ ۱۳۱ : چون ترک من سپاه حبش برختن زند

شمارهٔ ۱۳۲ : خدنگ غمزه ی جادو چو در کمان آرد

شمارهٔ ۱۳۳ : پری رخان که برخ رشک لعبت چینند

شمارهٔ ۱۳۴ : در آن مجلس که جام عشق نوشتند

شمارهٔ ۱۳۵ : سرّیست مرا با تو که اغیار نداند

شمارهٔ ۱۳۶ : دلا سود عالم زیانی نیرزد

شمارهٔ ۱۳۷ : لب چو بگشود ز تنگ شکرم یاد آمد

شمارهٔ ۱۳۸ : خسرو انجم بگه بام برآمد

شمارهٔ ۱۳۹ : جز ناله کسی مونس و دمساز نیاید

شمارهٔ ۱۴۰ : سنبلش غارت ایمان نکند چون نکند

شمارهٔ ۱۴۱ : جان وطن بر در جانان چه کند گر نکند

شمارهٔ ۱۴۲ : از باد صبا در سر زلفش چو خم افتد

شمارهٔ ۱۴۳ : انکو بشکر ریزی شور از شکر انگیزد

شمارهٔ ۱۴۴ : شبی با یار در خلوت مرا عیشی نهانی بود

شمارهٔ ۱۴۵ : شام خون آشام گیسو را اگر چین کرده اند

شمارهٔ ۱۴۶ : ترکم از غمزه چو ناوک بکمان درفکند

شمارهٔ ۱۴۷ : خورشید را ز مشک زره پوش کرده اند

شمارهٔ ۱۴۸ : آن پریچهره که جور و ستم آئین دارد

شمارهٔ ۱۴۹ : چو مطربان سحر آهنگ زیر و بام کنند

شمارهٔ ۱۵۰ : آخر از سوز دل شبهای من یاد آورید

شمارهٔ ۱۵۱ : بلبل دلشده از گل به چه رو باز آید

شمارهٔ ۱۵۲ : دل مجروح مرا آگهی از جان دادند

شمارهٔ ۱۵۳ : بمهر روی تو در آفتاب نتوان دید

شمارهٔ ۱۵۴ : عجب دارم گر او حالم نداند

شمارهٔ ۱۵۵ : اگر دو چشم تو مست مدام خواهد بود

شمارهٔ ۱۵۶ : دل من زحمت جان برنتابد

شمارهٔ ۱۵۷ : مرا وقتی نگاری خرگهی بود

شمارهٔ ۱۵۸ : دیگرانرا عیش و شادی گرچه در صحرا بود

شمارهٔ ۱۵۹ : دلم دیده از دوستان برنگیرد

شمارهٔ ۱۶۰ : این چه نامه ست که از کشور یار آوردند

شمارهٔ ۱۶۱ : وهم بسی رفت و مکانش ندید

شمارهٔ ۱۶۲ : مهره ی مهر چو از حقّه مینا بنمود

شمارهٔ ۱۶۳ : ماه فرو رفت و آفتاب برآمد

شمارهٔ ۱۶۴ : چون صبا نکهت آن زلف پریشان آرد

شمارهٔ ۱۶۵ : چون برقع شبرنگ ز عارض بگشاید

شمارهٔ ۱۶۶ : عجب از قافله دارم که بدر می نشود

شمارهٔ ۱۶۷ : این دلبران که پرده برخ در کشیده اند

شمارهٔ ۱۶۸ : توئی که لعل تو دست از عقیق کانی بُرد

شمارهٔ ۱۶۹ : مرا ای بخت یاری کن چو یار از دست بیرون شد

شمارهٔ ۱۷۰ : شکر تنگ تو تنگ شکر آمد

شمارهٔ ۱۷۱ : وقت صبوح آنزمان که ماه بر آمد

شمارهٔ ۱۷۲ : مه را اگر از مشک زره پوش توان کرد

شمارهٔ ۱۷۳ : گل اندامی که گلگون می دواند

شمارهٔ ۱۷۴ : اندم که نه شمع و نه لگن بود

شمارهٔ ۱۷۵ : گر مرا بخت درین واقعه یاور نشود

شمارهٔ ۱۷۶ : چون طرّه عنبر شکنش در شکن افتد

شمارهٔ ۱۷۷ : ماجرائی که دل سوخته می پوشاند

شمارهٔ ۱۷۸ : من خاک آن بادم که او بوی دلارام آورد

شمارهٔ ۱۷۹ : چون خطّ تو گرد رخ گلرنگ بگیرد

شمارهٔ ۱۸۰ : عید آمد و آن ماه دلافروز نیامد

شمارهٔ ۱۸۱ : کسی را از تو کامی بر نیاید

شمارهٔ ۱۸۲ : جان توجه بروی مهوش کرد

شمارهٔ ۱۸۳ : سوی دیرم نگذارند که غیرم دانند

شمارهٔ ۱۸۴ : باز عزم شراب خواهم کرد

شمارهٔ ۱۸۵ : چون سایبان آفتاب از مشک تاتاری کند

شمارهٔ ۱۸۶ : گل نهالی ببوستان آورد

شمارهٔ ۱۸۷ : دوش چون موکب سلطان خیالش برسید

شمارهٔ ۱۸۸ : چون سنبل تو سلسله بر ارغوان نهاد

شمارهٔ ۱۸۹ : پیغام بلبلان بگلستان که می برد

شمارهٔ ۱۹۰ : چه بادست اینکه می آید که بوی یار ما دارد

شمارهٔ ۱۹۱ : خیمه ی نوروز بر صحرا زدند

شمارهٔ ۱۹۲ : سبزه پیرامن سرچشمه ی نوشش نگرید

شمارهٔ ۱۹۳ : بر سر کوی تو اندیشه ی جان نتوان کرد

شمارهٔ ۱۹۴ : ز حال بی خبرانت خبر نمی باشد

شمارهٔ ۱۹۵ : ای نغمه ی خوشت دم داود را شعار

شمارهٔ ۱۹۶ : دامن خرگه برافکن ای بت کشمیر

شمارهٔ ۱۹۷ : ماه یا جنتست یا رخسار

شمارهٔ ۱۹۸ : با عقیق لب او لعل بدخشان کم گیر

شمارهٔ ۱۹۹ : بیار باده که شب ظلمتست و شاهد نور

شمارهٔ ۲۰۰ : برافکن سایبان ظلمت از نور

شمارهٔ ۲۰۱ : حبّذا پای گل و صبحدم و فصل بهار

شمارهٔ ۲۰۲ : دوری از ما مکن ای چشم بد از روی تو دور

شمارهٔ ۲۰۳ : شمسه ی چین را طلوع از طرف بغتاقش نگر

شمارهٔ ۲۰۴ : ما را ز پرده ی تو دل از پرده شد بدر

شمارهٔ ۲۰۵ : منم ز مهر رخت روی کرده در دیوار

شمارهٔ ۲۰۶ : بیدلی گر دل ز دلبر بر نگیرد گو مگیر

شمارهٔ ۲۰۷ : ایا صبا گرت افتد بکوی دوست گذار

شمارهٔ ۲۰۸ : طرّه بفشان و مرا بیش پریشان مگذار

شمارهٔ ۲۰۹ : مائیم و عشق و کنج خرابات و روی یار

شمارهٔ ۲۱۰ : ای خوشا وصل یار و فصل یار

شمارهٔ ۲۱۱ : خادمه ی عود سوز مطربه ی عود ساز

شمارهٔ ۲۱۲ : ای شده بر مه ز شبه مُهره ساز

شمارهٔ ۲۱۳ : روز عیش و طرب و عید صیامست امروز

شمارهٔ ۲۱۴ : بگشا بشکر خنده لب لعل شکرریز

شمارهٔ ۲۱۵ : ای دل ار صحبت جانان طلبی جان درباز

شمارهٔ ۲۱۶ : در جهان قصّه حسن تو نشد فاش هنوز

شمارهٔ ۲۱۷ : ز لعل عیسویان قصّه مسیحا پرس

شمارهٔ ۲۱۸ : دگر وجود ندارد لطیفه ئی ز دهانش

شمارهٔ ۲۱۹ : ای شبت غالیه آسا و مهت غالیه پوش

شمارهٔ ۲۲۰ : یار ما را گر غمی از یار نبود گو مباش

شمارهٔ ۲۲۱ : ای شب زلفت غالیه‌سا وی مه رویت غالیه‌پوش

شمارهٔ ۲۲۲ : سخنی گفتم و صد قول خطا کردم گوش

شمارهٔ ۲۲۳ : مستم زدو چشم نیمه مستش

شمارهٔ ۲۲۴ : گرچه تنگست دلم چون دهن خندانش

شمارهٔ ۲۲۵ : کارم از بی سیمی ار چون زر نباشد گو مباش

شمارهٔ ۲۲۶ : ترک خنجرکش لشکر شکن ترلک پوش

شمارهٔ ۲۲۷ : مبرید نام عنبر بر زلف چون کمندش

شمارهٔ ۲۲۸ : الوداع ای دلبر نامهربان بدرود باش

شمارهٔ ۲۲۹ : بیرون ز کمر هیچ ندیدم ز میانش

شمارهٔ ۲۳۰ : رقیب اگر بجفا باز دارم ز درش

شمارهٔ ۲۳۱ : چو جام لعل تو نوشم کجا بماند هوش

شمارهٔ ۲۳۲ : زهی مستی من ز بادام مستش

شمارهٔ ۲۳۳ : آنک جز نام نیابند نشان از دهنش

شمارهٔ ۲۳۴ : حسد از هیچ ندارم مگر از پیرهنش

شمارهٔ ۲۳۵ : سرو را پای بگل می رود از رفتارش

شمارهٔ ۲۳۶ : آن ماه بین که فتنه شود مهر انورش

شمارهٔ ۲۳۷ : گلزار جنتست رخ حور پیکرش

شمارهٔ ۲۳۸ : ای حلقه زده افعی مشکین تو بر دوش

شمارهٔ ۲۳۹ : ای دو چشم خوش پُر خواب تو در خوابی خوش

شمارهٔ ۲۴۰ : به بزمگاه صبوحی کنون به مجلس خاص

شمارهٔ ۲۴۱ : بده آن راح روان بخش که در مجلس خاص

شمارهٔ ۲۴۲ : طفل بود در نظر پیر عشق

شمارهٔ ۲۴۳ : ای برده عارضت بلطافت ز مه سبق

شمارهٔ ۲۴۴ : چو حرفی بخوانی ز طومار عشق

شمارهٔ ۲۴۵ : باز بر افراختیم رایت سلطان عشق

شمارهٔ ۲۴۶ : سِری بالعِیس أصحابی وَلی فی العیس مَعشوق

شمارهٔ ۲۴۷ : دیدم از دور بُتی کاکلکش مشکینک

شمارهٔ ۲۴۸ : نکهت روضه ی خلدست که می بیزد مشک

شمارهٔ ۲۴۹ : وه چه شیرینست لعل اندرو پنهان نمک

شمارهٔ ۲۵۰ : ای روان از شکّر تنگ تو شکّر تنگ تنگ

شمارهٔ ۲۵۱ : زهی زلفت شکسته نرخ سنبل

شمارهٔ ۲۵۲ : ای دل من بسته در آن زنجیر سمن سا دل

شمارهٔ ۲۵۳ : رحمتی گر نکند بر دلم آن سنگین دل

شمارهٔ ۲۵۴ : چو هیچگونه ندارم بحضرت تو مجال

شمارهٔ ۲۵۵ : ای ماه تو مهر انور دل

شمارهٔ ۲۵۶ : زهی ز باده ی لعلت در آتش آب زلال

شمارهٔ ۲۵۷ : ای غم عشق تو آتش زده در خرمن دل

شمارهٔ ۲۵۸ : گشت معلوم کنون قیمت ایام وصال

شمارهٔ ۲۵۹ : دلم ربودی و رفتی ولی نمی روی از دل

شمارهٔ ۲۶۰ : ای سواد خط تو شرح مصابیح جمال

شمارهٔ ۲۶۱ : گر می کشندم ور می کشندم

شمارهٔ ۲۶۲ : بزن بنوک خدنگم که پیش دست تو میرم

شمارهٔ ۲۶۳ : روزی بسر کوی خرابات رسیدم

شمارهٔ ۲۶۴ : ما بنظّاره ی رویت بجهان آمده ایم

شمارهٔ ۲۶۵ : گر من خمار خود ز لب یار بشکنم

شمارهٔ ۲۶۶ : ما حاصل از جهان غم دلبر گرفته ایم

شمارهٔ ۲۶۷ : خوشا به مجلس شوریدگان درد آشام

شمارهٔ ۲۶۸ : ای روی تو چشمه ی خور چشم

شمارهٔ ۲۶۹ : ما مست می لعل روان پرور یاریم

شمارهٔ ۲۷۰ : چو چشم مست تو می پرستم

شمارهٔ ۲۷۱ : ما سر بنهادیم و بسامان نرسیدیم

شمارهٔ ۲۷۲ : شمع بنشت زباد سحری خیز ندیم

شمارهٔ ۲۷۳ : نشان روی تو جستم به هر کجا که رسیدم

شمارهٔ ۲۷۴ : رخشنده تر از مهر رخش ماه ندیدم

شمارهٔ ۲۷۵ : از عمر چو این یک دو نفس بیش نداریم

شمارهٔ ۲۷۶ : می درم جامه و از مدعیان می پوشم

شمارهٔ ۲۷۷ : بدانک بوی تو آورد صبحدم بادم

شمارهٔ ۲۷۸ : وقتست کز ورای سراپرده ی عدم

شمارهٔ ۲۷۹ : ما نوای خویش را در بینوائی یافتیم

شمارهٔ ۲۸۰ : نکنم حدیث شکّر چو لبت گزیدم

شمارهٔ ۲۸۱ : من آن مرغ همایونم که باز چتر سلطانم

شمارهٔ ۲۸۲ : رند و دردی کش و مستم چه توان کرد چو مستم

شمارهٔ ۲۸۳ : با روی چون گلنارش از برگ سمن باز آمدم

شمارهٔ ۲۸۴ : خیزید ای میخوارگان تا خیمه بر گردون زنیم

شمارهٔ ۲۸۵ : خرّم آن روز که از خطّهٔ کرمان بروم

شمارهٔ ۲۸۶ : ای نسیم سحری بوی بهارم برسان

شمارهٔ ۲۸۷ : ای رخت شمع بُت پرستان شمع برون بر از شبستان

شمارهٔ ۲۸۸ : ای مِی لعل تو کام رندان

شمارهٔ ۲۸۹ : جان بده یا دگر اندیشه ی جانانه مکن

شمارهٔ ۲۹۰ : چه خوش باشد میان لاله زاران

شمارهٔ ۲۹۱ : دلا از جان زبان درکش که جانان

شمارهٔ ۲۹۲ : چو چشم خفته بگشودی ببستی خواب بیداران

شمارهٔ ۲۹۳ : زهی روی تو صبح شب نشینان

شمارهٔ ۲۹۴ : ای سر زلف تو لیلی و جهانی مجنون

شمارهٔ ۲۹۵ : بر اشکم کهربا آبیست روشن

شمارهٔ ۲۹۶ : آن لب شیرین همچون جان شیرین

شمارهٔ ۲۹۷ : نرگس مستت فتنه ی مستان

شمارهٔ ۲۹۸ : ای بت یاقوت لب وی مه نامهربان

شمارهٔ ۲۹۹ : ای لب و گفتار تو کام دل و قوت جان

شمارهٔ ۳۰۰ : ای چشم می پرستت آشوب چشم بندان

شمارهٔ ۳۰۱ : ای رخ تو قبله ی خورشید پرستان

شمارهٔ ۳۰۲ : ببوستان می گل بوی لاله گون مستان

شمارهٔ ۳۰۳ : در تابم از دو هندوی آتش پرستشان

شمارهٔ ۳۰۴ : مرا ز هجر تو امّید زندگانی کو

شمارهٔ ۳۰۵ : آب آتش می رود زان لعل آتش فام او

شمارهٔ ۳۰۶ : خوشا کشته بر طرف میدان او

شمارهٔ ۳۰۷ : صبحست ساقیا می چون آفتاب کو

شمارهٔ ۳۰۸ : ای طبیب دل ریش از سر بیمار مرو

شمارهٔ ۳۰۹ : بساز چاره ی این دردمند بیچاره

شمارهٔ ۳۱۰ : ای ملک دلم خراب کرده

شمارهٔ ۳۱۱ : زهی ربوده خیال تو خوابم از دیده

شمارهٔ ۳۱۲ : ای روانم بلب لعل تو آورده پناه

شمارهٔ ۳۱۳ : ای خوشه چین سنبل پرچینت سنبله

شمارهٔ ۳۱۴ : قدحی ده، ای بر آتش تتقی ز آب بسته

شمارهٔ ۳۱۵ : برآمد ما هم از میدان سواره

شمارهٔ ۳۱۶ : ای از گل رخسار تو خون در دل لاله

شمارهٔ ۳۱۷ : این چه بویست ای صبا از مرغزار آورده ئی

شمارهٔ ۳۱۸ : از مشک سوده دام بر آتش نهاده ئی

شمارهٔ ۳۱۹ : من کیم زاری نزار افتاده ئی

شمارهٔ ۳۲۰ : گِرد ماه از مشک چنبر کرده ئی

شمارهٔ ۳۲۱ : گرفتمت که بگیرم عنان مرکب تازی

شمارهٔ ۳۲۲ : اگر تو عشق نبازی بعمر خویش چه نازی

شمارهٔ ۳۲۳ : دلا تا طلعت سلمی نیابی

شمارهٔ ۳۲۴ : ای سر زلف ترا پیشه سمن فرسائی

شمارهٔ ۳۲۵ : چون نئی سرگشتهٔ چوگان چو گوی

شمارهٔ ۳۲۶ : شبست و خلوت و مهتاب و ساغر ای بت ساقی

شمارهٔ ۳۲۷ : گر آن مه در نظر بودی چه بودی؟

شمارهٔ ۳۲۸ : ای میان تو چو یک موی و دهان یکسر موی

شمارهٔ ۳۲۹ : خرامنده سروی برخ گلستانی

شمارهٔ ۳۳۰ : ای دلم ز زلف سیهت زنّاری

شمارهٔ ۳۳۱ : تو آن ماه زهره جبینی و آن سرو لاله عذاری

شمارهٔ ۳۳۲ : بخوبی چو یار من نباشد یاری

شمارهٔ ۳۳۳ : ای آفتاب رویت در اوج دلفروزی

شمارهٔ ۳۳۴ : گهم رانی و گه دشنام خوانی

شمارهٔ ۳۳۵ : باده ی گلگون مرا و طلعت سلمی

شمارهٔ ۳۳۶ : برخیز که بنشیند فریاد ز هر سویی

شمارهٔ ۳۳۷ : دلکم برد بغارت ز برم دلبرکی

شمارهٔ ۳۳۸ : گر تو شیرین شکر لب به شکر خنده درآیی

شمارهٔ ۳۳۹ : ای آینه قدرت بیچون الهی

شمارهٔ ۳۴۰ : ای لاله زار آتش روی تو آب روی

شمارهٔ ۳۴۱ : چون پیکر مطبوعت در معنی زیبائی

شمارهٔ ۳۴۲ : خودپرستی مکن ار زان که خدا می‌طلبی

شمارهٔ ۳۴۳ : ای که بر دیدهٔ صاحب‌نظران می گذری

شمارهٔ ۳۴۴ : مهست یا رخ آن آفتاب مهرافزای

شمارهٔ ۳۴۵ : چگونه سرو روان گویمت که عین روانی

شمارهٔ ۳۴۶ : ترک صورت کن اگر عالم معنی طلبی

شمارهٔ ۳۴۷ : حریفان مست و مدهوشند و شادروان خراب از می

شمارهٔ ۳۴۸ : گر آفتاب نباشد تو ماه چهره تمامی

شمارهٔ ۳۴۹ : مگر بدیده مجنون نظر کنی ورنی

شمارهٔ ۳۵۰ : ای سبزه دمانیده بگرد قمر از موی

شمارهٔ ۳۵۱ : ای ترک پریچهره بدین سلسله موئی

شمارهٔ ۳۵۲ : گر به فریب می‌کشی ور به عتاب می‌کشی

شمارهٔ ۳۵۳ : گفتا تو از کجایی کآشفته می‌نمایی

شمارهٔ ۳۵۴ : پرده ابر سیاه از مه تابان بگشای

شمارهٔ ۳۵۵ : از برای دلم ای مطربه ی پرده سرای

شمارهٔ ۳۵۶ : ای مقیمان درت را عالمی در هر دمی

شمارهٔ ۳۵۷ : در دلم بود کزین پس ندهم دل به کسی

شمارهٔ ۳۵۸ : ز زلف و روی تو خواهم شبی و مهتابی

شمارهٔ ۳۵۹ : ز تو با تو راز گویم بزبان بی زبانی

شمارهٔ ۳۶۰ : چون نیست ما را با او وصالی

شمارهٔ ۳۶۱ : شاید آن زلف شکن برشکن ار می‌شکنی

شمارهٔ ۳۶۲ : ای رفته پیش چشمه ی نوش تو آب می

شمارهٔ ۳۶۳ : ای شمع چگل دوش در ایوان که بودی

شمارهٔ ۳۶۴ : چه خوش باشد دمی با دوستداری

شمارهٔ ۳۶۵ : روی تو گر بدیدمی جان بتو برفشاندمی

شمارهٔ ۳۶۶ : یا باری البرایا یا ذاری الّذراری

شمارهٔ ۳۶۷ : سقی الله ایام وصل الغوانی

شمارهٔ ۳۶۸ : أرّوض الخُلدام مغنی الغوانی

شمارهٔ ۳۶۹ : یا حادی النیاق قد ذُبتَ فی الفراق

شمارهٔ ۳۷۰ : طوبی لک ای پیک صبا خرّم رسیدی مرحبا

شمارهٔ ۱

سبحان من یسبّحه الرَّمل فی القفار

سبحان من تقدّسه الحوت فی البحار

صانع مقدّری که شه نیمروز را

منصور کرد بریزک خیل زنگبار

دانا مدبّری که شهنشاه زنک را

پیروز کرد بر شه پیروزه‌گون حصار

سلطان بنده‌پرور و قهّار سختگیر

دیان عدل‌گستر و ستّار بردبار

گوهر کند ز قطره و شکّر دهد زنی

خار آورد ز خاره و گل بردمد ز خار

در راه وحدتش دو دلیلند مهر و ماه

بر صُنع و قدرتش دو گواهند نور و نار

ای بر در توام سر خجلت فتاده پیش

آخر ز راه لطف بفرما که سر برآر

آن کس که چرخ پیش درش سر نهاده است

بر خاک درگه تو نهد روی اعتذار

شکر تو بی‌نهایت و فضل تو بی‌قیاس

لطف تو بی‌حساب و عطای تو بی‌شمار

ادراک عقل خیره ز ذات و صفات تو

ذاتت بری ز فخر و صفاتت عری ز عار

دیوانگانِ حلقهٔ عشق تو هوشمند

دردی‌کشان ساغر شوق تو هوشیار

راتب بران فیض نوال تو انس و جان

روزی‌خوران خوان عطای تو مور و مار

هر کس که خوار توست ندارد کسش عزیز

وان کو عزیز توست نگوید کسش که خوار

شادی آن دلی که غمت اختیار کرد

مقبل کسی که شد به قبول تو بختیار

خواجو چو روی عجز نهادست بر درت

جرمی که کرده است به فضلت که درگذار

شمارهٔ ۲

می رود آب رخ از باده ی گلرنگ مرا

می زند راه خرد زمزمه ی چنگ مرا

دلق ازرق بمی لعل گرو خواهم کرد

که می لعل برون آورد از رنگ مرا

من که بر سنگ زدم شیشه ی تقوی و ورع

محتسب بهر چه بر شیشه زند سنگ مرا

مستم از کوی خرابات ببازار برید

تا همه خلق ببینند بدین رنگ مرا

نام و ننگ اربرود در طلبش باکی نیست

من که بد نام جهانم چه غم از ننگ مرا

ای رخت آینه ی جان می چون زنگ بیار

تا ز آئینه خاطر ببرد زنگ مرا

مطرب آهنگ چنین تیز چه گیری که کند

جان شیرین بلب لعل تو آهنگ مرا

نشد از گوش دلم زمزه ی نغمه ی چنگ

تا عنان دل شیدا بشد از چنگ مرا

چون تو در خاطر خواجو بزدی کوس نزول

دو جهان خیمه برون زد ز دل تنگ مرا

شمارهٔ ۳

ساقیا وقت صبوح آمد بیار آن جام را

می پرستانیم در ده باده ی گلفام را

زاهدانرا چون ز منظوری نهانی چاره نیست

پس نشاید عیب کردن رند درد آشام را

احتراز از عشق می کردم ولی بی حاصلست

هر که از اول تصور می کند فرجام را

من ببوی دانه ی خالش بدام افتاده ام

گرچه صید نیکوان دولت شمارد دام را

هر که او را ذره ئی با ماهرویان مهر نیست

بر چنین عامی فضیلت می نهند انعام را

شام را از صبح صادق باز نشناسم ز شوق

چون مهم پرچین کند بر صبح صادق شام را

گر بدینسان بر در بتخانه ی چین بگذرد

بت پرستان پیش رویش بشکنند اصنام را

بر گدایان حکم کشتن هست سلطانرا ولیک

هم بلطف عام او اومید باشد عام را

چون بهر معنی که بینی تکیه بر ایام نیست

حیف باشد خواجو ار ضایع کنی ایام را

شمارهٔ ۴

دست گیرید درین واقعه کافتاد مرا

که نماندست کنون طاقت بیداد مرا

راز من جمله فرو خواند بر دشمن و دوست

اشک ازین واسطه از چشم بیفتاد مرا

هرگز از روز جوانی نشدم یکدم شاد

مادر دهر ندانم بچه می زاد مرا

دامنم دجله ی بغداد شد از حسرت آن

که نسیمی رسد از جانب بغداد مرا

آنک یک لحظه فراموش نگشت از یادم

ظاهر آنست که هرگز نکند یاد مرا

من نه آنم که ز کویش بجفا برگردم

گر براند ز در آن حور پریزاد مرا

این خیالست که وصل تو بما پردازد

هم خیالت کند از چنگ غم آزاد مرا

گر بگوشت نرسد صبحدمی فریادم

که رسد در شب هجران تو فریاد مرا

بر سر کوی تو چون خواجو اگر خاک شوم

بنسیم تو مگر زنده کند باد مرا

شمارهٔ ۵

آب آتش می برد خورشید شب پوش شما

می رود آب حیات از چشمه ی نوش شما

شام را تا سایبان روز روشن دیده ام

تیره شد شام من از صبح سحرپوش شما

در شب تاریک خورشیدم در آغوش آمدی

همچو زلف ار بودمی یک شب در آغوش شما

از چه رو هندوی مه پوش شما در تاب شد

گر بمستی دوشم آمد دوش بر دوش شما

ای زروبه بازی آهوی شما در عین خواب

شیر گیران گشته مست از خواب خرگوش شما

مردم چشم عقیق افشان لؤلؤ بار من

گشته در پاش از لب در پوش خاموش شما

حلقه ی گوش شما را تا بود مه مشتری

مشتری باشد غلام حلقه در گوش شما

عیب نبود چون بخوان وصل نبود دسترس

گر بدرویشی رسد بوئی ز سرجوش شما

آب حیوانست یا گفتار خواجو یا شکر

ماه تابانست یا گل یا بنا گوش شما

شمارهٔ ۶

همچو بالات بگویم سخنی راست تو را

راستی را چه بلائیست که بالاست تو را

تا چه دیدست ز من دیده که هر دم گوید

کاین همه آب رخ از رهگذر ماست تو را

ای که بر گوشه‌ی چشمم زده‌ای خیمه ز موج

مشو ایمن که وطن بر لب دریاست تو را

پیش لعلت که از او آب گهر می‌ریزد

وصف لؤلؤ نتوان کرد که لالاست تو را

این چه سحرست که در چشم خوشت می‌بینم

وین چه شورست که در لعل شکرخاست تو را

دل دیوانه چه جائیست که باشد جایت

بر سر و چشمم اگر جای کنی جاست تو را

جان بخواه از من بیدل که روانت بدهم

به جز از جان ز من آخر چه تمناست تو را

ای دل ار راستی از زلف سیاهش طلبی

همه گویند مگر علت سوداست تو را

در رخ شمعی خواجو چو نظر کرد طبیب

گفت شد روشنم این لحظه که صفراست تو را

شمارهٔ ۷

مگذار مطرب را دمی کز چنگ بنهد چنگ را

در آبگون ساغر فکن آن آب آتش رنگ را

جام صبوحی نوش کن قول مغنّی گوش کن

درکش می و خاموش کن فرهنگ بی فرهنگ را

عامان کالانعام را در کنج خلوت ره مده

الا ببزم عاشقان خوبان شوخ شنگ را

ساقی می چون زنگ ده کائینه ی جان منست

باشد که بزداید دلم ز آئینه جان زنگ را

پر کن قدح تا رنگ زرق از خود فرو شویم بمی

کز زهد و دلق نیلگون رنگی ندیدم زنگ را

آهنگ آن دارد دلم کز پرده بیرون اوفتد

مطرب گر این ره می زند گو پست گیر آهنگ را

فرهاد شورانگیز اگر در پای سنگی جان بداد

گفتار شیرین بی سخن در حالت آرد سنگ را

آهوی چشمت با من ار در عین روبه بازی است

سر پنجه ی شیر ژیان طاقت نباشد رنگ را

خواجو چو نام عاشقان ننگست پیش اهل دل

گر نیک نامی بایدت در باز نام و ننگ را

شمارهٔ ۸

یاد باد آنکه بروی تو نظر بود مرا

رخ و زلفت عوض شام و سحر بود مرا

یاد باد آنکه ز نظّاره ی رویت همه شب

در مه چارده تا روز نظر بود مرا

یاد باد آنکه زرخسار تو هر صبحدمی

افق دیده پر از شعله ی خور بود مرا

یاد باد آنکه ز چشم خوش و لعل لب تو

نقل مجلس همه بادام و شکر بود مرا

یاد باد آنکه ز روی تو و عکس می ناب

دیده پر شعشعه ی شمس و قمر بود مرا

یاد باد آنکه گرم زهره ی گفتار نبود

آخر از حال تو هر روز خبر بود مرا

یاد باد آنکه چو من عزم سفر می کردم

بر میان دست تو هر لحظه کمر بود مرا

یاد باد آنکه برون آمده بودی بوداع

وز سر کوی تو آهنگ سفر بود مرا

یاد باد آنکه چو خواجو ز لب و دندانت

در دهان شکّر و در دیده گهر بود مرا

شمارهٔ ۹

آن نقش بین که فتنه کند نقش بند را

و آن لعل لب که نرخ شکستست قند را

پندم مده که تا بشنیدم حدیث دوست

در گوش من مجال نماندست پند را

چون از کمند عشق امید خلاص نیست

رغبت بود بکشته شدن پای بند را

آن را که زور پنجه ی زورآوری نماند

شرطست کاحتمال کند زورمند را

گر پند می دهندم و گر بند می نهند

ما دست داده ایم بهر حال بند را

نگریزد از کمند تو وحشی که گاه صید

راحت رسد ز بند تو سر در کمند را

برکشته زندگی دگر از سر شود پدید

گر بر قتیل عشق برانی سمند را

هر چند کز تو ضربت خنجر گزند نیست

عاشق باختیار پذیرد گزند را

خواجو چو نیست زانکه ستم می کند شکیب

هم چاره احتمال بود مستمند را

شمارهٔ ۱۰

رام را گر برگ گل باشد نبیند ویس را

ور سلیمان ملک خواهد ننگرد بلقیس را

زنده ی جاوید گردد کشته شمشیر عشق

زانکه از کشتن بقا حاصل شود جرجیس را

جان بده تا محرم خلوتگه جانان شوی

تا نمیرد کی بجنت ره دهند ادریس را

گرنه در هر جوهری از عشق بودی شمه ئی

کی کشش بودی بآهن سنگ مغناطیس را

همچو خورشید ار برآید ماه بی مهرم ببام

مهر بفزاید ز ماه طلعتش برجیس را

دامن محمل برانداز ای مه محمل نشین

یا بگو با ساربان تا باز دارد عیس را

چون بتلبیسم بدام آوردی اکنون چاره نیست

بگذر از تزویر و بگذار ای پسر ابلیس را

تا نپنداری که گویم لاله چون رخسار تست

کی بگل نسبت کند رامین جمال ویس را

خواجو ار در بزم خوبان از می یاقوت رنگ

کاس را خواهی که پر باشد تهی کن کیس را

شمارهٔ ۱۱

وقت صبوح شد بیار آن خور مه نقاب را

از قدح دو آتشی خیز و روان کن آب را

ماه قنینه آسمان چون بفروزد از افق

در خوی خجلت افکند چشمه ی آفتاب را

وقت سحر که بلبله قهقهه برچمن زند

ساغر چشم من بخون رنگ دهد شراب را

بسکه بسوزد از غمش ایندل سوزناک من

دود بر آید از جگر ز آتش دل کباب را

چون بت رود ساز من چنگ به ساز در زند

من بفغان نواگری یاد دهم رباب را

گر بخیال روی او در رخ مه نظر کنم

مردم چشمم از حیا آب کند سحاب را

دست امید من عجب گر بوصال او رسد

پشّه کسی ندید کو صید کند عقاب را

چون مه مهربان من تاب دهد نغوله را

در خم عقربش نگر زهره ی شب نقاب را

خواجو اگر ز چشم تو خواب ببرد گو ببر

زانکه ز عشق نرگسش خواب نماند خواب را

شمارهٔ ۱۲

ای ماه قیچاقی شب است از سر بِنِهْ بَغطاق را

بگشای بند یَلمه و در بند کن قبچاق را

در جان خانان ختا کافر نمی‌کرد این جفا

ای بس که در عهد تو ما یاد آوریم آن جاق را

شد کویت ای شمع چگل اردوی جان کریاس دل

چون می‌کشی چندین مَهِل در بحر خون مشتاق را

تاراج دل‌ها می‌کنی در شهر یغما می‌کنی

بر خسته غوغا می‌کنی نشنیده‌‌ای یاساق را

در پرده از ناراستی راه مخالف می‌زنی

بنواز باری نوبتی چون می‌زنی عشّاق را

ای ساقی سوقی بیار آن آفتاب راوقی

باشد که در چرخ آوریم آن ماه سیمین‌ساق را

هر صبحدم کاندر غمش جام دمادم درکشم

چشمم به یاد لعلِ او در خون کشد آیاق را

سلطان گردون از شرف در پای شبرنگش فتد

چون ماه عقرب‌زلف من بر سر نهد بنطاق را

تا آن نگار سیمبر در وی وطن سازد مگر

بنگارم از خون جگر خلوتگه آماق را

نویینِ بُت‌رویانِ چینْ خورشیدرویِ مَه‌ْجَبین

گر زانک پیمان بشکند من نشکنم میثاق را

گفتم که یک راه ای صنم بر چشم خواجو نِهْ قدم

گفت از سرشک دیده‌اش پرخون کنم بَشماق را

شمارهٔ ۱۳

آن ماه مهر پیکر نامهربان ما

گفت ای بنطق طوطی شکّرستان ما

وقت سحر شدی به تماشای گل به باغ

شرمت نیامد از رخ چون گلستان ما

در باغ سرو را ز حیا پای در گلست

از اعتدال قدّ چو سرو روان ما

برگ بنفشه کز چمن آید نسیم او

تابیست از دو سنبل عنبر فشان ما

آب حیات کز ظلماتش نشان دهند

آبیست پیش کوثر آتش نشان ما

ماییم فتنه ای که در آخر زمان بود

ور نی کدام فتنه بود در زمان ما

بنمود چشم مست و به رمزم عتاب کرد

کاخر چنین بود غمت از ناتوان ما

در باغ وصل اگر نبود چون تو بلبلی

کم گیر پشه ای ز همای آشیان ما

می کرد در کرشمه به ابرو اشارتی

یعنی گمان مبر که کشد کس کمان ما

کس با میان ما نکند دست در کمر

الا کمر که حلقه شود بر میان ما

خواجو اگر چه در سر سودای ما رود

تا باشدش سری سر او وآستان ما

شمارهٔ ۱۴

رحم بر گدایان نیست ماه نیمروزی را

مهر ماش چندان نیست ماه نیمروزی را

روی پر نگارش بین چشم پر خمارش بین

لعل آبدارش بین ماه نیمروزی را

آن مهست یا رخسار شکّرست یا گفتار

عارضست یا گلزار ماه نیمروزی را

جعد مشکبارش گیر زلف تابدارش گیر

خیز و در کنارش گیر ماه نیمروزی را

لعبت پری پیکر و آفتاب شب زیور

گر ندیده ئی بنگر ماه نیمروزی را

موسم سحر شد خیز باده در صراحی ریز

در کمند زلف آویز ماه نیمروزی را

می بمی پرستان آر باده سوی مستان آر

خیز و در شبستان آر ماه نیمروزی را

یار جز جفا جو نیست گو مکن که نیکو نیست

هیچ مهر خواجو نیست ماه نیمروزی را

شمارهٔ ۱۵

گوئیا عزم ندارد که شود روز امشب

یا درآید ز در آن شمع شب افروز امشب

گر بمیرم بجز از شمع کسی نیست که او

بر من خسته بگرید ز سر سوز امشب

مرغ شب خوان که دم از پرده ی عشّاق زند

گو نوا از من شب خیز بیاموز امشب

چون شدم کشته ی پیکان خدنگ غم عشق

بر دلم چند زنی ناوک دلدوز امشب

همچو زنگی بچه ی خال تو گردم مقبل

گر شوم بر لب یاقوت تو پیروز امشب

هر که در شب رخ چون ماه تو بیند گوید

روز عیدست مگر یا شب نوروز امشب

بی لب لعل و رخت خادم خلوتگه انس

گو صراحی منه و شمع میفروز امشب

تا که آموختت از کوی وفا برگشتن

خیز و بازآی علی رغم بد آموز امشب

بنشان شمع جگر سوخته را گرچه کسی

منشیناد بروز من بد روز امشب

اگر آن عهد شکن با تو نسازد خواجو

خون دل میخور و جان می ده و می سوز امشب

تا مگر صبح تو سر برزند از مطلع مهر

دیده بر چرخ چو مسمار فرودوز امشب

شمارهٔ ۱۶

ای چشم نیمخواب تو از من ربوده خواب

وی زلف تابدار تو بر مه فکنده تاب

بر مه فکنده برقع شبرنگ روزپوش

مه را که دید ساخته از تیره شب نقاب

روزم شبست بی تو و چون روز روشنست

کان لحظه شب بود که نهان باشد آفتاب

خورشید را بروی تو تشبیه چون کنم

کو همچو بندگان دهدت بوسه بر جناب

بر روی چون مه ارچه بتابی کمند زلف

باری به هیچ روی زمن روی بر متاب

گفتم مگر بخواب توان دیدنت ولیک

دانم که خواب را نتوان دید جز بخواب

یک ساعتم از آن لب میگون شکیب نیست

سرمست را شکیب کجا باشد از شراب

چشمم بقصد ریختن خون دل مقیم

افکنده است چون سر زلفت سپر بر آب

در آرزوی روی تو خواجو چو بیدلان

هر شب بخون دیده کند آستین خضاب

شمارهٔ ۱۷

ای لب لعلت ز آب زندگانی برده آب

ناز چشم می پرستت مست و چشمت مست خواب

گر کنم یک شمه در وصف خط سبزت سواد

روی دفتر گردد از نوک قلم پر مشک ناب

در بهشت ار زانک برقع برنیندازی زرخ

روضه ی رضوان جهنم باشد و راحت عذاب

وقت رفتن گر روم با آتش عشقت بخاک

روز محشر در برم بینی دل پر خون کباب

صبحدم چون آسمان در گردش آرد جام زر

در گمان افتم که خورشیدست یا جام شراب

جان سرمستم برقص آید ز شادی ذرّه وار

هر نفس کز مشرق شادی بر آید آفتاب

کسی به آواز مؤذن بر توانم خاستن

زانک می باشم سحرگه بیخود از بانک رباب

در خرابات مغان از می خراب افتاده ام

گرچه کارم بی می و میخانه می باشد خراب

هر دمی روی از من مسکین بتابی از چه روی

هر زمانی از در خویشم برانی از چه باب

گردلی داری دل از رندان بیخود بر مگیر

ور سری داری سر از مستان بیخود بر متاب

از تو خواجو غایبست اما تو با او در حضور

عالمی در حسرت آبند و عالم غرق آب

شمارهٔ ۱۸

طمع مدار که دوری گزینم از رخ خوب

که نیست شرط محبت جدائی از محبوب

چو هست در ره مقصود قرب روحانی

چه احتیاج بارسال قاصد و مکتوب

چو اتصال حقیقی بود میان دو دوست

کجا ز یوسف مصری جدا بود یعقوب

توقعست که از عاشقان بیدل و دین

نظر دریغ ندارند مالکان قلوب

چگونه گوش توان کرد بر خردمندان

گهی که عشق شود غالب و خرد مغلوب

ز صورت تو کند نور معنوی حاصل

دل شکسته که هم سالکست و هم مجذوب

ترا بتیغ چه حاجت که قتل جانبازان

کنی بساعد سیمین و پنجه ی مخضوب

بیار جام و مکن نسبتم بزهد و ورع

که من بساغر و پیمانه گشته ام منصوب

ببخش بر من مسکین که از خداوندان

همیشه عفو شود صادر وزبنده ذنوب

دلا در ابروی خوبان نظر مکن پیوست

ز روی دوست به حاجب چرا شوی محجوب

گهی که جان بلب آرد درین طلب خواجو

کند بدیده ی طالب نگاه در مطلوب

شمارهٔ ۱۹

دیشب در آمد آن بت مه‌روی شب‌نقاب

بر مه کشید چنبر و در شب فکند تاب

رخسارش آتش و دل بیچارگان سپند

لعل لبش می و جگر خستگان کباب

بر مشتری کشیده زمشک سیه کمان

بر آفتاب بسته ز ریحان تر طناب

در بر قبای شامی پیروزه‌گون چو ماه

بر سر کلاه شمعی زرکش چو آفتاب

آتش گرفته آب رخ وی زتاب می

آبش نهان در آتش و آتش عیان ز آب

هم شمع برفروخته از چهره هم چراغ

هم نقل ریخته ز لب لعل و هم شراب

بنهاده دام بر مه تابان ز عود خام

وافکنده دانه بر گل سوری ز مشک ناب

می‌زد کلاله بر گل و هر لحظه می‌شکست

بر من به عشوه گوشهٔ بادامِ نیم‌خواب

از راه طنز گفت که خواجو چرا برفت؟

گفتم ز غصّه گفت ذهاباً بلا ایاب

شمارهٔ ۲۰

ای ز چشمت رفته خواب از چشم خواب

واب رویت برده آب از روی آب

از شکنج زلف و مهر طلعتت

تاب بر خورشید و در خورشید تاب

بینی ار بینی در آب و آینه

آفتاب روی و روی آفتاب

برنیندازی بنای عقل و دین

تاز عارض بر نیندازی نقاب

تشنگان وادی عشقت ز چشم

بر سر آبند و از دل بر سراب

پیکرم در مهر ماه روی تو

گشته چون تار قصب بر ماهتاب

زلف و رخسارت شبستانست و شمع

شکر و بادام تو نقل و شراب

خواب را در دور چشم مست تو

ای دریغ ار دید می یک شب بخواب

بسکه خواجو سیل می بارد ز چشم

خانه صبرش شد از باران خراب

شمارهٔ ۲۱

مغنّی وقت آن آمد که بنوازی رباب

صبوحست ای بت ساقی بده جام شراب

اگر مردم بشوئیدم به آب چشم جام

وگر دورم بخوانیدم به آواز رباب

فلک در خون جانم رفت و مادر خون دل

می لعل آب کارم برد و ما در کار آب

مرا بر قول مطرب گوش و مطرب در سماع

من از بادام ساقی مست و ساقی مست خواب

چو هندو زلف دود آسای او آتش نشین

چو طوطی لعل شکّر خای او شیرین جواب

دل از چشمم بفریادست و چشم از دست دل

که هم پر عقابست آفت جان عقاب

کبابم از دل پر خون بود وقت صبوح

که مست عشق را نبود برون از دل کباب

سر کویت ز آب چشم مهجوران فرات

سر انگشت بخون جان مشتاقان خضاب

دلم چون مار می پیچد ز مهرم سر مپیچ

رخت چون ماه میتابد ز خواجو رخ متاب

شمارهٔ ۲۲

ای کرده مه را از تیره شب نقاب

در شب فکنده چین بر مه فکنده تاب

مشکست یا خطست یا شام شب نمای

ماهست یا رخست یا صبح شب نقاب

با سرو قامتت شمشاد گو مروی

با ماه طلعتت خورشید گو متاب

ای برده آب من زان لعل آبدار

وی بسته خواب من زان چشم نیم خواب

چون آتش رخت برد آبروی من

زان آب آتشی بر آتشم زن آب

زلف تو بر رخت شامست بر سحر

عشق تو در دلم گنجست در خراب

ای سرو سیمتن صبحست در فکن

در جام آبگون آن آتش مذاب

خادم بسوز عود مطرب بساز چنگ

بلبل بزن نوا ساقی بده شراب

صوفی چو صافئی دُرد معان بنوش

خواجو چو عارفی روی از بتان متاب

شمارهٔ ۲۳

ای خط سبز تو همچون برگ نیلوفر در آب

قند مصر از شور یاقوت تو چون شکر در آب

عنبرین خطت که چون مشک سیه بر آتشست

می نماید گرد آتش گردی از عنبر در آب

بر گل خودروی رویت کابروی حسن از اوست

سبزه ی سیراب را بنگر چو نیلوفر در آب

تا بر آب افکند زلفت چنبر از سیلاب چشم

پیکرم بین غرقه در خونست چون چنبر در آب

مردم دریا نیندیشد ز طوفان زان سبب

مردم چشمم فرو بر دست دایم سر در آب

گرچه زر در خاک می جویم که از خاکست زر

روی زردم بین در آب دیده همچون زر در آب

عیب مجنون گو مکن لیلی که شرط عقل نیست

گر نداند حال دردش گو برو بنگر در آب

کشتیی بر خشک میرانیم در دریای عشق

وین تن خاکی ز چشم افتاده چون لنگر در آب

چون بنوک خامه خواجو شرح مشتاقی دهد

چشم خونبارش دراندازد روان دفتر در آب

شمارهٔ ۲۴

طرّه مشکین نباشد بر رخ جانان غریب

زانک نبود سنبل سیراب در بستان غریب

ایکه گفتی گرد لعلش خط مشکین از چه روست

خضر نبود بر کنار چشمه ی حیوان غریب

گر بنالم در هوای طلعتش عیبم مکن

در بهاران نبود از مرغ چمن افغان غریب

سنبلش بی وجه نبود گر بود شوریده حال

زانک افتادست چون هندو بترکستان غریب

ور دلم در چین زلفش بس غریب افتاده است

در دلم نبود غمش چون گنج در ویران غریب

بر غریبان رحمت آور چون غریبی در جهان

زانک نبود از خداوند کرم احسان غریب

چشم مستت گر بریزد خون هر بیچاره ئی

چاره نبود زانک نبود فتنه از مستان غریب

گر بشمشیرم کشی حکمت روان باشد ولیک

بر گدا گر رحمت آرد نبود از سلطان غریب

در رهت خواجو بتلخی جان شیرین داد و رفت

هرگز آمد در دلت کآیا کجا رفت آن غریب

شمارهٔ ۲۵

سحر بگوش صبوحی کشان باده پرست

خروش بلبله خوشتر زبانک بلبل هست

مرا اگر نبود کام جان و عمر دراز

چه باک چون لب جانبخش و زلف جانان هست

اگر روم بدود اشک و دامنم گیرد

که از کمند محبت کجا توانی جست

امام ما مگر از نرگس تو رخصت یافت

چنین که مست به محراب می رود پیوست

ز بسکه در رمضان سخت گفت عالم شهر

چو آبگینه دل نازک قدح بشکست

چگونه از سر جام شراب برخیزد

کسی که در صف رندان دُردنوش نشست

بمحشرم ز لحد بی خبر برانگیزند

بدین صفت که شدم بیخود از شراب الست

عجب نباشد اگر آب رخ بباد رود

مرا که باد بدستست و دل برفت از دست

کنون ورع نتوان بست صورت از خواجو

که باز بر سر پیمانه رفت و پیمان بست

شمارهٔ ۲۶

زلفش نافه ی تاتار تاریست

که هر تار از سر زلفش تتاریست

ز شامش صدشکن بر زنگبارست

ولی هرچین ز شامش زنگباریست

از آن دُردانه تا من برکنارم

کنارم روز و شب دریا کناریست

مرو ساقی که بی آن لعل میگون

قدح نوشیدنم امشب خماریست

کسی کز خاک کوی دوست ببرید

بروزو درگذر کو خاکساریست

رسن بازی کنم با سنبلت لیک

پریشانم که بس آشفته کاریست

قوی جعدت پریشانست و در تاب

زریحان خطت گوئی غباریست

هر آنکو برگ گلبرگ تو دارد

بچشمش هر گلی مانند خاریست

گهی کز خاک خواجو بردمد خار

یقین میدان که بازش خار خاریست

شمارهٔ ۲۷

شعاع چشمه ی مهر از فروغ رخسارست

شراب نوشگوار از لب شکر بارست

کمند عنبری از چین زلف دلبندست

فروغ مشتری از عکس روی دلدارست

نوای نغمه مرغ از سرود رود زنست

شمیم باغ بهشت از نسیم گلزارست

چه منزلست مگر بوستان فردوسست

چه قافله ست مگر کاروان تاتارست

چه لعبتست که از مهرماه رخسارش

چو تار طرّه او روز من شب تارست

بسرسری سر زلفش کجا بدست آید

چو سر ز دست برون شد چه جای دستارست

تو یوسفی که فدای تو باد جان عزیز

بیا که جان عزیز منت خریدارست

بنقش روی تو هر آدمی که دل ندهد

من آدمیش نگویم که نقش دیوارست

چو چشم مست ترا عین فتنه می بینم

چگونه چشم تو در خواب و فتنه بیدارست

درون کعبه عبادت چه سود خواجو را

که او ملازم دُردی کشان خمارست

عجب مدار زانفاس عنبر آمیزش

که آن شمامه ئی از طبله های عطارست

شمارهٔ ۲۸

دلبرا سنبل هندوی تو در تاب چراست

زین صفت نرگس سیراب تو بیخواب چراست

چشم جادوی تو کز باده ی سحرست خراب

روز و شب معتکف گوشه محراب چراست

نرگس مست تو چون فتنه ازو بیدارست

همچو بخت من دل سوخته در خواب چراست

مگر از خط سیاه تو غباری دارد

ورنه هندوی رسن باز تو در تاب چراست

جزع خونخوار تو گر خون دلم می ریزد

مردم دیده ی من غرقه ی خوناب چراست

از درم گر تو برآنی که برانی سهلست

این همه جور تو با خواجو ازین باب چراست

شمارهٔ ۲۹

وه که از دست سرزلف سیاهت چه کشیدست

آنک دزدیده در آن دیده خونخوار تو دیدست

چون کشد وسمه کمان دو کمان خانه ابروت

گرچه پیوسته کمان بر مه و خورشید کشیدست

جفت این طاق زمرد شد از آنروی چو گیسو

طاق فیروزه ی ابروی تو پیوسته خمیدست

سر زلفت ببریدند و ببالات خوش افتاد

یا رب آن شعر سیه بر قد خوبت که بریدست

آن خط سبز که از شمع رخت دود برآورد

دود آهیست که در آتش روی تو رسیدست

ای خوش آن صید که وقتی بکمند تو در افتاد

خرّم آن مرغ که روزی بهوای تو پریدست

باد را بر سر کوی تو مجالست و مرا نیست

خنک آن باد که بر خاک سر کوت وزیدست

رقمی چند بسرخی که روان در قلم آمد

اشک شنگرفی چشمست که برنامه چکیدست

خواجو از شوق رخت بسکه کند سیل فشانی

همه پیرامنش از خون جگر لاله دمیدست

شمارهٔ ۳۰

این باد کدامست که از کوی شما خاست

وین مرغ چه نامست که از سوی سبا خاست

باد سحری نکهت مشک ختن آورد

یا بوئی از آن سلسله غالیه سا خاست

گوئی مگر انفاس روان بخش بهشتست

این بوی دلاویز که از باد صبا خاست

برخاسته بودی و دل غمزده می گفت

یا رب که قیامت ز قیام تو چرا خاست

بنشین نفسی بو که بلا را بنشانی

زان رو که ز بالای تو پیوسته بلاخاست

شور از دل یکتای من خسته بر آورد

هر فتنه و آشوب کز آنزلف دو تا خاست

این شمع فروزنده ز ایوان که افروخت

وین فتنه نوخاسته آیا زکجا خاست

از پرده برون شد دل پر خون من آندم

کز پرده سرا زمزمه ی پرده سرا خاست

خواجو بجز از بندگی حضرت سلطان

کاری نشیندیم که از دست گدا ساخت

شمارهٔ ۳۱

لب شیرین تو هر دم شکرانگیزترست

زلف دلبند تو هر لحظه دلاویزترست

بر سر آمد ز جهان جزع تو در خونخواری

گرچه چشم من دل سوخته خونریزترست

ایکه از تنگ شکر شور بر آورد لبت

هر زمان پسته تنگت شکر آویزترست

همچو سرچشمه ی نوش تو ز بهر سخنم

چشمم از درج عقیقت گهرانگیزترست

نشنود پند توای زاهد تر دامن خشک

هرکش از دُرد مغان دامن پرهیزترست

آتشست این دل شوریده من پنداری

زانک هر چند که او سوخته تر تیزترست

تا هوای گل رخسار تو دارد خواجو

هر شب از بلبل دلسوخته شب خیزترست

شمارهٔ ۳۲

کاف و نون جزوی از اوراق کتب خانه ماست

قاف تا قاف جهان حرفی از افسانه ی ماست

طاق پیروزه که خلوتگه قطب فلکست

کمترین زاویه ئی بر در کاشانه ی ماست

گر چراغ دل ما از نفس سرد بمرد

شمع این طارم نه پنجره پروانه ی ماست

گنج معنی که طلسمست جهان بر راهش

چون بمعنی نگری این دل ویرانه ی ماست

آب رو ریخته ایم از پی یک جرعه شراب

گرچه کوثر نمی از جرعه ی پیمانه ی ماست

ما بدیوانگی ار ز انک بعالم فاشیم

عقل کل قابل فیض دل دیوانه ی ماست

آشنائیم به بی خویشی و بیگانه ز خویش

وانک بیگانه نگشت از همه بیگانه ی ماست

هر کسی را تو اگر زنده بجان می بینی

جان هر زنده دلی زنده بجانانه ی ماست

گرچه در مذهب ما کعبه و بتخانه یکیست

خواجو از کعبه برون آی که بتخانه ی ماست

شمارهٔ ۳۳

ای که شهد شکرین تو برد آب نبات

خاک خاک کف پای تو شود آب حیات

بشکر خنده ز تنگ شکر شورانگیز

تا شکر ریخته ئی ریخته ئی آب نبات

از دل تنگ شکر شور بر آمد روزی

که بر آمد زلب چشمه ی نوش تو نبات

گر بخونم بخط خویش برات آوردی

نکشم سر ز خطت زانک بوجهست برات

منکه جز آن فراتم نشود دامنگیر

پیش جیحون سرشکم برود آب فرات

آنچنان در صفت ذات تو حیران شده ام

که نخواهم که رود جز سخن از ذات و صفات

در وفا چشم ندارم که ثباتت باشد

که توقع نتوان داشتن از عمر ثبات

گرز کوتی بود این نعمت زیبائی را

روی زیبا بنما یک نظر از وجه زکوة

خواجو از عشق تو چون از سر هستی بگذشت

بوفات آمد و بر خاک درت کرد وفات

شمارهٔ ۳۴

پیش اسبت رخ نهم ز آنرو که غم نبود زمات

در وفایت جان ببازم تا کجا یابم وفات

دی طبیبم دید و دردم را دوا ننوشت و گفت

خون دل میخور که این ساعت نمی یابم دوات

چون روان بی خط برات آورده بودم از چه وجه

خط برون آوردی و گفتی که آوردم برات

در عری شاه ماتم ای پری رخ رخ مپوش

کانک رخ بر رخ نهی او را چه غم باشد زمات

راستی را تا صلای عشق در عالم زدی

قامتت را سجده آرد عرعر از بانک صلوة

چون ترا گویم که لالای توام گوئی که لا

جان ببازم بی سخن چون بت پرستان پیش لات

نغمه ی عشاق در نوروز خوش باشد ولیک

ای دریغ ار عیش ما را دست میدادی ادات

گر حیا داری برو خواجو و دست از جان بشوی

زانک لعل جان فزایش می برد آب حیات

شمارهٔ ۳۵

رخسار تو شمع کایناتست

وز قند تو شور در نباتست

ریحان خط سیاه شیرین

پیرامن شکّرت نباتست

خضرست مگر که سرنوشتش

بر گوشه ی چشمه ی حیاتست

بر عرصه حسن شاه گردون

پیش دوزخ تو شاه ماتست

یک قطره ز اشک ما محیطست

یک چشمه ز چشم ما فراتست

عنوان سواد خطّ سبزت

برنامه ی نامه ی نجاتست

وجهی ز برات دلربایی

یا نسخه ئی از شب براتست

آخر بزکوة حسن ما را

دریاب که موسم زکوتست

خواجو ز تو کی ثبات جوید

ز آنروی که عمر بی ثباتست

شمارهٔ ۳۶

سنبلش برگ ارغوان بگرفت

سبزه اش طرف گلستان بگرفت

بر شکر طوطیش نشیمن کرد

بر قمر زاغش آشیان بگرفت

دور از آن روی بوستان افروز

لاله را دل ز بوستان بگرفت

چون شبش گرد ماه خرمن کرد

آه من راه کهکشان بگرفت

هندوی قیرگون او بکمند

قیروان تا بقیروان بگرفت

چون ز تنگ شکر شکر می ریخت

سخنش تنگ در دهان بگرفت

دل بیمار من بخونخواری

خوی آن چشم ناتوان بگرفت

آتش طبع و آب دیده ی من

همچو باد صبا جهان بگرفت

خواجو از جان خسته دل برداشت

زانک بی او دلش ز جان بگرفت

شمارهٔ ۳۷

چو طلعت تو مرا منتهای مقصودست

بیا که عمر من این پنجروز معدودست

مقیم کوی تو گشتم که آستان ایاز

بنزد اهل حقیقت مقام محمودست

دلم ز مهر رخت می کشد بزلف سیاه

چرا که سایه ی زلف تو ظلّ ممدودست

من از وصال تو عهدیست کارزو دارم

که کام دل بستانم چنانک معهودست

ز بسکه دل بربودی چو روی بنمودی

گمان مبر که دلی در زمانه موجودست

اگر چنانک کسی را ز عشق مقصودیست

مرا ز عشق تو مقصود ترک مقصودست

دلم ز زلف تو بر آتشست و میدانم

که سوز سینه پر دود مجمر از عودست

چه نکهتست مگر بوی لاله و سمنست

چه زمزمه ست مگر بانک زخمه عودست

اگر مراد نبخشد به دوستان خواجو

خموش باش که امساک نیکوان جودست

شمارهٔ ۳۸

ایکه از سرچشمه ی نوشت برفت آب نبات

مرده ی مرجان جان افزای تست آب حیات

از چمن زیباتر از قدّت کجا خیزد نهال

وز شکر شیرین تر از خطّت کجا روید نبات

عنبر زلف تو بر کافور می بندد نقاب

سنبل خطّ تو بر یاقوت می آرد برات

پرده بر رخ می کشی وز ما نمیداری حجاب

خستگانرا می کشی وز کس نمی باشد حیات

حال مجنون شرح دادن با دلم دیوانگیست

همچو پیش طرّهایت ذکر لیلی ترّهات

تا برفتی همچو آب از چشم دریا بار من

پیش جیحون سرشکم می رود آب فرات

بنده ام تا زنده ام گر می کشی ور می کشی

زخم پیکان تو مرهم باشد و بندت نجات

از دهانت بوسه ئی جستم زکوة حسن را

گفت خاموش ای گدا بر هیچ کی باشد زکوة

با خیالت دوش می گفتم که مردم از غمت

گفت خواجو گوئیا نشنیده ئی من عاش مات

شمارهٔ ۳۹

ای قمر تابی از بنا گوشت

شکّر آبی ز چشمه ی نوشت

جاودان مست چشم میگونت

واهوان صید خواب خرگوشت

خسرو آسمان حلقه نمای

حلقه در گوش حلقه در گوشت

آن خط سبز هیچ دانی چیست

که دمید از عقیق دُر پوست

از زمرّد ز دست خازن حسن

قفل بر درج لعل خاموشت

ایکه هرگز نمی‌کنی یادم

نکنم یکنفس فراموشت

کاش کامشب بدیدمی در خواب

مست از انسان که دیده‌ام دوشت

گرچه ما بی تو زهر می‌نوشیم

باد هرمی که می خوری نوشت

تو از آن برتری به زیبائی

که رسد دست ما در آغوشت

چهره ی خویش را در آینه بین

تا ببینم مست و مدهوشت

باده امشب چنان مخور خواجو

که چو دیشب برند بر دوشت

شمارهٔ ۴۰

هر که مجنون نیست از احوال لیلی غافلست

وانک مجنون را بچشم عقل بیند عاقلست

قرب صوری در طریق عشق بعد معنویست

عاشق ار معشوق را بی وصل بیند واصلست

اهل معنی را از او صورت نمی بندد فراق

وانک این صورت نمی بندد ز معنی غافلست

کی بمنزل ره بری تا نگذری از خویش از آنک

ترک هستی در ره مستی نخستین منزلست

گرچه من بدنامی از میخانه حاصل کرده ام

هر که از میخانه منعم میکند بیحاصلست

ایکه دل با خویش داری رو بدلداری سپار

کانک دلداری ندارد نزد ما دور از دلست

یاد ساحل کی کند مستغرق دریای عشق

زانک این معنی نداند هرکه او بر ساحلست

عاشقانرا وعظ دانا عین نادانی بود

کانک سرّ عشق را عالم نباشد جاهلست

ترک جانان گیر خواجو یا برو جان برفشان

ترک جان سهلست از جان صبوری مشکلست

شمارهٔ ۴۱

فروغ عارض او یا سپیده سحرست

که رشک طلعت خورشید و طیره ی قمرست

لطیفه ایست جمالش که از لطافت و حسن

ز هر چه عقل تصور کند لطیف ترست

برون ز نرگس پر خواب و روی چون خور دوست

گمان مبر که مرا آرزوی خواب و خورست

ز هر که از رخ زیبای او خبر پرسم

چو نیک بنگرم آنهم ز شوق بیخبرست

اگرچه مایه ی خوبی لطافتست ولیک

ترا ورای لطافت لطیفه ی دگرست

بدین صفت ز تکبّر بدوستان مگذر

اگرچه عمر عزیزی و عمر بر گذرست

بهر کجا که نظر میکنم ز غایت شوق

خیال روی توام ایستاده در نظرست

اگر تو شور کنی من ترش نخواهم شد

که تلخ از آن لب شیرین مقابل شکرست

ز بی زریست که آب رخم رود برباد

اگرچه کار رخ از سیم اشک همچو زرست

مرا هر آینه لازم بود جلای وطن

چرا که مصلحت کار بیدلان سفرست

ز بحر شعر مر او را بسی غنیمتهاست

که از لطافت خواجو سفینه پر گهرست

شمارهٔ ۴۲

ترا که طره ی مشکین و خط نگاریست

چه غم ز چهره ی زرد و سرشک گلناریست

فغان ز مردم چشمت که خون جانم ریخت

چه مردمیست که در عین مردم آزاریست

از آن دو چشم توانای ناتوان عجبست

که خون خسته دلانش غذای بیماریست

بیا که در غم هجر تو کار دیده ی من

ز شوق لعل روان بر قدت گهرباریست

ندانیم این نفس روح بخش جان پرور

نسیم زلف تو یا بوی مشک تاتاریست

شنیده ام که ز زر کارها چو زر گردد

مرا چو زر نبود چاره و ناله و زاریست

به حضرتی که شهانرا مجال گفتن نیست

چه جای زاری سرگشتگان بازاریست

مده به دست سر زلف خواجو دل

که کار سنبل هندوی او سیه کاریست

چنین که طره ی او را شکسته می بینی

به زیر هر سر مویش هزار طرّاریست

شمارهٔ ۴۳

خطی کز تیره شب برخور نوشتست

چه خطّست آن که بس در خور نوشتست

اگرچه در خورست آن خط ولیکن

خطا کردست کاین برخور نوشتست

خطا گفتم مگر سلطان حسنش

براتی بر شه خاور نوشتست

وگرنی اجری خیل حبش را

خراج روم بر قیصر نوشتست

و یا توقیع ملک دلبری را

مثالی بر مه از عنبر نوشتست

بشیرینی بتم بستست گوئی

بدان افسون که بر شکّر نوشتست

همه راز نهانم مردم چشم

بیاقوت روان بر زر نوشتست

تو گوئی منشی دیوان تقدیر

مرا این در ازل بر سر نوشتست

بچشم عیب در خواجو مبینید

چو میدانید کاینش سرنوشتست

شمارهٔ ۴۴

آن حور ماه چهره که رضوان غلام اوست

جنّت فراز سرو قیامت قیام اوست

گر زانک مشک ناب ز چین می شود پدید

صد چین در آن دو سلسله ی مشک فام اوست

مقبل کسی کش او بغلامی کند قبول

ای من غلام دولت انکو غلام اوست

عامی چو من بحضرت سلطان کجا رسد

لیکن امید بنده بانعام عام اوست

پروانه گر چو شمع بسوزد عجب مدار

کان سوختن ز پختن سودای خام اوست

مشتاق را بکعبه عبادت حلال نیست

الا بکوی دوست که بیت الحرام اوست

وحشی ببوی دانه بدام اوفتد ولیک

خرّم دلی که دانه خال تو دام اوست

هر کو کند بماه تمامت مشابهت

این روشنست کز نظر ناتمام اوست

خواجو بترک نام نکو گفت و ننگ داشت

از ننگ و نام اگرچه که ننگم ز نام اوست

شمارهٔ ۴۵

ز کفر زلفت ایمان می توان یافت

ز لعلت آب حیوان می توان یافت

قدت را رشک طوبی می توان گفت

رخت را باغ رضوان می توان یافت

نقشت صورت جان می توان بست

ز لعلت جوهر جان می توان یافت

بگاه جلوه برطرف گلستان

ترا سرو خرامان می توان یافت

در آن مجمع که خلوتگاه خوبیست

ترا شمع شبستان می توان یافت

بزیر سایه ی زلف سیاهت

بشب خورشید رخشان می توان یافت

ز زلفت گرچه کافر می توان شد

ز عکس رویت ایمان می توان یافت

بهر موئی از آن زلف پریشان

دل جمعی پریشان می توان یافت

از آن با درد می سازم که دل را

هم از درد تو درمان می توان یافت

برو خواجو صبوری کن که از صبر

دوای درد هجران می توان یافت

شمارهٔ ۴۶

از لعل آبدار تو نعلم بر آتشست

زان رودلم چو زلف سیاهت مشوّشست

دیشب بخواب زلف خوشت را کشیده ام

زانم هنوز رشته جان در کشاکشست

هر لحظه دل بحلقه ی زلفت کشد مرا

یا رب کمند زلف سیاهت چه دلکشست

چون لعل آبدار تو از روی دلبری

آبیست عارض تو که در عین آتشست

ساقی بده ز جام جم ارباب شوق را

آن می که در پیاله چو خون سیاوشست

گر بگذرد ز جوشن جانم عجب مدار

پیکان غمزه ی تو که چون تیر آرشست

تا نقش بست روی ترا نقش بند صنع

در چشم من خیال جمالت منقّشست

آن مشک سوده یا خط مشکین دلبرست

وان آفتاب یا رخ زیبای مهوشست

خواجو اگرچه روضه ی خلدست بوستان

گلزار و بوستان برخ دوستان خوشست

شمارهٔ ۴۷

هنوزت نرگس اندر عین خوابست

هنوزت سنبل اندر پیچ و تابست

هنوزت آب در آتش نهانست

هنوزت آتش اندر عین آبست

هنوزت خال هندو بت پرستست

هنوزت چشم جادو مست خوابست

هنوزت سنبل مشکین سمن ساست

هنوزت برگ گل سنبل نقابست

هنوزت ماه در عقرب مقیمست

هنوزت عقرب اندر اضطرابست

هنوزت گرد گل گرد عبیرست

هنوزت لاله در مشکین حجابست

هنوزت بر مه از شب سایبانست

هنوزت بر گل از سنبل طنابست

هنوزت لب دوای درد دلهاست

هنوزت رخ برای شیخ و شابست

هنوزت ماه در اوج جمالست

هنوزت شب نقاب آفتابست

هنوزت شکّر اندر پرّ طوطیست

هنوزت بر قمر پرّ غرابست

هنوزت در دل خواجو مقامست

هنوزت با دل خواجو عتابست

شمارهٔ ۴۸

کدام دل که گرفتار و پای بند تو نیست

کدام صید که در آرزوی بند تو نیست

نه من به بند کمند تو پای بندم و بس

کسی بشهر نیامد که شهر بند تو نیست

ترا بقید چه حاجت که صید وحشی را

بهیچ روی خلاص از خم کمند تو نیست

ضرورتست که پیش تو پنجه نگشایم

مرا که قوّت بازوی زورمند تو نیست

گرم گزند رسانی بضرب تیغ فراق

مکن که بیشم از این طاقت گزند تو نیست

چو سروم از دو جهان گرچه دست کوتاهست

ولی شکیبم از آن قامت بلند تو نیست

دلم بر آتش عشقت بسوخت همچو سپند

بیا که صبرم از آن خال چون سپند تو نیست

عجب ز عقل تو دارم که می دهی پندم

خموش باش که این لحظه وقت پند تو نیست

ز شور بختی خواجوست اینکه چون فرهاد

نصیبش از لب شیرین همچو قند تو نیست

شمارهٔ ۴۹

هیچ دل نیست که میلش بدلارائی نیست

ضایع آن دیده که بر طلعت زیبائی نیست

اگر از دوست تمنّای تو چیز دگرست

اهل دل را بجز از دوست تمنّائی نیست

ای تماشاگه جان عارض شهر آرایت

بجز از روی تو در شهر تماشائی نیست

ظاهر آنست که بر صفحه ی منشور جمال

مثل ابروی دلارای تو طغرائی نیست

در هوای گل رخسار تو شب تا سحرم

بجز از بلبل شوریده هم آوائی نیست

هر سری لایق سودای تو نبود لیکن

از تو در هیچ سری نیست که سودائی نیست

جای آن هست که بنوازی و دستم گیری

که بجز سایه ی لطف تو مرا جائی نیست

نه که چون لعل شکربار تو نبود شکری

که بهنگام سخن چون تو شکر خائی نیست

خواجو از عشق تو تا منصب لالائی یافت

همچو الفاظ خوشش لؤلؤ لالائی نیست

شمارهٔ ۵۰

ترا که نرگس مخمور و زلف مهپوشست

وفا و عهد قدیمت مگر فراموشست

ز شور زلف تو دوشم شبی دراز گذشت

اگرچه زلف سیاهت زیادت از دوشست

بقصد خون دل من کمان ابرو را

کشیده چشم تو پیوسته تا بنا گوشست

ز تیر غمزه ی عاشق کش تو ایمن نیست

وگرنه هندوی زلفت چرا زره پوشست

کنار سبزه ی سیراب و طرف جوی مجوی

ترا که سبزه بر اطراف چشمه ی نوشست

چگونه گوش توان کرد پند صاحب هوش

مرا که قول مغنّی هنوز در گوشست

حدیث حسن بهاران ز هوشیاران پرس

چرا که بلبل بیچاره مست و مدهوشست

زبان سوسن آزاد بین که هست دراز

ولیک برخی آزاده ئی که خاموشست

دو چشم آهوی شیر افکنش نگر خواجو

که همچو بخت تو در عین خواب خرگوشست

شمارهٔ ۵۱

یاقوت روان بخش تو تا قوت روانست

چشمم ز غمت چشمه ی یاقوت روانست

آن موی میان تو که سازد کمر از موی

موئی بمیان آمده یا موی میانست

در موی میانت سخنی نیست که خود نیست

لیکن سخن ار هست در آن پسته دهانست

تا پشت کمان می شکند ابروی شوخت

پیوسته ز ابروی تو پشتم چو کمانست

با ما بشکر خنده درآ زانکه یقینم؟

کز پسته ی تنگ تو یقینم بگمانست

گفتند که آن جان جهان با تو چنان نیست

گوئی که چنانست که با ما نچنانست

پنداشت که ما را غم جانست ولیکن

ما در غم آنیم که او در غم آنست

عمری بتمنّای رخش می گذرانیم

در محنت و غم گرچه که دنیا گذرانست

در کنج صوامع مطلب منزل خواجو

کو معتکف کوی خرابات مغانست

شمارهٔ ۵۲

منزلگه جانست که جانان من آنجاست

یا روضه ی خلدست که رضوان من آنجاست

هر دم بدلم می رسد از مصر پیامی

گوئی که مگر یوسف کنعان من آنجاست

پر می زند از شوق لبش طوطی جانم

آری چکنم چون شکرستان من آنجاست

هر چند که دردم نشود قابل درمان

درد من از آنست که درمان من آنجاست

شاهان جهانرا نبُود منزل قربت

آنجا که سراپرده ی سلطان من آنجاست

جائی که عروسان چمن جلوه نمایند

گلرا چه محل چونکه گلستان من آنجاست

بر طرف چمن سرو سهی سر نفرازد

امروز که آن سرو خرامان من آنجاست

بستان دگر امروز بهشتست ولیکن

هر جا که توئی گلشن و بستان من آنجاست

مرغان چمن باز چو من عاشق و مستند

کان نرگس مست و گل خندان من آنجاست

گر نیست وصولم بسراپرده ی وصلت

زینجا که منم میل دل و جان من آنجاست

از زلف تو کوته نکنم دست چو خواجو

زیرا که مقام دل حیران من آنجاست

شمارهٔ ۵۳

مشنو که مرا با لب لعلت هوسی نیست

کاندر شکرستان شکری بی مگسی نیست

کس نیست که در دل غم عشق تو ندارد

کانرا که غم عشق کسی نیست کسی نیست

باز آی که با هم نفسی خوش بنشینیم

کز عمر کنون حاصل ما جز نفسی نیست

تنها نه مرا با رخ و زلفت هوسی هست

کامروز کسی نیست که صاحب هوسی نیست

شب نیست که فریاد بگردون نرسانم

لیکن چه توان کرد که فریادرسی نیست

بر طرف چمن ناله اش آن سوز ندارد

هر بلبل دلسوخته کاندر قفسی نیست

از قافله ی عشق بجز ناله ی خواجو

در وادی هجران تو بانگ جرسی نیست

شمارهٔ ۵۴

در سر زلف سیاه تو چه سوداست که نیست

وز غم عشق تو در شهر چه غوغاست که نیست

گفتی از لعل من امروز تمنّای تو چیست

در دلم زان لب شیرین چه تمنّاست که نیست

بجز از زلف کژت سلسله جنبان دلم

خم زلف تو گواه من شیداست که نیست

پای بند غم سودای تو مسکین دل من

نتوان گفت که این طلعت زیباست که نیست

در چمن نیست ببالای بلندت سروی

راستی در قد زیبای تو پیداست که نیست

با جمالت نکنم میل تماشای بهار

زانکه در گلشن رویت چه تماشاست که نیست

گر کسی گفت که چون قدّ تو شمشادی نیست

اگر آن قامت و بالاست بگو راست که نیست

گفتی از نرگس رعنای منت هست شکیب

شاهد حال من آن نرگس رعناست که نیست

ایکه خواجو ز سر زلف تو شد سودائی

در سر زلف سیاه تو چه سوداست که نیست

شمارهٔ ۵۵

برمه از سنبل پرچین تو پرچین بگرفت

چه خطا رفت که ابروی کژت چین بگرفت

گرد مشکست که گِرد گل رویت بدمید

یا بنفشه ست که پیرامن نسرین بگرفت

لشکر زنگ ز سر حدّ ختن بیرون تاخت

بختا برد خط و مملکت چین بگرفت

بسکه در دیده ی من کرد خیال تو نزول

راه بر مردمک چشم جهان بین بگرفت

جان شیرین بلب آورد بتلخی فرهاد

نه چو پرویز که کام از لب شیرین بگرفت

آخر ای صبح جگر سوختگان رخ بنمای

که مرا بیتو ملال از مه و پروین بگرفت

همچو خواجو سزدار ترک دل و دین گیرم

که دلم در غم عشقت ز دل و دین بگرفت

شمارهٔ ۵۶

جان من جان مرا چون ضرر از بیماریست

نظری کن که به جانم خطر از بیماریست

حال من نرگس بیمار تو داند ز آنروی

که در او همچو دل من اثر از بیماریست

هر طبیبی که علاج دل بیمار کند

تو مپندار که او را خبر از بیماریست

تا جدا مانده ام از روی تو ای سیمین بر

رنگ روی من بیدل چو زر از بیماریست

چه شود گر بعیادت قدمی رنجه کنی

که فغانم همه شب تا سحر از بیماریست

من پرستار دو چشم خوش بیمار توام

گرچه بیمار پرستی بتر از بیماریست

تا دلم فتنه ی آن نرگس بیمار تو شد

بر من این واقعه نوعی گر از بیماریست

چشم بیمار تو پیوسته چو در چشم منست

دل پر درد مرا ناگزر از بیماریست

ایکه از چشم تو در هر طرفی بیماریست

قامتم چون سر زلفت مگر از بیماریست

عیب خواجو نتوان کردن اگر بیماریست

هر کسی را که تو بینی گذر از بیماریست

همه بیماری او روز و شب از نرگس توتست

ورنه پیوسته مر او را حذر از بیماریست

شمارهٔ ۵۷

کفر سر زلف تو ایمان ماست

درد غم عشق تو درمان ماست

مجلس ما بیتو ندارد فروغ

زانکه رخت شمع شبستان ماست

ایکه جمالت ز بهشت آیتیست

آیت سودای تو در شأن ماست

تا دل ما در غم چوگان تست

هر دو جهان عرصه ی میدان ماست

زلف سیاه تو در آشفتگی

صورت این حال پریشان ماست

چون نرسد دست بلعل لبت

خاک درت چشمه ی حیوان ماست

گفت خیال تو که خواجو هنوز

عاشق و سرگشته و حیران ماست

شمارهٔ ۵۸

از روضه ی نعیم جمالش روایتیست

و آشوب چین زلف تو در هر ولایتیست

گویند بر رخ تو جنایت بُود نظر

لیکن نظر بغیر تو کردن جنایتیست

فرهاد را چو از لب شیرین گزیر نیست

در گوش او ملامت دشمن حکایتیست

گفتم که چیست آن خط مشکین بر آفتاب

گفتا بسان روی من از حسن آیتیست

ارباب عقل گرچه نظر نهی کرده اند

لیکن ز جان صبور شد تا بغایتیست

آمد کنون بدایت عمرم بمنتها

لیکن گمان مبر که غمش را نهایتیست

گفتم مرا بکشت غمت گفت زینهار

خواجو خموش باش که این خود عنایتیست

در تنگنای حبس جدائی توقعم

از آستان حضرتعالی حمایتیست

شمارهٔ ۵۹

دلبرا خورشید تابان ذره ئی از روی تست

اهل دل را قبله محراب خم ابروی تست

تا شبیخون برد هندوی خطت بر نیمروز

شاه هفت اقلیم گردون بنده ی هندوی تست

شهسوار گنبد پیروزه یعنی آفتاب

بارها افتاده در پای سگان کوی تست

ذره ئی گفتم ز مهرت سایه از من برمگیر

کافتاب خاوری در سایه ی گیسوی تست

نافه ی مشک ختن گر زانکه می خیزد ز چین

زلف را بفشان که صد چین در شکنج موی تست

هر زمان نعلم در آتش می نهد زلفت ولیک

جان ما خود در بلای غمزه ی جادوی تست

از پریشانی چو مویت در قفا افتاده ام

نیکبخت آن زلف هندویت که هم زانوی تست

با تو چیزی در میان دارد مگر بند قبا

زان سبب پیوسته او را تکیه بر پهلوی تست

نکهت انفاس خلدست این نسیم مشک بیز

یا ز چین طرّه ی مشکین عنبر بوی تست

گر ترا هر دم بسوئی میل و دل با دیگریست

هر کجا خواجوست او را میل خاطر سوی تست

شمارهٔ ۶۰

آن نه رویست مگر فتنه ی دور قمرست

وان نه زلفست و بناگوش که شام و سحرست

ز آرزوی کمرت کوه گرفتم هیهات

کوه را گرچه ز هر سوی که بینی کمرست

مردم چشمم ارت سرو سهی می خواند

روشنم شد که همان مردم کوته نظرست

اشک را چونکه بصد خون جگر پروردم

حاصلم از چه سبب زو همه خون جگرست

نسبت روی تو با ماه فلک می کردم

چون بدیدم رخ زیبای تو چیز دگرست

حیف باشد که بافسوس جهان می گذرد

مگذر ای جان جهان زانکه جهان برگذرست

اشک خونین مرا کوست جگر گوشه ی دل

زین صفت خوار مدارید که اصلی گهرست

قصه ی آتش دل چون بزبان آرم از‌ آنک

شمع اگر فاش شود سرّ دلش بیم سرست

هر کرا شوق حرم باشد از آن نندیشد

که ره بادیه از خار مغیلان خطرست

گر بشمشیر جفا دور کنی خواجو را

همه سهلست ولی محنت دوری بترست

همه سرمستیش از شور شکر خنده ی تست

شور طوطی چه عجب گر ز برای شکرست

شمارهٔ ۶۱

بوستان طلعتش را نو بهاری دیگرست

چشمم از عکس جمالش لاله زاری دیگرست

از میان جان من هرگز نمی گیرد کنار

گرچه هر ساعت میانش در کناری دیگرست

تالب میگون او در داد جان را جام می

چشم مست نیم خوابش را خماری دیگرست

عاشقانرا با طریق زهد و تقوی کار نیست

زاهدی در مذهب عشّاق کاری دیگرست

ایکه در حسن و لطافت در جهانت یار نیست

تا نپنداری که ما را جز تو یاری دیگرست

زلف مشکینت چرا آشفته شد چون کار من

یا ترا کاریست کو آشفته کاری دیگرست

بارها گفتم که دل برگیرم از مهرت ولیک

بار عشقت بر دلم این بار باری دیگرست

گرچه چین پیوسته در ابروی مشکینت خطاست

در خم زلف تو هر چین زنگباری دیگرست

شیر مردانرا اگر آهو شکارست این عجب

کاهوی چشم ترا هر دم شکاری دیگرست

از جهان خواجو طریق عاشقی کرد اختیار

بختیار آنکس که او را اختیاری دیگرست

شمارهٔ ۶۲

گفتمش روی تو صدره ز قمر خوبترست

گفت خاموش که آن فتنه دور قمرست

گفتم آن زلف و جبینم بچنین روز نشاند

گفت کان زلف و جبین نیست که شام و سحرست

گفتم ای جان جهان از من مسکین بگذر

گفت بگذر ز جهان زانکه جهان برگذرست

گفتمش قد بلنت بصنوبر ماند

گفت کاین دلشده را بین که چه کوته نظرست

گفتمش خون جگر چند خورم در غم عشق

گفت داروی دلت صبر و غذایت جگرست

گفتمش درد من از صبر بتر می گردد

گفت درد دل این سوخته دلمان تبرست

گفتمش ناله شبهای مرا نشنیدی

گفت از افغان توام شب همه شب دردسرست

گفتمش کار من از دست تو در پا افتاد

گفت این سر سبک امروز ز دستی دگرست

گفتمش کام دل خسته خواجو لب تست

گفت شک نیست که کام دل طوطی شکرست

شمارهٔ ۶۳

ماهم از شب سایبان بر آفتاب انداختست

سروم از ریحان تر برگل نقاب انداختست

بر کنار لاله زار عارضش باد صبا

سنبل سیراب را در پیچ و تاب انداختست

حلقه های جعد چین بر چین مه فرسای را

یک بیک در حلق جانم چون طناب انداختست

تا کند مرغ دلم را چون کبوتر پای بند

بر کنار دانه دام از مشک ناب انداختست

اندو هندوی سیه کار کمند انداز را

همچو دزدان بسته و بر آفتاب انداختست

منکه چون زلفش شدم سر حلقه ی شوریدگان

حلقه وارم بر در آیا از چه باب انداختست

مردم چشم ارز چشم من بیفتد دور نیست

چون بخونریزی سپر بر روی آب انداختست

ساقی مستان که هوش می پرستان می برد

گوئیا بیهوش دارو در شراب انداختست

در رهش خواجو بآب دیده و خون جگر

دل چو دریا کرده و خر در خلاب انداختست

شمارهٔ ۶۴

در خنده آن عقیق شکر ریز خوشترست

در حلقه آن کمند دلاویز خوشترست

فرهاد را ز شکّر شیرین حکایتی

از خسروی ملکت پرویز خوشترست

بر روی خاک تکیه گه دردمند عشق

از خوابگاه اطلس گلریز خوشترست

دیگر حدیث کوثر و سرچشمه ی حیات

مشنو که باده ی طرب انگیز خوشترست

گو پست باش ناله ی مرغان صبح خیز

لیکن نوای چنگ سحر تیز خوشترست

صبحست خیز کاین نفس از گلشن بهشت

بزم صبوحیان سحر خیز خوشترست

اول بنوش ساغر و وانگه بده شراب

زیرا که باده ی شکر آمیز خوشترست

گر دیگران ز میکده پرهیز می کنند

ما را خلاف توبه و پرهیز خوشترست

خواجو کنار دجله ی بغداد جنتست

لیکن میان خطه ی تبریز خوشترست

شمارهٔ ۶۵

ای جان جهان جان و جهان برخی جانت

داریم تمنّای کناری ز میانت

چون وصف دهان تو کنم زانکه در آفاق

من هیچ ندیدم بلطافت چو دهانت

گو شرح تو ای آیت خوبی دگری گوی

زان باب که من عاجزم از کنه بیانت

گر مدعی از نوک خدنگت سپر انداخت

من سینه سپر ساخته ام پیش سنایت

ای گلبن خندان بچنین حسن و لطافت

کی رونق بستان ببرد باد خزانت

هر لحظه ترا با دگران گفت و شنیدی

وز دور من خسته بحسرت نگرانت

گر خلق کنندم سپر تیر ملامت

من باز نگیرم نظر از تیر و کمانت

تا رخت تصوّف بخرابات نیاری

در بتکده کی راه دهد پیر مغانت

باید که نشان در میخانه بپرسی

ور نی ز جهان محو شود نام و نشانت

خواجو نکشد میل دلت سوی صنوبر

گر دست دهد صحبت آن سرو روانت

زینسان که توئی غرقه ی دریای مودّت

گر خاک شوی باد نیارد بکرانت

شمارهٔ ۶۶

بیمار چشم مست تو رنجور خوشترست

لفظ خوشت زلؤلؤ منثور خوشترست

عکس رخ تو در شکن طرّه ی سیاه

از نور شمع در شب دیجور خوشترست

صحبت خوشست لیکن اگر نیک بنگری

جادوی ناتوان تو رنجور خوشترست

بشکن خمار من به لب لعل جان فزای

کان چشم مست تست که مخمور خوشترست

مشنو که روضه بی می و معشوق خوش بُود

زیرا که ناله ی دُهُل از دور خوشترست

عشرت خوشست خاصه در ایام نوبهار

لیکن بدور دختر انگور خوشترست

در پای گل ترنّم بلبل خوشست لیک

آواز چنگ و نغمه ی طنبور خوشترست

منظور اگر نظر بُودش با تو خوش بُود

اما نظر بطلعت منظور خوشترست

گفتم کمند زلف تو معذورم ارکشم

در تاب رفت و گفت که معذور خوشترست

خواجو کنونکه موکب سلطان گل رسید

بستان خوشست و مجلس دستور خوشترست

شمارهٔ ۶۷

دردا که یار در غم و دردم بماند و رفت

ما را چو دود بر سر آتش نشاند و رفت

مخمور باده ی طرب انگیز شوق را

جامی نداد وز هر جدائی چشاند و رفت

گفتم مگر بحیله بقیدش در آورم

از من رمید و توسن بختم رماند و رفت

چون صید او شدم من مجروح خسته را

در بحر خون فکند و جنیبت براند و رفت

جانم چو رو بخیمه روحانیان نهاد

تن را در این حظیره سفلی بماند و رفت

خون جگر چو در دل من جای تنگ یافت

گلگون ز راه دیده ز صحرا براند و رفت

گل در حجاب بود که مرغ سحرگهی

آمد بباغ و آنهمه فریاد خواند و رفت

چو بنده را سعادت قربت نداد دست

بوسید آستانه و خدمت رساند و رفت

بر خاک آستان تو خواجو ز درد عشق

دامن برین سراچه ی خاکی فشاند و رفت

شمارهٔ ۶۸

سحرگه ماه عقرب زلف من مست

در آمد همچو شمعی شمع دردست

دو پیکر عقربش را زهره در بُرج

کمانکش جادوش را تیر در شست

شبش مه منزل و ماهش قصب پوش

سهی سروش بلند و سنبلش پست

بلالش خازن فردوس جاوید

هلالش حاجب خورشید پیوست

نقاب عنبری از چهره بگشود

طناب چنبری بر مشتری بست

بفندق ضیمرانرا تاب در داد

بعشومه گوشه ی بادام بشکست

سرشک از آرزوی خاکبوسش

روان از منظر چشمم برون جست

به لابه گفتمش بنشین که خواجو

زمانی از تو خالی نیست تا هست

فغان از جمع چون بنشست برخاست

چراغ صبح چون برخاست بنشست

شمارهٔ ۶۹

ای پیک صبا حال پریچهره ی ما چیست

وی مرغ سلیمان خبر آخر ز سبا چیست

در سلسله ی زلف سراسیمه ی لیلی

حال دل مجنون پراکنده ی ما چیست

بر خاک رهش سر بنهادیم ولیکن

سلطان خبرش نیست که احوال گدا چیست

با آنکه طبیب دل ریشست بگوئید

کز درد بمردیم بفرما که دوا چیست

گر زانک نرنجیده ئی از ما بخطائی

چین در خم ابروی توای ترک ختا چیست

چون دل ز پیت رفت و خطا کرد سزا یافت

دزدیده اگر دیده ترا دید سزا چیست

گر تیغ زنی ور بنوازی بمرادت

دادیم رضا تا پس ازین حکم قضا چیست

دی نرگست از عربده می گفت که خواجو

کام دل یکتای تو زان زلف دو تا چیست

در حضرت سلطان چمن چون همه بادست

چندین همه آمد شدن پیک صبا چیست

شمارهٔ ۷۰

بهار روی تو بازار مشتری بشکست

فریب چشم تو ناموس سامری بشکست

رخ تو پرده ی دیبای ششتری بدرید

لب تو نامزد قند عسکری بشکست

قد تو هوش جهانی بچابکی بربود

خط تو توبه ی خلقی بدلبری بشکست

چو حسن روی تو آوازه در جهان افکند

دل فرشته و هنگامه ی پری بشکست

چو شام زلف تو مشاطه از قمر برداشت

رخ تو رونق خورشید خاوری بشکست

دلم ببتکده می رفت پیش ازین لیکن

خلیل ما همه بتهای آزری بشکست

چو برگ تسترن از شاخ ضیمران بنمود

بعشوه گوشه ی بادم عبهری بشکست

ببرد گوی ز مه طلعتان دور قمر

چو بر قمر سر چوگان عنبری بشکست

بنوک ناوک آه سحرگهی خواجو

طلسم گنبد نه طاق چنبری بشکست

زبسکه می کند از دیده سیم پالائی

بچهره قیمت بازار زرگری بشکست

شمارهٔ ۷۱

عنبرست آن دام دل یا زلف عنبرسای دوست

شکّرست آن کام جان یا لعل شکر خای دوست

پرتو مهرست یا مهر رخ زیبای یار

قامت سروست یا سرو قد رعنای دوست

آیت حسنست یا توقیع ملک دلبری

یا بخون ما خطی یا خطّ مشک آسای دوست

عکس پروینست یا قندیل مه یا شمع مهر

یا چراغ زهره یا روی جهان آرای دوست

مار ضحّاکست یا شب یا طناب چنبری

یا نقاب عنبری یا جعدمه فرسای دوست

چشمه ی نوشست یا کان نمک یا جام می

یا زلال خضر یا مرجان جان افزای دوست

آهوی مستست یا جزع یمن یا عین سحر

یا فریب عقل و دین یا نرگس شهلای دوست

شاخ شمشادست یا سرو سهی یا نارون

یا صنوبر یا بلای خلق یا بالای دوست

قامت خواجوست یا قوس قزح یا برج قوس

یا هلال عید یا ابروی چون طغرای دوست

بزم دستورست یا بتخانه چین یا چمن

یا ارم یا جنّت فردوس یا مأوای دوست

شمارهٔ ۷۲

تا کی ندهی داد من ای داد ز دستت

رحم آر که خون در دلم افتاد ز دستت

تا دور شدی از برم ای طرفه بغداد

شد دامن من دجله ی بغداد ز دستت

از دست تو فردا برون داد بخواهم

تا چند کشم محنت و بیداد ز دستت

بی شکّر شیرین تو در درگه خسرو

بر سینه زنم سنگ چو فرهاد ز دستت

گر زانک بپای علمم راه نباشد

از دور من و خاک ره و داد زدستت

تا چند کنم ناله و فریاد که در شهر

فریادرسی نیست که فریاد ز دستت

هر چند که سر در سر دستان تو کردیم

با این همه دستان نتوان داد ز دستت

از خاک سر کوی تو چون دور فتادیم

دادیم دل سوخته بر باد زدستت

زینسان که بغم خوردن خواجو شده ئی شاد

شک نیست که هرگز نشود شاد زدستت

شمارهٔ ۷۳

جانم از غم بلب رسیده ی تست

دلم از دیده خون چکیده ی تست

راستی را قد خمیده ی من

نقشی از ابروی خمیده ی تست

طوطی جانم از پی شکرت

ز آشیان بدن پریده ی تست

با لب لعل روح پرور تو

جوهر روح پروریده ی تست

شاید ار سر نهند سرداران

پیش رویت که برکشیده ی تست

دل شوریدگان بی آرام

در سر زلف آرمیده ی تست

دیده نادیده می کنی و مرا

دیده پیوسته در دو دیده ی تست

بنده را کو بزر کنند بها

بی بها بنده زر خریده ی تست

دل خواجو بجان رسید و مرا

جان غمگین بلب رسیده ی تست

شمارهٔ ۷۴

ترا که موی میان هم وجود و هم عدمست

دو زلف افعی صحاک و چهره جام جمست

بتیرگی شده آشفته تر حقیقت شرع

سواد زلف تو گوئی که رای بوالحکمست

ز دور چرخ شبی این سؤال می کردم

که از زمانه مرا خود نصیب جمله غمست

بطیره گفت نبینی سپهر کاسه مثال

ز بهر خوردن خون تو جمله تن شکمست

گر آبروی نه در خاک کوش می طلبند

چو زلف یار قد عاشقان چرا بخمست

دلم بغمزه و ابروی او بمکتب عشق

امیدوار چو طفلان بنون و القلمست

ز شام زلف سیه چون نمود طلعت صبح

زمانه گفت که ای عاشقان سپیده دمست

مجال نطق ندارم چرا که بیش از پیش

میان لاغر او در کنار کم ز کمست

ز لعل او شکری التماس می کردم

که مدّتیست که جانم مقید المست

جواب داد که بر هیچ دل منه خواجو

که چون میان دهنم را وجود در عدمست

شمارهٔ ۷۵

ز عشق غمزه و ابروی آن صنم پیوست

امام شهر بمحراب می رود سرمست

جمال او در جنّت بروی من بگشود

خیال او گذر صبر بر دلم دربست

کنون نشانه ی تیر ملامتم مکنید

که رفته است عنانم ز دست و تیر از شست

مرا چو مست بمیرم بهیچ آب مشوی

مگر بجرعه ی دُردی کشان باده پرست

برند دوش بدوشش بخوابگاه ابد

کسی که کرد صبوحی ببزمگاه الست

بجام باده چراغ دلم منوّر کن

که شمع شادیم از تندباد غم بنشست

در آن مصاف که چشم تو تیغ کینه کشید

بسا که زلف تو چشم دلاوران بشکست

بُود لطایف خواجو بهار دلکش شوق

از آن چو شاخ گلشن می برند دست بدست

شمارهٔ ۷۶

آنچه نماز زنده دلان جز نیاز نیست

و آنرا که در نیاز نبینی نماز نیست

مشتاق را بقطع منازل چه حاجتست

کاین ره بپای اهل طریقت دراز نیست

رهبانت ار بدیر مغان راه می دهد

آنجا مقام کن که در کعبه باز نیست

گرزانکه راه سوختگان می زنی رواست

چیزی بگو بساز که حاجت بساز نیست

بازار قتل باز چو نیکو نظر کنی

صیاد صعوه جز نظر شاهباز نیست

دردی کشان جام فنا کز پی نیاز

جز نیستی بهیچ عطاشان نیاز نیست

محمود را رسد که زند کوس سلطنت

کز سلطنت مراد دلش جز ایاز نیست

عشق مجاز در ره معنی حقیقتست

عشق ارچه پیش اهل حقیقت مجاز نیست

آن یار نازنین اگرت تیغ می زند

خواجو متاب روی که حاجت بناز نیست

شمارهٔ ۷۷

این چنین صورت گر از آب و گلست

چون بمعنی بنگری جان و دلست

نرگسش خونخواره ئی بس دلرباست

سنبلش شوریده ئی بس پردلست

هندوی زلفش سیه کاری قویست

زنگی خالش سیاهی مقبلست

هرچه گفتم جز ثنایش ضایعست

هرچه جستم جز رضایش باطلست

تا برفت از چشم من بیرون نرفت

زانک بر آب روانش منزلست

خاطرم با یار و دل با کاروان

دیده بر راه و نظر بر محملست

دل کجا آرام گیرد در برم

چون مرا آرام دل مستعجلست

می روم افتان و خیزان در پیش

گرچه ز آب دیده پایم در گِلست

من میان بحر بی پایان غریق

آنکه عیبم می کند بر ساحلست

دوستان گویند خواجو صبر کن

چون کنم کز جان صبوری مشکلست

شمارهٔ ۷۸

رخش با آب و آتش در نقابست

لبش با آتش اندر عین آبست

شکنج طرّه اش بر چهره گوئی

که از شب سایبان بر آفتابست

لب شیرین او یا جان شیرین

خط مشکین او یا مشگ نابست

عقیقش کاتش او آب لعلست

عذارش کاب او آتش نقابست

شکر در اهتمام پر طوطیست

قمر در سایه ی پر غرابست

ز چشمش فتنه بیدارست و چشمش

چو بختم روز و شب در عین خوابست

عقیق اشک من در جام یاقوت

شراب لعل یا لعل مذابست

سرانگشت نگارینت نگارا

بخون جان مشتاقان خضابست

اگر شورم کنی ور تلخ گوئی

چو طوطی شکّرست شیرین جوابست

تن خواجو نگر در مهر رویت

که چون تار قصب بر ماهتابست

شمارهٔ ۷۹

گره ی زلف بهم برزده کاین مشک تتارست

رقم از غاله بر گل زده کاین خطّ غبارست

رشته ئی بر قمر انداخته کاین مار سیاهست

نقطه ئی بر شکر افکنده که این مهره ی مارست

مشک بر برگ سمن بیخته یعنی شب قدرست

زلف شبرنگ بهم بر زده یعنی شب تارست

لؤلؤ از پسته ی خود ریخته کاین چیست حدیثست

لاله در مشک نهان کرده که این چیست عذارست

نرگسش خفته و آوازه در افکنده که مستست

وندرو باده اثر کرده که در عین خمارست

باد بویش بچمن برده که این نکهت مشکست

وز چمن نکهتی آورده که این نفخه ی یارست

مرغ بر طرف چمن شیفته کاین کوی حبیبست

باد بر برگ سمن فتنه که این روی نگارست

سر موئی بصبا داده که این نافه ی چینست

بوئی از طرّه فرستاده که این باد بهارست

نرگسش خون دلم خورده که این جام صبوحست

غمزه اش قصد روان کرده که هنگام شکارست

تهمتی بر شکر افکنده که این گفته ی خواجوست

برقعی بر قمر انداخته کاین لیل و نهارست

شمارهٔ ۸۰

ایکه از دفتر حسنت مه تابان بابیست

آتش روی تو در عین لطافت آبیست

نیست در دور خطت دور تسلسل باطل

که خط سبز تو از دور تسلسل بابیست

تا شد ابروی کژت فتنه ی هر گوشه نشینی

ای بسا فتنه که در گوشه ی هر محرابیست

زلف هندی توام دوش بخواب آمده بود

بس پریشانم ازین زانک پریشان خوابیست

پرتو روی چو ماه تو در آن زلف سیاه

راستی را چه شب تیره و خوش مهتابیست

آنک گویند که عنّاب نشاند خون را

بیتو هر قطره ئی از خون دلم عنابیست

آفتابیست که از اوج شرف می تابد

یا بت ماست که در هر خم زلفش تابیست

من ازین در نروم زانک بهر باب که هست

پیش خواجو درش از روضه رضوان بابیست

شمارهٔ ۸۱

شکنج زلف سیاه تو بر سمن چه خوشست

دمیده سنبلت از برگ نسترن چه خوشست

گرم ز زلف دراز تو دست کوتاهست

دراز دستی آن زلف پر شکن چه خوشست

نمی رود سخنی بر زبان من هیهات

مگر حدیث تو یا رب که این سخن چه خوشست

سپیده دم که گل از غنچه می نماید رخ

نوای بلبل شوریده در چمن چه خوشست

ز جام باده ی دوشینه مست و لایعقل

فتاده بر طرف سرو و نارون چه خوشست

چو جای چشمه که بر جویبار دیده ی من

خیال قامت آن سرو سیمتن چه خوشست

چه گویمت که بهنگام آشتی کردن

میان لاغر او در کنار من چه خوشست

مپرس کز هوس روی دوست خواجو را

دل شکسته بر آن زلف پرشکن چه خوشست

شمارهٔ ۸۲

ایکه زلف سیهت بر گل روی آشفتست

ز آتش روی تو آب گل سوری رفتست

در دهانت سخنست ارچه بشیرین سخنی

لب شکّر شکنت عذر دهانت گفتست

همچو خورشید رخ اندر پس دیوار مپوش

زانکه کس چشمه ی خورشید بگل ننهفتست

دل گم گشته که بر خاک درت می جستم

گوئیا زلف تو دارد که بسی آشفتست

چون توانم که ز کویت بملامت بروم

کاب چشم آمده و دامن من بگرفتست

از سر زلف درازت نکنم کوته دست

که بهر تار سر زلف تو ماری خفتست

احتیاجت بچمن نیست که بر سرو قدت

گل دمیدست و همه ساله بهار اشکفتست

بسکه خواجو همه شب خاک سر کوی ترا

بدو چشم آب فشاندست و بمژگان رفتست

گر کسی گفت که شعرش گهر ناسفتست

چه زند گوهر ناسفته که گوهر سفتست

شمارهٔ ۸۳

ای من زدو چشم نیم مستت مست

وزدست تو رفته عقل و دین از دست

بنشین که نسیم صبحدم برخاست

برخیز که نوبت سحر بنشست

با روی تو رونق قمر گُم شد

وز لعل تو قیمت شکر بشکست

گوئی در فتنه و بلا بگشود

نقّاش ازل که نقش رویت بست

برداشت دل شکسته از من دل

وندر سر زلف دلکشت پیوست

از لعل تو یکزمان شکیبم نیست

بی باده کجا قرار گیرد مست

در عشق تو ز آب دیده خواجو را

آخر بر هر کس آبروئی هست

شمارهٔ ۸۴

چو از برگ گلشن سنبل دمیدست

ز حسرت در چمن گل پژمریدست

بعشوه توبه ی شهری شکستست

بغمزه پرده ی خلقی دریدست

ز روبه بازی چشم چو آهوش

دلم چون آهوی وحشی رمیدست

چو رویست آنکه در اوصاف حسنش

کمال قدرت بیچون پدیدست

چو نقّاش ازل نقش تو می بست

ز کلکش نقطه ئی بر گل چکیدست

تو گوئی در کارت مادر دهر

بشیر بیوفائی پروردیدست

ز گلزار جنان رضوان بصد سال

گلی چون عارض خوبت نچیدست

پریشانست زلفت همچو حالم

مگر حال پریشانم شنیدست

مسلمانان چه زلفست آن چه خواجو

بدان هندوی کافر بگرویدست

شمارهٔ ۸۵

آنزمان مهر تو می جست که پیمان می بست

جان من با گره زلف تو در عهد الست

نو عروسان چمن را که جهان آرایند

با گل روی تو بازار لطافت بشکست

دلم از زلف کژت جان نبرد زانک درو

هندوانند همه کافر خورشید پرست

چشم مخمور تو گر زانکه ببیند در خواب

هیچ هشیار دگر عیب نگیرد بر مست

خسروانند گدایان لب شیرینت

خسرو آنست که او را چو تو شیرینی هست

دلم از روی تو چون می نشکیبد ز آنروی

ببرید از من و در حلقه ی زلفت پیوست

دوش گفتم بنشین زانک قیامت برخاست

فتنه برخاست چو آن سرو خرامان بنشست

زاده ی خاطر خواجو که بمعنی بکرست

حیف باشد که برندش بجهان دست بدست

شمارهٔ ۸۶

اهل دل را از لب شیرین جانان چاره نیست

طوطی خوش نغمه را از شکرستان چاره نیست

گر دلم نشکیبد از دیدار مه رویان رواست

ذرّه را از طلعت خورشید رخشان چاره نیست

صبحدم چون گل بشکر خنده بگشاید دهن

از خروش و ناله ی مرغ سحر خوان چاره نیست

تا تو در چشمی مرا از گریه خالی نیست چشم

ماه چون در برج آبی شد ز باران چاره نیست

رشته ی دندانت از چشمم نمی گردد جدا

لؤلؤ شهوار را از بحر عمّان چاره نیست

از دل تنگم کجا بیرون توانی رفت از آنک

گنج لطفی گنج را در کنج ویران چاره نیست

دور گردون چون مخالف می شود عشّاق را

در عراق از راست گویی از سپاهان چاره نیست

مردم از اندوه از کرمان نمی یابم خلاص

ای عزیزان هر که مرد او را ز کرمان چاره نیست

خواجو ار در ظلمت شب باده نوشد گو بنوش

خضر را در تیرگی از آب حیوان چاره نیست

شمارهٔ ۸۷

بتی که طرّه او مجمع پریشانیست

لب شکر شکنش گوهر بدخشانیست

بعکس روی چو مه قبله مسیحائیست

بکفر زلف سیه فتنه ی مسلمانیست

مرا که ناوک مژگانش از جگر بگذشت

عجیب مدار که اشکم چو لعل پیکانیست

خطی که مردم چشمم نبشته است چو آب

محققست که او ابن مقله ثانیست

دل شکسته که مجذوب سالکش خوانند

ز کفر زلف بتان در حجاب ظلمانیست

نظر بعین طبیعت مکن که از خوبان

مراد اهل نظر اتّصال روحانیست

پری رخا چکنم گر نخوانمت شب و روز

چرا که چاره ی دیوانگان پری خوانیست

بیا که جان عزیزم فدای لعل لبت

که با لب تو دلم را محبّتی جا نیست

تو شاه کشور حسنی و حاجبت ابرو

ولی خموش که بس حاجبی به پیشانیست

چنین که می کند از قامت تو آزادی

کمینه بنده قدّ تو سرو بستانیست

مپوش چهره که از طلعت تو خواجو را

غرض مطالعه ی سرّ صنع یزدانیست

شمارهٔ ۸۸

هیچ روئی نیست کز چرخ سیه رو زرد نیست

کار هیچ آزاده ئی زین آسیا بر گرد نیست

در جهان مردی نمی بینم که از دردی جداست

یک طربناکست بر گردون و آنهم مرد نیست

گرنه بوی دوستان آرد نسیم بوستان

باد پندارش که آخر گنج باد آورد نیست

سرد باشد هر که او بی مهرروئی دم زند

چون دم مهر از دل گر مست از آنرو سردنیست

درد دل را گفتم از وصلش دوا سازم ولیک

دردمندان محبت را دوا جز درد نیست

بی فروغ طلعتش گو که ز مشرق برمیا

کامشبم پروای آن تنها رو شبگرد نیست

چون غبار هستیم بنشست گفتم روشنست

کز من خاکی کنون بر هیچ خاطر گرد نیست

کی گمان بردم که هر چند از جهان خون می خورم

در جهان کس نیست کو خون منش در خورد نیست

تا نپنداری که خواجو با رخ زردست و بس

هیچ روئی نیست کز چرخ سیه رو زرد نیست

شمارهٔ ۸۹

مرا یاقوت او قوت روانست

ولی اشکم چو یاقوت روانست

رخش ماهست یا خورشید شب پوش

خطش طوطیست یا هندوستانست

صبا از طرّه اش عنبر نسیمست

نسیم از سنبلش عنبر فشانست

میانش یکسر مو در میان نیست

ولیکن یک سر مویش دهانست

شنیدم کان صنم با ما چنان نیست

ولیکن چون نظر کردم چنانست

ز چشمش چشم پوشش چون توان داشت

که یکچندست کوهم ناتوانست

بیا آن آب آتش رنگ در ده

که گر خود آتشست آتش نشانست

بدان ماند که خونش می دواند

بدینسان کز پیت اشکم روانست

چو مرغی زیرک آمد جان خواجو

که او را دام زلفت آشیانست

شمارهٔ ۹۰

دلم با مردم چشمت چنانست

که پنداری که خونشان در میانست

خطت سر نامه ی عنوان حسنست

رخت گلدسته ی بستان جانست

شبت مه پوش و ماهت شب نقابست

گلت خودروی و رویت گلستانست

گلستان رخت در دلستانی

بهشتی بر سر سرو روانست

چرا خورشید روز افروز رویت

نهان در چین شبگون سایبانست

کمان داران چشم دلکشت را

خدنگ غمزه دایم در کمانست

بساز آخر زمانی با ضعیفان

که حسنت فتنه آخر زمانست

چرا خفتست چشم نیم مستت

زمخموری تو گوئی ناتوانست

ز زلفت مو به مو خواجو نشانداد

از آن انفاس او عنبر فشانست

شمارهٔ ۹۱

گفتم که چرا صورتت از دیده نهانست

گفتا که پری را چکنم رسم چنانست

گفتم که نقاب از رخ دلخواه بر افکن

گفتا مگرت آرزوی دیدن جانست

گفتم همه هیچست امیدم ز کنارت

گفتا که ترا نیز مگر میل میانست

گفتم که جهان بر من دلتنگ چه تنگست

گفتا که مرا همچو دلت تنگ دهانست

گفتم که بگو تا بدهم جان گرامی

گفتا که ترا خود ز جهان نقد همانست

گفتم که بیا تا که روان بر تو فشانم

گفتا که گدابین که چه فرمانش روانست

گفتم که چنانم که مپرس از غم عشقت

گفتا که مرا با تو ارادت نه چنانست

گفتم که ره کعبه بمیخانه کدامست

گفتا خمش این کوی خرابات مغانست

گفتم که چو خواجو نبرم جان ز فراقت

گفتا برو ای خام هنوزت غم آنست

شمارهٔ ۹۲

با منت کینه و با جمله صفاست

اینهم از طالع شوریده ی ماست

راستی را صنما بی قد تو

کار ما هیچ نمی آید راست

هر گیاهی که بروید پس ازین

از سر تربت ما مهر گیاست

می کشم درد بامید دوا

گرچه درد از قبلت عین دواست

این چه بویست که ناگه بدمید

وین چه فتنه ست که دیگر برخاست

باز از ناله ی مرغان سحر

صبحدم صحن چمن پر غوغاست

گرچه در پرورش نطفه ی خاک

بوی زلفت مدد باد صباست

خیز کز نکهت انفاس نسیم

هر سحر پیرهن غنچه قباست

گر نه خواجوست که دور از رخ تست

زلف هندوی تو آشفته چراست

شمارهٔ ۹۳

سپیده دم که جهان بوی نوبهار گرفت

صبا نسیم سر زلف آن نگار گرفت

بگاه بام دلم در نوای زیر آمد

چو بلبل سحری نالهای زار گرفت

چو آن نگار جفاپیشه دست من نگرفت

بسا که چهره ام از خون دل نگار گرفت

سرشک بود که او روی ما نگه می داشت

چه او فتاد که او هم ز ما کنار گرفت

مگیر زلف سیاهش ببوی دانه خال

که بهر مهر نشاید میان مار گرفت

دلم چو بی رخ زیبای او کنار نداشت

قرار در خم آن زلف بیقرار گرفت

ز روزگار نه بس بود جور و غصّه مرا

که چشم شوخ تو هم خوی روزگار گرفت

شکنج موی تو آورد ماه را در دام

کمند زلف تو خورشید را شکار گرفت

بخواب نرگس مست تو ناتوان دیدم

ز جام باده سحرش مگر خمار گرفت

درون خاطر خواجو حریم حضرت تست

بجز تو کس نتواند درو قرار گرفت

شمارهٔ ۹۴

گر از جور جانان ننالی رواست

که دردی که از دوست باشد دواست

چه بویست کارام دل می برد

مگر بوی زلف دلارام ماست

عجب دارم از جعد مشکین او

که با اوست دایم پریشان چراست

نه تنها بدامش نهم پای بند

بهر تار مویش دلی مبتلاست

تو گوئی که صد فتنه بیدار شد

چو جادویش از خواب مستی بخاست

بتا بیش ازین قصد آزار من

مکن زانک هر نیک و بد را جز است

گدائی چو خواجو چه قدرش بود

که در خیل خوبان سلیمان گداست

شمارهٔ ۹۵

آن ترک پریچهره مگر لعبت چینست

یا ماه شب چارده بر روی زمینست

در ابر سیه شعشعه ی بدر منیرست

یا در شکن کاکل او نور جبینست

آن ماه تمامست که بر گوشه بامست

یا شاه سپهرست که بر چرخ برینست

گویند که زیباست بغایت مه نخشب

لیکن نتوان گفت که زیباتر از اینست

آن لعل گهرپوش مگر چشمه ی نوشست

یا درج عقیقست که بر دُرَّ ثمینست

هر چند نمک چون شکرت شور جهانیست

لیکن لب لعلت نمکی بس شکرینست

این نکهت مشکین نفس باد بهارست

یا چین سر زلف تو یا نافه ی چینست

بالای بلندت که ازو کار تو بالاست

بالاش نگویم که بلای دل و دینست

خواجو اگرش تیغ زنی روی نپیچد

زیرا که تو سلطانی و او ملک یمینست

شمارهٔ ۹۶

ایکه لبت آب شکر ریختست

بر سمنت مشگ سیه بیختست

نقش ترا خامه ی نقّاش صنع

بر ورق جان من انگیختست

ساقی از آن آب چو آتش بیار

کاتش دل آب رخم ریختست

با تو محالست بر آمیختن

گرچه غمت با گِلَم آمیختست

در سر زلف تو ز آشفتگی

باز بموئی دلم آویختست

خانه ی دل عشق بتاراج داد

عقل ازین واقعه بگریختست

خون دل از دیده ی خواجو مگر

عقد ثریاست که بگسیختست

شمارهٔ ۹۷

ابروی تو طاق است که پیوسته هلالست

ز آنرو که هلال ار نشود بدر محالست

بر روی تو خال حبشی هر که ببیند

گوید که مگر خازن فردوس بلالست

پیوسته هلالست ترا حاجب خورشید

وین طرفه که چشم سیهت ابن هلالست

آن دل که سفر کرده بچین سر زلفت

یا رب که در آن شام غریبان بچه حالست

هندو بچه ی خال سیاه تو بصد وجه

هندوچه ی بستان جمالست نه خالست

گفتم که خیال تو کند مرهم ریشم

لیکن چو نظر می کنم این نیز خیالست

مستسقی سرچشمه ی نوش تو بر آتش

می سوزد و چشمش همه در آب زلالست

گردن مکش ای شمع گرت در قدم افتد

پروانه ی دلسوخته چون سوخته بالست

امروز که مرغان چمن در طیرانند

مرغ دل من بی پر و بالست و بالست

نون شد قد همچون الفم بیتو ولیکن

بر حال پریشانی من زلف تو دالست

از دیده ی خواجو نرود گلشن رویت

زانرو که جمالت گل بستان کمالست

شمارهٔ ۹۸

گل بستان خرد لفظ دلارای منست

بلبل باغ سخن منطق گویای منست

منم آن طوطی خوش نغمه که هنگام سخن

طوطیانرا شکر از لفظ شکرخای منست

بلبل آوای گلستان فلک را همه شب

گوش بر زمزمه ی نغمه و آوای منست

پیش طبعم که ازو لؤلؤ لالا خیزد

نام لؤلؤ نتوان برد که لالای منست

سخنم زاده ی جانست و گهر زاده ی کان

بلکه دریا خجل از طبع گهرزای منست

الف قامتم ارزانک بصورت نونست

کاف و نون نکته ئی از حرف معمای منست

سخنم سحر حلالست ولی گاه سخن

خجلت بابلیان از ید بیضای منست

گرچه در عالم خاکست مقامم لیکن

برتر از چرخ برین منزل و مأوای منست

چشمه ی آب حیاتی که خضر تشنه ی اوست

کمترین قطره ئی از طبع چو دریای منست

گرچه آن ترک ختا هندوی خویشم خواند

ترک مه روی هندوی کرّای؟ منست

دولت صدر جهان باد که از دولت او

برتر از صدرنشینان جهان جای منست

چکنم ساغر صهبا که چو خواجو بصبوح

قدح دیده ی من ساغر صهبای منست

شمارهٔ ۹۹

زلف لیلی صفتت دام دل مجنونست

عقل بر دانه ی خال سیهت مفتونست

تا خیال لب و دندان تو در چشم منست

مردم چشم من از لعل و گهر قارونست

پیش لؤلؤی سرشکم ز حیا آب شود

درّ ناسفته که در جوف صدف مکنونست

عاقل آنست که منکر نشود مجنون را

کانک نظّاره ی لیلی نکند مجنونست

خون شد از رشک خطت نافه ی آهوی ختا

گرچه در اصل طبیعت چو ببینی خونست

عقل را که جمالت متصوّر نشود

زانک حسن تو زادراک خرد بیرونست

می پرستان اگر از جام صبوحی مستند

مستی ما همه زان چشم خوش میگونست

تا جدا مانده ام از روی تو هرگز گفتی

کان جگر خسته ی دل سوخته حالش چونست

رحمتی کن که ز شور شکرت خواجو را

سینه آتشکده و دیده ز غم جیحونست

شمارهٔ ۱۰۰

دیشب درآمد از درم آن ماه چهره مست

مانند دسته ی گل و گلدسته ئی بدست

خطّش نبات و پسته ی شکّر شکن شکر

سروش بلند و سنبل پرتاب و پیچ مست

زلف سیاه سرکش هندوش داده عرض

در چین هزار کافر زنگی بُت پرست

از دیده محو کرد مرا هر چه هست و نیست

سودای آن عقیق گهرپوش نیست هست

در بست راه عقل چو آن بُت قبا گشود

بگشود کار حسن چو آن مه کمر ببست

در مشگ می فکند بفندق شکنج و تاب

وز ناز و عشوه گوشه ی بادام می شکست

پر کرد جامی از می گلگون و درکشید

وانگه ببست بند بغلطان و بر نشست

گفتم زکوة لعل دُر افشان نمی دهی

یاقوت روح پرور شیرین بدُر بخست

گفتم ز پیش تیر تو خواجو کجا جهد

گفتا ز نوک ناوک ما هیچکس نرست

شمارهٔ ۱۰۱

هیچ می دانی چرا اشکم ز چشم افتاده است

زانک پیش هر کسی راز دلم بگشاده است

کارم از دست سر زلف تو در پای اوفتاد

چاره کارم بساز اکنون که کار افتاده است

هر زمان از اشک میگون ساغرم پر می شود

خون دل نوشم تو پنداری مگر کان باده است

بیوفائی چون جهان دل بر تو نتوانم نهاد

ای خوشا آنکس که او دل بر جهان ننهاده است

حیرت اندر خامه ی نقاش بیچونست کو

راستی در نقش رویت داد خوبی داده است

از سر شکست آب رویم پیش هر کس زان سبب

برد و چشمش جای می سازم که مردم زاده است

دست کوته کن چو خواجو از جهان آزاده وار

سرو تا کوتاه دستی پیشه کرد آزاده است

شمارهٔ ۱۰۲

کار ما بی قد زیبات نمی آید راست

راستی را چه بلائیست که کارت بالاست

چون قد سرو خرام تو بگویم سخنی

در چمن سرو ببالای تو می ماند راست

بخطا مشک ختن لاف زد از خوش بوئی

با سر زلف تو پیداست که اصلش زختاست

زیر هر موی چو زنجیر تو دیوانه دلیست

روی بنمای که چندین دل خلقت ز قفاست

با تو یکتاست هنوز این دل شوریده ی من

چون سر زلف کژت قامتم ارزانک دوتاست

رسم باشد که به انگشت نمایند هلال

ابرویت چون مه نوزان سبب انگشت نماست

نرگس جادوی مست تو بهنگام صبوح

فتنه ئی بود که از خواب صبوحی برخاست

متحیر نه در آن شکل و شمایل شده ام

حیرتم در قلم قدرت بیچون خداست

بحقیقت نه مجازست بمعنی دیدن

صورتی را که درو نور حقیقت پیداست

نبُود شرط محبت که بنالند از دوست

زانک هر درد که از دوست بُود عین دواست

خواجو ار زانک ترا منصب لالائی نیست

زاده ی طبع ترا لؤلؤ لالا لالاست

شمارهٔ ۱۰۳

میانش موئی و شیرین دهان هیچ

ازین موئی نمی بینم وز آن هیچ

دهانش گوئی از تنگی که هیچست

بدان تنگی ندیدم در جهان هیچ

میانش یک سر مویست و گوئی

ندارد یک سر مو در میان هیچ

دهانش بی گمان همچون دلم تنگ

میانش بی سخن همچون دهان هیچ

بجز وصف دهان نیست هستیش

نمی آید حدیثم بر زبان هیچ

میانش چون تنم در بی نشانی

دهانش چون دلم وز وی نشان هیچ

خوشا با دوستان در بوستان عیش

که باشد بوستان بی دوستان هیچ

گل سوری نبینم در بهاران

چو روی دلستان در گلستان هیچ

برون از اشک از چشمم نیاید

کنار سبزه و آب روان هیچ

برو خواجو که با گل درنگیرد

خروش بلبل فریاد خوان هیچ

سحرگه خوش بُود گل چیدن از باغ

ولیکن گر نگوید باغبان هیچ

شمارهٔ ۱۰۴

حیات‌بخش بُود باده خاصه وقت صبوح

که راح را بُود آن دم خواص جوهر روح

فکنده مرغ صراحی خروش در مجلس

چو بلبلان سحر در چمن به وقت صبوح

مباش بی لب یاقوت و جام یاقوتی

که نیست بی می و معشوق در زمانه فتوح

مرا چو توبه گنه بود توبه کردم از آن

که گر نکرد گناه از چه توبه کرد نصوح

نوشته‌اند بر اوراق کارنامهٔ عشق

که رند را نبُود در صلاح و توبه صلوح

مرا که از درت امید فتح بابی نیست

دَرِ دو لختی چشم است بر رهت مفتوح

خیال نرگس مستت چو در دلم گذرد

شود ز خنجر خونریز او دلم مجروح

فشاند بر جگر ریش من غم تو نمک

نبشت دفتر حسن ترا خط تو شروح

گر آب دیده ز سر برگذشت خواجو را

گمان مبر که به طوفان هلاک گردد نوح

شمارهٔ ۱۰۵

بنوش لعل مذاب از زمرّدین اقداح

ببین که جوهر روحست در قدح یا راح

خوشا بروی سمن عارضان سیم اندام

عقیق ناب مروّق ز سیمگون اقداح

بریز خون صراحی که در شریعت عشق

شدست خون حریفان سبیل و خمر مُباح

بشوی دلق مرقّع بآب دیده ی جام

که بی قدح نبُود در صلاح و توبه صلاح

لب تو باده گساران روح را ساقیست

رخ تو خلوتیان صبوح را مصباح

در تو زمره ی ارباب شوق را منزل

غم تو مخزن اسرار عشق را مفتاح

فروغ روی چو ماه تو مشرق الانوار

کمند زلف سیاه تو قابض الارواح

دهد دو دیده ی من شرح مجمع البحرین

کند جمال تو تقریر فالق الاصباح

بساز بزم صبوحی کنون که خواجو

لب تو جام صبوحست و طلعت تو صباح

شمارهٔ ۱۰۶

سپیده دم که صبا دامن سمن بدرد

ز مهر روی تو گل جیب پیرهن بدرد

اگر ز پسته ی تنگ تو دم زند غنچه

نسیم باد صبا در دمش دهن بدرد

چو در محاوره آید لب گهربارت

عقیق پیرهن لعل بر بدن بدرد

ز وصف کوی تو گر شمه ئی نسیم بهار

بباغ عرضه دهد زهره ی چمن بدرد

اگر ز مهر تو یکذرّه بر سپهر افتد

عروس قصر فلک ستر خویشتن بدرد

مگر ز پرده نیاید نگار من بیرون

وگرنه پرده ی ناموس مرد و زن بدرد

اگر ز غیرت بلبل صبا خبر یابد

شگفت باشد اگر شقّه ی سمن بدرد

گهی که پرده برافتد ز طلعت شیرین

زمانه پرده ی فرهاد کوهکن بدرد

بروز حشر چو بوی تو بشنود خواجو

ز خاک مست برون افتد و کفن بدرد

شمارهٔ ۱۰۷

هر کرا یار یار می افتد

مقبل و بختیار می افتد

ای بسا دُر که از محیط سرشک

هر دمم در کنار می افتد

عقرب او چو حلقه می گردد

تاب در جان مار می افتد

شام زلفش چو می رود در چین

شور در زنگبار می افتد

گر نه مستست جادوش ز چه روی

بر یمین و یسار می افتد

گل صد برگ را دگر در دام

همچو بلبل هزار می افتد

در چمن ز آب چشمه ی چشمم

سیل در جویبار می افتد

چون خیال تو می کنم تحریر

بخیه بر روی کار می افتد

دلم از شوق چشم سر مستت

دم بدم در خمار می افتد

رحم بر آن پیاده کو هر دم

در کمند سوار می افتد

هر که او خوار می فتد خواجو

همچو ما باده خوار می افتد

شمارهٔ ۱۰۸

چه کسانند که در قصد دل ریش کسانند

با من خسته برآنند که از پیش برانند

می کشند از پی خویشم که بزاری بکشندم

که مرا تا نکشند از غم خویشم نرهانند

صبر تلخست و طبیبان ز شکر خنده ی شیرین

همچو فرهاد بجر شربت زهرم نچشانند

ایکه بر خسته دلان می گذری از سر حشمت

هیچ دانی که شب هجر تو چون می گذرانند

گر توانی بعنایت نظری کن که ضعیفان

صبر از آن نرگس مخمور توانا نتوانند

چه تمتّع بود ارباب کرم را ز تنعم

گر نصیبی بگدایان محلّت نرسانند

بجز از مردمک دیده اگر تشنه بمیرم

آبم این طایفه بی روی تو بر لب نچکانند

آنچنان بسته ی زنجیر سر زلف تو گشتم

که همه خلق جهانم ز کمندت نجهانند

عارفان تا که بجز روی تو در غیر نبینند

شمع را چون تو بمجلس بنشینی بنشانند

جز میانت سر موئی نشناسیم ولیکن

عاقلان معنی این نکته ی باریک ندانند

خواجو از مغبچگان روی مگردان که ازین روی

اهل دل معتکف کوی خرابات مغانند

شمارهٔ ۱۰۹

کسی کو دل بر جانان ندارد

دلی دارد ولیکن جان ندارد

هر آنکو با سر زلف سیاهش

سری دارد سر و سامان ندارد

ز غرقاب غمش کی جان توان برد

که دریا نیست کان پایان ندارد

بهر موئی دلی دارد ولیکن

ز چندین دل غمی چندان ندارد

قمر گفتم چو رویش دلفروزست

ولیکن چون بدیدم آن ندارد

نسیم باغ جنّت چون عذارش

گلی در روضه ی رضوان ندارد

چو قدّش باغبان گر راست خواهی

خرامان سرو در بستان ندارد

ترا با مه کنم نسبت ولی ماه

شکنج زلف مشک افشان ندارد

چه درمان خواجو اردر دردمیری

که درد عاشقی درمان ندارد

شمارهٔ ۱۱۰

نقش رویت بچه رو از دل پر خون برود

با خیال لبت از چشم چو جیحون برود

بچه افسون دل از آن مار سیه برهانم

کان نه ماریست که از حلقه بافسون برود

از سر کوی توام روی برون رفتن نیست

هر کراپای فرورفت بگل چون برود

دیده غیرت برد از دل که مقیم درِ تست

در میانشان چو نکو در نگری خون برود

چون دلم در سر آنزلف سیه خواهد شد

بچه روی از سر آن هندوی میمون برود

جانم از ملک درون عزم سفر خواهد کرد

ای دل غمزده بشتاب که اکنون برود

خواجو از چشم پر آب ارگهر افشان گردد

عقد گوهر دلش از لؤلؤ مکنون برود

شمارهٔ ۱۱۱

ماه من مشک سیه در دامن گل می کند

سایبان آفتاب از شاخ سنبل می کند

گرچه از روی خرد دور تسلسل باطلست

خطّ سبزش حکم بر دور تسلسل می کند

هرگز از جام می لعلش نمی باشد خمار

می پرستی کو ببادامش تنقّل می کند

راستی را شاخ عرعر می درفشد همچو بید

کان سهی سرو روان میل تمایل می کند

جادوی چشمش قلم در سحر بابل می کشد

سبزی خطّش سزا در دامن گل می کند

آنک ما را می تواند سوختن درمان ما

می تواند ساختن لیکن تغافل می کند

گفت اگر کام دلت باید ز وصلم جان بده

می دهم گر لعل جان بخشش تقبّل می کند

در برم دل همچو مهر از تاب لرزان می شود

چون فراق آن مه تابان تحمّل می کند

نرگسش گوید که فرض عین باشد قتل تو

جان برشوة می دهم گر این تفضّل می کند

ای گل ار برگ نوای بلبل مستت بود

باد پندار ار صبا انکار بلبل می کند

گر ندارد با دل سرگشته ی خواجو نزاع

هندوی زلفش چرا بروی تطاول می کند

شمارهٔ ۱۱۲

ز چشم مست تو آنها که آگهی دارند

مدام معتکف آستان خمّارند

از آن بخاک درت مست می سپارم جان

که هم بکوی تو مستم بخاک بسپارند

چرا بهیچ شمارند می پرستان را

که ملک روی زمین را بهیچ نشمارند

هر آن غریب که خاطر بخوبرویان داد

غریب نبود اگر خاطرش بدست آرند

ز بیدلان که ندارند بیتو صبر و قرار

روا مدار جدائی که خود ترا دارند

چو سایه راه نشینان بپای دیوارت

اگر بفرق نپویند نقش دیوارند

ز سر برون نکنم آرزوی خاک درت

در آن زمان که مرا خاک بر سر انبارند

بکنج صومعه آنها که ساکنند امروز

چو بلبلان چمن در هوای گلزارند

ز خانه خیمه برون زن که اهل دل خواجو

شراب و دامن صحرا ز دست نگذارند

شمارهٔ ۱۱۳

ما بر کنار و با تو کمر در میان بماند

وان چشم پر خمار چنان ناتوان بماند

از پیش من برفتی و خون دل از پیت

از چشم من روان شد و چشمم در آن بماند

گفتم که نکته ئی زدهانت کنم بیان

از شور پسته ات سخنم در دهان بماند

بر خاک درگه تو چو دوشم مقام بود

جانم بر آستان که بر آن آستان بماند

باد صبا که شد بهوای تو سوی باغ

چندین ببوی زلف تو در بوستان بماند

فرهاد اگرچه با غم عشق از جهان برفت

لیکن حدیث سوز غمش در جهان بماند

خواجو ز بسکه وصف میان تو شرح داد

او از میان برفت و سخن در میان بماند

در عشق داستان شد و چون از جهان برفت

با دوستان محرمش این داستان بماند

شمارهٔ ۱۱۴

ماه من دوش سر از جیب ملاحت بر کرد

روز روشن ز حیا چادر شب بر سر کرد

اندکی گل برخ خوب نگارم مانست

صبحدم باد صبا دامن او پر زر کرد

نتوانم که برآرم نفسی بی لب دوست

که قضا جان مرا در لب او مضمر کرد

پسته را با دهن تنگ تو نسبت کردم

رفت در خنده ز شادی مگرش باور کرد

هر زمان سنبل هندوی تو در تاب شود

که خرد نسبتم از بهر چه با عنبر کرد

آبرویم شده بر باد ز بی سیمی بود

سیم اشکست که کار رخ من چون زر کرد

هر میی کز کف ساقی غمت کردم نوش

گوئیا خون جگر بود که در ساغر کرد

دل خواجو که بجان آمده بود از غم عشق

خون شد امروز و سر از چشمه ی چشمش برکرد

شمارهٔ ۱۱۵

یارب این هدهد میمون ز کجا می آید

ظاهر آنست که از سوی سبا می آید

بوی روح از دم جانبخش سحر می شنوم

یا دم عیسوی از باد صبا می آید

از ختن می رسد این نفحه ی مشکین که ازو

نکهت نافه ی آهوی ختا می آید

می دهد نکهتی از مصر و دلم می گوید

کاین بشیر از بر گمگشته ی ما می آید

تا که در حضرت شه نام گدا می راند

یا کرا در بر مه یاد سها می آید

در دلم می گذرد کاین دم جان پرور صبح

زان دو مشگین رسن غالیه سا می آید

این چه پرده ست که این پرده سرا می سازد

وین چه نغمه ست کزین پرده سرا می آید

تاب آن سنبل پرتاب کرا می باشد

خواب آن نرگس پر خواب کرا می آید

آخر ای پیک همایون که پیام آوردی

هیچ در خاطر شه یاد گدا می آید

ما از آن خال بدین حال فتادیم که مرغ

دانه می بیند و در دام بلا می آید

خواجو ار اهل دلی سینه سپر باید ساخت

پیش هر تیر که از شست قضا می آید

شمارهٔ ۱۱۶

کاروان ختنی مشک ختا می آرد

یا صبا نکهت آن زلف دوتا می آرد

لاله دل در دم جانبخش سحر می بندد

غنچه جان پیشکش باد صبا می آرد

مرغ را گل باشارت چه سخن می گوید

باز هدهد چه بشارت ز سبا می آرد

می رسد قاصدی از راه و چنان می شنوم

که ز سلطان خبری سوی گدا می آرد

ای عزیزان چه بشیرست که از جانب مصر

مژده یوسف گمگشته ی ما می آرد

ظاهر آنست که مرغ دل مشتاقانرا

دانه ی خال تو در دام بلا می آرد

می گشاید مگر از نافه ی زلفت کارش

ورنه باد این دم مشکین ز کجا می آرد

هندوی پر دل شوریده که داری ز قفا

ای بسا دل که کشانت ز قفا می آرد

خواجو از قول مغنّی نشکیبد ز آنروی

هر زمان پرده سرا را بسرا می آرد

شمارهٔ ۱۱۷

دوش کز طوفان اشکم آب دریا رفته بود

از گرستن دیده نتوانست یک ساعت غنود

مردم چشم مرا خون دل از سر می گذشت

گرچه کار دیده از خونابه ی دل می گشود

آه آتش بار من هر دم بر آوردی چو باد

از نهاد نه رواق چرخ دود اندود دود

صدمه ی غوغای من ستر کواکب می درید

صیقل فریاد من زنگار گردون می زدود

از دل آتش می زدم در صدره ی خارای کوه

زانسبب کوه گرانم دل گرانی می نمود

هر نفس آهم ز شاخ سدره آتش می فروخت

هر دم افغانم کلاه از فرق فرقد می ربود

مطرب بلبل نوای چرخ می زد بر رباب

هر ترنم کز ترنم ساز طبعم می شنود

بخت بیدارم در خلوت بزد کای بی خبر

دولت آمد خفته ئی برخیز و در بگشای زود

من ز شادی بیخود از خلوتسرا جستم برون

سروری دیدم که فرقش سطح گردون می بسود

کار خواجو یافت از دیدار میمونش نظام

انتظاری رفت لیکن عاقبت محمود بود

شمارهٔ ۱۱۸

گویی بت من چون ز شبستان بدر آید

حوریست که از روضه ی رضوان بدر آید

دیگر متمایل نشود سرو خرامان

چون سرو من از خانه خرامان بدر آید

هر صبحدم آن ترک پری رخ ز شبستان

چون چشمه ی خورشید درخشان بدر آید

آبیست که سرچشمه اش از آتش سینه ست

اشکم که ازین دیده ی گریان بدر آید

تا کی کشم از سوز دل این آه جگر سوز

هر چند که دود از دل بریان بدر آید

شرطست نه بر چشمه که بر چشم نشانند

مانند تو سروی که ز بستان بدر آید

زینسان که دلم در رسن زلف تو آویخت

باشد که از آن چاه زنخدان بدر آید

گر نرگس خونخوار تو خون دل من ریخت

شک نیست که بس فتنه زمستان بدر آید

آید همه شب زلف سیاه تو بخوابم

تا خود چه ازین خواب پریشان بدر آید

از کوی تو خواجو بجفا باز نگردد

بلبل چه کند گر ز گلستان بدر آید

شمارهٔ ۱۱۹

صوفی اگرش باده ی صافی نچشانند

صاحبنظران صوفی صافیش نخوانند

بنگر که مقیمان سراپرده ی وحدت

در دیر مغان همسبق مغبچگانند

رو گوش کن از زمزمه ی ناله ناقوس

آن نکته که ارباب خرد واله از آنند

در حلقه ی رندان خرابات مغان آی

تا یکنفس از خویشتنت باز رهانند

از کعبه چه پرسی خبر اهل حقیقت

کاین طایفه در کوی خرابات مغانند

از مغبچگان می شنوم نکته ی توحید

و ارباب خرد معنی این نکته ندانند

سر حلقه ی رندان خرابات چو خواجوست

زان همچو نگینش همه در حلقه نشانند

شمارهٔ ۱۲۰

ترک من گوئی که بازش خاطر نخجیر بود

کابرویش چاچی کمان و نوک مژگان تیر بود

گه ز چین زلف او صد شور در چین می فتاد

گه ز چشم جادوش صد فتنه در کشمیر بود

دوش ترکی تیغ زن را مست می دیدم بخواب

چون بدیدم چشم شوخ دلبرم تعبیر بود

غنچه در مهد زمرّد در تبسم بود و باز

بلبل شب خیز کارش ناله ی شبگیر بود

چنگ در زنجیر زلفش چون زدم دیوانه وار

زیر هر مویش دلی دیوانه در زنجیر بود

نقش می بستم کزو یکباره دامن درکشم

لیکن از شوقم سرشک دیده دامنگیر بود

پیر دیدم دوش می گفت ای جوانان بنگرید

کاین جوان خسته خاطر در محبت پیر بود

گفتم از قیدش بدانائی برون آیم ولیک

آنچنان تدبیر کردم وینچنین تقدیر بود

بامدادان چون بر آمد ماه بی مهرم ببام

زیر بامش کار خواجو ناله های زیر بود

شمارهٔ ۱۲۱

کسی که پشت بر آن روی چون نگار کند

باختیار هلاک خود اختیار کند

نه رای آنکه دلم دل زیار برگیرد

نه روی آنک تنم پشت بر دیار کند

ز روزگار هر آن محنتم که پیش آمد

دلم شکایت آنهم بروزگار کند

بیا و بر سر چشمم نشین که در قدمت

بسا که دیده بدامن گهر نثار کند

بنا سزای رقیب از تو گر کناره کنم

دلم سزای من از دیده در کنار کند

اگر ز تربت من سر بر آورد خاری

هنوز در دلم آن خار خار خار کند

ببوی خال تو جانم اسیر زلف تو شد

برای مهره کسی جان فدای مار کند

خمار می کندم بی لب تو می خوردن

اگرچه مست کی اندیشه از خمار کند

گر از وصال تو خواجو امید برگیرد

خیال روی تو بازش امیدوار کند

شمارهٔ ۱۲۲

صبح چون گلشن جمال تو دید

بر عروسان بوستان خندید

نام لعلت چو بر زبان راندم

از لبم آب زندگی بچکید

صبحدم حرز هفت هیکل چرخ

از سر مهر بر رخ تو دمید

مرغ جان در هوات پر می زد

بال زد وز پیت روان بپرید

هر که شد مشتری مهر رخت

خرمن مه به نیم جو نخرید

وانک چون دیده دید روی ترا

خویشتن را بهیچ روی ندید

سرمکش زانک از چمن بیرون

سرو تا سر کشید سر نکشید

در رهن خاک راه شد خواجو

لیک برگرد مرکبت نرسید

شمارهٔ ۱۲۳

یاد باد آنکو مرا هرگز نگوید یاد باد

کی رود از یادم آن کِش من نمی‌آیم به یاد

آه از آن پیمان شکن کاندیشه از آهم نکرد

داد از آن بیدادگر کز سرکشی دادم نداد

از حیای چشمه ی نوشش شد آب خضر آب

با نسیم خاک کویش هست باد صبح باد

نیکبخت آنکو ز شادی و نشاط آزاد شد

زانک تا من هستم از شادی نیم یک لحظه شاد

بنده ی آن سرو آزادم وگر نی راستی

مادر فطرت ز عالم بنده را آزاد زاد

در هوایش چون برآمد خسرو انجم ببام

ذره وار از مهر رخسارش ز روزن در فتاد

چون بدین کوتاه دستی دل برابرویش نهم

کاتش سوزنده را بر طاق نتوانم نهاد

برگشاد ناوکش دل بسته ایم از روی آنک

پای بندانرا ز شست نیکوان باشد گشاد

گفتمش دور از تو خواجو را که باشد همنفس

گفت باد صبحگاهی کافرین بر باد باد

شمارهٔ ۱۲۴

یارش نتوان گفت که از یار بنالد

واندل نبُود کز غم دلدار بنالد

گر بند نهد دشمن و گر پند دهد دوست

مشتاق گل آن نیست که از خار بنالد

چون یار بدست آیدت از غیر چه نالی

کان یار نباشد که ز اغیار بنالد

هر سوخته دلرا که زند لاف انا الحق

نبود سر یار ار ز سر دار بنالد

در وصل حرم کی رسد آنکو ز حرامی

در بادیه و وادی خونخوار بنالد

عیبی نبُود گر ز جفای تو بنالم

بیمار هر آئینه ز تیمار بنالد

بر گریه ی من ساغر می گرم بگرید

وز زاری من چنگ سحر زار بنالد

دل در سر زلفت بفغان آمد و رنجور

دوری نبُود گر بشب تار بنالد

خواجو چو درین کار نداری سر انکار

آنرا مکن اقرار کز انکار بنالد

شمارهٔ ۱۲۵

وفات به بُود آنرا که در وفای تو نبود

که مبتلا بُود آنکس که مبتلای تو نبود

چو خاک می شوم آن به که خاکپای تو باشم

که خاک بر سر آنکس که خاک پای تو نبود

اسیر بند شود هر که بنده ی تو نگردد

جفای خویش کشد هر که آشنای تو نبود

ز دیده دست بشویم اگرنه روی تو بیند

ز سر طمع ببرم گر در و هوای تو نبود

بر آتش افکنم آندل که در غم تو نسوزد

بباد برد هم آن جان که از برای تو نبود

بجز ثنای تو نبود همیشه ورد زبانم

که حرز بازوی جانم بجز دعای تو نبود

بُود بجای منت صد هزار دوست ولیکن

بدوستی که مرا هیچکس بجای تو نبود

دلم وفای تو ورزد چرا که هیچ نیرزد

دلی که بسته ی گیسوی دلگشای تو نبود

گدای کوی تو بودن ز ملک روی زمین به

که سلطنت نکند هر که او گدای تو نبود

چو سر ز خاک بر آرند هر کسی بامیدی

امید اهل مودّت بجز لقای تو نبود

ترا بچشم تو بینم چرا که دیده ی خواجو

سزای دیدن روی طرب فزای تو نبود

شمارهٔ ۱۲۶

مردان این قدم را باید که سر نباشد

مرغان این چمن را باید که پر نباشد

آن سر کشد درین کو کز خود برون نهد پی

وان پا نهد درین ره کش بیم سر نباشد

در راه عشق نبود جز عشق رهنمائی

زیرا که هیچ راهی بی راهبر نباشد

تیر بلای او را جز دل هدف نشاید

تیغ جفای او را جز جان سپر نباشد

هر کو قدح ننوشد صافی درون نگردد

وانکو نظر نبازد صاحب نظر نباشد

گر وصل پادشاهی حاصل کند گدائی

با دوست ملک عالم سهلست اگر نباشد

جز روی ویس رامین گل در چمن نبیند

پیش عقیق شیرین قدر شکر نباشد

چون طرّه ی تو یارا دور از رخ تو ما را

آمد شبی که آنرا هرگز سحر نباشد

از بنده زر چه خواهی ز آنرو که عاشقانرا

بیرون ز روی چون زر وجهی دگر نباشد

هر کان دهن ببیند از جان سخن نگوید

وانکو کمر ببیند در بند زر نباشد

افتاده ئی چو خواجو بیچاره تر نخیزد

و آشفته ئی ز زلفت آشفته تر نباشد

شمارهٔ ۱۲۷

دوش چون در شکن طرّه ی شب چین دادند

مژده ی آمدن آن صنم چین دادند

بیدلانرا سخنی از رخ دلبر گفتند

بلبلانرا خبری از گل نسرین دادند

باسیران بلا ملک امان فرمودند

بفقیران گدا گنج سلاطین دادند

عطر مجنون همه از سنبل لیلی سودند

کام خسرو همه از شکّر شیرین دادند

سوز پروانه دگر در دل شمع افکندند

مهر او رنگ بگلچهر خور آئین دادند

خضر را آگهی از آب حیات آوردند

نامه ی ویس گلندام برامین دادند

روی اقبال بسوی من مسکین کردند

شادی گمشده را با من غمگین دادند

بسها پرتوی از نور قمر بخشیدند

بگیا نکهت انفاس ریاحیان دادند

جان بشکرانه ده ایدل که کنون خواجو را

کام دل زان لب جان پرور شیرین دادند

شمارهٔ ۱۲۸

باش تا روی تو خورشید جهانتاب شود

بشکر خنده عقیقت شکر ناب شود

باش تا شمع خیال تو بهنگام صبوح

مجلس افروز سراپرده ی اصحاب شود

باش تا آهوی شیر افکن روبه بازت

همچو بخت من دلسوخته در خواب شود

باش تا آب حیاتی که خضر تشنه ی اوست

پیش سرچشمه ی نوشت ز حیا آب شود

باش تا از شب مه پوش قمر فرسایت

پرده ی ابر سیه مانع مهتاب شود

باش تا هر نفس از نکهت انفاس نسیم

حلقه ی زلف رسن تاب تو در تاب شود

باش تا از هوس ابروی و چشمت پیوست

زاهد گوشه نشین مست بمحراب شود

باش تا بیرخ گلگون و تن سیمینت

چشم صاحبنظران چشمه ی سیماب شود

باش تا در هوس لعل لبت خواجو را

درج خاطر همه پر لؤلؤی خوشاب شود

شمارهٔ ۱۲۹

آنزمان کز من دلسوخته آثار نبود

بجز از ورزش عشق تو مرا کار نبود

کوس بدنامی ما بر سر بازار زدند

گرچه بی روی تو ما را سر بازار نبود

هرکه با صورت خوب تو نیامد در کار

چون بدیدیم بجز صورت دیوار نبود

هیچ خسرو نشنیدیم که همچون فرهاد

بسته ی پسته ی شیرین شکر بار نبود

هرگز از گلبن ایام که چیدست گلی

که از آن پس سر و کارش همه با خار نبود

از سر دار میندیش که در لشکر عشق

علم نصرت منصور بجز دار نبود

خواجو انفاس تو این نکهت مشکین ز چه یافت

که چنین غالیه در طبله ی عطار نبود

شمارهٔ ۱۳۰

زهی لعل تو درّ درج منضود

عذارت آتش و زلف سیه دود

میانت چون تنم پیدای پنهان

دهانت چون دلم معدوم موجود

مریض عشق را درد تو درمان

اسیر شوق را قصد تو مقصود

چرا کردی بقول بدسگالان

طریق وصل را یکباره مسدود

گناه از بنده و عفو از خداوند

تمنا از گدا وز پادشه جود

فکندی با قیامت وعده وصل

خوشا روزی که باشد روز موعود

خلاف عهد و قطع مهر و پیوند

میان دلبران رسمیست معهود

روان کن ای نگار آتشین روی

زلالی آتشی زان آب معقود

زمن بشنو نوای نغمه ی عشق

که خوش باشد زبور از لفظ داود

بود حکمت روان بر جان خواجو

که سلطانست ایاز و بنده محمود

شمارهٔ ۱۳۱

چون ترک من سپاه حبش برختن زند

از مشگ سوده سلسله بر نسترن زند

کار دلم چون طرّه ی مشگین مشگ بیز

برهم زند چو سنبل تر بر سمن زند

گر بگذرد بچین سر زلف او صبا

هر لحظه دم ز نافه ی مشگ ختن زند

لعلش بگاه نطق چو گوهر فشان شود

صد طعنه بر طویله ی درّ عدن زند

در آرزوی عارض و بالاش عندلیب

هنگامه بر فراز گل و نارون زند

هر شب فضای کوی تو خلوتسرای ماست

آری اویس نوبت عشق از قرن زند

ای باغبان ز غلغل بلبل عجب مدار

سلطان گل چو خیمه بصحن چمن زند

خواجو چو زیر خاک شود در هوای تو

از سوز سینه آتش دل در کفن زند

شمارهٔ ۱۳۲

خدنگ غمزه ی جادو چو در کمان آرد

هزار عاشق دلخسته را بجان آرد

در آن دقیقه ی باریک عقل خیره شود

دلم حدیث میانش چو در میان آرد

حلاوت سخنش کام جان کند شیرین

عبارتی ز لبش هر که در بیان آرد

از آن دو نرگس مخمور ناتوان عجبست

که تیر غمزه بدینگونه در کمان آرد

اگر چو خامه سرش تا بسینه بشکافند

نه عاشقست که یک حرف بر زبان آرد

کدام قاصد فرخنده می رود که مرا

حدیثی از لب آن ماه مهربان آرد

زراه بنده نوازی مگر نسیم صبا

ز دوستان خبری سوی دوستان آرد

چرا حرام کند خواب بر دو دیده ی من

اگر نسیم سحر خواب پاسبان آرد

کسی که وصف لب و عارضش کند خواجو

شکر بمصر برد گل بگلستان آرد

شمارهٔ ۱۳۳

پری رخان که برخ رشک لعبت چینند

چه آگه از من شوریده حال مسکینند

اگرچه زان لب شیرین جواب تلخ دهند

ولی بگاه شکر خنده جان شیرینند

بخویشتن نتوان دید حسن و منظر دوست

علی الخصوص کسانی که خویشتن بینند

کنون ز شکّر شیرین چه برخورد فرهاد

که خسروان جهان طالبان شیرینند

مگر تو فتنه نخیزی و گرنه ز اهل نشست

چه فتنه ها که بخیزد چو بیتو بنشینند

پرندگان هوای تو شاهبازانند

اگرچه همچو کبوتر اسیر شاهینند

ز چین زلف تو آگاه نیستند آنها

کاسیر طره ی خوبان خلخ و چینند

مقامران محبت که پاک بازانند

کجا ز عرصه ی مهر تو مهره برچینند

نظر بظاهر شوریدگان مکن خواجو

که گنج معرفتند ارچه بیدل و دینند

شمارهٔ ۱۳۴

در آن مجلس که جام عشق نوشتند

کجا پند خردمندان نیوشند

خداوندان دانش نیک دانند

که مدهوشان خداوند هوشند

خوشا وقتی که مستان جام نوشین

بیاد چشمه ی نوش تو نوشند

مکن قصد من مسکین که خوبان

چنین در خون مسکینان نکوشند

برون از زلف و رخسارت ندیدم

که بر مه سنبل مه پوش پوشند

هنوزت جاودان در عین سحرند

هنوزت هندوان عنبر فروشند

مگو خواجو که مرغان ضمیرم

زمستی همچو بلبل در خروشند

نگر کازادکان گر ده زبانند

چو سوسن جمله گویای خموشند

شمارهٔ ۱۳۵

سرّیست مرا با تو که اغیار نداند

کاسرار می عشق تو هشیار نداند

در دایره‌ی عشق هر آن‌کس که نهد پای

از شوق خطت نقطه ز پرگار نداند

گر بلبل دلسوخته بیرون رود از باغ

باز از سر مستی ره گلزار نداند

هر کس که گرفتار نگردد به کمندی

در قید غمت حال گرفتار ندارند

تا تلخی هجران نکشد خسرو پرویز

قدر لب شیرین شکر بار نداند

هر دل که نشد فتنه از آن نرگس بیمار

حال من دلخسته‌ی بیمار نداند

چون حال دل از زلف تو پوشیده توان داشت

کان هندوی دل دزد سیه کار نداند

ای باد صبا حال من ار زانک توانی

با یار چنان گوی که اغیار نداند

خواجو که درین واقعه بیچاره فروماند

عیبش مکن ار چاره‌ی این‌کار نداند

شمارهٔ ۱۳۶

دلا سود عالم زیانی نیرزد

همای سپهر استخوانی نیرزد

برین خوان هر روزه این قرص زرّین

برِ اهل معنی بنانی نیرزد

چو فانیست گلدسته ی باغ گیتی

بنوباوه ی بوستانی نیرزد

چراغی کزو شمع مجلس فروزد

بدرد دل دودمانی نیرزد

زیان درکش از کار عالم که عالم

بآمد شد ترجمانی نیرزد

بقاف بقا آشیان کن چو عنقا

که این خاکدان آشیانی نیرزد

زمانی بیا تا دمی خوش بر آریم

که بی ما زمانه زمانی نیرزد

برافروز شمع دل از آتش عشق

که شمع خرد شمعدانی نیرزد

چو خواجو گر اهل دلی جان برافشان

چه یاری بود کو بجانی نیرزد

شمارهٔ ۱۳۷

لب چو بگشود ز تنگ شکرم یاد آمد

چون سخن گفت ز درج گهرم یاد آمد

بجز از نرگس پر خواب و رخ چون خور او

تو مپندار که از خواب و خورم یاد آمد

هر سرشکی که ببارید ز چشمم شب هجر

بر زر از رشته ی لؤلؤی ترم یاد آمد

زلف شبرنگ چو از عارض زیبا برداشت

در شب تیره فروغ قمرم یاد آمد

قامت سرو خرامان چو تصوّر کردم

راستی از قد آن سیمبرم یاد آمد

نسبت قد بلند تو چو کردم با سرو

سخن مردم کوته نظرم یاد آمد

رخ و زلف و دهن تنگ تو چون کردم یاد

از گل و سنبل و تنگ شکرم یاد آمد

حسن رخسار تو زینگونه که عالم بگرفت

صدمه ی صیت شه دادگرم یاد آمد

خواجو از پرده ی عشاق چو برداشت نوا

صبحدم نغمه ی مرغ سحرم یاد آمد

شمارهٔ ۱۳۸

خسرو انجم بگه بام برآمد

یا مه خلخ بلب بام بر آمد

صبح جمالش بدمید از شب گیسو

یا شه روم از طرف شام برآمد

سرو گل اندام سمن عارض ما را

سبزه بگرد رخ گلفام برآمد

مجلسیان سحری را شب دوشین

کام دل از جام غم انجام برآمد

چشمه ی خورشید درخشان مروّق

وقت صبوح از افق جام برآمد

کام من این بود که جان بر تو فشانم

عاقبت از لعل توام کام برآمد

زلف تو چون سلسله جنبان دلم شد

بس که بدیوانگیم نام برآمد

خال تو تا دانه و زلفین تو شد دام

کیست که مرغ دلش از دام برآمد

گو برو آرام چو کان دل خواجو

از لب جانبخش دلارام برآمد

شمارهٔ ۱۳۹

جز ناله کسی مونس و دمساز نیاید

جز سایه کسی همره و همراز نیاید

ای خواجه برو باد مپیمای که بلبل

در فصل بهاران ز چمن باز نیاید

گفتم که زمن سرمکش ای سروروان گفت

تا سر نکشد سرو سرافراز نیاید

هر دل که بدستش نبود رشته ی دولت

همبازی آن زلف رسن باز نیاید

باز آی و بسوی من بیدل نظری کن

هر چند مگس در نظر باز نیاید

صاحب نظر از نوک خدنگ تو ننالد

برکشته چو خنجر زنی آواز نیاید

چون بلبل دلسوخته را بال شکستند

بر طرف چمن باز بپرواز نیاید

تا زنده بود شمع صفت بر نکند سر

در پای تو هرکس که سر انداز نیاید

خواجو ز سفر عزم وطن کرد ولیکن

مرغی که برون شد ز قفس باز نیاید

شمارهٔ ۱۴۰

سنبلش غارت ایمان نکند چون نکند

لب لعلش مدد جان نکند چون نکند

گرچه دربان ندهد راه ولیکن درویش

التماس از در سلطان نکند چون نکند

هر که زین رهگذرش پای فرو رفت بگل

میل آن سرو خرامان نکند چون نکند

چون تو در بادیه بر دست نهی آب زلال

تشنه را آرزوی آن نکند چون نکند

کافر زلف تو چون روی زایمان پیچد

قصد آزار مسلمان نکند چون نکند

طالب لعل توام کانک بظلمات افتاد

طلب چشمه ی حیوان نکند چون نکند

باغبانرا که ز غلغل همه شب خواب نبرد

شور بر مرغ سحر خوان نکند چون نکند

صبر ایوب کسی را که نباشد در رنج

حذر از محنت کرمان نکند چون نکند

چون درین مرحله خواجو اثر از گنج نیافت

ترک این منزل ویران نکند چون نکند

شمارهٔ ۱۴۱

جان وطن بر در جانان چه کند گر نکند

تن خاکی طلب جان چه کند گر نکند

هر گدائی که مقیم در سلطان گردد

روز و شب خدمت دربان چه کند گر نکند

بینوائی که برو لشکریان جور کنند

روی در حضرت سلطان چه کند گر نکند

طالب وصل حرم در شب تاریک رحیل

تکیه بر خار مغیلان چه کند گر نکند

آن نگارین مبرقع چو کند میل عراق

دلم آهنگ سپاهان چه کند گر نکند

چون زلیخا دلش از دست بشد ملکت مصر

در سر یوسف کنعان چه کند گر نکند

هرکه در پای گلشن برگ صبوحی باشد

صبحدم عزم گلستان چه کند گر نکند

زلف سرگشته که بر روی تو گشت آشفته

گرد رخسار تو دوران چه کند گر نکند

نتواند که زهجر تو ننالد خواجو

هر که خنجر خورد افغان چه کند گر نکند

شمارهٔ ۱۴۲

از باد صبا در سر زلفش چو خم افتد

صد عاشق دلسوخته در بحر غم افتد

مشتاق حرم گر بزند آه جگر سوز

آتش بمغیلان و دخان در حرم افتد

در هر طرفت هست بسی خسته و مجروح

لیکن چو منت عاشق دلخسته کم افتد

چون قصّه اندوه فراق تو نویسم

گر دم بزنم آتش دل در قلم افتد

پیش لب ضحاک تو بس فتنه و آشوب

کز مار سر زلف تو در ملک جم افتد

هنگام سحر گر بخرامی سوی بستان

چون زلف کژت سرو سهی در قدم افتد

خم در قدم چون چنبر خواجو فتند آندم

کز باد صبا در سر زلف تو خم افتد

شمارهٔ ۱۴۳

انکو بشکر ریزی شور از شکر انگیزد

هر دم لب شیرینش شوری دگر انگیزد

گر زانکه ترش گردد ور تلخ دهد پاسخ

از غایت شیرینی از لب شکر انگیزد

لؤلؤ ز صدف خیز دوین طرفه که هر ساعت

از لعل گهر پوشش لؤلؤی تر انگیزد

از نافه ی تاتاری بر مه فکند چنبر

وانگه بسیه کاری مشک از قمر انگیزد

گر زلف سیه روزی از چهره براندازد

ماهیست تو پنداری کز شب سحر انگیزد

برخیزم و بنشانم در مجلس اصحابش

کان فتنه چو برخیزد صد فتنه بر انگیزد

خون شد جگر از دردم و ندر غم او هر دم

از دیده ی خونبارم خون جگر انگیزد

سیمی که مرا باید از دیده شود حاصل

وجهم به ازین چبود کز چهره برانگیزد

چون یاد کند خواجو یاقوت گهر بارش

از چشم عقیق افشان عقد گهر انگیزد

شمارهٔ ۱۴۴

شبی با یار در خلوت مرا عیشی نهانی بود

که مجلس با وجود او بهشت جاودانی بود

عقیقش از لطافت در قدح چون عکس می افکند

می اندر جام یاقوتی تو گوئی لعل کانی بود

جهان چون روز روشن بود بر چشمم شب تاری

تو گوئی شمع رخسارش چراغ آسمانی بود

ز آه و اشک میگونم شبی تا روز در مجلس

سماع ارغنونی و شراب ارغوانی بود

چو خضرم هر زمان می شد حیات جاودان حاصل

که می در ظلمت شب عین آب زندگانی بود

خیال قد سروآساش چون در چشم من بنشست

مرا بر جویبار دیده سرو بوستانی بود

میانش را نشان هستی اندر نیستی جستم

چو دیدم در کنار آنرا نشان از بی نشانی بود

چنان کاندر پریشانی سرافرازی کند زلفش

توانائی چشم ساحرش در ناتوانی بود

چو چشم خواجوی دلخسته گاه گوهر افشانی

همه شب کار لعل آبدارش دُرفشانی بود

شمارهٔ ۱۴۵

شام خون آشام گیسو را اگر چین کرده اند

زلف پرچین را چرا بر صبح پرچین کرده اند

خال هندو را خطی از نیمروز آورده اند

چین گیسو را زرخ بتخانه ی چین کرده اند

گر ببخت شور من ابرو ترش کردند باز

عیش تلخم را بشکر خنده شیرین کرده اند

تا چه سحرست اینکه بر گل نقش مانی بسته اند

تا چه حالست این که بر مه خال مشکین کرده اند

آن خط عنبر شکن بر برگ گل دانی چراست

نافه مشکست کاندر جیب نسرین کرده اند

وان رخ گلرنگ و قد چون صنوبر گوئیا

گلستانی برفراز سرو سیمین کرده اند

مهرورزان ز اشتیاق طلعتش شب تا سحر

چشم شب پیمای را در ماه و پروین کرده اند

دردمندان محبت بر امید مرهمی

آستانش هر شبی تا روز بالین کرده اند

خسروان در آرزوی شکّرش فرهادوار

جان شیرین را فدای جان شیرین کرده اند

کفر زلفش چون بلای دین و دل شد زان سبب

همچو خواجو اهل دل ترک دل و دین کرده اند

شمارهٔ ۱۴۶

ترکم از غمزه چو ناوک بکمان درفکند

ای بسا فتنه که هر دم بجهان درفکند

کمر ار نکته ئی از وصف میانش گویم

خویشتن را بفضولی بمیان درفکند

گر در آن صورت زیبا نگرد صورتگر

قلم از حیرت رویش ز بنان درفکند

تا چرا نرگس مست تو بقصد دل من

هر دم از غمزه خدنگی بکمان درفکند

بشکر خنده درآ ورنه یقین می دانم

که دهان تو یقین را بگمان درفکند

باغبانرا چه تفاوت کند ار وقت سحر

بچمن بلبل شوریده فغان درفکند

قلم ار شرح دهد قصّه اندوه فراق

ظاهر آنست که آتش بزبان درفکند

نرگس مست تو از کنج صوامع هر دم

زاهدی را بخرابات مغان درفکند

خواجو از شوق لب لعل تو هنگام صبوح

بقدح اشک چو یاقوت روان درفکند

شمارهٔ ۱۴۷

خورشید را ز مشک زره پوش کرده اند

وانگه بهانه زلف و بنا گوش کرده اند

از پر دلی دو هندوی کافر نژادشان

با آفتاب دست در آغوش کرده اند

در تاب رفته اند و بر آشفته کز چه روی

تشبیه ما بسنبل مه پوش کرده اند

کردند ترک صحبت عهد قدیم را

معلوم می شود که فراموش کرده اند

هر شب مغنیان ضمیرم ز سوز عشق

بر قول بلبلان سحر گوش کرده اند

منعم مکن زباده که ارباب عقل را

از جام عشق واله و مدهوش کره اند

خواجو بنوش دُردی عشقش که عاشقان

خون خورده اند و نیش جفانوش کرده اند

شمارهٔ ۱۴۸

آن پریچهره که جور و ستم آئین دارد

چه خطا رفت که ابروش دگر چین دارد

نافه ی مشگ ز چین خیزد و آن ترک ختا

ای بسا چین که در آن طرّه ی مشگین دارد

دل غمگین مرا گرچه بتاراج ببرد

شادمانم که وطن در دل غمگین دارد

عجب از چشم کماندار تو دارم که مقیم

مست خفتست و کمان بر سر بالین دارد

ای خوشا آهوی چشمت که بهر گوشه که هست

خوابگه برطرف لاله و نسرین دارد

مرغ دل کز سر زلفت نشکیبد نفسی

بازگوئی هوس جنگل شاهین دارد

گرچه فرهاد بتلخی ز جهان رفت ولیک

همچنان شور شکر خنده ی شیرین دارد

دل گمگشته ز چشم تو طلب می کردم

کرد اشارت بسر زلف سیه کاین دارد

خواجو از چشمه ی نوشت چو حکایت گوید

همه گویند سخن بین که چه شیرین دارد

شمارهٔ ۱۴۹

چو مطربان سحر آهنگ زیر و بام کنند

معاشران صبوحی هوای جام کنند

بیک کرشمه مکافات شیخ و شاب دهند

بنیم جرعه مراعات خاص و عام کنند

مرا بحلقه ی رندان درآورید مگر

بیک دو جام دگر کار من تمام کنند

خوشا بوقت سحر شاهدان عربده جوی

شراب بر کف و آغاز انتقام کنند

اگر نماند بمیخانه باده ی صافی

بگوی کز لب میگون دوست وام کنند

برآید از دل تنگم نوای نغمه ی زیر

چو بلبلان سحر خوان هوای بام کنند

بیا که پیش رخت ذره وار سجده کنم

چو آفتاب برآید مغان قیام کنند

مرا ز مصطبه بیرون فکند پیر مغان

که کنج میکده صاحبدلان مقام کنند

چو بیتو خون دلست اینک می خورد خواجو

چراش باده گساران شراب نام کنند

شمارهٔ ۱۵۰

آخر از سوز دل شبهای من یاد آورید

همچو شمعم در میان انجمن یاد آورید

صبحدم در پای گل چون با حریفان می خورید

بلبلان را بر فراز نارون یاد آورید

در چمن چون مطرب از عشّاق بنوازد نوا

از نوای نغمه ی مرغ چمن یاد آورید

جعد سنبل چون شکن گیرد ز باد صبحدم

از شکنج زلف آن پیمان شکن یاد آورید

ابر نیسانی چو لؤلؤ بارگردد در چمن

ز آب چشمم همچو لؤلؤی عدن یاد آورید

یوسف مصری گر از زندانیان پرسد خبر

از غم یعقوب در بیت الحزن یاد آورید

گر بیثرب اتفاق افتد که روزی بگذرید

ناله و آه اویس اندر قرن یاد آورید

دوستان هر دم که وصل دوستان حاصل کنید

از غم هجران بی پایان من یاد آورید

طوطی شکّر شکن وقتی که آید در سخن

ای بسا کز خواجوی شیرین سخن یاد آورید

شمارهٔ ۱۵۱

بلبل دلشده از گل به چه رو باز آید

که دلش هر نفس از شوق به پرواز آید

آنک بگذشت و مرا در غم هجران بگذاشت

باز ناید و گر آید ز سر ناز آید

همدمی کو که برو عرضه کنم قصّه شوق

هم دل خسته مگر محرم این راز آید

از سر کوی تو هر مرغ که پرواز کند

جان من نعره زنان پیش رهش باز آید

هر نسیمی که از آن خطّه نیاید باد است

خنک آن باد که از جانب شیراز آید

ما دگر در دهن خلق فتادیم ولیک

چاره نبود زر اگر در دهن گاز آید

لاله رخساره بخون شوید و سیراب شود

سرو کوتاه کند دست و سرافراز آید

بلبلی را که بود برگ گلش در دم صبح

بجز از ناله شبگیر که دمساز آید

گر سگ کوی تو بر خاک من آواز دهد

جان من با سگ کوی تو به آواز آید

ور چو چنگم بزنی عین نوازش باشد

ساز بی ضرب محالست که بر ساز آید

بلبل دلشده گلبانگ زند خواجو را

که درین فصل کسی از گل و می باز آید

شمارهٔ ۱۵۲

دل مجروح مرا آگهی از جان دادند

جان غمگین مرا مژده ی جانان دادند

پیش خسرو سخن شکّر شیرین گفتند

بزلیخا خبر از یوسف کنعان دادند

آدم غمزده را بوی بهشت آوردند

مرغ را باز بشارت ز گلستان دادند

خبر چشمه ی حیوان بسکندر بردند

مژده ی خاتم دولت بسلیمان دادند

هودج ویس بمنزلگه رامین بردند

پایه ی سلطنت شاه بدریان دادند

دعد را پرده ز رخسار رباب افکندند

ذرّه را رفعت خورشیدی درخشان دادند

عام را خلعت خاص از بر شاه آوردند

خضر را شربتی از چشمه ی حیوان دادند

تشنه ی بادیه را باز رساندند بآب

کشته ی معرکه را بار دگر جان دادند

باغ را رونقی از سروروان افزودند

کاخ را زینتی از شمع شبستان دادند

مژده ی آمدن خواجه بخواجو بردند

بنده را آگهی از حضرت سلطان دادند

شمارهٔ ۱۵۳

بمهر روی تو در آفتاب نتوان دید

ببوی زلف تو در مشک ناب نتوان دید

دو چشم مست تو دیشب بخواب می دیدم

ولی چه سود که آن جز بخواب نتوان دید

اگرچه آب رخت عین آتشست ولیک

فروغ آتش رویت در آب نتوان دید

چو ماه مهر فروزت بزیر سایه ی شب

بهیچ روی مهی شب نقاب نتوان دید

رخ تو در شکن زلف پر شکن دیدم

اگرچه در شب تار آفتاب نتوان دید

خواص چشمه ی نوشت که جوهر روحست

بیار باده که جز در شراب نتوان دید

دل شکسته ی خواجو خراب گشت و رواست

که گنج عشق تو جز در خراب نتوان دید

شمارهٔ ۱۵۴

عجب دارم گر او حالم نداند

که مشک و بی زری پنهان نماند

یقینم کان صنم بر ناتوانان

اگر رحمت نماید می تواند

دلم ندهد که ندهم دل بدستش

گرم او دل دهد ورجان ستاند

بفرهاد ار رسد پیغام شیرین

ز شادی جان شیرین برفشاند

اگر دهقان چنان سروی بیابد

بجای چشمه بر چشمش نشاند

سرشکم می دود بر چهره ی زرد

تو پندار یکه خونش می دواند

نمی بینم کسی جز دیده ی تر

که آبی بر لب خشکم چکاند

بجامی باده دستم گیر ساقی

که یکساعت ز خویشم وارهاند

صبا گر بگذری روزی بکویش

بگو خواجو سلامت می رساند

شمارهٔ ۱۵۵

اگر دو چشم تو مست مدام خواهد بود

خروش و مستی ما بر دوام خواهد بود

ز جام باده ی عشقت خمار ممکن نیست

که شرب اهل مودّت مدام خواهد بود

گمان برند کسانی که خام طبعانند

که کار ما ز می پخته خام خواهد بود

شراب و طلعت حور از بهشت مطلوبست

وگرنه خلد ز بهر عوام خواهد بود

بکنج میکده آن به که معتکف باشد

کسی که ساکن بیت الحرام خواهد بود

حلال زاده نیم گر بروی شاهد ما

شراب و نغمه ی مطرب حرام خواهد بود

بمجلسی که تو باشی ندیم خلوت خاص

دریغ باشد اگر بار عام خواهد بود

مرا که نام بر آمد کنون ببدنامی

گمان مبرکه غم از ننگ و نام خواهد بود

کجا ز دست دهم جام می چو می دانم

که دستگیر من خسته جام خواهد بود

بیا که گر نبُود شمع در شب دیجور

رخ چو ماه تو ما را تمام خواهد بود

چو سرو میل چمن کن که صبحدم در باغ

سماع بلبل شیرین کلام خواهد بود

ورای قطع تعلق ز دوستان قدیم

عذاب روز قیامت کدام خواهد بود

چه غم ز حربه و حرب عرب چو مجنون را

مقیم بر در لیلی مقام خواهد بود

چنین که سر به غلامی نهاده‌ای خواجو

بر آستان تو سلطان غلام خواهد بود

شمارهٔ ۱۵۶

دل من زحمت جان برنتابد

که در ملکی دو سلطان برنتابد

گرش همچون سگان کو برانند

عنان از کوی جانان بر نتابد

کجا در خلوت وصلش بُود بار

کسی کو بار هجران بر نتابد

سری کز سرّ عشقش نیست خالی

یقین میدان که سامان بر نتابد

نگارا تکیه بر حسن و جوانی

مکن چندین که چندان برنتابد

دلا درباز جان در پای جانان

که عاشق زحمت جان برنتابد

چو خواجو در غمش می سوز و می ساز

که درد عشق درمان برنتابد

شمارهٔ ۱۵۷

مرا وقتی نگاری خرگهی بود

که قدّش غیرت سرو سهی بود

نه از باغش مرا برگ جدایی

نه از سیبش مرا روی بهی بود

بشب روشن شدی راهم زرویش

ز مویش گرچه بیم گمرهی بود

ز چشم آهوانش خواب خرگوش

نه از مستی ز عین روبهی بود

سخن کوته کنم دور از جمالش

مراد از عمر خویشم کوتهی بود

رخم پر ناردان می شد ز خوناب

که از نارش دمی دستم تهی بود

ز مردان رهش خواجو در این راه

کسی کو جان بداد آنکس رهی بود

شمارهٔ ۱۵۸

دیگرانرا عیش و شادی گرچه در صحرا بود

عیش ما هر جا که یار آنجا بُود آنجا بُود

هر دلی کز مهر آن مه روی دارد ذرّه یی

در گداز آید چو موم ار فی المثل خارا بود

سنبلت زانرو ببالا سر فرود آورده است

تا چو بالای تو دایم کار او بالا بود

هست در سالی شبی ایام را یلدا ولیک

کس نشان ندهد که ماهی را دو شب یلدا بود

تنگ چشمانرا نیاید روی زیبا در نظر

قیمت گوهر چه داند هر که نابینا بُود

از نکورویان هر آنچ آید نکو باشد ولی

یار زیباگر وفاداری کند زیبا بُود

حال رنگ روی خواجو عرضه کردم بر طبیب

ناردان فرمود از آن لب گفت کان صفرا بُود

شمارهٔ ۱۵۹

دلم دیده از دوستان برنگیرد

که بلبل دل از بوستان برنگیرد

زمن سایه ئی ماند از مهر رویش

گر آن مه ز خور سایبان برنگیرد

ببازار او نقد دل چون فرستم

که قلبست و کس رایگان برنگیرد

دلم چون کشد مهد سلطان عشقش

که یک ذرّه هفت آسمان برنگیرد

جهان مشگ و عنبر نگیرد گر آن مه

زرخ زلف عنبرفشان بر نگیرد

قد عاشقان خم نگیرد چو سنبل

گر او سنبل از ارغوان برنگیرد

اگر بیدل مهربان خاک گردد

دل از یار نامهربان برنگیرد

بجان جهان کی رسد رهرو عشق

اگر دل ز جان و جهان برنگیرد

چرا سنبل لاله پوش تو یکدم

سر از پای سرو روان برنگیرد

نیاید کنار از میان تو آنکو

حجاب کنار از میان برنگیرد

دل نازکم تاب فکرت نیارد

تن لاغرم بار جان برنگیرد

اگر من بمسجد کنم دعوت دل

بجز راه دیر مغان برنگیرد

برو آستین بیش مفشان که خواجو

بخنجر سر از آستان برنگیرد

شمارهٔ ۱۶۰

این چه نامه ست که از کشور یار آوردند

وین چه نافه ست که از سوی تتار آوردند

مژده ی یوسف گمگشته بکنعان بردند

خبر یار سفر کرده بیار آوردند

دوستانرا زغم دوست امان بخشیدند

بوستانرا گل صد برگ ببار آوردند

بیدل غمزده را مژده ی دلبر دادند

بلبل دلشده را بوی بهار آوردند

نسخه ئی از پی تعویذ دل سوختگان

از سواد خط آن لاله عذار آوردند

نوش داروئی از آن لب که روان زنده ازوست

بمن خسته مجروح نزار آوردند

از خم سلسله ی طرّه لیلی تابی

از برای دل مجنون فگار آوردند

بزم شوریده دلانرا ز پی نقل صبوح

شکری از لب شیرین نگار آوردند

می فروشان عقیق لب او خواجو را

قدحی می ز پی دفع خمار آوردند

شمارهٔ ۱۶۱

وهم بسی رفت و مکانش ندید

فکر بسی گشت و نشانش ندید

هر که در افتاد بمیدان او

غرقه ی خون گشت و سنانش ندید

دیده ی نرگس بچمن عرعری

همچو سهی سرو روانش ندید

وانک سپر شد برِ پیکان او

کشته شد و تیر و کمانش ندید

موی چو شد گرد میانش کمر

جز کمر از موی میانش ندید

گرچه ز تنگی دهنش هیچ نیست

هیچ ندید انک دهانش ندید

عقل چو در حسن رخش ره نیافت

چاره بجز ترک بیانش ندید

دل که بشد نعره زنان از پیش

کون و مکان گشت و مکانش ندید

این چه طریقت که خواجو در آن

عمر بسر برد و کرانش ندید

شمارهٔ ۱۶۲

مهره ی مهر چو از حقّه مینا بنمود

ماه من طلعت صبح از شب یلدا بنمود

گوشوار زرش از طرف بنا گوش چو سیم

گوئی از جرم قمر زهره ی زهرا بنمود

سرو را در چمن آواز قیامت بنشست

چون سهی سرو من آن قامت رعنا بنمود

صوفی از خرقه برون آمد و زنّار ببست

چون بت من گره ی زلف چلیپا بنمود

گفتمش مرغ دلم از چه بدام تو فتاد

دانه ی خال سیه بر رخ زیبا بنمود

غم سودای ترا شرح چه حاجت چو دلم

بر رخ زرد اثر سرّ سویدا بنمود

چشم جادوی تو چون دست برآورد بسحر

رخت از زلف چو ثعبان ید بیضا بنمود

بشکر خنده در احیای دل خسته دلان

لب جانبخش تو اعجاز مسیحا بنمود

چشم خواجو چو سر حقه ی گوهر بگشود

لعل ناب از صدف لؤلؤی لالا بنمود

شاهد مهوش طبعش بشکر گفتاری

ای بسا شور که از لعل شکرخا بنمود

شمارهٔ ۱۶۳

ماه فرو رفت و آفتاب برآمد

شاهد سرمست من ز خواب برآمد

نرگس مستانه چون ز خواب برانگیخت

ولوله از جان شیخ و شاب برآمد

پیش جمالش زرشک ماه فروشد

وز شکن زلفش آفتاب برآمد

صبحدم از لاله چون گلاله برافشاند

قرص مه از عنبرین حجاب برآمد

عکس رخش چون در آب چشم من افتاد

بوی گل و نفحه ی گلاب برآمد

مردم چشمم بآب نیل فروشد

کان خط نیلوفری ز آب برآمد

وقت صبوح از هوای مجلس عشّاق

زمزمه ی نغمه ی رباب برآمد

مجلسیانرا ز جام باده ی نوشین

کام دل خسته از شراب برآمد

خواجو از آن جعد عنبرین چو سخن راند

از نفسش بوی مشک ناب برآمد

شمارهٔ ۱۶۴

چون صبا نکهت آن زلف پریشان آرد

دل پر درد مرا مژده ی درمان آرد

جان بشکرانه کنم پیشکش خدمت او

هر نسیمی که مرا مژده ی جانان آرد

چه تفاوت کند از نکهت انفاس نسیم

بلبل دلشده را بوی گلستان آرد

زلف چوگان صفت ار حلقه کند بر رخسار

هر زمان گوی دلم در خم چوگان آرد

هر که را دست دهد حاصل اوقات عزیز

حیف باشد که بافسوس بپایان آرد

در ره عشق مسلمان حقیقی آنست

که بزنّار سر زلف تو ایمان آرد

زاهد صومعه را هر نفسی مست و خراب

نرگس مست تو در حلقه ی مستان آرد

اگر از چشمه ی نوش تو زلالی باید

کی خضر یاد لب چشمه ی حیوان آرد

باز صورت نتوان بست که نقّاش ازل

صورتی مثل تو در صفحه ی امکان آرد

دیگران سبزه ز گلزار ببازار برند

خط سبزت بچه رو سبزه ببستان آرد

گر خیال سر زلف تو نگیرد دستم

کی دل خسته ی من طاقت هجران آرد

هر که با منطق خواجو کند اظهار سخن

دُر بدریا برد و زیره بکرمان آرد

شمارهٔ ۱۶۵

چون برقع شبرنگ ز عارض بگشاید

از تیره شبم صبح درخشان بنماید

از بس دل سرگشته که بربود در آفاق

امروز دلی نیست که دیگر برباید

زین بیش مپای ای مه بی مهر کزین بیش

پیداست که عمر من دلخسته چه باید

گر کام تو اینست که جانم بلب آری

خوش باش که مقصود تو این لحظه برآید

در زلف تو بستم دل و این نقش نبستم

کز بند سر زلف تو کارم نگشاید

هر صبحدم از نکهت آن زلف سمن سای

بر طرف چمن باد صبا غالیه ساید

در ده می چون زنگ که آئینه جانست

تا زنگ غمم ز آینه جان بزداید

مرغان خوش الحان چمن لال بمانند

چون بلبل باغ سخنم نغمه سراید

در دیده ی خواجو رخ دلجوی تو نوریست

کز دیدن آن نور دل و دیده فزاید

شمارهٔ ۱۶۶

عجب از قافله دارم که بدر می نشود

تا زخون دل من مرحله تر می نشود

خاطرم در پی او می رود از هر طرفی

گرچه از خاطر من هیچ بدر می نشود

آنچنان در دل و چشمم متصور شده است

کز برم رفت و هنوزم ز نظر می نشود

دست دادیم ببند تو و تسلیم شدیم

چاره ئی نیست چو دستم بتو در می نشود

صید را قید چه حاجت که گرفتار غمت

گر بتیغش بزنی جای دگر می نشود

هر شب از ناله من مرغ بافغان آید

وین عجب تر که ترا هیچ خبر می نشود

عاقبت در سر کار تو کنم جان عزیز

چکنم بیتو مرا کار بسر می نشود

روز عمرم ز پی وصل تو شب شد هیهات

وین شب هجر تو گوئی که سحر می نشود

کاروان گر بسفر می رود از منزل دوست

دل برگشته ی خواجو بسفر می نشود

شمارهٔ ۱۶۷

این دلبران که پرده برخ در کشیده اند

هر یک بغمزه پرده ی خلقی دریده اند

از شیر و سلسبیل مگر در جوار قدس

اندر کنار رحمت حق پروریده اند

یا طوطیان روضه ی خلدند گوئیا

کز آشیان عالم علوی پریده اند

از کلک نقشبند ازل بر بیاض مهر

آن نقطه های خال چه زیبا چکیده اند

گوئی مگر بتان تتارند کز ختا

از بهر دل ربودن مردم رسیده اند

برطرف صبح سلسله از شام بسته اند

برگرد ماه خطّ معنبر کشیده اند

کرّوبیان عالم بالا و ان یکاد

بر استوای قامت ایشان دمیده اند

صاحبدلان ز شوق مرقّع فکنده اند

بر آستان دیر مغان آرمیده اند

از بهر نرد درد غم عشق دلبران

بر سطح دل بساط الم گستریده اند

خواجو برو بچشم تأمل نگاه کن

بر اهل دل که گوشه ی عزلت گزیده اند

شمارهٔ ۱۶۸

توئی که لعل تو دست از عقیق کانی بُرد

فراقت از دل من لذّت جوانی برد

ز چین زلف تو باد صبا بهر طرفی

نسیم مشک تتاری بارمغانی برد

چه نیکبخت سیاهست خال هندویت

که نیک پی بلب آن زندگانی برد

بسا که جان بلب آمد بانتظار لبت

ولیکن از لب من جان بلب توانی برد

بسا که مردمک چشم من ز خون جگر

بتحفه پیش خیال تو لعل کانی برد

خرد نشان دهان تو در نمی یابد

چرا که نام و نشانش ز بی نشانی برد

چو گشت حلقه ی زلفت خمیده چون چوگان

ز دلبران جهان گوی دلستانی برد

بغمزه نرگس مستت بریخت خون دلم

ولیکن از بر من جان بناتوانی برد

کمال شوق ز خواجو نگر که دیده ی او

سبق ز ابر بهاری بدرفشانی برد

شمارهٔ ۱۶۹

مرا ای بخت یاری کن چو یار از دست بیرون شد

بده صبری درین کارم که کاراز دست بیرون شد

نگارین دست من بگرفت و از دست نگارینش

دلم خون گشت و زین دستم نگار از دست بیرون شد

شکنج افعی زلفش که با من مهره می بازد

بریزم مهره ی مهر ارچه ما را ز دست بیرون شد

من آنگه بختیار آیم که یارم بختیار آید

ولی از بخت یاری کوچو یار از دست بیرون شد

صبا گو باد می پیما و سوسن گو زبان میکش

که بلبل راز عشق گل قرار از دست بیرون شد

مگر مرغ سحر خوانرا هم آوازی بدست آید

که چون بادش بصد دستان بهار از دست بیرون شد

می اکنون در قدح ریزم که خواجو می پرست آمد

گل این ساعت بدست آرم که خار از دست بیرون شد

شمارهٔ ۱۷۰

شکر تنگ تو تنگ شکر آمد

حلقه ی لعل تو درج گهر آمد

لبت از تنگ شکر شور بر آورد

بشکر خنده ی شیرین چو در آمد

چو نظر در خم ابروی تو کردم

قامت خویشتنم در نظر آمد

چون ز عشق کمرت کوه گرفتم

سیلم از خون جگر بر کمر آمد

گر دمی بر سر بالین من آئی

همه گویند که عمرت بسر آمد

کامم این بود که جان بر تو فشانم

عاقبت کام من خسته برآمد

خواجو آن نیست که از درد بنالد

گرچه پیکان غمش بر جگر آمد

شمارهٔ ۱۷۱

وقت صبوح آنزمان که ماه بر آمد

شاه من از طرف بارگاه برآمد

کاکل عنبر شکن ز چهره بر افشاند

روز سپید از شب سیاه برآمد

از در خرگه برآمد آن مه و گفتم

یوسف کنعان مگر ز چاه برآمد

پرده ز رخ برفکند و زهره فروشد

طرف کله برشکست و ماه برآمد

سرو ندیدم که در قبا بخرامید

مه نشنیدم که با کلاه برآمد

بسکه ببارید آب حسرتم از چشم

گرد سراپرده اش گیاه برآمد

شاه پریچهره کان چو طرّه برافشاند

فتنه بیکباره از سپاه بر آمد

هر دم از آن عنبرین کمند دلاویز

ناله دلهای دادخواه برآمد

آه که شمع دلم بمرد چو خواجو

از من دلخسته بسکه آه برآمد

شمارهٔ ۱۷۲

مه را اگر از مشک زره پوش توان کرد

تشبیه بدان زلف و بنا گوش توان کرد

چون شکّر شیرین بشکر خنده درآری

جان برخی آن لعل گهر پوش توان کرد

می تلخ نباشد چو ز دست تو ستانند

کز دست تو گر زهر بود نوش توان کرد

حاجت بقدح نیست که ارباب خرد را

از جام لبت واله و مدهوش توان کرد

گر دست دهد شادی وصل تو زمانی

غمهای جهان جمله فراموش توان کرد

بی آتش رخسار تو خون در دل عشّاق

بارو نتوان کرد که در جوش توان کرد

مرغان چمن را چو صبا بوی گل آرد

زنهار مپندار که خاموش توان کرد

از روی توام منع کنند اهل خرد لیک

بر قول بد اندیش کجا گوش توان کرد

خواجو تو مپندار که بی سیم زمانی

با سیمبران دست در آغوش توان کرد

شمارهٔ ۱۷۳

گل اندامی که گلگون می دواند

بدان نازک تنی چون می دواند

بگاه جلوه از چابک سواری

فرس بر شاه گردون می دواند

مگر خونم بخواهد ریخت امشب

که بر عزم شبیخون می دواند

چو گلگون سرشکم مردم چشم

زراه دیده بیرون می دواند

چنانش گرم رو بینم که چون آب

دمادم تا بجیحون می دواند

برو در خواهد آمد خون چشمم

بدین گرمی که گلگون می دواند

سپهرم در پی خورشید رویان

بگرد ربع مسکون می دواند

چنین کز چشم خواجو می رود اشک

عجب نبود گرش خون می دواند

شمارهٔ ۱۷۴

اندم که نه شمع و نه لگن بود

شمع دل من زبانه زن بود

واندم که نه جان و نه بدن بود

دل فتنه یار سیمتن بود

در آینه روی یار جستم

خود آینه روی یار من بود

دل در پی او فتاد و او را

خود در دل تنگ من وطن بود

موج افکن قلزم حقیقی

هم گوهر و هم گهر شکن بود

دی بر در دیر دردنوشان

آشوب خروش مرد و زن بود

دیدم بت خویش را که سرمست

در دیر حریف برهمن بود

هر بت که مغانش سجده کردند

چون نیک بدیدم آن شمن بود

پروانه ی روی خویشتن شد

آن فتنه که شمع انجمن بود

چون پرده ز روی خویش برداشت

خود پرده ی روی خویشتن بود

خواجو بزبان او سخن گفت

هیهات چه جای این سخن بود

شمارهٔ ۱۷۵

گر مرا بخت درین واقعه یاور نشود

چکنم صبر کنم گرچه میسر نشود

صورت حال من از زلف دلاویز بپرس

گر ترا از من دلسوخته باور نشود

شور عشق تو برم تا بقیامت در خاک

زانک گر سر بشود شور تو از سر نشود

هر درونی که درو آتش عشقی نبود

روشنست این همه کس را که منور نشود

مگرم نامزد زندگی از سر برود

که چو شمعم همه شب دود بسر بر نشود

دوستان عیب کنندم که بر آرم دم عشق

عود اگر دم نزند خانه معطّر نشود

خواجو از درد جدائی نبرد جان شب هجر

اگرش نقش تو در دیده مصوّر نشود

شمارهٔ ۱۷۶

چون طرّه عنبر شکنش در شکن افتد

از سنبل تر سلسله بر نسترن افتد

دانی که عرق بر رخ خوبش بچه ماند

چون ژاله که بر برگ گل یاسمن افتد

کام دل شوریده ز لعل تو برآرم

گر چین سر زلف تو در دست من افتد

چون وقت سحر گل بشکر خنده در آید

از بلبل شوریده فغان در چمن افتد

گر زانک بچین اوفتد از زلف تو تاری

زین واسطه خون در دل مشک ختن افتد

طوطی که شکر می شکند در شکرستان

نادرفتد ار همچو تو شیرین سخن افتد

لعل لب دُر پوش تو چون در سخن آید

خون در جگر ریش عقیق یمن افتد

هر کو چو من از عشق تو بی خویشتن افتاد

در دام غم از درد دل خویشتن افتد

خواجو چو برد سوز غم هجر تو در خاک

آتش ز دل سوخته اش در کفن افتد

شمارهٔ ۱۷۷

ماجرائی که دل سوخته می پوشاند

دیده یک یک همه چون آب فرو می خواند

چون تو در چشم من آئی چکند مرد چشم

که بدامن گهر اندر قدمت نفشاند

مه چه باشد که بروی تو برابر کنمش

یا زرخسار تو گویم که بجائی ماند

حال من زلف تو تقریر کند موی بموی

ورنه مجموع کجا حال پریشان داند

من دیوانه چو دل بر سر زلفت بستم

ازچه رو زلف توام سلسله می جنباند

مرض عشق مرا عرضه مده پیش طبیب

که بدرمان من سوخته دل درماند

از چه نالم چو فغانم همه از خویشتنست

بده آن باده که از خویشتنم بستاند

بکجا می رود این فتنه که برخاسته است

کیست کاین فتنه برخاسته را بنشاند

وه که خواجو بگه نطق چه شیرین سخنست

مگر از چشمه ی نوش تو سخن می راند

شمارهٔ ۱۷۸

من خاک آن بادم که او بوی دلارام آورد

در آتشم ز آب رخش کاب رخ من می برد

آنکو لبش گاه سخن هم طوطی و هم شکرست

طوطی خطّش از چه رو پر بر شکر می گسترد

سرو از قد چون عرعرش گل پیش روی چون خورش

این دست بر سر می زند وان جامه بر تن می درد

من تحفه جان می آورم بهر نثار مقدمش

وان جان شیرین از جفا ما را بجان می آورد

زلف سیه کارش نگر و آن چشم خونخوارش نگر

کاین قصد جانم می کند وان خون جانم می خورد

هنگام تیر انداختن گر بر من آرد تاختن

در پای او سر باختن عاشق بجان و دل خرد

بگذشتی و بگذاشتی ما را و هیچ انگاشتی

جانا ز خشم و آشتی بگذر که این هم بگذرد

گه گه بچشم مرحمت بر ما نظر می کن ولی

سلطان ز کبر و سلطنت در هر گدائی ننگرد

زان سنبل عنبر شکن خواجو چو میراند سخن

می یابم از انفاس او بوئی که جان می پرورد

شمارهٔ ۱۷۹

چون خطّ تو گرد رخ گلرنگ بگیرد

سر حدّ ختن خیل شه زنگ بگیرد

مگذار که رخسار تو کائینه حسنست

از آه جگر سوختگان زنگ بگیرد

بی نرگس مخمور تو در مجلس مستان

هر دم دلم از باده ی چون زنگ بگیرد

آهنگ شب از دیده ی من پرس که هر شب

مرغ سحر از ناله ام آهنگ بگیرد

هر دم که شب آهنگ کند ز آتش مهرت

دود دل من راه شباهنگ بگیرد

چون پرتو خورشید رخت بر قمر افتد

از عکس رخت لاله و گل رنگ بگیرد

خون شد دلم از دست سر زلفت و کس نیست

کانصافم از آن هندوی شبرنگ بگیرد

در پسته ی تنگ تو سخن را نبود جای

الا که در و هر سخنی تنگ بگیرد

خواجو ستم و جور و جفا در دل خوبان

ماننده ی نقشیست که در سنگ بگیرد

شمارهٔ ۱۸۰

عید آمد و آن ماه دلافروز نیامد

دل خون شد و آن یار جگر سوز نیامد

نوروز من ار عید برون آمدی از شهر

چونست که عید آمد و نوروز نیامد

مه می طلبیدند و من دلشده را دوش

در دیده جز آن ماه دلافروز نیامد

آن ترک ختائی بچه آیا چه خطا دید

کامروز علی رغم بد آموز نیامد

خورشید چو رسمست که هر روز برآید

چونست که خورشید من امروز نیامد

کس نیست کزان غمزه ی عاشق کش خونریز

جانش هدف ناوک دلدوز نیامد

تا کشته نشد در غم سودای تو خواجو

در معرکه ی عشق تو پیروز نیامد

شمارهٔ ۱۸۱

کسی را از تو کامی بر نیاید

که این از دست عامی برنیاید

بنا کام از لبت برداشتم دل

که از لعل تو کامی برنیاید

برون از عارض و زلف سیاهت

بشب صبحی ز شامی برنیاید

بیار آن می که در خمخانه باقیست

که کار ما بجامی برنیاید

بترک نیک نامی کن که در عشق

نکو نامی بنامی برنیاید

حدیث سوز عشق از پختگان پرس

که دو دل ز خامی برنیاید

چو نون قامتم در مکتب عشق

ز نوک خامه لامی برنیاید

بسوز ناله ی زارم ز عشّاق

نوای زیر و بامی برنیاید

چه سروست آنکه بر بامست لیکن

سهی سروی ببامی برنیاید

برو خواجو که وصل پادشاهی

ز دست هر غلامی برنیاید

شمارهٔ ۱۸۲

جان توجه بروی مهوش کرد

دل تمسّک بزلف دلکش کرد

مهر رویش که آب آتش برد

خاک بر دست آب و آتش کرد

آنک کارم چو طرّه بر هم زد

همچو زلفم چرا مشوش کرد

ابرویش تا چه شد که پیوسته

برمه و مشتری کمانکش کرد

هر خدنگی که غمزه اش بگشود

نسبتش دل بتیر آرش کرد

مردم دیده ام بخون جگر

صفحه ی چهره را منقّش کرد

روز خواجو بروی او خوش بود

خوش نبود آنک رفت و شب خوش کرد

شمارهٔ ۱۸۳

سوی دیرم نگذارند که غیرم دانند

ور سوی کعبه شوم راهب دیرم خوانند

زاهدان کز می و معشوق مرا منع کنند

چون شدم کشته ز تیغم بچه می ترسانند

روی بنمای که جمعی که پریشان تواند

چون سر زلف پریشان تو سرگردانند

دل دیوانه ام از بند کجا گیرد پند

کان دو زلف سیهش سلسله می جنباند

من مگر دیوم اگر زانک برنجم زرقیب

که رقیبان تو دانم که پری دارانند

عاقبت از شکرت شور بر آرم روزی

گرچه از قند تو همچون مگسم میرانند

چون تو ای فتنه ی نوخاسته برخاسته ئی

شمع را شاید اگر پیش رخت بنشانند

حال آن نرگس مست از من مخمور بپرس

زانک در چشم تو سرّیست که مستان دانند

خاک روبان درت دم بدم از چشمه ی چشم

آب بر خاک سر کوی تو می افشانند

جان فروشان ره عشق تو قومی عجبند

که بصورت همه جسمند و بمعنی جانند

عندلیبان گلستان ضمیرت خواجو

گاه شکّر شکنی طوطی خوش الحانند

شمارهٔ ۱۸۴

باز عزم شراب خواهم کرد

ساز چنگ و رباب خواهم کرد

آتش دل چو آب کارم برد

چاره ی کار آب خواهم کرد

جامه در پیش پیر باده فروش

رهن جام شراب خواهم کرد

از برای معاشران صبوح

دل پر خون کباب خواهم کرد

با بتان اتّصال خواهم جست

وز خرد اجتناب خواهم کرد

بسکه از دیده سیل خواهم راند

خانه ی دل خراب خواهم کرد

تا دم صبح دوست خواهم خواند

دعوت آفتاب خواهم کرد

بجز از باده خوردن و خفتن

توبه از خورد و خواب خواهم کرد

همچو خواجو ز خاک میخانه

آبرو اکتساب خواهم کرد

شمارهٔ ۱۸۵

چون سایبان آفتاب از مشک تاتاری کند

روزِ منِ بد روز را همچون شب تاری کند

از خستگان دل می برد لیکن نمی‌دارد نگه

سهلست دل بردن ولی باید که دلداری کند

زینسان که من دنیا و دین در کار عشقش کرده‌ام

یاری بود کو هر زمان با دیگری یاری کند

تا کی خورم خون جگر در انتظار وعده‌اش

گر می‌دهد کام دلم چندم جگرخواری کند

گویند اگر زاری کنی دیگر نیازارد تو را

سلطان چه غم دارد اگر با زاری‌ای زاری کند

همچون کمر خود را به زر بر وی توان بستن ولی

چون زر نبیند در میان آهنگ بیزاری کند

بر عاشقان خسته دل هر شب شبیخون آورد

چون زورمندست و جوان خواهد که عیاری کند

گو غمزه را پندی بده تا ترک غمسازی کند

یا طرّه را بندی بنه تا ترک طرّاری کند

خواجو اگر زلف کژش بینی که بر خاک اوفتد

با آن رسن درچه مرو کان از سیه‌کاری کند

شمارهٔ ۱۸۶

گل نهالی ببوستان آورد

مرغ را باز در فغان آورد

سخنی بلبل از لبش می گفت

غنچه را آب در دهان آورد

نکهت نفحه ی شمامه ی صبح

مژده ی گل ببوستان آورد

دوستان را نسیم باد صبا

بوی انفاس دوستان آورد

نفس باد صبحدم چو مسیح

با تن خاک مرده جان آورد

هم عفا الله صبا که عاشق را

خبر یار مهربان آورد

درد خواجو بصبر به نشود

زانک با خویش از آن جهان آورد

لیک نومید نیست کاب حیات

از سیاهی برون توان آورد

شمارهٔ ۱۸۷

دوش چون موکب سلطان خیالش برسید

اشکم از دیده روان تا سر راهش بدوید

خواستم تا بنویسم سخنی از دل ریش

قلمم را ز سر تیغ زبان خون بچکد

نشنیدیم که نشنید ملامت فرهاد

تا حدیث از لب جان پرور شیرین بشنید

دلم ابروی ترا می طلبد پیوسته

ماه نو گرچه شب و روز نباید طلبید

خط مشکین که نباتست بگرد شکرت

تا چه دودیست که در آتش روی تو رسید

چشم بد را نفس صبحدم از غایت مهر

آیتی در رخ چون ماه تمام تو دمید

خرده بینی که کند دعوی صاحب نظری

گر ندید از دهنت یک سر مو هیچ ندید

خلعت عشق تو بر قامت دل بینم راست

لیکن این طرفه که پیوسته بباید پوشید

تا از آن هندوی زنجیری کافر چه کشد

دل خواجو که ببند سر زلف تو کشید

شمارهٔ ۱۸۸

چون سنبل تو سلسله بر ارغوان نهاد

آشوب در نهاد من ناتوان نهاد

چشمت بقصد کشتن من می کند کمین

ورنی خدنگ غمزه چرا در کمان نهاد

هیچش بدست نیست که تا در میان نهد

سرّی که داشت با تو کمر در میان نهاد

بر سرو کس نگفت که طوطی شکر شکست

بر ماه کس ندید که زاغ آشیان نهاد

در تابم از دو سنبل هندوت کز چه روی

سر بر کار نسترن و ارغوان نهاد

ای جان من جهان لطافت توئی ولیک

دل بر وفای عهد جهان چون توان نهاد

زانرو که در جهان بجمالت نظیر نیست

هر کس که دید روی تو سر در جهان نهاد

الفاظ من بلفظ تو شیرین ز شکّرست

گوئی لب تو هم شکر اندر دهان نهاد

خواجو چو نام لعل لبت راند بر زبان

نامش زمانه طوطی شکّر زبان نهاد

شمارهٔ ۱۸۹

پیغام بلبلان بگلستان که می برد

و احوال درد من سوی درمان که می برد

یعقوب را ز مصر که می آورد پیام

یازو خبر بیوسف کنعان که می برد

ما را خیال دوست بفریاد می رسد

ورنی شب فراق بپایان که می برد

مشتاق کعبه گر نکشد رنج بادیه

چندین جفای خار مغیلان که می برد

گه گاه اگر نه بنده نوازی کند نسیم

از ما خبر بملک خراسان که می برد

از بلبلان بیدل شوریده آگهی

جز باد صبحدم بگلستان که می برد

گفتم مکن که باز نمایم بطعنه گفت

یرغو نگر بحضرت قاآن که می برد

در خورد خدمتش چو ندارم بضاعتی

جان ضعیف هست بجانان که می برد

خواجو اگر چه بیش نخیزد ز دست تو

پای ملخ بنزد سلیمان که می برد

شمارهٔ ۱۹۰

چه بادست اینکه می آید که بوی یار ما دارد

صبا در جیب گوئی نافه ی مشک ختا دارد

بطرف بوستان هر کس بیاد چشم میگونش

مدام ار می نمی نوشد قدح بر کف چرا دارد

چو یار آشنا از ما چنان بیگانه می گردد

شود جانان خویش آنکس که جانی آشنا دارد

از آن دلبستگی دارد دل ما با سر زلفش

که هر تاری ز گیسویش رگی با جان ما دارد

من از عالم بجز کویش ندارم منزلی دیگر

ولی روشن نمی دانم که او منزل کجا دارد

برآنم کابر گرینده از این پس پیش اشک من

حدیث چشم سیل افشان نراند گر حیا دارد

مرا در مجلس خوبان سماع انس کی باشد

که چون سروی برقص آید مرا از رقص وا دارد

اگر برگ گلت باشد نوا از بینوائی زن

که از بلبل عجب دارم اگر برگ و نوا دارد

وگر مرغ سلیمانرا بجای خود نمی بینم

بجای خود بود گر باز آهنگ سبا دارد

اگر چون من بسی داری بدلسوزی و غمخواری

بدین بیچاره رحم آور که در عالم ترا دارد

ز خواجو کز جهان جز تو ندارد هیچ مطلوبی

اگر دوری روا داری خدا آخر روا دارد

شمارهٔ ۱۹۱

خیمه ی نوروز بر صحرا زدند

چار طاق لعل بر خضرا زدند

لاله را بنگر که گوئی عرشیان

کرسی از یاقوت بر مینا زدند

کارداران بهار از زرد گل

آل زر بر رقعه ی خارا زدند

از حرم طارم نشینان چمن

خرگه گلریز بر صحرا زدند

گوشه های باغ از آب چشم ابر

خنده ها بر چشمهای ما زدند

مطربان با مرغ همدستان شدند

عندلیبان پرده ی عنقا زدند

در هوای مجلس جمشید عهد

غلغل اندر طارم اعلی زدند

باد نوروزش همایون کاین ندا

قدسیان در عالم بالا زدند

طوطیان با طبع خواجو گاه نطق

طعنه ها بر بلبل گویا زدند

شمارهٔ ۱۹۲

سبزه پیرامن سرچشمه ی نوشش نگرید

شبه بر گوشه ی یاقوت خموشش نگرید

شام شبگون سحرپوش قمر فرسا را

زیور برگ گل غالیه پوشش نگرید

عقل را صید کمند افکن جعدش بینید

روح را تشنه ی سرچشمه ی نوشش نگرید

بُت ضحّاک من آن مه که برخ جام جمست

آن دو افعی سیه بر سر دوشش نگرید

منکه از حلقه ی گوشش شده ام حلقه بگوش

گوشداری من حلقه بگوشش نگرید

جانم از جام لبش گشت بیک جرعه خراب

باده ی لعل لب باده فروشش نگرید

خواجو از میکده اش دوش بدوش آوردند

اینهمه بیخودی از مستی دوشش نگرید

شمارهٔ ۱۹۳

بر سر کوی تو اندیشه ی جان نتوان کرد

پیش لعلت صفت زاده ی کان نتوان کرد

مهر رخسار تو در دل نتوان داشت نهان

که بگل چشمه ی خورشید نهان نتوان کرد

از میانت سر موئی ز کمر پرسیدم

گفت کان نکته ی باریک عیان نتوان کرد

با تو صد سال زبان قلم ار شرح دهد

شمه ئی از غم عشق تو بیان نتوان کرد

نوشداروی من از لعل تو می فرمایند

بشکر گرچه دوای خفقان نتوان کرد

ناوک غمزه ات از جوشن جانم بگذشت

در صف معرکه اندیشه ی جان نتوان کرد

گر بتیغم بزنی از تو ننالم که زدوست

زخم شمشیر توان خورد و فغان نتوان کرد

راستی گرچه ببالای تو می ماند سرو

نسبت قد تو با سروروان نتوان کرد

خواجو از دور زمان آنچه ترا پیش آید

جز بدوران زمان فکرت آن نتوان کرد

شمارهٔ ۱۹۴

ز حال بی خبرانت خبر نمی باشد

بکوی خسته دلانت گذر نمی باشد

ز اشک و چهره سیم و زر شود حاصل

ولیک چشم تو بر سیم و زر نمی باشد

سری بکلبه ی احزان ما فرود آور

گرت زناله ی ما دردسر نمی باشد

دو هفته هست که رفتی ولی بنامیزد

مه دو هفته ازین خوبتر نمی باشد

نه ز آب و خاک مجسّم که روح پاکی از آنک

بدین لطافت و خوبی بشر نمی باشد

بشب رسید مرا روز عمر بیتو ولیک

شب فراق تو گوئی سحر نمی باشد

توام جگر مخور ارزانک من خورم شاید

که قوت خسته دلان جز جگر نمی باشد

بحسن خویش ترا چون نظر بُود چه عجب

گرت بجانت خواجو نظر نمی باشد

شمارهٔ ۱۹۵

ای نغمه ی خوشت دم داود را شعار

وی عندلیب را نفست کرده شرمسار

انفاس روح بخش تو جانرا حیات بخش

و اعجاز عیسوی زدمت گشته آشکار

دستانسرای گلشن روحانیون ز شوق

بردارد از نوای خوشت نغمه ی هزار

وین چرخ چرخ زن ز سماع تو هر زمان

چون صوفیان بچرخ درآید هزار بار

ای بس که بلبل سحر از شوق نغمه ات

بر سر زند بسان مگس دست اضطرار

مرغ چمن که رودزن بزم گلشنست

پر می زند ز شوق تو بر طرف جویبار

با لحن دلفریب تو هنگام صبحدم

بر عندلیب قهقهه زد کبک کوهسار

قولت چو با عمل بفرو داشت می رسد

برگو غزل ترانه ازین بیشتر میار

بلبل ز بام و زیر تو با نغمه های زیر

خواجو بزیر بام تو با نالهای زار

شمارهٔ ۱۹۶

دامن خرگه برافکن ای بت کشمیر

سرو قباپوش و آفتاب جهانگیر

چهره ی خوب تو رشک لعبت نوشاد

نرگس مستت بلای جادوی کشمیر

نقش جمالت نگارخانه ی مانی

خطّ سیاه تو روزنامه ی تقدیر

ترک پری روی من ندانمت امروز

خاطر صحراست یا عزیمت نخجیر

خطّ کله برشکن گلاله برافشان

بند قبا برگشای و جام طرب گیر

از در خویشم مران که از خم گیسو

حلق دلم بسته ئی بحلقه ی زنجیر

درد و غم چون ز پا فکند چه درمان

کار دلم چون ز دست رفت چه تدبیر

کشتن عشّاق را چه حاجت شمشیر

قصّه ی مشتاق را چه حاجت تقریر

فصل بهاران نه ممکنست خموشی

بلبل شب خیز را ز ناله ی شبگیر

هر که فرو خواند عشق نامه ی خواجو

کرد پر از خون دیده طی طوامیر

شمارهٔ ۱۹۷

ماه یا جنتست یا رخسار

شهد یا شکّرست یا گفتار

آهوان صید مردمند و دلم

صید آن آهوان مردمدار

کار ما با ستمگری افتاد

که بجز قصد ما ندارد کار

گل صد برگ را بباید ساخت

فصل نوروز با نوای هزار

پیش عشّاق لطف باشد قهر

نزد مشتاق فخر باشد عار

دل بی مهر کی شود روشن

مرغ بی بال کی بُود طیار

چه زند عقل با تطاول عشق

چکند صید در کمند سوار

چه زند عقل با تطاول عشق

نکند کرکسان چرخ شکار

کامت از دار می شود حاصل

کام برگیر و کام دل بردار

نامه ی نانوشته بیش مخوان

قصّه ی ناشنوده پیش میار

آتش دل بسوخت خواجو را

و قنا ربّنا عذاب النار

شمارهٔ ۱۹۸

با عقیق لب او لعل بدخشان کم گیر

با گل عارض او لاله ی نعمان کم گیر

سخن سرکشی سرو سهی بیش مگوی

قد یارم نگر و سرو خرامان کم گیر

با وجود لب لعل و خط مشک آسایش

یاد ظلمت مکن و چشمه ی حیوان کم گیر

شب تاریک اگرت وصل میسّر گردد

با رخش چشمه ی خورشید درخشان کم گیر

میلت ار جز بتماشای گلستان نکشد

در جمالش نگر و طرف گلستان کم گیر

غمزه اش بین و دگر شوخی عبهر کم گوی

خط سبزش نگر و سبزه ی بستان کم گیر

وصل آن حور پریچهره گرت دست دهد

نام جنّت مبر و ملک سلیمان کم گیر

گوش بر قول مغنّی کن و بر طرف چمن

صبحدم نغمه ی مرغان خوش الحان کم گیر

خواجو این منزل ویرانه باندازه ی تست

از اقالیم جهان خطّه ی کرمان کم گیر

شمارهٔ ۱۹۹

بیار باده که شب ظلمتست و شاهد نور

شراب کوثر و مجلس بهشت و ساقی حور

کمین خادمه ی بزمگاه ماست نشاط

کهینه خادم خلوتسرای ماست سرور

معطّرست دماغ معاشران ز بخار

معنبرست مشام صبوحیان ز بخور

ببند خادم ایوان در سراچه که ما

بدوست مشتغلیم و زغیر دوست نفور

زنور عشق بر افروز شمع منظر دل

بحکم آنک مه از مهر می پذیرد نور

دلی که همدم مرغان لن ترانی نیست

کجا بگوش وی آید صفیر طایر طور

مرا ز میکده پرهیز کردن اولیتر

که گفته اند به پرهیز به شود رنجور

ولی چنین که منم بیخود از شراب الست

بهوش باز نیایم مگر به روز نشور

ز شکّر تو مرا صبر به که شیرینی

طبیب منع کند از طبیعت محرور

ولی ز لعل تو صبرم خلاف امکانست

که می پرست نباشد ز جام باده صبور

فروغ چهره ات از تاب طرّه پنداری

که آفتاب شود طالع از شب دیجور

چه دور باشد ارت ذره ئی نباشد مهر

که ماه چارده دایم ز مهر باشد دور

بروی همنفسی خوش بود نظر ورنی

ز ناظری چه تمتّع که نبودش منظور

ز جام عشق تو خواجو چنین که مست افتاد

بروز حشر سر از خاک برکند مخمور

شمارهٔ ۲۰۰

برافکن سایبان ظلمت از نور

که یاد از روی خوبت چشم بد دور

رخت در چشم ما نورست در چشم

نظر بر طلعتت نور علی نور

بیاقوتت برات آورده سنبل

ز ریحان تو در خط رفته کافور

ترا بر جان من فرمان روانست

که سلطان آمرست و بنده مأمور

بهشتی روی اگر در گلشن آید

تو پنداری که این خلدست و آن خور

گرم روی زمین گردد مصوّر

نبیند ناظرم جز روی منظور

ز بادامش حریفان نیمه مستند

ولی آن ماهرخ در پرده مستور

ز لعلش بوسه ئی می خواستم گفت

نباید داد شیرینی برنجور

از آن خواجو بیاقوتش کند میل

که دایم آب خواهم طبع محرور

شمارهٔ ۲۰۱

حبّذا پای گل و صبحدم و فصل بهار

باده در دست و هوا در سر و لب بر لب یار

بی رخ یار هوای گل و گلزارم نیست

زانک با دست نسیم چمن و بوی بهار

همه بتخانه ی چین و نگارست ولیک

اهل معنی نپرستند مگر نقش نگار

در دل تنگ من آمد غم و جز یار نیافت

اوست کاندر حرم عشق تو می یابد یار

سکّه روی مرا نقش نبینی زانروی

که درستست که چشمت نبود بر دینار

خرّم آنروز که من بوسه شمارم ز لبت

گرچه بیرون ز قیامت نبود روز شمار

گفتی از لعل لبت کام بر آرم روزی

چون مراد من دلسوخته اینست برآر

از میانت چو کمر میل کنارست مرا

گرچه بی زر ز میانت نتوان جست کنار

گر بتیغش بزنی روی نپیچد خواجو

که دلش را سر یارست و تنش را سردار

شمارهٔ ۲۰۲

دوری از ما مکن ای چشم بد از روی تو دور

زانک جانی تو و از جان نتوان بود صبور

بی ترنج تو بود میوه جنّت همه نار

لیک با طلعت تو نار جهنّم همه نور

بنده یاقوت ترا از بن دندان لؤلؤ

در خط از سنبل مشگین سیاهت کافور

چشمت از دیده ی ما خون جگر می طلبد

روشنست این که بجز باده نخواهد مخمور

سلسبیلست می از دست تو در صحن چمن

خاصه اکنون که جهان باغ بهشتست و تو حور

خیز تا رخت تصوّف بخرابات کشیم

گر ز تسبیح ملولیم و ز سجادّه نفور

از پی پرتو انوار تجلّی جمال

همچو موسی ارنی گوی رخ آریم بطور

هر که نوشید می بیخودی از جام الست

مست و مدهوش سر از خاک برآرد بنشور

چون مغان از تو بصد پایه فرا پیشترند

تو بدین زهد چهل ساله چه باشی مغرور

ساقیا باده بگردان که بغایت خوبست

ما بدینگونه زمی مست و می از ما مستور

حور با شاهد ما لاف لطافت می زد

لیکن از منظر او معترف آمد بقصور

بینم آیا که طبیبم بسر آید روزی

من بر چشم خوشش مرده و چشمش رنجور

برو از منطق خواجو بشنو قصّه عشق

زانک خوشتر بود از لهجه داود زبور

شمارهٔ ۲۰۳

شمسه ی چین را طلوع از طرف بغتاقش نگر

چینیانرا بنده ی چین بغلتاقش نگر

آنک طاق افتاده است امروز در فرخار و چین

بی خطا پیوسته چین در ابروی طاقش نگر

چون هوای ملک دل بیند کز اینسان گرم شد

خیمه بر چشمم زند ییلاق و قشلاقش نگر

ظلم دریا ساق او عدلست و دشنام آفرین

رسم و آئینش ببین و عدل و یا ساقش نگر

آن مه بدعهد چندان شور بین در عهد او

وان بت قبچاق چندین فتنه در چاقش نگر

کرد خون کشته ی هجران بیک ره پایمال

ور نمی داری مسلّم نعل بشماقش نگر

راستی را گرچه هر نوبت مخالف می شود

از سپاهان تا حجاز آشوب عشّاقش نگر

این همه جور و جفا و مکر و دستانش ببین

و آنهمه پیمان و شرط و عهد و میثاقش نگر

نیمه مست از خیمه بیرون آید و گوید که هی

جان بده خواجو دلم گوید که شلتاقش نگر

شمارهٔ ۲۰۴

ما را ز پرده ی تو دل از پرده شد بدر

بردار پرده ای ز پس پرده پرده در

گر ماه خوانمت نبُود ماه سر و قد

ور سرو گویمت نبُود سرو سیمبر

کس ماه را ندید که پوشد زره ز مشک

کس سرو را نگفت که بندد چو نی کمر

لعل تو شکّریست ازو رفته آب قند

خط تو طوطیئیست پرافکنده بر شکر

جانم ز تاب مهر تو شمعیست در گداز

چشمم ز شوق لعل تو دُرجیست پرگهر

عنقای قاف عشقم و عشق تو گوئیا

مرغیست هر دو کون در آورده زیر پر

چون صبر نیست کز تو نظر بر توان گرفت

یکباره برمگیر ز بیچارگان نظر

ور زانک از درم نتوانی در آمدن

باری ز دل چگونه توانی شدن بدر

هرگه که در برابر خواجو گذر کنی

صد بار باز در دل تنگش کنی گذر

شمارهٔ ۲۰۵

منم ز مهر رخت روی کرده در دیوار

چو سایه بر رهت افتاده زیر هر دیوار

ندیم و همدمم از صبح تا بشب ناله

قرین و محرمم از شام تا سحر دیوار

ز بسکه روی بدیوار محنت آوردم

جدا نمی شودم یکدم از نظر دیوار

کدام یار که او روی ما نگهدارد

چو آب دیده ی گوهرفشان مگر دیوار

کسی که روی بدیوار غم نیاوردی

کنون ز مهر تو آورد روی در دیوار

بسا که راه نشینان پای دیوارت

کنند غرقه بخونابه ی جگر دیوار

چو زیر بام تو آیند خستگان فراق

بآب دیده بشویند سربسر دیوار

حدیث صورت خوبان چنین مکن خواجو

که پیش صورت او صورتند بر دیوار

شمارهٔ ۲۰۶

بیدلی گر دل ز دلبر بر نگیرد گو مگیر

عاشقی را گر ملامت در نگیرد گو مگیر

گر ز دست او دلم از پا درآید گو در آی

ورز پای او سرم سر برنگیرد گو مگیر

پادشاهی با گدائی گر نسازد گو مساز

خودپرستی دست مستی گر نگیرد گو مگیر

آنکه در ملک ملاحت کوس شاهی می زند

گر گدائی را بچیزی بر نگیرد گو مگیر

هر که نتواند سر اندر پای جانان باختن

گر حدیث خنجرش در سر نگیرد گو مگیر

و آنک او در عالم معنی ز دلبر دور نیست

گر بصورت دامن دلبر نگیرد گو مگیر

بلبل بیدل که بی گل خارخارش می کند

گر بترک لاله ی احمر نگیرد گو مگیر

پیر ما را گر بخلوت با جوانی سرخوشست

گر جز این ره مذهبی دیگر نبود گو مگیر

بیدلی گر سر بشیدائی بر آرد گو بر آر

گمرهی گر عقل را رهبر نگیرد گو مگیر

خواجو آن ساعت که جانبازان سراندازی کنند

گر تهی دستی بترک سر نگیرد گو مگیر

شمارهٔ ۲۰۷

ایا صبا گرت افتد بکوی دوست گذار

نیازمندی من عرضه ده بحضرت یار

ببوس خاک درش وانگه ار مجال بود

سلام من برسان و پیام من بگزار

بگو که ای مه نامهربان مهر گسل

نگار لاله‌رخ سرو قد سیم‌عذار

دل شکسته که در زلف سرکشت بستم

بیادگار من خسته دل نگه می دار

مرا زمانه ز بی مهری از تو دور افکند

زهی زمانه ی بدمهر و چرخ کژ رفتار

نبودمی نفسی بی نوای نغمه ی زیر

کنون بزاری زارم قرین ناله ی زار

نه همدمی که بر آرم دمی مگر ناله

نه محرمی که بگویم غمت مگر دیوار

شبی که روز کنم بیتو از پریشانی

شود چو زلف سیاه تو روز من شب تار

فراق نامه خواجو کسی که برخواند

بآب دیده بشوید سیاهی از طومار

شمارهٔ ۲۰۸

طرّه بفشان و مرا بیش پریشان مگذار

پرده بگشای و مرا بستهٔ هجران مگذار

ماه را از شکنِ سنبلِ شبگون بنمای

لاله را این همه در سایهٔ ریحان مگذار

زلف مشکین که چنین بر قدمت دارد سر

بیش از اینش چو من خسته پریشان مگذار

هر که از مهر تو چون ذرّه شود سرگردان

دورش از روی چو خورشید درفشان مگذار

کام جانم ز نمکدان عقیقت شکری‌ست

آخر این حسرتم اندر دل بریان مگذار

منِ سرگشته چو سر در سرِ زلفت کردم

دست من گیر و مرا بی‌سر و سامان مگذار

من که از پسته و بادامِ تو دورم باری

دست بیگانه بدان سیب زنخدان مگذار

باغبان را اگر از غیرت بلبل خبر است

گو دگر بار صبا را به گلستان مگذار

من که با زلف چو چوگان تو گویی نزدم

بیش از این گوی دلم در خمِ چوگان مگذار

خواجو ار خلوت دل منزل یار است تو را

عام را گرد سراپردهٔ سلطان مگذار

شمارهٔ ۲۰۹

مائیم و عشق و کنج خرابات و روی یار

ساقی ز جام لعل لبت باده ئی بیار

چون بر دوام دور زمان اعتماد نیست

این پنج روز غایت مقصود دل شمار

برخیز تا بعزم تفرّج برون رویم

زین تنگنای خانه بصحرای لاله زار

کز بوستان دمید چو بر خدّ دلبران

برگ بنفشه بر طرف سرو جویبار

بستان اگرچه جای نشاطست و خرّمی

خرّم مشو درو که زدوران روزگار

هر سنبلی ز زلف نگاریست لاله رخ

هر لاله ئی ز خون جوانیست شهریار

خواجو ز دور چرخ چو امروز فرصتست

دریاب جام باده ی صافی و روی یار

شمارهٔ ۲۱۰

ای خوشا وصل یار و فصل یار

نغمه ی بلبل و گل و گلزار

شب و شمع و شراب و ناله ی چنگ

لب ساقی و جام نوشگوار

کاشکی گل نقاب بگشودی

تا بکندی ز غصّه دیده ی خار

گر بر آرم فغان بصد دستان

گل صد برگ را چه غم ز هزار

غم نبودی زغم اگر ما را

شادی روی او شدی غمخوار

گرچه دینار نیک بختانراست

بنده ی شادیند صد دینار

در میان اوفتاده ام چو کمر

تا کی افتم از این میان بکنار

در خمارم چو چشمت ای ساقی

خیز و دفع خمار من ز خم آر

ترک نقش و نگار کن که شوی

محرم سرّ صنع نقش و نگار

گو برد سر که جان خواجو را

سر یارست و جسم را سردار

بگذر از دار و قصّه ی منصور

لیس فی الدار غیرکم دیار

شمارهٔ ۲۱۱

خادمه ی عود سوز مطربه ی عود ساز

شمع نه و عود سوز چنگ زن و عود ساز

صبح بر آمد ببام مرغ درآمد بزیر

صبح تبسّم نمای مرغ ترنّم نواز

مجلسیان سحر محرم اسرار عشق

خلوتیان صبوح غرقه ی دریای راز

قاتل مشتاق گو تیغ مکش در حرم

رهزن عشّاق گو چنگ مزن در حجاز

دلبر شیرین سخن بیش نماید عتاب

شاهد سیمین بدن بیش کند کبر و ناز

یار چو غمخوار گشت غم چه بُود غمگسار

بنده چو محمود شد شاه که باشد ایاز

صورت معنی کجا کشف شود برخرد

عشق حقیقی کرا دست دهد در مجاز

آن مه طوبی خرام گر بچمن بگذرد

سرو خرامان برد قامت او را نماز

خواجو اگر عاشقی از همه آزاد باش

زانک بآزادگی سرو بُود سرفراز

شمارهٔ ۲۱۲

ای شده بر مه ز شبه مُهره ساز

با شبه ات مار سیه مهره باز

جادوی هاروت وشت دلفریب

هندوی زنگی صفتت ترکتاز

بزم صبوحی ز قدح برفروز

رایت عشرت بچمن برفراز

وصل گل و بلبل و فصل بهار

زلف تو و ماه و شبان دراز

شعله فروزان بفروزند شمع

پرده نوازان بنوازند ساز

مرغ شد از ناله ی من در خروش

شمع شد از آتش من در گداز

باده پرستان شراب الست

مست می لعل بتان طراز

شاهد مستان شده دستان نمای

بلبل خوشخوان شده دستان نواز

خادمه ی پرده سرا عود سوز

مطربه ی پرده سرا عود ساز

مجلسیان محرم اسرار عشق

همنفسان غرقه ی دریای راز

خاطر خواجو و خیال حبیب

دیده ی محمود و جمال ایاز

شمارهٔ ۲۱۳

روز عیش و طرب و عید صیامست امروز

کام دل حاصل و ایام بکامست امروز

گو عروس فلکی رخ منمای از مشرق

که مرا دیدن آن ماه تمامست امروز

خون عشّاق اگر چند حلالست ولیک

عیش را جز می و معشوق حرامست امروز

صبحدم بلبل مست از چه سبب می نالد

کار او چون ز بهاران بنظامست امروز

در چمن نرگس سرمست خراب افتادست

زانک اندر قدح لاله مدامست امروز

محتسب بیهُده گو منع مکن رندانرا

کانک با شاهد و می نیست کدامست امروز

زاهدی را که نبودی ز صوامع خالی

باز در کُنج خرابات مقامست امروز

ناله ی زیر ز عشّاق بسی زار بُود

مطرب از بهر چه آهنگ تو با مست امروز

گو بگویند که در دیر مغان خواجو را

دست در گردن و لب بر لب جامست امروز

شمارهٔ ۲۱۴

بگشا بشکر خنده لب لعل شکرریز

با پسته ی شیرین ز شکر شور برانگیز

تلخست مِی از دست حریفان تُرُش روی

در ده قدحی از لب شیرین شکر ریز

بنشست زباد سحری شمع شبستان

ای شمع شبستان من غمزده برخیز

بفشان گره طرّه ی مشکین پریشان

وز سنبل تر غالیه بر برگ سمن ریز

آن دل که بیک تیر نظر صید گرفتی

از سلسله ی سنبل شوریده در آویز

ای آب رخم برده از آن لعل چو آتش

وی خون دلم خورده بدان غمزه ی خونریز

گویند که پرهیز کن از مستی و رندی

با نرگس مستت چه زند توبه و پرهیز

فرهاد اگرش دست دهد دولت شاهی

بی شکّر شیرین چه کند ملکت پرویز

خواجو چه کنی ناله و فریاد جگر سوز

گُلرا چه غم از نعره ی مرغان سحرخیز

شمارهٔ ۲۱۵

ای دل ار صحبت جانان طلبی جان درباز

جان چه باشد دو جهان در ره جانان درباز

مرد این راه نئی ورنه چو مردان رهش

پای ننهاده از اول سر و سامان درباز

در ره جان جهان جان و جهان باخته اند

تو اگر اهل دلی دل چو بود جان درباز

تا ترا دیو و پری جمله مسخّر گردد

گر کم از مور نئی ملک سلیمان درباز

دعوی زهد کنی دُردی خمّار بنوش

دین و دنیا طلبی عالم ایمان درباز

درد را چاشنیی هست که درمانرا نیست

گر تو آن می طلبی مایه ی درمان درباز

تا سلاطین جهان جمله گدای تو شوند

چون گدایان درش ملکت سلطان درباز

با لب و خال وی ار عمر خضر می خواهی

ترک ظلمت کن و سرچشمه ی حیوان درباز

تا بچوگان سعادت ببری گوی مراد

گوی دل در خم آن زلف چو چوگان درباز

سر میدان محبت بودت ملک وجود

اگرت دست دهد بر سر میدان درباز

خواجو ار لقمه ئی از سفره ی لقمان طلبی

ملک یونان ز پی حکمت یونان در باز

شمارهٔ ۲۱۶

در جهان قصّه حسن تو نشد فاش هنوز

تو دل خلق جهان صید کنی باش هنوز

هیچ دل سوخته کام دل شوریده نیافت

زان عقیق لب دُر پوش گهرپاش هنوز

باش تا نقش ترا سجده کند لعبت چین

زانک فارغ نشد از نقش تو نقّاش هنوز

تا دلم صید نگشتی بکمند غم عشق

سنبلت سلسله بر گل نزدی کاش هنوز

گرچه فرهاد نماندست ولیکن ماندست

شور لعل لب شیرین شکرخاش هنوز

چند گوئی که شدی فتنه ی رویم خواجو

نشدم در غمت افسانه ی او باش هنوز

عاقبت فاش شود سرّ من از شور غمت

گر بشیدائی و رندی نشدم فاش هنوز

شمارهٔ ۲۱۷

ز لعل عیسویان قصّه مسیحا پرس

ز چین زلف بتان معنی چلیپا پرس

اگر ملامتت از سرگذشت ما نبود

سرشک ما نگر و ماجرای دریا پرس

دل شکسته مجنون ز زلف لیلی جوی

حدیث مستی وامق ز چشم عذرا پرس

بهای یوسف کنعان اگر نمی دانی

عزیز من برو از دیده ی زلیخا پرس

حکایت لب شکر فشان زمن بشنو

حلاوت شکر از طوطی شکرخا پرس

چو هر سخن که صبا نقش می کند با دوست

بیان حسن گل از بلبلان شیدا پرس

کمال طلعت زیبا و لطف منظر خویش

گرت در آینه روشن نگشت از ما پرس

شب دراز بمژگان ستاره می شمرم

ورت زمن نکند باور از ثریا پرس

گهی که از لب لعلت سخن کند خواجو

بیا در آندم و از قصّه مسیحا پرس

شمارهٔ ۲۱۸

دگر وجود ندارد لطیفه ئی ز دهانش

ز هیچکس نشنیدم دقیقه ئی چو میانش

چه آیتست جمالش که با کمال معانی

نمی رسد خرد دوربین بکنه بیانش

اگرچه پسته دهان در جهان بسند و لیکن

بخنده ی نمکین پسته کم بود چو دهانش

چگونه شرح دهد خامه حال ریش درونم

چنین که خون سیه می رود ز تیغ زبانش

شبان تیره خیالست خوابم از غم هجران

ولی چه سود که سلطان چه غم بود ز شبانش

کجا سفینه ی صبرم ازین میان بدر افتد

چرا که بحر مودّت نه ممکنست کرانش

کسی که با تو زمانی دمی برآورد از دل

برون رود ز دل اندیشه ی زمین و زمانش

گمان مبر که روان نبود آب چشم من آندم

که بوستان وجودم نماند آب روانش

لطیفه ئیکه رود در بیان ناله ی خواجو

بر آور از دل و در دم بآسمان برسانش

شمارهٔ ۲۱۹

ای شبت غالیه آسا و مهت غالیه پوش

خط ریحان تو پیرایه ی یاقوت خموش

روی زیبای ترا بدر منیر آینه دار

حلقه ی گوش ترا شاه فلک حلقه بگوش

دلم از ناوک چشم تو سراسر همه نیش

لیک جام لب لعل تو لبالب همه نوش

چشم مخمور تو خونریز ولیکن خوانخوار

لعل میگون تو دُر پاش ولیکن دُر پوش

ز ابروی شوخ تو پیوسته همین دارم چشم

که دل ریش مرا یک سر مو دارد گوش

گر کنم چشم برفتار تو کو صبر و قرار

ور کنم گوش بگفتار تو کو طاقت و هوش

دوش یا رب چه شبی بود چنان تیره ولیک

بدرازی شب زلف تو گذشتست ز دوش

می خراشد جگرم گو رک بربط بخراش

می خروشد دل من گو مه مطرب بخروش

تا لب گور لب ما و لب جام شراب

تا در مرگ سر ما و در باده فروش

جان خواجو ببر و نقل حریفان بستان

جام صافی بخر و جامه ی صوفی بفروش

شمارهٔ ۲۲۰

یار ما را گر غمی از یار نبود گو مباش

ور من غمخوار را غمخوار نبود گو مباش

ما چنین بیمار و او از درد ما فارغ ولی

گر طبیبی را غم از بیمار نبود گو مباش

در جهان تاتار زلفش عنبرافشانی کند

گر نسیم نافه ی تاتار نبود گو مباش

گر جهان بی یار باشد من جهانم از جهان

چون سر از دستم شد ار دستار نبود گو مباش

شادی از دینار باشد نیک بختانرا ولیک

کاش بودی شادی ار دینار نبود گو مباش

گر بدانائی دلم اقرار نارد گو میار

ور درین کارش غم از انکار نبود گو مباش

منکه از جام می لعل تو مست افتاده ام

گر مقامم بر در خمّار نبود گو مباش

هر که را بازاریی بیزار کرد از عقل و دین

از سربازار اگر بیزار نبود گو مباش

گر ز می نبود شکیبم یکنفس عیبم مکن

می پرستی گر ز می هشیار نبود گو مباش

چون مرا در دیر جام باده دایم دایرست

در دیارم گر ز من دیار نبود گو مباش

گر غمت گرد از من خاکی برآرد گو بر آر

چون تو هستی گر زمن آثار نبود گو مباش

زین صفت کانفاس خواجو مشک بیزی می کند

عود اگر در طبله ی عطار نبود گو مباش

شمارهٔ ۲۲۱

ای شب زلفت غالیه‌سا وی مه رویت غالیه‌پوش

نرگس مستت باده‌پرست لعل خموشت باده‌فروش

نافه ی مشک از گل بگشا بدر منیر از شب بنما

مشک سیه بر ماه مسا سنبل تر بر لاله مپوش

لعل لبت آن یا می ناب باده ی لعل از لعل مذاب

شکّر تنگ از تنگ شکر آب حیات از چشمه ی نوش

شمع چگل شد باده‌گسار شمسه ی گردون مشعله‌دار

ماه مغنّی گو بسرای مرغ صراحی گو بخروش

باده‌گساران مست شراب جمع رفیقان مست و خراب

بر بت ساقی داشته چشم بر مه مطرب داشته گوش

مطرب مجلس نغمه‌سرای شاهد مستان جلوه‌نمای

گر شنوم کو صبر و قرار ور نگرم کو طاقت و هوش

پیر مغان در میکده دوش گفت چو خواجو رفت ز هوش

گو می نوشین بیش منوش تا نبرندش دوش بدوش

شمارهٔ ۲۲۲

سخنی گفتم و صد قول خطا کردم گوش

قدحی خوردم و صد نیش جفا کردم نوش

من همان لحظه که بر طلعتش افکندم چشم

گفتم این فتنه ندارد دل مسکینان گوش

چون ننالم که چو از پرده برون آید گل

نتواند که شود بلبل بیچاره خموش

با چنین شرطه ازین ورطه برون نتوان شد

خاصه کشتی خلل آورده و دریا در جوش

آخر ای باده پرستان ره میخانه کجاست

تا کنم دلق مرقّع گرو باده فروش

یا رب آن می ز کجا بود که دوش آوردند

که چنان مست ببردند مرا دوش بدوش

چون کشم بار فراق تو بدین طاقت و صبر

چون دهم شرح جفای تو بدین دانش و هوش

حلقه ی زلف رسن تاب گرهگیر ترا

شد دل خسته ی سرگشته ی من حلقه بگوش

اگرت پیرهن صبر قبا شد خواجو

دامن یار بدست آر و ز اغیار بپوش

شمارهٔ ۲۲۳

مستم زدو چشم نیمه مستش

وز پای در آمدم ز دستش

گفتم بنشین و فتنه بنشان

برخاست قیامت از نشستش

آنرا که دلی بدست نارد

دادیم عنان دل بدستش

جان تشنه ی لعل آبدارش

دل بسته ی زلف پرشکستش

هستم بگمان که هست یا نیست

آن درج عقیق نیست هستش

در عین خمار چند باشیم

چون مردم چشم می پرستش

یاران ز می شبانه مستند

خواجو زدو چشم نیمه مستش

شمارهٔ ۲۲۴

گرچه تنگست دلم چون دهن خندانش

دل فراخست در آن سنبل سرگردانش

هر کجا می رود اندر دل ویران منست

گنج لطفست از آن جای بُود ویرانش

برو ای خواجه مرا چند ملامت گوئی

هر که در بحر بمیرد چه غم از بارانش

درد صاحبنظران را بدوا حاجت نیست

عاشق آنست که هم درد بُود درمانش

هدف ناوک او سینه ی من می باید

تا بجای مژه در دیده کشم پیکانش

هر که را دست دهد طلعت یوسف در چاه

خوشتر از مملکت مصر بُود زندانش

حاصل از عمر گرامی چو همین یک نفسست

اگرت هم نفسی هست غنیمت دانش

در ره عشق مسلمان نتوان گفت او را

که بکفر سر زلفت نبُود ایمانش

پیش روی تو چه حاجت که بُود شمع بپای

چون بمجلس بنشینی نفسی بنشانش

کشتی از ورطه ی عشقت نتوان برد برون

زانک بحریست که پیدا نبُود پایانش

میل خواجو همه خود سوی عراقست مگر

صبر ایوب خلاصی دهد از کرمانش

شمارهٔ ۲۲۵

کارم از بی سیمی ار چون زر نباشد گو مباش

بینوائی را نوائی گر نباشد گو مباش

لاله را با آن دل پر خون اگر چون غنچه اش

قرطه ی زنگارگون در بر نباشد گو مباش

منکه چون سرو از جهان یکباره آزاد آمدم

دامنم چون نرگس ار پر زر نباشد گو مباش

چون دلم را نور معنی رهنمائی می کند

در ره صورت گرم رهبر نباشد گو مباش

آنک سلطان سپهر از نور رایش ذره ئیست

سایه ی خورشیدش ار بر سر نباشد گو مباش

وانک سیر همّتش ز ایوان کیوان برترست

گر جنابش ز آسمان برتر نباشد گو مباش

با فروغ نیر اعظم رواق چرخ را

گر شعاع لمعه ی اختر نباشد گو مباش

چون روانم تازه می گردد ببوی زلف یار

گر نسیم نکهت عنبر نباشد گو مباش

پیش خواجو هر دو عالم کاه برگی بیش نیست

ور کسی را این سخن باور نباشد گو مباش

شمارهٔ ۲۲۶

ترک خنجرکش لشکر شکن ترلک پوش

بُت خورشید بناگوش و مه دُردی نوش

غمزه اش قرچی و یاقوت خموشش جاندار

ابرویش حاجب و هندوی سیاهش چاوش

عنبرش خادم آن سنبل هندوی دراز

لؤلؤاش بنده ی آن حقه ی یاقوت خموش

شبه اش غالیه آسا و شبش غالیه سا

عنبرش غالیه بوی و قمرش غالیه پوش

مغلی قندز چنبر صفتش قلب شکن

حبشی کاکل عنبر شکنش مشک فروش

کج نهاده کله از مستی و بگشوده قبا

جام می بر کف و مرغول مسلسل بر دوش

ریخته ز آب دو چشمم می گلگون در جام

کرده از گفته ی من لؤلؤء لالا در گوش

بسته بر کوه کمرکش کمر از مشکین موی

بشکر خنده شکر ریخته از چشمه ی نوش

از در خیمه برون آمد و ساغر پُر کرد

کاین به رویِ منِ مه رویِ پریچهره بنوش

چون بنوشیدم از آن باده ی نوشین قدحی

لعل شکّرشکنش بانگ برآورد که نوش

گفتم ای خسرو خوبان ختا خواجو را

ترکتاز نظرت بُرد بیغما دل و هوش

شحنه ی غمزه ی زوبین شکنش گفت که هی

برو ای بیهده گوی این چه خروشست خموش

شمارهٔ ۲۲۷

مبرید نام عنبر بر زلف چون کمندش

مکنید یاد شکّر بر لعل همچو قندش

بدو چشم شوخ جادو بربود خوابم از چشم

مرساد چشم زخمی بدو چشم چشم بندش

نکنم خلاف رایش بجفا و جور دشمن

که محبّ دوست بیمی نبُود زهر گزندش

چو بدامنش غباری ز جهان نمی پسندم

چه پسندد از حسودم سخنان ناپسندش

بکمندش احتیاجی نبُود بصید وحشی

که گرش بتیغ راند نکشد سر از کمندش

نه منم اسیر تنها بکمند یار زیبا

که بشهر او در آمد که نگشت شهربندش

مکنید عیب خواجو که اسیر و پای بندست

که اگر نمی کشندش بعتاب می کشندش

شمارهٔ ۲۲۸

الوداع ای دلبر نامهربان بدرود باش

الرحیل ای لعبت شیرین زبان بدرود باش

جان بتلخی می دهیم ای جان شیرین دست گیر

دل بسختی می نهیم ای دلستان بدرود باش

می رویم از خاک کویت همچو باد صبحدم

ای بخوبی گلبن بستان جان بدرود باش

ناقه بیرون رفت و اکنون کوس رحلت می زند

خیمه بر صحرا زد اینک ساربان بدرود باش

ایکه از هجر تو در دریای خون افتاده ام

از سرشک دیده ی گوهرفشان بدرود باش

گر ز ما بر خاطرت زین پیش گردی مینشست

می رویم از پیشت اینک در زمان بدرود باش

همچو خواجو در رهت جان و جهان در باختیم

وز جهان رفتیم ای جان جهان بدرود باش

شمارهٔ ۲۲۹

بیرون ز کمر هیچ ندیدم ز میانش

جز خنده نشانی نشنیدم ز دهانش

زان نادره ی دور زمان هر که خبر یافت

نبود خبر از حادثه ی دور زمانش

بگذشت و نظر بر من بیچاره نیفکند

او با دگران و من مسکین نگرانش

بلبل نبود در چمنش برگ و نوائی

چون گلبن خندان ببرد باد خزانش

سرو ار زلب چشمه برآید چو درآید

بر چشم کنم جای سهی سرو روانش

عقل ار متصوّر شودش طلعت لیلی

مجنون شود از سلسله ی مشک فشانش

کی شرح دهد خامه حدیث دل ریشم

زینگونه که خون می رود از تیغ زبانش

گو از سر میدان بلا خیمه برون زن

عاشق که تحمّل نبود تیغ و سنانش

نقّاش چو در نقش دلارای تو بیند

واله شود و خامه در افتد زبنانش

هر خسته که جان پیش سنان تو سپر ساخت

هم زخم سنان تو کند مرهم جانش

خواجو چو تصور کند آن جان جهانرا

دیگر متصوّر نشود جان و جهانش

شمارهٔ ۲۳۰

رقیب اگر بجفا باز دارم ز درش

مگس گزیر نباشد زمانی از شکرش

بزر توان چو کمر خویش را برو بستن

که جز بزر نتوان کرد دست در کمرش

گرم بهر سر موئی هزار جان بودی

فدای جان و سرش کردمی بجان و سرش

در آنزمان که شود شخص ناتوانم خاک

کند عظام رمیمم هوای خاک درش

دلی که گشت گرفتار چشم و عارض او

چرا برفت بیکباره دل ز خواب و خورش

گذشت و بر من بیچاره اش نظر نفتاد

چه او فتاد کزینسان فتادم از نظرش

کنون که شد گل سوری عروس حجله ی باغ

چه غم زناله شبگیر بلبل سحرش

بملک مصر نشاید خرید یوسف را

ولی بجان عزیز ار دهند رو بخرش

میان اهل طریقت نماز جایز نیست

مگر کنند تیمّم بخاک رهگذرش

بر آستانه ی ماهی گرفته ام منزل

که هست هر نفسی رو بمنزل دگرش

بسیم و زر بودش میل دل ولی خواجو

سرشک و گونه ی زردست وجه سیم و زرش

شمارهٔ ۲۳۱

چو جام لعل تو نوشم کجا بماند هوش

چو مست چشم تو گردم مرا که دارد گوش

منم غلام تو ور زانک از من آزادی

مرا بکوزه کشان شرابخانه فروش

ببوی آنک زخمخانه کوزه ئی یابم

روم سبوی خراباتیان کشم بر دوش

ز شوق لعل تو سقّای کوی میخواران

بدیده آب زند آستان باده فروش

مرا مگوی که خاموش باش و دم درکش

که در چمن نتوان گفت مرغ را که خموش

اگر نشان تو جویم کدام صبر و قرار

وگر حدیث تو گویم کدام طاقت و هوش

مکن نصیحت و از من مدار چشم صلاح

که من بقول نصیحت کنان ندارم گوش

شراب پخته بخامان دل فسرده دهید

که باده آتش تیزست و پختگان در جوش

نعیم روضه ی رضوان بذوق آن نرسد

که یار نوش کند باده و تو گوئی نوش

مرا چو خلعت سلطان عشق می دادند

ندا زدند که خواجو خموش باش و بپوش

میسّرم نشود خامشی که در بستان

نوای بلبل مست از ترّنمست و خروش

شمارهٔ ۲۳۲

زهی مستی من ز بادام مستش

شکست دل از سنبل پر شکستش

فرو بسته کارم ز مشکین کمندش

پراکنده حالم ز مرغول شستش

تنم موئی از سنبل لاله پوشش

دلم رمزی از پسته ی نیست هستش

خمیده قدم چنبر از چین جعدش

شکسته دلم بسته ی زلف پستش

شب تیره دیدم چو رخشنده ماهش

زمی مست و من فتنه ی چشم مستش

چو شمعی فروزنده شمعی بپیشش

چو گل دسته ئی دسته ئی گل بدستش

قمر بنده ی مهر تابنده بدرش

حبش هندوی زنگی بت پرستش

چو بنشست گفتم که بنشیند آتش

کنون فتنه برخاستست از نشستش

چو ریحان او دسته می بست خواجو

دل خسته در زلف سرگشته بستش

شمارهٔ ۲۳۳

آنک جز نام نیابند نشان از دهنش

بر زبان کی گذرد نام یک همچو منش

راستی را که شنیدست بدینسان سروی

که دمد سنبل سیراب ز برگ سمنش

هر که در چین سر زلف بتان آویزد

آستین پر شود از نافه ی مشک ختنش

گرچه از مصر دهد آگهی انفاس نسیم

بوی یوسف نتوان یافت جز از پیرهنش

هر غریبی که مقیم در مه رویان شد

تا در مرگ کجا یاد بود از وطنش

کشته ی عشق چو از خاک لحد برخیزد

چو نکوتر نگری تر بود از خون کفنش

من نه آنم که به تیغ از تو بگردانم روی

شمع دلسوخته نبود غم گردن زدنش

دوش خواجو سخنی از لب لعلت می گفت

بچکید آب حیات از لب و تر شد سخنش

شمارهٔ ۲۳۴

حسد از هیچ ندارم مگر از پیرهنش

که جز او کیست که برخورد ز سیمین بدنش

می لعل ارچه لطفیست در آن جام عقیق

آن ندارد ز لطافت که در آن جامه تنش

گر در آئینه در آن صورت زیبا نگرد

بوکه معلوم شود صورت احوال منش

بوی پیراهن یوسف ز صبا می شنوم

یا ز بستان ارم نفخه ی بوی سمنش

باغبان گر بگلستان نگذارد ما را

حبذ انکهت انفاس نسیم چمنش

نتواند که شود بلبل بیچاره خموش

چو نسیم سحری برخورد از نسترنش

دهن تنگ ورا وصف نمی آرم کرد

زانکه دانم که نگنجد سخنی در دهنش

بسکه در چنگ فراق تو چونی می نالم

هیچکس نیست که یکبار بگوید مزنش

خواجو از چشمه ی نوش تو چو راند سخنی

می چکد هر نفسی آب حیات از سخنش

شمارهٔ ۲۳۵

سرو را پای بگل می رود از رفتارش

واب شیرین ز عقیق لب شکربارش

راهب دیر که خورشید پرستش خوانند

نیست جز حلقه ی گیسوی بتم زنارش

هرکرا عقل درین راه مربّی باشد

لاجرم در حرم عشق نباشد بارش

قرص خورشید ز روی تو بجائی ماند

ورنه هر روز کجا گرم شود بازارش

سر زلف تو ندانم چه سیه کاری کرد

که بدینگونه تو در پای فکندی کارش

دلم از زلف تو چون یک سر مو خالی نیست

همچو آن سنبل شوریده فرومگذارش

یادگار من دلخسته مسکین با تو

آن دل شیفته حالست نکو میدارش

باغبانرا چه تفاوت کند ار بلبل مست

بسراید سحری بر طرف گلزارش

گوش کن نغمه خواجو که شکر می شکند

طوطی منطق شیرین شکر گفتارش

شمارهٔ ۲۳۶

آن ماه بین که فتنه شود مهر انورش

آن نقش بین که سجده کند نقش آذرش

بدری که در شکن شود از باد کاکلش

سروی که بر سمن فتد از مشک چنبرش

مرجان کهینه بنده ی یاقوت و لؤلؤش

سنبل کمینه خادم ریحان و عنبرش

مه سایه پرور شب خورشید مسکنش

شب سایه گستر مه خورشیدی منظرش

تابی فکنده بر قمر از زلف تابدار

شوری فتاده در شکر از تنگ شکّرش

هاروت در جوار هلال منعّلش

خورشید در نقاب شب سایه گسترش

سنبل دمیده گرد گلستان عارضش

ریحان شکفته بر سر سروسمن برش

جان در پناه لعل روان بخش جان فزاش

دل در کمند زلف دلاویز دلبرش

طوطی شکرشکن شده در باغ عارضش

زاغ آشیانه ساخته بر شاخ عرعرش

خواجو سرشک اگرچه ز چشمش فکنده ئی

بر دیده جاش ساز که اصلیست گوهرش

شمارهٔ ۲۳۷

گلزار جنتست رخ حور پیکرش

و آرامگاه روح لب روح پرورش

سرو سهی که در چمن آزادیش کنند

آزاد کرده ی قد همچون صنوبرش

باد بهار نکهتی از شاخ سنبلش

و آب حیات قطره ئی از حوض کوثرش

شکّر حکایتی ز دو لعل شکر وشش

عنبر شمامه ئی ز دو زلف معنبرش

تاراج گشته صبر ز جادوی دلکشش

زنّار بسته عقل ز هندوی کافرش

خطی ز مشک سوده در اثبات دلبری

وجهی نوشته بر ورق روی چون خورش

یانی مگر که خازن سلطان نیکوئی

قفلی زمرّدین زده بر درج گوهرش

زانرو که زلف سرزده سر بر خطش نهاد

معلوم می شود که چه سوداست در سرش

گر خون چکد ز گفته ی خواجو عجب مدار

کز درد عشق غرقه ی خونست دفترش

شمارهٔ ۲۳۸

ای حلقه زده افعی مشکین تو بر دوش

وی خنده زده شکّر شیرین تو بر نوش

از کوه نتابد چو تو خورشید کمربند

وز باغ نخیزد چو تو شمشاد قباپوش

چون دوش شبی تیره ندیدم بدرازی

الا شب زلفت که زیادت بود از دوش

ماندست مرا حسرت دیدار تو در دل

کردست دلم حلقه ی گیسوی تو در گوش

دارم ز تو دلبستگی و مهر و وفا چشم

لیکن چکنم گر تو نداری دل من گوش

خاموش که چون گل بشکر خنده درآید

با بلبل بیدل نتوان گفت که خاموش

زان داروی بیهوشی اگر صبح توانی

در ده قدحی تا ز حریفان ببرد هوش

تخفیف کن از دور من سوخته جامی

کاتش چو زیادت شود از سر برود جوش

خواجو اگرت دست دهد دولت وصلش

زنهار مگو با کس و بر میخور و میپوش

شمارهٔ ۲۳۹

ای دو چشم خوش پُر خواب تو در خوابی خوش

وی دو زلف کژ پر تاب تو در تابی خوش

خفته چون چشم تو در هر طرفی بیماری

وانگه از قند تو در حسرت جلابی خوش

همچو زلف سیه و روی جهان افروزت

نتوان دید شبی تیره و مهتابی خوش

نرگست فتنه ی هر گوشه نشینست مقیم

خوابگه ساخته بر گوشه ی محرابی خوش

تا برفت از نظرم چشم خوش پُر خوابت

در شب هجر نکردم نفسی خوابی خوش

بجز از مردم چشمم که بخونم تشنه ست

بیتو بر لب نچکاندست کسم آبی خوش

گوش کن شرح شرف نامه ی مهر از خواجو

زانک باشد صفت مهر رخت بابی خوش

شمارهٔ ۲۴۰

به بزمگاه صبوحی کنون به مجلس خاص

حیات‌بخش بُود جام مِی به حکم خواص

ز شوق مجلس مستان نگر به بزم افق

که زهره نغمه‌سرای است و مشتری رقّاص

بسوز مجمر عود ای مقیم خلوت انس

بساز بزم صبوح ای ندیم مجلس خاص

بگو که فاتحهٔ باب صبح‌خیزان را

سپیده‌دم بدمد حرزی از سر اخلاص

تو از جراحت دل‌های خسته نندیشی

که در ضمیر نیاری که الجروح قصاص

محبّت روی تو رویم نمی‌تواند دید

که گفته‌اند که القاص لا یحبّ القاص

نه در جمال تو مشتاق را مجال نظر

نه از کمند تو عشّاق را امید خلاص

ز قید عشق تو می‌خواستم که بگریزم

گرفت پیش ره اشکم که لاتحین مناص

غریق لجّهٔ دریای عشق شد خواجو

ولی چو دُر به کف آرد چه غم خورد غوّاص

شمارهٔ ۲۴۱

بده آن راح روان بخش که در مجلس خاص

مایه ی روح فزائی بود از روی خواص

دوستان شمع شبستان و پریوش ساقی

ماه خوش نغمه نواساز و حریفان رقّاص

عقل را ره نبود بر در خلوتگه عشق

عام را بار نباشد بسرا پرده ی خاص

ای بسا دُرّ گرانمایه که آید بکنار

تا درین بحر بود مردم چشمم غوّاص

آخر ای فاتحه ی صبح باخلاص بدم

که خلاص از شب هجران نبود بی اخلاص

وحشی از قید تو نگریزد ارش تیغ زنی

که گرفتار کمندت نکند یاد خلاص

خالص آید چو زر از روی حقیقت خواجو

گر تو در بوته عشقش بگدازی چو رصاص

شمارهٔ ۲۴۲

طفل بود در نظر پیر عشق

هر که نگردد سپر تیر عشق

دل چه بود مخزن اسرار شوق

جان که بود شارح تفسیر عشق

هرکه ندارد خبری از سماع

کی شنود زمزمه ی زیر عشق

دم بدم از گوشه ی میدان جان

می شنوم نعره ی تکبیر عشق

دایه ی فطرت مگر آمیختست

خون من سوخته با شیر عشق

تیغ مکش بر سر مقتول مهر

دام منه بر ره نخجیر عشق

ترک خردگیر که تدبیر عقل

عین جنونست بتقریر عشق

دست من و سلسله ی زلف یار

پای من و حلقه ی زنجیر عشق

سالک مجذوب دلم در سلوک

از نظر تربیت پیر عشق

نرگس جادوی تو دیدن بخواب

فتنه بود خاصه بتعبیر عشق

آب زر از چهره ی خواجو برفت

از چه ز خاصیت اکسیر عشق

شمارهٔ ۲۴۳

ای برده عارضت بلطافت ز مه سبق

دل غرق خون دیده ز مهر رخت شفق

خورشید بر زمین زده پیش رخت کلاه

ریحان در آب شسته ز شرم خطت ورق

دینار جسته از زر رخسار من طلا

وانگاه از درست رخم کرده سکّه دق

اشک منست یا می گلرنگ در قدح

یا روی تست یا گل خود روی بر طبق

مه را بهیچ وجه نگویم که مثل تست

با جبهه ی پر آبله و روی پر بهق

دانی که چیست قطره باران نوبهار

ابر از حیای دیده ی ما می کند عرق

من بعد ازین دیار بکشتی گذر کنند

ما را گر آب دیده بماند برین نسق

پیوسته بی تو مردم بحرین چشم من

در باب آب دیده روان می کند سبق

خواجو خرد که واضع قانون حکمتست

در پیش منطق تو نیارد زدن نطق

شمارهٔ ۲۴۴

چو حرفی بخوانی ز طومار عشق

شود منکشف بر تو اسرار عشق

بیار آب حسرت که جز سیم اشک

روان نیست نقدی ببازار عشق

نشانم ز کنج صوامع مجوی

که شد منزلم کوی خمّار عشق

تلف گشت عمرم در ایام مهر

بدل گشت دلقم بزنّار عشق

بیا تا چو بلبل بهنگام صبح

بنالیم بر طرف گلزار عشق

کسانی که روزی نگشتند اسیر

چه دانند حال گرفتار عشق

بخوانی سواد سویدای دل

اگر بر تو خوانند طومار عشق

مکن عیب خواجو که ارباب عقل

نباشند واقف بر اطوار عشق

شمارهٔ ۲۴۵

باز بر افراختیم رایت سلطان عشق

بار دگر تاختیم بر سر میدان عشق

ملک جهان کرده ایم وقف سر کوی یار

گوی دل افکنده ایم در خم چوگان عشق

از سر مستی کشیم گرده رهبان دیر

بر در هستی زنیم نوبت سلطان عشق

جان چه بُود تا کنیم در ره عشقش نثار

پای ملخ چون بریم نزد سلیمان عشق

عقل درین دیر کیست مست شراب الست

روح در این باغ چیست بلبل بستان عشق

جان که بُود تشنه ئی بر لب آب حیات

دل چه بُود حلقه ئی بر در زندان عشق

سر نکشد از کمند بسته ی زنجیر مهر

باز نگردد بتیر خسته ی پیکان عشق

سیر نگردد ببحر تشنه ی دریای وصل

روی نتابد ز سیل غرقه ی طوفان عشق

چون بقیامت برم حسرت رخسار دوست

بردمد از خاک من لاله ی نعمان عشق

صدره اگر دست مرگ چاک زند دامنم

بار دگر برزنم سر ز گریبان عشق

کی بنهایت رسد راهروانرا سلوک

زانک ندارد کنار راه بیابان عشق

مرغ سحر خوان دل نعره برآرد ز شوق

چون بمشامش رسد بوی گلستان عشق

گر چو قلم تیغ تیز بر سر خواجو نهند

سر نتواند کشید از خط فرمان عشق

شمارهٔ ۲۴۶

سِری بالعِیس أصحابی وَلی فی العیس مَعشوق

ألا یا راهِب الدیر فَهَل مرَّت بک النوقِ

فتاده ناقه در غرقاب از آب چشم مهجوران

و فوق النوقِ خیماتٌ و فِی الخیمات مَعشوقِ

سزد گر دست گیریدم که کار از دست بیرون شد

أخلّائی أغیثونی و ثوبُ الصَبر مَمزوق

مقیم از گلشن طبعم نسیم شوق می آید

و من رأسی إلی رجلی حدیث العِشق منموق

کجا از روضهٔ رضوان چنان حوری برون آید

لَطیفُ الکشح ممسوخ من الفردوس مسروق

به کام دشمنم بی او و او با دشمنم همدم

نصیبی مِنه هِجران و غیری مِنه مَرزوق

خوشا با دوستان خواجو شراب وصل نوشیدن

و بالطاسات و الکاسات مَصبوحٌ و مَغبوق

شمارهٔ ۲۴۷

دیدم از دور بُتی کاکلکش مشکینک

دهنش تنگک و چون تنگِ شکر شیرینک

لبکِ لعلِ روان‌پرورکش جان‌بخشک

سرکِ زلفکِ عنبرشکنش مشکینک

در سخن لعلک دُرپوشکِ او دُرپاشک

بر سمن سنبل پرچینک او پرچینک

چشمکش همچو دلِ ریشکِ من بیمارک

دستکان کرده به خون دلکم رنگینک

هست مرجان مرا قوت ز مرجانکِ او

ای دریغا که نبودی دلکش سنگینک

نرگسش مستک و عاشق‌کشک و خونخوارک

سنبلش پستک و شوریدگک و پرچینک

زلفکش دلکشک و غمزگکش دلدوزک

بَرَکَش نازکک و ساعدکش سیمینک

گفتمش در غم عشقت دل خواجو خون شد

بیش از این چند بگو صبر کند مسکینک؟

رفت در خنده و شیرین‌لبک از هم بگشود

گفت داروی دل و مرهم جانش اینک

شمارهٔ ۲۴۸

نکهت روضه ی خلدست که می بیزد مشک

یا از آن حلقه زلفست که می ریزد مشک

خیزد از چین سر زلف تو مشک ختنی

وین سخن نیست خطا زانکه ز چین خیزد مشک

خون شود نافه ی آهوی تتاری ز حسد

کان مه از گوشه ی خورشید در آویزد مشک

آن چه نعلست که لعل تو بر آتش دارد

وین چه حالست که خالت زمه انگیزد مشک

گر نخواهد که کشد گرد مهت گرد عبیر

از چه رو خطّ تو با غالیه آمیزد مشک

زلف عنبرشکن از روی تو سرمی پیچد

چکند ز آتش اگر زانک نپرهیزد مشک

همچو خواجو نکشد سر ز خطت مشک ختا

چون خط سبز تو بر برگ سمن بیزد مشک

شمارهٔ ۲۴۹

وه چه شیرینست لعل اندرو پنهان نمک

کس نمی بینم که دارد در جهان چندان نمک

اندکی با چشمه ی نوشش بشیرینی شکر

گرچه دارد نسبتی لیکن ندارد آن نمک

می نماید خطّ مشک افشانش از عنبر مثال

می فشاند پسته ی خندانش از مرجان نمک

شد بدور سنبل مشکین او عنبر فراخ

گشت در عهد لب شیرین او ارزان نمک

لعل شکّر پاش گوهر پوش شورانگیز او

درج یاقوتست گوئی وندرو پنهان نمک

ای ز شکر خنده ات صد شور در جان شکر

وی ز شور شکّرت پیوسته در افغان نمک

بر دل بریان من تا کی نمک ریزد غمت

گرچه عیبی نیست ار ریزند بر بریان نمک

درد دل را دوش می جستم دوائی از لبت

گفت خواجو کی جراحت را بود درمان نمک

تا بود در چشمم آن لب خواب چون آید مرا

زانک گوئی دارم اندر دیده ی گریان نمک

شمارهٔ ۲۵۰

ای روان از شکّر تنگ تو شکّر تنگ تنگ

گل بر آورده ز شرم آن رخ گلرنگ رنگ

هست در زنجیر زلف دلربایت دل فراخ

لیک دل همچون دل ریش من دلتنگ تنگ

ناوک چشمت چو یاد آرم ز خون چشم من

لعل پیکانی شود فرسنگ در فرسنگ سنگ

ای بت گلرخ بگردان بادهٔ گلرنگ را

تا برد ز آیینهٔ جانم می چون زنگ زنگ

بلبل دستان سرا را گو بر آر آوای نای

مطرب بلبل نوا را گو بزن در چنگ چنگ

باز چون گلگون می ساقی بمیدان در فکند

ای حریفان برکشید اسب طرب را تنگ تنگ

نام و ننگ ار عاشقی در باز خواجو در رهش

زانکه باشد عشق بازان را ز نام و ننگ ننگ

شمارهٔ ۲۵۱

زهی زلفت شکسته نرخ سنبل

گلستان رخت خندیده بر گل

رسانده خط بیاقوت تو ریحان

کشیده سر ز کافور تو سنبل

عروسی را که او صاحب جمالست

چه دریابد گرش نبود تجمّل

چو ریش خستگانرا مرهم از تست

مکن در کار مسکینان تغافل

اگر گل را نباشد برگ پیوند

چه سود از ناله ی شبگیر بلبل

بجانت کانک بر جان دارم از غم

نباشد کوه سنگین را تحمّل

اگر عمر منی ایشب برو زود

وگر جزو منی ای غم برو کل

چو از زلفش بدین روز اوفتادم

تو نیز ای شب مکن بر من تطاول

خوشا آن بزم روحانی که هر دم

کند مستی ببادامش تنقّل

منه عود ای بت خوش نغمه از چنگ

که ساغر بانگ می دارد که غلغل

بزن مطرب که مستان صبوحی

ز می مستند و خواجو از تأمل

شمارهٔ ۲۵۲

ای دل من بسته در آن زنجیر سمن سا دل

کرده مرا در غم عشقت بی سرو بی پا دل

برده ازین قالب خاکی رخت بصحرا جان

رانده ازین دیده پر خون سیل بدریا دل

چون دل ما برنگرفت از لعل لبت کامی

ای بت مهوش تو چرا برداشتی از ما دل

جای من بیدل و دین یا دیر بود یا دار

قصد من بی سر و پا یا دیده کند یا دل

مطرب دل سوختگان گو تا بزند بر چنگ

وای دل ای وای دل و دین وادل من وادل

ای شکری زان لب شیرین کرده تقاضا جان

وی نظری زانرخ زیبا کرده تمنّا دل

جادوی عاشق کش چشمت خورده بافسون خون

هندوی زنگی وش زلفت برده بیغما دل

سر نکشد یکسر مو زان جعد مسلسل عقل

روی نتابد نفسی زان روی دلارادل

چند زنی طعنه که خواجو در غم عشق افتاد

چون دلم افکند درین آتش چکنم با دل

شمارهٔ ۲۵۳

رحمتی گر نکند بر دلم آن سنگین دل

چون تواند که کشد بار غمش چندین دل

زین صفت بر من اگر جور کند مسکین من

ورازین پس ندهد داد دلم مسکین دل

من ازین در بجفا بازنگردم که مرا

پای بندست در آن سلسله ی مشکین دل

با گلستان جمالش نکشد فصل بهار

اهل دل را بتماشای گل و نسرین دل

خسرو اربند و گر پند فرستد فرهاد

برنگیرد بجفا از شکر شیرین دل

دلم از صحبت خوبان نشکیبد نفسی

ای عزیزان من بیدل چکنم با این دل

نکند سوی دل خسته ی خواجو نظری

آه از آن دلبر پیمان شکن سنگین دل

شمارهٔ ۲۵۴

چو هیچگونه ندارم بحضرت تو مجال

شوم مقیم درت بالغدّو و الآصال

شگفت نیست اگر صید گشت مرغ دلم

که در هوای تو سیمرغ بفکند پر و بال

کرا وصال میسّر شود که در کویت

مجال نیست کسی را مگر نسیم شمال

نشسته ام مترصّد که از دریچه ی صبح

مگر طلوع کند آفتاب روز وصال

ز خاکم آتش عشقت هنوز شعله زند

چو بگذری بسر خاک من پس از صد سال

ترا اگر چه ز امثال ما ملال گرفت

گرفت بیتو مرا از حیات خویش ملال

مقیم در دل خواجو توئی و میدانی

چه حاجتست بتقریر با تو صورت حال

شمارهٔ ۲۵۵

ای ماه تو مهر انور دل

وی مهر تو شمع خاور دل

یاقوت تو روح پرور جان

ریحان تو سایه گستر دل

لعل لب و زلف تابدارت

جان پرور جان و دلبر دل

ای قامت تو قیامت عقل

وی خاک در تو محشر دل

بستان رخ تو روضه ی خلد

یاقوت لب تو کوثر دل

لعل تو زلال مشرب روح

چشم تو چراغ منظر دل

ابروت هلال غرّه ماه

مهرت خورجان و در خورد دل

از غایت پر دلی شکسته

هندوی تو قلب لشکر دل

ساقی غمت بجای باده

خون می دهم ز ساغر دل

گر زلف ترا رسن درازست

باشد گذرش بچنبر دل

هر دم بهوای خاک کویت

پر می زندم کبوتر دل

در تحت شعاع مهر رویت

یکباره بسوخت اختر دل

ساقی بده آن مئی که در جام

هست آب روان آذر دل

از دل بطلب نشان خواجو

کو معتکفست بر در دل

شمارهٔ ۲۵۶

زهی ز باده ی لعلت در آتش آب زلال

یکی ز حلقه بگوشان حاجب تو هلال

ندای عشق چو در داد خال مشکینت

بگوش جان من آمد ز روضه بانگ بلال

تو کلک منشی تقدیر بین بدان خوبی

نهاده بر سر نون خط تو نقطه ی خال

چون در خیال خیال آید آن خیال چو موی

نرفت یکسر مو نقشش از خیال خیال

منال بلبل بیدل چو می شود حاصل

ترا بکام دل از بوستان عشق منال

اگر زکوی تو دورم نمی شوم نومید

چرا که مرد بهمّت بُود چو مرغ ببال

ترا حرام نباشد که خون ما ریزی

که هست پیش خداوند خون بنده حلال

چنان بچشمه ی نوش تو آرزومندم

که راه بادیه مستسقیان بآب زلال

زمن چه دید که هر دم که آید از کویت

چو باد بگذرد از پیش من نسیم شمال

رسانده ام بکمال از محبت تو سخن

اگرچه گفته ی خواجو کجا رسد بکمال

شب فراق بگفتیم ترک صبح امید

جزای آنکه نگفتیم شکر روز وصال

شمارهٔ ۲۵۷

ای غم عشق تو آتش زده در خرمن دل

واتش هجر جگر سوز تو دود افکن دل

چشمه ی نوش گهرپوش لبت چشمه ی جان

حلقه ی زلف شکن بر شکنت معدن دل

گر کنی قصد دلم دست من و دامن تو

ور کند ترک تو دل دست من و دامن دل

جانم از دست دل ار غرقه ی خون جگرست

خون جان من دلسوخته در گردن دل

پرتو روی تو شد شمع شبستان دلم

تا شبستان سر زلف تو شد مسکن دل

بده آن آب چو آتش که بجوش آمده است

ز آتش روی دلافروز تو خون در تن دل

چاره با ناوک چشمت سپر انداختنست

ورنه تیر مژه ات بگذرد از جوشن دل

دل شیدا همه پیرامن سودا گردد

و اهل دلرا غم سودای تو پیرامن دل

آتشی در دل خواجوست که از شعله ی اوست

دود آهی که برون می رود از روزن دل

شمارهٔ ۲۵۸

گشت معلوم کنون قیمت ایام وصال

که وصالت متصوّر نشود جز بخیال

گر میسّر نشود با تو ام امکان وصول

نیست ممکن که فراموش کنم عهد وصال

هر سحر چاک زنم دامن جان را چون صبح

تا گریبان تو شد مطلع خورشید جمال

هست چون خال سیاه تو مرا روز سپید

گشت چون زلف تو آشفته مرا صورت حال

شکّرت شور جهانی و جهانی مشتاق

عالمی تشنه و عالم همه پر آب زلال

تا نگوئی که حرامست مرا بی تو نظر

که حرامست نظر بی تو و می با تو حلال

تنم از شوق جمالت شده از مویه چو موی

دلم از درد فراقت شده از ناله چو نال

قامتم نون و دل از غم شده چون حلقه ی میم

لیک بر حال دلم جیم سر زلف تو دال

نه بحالم نظری می کنی ای نرگس چشم

نه ز حالم خبری می دهی ای مشکین خال

مهر من بر مه رویت نپذیرد نقصان

مهر را گرچه میسّر نشود دفع زوال

عیش من بی لب شیرین تو تلخست ولیک

تو ملولی و مرا هست ز غیر تو ملال

ظاهر آنست که از خود برود بلبل مست

چو نسیم چمن آرد نفس باد شمال

خوش بُود ناله ی عشّاق به هنگام صبوح

خواجو ار عاشقی ، از پرده ی عشّاق بنال

شمارهٔ ۲۵۹

دلم ربودی و رفتی ولی نمی روی از دل

بیا که جان عزیزت فدای شکل و شمایل

گرم وصول میسّر شود که منزل قربست

کنم مرا دل از خاک آستان تو حاصل

هوایت ار بنهم سر کجا برون کنم از سر

وفایت ار برود جان کجا برون رود از دل

بحق صحبت دیرین که حق صحبت دیرین

روا مدار که گردد چو وعده های تو باطل

فتاد کشتی صبرم ز موج قلزم دیده

بورطه ئی که نه پایانش ممکنست و نه ساحل

نیازمند چنانم که گر بخاک درآیم

ز مهر گلشن رویت برون دمد گلم از گِل

مفارقت متصوّر کجا شود که بمعنی

میان لیلی و مجنون نه مانعست و نه حایل

اگر نظر بحقیقت کنی و غیر نبینی

وصال کعبه چه حاجت بُود بقطع منازل

خلاص جستم ازو طیره گشت و گفت که خواجو

قتیل عشق نجوید رهائی از کف قاتل

شمارهٔ ۲۶۰

ای سواد خط تو شرح مصابیح جمال

طاق پیروزه ی ابروی تو پیوسته هلال

زلف هندوی تو چینی و ترا رومی روی

چشم ترک تو ختائی و ترا زنگی خال

کی شکیبد دلم از چشمه ی نوشت هیهات

تشنه در بادیه چون بگذرد از آب زلال

گر بُود شوق حرم بعد منازل سهلست

هجر در راه حقیقت نکند منع وصال

نتوان گفت که می در نظرت هست حرام

زانک در گلشن فردوس بُود باده حلال

بر بنا گوش تو خال حبشی هر که بدید

گفت بر گوشه ی خورشید نشستست بلال

چون خیال تو درآید بعیادت ز درم

خویش را باز ندانم من مسکین ز خیال

گفتم از دیده شوم غرقه ی خون روزی چند

چشم دریا دل من شور برآورد که سال

چه کند گر نکند شرح جمالت خواجو

که بوصف تو رساندست سخن را بکمال

شمارهٔ ۲۶۱

گر می کشندم ور می کشندم

گردن نهادم چون پای بندم

گفتم ز قیدش یابم رهائی

لیکن چو آهو سر در کمندم

سرو بلندم وقتی درآید

کز در درآید بخت بلندم

بر چشم پر خون چون ابر گریم

بر دور گردون چون برق خندم

پند لبیبان کی کار بندم

زیرا که سودی نبود ز پندم

جور تو سهلست ار می پسندی

لیکن ز دشمن ناید پسندم

گر خون بر آنی کز من برانی

از زخم تیغت نبود گزندم

صورت نبندم مثل تو در چین

زیرا که مثلث صورت نبندم

گفتی که خواجو در درد میرد

آری چه درمان چون دردمندم

شمارهٔ ۲۶۲

بزن بنوک خدنگم که پیش دست تو میرم

چو جان فدای تو کردم چه غم ز خنجر و تیرم

اسیر قید محبت سر از کمند نتابد

گرم بتیغ برانی کجا روم که اسیرم

بحضرتی که شهانرا مجال قرب نباشد

من شکسته بگردش کجا رسم که فقیرم

ز خویشتن بروم چون تو در خیال من آئی

ولی عجب که خیالت نمی رود ز ضمیرم

چو شمع مجلسم ارزانک می کشی شب هجران

چو صبح پرده برافکن که پیش روی تو میرم

کمال شوق بجائی رسید و حدّ مودّت

که از دو کون گزیرست و از تو نیست گزیرم

نظیر نیست ترا در جهان بحسن و لطافت

چنانک گاه لطایف به عهد خویش نظیرم

بَود بگاه صبوحی در آرزوی جمالت

نوای ناله ی زارم ادای نغمه ی زیرم

قلم چو شرح دهد وصف گلستان جمالت

نوای نغمه ی بلبل شنو بجای صریرم

مرا مگوی که خواجو بترک صحبت ما کن

چو از تو صبر ندارم چگونه ترک تو گیرم

منم درین چمن آن مرغ کز نشیمن وحدت

بیان عشق حقیقی بُود نوای صفیرم

شمارهٔ ۲۶۳

روزی بسر کوی خرابات رسیدم

در کوی خرابات یکی مغبچه دیدم

از چشم بشد ظلمت و سرچشمه ی خضرم

چون در خط سبز و لب لعلش نگریدم

نقش دو جهان محو شد از لوح ضمیرم

چون نقش رخش بر ورق دیده کشیدم

در لعل لبش یافتم آن نکته که عمری

در عالم جان معنی آن می طلبیدم

تا شیشه ی خودبینی و هستی نشکستم

یک جرعه بکام از می لعلش نچشیدم

ساکن نشدم در حرم کعبه ی وحدت

تا بادیه ی عالم کثرت نبریدم

با من سخن از درس و کتب خانه مگوئید

اکنون که وطن بر در میخانه گزیدم

ایمان چه دهم عرض چو در کفر فتادم

قرآن چه کنم حفظ چو مصحف بدریدم

تسبیح بیفکندم و ناقوس گرفتم

سجّاده گرو کردم و زنّار خریدم

بردار شدم تا بدهم داد انا الحق

معنی انا الحق ز سر دار شنیدم

خواجو بدر دیر شو و کعبه طلب کن

زیرا که من از کفر به اسلام رسیدم

شمارهٔ ۲۶۴

ما بنظّاره ی رویت بجهان آمده ایم

وز عدم پی بپیت نعره زنان آمده ایم

چون دل گمشده را با تو نشان یافته ایم

از پی آن دل پر خون بنشان آمده ایم

گر برآریم فغان از غم دل معذوریم

کز فغان دل غمگین بفغان آمده ایم

زخم شمشیر ترا مرهم جان ساخته ایم

لیکن از درد دل خسته بجان آمده ایم

قامت از غم چو کمان کرده و دل راست چو تیر

در صف عشق تو با تیر و کمان آمده ایم

بی‌تو از دوزخ و فردوس چه جوئیم که ما

هم ازین ایمن و هم فارغ از آن آمده ایم

چون نداریم سکون بی نظر مغبچگان

ساکن کوی خرابات مغان آمده ایم

اگر آن جان جهان تیغ زند خواجو را

گو بزن زانک مبرّا ز جهان آمده ایم

شمارهٔ ۲۶۵

گر من خمار خود ز لب یار بشکنم

بازار کارخانه ی اسرار بشکنم

بر بام هفت قلعه ی گردون علم زنم

دندان چرخ سرکش خونخوار بشکنم

درهم کشم طناب سراپرده ی کبود

بند و طلسم گنبد دوّار بشکنم

منجوق چتر خسرو سیاره بفکنم

قلب سپاه کوکب سیاره بشکنم

گر پای ازین دوایر کحلی برون نهم

چو نقطه پایدارم و پرگار بشکنم

بر اوج این نشیمن سبز آشیان پرم

نسرین چرخ را پر و منقار بشکنم

بفروزم از چراغ روان شمع عشق را

ناموس این حدیقه ی انوار بشکنم

تا کی طریق توبه و سالوس و معرفت

جامی بده که توبه بیکبار بشکنم

خواجو بیا که نیم شب از بهر جرعه ئی

زنجیر و قفل خانه ی خمّار بشکنم

شمارهٔ ۲۶۶

ما حاصل از جهان غم دلبر گرفته ایم

وز جهان بجان دوست که دل برگرفته ایم

زین در گرفته ایم بپروانه سوز عشق

چون شمع آتش دل ازین در گرفته ایم

با طلعتت زچشمه ی خور دست شسته ایم

با پیکر تو ترک دو پیکر گرفته ایم

برما مگیر اگر ز پراکندگی شبی

آن زلف مشگبار معنبر گرفته ایم

تا همچو شمع از سرسر در گذشته ایم

هر لحظه سوز عشق تو از سر گرفته ایم

بیروی و قامت و لب جان بخش دلکشت

ترک بهشت و طوبی و کوثر گرفته ایم

چون دل اگرچه پیش تو قلب و شکسته ایم

از رخ درست گوی تو در زر گرفته ایم

هشیار کی شویم که از ساقی الست

بر یاد چشم مست تو ساغر گرفته ایم

از خود گذشته ایم و چو خواجو ز کاینات

دل برگرفته و پی دلبر گرفته ایم

شمارهٔ ۲۶۷

خوشا به مجلس شوریدگان درد آشام

به یاد لعل لبش نوش کرده جام مدام

چنین شنیده‌ام از مفتی، مسائل عشق

که مرد پخته نگردد مگر ز باده خام

جفا و نکبت ایام چون ز حد بگذشت

بیار باده که چون باد می‌رود ایام

خیال زلف و رخت گر معاونت نکند

چگونه شام به صبح آوردند و صبح به شام

مرا ز لوح وجود این دو حرف موجودست

دل شکسته چو جیم و قد خمیده چو لام

اگر به بام بر آئی که فرق داند کرد

که طلعت تو کدامست و آفتاب کدام

دمی ز وصل تو گفتم مگر به کام رسم

دمم به کام فرو رفت و بر نیامد کام

به راه بادیه هر کس که خون نکرد حلال

حرام باد مر او را وصال بیت حرام

اگر به کنیت خواجو رسی قلم درکش

که ننگ باشد ار از عاشقان برآید نام

شمارهٔ ۲۶۸

ای روی تو چشمه ی خور چشم

ابروی تو طاق اخضر چشم

بالای بلند و چشم مستت

شمشماد روان و عبهر چشم

لعل تو شراب مجلس روح

روی تو چراغ منظر چشم

خاک قدم تو سرمه ی حور

لعل لبت آب کوثر چشم

پیکان غم تو ناوک دل

نوک مژه ی تو نشتر چشم

از غایت مهر گشته حیران

در پیکر تو دو پیکر چشم

لعل تو بهای جوهر جان

دندان تو عقد گوهر چشم

ابروت هلال ماه خوبی

رخسار تو مهر انور چشم

در ورطه ی خون فتاده ما را

دور از رخ تو شناور چشم

از شوق خط تو ابن مقله

در آب فکند دفتر چشم

تا بیتو بروی ما چه آید

زین مردمک بد اختر چشم

دریا شودم ز اشک خونین

هر لحظه سواد کشور چشم

از چشم شد آب روی خواجو

بر باد که خاک بر سر چشم

شمارهٔ ۲۶۹

ما مست می لعل روان پرور یاریم

سودا زده ی زلف پریشان نگاریم

بر لعل لبش دست نداریم ولیکن

تا سر بود از دامن او دست نداریم

گر بی بصران شیفته ی نقش و نگارند

ما فتنه ی نوک قلم نقش نگاریم

با روی تو فارغ ز گلستان بهشتیم

با بوی تو مستغنی از انفاس بهاریم

چون نرگس مخمور تو مستان خرابیم

چون مردمک چشم تو در عین خماریم

از آه دل سوخته با نغمه ی زیریم

وز چنگ سر زلف تو با ناله ی زاریم

جان عاریت از لعل تو داریم و بجانت

کان لحظه که تشریف دهی جان بسپاریم

گر زانک دهن باز کند پسته ی خندان

پیش لب لعل تو ازو مغز بر آریم

داریم کناری ز میان تو چو خواجو

لیکن ز میان تو بامّید کناریم

شمارهٔ ۲۷۰

چو چشم مست تو می پرستم

چو دُرج لعل تو نیست هستم

بیار ساقی شراب باقی

که همچو چشم تو نیمه مستم

نه خرقه پوشم که باده نوشم

نه خود پرستم که می پرستم

چو می چشیدم ز خود برفتم

چو مست گشتم ز خود برستم

ز دست رفتم مرو بدستان

ز پا فتادم بگیر دستم

منم گدایت مطیع رایت

وگر تو گوئی که نیست هستم

مگو که خواجو چه عهد بستی

بگو که عهد تو کی شکستم

شمارهٔ ۲۷۱

ما سر بنهادیم و بسامان نرسیدیم

در درد بمردیم و بدرمان نرسیدیم

گفتند که جان در قدمش ریز و ببر جان

جان نیز بدادیم و بجانان نرسیدیم

گشتیم گدایان سر کویش و هرگز

در گِرد سراپرده ی سلطان نرسیدیم

چون سایه دویدیم بسر در عقبش لیک

در سایه ی آن سرو خرامان نرسیدیم

رفتیم که جان بر سر میدانش فشانیم

از سر بگذشتیم و بمیدان نرسیدیم

چون ذرّه سراسیمه شدیم از غم و روزی

در چشمه ی خورشید درفشان نرسیدیم

در تیرگی هجر بمردیم و ز لعلش

هرگز بلب چشمه ی حیوان نرسیدیم

ایوب صبوریم که از محنت کرمان

چون یوسف گمگشته بکنعان نرسیدیم

از زلف تو زنّار ببستیم و چو خواجو

در کفر بماندیم و بایمان نرسیدیم

شمارهٔ ۲۷۲

شمع بنشت زباد سحری خیز ندیم

که ز فردوس نشان می دهد انفاس نسیم

گر نباشد گل رخسار تو در باغ بهشت

اهل دلرا نکشد میل بجنّات نعیم

برو ای خواجو که صبرم بدوا فرمائی

کاین نه دردیست که درمان بپذیرد ز حکیم

چون بمیرم بره دوست مرا دفن کنید

تا چو بر من گذرد یاد کند یار قدیم

ایکه آزار دل سوختگان می طلبی

بر سر آتش سوزان نتوان بود مقیم

من ازین ورطه هجران نبرم جان بکنار

زانک غرقاب غم عشق تو بحریست عظیم

بر سر کوت گر از باد اجل خاک شوم

شعله ی آتش عشق تو زند عظم رمیم

گرچه خواجو بیقین شعر تو سحرست ولیک

هیچ قدرش نبُود با ید بیضای کلیم

شمارهٔ ۲۷۳

نشان روی تو جستم به هر کجا که رسیدم

ز مهر، در تو نشانی ندیدم و نشنیدم

چه رنج‌ها که نیامد به رویم از غم رویت

چه جورها که ز دست تو در جهان نکشیدم

هزار نیش جفا از تو نوش کردم و رفتم

هزار تیر بلا از تو خوردم و نرمیدم

کدام بار جفا کز تو احتمال نکردم؟

کدام شربت خونابه کز غمت نچشیدم؟

تو را بدیدم و گفتم که مهر روزفروزی

ولی چه سود که یک ذرّه مهر از تو ندیدم

به جای من، تو اگر صد هزار دوست گزیدی

به دوستی که بجای تو دیگری نگزیدم

جهان به روی تو می دیدم ارچه همچو جهانت

وفا و مهر ندیدم چو نیک در نگریدم

بسی تو عهد شکستی که من رضای تو جستم

بسی تو مهر بریدی که از تو من نبریدم

از آن زمان که چو خواجو عنان دل به تو دادم

به جان رسیدم و هرگز به کام دل نرسیدم

شمارهٔ ۲۷۴

رخشنده تر از مهر رخش ماه ندیدم

خوشتر زره عشق بتان راه ندیدم

عمریست که آن عمر عزیزم بشد از دست

ماهیست که آن طلعت چون ماه ندیدم

دل خواسته بود از من دلداده ولیکن

جان نیز فدا کردم و دلخواه ندیدم

آتش زدم از آه درین خرگه نیلی

چون طلعت او بر در خرگاه ندیدم

تا در شکن زلف سیاه تو زدم دست

از دامن دل دست تو کوتاه ندیدم

در مهر تو همره بجز از سایه نجستم

در عشق تو همدم بجز از آه ندیدم

دلگیرتر از چاه زنخدان تو بر ماه

در گوی زنخدان مهی چاه ندیدم

آشفته تر از موت که بر موی کمر گشت

من موی کسی تا بکمرگاه ندیدم

از خرمن سودای تو سرمایه ی خواجو

حاصل بجز از گونه چون کاه ندیدم

شمارهٔ ۲۷۵

از عمر چو این یک دو نفس بیش نداریم

بنشین نفسی تا نفسی با تو برآریم

چون دل بسر زلف سیاه تو سپردیم

باز آی که تا پیش رخت جان بسپاریم

جز غم بجهان هیچ نداریم ولیکن

گر هیچ نداریم غم هیچ نداریم

ز آنروی که از روی نگارین تو دوریم

رخسار زر اندوده بخونابه نگاریم

دیوانه آن غمزه ی عاشق کش مستیم

آشفته ی آن سلسله ی غالیه باریم

با طلعت زیبای تو در باغ بهشتیم

با بوی خوشت همنفس باد بهاریم

از باده نوشین لبت مست و خرابیم

وز نرگس مخمور تو در عین خماریم

هم در تو اگر زانک ز دست تو گریزیم

هم با تو اگر زانک پیام تو گزاریم

چون فاش شد این لحظه ز ما سرّ اناالحق

فتوی بده ای خواجه که مستوجب داریم

آنرا غم دارست که دور از رخ یارست

ما را چه غم از دار که رخ در رخ یاریم

دی لعل روان بخش تو می گفت که خواجو

خوش باش که ما رنج تو ضایع نگذاریم

شمارهٔ ۲۷۶

می درم جامه و از مدعیان می پوشم

می خورم جامی و زهری بگمان می نوشم

من چو از باده گلرنگ سیه روی شدم

چه غم از موعظه ی زاهد ازرق پوشم

هر که از مستی و دیوانگیم نهی کند

گو برو با دگری گوی که من بیهوشم

باده می نوشم و از آتش دل می جوشم

مگر آن آب چو آتش بنشاند جوشم

هر دم ای شمع چرا سرّ دل آری بزبان

نه من سوخته خون می‌خورم و خاموشم

مطرب پرده سرا چون بخراشد رک چنگ

نتوانم که من سوخته دل نخروشم

دامنم دوش گر از خون جگر پر می شد

این چه سیلست که امشب بگذشت از دوشم

یا رب آن باده نوشین ز کجا آوردند

که چنان مست ببردند ز مجلس دوشم

چون من از پای در افتادم و از دست شدم

دارم از لطف تو آن چشم که داری گوشم

طاقت بار فراق تو ندارم لیکن

چون فتادم چکنم می کشم و می کوشم

همچو خواجو دو جهان بیتو بیکجو نخرم

وز تو موئی بهمه ملک جهان نفروشم

شمارهٔ ۲۷۷

بدانک بوی تو آورد صبحدم بادم

وگرنه از چه سبب دل به باد می‌دادم

عنان باد نخواهم ز دست داد کنون

ولی چه سود که در دست نیست جز بادم

مرا حکایت آن مرغ زیرک آمد یاد

به پای خویش چو در دام عشقت افتادم

ز دست دیده دلم روز و شب به فریاد است

اگرچه من همه از دست دل به فریادم

مگر که سر بدهم ورنه من ز سر ننهم

امید وصل درین ره چو پای بنهادم

چو دجله گشت کنارم در آرزوی شبی

که باد صبحدم آرد نسیم بغدادم

گمان مبر که فراموش کردمت هیهات

ز پیشم ارچه برفتی نرفتی از یادم

مگر به گوش تو فریاد من رساند باد

وگرنه گر تو تویی کی رسی به فریادم

مگو که شیفته بر گلبنی شدی خواجو

که بی‌تو از گل و بلبل چو سوسن آزادم

شمارهٔ ۲۷۸

وقتست کز ورای سراپرده ی عدم

سلطان گل بساحت بستان زند علم

دریا فکنده ذیل بغلتاق فستقی

هر دم عروس غنچه برون آید از حرم

از کلک نقشبند قضا در تحیرم

کز سبزه بر صحیفه ی بستان زند رقم

آثار صنع بین که بتأثیر نامیه

هر دم لطیفه ئی بوجود آید از عدم

صحن چمن ز زمزمه ی بلبل سحر

گردد پر از ترنّم زیر و نوای بم

باز آب چشمه تیره شود چشمه ی حیات

وز صحن باغ رشگ برد گلشن ارم

جعد بنفشه بین ز نسیم سحرگهی

همچون شکنج طرّه خوبان گرفته خم

گر در چمن بخنده درآید گل دوروی

باور مکن که او بدوروئیست متّهم

نرگس چو شوخ دیدگی از سر نمنهد

نازک دلست غنچه از آن می شود دژم

بیچاره لاله هست دلش در میان خون

گوئی ز دست باد صبا می برم ستم

بر سرو سوسن از چه زبان می کند دراز

آزاده راز طعن زبان آوران چه غم

خواجو چو سرو تا نکنی پیشه راستی

نتوان نهاد در ره آزادگی قدم

بخرام سوی باغ که چون لعل دلبران

عیسی دمت نکهت انفاس صبحدم

و اطراف بوستان شده از سبزه و بهار

همچون بساط مجلس فرمانده عجم

بر یاد بزم آصف جمشید مرتبت

بر کف نهاده لاله ی دلخسته جام جم

شمارهٔ ۲۷۹

ما نوای خویش را در بینوائی یافتیم

فخر بر شاهان عالم در گدائی یافتیم

ز آشنا بیگانه گشتیم از جهان و جان غریب

در جوار قرب جانان آشنائی یافتیم

سالها بانگ گدائی بر در دلها زدیم

لاجرم بر پادشاهان پادشائی یافتیم

ای بسا شب کاندرین امّید روز آورده ایم

تا کنون از صبح وصلش روشنائی یافتیم

ترک دنیی گیر و عقبی زانگ در عین الیقین

زهد و تقوی را خلاف پارسائی یافتیم

چون ازین ظلمت سرای خاکدان بیرون شدیم

هر دو عالم روشن از نور خدائی یافتیم

سالکان راه حق را در بیابان فنا

از چهار و پنج و هفت و شش جدائی یافتیم

از جناب بارگاه مالک ملک وجود

هر زمان توقیع قدر کبریائی یافتیم

کفر و دین یکسان شمر خواجو که در لوح بیان

کافری را برتر از زهد ریائی یافتیم

شمارهٔ ۲۸۰

نکنم حدیث شکّر چو لبت گزیدم

چه کنم نبات مصری چو شکر مزیدم

بتوکی توان رسیدن چو ز خویش رفتم

ز تو چون توان بریدن چو ز خود بریدم

چه فروشی آب رویم که بملک عالم

نفروشم آرزویت که بجان خریدم

ندهم کنون ز دستت که ز دست رفتم

نروم ز پیش تیغت که بجان رسیدم

چه نکردم از وفا بتو میل کردم

چه ندیدم از جفا تا ز تو هجر دیدم

که برد خبر بیارم که ز اشتیاقش

ز خبر برفتم از وی چو خبر شنیدم

نکشیده زلف عنبر شکنش چو خواجو

نتوان بشرح گفتن که چها کشیدم

شمارهٔ ۲۸۱

من آن مرغ همایونم که باز چتر سلطانم

من آن نوباوه ی قدسم که نزل باغ رضوانم

چو جام بیخودی نوشم جهانرا جرعه دان سازم

چو در میدان عشق آیم فرس بر آسمان رانم

چراغ روز بنشیند شب ار چون شمع برخیزم

ز مهرم آستین پوشد مه ار دامن بر افشانم

ز معنی نیستم خالی بهر صورت که می بینم

بصورت نیستم مایل بهر معنی که می دانم

اگر پنهان بود پیدا من آن پیدای پنهانم

وگر نادان بود دانا من آن دانای نادانم

همای گلشن قدسم نه صید دانه و دامم

تذرو باغ فردوسم نه مرغ این گلستانم

چه در گلخن فرود آیم که در گلشن بود جایم

درین بوم از چه روپایم که باز دست سلطانم

من آن هشیار سرمستم که نبود بی قدح دستم

نگویم نیستم هستم بلی هم این و هم آنم

سراندازی سر افرازم تهی دستی جهان بازم

سبکساری گران سیرم سبک روحی گرانجانم

سپهر مهر را ما هم جهان عشق را شاهم

بتانرا آستین بوسم مغانرا آفرین خوانم

اگر دیو سلیمانم ز خاتم نیستم خالی

ولی مهر پری رویان بود مهر سلیمانم

چو خضرم زنده دل زیرا که عشقست آب حیوانم

چو نوحم گر زانرو که در چشمست طوفانم

بهر دردی که درمانم همان دردم دوا باشد

که هم درمان من دردست و هم دردست درمانم

منم هم چشم و هم طوفان که طوفانست در چشمم

منم هم جان و هم جانان که جانانست در جانم

برو از کفر و دین بگذر مرا از کفر دین مشمر

که هم ایمان من کفرست و هم کفرست ایمانم

که می گوید که از جمعی پریشان می شود خواجو

مرا جمعیت آن وقتست کز جمعی پریشانم

شمارهٔ ۲۸۲

رند و دردی کش و مستم چه توان کرد چو مستم

بر من ای اهل نظر عیب مگیرید که مستم

هر شبم چشم تو در خواب نمایند که گویند

نیست از باده شکیبم چکنم باده پرستم

ترک سر گفتم و از پای تو سر بر نگرفتم

در تو پیوستم و از هر دو جهان مهر گسستم

دست شستم ز دل و دیده خونبار ولیکن

نقش رخسار تو از لوح دل و دیده نشستم

گفتی از چشم خوش دلکش من نیستی آگه

بدو چشمت که ز خود نیستم آگاه که هستم

تا دل اندر گره زلف پریشان تو بستم

دست بنهاده ز غم بر دل و جان بر کف دستم

تا قیامت تو مپندار که هشیار توان شد

زین صفت مست می عشق تو کز جام الستم

چشم میگون ترا دیدم و سرمست فتادم

گره زلف تو بگشادم و زنّار ببستم

تو اگر مهر گسستی و شکستی دل خواجو

بدرستی که من آن عهد که بستم نشکستم

شمارهٔ ۲۸۳

با روی چون گلنارش از برگ سمن باز آمدم

با زلف عنبربارش از مشک ختن باز آمدم

تا آن نگار سیمبر شد شمع ایوانی دگر

مُردم چو شمع انجمن وز انجمن باز آمدم

گفتم ببینم روی او یا راه یابم سوی او

رفتم ز جان در کوی او وز جان و تن باز آمدم

از عشق آن جان جهان بگذشتم از جان و جهان

وز مهر آن سرو روان از نارون باز آمدم

چون باد صبح از بوستان آورد بوی دوستان

رفتم ز شوق از خویشتن وز خویشتن باز آمدم

تا برگ گلبرگ رخش دارم ندارم برگ گل

تا آمدم در کویش از طرف چمن باز آمدم

می رفت و می گفت ای گدا از من بیازردی چرا

گر زانک داری ماجرا بازآ که من باز آمدم

وقتی اگر من پیش ازین با خود ز راه بیخودی

گفتم کزو باز آیم از باز آمدن باز آمدم

خواجو بکام دوستان سوی وطن باز آمدی

ای دوستان از آمدن سوی وطن باز آمدم

شمارهٔ ۲۸۴

خیزید ای میخوارگان تا خیمه بر گردون زنیم

ناقوس دیر عشق را بر چرخ بوقلمون زنیم

هر چند از چار آخشیج و پنج حس در شش دریم

از چار حدّ نه فلک یکدم علم بیرون زنیم

گر رخش همّت زین کنیم از هفت گردون بگذریم

هنگام شب چون شبروان هنگامه بر گردون زنیم

بی دلستان دل خون کنیم وز دیدگان بیرون کنیم

بر یاد آن پیمان شکن پیمانه را در خون زنیم

مائیم چون مهمان او دور از لب و دندان او

هر لحظه ئی بر خوان او انگشت بر افیون زنیم

لیلی چو بنماید جمال از برقع لیلی مثال

در شیوه ی جان باختن صد طعنه بر مجنون زنیم

خواجو چه اندیشی ز جان دامن بر افشان بر جهان

ما را گر از جان غم بُود پس لاف عشقش چون زنیم

شمارهٔ ۲۸۵

خرّم آن روز که از خطّهٔ کرمان بروم

دل و جان داده ز دست از پی جانان بروم

با چنین درد ندانم که چه درمان سازم

مگر این کز پی آن مایهٔ درمان بروم

من که در مصر چو یعقوب عزیزم دارند

چه نشینم ز پی یوسف کنعان بروم

بعد ازین قافله در راه به کشتی گذرد

چو من دلشده با دیدهٔ گریان بروم

گرچه از ظلمت هجران نبرم جان به کنار

چون سکندر ز پی چشمهٔ حیوان بروم

تا نگویند که چون سوسن ازو آزادم

همچو باد از پی آن سرو خرامان بروم

چون سرم رفت و به سامان نرسیدم بی‌دوست

شاید اندر عقبش بی‌سر و سامان بروم

اگرش دور مخالف به عراق اندازد

من به پهلو ز پیش تا به سپاهان بروم

همچو خواجو گرم از گنج نصیبی ندهند

رخت بربندم و زین منزل ویران بروم

شمارهٔ ۲۸۶

ای نسیم سحری بوی بهارم برسان

شکری از لب شیرین نگارم برسان

حلقه ی زلف دلارام من از هم بگشای

شمسه ئی زان گره غالیه بارم برسان

تار آن سلسله ی مشک فشان بر هم زن

بوئی از نافه ی آهوی تتارم برسان

گرت افتد بدواخانه ی وصلش گذری

مرهمی بهر دل ریش فگارم برسان

دم بدم تا کنمش بر ورق دیده سواد

نسخه ئی زان خط مشکین غبارم برسان

تا دهم بوسه و بر بازوی ایمان بندم

رقعه ئی از خط آن لاله عذارم برسان

پیش از آن کز من دلخسته نماند دیار

مژده ئی از ره یاری بدیارم برسان

چون بدان بقعه رسی رقعه ی من در نظر آر

نام من محو کن و نامه بیارم برسان

گر بخمخانه ی آن مغبچه ات راه بُود

سر خُم برکن و داروی خمارم برسان

دارد آن موی میان از من بیچاره کنار

یا رب آنموی میان را بکنارم برسان

دل خواجو شد و برخاک درش کرد قرار

خبری زاندل بی صبر و قرارم برسان

شمارهٔ ۲۸۷

ای رخت شمع بُت پرستان شمع برون بر از شبستان

بر لب جوی و طرف بستان داد مستان زباده بستان

وی برخ رشگ ماه و پروین بشکر خنده جان شیرین

روی خوب تو یا مهست این چین زلف تو یا شبست آن

هندوی بُت پرست پستت آهوی شیر گیر مستت

رفته از دست من ز دستت برده آرام من بدستان

شکّرت شور دلنوازان مارت آشوب مهره بازان

سنبلت دام سرفرازان دهنت کام تنگ دستان

کفرت ایمان پاک دینان قامتت سرو راست بنیان

کاکلت شام شب نشینان پسته ات نقل مِی پرستان

مه مطرب بزن ربابی بُت ساقی بده شرابی

که ندارم بهیچ بابی سر سرو و هوای بستان

تا کی از خویشتن پرستی بگذر از بند خویش ورستی

همچو خواجو سزد بمستی گر شوی خاک راه مستان

شمارهٔ ۲۸۸

ای مِی لعل تو کام رندان

جعد تو زنجیر پای بندان

کفر تو ایمان پاک دینان

درد تو درمان دردمندان

لعل تو در خون باده نوشان

چشم تو در چشم چشم بندان

پسته ی تنگ تو نقل مستان

نرگس مستت بلای رندان

تشنه ی لعل تو می پرستان

کشته ی جور تو مستمندان

جور کشیدم ولی نه چندین

لطف شنیدم ولی نه چندان

بر دل خواجو چرا پسندی

اینهمه بیداد نا پسندان

شمارهٔ ۲۸۹

جان بده یا دگر اندیشه ی جانانه مکن

دام را بنگر ازین پس طلب دانه مکن

بسته ئی با می و پیمانه ز مستی پیمان

ترک پیمان کن و جان در سر پیمانه مکن

حرمت خویش نگهدار و مکن قصد حرم

ور شدی صید حرم روی بدین خانه مکن

اگرت دست دهد صحبت بیگانه و خویش

خویش را دستخوش مردم بیگانه مکن

گنج بردار و از این منزل ویران بگذر

ور مسیحا نفسی چون خر و ویرانه مکن؟

گر نداری سر آنک از سر جان درگذری

چشم در نرگس مستانه ی ترکانه مکن

تو هم ای ترک ختا ترک جفا گیر و مرا

صید آن کاکل شوریده ی جانانه مکن

ما چو روی از دو جهان در غم عشقت کردیم

هر دم از مجلس ما روی بکاشانه مکن

حلقه ی سلسله ی طرّه میفکن در پای

دل سودازدگان مشکن و دیوانه مکن

رخ میارای و قرار از دل مشتاق مبر

شمع مفروز و ستم بر دل پروانه مکن

گر نخواهی که کنی مشک فشانی خواجو

پیش گیسوی عروسان سخن شانه مکن

شمارهٔ ۲۹۰

چه خوش باشد میان لاله زاران

برغم دشمنان با دوستداران

گرامی دار مرغان چمن را

الا ای باغبان در نوبهاران

نفیر عاشقان در کوی جانان

صفیر بلبلان بر شاخساران

بنالم هر شبی در آرزویش

چو کبکان دری بر کوهساران

قیامت آنزمان باشد به تحقیق

که از یاران جدا مانند یاران

مرا در حلقه ی رندان درآرید

که می پرهیزم از پرهیزگاران

ز زلف بیقرار و چشم مستش

نمی ماند قرار هوشیاران

خوش آمد قامتش در چشم خواجو

صنوبر خوش بُود بر جویباران

شمارهٔ ۲۹۱

دلا از جان زبان درکش که جانان

نکو داند زبان بی زبانان

اگر برگ گلت باشد چو بلبل

مترس از خار خار باغبانان

طبیبانرا اگر دردی نباشد

چه غم باشد ز درد ناتوان

نیندیشد معاشر در شبستان

شبان تیره از حال شبانان

خرد با عشق برناید که پیران

زبون آیند در دست جوانان

ندارد موئی از موئی تفاوت

میان لاغر لاغر میانان

شراب تلخ چون شکّر کنم نوش

بیاد شکّر شیرین دهانان

اگر جانان برآرد کام جانم

کنم جانرا فدای جان جانان

میانش در ضمیر خرده بینان

دهانش در گمان خرده دانان

نشان دل چه می پرسی ز خواجو

نپرسد کس نشان بی نشانان

شمارهٔ ۲۹۲

چو چشم خفته بگشودی ببستی خواب بیداران

چو تاب طرّه بنمودی ببردی آب طرّاران

ترا بر اشک چون باران من گر خنده می آید

عجب نبود که در بستان بخندد غنچه از باران

چو فریاد گرفتاران بگوشت می رسد هر شب

چه باشد گر رسی روزی بفریادت گرفتاران

طبیب ار بیندت در خواب کز رخ پرده برداری

ز شوق چشم رنجورت بمیرد پیش بیماران

الا ای شمع دلسوزان چراغ مجلس افروزان

بجبهت ماه مه رویان بطلعت شاه عیاران

بقد سرو سرافرازان برخ صبح سحر خیزان

بخط شام سیه روزان بشکّر نقل میخواران

زما گر خرده ئی آمد بزرگی کن وزان بگذر

که آن بهتر که بر مستان ببخشایند هشیاران

ز ارباب کرم لطفی ورای آن نمی باشد

که ذیل عفو می پوشند بر جرم گنه کاران

کسی حال شبم داند که چون من روز گرداند

تو خفته مست با شاهد چه دانی حال بیداران

بقول دشمن ار پیچم عنان از دوست بی دینم

که ترک دوستی کفرست در دین وفاداران

بگو ای پیر فرزانه که شاگردان میخانه

برون آرند خواجو را بدوش از کوی خمّاران

شمارهٔ ۲۹۳

زهی روی تو صبح شب نشینان

خیالت مونس عزلت گزینان

دهانت آرزوی تنگدستان

میانت نکته باریک بینان

عذارت آفتاب صبح خیزان

جمالت قبله ی خلوت نشینان

بزلف کافرت آوردن ایمان

که اینست اعتقاد پاک دینان

چرا از خرمن حسن تو یک جو

نمی باشد نصیب خوشه چینان

چو این شکّر لبان جان می فزایند

خنک آنان که نشکیبند از اینان

برو خواجو و بر خاک درش بین

نشانهای جبین مه جبینان

شمارهٔ ۲۹۴

ای سر زلف تو لیلی و جهانی مجنون

عالمی بر شکن زلف سیاهت مفتون

خسروان شکّر شیرین سخنت را فرهاد

عاقلان طره ی لیلی صفتت را مجنون

خال زنگیت سیاهیست بغایت مقبل

زلف هندوت بلالیست بغایت میمون

سر موئیست میان تو ولی یکسر موی

در کنار من دلخسته ترا نیست سکون

از میان تو هر آن نکته که صورت بستم

بجز این معنی باریک نیامد بیرون

کاف و نون پیش من آنست که خود ممکن نیست

مگر آن زلف چو کاف و خم ابروی چو نون

چشم خونخوار تو چون تشنه بخون دل ماست

هست دور از تو مرا چشمی و صد چشمه ی خون

چون فغان من دلسوخته از گردونست

می رسانم همه شب آه و فلک بر گردون

هست یاقوت تو چون گفته ی خواجو شیرین

مهر رخسار تو چون محنت او روزفزون

شمارهٔ ۲۹۵

بر اشکم کهربا آبیست روشن

سرشکم بیتو خونابیست روشن

اگر گفتم که اشکم سیم نابست

خطا گفتم که سیمابیست روشن

شبی خورشید را در خواب دیدم

توئی تعبیر و این خوابیست روشن

شکنج زلف و روی دلفروزت

شبی تاریک و مهتابیست روشن

خطت از روشنائی نامه ی حسن

بگرد عارضت بابیست روشن

رخت در روشنی برد آب آتش

ولی در چشم ما آبیست روشن

دلم تا شد مقیم طاق ابروت

چو شمعی پیش محرابیست روشن

کجا از ورطه ی عشقت برم جان

چو می دانم که غرقابیست روشن

درش خواجو بهر بابی که خواهی

ز فردوس برین بابیست روشن

شمارهٔ ۲۹۶

آن لب شیرین همچون جان شیرین

وان شکنج زلف همچون نافه ی چین

جان شیرینست یا مرجان شیرین

نافه ی مشکست یا زلفین مشکین

عاقلان مجنون آنزلف چو لیلی

خسروان فرهاد آن یاقوت شیرین

عارضش بین بر سر سروار ندیدی

گلستانی بر فراز سرو سیمین

من بروی دوست می بینم جهانرا

وز برای دوست می خواهم جهان بین

شمع بنشست ای مه بی مهر برخیز

ناله ی مرغ سحر برخاست بنشین

سنبل سیراب را از برگ لاله

برفکن تا بشکند بازار نسرین

دلبران عاشق کشند اما نه چندان

بیدلان انده خورند اما نه چندین

جان تلخی می دهد خواجو چو فرهاد

جان شیرینش فدای جان شیرین

شمارهٔ ۲۹۷

نرگس مستت فتنه ی مستان

تشنه ی لعلت باده پرستان

روی تو ما را لاله و نسرین

کوی تو ما را گلشن و بستان

زلف سیاهت شام غریبان

روی چو ماهت شمع شبستان

در چمن افتد غلغل بلبل

چون تو در آئی سوی گلستان

طلعت زیبا یا قمرست این

لعل شکرخا یا شکرست آن

دست بخونم شسته و از من

هوش دل و دین برده بدستان

باده صافی خرقه صوفی

در کش و بر کش در ده و بستان

پرده بساز ای مطرب مجلس

باده بیار ای ساقی مستان

خواجوی مسکین بر لب شیرین

فتنه چو طوطی بر شکرستان

شمارهٔ ۲۹۸

ای بت یاقوت لب وی مه نامهربان

شمع شبستان دل گلبن بستان جان

گاه صبوحست و جام وقت شباهنگ و بام

صبح دوم در طلوع مرغ سحر در فغان

مردم چشمم شبی تا بسحر پاس داشت

گرچه بر ایوان ماست هندوی شب پاسبان

ای مه آتش عذار آب چو آتش بیار

آتش رخ بر فروز و آتش ما را نشان

گر بگشائی بقاب شمع فلک گو متاب

ور بنوازی نوا مرغ سحرگو مخوان

خواجو اگر عاشقی حاجت گفتار نیست

گونه زردت بسست شرح غمت را بیان

گر بزبان آوری سوسن آزاده ئی

برخی آزاده ئی کو نبود ده زبان

شمارهٔ ۲۹۹

ای لب و گفتار تو کام دل و قوت جان

لعل زمرّد نقاب گوهر یاقوت کان

زلف تو هندو نژاد لعل تو کوثر نهاد

هندوی آتش نشین کوثر آتش نشان

چشم گهرپاش من قلزم سیماب ریز

واه جگر تاب من صرصر آتش فشان

کاکل مشکین تو غالیه بر نسترن

سنبل پرچین تو سلسله بر ارغوان

هندوی زلف ترا برشه خاور کمین

زنگی خال ترا بر طرف چین مکان

شام سحر پوش را کرده زمه تکیه جای

چشمه ی خورشید را بسته ز شب سایبان

روی تو و خطّ سبز آینه ی چین و زنگ

لعل تو و خال لب طوطی و هندوستان

موی میانت که آن یک سر مو بیش نیست

نیست تو گوئی از او یک سر مو در میان

گرچه ز سر تا قدم در شب حیرت بسوخت

زنده دل آمد چو شمع خواجوی آتش زبان

شمارهٔ ۳۰۰

ای چشم می پرستت آشوب چشم بندان

وی زلف پر شکستت زنجیر پای بندان

مهپوش شب نمایت شام سحرنشینان

یاقوت جان فزایت کام نیازمندان

رویت بدل فروزی خورشید بت پرستان

زلفت بدستگیری اومید مستمندان

از شام روز پوشت سرگشته تیره روزان

وز نقش دلفریبت آشفته نقش بندان

آهوی نیمه مستت صیاد شیرگیران

هندوی بت پرستت زنّار هوشمندان

کفرت ز راه تحقیق ایمان پاک دینان

دردت ز روی تعیین درمان دردمندان

خواجو جفای دشمن تا کی کند تحمل

مپسند بروی آخر غوغای ناپسندان

شمارهٔ ۳۰۱

ای رخ تو قبله ی خورشید پرستان

پرتو روی چو مهت شمع شبستان

تشنه بخون من بیچاره ی مسکین

سنبل سیراب تو برطرف گلستان

با گل رویت چه زند لاله و نسرین

با سر کویت چه کنم گلشن و بستان

طلعت خورشیدوشت یا قمرست این

پسته ی شکّر شکنت یا شکرست آن

ای تنم از پای درآورده بافسوس

وی دلم از دست برون برده بدستان

سوز غم عشق تو در مجلس رندان

یاد می لعل تو در خاطر مستان

گر میم از پای در آرد نبود عیب

در سر سرخاب رود ستم دستان

خواجو اگر جان بدهد در غم عشقت

داد وی از زلف کژ سرزده بستان

شمارهٔ ۳۰۲

ببوستان می گل بوی لاله گون مستان

مگر ز دست سمن عارضان پردستان

جهان ز عمر تو چون داد خویش می گیرد

تو نیز کام دل از لذّت جهان بستان

کنونکه فصل بهاران رسید و موسم گل

خوشا نواحی یزد و نسیم اهرستان

چه نکهتست مگر بوی دوستانست این

چه منزلست مگر طرف بوستانست آن

منم جدا شده از یار و منقطع ز دیار

چو بلبلان چمن دور مانده از بستان

سفر گزیدم و بسیار خون دل خوردم

چو در مصیبت سهراب رستم دستان

باختیار کسی هرگز اختیار کند

جرون و تشنگی و باد گرم و تابستان

مکن ملامت خواجو که عاقلان نکنند

ز بیم حکم قضا اعتراض بر مستان

شمارهٔ ۳۰۳

در تابم از دو هندوی آتش پرستشان

کز دست رفت دنیی و دینم ز دستشان

از مشک سوده سلسله بر مه نهاده اند

زانرو که آفتاب بُود زیردستشان

بر طرف آفتاب چه در خور فتاده است

مرغول مشگ رنگ دلاویز پستشان

از حد گذشته اند بخوبی و لطف از آنک

زین بیش نیست حد لطافت که هستشان

مسکین دلم که بلبل بستان شوق بود

شد پای بند حلقه ی زلف چوستشان

نعلم نگر که باز بر آتش نهاده اند

آن هندوان کافر آتش پرستشان

صاحبدلان که بی خبرند از شراب شوق

در داده اند جرعه ی جام الستشان

یاران ز جام باده ی نوشین فتاده مست

خواجو از آن دو نرگس مخمور مستشان

شمارهٔ ۳۰۴

مرا ز هجر تو امّید زندگانی کو

در آرزوی توام لذّت جوانی کو

اگر نه عمر منی رسم بیوفائی چیست

وگر زمانه نئی شرط مهربانی کو

میان بادیه ی غم ز تشنگی مُردم

زلال مشربه ی عذب شادمانی کو

ز جام لعل سمن عارضان سیمین بر

مِی مروّق نوشین ارغوانی کو

درون مصطبه در جسم جام مینائی

ز دست یار سبک روح روح ثانی کو

میست کاب حیاتست در سیاهی شب

چو خضر وقت توئی آب زندگانی کو

وجود خاکی ما پیش از آنکه کوزه کنند

بگوی فاش که آن کوزه ی نهانی کو

گرفت این شب دیجورم از ستاره ملال

فروغ شعشعهٔ شمع آسمانی کو

مگر ز درد دلم بسته شد رهش ورنی

طلیعه ی نفس صبح کامرانی کو

صبا بگوی که تسکین جان آدم را

نسیم روضه ی فردوس جاودانی کو

برون ز کون و مکانست گرچه پروازم

خروش شهپر طاوس لامکانی کو

فتاده بر دو جهان پرتو تجلّی دوست

صفیر بلبل بستان لن ترانی کو

چو بانگ و ناله ی خواجو فتاد در ره عشق

غریو دمدمه ی کوس کاروانی کو

شمارهٔ ۳۰۵

آب آتش می رود زان لعل آتش فام او

می برد آرامم از دل زلف بی آرام او

خط بخونم باز می گیرند و خونم می خورند

جاودان نرگس مخمور خون آشام او

حاصل عمرم در ایشام فراقش صرف شد

چون خلاص از عشق ممکن نیست در ایام او

گرچه عامی را چو من سلطان نیارد در نظر

همچنان امید می دارم بلطف عام او

کام فرهاد از لب شیرین چو بو سی بیش نیست

خسرو خوبان چه باشد گر بر آرد کام او

گر خداوندان عقلم نهی منکر می کنند

پیش ما نهیست الا گوش بر پیغام او

بلبلان از بوی گل مستند و ما از روی دوست

دیگران از ساغر ساقی و ما از جام او

نام نیک عاشقان چون در جهان بدنامی است

نیک نام آنکو ببدنامی برآید نام او

خواجو از دامش رهائی چون تواند جست از آنک

پای بند عشق را نبود نجات از دام او

شمارهٔ ۳۰۶

خوشا کشته بر طرف میدان او

بخون غرقه در پای یکران او

خدنگی که گردد ز شستش رها

کنم دیده را جای پیکان او

بشمشیر کشتن چه حاجت که صید

حریصست بر تیر باران او

بر آنم چو شرطست در کیش ما

که قربان شوم پیش قربان او

مرا در جهان خود دلی بود و بس

کنون خون شد از درد هجران او

ره کعبه ی وصل نتوان برید

که حدّی ندارد بیابان او

گرت جوشن از زهد و تقوی بود

ز جان بگذرد تیر مژگان او

بدوران او توبه ی اهل عشق

ثباتی ندارد چو پیمان او

ز مستان او هوشمندی مجوی

که مستند از چشم مستان او

مگر او کنون دست گیرد مرا

که از دست رفتم ز دستان او

گرم چون قلم تیغ بر سر زند

نپیچم سر از خطّ فرمان او

شهیدست و غازی بفتوی عشق

چو شد کشته خواجو بمیدان او

چه حاجت که پیدا بگوید که اشک

گواهست بر درد پنهان او

شمارهٔ ۳۰۷

صبحست ساقیا می چون آفتاب کو

خاتون آب جامه ی آتش نقاب کو

چون لعل آبدار ز چشمم نمی رود

از جام لعل فام عقیق مذاب کو

درمانده ایم با دل غمخواره می کجاست

در آتشیم با جگر تشنه آب کو

اکنون که مرغ پرده ی نوروز می زند

ای ماه پرده ساز خروش رباب کو

دردیکشان کوی خرابات عشق را

بیرون ز گوشه ی جگر آخر کباب کو

گفتم چو بخت خویش مگر بینمت بخواب

لیکن ز چشم مست تو پروای خواب کو

خواجو که یک نفس نشدی خالی از قدح

مخمور تا بچیند نشیند شراب کو

شمارهٔ ۳۰۸

ای طبیب دل ریش از سر بیمار مرو

خسته مگذار مرا وز سر تیمار مرو

بجفا بر سر یاران وفادار میا

بوفا از پی خصمان جفاکار مرو

چند گوئی که روم روزی و ترک تو کنم

مکن ای یار زمن بشنو و زنهار مرو

ای دل ار شور شکر خنده ی شیرین داری

همچو فرهاد بده جان و بکهسار مرو

تیره شب در شکن طره ی دلدار مپیچ

وگرت راه غلط شد بشب تار مرو

بگذر از خالش و گیسوی سیاهش بگذار

در پی مهره بسر در دهن مار مرو

گر بود برگ گل سوریت از خار مترس

ور هوای چمنت نیست بگلزار مرو

اگرت خرقه سالوس شود دامنگیر

با مرقّع بدرخانه ی خمّار مرو

اگر از کعبه بمیخانه کشندت خواجو

برو ای خواجو و از میکده هشیار مرو

شمارهٔ ۳۰۹

بساز چاره ی این دردمند بیچاره

که دارد از غم هجرت دلی بصد پاره

چگونه تاب تجلّی عشقت آرد دل

چو تاب مهر تحمّل نمی کند خاره

دلم چو خیل خیال تو در رسد با خون

ببام دیده بر آید روان بنظّاره

مرا جگر مخور اکنون که سوختی جگرم

که بیتو هست مرا خود دلی جگر خواره

حجاب روز مکن زلف را چو می دانی

که هست جعد تو هر تار ازو شبی تاره

بجای گوهر وصل تو وجه سیم و زرم

سرشک مردم چشمست و رنگ رخساره

دلم ببوی تو بر باد رفت و می بینم

که در هوا طیران می کند چو طیاره

ضرورتست ببیچارگی رضا دادن

چو نیست از رخ آنماه مهربان چاره

مراد خواجو ازو اتّصال روحانیست

نه همچو بیخبران حظّ نفس امّاره

شمارهٔ ۳۱۰

ای ملک دلم خراب کرده

در کشتن من شتاب کرده

پیش لب لعلت آب حیوان

خود را ز خجالت آب کرده

رخساره ی لاله و سمن را

از سنبل تر نقاب کرده

جز زلف و رخت که دید روزی

شب سایه ی آفتاب کرده

پیرامن ماه خطّ سبزش

نقشیست ز مشک ناب کرده

جعد تو نسیم صبحدم را

سرمایه ی اضطراب کرده

خون جگرم بغمزه خورده

بنیاد دلم خراب کرده

ساقی غمت ز خون چشمم

می در قدح شراب کرده

بر آتش لعل آبدارت

خواجو دل و جان کباب کرده

شمارهٔ ۳۱۱

زهی ربوده خیال تو خوابم از دیده

گشوده آتش مهر تو آبم از دیده

فروغ روی تو تا دیده ام ز زیر نقاب

نمی رود همه شب آفتابم از دیده

چو رنگ و بوی گل و سنبل تو کردم یاد

گلم زیاد برفت و گلابم از دیده

شب دراز ندانم دو چشم جادویت

چه سحر کرد که بربود خوابم از دیده

ز دست دیده و دل در عذاب می بودم

چو دل نماند کنون در عذابم از دیده

ندانم از من بیدل چه دید مردم چشم

که ریخت خون دل درد یابم از دیده

بدیده دیده خون ریزم ار بریزد خون

چو درد و دیده توئی رخ نتابم از دیده

چه کیمیاست غمت جز خواص او خیزد

زرم ز چهره و سیم مذابم از دیده

بشد چو لعل تو بگشود درج لؤلؤ را

گهر ز خاطر و درّ خوشابم از دیده

گهی که جام صبوحی کشم بود حاصل

کبابم از دل ریش و شرابم از دیده

حدیث لعل تو خواجو چو در میان آورد

فاد دانه ی یاقوت نابم از دیده

شمارهٔ ۳۱۲

ای روانم بلب لعل تو آورده پناه

دلم از مهر تو آتش زده در خرمن ماه

از سر کوی تو هرگه که کنم عزم رحیل

خون چشمم بدود گرم و بگیرد سر راه

چون قلم قصّه ی سودای تو آرد بزبان

روی دفتر کند از دیده پر از خون سیاه

بسکه چون صبح در آفاق زنم آتش دل

نتواند که برآید شه سیاره پگاه

می کشم بار غم فرقت یاران قدیم

می شود پشت من خسته از آنروی دوتاه

محرمی کو که بُود همسخنم جز خامه

مونسی کو که شد همنفسم الّا آه

گر نسیم سحری بنده نوازی نکند

نکند هیچکس از یار و دیارم آگاه

چشم خونبارم اگر کوه گران پیش آید

بر سر آب روان افکندش همچون کاه

بگذرد هر نفس آن عمر گرامی از من

وز تکبّر نکند در من بیچاره نگاه

آب چشمت که ازو کوه بماند خواجو

روز رحلت نتوان رفت برون جز بشناه

فرض عینست که سازی اگرت دست دهد

سرمه ی دیده ی مقصود ز خاک در شاه

شمارهٔ ۳۱۳

ای خوشه چین سنبل پرچینت سنبله

وی بر قمر ز عنبر تر بسته سلسله

وی تیر چشم مست تو پیوسته در کمان

وی آفتاب روی تو طالع ز سنبله

بازار لاله بشکن و مقدار گل ببر

بر لاله زن گلاله و بر گل فکن کله

در ده شراب روشن و در تیره شب مرا

از عکس جام باده بر افروز مشعله

فصل بهار و موسم نوروز خوش بُود

در سر نوای بلبل و در دست بلبله

گُل جامه چاک کرده و نرگس فتاده مست

وز عندلیب در چمن افتاده غلغله

در وادی فراق چو خواجو قدم زند

از خون دل گیاش بروید ز مرحله

شمارهٔ ۳۱۴

قدحی ده، ای بر آتش تتقی ز آب بسته

که بآفتاب ماند ز قمر نقاب بسته

نظری کن ای زرویت دل نسترن گشاده

گذری کن ای ز بویت دم مشک ناب بسته

قمرت بخاک هندو خطی از حبش گرفته

شکرت بخطّ مشکین تب آفتاب بسته

شه عرصه ی فلک را بدوزخ دو دست برده

رخ ماه چارده را بدو شب حجاب بسته

بامید آنک روزی کشم از لب تو جامی

من دل شکسته دل در قدح شراب بسته

لب لعل آبدارت شکرت فتاده در می

سر زلف تابدارات گرهی بر آب بسته

دو کلاله ی معنبر شده گرد لاله چنبر

تتقی بر ارغوانت ز پر غراب بسته

دل هر شکسته دل بفریب صید کرده

من زار خسته دل را بکرشمه خواب بسته

من خسته چون ز عالم دل ریش در تو بستم

بسرت بگو که داری درم از چه باب بسته

بگشای عقده ی شب بنمای مه ز عقرب

که شد از نفیر خواجو گذر شهاب بسته

شمارهٔ ۳۱۵

برآمد ما هم از میدان سواره

ز عنبر طوق و از زر کرده یاره

گرفته از میان ما کناری

ولی ما غرقه ی خون بر کناره

شود در گردن جانم سلاسل

خیال زلف او شبهای تاره

برویم گر بخندد چرخ گوید

مگر در روز می بینم ستاره

چو در خاکم نهند از گوشه ی چشم

کنم در گوشه ی چشمش نظاره

تعالی الله چنان زیبانگاری

برش چون سیم و دل چون سنگ خاره

چو در طرف کمربند تو بینم

ز چشم من بیفتد لعل پاره

وضو سازم بآب چشم و هر دم

کنم بر خاک کویت استخاره

اگر عشقت بریزد خون خواجو

بجز بیچارگی با او چه چاره

شمارهٔ ۳۱۶

ای از گل رخسار تو خون در دل لاله

بر لاله ز مشک سیه افکنده کلاله

باز آی که چشم و رخت ای ماه غزل گوی

این عین غزال آمد و آن رشک غزاله

از خاک درت بر نتوان گشت که کردند

ما را بحوالی سرای تو حواله

آورده بخونم رخ زیبای تو خطّی

چون بنده مقرّست چه حاجت بقباله

آن جان که ز لعلت بگه بوسه گرفتم

دینیست ترا بر من دلسوخته حاله

برخیز و برافروز رخ از جام دلفروز

کز عشق لبت جان بلب آورد پیاله

از آتش مِی بین رخ گلرنگ نگارین

همچون ورق لاله پر از قطره ی ژاله

چشمم بمه چارده هرگز نشود باز

الّا به بُتی ماه رخ چارده ساله

تا گشت گرفتار سر زلف تو خواجو

چون موی شد از مویه و چون نال زناله

شمارهٔ ۳۱۷

این چه بویست ای صبا از مرغزار آورده ئی

مرحبا کارام جان مرغ زار آورده ئی

بهر جان بیقرار آدم خاکی نهاد

نکهتی از روضه ی دارالقرار آورده ئی

وقت خوش بادت که وقت دوستان خوش کرده ئی

تا ز طرف بوستان بوی بهار آورده ئی

سر و ما را چون کشیدی در بر آخر راست گوی

کز وصالش شاخ شادی را ببار آورده ئی

عقل را از بوی می مست و خراب افکنده ئی

چون حدیثی از لب میگون یار آورده ئی

یک نفس تار سر زلفش ز هم بگشوده ئی

وز معانی این همه مشک تتار آورده ئی

در چنین وقتی که خواجو در خمار افتاده است

جان فدا بادت که جامی خوشگوار آورده ئی

شمارهٔ ۳۱۸

از مشک سوده دام بر آتش نهاده ئی

یا جعد مشک فام بر آتش نهاده ئی

زلفت بر آب شست فکندست یا ز زلف

بر طرف دانه دام بر آتش نهاده ئی

بازم بطرّه از چه دلاویز می کنی

چون فلفلم مدام بر آتش نهاده ئی

زان لعل آبدار که همرنگ آتشست

نعلم علی الدّوام بر آتش نهاده ئی

هم فلفلست بر آتش و هم نعل تافتست

برنام من کدام بر آتش نهاده ئی

دلهای شیخ و شاب بخون درفکنده ئی

جانهای خاص و عام بر آتش نهاده ئی

از زلف مشکبوی تو مجلس معطّرست

گوئی که عود خام بر آتش نهاده ئی

آبی بر آتشم زن از آن آتش مذاب

کاب و گلم تمام بر آتش نهاده ئی

چون آبگون قدح ز می آتش نقاب شد

پنداشتم که جام بر آتش نهاده ئی

خواجو برو بآب خرابات غسل کن

گر رخت ننگ و نام بر آتش نهاده ئی

شمارهٔ ۳۱۹

من کیم زاری نزار افتاده ئی

پر غمی بیغمگسار افتاده ئی

دردمندی رنج ضایع کرده ئی

مستمندی سوگوار افتاده ئی

مبتلائی در بلا فرسوده ئی

بی قرینی بی قرار افتاده ئی

باد پیمائی بخاک آغشته ئی

خسته جانی دل فگار افتاده ئی

نیمه مستی بی حریفان مانده ئی

می پرستی در خمار افتاده ئی

بی کسی از یار غایب گشته ئی

ناکسی از چشم یار افتاده ئی

اختیار از دست بیرون رفته ئی

بیخودی بی اختیار افتاده ئی

عندلیبی از گل سوری جدا

خسته ئی دور از دیار افتاده ئی

پیش چشم آهوان جان داده ئی

بر ره شیران شکار افتاده ئی

دست بر دل خاک بر سر مانده ئی

بر سر ره خاکسار افتاده ئی

رو بغربت کرده فرقت دیده ئی

بی عزیزان مانده خوار افتاده ئی

بیدل و بی یار رحلت کرده ئی

بی زر و بی زور زار افتاده ئی

همچو خواجو پای در گل مانده ئی

بر سر پل مانده بار افتاده ئی

شمارهٔ ۳۲۰

گِرد ماه از مشک چنبر کرده ئی

ماه را از مشک زیور کرده ئی

شام شبگون قمر فرسای را

سایبان مهر انور کرده ئی

در شبستان عبیر افشان زلف

شمع کافوری ز رخ برکرده ئی

از چه رو بستانسرای خلد را

منزل هندوی کافر کرده ئی

روز را در سایه ی شب برده ئی

شام را پیرایه ی خور کرده ئی

لعل دُرپاش زمرّد پوش را

پرده دار عقد گوهر کرده ئی

تا بدست آورده ئی طغرای حسن

ملک خوبی را مسخّر کرده ای

ای مه آتش عذار آن آب خشک

کابگیر آتش تر کرده ئی

بر کفم نه گرچه خون جان ماست

آنک در نصفی و ساغر کرده ئی

جان خواجو را ز جعد عنبرین

هر زمان طوقی معنبر کرده ئی

شمارهٔ ۳۲۱

گرفتمت که بگیرم عنان مرکب تازی

کجا روم که فرس بر من شکسته نتازی

تو شاهبازی و دانم که تیهوان نتوانند

که در نشیمن عنقا کنند دعوی بازی

شبان تیره بسی برده ام بآخر و روزی

شبی چو زلف سیاهت ندیده ام بدرازی

ضرورتست که پیشت چو شمع سوزم و سازم

گرم چو شمع بسوزی ورم چو عود بسازی

مرا بضرب تو چون چنگ سرخوشست ولیکن

تو دانی ار بزنی حاکمی و گر بنوازی

بدوستی که چو دل قلب و نادرست نیایم

گرم در آتش سوزنده همچو زر بگدازی

بخون بشوی مرا چون قتیل تیغ تو گشتم

که در شریعت عشقت شهید باشم و غازی

چو روشنست که نور بقا ثبات ندارد

بناز خویش و نیاز من شکسته چه نازی

فدای جان تو خواجو اگر قتیل تو گردد

ولی بقتل وی آن به که دست خویش نیازی

شمارهٔ ۳۲۲

اگر تو عشق نبازی بعمر خویش چه نازی

که کار زنده دلان عشق بازی است نه بازی

مرا بجور رقیبان مران ز کوی حبیبان

درون کعبه چه باک از مخالفان حجازی

میان حلقه ی رندان مگو ز توبه و تقوی

بیان عشق حقیقی مجو ز عشق مجازی

مکن ملامت رامین اگر ملازم ویسی

مباش منکر محمود اگر مقرّ ایازی

بمیر بر سر کویش گرت بُود سر کویش

که پیش اهل حقیقت شهید باشی و غازی

کنند گوشه نشینان کنج خلوت چشمم

هزار میخی مژگان بخون دیده ی نمازی

بتیرگی و درازی شب چو دوش ندیدم

اگرچه زلف تو از دوش بگذرد بدرازی

متاب روی ز مهر ارچه آفتاب منیری

بحُسن خویش مناز ارچه در تنعّم و نازی

بسوی ما نظر کن ز روی لطف و کرامت

بکوی ما گذری کن ز راه بنده نوازی

بزیر پای تو خواجو اگر چو مور بمیرد

ترا خبر نبُود بر فراز ابرش تازی

اگرچه بلبل باغ محبّتست ولیکن

مگس چگونه کند پیش باز دعوی بازی

شمارهٔ ۳۲۳

دلا تا طلعت سلمی نیابی

بدینی روضه ی عقبی نیابی

ز هستی رونق مستی نبینی

ز توبه لذت تقوی نیابی

درین بتخانه تا صورت پرستی

نشان از عالم معنی نیابی

چو مجنون تا درین حی زنده باشی

طناب خیمه ی لیلی نیابی

عصا تا در کفت ثعبان نگردد

ز چوبی معجزه موسی نیابی

نشان دوست از دشمن چه پرسی

که از خر منطق عیسی نیابی

اگر ملک سلیمان در نبازی

چو سلمان طلعت سلمی نیابی

غلام عشق شو کز مفتی دل

ورای عاشقی فتوی نیابی

چو طفلان گر بنقشی بازمانی

بغیر از صورت مانی نیابی

برو خواجو که از سلطان عشقش

برون از آب چشم اجری نیابی

اگر شعری ز شعری بگذرانی

بشعری رفعت شعری نیابی

شمارهٔ ۳۲۴

ای سر زلف ترا پیشه سمن فرسائی

وی لب لعل تر ای عادت روح افزائی

رقم از غالیه بر صفحه ی دیباچه زنی

مشک تاتار چرا بر گل سوری سائی

لعل در پوش گهرپاش ترا لؤلؤی تر

چه کند کز بن دندان نکند لالائی

روی خوب تو جهانیست پر از لطف و جمال

وین عجبتر که تو خورشید جهان آرائی

گفته بودی که ازو سیر بر آیم روزی

چون مرا جان عزیزی عجب ار برنائی

همه شب منتظر خیل خیال تو بود

مردم دیده ی من در حرم بینائی

گر نپرسی خبر از حال دلم معذوری

که سخن را نبود در دهنت گنجائی

تو مرا عمر عزیزی و یقین می دانم

که چو رفتی نتوانی که دگر بازآئی

لب شیرین تو خواجو چو بدندان بگرفت

از جهان شور برآورد بشکر خائی

شمارهٔ ۳۲۵

چون نئی سرگشتهٔ چوگان چو گوی

رو بترک گوی سرگردان بگوی

گوی چون با زخم چوگانش سریست

بوک چوگان سر فرود آرد بگوی

تشنگان را بر کنار جو ببین

کشتگانرا در میان خون بجوی

عارفان در وجد و ما در های های

مطربان در شور و ما در های هوی

تشنه ی خمخانه باشد جان من

کوزه گر چون از گِلم سازد سبوی

گر شوم خاک رهت کو راه آن

ور نهم رو بردرت کو آب روی

شاید ار بر چشمها جایت کنند

زانکه گُل خوشتر بُود برطرف جوی

با رُخت خورشید تابان گو متاب

با قدت سرو خرامان گو مروی

دل که بر خاک درت گم کرده ام

می برم در زلف مشکین تو بوی

گر ترا با موی می باشد سری

فرق نبود موئی از من تا بموی

با لبت خواجو ز آب زندگی

گر نشوید دست دست از وی بشوی

شمارهٔ ۳۲۶

شبست و خلوت و مهتاب و ساغر ای بت ساقی

بریز خون صراحی بیار باده ی باقی

خوشا بوقت سحر بر سماع بلبل شب خیز

شراب راوقی از دست لعبتان رواقی

تو خضر وقتی و شب ظلمتست در قدح آویز

که باده آب حیاتست خاصه از لب ساقی

نوای نغمه ی عشاق از اصفهان چه خوش آید

مرا که میل عراقست و شاهدان عراقی

دوای درد جدائی کجا بصبر توان کرد

بیار شربت وصل ار طبیب درد فراقی

مقیم طاق دو ابروی تست مردم چشمم

و گرچه جفت غمم بیتو در زمانه تو طاقی

کجا بگرد سمندت رسد پیاده ی مسکین

بدین صفت که تو گردون خرام برق براقی

تو آفتاب بلندی ولی زوال نداری

تو ماه مهرفروزی ولی بری ز محاقی

تو خون خواجو اگر می خوری غریب نباشد

که از نتیجه ی خونخوارگان جنگ براقی

شمارهٔ ۳۲۷

گر آن مه در نظر بودی چه بودی؟

ورش بر ما گذر بودی چه بودی؟

مرا کز بیخودی از خود خبر نیست

گر او را این خبر بودی چه بودی؟

اگر چون آن پری پیکر در آفاق

پری روی دگر بودی چه بودی؟

بدینسان کز نظر یکدم جدا نیست

گرش با ما نظر بودی چه بودی؟

مرا گویند درمان تو صبرست

دریغا صبر گر بودی چه بودی؟

روانم در شب هجران بفرسود

گر آنشب را سحر بودی چه بودی؟

مرا چون با سر زلفت سری هست

گرم پروای سر بودی چه بودی؟

چو بر بام تو باشد مرغ را راه

مرا گر بال و پر بودی چه بودی؟

ز خواجو سیم و زر داری تمنّا

گر او را سیم و زر بودی چه بودی؟

شمارهٔ ۳۲۸

ای میان تو چو یک موی و دهان یکسر موی

نتوان دیدن از آن موی میان یک سر موی

بی میان و دهن تنگ تو از پیکر و دل

زین ندارم بجز از موئی وزان یک سر موی

ناوک چشم تو گر موی شکافد شاید

کابروت فرق ندارد ز کمان یک سر موی

تو بهنگام سخن گر نشوی موی شکاف

کس نیابد ز دهان تو نشان یک سر موی

ور نیاید دهنت در نظر ای جان جهان

نکنم میل سوی جان و جهان یک سر موی

تاب تیر تو ندارم که ندارد فرقی

ناوک غمزه ات از نوک سنان یک سر موی

زاهد صومعه در حلقه ی زنّار شود

گر شود از سر زلف تو عیان یک سر موی

نکشد این دل دیوانه سودائی من

سر از آن سلسله مشک فشان یک سر موی

خواجو ار زانک بهر موی زبانی گردد

نکند از غم عشق تو بیان یک سر موی

شمارهٔ ۳۲۹

خرامنده سروی برخ گلستانی

فروزنده ماهی بلب دلستانی

بهشتی برخسار و در حسن حوری

جهانی بخوبی و در لطف جانی

نه حور بهشت از طراوت بهشتی

نه سرو روان از لطافت روانی

ببالا بلندی بیاقوت قندی

بگیسو کمندی بابرو کمانی

ز مشک ختن بر عذارش غباری

ز شعر سیه بر رخش طیلسانی

در آشفتگی زلفش آشوب شهری

لبش در شکر خنده شور جهانی

بهنگام دل بردن آن چشم جادو

توانائی و خفته چون ناتوانی

چو هندو سر زلفش آتش نشینی

چو کوثر لب لعلش آتش نشانی

چو هندو سر زلفش آتش نشینی

چو کوثر لب لعلش آتش نشانی

سفر کرد خواجو ز درد جدائی

فرو خواند بر دوستان داستانی

شمارهٔ ۳۳۰

ای دلم ز زلف سیهت زنّاری

نافه ی مشک تتار از سر زلفت تاری

خط مشکین تو از غالیه بر صفحه ی ماه

گرد آن نقطه ی موهوم کشد پرگاری

بر گل عارضت آن خال سیاه افتادست

همچو زنگی بچه ئی بر طرف گلزاری

گر کسی برخورد از لعل لبت اولی من

ور دل از دست رود در سر زلفت باری

کار زلف سیهت گر بدلم دربندست

سهل باشد اگرش زین بگشاید کاری

دلم آن طرّه هندو بسیه کاری برد

چون فتادم من بیدل بچنان طرّاری

نرگس مست تو گر باده چنین پیماید

نیست ممکن که ز مجلس برود هشیاری

گرهی از شکن زلف چلیپا بگشای

تا بهر موی ببندم پس ازین زنّاری

ظاهر آنست که ضایع گذرد عمر عزیز

مگر آن دم که بر آری نفسی با یاری

میل خاطر بگلستان نکشد خواجو را

اگرش دست دهد طلعت گلرخساری

شمارهٔ ۳۳۱

تو آن ماه زهره جبینی و آن سرو لاله عذاری

که بر لاله غالیه سائی و از طرّه غالیه باری

عقیقست یا لب شیرین عذارست یا گل و نسرین

جمالست یا مه و پروین گلاله ست یا شب تاری

گهی می کشی بفریبم گهی می کشی بعتابم

چه کردم که با من مسکین طریق وفا نسپاری

جدائی زمن چه گزینی چو دانی که صبر ندارم

وفا از تو چشم چه دارم چو دانم که مهر نداری

خوشا بر ترنم بلبل صبوحی و جام لبالب

خوشا با بتان سمن رخ حریفی و باده گساری

ز اوصاف حور بهشتی نشان داده لعبت ساقی

ز انفاس گلشن رضوان خبر داده باد بهاری

چو خواجو چه زهد فروشی چو از جام می نشکیبی

ز خوبان کناره چه گیری چو در آرزوی کناری

شمارهٔ ۳۳۲

بخوبی چو یار من نباشد یاری

نگاری مهوشی بتی عیاری

چو رویش کو لاله ئی چو قدش سروی

چو خالش کو مهره ئی چو زلفش ماری

شب زلفش بر قمر نهد زنجیری

خط سبزش گرد گل کشد پرگاری

شکار افکن آهویش خدنگ اندازی

سمن سا هندویش پریشان کاری

ز زلفش در هر سری بود سودائی

ز چشمش در هر طرف بود بیماری

اگر باری از غمم ندارد بر دل

دلم باری جز غمش ندارد باری

بدلداری کردنش نباشد میلی

ولی جز دل بردنش نباشد کاری

گر انکارم می کنند کو بیدینست

نباشد جز با بتان مرا اقراری

چو خواجو خواهم که جان بروفشانم

ولیکن جان را کجا بود مقداری

شمارهٔ ۳۳۳

ای آفتاب رویت در اوج دلفروزی

وی تیر چشم مستت در عین دیده دوزی

در چنگ آرزویت سوزم چو عود و سازم

چون چنگم ار بسازی چون عودم ار بسوزی

رفتیم و روز وصلت روزی نبود ما را

یا رب شب جدائی کس را مباد روزی

ای شمع جمع مستان بخرام در شبستان

تا بزم می پرستان از چهره برفروزی

گفتی شبی که وصلم هم روزی تو باشد

ای روز وصل جانان آخر کدام روزی

در نیم شب برآید صبح جهان فروزم

گر نیم شب در آید خورشید نیم روزی

گل گرچه از لطافت بستان فروز باشد

نبود چو آن سمنبر در بوستان فروزی

خواجو بچشم معنی کی نقش یار بینی

تا چشم نقش بین را ز اغیار برندوزی

شمارهٔ ۳۳۴

گهم رانی و گه دشنام خوانی

تو دانی گر بخوانی ور برانی

من از عالم برون از آستانت

نمی دانم دری باقی تو دانی

چه باشد گر غریبی را بپرسی

چه خیز گر اسیری را بخوانی

ز بس کز ناله ی من در فغانست

کند کوه گرانم دل گرانی

چو من دور از تو بر آتش نشستم

تو می خواهی که بر خاکم نشانی

بزد راهم سماع ارغنونی

ببرد آبم شراب ارغوانی

بیا تا با جوانان باده نوشیم

که بر بادست دوران جوانی

زهی رویت گل باغ بهشتی

خط سبزت مثال آسمانی

ترا سرو روان گفتن روانیست

که از سر تا قدم عین روانی

چو نام شکرت گفتم خرد گفت

ندیدم کس بدین شیرین زبانی

خضر گر چشمه ی نوشت بدیدی

بشستی دست از آب زندگانی

بهر سو گو مرو چشم تو زانروی

که بر مردم فتد از ناتوانی

بیاد لعل دُرپاش تو خواجو

کند گاه سخن گوهر که فشانی

شمارهٔ ۳۳۵

باده ی گلگون مرا و طلعت سلمی

شربت کوثر ترا و جنّت اعلی

صحبت شیرین طلب نه حشمت خسرو

مهر نگارین کزین نه ملکت کسری

دیو بود طالب نگین سلیمان

طفل بود در هوای صورت مانی

چند کنی دعوتم بتقوی و توبه

خیز که ما کرده ایم توبه ز تقوی

از سر مستی کشیده ایم چو مجنون

رشته ی جان در طناب خیمه ی لیلی

زلف کژش بین فتاده بر رخ زیبا

راست چو ثعبان نهاده در کف موسی

عقل تصور نمی کند که توان دید

صورت خوبش مگر بدیده معنی

موسی جان بر فراز طور محبت

دیده ز رویش فروغ نور تجلّی

بوی عبیرست یا نسیم بهاران

باغ بهشتست یا منازل سلمی

یاد بود چون تو در محاوره آئی

با لب لعلت حکایت دم عیسی

راه ندارد بکوی وصل تو خواجو

دست گدایان کجا رسد بتمنّی

شمارهٔ ۳۳۶

برخیز که بنشیند فریاد ز هر سویی

زان پیش که برخیزد صد فتنه ز هر کویی

در باغ بتم باید کز پرده برون آید

ورنی به چه کار آید گل بی‌رخ گل‌رویی

آن موی‌میان کز مو بر موی کمر بندد

مویی و میان او فرقی نکند مویی

دل باز به جان آید کز وی خبری یابد

بلبل به فغان آید کز گل شنود بویی

آن سرو خرامانم هر لحظه به چشم آید

انصاف چه خوش باشد سروی به لب جویی

گر دست رسد خواجو برخیز چو سرمستان

با زلف چو چوگانش امروز بزن گویی

شمارهٔ ۳۳۷

دلکم برد بغارت ز برم دلبرکی

سر فرو کرده پری پیکرک از منظرکی

نرگس هندوک مستک او جادوکی

سنبل زنگیک پستک او کافرکی

بختکم شورک از آن زلفک شورانگیزک

سخنش تلخک و شیرین لبکش شکّرکی

چشمم از لعلک دُرپوشک او دُرپاشک

لیکن از منطقکش هر سخنی گوهرکی

دلکم شد سر موئی و چو موئی تنکم

تا جدا ماند کنارم ز میان لاغرکی

بر دلم عیب نگیرید که دیوانک کیست

چه کند نیست گزیرش ز پری پیکرکی

قدکم شد چو سر زلف صنوبر قدکی

رخکم گشت چو زر در غم سیمین برکی

از تو ای سرو قدک کیست که بر خواهد خورد

گرچه از سرو خرامان نخورد کس برکی

سرک اندر سرک عشق تو کردم لیکن

با من خسته دلک نیست ترا خود سرکی

غمک می خورم و نیست غمت غمخورکم

هیچ گوئی که مرا بود گهی غمخورکی

خواجو از حلقکک زلف تو شد حلقه بگوش

زانک عیبی نبود گر بودت چاکرکی

شمارهٔ ۳۳۸

گر تو شیرین شکر لب به شکر خنده درآیی

به شکر خندهٔ شیرین، دل خلقی بربایی

آن نه مرجان خموش است که جانیست مصوّر

وان نه سرچشمهٔ نوش است که سرّیست خدایی

وصف بالای بلندت به سخن راست نیاید

با تو چون راست توان گفت به بالا که بلایی

سرو را کار ببندد چو میان تنگ ببندی

روح را دل بگشاید چو تو برقع بگشایی

همه گویند که آن ترک ختایی بچه زآن روی

نکند ترک خطا با تو که ترک است و ختایی

چون در آیی نتوانم که مراد از تو بجویم

که من از خود بروم چون تو پری چهره درآیی

تو جدایی که جدایی طلبی هر نفس از ما

گرچه هر جا که تویی در دل پر حسرت مایی

من به غوغای رقیبان ز درت باز نگردم

که گدا گر بکشندش نکند ترک گدایی

وحشی از قید تو نگریزد و خواجو ز کمندت

که گرفتار بتان را نبود روی رهایی

شمارهٔ ۳۳۹

ای آینه قدرت بیچون الهی

نور رخت از طرّه شب برده سیاهی

خط بر رخ زیبای تو کفرست بر اسلام

رخسار و سر زلف تو شرعست و مناهی

آن جسم نه جسمست که روحیست مجسّم

وان روی نه رویست که سرّیست الهی

در خرمن خورشید زند آه من آتش

زان در تو نگیرد که نداری رخ کاهی

هرگه که خرامان شوی ای خسرو خوبان

صد دل برود در عقبت همچو سپاهی

خواجو سخن وصل مگو بیش که درویش

لایق نبود بر کتفش خلعت شاهی

شمارهٔ ۳۴۰

ای لاله زار آتش روی تو آب روی

بر باد داده آب رخ من چو خاک کوی

از من مشوی دست که من بیتو شسته ام

هم روبآب دیده و هم دست از آبروی

با پرتو جمال تو خورشید گو متاب

با قامت بلند تو شمشاد گو مروی

خوش بر کنار چشمه ی چشمم نشسته ئی

آری خوشست سرو سهی بر کنار جوی

یارب سرشک دیده گریانم از چه باب

و آیا شکنج زلف پریشانت از چه روی

شرح غمم چو آب فرو خواند یک بیک

حال دلم چو باد فرو گفت مو بموی

تا کی حدیث زلف تو در دل توان نهفت

مشک ختن هر آینه پیدا شود ببوی

روزی اگر بتیغ محبّت شوم قتیل

خونم از آن سیه دل نامهربان بجوی

خواجو بآب دیده گر از خود نشست دست

در آتش فراق برو دست ازو بشوی

شمارهٔ ۳۴۱

چون پیکر مطبوعت در معنی زیبائی

صورت نتوان بستن نقشی به دلارائی

با نرگس مخمورت بیمست ز بیماری

با زلف چلیپایت ترسست ز ترسائی

مجنون سر زلفت لیلی به دلاویزی

فرهاد لب لعلت شیرین به شکرخائی

چون سرو سهی می‌کرد از قدّ تو آزادی

می‌داد به صد دستش بالای تو بالائی

آن‌را که بود در سر سودای سر زلفت

گردد چو سر زلفت سرگشته و سودائی

گفتم که به دانائی از قید تو بگریزم

لیکن بشد از دستم سر رشته‌ی دانائی

زان مردمک چشمم بی اشک نیارامد

کارام نمی‌باشد در مردم دریائی

در مذهب مشتاقان ننگست نکونامی

در دین وفاداران کفرست شکیبائی

از لعل روان بخشت خواجو چو سخن راند

ظاهر شود از نطقش اعجاز مسیحائی

شمارهٔ ۳۴۲

خودپرستی مکن ار زان که خدا می‌طلبی

در فنا محو شو ار ملک بقا می‌طلبی

خبر از درد نداری و دوا می‌جویی

اثر از رنج ندیدی و شفا می‌طلبی

ساکن دیری و از کعبه نشان می‌پرسی

در خرابات مغانی و خدا می‌طلبی

کارت از چین سر زلف بتان در گره است

وین عجب‌تر که از آن مشک ختا می‌طلبی

اگر از سرو قدان مهر طمع می‌داری

از بن زهر گیا مهر گیا می‌طلبی

خبر از انده یعقوب نداری و مقیم

بوی پیراهن یوسف ز صبا می‌طلبی

کی دل مرده‌ات از باد صبا زنده شود

نفس عیسوی از باد هوا می‌طلبی

دُردیِ دَردکش ار زان که دوا می‌خواهی

بادهٔ صاف خور ار زانک صفا می‌طلبی

خیز خواجو که در این گوشه نوا نتوان یافت

به سپاهان رو اگر زانک نوا می‌طلبی

شمارهٔ ۳۴۳

ای که بر دیدهٔ صاحب‌نظران می گذری

پرده بردار که تا خلق ببینند پری

می‌روی فارغ و خلقی نگران از پس و پیش

تا تو یک ره ز سر لطف در ایشان نگری

همه شب منتظر موکب صبحم که مرا

بوی زلف تو دهد نکهت باد سحری

بامدادان که صبا حلّه خضرا پوشد

نوعروسان چمن را بگه جلوه گری

این طراوت که تو داری چو بگلزار آئی

گل رویت ببرد رونق گلبرگ طری

در کمالیت حسنت نرسد درک عقول

هر چه در خاطرم آید تو از آن خوبتری

وه که گر پرده براندازی و زین پرده زنی

پردهٔ راز معمّای جهان را بدری

ور بدین شکل و شمایل بدر آئی روزی

نه دل من که دل خلق جهانی ببری

خون خواجوست بتا ریخته بر خاک درت

تا بدانی که دگر باره به عزّت گذری

شمارهٔ ۳۴۴

مهست یا رخ آن آفتاب مهرافزای

شبست یا خم آن طرّه قمر فرسای

مرا مگوی که دل در کمند او مفکن

بدان نگار پریچهر گو که دل مربای

چه سود کان مه محمل نشین نمی گوید

که بیش ازین مخروش ای درای هرزه درای

مرا بزلف تورایست از انک طوطی را

گمان مبر که بهندوستان نباشد رای

نوای نغمه ی چنگم چه سود چون همه شب

خیال زلف توام چنگ می زند در نای

ببوی زلف سیاهت بباد دادم عمر

مرا که گفت که بنشین و باد می پیمای

اگرچه عمر منی ای شب سیه بگذر

و گرچه جان منی ای مه دو هفته برای

چو روشنست که عمر این همه نمی پاید

مرا چو عمر عزیزی تو نیز بیش مپای

خوشا بفصل بهاران فتاده وقت صبوح

نوای پرده سرا در هوای پرده سرای

اگر خروش برآرد چو بلبلان خواجو

چه غم خورد گل سوری ز مرغ نغمه سرای

ز شور شکّر شعرم نوای عشق زنند

ببوستان سخن طوطیان شکّر خای

شمارهٔ ۳۴۵

چگونه سرو روان گویمت که عین روانی

نه محض جوهر روحی که روح جوهر جانی

کدام سرو که گویم براستی بتو ماند

که باغ سرو روانی و سرو باغ روانی

تو آن نئی که توانی که خستگان بلا را

بکام دل برسانی و جان بلب نرسانی

چه جرم رفت که رفتی و در غمم بنشاندی

چه خیزد ار بنشینی و آتشم بنشانی

برون نمی روی از دل که حال دیده ببینی

نمی کشی مگر از درد و حسرتم برهانی

زهر که دل برباید تو دل رباتر ازوئی

ز هر چه جان بفزاید تو جان فزاتر از آنی

نهاده ام سر خدمت بر آستان ارادت

گرم بلطف بخوانی و گر بقهر برانی

اگر امان ندهد عمر و بخت باز نگردد

کجا بصبر میسر شود حصور امانی

مکن ملامت خواجو بعشقبازی و مستی

که برکناری و دانم که حال غرقه ندانی

شمارهٔ ۳۴۶

ترک صورت کن اگر عالم معنی طلبی

کوس عزلت زن اگر ملکت کسری طلبی

سر خود پیش نه ار پای درین راه نهی

غرق این بحر شو ار درّ تمنّی طلبی

گر نه ماری بچه معنی نروی از سر گنج

ورنه طفلی بچه رو صورت مانی طلبی

راه آدم زنی و روضه ی رضوان جوئی

عیب مجنون کنی و خیمه ی لیلی طلبی

خاک گوساله ی زرّین شوی از بی آبی

وانگه از چوب عصا معجزه موسی طلبی

تا که بر طور جلالت نبود منزل قرب

ازچه رو پرتو انوار تجلّی طلبی

خدمت مور کن ار ملک سلیمان خواهی

راه سلمان رو اگر طلعت سلمی طلبی

نام خواجو مبر ار نامه وحدت خوانی

ترک کونین کن ار حضرت مولی طلبی

شمارهٔ ۳۴۷

حریفان مست و مدهوشند و شادروان خراب از می

من از بادام ساقی مست و مستان مست خواب از می

چنان کز ابر نیسانی نشیند ژاله بر لاله

سمن عارض پدید آید ز گلبرگش گلاب از می

تنش تابنده در دیبا چو می در ساغر از صفوت

رخش رخشنده در برقع چو آتش در نقاب از می

شب تاری تو پنداری که خور سر بر زد از مشرق

که روشن باز می داند فروغ آفتاب از می

ترا گفتم که چون مستم ز من تخفیف کن جامی

چه تلخم می دهی ساقی بدین تیزی جواب از می

بساز ای بلبل خوشخوان نوائی کان مه مطرب

چنان مستست کز مستی نمی داند رباب از می

چو گل سلطان بستانست بلبل سر مپیچ از گل

چو می آئینه جانست خواجو رخ متاب از می

ببند ای خادم ایوان در خلوتسرا کامشب

حریفان مست و مدهوشند و شادروان خراب از می

شمارهٔ ۳۴۸

گر آفتاب نباشد تو ماه چهره تمامی

که آفتاب بلندی چو بر کناره ی بامی

کنون تو سرو خرامان بگاه جلوه ی طاوس

هزار بار سبق برده ئی بکبک خرامی

گرم قبول کنی همچو بندگان بارادت

بدیده گر بنشینی بایستم بغلامی

اگرچه غیرتم آید که با وجود حریفان

مثال آب حیاتی که در میان ظلامی

اگر چراغ نباشد مرا تو چشم و چراغی

ور آفتاب نباشد مرا تو ماه تمامی

ز شام تا بسحر شمع وار پیش وجودت

بسوختیم ولکن دلت نسوخت ز خامی

مگر تو باغ بهشتی نگویمت که چو حوری

مرا تو جان و جهانی ندانمت که کدامی

براه بادیه ما را بمان بخار مغیلان

شب رحیل که گفتیم ترک جان گرامی

محّب دوست نیندیشد از جفای رقیبان

ترا که شوق حرم نیست غم بود ز حرامی

چه باشد ار بعنایت نظر کنی سوی خواجو

چرا که لطف تو عامست و آن ستم زده عامی

شمارهٔ ۳۴۹

مگر بدیده مجنون نظر کنی ورنی

چگونه در نظر آید جمال طلعت لیلی

حدیث حسنت و ادراک هر کسی بحقیقت

جمال یوسف مصریست پیش دیده ی اعمی

مقیم طور محبّت ز شوق باز نداند

شعاع آتش مهر از فروغ نور تجلی

کمال معجزه ی حسن بین که غایت سحرست

شکنج زلف چو ثعبان نهاده بر کف موسی

حکایتیست ز حسنت جمال لعبت چینی

نمونه ئیست ز نقشت نگار خانه ی مانی

رخ منوّر و خال سیاهت آتش و هندو

خط معنبر و زلف کژت زمرّد و افعی

کجا بصورت و معنی بچشم عقل در آئی

که هست حسن و جمالت ورای صورت و معنی

چو حسن منظر و بالای دلفریب تو بینند

که التفات نماید بحور و جنّت و طوبی

بجام باده صافی بشوی جامه ی صوفی

چرا که باده نشاند غبار توبه و تقوی

چو چشم مست تو فتوی دهد که باده حلالست

بریز خون صراحی چه حاجتست بفتوی

بیاد لعل تو خواجو چو در محاوره آید

کند بمنطق شیرین بیان معجز عیسی

شمارهٔ ۳۵۰

ای سبزه دمانیده بگرد قمر از موی

سر سبزی خطّ سیهت سر بسر از موی

جز پرتو رخسار تو از طرّه شبرنگ

هرگز نشنیدیم طلوع قمر از موی

بر طرف بناگوش تو آن سنبل مه پوش

افکنده دو صد سلسله بر یکدگر از موی

بی موی میانت تن من در شب هجران

چون موی میانت شده باریکتر از موی

موئی ز میانت سر موئی نکند فرق

تا ساخته ئی موی میانرا کمر از موی

موئیست دهان تو و از موی شکافی

هنگام سخن ریخته لؤلؤی تر از موی

بیرون ز میان تو که ماننده موئیست

کس بر تن سیمینت نبیند اثر از موی

خواجو چو بوصف دهنت موی شکافد

یک نکته نگوید ز دهانت مگر از موی

شمارهٔ ۳۵۱

ای ترک پریچهره بدین سلسله موئی

شرطست که دست از من دیوانه بشوئی

بر روی نکو این همه آشفته نگردند

سرّیست در اوصاف تو بیرون ز نکوئی

طوبی نشنیدیم بدین سرو خرامی

خورشید ندیدیم بدین سلسله موئی

ای باد بهاری مگر از گلشن یاری

ور نفحه ی مشکین مگر از طره ی اوئی

انفاس بهشتی که چنین روح فزائی

یا نکهت اوئی که چنین غالیه بوئی

گر بار دگر سوی عراقت گذر افتد

زنهار که با آن مه بی مهر بگوئی

کای جان و دلم سوخته از آتش مهرت

آگاه نئی از من دلسوخته گوئی

بوی جگر سوخته آید بمشامت

هر ذرّه ز خاک من مسکین که ببوئی

در نامه اگر شرح دهم قصّه شوقت

کلکم دو زبانی کند و نامه دوروئی

در خاک سر کوی تو گمشده دل خواجو

فریاد گر آن گمشده را باز نجوئی

شمارهٔ ۳۵۲

گر به فریب می‌کشی ور به عتاب می‌کشی

دل به تو می‌کشد مرا زانک لطیف و دلکشی

آب حیات می‌برد لعل لب چو آتشت

وآب نبات می‌چکد زان لب لعل آتشی

حاصل من ز خطّ تو نیست به جز سیه‌رخی

پایهٔ من ز زلف تو نیست به جز مشوّشی

تیر ترا منم هدف گر تو خدنگ می‌زنی

تیغ ترا منم سپر گر تو اسیر می‌کشی

زلف تو در فریب دل چند کند سیه‌گری

چشم تو در کمین جان چند کند کمانکشی

چون دم خوش نمی‌زنم بی لب لعل دلکشت

بار غم تو چون کنم گر نکشم به ناخوشی

خواجو از آتش رخش آب رخت به باد شد

زانک چو زلف هندویش بر سر آب و آتشی

شمارهٔ ۳۵۳

گفتا تو از کجایی کآشفته می‌نمایی

گفتم منم غریبی از شهر آشنایی

گفتا سر چه داری کز سر خبر نداری

گفتم بر آستانت دارم سر گدایی

گفتا کدام مرغی کز این مقام خوانی

گفتم که خوش نوایی از باغ بینوایی

گفتا ز قید هستی رو مست شو که رستی

گفتم به می پرستی جستم ز خود رهایی

گفتا جوی نیرزی گر زهد و توبه ورزی

گفتم که توبه کردم از زهد و پارسایی

گفتا به دلربایی ما را چگونه دیدی

گفتم چو خرمنی گل در بزم دلربایی

گفتا من آن ترنجم کاندر جهان نگنجم

گفتم به از ترنجی لیکن بدست نایی

گفتا چرا چو ذرّه با مهر عشق بازی

گفتم از آن که هستم سرگشته‌ای هوایی

گفتا بگو که خواجو در چشم ما چه بیند

گفتم حدیث مستان سرّی بود خدایی

شمارهٔ ۳۵۴

پرده ابر سیاه از مه تابان بگشای

روز را از شکن طره ی شبگون بنمای

کاکل مشک فشان بر مه شب پوش مپوش

سنبل غالیه سا بر گل خودروی مسای

سپه شام بدان هندوی مشکین بشکن

گوی خورشید بدان زلف چو چوگان بربای

هر که در ابروی چون ماه نوت دارد چشم

گردد از مهر تو چون ماه نو انگشت نمای

حال من با تو کسی نیست که تقریر کند

پیش سلطان که دهد عرض تمنّای گدای

سرو را بر لب هر چشمه اگر جای بود

جای آن هست که بر چشم منش باشد جای

ای مه روشن اگر جان منی زود برای

وی شب تیره اگر عمر منی دیر مپای

صبح امّید من از جیب افق سر برزن

روز اقبال من از مطلع مقصود بر آی

کی برد ره بسرا پرده ی قربت خواجو

پشّه را بین که کند آرزوی وصل همای

شمارهٔ ۳۵۵

از برای دلم ای مطربه ی پرده سرای

چنگ بر ساز کن و خوش بزن و خوش بسرای

از حریفان صبوحی بجز از مردم چشم

کس نگیرد بمئی دست من بی سر و پای

چنگ اگر زانک ز بی همنفسی می نالد

باری از همنفس خویش چه می نالد نای

امشب از زمزمه ی پرده سرا بی خبرم

ای حریفان برسانید بدوشم بسرای

گفتم از باد صبا بوی تو می یابم گفت

چون ترا باد بدستست برو می پیمای

ساربان گر بخدنگم زند از محمل دوست

برنگردم که نترسد شتر از بانگ درای

چون مرا عمر گرامی بسر آید بی تو

تو هم ای عمر عزیزم به عیادت به سر آی

جای دل در شکن زلف تو می بینم و بس

لیک هر جا که توئی بر دل من داری جای

چون شدی شمع سراپرده ی مستان خواجو

زاتش عشق بفرسای و تن و جان بفزای

شمارهٔ ۳۵۶

ای مقیمان درت را عالمی در هر دمی

رهروان راه عشقت هر دمی در عالمی

با کمال قدرتت بر عرصه ی ملک قدم

هر تف آتش خلیلی هر کف خاک آدمی

طور سینا با تجلی جمالت ذره ئی

پور سینا در بیان کبریایت ابکمی

کاف و نون از نسخه ی دیوان حکمت نکته ئی

بحر و کان از موج دریای عطایت شبنمی

از قدم دم چون توانم زد که در راه تو هست

ز اول صبح ازل تا آخر محشر دمی

ای بتیغ ابتلایت هر شکاری شبلئی

وی بمیدان بلایت هر سواری ادهمی

تشنگانرا از تو هر زهری ورای شربتی

خستگانرا از تو هر زخمی بجای مرهمی

رفته هر گامی بعزم طور قربت موسیئی

خورده هر جامی ز دست ساقی شوقت جمی

هر بتی در راهت از روی حقیقت کعبه ئی

هر نمی از ناودان چشم خواجو زمزمی

شمارهٔ ۳۵۷

در دلم بود کزین پس ندهم دل به کسی

چه کنم باز گرفتار شدم در هوسی

نفس صبح فروبندد از آه سحرم

گر شبی بر سر کوی تو بر آرم نفسی

به جهانی شدم از دمدمه کوس رحیل

که کنون راضیم از دور به بانگ جرسی

نیست جز کلک سیه‌روی مرا همسخنی

نیست جز آه جگرسوز مرا همنفسی

عاقبت کام دل خویش بگیرم ز لبت

گر مرا بر سر زلف تو بود دسترسی

بر سر کوت ندارم سر و پروای بهشت

زانک فردوس برین بی تو نیرزد به خسی

تشنه در بادیه مردیم به امّید فرات

وه که بگذشت فراتم ز سر امروز بسی

هر کسی را نرسد از تو تمنّای وصال

آشیان بر ره سیمرغ چه سازد مگسی

خیز خواجو که گل از غنچه برون می‌آید

بلبلی چون تو کنون حیف بود در قفسی

شمارهٔ ۳۵۸

ز زلف و روی تو خواهم شبی و مهتابی

که با لب تو حکایت کنم زهر بابی

خیال روی تو چون جز بخواب نتوان دید

شب فراق دریغا اگر بود خوابی

کنونک تشنه بمردیم و جان بحلق رسید

براه بادیه ما را که می دهد آبی

هنوز تشنه ی آن لعل آبدار توام

ز چشمم ارچه ز سر برگذشت سیلابی

اگرچه پیش کسانی خلاف امکانست

که تشنه جان بلب آرد میان غرقابی

معینست کزین ورطه جان برون نبرم

که نیست بحر غمم را بدیده پایابی

ز شوق نرگس مستت خطیب جامع شهر

چو چشم شوخ تو مستست پیش محرابی

رموز حالت مجذوب را چه کشف کند

کسی که او متعلّق نشد بقلّابی

بیا که خون دل از سر گذشت خواجو را

مگر بدست کند از لب تو عنّابی

شمارهٔ ۳۵۹

ز تو با تو راز گویم بزبان بی زبانی

بتو از تو راه جویم بنشان بی نشانی

چه شوی ز دیده پنهان که چو روز می نماید

رخ همچو آفتابت ز نقاب آسمانی

تو چه معنی لطیفی که مجرّد از دلیلی

تو چه آیتی شریفی که منزّه از بیانی

ز تو دیده چون بدوزم که توئی چراغ دیده

ز تو کی کنار گیرم که تو در میان جانی

همه پرتو و تو شمعی همه عنصر و تو روحی

همه قطره و تو بحری همه گوهر و تو کانی

چو تو صورتی ندیدم همه موبمو لطایف

چو تو سورتی نخواندم همه سربسر معانی

بجنایتم چه بینی بعنایتم نظر کن

که نگه کنند شاهان سوی بندگان جانی

بجز آه و اشک میگون نکشد دل ضعیفم

بسماع ارغنونی و شراب ارغوانی

دل دردمند خواجو بخدنگ غمزه خستن

نه طریق دوستانست و نه شرط مهربانی

شمارهٔ ۳۶۰

چون نیست ما را با او وصالی

کاجی بکویش بودی مجالی

زین به چه باید ما را که آید

از خاک کویش باد شمالی

همچون هلالی گشتم چو دیدم

بر طرف خورشید مشکین هلالی

جانم ز جانان سر بر نتابد

کز جان نباشد تن را ملالی

از شوق لعلش دل شد چو میمی

وز عشق زلفش قد شد چو دالی

در چنگ زلفش دل پای بندی

بر خاک کویش جان پایمالی

دانی که چونم دور از جمالش

از مویه موئی وز ناله نالی

هر شب خیالش آید بپیشم

شخص ضعیفم بیند خیالی

آنکس چه داند حال ضعیفان

کو را نبودست یکروز حالی

می رفت خواجو با خویش می گفت

کان شد که با او بودت وصالی

شمارهٔ ۳۶۱

شاید آن زلف شکن برشکن ار می‌شکنی

دل ما را مشکن بیش به پیمان‌شکنی

کار زلف سیه ار سر ز خطت برگیرد

چشم بَر هم نزنی تا همه بَر هم نزنی

گرچه سر بر خط هندوی تو دارد دایم

ای بسا کار سر زلف که در پا فکنی

از چه در تاب شود هر نفسی گر به خطا

نسبت زلف تو کردند به مشک ختنی

وصف بالای بلندت به سخن ناید راست

راستی دست تو بالاست ز سرو چمنی

چون لب لعل تو در چشم من آید چه عجب

گرم از چشم بیفتاد عقیق یمنی

گرچه تلخست جواب از لب شورانگیزت

آب شیرین برود از تو به شکّردهنی

هر شبم آه جگرسوز کند همنفسی

هر دمم کلک سیه‌روی کند همسخنی

چشم خواجو چو سر درج گهر بگشاید

از حیا آب شود رسته درّ عدنی

شمارهٔ ۳۶۲

ای رفته پیش چشمه ی نوش تو آب می

چشم تو مست خواب و تو مست و خراب می

فرخنده روز آنک بروی تو هر دمش

طالع شود ز مطلع جام آفتاب می

اکنون که باد صبح گشاید نقاب گل

آب فسرده را ز چه سازی نقاب می

تا کی کنم ز دیده ی می لعل در قدح

از گوهر قدح بنما لعل ناب می

حاجت بشمع نیست که بزم معاشران

روشن بود بتیره شب از ماهتاب می

هر چند گفته اند حکیمان که نافعست

محروریان آتش غم را لعاب می

ساقی ز دور ما قدحی چند در گذار

کز بسکه آتشست نداریم تاب می

چشمم نگر ز شوق تو قائم مقام جام

اشکم ببین ز لعل تو نایب مناب می

خواجو که هست بر در میخانه خاک راه

با او مگوی هیچ سخن جز ز باب می

شمارهٔ ۳۶۳

ای شمع چگل دوش در ایوان که بودی

وی سرو روان دی بگلستان که بودی

وی آیت رحمت که کست شرح نداند

کِی بود نزول تو و در شان که بودی

چون صبح بر آمد به سر بام که رفتی

چون شام در آمد به شبستان که بودی

کین بر که کشیدی و کمان بر که گشادی

قلب که شکستی و به میدان که بودی

ای کام روانم لب چون آب حیاتت

در ظلمت شب چشمه ی حیوان که بودی

دیشب که مرا جان و دل از داغ تو می سوخت

آرام دل و آرزوی جان که بودی

بر طرف چمن بلبل خوش خوان که گشتی

در صحن گلستان گل خندان که بودی

تا از دل و جان زان تو گشتیم چو خواجو

آخر بنگوئی که تو خود زان که بودی

شمارهٔ ۳۶۴

چه خوش باشد دمی با دوستداری

نشسته در میان لاله زاری

اگر نبود نسیم زلف خوبان

نروید گلبنی بر جویباری

وگر سودای گلرویان نباشد

نخواند بلبلی بر شاخساری

کنارم زان از آب دیده دریاست

که هجران را نمی بینم کناری

خیالی گشتم از عشقش ولیکن

ندارم جز خیالش راز داری

فراق جان ز تن آن لحظه باشد

که یاری دور می ماند زیاری

نشاید گفت خواجو پیش هر کس

غم عشقش مگر با غمگساری

شمارهٔ ۳۶۵

روی تو گر بدیدمی جان بتو برفشاندمی

صبرم اگر مدد شدی دل ز تو واستاندمی

چون تو در آمدی اگر غرقه ی خون نبود می

بس که گهر بدیدگان در قدمت فشاندمی

کاج نراندی ای صنم توسن سرکش از برم

تا ز دو دیده در پیت خون جگر نراندمی

پای دل رمیده گر باز بدستم آمدی

ترک تو کردمی و خویش از همه وارهاندمی

نوک قلم بسوختی از دل سوزناک من

گرنه ز دیده دمبدم آب برو چکاندمی

ضعف رها نمی کند ورنه ز آه صبحدم

شعله فروز چرخ را مشعله وانشاندمی

خواجو اگر چو دود دل دست در آه من زدی

گر بزمین فروشدی بر فلکش رساندمی

شمارهٔ ۳۶۶

یا باری البرایا یا ذاری الّذراری

یا راعی الرعایا مُجری الجواری

سلطان بی‌وزیری دیان بی‌نظیری

قهّار سختگیری ستّار بردباری

روق الغصون صنعاً زینّت کالغوانی

ورق الطیور شوقاً توجّت کالقماری

سرو از تو در تمایل در کلّه ربیعی

مرغ از تو در ترنّم بر سرو جویباری

یا واهب العطایا یا دافع البلایا

یا غافر الخطایا یا مسری السواری

عکسی فکنده نورت بر شمع آسمانی

بویی نهاده لطفت در نافهٔ تتاری

ذخر القروم تجبی من سبیک السّبایا

لبس الجنان تکسوامن برّک البراری

از نار نور بخشی وز باد عطر سایی

وز خاک زر فشانی وز آب گوهر آری

اعلیت کلّ یومٍ عند الصباح نوراً

نقعُ الظلام جلی من غرّة النهاری

خواجو به تحفه پیشت نزلی دگر نیارد

جز حسرت و ندامت جز جرم و شرمساری

شمارهٔ ۳۶۷

سقی الله ایام وصل الغوانی

علی غفلة من صروف الزمان

فلمّا مررنا بربع الکواعب

جنانی تَربّع روض الجنان

خوشا طرف بستان و فصل بهاران

رخ دوستان و می دوستگانی

گل و گلشن و نغمه ارغنونی

صباح و صبوح و می ارغوانی

سُلیمی اتت بالحُمیا صبوحاً

و تسقی علی شیم برق یمانی

و فیها نظرتُ و قَد زلّ رجلی

و فی زلّة الرجل مالی یدان

گلی بود نورسته از باغ خوبی

ولی ایمن از تندباد خزانی

چو مه در به غلطاق گلریز چرخی

چو خورشید در قرطهٔ آسمانی

تغنّی الحمامة فی جُنح لیلٍ

و تَحکی الصباحسن صوت الاغانی

اشّمُ روایح نور الخُزامی

واصبوا الی الرند و الاقحوان

روان برفشان خواجو از آنک شعرت

ببرد آب آب حیات از روانی

غنیمت شمر عیش را با جوانان

که چون شد دگر بازناید جوانی

شمارهٔ ۳۶۸

أرّوض الخُلدام مغنی الغوانی

أضوء الخَدِ أم برقٌ یمانی

رخت از آفتاب عالم‌افروز

درفشان در نقاب آسمانی

خدود الغید تحت الصُدغ ضاهت

حَدایق طُرّزَت بالضمیران

چو آن هندو ندیدم هیچ کافر

سِزاوار بهشت جاودانی

نَشُقّ الجَیبَ مِن نشر الخرامی

نحط الرجل فی ربع الغوانی

چه باشد گر دمی در منزل دوست

برآساید غریبی کاروانی

أری فی وجنتیها کُلّ یومٍ

جنانی طارّ فی روض الجنان

نباشد شکّری را این حلاوت

نباشد صورتی را این معانی

یغرّد فی المغار یدالمُغنّی

سلام اللهِ ما تلی المثانی

ز خواجو بگذران جامی که مست است

ز چشم ساقی و لحن اغانی

شمارهٔ ۳۶۹

یا حادی النیاق قد ذُبتَ فی الفراق

عَرّج علی اُهیلی و اخبرهم اشتیاقی

بشنو نوای عشّاق از پردهٔ سپاهان

زان رو که در عراق است آن لعبت عراقی

یا مُشرب المحیا قُم و اسقنا الحمیا

فالعیش قد تهیا و الوصل فی التلاقی

بنشاند باد مستان مجلس به دل نشانی

برد آب آب و آتش ساقی به سیم ساقی

قد طابَ وقت شُربی یا من یروم قُربی

فی اللیل أذ تهیا مع مُنیتی أغتباقی

ساقی بده کزین می در بزم دردنوشان

گر باقی است جامی آن است عمر باقی

فی الراح ارتیاحی لا أسمع اللواحی

لکن مع الملاحی أشرب علی السواقی

من رند و میْ‌پرستم پندم مده که مستم

کز دست کس نگیرم جز می ز دست ساقی

یا مُنیة المتیم صل عاشقیک و ارحم

فالقلبُ مُستهامٌ مِن شِدّة الفراقی

دور از رخت چو خواجو دورم ز صبر و طاقت

لیکن به طاق ابرو از دلبران تو طاقی

شمارهٔ ۳۷۰

طوبی لک ای پیک صبا خرّم رسیدی مرحبا

باللهِ قُل لِحُشاشتی ما بال رکبِ قد سرّی

یاران برون رفتند و من در بحر خون افتاده‌ام

طَرفی علی هجرانِهم تَبکی و ما تُغنی البکا

بار سفر بستند و من چون صید وحشی پای بند

ساروا و مِن آماقنا أجروا ینابیع الدّما

افتان و خیزان می‌روم تا کی رسم در کاروان

و الرکبُ قد ساروا إلی الایحاد و الحادی حدا

محمل برون بردند و من چون ناقه می‌راندم ز پی

قَلبی هَوی فی هوّة و الدَهر، ملقِ فی الهوی

چون تیره نبود روز من کز آه عالم‌سوز من

مدّ الغِمام سرادقاً اعلی شماریخ الذَری

راضی شدم کز کاروان بانگ درایی بشنوم

أکبُوا و أقفوا أثَر هم و العِیس تحدِی فی الزبی

چون محمل سلطان شرق از سوی شام آمد برون

ریح الصّبا سارَت إلی ن، نجدٍ و قلبی قد صبا

خواجو به شبگیر از هوا هر دم نوایی می‌زند

و الورق اوراق المُنی یتلو علی أهل الهوی

مستزاد

شمارهٔ ۱ : تو مپندار که بر طرف چمن

شمارهٔ ۲ : کس نیست که گوید ز من آن ترک ختارا

شمارهٔ ۱

تو مپندار که بر طرف چمن

چون رخ و قامتت ای سیمین تن

گل و شمشادی هست

در دهان تو نگنجد سخنی

گرچه شیرین دهنت گاه سخن

نرخ شکّر بشکست

هرکه رخسار دلافروز تو دید

دل شوریده بوجهی احسن

در سر زلف تو بست

هندوانند در آن زلف سیاه

روز و شب کرده بر آتش مسکن

همه خورشید پرست

هر زمانی من دلسوخته را

بدود اشک و بگیرد دامن

که کجا خواهی جست

فتنه باشد که در آئی روزی

نیمه مست از در کاشانه ی من

قدح باده بدست

گوش کن ناله خواجو بصبوح

چون بوقت سحر از طرف چمن

نغمه ی بلبل مست

شمارهٔ ۲

کس نیست که گوید ز من آن ترک ختارا

گر رفت خطائی

باز آی که داریم توقع ز تو یارا

با وعده وفائی

منداز بنام من دل سوخته فلفل

بر آتش رخسار

کافتاده دل از دانه ی مشکین تو ما را

در دام بلائی

امروز منم چون خم ابروی تو در شهر

مانند هلالی

تا دیده ام آن صورت انگشت نما را

انگشت نمائی

باز آی که سر در قدمت بازم و جان را

در پای سمندت

جون می ندهد دست من بی سر و پا را

جز نعل بهائی

در شهر شما قاعده باشد که نپرسند

از حال غریبان

آخر چه زیان مملکت حسن شما را

از بی سر و پائی

تا چند مخالف زنی ای مطرب خوشگوی

در پرده ی عشّاق

بنواز زمانی من بی برگ و نوا را

از بانگ نوائی

زین پیش نهان چند توان داشتن آخر

در دل غم هجران

دانم که سرایت کند این درد نگارا

یک روز بجائی

در ظلمت اسکندرم از حسرت لعلت

ماننده ی خواجو

لیکن چکنم چون نبود ملکت دارا

در خورد گدائی

تضمین

شمارهٔ ۱ : بی طلب در نظر ‌نیاید یار

شمارهٔ ۲ : ای رویت از فردوس بابی

شمارهٔ ۱

بی طلب در نظر ‌نیاید یار

بی طرب برگ گل نماید خار

هست مقصود ما ازین گفتار

طلب ای عاشقان خوش رفتار

طرب ای نیکوان شیرین کار

بینوائیم و از نوا فارغ

دردمندیم و از دوا فارغ

تا به کی خسته و ز شفا فارغ

در جهان شاهدی و ما فارغ

در قدح جرعه ئی و ما هشیار

یار ما دوست روی دشمن خوست

سرو ما گلعذار سوسن بوست

چون مراد دل از جهان همه اوست

زین سپس دست ما و دامن دوست

بعد ازین گوش ما و حلقه ی یار

ما که در کیش یار قربانیم

بری از جسم و فارغ از جانیم

چون درین خاکدان به زندانیم

خیز تا ز آب دیده بنشانم

گرد این خاک توده ی غدّار

یکنفس گر خلاف نفس کنیم

چون ملک شور در فلک فکنیم

از عدم دم زنیم و دم نزنیم

ترکتازی کنیم و بر شکنیم

نفس زنگی مزاج را بازار

بلبلان مطربان بستانند

مطربان بلبلان مستانند

بمی آنها که می پرستانند

گر ترا از تو پاک بستانند

دولت آن دولتست و کار آن کار

خیز خواجو بعزم عالم جان

رخش همّت برون جهان ز جهان

چون نهادی قدم درین میدان

پای بر جای باش و سر گردان

چون سکون و تحرّک پرگار

شمارهٔ ۲

ای رویت از فردوس بابی

وز سنبلت بر گُل نقابی

هر حلقه ئی زان پیچ و تابی

در حلق جان من طنابی

از سوز عشق اردم برآرم

در دم بسوزد هفت طارم

وز آب چشم سیل بارم

در گردش آید آسیابی

می درده ای گلروی مهوش

کافکند گل بر سبزه مفروش

باشد کزان آب چو آتش

بر آتش غم ریزم آبی

ساقی ز خواب صبح برخیز

با ما زمانی خوش درآمیز

درده خلاف اهل پرهیز

زان باده ی نوشین شرابی

ای یار نوشین لب کجائی

جامی بنوش اریار مائی

بشتاب ساقی چند پائی

کز عمر می یابم شتابی

بینم که نوشم با حبیبان

می بر سماع عندلیبان

گر وعظ گویندم لبیبان

زین به نمی بینم صوابی

ای خوش نسیم نوبهاران

چونست حال دوستداران

تلخست باری عیش یاران

بی شکّر شیرین جوابی

برخاست بانگ نوبت بام

پیش آر ساقی باده ی خام

پر کن قدح کز مطلع جام

هر دم برآید آفتابی

خواجو نه وقت بوستانست

بستان حضور دوستانست

ای دوستان امشب نه آنست

کاید مرا در دیده خوابی

قطعات

شمارهٔ ۱ - کتب الی الشهریار السعید عزالدین کردانشاه الهرموزی

شمارهٔ ۲ - کتب الی المرتضی الاعظم تاج الدولة و الدین الکاشی لتعویق جایزة

شمارهٔ ۳ - فی الشکایة من بعض الاکابر : زهی فرشته صفاتی که چرخ ذات ترا

شمارهٔ ۴ - فی الاستعطاف و الشکوی عن تعویق الاحسان : سپهر مهر معالی مه سپهر جلال

شمارهٔ ۵ - و له ایضاً : زهی ز شرم عطای تو آب گشته بحار

شمارهٔ ۶ - فی طلب الثوب : ای ز ما مستغنی و امثال ما

شمارهٔ ۷ - فی صِفة صَفة الملک الاعظم ابراهیم الابرقوهی

شمارهٔ ۸ - فی الاستیهاب السرج بعد موهبة الفرس : ایا سپهر جنابی که همچو اختچیان

شمارهٔ ۹ - کتب علی کتابه بادگیر : زهی ز چرخ برین برده در بلندی آب

شمارهٔ ۱۰ - کتب علی کتابه مغتسل : الا ای عین آب زندگانی

شمارهٔ ۱۱ - فی طلب العیادة : جهان جود شمس دین و دولت

شمارهٔ ۱۲ - کتب مولانا الاعظم شمس الدین النخجوانی الی صاحب الکتاب

شمارهٔ ۱۳ - فاجابة بهذه القطعه : فروغ اختر دین محمد

شمارهٔ ۱۴ - کتب الی ملک الواعظیم ظهیر الدین طوطی الواعظ

شمارهٔ ۱۵ - وله : صدف دُرِّ معانی دُر دریای علوم

شمارهٔ ۱۶ - فی الاستیهاب : مدیر نقطه ی عالم مدار مرکز ملک

شمارهٔ ۱۷ - بمدح المولی الاعظم رکن الدین البکرانی : چو شاه شرق ز یغمای روم باز آمد

شمارهٔ ۱۸ - فی تاریخ وفات شمس الدین محمدشاه و کتب علی بنائه

شمارهٔ ۱۹ - کتب واحد من الشعرا الیه فی طلب المداد : خواستم قطره سیاهی دوش

شمارهٔ ۲۰ - و له أیضاً : ای که رای تو در سیاهی شب

شمارهٔ ۲۱ - فی طلب العیادة : ایا سپهر علّوی که رای روشن تو

شمارهٔ ۲۲ - فی الشکایة من بعضی الارذال : ای سکّه‌ات قراضهٔ اقبال را عیار

شمارهٔ ۲۳ - فی الاستعطاف من بعض اکابر العصر : ایا شکوفه ی باغ کرم که گاه صریر

شمارهٔ ۲۴ - فی الشکوی عن تعویق الاحسان : دی دمی با غمگساری باز می گفتم غمی

شمارهٔ ۲۵ - فی الاستیهاب : ای ز تعظیم و تفاخر زده فرّاش ازل

شمارهٔ ۲۶ - فی الاستفتا : ایا سپهر معالی که پرتو طبعت

شمارهٔ ۲۷ - کتب علی بنائه : هر آنگهی که درین صفّه آشیان سازم

شمارهٔ ۱ - کتب الی الشهریار السعید عزالدین کردانشاه الهرموزی

شاها سزد که در شکرستان مدح تو

طوطی طبع من شکند هر زمان شکر

از خوان بخشش تو گرم بهره نیست هست

دایم ز شکر عاطفتم در دهان شکر

ز انعام شه که در حق این بنده کرده بود

گفتند هست در بنه ی کاروان شکر

صد کاروان فزون شکر آورد و بنده را

هرگز خبر نشد که چه شد حال آن شکر

شمارهٔ ۲ - کتب الی المرتضی الاعظم تاج الدولة و الدین الکاشی لتعویق جایزة

ای که گردون حسود جاه ترا

نه که خور هیچ خواب نیز نداد

دل مجروح دردمندش را

بجز از خون لعاب نیز نداد

خواجه جوهر برون ز انعامم

ره بعالی جناب نیز نداد

من مخمور را ببزم امید

نقل چبود شراب نیز نداد

مردم از درد و بهر دفع صداع

نه که صندل گلاب نیز نداد

از برای قیام در قامت

خم نیاورد و تاب نیز نداد

هرچه گفتیم در معانی زر

زر چه باشد جواب نیز نداد

بر سر کوی او ز آتش دل

تشنه مردیم و آب نیز نداد

راستی را خطا نمی گویم

که جوابی صواب نیز نداد

شمارهٔ ۳ - فی الشکایة من بعض الاکابر

زهی فرشته صفاتی که چرخ ذات ترا

برای تربیت ملک در جهان بگماشت

کنون که دور زمان با کلاه داری خویش

کلاه گوشه ی قدر تو بر فلک بفراشت

مرا که داعی این دولتم فرو مگذار

چنانکه گردش گیتی ترا فرو نگذاشت

چو از کریم کرم ماند و نکوکاری

خنک کسیکه کرم کرد و تخم نیکی کاشت

گرفتمت که گرفتی همه ممالک شام

چه سود ملکت شامت چو نیست سفره چاشت

بروز دولتم ارزانک زین صفت داری

بروز محنتم آیا چگونه خواهی داشت

مطیع رای تو بادا جهان اگرچه نماند

جهان بآنک جهان را مطیع می پنداشت

شمارهٔ ۴ - فی الاستعطاف و الشکوی عن تعویق الاحسان

سپهر مهر معالی مه سپهر جلال

زهی ضمیر تو از منهیان عالم غیب

اگر نه حفظ تو بودی اساس عالم را

معارج فلکی منهدم شدی لاریب

جهان ز بهر جلال تو قرطه ئی می دوخت

بر آمد اطلس گردونش از قواره ی جیب

فروغ لمعه ی رای تو ملک و ملت را

همان شعاع که شد رهبر شبان شعیب

اگر ملال نمائی ز بنده عیبی نیست

چرا که ذات شریف منزهست از عیب

روا مدار که در انتظار انعامت

دهد بسن شبابم زمانه وصمت شیب

شمارهٔ ۵ - و له ایضاً

زهی ز شرم عطای تو آب گشته بحار

ز دست حلم تو بر خاک ره نشسته جبال

نجوم ثابته پیش سپهر قدرت پست

زبان ناطقه نزد صریر کلکت لال

ز نسل آدمی و آدمی باستحقاق

زاهل عالمی و عالمی باستقلال

سرای خلد فضایت معوّل دولت

جناب فضل مآبت مقبّل اقبال

بطبع عنصری ای شمس مشرق تفضیل

برای انوری ای بدر مطلع افضال

جمال خورده ز حسن عبارتت تشویر

کمال کرده ز لطف مقالت استکمال

ز راه فضل بفرما که رکن دعوی دار

برین طریق که دعوی کند رسد بکمال

شمارهٔ ۶ - فی طلب الثوب

ای ز ما مستغنی و امثال ما

بر شما احوال ما پوشیده نیست

ماجرای بنده اصغا کن از انک

بر شما این ماجرا پوشیده نیست

بر تنم پوشیدنی اینست و بس

بنده را هیچ از شما پوشیده نیست

شمارهٔ ۷ - فی صِفة صَفة الملک الاعظم ابراهیم الابرقوهی

ای صفّه کز صفاز خورنق نمونه ئیست

گوئی که جفت طاق سپهر معظّمست

چون هست با نیش ابراهیم ازان قبل

مانند کعبه قبله ی اولاد آدمست

پیوسته قطب دولت و دین را قرار باد

بر صدر او که نقطه ی پرگار عالمست

شمارهٔ ۸ - فی الاستیهاب السرج بعد موهبة الفرس

ایا سپهر جنابی که همچو اختچیان

نهد بر ابلق که پیکر تو جوزا زین

چو آفتاب ز خاک درت شرف یابد

بر آستان تو افتد ز طاق خضرا زین

گهی که عزم شبیخون کنی بر انجم چرخ

بسبز خنک فلک بر نه از ثریا زین

ز بهر بنده مخلص چو اسب فرمودی

وزین بتنگ نیاید دلت بفرما زین

پیاده ئیکه ترا رخ نهاد و اسب گرفت

بره نباشد اگر نبود اسب او را زین

شمارهٔ ۹ - کتب علی کتابه بادگیر

زهی ز چرخ برین برده در بلندی آب

نشانده رفعت تو باد بادگیر سحاب

بیاد باده گساران مجلست خورشید

ببزمگاه افق نوش کرده جام شراب

ز شوق پرده سرایان ساحتت ناهید

به پرده های فلک در فکنده بانگ رباب

مقیم بر در و دیوار عیش خانه ی تو

همای سدّره نشیمن نشسته همچو ذباب

ز جرعه ی طرب انگیز می پرستانت

مدام خسرو انجم فتاده مست و خراب

بود طیور ترا گلشن بقا بستان

سزد و حوش ترا سبزه زار گردون غاب

زحل ز بهر بنایت چو هندوی طیان

بدلو ریخته بر گل ز بحر اخضر آب

خرد بمعتکفان درت بعهد وزیر

خطاب کرده که طوبی لهم و حسن مآب

نهال روضه ی دولت که چرخ دولابی

بود بگلشن او سر فکنده چون دولاب

سپهر اختر اقبال شمس دولت و دین

که ماه را رسد از آفتاب رایش تاب

شمارهٔ ۱۰ - کتب علی کتابه مغتسل

الا ای عین آب زندگانی

منوّر از تو چشم کامرانی

ترا آب روان گفتن روا نیست

که می بینم که خود عین روانی

اگر خضر از تو یک شربت بنوشد

بشوید دست از آب زندگانی

بود روشن که هستی حوض کوثر

چرا کاندر بهشت جاودانی

بری ز اسیب نکبات زمینی

مصون از نکبت دور زمانی

لبت فرسوده از روی تعطّش

بلب آتش رخسان آسمانی

ترا خواند خرد گردون عاشر

ترا گوید فلک خورشید ثانی

اگر فخر آوری بر چشمه ی مهر

سزد چون مشرب قطب جهانی

قوام کن فکان شمس المعالی

امام انس و جان بحر المعانی

شمارهٔ ۱۱ - فی طلب العیادة

جهان جود شمس دین و دولت

زهی طبع تو در دانش جهانی

نه چون رایت فلک را آفتابی

نه چون قدرت زمین را آسمانی

سپهر فضل را تابنده مهری

جهان علم را صاحبقرانی

فلک را نور رایت رهنمائی

قضا را نوک کلکت ترجمانی

صبا از گلشن لطفت نسیمی

سپهر از آتش قهر دخانی

سر بام جلالت را نزیبد

بجز کیوان هندی پاسبانی

همای همّت عالیت را نیست

برون از برج برجیس آشیانی

ندیده پیر گردون تا جهانست

چو بخت کامگارت نوجوانی

بدان ماند فلک پیش وقارت

که برخیزد غباری ز استانی

نه بی لطفت هوا را اعتدالی

نه چون قهرت جهانرا قهرمانی

چو آب چشم من بر خاک کویت

نروید لاله ئی در بوستانی

چو مرغ طبع من در باغ مدحت

نخواند بلبلی در گلستانی

تو در عیشی و من در بستر درد

نه دل در بر نه در بر دلستانی

نه بینام تو می رانم حدیثی

نه بی یاد تو می باشم زمانی

چرا باید که دور از خدمت تو

بتلخی جان دهد شیرین زبانی

تو گوئی تیر چرخ آبنوسی

کشد هر لحظه بررویم کمانی

ز انفاس تو گریابم نسیمی

ترا دانم کزین نبود زیانی

ز یمن مقدمت امیدوارم

که از صحّت پدید آید نشانی

اگر وقتی توانی از سر لطف

بپرس آخر ز حال ناتوانی

مگر یابم بفرّ اهتمامت

ز دست نکبت گردون امانی

ازان نزلی که در پایت فشانند

مرا جانیست و انهم نیم جانی

سپهرت چاکر و بختت جوانباد

سعادت همنشین در هر مکانی

شمارهٔ ۱۲ - کتب مولانا الاعظم شمس الدین النخجوانی الی صاحب الکتاب

کمال دین سپهر فضل خواجو

جهان علم و دریای معانی

شنیدم گفته ئی امروز جائی

حدیث بنده شمس نخجوانی

که او را دیدم و با او نشستم

بدیدم از حضور او گرانی

غلط کردی تواندر نسبت من

بجمع شاعران اصفهانی

اگرچه شاعران قومی بزرگند

بقول مصطفی باید بدانی

وگر شعرست در ترکیب قران

بنمل اندر بزیر عشر ثانی

نه آخر انوری را قطعه ی ئی هست

بدانی چونکه دیوانش بخوانی

مرا از شاعری و شعر ننگست

بحق و حرمت سبع المثانی

ترا فضل و فضایل بیش از آنست

نگویم از قبیل شاعرانی

همیشه لطف حق باداقرینت

بمان در عز و جاه جاودانی

شمارهٔ ۱۳ - فاجابة بهذه القطعه

فروغ اختر دین محمد

سپهر فضل شمس نخجوانی

توئی مسّاح صحرای معالی

توئی ملاّح دریای معانی

ترا مخدوم خود دانی که دانم

مرا محکوم خود دانم که دانی

گرانی از حضورت کی توان یافت

که ناید از سبک روحان گرانی

ز شعرت عار می باید که نبود

که نبود آب را ننگ از روانی

ننالد بلبل از دستان سرائی

نرنجد طوطی از شکّر فشانی

خلیل و اخفش آن شهرت ندارند

که نیشابوری و جرباد قانی

تو می دانی که داعی را نباشد

غمی از شاعران اصفهانی

نگردد ملتفت شیر سپهری

بغوغان سگان کاهدانی

مگر دیوست رستم کاورد یاد

ز مشتی غرچه ی مازندرانی

در این ره نطق عیسی چون توان یافت

ازین خر کره گان کاروانی

نظامی را چه باک ارهجو خوانند

برو نظّامکان از هرزه خوانی

نه ثالث راز ثانی فرق دانند

نه تمییز مثالث از مثانی

چو در دانش نمی مانی بدین قوم

خداوندا که جاویدان بمانی

شمارهٔ ۱۴ - کتب الی ملک الواعظیم ظهیر الدین طوطی الواعظ

ای آفتاب اوج معانی که از علّو

قدرت ورای کنگره قصر مشتریست

وی صدر روزگار که صدر رفیع تو

بالاتر از مدارج نه چرخ چنبریست

رشحی زنهر جود تو دریای قلزمست

عکسی ز نور رای تو خورشید خاوریست

هر چند رایت از ید بیضا نمونه ئیست

لیکن بدایع سخنت سحر سامریست

باشد غذای طوطی شیرین سخن شکر

شیرین تر آنکه طوطی نطق تو شکّریست

بیمست تا حسود تو از غصّه جان دهد

زینسان که شیوه ی سخنت روح پروریست

ادراک هر کسی نرسد در دقایقت

کار کیست قیمت جوهر که جوهریست

چون ظاهرست در سخنت نطق عیسوی

سر پیش لطف طبع تو ننهادن از خریست

شمارهٔ ۱۵ - وله

صدف دُرِّ معانی دُر دریای علوم

بلبل باغ فصاحت گل بستان سخن

ایکه هنگام سخن جان جهان زنده بتست

سخنت تحفه ی جانست و توئی جان سخن

چو شکر می شکند نرخ شکر می شکند

طوطی منطقت اندر شکرستان سخن

در بیانت سخن ار سحر حلالست چراست

در بنات قلم سرزده ثعبان سخن

تا بر ایوان سخن صورت معنی نقشست

صورت نام تو نقشست بر ایوان سخن

من همان مور ضعیفم سخنم پای ملخ

که برم تحفه بنزدیک سلیمان سخن

چون محمد تو باحسان سمری و ز پی آن

طبع خواجو بمدیحت شده حسّان سخن

تا جهان باد مبادا ز وجودت خالی

که جهانرا توئی امروز جهانبان سخن

شش جهة دمدمه ی صیت تو بادا که توئی

حاصل شش جهت و زبده ی ارکان سخن

شمارهٔ ۱۶ - فی الاستیهاب

مدیر نقطه ی عالم مدار مرکز ملک

جهان پناه سلیمان فر آصف ثانی

روان پیکر اقبال شمس دولت و دین

ترا رسد که کنی در جهان جهانبانی

چه گویمت که تو از فرط کبریا و جلال

ز هرچه در قلم آید هزار چندانی

ترا ز بهر چه بر حالم اطلاعی نیست

چو روشنست ترا رازهای پنهانی

مرا که داعی این حضرتم روا باشد

فتاده در کف صد محنت و پریشانی

چو در جهان بر ابنای دهر وقعی نیست

بدایع سخن از نکته های یونانی

مرا تو فاضل و دانا مخوان که در عالم

سعادتی نشنیدم ورای نادانی

قناعتیست من خسته را که محصولست

ز فیض عالم علوی غذای روحانی

نه همچو طایفه ی جاهلان که خرسندند

مثال نقش بهیمی بذوق نفسانی

ولی بنزد خرد ز اکتساب تربیتست

حیات روح طبیعی و روح حیوانی

ازین صداع بصدر تو بنده را غرضیست

بگویم ار بارادت سری بجنبانی

چو روشنست بر رای عالم آرایت

که از غذاست قوای نفوس انسانی

ز فرط محنت اگر بر جناب درگاهت

نیاز عرضه ندارم تو خود نمی دانی

شمارهٔ ۱۷ - بمدح المولی الاعظم رکن الدین البکرانی

چو شاه شرق ز یغمای روم باز آمد

پیاده گشت از این سبز خنک چوگانی

برفت در حرم و سوی تیر کرد خطاب

که ای وزیر جهان دیده پیر نورانی

همین زمان برو و قاضی فلک را گوی

که یک نفس چه بود گر قدم برنجانی

بخواند تیر همان لحظه سعد اکبر را

که هیچ چاره نبودش ز بنده فرمانی

زبان برسم دعا برگشود هرمز و کرد

بروز لفظ گهربار گوهر افشانی

عروس چرخ زبرجد که در خورست بدو

سر سریر کیانی و تاج سلطانی

درون پرده ی عصمت نشسته چون بلقیس

بزیر خاتم او ملکت سلیمانی

قمر در آمد و بنهاد شمع کافوری

برون ستاده دو پیکر برسم دربانی

خروش چوبک کیوان هندی از سر بام

طنین فکنده درین نه رواق پنگانی

نشسته زهره ی بربط زن ارغنون در چنگ

ز عندلیب سبق برده در خوش الحانی

شه سپهر زبان برگشود با برجیس

که ای ندیده بدانش کسی ترا ثانی

بیا بگوی که امروز در جهان علوم

کرا رسد که کند دعوی جهانبانی

چو مشتری بشنید این سخن بپاسخ گفت

که ای بسلطنت و تاج داری ارزانی

تو نور چشم جهانی و شمع جمع فلک

زهی منوّر از انوار لطف یزدانی

ز عقل کل که ازو کلّ عقل گیرد فیض

شنیده ئی گه ارشاد در سخن رانی

که فاضلیست در این دور در دیار عجم

که روشنست بدو دیده ی مسلمانی

سزد که صدرنشینان عالم ملکوت

بر آستان رفیعش نهند پیشانی

چو این سخن بشنیدم سئوال کردم ازو

که کیست اینکه فرو مانده ام ز حیرانی

جواب داد که ای نافذ از تو حکم قضا

بگویم ارچه تو باید که اینقدر دانی

شه افاضل و سلطان چار بالش چرخ

مدار مرکز آفاق رکن بکرانی

شمارهٔ ۱۸ - فی تاریخ وفات شمس الدین محمدشاه و کتب علی بنائه

مه سپهر هنر شمس دین محمدشاه

زلال مشرب دین و نهال گلشن داد

در اول شب یوم الخمسین در شوال

میان خفتن و شام آخر مه مرداد

دوده گذشته ز عمرش ز جور دور فلک

بیک دو روزه مرض سال هشت و نه هشتاد

چو تندباد اجل در رسید در نفسی

برفت خرمن همرش بجملگی برباد

چه روز بود که آن روز را زوال رسید

چه ماه بود که آن ماه در محاق افتاد

هنوز گلشنش از شهپر غراب ایمن

هنوز سوسنش از برگ ضمیران آزاد

چو او بخلد از نشیمن خاک

نهاده شد سر سال این مقام را بنیاد

بدان امید که هر کس که در رسد گوید

که آن جوان بهشتی غریق رحمت باد

شمارهٔ ۱۹ - کتب واحد من الشعرا الیه فی طلب المداد

خواستم قطره سیاهی دوش

از که آنکس که نور دیده ماست

مهر گردون عالم آنکه رخش

در سیاهی شب چو مه پیداست

آنک اهل زمانه را در خور

چون سیاهی دیده ی بیناست

خردم گفت کافتابست او

کس سیاهی ز آفتاب نخواست

در سیاهی شد آب حیوان گم

نه سیاهی ز آب حیوان خاست

شمارهٔ ۲۰ - و له أیضاً

ای که رای تو در سیاهی شب

نایب شاه گنبد خضر است

از ضمیرت چگونه می خیزد

آب حیوان گر از سیاهی خاست

آفتابی تو روشنت گفتم

بسیاهی پس آرزوت چراست

زان ترا ذره ئی سیاهی نیست

کافتابی و در تو این پیداست

می فرستادمت سیاهی لیک

عقل گفتا مکن که این نه رواست

کس سیاهی بتحفه نفرستد

پیش خورشید خاوری که خطاست

لیک کار تو چون سیه کاریست

بی سیاهی چگونه آید راست

از سیاهی چو رنجه شد طبعت

روشنم شد که علت سود است

نه سیاهی گر آب حیوانست

بمثل ورچه نور دیده ماست

هرچه باید بدیده بفرستم

ور سیاهی دیده ی بیناست

شمارهٔ ۲۱ - فی طلب العیادة

ایا سپهر علّوی که رای روشن تو

ز شاه گنبد پیروزه گوی برباید

عروس کلّه طبعت بگاه جلوه گری

هزار دل برباید چو پرده بگشاید

بلطف طبع تو دیگر کجا تواند دید

هزار سال سپهر ار جهان بپیماید

قسم بشکّر نطقت که طوطی طبعم

بگاه مدح تو گفتن شکر همی خاید

از آن بحضرتعالی نیاورم تصدیع

که اتّصال مقیمی ملامت افزاید

میسّرم نشود روز و شب تفرّج و عیش

مرا شتر بعماری ز چین نمی آید

اگر بود مرضی بنده را امید آنست

که از قدوم شما صحتّش پدید آید

مرا تو عمر عزیزی اگرچه عمر عزیز

معینست که با هیچکس نمی پاید

توقعست ز خلقت که هرچه صادر شد

ز راه مرحمت از بنده عفو فرماید

شمارهٔ ۲۲ - فی الشکایة من بعضی الارذال

ای سکّه‌ات قراضهٔ اقبال را عیار

بی‌طلعت دراهم افضال ناسره

طاوس سدره قهقهٔ شوق می‌زند

بر درگه رفیع تو چون کبک بردره

داری روا که خبث کند در قفای من

هر ناکسی گدای قفا خواره مسخره

شمارهٔ ۲۳ - فی الاستعطاف من بعض اکابر العصر

ایا شکوفه ی باغ کرم که گاه صریر

چو کلک نغمه نواز تو عندلیبی نیست

برنج فاقه شدم مبتلا و درمان چیست

که در دیار شما گوئیا طبیبی نیست

اگر ترا نظر لطف با غریبان هست

بخاک پات که همچون رهی غریبی نیست

چو عالمی همه پرورده ی عطای تواند

ز خوان مکرمتت بنده را نصیبی نیست

شمارهٔ ۲۴ - فی الشکوی عن تعویق الاحسان

دی دمی با غمگساری باز می گفتم غمی

از بلای تنگدستی و جفای روزگار

گفت آنکت خواجه می فرمود آیا هیچ داد

گفتم آری داد گفت آخر چه گفتم انتظار

شمارهٔ ۲۵ - فی الاستیهاب

ای ز تعظیم و تفاخر زده فرّاش ازل

چار طاقت ز شرف بر زبر هفت اورنگ

زر مرادست و گرنی چه گشاید ز برات

کاغذ از آب برون آید و سیم از دل سنگ

شمارهٔ ۲۶ - فی الاستفتا

ایا سپهر معالی که پرتو طبعت

چراغ گوشه نشینان عالم بالاست

درین حدیث چه گوئی که نیر اعظم

که شاه قبّه ی این هفت طارم خضراست

دگر سپهر نوردی که بر حدیقه ی چرخ

مثال زورق سیمین میانه دریاست

ز راه لطف بفرما که این دو جرم منیر

یکی چو سیم و یکی همچو زرّ پخته چراست

شمارهٔ ۲۷ - کتب علی بنائه

هر آنگهی که درین صفّه آشیان سازم

مرا ز هاتف غیبی بگوش جان آید

کز آن چه سود که ایوان قصر مرفوعست

بر اوج کنگره برج مشتری ساید

ازین سراچه ی خاک مدار چشم وفا

چو روشنست که با هیچکس نمی پاید

بدان امید نهادیم وضع این بقعه

که تا کسی نفسی خوش درو بیاساید

ولی چو درنگری این مقام عاریتی

نه منزلیست که جای قرار را شاید

سایر

مخمس : دوش بر طرف چمن زمزمهٔ فاخته بود

سرود : چون اسیرست در آن زلف سمن سای دلم

مخمس

دوش بر طرف چمن زمزمهٔ فاخته بود

قمری از پرده ی عشاق نوا ساخته بود

راستی سرو خرامان علم افراخته بود

بلبل دلشده آواز در انداخته بود

که سراپرده ی گل باز بصحرا زده اند

تو شکر خنده ی گل بین که بشیرین کاری

می کند لاله دلسوخته را دلداری

گر دل لاله و میل گل خندان داری

خیز کز برگ شقایق بچمن پنداری

تخت یاقوت برین طارم خضرا زده اند

چاک زد باد صبا پیرهن پاره ی گل

خون شد از زاری بلبل دل بیچاره ی گل

چشم نرگس بگشودند بنظّاره ی گل

تا برافروخته اند آتش رخساره ی گل

آتش اندر جگر لاله حمرا زده اند

بلبلان سحر از جام صبوحی مستند

می پرستان سحر خیز بمی بنشستند

توبه ی زاهد سجّاده نشین بشکستند

کوه را تا کمر از لاله ی حمرا بستند

طعنه بربند کمر ترکش جوزا زده اند

وقت آن شد که ز کاشانه ببستان پوئی

جام می نوشی و گل چینی و سنبل بوئی

همچو خواجو قدح و صحن گلستان جوئی

که بطرف چمن از لاله و ریحان گوئی

رقم از غالیه بر صفحه ی دیبا زده اند

سرود

چون اسیرست در آن زلف سمن سای دلم

چکند گر نکند در شکنش جای دلم

بشد از دست من بی سر و بی پای دلم

دلم ای وای به دل وا دلم ای وای دلم

آخر ای همنفسان، یک نفس ار یار منید

با من خسته بسازید و ملامت نکنید

دلم از پرده برون می رود آخر بزنید

دلم ای وای بدل وادلم ای وای دلم

منِ بی دل چه کنم پیشِ که گویم غم دل

که ندارم بجز از آه سحر همدم دل

گر نسازد لب جانبخشِ توام مرهم دل

دلم ای وای بدل وا دلم ای وای دلم

ای خیالِ سر زلف تو مرا محرم راز

دست کوته نتوان کرد از آن زلف دراز

مطرب آخر ز برای دلم این نغمه بساز

دلم ای وای بدل وا دلم ای وای دلم

از سر زلف تو شوریدگی آموخته دل

وآتش مهر تو در جان من افروخته دل

گر ازین پس ندهی داد من سوخته دل

دلم ای وای بدل وا دلم ای وای دلم

دوش بنهاد ز عشقت به چمن رو دل من

بر نپیچید سر از زلف تو یک مو دل من

در چمن فاخته میگفت که کوکو دل من

دلم ای وای بدل وا دلم ای وای دلم

حضریات

غزلیات

مستزاد

تضمین

قطعات

سایر

غزلیات

شمارهٔ ۱ : سبحان من تقدّس بالعزّ و الجلال

شمارهٔ ۲ : مگذر ای یار و درین واقعه مگذار مرا

شمارهٔ ۳ : بگذر ای خواجه و بگذار مرامست اینجا

شمارهٔ ۴ : خرقه رهن خانه ی خمّار دارد پیر ما

شمارهٔ ۵ : آنک بر هر طرفی منتظرانند او را

شمارهٔ ۶ : بگوئید ای رفیقان ساربان را

شمارهٔ ۷ : چو در گره فکنی آن کمند پرچین را

شمارهٔ ۸ : ای به ناوک زده چشم تو یک‌اندازان را

شمارهٔ ۹ : بده آن راحِ روان‌پرورِ ریحانی را

شمارهٔ ۱۰ : من مستم و دل خراب جان تشنه و ساغر آب

شمارهٔ ۱۱ : رفت دوشم نفسی دیدهٔ گریان در خواب

شمارهٔ ۱۲ : ای جان من بیاد لبت تشنه بر شراب

شمارهٔ ۱۳ : ساقی سیمبر بیار شراب

شمارهٔ ۱۴ : ای لب میگون تو هم شکر و هم شراب

شمارهٔ ۱۵ : هرکه در عهد ازل مست شد از جام شراب

شمارهٔ ۱۶ : ای دل نگفتمت ز زلفش عنان بتاب

شمارهٔ ۱۷ : پیش صاحب‌نظران ملک سلیمان بادست

شمارهٔ ۱۸ : حسن تو نهایت جمالست

شمارهٔ ۱۹ : ترا با ما اگر صلحست جنگست

شمارهٔ ۲۰ : باغ و صحرا با سهی سروان نسرین بر خوشست

شمارهٔ ۲۱ : خطت که کتابه ی جمالست

شمارهٔ ۲۲ : شامش از صبح فروزنده در آویخته است

شمارهٔ ۲۳ : بشکست دل تنگ من خسته کزین دست

شمارهٔ ۲۴ : نظری کن اگرت خاطر دوریشانست

شمارهٔ ۲۵ : خطر بادیه ی عشق تو بیش از پیشست

شمارهٔ ۲۶ : رخ دل فروز تو ماهی خوشست

شمارهٔ ۲۷ : من به قول دشمنان هرگز نگیرم ترک دوست

شمارهٔ ۲۸ : نفسی همدم ما باش که عالم نفسیست

شمارهٔ ۲۹ : کاروان خیمه بصحرا زد و محمل بگذشت

شمارهٔ ۳۰ : چو سرچشمه ی چشم من دیده است

شمارهٔ ۳۱ : چو آن فتنه از خواب سر برگرفت

شمارهٔ ۳۲ : بسته ی بند تو از هر دو جهان آزادست

شمارهٔ ۳۳ : آن جوهر جانست که در گوهر کانست

شمارهٔ ۳۴ : جان هر زنده دلی زنده بجانی دگرست

شمارهٔ ۳۵ : اینهمه مستی ما مستی مستی دگرست

شمارهٔ ۳۶ : ای لبت میگون و جانم می پرست

شمارهٔ ۳۷ : نشان بی نشانان بی نشانیست

شمارهٔ ۳۸ : بجز از کمر ندیدم سر موئی از میانت

شمارهٔ ۳۹ : جانم از باده ی لعل تو خراب افتادست

شمارهٔ ۴۰ : کارم از دست دل فرو بستست

شمارهٔ ۴۱ : رنج از کسی بریم که دردش دوای ماست

شمارهٔ ۴۲ : مائیم آن گدای که سلطان گدای ماست

شمارهٔ ۴۳ : گر حرص زیر دست و طمع زیر پای تست

شمارهٔ ۴۴ : مگذر ز ما که خاطر ما در قفای تست

شمارهٔ ۴۵ : گر سر درآورد سرم آنجا که پای اوست

شمارهٔ ۴۶ : بسکه مرغ سحری در غم گلزار بسوخت

شمارهٔ ۴۷ : ای لبت باده فروش و دل من باده پرست

شمارهٔ ۴۸ : رمضان آمد و شد کار صراحی از دست

شمارهٔ ۴۹ : تا کی ندهی داد من ای داد ز دستت

شمارهٔ ۵۰ : خنک آن باد که باشد گذرش بر کویت

شمارهٔ ۵۱ : بر سر کوی عشق بازاریست

شمارهٔ ۵۲ : گرت چو مورچه گرد شکربر آمده است

شمارهٔ ۵۳ : دیشب دل ز ملک دو عالم خبر نداشت

شمارهٔ ۵۴ : مسیح روح را مریم حجابست

شمارهٔ ۵۵ : هیچ داری خبر ای یار که آن یار برفت

شمارهٔ ۵۶ : یاد باد آن روز کز لب بوی جان می آمدت

شمارهٔ ۵۷ : منزل ار یار قرین است چه دوزخ چه بهشت

شمارهٔ ۵۸ : هر که او دیدهٔ مردم‌کش مستت دیده‌ست

شمارهٔ ۵۹ : رخت خورشید را یات جمالست

شمارهٔ ۶۰ : بر سر کوی خرابات محبت کوئیست

شمارهٔ ۶۱ : آه کز آهم مه و پروین بسوخت

شمارهٔ ۶۲ : آن نگینی که منش می طلبم باجم نیست

شمارهٔ ۶۳ : شوریده ئیست زلف تو کز بند جسته است

شمارهٔ ۶۴ : ابر نیسان باغ را در لؤلؤی لالا گرفت

شمارهٔ ۶۵ : در شب زلف تو مهتابی خوشست

شمارهٔ ۶۶ : شمع ما مأمول هر پروانه نیست

شمارهٔ ۶۷ : شمع ما شمعیست کو منظور هر پروانه نیست

شمارهٔ ۶۸ : ای فدای قامتت هر سر و بستانی که هست

شمارهٔ ۶۹ : جان ما بر آتش و گیسوی جانان تافتست

شمارهٔ ۷۰ : حذر کن ز یاری که یاریش نیست

شمارهٔ ۷۱ : ای بر عذار مهوشت آن زلف پر شکست

شمارهٔ ۷۲ : برون ز جام دمادم مجوی این دم هیچ

شمارهٔ ۷۳ : ز جام عشق تو عقلم خراب می گردد

شمارهٔ ۷۴ : گرمی خسرو و شیرین بشکر کم نشود

شمارهٔ ۷۵ : مرا دلیست که تا جان برون نمی آید

شمارهٔ ۷۶ : گمان مبر که در آفاق اهل حسن کمند

شمارهٔ ۷۷ : تا درد نیابند دوا را نشناسند

شمارهٔ ۷۸ : گر دلم روز وداع از پی محمل می شد

شمارهٔ ۷۹ : اگر ز پیش برانی مرا که بر خواند

شمارهٔ ۸۰ : یاد باد آنشب که در مجلس خروش چنگ بود

شمارهٔ ۸۱ : هندوئی را باغبان سوی گلستان می فرستد

شمارهٔ ۸۲ : سخن یار ز اغیار بباید پوشید

شمارهٔ ۸۳ : حدیث آرزومندی جوابی هم نمی ارزد

شمارهٔ ۸۴ : اسیر قید محبّت ز جان نیندیشد

شمارهٔ ۸۵ : مه چنین دلستان نمی افتد

شمارهٔ ۸۶ : سحر چو بوی گل از طرف مرغزار برآید

شمارهٔ ۸۷ : دل بدست یار و غم در دل بماند

شمارهٔ ۸۸ : گر سر صحبت این بی سرو پایت باشد

شمارهٔ ۸۹ : وصل آن ترک ختا ملکت خاقان ارزد

شمارهٔ ۹۰ : صبحت جان جهان جان و جهان می ارزد

شمارهٔ ۹۱ : چنانک صید دل آن چشم آهوانه کند

شمارهٔ ۹۲ : نقاش که او صورت ارژنگ نگارد

شمارهٔ ۹۳ : آن خطّ شب مثال که بر خور نوشته اند

شمارهٔ ۹۴ : خورشید را بسایه ی شب در نشانده اند

شمارهٔ ۹۵ : هر کو نظر کند به تو صاحب‌نظر شود

شمارهٔ ۹۶ : بدشمنان گله از دوستان نشاید کرد

شمارهٔ ۹۷ : نی ز دود دل پر آتش ما می نالد

شمارهٔ ۹۸ : هم عفی الله نی که ما را مرحبائی می زند

شمارهٔ ۹۹ : یاد باد آنک نیاورد ز من روزی یاد

شمارهٔ ۱۰۰ : همرهان رفتند و ما را در سفر بگذاشتند

شمارهٔ ۱۰۱ : مرغ در راه او پر اندازد

شمارهٔ ۱۰۲ : یاد باد آن شب که دلبر مست و دل در دست بود

شمارهٔ ۱۰۳ : این ترک زنگاری کمان از خیل خاقان می رسد

شمارهٔ ۱۰۴ : شام شکستگانرا هرگز سحر نباشد

شمارهٔ ۱۰۵ : درد محبت درمان ندارد

شمارهٔ ۱۰۶ : جادوئی چون نرگس مستت به بیماری که دید

شمارهٔ ۱۰۷ : حدیث جان بجز جانان نداند

شمارهٔ ۱۰۸ : دلم بی وصل جانان جان نخواهد

شمارهٔ ۱۰۹ : عاقلان کی دل بدست زلف دلداران دهند

شمارهٔ ۱۱۰ : ای که هردم عنبرت بر نسترن چنبر شود

شمارهٔ ۱۱۱ : روی نکو بی وجود ناز نباشد

شمارهٔ ۱۱۲ : پای کوبان در سراندازی چو سربازی کنند

شمارهٔ ۱۱۳ : دل من باز هوای سرکوئی دارد

شمارهٔ ۱۱۴ : قصّه غصّه فرهاد بشیرین که برد

شمارهٔ ۱۱۵ : دامن گل نبرد هر که ز خار اندیشد

شمارهٔ ۱۱۶ : دست گیرید و بدستم می گلفام دهید

شمارهٔ ۱۱۷ : از صومعه پیری بخرابات درآمد

شمارهٔ ۱۱۸ : چشمت دل پر ز تاب خواهد

شمارهٔ ۱۱۹ : اهل تحقیق چو در کوی خرابات آیند

شمارهٔ ۱۲۰ : گویند که صبر آتش عشقت بنشاند

شمارهٔ ۱۲۱ : مستم آنجا مبر ای یار که سر مستانند

شمارهٔ ۱۲۲ : همه گنج جهان ماری نیرزد

شمارهٔ ۱۲۳ : کدام دل که ز دوری بجان نمی آید

شمارهٔ ۱۲۴ : کدام یار که ما را پیام یار آرد

شمارهٔ ۱۲۵ : عاقل ندهد عاشق دلسوخته را پند

شمارهٔ ۱۲۶ : زهی زلفت گرهگیری پر از بند

شمارهٔ ۱۲۷ : دلم که حلقه ی گیسوی یار می گیرد

شمارهٔ ۱۲۸ : حدیث عشق ز ما یادگار خواهد ماند

شمارهٔ ۱۲۹ : نسیم باد صبا جان من فدای تو باد

شمارهٔ ۱۳۰ : مرغان این چمن همه بی بال و بی پرند

شمارهٔ ۱۳۱ : عشقست که چون پرده ز رخ بازگشاید

شمارهٔ ۱۳۲ : ببوی زلف تو دادم دل شکسته بباد

شمارهٔ ۱۳۳ : آن فتنه چو برخیزد صد فتنه برانگیزد

شمارهٔ ۱۳۴ : طوطی چو سخن گوئی پیش شکرت میرد

شمارهٔ ۱۳۵ : کسی کزان سر زلف دو تا نمی ترسد

شمارهٔ ۱۳۶ : هر کو بصری دارد با او نظری دارد

شمارهٔ ۱۳۷ : تا دلم در خم آن زلف سمن سا افتاد

شمارهٔ ۱۳۸ : دوشم بشمع روی چو ماهت نیاز بود

شمارهٔ ۱۳۹ : مرغ جم باز حدیثی ز سبا می گوید

شمارهٔ ۱۴۰ : چو مطربان سحر چنگ در رباب زنند

شمارهٔ ۱۴۱ : تشنه ی غنچه ی سیراب ترا آب چه سود

شمارهٔ ۱۴۲ : چون طوطی خطّ تو پر بر شکر اندازد

شمارهٔ ۱۴۳ : نسیم باد صبا چون ز بوستان آید

شمارهٔ ۱۴۴ : ای تتق بسته از تیره شب بر قمر

شمارهٔ ۱۴۵ : بوستان جنّتست و سروم حور

شمارهٔ ۱۴۶ : چون هست قرب حقیقی چه غم ز بعد مزار

شمارهٔ ۱۴۷ : زهی تاری زلفت مشک تاتار

شمارهٔ ۱۴۸ : گر یار یار باشدت ای یار غم مخور

شمارهٔ ۱۴۹ : دوری از ما مکن ای چشم بد از روی تو دور

شمارهٔ ۱۵۰ : بنده محمودست و سلطان در ره معنی ایاز

شمارهٔ ۱۵۱ : پیش عاقل نیاز چیست نماز

شمارهٔ ۱۵۲ : این غزل یک دو نوبت از سر سوز

شمارهٔ ۱۵۳ : نشست شمع سحرای چراغ مجلسیان خیز

شمارهٔ ۱۵۴ : ای دلم را شکّر جان پرورت چون جان عزیز

شمارهٔ ۱۵۵ : معنی این صورت از صورتگران چین بپرس

شمارهٔ ۱۵۶ : بفلک می رسد خروش خروس

شمارهٔ ۱۵۷ : اگر او سخن نگوید سخنست در دهانش

شمارهٔ ۱۵۸ : هر دل غمزه کان غمزه بود غمّازش

شمارهٔ ۱۵۹ : آورده ایم روی بسوی دیار خویش

شمارهٔ ۱۶۰ : نیستی آنک زنی شیشه ی هستی بر سنگ

شمارهٔ ۱۶۱ : زهی گرفته خور از طلعت تو فال جمال

شمارهٔ ۱۶۲ : خوشا با دوستان در بوستان گل

شمارهٔ ۱۶۳ : دارم مرید مرا دست و دیده رهبر دل

شمارهٔ ۱۶۴ : یکدم ز قال بگذر اگر واقفی ز حال

شمارهٔ ۱۶۵ : گر گنج طلب داری از مار مترس ای دل

شمارهٔ ۱۶۶ : سپیده دم که بر آمد خروش بانگ رحیل

شمارهٔ ۱۶۷ : در چمن دوش ببوی تو گذر می کردم

شمارهٔ ۱۶۸ : می گذشتی و من از دور نظر می کردم

شمارهٔ ۱۶۹ : دل گل زنده گردد از دم خم

شمارهٔ ۱۷۰ : چو نام تو در نامه ئی دیده ام

شمارهٔ ۱۷۱ : باز چون بلبل بصد دستان ببستان آمدیم

شمارهٔ ۱۷۲ : مگر که صبح من امشب اسیر گشت بشام

شمارهٔ ۱۷۳ : چشم پرخواب گشودی و ببستی خوابم

شمارهٔ ۱۷۴ : عشق آن بت ساکن میخانه می گرداندم

شمارهٔ ۱۷۵ : آید ز نی حدیثی هر دم بگوش جانم

شمارهٔ ۱۷۶ : دل بدست غم سودای تو دادیم و شدیم

شمارهٔ ۱۷۷ : آفتابست یا ستاره ی بام

شمارهٔ ۱۷۸ : دوش می آمد نگار بر برم

شمارهٔ ۱۷۹ : من بار هجر می کشم و ناقه محملم

شمارهٔ ۱۸۰ : درد دل خویش با که گویم

شمارهٔ ۱۸۱ : اهل دل را خبر از عالم جان آوردیم

شمارهٔ ۱۸۲ : اشارت کرده بودی تا بیایم

شمارهٔ ۱۸۳ : ما بدرگاه تو از کوی نیاز آمده ایم

شمارهٔ ۱۸۴ : نوبتی صبح برآمد ببام

شمارهٔ ۱۸۵ : امروز که من عاشق و دیوانه و مستم

شمارهٔ ۱۸۶ : این چه با دست کزو بوی شما می شنوم

شمارهٔ ۱۸۷ : این چه بویست که از باد صبا می شنوم

شمارهٔ ۱۸۸ : تخفیف کن از دور من این باده که مستم

شمارهٔ ۱۸۹ : سلامی بجانان فرستاده ام

شمارهٔ ۱۹۰ : ما جرعه چشانیم ولی خضرو شانیم

شمارهٔ ۱۹۱ : عارض ترکان نگر در چین جعد مشک فام

شمارهٔ ۱۹۲ : هر دم آرد باد صبح از روضه ی رضوان پیام

شمارهٔ ۱۹۳ : دلداده‌ایم وز پی دلدار می‌رویم

شمارهٔ ۱۹۴ : من همان به که بسوزم ز غم و دم نزنم

شمارهٔ ۱۹۵ : نیست بی روی تو میل گل و برگ سمنم

شمارهٔ ۱۹۶ : باز هشیار برون رفته و مست آمده ایم

شمارهٔ ۱۹۷ : کی آمدی ز تتارای صبای مشک نسیم

شمارهٔ ۱۹۸ : نسیم باد بهاری وزید خیز ندیم

شمارهٔ ۱۹۹ : برآمد بانگ مرغ و نوبت بام

شمارهٔ ۲۰۰ : من ز دست دیده و دل در بلا افتاده‌ام

شمارهٔ ۲۰۱ : هیچ می دانی که دیشب در غمش چون بوده ام

شمارهٔ ۲۰۲ : گر شدیم از کویت ای ترک ختا باز آمدیم

شمارهٔ ۲۰۳ : ز باد نکهت زلف دو تات می جوئیم

شمارهٔ ۲۰۴ : ای شام زلفت بتخانه ی چین

شمارهٔ ۲۰۵ : هندوی آن کاکل ترکانه می باید شدن

شمارهٔ ۲۰۶ : گهیکه جان رود از چشم ناتوان بیرون

شمارهٔ ۲۰۷ : بلبل خوش سرای شد مطرب مجلس چمن

شمارهٔ ۲۰۸ : بعقل کی متصوّر شود فنون جنون

شمارهٔ ۲۰۹ : ای غمزه ی جادویت افسونگر بیماران

شمارهٔ ۲۱۰ : هر زمان آهنگ بیزاریش بین

شمارهٔ ۲۱۱ : نی نگر با اهل دل هر دم بمعنی در سخن

شمارهٔ ۲۱۲ : سرو را گل بار نبود گر بود نبود چنین

شمارهٔ ۲۱۳ : سنبل سیه بر سمن مزن

شمارهٔ ۲۱۴ : خطّ زنگاری نگر از سبزه برگرد سمن

شمارهٔ ۲۱۵ : ای زلف تو زنجیر دل حلقه ربایان

شمارهٔ ۲۱۶ : ای کفر سر زلف تو غارتگر ایمان

شمارهٔ ۲۱۷ : زهی خطی بخطا برده سوی خطّه ی چین

شمارهٔ ۲۱۸ : یا رب ز باغ وصل نسیمی بمن رسان

شمارهٔ ۲۱۹ : ای ز سنبل بسته شادروان مشکین بر سمن

شمارهٔ ۲۲۰ : خوشا چشمی که بیند روی ترکان

شمارهٔ ۲۲۱ : زبان خامه نتواند حدیث دل بیان کردن

شمارهٔ ۲۲۲ : خویش را در کوی بیخویشی فکن

شمارهٔ ۲۲۳ : ای خواجه مرا با می و میخانه رها کن

شمارهٔ ۲۲۴ : ای بوستان عارض تو گلستان جان

شمارهٔ ۲۲۵ : ای صبا غلغل بلبل بگلستان برسان

شمارهٔ ۲۲۶ : نه درد عشق می یارم نهفتن

شمارهٔ ۲۲۷ : ای هیچ در میان نه ز موی میان تو

شمارهٔ ۲۲۸ : صید شیران می کند آهوی رو به باز او

شمارهٔ ۲۲۹ : ترک من خاقان نگر در حلقه عشّاق او

شمارهٔ ۲۳۰ : دوش می کردم سئوال از جان که آن جانانه کو

شمارهٔ ۲۳۱ : زهی جمال تو خورشید مشرق دیده

شمارهٔ ۲۳۲ : ای چیده سنبل تر در باغ دسته بسته

شمارهٔ ۲۳۳ : زهی روی دل افروزت چراغ و چشم هر دیده

شمارهٔ ۲۳۴ : ای سر زلف تو در حلقه و تاب افتاده

شمارهٔ ۲۳۵ : ای سنبله ی زلف تو خرمن زده بر ماه

شمارهٔ ۲۳۶ : ای بیتو مرا پر آب دیده

شمارهٔ ۲۳۷ : ای از شب قمرسا برمه نقاب بسته

شمارهٔ ۲۳۸ : دی آن بت کافر بچه با چنگ و چغانه

شمارهٔ ۲۳۹ : ای خوشا مست و خراب اندر خرابات آمده

شمارهٔ ۲۴۰ : روی این چرح سیه روی ستمکاره سیاه

شمارهٔ ۲۴۱ : ای لبت خنده بر شراب زده

شمارهٔ ۲۴۲ : آتش اندر آب هرگز دیده ئی

شمارهٔ ۲۴۳ : چو دستان برکشد مرغ صراحی

شمارهٔ ۲۴۴ : تبسّمت الزهر و المزن باک

شمارهٔ ۲۴۵ : ای مهر ماه روی ترا زهره مشتری

شمارهٔ ۲۴۶ : ایا صبا خبری کن مرا از آن که تو دانی

شمارهٔ ۲۴۷ : کامت اینست که هر لحظه ز پیشم رانی

شمارهٔ ۲۴۸ : چه چشم مست تو با خواب می کند بازی

شمارهٔ ۲۴۹ : بدینسان که از ما جهانی جهانی

شمارهٔ ۲۵۰ : نه آخر تو آنی که ما را زیانی

شمارهٔ ۲۵۱ : دلا بر عالم جان زن علم زین دیر جسمانی

شمارهٔ ۲۵۲ : چه کرده ام که بیکبارم از نظر بفکندی

شمارهٔ ۲۵۳ : چون نداری جان معنی معنی جانرا چه دانی

شمارهٔ ۲۵۴ : کجا باز آید آن مرغی که با من همقفس بودی

شمارهٔ ۲۵۵ : کس به نیکی نبرد نام من از بدنامی

شمارهٔ ۲۵۶ : ببار ای لعبت ساقی شرابی

شمارهٔ ۲۵۷ : ای که عنبر ز سر زلف تو دارد بویی

شمارهٔ ۲۵۸ : هیچ شکّر چو آن دهان دیدی

شمارهٔ ۲۵۹ : بر ماه فکنده طیلسانی

شمارهٔ ۲۶۰ : گفتمش از چه دلم بردی و خونم خوردی

شمارهٔ ۲۶۱ : ای صبا با بلبلِ خوش‌گویْ گوی

شمارهٔ ۲۶۲ : برو ای باد بهاری به‌دیاری که تو دانی

شمارهٔ ۲۶۳ : در باغ چون بالای تو سروی ندیدم راستی

شمارهٔ ۲۶۴ : دی سیر برآمد دلم از روز جوانی

شمارهٔ ۲۶۵ : صبح وصل از افق مهر بر آید روزی

شمارهٔ ۱

سبحان من تقدّس بالعزّ و الجلال

سبحان من تفرّد بالجود و الجمال

آن مالکی که ملت او هست بر دوام

وان قادری که قدرت او هست بر کمال

سلطان بی وزیر و جهاندار لم یزل

دیان بی‌نظیر و خداوند لایزال

گویای بی‌تلفظ و بینای بی‌بصر

دانای بی‌تفکّر و دارای بی‌ملال

تسبیح بلبل سحری حی لاینام

ورد زبان کبک دری رب ذوالجلال

حرفی‌ست کاف و نون ز طوامیر صنع او

وز قاف تا به قاف برین حرف گشته دال

از آب لطف او متبسّم شود ریاض

وز باد قهر او متزلزل شود جبال

در گوش آسمان کشد از زرّ مغربی

هر مه به امر کن فیکون حلقهٔ هلال

گاهی ز ماه نو کند ابروی زال زر

گاهی از آفتاب کشد تیغ پور زال

کیوان به حکم اوست برین برج پاسبان

بهرام از امر اوست برین بلعه کوتوال

ای قصر کبریای تو محفوظ از انهدام

وی مُلک بی‌زوال تو محروس از انتقال

وی بوستان لطف تو بی وصمت ذبول

وی آفتاب لطف تو بی نسبت زوال

ایوان وحدت تو مبرّا از انحطاط

و ارکان قدرت تو معرّا از اختلال

بشکسته در قفای تو شهباز عقل پر

و افکنده در هوای تو سیمرغ و هم بال

بر دوش روز خاوری از شب فکنده زلف

بر روی صبح مشرقی از شام کرده خال

وهم از سرادقات جلال تو قاصرست

ور عقل ره برد به تو نبود به جز خیال

خواجو گر التماس ازین در کند رواست

از پادشه اجابت و از بندگان سؤال

شمارهٔ ۲

مگذر ای یار و درین واقعه مگذار مرا

چون شدم صید تو برگیر و نگهدار مرا

اگرم زار کشی میکش و بیزار مشو

زاریم بین و ازین بیش میازار مرا

چون در افتاده ام از پای و ندارم سر خویش

دست من گیر و دل خسته بدست آر مرا

بی گل روی تو بس خار که در پای منست

کیست کز پای برون آورد این خار مرا

برو ای بلبل شوریده که بی‌گل‌رویی

نکشد گوشهٔ خاطر سوی گلزار مرا

هر که خواهد که بیک جرعه مرا دریابد

گو طلب کن بدر خانه ی خمّار مرا

تا شوم فاش بدیوانگی و سر مستی

مست و آشفته بر آرید ببازار مرا

چند پندم دهی ای زاهد و وعظم گوئی

دلق و تسبیح ترا خرقه و زنّار مرا

ز استانم ز چه بیرون فکنی چون خواجو

خاک را هم ز سرم بگذر و بگذار مرا

شمارهٔ ۳

بگذر ای خواجه و بگذار مرامست اینجا

که برون شد دل سرمست من از دست اینجا

چون توانم شد از اینجا که غمش موی کشان

دلم آورد و بزنجیر فروبست اینجا

تا نگوئی که من اینجا ز چه مست افتادم

هیچ هشیار نیامد که نشد مست اینجا

کیست این فتنه ی نوخاسته کز مهر رخش

این دل شیفته حال آمد و بنشست اینجا

دل مسکین مرا نیست در اینجا قدری

زانک صد دل چو دل خستهٔ من هست اینجا

دوش کز ساغر دل خون جگر می خوردم

شیشه ناگه بشد از دستم و بشکست اینجا

نام خواجو مبر ای خواجه درین ورطه که هست

صد چو آن خسته ی دلسوخته در شست اینجا

شمارهٔ ۴

خرقه رهن خانه ی خمّار دارد پیر ما

ای همه رندان مرید پیر ساغر گیر ما

گر شدیم از باده بدنام جهان تدبیر چیست

همچنین رفتست در عهد ازل تقدیر ما

سرو را باشد سماع از ناله ی دلسوز مرغ

مرغ را باشد صداع از ناله ی شبگیر ما

داوری پیش که شاید برد اگر بی موجبی

خون درویشان بی طاقت بریزد میر ما

هم مگر لطف تو گردد عذر خواه بندگان

ورنه معلومست کز حد می رود تقصیر ما

صید آن آهوی روبه باز صیاد توئیم

ما شکار افتاده و شیر فلک نخجیر ما

تا دل دیوانه در زنجیر زلفت بسته ایم

ای بسا عاقل که شد دیوانه ی زنجیر ما

از خدنگ آه عالم سوز ما غافل مشو

کز کمان نرم زخمش سخت باشد تیر ما

ره مده در خانقه خواجو کسی را کاین نفس

با جوانان عشرتی دارد به خلوت پیر ما

شمارهٔ ۵

آنک بر هر طرفی منتظرانند او را

ننگرد هیچ که خلقی نگرانند او را

سرو را بر سر سرچشمه اگر جای بود

جای آن هست که بر چشم نشانند او را

حیف باشد که چنان روی ببیند هر کس

زانک کوته نظران قدر ندانند او را

هست مقصود دلم زان لب شیرین شکری

بود آیا که بمقصود رسانند او را

راز عشّاق چو از اشک نماند پنهان

فرض عینست که از دیده برانند او را

هر که جان در قدمش بازد و قدری داند

اهل دل عاشق جانباز نخوانند او را

خواجو ار تشنه بمیرد بجز از مردم چشم

آبی این طایفه بر لب نچکانند او را

شمارهٔ ۶

بگوئید ای رفیقان ساربان را

که امشب باز دارد کاروان را

چو گل بیرون شد از بستان چه حاصل

ز غلغل بلبل فریاد خوان را

اگر زین پیش جان می پروریدم

کنون بدرود خواهم کرد جان را

بدارای ساربان محمل که از دور

ببینم آن مه نامهربان را

دمی بر چشمه ی چشمم فرود آی

کنون فرصت شمار آب روان را

گر آن جان جهان را باز بینم

فدای او کنم جان و جهان را

چو تیر ار زانک بیرون شد ز شستم

نهم پی بر پی آن ابرو کمان را

شکر بر خویشتن خندد آن ماه

بشکر خنده بگشاید دهان را

چو روی دوستان باغست و بستان

بروی دوستان بین بوستان را

چو می دانی که دوران را بقا نیست

غنیمت دان حضور دوستان را

شمارهٔ ۷

چو در گره فکنی آن کمند پرچین را

چو تاب طرّه به هم برزنی همه چین را

به انتظار خیال تو هر شبی تا روز

گشوده ام در مقصوره ی جهان بین را

کجا تو صید من خسته دل شوی هیهات

مگس چگونه تواند گرفت شاهین را

چو روی دوست بود گو بهار و لاله مروی

چه حاجت است به گل بزم ویس و رامین را

غنیمتی شمرید ای برادران عزیز

به بوی یوسف گمگشته ابن یامین را

به شعله ی دم آتشفشان ، بر افروزم

چراغ مجلس ناهید و شمع پروین را

اگر ز غصّه بمیرند بلبلان چمن

چه غم شقایق سیراب و برگ نسرین را

به حال زار جگر خستگان بازاری

چه التفات بود حضرت سلاطین را

روا مدار که سلطان ندیده هیچ گناه

ز خیل خانه براند گدای مسکین را

مرا به تیغ چه حاجت که جان برافشانم

گهی که بنگرم آن ساعد نگارین را

چرا ملامت خواجو کنی که چون فرهاد

به پای دوست در افکند جان شیرین را

شمارهٔ ۸

ای به ناوک زده چشم تو یک‌اندازان را

کشته افعی تو در حلقه فسون‌سازان را

جان ز دست تو ندانم به چه بازی ببرم

پشّه آن نیست که بازیچه دهد بازان را

دل چو دادم به تو عقلم ز کجا خواهد ماند

مال کی جمع شود خانه براندازان را

عندلیبان سحرخوان چو در آواز آیند

می بیارید و بخوانید خوش‌آوازان را

پایکوبان چو در آیند به دست‌افشانی

دست گیرند به یک جرعه سراندازان را

زیردستان که ندارند به جز باد به دست

هر نفس در قدم افتند سرافرازان را

با تو خواجو چو شد ارزانک نظر می‌بازد

دیده نتوان که بدوزند نظربازان را

شمارهٔ ۹

بده آن راحِ روان‌پرورِ ریحانی را

که به کاشانه کشیم آن بتِ روحانی را

من به دیوانگی ار فاش شدم معذورم

کان پری صید کند دیو سلیمانی را

سر به پای فَرَسَش درفکنم همچون گوی

چون برین درکشد آن ابلق چوگانی را

برو ای خواجه اگر زانک به صد جان عزیز

می‌فروشند بخر یوسف کنعانی را

گر تو انکار کنی مستی ما را چه عجب

کافران کفر شمارند مسلمانی را

ابر چشمم چو شود سیل‌فشان از لاله

کوه در دوش کشد جامهٔ بارانی را

کام درویش جز این نیست که بر وِفقِ مُراد

باز بیند عَلَمِ دولتِ سلطانی را

چشم خواجو چو سر طبلهٔ دُر بگشاید

از حیا آب کند گوهر عمّانی را

دل این سوخته بربود و به دربان گوید

که بران از درم آن شاعر کرمانی را

شمارهٔ ۱۰

من مستم و دل خراب جان تشنه و ساغر آب

برخیز و بده شراب بنشین و بزن رباب

ای شام تو بر سحر وی شور تو در شکر

در سنبله ات قمر در عقربت آفتاب

بر مشک مزن گره بر آب مکش زره

یا ترک خطا بده یا روی ز ماه متاب

در بر رخ ما مبند بر گریه ی ما مخند

بگشای زمه کمند بردار زرخ نقاب

من بنده ام و تو شاه من ابر سیه تو ماه

من آه زنم تو راه من ناله کنم تو خواب

ای فتنه ی صبح خیز آمد گه صبح خیز

در جام عقیق ریز آن باده ی لعل ناب

آمد گه طوف و گشت بخرام بسوی دشت

چون دور بقا گذشت بگذر زره عتاب

عطار چمن صباست پیراهن گل قباست

تقوی و ورع خطاست مستی و طرب صواب

دُردی‌کش ازین سپس و ندیشه مکن ز کس

فرصت شمر این نفس با همنفسان شراب

خواجو می ناب خواه چون تشنه‌ای آب خواه

از دیده شراب خواه و ز گوشهٔ دل کباب

شمارهٔ ۱۱

رفت دوشم نفسی دیدهٔ گریان در خواب

دیدم آن نرگس پر فتنهٔ فتّان در خواب

خیمه بر صحن چمن زن که کنون در بستان

نتوان رفت ز بوی گل و ریحان در خواب

بود آیا که شود بخت من خسته بلند

کآیدم قامت آن سرو خرامان در خواب

ای خوشا با تو صبوحی و ز جام سحری

پاسبان بی‌خبر افتاده و دربان در خواب

فتنه برخاسته و باده‌پرستان در شور

شمع بنشسته و چشم خوش مستان در خواب

آیدم زلف تو در خواب و پریشانم ازین

که بود شور و بلا دیدن ثعبان در خواب

صبر ایوب بباید که شبی دست دهد

که رود چشمم از اندیشهٔ کرمان در خواب

بلبل دلشده چون در کف صیاد افتاد

باز بیند چمن و طرف گلستان در خواب

دوش خواجو چو حریفان همه در خواب شدند

نشد از زمزمهٔ مرغ سحرخوان در خواب

شمارهٔ ۱۲

ای جان من بیاد لبت تشنه بر شراب

هر دم بجام لعل لبت تشنه تر شراب

در ده قدح که مردم چشمم نشسته است

در آرزوی نرگس مست تو در شراب

ما را ز جام باده لعلت گزیر نیست

آری مراد مست نباشد مگر شراب

بر من بخاک پات که مانند آتشست

گر آب می خورم بهوایت و گر شراب

هر دم که در دلم گذرد نیش غمزه ات

گردد ز غصّه بر دل من نیشتر شراب

در گردش آر جام طرب تا مرا دمی

از گردش زمانه کند بیخبر شراب

هر دم بروی زرد فرو ریزدم سرشک

چشمم نگر که می دهد از جام زر شراب

خواجو ز بسکه جام میش یاد می کنی

در جان می پرست تو گردست اثر شراب

بازار بغربت از می و مستی که نزد عقل

بر خستگان غریب بود در سفر شراب

شمارهٔ ۱۳

ساقی سیمبر بیار شراب

مطرب خوش نوا بساز رباب

مست عشقیم عیب ما مکنید

فاتقوا الله یا اولی الالباب

عقل چون دید اهل میکده را

گفت طوبی لهم و حسن مآب

بی گل روی او چرا یکدم

نشود چشم من تهی ز گلاب

همچو خالش که دید در بستان

باغبانی نشسته بر سر آب

چشم او جز بخواب نتوان دید

گرچه بی او خیال باشد خواب

لب و گفتار و زلف و عارض اوست

باده و شکّر و شب و مهتاب

همچو چشمش کسی نشان ندهد

جادوئی مست خفته در محراب

در غریبی شکسته شد خواجو

آن غریب شکسته را دریاب

شمارهٔ ۱۴

ای لب میگون تو هم شکر و هم شراب

وی دل پرخون من هم نمک و هم کباب

خطّ و لب دلکشت طوطی و شکرّستان

زلف و رخ مهوشت تیره شب و ماهتاب

موی تو و شخص من پر گره و پرشکن

چشم تو و بخت من مست می و مست خواب

گر تو بتیغم زنی کز نظرم دور شو

سایه نگردد جدا ذرّه ئی از آفتاب

لعل تو در چشم من باده بود در قدح

مهر تو در جان من گنج بود در خراب

صعب تراز درد من در غم هجران او

دوزخیانرا بحشر هیچ نباشد عذاب

ای تن اگر بیدلی سر ز کمندش مپیچ

وی دل اگر عاشقی روی ز مهرش متاب

لعبت چشمم دمی دور نگردد ز اشک

زانک نگیرد کنار مردم دریا ز آب

روی ز خواجو مپوش ورنه بر آرد خروش

بر در دستور شرق آصف گردون جناب

شمارهٔ ۱۵

هرکه در عهد ازل مست شد از جام شراب

سر ببالین ابد باز نهد مست و خراب

بیدلان را رخ زیبا ننمائی بچه وجه

عاشقانرا ز در خویش برانی ز چه باب

می پرستان همه مخمور و عقیقت همه می

عالمی مرده ز بی آبی و عالم همه آب

سر کوی خط و قدّت چمن و سنبل و سرو

سمن و عارض و لعلت شکر و جام شراب

دل ما بی لب لعل تو ندارد ذوقی

همه دانند که باشد ز نمک ذوق کباب

هر که در آتش سودای تو امروز بسوخت

ظاهر آنست که فردا بود ایمن ز عذاب

گرچه نقش تو خیالیست که نتوان دیدن

همه شب چشم توام مست نمایند بخواب

تر شود دم بدمم خرقه ز خون دل ریش

زانک رسمست که بر جامه فشانند گلاب

پیر گشتی بجوانی و همانی خواجو

دو سه روزی دگر ایام بقا را دریاب

شمارهٔ ۱۶

ای دل نگفتمت ز زلفش عنان بتاب

کاهنگ چین خطا بود از بهر مشک ناب

ای دل نگفتمت ز لعلش مجوی کام

هر چند کام مست نباشد مگر شراب

ای دل نگفتمت که به چشمش نظر مکن

کز غم چنان شوی که نبینی به خواب خواب

ای دل نگفتمت که ز ترکان بتاب روی

زانرو که تَرکِ تُرکِ ختائی بود صواب

ای دل نگفتمت که مرو در کمند عشق

آخر به قصد خویش چرا می‌کنی شتاب

ای دل نگفتمت که اگر تشنه مرده‌ای

سیراب کی شود جگر تشنه از شراب

ای دل نگفتمت که منال ارچه روشنست

کز زخم گوشمال فغان می‌کند رباب

ای دل نگفتمت که مریز آبروی خویش

پیش رخی کزو برود آبروی آب

ای دل نگفتمت که ز خوبان مجوی مهر

زان‌رو که ذرّه مهر نجوید ز آفتاب

ای دل نگفتمت که درین باغ دل مبند

کز این درت جوی نگشاید به هیچ باب

ای دل نگفتمت که مشو پایبند او

زیرا که کبک را نبود طاقت عقاب

ای دل نگفتمت که مرو در هوای دل

طاووس را چه غم ز هواداری ذُباب

ای دل نگفتمت که طمع برکن از لبش

هر چند بی نمک نبود لذّت کباب

ای دل نگفتمت که سر از سنبلش مپیچ

که افتی از آن کمند چو خواجو در اضطراب

شمارهٔ ۱۷

پیش صاحب‌نظران ملک سلیمان بادست

بلکه آن است سلیمان که ز ملک آزادست

آن که گویند که بر آب نهاد است جهان

مشنو ای خواجه که چون درنگری بر بادست

هر نفس مهر فلک بر دگری می‌افتد

چه توان کرد چو این سفله چنین افتادست

دل در این پیر زن عشوه‌گر دهر مبند

کاین عروسیست که در عقد بسی دامادست

یاد دار این سخن از من که پس از من گویی

یاد باد آن که مرا این سخن از وی یادست

آن که شدّاد در ایوان ز زرافکندی خشت

خشت ایوان شه اکنون ز سر شدّادست

خاک بغداد به مرگ خلفا می‌گرید

ورنه این شطّ روان چیست که در بغدادست

گر پر از لاله سیراب بود دامن کوه

مرو از راه که آن خون دل فرهادست

همچو نرگس بگشا چشم و ببین کاندر خاک

چند روی چو گل و قامت چون شمشادست

خیمهٖٔ انس مزن بر در این کهنه رباط

که اساسش همه بی موقع و بی بنیادست

حاصلی نیست به جز غم ز جهان خواجو را

شادی جان کسی کو ز جهان آزادست

شمارهٔ ۱۸

حسن تو نهایت جمالست

لطف تو بغایت کمالست

با زلف تو هر که را سری هست

سر در قدم تو پایمالست

بی روی تو زندگی حرامست

وز دست تو جام می حلالست

باز آی که بی رخ تو ما را

از صحبت خویشتن ملالست

جانم که تذرو باغ عشقست

زین گونه شکسته پرّ و بالست

مرغ دل من هوا نگیرد

زانرو که چنین شکسته بالست

این نفحه ی روضه ی بهشتست

با نکهت گلشن وصالست

این خود چه شمامه ی شمیمست

وین خود چه شمایل شمالست

خواجو بلب تو آرزومند

چون تشنه به شربت زلالست

شمارهٔ ۱۹

ترا با ما اگر صلحست جنگست

نمی دانم دگر بار این چه ینگست

به نقلی زان دهان کامم برآور

نه آخر پسته در بازار تنگست

چرا این قامت همچون کمانم

ز چشم افکنده ئی گوئی خدنگست

ز اشکم سنگ می گردد ولیکن

نمی گردد دلت یا رب چه سنگست

بده ساقی که آن آئینه جان

کند روشن شراب همچو زنگست

بدار ای مدعی از دامنم چنگ

ترا باری عنان دل بچنگست

زبان درکش که ما را رهزن دل

نوای مطرب و آواز چنگست

از آن از اشک خالی نیست چشمم

که پندارم شراب لاله رنگست

اگر در دفتری وقتی بیابی

قلم در نام خواجو کش که ننگست

شمارهٔ ۲۰

باغ و صحرا با سهی سروان نسرین بر خوشست

خلوت و مهتاب با خوبان مه پیکر خوشست

غنچه چون زر دارد ار خوش دل بود عیبش مکن

راستی را هر چه بینی در جهان بارز خوشست

کاشکی بودی مرا شادی اگر دینار نیست

زانک با دینار و شادی ملکت سنجر خوشست

چون خلیل ار در میان آتش افتادم چه باک

کاتش نمرود ما را بابت آذر خوشست

ایکه می گوئی مرا با ماهرویان سرخوشیست

پای در نه گر حدیث خنجرت در سر خوشست

بی لب شیرین نباید خسروی فرهاد را

ز آنک شاهی با لب شیرین چون شکّر خوشست

گر چمن خلدست ما را بی لبش مطلوب نیست

تشنه را در باغ رضوان بر لب کوثر خوشست

هرکرا بینی بعالم دل بچیزی خوش بود

عاشقانرا دل بیاد چهره ی دلبر خوشست

باده در ساغر فکن خواجو که بر یاد لبش

جام صافی بر کف و لب بر لب ساغر خوشست

شمارهٔ ۲۱

خطت که کتابه ی جمالست

سر نامه ی نامه کمالست

ماهی تو و مشتریت مهرست

شاهی تو و حاجبت هلالست

آن خال سیاه هندو آسا

هندوچه ی گلشن جمالست

از مویه تنم بسان مویست

وز ناله دلم بشکل نالست

آنجا که توئی اگر فراقست

اینجا که منم همه وصالست

در عالم صورت ارچه هجرست

در عالم معنی اتصالست

آنرا که نبوده است حالی

این حال بنزد او محالست

هر چند که مهر راز والیست

مهر رخ دوست بی زوالست

خواجو که شد از غمت خیالی

گر دل ز تو برکند خیالست

شمارهٔ ۲۲

شامش از صبح فروزنده در آویخته است

شبش از چشمه ی خورشید برانگیخته است

گوئیا آنک گلستان رخش میآراست

سنبل افشانده و بر برگ سمن ریخته است

یا نه مشاطه ز بیخویشتنی گرد عبیر

گرد آئینه چینش بخطا بیخته است

تا چه دیدست که آن سنبل گل فرسا را

دستها بسته و از سرو در آویخته است

نتوان در خم ابروی سیاهش پیوست

آنک پیوند من سوخته بگسیخته است

تا زدی در دل من خیمه باقبال غمت

شادی از جان من غمزده بگریخته است

جان خواجو ز غبار قدمت خالی نیست

زانک با خاک سر کوت بر آمیخته است

شمارهٔ ۲۳

بشکست دل تنگ من خسته کزین دست

مشاطه سر زلف پریشان تو بشکست

دارم ز میان تو تمنّای کناری

خود را چو کمر گرچه بزر بر تو توان بست

عمری و بافسوس ز دستت نتوان داد

عمر ارچه بافسوس برون می رود از دست

از دیده بیفتاده سر شکم که بشوخی

بر گوشه ی چشم آمد و بر جای تو بنشست

تا حاجب ابروت چه در گوش تو گوید

کارد همه سر سوی بنا گوش تو پیوست

ای دانه مشکین تو دام دل عشّاق

از دام سر زلف تو آسان نتوان جست

معذورم اگر نیستم از وصل تو آگاه

کانرا خبرست از تو کش از خود خبری هست

گویند که خواجو برو از عشق بپرهیز

پرهیز کجا چشم توان داشتن از مست

شمارهٔ ۲۴

نظری کن اگرت خاطر دوریشانست

که جمال تو ز حسن نظر ایشانست

روی ازین بنده ی بیچاره ی درویش متاب

زانک سلطان جهان بنده ی درویشانست

پند خویشان نکنم گوش که بی خویشتنم

آشنایان غمت را چه غم از خویشانست

بده آن باده ی نوشین که ندارم سر خویش

کانک از خویش کند بیخبرم خویش آنست

حاصل از عمر بجز وصل نکورویان نیست

لیکن اندیشه ز تشویش بد اندیشانست

نکنم ترکش اگر زانک به تیرم بزند

خنک آن صید که قربان جفا کیشانست

مرهمی بر دل خواجو که نهد زانک طبیب

فارغ از درد دل خسته ی دل ریشانست

شمارهٔ ۲۵

خطر بادیه ی عشق تو بیش از پیشست

این چه دامست که دور از تو مرا در پیشست

ایکه درمان جگر سوختگان می سازی

مرهمی بر دل ما نه که بغایت ریشست

دیده هر چند بر آتش زند آبم لیکن

حدّت آتش سودای تو از حد بیشست

باده می نوشم و خون از جگرم می جوشد

زانک بی لعل توام باده نوشین نیشست

عاشق اندیشه ی دوری نتواند کردن

دوربینی صفت عاقل دور اندیشست

گر مراد دل درویش برآری چه شود

زانک سلطان بر صاحب نظران درویشست

آشنایان همه بیگانه شدند از خواجو

لیکن او را همه این محنت و درد از خویشست

شمارهٔ ۲۶

رخ دل فروز تو ماهی خوشست

خط عنبرینت سیاهی خوشست

شب گیسویت هست سال دراز

ولی روز روی تو ماهی خوشست

از آن چین زلف تو شد جای دل

که هندوستان جایگاهی خوشست

اگر نیست ضعفی در آن چشم مست

چرا گاه بیمار و گاهی خوشست

از آن مه بروی تو آرد پناه

که روی تو پشت و پناهی خوشست

صبوحی گناهست در پای سرو

ولی راستی را گناهی خوشست

اگرچه ره عقل و دین می زنی

بزن مطرب این ره که راهی خوشست

گرت اسب بر سر دواند رواست

بنه پیش او رخ که شاهی خوشست

بچشم کرم سوی خواجو نگر

که در چشم مستت نگاهی خوشست

شمارهٔ ۲۷

من به قول دشمنان هرگز نگیرم ترک دوست

کز نکورویان اگر بد در وجود آید نکوست

گر عرب را گفتگوئی هست با ما در میان

حال لیلی گو که مجنون همچنان در جستجوست

چون عروس بوستان از چهره بگشاید نقاب

بلبل ار وصف گل سوری نگوید هرزه گوست

گرچه جانان دوست دارد دشمنی با دوستان

دشمن جان خودست آنکس که برگردد ز دوست

همچو گوی ارزانک سرگردان چوگان گشته‌ئی

سر بنه چون در سر چوگان هوای زخم گوست

کاشکی از خاک کویش من غباری بودمی

کانک او را آبروئی هست پیشش خاک کوست

چشمه‌ی جانبخش خضرست آن‌که آبش جانفزاست

روضه‌ی بستان خلدست این که بادش مشکبوست

چون صبا حال پریشانی زلفت شرح داد

هیچ می‌دانی کز آن ساعت دلم در بند اوست

با تو خواجو را برون از عشق چیزی دیگرست

ورنه در هر گوشه ماهی سرو قد لاله روست

شمارهٔ ۲۸

نفسی همدم ما باش که عالم نفسیست

کان کسی نیست که هر لحظه دلش پیش کسیت

تو کجا صید من سوخته خرمن باشی

که شنیدست عقابی که شکار مگسیست

نه من دلشده دارم هوس رویت و بس

هر کرا هست سری در سر او هم هوسیست

از دل ما نشود یاد تو خالی نفسی

حاصل از عمر گرانمایه ی ما خود نفسیست

تو نه آنی که شوی یکنفس از چشمم دور

کانک او هر نفسی بر سر آبیست خسیست

دمبدم محترز از سیل سرشکم می باش

زانک هر قطره ئی از چشمه ی چشمم ارسیست

چون گرفتار توام دام دگر حاجت نیست

چه روی در پی مرغی که اسیر قفسیست

بت محمول مرا خواب ندانم چون برد

زانک در هر طرفش ناله و بانگ جرسیست

کمترین بنده درگاه تو گفتم خواجوست

گفت گو بگذر از این در که مرا بنده یکیست

شمارهٔ ۲۹

کاروان خیمه بصحرا زد و محمل بگذشت

سیلم از دیده روان گشت و ز منزل بگذشت

ناقه بگذشت و مرا بیدل بگذاشت

ای رفیقان بشتابید که محمل بگذشت

ساربان گو نفسی با من دلخسته بساز

کاین زمان کار من از قطع منازل بگذشت

نتواند که بدوزد نظر از منظر دوست

هر کرا در نظر آن شکل و شمایل بگذشت

سیل خونابه روان شد چو روان شد محمل

عجب از قافله زانگونه که بر گل بگذشت

نه من دلشده در قید تو افتادم و بس

کاین قضا بر سر دیوانه و عاقل بگذشت

قیمت روز وصال تو ندانست دلم

تا ازین گونه شبی بر من بیدل بگذشت

هرکه شد منکر سودای من و حسن رخت

عالم آمد بسر کویت و جاهل بگذشت

جان فدای تو اگر قتل منت در خور دست

خنک آن کشته که در خاطر قاتل بگذشت

دوش بگذشتی و خواجو بتحسّر می گفت

آه ازین عمر گرامی که بباطل بگذشت

شمارهٔ ۳۰

چو سرچشمه ی چشم من دیده است

لب غنچه بر چشمه خندیده است

بدان وجهم از دیده خون می رود

که از روی خوب تو ببریده است

چرا کینه ورزی کنون با کسی

که مهر تو پیش از تو ورزیده است

نهان کی کند خامه رازم که او

تراشیده ی ناتراشیده است

مرا غیرت آید که مکتوب تو

چنین در حدیث تو پیچیده است

اگر جور بر ما پسندی رواست

پسند تو ما را پسندیده است

از آن از لب خویشتن در خطم

که خطّت بحکم که بوسیده است

قلم را قدم زان قلم کرده ام

که برگرد نام تو گردیده است

دریغ از خیالت که شب تا بروز

مرا مونس مردم دیده است

چو نام تو در نامه بیند دبیر

بچشم بصیرت ترا دیده است

از آن چشم خواجو گهر بار شد

که خطّ تو بر دیده مالیده است

شمارهٔ ۳۱

چو آن فتنه از خواب سر برگرفت

صراحی طلب کرد و ساغر گرفت

سمن قرطه ی فستقی چاک زد

چو او پرنیان در صنوبر گرفت

بنفشه ببرک سمن برشکست

جهان نافه ی مشک اذفر گرفت

بر آتش فکند از خم طرّه عود

نسیم صبا بوی عنبر گرفت

ببوسید لعلش لب جام را

می رواقی طعم شکّر گرفت

چو شد سرگران از شراب گران

دگر نرگسش مستی از سر گرفت

چو مرغ صراحی نوا ساز کرد

مه چنگ زن چنگ در برگرفت

بسی اشک من طعنه بر سیم زد

بی رنگ من خرده بر زر گرفت

چو خواجو چراغ دلش مرده بود

بزد آه و شمع فلک در گرفت

شمارهٔ ۳۲

بسته ی بند تو از هر دو جهان آزادست

وانک دل بر تو نبستست دلش نگشادست

عارضست در شکن طرّه بدان می ماند

کافتابیست که در عقده ی رأس افتادست

زلف هندو صفتت لیلی و عقلم مجنون

لب جانبخش تو شیرین و دلم فرهادست

سرو را گرچه ببالای تو مانندی نیست

بنده با قدّ تو از سرو سهی آزادست

هیچکس نیست که با هیچکسش میلی نیست

بدنهادست که سر بر قدمی ننهادست

هرگز از چرخ بداختر نشدم روزی شاد

مادر دهر مرا خود بچه طالع زادست

دل من بیتو جهانیست پر از فتنه و شور

بده آن باده ی نوشین که جهان بربادست

در غمت همنفسی نیست بجز فریادم

چه توان کرد که فریاد رسم فریادست

بیش ازین ناوک بیداد مزن بر خواجو

گرچه بیداد تو از روی حقیقت دادست

شمارهٔ ۳۳

آن جوهر جانست که در گوهر کانست

یا می که درو خاصیت جوهر جانست

یاقوت روان در لب یاقوتی جامست

یا چشم قدح چشمه ی یاقوت روانست

زین پس من و میخانه که در مذهب عشّاق

خاک در خمخانه به از خانه ی خانست

در جام عقیقین فکن ای لعبت ساقی

لعلی که ازو خون جگر در دل کانست

یک شربت از آن لعل مفرّح بمن آور

کز فرط حرارت دل من در خفقانست

ما غافل و آن عمر گرامی شده از دست

افسوس ز عمری که بغفلت گذرانست

هر کش غم آن نادره دور زمان کشت

او را چه غم از حادثه ی دور زمانست

در روی تو بیرون زنکوئی صفتی نیست

کانست که دلها همه سرگشته ی آنست

خواجو سخن یار چه گوئی بر اغیار

خاموش که شمع آفت جانش ز زبانست

شمارهٔ ۳۴

جان هر زنده دلی زنده بجانی دگرست

سخن اهل حقیقت ز زبانی دگرست

خیمه از دایره ی کون و مکان بیرون زن

زانک بالاتر ازین هر دو مکانی دگرست

در چمن هست بسی لاله سیراب ولی

ترک مه روی من از خانه ی خانی دگرست

راستی راز لطافت چو روان می گردی

گوئیا سرو روان تو روانی دگرست

عاشقان را نبود نام و نشانی پیدا

زانکه این طایفه را نام و نشانی دگرست

یک زمانم بخدا بخش و ملامت کم گوی

کاین جگر سوخته موقوف زمانی دگرست

تو نه مرد قدح و درد مغانی خواجو

خون دل نوش که آن لعل زکانی دگرست

شمارهٔ ۳۵

اینهمه مستی ما مستی مستی دگرست

وین همه هستی ما هستی هستی دگرست

خیز و بیرون ز دو عالم وطنی حاصل کن

که برون از دو جهان جای نشستی دگرست

گفتم از دست تو سرگشته عالم گشتم

گفت این سر سبک امروز ز دستی دگرست

تا صبا قلب سر زلف تو در چین بشکست

هر زمان بر من دلخسته شکستی دگرست

کس چو من مست نیفتاد ز خمخانه ی عشق

گرچه در هر طرف از چشم تو مستی دگرست

تا بر آمد ز بنا گوش تو خورشید جمال

هر سر زلف تو خورشید پرستی دگرست

چون سپر نفکند از غمزه ی خوبان خواجو

زانک آن ناوک دلدوز ز شستی دگرست

شمارهٔ ۳۶

ای لبت میگون و جانم می پرست

ما خراب افتاده و چشم تو مست

همچو نقشت خامه ی نقاس صنع

صورتی صورت نمی بندد که بست

دین و دنیا گر نباشد گو مباش

چون تو هستی هرچه مقصودست هست

در سر شاخ تو ای سرو بلند

کی رسد دستم بدین بالای پست

تا نگوئی کاین زمان گشتم خراب

می نبود آنگه که بودم می پرست

مست عشق آندم که برخیزد سماع

یکنفس خاموش نتواند نشست

آنکه از دستش ز پا افتاده ام

کی بدست آید چو من رفتم ز دست

دل درو بستیم و از ما درگسست

عهد نشکستیم و از ما بر شکست

باز ناید تا ابد خواجو بهوش

هر که سرمست آمد از عهد الست

شمارهٔ ۳۷

نشان بی نشانان بی نشانیست

زبان بی زبانان بی زبانیست

دوای دردمندان دردمندیست

سزای مهربانان مهربانیست

ورای پاسبانی پادشاهیست

بجای پادشاهی پاسبانیست

چو جانان سرگران باشد بپایش

سبک جان در نیفشاندن گرانیست

خوش آن آهوی شیرافکن که دایم

توانائی او در ناتوانیست

مگر پیروزه ی خط تو خضرست

که لعلت عین آب زندگانیست

بلی صورت بود عنوان معنی

نه اینصورت که سرتاسر معانیست

سحر فریاد شب خیزان درین راه

تو پنداری درای کاروانیست

خط زنگاریت بر صفحه ی ماه

سوادی از مثال آسمانیست

مغان زنده دلرا خوان که در دیر

مراد از زندخوانی زنده خوانیست

چو خواجو آستین بر عالم افشان

که شرط رهروان دامن فشانیست

شمارهٔ ۳۸

بجز از کمر ندیدم سر موئی از میانت

بجز از سخن نشانی نشنیدم از دهانت

توچه معنئی که هرگز نرسیده ام بکنهت

تو چه آیتی که هرگز نشنیده ام بیانت

تو کدام شاهبازی که ندانمت نشیمن

چه کنم که مرغ فکرت نرسد به آشیانت

اگرم هزار جان هست فدای خاک پایت

که اگر دلت نجویم ندهد دلم بجانت

چه بود گرم بپرسش قدمی نهی ولیکن

تو که ناتوان نبودی چه خبر ز ناتوانت

چو کسی نمی تواند که ببوسد آستینت

برویم و رخت هستی ببریم از آستانت

چه گلی که بلبلی را نبود مجال با تو

که دمی بر آرد از دل ز نهیب باغبانت

چه شود که بینوائی که زند دم از هوایت

دل خسته زنده دارد بنسیم بوستانت

بچه رو کناره گیری ز میان ما که خواجو

چو کمر شدست راضی بکناری از میانت

شمارهٔ ۳۹

جانم از باده ی لعل تو خراب افتادست

دلم از آتش هجر تو کباب افتادست

گرچه خواب آیدت ای فتنه ی مستان در چشم

هر که از چشم و رخت بی خور و خواب افتادست

باز مرغ دل من در گره زلف کژت

همچو کبکیست که در چنگ عقاب افتادست

ایکه بالای بلند تو بلای دل ماست

دلم از چشم تو در عین عذاب افتادست

دست گیرید که در لجّه ی دریای سرشک

تن من همچو خسی بر سر آب افتادست

خبر من بسر کوی خرابات برید

که خرابی من از باده ی ناب افتادست

تا چه مرغم که مرا هر که ببیند گوید

بنگر این پشّه که در جام شراب افتادست

خرّم آن صید که در قید تو گشتست اسیر

حبذا دعد که در چنگ رباب افتادست

ای حریفان بشتابید که مسکین خواجو

بر سر کوی خرابات خراب افتادست

شمارهٔ ۴۰

کارم از دست دل فرو بستست

عقلم از جام عشق سر مستست

زلف او در تکسّرست ولیک

دل شوریده حال من خستست

با دلم کس نمی کند پیوند

بجز از حاجبش که پیوستست

هر کجا در زمانه دلبندیست

دل در آن زلف دلگسل بستست

یا رب این حوری از کدام بهشت

همچو مرغ از چمن برون جستست

با منش هر که دید می گوید

فتنه بنگر که با که بنشستست

عجب از سنبل تو می دارم

که چه شوریده ی زبر دستست

دل ریشم چو در غمت خون شد

مردم دیده دست ازو شستست

گرچه بگسسته ئی دل از خواجو

بدرستی که عهد نشکستست

شمارهٔ ۴۱

رنج از کسی بریم که دردش دوای ماست

زخم از کسی خوریم که رنجش شفای ماست

جائی سرای تست که جای سرای نیست

وانگه در سرای تو خلوتسرای ماست

گرما خطا کنیم عطای تو بیحدست

نومیدی از عطای تو حدّ خطای ماست

روزی گدای کوی خودم خوان که بنده را

این سلطنت بسست که گوئی گدای ماست

حاجت بخونبها نبود چون تو می کشی

مقتول خنجر تو شدن خونبهای ماست

ما را بدست خویش بکش کان نوازشست

دشنام اگر ز لفظ تو باشد دعای ماست

گر می کشی رهینم و گر می کشی رهی

هر ناسزا که آن ز تو آید سزای ماست

زهر ار چنانک دوست دهد نوش دارو است

درد ار چنانک یار فرستد دوای ماست

گفتم که ره برد بسرا پرده ی تو گفت

خواجو که محرم حرم کبریای ماست

شمارهٔ ۴۲

مائیم آن گدای که سلطان گدای ماست

ما زیر دست مهر و فلک زیر پای ماست

تا بر در سرای شما سر نهاده ایم

اقبال بنده ی در دولتسرای ماست

بودی بسیط خاک پر از های و هوی ما

و کنون جهان ز گریه پر از های های ماست

زینسان که در قفای تو از غم بسوختیم

گوئی که دود سوخته ئی در قفای ماست

تا کی زنید تیغ جفا بر شکستگان

سهلست اگر بقای شما در فنای ماست

گر برکشی و گر بکشی رای رای تست

هر چیز کان نه رای تو باشد نه رای ماست

آن کاشنای تست غریبست در جهان

وانکو غریب گشت ز خویش آشنای ماست

ما را اگر تو مشترییی این سعادتیست

بنمای رخ که دیدن رویت بهای ماست

خواجو که خاک پای گدایان کوی تست

شاهی کند گرش تو بگوئی گدای ماست

شمارهٔ ۴۳

گر حرص زیر دست و طمع زیر پای تست

سلطان وقت خویشی و سلطان گدای تست

ای صاحب اجل که روی در قفای دل

رخش امل مران که اجل در قفای تست

گر نفس راه می زندت کاین طریق نیست

از ره مرو که پیر خرد رهنمای تست

زین تابخانه رخت برون برکه کاینات

یک غرفه بر در حرم کبریای تست

جای وقوف نیست درین دامگاه دیو

بگذر که این مزابل سفلی نه جای تست

از ره مرو بنغمه سرائیدن غراب

چون مرغ روح بلبل بستانسرای تست

بر فرش خاک تکیه زدن شرط عقل نیست

چون تختگاه عالم جان متّکای تست

ای یار آشنا که دم از خویش می زنی

بیگانه شو ز خویش چو یار آشنای تست

خواجو اگر بقا طلبی از فنا مترس

چون بنگری فنای تو عین بقای تست

شمارهٔ ۴۴

مگذر ز ما که خاطر ما در قفای تست

دل بر امید وعده و جان در قفای تست

سهلست اگر رضای تو ترک رضای ماست

مقصود ما ز دنیی و عقبی رضای تست

زین پس چو سر فداری قفای تو کرده ایم

ما را مران ز پیش که دل در قفای تست

گردن ببند مینهم و سر ببندگی

خواهی ببخش و خواه بکش رای رای تست

تنها نه دل بمهر تو سرگشته گشته است

هر ذره ئی ز آب و گلم در هوای تست

آزاد گشت از همه آنکو غلام تست

بیگانه شد ز خویش کسی کاشنای تست

ای در دلم عزیزتر از جان که در تنست

جانی که در تست مرا از برای تست

این خسته دل که دعوی عشق تو می کند

سوگند راستش بقد دلربای تست

خواجو که رفت در سر جور و جفای تو

جانش هنوز بر سر مهر و وفای تست

شمارهٔ ۴۵

گر سر درآورد سرم آنجا که پای اوست

ور سرکشد تنعّم من در جفای اوست

گر می برد ببندگی و می کشد ببند

آنست رای اهل مودّت که رای اوست

هر چند دورم از رخ او همچو چشم بد

پیوسته حرز بازوی جانم دعای اوست

هیچم بدست نیست که در پایش افکنم

الا سری که پیشکش خاک پای اوست

گر مدعای کشته ی شاهد شهادتست

دعوی چه حاجتست که شاهد گوای اوست

از هر چه بر صحایف عالم مصوّرست

حیرت در آن شمایل حیرت فزای اوست

تا دیده دیده است رخ دلربای او

دل در بلای دیده و جان در بالای اوست

در هر زبان که می شنوم گفتگوی ماست

در هر طرف که می شنوم ماجرای اوست

خواجو کسی که مالک ملک قناعتست

شاه جهان بعالم معنی گدای اوست

شمارهٔ ۴۶

بسکه مرغ سحری در غم گلزار بسوخت

جگر لاله بر آن دلشده ی زار بسوخت

حبّذا شمع که از آتش دل چون مجنون

در هوای رخ لیلی بشب تار بسوخت

دیشب آن رند که در حلقه ی خمّاران بود

بزد آهی و در خانه ی خمّار بسوخت

ایکه از سّر انالحق خبری یافته ئی

چه شوی منکر منصور که بردار بسوخت

تو که احوال دل سوختگان می دانی

مکن انکار کسی کز غم اینکار بسوخت

صبر بسیار مفرمای من سوخته را

که دل ریشم ازین صبر جگر خوار بسوخت

زان مفرّح که جگر سوختگانرا سازد

قدحی ده که دل خسته ی بیمار بسوخت

داروی درد دل اکنون ز که جویم که طبیب

دل بیمار مرا در غم تیمار بسوخت

تاری از زلف تو افتاد بچین وز غیرت

خون دل در جگر نافه ی تاتار بسوخت

بلبل سوخته دل را که دم از گل می زد

آتش عشق بزد شعله و چون خار بسوخت

اگر از هستی خواجو اثری باقی بود

این دم از آتش عشق تو بیکبار بسوخت

شمارهٔ ۴۷

ای لبت باده فروش و دل من باده پرست

جانم از جام می عشق تو دیوانه و مست

تنم از مهر رخت موئی و از موئی کم

صد گره در خم هر مویت و هر موئی شست

هر که چون ماه نو انگشت نما شد در شهر

همچو ابروی تو در باده پرستان پیوست

تا ابد مست بیفتد چو من از ساغر عشق

می پرستی که بود بیخبر از جام الست

تو مپندار که از خود خبرم هست که نیست

یا دلم بسته ی بند کمرت نیست که هست

آنچنان در دل تنگم زده ئی خیمه ی انس

که کسی را نبود جز تو درو جای نشست

همه را کار شرابست و مرا کار خراب

همه را باده بدستست و مرا باد بدست

چون بدیدم که سر زلف کژت بشکستند

راستی را دل من نیز بغایت بشکست

کار یاقوت تو تا باده فروشی باشد

نتوان گفت بخواجو که مشو باده پرست

شمارهٔ ۴۸

رمضان آمد و شد کار صراحی از دست

بدرستی که دل نازک ساغر بشکست

من که جز باده نمی بود بدستم نفسی

دست گیرید که هست این نفسم باد بدست

آنک بی مجلس مستان ننشستی یکدم

این زمان آمد و در مجلس تذکیر نشست

ماه نو چون ز لب بام بدیدم گفتم

ایدل از چنبر این ماه کجا خواهی جست

در قدح دل نتوان بست مگر صبحدمی

که تو گوئی رمضان بار سفر خواهد بست

خون ساغر بچنین روز نمی شاید ریخت

رگ بربط بچنین وقت نمی باید خست

ماه روزه ست و مرا شربت هجران روزی

روز توبه ست و ترا نرگس جادو سرمست

هیچکس نیست که با شحنه بگوید که چرا

کند ابروی تو سرداری مستان پیوست

وقت افطار بجز خون جگر خواجو را

تو مپندار که در مشربه جلّابی هست

شمارهٔ ۴۹

تا کی ندهی داد من ای داد ز دستت

رحم آر که خون در دلم افتاد ز دستت

تا دور شدی از برم ای طرفه ی بغداد

شد دامن من دجله ی بغداد ز دستت

از دست تو فردا بروم داد بخواهم

تا چند کشم محنت و بیداد ز دستت

بی شکّر شیرین تو بر درگه خسرو

بر سینه زنم سنگ چو فرهاد ز دستت

گر زانک بپای علمم راه نباشد

از دور من و خاک ره و داد ز دستت

از خاک سر کوی تو چون دور فتادیم

دادیم دل سوخته بر باد ز دستت

زینسان که بغم خوردن خواجو شده ئی شاد

شک نیست که هرگز نشود شاد ز دستت

شمارهٔ ۵۰

خنک آن باد که باشد گذرش بر کویت

روشن آن دیده که افتد نظرش بر رویت

صید آن مرغ شوم کو گذرد بر بامت

خاک آن باد شوم کو بمن آرد بویت

زلف هندوی تو باید که پریشان نشود

زانک پیوسته بود همره و هم زانویت

سحرا گر زانک جنینست که من می نگرم

خواب هاروت ببندد بفسون جادویت

بیم آنست که دیوانه شوم چون بینم

روی آن آب که زنجیر شود چون مویت

عین سحرست که هر لحظه برو به بازی

شیرگیری کند و صید پلنگ آهویت

روز محشر که سر از خاک لحد بردارند

هر کسی روی بسوئی کند و من سویت

مرغ دل صید کمانخانه ی ابروی تو شد

چه کمانست که پیوسته کشد ابرویت

بر سر کوی تو خواجو ز سگی کمتر نیست

گاه گاهی چه بود گر گذرد در کویت

شمارهٔ ۵۱

بر سر کوی عشق بازاریست

که رخی همچو زر بدیناریست

دل پر خون بسی بدست آید

زانک قصّاب کوچه دلداریست

نخرد پر خون بسی بدست آید

زانک قصّاب کوچه دلداریست

نخرد هیچکس دلی بجوی

بنگر ای خواجه کاین چه بازاریست

بر سر چار سوی خطّه عشق

رو بهر سو که آوری داریست

سر که هست از برای پای انداز

بر سر دوش عاشقان باریست

یوسف مصر را بجان عزیز

بر سر هر رهی خریداریست

زلف را گر سرت نهد بر پای

بر مکش زانک او سیه کاریست

غمزه را پند ده که غمّازیست

طرّه را بند نه که طرّاریست

انک خواجو ازو پریشانست

زلف آشفته کار عیاریست

شمارهٔ ۵۲

گرت چو مورچه گرد شکربر آمده است

تو خوش بر آی که با جان برابر آمده است

بنوش لعل روان چون زمرّد سبزت

نگین خاتم یاقوت احمر آمده است

چشمه ی نوش تو سبزه گر بدمید

ترش مشو که نبات از شکر برآمده است

بگرد چشمه ی نوش تو سبزه گر بدمید

ترش مشو که نبات از شکر برآمده است

ز خطّ سبز تو نسخم خوش آمدی و کنون

خط غبار تو خود زان نکوتر آمده است

تو خوش درآو مشو در خط از من مسکین

که خط بگرد عذار تو خوش در آمده است

شه حبش که ز سر حدّ شام بیرون راند

کنون بتاختن ملک خاور آمده است

ز سهم ناوک ترکان غمزه ات گوئی

که هندوئیست که نزد زره گر آمده است

کند بسنبل گردنگشت زمانه خطاب

که خادمی تو در شان عنبر آمده است

میان مشک و خطت فرق نیست یک سر موی

ولیک موی تو از مشک بر سر آمده است

گمان مبر که برفت آب لعلت از خط سبز

که لعل را خط پیروزه زیور آمده است

بیا بدیده ی خواجو نگر که خط سیاه

بگرد روی چو ماهت چه در خور آمده است

شمارهٔ ۵۳

دیشب دل ز ملک دو عالم خبر نداشت

جانم ز غم برآمد و از غم خبر نداشت

آنرا که بود عالم معنی مسّخرش

دیدم بصورتی که ز عالم خبر نداشت

دلخسته ئی که کشته شمشیر عشق شد

زخمش بجان رسید و ز مرهم خبر نداشت

مستسقئی که تشنه ی دریای وصل بود

بگذشت آبش از سر و ازیم خبر نداشت

دل صید عشق او شد و آگه نبود عقل

افتاد جام و خرد شد و جم خبر نداشت

جم را چو گشت بی خبر از جام مملکت

خاتم ز دست رفت و ز خاتم خبر نداشت

عیسی که دم ز روح زدی گو ببین که من

دارم دمی که آدم از آن دم خبر نداشت

خواجو که گشت هندوی خال سیه دوست

دل را بمهره داد و زارقم خبر نداشت

شمارهٔ ۵۴

مسیح روح را مریم حجابست

بهشت وصل را آدم حجابست

دلا در عاشقی محروم چه جوئی

که پیش عاشقان محرم حجابست

برو خود همدم خود باش اگرچه

بر صاحبدلان همدم حجابست

مکش جعدش که پیش روی جانان

شکنج طرّه پر خم حجابست

ز هستی در گذر زیرا که در عشق

نه هستی شور و مستی هم حجابست

اگر دم درکشی عیسی وقتی

که در راه مسیحا دم حجابست

بخون در کعبه باید غسل کردن

که آب چشمه ی زمزم حجابست

بخاتم ملک جم نتوان گرفتن

که پیش اهل دل خاتم حجابست

زیم حاصل نگردد گوهر عشق

که در راه حقیقت یم حجابست

اگر مرد رهی بگذر ز عالم

که نزد رهروان عالم حجابست

برو خواجو که پیش روی بلقیس

اگر نیکو ببینی جم حجابست

شمارهٔ ۵۵

هیچ داری خبر ای یار که آن یار برفت

یا شنیدی ز کسی کان بت عیار برفت

غم کارم بخور امروز که شد کار از دست

دلم این لحظه نگهدار که دلدار برفت

که کند چاره ام این لحظه که بیچاره شدم

که دهد یاریم امروز که آن یار برفت

جهد کردم که ز دل بوکه برآید کاری

چکنم کاین دل محنت زده از کار برفت

این زمان بلبل دلسوخته گودم درکش

زانک آن طوطی خوش نغمه ز گلزار برفت

درد بیمار عجب گر بدوائی برسد

خاصه اکنون که طبیب از سر بیماری برفت

همچو آن فتنه که دیوانه ام از رفتارش

آدمی زاده ندیدم که پری وار برفت

بت ساغرکش من تا بشد از مجلس انس

آبروی قدح و رونق خمّار برفت

آن چه می بود که تا ساقی از آن می پیمود

کس ندیدیم که از میکده هشیار برفت

بوی انفاس تو خواجو همه عالم بگرفت

این چه عطرست که آب رخ عطّار برفت

شمارهٔ ۵۶

یاد باد آن روز کز لب بوی جان می آمدت

خط بسوی خاور از هندوستان می آمدت

هر زمان از قلب عقرب کوکبی می تافتت

هر نفس سنبل نقاب ارغوان می آمدت

چون خدنگ چشم جادو مینهادی در کمان

ناوک مژگان یکایک بر نشان می آمدت

چون ز باغ عارضت هر دم بهاری می شکفت

هر زمان مرغی بطرف گلستان می آمدت

در چمن هر دم که چون عرعر خرامان می شدی

خنده بر بالای سرو بوستان می آمدت

چون جهانی را برخ آرام جان می آمدی

از جهان جان ندا جان و جهان می آمدت

در تکلم لعل شیرینت چو می شد درفشان

چشمه های آب حیوان از دهان می آمدت

چون میان بوستان از دوستان رفتی سخن

گاه گاهی نام خواجو بر زبان می آمدت

شمارهٔ ۵۷

منزل ار یار قرین است چه دوزخ چه بهشت

سجده‌گه گر به نیاز است چه مسجد چه کنشت

جای آسایش مشتاق چه هامون و چه کوه

رهزن خاطر عشّاق چه زیبا و چه زشت

عشقبازی نه به بازی‌ست که دانندهٔ غیب

عشق در طینت آدم نه به بازیچه سرشت

تا چه کردم که ز بدنامی و رسوایی من

ساکن دیر مغانم به خرابات نهشت

گر سر تربت من باز گشایی بینی

قالبم سوخته و گل شده از خون همه خشت

همچو بالای تو در باغ کسی سرو ندید

همچو رخسار تو دهقان به چمن لاله نکشت

بر گل روی تو آن خال معنبر که نشاند

بر مه عارضت آن خطّ مسلسل که نوشت

هر که بیند که تو از باغ برون می‌آیی

گوید این حور چرا خیمه برون زد ز بهشت

تا به چشمت همه پاکیزه نماید خواجو

خاک شو بر گذر مردم پاکیزه‌سرشت

شمارهٔ ۵۸

هر که او دیدهٔ مردم‌کش مستت دیده‌ست

بس که بر نرگس مخمور چمن خندیده‌ست

مردم از هر طرفی دیده در آنکس دارند

که مرا مردم این دیدهٔ حسرت دیده‌ست

ای‌که گفتی «سر ببریده سخن کی گوید!‌»

بنگر این کلک سخن‌گو که سرش ببریده‌ست

گویی آن سنبل عنبر‌شکن مشک‌فروش

به خطا مشک ختن بر سمنت پاشیده‌ست

زان بود زلف تو شوریده که چو نرفت به چین

شده زنجیری و بر کوه و کمر گردیده‌ست

سر آن زلف نگون‌سار سزد گر ببرند

که دل ریش پریشان مرا دزدیده‌ست

خبرت هست که اشکم چو روان می‌گشتی

در قفای تو دویده‌ست و به سر غلتیده‌ست

دم ز مهر تو زنم گر نزنم تا به ابد

که دلم مهر تو در عهد ازل ورزیده‌ست

هر‌چه در باب لب لعل تو گوید خواجو

جمله در گوش کن ای‌دوست که مرواریدست

شمارهٔ ۵۹

رخت خورشید را یات جمالست

خطت تفسیر آیات کمالست

هلال ارزانک هر مه بدر گردد

چرا پیوسته ابرویت هلالست

خیالت بسکه می آید بچشمم

اگر خوابم بچشم آید خیالست

چو داند حال او کز تشنگی مرد

کسی کو بر لب آب زلالست

بگو ای باغبان با باد شبگیر

که بلبل در قفس بی پرّ و بالست

نسیم نافه یا بوی عبیرست

شمیم روضه یا باد شمالست

مقیم ار بنگری در عالم جان

میان لیلی و مجنون وصالست

اگر در عالم صورت فراقست

بمعنی با تو ما را اتصّالست

چرا وصل تو بر خواجو حرامست

نه آخر خون مسکینان حلالست

شمارهٔ ۶۰

بر سر کوی خرابات محبت کوئیست

که مرا بر سر آن کوی نظر بر سوئیست

دهنش یکسر مویست و میانش یک موی

وز میان تن من تا بمیانش موئیست

ابروی او که ز چشمم نرود پیوسته

نه کمانیست که شایسته ی هر بازوئیست

مرهمی از من مجروح مدارید دریغ

که دلم خسته ی پیکان کمال ابروئیست

گر من از خوی بد خویش نگردم چه عجب

هر کسی را که در آفاق ببینی خوئیست

ز آتش دوزخم از بهر چه می ترسانید

دوزخ آنست که خالی ز بهشتی روئیست

نسخه ی غالیه یا رایحه ی گلزارست

نکهت سنبل تریا نفس گلبوئیست

هر که از زلف دراز تو نگوید سخنی

دست کوته کن ازو زانک پریشان گوئیست

اگر از کوی تو خواجو بملامت نرود

مکنش هیچ ملامت که ملامت جوئیست

شمارهٔ ۶۱

آه کز آهم مه و پروین بسوخت

اختر بخت من مسکین بسوخت

آتش مهرم چو در دل شعله زد

بر فلک بهرام را زوبین بسوخت

سوختم در آتش هجران او

پشّه را بین کز غم شاهین بسوخت

ای بسا خسرو که او فرهاد وار

در هوای شکّر شیرین بسوخت

شمع را بنگر که با سیلاب اشک

هر شبم تا روز بر بالین بسوخت

چند سوزی ایکه می سازی کباب

بس کن آخر کاین دل خونین بسوخت

کام جان از قبله ی زردشت خواه

گر دلت چون آذر برزین بسوخت

چون تو در بستان برافکندی نقاب

لاله را دل بر گل و نسرین بسوخت

همچو خواجو کس نمی بینم که او

در فراق روی کس چندین بسوخت

شمارهٔ ۶۲

آن نگینی که منش می طلبم باجم نیست

وان مسیحی که منش دیده ام از مریم نیست

انک از خاک رهش آدم خاکی گردیست

ظاهر آنست که از نسل بنی آدم نیست

گرچه غم دارم و غمخوار ندارم لیکن

شاد از آنم که مرا از غم عشقش غم نیست

دوش رفتم بدر دیر و مرا مغبچگان

چون سگ از پیش براندند که این محرم نیست

چه غم از دشمن اگر دست دهد صحبت دوست

مهره گر زانک بدستست غم از ارقم نیست

در چنین وقت که دیوان همه دیوان دارند

کی دهد ملک جمت دست اگر خاتم نیست

دُر دیناری بکف ار زانک ز دریا ترسی

لیکن آن دُرکه توئی طالب آن در یم نیست

مده از دست و غنیمت شمر این یکدم را

که جهان یکدم و آندم بجز از این دم نیست

کژ مرو تا چو کمان پی نکنندت خواجو

روش تیر از آنست که دروی خم نیست

شمارهٔ ۶۳

شوریده ئیست زلف تو کز بند جسته است

خطّ تو آن نبات که از قند رسته است

آن هندوی سیه که تواش بند کرده ئی

بسیار قلب صف شکنان کو شکسته است

گر زانگ روی و موی تو آشوب عالمست

ما را شبی مبارک و روزی خجسته است

هر چند نیست با کمرت هیچ در میان

خود را بزرنگر که چنان بر تو بسته است

با من مکن به پسته ی شیرین مضایقت

آخر نه شهر جمله پر از قند و پسته است

دانی که بر عذار تو خال سیاه چیست

زاغی که بر کناره ی باغی نشسته است

من چون ز دام عشق رهائی طلب کنم

کانکس که خسته است بتیغ تو رسته است

گفتم که چشم مست تو خونم بریخت گفت

یک لحظه تن بزن که بخسبد که خسته است

خواجو چنین که اشک تو بینم ز تاب مهر

گوئی مگر که رشته پروین گسسته است

شمارهٔ ۶۴

ابر نیسان باغ را در لؤلؤی لالا گرفت

باد بستان دشت را در عنبر سارا گرفت

چون گل صد برگ بزم خسروانی ساز کرد

بلبل خوش نغمه آهنگ هزار آوا گرفت

زاهد خلوت نشین چون غنچه خرگه زد بباغ

از صوامع رخت بربست و ره صحرا گرفت

ابر را بنگر که لاف درفشانی می زند

بسکه از چشمم بدامن لؤلؤی لالا گرفت

در دلم خون جگر جایش بغایت تنگ بود

از ره چشمم برون جست و ره دریا گرفت

ایکه پیش قامتت آید صنوبر در نماز

راستی را کار بالایت قوی بالا گرفت

چون سواد زلف شبرنگ تو آوردم بیاد

از سرم تا پای چون شمع آتش سودا گرفت

منکه از کافر شدن ترسی ندارم لاجرم

مؤمنم کافر شمرد و کافرم ترسا گرفت

چشم خواجو بین که گوید هر دم از دریا دلی

کای بسا گوهر که باید ابر را از ما گرفت

شمارهٔ ۶۵

در شب زلف تو مهتابی خوشست

در لب لعل تو جلابی خوشست

پیش گیسویت شبستانی نکوست

طاق ابروی تو محرابی خوشست

حلقه ی زلف کمند آسای تو

چنبری دلبند و قلابی خوشست

پیش رویت شمع تا چند ایستد

گو دمی بنشین که مهتابی خوشست

گر دلم در تاب رفت از طرّه ات

طیره نتوان شد که آن تابی خوشست

آتش رویت که آب گل بریخت

در سواد چشم من آبی خوشست

مردم چشمم که در خون غرقه شد

دمبدم گوید که غرقابی خوشست

بر در میخانه خوانم درس عشق

زانک باب عاشقی با بی خوشست

بخت خواجو همچو چشم مست تو

روزگاری شد که در خوابی خوشست

شمارهٔ ۶۶

شمع ما مأمول هر پروانه نیست

گنج ما محصول هر ویرانه نیست

کی شود در کوی معنی آشنا

هر که او از آشنا بیگانه نیست

ترک دارم و دانه کن زیرا که مرغ

هیچ دامی در رهش جز دانه نیست

در حقیقت نیست در پیمان درست

هر که او با ساغر و پیمانه نیست

پند عاقل کی کند دیوانه گوش

زانک عاقل نیست کو دیوانه نیست

نیست جانش محرم اسرار عشق

هر کرا در جان غم جانانه نیست

گرچه ناید موئی از زلفش بدست

کیست کش موئی ازو در شانه نیست

گفتمش افسانه گشتم در غمت

گفت این دم موسم افسانه نیست

گفتمش بتخانه ما را مسجدست

گفت کاینجا مسجد و بتخانه نیست

گفتمش بوسی بده گفتا خموش

کاین سخنها هیچ درویشانه نیست

گفتمش شکرانه را جان می دهم

گفت خواجو حاجت شکرانه نیست

شمارهٔ ۶۷

شمع ما شمعیست کو منظور هر پروانه نیست

گنج ما گنجیست کو در کنج هر ویرانه نیست

هر کرا سودای لیلی نیست مجنون آنکست

ورنه مجنون را چو نیکو بنگری دیوانه نیست

چشم صورت بین نبیند روی معنی را بخواب

زانک در هر کان دُرو در هر صدف دُردانه نیست

حاجیانرا کعبه بتخانه ست و ایشان بت پرست

ور ببینی در حقیقت کعبه جز بتخانه نیست

مرغ وحشی گر ببوی دانه در دام اوفتد

تا چه مرغم زانک دامی در هم جز دانه نیست

هرکرا بینی در اینجا مسکن و کاشانه است

جای ما جائیست کانجا مسکن و کاشانه نیست

گر سر شه مات داری پیش اسبش رخ بنه

کانک پیش شه دم از فرزین زند فرزانه نیست

گفتمش پروای درویشان نمی باشد ترا

گفت ازین بگذر که اینها هیچ درویشانه نیست

گرچه باشد در ره جانانه جسم و جان حجاب

جان خواجو جز حریم حضرت جانانه نیست

شمارهٔ ۶۸

ای فدای قامتت هر سر و بستانی که هست

در حیا از چشم من هر ابر نیسانی که هست

باز داده خط بخون و ز شرمساری گشته آب

جام یاقوت ترا هر راح ریحانی که هست

نرگس سرمست مخمور تو بیمارست از آن

سر در افکندست زلفت از پریشانی که هست

خاتم لعل ترا چون شد مسخّر ملک جم

صید زلفت گشت هر دیو سلیمانی که هست

راستی را بنده ی شمشاد بالای توام

ورنه من آزادم از هر سرو بستانی که هست

لشکر عشق توام تا خیمه زد در ملک دل

کس در او منزل نمی سازد ز ویرانی که هست

چون شود یاقوت لؤلؤ پرورت گوهرفشان

آب گردد از حیا هر گوهر کانی که هست

هندوی آتش پرست کافر زلفت مقیم

خون خلقی می خورد از نامسلمانی که هست

در دلت مهر از چه رو جویم چو می دانم که چیست

بنده را بیدل چرا گوئی چو می دانی که هست

ناشنیده از کمال حسن لیلی شمه ئی

عیب مجنون می کند دانا ز نادانی که هست

چشم خواجو چون شود دور از رخت گوهر فشان

اوفتد خون در دل هر لعل رمّانی که هست

روح را در حالت آرد چون شود دستانسرای

بلبل بستان طبعش از خوش الحانی که هست

شمارهٔ ۶۹

جان ما بر آتش و گیسوی جانان تافتست

سنبلش در پیچ و ما را رشته ی جان تافتست

آن دو افعی سیاه مهره بازش از چه روی

همچو ثعبان بر کف موسی عمران تافتست

جادوی مردم فریب او چو خوابم بسته است

زلف هندویش چرا نعلم بدانسان تافتست

گر نمی خواهد که ما را رشته ی جان بگسلد

آن طناب چنبری بهرچه چندان تافتست

مهر رخسار تو در جان من شوریده دل

همچو ماه چارده در کنج ویران تافتست

آن بنا گوش دلافروزست یا مه یا چراغ

کز شب زلف تو چون شمع شبستان تافتست

باده پیش آور که از عکس می و مهر رخت

در دلم گوئی که صد خورشید تابان تافتست

بنده تا دست طلب در دامن عشق تو زد

هرگزت روزی ز غفلت سر ز فرمان تافتست؟

همچو زلفت کار خواجو روز و شب آشفته بود

با تو گر یک روز روی از مهر و پیمان تافتست

شمارهٔ ۷۰

حذر کن ز یاری که یاریش نیست

بشو دست از آنکو نگاریش نیست

چه ذوقش بود بلبل ار در چمن

گلی دارد و گلعذاریش نیست

خرد راستی را نهالی خوشست

ولیکن بجز صبر باریش نیست

مبر نام مستی که شرب مدام

بود کار آنکس که کاریش نیست

مده دل بدنیا که در باغ عمر

گلی کس نبیند که خاریش نیست

نیابی بجز باده ی نیستی

شرابی که رنج خماریش نیست

مرا رحمت آید بر آنکو چو من

غمی دارد و غمگساریش نیست

بدینسان که کافور او در خطت

عجب گر ز عنبر غباریش نیست

ببازار او نقد قلبم درست

روانست لیکن عیاریش نیست

کجا اوفتم زین میان بر کنار

که بحر مودّت کناریش نیست

اگر زانک خواجو بری شد ز خویش

چه شد حسرت خویش باریش نیست

شمارهٔ ۷۱

ای بر عذار مهوشت آن زلف پر شکست

چون زنگئی گرفته بشب مشعلی بدست

وی طاق آسمانی محراب ابرویت

پیوسته گشته خوابگه جاودان مست

همچون بلال بر لب کوثر نشسته است

خال لب تو گرچه سیاهیست بت پرست

بنشستی و فغان ز دل ریش من بخاست

قامت بلند و دسته ی ریحان تازه پست

مشنو که از تو هست گزیرم چرا که نیست

یا نیست از تو محنت و رنجم چرا که هست

سروی براستی چو تو از بوستان نخاست

برخاستی و نیش غمم در جگر نشست

صد دل شکار آهوی صیاد شیر گیر

صد جان اسیر عنبر عنبرفشان مست

مخمور سر ز خاک برآرد بروز حشر

مستی که گشت بیخبر از باده ی الست

نگشاد چشم دولت خواجو بهیچ روی

تا دل بر آن کمند گره در گره نبست

شمارهٔ ۷۲

برون ز جام دمادم مجوی این دم هیچ

بجز صراحی و مطرب مخواه همدم هیچ

بیاو باده ی نوشین روان بنوش که هست

بجنب جام می لعل ملکت جم هیچ

مجوی هیچ که دنیا طفیل همّت اوست

که پیش همّت او هست ملک عالم هیچ

غمست حاصلم از عشق و من بدین شادم

که گرچه هست غمم نیست از غمم غم هیچ

دلم ز عشق تو شد قطره ئی و آنهم خون

تنم ز مهر تو شد ذره ای و آنهم هیچ

غمم بخاک فرو برد و هست غمخوار باد

دلم بکام فرو رفت و نیست همدم هیچ

تنم چو موی پر از تاب و رنج و دوری خم

ولی میان تو یک موی اندر و خم هیچ

از آن دوای دل خسته در جهان تنگست

که نیستش بجز از پسته ی تو مرهم هیچ

دم از جهان چه زنی همدم طلب خواجو

بحکم آنک جهان یکدمست و آندم هیچ

شمارهٔ ۷۳

ز جام عشق تو عقلم خراب می گردد

ز تاب مهر تو جانم کباب می گردد

مرا دلیست که دائم بیاد لعل لبت

بگرد ساقی و جام شراب می گردد

هلاک خود بدعا خواستم ولی چکنم

که دیر دعوت من مستجاب می گردد

دلست کاین همه خونم ز دیده می بارد

پرست کافت جان عقاب می گردد

تو خود چه آب و گلی کاب زندگی هر دم

ز شرم چشمه ی نوش تو آب می گردد

چو بر تو می فکنم دیده اشک گلگونم

ز عکس گلشن رویت گلاب می گردد

بجام باده چه حاجت که پیر گوشه نشین

بیاد چشم تو مست و خراب می گردد

عجب نباشد اگر شد سیاه و سودائی

چنین که زلف تو بر آفتاب می گردد

چو بر درت گذرم گوئیم که خواجو باز

بگرد خانه ی ما از چه باب می گردد

شمارهٔ ۷۴

گرمی خسرو و شیرین بشکر کم نشود

شعف لیلی و مجنون بنظر کم نشود

مهر چندانکه کشد تیغ و نماید حدّت

ذرّه دلشده را آتش خور کم نشود

صبح را چون نفس صدق زند با شه چرخ

مهر خاطر بدم سرد سحر کم نشود

کارم از قطع منازل نپذیرد نقصان

شرف و منزلت مه بسفر کم نشود

در چنان وقت که طوفان بلا برخیزد

عزّت نوح بخواری پسر کم نشود

خصم بی آب اگر انکار کند طبع مرا

آب دریا باراجیف شمر کم نشود

جم اگر اهرمنی سنگ زند بر جامش

قیمت لعل بدخشان به حجر کم نشود

دیو اگر گردن طاعت نهند انسانرا

همه دانند که تعظیم بشر کم نشود

کاه اگر کوه شود سر بفلک بر نزند

ورسها کور شود نور قمر کم نشود

دشمنم گر بگدازد ز حسد گو بگداز

جرم کفّار بتعذیب سقر کم نشود

گرگیا خشک مزاجی کند و طعنه زند

باغ را رایحه ی سنبل تر کم نشود

چه غم از منقصت بی هنران زانک بخبث

رفعت و رتبت ارباب هنر کم نشود

گرچه هست اهل خرد را خطر از بی خردان

حدّت خاطر دانا به خطر کم نشود

سخنم را چه تفاوت کند از شورش خصم

که بآشوب مگس نرخ شکر کم نشود

جوهری را چه غم از طعنه ی هر مشتریئی

که بدین قیمت یاقوت و گهر کم نشود

مکن اندیشه ز ایذای حسودان خواجو

نطق عیسی بوجود دم خر کم نشود

سنگ بد گوهر اگر کاسه ی زرّین شکند

قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود

گفته اند این مثل و من دگرت می گویم

که بتقبیح نظر نور بصر کم نشود

شمارهٔ ۷۵

مرا دلیست که تا جان برون نمی آید

ز تاب طرّه جانان برون نمی آید

چو ترک مهوش کافر نژاد من صنمی

ز خیلخانه خاقان برون نمی آید

چو روی او سمن از بوستان نمی روید

چو لعل او گهر از کان برون نمی آید

نمی رود نفسی کان نگار کافر دل

بقصد خون مسلمان برون نمی آید

تو از کدام بهشتی که با طراوت تو

گلی ز گلشن رضوان برون نمی آید

برون نمی رود از جان دردمند فراق

امید وصل تو تا جان برون نمی آید

حسود گو چو شکر می گداز و می زن جوش

که طوطی از شکرستان برون نمی آید

ببوی یوسف مصرای برادران عزیز

روانم از چه کنعان برون نمی آید

بقصد جان گدا هرچه می توان بکنید

که او ز خلوت سلطان برون نمی آید

چه سود در دهن تنگ او سخن خواجو

که هیچ فایده از آن برون نمی آید

شمارهٔ ۷۶

گمان مبر که در آفاق اهل حسن کمند

ولیک پیش وجود تو جمله کالعدمند

صبوحیان سحرخیز کنج خلوت عشق

چه غم خورند چو شادی خوران جام جمند

چو گنج عشق تو دارند در خرابه ی دل

نه مفلسند ولی منعمان بی درمند

چو قامت تو بینند کوس عشق زنند

پری رخان که بعالم به دلبری علمند

بقصد مرغ دل خستگان میفکن دام

که طائران هوایت کبوتر حرمند

بتیغ هجر زدن عاشقان مسکین را

روا مدار که مجروح ضربت ستمند

چو آهوان پلنگ افکن ترا بینند

اگر بصید روی تو از وحشیان نرمند

دمی ندیم اسیران قید محنت باش

ببین که سوختگان غم تو در چه دمند

خلاف حکم تو خواجو کجا تواند کرد

که بیدلان همه محکوم و دلبران حکمند

شمارهٔ ۷۷

تا درد نیابند دوا را نشناسند

تا رنج نبینند شفا را نشناسند

آنها که چو ما ماهی این بحر نگردند

شک نیست که ماهیت ما را نشناسند

با عشق و هوا برگ و نوا راست نیاید

خاموش که عشّاق نوا را نشناسند

منصور بقا از گذر دار فنا یافت

ناگشته فنا دار بقا را نشناسند

تا معتکفان حرم کعبه ی وحدت

خود را نشناسند خدا را نشناسند

یاران وفادار جفا را نپسندند

خوبان جفا کار وفا را نشناسند

آنها که ندارند نم چشم و غم دل

خاصیت این آب و هوا را نشناسند

با عشق تو زیبائی خوبان ننماید

با پرتو خورشید سها را نشناسند

خواجو چه عجب باشد ارش کس نشناسد

شاهان جهاندار گدا را نشناسند

شمارهٔ ۷۸

گر دلم روز وداع از پی محمل می شد

تو مپندار که آن دلبرم از دل می شد

هیچ منزل نشود قافله از آب جدا

زانک پیش از همه سیلاب بمنزل می شد

گفتم از محمل آن جان جهان برگردم

پایم از خون دل سوخته در گل می شد

راستی هر که در آن سرو خرامان می دید

همچو من فتنه بر آن شکل و شمائل می شد

ساربان خیمه برون می زد و اینم عجبست

که قیامت نشد آنروز که محمل می شد

قاتلم می شد و چون خون ز جراحت می رفت

جان من نعره زنان از پی قاتل می شد

همچو بید از غم هجران دل من می لرزید

کان سهی سرو خرامان متمایل می شد

پند عاقل نکند سود که در بند فراق

دل دیوانه ندیدیم که عاقل می شد

بگذر از خویش که بی قطع مسالک خواجو

هیچ سالک نشنیدیم که واصل می شد

شمارهٔ ۷۹

اگر ز پیش برانی مرا که بر خواند

وگر مراد نبخشی که از تو بستاند

بدست تست دلم حال او تو می دانی

که سوز آتش پروانه شمع می داند

چه اوفتاد که آن سرو سیمتن برخاست

خبر برید بدهقان که سرو ننشاند

برفت آنکه بلای دلست و راحت جان

مگر خدای تعالی بلا بگرداند

چراغ مجلس روحانیان فرو می رد

گر او بجلوه گری آستین برافشاند

تحیتی که فرستاده شد بدان حضرت

گر ابن مقله ببیند در آن فرو ماند

بخون دیده از آن رو نوشته ام روشن

که هر کسش که ببیند چو آب برخواند

دبیر سرّ دلم فاش کرد و معذورست

چگونه آتش سوزان بنی بپوشاند

سرشک دیده ی خواجو چنین که می بینم

اگر بکوه رسد سنگ را بلغتاند

شمارهٔ ۸۰

یاد باد آنشب که در مجلس خروش چنگ بود

مطربانرا عود بر ساز و دف اندر چنگ بود

شاهدان در رقص بودند و حریفان در سماع

وانک او بر خفتگان گلبانک می زد چنگ بود

دستگیر خستگان جام می گلرنگ شد

مشرب آتش عذاران آب آتش رنگ بود

گوش جانم بر سماع بلبلان صبح خیز

چشم عقلم بر جمال گلرخان شنگ بود

گرچه صیقل می برد آثار زنگ از آینه

صیقل آئینه ی جانم می چون زنگ بود

آنزمان کانماه رخشان خور آئین رخ نمود

باغ پر گلچهر گشت و کاخ پر اورنگ بود

بر من بیدل نبخشود و دلم را صید کرد

گوئیا در شهر دلهای پریشان تنگ بود

پیش شیرین قصه ی فرهاد مسکین کس نگفت

یا دل آن خسرو خوبان خلّخ سنگ بود

مطربان از گفته ی خواجو سرودی می زدند

لیکن آن گلروی را از نام خواجو ننگ بود

شمارهٔ ۸۱

هندوئی را باغبان سوی گلستان می فرستد

یا بیاقوت تو سنبل خطّ ریحان می فرستد

یا شب شامی ز روز خاوری رخ می نماید

یا خضر خطّی بسوی آب حیوان می فرستد

جان بجانان می فرستادم دلم می رفت و می گفت

مفلسی نزلی بخلوتگاه سلطان می فرستد

می رساند رنج و پندارم که راحت می رساند

می فرستد درد و می گویم که درمان می فرستد

هر که جانی دارد و در دل ندارد ترک جانان

دل بدلبر می سپارد جان بجانان می فرستد

با وجودم هر که روی چشم پر خون می نماید

زر بکان می آورد لؤلؤ بعمّان می فرستد

همچو خواجو هر که جان در پای جانان می فشاند

روح پاکش را ز جنّت حور رضوان می فرستد

شمارهٔ ۸۲

سخن یار ز اغیار بباید پوشید

قصّه ی مست ز هشیار بباید پوشید

خلت عاشقی ز عقل نهان باید داشت

کان قبائیست که ناچار بباید پوشید

ذره چون لاف هواداری خورشید زند

مهرش از سایه ی دیوار بباید پوشید

تا بخون جگر جام بیالایندش

جامه ی کعبه ز خمّاز بباید پوشید

بوسه ئی خواستمش گفت بپوش از زلفم

گنج اگر می بری از مار بباید پوشید

ضعفم از چشم تو زانروی نهان می دارد

که رخ مرده ز بیمار بباید پوشید

تیغ مژگان چه کشی در نظر مردم چشم

خنجر از مردم خونخور بباید پوشید

چهره ی زرد من و روی خود از طرّه بپوش

که زر و سیم ز طرّار بباید پوشید

دیده بنگر که فرو خواند روان سرّ دلم

گرچه دانست که اسرار بباید پوشید

نامه ی دوست بدشمن چه نمائی خواجو

سخن یار ز اغیار بیاید پوشید

شمارهٔ ۸۳

حدیث آرزومندی جوابی هم نمی ارزد

خمار آلوده ئی آخر شرابی هم نمی ارزد

خرابی همچو من کومست در ویرانها گردد

اگر گنجی نمی ارزد خرابی هم نمی ارزد

سزد چون دعداگر هر دم بر آرم بی رباب افغان

که این مجلس که من دارم ربابی هم نمی ارزد

گدائی کو کند دائم دعای دولت سلطان

گر انعامی نمی شاید ثوابی هم نمی ارزد

بدین توسن کجا یادم که با او همعنان باشم

که این مرکب که من دارم رکابی هم نمی ارزد

بگو ای پیک مشتاقان بدانحضرت که مهجوری

سلامی گر نمی شاید جوابی هم نمی ارزد؟

چه باشد گر غریبی را بمکتوبی کنی خرّم

بغربت مانده ئی آخر خطائی هم نمی ارزد

بیا بر چشم من بنشین اگر سرچشمه ئی خواهی

سر آبی چنین آخر سرابی هم نمی ارزد

تو در خواب خوش نوشین و من در حسرت خوابی

دریغ این چشم بیدارم که خوابی هم نمی ارزد

بدین مخمور دردی نوش از آن می شربتی در ده

دل محرور بیماری لعابی هم نمی ارزد

تو آب زندگی داری و خواجو تشنه جان داده

دریغا جان مستسقی بآبی هم نمی ارزد

شمارهٔ ۸۴

اسیر قید محبّت ز جان نیندیشد

قتیل ضربت عشق از سنان نیندیشد

غریق بحر مودّت ز سیل نگریزد

حریق آتش مهر از دخان نیندیشد

شکار دانه ی هستی ز دام سر نکشد

مقیم خانه ی رندی ز خان نیندیشد

ز های و هوی رقیبان چه غم که شبرو عشق

ز های و هوی سگ پاسبان نیندیشد

گرم تو صید شوی گو حسود جان می ده

که گرگ چون برّه برد از شبان نیندیشد

چو گل نقاب برافکند بلبل سحری

فغان بر آرد و از باغبان نیندیشد

ز نوک ناوک چشمت چه غم که در صف عشق

کسی سپه شکند کو ز جان نیندیشد

ترا که غارت دل می کنی چه غم ز کسی

که هر که ره زند از کاروان نیندیشد

کرا بجان جهان دسترس بود هیهات

مگر کسی که ز جان و جهان نیندیشد

نسیم باد صبا چون بگل درآویزد

ز شور بلبل فریاد خوان نیندیشد

چه سست مهر طبیبی که درد خواجو را

دوا تواند و زان ناتوان نیندیشد

شمارهٔ ۸۵

مه چنین دلستان نمی افتد

سرو از اینسان روان نمی افتد

زان دهان نکته ئی نمی شنوم

که یقین در گمان نمی افتد

هیچ از او در میان نمی آید

که کمر در میان نمی افتد

عجب از پادشه که سایه ی او

بر سر پاسبان نمی افتد

نام دل در نشان نمی آید

تیر از او بر نشان نمی افتد

عشق سرّیست کافرینش را

چشم فکرت بر آن نمی افتد

کشتی ما چنان شکست کز او

تخته ئی بر کران نمی افتد

نرود یک نفس که از دل من

دود در آسمان نمی افتد

چشم من تا نمی فتد پر اشک

دیده پر ناردان نمی افتد

مرغ دل تا هوا گرفت و رمید

باز با آشیان نمی افتد

خامه چون شرح می دهم غم دل

کاتشش در زبان نمی افتد

گشت خواجو مریض و چشم طبیب

هیچ بر ناتوان نمی افتد

شمارهٔ ۸۶

سحر چو بوی گل از طرف مرغزار برآید

نوای زیر و بم از جان مرغ زار بر آید

بیار ای بت ساقی می مروّق باقی

که کام جان من از جام خوشگوار برآید

چو در خیال من آید لب چو دانه نارت

ببوستان روانم درخت نار برآید

خط تو چون بخطا ملک نیمروز بگیرد

خروش ولوله از خیل زنگبار برآید

برآید از نفسم بوی مشک اگر بزبانم

حدیث آن گره زلف مشکبار برآید

چو هندوان رسن باز هر دم این دل ریشم

بدان کمند گر هگیر تا بدار برآید

بود که کام من خسته دل برآید اگرچه

بروزگار مرادی ز روزگار برآید

ببخت شور من بینوا ز گلبن ایام

اگر گلی بدمد صد هزار خار برآید

دعا و زاری خواجو و آه نیم شبانش

اگر نه کارگر آید چگونه کار برآید

شمارهٔ ۸۷

دل بدست یار و غم در دل بماند

خارم اندر پای و پا در گل بماند

ما فرو رفتیم در دریای عشق

وانک عاقل بود بر ساحل بماند

ساربان آهسته رو کاصحاب را

چشم حسرت در پی محمل بماند

کی تواند زد قدم بر کاروان

ناتوانی کاندرین منزل بماند

یادگار کشتگان ضرب عشق

نیم جانی بود و با قاتل بماند

ای پسر گر عاقلی دیوانه شو

کانک او دیوانه شد عاقل بماند

کبک را بنگر که چون شد پای بند

چشم بازش در پی طغرل بماند

هر که او در عاشقی عالم نشد

تا قیامت همچنان جاهل بماند

دل چو رویش دید و جانرا در نباخت

خاطر خواجو عظیم از دل بماند

شمارهٔ ۸۸

گر سر صحبت این بی سرو پایت باشد

بر سرو چشم من دلشده جایت باشد

پای اگر بر سر من مینهی اینک سرو چشم

سرم آنجا بود ای دوست که پایت باشد

بنده چون زان تو و بنده سراخانه ی تست

هر زمان از چه سبب عزم سرایت باشد

ببگهست امشب و وقتی خوش و باران سرمست

در چنین وقت تمنای کجایت باشد

چون وصالت بتضرّع ز خدا خواسته ام

نروی امشب اگر ترس خدایت باشد

خواب اگر می بردت حاجت پرسیدن نیست

تکیه فرمای هر آنجا که رضایت باشد

و رحجابی کنی از همنفسان شرم مدار

خانه خالی کنم ارزانک هوایت باشد

وردگر رای شرابت نبود با کی نیست

آنقدر نوش کن از باده که رایت باشد

دل بجور تو نهادم چو روا می داری

که روانم هدف تیر بلایت باشد

گر سر وصل گدائی چو منت نیست رواست

پادشاهی تو چه پروای گدایت باشد

گوش کن نغمه ی خواجو و سرائیدن مرغ

گر سر زمزمه ی نغمه سرایت باشد

شمارهٔ ۸۹

وصل آن ترک ختا ملکت خاقان ارزد

کفر زلف سیهش عالم ایمان ارزد

خاتم لعل گهر پوش پری رخساران

پیش ارباب نظر ملک سلیمان ارزد

ای عزیزان ز رخ یوسف مصری نظری

ملکت مصر و همه خطّه ی کنعان ارزد

پیش فرهاد ز لعل لب شیرین شکری

حشمت و مملکت خسرو ایران ارزد

بگذر از گنج قدر خان که بر پیر مغان

کنج میخانه همه گنج قدرخان ارزد

زین سپس ما و گدایان سر کوی غمت

که گدائی درت ملکت سلطان ارزد

با لبت دست ز سرچشمه ی حیوان شستم

زانک یاقوت تو صد چشمه ی حیوان ارزد

با وجود قد رعنای تو گو سرو مروی

زانک بالای تو صد سرو خرامان ارزد

از سر کوی تو خواجو بگلستان نرود

که سر کوی تو صد باغ و گلستان ارزد

شمارهٔ ۹۰

صبحت جان جهان جان و جهان می ارزد

لعل جان پرور او جوهر جان می ارزد

گوشه ی دیر مغان گیر که در مذهب عشق

کنج میخانه طربخانه ی خان می ارزد

با چنان نادره ی دور زمان می خوردن

یک زمان حاصل دوران زمان می ارزد

شاید ار ملک جهان در طلبش دربازی

که دمی صحبت او ملک جهان می ارزد

بر لب آب روان تشنه چرا باید بود

ساقی آن آب روان کو که روان می ارزد

با جمالت بتماشای چمن حاجت نیست

که گل روی تو صد لاله ستان می ارزد

سر کوی تو که از روضه ی رضوان بابیست

پیش صاحب نظران باغ جنان می ارزد

هر که را هیچ بدستست نمی ارزد هیچ

که همانش که بود خواجو همان می ارزد

پیش خواجو قدحی باده به از ملکت کی

زانک لعلیست که صد تاج کیان می ارزد

شمارهٔ ۹۱

چنانک صید دل آن چشم آهوانه کند

پلنگ صید فکن قصد آهوان کند

چو تیر غمزه ی خونریز در کمان آرد

دل شکسته ی صاحبدلان نشانه کند

سپاه زنگ چو از چین بنیمروز کشد

شکنج زلف و بنا گوش را بهانه کند

هزار دل ز سر شانه اش فرو بارد

چو ترک سیم عذارم نغوله شانه کند

بدانکه مرغ دل خسته ئی بقید آرد

ز زلف تا فته دام و ز خال دانه کند

ازین قدر چه کم آید ز قدر و حشمت شاه

که یک نظر بگدایان خلیخانه کند

اگر بچرخ بر افشاند آستین رسدش

کسی که سرمه از آن خاک آستانه کند

کجا رسم بمکانت که پشّه نتواند

که در نشیمن سیمرغ آشیانه کند

چو بر زمانه بهر حال اعتمادی نیست

نه عاقلست که او تکیه بر زمانه کند

دل شکسته ی خواجو چو از میانه ربود

چرا ندیده گناهی ازو کرانه کند

شمارهٔ ۹۲

نقاش که او صورت ارژنگ نگارد

کی چهره ی گلچهر چو او رنگ نگارد

فرهاد چو از صورت شیرین نشکیبد

صد نقش برانگیزد و بر سنگ نگارد

صورتگر چین نقش نبندم که نگاری

چون آن صنم سنگدل شنگ نگارد

حنّا مگر امروز درین مرحله تنگست

کو پنجه بخون من دلتنگ نگارد

نقاش بصورتگری ارموی شکافد

صورت نتوان بست کزین رنگ نگارد

چنگی همه از پرده ی عشاق سراید

گر نقش نگارین تو بر چنگ نگارد

ور چنگ و سر انگشت تو ناهید ببیند

نقش سر انگشت تو بر چنگ نگارد

در جنب جمال تو بود صورت دیوار

هر نقش که صورتگر ارژنگ نگارد

خواجو چه عجب باشد اگر شیر دلاور

سر پنجه بخون جگر رنگ نگارد

شمارهٔ ۹۳

آن خطّ شب مثال که بر خور نوشته اند

یا رب چه دلفریب و چه در خور نوشته اند

از خضر نامه ئی بلب چشمه ی حیات

گوئی محرّران سکندر نوشته اند

یانی مگر برات نویسان ملک شام

وجهی بر آفتاب منوّر نوشته اند

گفتم که منشیان شهنشاه نیمروز

از شب چه آیتیست که بر خور نوشته اند

در خنده رفت و گفت که مستوفیان روم

خطی باسم اجری قیصر نوشته اند

یا از پی معیشت سلطان زنگبار

تمغای هند بر شه خاور نوشته اند

گوئی که بسته اند تب لرز آفتاب

کز مشک آیتی بشکر بر نوشته اند

یا نی دعائی از پی تعویذ چشم زخم

بر گرد آن عقیق چو شکّر نوشته اند

ریحانیان گلشن روی تو بر سمن

خطّی بخون لاله ی احمر نوشته اند

وصف لبت کز آن برود آب سلسبیل

حوران خلد بر لب کوثر نوشته اند

خواجو محرّران سرشکم بسیم ناب

اسرار عشق بر ورق زر نوشته اند

شمارهٔ ۹۴

خورشید را بسایه ی شب در نشانده اند

شب را بپاسبانی اختر نشانده اند

چیپور را ممالک فغفور داده اند

مهراج را بمسندخان بر نشانده اند

تا خود چه دیده اند که چیپال هند را

ترکان بپادشاهی خاور نشانده اند

همچون مگس بتنگ شکر بر نشسته است

خالی که بر عقیق چو شکّر نشانده اند

گوئی که دانه ئی بقمر بر فشانده اند

یا مهره ئی ز غالیه در خور نشانده اند

یا خازنان روضه ی رضوان بلال را

در باغ خلد بر لب کوثر نشانده اند

گفتم که خال همچو سیه دانه ی ترا

بر قرص آفتاب چه در خور نشانده اند

گفتا بروم خسرو اقلیم زنگ را

گوئی که بر نیابت قیصر نشانده اند

برخیز و باده نوش که مستان صبح خیز

آتش به آب دیده ی ساغر نشانده اند

خون جگر که بر رخ خواجو چکیده است

یاقوت پاره ئیست که در زر نشانده اند

شمارهٔ ۹۵

هر کو نظر کند به تو صاحب‌نظر شود

وانکش خبر شود ز غمت بی‌خبر شود

چون آبگینه این دل مجروح نازکم

هر چند بیشتر شکند تیزتر شود

بگشا کمر که جامه‌ی جان را قبا کنم

گر زانک دست من بمیانت کمر شود

منعم مکن ز گریه که در آتش فراق

از سیم اشک کار رخم همچو زر شود

از دست دیده نامه نیارم نوشت از آنک

هر لحظه خون روان کند و نامه تر شود

کی بر کنم دل از رخ جانان که مهر او

با شیر در دل آمد و با جان به در شود

بی سر به سر شود من دلخسته را ولیک

بی او گمان مبر که زمانی به سر شود

ای دل صبور باش و مخور غم که عاقبت

این شام صبح گردد و این شب سحر شود

خواجو ز عشق روی مگردان که در هوا

سایر به بال همّت و طائر به پر شود

شمارهٔ ۹۶

بدشمنان گله از دوستان نشاید کرد

بمهرگان صفت بوستان نشاید کرد

بترک آن مه نامهربان نباید گفت

کنار از آن بت لاغر میان نشاید کرد

مگر بموسم گل باغبان نمی داند

که منع بلبل شیرین زبان نشاید کرد

بخواه دل که من خسته دل روان بدهم

بدل مضایقه با دوستان نشاید کرد

کسی که بیتو نخواهد جهان و هرچه دروست

بجان ممتحنش امتحان نشاید کرد

بنوک خامه اگر شرح آن دهم صد سال

ز سرّ عشق تو رمزی بیان نشاید کرد

بدان دیار روان تر ز آب دیده ی من

بهیچ روی رسولی روان نشاید کرد

من آن نیم که ز جانان عنان بگردانم

بقول مدعیان ترک جان نشاید کرد

بون ز جان و جهان هیچ تحفه ئی خواجو

فدای صحبت جان جهان نشاید کرد

شمارهٔ ۹۷

نی ز دود دل پر آتش ما می نالد

تو مپندار که از باد هوا می نالد

عندلیبیست که در باغ نوا می سازد

خوش سرائیست که در پرده سرا می نالد

بیزبانست و ندانم که کرا می خواند

در فغانست و ندانم که چرا می نالد

من دلخسته اگر زانک ز دل می نالم

باری آن خسته ی بیدل ز کجا می نالد

می فتد هر نفسی آتشم اندر دل ریش

بسکه آن غمزده ی بی سر و پا می نالد

می زنندش نتواند که ننالد نفسی

زخم دارد نه بتزویر و ریا می نالد

بسکه راه دل ارباب حقیقت زده است

ظاهر آنست که در راه خدا می نالد

نه دل خسته که یکدم ز هوا خالی نیست

هرکرا می نگرم هم ز هوا می نالد

هیچکس همدم ما نیست بجز نی و او نیز

چون بدیدیم هم از صحبت ما می نالد

ناله و زاری خواجو اگر از بی برگیست

او چه دیدست که هر دم زنوا می نالد

شمارهٔ ۹۸

هم عفی الله نی که ما را مرحبائی می زند

عارفانرا در سراندازی صلائی می زند

آشنایانرا ز بیخویشی نشانی می دهد

بینوایانرا ز بی برگی نوائی می زند

اهل معنی را که از صورت تبرّا کرده اند

هر نفس در عالم معنی ندائی می زند

می سراید همچو مرغان سرائی وز نفس

هر دم آتش همچو باد اندر سرائی می زند

همچونی گر در سماعت خرقه بازی آرزوست

دامن آنکس بچنگ آور که نائی می زند

یکنفس با او بساز ار ره بجائی می بری

همدم او باش کو هم دم ز جائی می زند

گر نئی بیگانه خواجو حال خویش از نی شنو

زانک آن دلخسته هم دم ز آشنائی می زند

شمارهٔ ۹۹

یاد باد آنک نیاورد ز من روزی یاد

شادی آنک نبودم نفسی از وی شاد

شرح سنگین دلی و قصّه شرین باید

که بکوه آید و بر سنگ نویسد فرهاد

گر بمرغان چمن بگذری ای باد صبا

گو هم آوای شما باز گرفتار افتاد

سرو هر چند ببالای تو می ماند راست

بنده تا قدّ ترا دید شد از سرو آزاد

تا چه کردم که بدین روز نشستم هیهات

کس بروز من سرگشته ی بدروز مباد

گوئیا دایه ام از بهر غمت می پرورد

یا مگر مادرم از بهر فراقت می زاد

نه تو آنی که بفریاد من خسته رسی

نه من آنم که بکیوان نرسانم فریاد

تا چه حالست که هر چند کزو می پرسم

حال گیسوی کژت راست نمی گوید باد

ایکه خواجو نتواند که نیارد یادت

یاد می دار که از مات نمی آید یاد

شمارهٔ ۱۰۰

همرهان رفتند و ما را در سفر بگذاشتند

از خبر رفتیم و ما را بی‌خبر بگذاشتند

بر میان از مو کمر بستند و این شوریده را

همچو موی آشفته بر کوه و کمر بگذاشتند

بر سر راه اوفتادم تا زمن بر نگذرند

همچو خاک ره مرا بر رهگذر بگذاشتند

شمع را در آتش و سوز جگر بگداختند

مرغ را با ناله و آه سحر بگذاشتند

بلبل شوریده‌دل را از چمن کردند دور

طوطی شیرین‌سخن را بی‌شکر بگذاشتند

پیشتر رفتیم و ما را نیشتر بر جان زدند

وینچنین با ریش و زخم نیشتر بگذاشتند

بی‌غباری از چه ما را خاک راه انگاشتند

بی‌خطائی از چه ما را در خطر بگذاشتند

کار خواجو زیر و بالا بود چون دور فلک

کار او را بین که چون زیر و زبر بگذاشتند

شمارهٔ ۱۰۱

مرغ در راه او پر اندازد

شمع در پای او سر اندازد

پسته ی شور شکر افشانش

شور در تنگ شکر اندازد

هر که چون افعیش کمر گیرد

خویش را از کمر در اندازد

گرد مه جادویش فسون در باغ

خواب در چشم عبهر اندازد

چون لبش عکس در قدح فکند

تاب در جان ساغر اندازد

نیم شب راه نیمروز زند

چون ز شب سایه بر خور اندازد

سیم پالای چشم ما هر دم

سیم پالوده بر زر اندازد

مردم بحر از آب دیده ی ما

جامه ی موج در براندازد

در هوای تو چون پرد خواجو

که عقاب فلک پر اندازد

شمارهٔ ۱۰۲

یاد باد آن شب که دلبر مست و دل در دست بود

باده چشم عقل می بست و در دل می گشود

بوی گل شاخ فرح در باغ خاطر می نشاند

جام می زنگ غم از آئینه جان می زدود

مه فرو می شد گهی کو پرده در رخ می کشید

صبح بر می آمد آن ساعت که او رخ می نمود

کافر گردنکشش بازار ایمان می شکست

جادوی مردم فریبش هوش مستان می ربود

از عذارش پرده گلبرگ و نسرین می درید

و ز جمالش آبروی ماه و پروین می فزود

همچو سرمستان دلم تا صبحدم در باغ وصل

از رخ و زلفش سخن می چید و سنبل می درود

گر شکار آهوی صیاد او گشتم چه شد

ور غلام هندوی شب باز او بودم چه بود

چون وصال دوستان از دست دادم چاره نیست

چون بغفلت عمر بگذشت این زمان حسرت چه سود

گفتم آتش در دلم زد روی آتش رنگ تو

گفت خواجو باش کز آتش ندیدی بوی دود

شمارهٔ ۱۰۳

این ترک زنگاری کمان از خیل خاقان می رسد

وین مرغ فردوس آشیان از باغ رضوان می رسد

مجنون صاحب درد را لیلی عیادت می کند

فرهاد شورانگیز را شیرین بمهمان می رسد

امروز دیگر ذرّه را خور مهربانی می کند

وین لحظه گوئی بنده را تشریف سلطان می رسد

آید سوی بیت الحزن از مصر بوی پیرهن

جان عزیز من مگر دیگر بکنعان می رسد

دل می دهد جان را خبر کارام جان می پرسدت

جان مژدگانی می دهد دل را که جانان می رسد

مرغان نگر باز از هوا مانند بلبل در نوا

گوئی که بلقیس از سبا سوی سلیمان می رسد

شاه بتان بربری نوئین ملک دلبری

با احتشام قیصری از حضرت خان می رسد

ای بلبل گلبانگ زن خاموش منشین در چمن

بنواز راه خار کن چون گل ببستان می رسد

خواجو که می آید که جان قربان راهش می شود

گوئی زکرمان قاصدی سوی سپاهان می رود

شمارهٔ ۱۰۴

شام شکستگانرا هرگز سحر نباشد

وز روز تیره روزان تاریکتر نباشد

هر کو ز جان بر آمد از دست دل ننالد

وانکو ز پا در آمد در بند سر نباشد

پیر شرابخانه از باده ی مغانه

تا بیخبر نگردد صاحب خبر نباشد

در بزم دردنوشان زهد و ورع نگنجد

در عالم حقیقت عجیب و هنر نباشد

هرکو رخ تو جوید از مه سخن نگوید

وانکو قید تو بیند کوته نظر نباشد

در اشک و روی زردم سهلست اگر ببینی

زانرو که چشم نرگس بر سیم و زر نباشد

یک شمّه زین شمائل در شاخ گل نیابی

یک ذرّه زین ملاحت در ماه و خور نباشد

مطبوع تر ز قدّت سرو سهی نخیزد

شیرین تر از دهانت تنگ شکر نباشد

چون عزم راه کردم بنمود زلف و عارض

یعنی قمر بعقرب روز سفر نباشد

گفتم دل من از خون دریاست گفت آری

همچون دل تو بحری در هیچ بر نباشد

گفتم که روز عمرم شد تیره گفت خواجو

بالاتر از سیاهی رنگی دگر نباشد

شمارهٔ ۱۰۵

درد محبت درمان ندارد

راه مودت پایان ندارد

از جان شیرینت ممکن بود صبر

اما ز جانان امکان ندارد

آنرا که در جان عشقی نباشد

دل بر کن از وی کو جان ندارد

ذوق فقیران خاقان نیابد

عیش گدایان سلطان ندارد

ایدل ز دلبر پنهان چه داری

دردی که جز او درمان ندارد

باید که هر کو بیمار باشد

درد از طبیبان پنهان ندارد

در دین خواجو مؤمن نباشد

هرکو بکفرش ایمان ندارد

شمارهٔ ۱۰۶

جادوئی چون نرگس مستت به بیماری که دید

هندوئی چون طره ی پستت بطرّاری که دید

در سواد شام تاری مشک تاتاری که یافت

بر بیاض صبح صادق خطّ زنگاری که دید

مردم آزاری و هر دم عزم بیزاری کنی

بیگناهی مردم آزاری و بیزاری که دید

چون ندارم زور و زر هم چاره ی من زاریست

بی زر و زوری بدین مسکینی و زاری که دید

انک زر و شمشاد را پای خجالت در گلست

راستی را زان صفت سروی بعیاری که دید

تا صبا دسته بند سنبل گلپوش او

کار او جز عنبر افشانی و عطّاری که دید

گفتمش بینم ترا مست و مرا ساغر بدست

گفت سلطانرا حریف رند بازاری که دید

قصد خواجو کرد و خونش خورد و بر خاکش نشاند

ای عزیزان هرگز از خونخواری این خواری که دید

شمارهٔ ۱۰۷

حدیث جان بجز جانان نداند

که جز جانان کسی در جان نداند

مرا با درد خود بگذار و بگذر

که کس درد مرا درمان نداند

روا باشد که دور از حضرت شاه

بمیرد بنده و سلطان نداند

اگر بلبل برون آید ز بستان

ز سرمستی ره بستان ندارد

ز رخ دور افکن آن زلف سیه را

که هندو قدر ترکستان نداند

بگردان ساغر و پیمانه در ده

که آن پیمانه شکن پیمان نداند

می صافی بصوفی ده که هشیار

حدیث عشرت مستان نداند

دلا در راه حسرت منزلی هست

که هر کس ره نرفتست آن نداند

بگو خواجو بدانا قصه ی عشق

که کافر معنی ایمان نداند

شمارهٔ ۱۰۸

دلم بی وصل جانان جان نخواهد

که عاشق جان بی جانان نخواهد

دل دیوانگان عاقل نگردد

سر شوریدگان سامان نخواهد

روان جز لعل جان افزا نجوید

خضر جز چشمه ی حیوان نخواهد

طبیب عاشقان درمان نسازد

مریض عاشقی درمان نخواهد

اگر صد روضه بر آدم کنی عرض

برون از روضه ی رضوان نخواهد

ورش صدابن یامین هست یعقوب

بغیر از یوسف کنعان نخواهد

اگر گویم خلاف عقل باشد

که مفلس ملکت خاقان نخواهد

کجا خسرو لب شیرین نجوید

چرا بلبل گل خندان نخواهد

دلم جز روی و موی گلعذاران

تماشای گل و ریحان نخواهد

بخواهد ریخت خونم مردم چشم

بلی دهقان بجز باران نخواهد

از آن خواجو از این منزل سفر کرد

که سلطانیه بی سلطان نخواهد

شمارهٔ ۱۰۹

عاقلان کی دل بدست زلف دلداران دهند

نقره داران چون نشان زر بطرّاران دهند

مگذر از یاران که در هنگام کار افتادگی

واجب آن باشد که یاران یاری یاران دهند

گر بدردی باز ماندی دل ز درمان برمگیر

ساقیان اول قدح دُردی بخمّاران دهند

خون دل می خور که هم روزی رسانندت بکام

پادشاهان روز کین خلعت بخونخواران دهند

وقت را فرصت شمر زیرا که هنگام صبوح

مست چون در خواب باشد می بهشیاران دهند

گر درین معنی درستی درد را درمان شمر

مشفقان از بیم جان دارو و بیماران دهند

خیز و خواجو را چو کار از دست شد کاری بر آر

روز محنت کار داران دل ببیکاران دهند

شمارهٔ ۱۱۰

ای که هردم عنبرت بر نسترن چنبر شود

سنبل از گل برفکن تا خانه پُرعنبر شود

از هزاران دل یکی را باشد استعداد عشق

تا نگویی در صدف هر قطره‌ای گوهر شود

هرکه را وجدی نباشد کی بغلتاند سماع

آتشی باید که تا دودی به روزن بر شود

چشم را دربند تا در دل نیاید غیر دوست

گر دَرِ مسجد نبندی سگ به مسجد در شود

از دو عالم دست کوته کن چو سرو آزاده‌وار

کآنک کوته‌دست باشد در جهان سرور شود

نور نَبْوَد هر درونی را که در وی مهر نیست

آتشی چون برفروزی خانه روشن‌تر شود

مؤمنی کو دل به دست عشق بت‌رویی سپرد

گر به کفر زلفش ایمان آوَرَد کافر شود

می‌نویسم شعر بر طومار و می‌شویم به اشک

بر امید آنک شعر سوزناکم تر شود

همچو صبح ار صادقی خواجو مشو خالی ز مهر

کآنک روزی مهر ورزیدست، نیک اختر شود

شمارهٔ ۱۱۱

روی نکو بی وجود ناز نباشد

ناز چه ارزد اگر نیاز نباشد

راه حجاز ار امید وصل توان داشت

سر قدم رهروان دراز نباشد

مست می عشق را نماز مفرمای

کانک نمی رد برو نماز نباشد

مطرب دستانسرای مجلس او را

سوز بود گرچه هیچ ساز نباشد

حیف بود دست شه بخون گدایان

صید ملخ کار شاهباز نباشد

بنده چو محمود شد خموش که سلطان

در ره معنی بجز ایاز نباشد

پیش کسانی که صاحبان نیازند

هیچ تنعّم ورای ناز نباشد

خاطر مردم بلطف صید توان کرد

دل نبرد هر که دلنواز نباشد

کس متصور نمی شود که چو خواجو

هندوی آن چشم ترکتاز نباشد

شمارهٔ ۱۱۲

پای کوبان در سراندازی چو سربازی کنند

پای در نه تا سرافرازان سرافرازی کنند

ناوک اندازان چشم ترکتازت از چه روی

بر کمان سازان ابرویت کمین بازی کنند

در هوای گلشن روی تو هر شب تا بروز

عاشقان با بلبل خوش خوان هم آوازی کنند

موکب سلطان عشقت چون علم بر دل زند

در نفس جانها هوای خانه پردازی کنند

چون طناب عنبری بر مشتری چنبر کنی

ای بسا دلها که آهنگ رسن بازی کنند

طرّه های سرکشت کی ترک طرّاری دهند

غمزه های دلکشت کی ترک غمازی کنند

بر سر میدان عشقت چون شود خواجو شهید

نامش آندم عاقلان دیوانه ی غازی کنند

شمارهٔ ۱۱۳

دل من باز هوای سرکوئی دارد

میل خاطر دگر امروز بسوئی دارد

هیچ دارید خبر کان دل سرگشته ی من

مدتی شد که وطن بر سر کوئی دارد

بگسست از من و در سلسله موئی پیوست

که دل خلق جهان در خم موئی دارد

ایکه از سنبل مشکین تو عنبر بوئیست

خنک آن باد که از زلف تو بوئی دارد

ما بیک کاسه چنین مست و خراب افتادیم

حال آن مست چه باشد که سبوئی دارد

شاخ را بین که چه سرمست برون آمده است

گوئیا او هم ازین باده کدوئی دارد

ایکه گوئی که مکن خوی بشاهد بازی

هر کرا فرض کنی عادت و خوئی دارد

خیز چون پرده ز رخسار گل افکند صبا

روی گل بین که نشان گل روئی دارد

خوش بیا برطرف دیده ی خواجو بنشین

همچو سروی که وطن بر لب جوئی دارد

شمارهٔ ۱۱۴

قصّه غصّه فرهاد بشیرین که برد

نامه ویس گلندام برامین که برد

خضر را شربتی از چشمه ی حیوان که دهد

مرغ را آگهی از لاله و نسرین که برد

خبر انده اورنک جدا گشته ز تخت

بسرا پرده ی گلچهر خور آئین که برد

گرچه بفزود حرارت ز شکر خسرو را

از شرش شور شکر خنده ی شرین که برد

مرغ دل باز چو شد صید سر زلف کژش

گفت جان این نفس از چنگل شاهین که برد

ناز آن سرو قد افروخته چندین که کشد

جور آن شمع دل افروخته چندین که برد

می چون زنگ اگر دست نگیرد خواجو

زنگ غم ز آینه ی خاطر غمگین که برد

شمارهٔ ۱۱۵

دامن گل نبرد هر که ز خار اندیشد

مهره حاصل نکند هر که زمار اندیشد

دُر نیارد بکف آنکس که ز دریا ترسد

نخورد باده هر آنکو ز خمار اندیشد

هر کرا نقش نگارنده مصوّر گردد

نقش دیوار بود گو زنگار اندیشد

تو چه یاری که نداری غم و اندیشه ی یار

یاری آنست که یار از غم یار اندیشد

در چنین وقت که از دست برون شد کارم

من بیچاره کئم چاره ی کار اندیشد

هر که سر در عقب یار سفر کرده نهاد

این خیالست که دیگر ز دیار اندیشد

در چنین بادیه کاندیشه ی سر نتوان کرد

بار خاطر طلبد هر که ز بار اندیشد

انک شد بیخبر از زمزمه ی نغمه ی زبر

تو مپندار که از ناله ی زار اندیشد

گر تو صد سال کنی ناله و زاری خواجو

گل صد برگ کی از بانگ هزار اندیشد

شمارهٔ ۱۱۶

دست گیرید و بدستم می گلفام دهید

باده ی پخته بدین سوخته ی خام دهید

چون من از جام می و میکده بدنام شدم

قدحی می بمن می کش بدنام دهید

تا بدوشم ز خرابات بمیخانه برند

سوی رندان در میکده پیغام دهید

گرچه ره در حرم خاص نباشد ما را

یک ره ای خاصگیان بار من عام دهید

با شما درد من خسته چو پیوسته دعاست

تا چه کردم که مرا اینهمه دشنام دهید

در چنین وقت که بیگانه کسی حاضر نیست

قدحی باده بدان سرو گلندام دهید

چو از این پسته و بادام ندیدم کامی

کام جان من از آن پسته و بادام دهید

تا دل ریش من آرام بگیرد نفسی

آخرم مژده ئی از وصل دلارام دهید

چهره ی ازرق خواجو چو ز می خمری شد

جامه از وی بستانید و بدو جام دهید

شمارهٔ ۱۱۷

از صومعه پیری بخرابات درآمد

با باده پرستان بمناجات درآمد

تجدید وضو کرد بجام می و سرمست

در دیر مغان رفت و بطاعات درآمد

هر کس که ز اسرار خرابات خبر داشت

از نفی برون رفت و باثبات درآمد

این طرفه که هر کو بگذشت از سر درمان

درد دلش از راه مداوات درآید

ایدل چو در بتکده در کعبه گشودند

بشتاب که هنگام عبادات درآمد

فارغ بنشست از طلب چشمه ی حیوان

همچون خضر آنکس که بظلمات درآمد

مطرب چو خروس سحری نغمه برآورد

با مرغ صراحی بمقالات درآمد

دل در غم عشقش بخرافات در افتاد

جان با لب لعلش بمراعات درآمد

مستان خرابش بدر دیر کشیدند

در حال که خواجو بخرابات درآمد

شمارهٔ ۱۱۸

چشمت دل پر ز تاب خواهد

مستست از آن کباب خواهد

کام دل من بجز لبت نیست

سرمست شراب ناب خواهد

از من همه رنگ زرد خواهی

آخر که زر از خراب خواهد

چشم توام اشک جوید از چشم

مخمور مدام آب خواهد

شد گریه و ناله مونس من

میخواره می و رباب خواهد

از روی تو دیده چون کند صبر

گازر همه آفتاب خواهد

از خواب نمی شکیبدت چشم

بیمار همیشه خواب خواهد

جان وصل تویی رقیب جوید

دل روی تو بی نقاب خواهد

چون خاک درش مقام خواجوست

دوری زوی از چه باب خواهد

شمارهٔ ۱۱۹

اهل تحقیق چو در کوی خرابات آیند

از ره میکده بر بام سماوات آیند

تا ببینند مگر نور تجلّی جمال

همچو موسی ار نی گوی بمیقات آیند

گر کرامت نشمارند می و مستی را

از چه در معرض ارباب کرامات آیند

بر سر کوی خرابات خراب اولیتر

زانک از بهر خرابی بخرابات آیند

پارسایان که می و میکده را نفی کنند

گر بنوشند مئی جمله در اثبات آیند

ورچو من محرم اسرار خرابات شوند

فارغ از صومعه و زهد و عبادات آیند

بدواخانه ی الطاف خداوند کرم

دردمندان تمنّای مداوات آیند

تشنگان آب اگر از چشمه ی حیوان جویند

فرض عینست که چون خضر بظلمات آیند

اسب اگر بر سر خواجو بدواند رسدش

آنک شاهان جهان پیش رخش مات آیند

شمارهٔ ۱۲۰

گویند که صبر آتش عشقت بنشاند

زان سرو قد آزاد نشستن که تواند

ساقی قدحی زان می دوشینه بمن ده

باشد که مرا یکنفس از خود برهاند

موری اگر از ضعف بگیرد سر دستم

تا دم بزنم گرد جهانم بدواند

افکند سپهرم بدیاری که وجودم

گر خاک شود باد بکرمان نرساند

فریاد که گر تشنه در این شهر بمیرم

جز دیده کس آبی بلبم برنچکاند

گویم که دمی با من دلسوخته بنشین

برخیزد و بر آتش تیزم بنشاند

چون می گذری عیب نباشد که بپرسی

کان خسته ی دلسوخته چون می گذراند

بر حسن مکن تکیه که دوران لطافت

با کس بنمی ماند و کس با تو نماند

دانی که چرا نام تو در نامه نیارم

زیرا که نخواهم که کسی نام تو داند

روزی که نماند ز غم عشق تو خواجو

اسرار غمش بر ورق دهر بماند

شمارهٔ ۱۲۱

مستم آنجا مبر ای یار که سر مستانند

دست من گیر که این طایفه پر دستانند

آن دو جادوی فریبنده افسون سازش

خفته اند این دم از آن روی که سرمستانند

در سراپرده ی ما پرده سرا حاجت نیست

زانک مستان همه طوطی شکر دستانند

مهر ورزان که وصالت بجهانی ندهند

با جمال تو دو عالم بجوی نستانند

عاشقان با تو اگر زانک بزندان باشند

با گلستان جمالت همه در بستانند

زلف و خال تو بخط ملک ختا بگرفتند

هندوان بین که دگر خسرو ترکستانند

زیردستان تهیدست بلاکش خواجو

جان ز دستش نبرند ار بمثل دستانند

شمارهٔ ۱۲۲

همه گنج جهان ماری نیرزد

گل بستان او خاری نیرزد

ببازاری که نقد جان روانست

رخی چون زر بدیناری نیرزد

اگر صوفی می صافی ننوشد

بخاک پای خمّاری نیرزد

مرا گر زور و زر داری میازار

که زور و زر بآزادی نیرزد

خروش چنگ و نای و نغمه زیر

بآه و ناله ی رازی نیرزد

منه دل بر گل باغ زمانه

که گلزارش به گلزاری نیرزد

فلک را از کمر بندان درگاه

کله داری کله داری نیرزد

در آن خالی که حالی نیست منگر

که از شه مهره شه ماری نیرزد

مکن تکرار فقه و بحث معقول

چرا کاین هر دو تکراری نیرزد

برون شو زین نشیمن کاندرین ملک

سریر خسروی داری نیرزد

دوای درد خواجو از که جویم

که آن بیمار تیماری نیرزد

شمارهٔ ۱۲۳

کدام دل که ز دوری بجان نمی آید

کدام جان که ز غم در فغان نمی آید

سرشک من بکجا می رود که همچون آب

دو دیده نازده بر هم روان نمی آید

ز شوق عارض و رخسار او چنان مستم

که یادم از سمن و ارغوان نمی آید

بی شکایتم از سوز سینه در جانست

ولی ز آتش دل بر زبان نمی آید

چنان سفینه صبرم شکست و آب گرفت

که هیچ تخته از آن بر کران نمی آید

کسی که نام لبش می برد عجب دارم

که آب زندگیش در دهان نمی آید

معانئی که در آن صورت دلافروزست

ز من مپرس که آن در بیان نمی آید

براستی قد سرو سهی خوشست ولیک

براستان که بچشمم چنان نمی آید

نمی رود سخنی در میان او خواجو

که از فضول کمر در میان نمی آید

شمارهٔ ۱۲۴

کدام یار که ما را پیام یار آرد

از آن دیار حدیثی بدین دیار آرد

که می رود که ز یاران مهربان خبری

بدین غریب پریشان دلفگار آرد

بتشنگان بیابان برد بشارت آب

بلبلان چمن مژده ی بهار آرد

اگرنه لطف نماید نسیم باد صبا

بمرغ زار که بوئی ز مرغزار آرد

خیال روی نگارم اگر نگیرد دست

که طاقت غم هجران آن نگار آرد

بسی تحمّل خار جفا بباید کرد

که تا نهال مودّت گلی ببار آرد

ز بهر دفع خمارم که می تواند رفت

که جرعه ئی می نوشین خوشگوار آرد

بجای سرمه ام از خاک کوی او گردی

برای روشنی چشم اشکبار آرد

سلام و خدمت خواجو بدان دیار برد

پیام یار سفر کرده سوی یار آرد

شمارهٔ ۱۲۵

عاقل ندهد عاشق دلسوخته را پند

سلطان ننهد بنده محنت زده را بند

ای یار عزیز انده دوری تو چه دانی

من دانم و یعقوب فراق رخ فرزند

از دیده ی رود آور اگر سیل برانم

چون دجله ی بغداد شود دامن الوند

عیبم مکن ای خواجه که در عالم معنی

جهلست خردمندی و دیوانه خردمند

تا جان بود از مهر رخش برنکنم دل

گر میر نهد بندم و گر پیر دهد پند

آن فتنه کدامست که بنیاد جهانی

چون پرده ز رخسار برافکند بر افکند

بر من مفشان دست تعنّت که بشمشیر

از لعل تو دل برنکنم چون مگس از قند

در دیده ی من حسرت رخسار تو تا کی

در سینه ی من آتش هجران تو تا چند

ناچار چو شد بنده ی فرمان تو خواجو

چون گردن طاعت ننهد پیش خداوند

شمارهٔ ۱۲۶

زهی زلفت گرهگیری پر از بند

لب لعلت نمک دانی پر از قند

نقاب ششتری از ماه بگشای

طناب چنبری بر مشتری بند

سرم بر کف ز دستان تو تا کی

دلم در خون زهجران تو تا چند

کسی کو خویش را در یار پیوست

کجا یاد آورد از خویش و پیوند

دلا گر عاشقی ترک خرد گیر

که قدر عشق نشناسد خردمند

ببین فرهاد را کز شور شیرین

بیک موی از کمر خود را در افکند

چرا عمر عزیز آمد بپایان

من و یعقوب را در هجر فرزند

تحمّل می کنم بار گران را

ولی دیوانه سر می گردم از بند

چو جز دلبر نمی بینم کسی را

کرا با او توانم کرد مانند

بزن مطرب نوائی از سپاهان

که دل بگرفت ما را از نهاوند

کند خواجو هوای خاک کرمان

ولی پایش به سنگ آید ز الوند

شمارهٔ ۱۲۷

دلم که حلقه ی گیسوی یار می گیرد

درون حلقه نشستست و مار می گیرد

بهر کجا که روم آب دیده می بینم

که دامن من شوریده کار می گیرد

نگار تا ز من خسته دل کنار گرفت

ز خون دیده کنارم نگار می گیرد

غلام آن بت چینم که سر حد ختنش

طلایه ی سپه زنگبار می گیرد

دو چشم آهوی روباه باز صیادش

بغمزه شیر دلانرا شکار می گیرد

چو یاد نرگس مست تو می کنم بصبوح

مرا ز غایت مستی خمار می گیرد

ز مشک چین چه خطا در وجود می آید

که خطّ سبز تو از وی غبار می گیرد

سرشک دیده که بر چشم کرده ام جایش

چه اوفتاده که از من کنار می گیرد

چو دم ز نافه ی زلف تو می زند خواجو

جهان شمامه ی مشک تتار می گیرد

شمارهٔ ۱۲۸

حدیث عشق ز ما یادگار خواهد ماند

بنای شوق ز ما استوار خواهد ماند

کنون که کشتی ما در میان موج افتاد

سرشک دیده ز ما بر کنار خواهد ماند

اساس عهد مودّت که در ازل رفتست

میان ما و شما پایدار خواهد ماند

ز چهره هیچ نماند نشان ولی ما را

نشان چهره برین رهگذار خواهد ماند

ز روزگار جفا نامه ئی که عرض افتاد

مدام بر ورق روزگار خواهد ماند

شکنج زلف تو تا بیقرار خواهد گشت

درازی شب ما برقرار خواهد ماند

چنین که بر سر میدان عشق می نگرم

دل پیاده بدست سوار خواهد ماند

حدیث زلف و رخ دلکش تو خواهد بود

که بر صحیفه ی لیل و نهار خواهد ماند

فراق نامه ی خواجو و شرح قصّه ی شوق

میان زنده دلان یادگار خواهد ماند

شمارهٔ ۱۲۹

نسیم باد صبا جان من فدای تو باد

بیا گرم خبری زان نگار خواهی داد

حدیث سوسن و گل با من شکسته مگوی

که بنده با گل رویش ز سوسنست آزاد

ز دست رفتم و در پا فتاد کار دلم

بساز چاره ی کارم کنون که کار افتاد

چو غنچه گاه شکر خنده سرو گلرویم

زبان ناطقه دربست چون دهان بگشاد

چو از تموّج بحرین چشمم آگه شد

چو نیل گشت زرشک آب دجله ی بغداد

بخون لعل فرو رفت کوه سنگین دل

چو در محبّت شیرین هلاک شد فرهاد

کدام یار که چون در وصال کعبه رسد

ز کشتگان بیابان فرقت آرد یاد

روم بخدمت یرغوچیان حضرت شاه

که تا از آن بت بیدادگر بخواهم داد

اگرچه رنج تو بادست در غمش خواجو

بباد ده دل دیوانه هرچه بادا باد

شمارهٔ ۱۳۰

مرغان این چمن همه بی بال و بی پرند

مردان این قدم همه بی پا و بی سرند

از جسم و جان بری و ز کونین فارغند

با خاک ره برابر و از عرش برترند

روح مجسّمند نه جسم مروّحند

نور مصوّرند نه شمع منوّرند

بر عرصه ی حدوث قدم در قدم زنند

در مجلس وجود شراب از عدم خورند

شرب از حیاض قدسی کرّ و بیان کنند

نزل از ریاض علوی روحانیان برند

کی آشیان نهند درین خاکدان از آنک

شهباز عرشیند که در لا مکان پرند

عبهر مثال معتل و اجوف نهندشان

اما بدان صحیح که سالم چون عرعرند

سلطان تختگاه و اقالیم وحدتند

لیکن بری ز ملکت و فارغ ز لشکرند

خواجو گدای درگه ارباب فقر باش

کانها که مفلسند بمعنی توانگرند

شمارهٔ ۱۳۱

عشقست که چون پرده ز رخ بازگشاید

در دیده ی صاحب نظران حسن نماید

حسنست که چون مست ببازار برآید

در پرده ئی هر زمزمه ی عشق سرآید

گر عشق نباشد کمر حسن که بندد

ور حسن نباشد دل عشق از چه گشاید

گر صورت جانان نبود دل که ستاند

ور واسطه ی جان نبود تن بچه پاید

خورشید که در پرده ی انوار نهانست

گر رخ ننماید دل ذرّه که رباید

بی مهر دل سوخته را نور نباشد

روشن شود آن خانه که شمعیش درآید

گر ابر نگرید دل بستان ز چه خندد

ور می نبود زنگ غم از دل چه زداید

خواجو اگر از عشق بسوزند چو شمعت

خوش باش که از سوز دلت جان بفزاید

خواهی که در آئینه رخت خوب نماید

آئینه مصفّا و رخ آراسته باید

شمارهٔ ۱۳۲

ببوی زلف تو دادم دل شکسته بباد

بیا که جان عزیزم فدای بوی تو باد

ز دست ناله و آه سحر بفریادم

اگر نه صبر بفریاد من رسد فریاد

چو راز من بر هر کس روان فرو می خواند

سرشک دیده از این روز چشم من بفتاد

هنوز در سر فرهاد شور شیرینست

اگرچه رفت بتلخی و جان شیرین داد

ز مهر و کینه و بیداد و داد چرخ مگوی

که مهر او همه کینست و داد او بیداد

ببست بر رخ خور آسمان دریچه ی بام

چو پرده زان رخ چون ماه آسمان بگشاد

ز بندگی تو دارم چو سوسن آزادی

ولی تو سرو خرامان ز بندگان آزاد

گمان مبر که ز خاطر کنم فراموشت

ز پیش میروی اما نمی روی از یاد

ز باد حال تو می پرسم و چو می بینم

حدیث باد صبا هست سر بسر همه باد

اگر تو داد دل مستمند من ندهی

بپیش خسرو ایران برم ز دست تو داد

بر آستان محبت قدم منه خواجو

که هر که پای درین ره نهاد سر بنهاد

شمارهٔ ۱۳۳

آن فتنه چو برخیزد صد فتنه برانگیزد

وان لحظه که بنشیند بس شور (بپا خیزد)

از خاک سر کویش خالی نشود جانم

گر خون من مسکین با خاک برآمیزد

ای ساقی آتش روی آن آب چو آتش ده

باشد که دلم آبی بر آتش غم ریزد

با صوفی صافی گو در درد مغان آویز

کان دل که بود صافی از دُرد نپرهیزد

گر چشم تو جان خواهد در حال برافشانم

کانکش نظری باشد با چشم تو نستیزد

از خاک من خاکی هر خار که بر روید

چون بر گذرت بیند در دامنت آویزد

از بندگیت خواجو آزاد کجا گردد

کازاده کسی باشد کز بند تو نگریزد

شمارهٔ ۱۳۴

طوطی چو سخن گوئی پیش شکرت میرد

طوبی چو روان گردی بر رهگذرت میرد

جوزا چو قدح نوشی پیش تو کمر بندد

و آندم که قبا پوشی پیش کمرت میرد

مشک ختنی هر دم در زلف تو آویزد

شمع فلکی هر شب پیش قمرت میرد

کو زنده دلی تا جان در پای تو افشاند

کانرا که بود جانی بر خاک درت میرد

ثابت قدم آن باشد کاندر قدمت افتد

صاحب نظر آن باشد کاندر نظرت میرد

هر زنده ی صاحب دل کز جان خبری دارد

چون از تو خبر باید پیش خبرت میرد

ای خسرو بت رویان بگشا لب شیرین تا

فرهاد صفت خواجو پیش شکرت میرد

شمارهٔ ۱۳۵

کسی کزان سر زلف دو تا نمی ترسد

معّینست که از اژدها نمی ترسد

مرا ز طعن ملامت گران مترسانید

که برگ بید ز باد هوا نمی ترسد

مریض شوق ز تیر ستم نمی رنجد

قتیل عشق ز تیغ جفا نمی ترسد

از آن دو جادوی عاشق کش تو می ترسم

کزان بترس که او از خدا نمی ترسد

چنین که خون اسیران بظلم می ریزد

مگر ز هیبت روز جزا نمی ترسد

هزار جان گرامی فدای بالایت

بیا که کشته ی عشق از بلا نمی ترسد

گر از عتاب تو ترسم تفاوتی نکند

کدام بنده که از پادشا نمی ترسد

از آن ز چشم خوشت خائفم که هندوئیست

که از سیاست ترک ختا نمی ترسد

کسی که تیر جفا می زند برین دل ریش

مگر ز ضربت تیغ قضا نمی ترسد

مرا بزخم قفا گفتمش ز پیش مران

که زخم خورده ی هجر از قفا نمی ترسد

بطیره گفت که خواجو چنین که می بینم

ز نوک عمزه ی خونریز ما نمی ترسد

شمارهٔ ۱۳۶

هر کو بصری دارد با او نظری دارد

با او نظری دارد هر کو بصری دارد

آنکو خبری دارد در بیخبری کوشد

در بیخبری کوشد هر کو خبری دارد

شیرین شکری دارد آن خسرو بت رویان

آن خسرو بت رویان شیرین شکری دارد

چون ما دگری دارد ان فتنه بهر جائی

آن فتنه بهر جائی چون ما دگری دارد

هر کس که سری دارد جان در قدمش بازد

جان در قدمش بازد هر کس که سری دارد

دل گر خطری دارد از جان خطرش نبود

از جان خطرش نبود دل گر خطری دارد

مهر قمری دارد باز این دل هر جائی

باز این دل هر جائی مهر قمری دارد

عزم سفری دارد از ملک درون جانم

از ملک درون جانم عزم سفری دارد

آنکو هنری دارد از عیب نیندیشد

از عیب نیندیشد آنکو هنری دارد

روشن گهری دارد چشمی که ترا بیند

چشمی که ترا بیند روشن گهری دارد

خواجو نظری دارد با طلعت مه رویان

با طلعت مه رویان خواجو نظری دارد

شمارهٔ ۱۳۷

تا دلم در خم آن زلف سمن سا افتاد

کار من همچو سر زلف تو در پا افتاد

بسکه دود دل من دوش ز گردن بگذشت

ابر در چشم جهان بین ثریا افتاد

راستی را چو ز بالای توام یاد آمد

ز آه من غلغله در عالم بالا افتاد

چشم دریا دل ما چون ز تموّج دم زد

شور در جان خروشنده دریا افتاد

اشکم از دیده از آن روی فتادست کزو

راز پنهان دل خسته بصحرا افتاد

گویدم مردمک دیده ی گریان که کنون

کار چشم تو چه اندیشه چو با ما افتاد

بلبل سوخته از بسکه برآورد نفیر

دود دل در جگر لاله ی حمرا افتاد

کوکب حسن چو گشت از رخ یوسف طالع

تاب در سینه ی پر مهر زلیخا افتاد

دل خواجو که چو وامق ز جهان فارد گشت

مهره ئی بود که در ششدر عذرا افتاد

شمارهٔ ۱۳۸

دوشم بشمع روی چو ماهت نیاز بود

جانم چو شمع از آتش دل درگذار بود

در انتظار صید تذرو وصال تو

چشمم ز شام تا بگه صبح باز بود

از من مپرس حال شب دیرپای هجر

از بهر آنک قصّه آن شب دراز بود

من در نیاز بودم و اصحاب در نماز

لیکن نیاز من همه عین نماز بود

می ساختم چو بربط و می سوختم چو عود

زیرا که چاره ی دل من سوز و ساز بود

ترک مراد چون ز کمال محبّتست

جم را گمان مبر که بخاتم نیاز بود

پیوسته با خیال حبیب حرم نشین

جان اویس بلبل بستان راز بود

خواجو کدام سلطنت از ملک هر دو کون

محمود را ورای وصال ایاز بود

شمارهٔ ۱۳۹

مرغ جم باز حدیثی ز سبا می گوید

بشنو آخر که ز بلقیس چها می گوید

خبر چشمه ی حیوان بخضر می آرد

قصّه ی حضرت سلطان بگدا می گوید

پرتو مهر درخشان بسها می بخشد

سخن سرو خرامان بگیا می گوید

با دل خسته ی یکتای من سودائی

حال آن زلف پریشان دو تا می گوید

دلم از دیده کند ناله که هر دم بچه روی

یک بیک قصّه ما را همه جا می گوید

حال گیسوی تو از باد صبا می پرسم

گرچه با دست حدیثی که صبا می گوید

مشک با چین سر زلف تو از خوش نفسی

هرچه گوید مشنو زانک خطا می گوید

ابروی شوخ تو در گوش دلم پیوسته

حال زلف تو پراکنده چرا می گوید

ترک دشنام ده این لحظه که مسکین خواجو

از درت می برد ابرام و دعا می گوید

شمارهٔ ۱۴۰

چو مطربان سحر چنگ در رباب زنند

صبوحیان نفس از آتش مذاب زنند

بتاب سینه چراغ فلک بر افروزند

ز آب دیده نمک بر دل کباب زنند

چو آفتاب ز جیب افق برآرد سر

ز ماه یکشبه آتش در آفتاب زنند

شکنج سنبل طاوس بیکران گیرند

هزار قهقهه چون کبک بر غراب زنند

مغان بساغر می آب ارغوان ریزند

بتان بتنگ شکر خنده بر شراب زنند

بوقت صبح پریچهره گان زهره جبین

دم از سهیل شب افروز مه نقاب زنند

بچین طرّه پرتاب قلب دل شکنند

به تیره غمزه ی پر خواب راه خواب زنند

زتاب می چو سمن برگشان برآرد خوی

ز چهره برگل روی قدح گلاب زنند

بجرعه آب رخ خاکیان بباد دهند

بر آتش دل خواجو ز باده آب زنند

شمارهٔ ۱۴۱

تشنه ی غنچه ی سیراب ترا آب چه سود

مرده ی نرگس پر خواب ترا خواب چه سود

جان شیرین چو بتلخی بلب آرد فرهاد

گر چشانندش از آن پس شکر ناب چه سود

چون توئی نور دل دیده ی صاحب نظران

شمع بی روی تو در مجلس اصحاب چه سود

منکه بی خاک سر کوی تو نتوانم خفت

بستر خواب من از قاقم و سنجاب چه سود

کام جانم ز لب این لحظه برآور ورنی

تشنه در بادیه چون خاک شود آب چه سود

دمبدم مردمک دیده دهد جلاّبم

دل چو خون گشت کنون شربت عنّاب چه سود

همچو چشمت چو ز مستی نفسی خالی نیست

زاهد صومعه را گوشه ی محراب چه سود

بی فروغ رخ زیبای تو در زلف سیاه

در شب تیره مرا پرتو مهتاب چه سود

چون بخنجر ز درت باز نگردد خواجو

اینهمه جور جفا باوی ازین باب چه سود

شمارهٔ ۱۴۲

چون طوطی خطّ تو پر بر شکر اندازد

مرغ دل من آتش در بال و پر اندازد

صوفی ز می لعلت گر نوش کند جامی

تسبیح بر افشاند سجّاده بر اندازد

چون تیر زند چشمت سیاره هدف گردد

چون تیغ کشد مهرت گردون سپر اندازد

چون غمزه ی خونخوارت بر قلب کمین سازد

بس کشته که هر لحظه بر یکدگر اندازد

آنکس که دلی دارد جان در رهت افشاند

وانرا که سری باشد در پات سراندازد

در مهر تو چون لاله رخساره بخون شویم

از بسکه دلم هر دم خون در جگر اندازد

عقل از سر نادانی با عشق نیامیزد

با شیر ژیان آهو کی پنجه در اندازد

آن لحظه که باز آید پیش نظرش میرم

کاخر چو مرا بیند بر من نظر اندازد

فرهاد صفت خواجو دور از لب شیرینت

فریاد و فغان هر دم در کوه و در اندازد

شمارهٔ ۱۴۳

نسیم باد صبا چون ز بوستان آید

مرا ز نکهت او بوی دوستان آید

برون دود زره دیده اشک گرم روم

ز بسکه از دل پر خون من بجان آید

قلم چه شرح دهد زانک داستان فراق

نه ممکنست که یک شمه در بیان آید

اگر بجانب کرمان روان کنم پیکی

هم آب دیده که در دم بسر دوان آید

برون رود ز درونم روان باستقبال

چو بانگ دمدمه ی کوس کاروان آید

چو خونیان بدود اشک و دامنم گیرد

که باش تا خبر یار مهربان آید

سرم بباد رود گر چو شمع از سر سوز

حدیث آتش دل بر سر زبان آید

در آرزوی کنار تو از میان بروم

گهی که وصف میان تو در میان آید

بدین صفت که توئی آب زندگانی را

ز شوق لعل لبت آب در دهان آید

سفر گزیدی و آگه نبودی ای خواجو

که سیر جان شود آنکو بسیرجان آید

شمارهٔ ۱۴۴

ای تتق بسته از تیره شب بر قمر

طوطی خطّت افکنده پر بر شکر

خورده تاب از خم دلستانت کمند

گشته آب از لب در فشانت گهر

آهویت کرده بر شیر گردون کمین

افعیت گشته بر کوه سیمین کمر

هندویت رانده بر شاه خاور سپه

لشکر زنگت آورده بر چین حشر

چشم پر خواب و رخسار همچون خورت

برده زین عاشق خسته دل خواب و خور

گشته هندوی خال تو مشک ختن

گشته لالای لفظ تو لولوی تر

نافه را از کمند تو دل در گره

لعل را از عقیق تو خون در جگر

ایکه هر لحظه در خاطرم بگذری

یک زمان از سر خون ما درگذر

سر نهادیم بر پایت از دست دل

تا چه آید ز دست تو ما را بسر

سکّه ی روی زردم نبینی درست

زانک نبود ترا التفاتی بزر

تا تو شام و سحر داری از موی و روی

شام هجران خواجو ندارد سحر

شمارهٔ ۱۴۵

بوستان جنّتست و سروم حور

تیره شب ظلمتست و ما هم نور

آب در پیش و ما چنین تشنه

باده در جام و ما چنین مخمور

دلبر از ما جدا و دل بر او

ما ز می مست و می ز ما مستور

بگذر از نرگسش که نتوان داشت

چشم بیمار پرسی از رنجور

هیچ غمخور مباد بی غمخوار

هیچ ناظر مباد بی منظور

ای رخت در نقاب شعر سیاه

همچو خورشید در شب دیجور

عین معتل عبهر مفتوح

جیم مجرور طرّه ات مکسور

لؤلؤئت عقد بسته با یاقوت

عنبرت تکیه کرده بر کافور

با تو همراهم و ز غیر ملول

بتو مشغولم و ز خویش نفور

گر شدم تشنه ی لبت چه عجب

کاب خواهد طبیعت محرور

ای تو نزدیک دل ولی خواجو

همچو چشم بد از جمال تو دور

شمارهٔ ۱۴۶

چون هست قرب حقیقی چه غم ز بعد مزار

نظر بقربت یارست نی بقرب دیار

چو زائران حرم را وصال روحانیست

تفاوتی نکند از دنوّ و بعد مزار

رسید عمر بپایان و داستان فراق

ز حد گذشت و بپایان نمی رسد طومار

بباغ بلبل خوش نغمه سحر خوان بین

که روز و شب سبق عشق می کند تکرار

بیا که حلقه نشینان بزمگاه الست

زدند بر در دل حلقه ی در خمّار

بکش جفای رقیب ار حبیب می خواهی

کنار گل نبری گر کنی کناره ز خار

چو هجر و وصل مساویست در حقیقت عشق

اگر ز هجر بسوزی بساز و وصل انگار

درست قلب من ارشد شکسته باکی نیست

بحکم آنکه روان می رود درین بازار

بروی خوب وی آنکس نظر کند خواجو

که پشت برد و جهان کرد و روی بر دیوار

شمارهٔ ۱۴۷

زهی تاری زلفت مشک تاتار

گل روی تو برده آب گلنار

از آن پوشم رخ از زلفت که گویند

نمی باید نمودن زر بطرّار

بود بی لعل همچون ناردانت

دلم پر نار و اشکم دانه ی نار

اگر ناوک نمی اندازد از چیست

کمان پیوسته بر بالین بیمار

چو عین فتنه شد چشم تو چونست

که دائم خفته است و فتنه بیدار

دو چشم سیل بار و روی زردم

شد این رود آور و آن زعفران زار

مرا بت قبله است و دیر مسجد

مرا می زمزمست و کعبه خمّار

دل پر درد را دردست درمان

تن بیمار را رنجست تیمار

چو انفاس عبیر افشان خواجو

ندارد نافه ئی در طبله عطّار

شمارهٔ ۱۴۸

گر یار یار باشدت ای یار غم مخور

گنجت چو دست می دهد از مار غم مخور

بر مقتضای قول حکیمان روزگار

اندک بنوش باده و بسیار غم مخور

دستار صوفیانه و دلق مرقعت

گر رهن شد بخانه ی خمّار غم مخور

کارت چو شد ز دست و تو انکار می کنی

اقرار کن برندی و زانکار غم مخور

چون دوست در نظر بود از دشمنت چه غم

چون گل بدست باشدت از خار غم مخور

با طلعت حبیب چه اندیشه از رقیب

چون یار حاضرست ز اغیار غم مخور

گر درد دل دوا شود ایدوست شاد زی

ور غمگسار غم بود ای یار غم مخور

چون زر بدست نیست ز طرّار غم مدار

چون سر ز دست رفت ز دستار غم مخور

خواجو مدام جرعه ی مستان عشق نوش

وز اعتراض مردم هشیار غم مخور

شمارهٔ ۱۴۹

دوری از ما مکن ای چشم بد از روی تو دور

زانک جانی تو و از جان نتوان بود صبور

بی ترنج تو بود میوه ی جنّت همه نار

لیک با طلعت تو ناز جهنّم همه نور

بنده یاقوت ترا از بن دندان لؤلؤ

در خط از سنبل مشکین سیاهت کافور

چشمت از دیده ی ما خون جگر می طلبد

روشنست این که بجز باده نخواهد مخمور

سلسبیلست می از دست تو در صحن چمن

خاصه اکنون که جهان باغ بهشتست و تو حور

خیز تا رخت تصوّف بخرابات کشیم

که ز تسبیح ملولیم و ز سجّاده نفور

از پی پرتو انوار تجلی جمال

همچو موسی ارنی گوی رخ آریم بطور

هر که نوشید می بیخودی از جام الست

مست و مدهوش سر از خاک برآرد بنشور

چون مغان از تو بصد پایه فرا پیشترند

تو بدین زهد چهل ساله چه باشی مغرور

ساقیا باده بگردان که بغایت حیفست

ما بدینگونه ز می مست و می از ما مستور

حور با شاهد ما لاف لطافت می زد

لیکن از منظر او معترف آمد بقصور

بینم آیا که طبیبم بسر آید روزی

من بر چشم خوشش مرده و چشمش رنجور

برو از منطق خواجو بشنو قصّه ی عشق

زانک خوشتر بود از لهجه ی داود زبور

شمارهٔ ۱۵۰

بنده محمودست و سلطان در ره معنی ایاز

کار دینداران نمازست و نماز ما نیاز

ایکه از بهر نمازت گوش جان بر قامتست

قامتی را جوی کاید سرو پیشش در نماز

گر ز دست ساقی تحقیق جامی خورده ئی

می پرستی را حقیقت دان و هستی را مجاز

حاجیان چون روی در راه حجاز آورده اند

مطرب عشّاق گو بنواز راهی از حجاز

هر گروهی مذهبی دارند و هر کس ملتی

مذهب ما نیست الا عشق خوبان طراز

پیش رامین هیچ گل ممکن نباشد غیر ویس

پیش سلطان هیچکس محمود نبود جز ایاز

سوختیم ای مطرب بربط نوار چنگ زن

ساز را بر ساز کن و امشب دمی با ما بساز

بلبل دلسوز بین از ناله ی ما در خروش

شمع بزم افروز بین از آتش ما در گداز

ای خوشا در مجلس روحانیان گاه صبوح

دلنوازان عود سوز و پرده سازان عود ساز

گفتمش باز آ که هر شب چشم من بازست گفت

مرغ وصلم صید نتوان کرد با این چشم باز

باز پرسیدم ز زلفش کز چه رو آشفته ئی

گفت خواجو قصّه ی شوریدگان باشد دراز

شمارهٔ ۱۵۱

پیش عاقل نیاز چیست نماز

پیش عاشق نماز چیست نیاز

نغمه سازی بناله ی دلسوز

صبحدم می زد این غزل بر ساز

کای بدل پرده سوز شاهد روز

وی بجان پرده ساز مجلس راز

اگرت بر سرست سایه ی مهر

سایه ئی بر سر سپهر انداز

تا ترا عاقبت شود محمود

همچو محمود شو غلام ایاز

دل دیوانگی بمهر افروز

سر فرزانگی بعشق افراز

مشو از منعمان جاه اندوز

مشو از مفلسان چاه انداز

یا بیا در غم زمانه بسوز

یا برو با غم زمانه بساز

ترک این راه کن که نبود راست

دل بسوی عراق و رو بحجاز

اگرت ساز نیست سوز کجاست

ورت آواز هست کو آواز

خیز خواجو که مرغ گلشن دل

در سماعست و روح در پرواز

باز کن چشم جان که طائر قدس

نشود صید جز بدیده باز

شمارهٔ ۱۵۲

این غزل یک دو نوبت از سر سوز

بلبلی باز گفت در نوروز

کای گل تازه روی خندان لب

وی دلارای بوستان افروز

گر بدانستمی که فرقت تو

اینچنین صعب باشد و دلسوز

از تو خالی نبودمی یکدم

و زتو دوری نجستمی یک روز

من چنین از تو دور و بر وصلت

خار سر تیز از آن صفت پیروز

در دلم زان دراز سوختنیست

این همه زخم ناوک دلدوز

گل بخندید و گفت خامش باش

واتش دل زخار بر مفروز

اگرت هست برک صحبت ما

دیده ی باز را بخار بدوز

بر کناری برو چو چنگ بساز

در میانی بیا چو عود بسوز

هر که دارد سر محبت تو

گو ز خواجو بیا و عشق آموز

وین گهرها که می کند تضمین

یک بیک می گزین و میاندوز

شمارهٔ ۱۵۳

نشست شمع سحرای چراغ مجلسیان خیز

بیار باده و بشنو نوای مرغ سحرخیز

سپیده نافه گشایست و باد غالیه افشان

شراب مشک نسیمست و مشک غالیه آمیز

کنون که غنچه بخندید و باد صبح برآمد

بگیر داد صبوحی ز باده ی طرب انگیز

چراغ مجلس مستان ز شمع چهره برافروز

ز بهر نقل حریفان شکر ز پسته فرو ریز

مرا که خال تو فلفل فکنده است بر آتش

چرا ز غالیه دلبند می کنی و دلاویز

برون ز شکّر شیرین سخن مگوی که فرهاد

بنیم جو نخرد خسروی ملکت پرویز

بسوز مجمر و دود از دل عبیر برآور

بساز بربط و آتش ز جان عود برانگیز

بگیر سلسله ی زلف دلبران سمن رخ

برآر شور ز یاقوت شاهدان شکر ریز

مرا مگوی که پرهیز کن ز میکده خواجو

که مست عشق نداند حدیث توبه و پرهیز

شمارهٔ ۱۵۴

ای دلم را شکّر جان پرورت چون جان عزیز

خاکت پایت همچو آب چشمه ی حیوان عزیز

عیب نبود گر ترنج از دست نشناسم که نیست

در همه مصرم کسی چون یوسف کنعان عزیز

یک زمان آخر چو مهمان توام خوارم مکن

زانک باشد پیش ارباب کرم مهمان عزیز

خستگان زنده دل دانند قدر درد عشق

پیش صاحب درد باشد دارو و درمان عزیز

گر من بیچاره نزدیک تو خوارم چاره نیست

دور نبود گر ندارد بنده را سلطان عزیز

آب چشم و رنگ روی ما ندارد قیمتی

زانک نبود گوهر اندر بحر و زر درکان عزیز

زلف کافر کیش او ایمان من برباد داد

ای عزیزان پیش کافر کی بود ایمان عزیز

گر ترا خواجو نباشد آبروئی در جهان

عیب نبود زانک نبود گنج در ویران عزیز

بر سر میدان عشقش جان بر افشان مردوار

قلب دشمن نشکند آنرا که باشد جان عزیز

شمارهٔ ۱۵۵

معنی این صورت از صورتگران چین بپرس

مرد معنی را نشان از مرد معنی بین بپرس

کفر دانی چیست دین را قبله ی خود ساختن

معنی کفر ار نمی دانی ز اهل دین بپرس

چون تو آگه نیستی از چشم شب پیمای من

حال بیداری شبهای من از پروین بپرس

گر گروهی ویس را با گل مناسب می نهند

نسبت گل با رخ ویس از دل رامین بپرس

گرچه خسرو کام جان از شکّر شیرین گرفت

از دل فرهاد شور شکّر شیرین بپرس

حال سرگردانی جمعی ریشان مو بمو

از شکنج سنبل پرچین چین برچین بپرس

باغبان دستان بلبل را چه داند گو برو

شورش مرغان شبگیر از گل و نسرین بپرس

قصّه ی درد دل تیهو کجا داند عقاب

از تذرو خسته حال چنگل شاهین بپرس

شعر شورانگیز خواجو را که بر دست آب قند

از شکر ریزان پر شور سخن شیرین بپرس

شمارهٔ ۱۵۶

بفلک می رسد خروش خروس

بشنو آوای مرغ و ناله ی کوس

شد خروس سحر ترنّم ساز

در ده آن جام همچو چشم خروس

این تذروان نگر که در رفتار

می نمایند جلوه ی طاوس

ساقیا باده ده که در غفلت

عمر بر باد می رود بفسوس

عالم آن گنده پیر بی آبست

که بر افروخت آتش کاوس

فلک آن پیر زال مکّارست

که ز دستان او زبون شد طوس

گر فریبد ترا ببوس و کنار

تا توانی کنارگیر از بوس

زانک از بهر قید دامادست

که گره می کنند زلف عروس

هر که او دل بدست سلطان داد

گو برو خاک پای دربان بوس

داروی این مرض که خواجو راست

برنخیزد ز دست جالینوس

شمارهٔ ۱۵۷

اگر او سخن نگوید سخنست در دهانش

و گر او کمر نبندد نظرست در میانش

من اگر بخنده گویم دهنش به پسته ماند

مشنو که هیچ نبود بلطلافت دهانش

برو ای رقیب و بر من سر دست بیش مفشان

که بآستین غبارم نرود ز آستانش

چو طبیب ما ندارد غم حال دردمندان

بگذار تا بمیرم بر چشم ناتوانش

اگر او بقصد جانم کمر جفا ببندد

چکنم که جان شیرین نکنم فدای جانش

بت عنبرین کمندم بدو حاجب کمانکش

چو کمین گشود گفتم نکشد کسی کمانش

بچه وجه صورتی کاین همه باشدش معانی

صفتش کنم که هستم متحیر از بیانش

بکجا روم چه گویم ز رخش نشان چه جویم

که برون ز بی نشانی ندهد کسی نشانش

غم دل بخامه گفتم که بیان کنم ولیکن

نبود مبارک آنکس که سیه بود زبانش

بخرد چگونه جوئی ز کمند او رهائی

که خلاص ازو میسّر نشود بعقل و دانش

چو در اوفتد سحرگه سخن از فغان خواجو

دم صبح گو هوا گیر و بآسمان رسانش

شمارهٔ ۱۵۸

هر دل غمزه کان غمزه بود غمّازش

هیچ شک نیست که پوشیده نماند رازش

شیر گیران جهانرا بنظر صید کنند

آن دو آهوی پلنگ افکن روبه بازش

هر زمان بر من دلخسته کمین بگشاند

آن دو هندوی رسن باز کمند اندازش

از برم بگذرد و خاک رهم پندارد

پشّه بازیچه شمارد بحقارت بازش

بنظر کم نشود آتش مستسقی وصل

تشنه اندیشه ی دریا ننشاند آزش

مطرب پرده سرا گو هم ازین پرده بساز

ورنه گر دم بزنم سوخته بینی سازش

بیتوام دل بتماشای گلستان نرود

مرغ پر سوخته ممکن نبود پروازش

بلبل دلشده تا گل نزند خیمه بباغ

بر نیاید چو بر آید دم صبح آوازش

دل خواجو که اسیرست نگاهش می دار

زانک مرغی که شد از دام که آرد بازش

شمارهٔ ۱۵۹

آورده ایم روی بسوی دیار خویش

باشد که بنگریم دگر روی یار خویش

صوفی و زهد و مسجد و سجاده و نماز

ما و می مغانه و روی نگار خویش

چون زلف لیلی از دو جهان کردم اختیار

مجنونم ار ز دست دهم اختیار خویش

کردم گذار بر سر کویش وزین سپس

تا خود چه بر سرم گذرد از گذار خویش

چون هیچ برقرار نمی ماند از چه روی

ماندست بیقراری من برقرار خویش

زانرا که هرچه دیده ام از خویش دیده ام

هر دم کنم ز دیده سزا در کنار خویش

در بندگی چو کار من خسته بندگیست

تا زنده ام چگونه کنم ترک کار خویش

چون ما شکار آهوی شیرافکن توئیم

گر می کشی بدور میفکن شکار خویش

خواجو چو کرده ئی سبق خون دل روان

از لوح کائنات فرو شو غبار خویش

شمارهٔ ۱۶۰

نیستی آنک زنی شیشه ی هستی بر سنگ

و رنه درپات فتادی فلک مینا رنگ

تا بکی گوش کنی بر نفس پرده سرای

تا بکی چنگ زنی در گره گیسوی چنگ

روی ازین قبله بگردان که نمازی نبود

رو به محراب و نظر در عقب شاهد شنگ

گوش سوی غزل و دیده سوی چشم غزال

سگ صیاد ز چشمش نرود صورت رنگ

بر کفت باده ی چون زنگ و دلت پر زنگار

وقت آنست که از آینه بزدائی زنگ

روح را کس نکند دستخوش نفس خسیس

عاقلان آینه ی چین نفرستند بزنگ

اگرت دیو طبیعت شکند پنجه ی عقل

چکند آهوی وحشی چو شود صید پلنگ

کاروان از پس و ره دور و حرامی در پیش

بار ما شیشه و شب تار و همه ره خرسنگ

خیز و یک ره علم از چرخ برون زن خواجو

که فراخست جهان و دل غمگین تو تنگ

شمارهٔ ۱۶۱

زهی گرفته خور از طلعت تو فال جمال

نشانده قدّ تو در باغ جان نهال جمال

نوشته منشی دوان صنع لم یزلی

بمشک بر ورق لاله ات مثال جمال

خیال روی تو تا دیده ام نمی رودم

ز دل جمال خیال و ز سر خیال جمال

چو روشنست که هر روز راز والی هست

مباد روی چو روز ترا زوال جمال

کسی که نیست چو من تشنه جمال حرم

حرام باد برو شربت زلال جمال

هوای یار همائی بلند پروازست

که در دلم طیران می کند ببال جمال

خرد چو دید که خواجو فدای او شد گفت

زهی کمال کمال و زهی جمال جمال

شمارهٔ ۱۶۲

خوشا با دوستان در بوستان گل

که خوش باشد بروی دوستان گل

شکوفه موبدست و ابر دایه

صبا رامین و ویس دلستان گل

سمن را شد نفس باد و روان آب

چمن را گشت تن شمشاد و جان گل

ترنّم می کند بر شاخ بلبل

تبسّم می کند در بوستان گل

لبش با هم نمی آید از آنروی

که دارد خرده ی ئی زر در دهان گل

کشد در بر قبای فستقی سرو

نهد بر سر کلاه سایبان گل

چو باد از روی گل برقع برانداخت

برامد سرخ همچون ارغوان گل

بگو با بلبل ای باد بهاری

که باز آمد علی رغم زمان گل

دلش سستی کند چون از نهالی

بصحن گلستان آید خزان گل

بیا خواجو که با مرغان شب خیز

نهادست از هوا جان در میان گل

می نوشین روان درده که بگرفت

چو خسرو ملکت نوشیروان گل

شمارهٔ ۱۶۳

دارم مرید مرا دست و دیده رهبر دل

سرم فدای خیال و خیال در سر دل

کمند زلف ترا گر رسن دراز آمد

در آن مپیچ که دارد گذر بچنبر دل

دلم چگونه نماید قرار در صفت عشق

چنین که زلف تو بشکست قلب لشکر دل

بود که ساقی لعل تو در دهد جامی

مرا که خون جگر می خورم ز ساغر دل

دل صنوبریم همچو بید می‌لرزد

ز بیم درد فراق تو ای صنوبر دل

تو آن خجسته همای بلند پروازی

که در هوای تو پر می زند کبوتر دل

دلم ربودی و تا رفتی از برابر من

نرفت یکسر مو نقشت از برابر دل

چگونه در دل تنگم قرار گیرد صبر

که می زند سر زلف تو حلقه بر در دل

بملک روی زمین کی نظر کند خواجو

کسی که ملک وصالش بود مسخّر دل

شمارهٔ ۱۶۴

یکدم ز قال بگذر اگر واقفی ز حال

کانرا که حال هست چه حاجت بود بقال

بر لوح کائنات مصور نمی شود

نقشی بدین جمال و جمالی بدین کمال

آنجا که یار پرده ی عزّت بر افکند

عارف کمال بیند و اهل نظر جمال

خون قدح بمذهب مستان حرام نیست

کز راه شرع خون حرامی بود حلال

جانم بجام لعل تو دارد تعطّشی

چون تن بجان و تشنه بسر چشمه ی زلال

آنها که دام برگذر صید می نهند

اندیشه کی کنند ز مرغ شکسته بال

در هر چه هست چون بخیالت نظر کنم

گر جز جمال روی تو بینم زهی خیال

در راه عشق بعد منازل حجاب نیست

دوری گمان مبر که بود مانع وصال

خواجو اگر بعین حقیقت نظر کنی

وصلست در جدائی و هجران در اتّصال

شمارهٔ ۱۶۵

گر گنج طلب داری از مار مترس ای دل

ور خرمن گل خواهی از خار مترس ای دل

چون زهد و نکو نامی بر باد هوا دادی

از طعنه ی بدگویان زنهار مترس ای دل

از رندی و بدنامی گر ننگ نمی داری

از فخر طمع برکن و ز عار مترس ای دل

گر طالب دیداری از خلد برین بگذر

ور نور بدست آمد از نار مترس ای دل

چون نرگس بیمارش خون می خور اگر مستی

ور زانک شود جانت بیمار مترس ای دل

گر همدم منصوری رو لاف انا الحق زن

چون دم زنی از وحدت از دار مترس ای دل

جانرا چو فدا کردی از تن مکن اندیشه

چون ترک شتر گفتی از بار مترس ای دل

قول حکما بشنو کاندم که قدح نوشی

اندک خورو از مستی بسیار مترس ای دل

صدبار ترا گفتم کامروز که چون خواجو

اقرار نمی کردی ز انکار مترس ای دل

شمارهٔ ۱۶۶

سپیده دم که بر آمد خروش بانگ رحیل

برفت پیش سرشک من آب دجله و نیل

جهان ز گریه ام از آب گشت مالامال

ز سوز سینه ام آتش گرفت میلامیل

هلاک من چون بوقت وداع خواهد بود

بقصد جان من ای ساربان مکن تعجیل

مگر بشهر شما پادشه منادی کرد

که هست خون غریبان مباح و مال سبیل

کشندگان گرفتار قید محنت را

مواخذت نکند هیچکس بخون قتیل

طواف کعبه عشق از کسی درست آید

که دیده زمزم او گشت و دل مقام خلیل

بگفتگوی رقیب از حبیب روی متاب

رضای خصم بدست آر و غم مخور ز وکیل

گر از لبم شکری می دهی ز طرّه بپوش

چرا که کفر نماید کرم بنزد بخیل

زبور عشق تو خواجو بر آن ادا خواند

که روز عید مسیحا حواریان انجیل

شمارهٔ ۱۶۷

در چمن دوش ببوی تو گذر می کردم

قدح لاله پر از خون جگر می کردم

پای سرو از هوس قدّ تو می بوسیدم

در گل از حسرت روی تو نظر می کردم

سخن طوطی خطّت بچمن می گفتم

نسبت پسته تنگت بشکر می کردم

چشم نرگس بخیال نظرت می دیدم

وانگه از ناوک چشم تو حذر می کردم

چون صبا سلسله ی سنبل تر می افشاند

یاد آن گیسوی چون عنبر تر می کردم

هر زمانم که نظر بر رخ گل می افتاد

صفت روی تو با مرغ سحر می کردم

چون کمانخانه ی ابروی تو می کردم یاد

تیر آه از سپر چرخ بدر می کردم

مشعل مه بدم سرد فرو می کشتم

شمع خاور ز دل سوخته بر می کردم

چون فغان دل خواجو بفلک بر می شد

کار دل همچو فلک زیر و زبر می کردم

شمارهٔ ۱۶۸

می گذشتی و من از دور نظر می کردم

خاک پایت همه بر تارک سر می کردم

خرقه ی ابر بخونابه فرو می بردم

دامن کوه پر از لعل و گهر می کردم

چون بجز ماه ندیدم که برویت مانست

نسبت روی تو زانرو بقمر می کردم

تا مگر با تو بزر وصل مهیا گردد

مس رخسار ز سودای تو زر می کردم

هر نفس کز دهن تنگ تو می کردم یاد

ملک هستی ز دل تنگ بدر می کردم

دهن غنچه ی سیراب چو خندان می شد

یاد آن پسته ی چون تنگ شکر می کردم

چهره ی باغ بخونابه فرو می شستم

دهن چشمه پر از لولوی تر می کردم

چون بیاد لب میگون تو می خورد شراب

جام خواجو همه پر خون جگر می کردم

شمارهٔ ۱۶۹

دل گل زنده گردد از دم خم

گُل دل تازه گردد از نم خم

روح پاکست چشم عیسی جام

خون لعلست اشک مریم خم

تا شوی محرم حریم حرم

غوطه ئی خور بآب زمزم خم

در شبستان می پرستان کش

شاهد جام را ز طارم خم

خیز تا صبحدم فرو شوئیم

گل روی قدح بشبنم خم

شاهدان خمیده گیسو را

زلف پر خم کشیم در خم خم

داد عیش از ربیع بستانیم

بطلوع مه محرّم خم

جان خواجو اگر بوقت صبوح

همچو ساغر برآید از غم خم

می خامش بخاک ریزید

تا دگر زنده گردد از دم خم

شمارهٔ ۱۷۰

چو نام تو در نامه ئی دیده ام

بنامت که بر دیده مالیده ام

بیاد زمین بوس درگاه تو

سراپای آن نامه بوسیده ام

زنام تو وان نامه ی نامدار

سربندگی بر نپیچیده ام

جز این یک هنر نیست مکتوب را

وگر هست باری من این دیده ام

که آنها که در روی او خوانده ام

جوابی از و باز نشنیده ام

قلم چون سر یک زبانیش نیست

از آن نا تراشیده ببریده ام

ولی اینکه بنهاد سر بر خطم

از و راستی را پسندیده ام

زبانم چو یارای نطقش نماند

زبانی زنی بر تراشیده ام

بیا ای دبیر ار نداری مداد

سیاهی برون آور از دیده ام

چو زلف تو شوریده شد حال من

ببخشای بر حال شوریده ام

سیه کرده ام نامه از دود دل

سیه روتر از خامه گردیده ام

چو خواجو درین رقعه از سوز عشق

بنی آتشی تیز پوشیده ام

شمارهٔ ۱۷۱

باز چون بلبل بصد دستان ببستان آمدیم

باز چون مرغان شبگیری خوش الحان آمدیم

گر بدامن دوستان گل می برند از بوستان

ما بکام دوستان با گل ببستان آمدیم

آستین افشان برون رفتیم چون سرو از چمن

دوستان دستی که دیگر پای کوبان آمدیم

همچو گل یک سال اگر کردیم غربت اختیار

مژده بلبل را که دیگر با گلستان آمدیم

از میان بوستان چون بید اگر لرزان شدیم

بر کنار چشمه چون سرو خرامان آمدیم

چشم روشن گشته ایم اکنون که بعد از مدتی

از چه کنعان بسوی ماه کنعان آمدیم

جان ما گرما برفتیم از سر پیمان نرفت

ساقیا پیمانه ده چون ما به پیمان آمدیم

گر پریشان رفته ایم اکنون تو خاطر جمع دار

کاین زمان بر بوی آن زلف پریشان آمدیم

صبر در کرمان بسی کردیم خواجو وز وطن

رخت بربستیم و دیگر سوی کرمان آمدیم

شمارهٔ ۱۷۲

مگر که صبح من امشب اسیر گشت بشام

وگرنه رخ بنمودی ز چرخ آینه فام

مگر ستاره ی بام از شرف بزیر افتاد

وگرنه پرده برافکندی از دریچه ی بام

خروس پرده سرا امشب ازچه دم دربست

اگر چنانک فروشد دم سپیده بکام

چو کام من توئی ای آفتاب گرم برآی

ز چرخ اگر چه یقینم که برنیاید کام

گهی پری رخم از خواب صبح برخیزد

که تیغ غمزه ی خونریز برکشد ز نیام

چرا ز قید توام روی رستگاری نیست

کسی اسیر نباشد بدام کس مادام

چو دور عیش و نشاطست باده در دور آر

که روشنست که با دست گردش ایام

دمی جدا مشو از جام می که در این دور

کدام یار که همدم بود برون از جام

برو غلام صنوبر قدان شو ای خواجو

که همچو سرو بآزادگی برآری نام

شمارهٔ ۱۷۳

چشم پرخواب گشودی و ببستی خوابم

و آتش چهره نمودی و ببردی آبم

آنچنان تشنه لعل لب سیراب توام

کاب سرچشمه ی حیوان نکند سیرابم

دوش هندوی تو در روی تو روشن می گفت

که مرا بیش مسوزان که قوی در تابم

آرزو می کندم با تو شبی در مهتاب

که بود زلف سیاهت شب و رخ مهتابم

من مگر چشم تو در خواب ببینم هیهات

این خیالست من خسته مگر در خوابم

رفتم ار جان بدهم در طلبت عمر تو باد

ور بمانم شرف بندگیت دریابم

بوصالت که ره بادیه بر روی خسک

با وصالت نکند آرزوی سنجابم

راست چون چشم خوشت مست شوم در محراب

گر بود گوشه ی ابروی کژت محرابم

همچو خاک ره اگر خوار کنی خواجو را

بر نگردم ز درت تا چه رسد زین بابم

شمارهٔ ۱۷۴

عشق آن بت ساکن میخانه می گرداندم

جام غمگین در پی جانانه می گرداندم

آشنائی از چه رویم دور می دارد ز خویش

چون ز خویش و آشنا بیگانه می گرداندم

ترک رو می روی زنگی موی تازی گوی من

هندوی آن نرگس ترکانه می گرداندم

بسکه می ترساند از زنجیر و پندم می دهد

عاقل بسیار گو دیوانه می گرداندم

دانه ی خالش که بر نزدیک دام افتاده است

با چنان دامی اسیر دانه می گرداندم

آتش دل هر شبی دلخسته و پر سوخته

گرد شمع روش چون پروانه می گرداندم

آرزوی گنج بین کز غایت دیوانگی

روز و شب در کنج هر ویرانه می گرداندم

با خرد پیمان من بیزاری از پیمانه بود

ویندم از پیمان غم پیمانه می گرداندم

من بشعر افسانه بودم لیکن این ساعت بسحر

نرگس افسونگرش افسانه می گرداندم

اشتیاق لعل گوهر پاش او در بحر خون

همچو خواجو از پی دُردانه می گرداندم

شمارهٔ ۱۷۵

آید ز نی حدیثی هر دم بگوش جانم

کاخر بیاد بشنو دستان و داستانم

من آن نیم که دیدی و آوازه ام شنیدی

در من بچشم معنی بنگر که من آنم

گر گوش هوش داری بشنو که باز گویم

رمزی چنانک دانی رازی چنانک دانم

من بلبل فصیحم من همدم مسیحم

من پرده سوز انسم من پرده ساز جانم

من باد پای روحم من بادبان نوحم

من راز دار غیبم من راوی روانم

گاه ترانه گفتن عقلست دستیارم

در شرح عشق دادن روحست ترجمانم

عیسی روان فزاید چون من نفس برآرم

داود مست گردد چون من زبور خوانم

در گوش هوش پیچد آواز دلنوازم

وز پرده دل آید دستان دلستانم

بی فکر ذکر گویم بی لهجه نغمه آرم

بی حرف صوت سازم بی لب حدیث رانم

پیوسته در خروشم زیرا که زخم دارم

همواره زار و زردم زانرو که ناتوانم

اکنون که صوفی آسا تجرید خرقه کردم

بنگر چو بت پرستان زنّار برمیانم

ببریده اند پایم در ره زدن ولیکن

با این بریده پائی با باد همعنانم

معذورم ار بنالم زیرا که می زنندم

لیکن چه چاره سازم کز خویش در فغانم

وقتی که طفل بودم هم خرقه بود خضرم

اکنون که پیر گشتم همدست کودکانم

خواجو اگر ندانی اسرار این معانی

از شهر بی زبانان معلوم کن زبانم

شمارهٔ ۱۷۶

دل بدست غم سودای تو دادیم و شدیم

چشمه ی خون از چشم گشادیم و شدیم

پشت بر دنیی و دین کرده و جان در سر دل

روی در بادیه ی عشق نهادیم و شدیم

تو نشسته بمی و مطرب و مامست و خراب

مدّتی بر سر کوی تو ستادیم و شدیم

چون دل خسته ی ما رفت بباد از پی دل

همره قافله ی باد فتادیم و شدیم

همچو خواجو نگرفته ز دهانت کامی

بوسه برخاک سرکوی تو دادیم و شدیم

شمارهٔ ۱۷۷

آفتابست یا ستاره ی بام

که پدید آمد از کناره ی بام

ماه در عقرب و قصب بر ماه

شام بر نیمروز و چین در شام

نام خالش مبر که وحشی را

طمع دانه افکند در دام

خیز تا می خوریم و بنشانیم

آتش دل بآب آتش فام

باده پیش آر تا فرو شوئیم

جامه ی جان بآب دیده ی جام

می جوشیده خور که حیف بود

پخته در جوش و ما بدینسان خام

عاقلان سرّ عشق نشناسند

کاین صفت نبود از خواص و عوام

عشق عامست و عقل خاص ولیک

چکند خاص با تقلّب عام

شمع مجلس نشست خیز ندیم

مه فرو رفت می بیار غلام

دشمنانرا بکام دوست مخواه

دوستانرا مدار دشمن کام

چون بر آری ببام پندارند

که سهیلست یا سپیده ی بام

با رخت هر که ماه می طلبد

نیست در عاشقی هنوز تمام

سرو با اعتدال قامت تو

نا تراشیده ئیست بی اندام

نام خواجو مبر که ننگ بود

اگر از عاشقان بر آید نام

شمارهٔ ۱۷۸

دوش می آمد نگار بر برم

گفتم ای آرام جان و دلبرم

دامن افشان زین صفت مگذر ز ما

گفت بگذار ای جوان تا بگذرم

گفتم امشب یک زمان تشریف ده

تا بکام دل ز وصلت برخورم

گفت بی پروانه نتوان یافتن

صحبتم را زانک شمع خاورم

گفتم از پروانه و خط درگذر

من نه میر ملک و شاه کشورم

یک زمان با من بدرویشی بساز

زانک من هم بنده ات هم چاکرم

چون غلام حلقه در گوش توام

چند داری همچو حلقه بر درم

گفت آری بس جوانی مهوشی

تا کنون جز راه مهرت نسپرم

راستی را سرو بالائی خوشی

تا بیایم با تو جان می پرورم

گفتم از مهر جمالت گشته ام

آنچنان کز ذرّه پیشت کمترم

گفت آری با چنان حسن و جمال

شاید ار گوئی که مهر انورم

گفتم امشب گر مسلمانی بیا

گفت اگر یک لحظه آیم کافرم

گفتم ار جان بایدت استاده ام

گفت کو سیم و زرت تا بنگرم

گفتمش گر سیم باید شب بیا

گفت خلقت بینم از لطف و کرم

گفتمش یک لحظه با پیران بساز

گفت زر برکش که من زال زرم

گفتمش گر سر بر آری بنده ام

گفت خواجو بگذر امشب از سرم

شمارهٔ ۱۷۹

من بار هجر می کشم و ناقه محملم

برگیر ساربان نفسی باری از دلم

طوفان آب دیده گر از این صفت رود

زین پس مگر سفینه رساند به منزلم

با درد خود مرا بگذارید و بگذرید

کاین دم نماند طاقت قطع منازلم

گفتم قدم برون نهم از آستان دوست

از آب دیده پای فرو رفت در گلم

هر جا که می نشینم و هر جا که می روم

نقشش نمی رود نفسی از مقابلم

گر دیگری به ضربت خنجر شود قتیل

من کشته ی دو ساعد سیمین قاتلم

آن دم که خاک گردم و خاکم شود غبار

از بجر عشق باد نیارد به ساحلم

هر چند عمر در سر تحصیل کرده ام

بیحاصلیست در غم عشق تو حاصلم

خواجو برو که قافله کوس رحیل زد

ای دوستان چه چاره چو من در سلاسلم

شمارهٔ ۱۸۰

درد دل خویش با که گویم

داد دل خویش از که جویم

چون چهره بخون دیده شستم

دست از دل خسته چون نشویم

کر گشت فلک زهای هایم

پر گشت جهان زهای و هویم

دادم بهوای روی او دل

تا دیده چه آورد برویم

از ناله نحیف تر زنالم

وز مویه ضعیف تر ز مویم

تا چند ز دور چرخ نالم

تا کی ز غم زمانه مویم

با تست مقیم گفت و گویم

وز تست مدام جست و جویم

از حسن تو هیچ کم نگردد

گر زانک نظر کنی بسویم

بگذار که شکّرت ببوسم

پیش آی که عنبرت ببویم

تا چند زنی مرا بچوگان

آخر نه من شکسته گویم

در کوزه چو می نماند خواجو

یک کاسه بیاور از سبویم

شمارهٔ ۱۸۱

اهل دل را خبر از عالم جان آوردیم

تحفه ی جان جهان جان و جهان آوردیم

چون نمی شد ز در کعبه گشادی ما را

رخت خلوت بخرابات مغان آوردیم

شمع جانرا ز قدح در لمعان افکندیم

مرغ دل را ز فرح در طیران آوردیم

جام را از جگر سوخته دلخون کردیم

شمع را از شرر سینه بجان آوردیم

ورق نسخه ی رویت بگلستان بردیم

باز مرغان چمن را بفغان آوردیم

شمه ئی از رخ و بالای بلندت گفتیم

آب با روی گل و سرو روان آوردیم

چون قلم پیش همه خلق سیه روی شدیم

بسکه وصف خط سبزت بزبان آوریم

هیچ زر در همیان نیست بدین سکه که ما

از رخ زرد بسوی همدان آوردیم

پیش خواجو که نشانش ز عدم می دادند

از دهانت سر موئی بنشان آوردیم

شمارهٔ ۱۸۲

اشارت کرده بودی تا بیایم

بگو چون بی سر و بی پا بیایم

من شوریده دل را از ضعیفی

ندانی باز اگر فردا بیابم

گرم رانی بگو تا بازگردم

وگر خوانی بفرما تا بیایم

بهر منزل که فرمائی بدیده

چه جابلقا چه جابلسا بیابم

اگر برفست و گر باران نترسم

اگر با دست و گر سرما بیایم

اگر خواهی که با تن ها نباشم

نه با تن ها من تنها بیابم

وگر گوئی بیا تا قعر دریا

ز بهر لؤلؤ لالا بیایم

بدان جائی که گوهر می توان یافت

اگر کوهست و گر دریا بیایم

ایا کوی تو منزلگاه خواجو

چه فرمائی نیایم یا بیایم

شمارهٔ ۱۸۳

ما بدرگاه تو از کوی نیاز آمده ایم

بهوایت زره دور و دراز آمده ایم

قدحی آب که بر آتش ما افشاند

که درین بادیه با سوز و گداز آمده ایم

بینوا گرد عراق ارچه بسی گردیدیم

راست از راه سپاهان بحجاز آمده ایم

غسل کردیم بخون دل و از روی نیاز

بعبادتگه لطفت بنماز آمده ایم

تا نسیم سمن از گلشن جان بشنیدیم

همچو مرغ سحری نغمه نواز آمده ایم

بیش ازین برگ چمن بود چو بلبل ما را

شاهبازیم کنون کز همه باز آمده ایم

همچو محمود نداریم سر ملکت و تاج

که گرفتار سر زلف ایاز آمده ایم

تا چه صیدیم که در چنگ پلنگ افتادیم

یا چه کبکیم که در چنگل باز آمده ایم

برگ خواجو اگر از لطف بسازی چه شود

کاندریم راه نه با توشه و ساز آمده ایم

شمارهٔ ۱۸۴

نوبتی صبح برآمد ببام

نوبت عشّاق بگوی ای غلام

مرغ سحر در سخن آمد باز

ساز بر آواز خروسان بام

کوکبه ی قافله سالار صبح

باز رسید این نفس از راه شام

خادم ایوان در خلوت ببند

در حرم خاص مده بار عام

ای صنم سیم زنخدان ببار

از قدح سیم می لعل فام

صوفی اگر صافی ازین خم خورد

رخت تصوّف بفروشد تمام

حاجی اگر روی تو بیند مقیم

در حرم کعبه نسازد مقام

زمزم رندان سبوکش میست

بتکده و میکده بیت الحرام

نام جگر سوختگان چیست ننگ

ننگ غم اندوختگان چیست نام

آتش پروانه ی پر سوخته

نیست بجز پختن سودای خام

خیز و چو خواجو بصبوحی بشوی

جامه ی جان را بنم چشم جام

شمارهٔ ۱۸۵

امروز که من عاشق و دیوانه و مستم

کس نیست که گیرد بشرابی دو سه دستم

ای لعبت ساقی بده آن باده ی باقی

تا باده پرستی کنم و خود نپرستم

با خود چو دمی خوش ننشستم بهمه عمر

برخاستم از بند خود و خوش بنشستم

گر بیدل و دینم چه بود چاره چو اینم

ور عاشق و مستم چه توان کرد چو هستم

می برد دلم نرگس مخمورش و می گفت

کای همنفسان عیب مگیرید که مستم

رفتی و مرا بر سر آتش بنشاندی

باز آی که از دست تو بر خاک نشستم

چون حلقه ی گیسوی تو از هم بگشودم

از کفر سر زلف تو زنّار ببستم

در چنبر گردون زدمی چنگ بلاغت

با این همه از چنبر زلف تو نجستم

تا در عقب پیر خرابات نرفتم

از درد سر و محنت خواجو بنرستم

شمارهٔ ۱۸۶

این چه با دست کزو بوی شما می شنوم

وین چه بویست که از کوی شما می شنوم

مرغ خوش خوان که کند شرح گلستان تکرار

زو همه وصف گل روی شما می شنوم

از سهی سرو که در راستیش همتا نیست

صفت قامت دلجوی شما می شنوم

پیش گیسوی شما راست نمی آرم گفت

آنچه پیوسته ز ابروی شما می شنوم

چشم آهو که کند صید پلنگ اندازان

عیبش این لحظه ز آهوی شما می شنوم

شرح آن نکته که هاروت کند تفسیرش

ز آن دو افسونگر جادوی شما می شنوم

نافه ی مشک تتاری که ز چین می خزد

بویش از سلسله ی موی شما می شنوم

آن سودای که بود نسخه ی آن در ظلمات

شرحش از سنبل هندوی شما می شنوم

حال خواجو که پریشان تر ازو ممکن نیست

مو بمو از خم گیسوی شما می شنوم

شمارهٔ ۱۸۷

این چه بویست که از باد صبا می شنوم

وین چه خاکست کزو بوی وفا می شنوم

گر نه هدهد ز سبا باز پیام آوردست

این چه مرغیست کزو حال سبا می شنوم

از کجا می رسد این قاصد فرخنده کزو

مژده ی آن مه خورشید لقا می شنوم

ای عزیزان اگر از مصر نمی آید باد

بوی پیراهن یوسف ز کجا می شنوم

می کنم ناله و فریاد ولی از در و کوه

سخن سخت بهنگام صدا می شنوم

نسبت شکل هلال و صفت قامت خویش

یک بیک زان خم ابروی دو تا می شنوم

این چه رنجست کزو راحت جان می یابم

وین چه دردست کزو بوی دوا می شنوم

ای رفیقان من از آن سرو صنوبر قامت

بصفت راست نیاید که چها می شنوم

باد صبح از من خاکی اگرش گردی نیست

هر نفس زو سخن سرد چرا می شنوم

سخن آن دو کمانخانه ی ابروی دو تا

نه باندازه ی بازوی شما می شنوم

هر گیاهی که زخون دل خواجو رستست

دمبدم زو نفس مهر گیا می شنوم

شمارهٔ ۱۸۸

تخفیف کن از دور من این باده که مستم

وز غایت مستی خبرم نیست که هستم

بر بوی سر زلف تو چون عود بر آتش

می سوزم و می سازم و با دست بدستم

در حال که من دانه ی خال تو بدیدم

در دام تو افتادم و از جمله برستم

دیشب دل دیوانه ی بگسسته عنانرا

زنجیر کشان بردم و در زلف تو بستم

با چشم تو گفتم که مکن عربده جوئی

گفت از نظرم دور شو این لحظه که مستم

زان روز که رخسار چو خورشید تو دیدم

چون سنبل هندوی تو خورشید پرستم

آهنگ سفر کردی و برخاست قیامت

آن لحظه که بی قامت خوبت بنشستم

شاید که زمن خلق جهان دست بشویند

گر در غمت از هر دو جهان دست نشستم

هر چند شکستی دل خواجو بدرستی

کان عهد که با زلف تو بستم نشکستم

شمارهٔ ۱۸۹

سلامی بجانان فرستاده ام

بآرام دل جان فرستاده ام

زهی شوخ چشمی که من کرده ام

که جان را بجانان فرستاده ام

شکسته گیاهی من خشک مغز

بگلزار رضوان فرستاده ام

تو این بی حیائی نگر کز هوا

سوی بحر باران فرستاده ام

مرا شرم بادا که پای ملخ

بنزد سلیمان فرستاده ام

بتحفه کهن زنگی مست را

باردوی خاقان فرستاده ام

عصا پاره ئی از کف عاصئی

بموسی عمران فرستاده ام

غباری فرو رفته از آستان

بایوان کیوان فرستاده ام

ز سرچشمه پارگین قطره ی ئی

سوی آب حیوان فرستاده ام

کهن خرفه ی مفلسی ژنده پوش

بتشریف سلطان فرستاده ام

سخنهای خواجو ز دیوانگی

یکایک بدیوان فرستاده ام

شمارهٔ ۱۹۰

ما جرعه چشانیم ولی خضرو شانیم

ما راه نشینیم ولی شاه نشانیم

ما صید حریم حرم کعبه قدسیم

ما راهبر بادیه ی عالم جانیم

ما بلبل خوش نغمه ی باغ ملکوتیم

ما سرو خرامنده ی بستان روانیم

فرّاش عبادتکده ی راهب دیریم

سقّای سر کوی خرابات مغانیم

گه ره بمقیمان سماوات نمائیم

گاه از سر مستی ره کاشانه ندانیم

از نام چه پرسید که بی نام و نشانیم

وز کام چه گوئید که بی کام و زبانیم

هر شخص که دانید که اوئیم نه اوئیم

هر چیز که گوئید که آنیم نه آنیم

آن مرغ که بر کنگره عرض نشیند

مائیم که طاوس گلستان جنانیم

هر چند که تاج سر سلطان سپهریم

خاک کف نعلین گدایان جهانیم

داود صفت کوه بصد نغمه بنالد

هرگه که زبور غم سودای تو خوانیم

خواجو چو کند شرح غم عشق تو املا

از چشم گهربار قلم خون بچکانیم

شمارهٔ ۱۹۱

عارض ترکان نگر در چین جعد مشک فام

تا جمال حور مقصورات بینی فی الخیام

باده پیش آور که هر دم باد عنبر بوی صبح

می دهد جانرا پیام از روضه ی دارالسلام

مشعل خورشید فروزان شمع بر گیر ای ندیم

باد شبگیری برآمد باده در ده ای غلام

ماه مطرب گو بزیر و بم در آور ساز را

کافتاب خاوری تشریف داد از راه بام

تا ترا در پیش بت رویان درست آید نماز

جامه ی جانرا نمازی کن بآب چشم جام

عزّت دیر مغان از ساکن مسجد مجوی

کافر مکّی چه داند حرمت بیت الحرام

عار باشد در طریق عشق بیم از فخر و عار

ننگ باشد در ره مشتاق ترس از ننگ و نام

من ببوی خال مشکین تو گشتم پای بند

مرغ وحشی از هوای دانه می افتد بدام

کام دل خواجو بآسانی نمی آید بدست

رو بنا کامی رضا ده تا رسانندت بکام

شمارهٔ ۱۹۲

هر دم آرد باد صبح از روضه ی رضوان پیام

کاخر ای دلمردگان جز باده من یحیی العِظام

ماه ساقی حور عین و جام صافی کوثرست

خاصه این ساعت که صحن باغ شد دارالسلام

پختگانرا خام و خامانرا شراب پخته ده

حیف باشد خون رز در جوش و ما زینگونه خام

بر سر کوی خرابات از خرابی چاره نیست

نام نیکو پیش بد نامان بود ننگی تمام

گر مرید پیر دیری خرقه خمری کن بمی

زشت باشد دلق نیلی و شراب لعل فام

کام دل خواهی برو گردن بناکامی بنه

در دهان شیر می باید شدن بر بوی کام

عار باشد نزد عارف هر که فخر آرد بزهد

ننگ باشد پیش عاشق هر که یاد آرد ز نام

آنک در خلوتگه خاصش مجال عام نیست

لطف او عامست و عشق او نصیب خاص و عام

باد بر خاک عراق از دیده ی خواجو درود

باد بر دارالسلام از آدم خاکی سلام

شمارهٔ ۱۹۳

دلداده‌ایم وز پی دلدار می‌رویم

با خون دیده و دل افگار می‌رویم

یاران به همتی مدد حال ما شوید

کز این دیار بی‌دل و بی‌یار می‌رویم

ما را به حال خود بگذارید و بگذرید

کز جورِ یار و غصّهٔ اغیار می‌رویم

گو پیر خانقاه بدان حال ما که ما

از خانقه به خانهٔ خمّار می‌رویم

منصوروار اگر ز اناالحق زدیم دم

این دم نگر که چون به سرِ دار می‌رویم

تا چشمِ می‌ْپرست تو بیمار خفته است

هر لحظه‌ای به پرسشِ بیمار می‌رویم

آزار می‌نمایی و بیزار می‌شوی

دریاب کز برِ تو به بازار می‌رویم

نی زر به دست مانده و نی زور در بدن

زاری‌کنان ز خاکِ درت زار می‌رویم

با چشم دُر نثار به اردوی ایلخان

مشنو که بهر اجری و ادرار می‌رویم

گفتی که هست چارهٔ بیچارگان سفر

چون چاره رفتن است به‌ناچار می‌رویم

خواجو چو یار وعدهٔ دیدار داده است

ما بر امید وعدهٔ دیدار می‌رویم

شمارهٔ ۱۹۴

من همان به که بسوزم ز غم و دم نزنم

ورنه از دود دل آتش بجهان در فکنم

همچو شمع ار سخن سوز دل آرم بزبان

در نفس شعله زند آتش عشق از دهنم

مرد و زن بر سر اگر تیغ زنندم سهلست

من چو مردم چه غم از سرزنش مرد و زنم

هر کرا جان بود از تیغ بگرداند روی

وانکه جان می دهد از حسرت تیغ تو منم

تن من گرچه شد از شوق میانت موئی

نیست بی شور سر زلف تو موئی ز تنم

اثری بیش نماند از من و چون بازآئی

این خیالست که بینی اثری از بدنم

عهد بستی و شکستی و ز ما بگسستی

عهد کردم که دگر عهد تو باور نکنم

چون توانم که دمی خوش بزنم کاتش عشق

نگذارد که من سوخته دل دم بزنم

اگر از خویشتنم هیچ نمی آید یاد

دوستان عیب مگیرید که بی خویشتنم

می نوشتم سخنی چند ز درد دل خویش

دفتر از خون دلم پر شد و تر شد سخنم

ایکه گفتی که بغربت چه فتادی خواجو

چکنم دور فلک دور فکند از وطنم

در پی جان جهان گرد جهان می گردم

تا که پوشد سر تابوت و که دوزد کفنم

شمارهٔ ۱۹۵

نیست بی روی تو میل گل و برگ سمنم

تا شدم بنده ات آزاد ز سرو چمنم

منکه در صبح ازل نوبت مهرت زده ام

تا ابد دم ز وفای تو زنم گر نزنم

جان من جرعه ی عشق تو نریزد بر خاک

مگر آنروز که در خاک بریزد بدنم

گر مرا با تو بزندان ابد حبس کنند

طرّه ات گیرم و زنجیر بهم در شکنم

بار سر چند کشم بی سر زلفت بر دوش

وقت آنست که در پای عزیزت فکنم

چون سر از خوابگه خاک بر آرم در حشر

بچکد خون جگر گر فشاری کفنم

آخر ای قبله صاحب نظران رخ بنمای

تا رخ از قبله بگردانم و سوی تو کنم

بر تنم یک سر مو نیست که در بند تو نیست

گرچه کس باز نداند سر موئی ز تنم

پیرهن پاره کنم تا تو ببینی از مهر

تن چون تار قصب تافته در پیرهنم

بسکه می گریم و بر خویشتنم رحمت نیست

گریه می آید ازین واسطه بر خویشتنم

چون کنم وصف شکر خنده ی شورانگیزت

از حلاوت برود آب نبات از سخنم

چون حدیث از لب میگون تو گوید خواجو

همچو ساغر شود از باده لبالب دهنم

شمارهٔ ۱۹۶

باز هشیار برون رفته و مست آمده ایم

وز می لعل لبت باده پرست آمده ایم

تا ابد باز نیائیم از پی آنک

مست جام لبت از عهد الست آمده ایم

از درت بر نتوان خاست از آنروی که ما

بر سر کوی تو از بهر نشست آمده ایم

با غم عشق تو تا پنجه در انداخته ایم

چون سر زلف سیاهت بشکست آمده ایم

سر مادار که سر در قدمت باخته ایم

دست ما گیر که در پای تو پست آمده ایم

بر سر کوی تو زینگونه که از دست شدی

ظاهر آنستکه آسانت بدست آورده ایم

عیب سرمستی خواجو نتوان کرد چو ما

باز هشیار برون رفته و مست آمده ایم

شمارهٔ ۱۹۷

کی آمدی ز تتارای صبای مشک نسیم

بیا بیا که خوشت باد ای نسیم شمیم

دگر مگوی حدیث از نعیم و ناز بهشت

بهشت منزل یارست و وصل یار نعیم

چو روز حشر مرا از لحد بر انگیزند

هنوز شعله زند آتشم ز عظم زمیم

گمان مبر که تمنّای بنده سیم و زرست

نسیم تست مراد من شکسته نه سیم

فتاده است دلم در میان خون چون واو

کشیده زلف ترا در کنار جان چون جیم

از آن مرا ز دهان تو هیچ قسمت نیست

که نیست نقطه ی موهوم قابل تقسیم

بود بمعتقد عاقلان جهان محدث

برون ز عالم عشقت که عالمیست قدیم

بهر دیار که زینجا سفر کنم گویم

خوشا نشیمن طاوس و کوه ابراهیم

کنون چه فایده خواجو ز درس معقولات

که در ازل سبق عشق کرده ئی تعلیم

شمارهٔ ۱۹۸

نسیم باد بهاری وزید خیز ندیم

بیار باده که جان تازه می شود ز نسیم

مریض شوق نباشد ز درد عشقش باک

قتیل عشق نباشد ز تیغ تیزش بیم

گر از بهشت نگارم عنان بگرداند

بروز حشر من و دوزخ و عذاب الیم

ز خاک کوی تو ما را فراق ممکن نیست

چنانک فرقت درویش از آستان کریم

کمان بسیم بسی در جهان بدست آید

نه همچو آن و کمان هلال شکل و سیم

چنین که بر رخ زردم نظر نمی فکنی

معینست که چشمت نه برزرست و نه سیم

کنونکه بلبل باغ توام غنیمت دان

که مرغ باز نیاید بآشیانه مقیم

اگرچه پشّه نیارد شدن ملازم باز

مرا بمنزل طاوس رغبتیست عظیم

ز آهم آتش نمرود بفسرد آندم

که در دلم گذرد یاد کوه ابراهیم

نسیم باد صبا گر عنان نرنجاند

پیام من که رساند بدوستان قدیم

بیا و خیمه بصحرای عشق زن خواجو

که طبل عشق نشاید زدن بزیر گلیم

شمارهٔ ۱۹۹

برآمد بانگ مرغ و نوبت بام

کنون وقت میست و نوبت جام

چو کار پختگان بی باده خامست

بدست پختگان ده باده خام

بهر ایامی این عشرت دهد دست

بگردان باده چون با دست ایام

لبش خواهی بناکامی رضا ده

که کس را بر نیاید زان دهان کام

من شوریده را معذور دارید

که بر آتش نشاید کردن آرام

دلم کی در فراق آرام گیرد

بود آرام دل وصل دلارام

منم دور از تو همچون مرغ وحشی

ببوی دانه ئی افتاده در دام

ز سرمستی برون از روی و مویت

نه از صبح آگهی دارم نه از شام

قلم در کش چو بینی نام خواجو

که نبود عاشق شوریده را نام

شمارهٔ ۲۰۰

من ز دست دیده و دل در بلا افتاده‌ام

ای عزیزان چون کنم چون مبتلا افتاده‌ام

هردم از چشمم چو اشک گرم‌رو راندن که چه

تا چه افتادست کز چشم شما افتاده‌ام

کی بود برگ من آن نسرین‌بدن را کاین زمان

همچو بلبل در زمستان بی‌نوا افتاده‌ام

گرچه هرکو می‌خورد از پا درافتد عاقبت

من چو دور افتاده‌ام از می چرا افتاده‌ام

با کسی افتاد کارم کو ز کارم فارغست

بنگرید آخر که از مستی کجا افتاده‌ام

ای که گفتی گر سر این کار داری پای دار

دست گیر اکنون که از دستت ز پا افتاده‌ام

آتش مهرم چو در جان شعله زد گرمی مکن

گرچه ذرّه زیر بامت از هوا افتاده‌ام

می‌روی مجموع و من پیوسته همچون گیسویت

از پریشانی که هستم در قفا افتاده‌ام

قاضی ار گوید که خواجو چون درین کار اوفتاد

گو مکن آن کار کز حکم قضا افتاده‌ام

شمارهٔ ۲۰۱

هیچ می دانی که دیشب در غمش چون بوده ام

مرغ و ماهی خفته و من تا سحر نغنوده ام

بسکه آتش در جهان افکنده ام از سوز عشق

آسمانی در هوا از دود دل افزوده ام

پرده از خون جگر بر روی دفتر بسته ام

چشمه ی خونابه از چشم قلم بگشوده ام

کاسه ی چشم از شراب راوقی پر کرده ام

دامن جانرا بخون چشم جام آلوده ام

آستین بر کائنات افشانده ام از بیخودی

زعفران چهره در صحن سرایش سوده ام

دل بباد از بهر آن دادم که دارد بوی دوست

گرچه دور از دوستان باد هوا پیموده ام

چشم بد گفتم که یا رب دور باد از طلعتش

لیک چون روشن بدیدم چشم بد من بوده ام

ز آتش دل بسکه دوش آب از دو چشم خونفشان

در هوای شکّر حلوا گرش پالوده ام

تا بگوهر چشم خواجو را مرصّع کرده ام

مردم بحرین را در خون شنا فرموده ام

شمارهٔ ۲۰۲

گر شدیم از کویت ای ترک ختا باز آمدیم

ور خطایی رفت از آن باز آ که ما باز آمدیم

گر تو صادق نامدی در مهر ما مانند صبح

ما به مهرت از ره صدق و صفا باز آمدیم

تیهوی بی‌بال و پر بودیم دور از آشیان

شاهبازی تیز برگشتیم تا باز آمدیم

گرچه کی باز آید آن مرغی که بیرون شد ز دام

ما به عشق دام آن زلف دو تا باز آمدیم

ای طبیب درد دل‌ها این دل مجروح را

مرهمی نه چون به امید دوا باز آمدیم

بعد ازین گر باده در عالم نباشد گو مباش

زانک با لعلت ز جام جان‌فزا باز آمدیم

گر ز بستان بینوا رفتیم یک چندی کنون

چون گل و بلبل به صد برگ و نوا باز آمدیم

ور خطایی رفت کآن گیسوی عنبربیز را

مشک چین خواندیم و اکنون از خطا باز آمدیم

خاک کرمان باز خواجو را بدین جانب فکند

تا نپنداری که از باد هوا باز آمدیم

شمارهٔ ۲۰۳

ز باد نکهت زلف دو تات می جوئیم

ز باده ذوق لب جان فزات می جوئیم

نسیم گلشن فردوس و آب چشمه ی خضر

بخاک پات که از خاک پات می جوئیم

بجست و جوی تو عمریکه نگذرد با دست

گمان مبر که ز باد هوات می جوئیم

جفا مجوی و میازار بیش ازین ما را

بدین صفت که بزاری وفات می جوئیم

اگر تو پیل برانی و اسب در تازی

چگونه رخ ننهیمت چو مات می جوئیم

خطا بود که نجوئی مراد خاطر ما

چرا که ما نه ز راه خطات می جوئیم

علاج درد مرا گفتمش خطی بنویس

جواب داد که خواجو دوات می جوئیم

شمارهٔ ۲۰۴

ای شام زلفت بتخانه ی چین

مشک سیاهت بر لاله پرچین

بزم از عقیقت پر شهد و شکر

و ایوان ز رویت پر ماه و پروین

شمع شبستان بنشست برخیز

و آشوب مستان برخاست بنشین

سنبل برانداز از طرف بستان

ریحان برافشان از برگ نسرین

دلها ربایند اما نه چندان

دستان نمایند اما نه چندین

جز عشق دلبر مگزین که خوشتر

از ملک کسری مهر نگارین

مجنون نبودید جز عطر لیلی

خسرو نجوید جز لعل شرین

ویس ار ز رامین بیزار گردد

گل خار گردد در چشم رامین

بینم نشسته سروی در ایوان

یا مست خفته شمعی ببالین

یار از چه گردد با دوست دشمن

مهر از چه باشد با ذرّه در کین

خواجو چه خواهی اورنگ شاهی

گلچهر خود را نبگر خور آئین

شمارهٔ ۲۰۵

هندوی آن کاکل ترکانه می باید شدن

یا چو هندو بنده ی ترکان نمی باید شدن

ماه بزم افروز عالم سوز من چون حاضرست

پیش شمع عارضش پروانه می باشد شدن

تا مگر گنجی بدست آید ترا عمری دراز

معتکف در کنج هر ویرانه می باید شدن

ملک جانرا منزل جانانه می باید شناخت

وانگه از جان طالب جانانه می باید شدن

از سر افسانه و افسون همی باید گذشت

یا بعشقش در جهان افسانه می باید شدن

تا شود بتخانه از روی حقیقت کعبه ات

با هوای کعبه در بتخانه می باید شدن

هر چه می بینی برون از دانه و دام تو نیست

فارغ از دام و بری از دانه می باید شدن

بابت پیمان شکن پیمانه نوش و غم مخور

زانک شادی خورده ی پیمانه می باید شدن

گفتم ار شکرانه می خواهی بجان استاده ام

گفت خواجو از پی شکرانه می باید شدن

شمارهٔ ۲۰۶

گهیکه جان رود از چشم ناتوان بیرون

گمان مبر که رود مهر او ز جان بیرون

ندانم آن بت کافر نژاد یغمائی

کی آمدست زاردوی ایلخان بیرون

در آن میان دل شوریده حال من گمشد

که آردم دل شوریده زان میان بیرون

نشان دل بمیان شما از آن آرم

که از میان شما نیست این نشان بیرون

سپرچه سود که در رو کشم ز تقوی و زهد

کنون که تیر قضا آمد از کمان بیرون

ز بسکه آتش دل خویش از جگر پالود

زبان شمع فتادست از دهان بیرون

حدیث زلف تو تا خامه بر زبان آورد

فکنده است چو مار از دهن زبان بیرون

چگونه قصّه شوق تو در میان آرم

که هست آیت مشتاقی از بیان بیرون

چو در وفای تو خواجو برون رود ز جهان

برد هوای رخت با خود از جهان بیرون

شمارهٔ ۲۰۷

بلبل خوش سرای شد مطرب مجلس چمن

مطربه ی سرای شد بلبل باغ انجمن

خادم عیشخانه کوتاه بکشد چراغ را

زانک زبانه می زند شمع زمرّدین لگن

ساقی دلنواز گو داد صبوحیان بده

مطرب نغمه سازگو راه معاشران بزن

هر سحری که نسترن پرده ز رخ برافکند

باد صبا ببوی گل رو بچمن نهد چو من

نیست مرا بجز بدن یک سر موی در میان

نیست ترا بجز میان یک سر موی بر بدن

ای چو تن منت میان بلکه در آن میان گمان

وی چو دل منت دهان بلکه در آن دهان سخن

هیچ ندید هر که او هیچ ندید از آن میان

هیچ نگفت هر که او هیچ نگفت از آن دهن

روز جزا چو از لحد بر عرصاتم آورند

خون جگر فرو چکد گر بفشاریم کفن

مرغ ببوی نسترن واله و مست می شود

خواجو از آنک سنبلش بوی دهد بنسترن

شمارهٔ ۲۰۸

بعقل کی متصوّر شود فنون جنون

که عقل عین جنونست و الجنون فنون

ز عقل بگذر و مجنون زلف لیلی شو

که کلّ عقل عقیله ست و عقل کلّ جنون

بنور مهر بیارا درون منظر دل

که کس برون نبرد ره مگر بنور درون

جنون نتیجه ی عشقست و عقل عین خیال

ولی خیال نماید بعین عقل جنون

بعقل کاشف اسرار عشق نتوان شد

که عقل را بجز از عشق نیست راهنمون

در آن مقام که احرام عشق می بندند

بآب دیده طهارت کنند و غسل بخون

شدست این دل مهموز ناقصم با مهر

مثال زلف لفیف پری رخان مقرون

چون من بمیرم اگر ابر را حیا باشد

بجای آب کند خاک من بخون معجون

حیات چیست بقائی فنا درو مضمر

ممات چیست فنائی بقا درو مضمون

اگر جمال تو بینم کدام هوش و قرار

ور از تو هجر گزینم کدام صبر و سکون

چه نیکبخت کسی کو غلام روی تو شد

مبارک آنک دهد دل به طلعت میمون

اگر بروی تو هر روز مهرم افزونست

نشاط دل نبود جز به مهر روزافزون

محققت نشود سرّ کاف و نون خواجو

مگر ز زلف چو کاف و خط سیاه چو نون

شمارهٔ ۲۰۹

ای غمزه ی جادویت افسونگر بیماران

وی طرّه هندویت سر حلقه ی طرّاران

رویت بشب افروزی مهتاب سحر خیزان

زلفت بدلاویزی دلبند جگر خواران

گوئیکه دو ابرویت بیمار پرستانند

پیوسته دو تا مانده از حسرت بیماران

جان آن نبود کو را نبود اثر از جانان

یار آن نبود کو را نبود خبر از یاران

چون دود دلم بینی اندیشه کن از اشکم

چون ابر پدید آید غافل مشو از باران

تا پیر خراباتت منظور نظر سازد

در دیده ی مستان کش خاک در خمّاران

جز عشق بتان نهیست در ملت مشتاقان

جز کیش مغان کفرست در مذهب دینداران

یوسف که بهر موئی صد جان عزیز ارزد

کی کم شو از کویش غوغای خریداران

خواهد که کند منزل بر خاک درش خواجو

لیکن نبود جنت مأوای گنه کاران

شمارهٔ ۲۱۰

هر زمان آهنگ بیزاریش بین

عهد و پیمان وفاداریش بین

گر ندیدی نیمشب در نیمروز

گرد ماه آن خطّ زنگاریش بین

زلف مشکین چون براندازد ز رخ

روز روشن در شب تاریش بین

حلقه های جعدش از هم باز کن

نافه های مشک تاتاریش بین

آن لب شیرین شورانگیز او

در سخنگوئی شکر باریش بین

چشم مخمورش که خونم می خورد

گرچه بیمارست خونخواریش بین

این که خود را طرّه اش آشفته ساخت

از سیه کاریست طرّاریش بین

بار غم گوئی دلم را بس نبود

درد تنهائی بسر باریش بین

چاره ی خواجو اگر زور و زرست

چون ندارد زور و زر زاریش بین

شمارهٔ ۲۱۱

نی نگر با اهل دل هر دم بمعنی در سخن

بشنو از وی ماجرای خویش بیخویشتن

بلبل بستانسرا بین در چمن دستانسرا

و او چو من دستان زن بستانسرای انجمن

گر در اسرار زبان بی زبانان می رسی

بی زبانی را نگر با بی زبانان در سخن

مطرب بی برگ بین از همدمان او را نوا

ناله ی نایش نگر در پرده ی دل چنگ زن

پسته ی خندان شکر لب چون نباتش می نهند

از چه هر دم می نهند از پسته قندش در دهن

ایکه چون نی سوختی جانم چو نی را ساختی

تا که فرمودت که هر دم آتشی در نی فکن

همچو من بی دوستان در بوستانش خوش نبود

زان بریدست از کنار چشمه و طرف چمن

راستی را گوئی از شیرین زبانی طوطیست

هر نفس در شکرستان سخن شکّر شکن

گفتم آخر بازگو کاین ناله ی زارت ز چیست

گفت خواجو من نیم هر دم چه می پرسی ز من

شمارهٔ ۲۱۲

سرو را گل بار نبود گر بود نبود چنین

سرو گل رخسار نبود ور بود نبود چنین

دیدمش وی بر سر گلبار و گفتم راستی

سرو در گلبار نبود ور بود نبود چنین

طرّه هندوش بین کاندر همه هندوستان

هندوئی طرّار نبود ور بود نبود چنین

درختن چون زلف چین برچین مشک آسای او

نافه ی تاتار نبود و بود نبود چنین

مرده ی بیمار چشم مست مخمور توام

مرده ئی بیمار نبود ور بود نبود چنین

فتنه ی بیدار مستان نرگس پرخواب تست

خفته ئی بیدار نبود ور بود نبود چنین

با وجود مردم آزاری چو چشم آهویت

مست مردم دار نبود ور بود نبود چنین

جز لب یاقوت شکر بار شورانگیز تو

لعل شکّر بار نبود ور بود نبود چنین

دوش خواجو چون عذارت دید گفت اندر چمن

هیچ گل بی خار نبود ور بود نبود چنین

شمارهٔ ۲۱۳

سنبل سیه بر سمن مزن

لشکر حبش بر ختن مزن

ابر مشکسا بر قمر مسا

تاب طرّه بر نسترن مزن

تا دل شب تیره نشکند

زلف را شکن بر شکن مزن

از حرم ببستانسرا میا

طعنه بر عروس چمن مزن

آتشم چو در جان و دل زدی

خاطرم بدست آر و تن مزن

روح را که طاوس باغ تست

همچو مرغ با بابزن مزن

مطربا چو از چنگ شد دلم

بیش ازین ره عقل من مزن

ساقیا بدان لعل آتشین

خنده بر عقیق یمن مزن

دود سینه خواجو ز سوز دل

همچو شمع در انجمن مزن

شمارهٔ ۲۱۴

خطّ زنگاری نگر از سبزه برگرد سمن

کاسه ی یاقوت بین از لاله در صحن چمن

یوسف گل تا عزیز مصر شد یعقوب وار

چشم روشن می شود نرگس ببوی پیرهن

نو عروس باغ را مشّاطه ی باغ صبا

هر نفس میافکند در سنبل مشکین شکن

طاس زرّین می نهد نرگس چمن را بر طبق

خط ریحان می کشد سنبل بر اوراق سمن

سرو را بین بر سماع بلبلان صبح خیز

همچو سرمستان ببستان پای کوب و دست زن

زرد شد خیری و مؤبد باد صبح و ویس گل

باغ شد کوراب و رامین بلبل و گل نسترن

گوئیا نرگس بشاهد بازی آمد سوی باغ

زانک دایم سیم دارد بر کف و زر در دهن

ایکه گفتی جز بدن سرو روان را هیچ نیست

آب را در سایه ی او بین روانی بی بدن

غنچه گوئی شاهد گلروی سوسن بوی ماست

کز لطافت در دهان او نمی گنجد سخن

نوبت نوروز چون در باغ پیروزی زدند

نوبت نوروز سلطانی به پیروزی بزن

مرغ گویا گشت مطرب گفته ی خواجو بگوی

باد شبگیری بر آمد باده در ساغر افکن

شمارهٔ ۲۱۵

ای زلف تو زنجیر دل حلقه ربایان

در بند کمند تو دل حلقه گشایان

وی برده بدندان سرانگشت تحیر

ز آئینه رخسار تو آئینه زدایان

همچون مه نو گشته ام از مهر تو در شهر

انگشت نما گشته ی انگشت نمایان

عمرم بنهایت رسد و دور بآخر

لیکن نرسد قصّه عشق تو بپایان

این نکهت مشکین نفس باد بهشتست

یا بوی تو یا لخلخه ی غالیه سایان

با سرو قدان مجلس خلوت نتوان ساخت

تا کم نشود مشغله ی بی سر و پایان

محمول سبکروح که در خواب گرانست

او را چه غم از ولوله ی هرزه داریان

باید که بر آید چو برآید نفس صبح

از پرده سرا زمزمه ی پرده سرایان

منزلگه خواجو و سرکوی تو هیهات

در بزم سلاطین که دهد راه گدایان

شمارهٔ ۲۱۶

ای کفر سر زلف تو غارتگر ایمان

جان داده بر نرگس مست تو حکیمان

دست از طلبت باز نگیرم که بشمشیر

کوته نشود دست فقیران ز کریمان

گر دولت وصلت بزر و سیم برآید

کی دست دهد آرزوی بی زر و سیمان

بیاری اگرش شربت آبی نچشانند

راهی بمسافر بنمایند مقیمان

از هر چه فلک می دهدت بگذر و بگذار

عاقل متنفّر بود از خوان لئیمان

با چشم سقیمم دل پر خون بر بودند

یا رب حذر از خیرگی چشم سقیمان

بانگی بزن ای خادم عشرتگه مستان

تا وقت سحر باز نشینند ندیمان

قاضی اگر از می نشکیبد نبود عیب

خون جگر جام به از مال یتیمان

از گفته ی خواجو شنوم رایحه ی عشق

چون بوی عبیر از نفس مشک نسیمان

شمارهٔ ۲۱۷

زهی خطی بخطا برده سوی خطّه ی چین

گرفته چین بدو هندوی زلف چین برچین

نموده لعل لبت ثلثی از خط یاقوت

بنفشه ات خط ریحان نوشته بر نسرین

چو صبحدم متبسّم شدی فلک پنداشت

که از قمر بدرخشید رشته ی پروین

ز لعل دختر رز چون مراد بستانم

که کشف آن نکند محتسب برای رزین

عجب ز جادوی مستت که ناتوان خفته

نهاده است کمانش مدام بر بالین

چه شد که با من سرگشته کینه می ورزی

ز ذرّه مهر نباشد بهیچ رو در کین

اگرچه رفت بتلخی درین طلب فرهاد

نرفت از سر او شور شکّر شیرین

گل ارچه هست عروس تتق نشین چمن

گلی چو ویس نباشد بگلستان رامین

چو در سخن ید بیضا نموده ئی خواجو

چگونه نسبت شعرت کنم بسحر مبین

شمارهٔ ۲۱۸

یا رب ز باغ وصل نسیمی بمن رسان

وین خسته را بکام دل خویشتن رسان

داغ فراق تا بکیم برجگر نهی

یک روز مرهمی بدل ریش من رسان

از حد گذشت ناله و افغان عندلیب

بازش بشاخ سنبل و برگ سمن رسان

بفرست بوی پیرهن از مصر و یکنفس

آرامشی بساکن بیت الحزن رسان

از مطبخ نوال حبیب حرم نشین

آخر نواله ئی باویس قرن رسان

خورشید را بذره بیخواب و خور نمای

گل را دگر بلبل شیرین سخن رسان

تا چند بینوا بزمستان توان نشست

بوی بهار باز بمرغ چمن رسان

تا کی مرا بدرد فراق امتحان کنی

از وصل مژده ئی بمن ممتحن رسان

خواجو ز داغ و درد جدائی بجان رسید

از غربتش خلاص ده و با وطن رسان

شمارهٔ ۲۱۹

ای ز سنبل بسته شادروان مشکین بر سمن

راستی را چون قدت سروی ندیدم در چمن

زنگیان سودائی آن هندوان دل سیاه

و آهوان نخجیر آن ترکان مست تیغ زن

رویت از زلف سیه چون روز روشن در طلوع

جسمت اندر پیرهن چون جان شیرین در بدن

تا برفت از چشمم آن یاقوت گوهر پاش تو

می رود آب فرات از چشم دریا بار من

بسکه بر تن پیرهن کردم قبا از درد عشق

شد تنم مانند یک تار قصب در پیرهن

گر صبا بوئی ز گیسویت بترکستان برد

مشک اذفر خون شود در ناف آهوی ختن

صبحدم در صحن بستان گر براندازی نقاب

پیش روی چون گلت بر لاله خندد نسترن

تا گرفتار سر زلف سیاهت گشته ام

گشته ام مانند یک مو و ندران مو صد شکن

گر نسیم سنبلت بر خاک خواجو بگذرد

همچو گل بر تن ز بیخویشی بدراند کفن

شمارهٔ ۲۲۰

خوشا چشمی که بیند روی ترکان

خنک بادی که آرد بوی ترکان

می نوشین و نوشانوش مستان

در اردو و هیاهوی ترکان

دل شیرافکنان افتاده در دام

ز روبه‌بازی آهوی ترکان

شب شامی‌لباس زنگی‌آسا

غلام سنبل هندوی ترکان

ز ترکان گوشه چون گیرم که بینم

کمان حسن بر بازوی ترکان

بود هندوی چشم می‌پرستان

دو تا پیوسته چون ابروی ترکان

در آب روشن ار آتش ندیدی

ببین روشن در آب روی ترکان

وگر گفتی که چین در شام نبود

نظر کن در خم گیسوی ترکان

بود پیوسته خواجو مست و مخمور

به یاد نرگس جادوی ترکان

شمارهٔ ۲۲۱

زبان خامه نتواند حدیث دل بیان کردن

که وصف آتش سوزان بنی مشکل توان کردن

در آن حضرت که باد صبح گردش در نمی یابد

دمادم قاصدی باید ز خون دل روان کردن

شبان تیره از مهرش نبینم در مه و پروین

که شرط دوستی نبود نظر در این و آن کردن

مرا ماهیت رویش چو شد روشن بدانستم

که بی وجهست تشبیهش بماه آسمان کردن

چو در لعل پریرویان طمع بی هیچ نتوان کرد

نباید تنگدستانرا حدیث آن دهان کردن

کمر موی میانش را چنان در حلقه آوردست

که از دقّت نمی یارم نظر در آن میان کردن

برغم دشمنان با دوست پیمان تازه خواهم کرد

که ترک دوستان نتوان بقول دشمنان کردن

در آن معرض که جان بازان بکوی عشق در تازند

اگر جانان دلش خواهد چه باشد ترک جان کردن

کسی کش چشم آهوئی بروباهی بدام آرد

خلاف عقل باشد پنجه با شیر ژیان کردن

چو از آه خدا خوانان برافتد ملک سلطانان

نباید پادشاهان را ستم بر پاسبان کردن

ز باغ و بوستان چوی بوی وصل دوستان آید

خوشا با دوستان آهنگ باغ و بوستان کردن

بگوئی آخر ای یاران بدان خورشید عیاران

که چندین بر سبکباران نشاید سر گران کردن

جهان بر حسن روی تست و ارباب نظر دانند

که از ملک جهان خوشتر تماشای جهان کردن

اگر خواجو نمی خواهی که پیش ناوکت میرد

چرا باید ز مژگان تیر و از ابرو کمان کردن

شمارهٔ ۲۲۲

خویش را در کوی بیخویشی فکن

تا ببینی خویشتن بی خویشتن

جرعه ئی بر خاک می خواران فشان

آتشی در جان هشیاران فکن

هر کرا دادند مستی در ازل

تا ابد گو خیمه بر میخانه زن

مرغ نتواند که در بندد زبان

صبحدم چون غنچه بگشاید دهن

باد اگر بوی تو بر خاکم دمد

همچو گل بر تن بدرّانم کفن

از تنم جز پیرهن موجود نیست

جان من جانان شد و تن پیرهن

آنچنان بد نام و رسوا گشته ام

کز در دیرم براند برهمن

سرّ عشق از عقل پرسیدن خطاست

روح قدسی را چه داند اهرمن

جز میانش بر بدن یک موی نیست

وز غم او هست یک مویم بدن

باغبان از ناله ی ما گو منال

ما نه امروزیم مرغ این چمن

معرفت خواجو ز پیر عشق جوی

تا سخن ملک تو گردد بی سخن

شمارهٔ ۲۲۳

ای خواجه مرا با می و میخانه رها کن

جان من دلخسته بجانانه رها کن

دلدار مرا با من دلسوخته بگذار

بگذر ز سر شمع و بپروانه رها کن

گر مرتبه ی یار ز بیگانگی ماست

گو مرتبه ی خویش ببیگانه رها کن

بر رهگذرت دنیی و دین دانه و دامست

در دام مقید مشو و دانه رها کن

گر باده پرستان همه از میکده رفتند

سرمست مرا بر در میخانه رها کن

آنرا که بود برگ گل و عزم تماشا

گو خیمه بصحرا زن و کاشانه رها کن

چون مار سر زلف تو زد بر دل ریشم

تدبیر فسونی کن و افسانه رها کن

گنجست غم عشقت و ویران دل خواجو

از بهر دلم گنج بویرانه رها کن

شمارهٔ ۲۲۴

ای بوستان عارض تو گلستان جان

چشم تو عین مستی و جسم تو جان جان

زلف تو دستگیر دل و پای بند عقل

لعل تو جانفزای تن و دلستان جان

مهر رخ تو مشتری آسمان حسن

یاد لب تو بدرقه ی کاروان جان

بر سر نیامدست سیاهی بپر دلی

چون آن دو زلف قلب شکن در جهان جان

ز آندم که رفت نام لبت بر زبان من

طعم شکر نمی رودم از دهان جان

گوید خیال آن لب جانبخش دلفریب

هر لحظه با دلم سخنی از زبان جان

آن زلف همچو دال ببین بر کنار دل

و آن قد چون الف بنگر در میان جان

خواجو مباش خالی از آن می که خرّمست

از رنگ و بوی او چمن و بوستان جان

زان لعل آتشین قدحی نوش کن که هست

نار دل شکسته و آب روان جان

شمارهٔ ۲۲۵

ای صبا غلغل بلبل بگلستان برسان

قصّه مور بدرگاه سلیمان برسان

ماجرای دل دیوانه بدلدار بگوی

خبر آدم سرگشته برضوان برسان

شمع را قصّه ی پروانه ی فروخوان روشن

باغ را بندگی مرغ سحر خوان برسان

بلبلانرا خبری از گل صد برگ بیار

طوطیانرا شکری از شکرستان برسان

کشتگانرا ز شفاخانه ی جان مرهم ساز

تشنگانرا بلب چشمه ی حیوان برسان

قصّه غصّه درویش اگرت راه بود

بمقیمان سراپرده ی سلطان برسان

سخن شکّر شیرین بر فرهاد بگوی

خبر یوسف گمگشته بکنعان برسان

چو نشدم خاک رهت گر ز منت گردی نیست

دست من گیر و چو بادم بخراسان برسان

در هوا داری اگر کار تو بالا گیرد

خدمت ذره بخورشید درفشان برسان

گر از آن مایه ی درمان خبری یافته ئی

دل بیمار مرا مژده ی درمان برسان

داغ کرمان ز دل خسته ی خواجو برگیر

خیز و درد دل ایوب بکرمان برسان

شمارهٔ ۲۲۶

نه درد عشق می یارم نهفتن

نه ترک عشق می یارم گرفتن

نگردد مهر دل در سینه پنهان

بگل خورشید چون شاید نهفتن

غربیست از کسانی کاشنایند

حدیث خویش با بیگانه گفتن

اگر فرّاش دیری فرض عینست

بمژگانت در میخانه رفتن

بگو با نرگس میگون که پیوست

نشاید مست در محراب خفتن

بود کارم بیاد دُرج لعلت

بالماس زبان دُردانه سفتن

مقیمان در میخانه خواجو

چه حاجتشان بکوی کعبه رفتن

شمارهٔ ۲۲۷

ای هیچ در میان نه ز موی میان تو

نادیده دیده هیچ بلطف دهان تو

گفتم که چون کمر کشمت تنگ در کنار

لیکن ضرورتست کنار از میان تو

هیچ از دهان تنگ تو نگرفته کام جان

جانرا فدای جان تو کردن بجان تو

هر لحظه ابروی تو کند بر دلم کمین

پیوسته چون کشد دل ریشم کمان تو

تا دیده ام چشم تو بیمار خفته است

خوابم نمی برد ز غم ناتوان تو

باز آی ای همای همایون که مرغ دل

پر می زند در آزروی آشیان تو

در صورت بدیع تو چندین معانیست

یا رب چه صورتی که ندانم بیان تو

ای باغبان ترا چه زبان گر بسوی ما

آید نسیمی از طرف بوستان تو

خواجو اگر چو تیغ نباشی زبان دراز

عالم شود مسخر تیغ زبان تو

شمارهٔ ۲۲۸

صید شیران می کند آهوی رو به باز او

راه بابل می زند هاروت افسون ساز او

هر شبی بنگر که بر مهتاب بازی می کند

هندوان زلف عنبر چنبر شب باز او

از چه روی ابروی زنگاری کمان او کمان

می کشد پیوسته بر ترکان تیرانداز او

گفتم از زلفش بپوشم ماجرای دل ولیک

چون نهان دارم ز دست غمزه ی غمّاز او

بیدلانرا احتمال ناز دلبر واجبست

وانک باشد نازنین تر بیش باشد ناز او

مطرب سازنده گو امشب دمی با ما بساز

ورنه چون دم بر کشم در دم بسوزم ساز او

بلبل خوش نغمه تا گل بر نیندازد نقاب

نشنود کس در جهان آوازه ی آواز او

فارغ البالست هر کس کو نشد عاشق ولیک

مرغ بیدل در هوا خوشتر بود پرواز او

حال خواجو از سرشک چشم خونبارش بپرس

کو روان چون آب می خواند دمادم راز او

شمارهٔ ۲۲۹

ترک من خاقان نگر در حلقه عشّاق او

ماه من خورشید بین در سایه ی بغطاق او

خان اردوی فلک را کافتابش می نهند

بوسه گاهی نیست الا کوکب بشماق او

گرچه چنگزخان بشمشیر جفا عالم گرفت

اینهمه قتل و ستم واقع نشد در جاق او

ارچه در تابست زلفش کاین تطاول می کند

گوئیا جور و جفا شرطست در میثاق او

چون بتم آیاق بر لب می نهد همچون قدح

جان بلب می آیدم از حسرت آیاق او

هر امیری را بود قشلاق و ییلاقی دگر

میر مادر جان بود قشلاق و دل ییلاق او

هر دم از کریاس بیرون آید و غوغا کند

جان کجا بیرون توانم برد از شلتاق او

در بغلتاق مرصّع دوش چون مه می گذشت

او ملول از ما و ما از جان و دل مشتاق او

گفتمش آخر بچشم لطف در خواجو نگر

زانک در خیلت نباشد کس باستحقاق او

شمارهٔ ۲۳۰

دوش می کردم سئوال از جان که آن جانانه کو

گفت بگذر زان بت پیمان شکن پیمانه کو

گفتمش پروانه شمع جمال او منم

گفت اینک شمع را روشن ببین پروانه کو

گفتمش دیوانه ی زنجیر زلفش شد دلم

گفت اینک زلف چون زنجیر او دیوانه کو

گفتمش کی موی او در شانه ی ما اوفتد

گفت بی او نیست یک مو در دو عالم شانه کو

گفتمش در دامی افتادم ببوی دانه ئی

گفت عالم سربسر دامست آخر دانه کو

گفتمش دُردانه ی دریای وحدت شد دلم

گفت در دریا شو و بنگر که آن دُردانه کو

گفتمش نزدیک ما بتخانه و مسجد یکیست

گفت عالم مسجدست ای بی بصر بتخانه کو

گفتمش ما گنج در ویرانه ی دل یافتیم

گفت هر کنجی پر از گنجی بود ویرانه کو

گفتمش کاشانه جانانه در کوی دلست

گفت خواجو گر تو زانکوئی بگو جانانه کو

شمارهٔ ۲۳۱

زهی جمال تو خورشید مشرق دیده

بتنگی دهنت هیچ دیده ی نادیده

سواد خطّ تو دیباچه صحیفه ی دل

هلال ابروی تو طاق منظر دیده

مه جبین تو بر آفتاب طعنه زده

گل عذار تو بر برگ لاله خندیده

ز شور زلف تو در شب نمی توانم خفت

ز دست فکر پریشان و خواب شوریده

اگر بهیچ نگیری مرا نیرزم هیچ

وگر پسند تو گردم شوم پسندیده

تو خامه ی دو زبان بین که حال درد فراق

چگونه شرح دهد با زبان ببریده

چو من که دید زبان بسته ئی و گاه خطاب

سخنوری زنی کلک بر تراشیده

گهی که وصف سر زلف دلکشت گویم

شود زبان من دلشکسته پیچیده

از آن سیاه شد آنزلف مشکبار که هست

بچین فتاده و بر آفتاب گردیده

بدیده ی تو که اندم که زیر خاک شوم

شوم نظاره گر دیده ی تو دزدیده

چو شد غلام تو خواجو قبول خویشش خوان

که ملک دل بتو دادست و عشق بخریده

شمارهٔ ۲۳۲

ای چیده سنبل تر در باغ دسته بسته

و افکنده شاخ ریحان بر لاله دسته دسته

ریحان مشک بیزت آب بنفشه برده

یاقوت قند ریزت نرخ شکر شکسته

زلف شکسته بسته در حلق جان جمعی

وانگه چنین پریشان مازان شکسته بسته

دائم خیال قدّت بر جویبار چشمم

چون سرو جویباری بر طرف چشمه رسته

با حاجبان ابرو ذکر کمان چه گوئی

باید که گوشه گیری زان شست زه گسسته

برخیز تا ببینی قندیل آسمان را

چون شمع صبحگاهی پیش رخت نشسته

اکنون که در کمندم فرصت شمر که دیگر

مشکل بدامت افتد صیدی ز قید جسته

گر پسته با دهانت نسبت کند دهانرا

برخیز و مشت پر کن بشکن دهان پسته

خواجو بپرده سازی دست از رباب برده

مطرب به تیز چنگی نای رباب خسته

شمارهٔ ۲۳۳

زهی روی دل افروزت چراغ و چشم هر دیده

مرا صد چشمه در چشم و ترا صد دیده در دیده

نکرده در جهان کامی بجز وصلت تمنّا دل

ندیده بر فلک روزی چو رخسارت قمر دیده

من از آن گوی سیمینت چو چوگان گشته سرگشته

وزان چوگان مشکینت بسر چون گوی گردیده

کنار از من چه می جوئی بیابنگر که بی رویت

کنارم می کند هر شب پر از خون جگر دیده

از آن مثل تو در عالم نیامد در نظر ما را

که بی روی تو بر عالم نیاندازد نظر دیده

ببوی آنک هم روزی بر آید اختر بختم

ز مهرم اختر افشاند همه شب تا سحر دیده

برون از اشک رخسارم نباشد و چه سیم وزر

ولی هرگز کجا باشد ترا بر سیم و زر دیده

گناه ار دیده کرد اول چرا تهمّت نهم بر دل

وراز دل در وجود آمد چه تاوانست بر دیده

ز دست چشم خون افشان و سر بگذشت سیلابم

ببین آخر که خواجو را چه می‌آرد به سر دیده

شمارهٔ ۲۳۴

ای سر زلف تو در حلقه و تاب افتاده

چنبر جعد تو از عنبر ناب افتاده

بی نمکدان عقیق لب شورانگیزت

آتشی در دل بریان کباب افتاده

چشم مخمور ترا دیده و برطرف چمن

همچو من نرگس سرمست خراب افتاده

تا غبار خط ریحان تو بر گل دیده

ورق مردمک دیده در آب افتاده

دلم از مهر رخت سوخته و زدود دلم

آب در دیده ی گریان سحاب افتاده

سوی گیسوی گرهگیر تو مرغ دل من

بهوا رفته و در چنگ عقاب افتاده

قدح از دست تو در خنده و از لعل لبت

هوسی در سر پر شور شراب افتاده

بی نوایان جگر سوخته را بین چون دعد

دل محنت زده در چنگ رباب افتاده

شد ز سودای تو موئی تن خواجو وان موی

همچو گیسوی تو در حلقه و تاب افتاده

شمارهٔ ۲۳۵

ای سنبله ی زلف تو خرمن زده بر ماه

وی روی من از مهر تو طعنه زده بر کاه

خورشید جهانتاب تو از شب شده طالع

هندوی رسن باز تو برمه زده خرگاه

افعی تو در حلقه و جادوی تو در خواب

خورشید تو در عقرب و پروین تو بر ماه

صورت نتوان بست چنین موی میانی

بر موی کمر بسته و مو تا بکمر گاه

ساقی بعقیق شکری می خورم خون

مطرب به نوای سحری می زندم راه

در سلسله ی زلف رسن تاب تو پیچم

باشد که دل خسته برون آورم از چاه

همچون دل من هست پرشیان و گرفتار

در شست سر زلف گرهگیر تو پنجاه

آئینه رخسار تو زنگار برآورد

از بسکه برآمد ز دل سوختگان آه

خواجو نبرده ره بسرا پرده ی وصلت

درویش کجا خیمه زند در حرم شاه

شمارهٔ ۲۳۶

ای بیتو مرا پر آب دیده

نادیده بخواب خواب دیده

ما پست و ترا بلند قامت

ما مست و ترا خراب دیده

جان قول تو بی سخن شنیده

دل روی تو بی نقاب دیده

از دیده فتاده در بلا دل

وز دل شده در عذاب دیده

یک ذرّه از آنک در تو پیداست

نادیده در آفتاب دیده

هر لحظه ام از غم تو کرده

رخساره بخون خضاب دیده

در آتش فرقتت ندیده

همچون دل من کباب دیده

بر یاد لب تو کرده هر دم

در ساغر من شراب دیده

یکباره بقصد خون خواجو

افکنده سپر بر آب دیده

شمارهٔ ۲۳۷

ای از شب قمرسا برمه نقاب بسته

پیوسته طاق خضرا بر آفتاب بسته

از قیر طیلسانی بر مشتری کشیده

بر مهر سایبانی از مشک ناب بسته

جعد تو هندوانرا بر دل کمین گشوده

چشم تو جاودانرا بر دیده خواب بسته

اشک محیط سلیم خون از فرات رانده

واه سهیل سوزم ره بر شهاب بسته

از روی لاله رنگم بازار گل شکسته

وز لعل باده رنگت کار شراب بسته

زلفت بدلگشائی از دل گره گشوده

خطّت بنقشبندی نقشی بر آب بسته

آن سرکشان هندو وان هندوان جادو

راه خطا گشاده چشم صواب بسته

ساغر ز شوق لعلت جانش بلب رسیده

وز شرم آبرویت آتش نقاب بسته

خواجو بپرده سوزی نای رباب خسته

مطرب بپرده سازی زخم رباب بسته

شمارهٔ ۲۳۸

دی آن بت کافر بچه با چنگ و چغانه

می رفت بسر وقت حریفان شبانه

بر لاله زنیلش اثر داغ صبوحی

بر ماه ز مشکش گره جعد مغانه

یاقوت بمی شسته و آراسته خورشید

مرغول گره کرده و کاکل زده شانه

زلف سیهش را در شوریده گرفتار

تیر مژه اش را جگر خسته نشانه

بگشوده نظر خلق جهانی ز کناره

بر بوده میانش دل خلقی ز میانه

من کرده دل صدر نشین را سوی بحرین

با قافله ی خون ز ره دیده روانه

جامی می دوشینه بمن داد و مرا گفت

خوش باش زمانی و مکن یاد زمانه

دوران همه در دست و تو در حسرت درمان

عالم همه دامست و تو در فکرت دانه

حیفست تو در بادیه و ز بیم حرامی

بی وصل حرم مرده و حج بر در خانه

خواجو سخن از کعبه و بتخانه چه گوئی

خاموش که این جمله فسونست و فسانه

رو عارف خود باش که در عالم معنی

مقصود توئی کعبه و بتخانه بهانه

شمارهٔ ۲۳۹

ای خوشا مست و خراب اندر خرابات آمده

فارغ از سجاده و تسبیح و طامات آمده

نفی را اثبات خود دانسته و اثبات نفی

و ایمن از خویش و بری از نفی و اثبات آمده

کرده ورد بلبل مست سحر خیز استماع

باز با مرغ صراحی در مناجات آمده

روح قدسی در هوای مجلس روحانیان

صبحدم مستانه بر بام سماوات آمده

عقل با زلف چلیپا از تنازع دم زده

روح با راح مصفّا در مقالات آمده

گشته مستان را سر کوی مغان بیت الحرام

عاشقان را گوشه ی مسجد خرابات آمده

عارفان را نغمه ی چنگ مغنّی ره زده

صوفیان را باده ی صافی مداوات آمده

شهسوار چرخ بین نزدش پیاده وانگهی

رخ نهاده پیش اسب او و شه مات آمده

یک ره از ایوان برون فرمای خواجو را ببین

بر سر کوی تو چون موسی به میقات آمده

شمارهٔ ۲۴۰

روی این چرح سیه روی ستمکاره سیاه

که رخم کرد سیه در غم آن روی چو ماه

خامه در نامه اگر شرح دهد حال دلم

از سر تیغ زبانش بچکد خون سیاه

بجز از شمع کسی بر سر بالینم نیست

که بگرید ز سر سوز برین حال تباه

گرچه از ضعف چنانم که نیایم در چشم

کیست کو در من مسکین کند از لطف نگاه

بشه چرخ برم زین دل پر آه فغان

بدر مرگ برم زین تن پر درد پناه

تا ببیند که که آرد خبری از راهم

می دود دم بدمم اشک روان تا سر راه

نه مرا آگهی از حال رفیقان قدیم

نه کسی از من بیچاره ی مسکین آگاه

کار من هست چو گیسوی تو دایم در هم

پشت من هست چو ابروی تو پیوسته دو تاه

گر نبودی شب من چون سر زلف تو دراز

دستم از زلف دراز تو نبودی کوتاه

آه من گر نکند در دل سخت تو اثر

زان دل سنگ جفا کار دلازار تو‌ آه

گر ازین درد جگر سوز بمیرد خواجو

حال درویش که گوید بسرا پرده ی شاه

شمارهٔ ۲۴۱

ای لبت خنده بر شراب زده

چشم من بر رهت گلاب زده

شب مه پوش و ماه شب پوشت

طعنه بر ابر و آفتاب زده

هر شبی جاودان بابل را

چشم مست تو راه خواب زده

خط سبز تو از سیه کاری

باز نقشی دگر بر آب زده

هر دممم آن عقیق شورانگیز

نمکی بر دل کباب زده

گنج لطفی و چون توئی حیفست

خیمه بر این دل خراب زده

لعل ساقی نگر بوقت صبوح

آب بر آتش شراب زده

مطرب نغمه ساز پرده سرای

چنگ در پرده ی رباب زده

جان خواجو بآه آتش بار

شعله در آبگون حجاب زده

شمارهٔ ۲۴۲

آتش اندر آب هرگز دیده ئی

عنبر اندر تاب هرگز دیده ئی

چون دهان بر لعل شورانگیز او

پسته و عنّاب هرگز دیده ئی

شد نقاب عارضش زلف سیاه

شام بر مهتاب هرگز دیده ئی

سنبل پرتاب هرگز چیده ئی

نرگس پر خواب هرگز دیده ئی

نرگسش در طاق ابرو خفته است

مست در محراب هرگز دیده ئی

شد دلم مستغرق دریای عشق

ذرّه در غرقاب هرگز دیده ئی

در غمش خواجو چو چشم خونفشان

چشمه ی خوناب هرگز دیده ئی

شمارهٔ ۲۴۳

چو دستان برکشد مرغ صراحی

برآید نوحهٔ مرغ از نواحی

قدح در ده که چشم مست خوبان

قد اتّضحت لنا ای اتّضاح

الا والله لا اسلو هواهم

و لا اصبوا الی قول اللّواح

ملامت می‌کنندم پارسایان

الام الام فی حبّ الملاح

کجا قول خردمندان کنم گوش

که سکران نشنود گفتار صاحی

عدولی عن محبتم فسادی

و موتی فی مضاربهم صلاحی

دلم جان از گذار دیده در باخت

ولیس علیه فیه من جناح

زهی از عنبر سارا کشیده

رقم بر گرد کافور رباحی

مغلغلةٌ الی مغناک منّی

هنا من مُبلغ شروی الرّیاح

چه مشک آمیزی ای جام صبوحی

چه عنبر بیزی ای باد صباحی

تَهبّ نسائم و الورقُ ناحت

و شوّقنی الصّبوح الی الصّباح

بده ساقی که گل برقع برافکند

و فاح الرّوض و ابتسم الاقاحی

ز میخواران کسی را همچو خواجو

ندیدم تشنه بر خون صراحی

شمارهٔ ۲۴۴

تبسّمت الزهر و المزن باک

و غررت الودق و الدّیک حاک

نسیم عراقی ندانم چه بادی

زمین سپاهان ندانم چه خاکی

بدین مشک‌سایی و عنبرفشانی

ایا نفحة الرّیح روحی فداک

ندانم چه نقشی که مثل تو صورت

مصوّر نگردد ز آبی و خاکی

ریاض بهشتی بدین روح‌بخشی

چراغ سپهری بدین تابناکی

خرد را فریبی و دل را امیدی

روان را حیاتی و تن را هلاکی

نه در دل ممّکن که در قلب جانی

نه از گِل مرکب که از روح پاکی

مررنا با کناف نجد و بتنا

بواد الاراک لعلّی اراک

چو خواجو به دست آر جام خور آیین

اگر مست گلچهر اورنگ تاکی

شمارهٔ ۲۴۵

ای مهر ماه روی ترا زهره مشتری

بر مشتریت پرده ی دیبای ششتری

لعلت نگین خاتم خوبی وصف زده

برگرد روی خوب تو هم دیو و هم پری

در ساحری اگر ز جهان بر سر آمدست

گاویست پیش آهویت این لحظه سامری

چون چشم چشم بند تو در خاطرم فتاد

بنمود طبع من ید بیضا بساحری

گر ننگری بچشم عنایت بسوی من

بینی تنم ز مهر هلالی چو بنگری

آن دل که من بملک دو عالم نداد می

بردی بدلبری زمن آیا چه دلبری

تا شد درست روی من دلشکسته زر

پیدا شدست رونق بازار زرگری

خواجو چو وصف لعل گهر پرور تو کرد

بشکست قدر شعر چو لولوی جوهری

شمارهٔ ۲۴۶

ایا صبا خبری کن مرا از آن که تو دانی

بدان زمین گذری کن در آن زمان که تو دانی

چو مرغ در طیران آی و چون بر اوج نشستی

نزول ساز در آن خرّم آشیان که تو دانی

چنان مران که غباری بدو رسد ز گذارت

بدان طرف چو رسیدی چنان بران که تو دانی

چو جز تو هیچکس آنجا مجال قرب ندارد

برو بمنزل آن ماه مهربان که تو دانی

همان زمان که رسیدی بدان زمین که تو دیدی

سلام و بندگی ما بدان رسان که تو دانی

حکایت شب هجران و حال و روز جدائی

زمین ببوس و بیان کن بدان زبان که تو دانی

بنوک خامه ی مژگان تحیتی که نوشتم

بدو رسان و بگویش چنان بخوان که تو دانی

وگر چنانک توانی بگوی کای لب لعلت

دوای آن دل مجروح ناتوان که تو دانی

مرا مگوی چه گوئی هر آن سخن که تو خواهی

زمن مپرس کجائی در آن مکان که تو دانی

چو از تو دل طلبم گوئیم دلت چه نشان داشت

من این زمان چه نشان گویم آن نشان که تو دانی

دل ربائی و گوئی ز ما بگو که چه خواهی

ز دُرج لعل تو خواجو چه خواهد آنکه تو دانی

شمارهٔ ۲۴۷

کامت اینست که هر لحظه ز پیشم رانی

وردت اینست که بیگانه ی خویشم خوانی

پادشاهان بگناهی که کسی نقل کند

بر نگیرند دل از معتقدان جانی

گر نخواهی که چراغ دل تنگم می رد

آستین بر من دلسوخته چند افشانی

دل ما بردی و گوئی که خبر نیست مرا

پرده اکنون که دریدی ز چه می پوشانی

ابرویت بین که کشیدست کمان بر خورشید

هیچ حاجب نشنیدیم بدین پیشانی

چند خیزی که قیامت ز قیامت برخاست

چه بود گر بنشینی و بلا بنشانی

هیچ پنهان نتوان دید بدان پیدائی

هیچ پیدا نتوان یافت بدان پنهانی

یک سر موی تو گر زانک بصد جان عزیز

همچو یوسف بفروشند هنوز ارزانی

عار دارند اسیران تو از آزادی

ننگ دارند گدایان تو از سلطانی

هیچ دانی که چرا پسته چنان می خندد

زانک گفتم که بدان پسته دهن می مانی

ای طبیب از سر خواجو ببراین لحظه صداع

که نه دردیست محبت که تو درمان دانی

چند گوئی که دوای دل ریشت صبرست

ترک درمان دلم کن که در آن درمانی

شمارهٔ ۲۴۸

چه چشم مست تو با خواب می کند بازی

دو چشم من همه با آب می کند بازی

چنین که غمزه شوخ تو مست و مخمورست

چرا بگوشه ی محراب می کند بازی

ببین که آهوی روباه باز صیادت

چگونه با دل اصحاب می کند بازی

چو خون چشم من آمد بجوش از آنرویست

که با سرشک چو عنّاب می کند بازی

ز زیر پهلوی پر خار من چه غم دارد

کسی که بر سر سنجاب می کند بازی

بیا که زلف رسن باز هندو آسایت

شبی دراز بمهتاب می کند بازی

دلم ز بیخردی همچو طفل بازیگر

بدان کمند رسن تاب می کند بازی

تفرّجیست که شب باز طرّه ات همه شب

بنور شمع جهانتاب می کند بازی

عجب ز مردم بحرین دیده ات خواجو

که در میانه ی غرقاب می کند بازی

شمارهٔ ۲۴۹

بدینسان که از ما جهانی جهانی

که با کس نمانی و با کس نمانی

تو آن شهریاری و آن شهره یاری

که خسرو نشانی و خسرو نشانی

تو آنی که قتلم توانی و دانم

که هر دم بر آنی که خونم برانی

خوشا طرف بستان و دستان مستان

می ارغوانی بروی غوانی

دل یاغی باغیم باغ و دائم

تو در باغ بانی و در باغبانی

ندانم کدامی که دامی دلم را

ز نسل کیانی که اصل کیانی

چو ماهی که ماهیتت کس نداند

چه کانی که از لعل گوهر چکانی

تو جان و جهانی و جان جهانی

تو نور جنانی و حور جنانی

سزد کاردوان رخ نهد پیش اسبت

اگر باز داری سمند اردوانی

ترا نار پستان به از نار بستان

که سیب از ترنجت کند بوستانی

توتر خان و ترخون ز جور تو خواجو

دل از خون چو خانی و رخ زرّخانی

شمارهٔ ۲۵۰

نه آخر تو آنی که ما را زیانی

نه آخر توانی که ما را زیانی

مگر زین بسودی که ما را بسودی

وزین بر زیانی که ما را زیانی

چو ما را بهشتی چه ما را بهشتی

چو ما را جهانی چه ما را جهانی

تو پروا نداری که پروانه داری

تو پیمان ندانی که پیمانه دانی

چراغ چه راغی و سرو چه باغی

که دل را امانی و جانرا امانی

نه خورشید بامی که خورشید بامی

نه عین روانی که عین روانی

تو آن کاردانی که آن کاردانی

که از دلستانی ز دل دل ستانی

تو آتش نشانی و خواهی که ما را

بآتش نشانی بر آتش نشانی

تو چشمی و چشم از جفای تو چشمه

تو جانی و جان بی وفای تو جانی

تو ماه و مرا پیکر از دیده ماهی

تو خان و مرا خانه از گریه خانی

تو در کار و در کار خواجو نبینی

تو بر خوان و هرگز بخوانم نخوانی

شمارهٔ ۲۵۱

دلا بر عالم جان زن علم زین دیر جسمانی

که جانرا انس ممکن نیست با این جن انسانی

در آن مجلس چو مستانرا ز ساغر سرگردان بینی

سبک رطل گران خواه از سبک روحان روحانی

سماع انس می خواهی بیا در حلقه ی جمعی

که در پایت سرافشانند اگر دستی برافشانی

چرا باید که وامانی بملبوسی و ماکولی

اگر مرد رهی بگذر ز بارانی و بورانی

سلیمانی ولی دیوان بدیوان تو بر کارند

بگو تا بشکند آصف صف دیوان دیوانی

برون از جهل بوجهلی نبینم هیچ در ذاتت

ازین پس پیش گیر آخر مسلمانی سلمانی

بملک جم مشو غرّه که این پیران روئین تن

بدستانت بدست آرند اگر خود پور دستانی

اگر رَهبان این راهی و گر رُهبان این دیری

چو دیارت نمی ماند چه رُهبانی چه رَهبانی

رود هم عاقبت بر باد شادروان اقبالت

اگر زیر نگین داری همه ملک سلیمانی

چو می بینی که این منزل اقامت را نمی شاید

علم بر ملک باقی زن ازین منزلگه فانی

چو خواجو بسته ئی دل در کمند زلف مهررویان

از آنرو در دلت جمعست مجموع پریشانی

شمارهٔ ۲۵۲

چه کرده ام که بیکبارم از نظر بفکندی

نهال کین بنشاندی و بیخ مهر بکندی

کمین گشودی و بر من طریق عقل ببستی

کمان کشیدی و چون ناوکم بدور فکندی

اگر چو مرغ بنالم تو همچو سرو ببالی

وگر چو ابر بگریم تو همچو غنچه بخندی

چون آیمت که بینم مرا ز کوی برانی

چو خواهمت که در آیم درم بروی ببندی

توقعست که از بنده سایه باز نگیری

ولی ترا چه غم از ذرّه کافتاب بلندی

پیادگان جگر خسته رنج بادیه دانند

تو خستگی چه شناسی که برفراز سمندی

از آن ملایم طبعی که ما تنیم و تو جانی

وزان موافق مائی که مانئیم و تو قندی

بحال خود بگذار ای مقیم صومعه ما را

تو و عبادت و عرفان و ما و مستی و رندی

ز من مپرس که خواجو چگونه صید فتادی

تو حال قید چه دانی که بیخبر ز کمندی

شمارهٔ ۲۵۳

چون نداری جان معنی معنی جانرا چه دانی

چون ندیدی کان گوهر گوهر کانرا چه دانی

هر که او گوهر شناسد قیمت جوهر شناسد

گوهر کانرا ندیده جوهر جانزا چه دانی

تا ترا شوری نباشد لذّت شیرین چه یابی

تا ترا دردی نباشد قدر درمانرا چه دانی

چون سر میدان نداری پای دریکران چه آری

چون رخ مردان ندیدی مرد میدانرا چه دانی

خدمت دربان نکرده رفعت سلطان چه جوئی

طاق ایوانرا ندیده اوج کیوانرا چه دانی

چون تو سر گردان نگشتی منکر گوی از چه گردی

چون تو در میدان نبودی حال چوگانرا چه دانی

گرنه چون پروانه سوزی شمع را روشن چه بینی

ورنه زین پیمانه نوشی شرط و پیمانرا چه دانی

صبر ایوبی نکرده درد را درمان چه خواهی

حزن یعقوبی ندیده بیت احزانرا چه دانی

چون دم عیسی ندیدی گفته ی خواجو چه خوانی

چون ید بیضا ندیدی پور عمرانرا چه دانی

شمارهٔ ۲۵۴

کجا باز آید آن مرغی که با من همقفس بودی

گهی فریاد خوان گشتی گهم فریاد رس بودی

از آن ترسم که صیادی بمکرش صید گرداند

که او پرواز نتواند که دائم در قفس بودی

نمی دانم که بر برج که امشب آشیان دارد

بدام آوردمی او را مرا گر زانک کس بودی

چنان سرمست می گشتم ز آوازش که در شبها

که یادآوردی از شحنه کرابیم از عسس بودی

چه مرغی بلبل آوازی چه بلبل باز پروازی

که این عنقای زرّین بال پیشش چون مگس بودی

بگویم روشنت ماهی سریر حسن را شاهی

که سرو ار راست می خواهی بر بالاش خس بودی

بجان گر دسترس بودی اسیر قید محنت را

روان در پای شبرنگش فشاندن یکنفس بودی

درین وادی چه به بودی ز آه و ناله و زاری

اگر خورشید هودج را غم از بانگ جرس بودی

گلندامی طلب خواجو که در خلوتگه رامین

اگر هرگز نبودی گل جمال ویس بس بودی

شمارهٔ ۲۵۵

کس به نیکی نبرد نام من از بدنامی

زانک در شهر شدم شهره بدرد آشامی

آنچنان خوار و حقیرم که مرا دشمن و دوست

چون سگ از پیش برانند بدشمن کامی

ما چنین سوخته ی باده و افسرده دلان

احتراز از می جوشیده کنند از خامی

تا دلم در گره زلف دلارام افتاد

بر سر آتش و آبست ز بی آرامی

عقل را بار نباشد بسرا پرده ی عشق

زانک ره در حرم خاص نیابد عامی

شیرگیران باردات همه در دام آیند

تا کند آهوی شیر افکن او بادامی

راستان سرو شمارندت اگر در باغی

صادقان صبح شمارندت اگر بر بامی

راستی راچو تو برطرف چمن بگذشتی

سرو بر جای فرو ماند ز بی اندامی

چند گوئی سخن از خال سیاهش خواجو

طمع از دانه ببر زانک کنون در دامی

شمارهٔ ۲۵۶

ببار ای لعبت ساقی شرابی

بساز ای مطرب مجلس ربابی

چو دور عشرت و جامست بشتاب

که هر دم میکند دوران شتابی

دل پر خون من چندان نماندست

که بتوان کرد مستی را کبابی

خوشا آن صبحدم کز مطلع جام

برآید هر زمانی آفتابی

الا ای باده پیمایان سرمست

بمخموری دهید آخر شرابی

گرم از تشنگی جان بر لب آید

مگر چشمم چکاند بر لب آبی

شد از باران اشک و باده ی شوق

دلم ویرانی و جانم خرابی

مگر بستست جادوی تو خوابم

که شب‌ها شد که محتاجم بخوابی

چرا باید که خواجو از تو یکروز

سلامی را نمی یابد جوابی

شمارهٔ ۲۵۷

ای که عنبر ز سر زلف تو دارد بویی

جعدت از مشک سیه فرق ندارد مویی

آهوانند در آن غمزهٔ شیرافکن تو

گرچه در چشم تو ممکن نبود آهویی

دل به زلفت من دیوانه چرا می‌دادم؟!

هیچ عاقل ندهد دل به چنان هندویی

مدتی گوشه گرفتم ز خدنگ‌اندازان

عاقبت گشت دلم صید کمان ابرویی

عین سحر است که پیوسته پریرویان را

طاق محراب بود خوابگه جادویی

دل شوریده که گم کردم و دادم بر باد

می‌برم در خم آن طرّهٔ مشکین‌بویی

بهر دفع سخن دشمن و از بیم رقیب

دیده سوی دگری دارم و خاطر سویی

بلبل سوخته‌دل باز نماندی به گلی

اگر آگه شدی از حسن رخ گلرویی

دل خواجو همه در زلف بتان آویزد

زآن که دیوانه شد از سلسلهٔ گیسویی

شمارهٔ ۲۵۸

هیچ شکّر چو آن دهان دیدی

هیچ تنگ شکر چنان دیدی

آن زمانت که در کنار آمد

جز کمر هیچ در میان دیدی

در چمن همچو شمع مجلس ما

طوطئی آتشین زبان دیدی

راستی را شمائل قد او

هیچ در سرو بوستان دیدی

دلرباتر ز زلف و عارض او

شاخ سنبل بر ارغوان دیدی

در فغانم ز دست قاتل خویش

کشته را هیچ در فغان دیدی

همچو غرقاب عشق او خواجو

هیچ دریای بیکران دیدی

شمارهٔ ۲۵۹

بر ماه فکنده طیلسانی

در سرو کشیده پرنیانی

بر چشمه ی آفتاب بسته

از عنبر سوده سایبانی

رخساره فراز سرو سیمین

مانند شکفته گلستانی

حوری و چو کوثرش عقیقی

سروی و چو غنچه اش دهانی

نی حور بعینه بهشتی

نی سرو براستی روانی

دیدم چو هزار خرمن گل

وقت سحرش ببوستانی

گفتم نظری کن ای جهانرا

جانی و ز دلبری جهانی

همچون تن من همای عشقت

نادیده شکسته استخوانی

جز ناله و سایه ام درین راه

نی همنفسی نه همعنانی

آخر بشنو حدیث خواجو

کز عشق تو گشت داستانی

شمارهٔ ۲۶۰

گفتمش از چه دلم بردی و خونم خوردی

گفت از آنروی که دل دادی و جان نسپردی

گفتمش جان ز غمت دادم و سر بنهادم

گفت خوش باش که اکنون ز کفم جان بردی

گفتمش در شکرت چند بحسرت نگرم

گفت در خویش نگه کن که بچشمش خردی

گفتمش چند کنم ناله و افغان از تو

گفت خاموش که ما را بفغان آوردی

گفتمش همنفسم ناله و آه سحرست

گفت فریاد ز دست تو که بس دم سردی

گفتمش رنگ رخم گشت ز مهر تو چو کاه

گفت بر من بجوی گر تو بحسرت مُردی

گفتمش در تو نظر کردم و دل بسپردم

گفت آخر نه مرا دیدی و جان پروردی

گفتمش بلبل بستان جمال تو منم

گفت پیداست که برگرد قفس می گردی

گفتمش کز می لعل تو چنین بی خبرم

گفت خواجو خبرت هست که مستم کردی

شمارهٔ ۲۶۱

ای صبا با بلبلِ خوش‌گویْ گوی

می‌نماید لالهٔ خودرویْ روی

صبحدم در باغ اگر دستت دهد

خوش بر آ چون سرو و طرفِ جویْ جوی

هر زمان کز دوستان یاد آوَرَم

خون روان گردد ز چشمم جوی‌جوی

ای تن از جان بر دلِ چون نال نال

وی دل از غم بر تنِ چون مویْ موی

دستِ آن شمشادِ ساغرگیر گیر

سویِ آن سروِ صنوبرپویْ پوی

حلقه‌های زلفش از گل برفِکن

دسته‌های سُنبلِ خوش‌بویْ بوی

می‌خورَد از جامِ لعلش باده خون

می‌برد زَ افعیِّ زلفش موی‌موی

حالِ چوگان چون نمی‌دانی که چیست

ای نصیحت‌گو به تَرکِ گوی گوی

چون به وصلت نیست خواجو دسترس

باز کن زان دلبر بدخویْ خوی

شمارهٔ ۲۶۲

برو ای باد بهاری به‌دیاری که تو دانی

خبری بر زمن خسته به‌یاری که تو دانی

چون گذارت به‌سر کوی دلارام من افتد

خویش را در حرم افکن به‌گذاری که تو دانی

آستان بوسه ده و باش که آسان نتوان زد

بوسه بر دست نگارین نگاری که تو دانی

چون در آن منزل فرخنده عنان باز کشیدی

خیمه زن بر سر میدان سواری که تو دانی

و گر آهنگ شکارش بود آن‌شاه سواران

گو چو کُشتی مده از دست شکاری که تو دانی

لاله گون شد رخم از خون دل اما چه توان کرد

که سیاهست دل لاله عذاری که تو دانی

عرضه ده خدمت و گو از لب جانبخش بفرما

مرهمی بهر دل ریش فگاری که تو دانی

برنگیری ز دلم باری از آنروی که دانم

نَبُوَد بارِ غَمِ عشقِ تو باری که تو دانی

سر موئی نتوان جست کنار از سر کویت

مگر از موی میان تو کناری که تو دانی

خرّم آنروز که مستم ز در حجره در آئی

وز لبت بوسه شمارم به‌شماری که تو دانی

همچو ریحان تو در تابم از آن روی که دارم

از سواد خط سبز تو غباری که تو دانی

گرچه کارم بشد از دست بگو بو که برآید

از من خسته ی دلسوخته کاری که تو دانی

در قدح ریز شرابی ز لب لعل که خواجو

دارد از مستی یِ‌ چشم تو خماری که تو دانی

شمارهٔ ۲۶۳

در باغ چون بالای تو سروی ندیدم راستی

بنشین که آشوب از جهان برخاست چون برخاستی

چون عدل سلطان جهان کیخسرو خسرو نشان

عالم بر وی دلستان چون گلستان آراستی

ای ساعد سیمین تو خون دل ما ریخته

گر دعوی قتلم کنی داری گوا در آستی

برچینیان آشفته هندوی تو از شوریدگی

در جاودان پیوسته ابروی تو از ناراستی

روی چو مه آراستی زلف سیه پیراستی

وین شخص زار زرد را از مهر چون برکاستی

در تاب می شد جان مه چون چهره می افروختی

تاریک می شد چشم شب چون طرّه می پیراستی

خواجو گر از مهر رخت آتش پرستی پیشه کرد

چون پرده بگشودی ز رخ عذر گناهش خواستی

شمارهٔ ۲۶۴

دی سیر برآمد دلم از روز جوانی

جانم به لب آمد ز غم و درد نهانی

کردم گله زین چرخ سیه روی بداختر

کز بهر دو قرصم به جهان چند دوانی

جان من دلسوخته را هیچ مرادی

حاصل نشود تا تو به کامش نرسانی

فریاد ز دست تو که از قید حوادث

یک لحظه امانم ندهی خاصه امانی

هر کاو چو قلم گاه سخن دُر بچکاند

خون سیه از تیغ زبانش بچکانی

کی شاد شود خسروی از دور تو کز تو

بی دار به دارا نرسد تخت کیانی

سلطان فلک گرم شد و گفت که خواجو

بر ملک بقا زن علم از عالم فانی

زین پیر جهاندیده ی بد روز چه خواهی

بر وی ز چه شنعت کنی و دست فشانی

هر چند جهانی ز سلاطین زمانه

آخر نه گدای در سلطان جهانی

در مصر معانی ید بیضا بنمائی

وقتی که چو موسی نکشی سر ز شبانی

گر نایب خاقانی و خاقانی وقتی

ور ثانی سحبانی و حسّان زمانی

چون شمع مکش سرکه به یکدم بکشندت

با این همه گردنکشی و چرب زبانی

خاموش که تا در دهن خلق نیفتی

در ملک فصاحت چو زبان کام نرانی

زین طایفه شعرت بشعیری نخرد کس

گر آب حیاتست به پاکی و روانی

با این همه یک نکته بگویم ز سر مهر

هر چند که دانم که تو این شیوه ندانی

رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز

تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی

شمارهٔ ۲۶۵

صبح وصل از افق مهر بر آید روزی

وین شب تیره ی هجران بسر آید روزی

دود آهی که بر آید ز دل سوختگان

گرد آئینه ی روی تو در آید روزی

هرکه او چون من دیوانه ز غم کوه گرفت

سیلش از خون جگر بر کمر آید روزی

وانک او سینه نسازد سپر ناوک عشق

تیر مژگان تواش بر جگر آید روزی

می رسانم بفلک ناله و می ترسم از آن

که دعای سحرم کارگر آید روزی

عاقبت هر که کند در رخ و چشم تو نگاه

هیچ شک نیست که بیخواب و خور آید روزی

هست امیدم که زیاری که نپرسد خبرم

خبری سوی من بیخبر آید روزی

بفکنم پیش رخش جان و جهان راز نظر

گرم آن جان جهان در نظر آید روزی

همچو خواجو بر وای بلبل و با خار بساز

که گل باغ امیدت ببر آید روزی

مخمسات

شمارهٔ ۱ : از مرغ سحر ناله ی شبگیر برآمد

شمارهٔ ۲ : چون حریفان صبوحی بچمن روی نهند

شمارهٔ ۱

از مرغ سحر ناله ی شبگیر برآمد

وز طرف چمن زمزمه ی زیر برآمد

ای آنک ز ماهت خط چون قیر برآمد

چون جزع تو از حقه ی تقدیر برآمد

بس ناله که از جادوی کشمیر برآمد

جانا بشکر خنده لبت آب شکر ریخت

وز زلف کژت غالیه بر برگ سمن بیخت

چون خامه ی نقّاش ازل نقش تو انگیخت

زنجیر شب از فرق تو ایام در آویخت

تا این دل دیوانه بزنجیر برآمد

زانگه که دل از زلف تو منشور جنون خواند

جانرا غمت از قالب دلگیر برون خواند

ای آنک مرا چشم تو در ورطه ی خون خواند

ای بس که صبا در چمن حسن فسون خواند

تا سرو سرافراز تو چون تیر برآمد

خورشید جمال تو چو سر برزند از جیب

چون شمع اگرت پیش بمیرم نبود عیب

ای از دهنت مانده یقین در تتق ریب

بر بوی سر زلف تو از بادیه ی غیب

تعجیل کنان باد جهانگیر بر آمد

چون برقع شبگون فلک از روی تو بگشود

مشکین گره از سلسله ی موی تو بگشود

کار دلم از سنبل هندوی تو بگشود

آندم که صبا نافه ی گیسوی تو بگشود

دود از جگر سوخته ی قیر برآمد

آیا که چه از زلف سیاه تو کشیدم

کز جمله جهان مهر جمال تو گزیدم

چون غمزه ی عاشق کش خونریز تو دیدم

از صحبت جان آن نفس امید بریدم

کز رزمگه چشم تو تکبیر برآمد

مطرب چو نوا می زند از پرده ی نوروز

خواجو چه کند گر نزند آه جگر سوز

باز آی که از مهر تو ایماه دلافروز

جان دست زنان در رسن زلف تو هر روز

زین چاه گل آلوده ی دلگیر برآمد

شمارهٔ ۲

چون حریفان صبوحی بچمن روی نهند

چشم بر برگ گل و گله ی خود روی نهند

زاهدان خرقه و سجاده بیکسوی نهند

گوش بر زمزمه ی بلبل خوشگوی نهند

تو بجز سایه سرو و طرف جوی مجوی

گل سوری دگر از چهره برافکند نقاب

قدح لاله شد از ژاله پر از باده ی ناب

ساقیا وقت صبوحست بده جام شراب

پیش رخسار تو گو صبح جهانتاب متاب

با گل روی تو گو گلاله ی خودروی مروی

آنکه بر لاله کند سنبل پرچین پرچین

من دلسوخته فرهادم و لعلش شیرین

بجز از باغ جمالش گل صد برگ مچین

روی او بین و دگر چشمه ی خورشید مبین

زلف او بوی و دگر سنبل خوشبوی مبوی

دوستان پند دهند که مکن یاد وصال

که خیالست که بینی دگرش جز بخیال

تنت از مویه چو موئی شد و از ناله چونال

بعد ازین در غم آن سرو سمن بوی منال

بیش ازین بی رخ انماه زره موی مموی

چون شود مطربه ی پرده سرا پرده سرای

این غز را بهمین لهجه و این پرده سرای

کای بهار چمن و سو خرامان سرای

طوطی منطق خواجو چو شود نغمه سرای

سخن از زمزمه ی بلبل خوشگوی مگوی

ترجیعات

شمارهٔ ۱ : ای غمت مرغ آشیانه‌ی دل

شمارهٔ ۲ : وقت سحرست و نوبت بام

شمارهٔ ۱

ای غمت مرغ آشیانه‌ی دل

زلف و خال تو دام و دانه‌ی دل

نرگس نیمه مست مخمورت

باده‌نوش شرابخانه‌ی دل

با سر زلف تست پیوندش

زان مطوّل بود فسانه‌ی دل

راستی را خطا نمی‌افتد

تیر چشم تو بر نشانه‌ی دل

هر چه جان مرا بخون جگر

جمع گردد کند روانه‌ی دل

دم‌بدم بین که می‌رود بیرون

سیل خونین از آستانه‌ی دل

خواب در چشم من نمی‌آید

هر شب از آه عاشقانه‌ی دل

مطرب عشق می‌زند هر دم

چنگ در پرده‌ی چغانه‌ی دل

ایکه دانی زبان مرغان را

بشنو از مرغ آشیانه‌ی دل

که جهان صورت است و معنی دوست

ور به معنی نظر کنی همه اوست

دوش عزم شراب می‌کردند

بصبوحی شتاب می‌کردند

زهد را آبِ کار می‌بردند

خاکیان کار آب می‌کردند

دردنوشان ز بهر نُقل صبوح

دل بریان کباب می‌کردند

ماهرویان ز جام یاقوتین

طلب لعل ناب می‌کردند

ابر بر آفتاب می‌بستند

مهر را مه نقاب می‌کردند

خاک را جرعه می‌چشانیدند

خاکیان را خراب می‌کردند

جعد را تاب و پیچ می‌دادند

غمزه را نیم‌خواب می‌کردند

در شب تیره ماه یک‌شبه را

چشمه‌ی آفتاب می‌کردند

هر زمان مُنهیان عالم غیب

سوی جانم خطاب می‌کردند

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی، همه اوست

تُرک من مشک بر سمن می‌زد

سپه زنگ بر ختن می‌زد

زهره از قلب عقربش می‌تافت

افعیش حلقه بر سمن می‌زد

لعل دُر پوش او به دُر پاشی

طعنه بر لؤلؤی عدن می‌زد

گل رخسار ضیمران پوشش

خنده بر برگ نسترن می‌زد

تا دل مُشکِ چین شکسته شود

تاب در زلف پرشکن می‌زد

بت ساقی بآب آتش رنگ

آب بر آتش حزن می‌زد

می زد از جام آبگون ما را

آتش اندر روان و تن می‌زد

جام مـی آب کار من می‌برد

بانگ نی راه عقل من می‌زد

این نوا مرغ خوش‌نوا می‌ساخت

وین غزل ماه چنگ‌زن می‌زد

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی، همه اوست

مهر رویش نگر ز پرده‌ی دل

پرده افکنده بر سراچه‌ی گل

بنده‌ئی را که او قبول کند

پیش آزادگان بود مُقبل

هر که مجنون زلف لیلی نیست

نبود نزد عاشقان عاقل

اهل صورت به تیغ کشته شوند

واهل معنی به غیبتِ قاتل

رفت محبوب و ما چنین در خواب

آه از آن عمر رفته بر باطل

کاروان هر کجا که خیمه زند

در دل و چشم ما کند منزل

ماه محمل نشین من یک ره

گو بر انداز دامن از محمل

وصل و هجران حجاب راه تو اند

بگذر از هر دو تا شوی واصل

دوش در گوش جان فرو میگفت

هر دمـــم هاتفی ز گوشهٔ دل

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

منم آن رند مفلس قلّاش

که شدم در جهان به رندی فاش

آستان‌روب خانه‌ی خمار

مهره گردان حلقه‌ی اوباش

تشنه‌ی لعل لعــبـت ســــاقی

کشته‌ی چشم شاهد جمّـاش

هر که رنگم بدید نقش بخواند

که مرا بر چه صورتست معاش

ما گدایان خانه پردازیم

فارغ از خانه و بری ز فراش

زهد و تقوی خلاف مستوریست

تو برو مست گرد و زاهد باش

ملک هستی برون کن از دل تنگ

منظر پادشاه و جای قماش؟

اهل صورت ز پیکر مصنوع

نقش بینند و اهل دل نقاش

چشم ساقی به‌عشوه می‌گوید

با من لاابالی قلّاش

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

ما خراباتییم عاشق و مست

جان شیرین نهاده بر کف دست

حلقه‌گوش بتـان دِیر نشین

جرعه‌نوش مغان باده‌پرست

پند بیهوده تا به‌کی که کنون

کارم از دست رفت و تیر از شست

چشم ترکان ره خطا بگشود

زلف خوبان در صواب ببست

تا ابد کی به‌هوش باز آید

هر که بی‌خود شد از شراب الست

می پرستان ز باده مدهوشند

عارفان از جمال ساقی مست

آخر ای فتنه‌ی زمان بنشین

تا نخیزد فغان ز اهل نشست

گر نباشد جهان و هرچه در اوست

چون تو هستی هر آنچه باید هست

از کمان ابروان روحانی

این ندا می‌رسد بدل پیوست

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

دوش چون نام یار می‌گفتند

وصف آن گلعذار می گفتند

نکته‌ی جانفزا چو آب حیات

زان لب آبدار می گفتند

قصه‌ی شام جعد پُر چینش

در حد زنگبار می‌گفتند

سخن تار زلف مشکینش

در دیار تتار می‌گفتند

صفت صورت نگارینش

پیش صورت نگار می‌گفتند

حال سیلاب چشمه‌ی چشمم

بر لب جویبار می‌گفتند

بلبل نیم‌مست شیدا را

شمه‌ئی از بهار می‌گفتند

خبر خور به ذرّه می‌بردند

قصه‌ی گل به خار می‌گفتند

عندلیبان گلشن ملکوت

بر سر شاخسار می‌گفتند

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

باز بلبل به بوستان آمد

بوی انفاس دوستان آمد

شاهد لاله‌روی گل ز حرم

بتفرج بگلستان آمد

سرو با تخته‌بند و بند گران

به چمن بین که چون چمان آمد!

چون خروس سحر نوا برداشت

بلبل مست در فغان آمد

شمع می‌گفت رمزی از غم دل

آتشش بر سر زبان آمد

جان ببوی تو از حظیره‌ی قدس

سوی این تیره خاکدان آمد

مردم دیده چون لب تو بدید

در دمش آب در دهـــــان آمـــــد

با تو هیچش بدست نیست ولیک

کمرت چست در میان آمد

روح را از درون پرده‌ی دل

این ترنّم به گوش جان آمد

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

چون ز مرغ سحر فغان برخاست

نعره از جان عاشقان برخاست

نرگس نیمه‌مست خواب‌آلود

به تماشای بوستان برخاست

چون میان توام بشد ز کنار

این تن خاکی از میان برخاست

از دهان تو در گمان بودم

چون بگفتی سخن گمان برخاست

دوش گفتم که فتنه گو برخیز

سرو سیمین من روان برخاست

تیر مژگان چو در کمان پیوست

بانگ زه از دل کمان برخاست

آن زمان کو در انجمن بنشست

فتنه‌ی آخرالزمان برخاست

به هوای خدنگ غمزه‌ی او

مرغ جانم ز آشیان برخاست

چون به دِیر آمدیم و بنشستیم

از مغان دم‌بدم فغان برخاست

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی همه اوست

ای ز رویت جهان چو خلد برین

چین زلفت نگارخانه‌ی چین

ابرویت بر قمر کشیده کمان

گیسویت بر دلم گشوده کمین

هر که در باغ بیندت گوید

که مگر جنّتست و حورالعین

رفت فرهاد و همچنان باقیست

در سرش شور شکّر شیرین

دیشب از جام عشق مست و خراب

با صبوحی‌کنان دِیرنشین

همچو عیسی بعزم عالم جان

رخ نهادیم سوی چرخ برین

بر در دِیر معتکف دیدیم

همچو خواجو هزار بی‌دل و دین

چون رسیدیم در منازل قدس

دیده‌ی شوق بر یسار و یمین

به دَر دل شدیم و حلقه زدیم

زو جوابی نیامد الّا این

که جهان صورتست و معنی دوست

ور بمعنی نظر کنی، همه اوست

شمارهٔ ۲

وقت سحرست و نوبت بام

آمد گَهِ عیش و نوبت جام

ای لعبت سیمبر بیاور

از ساغر زر شراب زرفام

آن باده ی پخته ده که حیفست

می پخته و ما بدین صفت خام

بنمای ز مطلع صراحی

در وقت سحر ستاره ی بام

شاهد غرضست ور نه در خلد

آرام کراست بی دلارام؟

چون خار بود بچشم رامین

گل بی رخ ویسه ی گل اندام

ز ایام شکایتی که دارم

گویم همه یک به یک به ایام

عشق تو که خاص از آن ما بود

امروز شدست در جهان عام

در دام زمانه چند باشی

رو جام شراب گیر مادام

از دست مده می مغانه

وز چنگ منه نی و چغانه

شعر ناقص تایپ شده است (تصحیح سهیلی خوانساری صفحهٔ ۵۱۲)

رباعیات

شمارهٔ ۱ : گفتم مستی گفت که آری بخدا

شمارهٔ ۲ : آن موی میان که می نماید رو را

شمارهٔ ۳ : چون دلبر ما دل بر بود از برما

شمارهٔ ۴ : تا چند ز پیش خویش رانی ما را

شمارهٔ ۵ : می رفت و گرفته کار سروش بالا

شمارهٔ ۶ : ای لفظ ترا لؤلؤی لالالالا

شمارهٔ ۷ : ای ریخته قند مصری از شکّر لب

شمارهٔ ۸ : گر پخته ئی ای خواجه می خام طلب

شمارهٔ ۹ : امشب که حریفان همه مستند و خراب

شمارهٔ ۱۰ : ای قصر مودّت بوجود تو خراب

شمارهٔ ۱۱ : ای از می لعلت شده جان مست و خراب

شمارهٔ ۱۲ : ای تیره ز زلف سیهت دیده ی شب

شمارهٔ ۱۳ : ای گوی دلم در خم چوگان طرب

شمارهٔ ۱۴ : آن سرو سهی چون قدح می بگرفت

شمارهٔ ۱۵ : هر چند فلک ز رتبتت برتر نیست

شمارهٔ ۱۶ : ای آنکه ترا جود و مکارم کارست

شمارهٔ ۱۷ : زلف تو که هم حلقه و هم حلقه رباست

شمارهٔ ۱۸ : ای خطّ تو دیباچه ی قانون نجات

شمارهٔ ۱۹ : ترکی که ختائی نسب ورومی روست

شمارهٔ ۲۰ : زلف سیهت که اژدهائی سیهست

شمارهٔ ۲۱ : آن فتنه که لطف و دلبری مایه ی اوست

شمارهٔ ۲۲ : با پسته ی شیرین تو شکّر هیچست

شمارهٔ ۲۳ : کارم ز بزرگان عراق ار بنواست

شمارهٔ ۲۴ : دل در پی آن یار پسندیده برفت

شمارهٔ ۲۵ : آن سرو حسینی که ز اصفاهان خاست

شمارهٔ ۲۶ : آن سنگدل سیمبر آیا ز کجاست

شمارهٔ ۲۷ : فهرست صحیفه ی معانی دل ماست

شمارهٔ ۲۸ : چون روی تو خور بعالم افروزی نیست

شمارهٔ ۲۹ : دل جز دهن تو کام جان هیچ نداشت

شمارهٔ ۳۰ : ای سرمه چشم اختران خاک درت

شمارهٔ ۳۱ : گفتم سخنت گفت مگو کم یادست

شمارهٔ ۳۲ : با پسته ی تنگ تو شکر بر هیچست

شمارهٔ ۳۳ : با تشنه سخن زاب روان باید گفت

شمارهٔ ۳۴ : هر چند که شد چو باغ رضوان درودشت

شمارهٔ ۳۵ : ای خواجه ترا بنظم اگر دسترسست

شمارهٔ ۳۶ : ای اطلس چرخ پیش بالای تو پست

شمارهٔ ۳۷ : بی روی تو دل ز مهر و ماهم بگرفت

شمارهٔ ۳۸ : ای آنکه عقاب چرخ پیشت مگسست

شمارهٔ ۳۹ : از رخ چو بتم زلف معنبر برداشت

شمارهٔ ۴۰ : کی چون خط سبزت شب تاری بودست

شمارهٔ ۴۱ : آنکو بشکر خنده ی شیرین قندست

شمارهٔ ۴۲ : آنکو ز عقیقش آب شکّر رفتست

شمارهٔ ۴۳ : ای قبّه ی عرش گوشه ی ایوانت

شمارهٔ ۴۴ : در کوی تو هر شبم هیاهوی دلست

شمارهٔ ۴۵ : آن پنبه که دست از وهمی باید شست

شمارهٔ ۴۶ : هرگز بمراد من شبی روز نگشت

شمارهٔ ۴۷ : دوش آن پسر کوفه گر چون برخاست

شمارهٔ ۴۸ : بر طرف چمن گلی چو رویت نشکفت

شمارهٔ ۴۹ : بر دل فلکم ز مهر نیرنگ ز دست

شمارهٔ ۵۰ : طوطی خط تو تنگ شکّر بگرفت

شمارهٔ ۵۱ : دل بلبل وباغ عارضت گلزارست

شمارهٔ ۵۲ : رخشنده رخ تو آفتابی دگرست

شمارهٔ ۵۳ : ماهی که رخش فتنه ی دور قمرست

شمارهٔ ۵۴ : آن یار که سیمین بر و نسرین بدنست

شمارهٔ ۵۵ : آن حور پرچهره که ماواش دلست

شمارهٔ ۵۶ : در زلف تو هر چند شکست افتادست

شمارهٔ ۵۷ : تا قدّم از ابروش چو ماه دو شبه ست

شمارهٔ ۵۸ : با دل گفتم چو چشمم از خون دریاست

شمارهٔ ۵۹ : باز آی که موسم جوانی بگذشت

شمارهٔ ۶۰ : چون چنگ سر زلف توام در چنگست

شمارهٔ ۶۱ : ای آنک دلم در غم عشقت خونست

شمارهٔ ۶۲ : دردم چو بجان رسید درمان بفرست

شمارهٔ ۶۳ : شاهی که نداد بنده را داد برفت

شمارهٔ ۶۴ : آن ترک پریچهره که قصد جان داشت

شمارهٔ ۶۵ : ای آنک دلم در غم عشقت یکتاست

شمارهٔ ۶۶ : یاری که دلم ز غم بفرسود برفت

شمارهٔ ۶۷ : ای آنک قدت براستی عین بلاست

شمارهٔ ۶۸ : دل در طلب محرم و محرم همه اوست

شمارهٔ ۶۹ : با لعل لب تو آب حیوان آبیست

شمارهٔ ۷۰ : ای داده خواقین سپهری باجت

شمارهٔ ۷۱ : با هستی تو انسی و جانی همه نیست

شمارهٔ ۷۲ : شاه فلکت مشتری بازارست

شمارهٔ ۷۳ : گر زانک ترا بکام دل دسترسست

شمارهٔ ۷۴ : بر چرخ چرا تکیه کنی کان دارست

شمارهٔ ۷۵ : دریاب که بی‌توام دل از غم بگرفت

شمارهٔ ۷۶ : هنگام صبوح خوش بود عاشق و مست

شمارهٔ ۷۷ : جانم که دل از ملک درونش بگرفت

شمارهٔ ۷۸ : چپ راست که هم حلقه و هم حلقه رباست

شمارهٔ ۷۹ : گر اهل دلی ای دل دیوانه مست

شمارهٔ ۸۰ : از ناله ی من پشت فلک خم بگرفت

شمارهٔ ۸۱ : ای آنک برت ملک سلیمان با دست

شمارهٔ ۸۲ : اقبال تو تیغی که بدست آوردست

شمارهٔ ۸۳ : در هر چه نه زان تست نتوان پیوست

شمارهٔ ۸۴ : هستی بهمین نقش هیولانی نیست

شمارهٔ ۸۵ : اشکم که چو لعل آبدار افتادست

شمارهٔ ۸۶ : ای کار دلم رفته ز زلف تو ز دست

شمارهٔ ۸۷ : ای شهره شهر باده باروت خوشست

شمارهٔ ۸۸ : تا چرخ مرا بدین دیار افکندست

شمارهٔ ۸۹ : امشب که وصال آن مه سیمبرست

شمارهٔ ۹۰ : آن فتنه ی نوخاسته دیگر ز چه خاست

شمارهٔ ۹۱ : دود دل ما باد نباید پنداشت

شمارهٔ ۹۲ : بستان ز شکوفه حلّه پوش آمده است

شمارهٔ ۹۳ : شخصم ز میان یار نایاب ترست

شمارهٔ ۹۴ : آن فتنه کن شمع جمع ما بود برفت

شمارهٔ ۹۵ : آن سرو سخنگو که مه هر جائیست

شمارهٔ ۹۶ : دارم چو میان او بدن یعنی هیچ

شمارهٔ ۹۷ : اجوف تن ناقصم خیالیست صحیح

شمارهٔ ۹۸ : رخسار تو در پرده عیان بتوان دید

شمارهٔ ۹۹ : گردون گرهی ز طاق ایوان تو باد

شمارهٔ ۱۰۰ : سلطان فلک بنده ی دربان تو باد

شمارهٔ ۱۰۱ : با قدر تو چرخ را زمین ساخته اند

شمارهٔ ۱۰۲ : مرغان سپهری که درین نه قفسند

شمارهٔ ۱۰۳ : کس پیش تو نام سخن آسان نبرد

شمارهٔ ۱۰۴ : احمد که بشعر امتحانم فرمود

شمارهٔ ۱۰۵ : گفتم که چه ریزدت زلب گفت که قند

شمارهٔ ۱۰۶ : بازار روان از بدنت می کشند

شمارهٔ ۱۰۷ : آن جام که جرعه ئیش جانی ارزد

شمارهٔ ۱۰۸ : این صدر نشینان که در این اطرافند

شمارهٔ ۱۰۹ : دل جای در آن طرّه پرخم خواهد

شمارهٔ ۱۱۰ : ماهی که بسالی نکند از ما یاد

شمارهٔ ۱۱۱ : دل فتنه ی آن چشم خوش جادو شد

شمارهٔ ۱۱۲ : از کار دل ارچه بوی خون می آید

شمارهٔ ۱۱۳ : چشمم چو نظر بر رخ یار اندازد

شمارهٔ ۱۱۴ : دیشب بت من چو ترکتازی می کرد

شمارهٔ ۱۱۵ : مستان صبوحی چو سحر برخیزند

شمارهٔ ۱۱۶ : گر مهر رخت خیمه بر افلاک زند

شمارهٔ ۱۱۷ : زان آب کزو آتش عشرت خیزد

شمارهٔ ۱۱۸ : ای شمع اگر زانک بسوزی شاید

شمارهٔ ۱۱۹ : جان با لب دوست عشقبازی می کرد

شمارهٔ ۱۲۰ : دردا که شراب وصل ناخورده بماند

شمارهٔ ۱۲۱ : چشم تو دلم را بفغان می آرد

شمارهٔ ۱۲۲ : از مشک سیه چو سایه برخور فکند

شمارهٔ ۱۲۳ : آنکو رخش از خلد برین بابی بود

شمارهٔ ۱۲۴ : باد سحری که بوستان آراید

شمارهٔ ۱۲۵ : چون خامه حدیثت بزبان می آرد

شمارهٔ ۱۲۶ : قومی که نیند آگه از ایجاد وجود

شمارهٔ ۱۲۷ : ای همنفسان اگر مرا غمخوارید

شمارهٔ ۱۲۸ : ای نکهت خلد پیش انفاس تو باد

شمارهٔ ۱۲۹ : امشب که ز چرخ بوی خون می آید

شمارهٔ ۱۳۰ : شد کشته کسی که در جهان سرور بود

شمارهٔ ۱۳۱ : شب نیست که آهم بفلک برنرود

شمارهٔ ۱۳۲ : سروی که بنفشه بر سمن فرساید

شمارهٔ ۱۳۳ : هر دم که مرا از طلعتت یاد آید

شمارهٔ ۱۳۴ : تا هجر تو با منش وصالی باشد

شمارهٔ ۱۳۵ : دی زلف ترا باد سحر می جنباند

شمارهٔ ۱۳۶ : یارم چو مقیم دل پر خون آید

شمارهٔ ۱۳۷ : امروز که سبزه گرد باغت بدمید

شمارهٔ ۱۳۸ : یا رب که میانت بکناری مرساد

شمارهٔ ۱۳۹ : آن سرو خرامان که چنان می آید

شمارهٔ ۱۴۰ : آن جان عزیز بین که چون خوارم کرد

شمارهٔ ۱۴۱ : با طرّه بگو تا دل ما باز آرد

شمارهٔ ۱۴۲ : هر صبح که دم ز ملکت خاور زد

شمارهٔ ۱۴۳ : آنها که سر از چرخ برافروخته اند

شمارهٔ ۱۴۴ : مه نعل سمند باد جولان تو باد

شمارهٔ ۱۴۵ : یا رب که ببالاش بلائی مرساد

شمارهٔ ۱۴۶ : ای اشک جواب دل تو چون خواهی داد

شمارهٔ ۱۴۷ : آن روی که رشک ماه تابان آمد

شمارهٔ ۱۴۸ : مستی که نه هستیم زیان می دارد

شمارهٔ ۱۴۹ : هر دم که ز آب چشم ما آرد یاد

شمارهٔ ۱۵۰ : با لعل تو آب آب حیوان ریزد

شمارهٔ ۱۵۱ : دل را خبری ز عالم جان دادند

شمارهٔ ۱۵۲ : گفتی که کسی که فتنه می انگیزد

شمارهٔ ۱۵۳ : دل در سرت ای نگار سیمین تن شد

شمارهٔ ۱۵۴ : ماهی که دلم بزلف مشک افشان برد

شمارهٔ ۱۵۵ : چون چشم خوش تو ترکتازی می کرد

شمارهٔ ۱۵۶ : این همنفسان که اندرین انجمنند

شمارهٔ ۱۵۷ : آنزلف مسلسل که چنان می پیچد

شمارهٔ ۱۵۸ : دل فتنه ی آن سرو خرامان تو شد

شمارهٔ ۱۵۹ : گر پیرهن کشیده ات می باید

شمارهٔ ۱۶۰ : گیسوی کژت گوی بچوگان ببرد

شمارهٔ ۱۶۱ : شاهی کنم ار بنده خویشم داند

شمارهٔ ۱۶۲ : بذلی نه که در خانه بماند دیار

شمارهٔ ۱۶۳ : آن لعبت زرّین کمر سیمین بر

شمارهٔ ۱۶۴ : سودای توام محرم راز اولیتر

شمارهٔ ۱۶۵ : ای فتنه ی چشم پر خمارت عبهر

شمارهٔ ۱۶۶ : آن شاه که شهر علم را آمد در

شمارهٔ ۱۶۷ : می گفت دهل دوش بهنگام سحر

شمارهٔ ۱۶۸ : ای لفظ تو چون دیده من گوهربار

شمارهٔ ۱۶۹ : زلف بت من گفت که در دور قمر

شمارهٔ ۱۷۰ : عیسی نفسا ز خسته دم باز مگیر

شمارهٔ ۱۷۱ : ساقی ببر این جامه و آن جام بیار

شمارهٔ ۱۷۲ : خر را بفروش و کرّه ئی رنگین خر

شمارهٔ ۱۷۳ : چون بی می پخته خام می‌باشد کار

شمارهٔ ۱۷۴ : گفتم مگذر گفت ز پیشم بگذر

شمارهٔ ۱۷۵ : گفتم چو شوم تیغ ترا گفت سپر

شمارهٔ ۱۷۶ : گفتم که برویت چه کنم گفت نظر

شمارهٔ ۱۷۷ : گفتم روزم گفت بدین روز مناز

شمارهٔ ۱۷۸ : ای از لب شیرین تو شوریده شکر

شمارهٔ ۱۷۹ : ایدل خبر گنج ز ویرانه بپرس

شمارهٔ ۱۸۰ : سوز جگر شمع ز پروانه بپرس

شمارهٔ ۱۸۱ : ای از کف دُرپاش تو دریا در جوش

شمارهٔ ۱۸۲ : آوازه در افکنده سپهر سرکش

شمارهٔ ۱۸۳ : بی عشق چه ریحان بر عاقل چه حشیش

شمارهٔ ۱۸۴ : ای لعبت گلرخ می گلرنگ بکش

شمارهٔ ۱۸۵ : خر کرّه ماده را بآخور درکش

شمارهٔ ۱۸۶ : پایم که ز آزار نبودی اثرش

شمارهٔ ۱۸۷ : ای هندوی تیغت بجهانگیری فاش

شمارهٔ ۱۸۸ : فریاد ز چشم یار و جادو گریش

شمارهٔ ۱۸۹ : ای کلّ معانی تو از حسن بدیع

شمارهٔ ۱۹۰ : ای ذات شریفت گهر دُرج شرف

شمارهٔ ۱۹۱ : ای تیغ تو بگرفت جهان الا زنگ

شمارهٔ ۱۹۲ : آن فتنه که در سیم نهان دارد سنگ

شمارهٔ ۱۹۳ : ای ذات تو گلدسته بستان جلال

شمارهٔ ۱۹۴ : ای صیقلی آینه ی روشن دل

شمارهٔ ۱۹۵ : دلدار مرا بدلبری نیست عدیل

شمارهٔ ۱۹۶ : نادیده تمام روی آن ماه چگل

شمارهٔ ۱۹۷ : کاوس سرادق جلالست جمال

شمارهٔ ۱۹۸ : بر گلشن روی عالم افروز تو خال

شمارهٔ ۱۹۹ : ای شعر تو سرمایه ی دیوان کمال

شمارهٔ ۲۰۰ : ای کلک تو تیز کرده بازار جلال

شمارهٔ ۲۰۱ : خون شد جگرم ز دل که خون باد این دل

شمارهٔ ۲۰۲ : ای صیت تو آب برده از باد شمال

شمارهٔ ۲۰۳ : چون شمع بجز سوز جگر نپسندم

شمارهٔ ۲۰۴ : تا کی دل شوریده مشوّش داریم

شمارهٔ ۲۰۵ : ای بس که ز دیده خون دل می بارم

شمارهٔ ۲۰۶ : چون جان و دل از برای دلبر دارم

شمارهٔ ۲۰۷ : آن سر که ز بهر تیغ تیز تو نهم

شمارهٔ ۲۰۸ : ساقی بده آن باده که ما مستانیم

شمارهٔ ۲۰۹ : هر نکته ی چون آب که می راند چشم

شمارهٔ ۲۱۰ : من ملک جهانرا بسخن می گیرم

شمارهٔ ۲۱۱ : من حلقه بگوش حلقه ی گوش توام

شمارهٔ ۲۱۲ : ای از دو جهان وصل تو مقصود دلم

شمارهٔ ۲۱۳ : ای لفظ تو آب برده از دُرّ یتیم

شمارهٔ ۲۱۴ : هر لحظه که یاد آن جفا کیش کنم

شمارهٔ ۲۱۵ : چون نامه دلی پر از شکایت دارم

شمارهٔ ۲۱۶ : یک چند مقیم کُنج میخانه شدیم

شمارهٔ ۲۱۷ : ای سرو قد لاله رخ عبهر چشم

شمارهٔ ۲۱۸ : چون کلّه نشین عالم راز آیم

شمارهٔ ۲۱۹ : ساقی بده آن باده که خون شد جگرم

شمارهٔ ۲۲۰ : من دل بوفای دلستانی بدهم

شمارهٔ ۲۲۱ : در بتکده چون قابل ایمان گشتیم

شمارهٔ ۲۲۲ : دلبر برخ دلکش و چشم نائم

شمارهٔ ۲۲۳ : وقتست که خیمه سوی گلزار زنیم

شمارهٔ ۲۲۴ : بر روی تو هر دم نگران می گردم

شمارهٔ ۲۲۵ : در راه مراغه با گروهی مردم

شمارهٔ ۲۲۶ : خفّاش نیم کز آفتاب اندیشم

شمارهٔ ۲۲۷ : گفتم که دمم چند دهی گفت چه دم

شمارهٔ ۲۲۸ : گفتم که دمم چند دهی گفت چه دم

شمارهٔ ۲۲۹ : ای دانه ی خال سیهت دام دلم

شمارهٔ ۲۳۰ : ای پایه ی قدر تو زادراک برون

شمارهٔ ۲۳۱ : آنکس زختاست اصل و ابر و از چین

شمارهٔ ۲۳۲ : ای دل چه روی در طلب دلخواهان

شمارهٔ ۲۳۳ : گفتم چه خورم در طلبت گفت که خون

شمارهٔ ۲۳۴ : گفتم بچه مانده مژه ات گفت سنان

شمارهٔ ۲۳۵ : گفتم که چه خواهی که دهم گفتا جان

شمارهٔ ۲۳۶ : در باغ چو زد هزار دستان دستان

شمارهٔ ۲۳۷ : ای ماه رخت فزوده مهر دل من

شمارهٔ ۲۳۸ : هر لحظه کمان ابروان زه می کن

شمارهٔ ۲۳۹ : ای شکل و شمائلت چو شعرم موزون

شمارهٔ ۲۴۰ : ای بلبل خوش نغمه ی بستان سخن

شمارهٔ ۲۴۱ : هر لحظه شکن بر شکن مو مفکن

شمارهٔ ۲۴۲ : آن سرو سهی چو خیمه می زد بیرون

شمارهٔ ۲۴۳ : ای دل چو بنامه می دهی شرح جنون

شمارهٔ ۲۴۴ : ای شعر خوشت نتیجه ی جان سخن

شمارهٔ ۲۴۵ : گفتند که در کوی خرابات مرو

شمارهٔ ۲۴۶ : ای رافع نه منظره ی شش در تو

شمارهٔ ۲۴۷ : ای خاتم ملکت بقا را جم تو

شمارهٔ ۲۴۸ : بر بود دلم یک نظر از منظر او

شمارهٔ ۲۴۹ : ای کام دل از جنّت اعلی همه تو

شمارهٔ ۲۵۰ : پیری دیدیم جمله ی وردش یا هو

شمارهٔ ۲۵۱ : ای بسته دم عیسی مریم دم تو

شمارهٔ ۲۵۲ : تو کعبه قدسی و روان زمزم تو

شمارهٔ ۲۵۳ : نارست جهان بگرد پیراهن او

شمارهٔ ۲۵۴ : ای طوطی روح را غذا شکّر تو

شمارهٔ ۲۵۵ : چون لعبت باغ پرده بگشود از رو

شمارهٔ ۲۵۶ : گر باز نبینیم رخ چون خور او

شمارهٔ ۲۵۷ : رفتم بعراق بر در جانانه

شمارهٔ ۲۵۸ : ای لفظ ترا لؤلؤ لالا بنده

شمارهٔ ۲۵۹ : گنجست غم عشقش و دل دیوانه

شمارهٔ ۲۶۰ : گفتم که چو رویت چه بود گفت که ماه

شمارهٔ ۲۶۱ : گفتم چه زنم در غم تو گفت که آه

شمارهٔ ۲۶۲ : ای برده ضمیرت از مه و مهر فَرِه

شمارهٔ ۲۶۳ : آنکو ز بنفشه بر گل افکنده زره

شمارهٔ ۲۶۴ : ماهی که ببرد از مه و خورشید فَرِه

شمارهٔ ۲۶۵ : بیمار غم تو گر نگردد به به

شمارهٔ ۲۶۶ : تا غالیه بر برگ سمن بیخته ئی

شمارهٔ ۲۶۷ : گر صد رهم از خویش جدا داشته ئی

شمارهٔ ۲۶۸ : در میکده گرنه پای بند میمی

شمارهٔ ۲۶۹ : گفتم جانم گفت ز جان سیر برای

شمارهٔ ۲۷۰ : در ساغر زر لعل بدخشان داری

شمارهٔ ۲۷۱ : گفتم چشمت گفت مکن بی بصری

شمارهٔ ۲۷۲ : گفتم قمرت گفت بچشمش گردی

شمارهٔ ۲۷۳ : گفتم جانم گفت بمیر ار مردی

شمارهٔ ۲۷۴ : گر با تو فلک دم زند از سرداری

شمارهٔ ۲۷۵ : گفتم چه کند دفع غمم گفت که می

شمارهٔ ۲۷۶ : ای آنکه برخ آتش و گیسو عودی

شمارهٔ ۲۷۷ : ای دل تو مرا درین عذاب افکندی

شمارهٔ ۲۷۸ : آن لحظه که سر مست من بی سر و پای

شمارهٔ ۲۷۹ : ای شمع اگر سر نفرازی چه کنی

شمارهٔ ۲۸۰ : گر طرّه ی مشکبار بر رو فکنی

شمارهٔ ۲۸۱ : بودی که کسی از تو نشانم دادی

شمارهٔ ۲۸۲ : روح ملکی ساجد و مسجود توئی

شمارهٔ ۲۸۳ : ای آنک تو مانی و نمانی بکسی

شمارهٔ ۲۸۴ : ای پیکرم از مهر مهی ماه نوی

شمارهٔ ۲۸۵ : بی یار هزار باغ و گلشن بجوی

شمارهٔ ۲۸۶ : دی صبحدم آن غیرت سرو چمنی

شمارهٔ ۲۸۷ : می آیم و در بروی من می بندی

شمارهٔ ۲۸۸ : شرطست دلا کز سر جان برخیزی

شمارهٔ ۲۸۹ : ای دیده زانوار تو موسی قبسی

شمارهٔ ۲۹۰ : ای خواجه که سرمایه دین ودادی

شمارهٔ ۲۹۱ : ای پیک مبارک ز کجا می آئی

شمارهٔ ۲۹۲ : ای بنده ی درگاه تو هر آزادی

شمارهٔ ۲۹۳ : تا چند ز مهر مه آن غالیه موی

شمارهٔ ۲۹۴ : رفت آنک بباغ و راغ کردیمی جای

شمارهٔ ۲۹۵ : هر چند که در ملک فصاحت میری

شمارهٔ ۲۹۶ : هر چند که ما را فلک بی سر و پای

شمارهٔ ۲۹۷ : در حال من از نگاه ازین به نکنی

شمارهٔ ۲۹۸ : ای غرّه بفضل و خالی از دانائی

شمارهٔ ۲۹۹ : ای حلقه که هم پای سر اندازانی

شمارهٔ ۳۰۰ : ای مشک تتار از سر زلفت تاری

شمارهٔ ۳۰۱ : ای کرده خور از خجلت رخسار تو خوی

شمارهٔ ۳۰۲ : آن موی میان که تا میان دارد موی

شمارهٔ ۳۰۳ : در خانه دلم تنگ شد از تنهائی

شمارهٔ ۳۰۴ : وقتی گرت افتد اتفاق سفری

شمارهٔ ۳۰۵ : ای شب مگر آن زلف سمن فرسائی

شمارهٔ ۳۰۶ : آن لعبت نی زن من اگر با ویمی

شمارهٔ ۳۰۷ : تا چند چو خور بر سر عالم لرزی

شمارهٔ ۳۰۸ : دیشب صنمی سرو قد شیرازی

شمارهٔ ۱

گفتم مستی گفت که آری بخدا

گفتم بگذر گفت که بگذار مرا

گفتم بازا گفت کزینها بازار

گفتم رفتم گفت دگر باز میا

شمارهٔ ۲

آن موی میان که می نماید رو را

موئی بجهانی نفروشم او را

گر لفظ مرا لولوی لالالا لاست

با این همه لالا شده ام لولو را

شمارهٔ ۳

چون دلبر ما دل بر بود از برما

نی دل بر ما بماند و نی دلبر ما

خون از دل ریش ما بتنگ آمده بود

او نیز روان گشت و برفت از سرما

شمارهٔ ۴

تا چند ز پیش خویش رانی ما را

روزی بغلط بخوان من شیدا را

دانی که چه فرمود خضر موسی را

کن نفاعاً ولا تکن ضرّارا

شمارهٔ ۵

می رفت و گرفته کار سروش بالا

لؤلؤ شده درج گوهرش را لالا

گفتم که غلام هندوی زلف توام

در تاب شد و گفت که لالالالا

شمارهٔ ۶

ای لفظ ترا لؤلؤی لالالالا

وی کار قد سرو خرامت بالا

گفتی که نکو کنم چو عارض حالت

حالم چو شکنج زلف کردی حالا

شمارهٔ ۷

ای ریخته قند مصری از شکّر لب

و افتاده خور از مهر تو در چنبر تب

دل در سر زلف تو از آن کرد قرار

کارام بگیرد همه کس در سر شب

شمارهٔ ۸

گر پخته ئی ای خواجه می خام طلب

جامه گرو باده کن و جام طلب

تا چند ز حاتم و فریدون گوئی

رو داد و دهش ز اهل اسلام طلب

شمارهٔ ۹

امشب که حریفان همه مستند و خراب

من در تبم و نیست مرا تاب شراب

ای رنج بسوی ما قدم رنجه مکن

وی تب ز من سوخته دل روی بتاب

شمارهٔ ۱۰

ای قصر مودّت بوجود تو خراب

ما تشنه وجود بی وجود تو سراب

وی فرج زن تو همچو حمام رضی

پر موی و فراخ و گنده و سرد و پر آب

شمارهٔ ۱۱

ای از می لعلت شده جان مست و خراب

از جام عقیقین فکن آن لعل مذاب

با همنفسی حاصل اوقات عزیز

این یک دو نفس که می توانی دریاب

شمارهٔ ۱۲

ای تیره ز زلف سیهت دیده ی شب

خائیده شکر زرشک یاقوت تو لب

قند از هوس پسته ی شور انگیزت

بر تن بدرد شِقّه ی مصری قصب

شمارهٔ ۱۳

ای گوی دلم در خم چوگان طرب

وی جان و دلم بر سر پیمان طرب

جانم چو ز شوق عارضت در طربست

جسم طربست گوئیا جان طرب

شمارهٔ ۱۴

آن سرو سهی چون قدح می بگرفت

از آتش می برگ گلش خوی بگرفت

بیچاره دل ریش من سوخته را

آن دلبر ماه چهره اُلجی بگرفت

شمارهٔ ۱۵

هر چند فلک ز رتبتت برتر نیست

بیرون ز جنابت فلکی دیگر نیست

ابری بجهان همچو کفت در خور نیست

بحری کس را همچو دلت در بر نیست

شمارهٔ ۱۶

ای آنکه ترا جود و مکارم کارست

وز چرخ برین خاک درت را عارست

امروز مرا بآتشی مهمان کن

زانروی که میوه ی زمستان نارست

شمارهٔ ۱۷

زلف تو که هم حلقه و هم حلقه رباست

یک حلقه بگوش او بچین مشک ختاست

گر حلقه ی گوش تو نمی دارد گوش

در پای میفکنش که در حلقه ی ماست

شمارهٔ ۱۸

ای خطّ تو دیباچه ی قانون نجات

نسخ شب قدر کرده در روز برات

ذوالقرنینست کلک عالمگیرت

زان شد بسیاهی ز پی آب حیات

شمارهٔ ۱۹

ترکی که ختائی نسب ورومی روست

در عالم حسن و بیوفائی میراوست

بدری که بود شمس هوادار رخش

سلطان ممالک ملاحت میروست

شمارهٔ ۲۰

زلف سیهت که اژدهائی سیهست

زو هر گرهی گرهگشائی سیهست

زین رو که بگردنت فرود آمده است

نی مار سیه که آن بلائی سیهست

شمارهٔ ۲۱

آن فتنه که لطف و دلبری مایه ی اوست

ماهیست که مشک سوده پیرایه ی اوست

بنشست بر آفتاب و روشن دیدم

خورشید که آفتاب در سایه ی اوست

شمارهٔ ۲۲

با پسته ی شیرین تو شکّر هیچست

با سنبل مشکین تو عنبر هیچست

گویند که هیچست بتنگی دهنت

من هیچ نگویم که سخن در هیچست

شمارهٔ ۲۳

کارم ز بزرگان عراق ار بنواست

چون پره ی عشّاق دلم تنگ چراست

این دور مخالف نگذارد که شود

کارم بسپاهان سپاهانک راست

شمارهٔ ۲۴

دل در پی آن یار پسندیده برفت

جان با دل پر خون جفا دیده برفت

اشکم که روان گشت وز پیشم بدوید

تا من مژه بر هم زدم از دیده برفت

شمارهٔ ۲۵

آن سرو حسینی که ز اصفاهان خاست

کار دل عشّاق نمی آرد راست

نوروز همایون بزرگان عراق

زان ماه نگارین مبرقع بنواست

شمارهٔ ۲۶

آن سنگدل سیمبر آیا ز کجاست

کز سنگدلی ز ما بجز سیم نخواست

زانروی که سیم در دل سنگ بود

در سیم برش آن دل چون سنگ چراست

شمارهٔ ۲۷

فهرست صحیفه ی معانی دل ماست

طاوس ریاض لامکانی دل ماست

با نور تجلی تو بر طور جلال

مجروح ندای لن ترانی دل ماست

شمارهٔ ۲۸

چون روی تو خور بعالم افروزی نیست

سروی چو قدت بباغ پیروزی نیست

ماهی تو و طلعتت ندیدم یک شب

شمسی تو و صحبتت مرا روزی نیست

شمارهٔ ۲۹

دل جز دهن تو کام جان هیچ نداشت

جز مو زمیان تو نشان هیچ نداشت

دیدیم که هر وعده که دادی ما را

همچون کمر تو در میان هیچ نداشت

شمارهٔ ۳۰

ای سرمه چشم اختران خاک درت

قرص زر آفتاب طرف کمرت

این قصر که از روضه ی رضوان بابیست

بی باب مبیناد خدایا پسرت

شمارهٔ ۳۱

گفتم سخنت گفت مگو کم یادست

گفتم عهدت گفت بروکان با دست

گفتم کارم چو زلفت افتد در پای

در تاب شد و گفت چنین افتادست

شمارهٔ ۳۲

با پسته ی تنگ تو شکر بر هیچست

با موی میان تو کمر بر هیچست

گر در دهنت نظر کنم طیره مشو

زیرا که مرا از تو نظر بر هیچست

شمارهٔ ۳۳

با تشنه سخن زاب روان باید گفت

با اهل دل از عالم جان باید گفت

هر یک سخنت گرچه جهانی ارزد

در ساوه سخن برایگان باید گفت

شمارهٔ ۳۴

هر چند که شد چو باغ رضوان درودشت

امشب شب خرگهست نی موسم گشت

باز آی که گر شمع زبان کرد دراز

تیغ و کفن آورد که اینک سرو طشت

شمارهٔ ۳۵

ای خواجه ترا بنظم اگر دسترسست

یا بحث عروض و وزن شعرت هوسست

زاوزان مفاعیل ترا فاعل بس

در خانه اگر کسست یکحرف بسست

شمارهٔ ۳۶

ای اطلس چرخ پیش بالای تو پست

بر تیر فلک فکنده حکمت صد شست

اقبال تو چار گوشه ی عالم را

ماننده ی دستارچه آورده بدست

شمارهٔ ۳۷

بی روی تو دل ز مهر و ماهم بگرفت

جان نعره زنان دامن آهم بگرفت

گفتم که ز کویت بجفا برگردم

خون جگرم برفت و راهم بگرفت

شمارهٔ ۳۸

ای آنکه عقاب چرخ پیشت مگسست

گلزار جهان بجنب جاه تو خسست

زان پیش تو شعر من ندارد وزنی

کز نظم ترا فاعل و مفعول بسست

شمارهٔ ۳۹

از رخ چو بتم زلف معنبر برداشت

یعنی ز سمن بنفشه ی تر برداشت

جز عارض چون صبح جهان افروزش

یک روز ندیدم که دو شب در برداشت

شمارهٔ ۴۰

کی چون خط سبزت شب تاری بودست

یا بر سمن از مشک غباری بودست

کامروز بطعنه با رخت می گوید

پیش از من و تو لیل و نهاری بودست

شمارهٔ ۴۱

آنکو بشکر خنده ی شیرین قندست

در زلف مسلسلش دلم پیوندست

خالش که فتاده است بر گوشه ی چشم

آهوش مگر نافه ی مشک افکندست

شمارهٔ ۴۲

آنکو ز عقیقش آب شکّر رفتست

بر سرو سهی رخش چو گل بشکفتست

گر زانک بخفت هیچ عیبش مکنید

آن بخت بدمنست از آنرو خفتست

شمارهٔ ۴۳

ای قبّه ی عرش گوشه ی ایوانت

دندان پلنگ بر کند سگبانت

عنقای سپهر صید گیر مگست

بازوی چنار بشکند فرمانت

شمارهٔ ۴۴

در کوی تو هر شبم هیاهوی دلست

و آشوب غم عشق تو در کوی دلست

کی دست دهد مفرّح یاقوتی

از لعل لبت که نوشداروی دلست

شمارهٔ ۴۵

آن پنبه که دست از وهمی باید شست

از بهر کهن لحافکی کوته و چست

دی بر زدمش که سخن سستش دیدم

چون تکیه توان کرد بر آن کنده سست

شمارهٔ ۴۶

هرگز بمراد من شبی روز نگشت

بر من نفسی بی غم و حسرت نگذشت

این رنگ شفق خون دل ریش منست

در طاس افق ریخته از زرّین طشت

شمارهٔ ۴۷

دوش آن پسر کوفه گر چون برخاست

می کرد اشارتم که استاد اینجاست

یعنی بگذر

گفتم ز غمت رنگ رخم چون زر شد

گفتا که بسیم کار ما گردد راست

ماننده ی زر

شمارهٔ ۴۸

بر طرف چمن گلی چو رویت نشکفت

جز چشم تو کس مست بمحراب نخفت

عمری تو و بی عمر نمی شاید زیست

جانی تو و ترک جان نمی باید گفت

شمارهٔ ۴۹

بر دل فلکم ز مهر نیرنگ ز دست

در خرمن نامم آتش ننگ ز دست

بس شیشه ی عمر ما که هر صبحدمی

چون ساغر آفتاب بر سنگ ز دست

شمارهٔ ۵۰

طوطی خط تو تنگ شکّر بگرفت

برگ سمنت بنفشه ی تر بگرفت

آن خال سیه مگر بلال حبشیست

کز خلد وطن بر لب کوثر بگرفت

شمارهٔ ۵۱

دل بلبل وباغ عارضت گلزارست

جان نقطه و خطّ دلکشت پرگارست

قصری که نهانخانه ی درد و غم تست

صندوقی سینه ی منش دیوارست

شمارهٔ ۵۲

رخشنده رخ تو آفتابی دگرست

شیرین شکر تنگ تو تنگ شکرست

گویند قمر جبهه بود منزل او

این طرفه که جبهه ی تو عین قمرست

شمارهٔ ۵۳

ماهی که رخش فتنه ی دور قمرست

لعل لب او طوطی و تنگ شکرست

آن خال سیه بر لب لعلش گوئی

زنگی بچه ئی خازن دُرج گهرست

شمارهٔ ۵۴

آن یار که سیمین بر و نسرین بدنست

رفتم بسراچه ئی که او را وطنست

در پیش نهاده بود یک رشته دُر

وان رشته ی دُر هنوز در چشم منست

شمارهٔ ۵۵

آن حور پرچهره که ماواش دلست

پیوسته ز بیدلان تمنّاش دلست

گفتم که کجاست آنکه جان و دل ماست

جان نعره برآورد که او جاش دلست

شمارهٔ ۵۶

در زلف تو هر چند شکست افتادست

صد صید به از منش بدست افتادست

زان زلف دراز دست کوته نکنم

چون رشته ی دولتم بدست افتادست

شمارهٔ ۵۷

تا قدّم از ابروش چو ماه دو شبه ست

در چشم من آندو خال مشکین شبه ست

گفتم که شبی دراز دیدم زلفش

چشمش بکرشمه گفت آری دو شبست

شمارهٔ ۵۸

با دل گفتم چو چشمم از خون دریاست

پیوسته بخون جگرم تشنه چراست

دل گفت چو خون چشمت اصلی گهرست

بر دیده بدارش که جگر گوشه ماست

شمارهٔ ۵۹

باز آی که موسم جوانی بگذشت

ایام نشاط و کامرانی بگذشت

بگذشتی و جان دردمندم می گفت

غافل منشین که زندگانی بگذشت

شمارهٔ ۶۰

چون چنگ سر زلف توام در چنگست

هر لحظه دلم را بلبت آهنگست

شد پسته ی تنگ تو دلمرا روزی

یا رب که دل خسته چه روزی تنگست

شمارهٔ ۶۱

ای آنک دلم در غم عشقت خونست

حسن تو ز ادراک خرد بیرونست

در زلف تو بیچاره اسیرست دلم

یا رب که در آن شام غریبان چونست

شمارهٔ ۶۲

دردم چو بجان رسید درمان بفرست

جانم بلب آمد مدد جان بفرست

ای صاحب دیوان فضائل یک روز

با بنده تفضّل کن و دیوان بفرست

شمارهٔ ۶۳

شاهی که نداد بنده را داد برفت

ماهی که مرا بباد برداد برفت

گفتم که بر آتش زند آبم لیکن

برخاک رهم نشاند و چون باد برفت

شمارهٔ ۶۴

آن ترک پریچهره که قصد جان داشت

مانند پری چهره زمن پنهان داشت

گفتم دهن تنگ تو گوئی هیچست

گفتا که ز ما هیچ طمع نتوان داشت

شمارهٔ ۶۵

ای آنک دلم در غم عشقت یکتاست

پشتم چو خم زلف دوتای تو چراست

گفتی که براستی قدت را خم نیست

یا رب چه بُدی گر این سخن بودی راست

شمارهٔ ۶۶

یاری که دلم ز غم بفرسود برفت

بس دیر بدست آمد و بس زود برفت

زان پیش که دود از آتشش برخیزد

آتش بدلم درزد و چون دود برفت

شمارهٔ ۶۷

ای آنک قدت براستی عین بلاست

بالات بسرو بوستان ماند راست

ترکی تو ولی خال سیاهت هندوست

سروی تو ولی سرو قباپوش نخاست

شمارهٔ ۶۸

دل در طلب محرم و محرم همه اوست

جان بیخبر از همدم و همدم همه اوست

هر چند که او نیست ز عالم خالی

عالم همه زو پرست و عالم همه اوست

شمارهٔ ۶۹

با لعل لب تو آب حیوان آبیست

وز دفتر حسنت مه تابان بابیست

زلف سیهت بخواب می دیدم دوش

تا خود چه شود که بس پریشان خوابیست

شمارهٔ ۷۰

ای داده خواقین سپهری باجت

وز گوهر لولاک مکلّل تاجت

گیسوت که هست روح را حبل متین

شاید بتمسّک شب معراجت

شمارهٔ ۷۱

با هستی تو انسی و جانی همه نیست

با ملک بقا عالم فانی همه نیست

هر چیز که نیست چون بینی همه هست

آن چیز که هست گر بدانی همه نیست

شمارهٔ ۷۲

شاه فلکت مشتری بازارست

روح ملکت رایحه گلزارست

در دایره ی وجود بیرون ز تو نیست

آن نقطه که نه دایره اش پرگارست

شمارهٔ ۷۳

گر زانک ترا بکام دل دسترسست

خوش باش که از جهان همین باب بسست

فرصت شمر این نفس که چون درنگری

عالم نفسی و این نفس آن نفسست

شمارهٔ ۷۴

بر چرخ چرا تکیه کنی کان دارست

بر مال چرا فتنه شوی کان مارست

هر نوش که دور می چشاند نیشست

وان گل که زمانه می دماند خارست

شمارهٔ ۷۵

دریاب که بی‌توام دل از غم بگرفت

خون جگرم عرصهٔ عالم بگرفت

چون است که از باد صبا نشنیدی

کاین نالهٔ زیر من ره بم بگرفت

شمارهٔ ۷۶

هنگام صبوح خوش بود عاشق و مست

دل داده ز دست و زلف دلدار بدست

ور هست یقین که نیست با عمر وفا

خوش باش که بگذرد بهر حال که هست

شمارهٔ ۷۷

جانم که دل از ملک درونش بگرفت

دود دل خسته بین که چونش بگرفت

چشمم که بهر ترانه خونم می ریخت

دور از تو نگر چگونه خونش بگرفت

شمارهٔ ۷۸

چپ راست که هم حلقه و هم حلقه رباست

گر نیست ملول پس سرافکنده چراست

چون چنبر سیم کوب زر کار فلک

هر چند که سرکشست سر حلقه ی ماست

شمارهٔ ۷۹

گر اهل دلی ای دل دیوانه مست

در دامن یار زن بهر حالی دست

ور هست یقین که یار در عالم نیست

انگار که نیست هر چه در عالم هست

شمارهٔ ۸۰

از ناله ی من پشت فلک خم بگرفت

وز گریه من روی زمین نم بگرفت

اشکم زره دیده برون جست و برفت

گوئی مگر از دود دلش دم بگرفت

شمارهٔ ۸۱

ای آنک برت ملک سلیمان با دست

در خیل تو سرو بنده ئی آزادست

گویند که مردان همه جائی افتند

دور از تو نگر که بنده چون افتادست

شمارهٔ ۸۲

اقبال تو تیغی که بدست آوردست

آبیست که آتشش بجان پروردست

هر لحظه بخون برنگ کند دندان را

ماننده ی هندوئی که فوفل خوردست

شمارهٔ ۸۳

در هر چه نه زان تست نتوان پیوست

وان خیر که نیست دل در آن نتوان بست

خاموش که آنچنانک می شاید بود

خوش باش که اینچنین که می باید هست

شمارهٔ ۸۴

هستی بهمین نقش هیولانی نیست

معنی بهمین صورت انسانی نیست

مانند خضر ز آب حیوان بگذر

زیرا که بقا بروح حیوانی نیست

شمارهٔ ۸۵

اشکم که چو لعل آبدار افتادست

با دانه ی دُرّ شاهوار افتادست

سرگشته بهر گوشه ی از آن می گردد

کز مردم دیده بر کنار افتادست

شمارهٔ ۸۶

ای کار دلم رفته ز زلف تو ز دست

وی جان خراب من ز بادام تو مست

زان رو که دلم در ابرویت پیوستست

ابروت نمی رود ز چشمم پیوست

شمارهٔ ۸۷

ای شهره شهر باده باروت خوشست

پیوسته هوای طاق ابروت خوشست

گر عیب کنی بچشم مست آهو را

عیبت نکنم چرا که آهوت خوشست

شمارهٔ ۸۸

تا چرخ مرا بدین دیار افکندست

بس خون که ز دیده در کنار افکندست

خواهم که ازین مرحله بربندم رخت

کارم بالاغ و توشه ی ئی در بندست

شمارهٔ ۸۹

امشب که وصال آن مه سیمبرست

گر قدر بدانی شب قدری دگرست

از خانه ی تیر گو برون شو بهرام

این لحظه که اجتماع شمس و قمرست

شمارهٔ ۹۰

آن فتنه ی نوخاسته دیگر ز چه خاست

سرویست که می رود تو پنداری راست

بالاش براستی بالای دل ماست

یا رب چه بلائیست که کارش بالاست

شمارهٔ ۹۱

دود دل ما باد نباید پنداشت

واب رخ ما خاک نباید انگاشت

سهلست دل سوخته ئی بر بودن

لیکن جور بودند نگه باید داشت

شمارهٔ ۹۲

بستان ز شکوفه حلّه پوش آمده است

باد سحری عطر فروش آمده است

مرغ دل من در قفس سینه ز شوق

چون بلبل مست در خروش آمده است

شمارهٔ ۹۳

شخصم ز میان یار نایاب ترست

بختم زد و چشم دوست در خواب ترست

تا نسبت سنبلش بعنبر کردند

هر ساعت ازین حدیث در تاب ترست

شمارهٔ ۹۴

آن فتنه کن شمع جمع ما بود برفت

وان ماه که مهر ما بیفزود برفت

داود چو بی رخش نبودی روزی

اکنون چکند که ماه داود برفت

شمارهٔ ۹۵

آن سرو سخنگو که مه هر جائیست

از مهر جمال خویشتن سودائیست

وان مرغ که شد دیده ی من سقّایش

هندو چه ی بستان هزار آوائیست

شمارهٔ ۹۶

دارم چو میان او بدن یعنی هیچ

گوید ز دهان او سخن یعنی هیچ

گفتم چه تمنّا کنم از لعل لبت

انگشت نهاد بر دهن یعنی هیچ

شمارهٔ ۹۷

اجوف تن ناقصم خیالیست صحیح

وین هجر مضاعفم وبالیست صحیح

آن ماه لفیف موی معتلّ العین

برچین خط از حبش مثالیست صحیح

شمارهٔ ۹۸

رخسار تو در پرده عیان بتوان دید

لکن دهنت بچشم جان بتوان دید

بر یاد تو جان روان توان داد وز لطف

در آب رخت عکس روان بتوان دید

شمارهٔ ۹۹

گردون گرهی ز طاق ایوان تو باد

بر سطح فلک عرصه ی میدان تو باد

گر با تو عدو روی بمیدان آرد

چون گوی سرش در خم چوگان تو باد

شمارهٔ ۱۰۰

سلطان فلک بنده ی دربان تو باد

قرص زر او ریزه ئی از خوان تو باد

مستوفی اقلیم دوم یعنی تیر

دفترکش نایبان دیوان تو باد

شمارهٔ ۱۰۱

با قدر تو چرخ را زمین ساخته اند

و ایوان تو بر چرخ برین ساخته اند

در خاتم دولت تو از پیروزی

پیروزه ی آسمان نگین ساخته اند

شمارهٔ ۱۰۲

مرغان سپهری که درین نه قفسند

در جوف سراپرده ی قدرت مگسند

نه چرخ از آن برزیر یکدگرند

تا بوک بگرد آستان تو رسند

شمارهٔ ۱۰۳

کس پیش تو نام سخن آسان نبرد

پای ملخی نزد سلیمان نبرد

همچون تو سخنوری بکرمان نرسید

هر چند کسی زیره بکرمان نبرد

شمارهٔ ۱۰۴

احمد که بشعر امتحانم فرمود

هرگز در خانه ی مروّت نگشود

تا پار جماعکی بمردم می داد

و امسال همان احمد پارست که بود

شمارهٔ ۱۰۵

گفتم که چه ریزدت زلب گفت که قند

گفتم که چه خیزدت ز مو گفت کمند

گفتم که بفرما سخنی گفت خموش

گفتم بشکر خنده درآ گفت مخند

شمارهٔ ۱۰۶

بازار روان از بدنت می کشند

ناموس بهار از سمنت می کشند

چون در دهنت هیچ نمی گنجد از آن

پیوسته سخن در دهنت می شکند

شمارهٔ ۱۰۷

آن جام که جرعه ئیش جانی ارزد

وان لعل که پاره ئیش کانی ارزد

جا نیست کزو دمی جهانی ارزد

و ابیست کزو نمی روانی ارزد

شمارهٔ ۱۰۸

این صدر نشینان که در این اطرافند

پیوسته بفّر دولتت میلافند

آن جامه که از بهر رهی فرمودی

امروز هنوز گوئیا می بافند

شمارهٔ ۱۰۹

دل جای در آن طرّه پرخم خواهد

جان خون دل از دیده ی پر نم خواهد

هر دم که شمامه ئی ز زلفش طلبم

آن سیم عذارم زر طلقم خواهد

شمارهٔ ۱۱۰

ماهی که بسالی نکند از ما یاد

روزی من دلسوخته را داد نداد

زاندست که آن سرو ز ما آزادست

از سرو قدش کجا توان بود آزاد

شمارهٔ ۱۱۱

دل فتنه ی آن چشم خوش جادو شد

و اشفته آن سلسله ی گیسو شد

هندو شه ترکان ختائیست بحسن

شادی کسی که بنده هندو شد

شمارهٔ ۱۱۲

از کار دل ارچه بوی خون می آید

در دام غمت نگر که چون می آید

خون جگرست قوت من در غم تو

وان نیز ز دیده ام برون می آید

شمارهٔ ۱۱۳

چشمم چو نظر بر رخ یار اندازد

بر راه دلم ز غصّه خار اندازد

بس گوهر ناسفته که هر نیم شبم

در پای دو دیده بر کنار اندازد

شمارهٔ ۱۱۴

دیشب بت من چو ترکتازی می کرد

پنداشتم آن مگر ببازی می کرد

در مجلس ما کسی بجز شمع نبود

او نیز بسی زبان درازی می کرد

شمارهٔ ۱۱۵

مستان صبوحی چو سحر برخیزند

در سلسله ی زلف بتان آویزند

در باغ بروی نوعروسان چمن

در آب فسرده آتش تر ریزند

شمارهٔ ۱۱۶

گر مهر رخت خیمه بر افلاک زند

دُرّاعه ی نیلگون فلک چاک زند

سلطان سپهر زان برآید هر روز

تا پیش رخ تو بوسه بر خاک زند

شمارهٔ ۱۱۷

زان آب کزو آتش عشرت خیزد

در ده قدحی که عقل ازو بگریزد

از باده هر آنکسی که پرهیز کند

پرهیز ازو کزو نمی پرهیزد

شمارهٔ ۱۱۸

ای شمع اگر زانک بسوزی شاید

کز آتش سینه ات روان بفزاید

چونست که رشته خوردی و دمبدمت

ماهیچه ی ئی از دهن برون می آید

شمارهٔ ۱۱۹

جان با لب دوست عشقبازی می کرد

چشمش بکرشمه ترکتازی می کرد

زان مردمک دیده ی من صوفی وار

سجّاده بخون دل نمازی می کرد

شمارهٔ ۱۲۰

دردا که شراب وصل ناخورده بماند

خون در تنم از درد دل افسرده بماند

پائی که بپشت پا زدی عالم را

از دست من شکسته آزرده بماند

شمارهٔ ۱۲۱

چشم تو دلم را بفغان می آرد

چون ناوک غمزه در کمان می آرد

با زلف تو گفتم که دلم باز فرست

چندین همه تاب و پیچ از آن می آرد

شمارهٔ ۱۲۲

از مشک سیه چو سایه برخور فکند

در حلق دلم ز زلف چنبر فکند

چون وصف میان دوست گویم کمرش

خود را بفضولی بمیان در فکند

شمارهٔ ۱۲۳

آنکو رخش از خلد برین بابی بود

در هر خمی از زلف کژش تابی بود

گفتم که بخواب دیده ام چشم ترا

گفتا برو ای خواجه که آن خوابی بود

شمارهٔ ۱۲۴

باد سحری که بوستان آراید

بی خاک در تو باد می پیماید

دور از تو اگر نفس زنم بی یادت

جانم بلب آید و نفس برنابد

شمارهٔ ۱۲۵

چون خامه حدیثت بزبان می آرد

از دیده روان خون سیه می بارد

باری چو مرا زبان گویائی نیست

هم خامه که او سر و زبانی دارد

شمارهٔ ۱۲۶

قومی که نیند آگه از ایجاد وجود

تمییز نکرده عهد را از معهود

خوانند بطنز مهستی را فلکی

گویند بطعنه کافرک را محمود

شمارهٔ ۱۲۷

ای همنفسان اگر مرا غمخوارید

باید که مرا چو دیگران نشمارید

امروز چو اندک مرضی هست مرا

از باده ی دوشینه معافم دارید

شمارهٔ ۱۲۸

ای نکهت خلد پیش انفاس تو باد

تا تیر فلک را بود از چرخ گشاد

نه اطلس زر کشیده ی سیمابی

ماننده دستار چه در دست تو باد

شمارهٔ ۱۲۹

امشب که ز چرخ بوی خون می آید

هر چند که می رود فزون می آید

صبحم مگر از شام نیامد بیرون

روزم مگر از سنگ برون می آید

شمارهٔ ۱۳۰

شد کشته کسی که در جهان سرور بود

گردونش غلام و مشتری چاکر بود

از تیغ زبان دراز او می دانم

کاین فتنه از آن هندوی بدگوهر بود

شمارهٔ ۱۳۱

شب نیست که آهم بفلک برنرود

وز گریه من چشم زمین تر نرود

گفتم که ز سر برون کنم شور تو لیک

تا سر نرود شور تو از سر نرود

شمارهٔ ۱۳۲

سروی که بنفشه بر سمن فرساید

یاری که روان بخشد و روح افزاید

گوئی ز سر زلف کژش یک سر موی

دارد بوئی و بوی آن می آید

شمارهٔ ۱۳۳

هر دم که مرا از طلعتت یاد آید

صد چشمه ی خونم از جگر بگشاید

بی یاد تو هر دم که بر آید با دست

بیچاره کسی که باد می پیماید

شمارهٔ ۱۳۴

تا هجر تو با منش وصالی باشد

گر دست رها کند خیالی باشد

از دامن من

از ساعد سیمین کمری ساز مرا

ور زانک ترا ازین وبالی باشد

در گردن من

شمارهٔ ۱۳۵

دی زلف ترا باد سحر می جنباند

بر برگ سمن سنبل تر می جنباند

چون نسبت لاله با رخت می کردم

گل می خندید و سرو سر می جنباند

شمارهٔ ۱۳۶

یارم چو مقیم دل پر خون آید

در چشم پرآبم دگری چون آید

آهوم ز میان جان برون خواهد شد

تا جان ز میان آه بیرون آید

شمارهٔ ۱۳۷

امروز که سبزه گرد باغت بدمید

دود دل لاله در بهار تو رسید

از خاک درت هزار دل بتوان یافت

وز باغ رخت هزار گل بتوان چید

شمارهٔ ۱۳۸

یا رب که میانت بکناری مرساد

وان زلف پریشان بقراری مرساد

بر خاک درت چو باد اگر بر گذریم

از رهگذر مات غباری مرساد

شمارهٔ ۱۳۹

آن سرو خرامان که چنان می آید

از رفتن او دلم بجان می آید

زلفش که دم از نافه تاتار زند

مشک ختنست و بوی آن می آید

شمارهٔ ۱۴۰

آن جان عزیز بین که چون خوارم کرد

وز جان عزیز خویش بیزارم کرد

چون دید که من بی زری معروفم

با روی چو زر مالک دینارم کرد

شمارهٔ ۱۴۱

با طرّه بگو تا دل ما باز آرد

او را بهمه حال فرو نگذارد

باشد که به قول تو دلم باز دهد

کو روی ترا نیک نگه می دارد

شمارهٔ ۱۴۲

هر صبح که دم ز ملکت خاور زد

چون خیمه برین پنجره ی شش در زد

رفتم بدر خواجه و چون دید مرا

بر خواند براتم و بروتی بر زد

شمارهٔ ۱۴۳

آنها که سر از چرخ برافروخته اند

در مهر تو هفت مهره در باخته اند

بر قامت کبریات آن جامه سزد

کز اطلس چرخش آستر بافته اند

شمارهٔ ۱۴۴

مه نعل سمند باد جولان تو باد

قندیل فلک شمع شبستان تو باد

شیری که سپهر نیلگون بیشه اوست

خاک کف کمتر سگ دربان تو باد

شمارهٔ ۱۴۵

یا رب که ببالاش بلائی مرساد

وین درد دل خسته بجائی مرساد

هر چند در آتشم ولی دود دلم

در آتش روی آشنائی مرساد

شمارهٔ ۱۴۶

ای اشک جواب دل تو چون خواهی داد

کاسرار وی از پرده برون خواهی داد

زانرو که بخون جگرت پروردم

تا چند گواهیم بخون خواهی داد

شمارهٔ ۱۴۷

آن روی که رشک ماه تابان آمد

وان موی که آفت دل و جان آمد

بگشاد نقاب و روز روشن گردید

در پای فکند و شب بپایان آمد

شمارهٔ ۱۴۸

مستی که نه هستیم زیان می دارد

هستی که نه مستیم زیان می دارد

زانروی پرستمش که همچون ذرّه

خورشید پرستیم زیان می دارد

شمارهٔ ۱۴۹

هر دم که ز آب چشم ما آرد یاد

بر چهره ز دیده دجله ریزد بغداد

با سنگدلی هنوز می نالد کوه

زین درد که داد جان شیرین فرهاد

شمارهٔ ۱۵۰

با لعل تو آب آب حیوان ریزد

از شکّر شیرین تو شورانگیزد

اشکم که روان می شود از چشمه ی چشم

آبیست که از آتش دل می ریزد

شمارهٔ ۱۵۱

دل را خبری ز عالم جان دادند

جانرا شکری ز لعل جانان دادند

مه را بسراپرده ی شمس آوردند

بلقیس زمانرا بسلیمان دادند

شمارهٔ ۱۵۲

گفتی که کسی که فتنه می انگیزد

خواجوست که آبروی خود می ریزد

ای خواجه درین محفل اگر فتنه منم

تو خوش بنشین که فتنه بر می خیزد

شمارهٔ ۱۵۳

دل در سرت ای نگار سیمین تن شد

جانرا سر زلف سیهت مسکن شد

زابروی تو ماه نو چون صورت بستم

از روی تو معنی مهم روشن شد

شمارهٔ ۱۵۴

ماهی که دلم بزلف مشک افشان برد

کس نیست که از درد فراقش جان برد

لعل لب او آب حیاتست ولیک

از حسرت آب آب خود نتوان برد

شمارهٔ ۱۵۵

چون چشم خوش تو ترکتازی می کرد

یاقوت لب تو دلنوازی می کرد

با مار سر زلف تو کافعی صفتست

خل سیه ته مهره بازی می کرد

شمارهٔ ۱۵۶

این همنفسان که اندرین انجمنند

جز خواب گذشته را قضا می نکنند

زینگونه که همچو بخت من در خوابند

تا دم نزند سپیده دم دم نزنند

شمارهٔ ۱۵۷

آنزلف مسلسل که چنان می پیچد

چون سنبل تر بر ارغوان می پیچد

زانرو که بمار می کنندش نسبت

بر خویشتن از غصّه ی آن می پیچد

شمارهٔ ۱۵۸

دل فتنه ی آن سرو خرامان تو شد

واشفته جعد عنبر افشان تو شد

جانم چو دوال کیش و قربان تو شد

از کیش بیرون آمد و قربان تو شد

شمارهٔ ۱۵۹

گر پیرهن کشیده ات می باید

زانکس بطلب که هر شبت می گاید

از پیرهن کشیده چیزی ناید

شلوارت اگر کشیده باشد شاید

شمارهٔ ۱۶۰

گیسوی کژت گوی بچوگان ببرد

لعل لبت آب آب حیوان ببرد

گفتم که بر جان ز غم عشق تو گفت

آنکو ز غمم جان بدهد جان ببرد

شمارهٔ ۱۶۱

شاهی کنم ار بنده خویشم داند

با خویش آیم اگر بخویشم خواند

بیمست که زنجیری زلفش گردم

زینسان که مرا سلسله می جنباند

شمارهٔ ۱۶۲

بذلی نه که در خانه بماند دیار

بخلی نه که از زرت نبینند آثار

خواهی که شوی ز سیم و زر برخوردار

چیزی برو چیزی خور و چیزی بردار

شمارهٔ ۱۶۳

آن لعبت زرّین کمر سیمین بر

بر کوه ز افعی سیه بسته کمر

آن خال شکر فروش هندوش نگر

همچون مگسی نشسته بر تنگ شکر

شمارهٔ ۱۶۴

سودای توام محرم راز اولیتر

در مهر رخ تو دیده باز اولیتر

زلف تو دراز خوشتر آید زانروی

کان شب که بود با تو دراز اولیتر

شمارهٔ ۱۶۵

ای فتنه ی چشم پر خمارت عبهر

وی تشنه ی لعل آبدار تو شکر

لالای عقیق دُر فشانت لؤلؤ

هندوی کمند مشکبارت عنبر

شمارهٔ ۱۶۶

آن شاه که شهر علم را آمد در

پشت سپه و ابن عم پیغمبر

شاه شهد امیر نجف جفت بتول

داماد رسول و شیر یزدان حیدر

شمارهٔ ۱۶۷

می گفت دهل دوش بهنگام سحر

کاوازه ی من جهان کند زیر و زبر

چوگان بزدش بر دهن و گفت خموش

بربسته دگر باشد و بر رسته دگر

شمارهٔ ۱۶۸

ای لفظ تو چون دیده من گوهربار

با قدر رفیع تو فلک بی مقدار

چون نیست مزاج بنده را طاقت می

گه گه من خسته را معافی می دار

شمارهٔ ۱۶۹

زلف بت من گفت که در دور قمر

مائیم کشیده ماه را در چنبر

خطّش ز کناره ئی برون آمد و گفت

بربسته دگر باشد و بر رسته دگر

شمارهٔ ۱۷۰

عیسی نفسا ز خسته دم باز مگیر

یکدم نظر از اهل ندم باز مگیر

ای یک دو نفس که از حیاتم باقیست

ای اهل قدم زمن قدم باز مگیر

شمارهٔ ۱۷۱

ساقی ببر این جامه و آن جام بیار

بگذر ز خود از مستی و هستی بگذار

از دامن یار و جام می دست مدار

گر زانک بپیر جام داری اقرار

شمارهٔ ۱۷۲

خر را بفروش و کرّه ئی رنگین خر

یا در عوض خر فرسی با زین خر

چون بار برو نهاده بودی گفتم

بارت نکشد که کهنه لنگست این خر

شمارهٔ ۱۷۳

چون بی می پخته خام می‌باشد کار

نوشیدن جام بادهٔ نوش‌گوار

از خامی نیست

ای ساقی سیم ساق سوقی برخیز

وآن شهری دهقان بچهٔ خاص بیار

گر عامی نیست

شمارهٔ ۱۷۴

گفتم مگذر گفت ز پیشم بگذر

گفتم بنگر گفت که دیوانه نگر

گفتم هیچم گفت نمی ارزی هیچ

گفتم خاکم گفت که خاکت بر سر

شمارهٔ ۱۷۵

گفتم چو شوم تیغ ترا گفت سپر

گفتم که ز تیرت چه کنم گفت حذر

گفتم که چو اشکم چه بود گفت که سیم

گفتم که چو رویم چه بود گفتا زر

شمارهٔ ۱۷۶

گفتم که برویت چه کنم گفت نظر

گفتم که ز کویت چه کنم گفت گذر

گفتم که غمت چند خورم گفت مخور

گفتم چه بود چاره ی من گفت سفر

شمارهٔ ۱۷۷

گفتم روزم گفت بدین روز مناز

گفتم که شبم گفت مکن قصّه دراز

گفتم زلفت گفت که در مار مپیچ

گفتم خالت گفت برو مهره مباز

شمارهٔ ۱۷۸

ای از لب شیرین تو شوریده شکر

وز لفظ تو در بحر حیا غرقه گهر

مرجان ترا کهینه لالا لولو

ریحان ترا کمینه خادم عنبر

شمارهٔ ۱۷۹

ایدل خبر گنج ز ویرانه بپرس

وز جان خبر دلکش جانانه بپرس

آن یار که بیگانه شمارد ما را

گو حال رخ خویش ز بیگانه بپرس

شمارهٔ ۱۸۰

سوز جگر شمع ز پروانه بپرس

وز باده پرستان ره میخانه بپرس

سروی تو پریچهره و من دیوانه

جانا سخن راست ز دیوانه بپرس

شمارهٔ ۱۸۱

ای از کف دُرپاش تو دریا در جوش

من حلقه بگوش توام ارداری گوش

تشریف چو در بنده ی خود پوشیدی

از روی ترّحم گنهش نیز بپوش

شمارهٔ ۱۸۲

آوازه در افکنده سپهر سرکش

زان پیش کز آب بر فروزد آتش

کای خسرو هندوی شب از جانب شام

با لشگر زنگ آمده در خیل حبش

شمارهٔ ۱۸۳

بی عشق چه ریحان بر عاقل چه حشیش

بی حسن چه بت در ره معنی چه کشیش

باشد طیران طغرل عشق بباد

اما طیران طایر حسن بریش

شمارهٔ ۱۸۴

ای لعبت گلرخ می گلرنگ بکش

وی مطرب چنگ زن رگ چنگ بکش

گر راستی آهنگ عراقست ترا

برخیز و خر رباب را تنگ بکش

شمارهٔ ۱۸۵

خر کرّه ماده را بآخور درکش

یک توبره ی پر از کهش در سرکش

دستیش بپار دم فرو کن وانگه

پالانش نکو بر نه و تنگش برکش

شمارهٔ ۱۸۶

پایم که ز آزار نبودی اثرش

گردی نرسیدی بکس از رهگذرش

بس مالش ازو ز خرده گیران دیدم

آری چه توان کرد که گشتست سرش

شمارهٔ ۱۸۷

ای هندوی تیغت بجهانگیری فاش

در بارگهت خسرو انجم فرّاش

کی بود گمان بنده کز بندگیت

چون پای برون نهد برون آید پاش

شمارهٔ ۱۸۸

فریاد ز چشم یار و جادو گریش

واشوب ز زلف دبر و کافریش

گفتم که بجان که می خرد مهر مهم

خورشید برآمد که منم مشتریش

شمارهٔ ۱۸۹

ای کلّ معانی تو از حسن بدیع

در بندگیت پیر خرد طفل رضیع

وی ساخته بنّای سپهر از سر علم

ذات تو بنای فضل را رکن رفیع

شمارهٔ ۱۹۰

ای ذات شریفت گهر دُرج شرف

بحری چو کفت جهان نیاورده بکف

گفتم که شریفتر خرد گفت خموش

سادات شریفند و معینست اشرف

شمارهٔ ۱۹۱

ای تیغ تو بگرفت جهان الا زنگ

بر خنگ تو راه کهکشان آمده تنگ

در هند نیاید چو حسام تو بدست

یک هندوی یاقوت لب سبز آرنگ

شمارهٔ ۱۹۲

آن فتنه که در سیم نهان دارد سنگ

تیغش باید بدست از آن دارد سنگ

سیم ار ز میان سنگ بیرون آید

سیمین برش از چه در میان دارد سنگ

شمارهٔ ۱۹۳

ای ذات تو گلدسته بستان جلال

وی نام تو سر دفتر دیوان کمال

آن شمس که بر فلک شرف دارد هست

در دور زمانه افتخارش بجمال

شمارهٔ ۱۹۴

ای صیقلی آینه ی روشن دل

پیکان غمت گذشته از جوشن دل

از نغمه ی بلبلان صنعت در رقص

هر سرو سهی که هست در گلشن دل

شمارهٔ ۱۹۵

دلدار مرا بدلبری نیست عدیل

در عین خمار چشمش افتاده علیل

مانند مهی که جبهه ی او بَدرَست

در بلده ندیدم قمری با اکلیل

شمارهٔ ۱۹۶

نادیده تمام روی آن ماه چگل

دل در سر دیده رفت و جان در سر دل

هر طرف که از میان او بربستم

بیرون ز کمر هیچ نیامد حاصل

شمارهٔ ۱۹۷

کاوس سرادق جلالست جمال

طاوس حدایق جمالست جمال

از عین کمال دور بادا حسنش

زانروی که او را بکمالست جمال

شمارهٔ ۱۹۸

بر گلشن روی عالم افروز تو خال

گوئی که ندا می زند از خلد بلال

ترکی تو و خال عنبرینت حبشی

بدری تو و حاجب تو پیوسته هلال

شمارهٔ ۱۹۹

ای شعر تو سرمایه ی دیوان کمال

از شعر تو بی بها شود سحر حلال

یک قطره ز بحر لطف طبعت بیقین

برتر باشد ز چشمه ی آب زلال

شمارهٔ ۲۰۰

ای کلک تو تیز کرده بازار جلال

وی رای تو کشف کرده اسرار کمال

هرگز اثر باد خزانش مرساد

آن گلبن نو رسته بازار جمال

شمارهٔ ۲۰۱

خون شد جگرم ز دل که خون باد این دل

پیوسته چو بخت من نگون باد این دل

از دست دل از پرده برون افتادم

کز پرده ی عافیت برون باد این دل

شمارهٔ ۲۰۲

ای صیت تو آب برده از باد شمال

وز لفظ تو غرق در عرق آب زلال

در عین کمالی بمعالی و جلال

یا رب مرسادت خطر از عین کمال

شمارهٔ ۲۰۳

چون شمع بجز سوز جگر نپسندم

خود را برسن بر آتشت می بندم

می خندم و بر خنده خود می گریم

می گریم و بر گریه ی خود می خندم

شمارهٔ ۲۰۴

تا کی دل شوریده مشوّش داریم

رخساره بخون دل منقّش داریم

چون نیست یقین که حال فردا چه شود

امروز بنقد عیش خود خوش داریم

شمارهٔ ۲۰۵

ای بس که ز دیده خون دل می بارم

کز دست برون رفت بدستان یارم

با ما اگر امروز ببازی ناید

فردا چو ببینمش ببازی آرم

شمارهٔ ۲۰۶

چون جان و دل از برای دلبر دارم

از دلبر خود چگونه دل بردارم

بی سر و قدی که از من آزاد آمد

مانند چنار دست بر سر دارم

شمارهٔ ۲۰۷

آن سر که ز بهر تیغ تیز تو نهم

بر پای سمند گرم خیز تو نهم

جانرا بلب ارزخ بنمائی چو شکر

در پسته ی شور قند ریز تو نهم

شمارهٔ ۲۰۸

ساقی بده آن باده که ما مستانیم

در باغ فرح بلبل خوش دستانیم

ما را بجهان اگر بیک جو نخرند

ما ملک جهانرا بجوی نستانیم

شمارهٔ ۲۰۹

هر نکته ی چون آب که می راند چشم

یک یک همه چون آب فروخواند چشم

وز بهر نثار قدمت هر نفسی

دامن دامن گهر برافشاند چشم

شمارهٔ ۲۱۰

من ملک جهانرا بسخن می گیرم

وین بس بود از سخنوری تو فیرم

زین دست که نظم من گرفتست کمال

در کشور شعر تا نمیرم میرم

شمارهٔ ۲۱۱

من حلقه بگوش حلقه ی گوش توام

بسته دهن از پسته ی خاموش توام

دوشم همه دوش دوش بر دوش تو بود

و امشب همه شب در هوس دوش توام

شمارهٔ ۲۱۲

ای از دو جهان وصل تو مقصود دلم

بیرون ز غم تو نیست موجود دلم

ترسم که مبادا سحری از سر سوز

در آتش روی تو رسد دود دلم

شمارهٔ ۲۱۳

ای لفظ تو آب برده از دُرّ یتیم

خلق تو نشانده باد انفاس نسیم

وه وه که قیامتست شور سخنت

هر چند قیامت نبود پیش حکیم

شمارهٔ ۲۱۴

هر لحظه که یاد آن جفا کیش کنم

از ناله دل خلق جهان ریش کنم

از بسکه زنم بر سر از اندوه فراق

بنشینم و خود سرزنش خویش کنم

شمارهٔ ۲۱۵

چون نامه دلی پر از شکایت دارم

چون خامه از آن بود نوشتن کارم

باری بخیال رخ و نقش خط تو

روزی بکتابتی بشب می آرم

شمارهٔ ۲۱۶

یک چند مقیم کُنج میخانه شدیم

یکچند بزهد و توبه افسانه شدیم

تا دست دل اندر سر زلف تو زدیم

از پای در آمدیم و دیوانه شدیم

شمارهٔ ۲۱۷

ای سرو قد لاله رخ عبهر چشم

زر شد رخم و نیست ترا بر زر چشم

هر چند جهان ز اشک ما دریا شد

شک نیست که دریات نیاید در چشم

شمارهٔ ۲۱۸

چون کلّه نشین عالم راز آیم

با خوش نفس روح بپرواز آیم

کبکم ز چه با مگس هم آوا گردد

بازم بچه با پشّه بپرواز آیم

شمارهٔ ۲۱۹

ساقی بده آن باده که خون شد جگرم

باشد که بمی ز دست غم جان ببرم

گر خلق جهان بکشتنم برخیزند

می وا خورم وز هیچ کس وا نخورم

شمارهٔ ۲۲۰

من دل بوفای دلستانی بدهم

وز بهر دلش ترک جهانی بدهم

گفتم که بده کام من ای سرو روان

گفتا که بده جان که روانی بدهم

شمارهٔ ۲۲۱

در بتکده چون قابل ایمان گشتیم

از طاعت سی ساله پشیمان گشتیم

در روی بتان چو نور وحدت دیدیم

زنّار بریدیم و مسلمان گشتیم

شمارهٔ ۲۲۲

دلبر برخ دلکش و چشم نائم

شطرنج جفا باخته با من دائم

چون اسب فرو راند که شهمات کند

رخ بر رخ او نهادم و شد قائم

شمارهٔ ۲۲۳

وقتست که خیمه سوی گلزار زنیم

بر نغمه ی زیر ناله ی زار زنیم

در صومعه تا چند توان بود مقیم

یکچند بیا تا در خمّار زنیم

شمارهٔ ۲۲۴

بر روی تو هر دم نگران می گردم

در کوی غمت جامه دران می گردم

با دل گفتم که گرد گیسوش مگرد

در تاب شد و گفت در آن می گردم

شمارهٔ ۲۲۵

در راه مراغه با گروهی مردم

کردم دل خسته بر در زنگان گُم

گفتم برخیزم از سر ملک عراق

کاشان همه گفتند بیکبار که قم

شمارهٔ ۲۲۶

خفّاش نیم کز آفتاب اندیشم

یا آتش سوزنده کز آب اندیشم

گر زانک شهاب نجم ثاقب گردد

من دیو نیم که از شهاب اندیشم

شمارهٔ ۲۲۷

گفتم که دمم چند دهی گفت چه دم

گفتم که غمم نمی خوری گفت چه غم

گفتم که نظر درچه کنم گفت کتاب

گفتم که سخن با که کنم گفت قلم

شمارهٔ ۲۲۸

گفتم که دمم چند دهی گفت چه دم

گفتم گه غمت چند خورم گفت چه غم

گفتم چه بود در عدمم گفت جنون

گفتم چو وجودم چه بود گفت عدم

شمارهٔ ۲۲۹

ای دانه ی خال سیهت دام دلم

وی پسته ی تنگ دهنت کام دلم

گم گشت در ایام غمت نام دلم

تا خود بکجا رسد سرانجام دلم

شمارهٔ ۲۳۰

ای پایه ی قدر تو زادراک برون

و اقبال تو همچو ماه نو روز افزون

احکام همایون امیرت فرّخ

تشریف مبارک وزیرت میمون

شمارهٔ ۲۳۱

آنکس زختاست اصل و ابر و از چین

چون نافه شکم دریده باد از سرکین

چون شمع دمی در نفس باز پسین

یا رب منشیناد کسش بر بالین

شمارهٔ ۲۳۲

ای دل چه روی در طلب دلخواهان

بشتاب که رفتند کنون همراهان

شاهان که هوای خاک کرمان کردند

در نار فتادند ز کرمانشاهان

شمارهٔ ۲۳۳

گفتم چه خورم در طلبت گفت که خون

گفتم چه بود حال دلم گفت جنون

گفتم که مرا کی بکشی گفت کنون

گفتم که ز دستت بجهم گفت که چون

شمارهٔ ۲۳۴

گفتم بچه مانده مژه ات گفت سنان

گفتم که چو قدّم چه بود گفت کمان

گفتم چو بیائی چه بری گفت که دل

گفتم چه دهم تا نروی گفت که جان

شمارهٔ ۲۳۵

گفتم که چه خواهی که دهم گفتا جان

گفتم چه نخواهی که دهی گفت امان

گفتم که چه گیری ز برم گفت کنار

گفتم که چه داری چو تنم گفت میان

شمارهٔ ۲۳۶

در باغ چو زد هزار دستان دستان

داد دل شوریده ز بستان بستان

هنگام سپیده دم بر اطراف چمن

جز ساغر می ز دست مستان مستان

شمارهٔ ۲۳۷

ای ماه رخت فزوده مهر دل من

و آمیخته شور شکرت با گل من

گویند که در عشق چه داری حاصل

بیحاصلیست در غمت حاصل من

شمارهٔ ۲۳۸

هر لحظه کمان ابروان زه می کن

در خسته دلان نگاه ازین به می کن

ای سیب زنخ گرت مجالی باشد

بر یاد رخم نظر درین به می کن

شمارهٔ ۲۳۹

ای شکل و شمائلت چو شعرم موزون

وی حسن رخت چو مهر من روز افزون

زنگی شکر فروش خالت مقبل

هندوی عبیر سای زلفت میمون

شمارهٔ ۲۴۰

ای بلبل خوش نغمه ی بستان سخن

در باغ هنر هزار دستان سخن

آری سخن آیتیست از عالم غیب

در شأن تو نازل و تو در شأن سخن

شمارهٔ ۲۴۱

هر لحظه شکن بر شکن مو مفکن

وان زلف شکن باز بر رو مفکن

بر خاطرت ار زما غباری بنشست

از بهر خدا گره بر ابرو مفکن

شمارهٔ ۲۴۲

آن سرو سهی چو خیمه می زد بیرون

می کرد سمن برگ ز نرگس گلگون

ابروش بشکل نون و چشم سیهش

در بحر فتاده بود همچون ذوالنون

شمارهٔ ۲۴۳

ای دل چو بنامه می دهی شرح جنون

کلک از مژه آورد سیاهی از خون

با خامه از آنرو که زبانش سیهست

بسیار سخن مگو که نبود میمون

شمارهٔ ۲۴۴

ای شعر خوشت نتیجه ی جان سخن

الفاظ صحیح تست برهان سخن

یک بیت ز اشعار تو چون کشف شود

روشن گردد ظاهر و پنهان سخن

شمارهٔ ۲۴۵

گفتند که در کوی خرابات مرو

رفتیم و بنیم جرعه گشتیم گرو

آنرا که ببغداد جوی نیست بدست

او را که خرد بسوق سلطان بدوجو

شمارهٔ ۲۴۶

ای رافع نه منظره ی شش در تو

وی صانع چار ارقم نه سر تو

وی عالم هستی عرض و جوهر ما

وی عالم سرّ عرض و جوهر تو

شمارهٔ ۲۴۷

ای خاتم ملکت بقا را جم تو

وی گوهر دُرج کبریا را یم تو

آن نیست که هست داخل عالم ما

و آن هست که نیست غافل از عالم تو

شمارهٔ ۲۴۸

بر بود دلم یک نظر از منظر او

جان در سر دل رفت و دلم در سر او

چشمم بکنار از آن گهر می بخشد

کاین چیز سرشته اند در گوهر او

شمارهٔ ۲۴۹

ای کام دل از جنّت اعلی همه تو

مقصود من از دنیی و عقبی همه تو

در عالم معنی و نکو درنگری

عالم همه صورتستو معنی همه تو

شمارهٔ ۲۵۰

پیری دیدیم جمله ی وردش یا هو

گفتیم بگو تو کیستی گفتا هو

گفتیم که لا آله را معنی چیست

گفتا نشنیدیم ز کس الّا هو

شمارهٔ ۲۵۱

ای بسته دم عیسی مریم دم تو

تو همدم آدمی و آدم دم تو

دم در کش از آنک شمع ایوان وجود

وابسته یک دمست و آن دم دم تو

شمارهٔ ۲۵۲

تو کعبه قدسی و روان زمزم تو

تو قبله عالمی و دل عالم تو

گر آدم و عیسی دم از آن دم زده اند

تو آدم این دمی و عیسی دم تو

شمارهٔ ۲۵۳

نارست جهان بگرد پیراهن او

خارست گلش بباد ده خرمن او

تا گنبد نه روزن شش در کردند

بس دود دلی که پر شد از روزن او

شمارهٔ ۲۵۴

ای طوطی روح را غذا شکّر تو

شب حلقه ی ئی از عنبر سر چنبر تو

سنگی که چو آبگینه نازک باشد

آن چیست دل سخنت ستم پرور تو

شمارهٔ ۲۵۵

چون لعبت باغ پرده بگشود از رو

و افکند بنفشه تاب در حلقه ی مو

با فاخته گفتم که بهار آمد باز

فریاد بر آورد که کوکو کوکو

شمارهٔ ۲۵۶

گر باز نبینیم رخ چون خور او

جان در سر دل کنیم و دل در سر او

داریم ز مهر روی مه پیکر او

جان بر کف و کف بر دل و دل در بر او

شمارهٔ ۲۵۷

رفتم بعراق بر در جانانه

چون باد برون دوید یار از خانه

گفتا پی دل میا بدین نوش آباد

گفتم کاشان گفت که قم کاشانه

شمارهٔ ۲۵۸

ای لفظ ترا لؤلؤ لالا بنده

بهرام ترا چاکر و دارا بنده

دینار که سکّه اش درستست بگو

کاقبال تواش روان کند با بنده

شمارهٔ ۲۵۹

گنجست غم عشقش و دل دیوانه

دامست شکنج زلف و خالش دانه

ما سوخته و ساخته با آتش دل

پروانه مثال و شمع را پروانه

شمارهٔ ۲۶۰

گفتم که چو رویت چه بود گفت که ماه

گفتم که چو رنگم چه بود گفت که کاه

گفتم چونست روز من گفت سیاه

گفتم چون شد حال دلم گفت تباه

شمارهٔ ۲۶۱

گفتم چه زنم در غم تو گفت که آه

گفتم چه کنم در پی تو گفت نگاه

گفتم که کجا روم ز دست غم تو

گفتا که بتون و طنجه و آب سیاه

شمارهٔ ۲۶۲

ای برده ضمیرت از مه و مهر فَرِه

وی گشته مطیعت زن و مرد و که و مه

چون تیر خدنگ در کمان پیوستی

می کرد کمان چرخ بر تیر تو زه

شمارهٔ ۲۶۳

آنکو ز بنفشه بر گل افکنده زره

سیب زنخش بدست مشتاقان به

از عشق کمان ابرویت پیوسته

هر گه که گریبان بدرم گوید زه

شمارهٔ ۲۶۴

ماهی که ببرد از مه و خورشید فَرِه

پرسید ز من که ای مطیعت که و مه

از فاعل و مفعول کدامین بهتر

گفتم که بنزد بنده مفعولُ به

شمارهٔ ۲۶۵

بیمار غم تو گر نگردد به به

ور لاغر عشقت نشود فربه به

بی سیب زنخدان تو دانم که مرا

هرگز نشود گونه ی همچون به به

شمارهٔ ۲۶۶

تا غالیه بر برگ سمن بیخته ئی

پیوند من سوخته بگسیخته ئی

چندانک در اوصاف رخت می نگرم

یا رب که چه بر کار دلم ریخته ئی؟

شمارهٔ ۲۶۷

گر صد رهم از خویش جدا داشته ئی

ور زانک مرا بهیچ انگاشته ئی

تا در تنم از جان رمقی خواهد بود

دست از تو ندارم تو چه پنداشته ئی

شمارهٔ ۲۶۸

در میکده گرنه پای بند میمی

محروم ز خاک آستانت کیمی

در بزم تو نی نواخت می یابد و من

در حسرت آنکه کاشکی من نیمی

شمارهٔ ۲۶۹

گفتم جانم گفت ز جان سیر برای

گفتم بنگر گفت که رویم منمای

گفتم بنشین گفت ز پیشم برخیز

گفتم که بیا گفت برو ژاژ مخای

شمارهٔ ۲۷۰

در ساغر زر لعل بدخشان داری

یا جوهر جان در گهر کان داری

آن خون سیا و شست یانی سرخاب

در دور تو آب شد ز میدان داری

شمارهٔ ۲۷۱

گفتم چشمت گفت مکن بی بصری

گفتم جانم گفت ز دستم نبری

گفتم عقلم گفت که بر عقل بخند

گفتم که تنم گفت که بر تن بگری

شمارهٔ ۲۷۲

گفتم قمرت گفت بچشمش گردی

گفتم شکرت گفت بچشمم خردی

گفتم بازا گفت که باز آوردی

گفتم مردم گفت کنون جان بردی

شمارهٔ ۲۷۳

گفتم جانم گفت بمیر ار مردی

گفتم مردم گفت که نیکو کردی

گفتم چشمم گفت که بس بی آبی

گفتم نفسم گفت مکن دم سردی

شمارهٔ ۲۷۴

گر با تو فلک دم زند از سرداری

چون شمع سزد اگر سرش برداری

از بحر و بر ار خراج خواهی رسدت

زیرا که دلی چو بحر در برداری

شمارهٔ ۲۷۵

گفتم چه کند دفع غمم گفت که می

گفتم چه زند راه دلم گفت که نی

گفتم که تو داری دل من گفت که کو

گفتم ز غمت جان بدهم گفت که کی

شمارهٔ ۲۷۶

ای آنکه برخ آتش و گیسو عودی

هر چند که در قصد دلی مقصودی

دیوان سلیمانی و زلفت چون باد

سازند بر آتش زره ی داودی

شمارهٔ ۲۷۷

ای دل تو مرا درین عذاب افکندی

کز صورت حال من نقاب افکندی

وی دیده تو هم چرا بخون ریختنم

یکباره سپر بر سر آب افکندی

شمارهٔ ۲۷۸

آن لحظه که سر مست من بی سر و پای

زان پرده سرا برون شدم پرده سرای

گفتم که ز پایه پای بر چرخ نهم

پایم بشد از جا و بماندم بر جای

شمارهٔ ۲۷۹

ای شمع اگر سر نفرازی چه کنی

ور بر سر نطع سرنبازی چه کنی

سازندت اگر زانک بسوزی چه کنند

سوزندت اگر زانک نسازی چه کنی

شمارهٔ ۲۸۰

گر طرّه ی مشکبار بر رو فکنی

ور زانک شکن برشکن مو فکنی

بی آنکه دلت ز صحبت ما بگرفت

هر لحظه چرا گره بر ابرو فکنی

شمارهٔ ۲۸۱

بودی که کسی از تو نشانم دادی

تا خون دلم ز دیده باز استادی

یک روز میان من و اندوه فراق

یا رب چه بدی اگر فراق افتادی

شمارهٔ ۲۸۲

روح ملکی ساجد و مسجود توئی

نفس فلکی عابد و و معبود توئی

در راه هوای تو بسر سیر کنان

ذرّات جهان قاصد و مقصود توئی

شمارهٔ ۲۸۳

ای آنک تو مانی و نمانی بکسی

کونین ز بوستان صنع تو خسی

از رایحه ی لطفت و انوار جمال

عیسی نفسی یافت و موسی قبسی

شمارهٔ ۲۸۴

ای پیکرم از مهر مهی ماه نوی

گر خرمن من بسوخت بروی بجوی

سیم زنخش در خم چوگان سیاه

افتاده چو گوئی و در آن گوی گوی

شمارهٔ ۲۸۵

بی یار هزار باغ و گلشن بجوی

ور دست بود هزار دشمن بجوی

گفتم بنگر کز رخ گندم گونت

چون کاه شدم گفت که بر من بجوی

شمارهٔ ۲۸۶

دی صبحدم آن غیرت سرو چمنی

با من به سر کرشمه از کبر و منی

می‌گفت به خشم

کای مردم دیدهٔ تو سقّای رهم

باز آی که تا خاک رهم آب زنی

گفتم که به چشم

شمارهٔ ۲۸۷

می آیم و در بروی من می بندی

می گریم و بر گریه من می خندی

پشتم چو کمان کردی و چون تیر مرا

در خویش کشیدی و بدور افکندی

شمارهٔ ۲۸۸

شرطست دلا کز سر جان برخیزی

وز بند غم عشق بنان نگریزی

چون آب تو می رود ز نادیدن دوست

ای دیده بهر زه آب خود می ریزی

شمارهٔ ۲۸۹

ای دیده زانوار تو موسی قبسی

وی یافته ز انفاس تو عیسی نفسی

روی تو ز بس نهانی و پیدائی

در دیده ی هر کسی و نادیده کسی

شمارهٔ ۲۹۰

ای خواجه که سرمایه دین ودادی

داریم باقبال تو دائم شادی

با بنده بطرف باغ سوسن می کرد

از بندگی تو صد هزار آزادی

شمارهٔ ۲۹۱

ای پیک مبارک ز کجا می آئی

گوئی ز دیار یار ما می آئی

وی هدهد میمون که پیام آوردی

آخر چه خبر گر ز سبا می آئی

شمارهٔ ۲۹۲

ای بنده ی درگاه تو هر آزادی

هر ذرّه ی سنگی ز غمت فرهادی

وی در ره وحدت تو آدم خاکی

وز گلشن قدرت تو عیسی بادی

شمارهٔ ۲۹۳

تا چند ز مهر مه آن غالیه موی

چون سایه روم در بدر و کوی بکوی

با نامه و خامه باز گفتم غم دل

این هم دو زبان آمدی و آن نیز دو روی

شمارهٔ ۲۹۴

رفت آنک بباغ و راغ کردیمی جای

بودیم بهر پرده سرا پرده سرای

کان پای که پایمرد بودی ما را

زین دست ز دستش اوفتادم از پای

شمارهٔ ۲۹۵

هر چند که در ملک فصاحت میری

چون شمع زبان مکش که در دم می ری

تا چند زنی لاف که میر سخنم

بر سبلت خویش تا نمیری میری

شمارهٔ ۲۹۶

هر چند که ما را فلک بی سر و پای

یک روز نداد بر در مکنت جای

گر قافله ی آز بیک ره برسد

از درگه ما بانگ برآید که درآی

شمارهٔ ۲۹۷

در حال من از نگاه ازین به نکنی

باید که کمان ابروان زه نکنی

زانرو که برنگ روی زردم ماند

دانم که تو خود نظر درین به نکنی

شمارهٔ ۲۹۸

ای غرّه بفضل و خالی از دانائی

ما را بچه انکار کنی کز مائی

محمود کنم نام تو یاد محمود

زان رو که در اسهال نکو می آئی

شمارهٔ ۲۹۹

ای حلقه که هم پای سر اندازانی

پیوسته می اندار رسن بازانی

هر چند که نیستت سرو پای پدید

گردنکش حلقه ی سرافرازانی

شمارهٔ ۳۰۰

ای مشک تتار از سر زلفت تاری

در هر طرفی ز نرگست بیماری

بر عارضت آن خال سیه دانی چیست

زنگی بچه ئی نشسته در گلزاری

شمارهٔ ۳۰۱

ای کرده خور از خجلت رخسار تو خوی

این ناز و کرشمه با حریفان تا کی

چشم خوش میگون تو مستی در خواب

لعل لب نوشین تو جامی پی می

شمارهٔ ۳۰۲

آن موی میان که تا میان دارد موی

از مردم چشم من نهان دارد روی

گفتم سر زلف تو پراکنده چراست

گفتا که سخنهای پراکنده مگوی

شمارهٔ ۳۰۳

در خانه دلم تنگ شد از تنهائی

رفتم بچمن چو بلبل شیدائی

چون دید مرا سرو، سری جنبانید

یعنی؛ به چه دل‌خوشی ببستان آئی؟!

شمارهٔ ۳۰۴

وقتی گرت افتد اتفاق سفری

زنهار نگیری خر هر خیره سری

..............................

..............................

شمارهٔ ۳۰۵

ای شب مگر آن زلف سمن فرسائی

زینسان که شدی بر رخ او سودائی

وی چشمه ی خورشید مگر عین زری

زان روی که از سنگ برون می آئی

شمارهٔ ۳۰۶

آن لعبت نی زن من اگر با ویمی

زینگونه جگر خسته ولیکن کیمی

لب بر لب نی نهاد و من می مردم

در حسرت آنک کاشکی من نیمی

شمارهٔ ۳۰۷

تا چند چو خور بر سر عالم لرزی

گر بگذری از جهان جهانی ارزی

خسرو توئی ار شکّر شیرین بوسی

کسری توئی ار مهر نگارین ورزی

شمارهٔ ۳۰۸

دیشب صنمی سرو قد شیرازی

زلفش همه در بند کمند اندازی

با طرّه شبی دراز بازی می کرد

خورشید ندیدم که کند شب بازی

معمّیات

شمارهٔ ۱ : آنک هستم ز خاک درگه او

شمارهٔ ۲ : آنک بر سر و عارض چو گلیست

شمارهٔ ۳ : سالکی را که دید پیوسته

شمارهٔ ۴ : آنک نبود غمش ز مثل منی

شمارهٔ ۵ : گفتمش ای ماهرو نام تو خود چیست

شمارهٔ ۶ : پری‌رویی که از ما ناورد یاد

شمارهٔ ۷ : بستان ز کتاب حرف اول

شمارهٔ ۸ : حرف سوم سه چون بیندازی

شمارهٔ ۹ : نام صنمی که می نبینم بازش

شمارهٔ ۱۰ : آنک جعدش مرغ دل را دام بود

شمارهٔ ۱۱ : آنچه ما راست بریمین و یسار

شمارهٔ ۱۲ : هفتاد و هشت نام یکی حور پیکرست

شمارهٔ ۱۳ : سر سگ بر کفن و باقیش مضاعف گردان

شمارهٔ ۱۴ : دندان کلب چون شکنی جز وقالبش

شمارهٔ ۱۵ : آیا چه خوش بود بگه صبح در چمن

شمارهٔ ۱۶ : سرو قبا پوش من قباش بگردان

شمارهٔ ۱۷ : اگر نام یارم ندانی که چیست

شمارهٔ ۱۸ : نسخهای مصحّف مغلوب

شمارهٔ ۱۹ : تصحیف شکوفه را بدست آر

شمارهٔ ۲۰ : بدری که بود در شب گیسوش قمر

شمارهٔ ۲۱ : کام جانم هیچ می دانی که چیست

شمارهٔ ۲۲ : قلب قلب قلب با قلب جگر

شمارهٔ ۲۳ : نام آن لاله روی عنبر موی

شمارهٔ ۲۴ : کاف را بستان و در زا ضرب کن

شمارهٔ ۲۵ : شست در هنگامه می باید فکند

شمارهٔ ۲۶ : معین با تو گفتم گر بدانی

شمارهٔ ۲۷ : با زرده ی خایه یارکن ضم

شمارهٔ ۲۸ : پس نام پیمبری بدست آر

شمارهٔ ۲۹ : کسی که زربکسان داد و دستگیری کرد

شمارهٔ ۳۰ : آنک مرغ جان مشتاقان اسیر دارم اوست

شمارهٔ ۳۱ : بدری که سایه بر سرش افکنده است شب

شمارهٔ ۳۲ : یاری که نام او نتوان گفت پیش کس

شمارهٔ ۳۳ : نیمه دخنه بفکن از ار زیز

شمارهٔ ۳۴ : نیزه ی مقلوب را تصحیف کن

شمارهٔ ۳۵ : در دست بردار پدر بین

شمارهٔ ۳۶ : چو سر برزد از برج شیر آفتاب

شمارهٔ ۳۷ : چون بر آرد آفتاب از قلب دریا ماهئی

شمارهٔ ۳۸ : نام آن ماه که خورشید پری رویانست

شمارهٔ ۳۹ : گر پدر را ای پیر چون کودکان بابا نخوانی

شمارهٔ ۴۰ : آهو بره را چون سر و دم ببریدم

شمارهٔ ۴۱ : نام صنمی که مثل او دیده ندید

شمارهٔ ۴۲ : بچه ی مرغ تا نگردانی

شمارهٔ ۴۳ : چو با زر مرا پیش شاه آوری

شمارهٔ ۴۴ : حرفی بفکن ز نام و آنگه بشمار

شمارهٔ ۴۵ : آنک او ده یا قدّش نبود سرو روان

شمارهٔ ۴۶ : شراب بر سر مو ریز و طرف بستان گیر

شمارهٔ ۴۷ : نام سرو لاله رخ دانی که چیست

شمارهٔ ۴۸ : با فضله ی زنبور چو یک نیمه ی هاون

شمارهٔ ۴۹ : قلب عکس و عکس قلب قلب را ترکیب کن

شمارهٔ ۵۰ : گفتمش نام تو ای سیمین تن آخر چیست گفت

شمارهٔ ۵۱ : ماهی که فتاده بینی او را در شست

شمارهٔ ۵۲ : یار من آن صنم که بخوبیش یار نیست

شمارهٔ ۵۳ : پسنه دهنی که مستم از بادامش

شمارهٔ ۵۴ : آن یار که جان و دل گروگان ویست

شمارهٔ ۵۵ : برجای سرمه چو بخوانی سر سال

شمارهٔ ۵۶ : ای ترک سمن عذار خونریز

شمارهٔ ۵۷ : عین چون در میان صاد نهی

شمارهٔ ۵۸ : ای جوان چون نام دلدارم نمی دانی که چیست

شمارهٔ ۵۹ : هر چند تنم چو موی آن سیمتنست

شمارهٔ ۶۰ : فرشی که فکندم از پی آرامش

شمارهٔ ۶۱ : ببوی شست سر زلف یارا گرداری

شمارهٔ ۶۲ : دی بر سر کو ستاده دیدم پسری

شمارهٔ ۶۳ : قلب نعل و پای مقلوب مصحّف را بزن

شمارهٔ ۶۴ : آن یار کجاست کاخر روز او را

شمارهٔ ۶۵ : نام آنکو صد یک حسنش نباشد آفتاب

شمارهٔ ۶۶ : یک جزو ز جزوهای فخری نامه

شمارهٔ ۶۷ : آن لحظه که بفکنند پنجاه ز شست

شمارهٔ ۶۸ : دندان اسب بشکن و شه رابرو نشان

شمارهٔ ۶۹ : دندان عسس ز زیر و بالا بشکن

شمارهٔ ۷۰ : نام آنکو مرا ز غصّه بکشت

شمارهٔ ۷۱ : آه مقلوب در میانه ی شب

شمارهٔ ۷۲ : شه در بر ما نام پری پیکر ماست

شمارهٔ ۷۳ : این طرف نگر که وقتی از عالم ذوق

شمارهٔ ۷۴ : آنک افتاد چو ماهی دل من در دامش

شمارهٔ ۷۵ : آخر اول بگیر و اول آخر

شمارهٔ ۷۶ : نام شه ملک چین قلب قلبست

شمارهٔ ۷۷ : دلدار مرا که بی همال افتادست

شمارهٔ ۷۸ : آن مه خورشید پیکر را لقب

شمارهٔ ۷۹ : آنک دل را بوصلش امیدّست

شمارهٔ ۸۰ : نام رخی کز مه رخان مثلش ندیدم در جهان

شمارهٔ ۸۱ : نام آن آفتاب مشک نقاب

شمارهٔ ۸۲ : ای برده بمکر و حیله از دستان دست

شمارهٔ ۸۳ : آن سرو را نگر چو الف در میان زین

شمارهٔ ۸۴ : ترا که ملک بدست برادر پدرست

شمارهٔ ۸۵ : ای مفخر روزگار وای صدر زمن

شمارهٔ ۸۶ : برگیر چهار برگ گشنیز و بنه

شمارهٔ ۸۷ : نام تو که هست چون منت بنده هزار

شمارهٔ ۸۸ : آب معکوس در میان شراب

شمارهٔ ۱

آنک هستم ز خاک درگه او

من دلخسته روز و شب محروم

وطنش در میان جان منست

نی درون دل ار کنی معلوم

شمارهٔ ۲

آنک بر سر و عارض چو گلیست

قطره ئی آب در میان جُلیست

شمارهٔ ۳

سالکی را که دید پیوسته

اربعینی نشسته در عیدی

گفته شد نام ماهرخساری

که جهانرا بروی ما دیدی

شمارهٔ ۴

آنک نبود غمش ز مثل منی

سر دستیست در میان زنی

شمارهٔ ۵

گفتمش ای ماهرو نام تو خود چیست

گفت گوشه ی ابرو مرا بر طرف مه نگر

شمارهٔ ۶

پری‌رویی که از ما ناورد یاد

چو نامت بنگری هشت است و هفتاد

شمارهٔ ۷

بستان ز کتاب حرف اول

وانگاه بیا بدل فرو خوان

تا نام کسی شود که ما را

درد غم عشق اوست درمان

شمارهٔ ۸

حرف سوم سه چون بیندازی

وانگاه دو حرف از ابروی تازی

در اول آن در آوری نامیست

گر زانک ترا بگفتنش کامیست

شمارهٔ ۹

نام صنمی که می نبینم بازش

ببسای بریشم و بزن بر سازش

شمارهٔ ۱۰

آنک جعدش مرغ دل را دام بود

شکل زلفش در کشیدن نام بود

شمارهٔ ۱۱

آنچه ما راست بریمین و یسار

سر دستست و کاسه ی زانو

نام او گفته شد که زلف کژش

زنگبارست و خال و لب هندو

شمارهٔ ۱۲

هفتاد و هشت نام یکی حور پیکرست

کورارخی چو جنت و لعلی چو کوثرست

شمارهٔ ۱۳

سر سگ بر کفن و باقیش مضاعف گردان

وانگهش قلب کن و نام نگارم برخوان

شمارهٔ ۱۴

دندان کلب چون شکنی جز وقالبش

با قلب سی چو یار شود نام او شود

شمارهٔ ۱۵

آیا چه خوش بود بگه صبح در چمن

گل در میان مجلس و ما در میان گل

شمارهٔ ۱۶

سرو قبا پوش من قباش بگردان

ای شده اسرار غیب پیش تو روشن

باز ز سیصد بگیر شست و نگه دار

تا شودت نام آن نگار معین

شمارهٔ ۱۷

اگر نام یارم ندانی که چیست

بگردان سپر نام شود روشنست

شمارهٔ ۱۸

نسخهای مصحّف مغلوب

نام آن یار خوب روی منست

شمارهٔ ۱۹

تصحیف شکوفه را بدست آر

تا ماه مرا درو ببینی

شمارهٔ ۲۰

بدری که بود در شب گیسوش قمر

نامش سر صندوق بود بر سر در

شمارهٔ ۲۱

کام جانم هیچ می دانی که چیست

در میان مهر و مه آبی و بس

شمارهٔ ۲۲

قلب قلب قلب با قلب جگر

نام خورشیدی بود زرّین کمر

شمارهٔ ۲۳

نام آن لاله روی عنبر موی

قلب زلفست بر کناره ی روی

شمارهٔ ۲۴

کاف را بستان و در زا ضرب کن

تا شود نام نگاری ضرب زن

شمارهٔ ۲۵

شست در هنگامه می باید فکند

تا که افتد ماهئی ناگه ببند

شمارهٔ ۲۶

معین با تو گفتم گر بدانی

که نام یار من هفتاد و هشتست

شمارهٔ ۲۷

با زرده ی خایه یارکن ضم

وانگاه مصحّفش فرو خوان

شمارهٔ ۲۸

پس نام پیمبری بدست آر

وان نیز ردیف نام او دان

شمارهٔ ۲۹

کسی که زربکسان داد و دستگیری کرد

معینست که زر در سر دلیری کرد

شمارهٔ ۳۰

آنک مرغ جان مشتاقان اسیر دارم اوست

سی و یک در چل ببین تا چند باشد نام اوست

شمارهٔ ۳۱

بدری که سایه بر سرش افکنده است شب

چشم و زبان و قامت و زلفش بود لقب

شمارهٔ ۳۲

یاری که نام او نتوان گفت پیش کس

ما در میان سی و سه گفتیم نام او

شمارهٔ ۳۳

نیمه دخنه بفکن از ار زیز

وانگهش زر بیار و بر سر ریز

تا بدانی که نام یارم چیست

راحت جان بیقرارم کیست

شمارهٔ ۳۴

نیزه ی مقلوب را تصحیف کن

وانگه آنرا در میان تیر بند

تا بدانی نام مه روئی که هست

بر مهش زنجیر و در رنجیر بند

شمارهٔ ۳۵

در دست بردار پدر بین

تا نام نگار من بدانی

شمارهٔ ۳۶

چو سر برزد از برج شیر آفتاب

مرا نام او گشت روشن چو روز

شمارهٔ ۳۷

چون بر آرد آفتاب از قلب دریا ماهئی

دیدم اندر قعر و نام یار شد روشن مرا

شمارهٔ ۳۸

نام آن ماه که خورشید پری رویانست

آفتابیست که از برج اسد می تابد

شمارهٔ ۳۹

گر پدر را ای پیر چون کودکان بابا نخوانی

گوشهٔ ابرو بکش بر وی که تا نامش بدانی

شمارهٔ ۴۰

آهو بره را چون سر و دم ببریدم

در پیش برادر پدر نامی شد

شمارهٔ ۴۱

نام صنمی که مثل او دیده ندید

صادست ولی در اول قلب جدید

شمارهٔ ۴۲

بچه ی مرغ تا نگردانی

نام دلدار من کجا دانی

شمارهٔ ۴۳

چو با زر مرا پیش شاه آوری

بدانی که آن ماه را نام چیست

شمارهٔ ۴۴

حرفی بفکن ز نام و آنگه بشمار

تا چند بود که نام یارم آنست

شمارهٔ ۴۵

آنک او ده یا قدّش نبود سرو روان

خمس را خامس رابع کن و نامش برخوان

شمارهٔ ۴۶

شراب بر سر مو ریز و طرف بستان گیر

که نام یار منت در زمان شود معلوم

شمارهٔ ۴۷

نام سرو لاله رخ دانی که چیست

چشمه و آب روان و پای گل

شمارهٔ ۴۸

با فضله ی زنبور چو یک نیمه ی هاون

ترکیب کنی نام بزرگیست معین

شمارهٔ ۴۹

قلب عکس و عکس قلب قلب را ترکیب کن

تا بدانی نام آن سرو سمن سیمای من

شمارهٔ ۵۰

گفتمش نام تو ای سیمین تن آخر چیست گفت

چون مرا با زر ببینی نام من روشن کنی

شمارهٔ ۵۱

ماهی که فتاده بینی او را در شست

با صبر مصحّفش بباید پیوست

تا نام کسی شود که هر صبحدمی

آید بر ما مست و صراحی در دست

شمارهٔ ۵۲

یار من آن صنم که بخوبیش یار نیست

دارد جمال و قرض زهر یک چهار دانگ

شمارهٔ ۵۳

پسنه دهنی که مستم از بادامش

تا زر ندهی مرا ندانی نامش

شمارهٔ ۵۴

آن یار که جان و دل گروگان ویست

صد بر سر قرض نه که نامش گردد

شمارهٔ ۵۵

برجای سرمه چو بخوانی سر سال

معلوم کنی نام مهی مشکین خال

شمارهٔ ۵۶

ای ترک سمن عذار خونریز

گر زانک بصید می روی خیز

سگ را سرش از بدن جدا کن

در گردن آهوئی درآویز

شمارهٔ ۵۷

عین چون در میان صاد نهی

نام آن سرو سیمتن گردد

شمارهٔ ۵۸

ای جوان چون نام دلدارم نمی دانی که چیست

روی مغلوب مصحّف را بنه بر پای پیر

شمارهٔ ۵۹

هر چند تنم چو موی آن سیمتنست

مو بر سر من نام دلارام منست

شمارهٔ ۶۰

فرشی که فکندم از پی آرامش

پهلو چو بر آن نهی بدانی نامش

شمارهٔ ۶۱

ببوی شست سر زلف یارا گرداری

هوای چشمه ی خورشید در شب تاری

شمارهٔ ۶۲

دی بر سر کو ستاده دیدم پسری

یک نیمه ی کف نهاده بر پشت خری

گفتم لقبش گرت بدو هست سری

باید که برون از تو نداند دگری

شمارهٔ ۶۳

قلب نعل و پای مقلوب مصحّف را بزن

بر سر شه تا بدانی نام سیم اندام من

شمارهٔ ۶۴

آن یار کجاست کاخر روز او را

با بار مصحّف مصغِّر نامست

شمارهٔ ۶۵

نام آنکو صد یک حسنش نباشد آفتاب

در حساب ارزانک سیصد نیست صد باری بود

شمارهٔ ۶۶

یک جزو ز جزوهای فخری نامه

در اول شب بخوان که نامی گردد

شمارهٔ ۶۷

آن لحظه که بفکنند پنجاه ز شست

معلوم کنند نام معشوقه ی ما

شمارهٔ ۶۸

دندان اسب بشکن و شه رابرو نشان

تا نام آن پری رخ نسرین بدن شود

شمارهٔ ۶۹

دندان عسس ز زیر و بالا بشکن

وانگه دهنش بدوز و دربند افکن

تا نام مه دلبر سیمین بر من

ماننده ی خورشید بدانی روشن

شمارهٔ ۷۰

نام آنکو مرا ز غصّه بکشت

سر دستست در میانه ی پشت

شمارهٔ ۷۱

آه مقلوب در میانه ی شب

نام آن ماه مهربان منست

شمارهٔ ۷۲

شه در بر ما نام پری پیکر ماست

لیکن نتوان گفت که شه در بر ماست

شمارهٔ ۷۳

این طرف نگر که وقتی از عالم ذوق

نی بر سر حمدویه زدم نامی شد

شمارهٔ ۷۴

آنک افتاد چو ماهی دل من در دامش

ماهی از شست برون کن که بدانی نامش

شمارهٔ ۷۵

آخر اول بگیر و اول آخر

چارم پنجم دگر اضافت آن کن

باز بگیر از کمیش حرف دوم را

نام بتی ماه روی پسته دهان کن

منقلبش کن که گرددت همه ثابت

وانگه از آن نام یار خویش بیان کن

شمارهٔ ۷۶

نام شه ملک چین قلب قلبست

در قلب شه مصحّف قلب شکن

شمارهٔ ۷۷

دلدار مرا که بی همال افتادست

مقلوب و مصحّف همالش نامست

شمارهٔ ۷۸

آن مه خورشید پیکر را لقب

قلب روز آمد ولی در قلب شب

شمارهٔ ۷۹

آنک دل را بوصلش امیدّست

قلب تصحیف عکس خورشیدست

شمارهٔ ۸۰

نام رخی کز مه رخان مثلش ندیدم در جهان

ما را بیاور عکس مه برخوان که گردد روشیت

شمارهٔ ۸۱

نام آن آفتاب مشک نقاب

عکس آبست در میان شراب

شمارهٔ ۸۲

ای برده بمکر و حیله از دستان دست

گر نام تو نیست نیک بد باری هست

شمارهٔ ۸۳

آن سرو را نگر چو الف در میان زین

تا روشنت شود لقب شهسوار من

شمارهٔ ۸۴

ترا که ملک بدست برادر پدرست

معینست که دانی که چیست نام وزیر

شمارهٔ ۸۵

ای مفخر روزگار وای صدر زمن

معلومت اگر نگشت نام بت من

شمارهٔ ۸۶

برگیر چهار برگ گشنیز و بنه

بر گوشه ی خوانچه تا بدانی روشن

شمارهٔ ۸۷

نام تو که هست چون منت بنده هزار

گر زانک هزار نیست صد باری هست

شمارهٔ ۸۸

آب معکوس در میان شراب

نام آن نازنین سر مستست

سفریات

غزلیات

مخمسات

ترجیعات

رباعیات

معمّیات

صنایع الکمال

قصاید

ترکیبات

المطائبات و المقطعات

حضریات

سفریات

مدایح و مناقب

شمارهٔ ۱ - بنام ایزد : ای نهاده خشت زر بر روزن سیمین بام

شمارهٔ ۲ - فی نعمت رسول الثقلین و نبی الخافقین علیه الصلوة و السلام و التحیه

شمارهٔ ۳ - فی خلوص العقیده و مناقب الائمة الاثنا عشر رضوان الله علیهم اجمعین

شمارهٔ ۴ - فی مدح المخدوم الاعظم السعید الشهید صفی الدین عبدالمومن طاب ثراه

شمارهٔ ۵ - فی مدح الشهریار السعید المغفور جلال الحق و الدین مسعود شاه طاب ثراه

شمارهٔ ۶ - فی الموعظه : لاف آزادگی از سرو سهی آید راست

شمارهٔ ۷ - فی نفی الممکنات و اثبات واجب الوجود : چرخ سرگشته ئی گدابیشست

شمارهٔ ۸ - فی مدح المولی الاعظم السعید الشهید شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی طاب مثواه

شمارهٔ ۹ - فی مدح سلطان الاعظم جمال الملّة و الدین شیخ ابوسحق طاب ثراه

شمارهٔ ۱۰ - فی النعت خلقاء الراشدین : کشتگان راه حق لاف از مسیحا می زنند

شمارهٔ ۱۱ - فی منقبة اسدالله الغالب علی بن ابیطالب سلام الله علیه

شمارهٔ ۱۲ - فی الموعظه : مشو بملک سلیمان و مال قارون شاد

شمارهٔ ۱۳ - یشکو دهره : کار من آشفته گشت از روزگار

شمارهٔ ۱۴ - یمدح المولی الاعظم السعید الشهید شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی مکتوبا علی کتابه قصره

شمارهٔ ۱۵ - فی الموعظه : چون مقام عبرتست این منزل ناپایدار

شمارهٔ ۱۶ - فی مدح شهریار الاعظم مبارز الحق و الدین محمد و تهنیة یوم تطهیر اولاده

شمارهٔ ۱۷ - و له ایضاً : ای باقبال تو با برگ و نوا خرس و خروس

شمارهٔ ۱۸ - یمدح الشیخ الاعظم سلطان المشایخ مرشد الحق و الدین ابواسحق الکازرونی قدّس الله سرّه

شمارهٔ ۱۹ - یمدح الامیر الاعظم الشهریار المعظّم خسرو الغازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد بن مظفر زیدت معدلته

شمارهٔ ۲۰ - یمدح الشیخ العالم قدوة الاوتاد و الاقطاب سیف الحق و الدین الباخرزی قدس الله روحه

شمارهٔ ۲۱ - فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام : ای مگس ران وثاقت شهپر روح الامین

شمارهٔ ۲۲ - فی الحقیقة و اثبات النفس الناطقه و یتخلص به البنی علیه الصلوة و السلام

شمارهٔ ۲۳ - یمدح السلطلان السلاطین قهرمان الماء و الطین جمال الدولة و الدین شیخ ابواسحق

شمارهٔ ۲۴ - فی مدح السلطان الاعظم الخان الاعدل الاکرم معزالدنیا و الدین جانی بیگ خان خلّد الله سلطانه

شمارهٔ ۲۵ - فی التوحید الله عزّ اسمه : ای به قدرت سنگ را لعل بدخشان ساخته

شمارهٔ ۱ - بنام ایزد

ای نهاده خشت زر بر روزن سیمین بام

وی فکنده چین شب در گیسوی مشگین شام

نغمه ی مرغان بستان تو ربّ ذوالجلال

ورد شب خیزان درگاه تو حی لاینام

خوانده در نوروز توحید تو از اوراق گل

بر فراز چوب پایه بلبل شیرین کلام

کشته ی تیغ فنا را بر سر میدان قهر

جز نسیم لطف جانبخش تو من یحیی العِظام

هر شبی نظاره ی صنع را بگشوده چشم

آتشین رویان سیم اندام زنگاری خیام

تیغ گوهر دار آتش بار شاهنشاه شرق

کرده در سر حدّ مغرب دست حکمت در نیام

ذات بی عیبت عری از علت چون و چرا

ملک بی ریبت بری از وصمت کو و کدام

در عبادتخانه ی امر تو از روی نیاز

کوه سرکش در تشهد مانده تا روز قیام

رود نیل آسمان بی آب انعامت سراب

کار کیمخت زمین بی فیض احسان تو خام

اختر تیرافکن ثاقب که خوانندش شهاب

از شیاطین کرده با پشتی قهرت انتقام

توسن عقرب دم مه نعل را یعنی فلک

هیچکس ناکرده الا رایض حکم تو رام

عندلیب بوستان نطق را یعنی زبان

کی بود جز غنچه ی سیراب تسبیح تو کام

عرش و کرسی را به درگاه جلالت التجا

ملک هستی را بذیل کبریایت اعتصام

ماه شب پیمای گردون سرعت گیتی نورد

کرده نور از پرتو خورشید الطاف تو وام

اول بی انتها و آخر بی ابتدا

مالک بی اشتراک و واحد بی انعدام

بر جناب بارگاهت خسروان نامدار

کرده ترک نام و ناموس شهی از بهر نام

باده خوردن بر در میخانه با یادت حلال

سجده کردن در درون کعبه بی ذکرت حرام

آشنایت عاری از بیگانه و فارغ ز خویش

مرغ باغت بی نیاز از دانه و ایمن ز دام

خیری از خارا پدید آری و برگ گل زخار

لؤلؤ لالا ز آب تیره و لعل از رخام

حلقه ی زرّین کشی در گوش چرخ لاجورد

مشعل سیمین نهی در خرگه پیروزه فام

گه رسانی عورتی از ریش فرعونش منال

گه چشانی پشه ئی از مغز نمرودش طعام

گه نهی بر تیغ کهسار از قمر سیمین سپر

گه زنی بر جوشن گردون ز خور زرّین حسام

گر نگردد سایل چشم هواداران تو

آب دریا کی بود در گوهر افشانی غمام

هر که چون صبح اختر افشان گردد از مهرت بچشم

آسمان از روی رایش بسترد گرد ظلام

بر کف جمشید شادروان سیمین سپهر

ساقی صنعت نهد هر صبحدم زرّینه جام

زابر لطفت گر چکد یک قطره بر دار البوار

خوی کند پیش جهنم از حیا دارالسلام

هر که از حکمت بگرداند عنان شرّالدواب

وانک یابد نام نیک از درگهت خیر الانام

گرنه موجودات را حفظ تو جوشن ساختی

تیر و قوس آسمانرا بیم بودی از سهام

می کند با داغ فرمان تو برگردون چرا

زرده ی خورشید مشرق تاز گرم تیزگام

هر سنان کان از عَصی آدم زدی بر بوالبشر

داده ئی از مرهم ثُم اجتبایش التیام

گرچه خاصان درت از چشم عامان غایبند

رحمتت عامست و انعامت نصیب خاص و عام

گر نخوردی موسی از جامت می اُنظر الیک

از شراب لن ترانی کی شدی مست مدام

ور محمد را نمی دادی مدد در شقّ ماه

همچو ماه چارده کارش کجا گشتی تمام

باد بر جان رسولت آفرین از انس و جان

باد بر خاکش درود از چشم خواجو والسلام

شمارهٔ ۲ - فی نعمت رسول الثقلین و نبی الخافقین علیه الصلوة و السلام و التحیه

الحمدلله الذی خلق السموات العُلی

اوحی الی من لاح من آیاته نورالهُدی

آن درّ بحر کن فکان خوانده یتیمش آسمان

نابوده مثلش در جهان دُرّ یتیمی پر بها

شمع شبستان فلک سرو گلستان ملک

مردود راهش قد هلک مقبول رایش قدنجا

بیت المقدّس کوی او محراب خضر ابروی او

وز ظلمت گیسوی او طالع شده بدر الدّجی

زو کاخ بدعت منهدم صبح رسالت مبتسم

شمشاد قدّ فاستقم خورشید روی و الضّحی

آدم دم از گل نازده کو کوس ما اوحی زده

بر اوج او ادنی زده منجوق رایات دنی

فرّاش قصرش قیصران نعلین او تاج سران

در جنب او پیغمبران چون پیش خور جرم سُها

تاج لعمرک بر سرش تشریف طه در برش

بگرفته جوش لشکرش از حدّ الا تابلا

گل شسته بارویش ورق خون خورده از مهرش شفق

بحر از دل او در عرق ابراز کف او در حیا

دُرّ سیادت را صدف عرش مجیدش در کنف

هم کعبه از وی با شرف هم مروه از وی با صفا

او مرغ و گلشن لامکان او گنج و ویران کن فکان

او شمع و پرتو انس و جان او شمس و انجم انبیا

خود راز خود پرداخته بر هفت میدان تاخته

چشم فلک را ساخته نعل براقش توتیا

روح القدس جاندار او خلد برین رخسار او

کوثر بر گفتار او یکسو نهاده ماجرا

قرص قمر بشکافته زو طیبه طیبت یافته

و آن کز خطش سر تافته گشته سرش از تن جدا

ناموس اکبر محرمش و انفاس عیسی دردمش

برتر ز هفتم طارمش از فرط رفعت متکّا

مهر از جبینش برده ضونعل براقش ماه نو

کرّ و بیان را پیشرو روحانیون را پیشوا

و الشمس وصف روی او و اللیل نعت موی او

وز خلق عنبر بوی او پر مشک چین جیب هوا

هر صبحدم کاندر چمن گردد چو زلف یار من

گیسوی ریحان پرشکن از جنبش باد صبا

بشنو ز مرغ از شاخ گل کای پیشوایان سبل

صلّوا علی ختم الرسل اعنی النبی المصطفی

گر زانک می جوئی امان از قید این دار الهوان

تا در تنت باشد روان سلّم علی خیر الوری

ای ناسخ کیش هبل وی محرم سرّ ازل

طاوس باغ لم یزل عنقای قاف کبریا

جم بنده ی فرمان تو و ادریس مدحت خوان تو

داود در بستان تو خوش نغمه ئی بلبل نوا

پیک رهت روح الامین فرّاش کویت حورعین

باشد حدیث مشک چین با چین گیسویت خطا

چون چشمت ای خیر البشر در باغ مازاغ البصر

نرگس نباشد خوش نظر بادام نبود دلگشا

دریاب کافتادم زره شد نامه و نامم سیه

پشتم شد از بار گنه چون قامت گردون دو تا

بادا هزاران آفرین بر جانت از جان آفرین

مگذار خواجو را چنین محبوس این محنت سرا

در این مضیق آب و گل هست از گنه خوار و خجل

او را درین ظلمت مهل وز نور معنی ده ضیا

شمارهٔ ۳ - فی خلوص العقیده و مناقب الائمة الاثنا عشر رضوان الله علیهم اجمعین

تا کی بر آستانهٔ این شش دری سرا

باشم از آشیانهٔ مالوف خود جدا

وقتست کز منازل تقلید بگذرم

و آرم بصحن گلشن تحقیق متّکا

من رافضی نیم که کنم پشت بر عتیق

یا خارجی که روی بتابم ز مرتضی

لیکن اگر بکعبه کنم سجده یا بدیر

باشد مرا بعترة پیغمبر اقتدا

دانی که چیست رایحهٔ بوستان قدس

یک شمّه از روایح انفاس مصطفی

اقصی خرام بادیه پیمای لودَ نوت

گیتی فروز مملکت آرای و الضّحی

مه طلعتی که بر قد قدرش بریده اند

دیبای قُم فاندز و استبرق دنی

هم بسته را شفاعت او می دهد نجات

هم خسته را بکلّی ازو می رسد شفا

چون هر دو کون روشن از انوار روی اوست

صلّوا علیه ما طَلع البدر فی الدّجی

فرخنده روز آنک شبی بیندش بخواب

کالورد فی الحدیقة و الشمس فی السّما

بر لوح خاطرم ز چه معنی بود غبار

چون گشته ام غبار در شاه اولیا

فرمانروای ملک سلونی امیر نحل

دارای دادگستر اقلیم هَل اتی

گر نام او کنم بمثل نقش بر زمین

بر خاک ره فتد شه سیاره از هوا

یارب بحق آن چمن آرای لو کشف

کو بود سرو خوش نظر باغ لافتی

یارب بحق خلق حسن کز شمامه اش

بوئیست در نسیم روان پرور صبا

یارب بحق آن گل سیراب تشنه لب

کو را نصیبه کرب و بلا شد بکربلا

یارب بحق آن علی عالی آستان

کو بود در ممالک توحید پادشا

یارب بحق خازن گنجینه ی هدی

باقر که بود مخزن اسرار اهتدا

یارب بحق جعفر صادق که آفتاب

باشد چو صبح بر نفس صدق او گوا

یارب بحق موسی کاظم که چون کلیم

بودی بطور قرب شب و روز در دعا

یارب بحق آن علی موسوی گهر

کورا نهند خسرو معموره ی رضا

یارب بحق آن تقی متقی که او

اقطاب هفت صومعه را بود مقتدا

یارب بحق شمع سرا پرده ی تقی

یعنی علی نقی صدف گوهر تُقا

یارب بحق شکّر شیرین عسکری

که بود طوطی شکرستان اِتّقا

یارب بحق مهدی هادی که چرخ را

باشد بآستانه ی مرفوعش التجا

کاین خسته را که بسته ی بند طبیعتست

آزاد کن ز محنت این چار اژدها

جرمی که کرده ام اگر آری بروی من

مانند ابر آب شوم در دم از حیا

گر من گنه کنم کرمت بی نهایتست

شب را امید هست که روز آید از قفا

آدم ز دور باش عَصی خسته شد ولیک

داند خرد که مرکب پیران بود عصا

خواجو که آشنای مقیمان کوی تست

شد در محیط عشق تو بیگانه ز آشنا

آخر چه باشد ار برسانی ز راه لطف

او را به صدر صفّه نشینان کبریا

شمارهٔ ۴ - فی مدح المخدوم الاعظم السعید الشهید صفی الدین عبدالمومن طاب ثراه

پیش از آن کاین خیمه ی پیروزه ی شد زرین طناب

بادبان آتشین زورق پدید آمد از آب

صبح محروری درون گردون کدامش قرصه داد

کز شکوفه طشت سیمین کرد پر صفرای ناب

مشتعل شد آتش گیتی فروز از تیغ کوه

گشت شیر بیشه ی نیلوفری غایب ز غاب

گرگ را از گلّه راند صبح با سیمین عمود

دلو را در چه فکنده چرخ با زرّین طناب

معجر زر حقه بر سر شاهد چرخی لباس

قرطه ی گلریز در بر لعبت شمعی نقاب

خسرو آتش رخ مشرق فروز نیمروز

همچو بیژن سر بر آورد از چه افراسیاب

وز فراز طارم فیروزه بر خاک اوفتاد

تا ببوسد نعل شبرنگ خدیور کامیاب

خسرو اعظم صفی الحق و الدّین آنک هست

شمع اقبالش چو قندیل فلک در التهاب

حامی انصاف او آفاق را نعم الرقیب

چنبر فرمان او افلاک را مالک رقاب

آنک سازند از برای نقره خنگش هر مهی

پیشکاران سپهر از ماه نو زرّین رکاب

طبعش ار چشم تغیر افکند بر کاینات

در زمان آرد درنگ و در زمین آرد شتاب

در هوای مجلسش هر صبح در بزم افق

دعد گردد زهره ی خنیاگر و بربط رباب

هر که جز نامش نراند بر زبان خیر الانام

وانک جز خاک درش سازد مکان شرالدّواب

ای زرشک طبع گوهر پرورت ابر مطیر

در کف دریا گسسته عقد لولوی خوشاب

رای رخشان تو شمع و چرخ رنگاری لگن

گوهر پاک تو گنج و عالم خاکی خراب

رفعت قدرت شکسته پنجه ی کف الخضیب

مدّت عمرت گرفته دامن یوم الحساب

خاطر گیتی فروزت آفتابی بی کسوف

دولت کشور گشایت عالمی بی انقلاب

خاک گردد از تواضع پیش درگاهت سپهر

و آب گردد از حیابی دست دُر پاشت سحاب

قرص مهر از آتش کین تو چون زر در گداز

شیر چرخ از صدمه ی قهر تو چون خر در خلاب

بحر اخضر با وجود جود فیاضت غَدیر

نیل گردون با محیط طبع موّاجت سراب

در قفس کردست بلبل را بخوش خوانی که هست

طوطی کلک تو با مرغان عرشی در خطاب

بعد ازین گو فتنه سر بر نه ببالین عدم

زانک با عدل تو بیند روی بیداری بخواب

گرنه رای ثاقبت بر وی فکندی سایه ئی

محترق گشتی شه سیاره چون دیو از شهاب

حزم بیدار تو چون اثبات هشیاری کند

مرتفع گردد خواص مستی از طبع شراب

ورزند خلق روان بخشت دم از جان پروری

در دهان ارقم آب زندگی گردد لعاب

دین پناها یک دو بیتم زانو ری یاد آمدست

گوش کن وز من عنان دل زمانی بر متاب

روز عیشم بود روشن ز آفتاب عون تو

وز عنا آمد شبم حتی توارت بالحجاب

لطف تو هر لحظه ام گوید که هین الاعتذار

قهر تو هر ساعتم گوید که هان الاجتناب

من میان هر دو باجانی بغُرغُر آمده

در کف غم چون تذروی مانده در چنگ عقاب

گر بپرسی حال من هم لطف باشد هم کرم

ور بر آری کار من هم فضل باشد هم ثواب

پیش ازین در خاطرم بودی که هرگز ذرّه ئی

برنتابد رخ زاری روشن من آفتاب

این زمان بنگر که دارم راستی را چون رسن

تن ز گردون پر ز پیچ و دل ز دوران پر ز تاب

هیچ نقصانی نباشد حیدر کرّار را

گر کسی از جهل نشناسد تراب از بوتراب

داعی دولت که فهرست لامش حمدتست

فضل او صورت نبندد از درت من کل باب

شاید ار شعرم بآب زر نویسد آفتاب

چرخ را بر هفت هیکل چون دعای مستجاب

حیف باشد چون منی در عهد عدل شاملت

گشته سر گردان ز دور چرخ همچون آسیاب

یا بشارت تا شوم بر خاک درگاهت مقیم

یا اشارت تا برم ابرام ازین عالی جناب

چون بیمن اهتمامت هفت کشور جنّتست

بنده در جنّت چرا هر لحظه بیند صد عقاب

گر خطائی دور از آن حضرت ز من صادر شدست

رحمتت بیشست زان و الله اعلم بالصواب

تا زند خرگه مه خرگاهی مشعل فروز

تا کند منجوق شمس زرگر زرشته تاب

خیمه ئی کان دست فرّاش ازل زد بهر تو

باد منجوقش ز خورشید و طناب از ماهتاب

قاصدت ابن اللیالی و درت اُم النجوم

خاطرت ابن الذکاء و دفترت اُم الکتاب

روز نوروزت همایون باد تا در مطبخت

برّه را قربان کند گردون بتیغ آفتاب

شمارهٔ ۵ - فی مدح الشهریار السعید المغفور جلال الحق و الدین مسعود شاه طاب ثراه

ای ز شرم روی چون ماه تو در خوی آفتاب

شمع چون پروانه از مهر رخت در سوز و تاب

ماه را با آفتاب دیده ات دیدن خطا

شمع را پروانه خواندن پیش رخسارت صواب

آفتاب از مهر ماه طلعتت در تاب و تب

شمع چون پروانه پیش عارضت در اضطراب

با وجود شمع رویت کز قمر پروانه ی ئیست

آفتاب و ماه شاید گر بماند در حجاب

ماه اگر پروانه اش نبود ز شمع طلعتت

آفتاب آسا سپر بندازد از تیر شهاب

همچو پروانه ز سوز شمع در تاب اوفتد

آفتاب از ماه عارض گر براندازی نقاب

شمع رخسار تو گر پروانه جوید از هوا

آفتاب و ماه را یعنی که افتد بر تراب

ماه اگر پروانه ی نورش دهی از شمع روی

آفتاب خاوری گو تا ابد هرگز متاب

آفتاب روی چون ماهت چو طالع شد ز شرق

شمع چون پروانه مُرد از مهر و شد جانش کباب

ز آفتاب و ماه فارغ گردد آفاق ار دهد

شمع را پروانه رای شهریار کامیاب

ماه برج کبریا و آفتاب اوج ملک

شمع عالم تاب مه پروانه ی گردون جناب

آفتاب شرق و غرب اعظم جلال داد و دین

آنک شد پروانه ی شمع جلالش ماهتاب

شمع خور پروانه شاه کامران مسعود شاه

آفتاب ماه خرگه خسرو مالک رقاب

ماه برج معدلت آن کافتاب تیغ او

شمع را سوزد چو پروانه ز فرط التهاب

آفتاب ماه جاهش می دهد گیتی لقب

شمع مه پروانه می خواند سپهرش در خطاب

ایکه شد پروانه ی رای تو شمع اختران

آفتاب و ماه باید سایبانت را طناب

چون ز شمع دولتت پروانه گیرد آفتاب

چرخ توسن را ز ماه نو کند زرین رکاب

شمع بی پروانه ی حکمت ز مجلس محترز

ماه را بی آفتاب رایت از چرخ اجتناب

گشته از پروانه ات شمع سپهری مقتبس

کرده ماه از آفتاب خاطرت نور اکتساب

کار ماه رایت از پروانه ی رایت بلند

تیغ شمع از آفتاب انتقامت در قراب

بسکه چون پروانه سوزد پیش شمع از تاب دل

آفتاب از ماه خرگه تو باشد در عذاب

ماه را گشت آفتاب احتشامت نوربخش

شمع را پروانه ی رای تو شد نایب مناب

ز آفتاب و ماه بردی در جهانبانی سبق

شمع اقبال ترا پروانه گردیدی بخواب

گر ز شمع خاطرت پروانه یابد آسمان

آفتاب و ماه را سازد زر و سیم مذاب

شمع از پروانه ی بخت تو شد مجلس فروز

آفتاب از ماه خرگاه تو شد صاحب نصاب

کمترین پروانه ی شمع جلالت در جهان

آفتاب و ماه را بینم ز روی انتساب

تا نگیرد آفتاب از ماه نور از هیچ وجه

تا نتابد شمع از پروانه روی از هیچ باب

در چنان مجلس که باشد شمع را پروانه روح

آفتاب و ماه بادت باده و جام شراب

و آفتابش شمع عشرتخانه و پروانه ماه

آنک گردد از شراب مدحتت مست و خراب

آفتاب دولتت را ماه ذرّه تا بحشر

شمع جاهت را فلک پروانه تا یوم الحساب

شمارهٔ ۶ - فی الموعظه

لاف آزادگی از سرو سهی آید راست

که به نوخاستگی از سر عالم برخاست

در چمن غنچه ی دم بسته ی لب دوخته را

همه دلتنگی از آنست که در بند قباست

از هواکار دل خسته ما در گره است

کاب در سلسله از رهگذر باد هواست

موی از آنروی بتانرا ز قفا می باشد

که رخ خوب بسی فتنه و شورش ز قفا است

ناله ی بلبل شب خیز سحر خوان ز آنست

که دل خسته اش از طرّه شب پر سود است

نفس اماره همه کینه او با خردست

دزد پتیاره همه دیده ی او بر کالاست

کی کند گوش بآه سحر سوختگان

هر که در پرده سرا مستمع پرده سراست

نیکبخت آنکه جدا نیست ز اقبال و نشاط

گرچه آنکس که ازین هر دو جدا نیست جداست

گرنه بر وفق رضای تو رود حکم قضا

چه توان کرد که این هم چو ببینی ز قضاست

حرکات ملکی مقتضی آفت تست

ور فلک راست نگوید حرکاتش گویاست

داو عمر تو چو اکنون بتمامی برسید

مهره از چرخ نگه دار که کژ بازودغاست

با دو صد دیده نیارد که قدم راست نهد

این کهن پیر خرف گشته مگر نابیناست

خرّم آن غصّه که چون نیک ببینی شادیست

خنک آندرد که چون درنگری عین دواست

نه که هر شخص که مو بافته باشد علویست

نه که هر شَعر که آن تافته باشد والاست

هر کجا سنگدلی سرکش و بدگوهر هست

همچو کهسار سرش بر فلک از استعلاست

آبرویش رود از موج حوادث بر باد

آنک در عالم تفضیل و تبحّر دریاست

همچو خورشید کسی تیغ کشد بر گردون

که نه در گوهر او آب و نه در دیده حیاست

مشک تاتاری اگر زانک کند غمّازی

هیچ عیبش نتوان کرد که اصلش ز ختاست

دم از آوازه و آوا مزن و دم درکش

نای را بین که هم آوازه ی و نی را آواست

کوه نالنده ی آتش جگر خاک نشین

از گذار تو در افغان و تو گوئی که صداست

گر درین مرحله ات پای فرو رفت بگنج

مرو از راه که اینجا وطن اژدرهاست

دیده هر خون جگر کز فلک آرد در جمع

چون ببینی همه بر دفتر امکان مجراست

زین کهن چنبر آئینه وش زنگاریست

این همه زنگ که بر آینه خاطر ماست

مزن ای صدر اجل خیمه بصحرای امل

که اجل بر گذر و راه امل ناپیداست

ناقه بی قوّت وره دور و حرامی نزدیک

آب نایاب و هوا گرم و ترا استسقاست

چند نوبت ز نوا ساز فلک نشنیدی

که درین پرده کسی نیست که کارش بنواست

نقش ادوار سپهر ار بشناسی دانی

کاین مخالف نکند کار کسی هرگز راست

سخن راست زین واله ی دیوانه بپرس

طمع راستی از چرخ ستمگاره کراست

روز نخجیر و تماشا و سر صحرا نیست

زانک از نکبت ایام جهان پر نکباست

صبر ایوب طلب کن که ز کرمان خطرست

کشتی نوح بدست آر که طوفان بلاست

آن مسمّی که ندارد بجز از اسم وجود

کام اهل هنر و همدم اکسیر و وفاست

مسجد و صومعه ات را که عبادتگه تست

بوریا سازد و نفط ارز سر کبر و ریاست

عمر ضایع شده در خاک زمین می طلبد

پشت پیران جهاندیده ازین روی دوتاست

در نفس دل بدهی چون گل صد برگ بباد

گر بدانی که چو بویست که با باد صباست

باغ پیروز اگر این مزرعه ی خاکی بود

باغ پیروزی ما گلشن پیروزه نماست

قطب کومنزوی زاویه ی بالا شد

لاجرم کاروی از روی حقیقت بالاست

فلکا چند زنی ساز مخالف با من

گرچه دانم که مخالف نزند پرده ی راست

من بآهنگ غنای تو کی از ره بروم

زانک سرمایه ام از ساز تو تصحیف غناست

کوه اگر پیرهن زرکش والا نکند

در غم و غصّه ایام قبا از خاراست

خیز خواجو که نشیمن گه سیمرغ فنا

گر بدانی بحقیقت کمر قاف بقاست

شمارهٔ ۷ - فی نفی الممکنات و اثبات واجب الوجود

چرخ سرگشته ئی گدابیشست

دهر آشفته ئی دغا بیشست

راهب دیر شش در هفتم

هندوی نحس بی بها بیشست

وانک قاضی القضاة گردونست

مفتیی پیر پارسا بیشست

صفدر قلب قلعه ی قلعی

خونیی ترک بد لقا بیشست

مهد اعلی طارم علوی

شاهدی شوخ بی حیا بیشست

ارغنون ساز بزمگاه سپهر

مطربی مست بی نوا بیشست

تیر منشی که اعظم الوزراست

خواجه ئی از دوم سرا بیشست

ماه کو شد بشبروی مشهور

راه پیمای شهرها بیشست

این ثریا جبین عقرب دم

تو سنی تند باد پا بیشست

اختر روز کور شعبده باز

چشم بندی گرهگشا بیشست

صبح کو تاجدار آفاقست

زرگری سیمگون قبا بیشست

ابر اگر سر بر آسمان ساید

جامه دوزی کله ربا بیشست

بحر اگر دُر بدامن افشاند

قطره ئی از سرشک ما بیشست

آنچ زان چشم جان شود تیره

گرد این هفت آسیا بیشست

آنک خیلت صواب را شکند

یزک لشکر خطا بیشست

هرچه عقلت زنه فلک گوید

رمزی از منطق دها بیشست

و آنچ از خور زباب زر شنوی

فصلی از علم کیمیا بیشست

جان که شاهیست از ولایت قدس

والی ملکت ولا بیشست

دل که سلطان عالم جانست

عالم محمل جفا بیشست

نفس کو مبتلای خویشتنست

کشته ی تیغ ابتلا بیشست

تن که شد سرفراز ملک وجود

خسرو روح را لوا بیشست

قد که او جدول سویت راست

مسطر خطّ استوا بیشست

بدره ی رخ که سکّه مه از وست

وجهی از مایه ی بها بیشست

خط که آمد نجات را قانون

نسخه ی کلی شفا بیشست

سینه کو راز دار اهل دلست

صدری از صفّه ی صفا بیشست

سرخی اشک و زردی چهره

دعوی عشق را گوا بیشست

گر دو عالم کنند تملیکت

موجی از قلزم عطا بیشست

عمر باقی اگر کنی حاصل

فیضی از چشمه ی بقا بیشست

گنج قارون اگر شود واصل

بانگی از پرده ی غنا بیشست

هر که او تابع طبایع شد

همدم چهار اژدها بیشست

وانک او محرم حواس آمد

حرم پنج کدخدا بیشست

روضه کاسمی ز باغ رضوانست

شرط طاعات را جزا بیشست

شاخ سر سبز سدره و طوبی

گلشن قدس را گیا بیشست

نرگس طاس باز طشت فروش

دیده بان ره صبا بیشست

باده ی سال خورده ی جامی

کهنه پیری ز روستا بیشست

هر چه بر صفحه ی قدر بینی

حرفی از دفتر قضا بیشست

فرض کردم که مسجدت اقصیست

در خور نفط و بوریا بیشست

عمر دادی بباد و مینالی

که منالت کمست یا بیشست

بگذر از عمر و زنده دل می باش

عمر بادی روان فزا بیشست

تا کی از دیده ی جهان دیده

دیده جامی جهان نما بیشست

اشک خواجو کزو محیط نمیست

آبی از چشمه ی هوا بیشست

ملک هستی چو نیک درنگری

منزلی در ره فنا بیشست

از قضا هر چه می شود صادر

بر من خسته دل رضا بیشست

هر دم از بهر اجری و ادرار

دیده را با تو ماجرا بیشست

هر کرا حشمت و حشم کم نیست

چون ببینی غم و بلا بیشست

هر کجا دولتست و ملکت و مال

محنت و انده و عنا بیشست

با خود آ کز جهان و هرچه دروست

کرم و نعمت خدا بیشست

زین همه درگذر که صانع را

از همه مجد و کبریا بیشست

شمارهٔ ۸ - فی مدح المولی الاعظم السعید الشهید شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی طاب مثواه

چون درآئی بشکر خنده شکر آب شود

ور تکلم کنی از شرم گهر آب شود

ساکن منظر چشمم که جهان بین من اوست

پیش روی تو بهنگام نظر آب شود

گر بریزم قدح دیده زمین نم گیرد

ور برآرم نفس از سینه حجر آب شود

شب مهتاب ز سوز دل پر آتش من

شمع کافوری شب تاب قمر آب شود

مهر کو چشم و چراغ فلکش می خوانند

از تف آه منش پیه بصر آب شود

چون ببیند بگه آنک در آئی بسخن

شکر تنگ ترا تنگ شکر آب شود

صبحدم بیتو نخواهم که بر آرم نفسی

که اگر دم بزنم شمع سحر آب شود

مژه چون مدخل منظوم سرشکم خواند

مردم دیده ی سیاره شمر آب شود

از چه رو لعبت عمّانی چشمم هر دم

جامه ی موج برون آرد و در آب شود

پیش تیغ ستمت خشت دو سر خون گرید

نزد پیکان غمت تیر سپر آب شود

چون فروزنده شود روی تو ورای وزیر

از حیا چشمه ی رخشنده ی خور آب شود

شمس گردون معالی که ز تاب سخطش

کوه آهن دل زرّینه کمر آب شود

گوهر از آب شود حاصل و گاه غضبش

در دل تنگ صدف بار دگر آب شود

موج دریای کفش چون متلاطم گردد

میغ را چون گهر تیغ مقر آب شود

ایکه چون یاد سنان تو کند مادر دهر

نطفه از سهم در اصلاب پدر آب شود

چون بوصف کف و کلک تو حدیثی رانم

بحر در خوی فتد و لؤلؤ تر آب شود

قرص خود بر طبق چرخی سیمین سپهر

ز آتش طبع تو چون قرصه ی زر آب شود

دل فردوس بخندد ز نسیم کرمت

وز مهابت بر قهر تو سقر آب شود

پیر فرتوت جهاندیده ی گردون از سهم

پیش شمشیر تو در سنّ کبر آب شود

بگه کینه چو از قله برافرازی تیغ

کوه را ز آتش خشم تو جگر آب شود

اختر از بارقه ی طبع تو اخگر گردد

خرد از ذهن تو در باب هنر آب شود

ره نوردان محیط فلک سر زده را

چون عطای تو زند موج ممر آب شود

خصم تر دامن بی آب ترا گاه گریز

بسکه چون ابر کند گریه مفر آب شود

چون کنم یاد لب خنجر گیتی سوزت

آتش خاطرم از بیم خطر آب شود

قاف کو دایره ی مرکز خاک افتادست

گر بیابد ز نهیب تو اثر آب شود

روز هیجا که شود برق سر تیغ بمیغ

و آب گردد چو طبر خون و تبر آب شود

چون سموم نفس خصم تو جستن گیرد

بحر در جوش شود ز آتش و بر آب شود

باغ نه پیشگه شش چمن گیتی را

برگ از اشجار فرو ریزد و بر آب شود

کوه و در گرد سپاه تو بگیرد و ز سهم

کوه بر خاک زمین افتد و در آب شود

چون درفشنده شود بیلک آتش بارت

کوکب روشن این هفت سپر آب شود

این جواری لآلی وش آتش رخ را

تا برین نیل روان راهگذر آب شود

شمع اقبال همایون تو افروخته باد

تا بحدّیکه از و عقل بشر آب شود

شمارهٔ ۹ - فی مدح سلطان الاعظم جمال الملّة و الدین شیخ ابوسحق طاب ثراه

لعل شیرینت دهانرا لذت شّکر دهد

زلف پرچینت روانرا نکهت عنبر دهد

جان شیرین چون حلاوت از تو یابد دور نیست

گر لب لعلت دهانرا لذّت شکر دهد

سرو سیمین تو دل را مایل طوبی کند

لعل نوشین تو جان را شربت کوثر دهد

وصلت آن لذت دهد صاحبدلانرا بی رقیب

کز نزاهت مؤمنانرا غیبت کافر دهد

آتش مهر رخت در سینه های سوزناک

دوستان مهربان را حرقت مجمر دهد

عالم جان را دهد وصل روان افزای تو

آنچ از رتبت جهانرا حضرت داور دهد

خسرو اعظم جمال الدین کسری مرتبت

آنک کمتر مدح خوانرا حشمت نوذر دهد

شیخ ابواسحق یحیی دل که هنگام عطا

مفلس بی آب و نان را مکنت جعفر دهد

فیض ابر دست و تاب آفتاب جود او

آب و خاک بحر و کانرا قیمت گوهر دهد

آن سکندر فر که دائم از کمال تربیت

بنده ی بی خان و مانرا قدرت قیصر دهد

لطف او خاک گرانرا غیرت زمزم کند

عنف او آب روان را سورت آذر دهد

گرد نعل موکبش گر باد بر گردون برد

قلعه گیر آسمانرا زینت افسر دهد

ای سلیمان قدر حیدر دل که کمتر چاکرت

در وغا نوک سنانرا هیبت اژدر دهد

حکم تو باد سبک رو را زند در دیده خاک

عزم تو کوه گرانرا سرعت صرصر دهد

بر شکوهت شاید ار تیر فلک با صد گواه

خطّه امن و امان را نسخت محضر دهد

از جهان جائی که قدر صدر مرفوع تو یافت

گردش چرخ آن مکانرا زینت اختر دهد

صبحدم بادی که بر خاک گلستان بگذرد

نفحه ی خلق تو آن را نکهت عنبر دهد

تا که سلطان از پی قتل عدو هنگام کار

حفظ فرمان روانرا عدّت لشکر دهد

جاودان در حفظ عقل پیرمان تا روزگار

هر دمت بخت جوان را دولت دیگر دهد

شمارهٔ ۱۰ - فی النعت خلقاء الراشدین

کشتگان راه حق لاف از مسیحا می زنند

کوس وحدت بر فراز چرخ اعلی می زنند

هر زمان بنگر که بت رویان شادروان صنع

تاب در چین سر زلف سمن سا می زنند

خسروان عالم ابداع در ملک وجود

هر دم از کتم عدم تختی بصحرا می زنند

منشیان قدرت بیچون ز جرم آفتاب

بر مثال بی مثالی آل تمغا می زنند

نغمه سازان هزار آوای باغ کبریا

همچو بلبل در ترنّم راه عنقا می زنند

بسکه سرمستان راهش نعره ی اُنظر اِلیک

همچو موسی بر فراز طور سینا می زنند

بر درش گردنکشان روی اطعنا می نهند

پیش حکمش سروران بانگ سمعنا می زنند

مطربان بزم لاهوتی بهنگام صبوح

ساز الا بر ادای نغمه ی لا می زنند

مه رخان حلقه ی تهلیل بهر صید دل

چین لا در حلقه ی گیسوی الا می زنند

خستگان تیغ مهر سرمدی مانند شمع

در دل شب دم ز صبح سیم سیما می زنند

هر کجا بینند کان از جای می باشد برون

مالکان ملک وحدت خیمه آنجا می زنند

لشکر آرایان میدان دار دین احمدی

خیمه بر لشکر گه انا فتحنا می زنند

رخت او آدنی بدیوان آنی می آورند

گوی ما اوحی بچوگان فاوحی می زنند

مهریس بر سر منشور ختم انبیا

از پی انفاذ حکم آل طه می زنند

قیصران هفت قصر لاژوردی روز و شب

نوبت دین نبی در دیر مینا می زنند

از ضیافت خانه ی شرعش قدم بیرون منه

چون ندای دعوتش شرقاً و غربا می زنند

ساکنان روضه از رشح جنابش دمبدم

آب گل بر آتش رخسار حورا می زنند

زرگران انجم از احسان حیدر دور نیست

کر ززرّ جعفری اکلیل جوزا می زنند

چرخ را از حسرت مسمار نعل دُلدلش

میخهای آتشین در چشم بینا می زنند

شمع را چون زندگی از سرفشانی حاصلست

گر به تیغت می زنند ای دل بهل تا می زنند

زایران کعبه ی جان بین که با احرام دل

در ره تحقیق لبیک تولا می زنند

خازنان گنج عشق از بیم طرّاران عقل

قفل کتمان بر سر صندوق افشا می زنند

دل برین منزل منه زیرا که قطّاع الطریق

راه وامق بر در خرگاه عذرا می زنند

سرمکش بر قلب دانش زانک صعلوکان دور

در صف حکمت سنان بر پورسینا می زنند

مهر این پیران روئین تن چرا ورزی از آن

کاتش کین در نهاد پیر و برنا می زنند

افسر جمشید بر فرق فریدون می نهند

تخت ذوالقرنین بر ایوان دارا می زنند

دُر فروشان جواهر خانه ی امید را

مهر حرمان بر در درج تمنّا می زنند

تا درین بستان طمع در دسته ی گل بسته ایم

عندلیبان هر نفس گلبانگ بر ما می زنند

عیب نتوان کرد اگر مجنون خرمن سوز را

آتش سودای لیلی در سویدا می زنند

مصریان جان عزیز از عشق یوسف می دهند

وز جهالت خنده بر اشک زلیخا می زنند

باده می نوشند و منع باده نوشان می کنند

جان بلب می آورند و دم ز عیسی می زنند

فیلسوفان چراغ افروز قصر قیصری

از چه معنی سنگ بر قندیل ترسا می زنند

تا مگر لؤلؤ لالای مراد آید بدست

چشمهای رود بارم راه دریا می زنند

شبروان ناله ی گردون نوردم هر نفس

رخت در ارکان هفت ایوان خضرا می زنند

طائران آه عالم سوز من پروانه وار

خویش را هر لحظه بر شمع ثریا می زنند

کوه را از خون چشمم خرقه دوزان سحاب

پاره های لاله گون بر دلق خارا می زنند

خاک پای آن کسانم کز سر دیوانگی

پشت دستی بر جهان بی سر و پا می زنند

ضرب را خواجو نوازش دان بحکم آنک چنگ

آنزمان بر ساز می آید که او را می زنند

شمارهٔ ۱۱ - فی منقبة اسدالله الغالب علی بن ابیطالب سلام الله علیه

وجه برات شام بر اختر نوشته اند

و اموال زنگ بر شه خاور نوشته اند

مستوفیان خسرو کشور گشای هند

بر باختر مواجب لشکر نوشته اند

در باب ظلمت آنچ خضر نقل کرده است

بر گرد بارگاه سکندر نوشته اند

مضمون روزنامه خورشید خاوری

بر کارنامه ی مه انور نوشته اند

دیوانیان عالم علوی بمشک ناب

واللیل بر حواشی دفتر نوشته اند

کتابیان رقعه نویس سواد شام

والنجم بر صحایف اختر نوشته اند

بر گرد روی شاهد مشگین عذار چرخ

از شب خطی سیاه معنبر نوشته اند

دانی که چیست اینکه خطیبان آسمان

برطرف هفت پایه ی منبر نوشته اند

یک نکته از مکارم اخلاق مرتضیست

کانرا برین کتابه بعنبر نوشته اند

در معنی فضیلت داماد مصطفی

پیران هفت زاویه محضر نوشته اند

منظومه ی محبت زهرا و آل او

بر خاطر کواکب ازهر نوشته اند

دوشیزگان پرده نشین حریم قدس

نام بتول بر سر معجر نوشته اند

انجم کلام مرتضوی راز راه یمن

برگرد این رواق مدوّر نوشته اند

بر هفت هیکل فلکی هر دعا که هست

آن از زبان صاحب قنبر نوشته اند

رمزی که در مطاوی طومار کبریاست

بر نام اهل بیت پیمبر نوشته اند

آن آیتی که نقش طوامیر نصرتست

بر رایت کُشنده ی عنتر نوشته اند

وصف خدنگ چار پر جان شکار او

مرغان معنوی همه بر پر نوشته اند

از دست و پنجه اسدالله کنایتیست

حرفی که بر جبین غضنفر نوشته اند

نامش نگر که قلعه نشینان موسوی

مهر گشاد بر در خیبر نوشته اند

نعتش نظاره کن که رها بین عیسوی

بهر شرف بر افسر قیصر نوشته اند

القاب عالیش ز پی اکتساب قدر

بر سقف چار صفّه ی شش در نوشته اند

ابیات شوق آنک نبی را برادرست

اجرام بر روان چو آذر نوشته اند

بابیست از فضائل از هر چه چار فصل

این هفت کهنه پیر معمّر نوشته اند

نقشش به کارگاه ملک بر کشیده اند

مدحش ببارگاه فلک بر نوشته اند

مه پیکران طاق زبرجد محامدش

بر یاره و نطاق دو پیکر نوشته اند

لشکر کشان عالم جان نام دُلدلش

بر کوهه های زین تکاور نوشته اند

صنعت گران چرخ بزر وصف ذوالفقار

بر تیغ خور نوشته و در خور نوشته اند

خنجر کشان صف شکن خیل مهر او

بر آفتاب نعل بها زر نوشته اند

ذکر غبار درگه آن میر هاشمی

شاهان سرفراز بر افسر نوشته اند

در گوش ما مدایح شبّیر خوانده اند

بر جان ما مناقب شبّر نوشته اند

وادرار ما که دیده رساندی بخون دل

امسال بر ولایت حیدر نوشته اند

آنرا که سر فدای هوای علی نکرد

یارب ز حادثات چه بر سر نوشته اند

ای بس که هفت کشور گردون بیک نفس

مردان راه او بقدم در نوشته اند

اشعار من که مادح اولاد حیدرم

هم بحر مشق کرده و هم بر نوشته اند

فردوسیان حدیث روان بخش عذب من

در روضه بر حوالی کوثر نوشته اند

وز شوق مدحتش سخنم ساکنان مصر

بر کوزه ی نبات بشکّر نوشته اند

چونست کز حوادث دوران روزگار

هر دم بنام من غم دیگر نوشته اند

دردی که بر دفاتر تقدیر مثبتست

گوئی ز بهر این دل غمخور نوشته اند

عمّانیان حکایت بحرین چشم من

بر جام زر بباده ی احمر نوشته اند

شادم بدین که بر صفحات عقیدتم

شرح خلوص آن شه صفدر نوشته اند

خواجو کمال نامه ی مستان حیدری

بر جان عارفان قلندر نوشته اند

کرّ و بیان ستایش ابکار خاطرت

بر چشمهای روشن اختر نوشته اند

زنهار غم مخور که بر اوراق سرمدی

بهر تو فتحهای موّفر نوشته اند

شمارهٔ ۱۲ - فی الموعظه

مشو بملک سلیمان و مال قارون شاد

که ملک و مال بود در ره حقیقت باد

کنند خلق جهانت چو سوسن آزادی

اگرچه سرو سهی گردی از جهان آزاد

کجا به دست تو افتد ممالک جمشید

بدین صفت که نگینت بدست دیو افتاد

ازین سراچه ی خاکی در طمع دربند

چرا که هیچکس از وی ندیده است گشاد

جهان سفله اگر با کسی وفا کردی

ز کیقباد کجا منتقل شدی بقباد

کسی که آمد و بنهاد رسم سرداری

بعاقبت نشنیدی که رفت و سربنهاد

اگر عمارت شدّاد شد بهشت برین

ببین که بر چه طریقش بهشت و شد شدّاد

به پیر زال جهان دل مده که در همه عمر

نبوده است دمی پور زال ازو دلشاد

مگو حکایت شیرین که خسرو از غم او

هلاک گشت بتلخی و جان شیرین داد

خروش و ناله بر آید ز کوه سنگین دل

گرش بگوش رسد شرح محنت فرهاد

چو خسروان جوانبخت صید گور کنند

سپهر پیر ز بهرام گورش آید یاد

اگر خلیفه نه چشمش ز خاک پر بودی

ز دیده دجله براندی ز حسرت بغداد

بتاب از آن گل سوری چو باد بستان روی

که این عروس نکردست خوی با داماد

بیاو برگ سفر ساز و زاد ره برگیر

که عاقبت برود هر که او ز مادر زاد

ازین دریچه بنا کام درفتد مزدور

وزین حظیره بناچار بگذرد استاد

هر آن بنفشه که بینی ببوستان خواجو

بود ز چین سر زلف لعبتی نوشاد

غلام همت آنم که بهر راحت خلق

نهد چو بانی این بقعه گوشه ئی بنیاد

که هر کسی که در اینجا برآورد نفسی

دعا کند که فلان را خدای خیر دهاد

درین کتابه تو هم گر نظر کنی روزی

بگو که قائل این قطعه غرق غفران باد

شمارهٔ ۱۳ - یشکو دهره

کار من آشفته گشت از روزگار

باد چون من روزگار آشفته کار

من چنین رنجور از رنجم بتر

درد تنهائی و هجر و انتظار

همچو موئی گشته ام در تاب و تب

همچو زیری گشته ام زار و نزار

مردم چشمم بصبح اختر فشان

چشم خونبارم به شب اختر شمار

چون دوایم نار و آب نار شد

شد دلم پر نار و اشکم آب نار

گرچه زانسانم که بادم می برد

کی برد بادم بسوی آن دیار

هست بیرون از شمارم درد دل

وین شب تنهائیم روز شمار

همچو خاک افتاده ام بر رهگذر

همچو آتش مرده ام زین رهگذار

رنج خاطر همچنان دور از شما

برقرار خویش و در دم بیقرار

زیر پهلویم همه جولان مور

گرد بالینم همه دوران مار

اوفتاده در میان خاک سر

دست شسته از وجود خاکسار

کسوت عمر مرا بدریده بود

جامه ی جان مرا بگسسته تار

آه سردم چیره در تبهای گرم

روز عمرم تیره چون شبهای تار

از رفیقان کس نبینم بر یمین

وز شفیقان کس نیابم بر یسار

هیچکس دستم نگیرد جز طبیب

کو کند گه گه ببالینم گذار

در گلستان هیچ مرغی نیست کو

بر من مسکین بموید جز هزار

بر سر از نازک دلان مهربان

ابر را بینم که باشد اشکبار

زین همه درمان وفاتم سودمند

زین همه دارو مماتم سازگار

ای مسیحا آخرم بادی بدم

وی خضر از ظلمتم آبی بیار

شد زمام اختیار از دست من

بختیار آنکس که دارد اختیار

نیست در همیان چو رویم هیچ زر

نیست در آفاق چون من هیچ زار

باد الوندم نسیم بوستان

واب رود آور شراب خوشگوار

خانه چشمم پر از خون جگر

زین دو لالای سیاه سوگوار

بخت من در خواب و هر شب تا بروز

چشم بیدارم شده کوکب نثار

از ضعیفی رفته خواجو از میان

وز ملامت کرده خلق از وی کنار

تا بغربت در نمانی ای پسر

بر غریبان رحمت آور زینهار

کانچه با من کرد دور آسمان

و آنچه من دیدم ز جور روزگار

گر بمانم با تو خوانم یک بیک

ور نمانم این بماند یادگار

خاک آذربایجان آذربجان

در زند ای دوستان الاعتبار

خطّه ی تبریز جز تب خیز نیست

الحذارای نیکبختان الحذار

خاک کرمان جبّذا آن گلستان

واب ماهان خرمّا آن جویبار

سنگ او پیروزه است و خاک زر

دشت او خلدست و صحرا لاله زار

نیش او نوش و هوایش معتدل

راغ او باغ و خزانش نوبهار

منزل شهزادگان نامور

مسکن آزادگان نامدار

بانی او اردشیر بابکان

والی او یزدجرد شهریار

تختگاه خسروان کامران

بارگاه سروران کامکار

یا رب آن خاک و هوا را تا بحشر

ز آتش و آب هوان محروس دار

شمارهٔ ۱۴ - یمدح المولی الاعظم السعید الشهید شمس الحق و الدین محمود صاین قاضی مکتوبا علی کتابه قصره

تبارک الله ازین قصر آسمان مقدار

که روبد از سر بامش فلک بدیده غبار

فراز شرفه ی او ماه قبّه ی سیمین

درون غرفه ی او مهر شمسه ی زرکار

فرشته را ز هوا در حریم او پرواز

ستاره را ز شرف براساس او رفتار

چه طارمست که گیرد ز هفت گردون باج

چه روضه است که دارد ز هشت جنت عار

سپهر سر زده بر آستانه اش خاشاک

نجوم ثابته بر آسمانه اش مسمار

هواش مشک فشان کرده صبح را رنجور

فضاش غالیه بو کرده شام را ز بخار

ز اطلس فلک سیمگون زر کارش

مهندسان قضا کرده شقّه های ازار

ز عکس جدول پیروزه ی کتابه ی او

گرفته آینه ی چرخ چنبری زنگار

شه سپهر درو ساقئی قدح گردان

مه منیر در او خادمی پری رخسار

چو زلف لاله رخان حسن سنبلش در تاب

گلش چو گلشن رضوان عری ز شوکت خار

اگر نمونه ی باغ بهشت می طلبید

نظر کنید درین روضه یا اولی الابصار

بآب زر لقب آفتاب اوج جلال

نگاشته خور عالم فروز بر دیوار

سپهر مهر کرم شمس داد و دین محمود

که گِرد مرکز حکمش کند زمانه مدار

کمینه چاکر فرّخ لقای او اقبال

کهینه بنده ی شادی فزای او دینار

بفرّ عاطفتش بازوی امید قوی

بیمن مکرمتش پهلوی نیاز نزار

زبان خنجر او باب فتح را مفتاح

ضمیر روشن او نقد فضل را معیار

همای چتر همایون همتش را بین

چهار گوشه ی عالم گرفته در منقار

اگرچه قیصر قصر فلک جهانگیرست

بر آستانه ی او رومئیست مشعله دار

زهی سپهر جنابی که مشتری بر چرخ

بفال سعد تو پر گرد می کند بازار

صبا چو دم زند از بوستان احسانت

دهان غنچه پر از زر شود به فصل بهار

ز دست جود تو گیتی کند قبا هر دم

لباس موج گهر دوز آبگون بحار

سپیده چون مدد از نور خاطرت یابد

ز روی دهر بشوید سیاهی شب تار

اگر به قلّه  برآئی و بر فرازی تیغ

در اوفتد ز کمر آفتاب شیر سوار

وگر بدیده ی کین در فلک نگاه کنی

چو تیغ مهر شود چشم ابر آتش بار

صدای حلم تو چون در جهان زند از رشک

بخون لعل جگرگون شود دل کهسار

برای حلق حسود تو حلقه سازد چرخ

دو ریسمان سپید و سیاه لیل و نهار

صغیر مدح تو زان می زنم که می بینم

چو عندلیب بباغ مناقب تو هزار

اگر نه نکهت انفاس مدحتت بودی

گلی ز گلشن طلبم نیامدی بر بار

همیشه تا بسیاهی و خامه ی شب روز

زمانه نسخ کند روزنامه ی اعمار

چو خامه هر که ز خطّ تو سر بگرداند

شکسته خاطر و سرگشته باد چون طومار

شمار دور باقی ترا عدد چندان

که حصر آن نکند کس مگر بروز شمار

شمارهٔ ۱۵ - فی الموعظه

چون مقام عبرتست این منزل ناپایدار

پیر عقلت چند گوید کای جوان الاعتبار

بر سر تخت از چه معنی ایمنی از داروبند

زانک تختت چون ببینی سر بسر بندست و دار

مال دانی چیست مار و گنج کنج عافیت

گرچه هر گنجی که باشد کی بود خالی ز مار

کام دلها جوی تا گوید جهانت کامجوی

یار شهری باش تا خواند سپهرت شهریار

گر زبردستی و داری دامن دولت بدست

در گذر از جرم و جرم از زیردستان درگذار

هست دنیا تیره غار و همدمانت اژدها

بخردان هرگز شمارند اژدها را یار غار؟

زینهار ای دل کزین زنهار خواران رخ بتاب

زانک از زنهار خواران کس نخواهد زینهار

چون کمر تا کی کشند از بهر سیمت در میان

وقت آن آمد که چون سیم از کمرگیری کنار

گاه گاهی دانه ئی در پیش این موران فشان

وقت وقتی غوره ئی در چشم این کوران فشار

دشمنانرا دوست گردان دوستانرا دوست کام

خصم را مشفق مدان و دوست را دشمن مدار

از بدان نیکی چه داری چشم و از نیکان بدی

زانک از گل تازه روئی آید و تیزی زخار

هر که او از سر برآید پای بر فرقش منه

وانک او از پا درآید پای او از گل برآر

در زمان محنت ار بر سر نهندت تیغ تیز

سر متاب و پای برجا باش همچون کوهسار

ور در آید روز دولت موج هستی کوه کوه

تا ز خودبینی نگردی غرقه در خود چون بحار

پند خواجو کار بند و وعظ او در گوش کن

کاین گهر را حیف باشد گر نسازی گوشوار

شمارهٔ ۱۶ - فی مدح شهریار الاعظم مبارز الحق و الدین محمد و تهنیة یوم تطهیر اولاده

بوقت صبح چو سیمرغ آتشین شهپر

ز زیر بال مرصّع نمود بیضه ی زر

بنیمروز رساندند منهیان افق

نوید رایت منصور خسرو خاور

شه سنان کش گیتی گشای انجم را

پدید شد ز کمین گه طلیعه ی لشکر

قمر که چشم و چراغ ستارگان آمد

بسوختنش ز تف تیغ مهر پیه بصر

فلک شقایق سیراب ریخت بر سنبل

زمان بیضه ی کافور سود بر عنبر

شدم چو مرغ سحر در چمن نشیمن ساز

چو لاله ساغر گلگون بدست و می در سر

نگار زهره جبینم به پیشباز آمد

چو آفتاب نهان گشته در زر و زیور

فکنده سایه ز ابر سیاه بر خورشید

کشیده دایره از مشک ناب گرد قمر

بزلف پست فرو بسته کار بر ریحان

بچشم مست زده راه خواب بر عبهر

ز خنده ی نمکینش برفت قدر نبات

ز پسته ی شکرینش بریخت آب شکر

چه گفت گفت که هر خدمتی که دست دهد

برسم تهنیت خسروی بجای آور

چرا چو لاله ی حمرا کنی بطرف چمن

ز خون دل می یاقوت رنگ در ساغر

روا بود تو چو سوسن خموش و از هر سوی

زبان بمدح سرائی گشوده مرغ سحر

کنون که جشن شهنشاهیست و روز ختان

ز درج طبع بر آور عقود لؤلؤ تر

ببزم شاه برافشان و روی عذر بنه

چرا که روی نهادن بکعبه اولیتر

ز گِرد بالش مهر و سپهر بین کایام

فکند مسند و بنهاد طشت خاکستر

بسوخت صبح جهانتاب آتشین رخسار

کتان روسی مهتاب را بآتش خور

اگرچه قطب فلک قابل تحرّک نیست

درآمدست بچرخ از نوای خنیاگر

سپهر پیر نگر از اشعه ی خورشید

بدست میل زر و بسته بر میان میزر

مخدّرات شبستان چنبری بر بام

نقاب بسته و پوشیده چهره در چادر

عروس حجله ی گوهر نگار زنگاری

نظر گشوده ز بهر نظاره بر منظر

شمیم یاسمن آورده از ارم پیغام

نسیم باد صبا داده از بهشت خبر

فلک که مجمره گردان مجلس اعلیست

نهاده عود قماری بر آتشین مجمر

بدفع چشم بد چرخ شمس مدخنه سوز

ستاره ریخته همچون سپند بر آذر

چو ختنه سور شهنشاه شرق خواهد بود

شود به دیده گهرپاش و درفشان اختر

سپهر مهر جلالت مه سپهر جلال

گل حدیقه ی شاهی شه ستاره حشر

چراغ چشم سلاطین عصر شاه شجاع

که آسمان سزدش تخت و آفتاب افسر

دگر تذرو گلستان مملکت محمود

که بنده ی در او ننگ دارد از سنجر

بخوان دعائی و چون صبح در دم از سر صدق

وز آفتاب چو عیسی بدان دعا بگذر

وگر چنانک ندیدی فضای روضه ی قدس

بیاد حضرت اعلی شهریار نگر

زبان ناطقه در بندو گوهر افشان کن

زبان خامه ی منطیق محمدت گستر

بمدح داور دور زمان مبارز دین

پناه ملک و معین ملوک و کهف بشر

ورت ببحر معانی سفینه حاجت نیست

روان چو آب بخوان این قصیده را از بر

که ای ضمیر تو خورشید آسمان هنر

همای رایت تو مرغ آشیان ظفر

کمینه بنده ی رایت ز هندوان چیپور

کهینه خادم قصرت ز رومیان قیصر

سرای قدر ترا یک سراچه در دهلیز

چهار صفّه نه طاق دایر شش در

ز بیم تیغ مگر بستگان درگاهت

بخون لعل فرو رفته کوه تا بکمر

همای چتر ترا آفتاب در سایه

کمند حکم ترا کاینات در چنبر

زهی مبارز کشورستان ملکت بخش

خهی شجاع تهمتن تن فریدون فر

جز این جناب امارت مآب ملک پناه

مکوّنات ندارند ملجائی دیگر

زمانه قرطه ی گلریز فستقی هر سال

باهتمام تو تشریف می دهد بشجر

شود ز آینه ی دولت تو زنگ زدای

سپهر صیقلی سالخورد آینه گر

ستارگان چو ز بحر کفت سخن رانند

شود طبقچه ی سیمین چرخ پر گوهر

حدیث دست گهرپاش خود ز دریا پرس

اگر چنانکه نداری ز طبع من باور

سرور کی شود از خاک درگه تو جدا

عرض چگونه تواند جدا شد از جوهر

بهشتیان اگر از ساغر تو یاد کنند

ز چشمشان برود آب چشمه ی کوثر

ورا ز زبان حسام تو نکته ئی گویند

جدا شود ز هیولی تعلّقات صُور

میان آتش کین بین که لاله ی سیراب

از آب تیغ تو سر برزند چو نیلوفر

چو بر کمر فکنی رخش خاره فرسا را

ز قله گرد برآری بنعل که پیکر

در اوفتد سپر از دست چرخ روئین تن

اگر چو رستم دستان بر آوری شش پر

زمانه چون تو ز گرد سپه برون آئی

گمان برد که ز ظلمت بر آمد اسکندر

اگر چنانک نه نعلش بر آتشست هلال

ز مهر سمّ سمندت چرا شود لاغر

گرش بمعرکه حفظ تو دستگیر آید

سپهر سرزده را سرزنش کند خنجر

ورش عتاب تو خواهد که پایمال شود

کنند صف شکنان نعل مرکب از مغفر

چو ارغنون مدیح تو آورم برساز

ز چنگ زهره ی زهرا فرو فتد مِزهر

بزن سریر ایالت ببارگاه جلال

که آفتاب ببرج شرف بود در خور

مقیم تا نبود دور آسمان محصور

مدام تا نبود قطب چرخ بی محور

دوام عمر تو چون دور باد دور از حصر

چو قطب چرخ مبادت ز روزگار خطر

چو حلّ و عقد جهان در کف کفایت تست

غم جهان چه خوری از جهان و جان بر خور

طرب فزای و خزائن گشای و گوهر بخش

شراب نوش و گل افشان کن و روان پرور

شمارهٔ ۱۷ - و له ایضاً

ای باقبال تو با برگ و نوا خرس و خروس

وی خرد خوانده بداندیش ترا خرس و خروس

قهر و لطفت چو مؤثر شده در ملک وجود

زشت روی آمده و خوب لقا خرس و خروس

غضب و عنف تو چون کرده تصور دد و دام

مانده در سلسله ی خوف و رجا خرس و خروس

طبعت ار چشم تغیر فکند در عالم

تاجدار آید و پشمینه قبا خرس و خروس

خصمت ارشیر سیاهست و گر باز سپید

بهمه رنگ بود در بر ما خرس و خروس

اگرش کسوت پر طاس و قبای فنکست

خواندش اختر پیروزه وطا خرس و خروس

ور شود سرو خرامنده ی بستان جلال

برکنندش ز زمین همچو گیا خرس و خروس

آفرینش همه در رقبه ی فرمان تواند

از مه و ماهی و فیل و پشه تا خرس و خروس

در طربخانه ی بخت تو ز خوش نغمه ی چرخ

از مه و مشتری افزون ببها خرس و خروس

نبود هیچ عجب گر ز ره شهوت و آز

بازگردند بدوران شما خرس و خروس

رنج بدخواه ترا روی شفا نیست مگر

فضله ی خویش دهندش بدوا خرس و خروس

بستن و خستن و بگرفتن و کشتن خواهد

دایم از بهر حسودت ز خدا خرس و خروس

گر شود عنف تو از راه تحکّم مانع

نروند از عقب حرص و هوی خرس و خروس

عاقلان جمله برینند که ممکن باشد

گر بعهد تو شوند از عقلا خرس و خروس

دشمن خیره سرت چون بقفا کشته شود

همچنان کینه کشندش ز قفا خرس و خروس

بد سگالان ترا تا بنشانند از پای

ننشیند دمی از سرپا خرس و خروس

چونکه افضال تو بر سائر و طائر تابد

فضال آیند ز عالم بذکا خرس و خروس

ور زرای تو بیابند فروغی گردند

پورسینا و سنائی ثنا خرس و خروس

هر که بدگوی تو باشد مدهش در دل راه

که بدریا نتوان کرد رها خرس و خروس

کی زمن دست بدارند که هرگز نکنند

رقص و رامشگری از باد هوا خرس و خروس

چه ردیفست که از بنده طلب داشته اید

که نگفتست کسی از شعرا خرس و خروس

من درین شهر نه بازی گرم و مرغ فروش

که بود خاطر من اینهمه با خرس و خروس

مدعی گو برو و هرچه توان گفت بگوی

که بود هرزه رو و هرزه درا خرس و خروس

سخنم بحر محیطست و از و می دانم

که نیارند برون شد بشنا خرس و خروس

بنگر این عرصه که بر وی زده ام خیمه نظم

همه پیرامن او ساخته جا خرس و خروس

تا از این دامگه شش در خاکی نبرند

ره بنه بارگه و هست سرا خرس و خروس

عیش بدخواه تو آن باد که در پرده ی جان

بودش چنگ زن و پرده سرا خرس و خروس

شمارهٔ ۱۸ - یمدح الشیخ الاعظم سلطان المشایخ مرشد الحق و الدین ابواسحق الکازرونی قدّس الله سرّه

زهی سپهر برین متکّای بواسحق

فراز کنگره ی عرش جای بواسحق

شکوفه ی چمن بوستانسرای هدی

بهار باغچه ی کبریای بواسحق

ز اطلس فلک نیلگون برآورده

زمانه پرده ی خلوتسرای بواسحق

شکسته مهچه ی خرگاه صبح زرّین تاج

ز قبّه ی علم سد ره سای بواسحق

روان که چشمه ی آب حیوة مشرب اوست

شنیده زاب خضر ماجرای بواسحق

محرّران سماوی بآب زر کرده

نشان حکم ممالک گشای بواسحق

خرد که دعوی ادراک می کند قاصر

ز درک حالت حیرت فزای بواسحق

ملوک ملک معانی که اهل توحیدند

همه بعالم معنی گدای بواسحق

نهال سد ره گیاهیست در حظیرة قدس

ز باغ رفعت بی منتهای بواسحق

قمر که کاسه ی سیمین مطبخ فلکست

سکوره ئیست زخوان سخای بواسحق

درست مهر دهد آسمان و در هم ماه

بنذر حضرت جنّت نمای بواسحق

جهان که قلزم هستی عبارتیست ازو

بود نمی ز محیط عطای بواسحق

ز بهر کسب شرف شمسه ی سراچه ی بام

فتد چو سایه بزیر لوای بواسحق

شگفت نبود اگر کوه می شود نالان

بکازرون ز هوای لقای بواسحق

کسی که زیر چراغ فلک بود داند

که هست نور مه از شمع رای بواسحق

چو راند کوکبه ی مرشدی بصوب حجاز

گرفت مروه از آنگه صفای بواسحق

بسا که چرخ برآمد بگرد گوی زمین

بدان هوس که شود خاکپای بواسحق

خنک شمامه فروش نسیم باد سحر

که می زند دم سرد از هوای بواسحق

ز ملک هر دو جهان گر فزون نهند رواست

شهان تخت ولایت ولای بواسحق

اگر بخویش نباشم غریب نبود از آنک

بود غریب ز خویش آشنای بواسحق

تذرو خوش نفس باغ طبع خواجو بین

که هست مرغ مدایح سرای بواسحق

شمارهٔ ۱۹ - یمدح الامیر الاعظم الشهریار المعظّم خسرو الغازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد بن مظفر زیدت معدلته

شاید ار ساید علم زین فتح سر بر آسمان

کز فرح اقبال را بر هم نمی آید دهان

منکشف شد سرّ توتی الملک بر ابنای دهر

منتشر شد رمز جاء الحق در اقطار جان

معنی انا فتحنا می دهد سیاره شرح

رایت نصر من الله میکند گردون بیان

می زند اورنگ پهلو از ترفّع با فلک

می کشد افسر سر از گردنکشی بر فرقدان

باده ی نوشین روان در ده ز جام جم که باز

عدل خسرو تازه کرد آوازه ی نوشیروان

چرخ می نازد بدور تاج بخش بحر و بر

ملک می بالد بعهد شهریار انس و جان

سوسن آزاده را بنگر ز روی بندگی

در مدیح داور دور زمان رطب اللّسان

رستم سرخاب گیر و بیژن دستان فرود

خسرو کسری نشین و کسری خسرو نشان

دین یزدان را مبارز شمع ملت را فروغ

حیدر ثانی محمد خضر کیخسرو مکان

کهترین دربان ایوان جلالش اردشیر

کمترین فرّاش شادروان قدرش اردوان

هفتمین قصر سپهرش یک رواق از بارگاه

هشتمین باغ بهشتش یک چمن در بوستان

دوخته بر دامن درگاه او خیاط صنع

چرخ اطلس را بخیط الشمس همچون پرنیان

خرده ئی از خوان جودش گرده ی خورشید و ماه

قطره ئی از ابر دستش حاصل دریا و کان

کوه آهن چنگ را در دل بجوشد خون لعل

چون بکه پیکر براندازد ز کین بر گستوان

پیش رای عالم آرایش بود روشن چو روز

هرچه انجم را بود در پرده ی اخفا نهان

بر نیاید اختری مثلش ز برج کبریا

بر نخیزد گوهری شبهش ز کان کن فکان

موهبت با طبع او چون مهر و مه شد مجتمع

منقبت با ذات او چون ملک و دین شد توأمان

ای ذباب بارگاهت طغرل زرّین جناح

وی تذرو گلشنت عنقای مغرب آشیان

حزم هشیار تو عقل کاردانرا پیشوا

بخت بیدار تو ملک معدلت را پاسبان

چشمه ی آب سنانت آبگاه پیل مست

ترکش تیر خدنگت سینه ی ببر بیان

نیزه ی گیتی گشایت شد امل را دیده دوز

خنجر هندی زبانت شد اجل را ترجمان

چون قلم می راند رمزی از زبان تیغ تو

دردمش خون سیه جاری شد از تیغ زبان

با فروغ خاطرت خورشید گو هرگز متاب

با کمال رتبتت جمشیدگو هرگز ممان

بحر و کانرا از خزاین منقطع گشتی امید

گر نکردی خازن گنجینه ی جودت ضمان

راس راهست از سماک رامح رمحت هراس

و اهرمن را از شهاب ثاقب تیرت هوان

روز کین کز سهم نوک ناوک شیر افکنت

گاو گردون منهزم گردد ز راه کهکشان

چون بپرواز آید از هر سو عقاب چار پر

در خروش آیند از هر گوشه زاغان کمان

گردن افرازان سرکش را گران گردد رکاب

ناوک اندازان پر دل را سبک گردد عنان

بیدبرگ بوستان کین که نامش خنجرست

در کف گردان شود مانند شاخ ارغوان

چون مگس کافتد مقید در بیوت عنکبوت

در گره های زره بینند لرزان مرغ جان

نای رزمی از دل آتش فروزان در نفیر

کوس حربی از نهیب جنگجویان در فغان

نیلگون گردد سپهر از گرد مرکب چون زمین

نیلگون گردد هوا از دود دم چون آسمان

دهر داهی را شود اجزای خاکی توتیا

چرخ کحلی را بود چشم جهان بین سرمه دان

رزمگه باشد ز تاب حمله و طوفان خون

قلزم دوزخ بخار و دوزخ گردون دخان

از مهابت آب گردد زَهره ی ببر دلیر

وز سیاست آتش افتد در دل شیر ژیان

قلعه گیرانرا شود قالب پر از خشت دو سر

پر دلانرا غرقه ی دریای خون گردد روان

بستگان آرندشان همچون نهنگان برکنار

خستگان گیرندشان همچون پلنگان در میان

از صف هیجا بمیدان در جهانی باد پای

همچو روئین تن که آرد تاختن بر هفتخوان

چرخ سرکش زیر پای و فرق فرقد زیر پی

بحر زاخر زیر دست و برق بارق زیر ران

آید از نعل سمندت لرزه در پشت زمین

و افتد از بند کمندت عقده بر دور زمان

چون ببیند تاب تیغ آتش افشانت زرشک

آب گردد در کف بهرام خنجرکش سنان

شیر چرخ چنبری ای بس که یابد سرزنش

چون شود بر وی عمود گاو سارت سرگران

از شرف قاضی دیوان کواکب را قضا

شقّه ی رایات میمون تو سازد طیلسان

خنجرت شیر فلک را بر شکافد حنجره

توسنت گاو زمین را سرمه سازد استخوان

از غبار خاره سایان سپاهت در نبرد

قیرگون گردد بیک ره قیروان تا قیروان

فرش غبرا گردد از خون یلان گلگون بساط

طارم خضرا رود در زیر نیلی سایبان

بر زبان باشد سخن وقت ثنایت کامکار

در دهان گردد زبان گاه دعایت کامران

تا برین عالی حصار شش در پیروزه زنگ

خرگه زرین زنند از بهر شاه اختران

خسرو مشرق که شاه اخترانش می نهند

بادت از روی شرف خاشاک روب آستان

چون سکندر تابع حکم تو ملک شرق و غرب

چون خضر یزدان عطایت داده عمر جاودان

شمارهٔ ۲۰ - یمدح الشیخ العالم قدوة الاوتاد و الاقطاب سیف الحق و الدین الباخرزی قدس الله روحه

دوش چون سیمرغ زرّین کوه بر قاف آشیان

آمدند از هر طرف مرغان شبخوان در فغان

شیشه ی شفّاف گشت از دوده ی ظلمت سیاه

و اتش نشّاف شد در شیشه ی شامی نهان

بسکه موج قیرگون برخاست از دریای قار

قیر فام آمد جهان از قیروان تا قیروان

عنبر خادم سر صندوق جوهر برگشاد

تا مرصّع کرد گردون لاژوردی پرنیان

مصریان از نیل بگذشتند و از اقصای شام

گشت پیدا سایه چتر شه هندوستان

شب که شاهان حبش مهراج زنگش می نهند

بر فراز ادهم افکند از غسق بر گستوان

منطقی گشت آتش خورشید و شد سطح هوا

از دل پرتاب این گردون گردان پر دخان

بدر شامی کو چراغ بزمگاه کبریاست

از رخ رخشنده روشن کرده بزم اختران

داده گل رویان نرگس چشم علوی را شفق

دردنوشان افق را باده ی چون ارغوان

من بخوناب جگر بر چهره می کردم سواد

هرچه آن درباب خون دیده ام می شد روان

خاره سایان غمم را چون گران می شد رکاب

باد پایان سرشکم را سبک می شد عنان

گه چو ماهی می شدم مستغرق دریای دل

گاه چون مه می نهادم روی در صحرای جان

مهد انس از چار طاق عنصر آوردم برون

وز فراز هفت خرگه برکشیدم سایبان

چرخ اطلس را بخون دل بشستم آستین

قطب گردونرا بمژگان نقش بستم آستان

چون نمی دیدم مکانی در خور تمکین خویش

از مکان بگذشتم و کردم وطن در لامکان

گلشنی دیدم همه پر گل ولیکن بی ذبول

بلبلان در وی همه گویا ولیکن بی زبان

عرصه ئی از چار حدّ طبع و ارکان برکنار

خطه ئی از شهر بند چرخ و انجم بر کران

قائلان آن شبستان همچو طوطی در سخن

طائران آن گلستان همچو عنقا بی نشان

بی تکلّم یک بیک با اهل معنی در حدیث

بی تلفّظ جمله با اهل معانی در بیان

فصلشان بی انفصال و وصلشان بی اجتماع

بعدشان بی ارتداد و قربشان بی اقتران

خاطرم گاهی نظر می باخت با رخسار این

فکرتم گاهی فرس می تاخت در مضمار آن

گفتم آیا این جماعت را که باشد مقتدا

عقل مرشد گفت مقصود وجود انس و جان

گوهر درج ولایت قبله ی روی زمین

اختر برج هدایت زبده ی دور زمان

سیف دین الحق و الدنیا امام الخافقین

شمع جمع اولیا سرّاله المستعان

در حدیث ارخوانده ئی السیف محّاالذنوب

از پی محو گنه نام بزرگ او بخوان

آنکه پای منبرش بودی فلک را بوسه جای

وانک رای انورش بودی ملکرا ترجمان

شد سپهر از خاکروب معبد او سر فراز

و اختران از همت عالی او صاحبقران

از تفاخر نعل اسبش پاره ی کف الخضیب

وز شرف نعلین او اکلیل فرق فرقدان

خوانده روح قدسی او را موسی عیسی نفس

گفته عقل علوی او را عیسی موسی بیان

آسمان با آستانش پیش عقل دوربین

بوده هم چندان مسافت کز زمین تا آسمان

مدحت او شیر گیران سپهری را شراب

همّت او گوسفندان سماوی را شبان

در حقیقت ره نشینان درش سلطان نشین

در طریقت بی نشانان درش سلطان نشان

قدر او از رایت رفعت سپهری بر سپهر

صدر او در عالم معنی جهانی در جهان

گوشه ی سجاده ی او ملک و ملت را پناه

و التفات خاطر او دین و دولت را ضمان

پیر گردون خادم درگاه او را طفل راه

شاخ طوبی باغبانش را گیاه بوستان

کمترین مولای او صد یزدجرد و کیقباد

کمترین لالای او صد هرمز و نوشیروان

بی وجود طاعتش مستوجب خواری عزیز

بی ولای حضرتش مستغرق طغیان طغان

بنده رای گدایان درش چیپور ورای

خانه روب ساکنان کوی از فغفور وخان

جسته سلطانان ز فتح آباد او فتح و ظفر

یافته شاهان ز حرز نام او امن و امان

میزبان جنتش را بوده از فرط جلال

کاسه های سبز زر کار فلک بر روی خوان

گشته طاوسان قدسی در وثاقش جلوه گر

کرده شهبازان عرشی بر رواقش آشیان

عقد دستارش شکسته رونق تاج قباد

مسندش یکسو نهاده نام تخت اردوان

تا زدم بر چرخ اخضر سایبان مهر او

شد دل دانش فروزم با عطارد توأمان

تا نبیند گنبد شش طاق را کس بی هوا

بی هوای او مبادا حاصل کس جز هوان

صیت خواجو باد همچون نام او آفاق گیر

زانک در قلب سخن چون سیف شد رطب اللسان

شمارهٔ ۲۱ - فی نعت النبی علیه الصلوة و السلام

ای مگس ران وثاقت شهپر روح الامین

نقش توقیع جلالت رحمةٌ للعالمین

طاق ایوان نبوت را ز فرط کبریا

برده بر کیوان و آدم در میان ماء و طین

داده هفت اختر بیسر زمزم فضلت یسار

خورده نه منظر بیمن کعبه ی قدرت یمین

بسته حرز نام میمونت فریدون بر علم

کرده نقش خاتم لعلت سلیمان بر نگین

شسته آب دعوتت زنگ از دل شاه حبش

جسته تیغ هندیت تاج از سر فغفور چین

بر جناب در گهت صالح غلامی خاصه دار

در حریم حضرتت آدم گدائی خوشه چین

سدّه مرفوع شرعت عقل را اعلی الذّری

حلقه ی مفتول جعدت روح را حبل المتین

برج او ادنی ز رخسارت پر از بدر منیر

دُرج لا احصی ز گفتارت پر از دُرّ ثمین

ابرویت بگشوده تیر قاب قوسین از کمان

غمزه ات بنموده تیغ قم فانُذر از کمین

بر سپهر لی مع الله عارضت ماهی تمام

در ریاض فاستقم قدّ تو سروی راستین

آهوی مستت که دار کحل مازاغ البصر

خورده آب از جویبار قاصرات الطرف عین

حرفی از آیات تعظیمت رسولٌ قد خلت

لفظی از عنوان توقیرت شفیع المذنبین

بختی افلاک را مهد کمالت بر کتف

و ابلق ایام را داغ جلالت بر سرین

رو بمولی کرده و گرد ولا بر آستان

ترک دنیا گفته و گنج دنی در آستین

باد بر خاکت ز آب دیده خواجو درود

و آفرین بر جان پر نور تو از جان آفرین

شمارهٔ ۲۲ - فی الحقیقة و اثبات النفس الناطقه و یتخلص به البنی علیه الصلوة و السلام

دوش چون در جنبش آمد قلزم سودای من

موج خون بر اوج زد چشم محیط آسای من

بلبل آوائی که دستان ساز بزم انجمست

در سماع آمد ببانگ نغمه و آوای من

بسکه با لب گشت جان سوزناکم همنفس

می زند دم دایماً از جان لب گویای من

من چنین در آتش و جیحون و عمّان شبنمی

از محیط چشم دریا بار خون پالای من

چون شود چشم کواکب تیره گون از دود شب

بر فروزد مشعل صبح از دم گیرای من

گرچه بحر ادرار گیر چشم فیاض منست

دیده ی دریا دل از گوهر دهد اجرای من

تیغ هجر دوستان هر دم که می آرم بیاد

می زند تیغ از سیاست موی بر اعضای من

منزلم در کوی مستی ساز کز آشوب عشق

شد ملول از ملک هستی طبع ناپروای من

آب در زنجیر از آن افتد بفصل نو بهار

کاورد یاد از دل دیوانه ی شیدای من

گرنه هر دم آتش مهرم فرو بندد نفس

کر شود گوش سپهر از صدمه ی غوغای من

در جهان گنجست و اژدرها و در ملک جهان

گنج من شعر روان و خامه اژدرهای من

کی بسمساران سودائی دهم کالای خویش

زانک جز من کس نداند قیمت کالای من

خرقه ام بنگر چنین خلقان و از فرط جلال

اطلس افلاک چست افتاده بر بالای من

گنجها دارم نهانی در دل ویران ولیک

هست پیدا سکه بی سیمی از سیمای من

در چنین بزمی که شعری ساقی مجلس بود

راح روح افزا چه باشد شعر جان افزای من

پیش لفظم نام لؤلؤ بردن از بی آبی است

زانک لؤلؤ از بن دندان بود لالای من

نور شمع عالم افروز فلک دانی ز چیست

از فروغ مشعل رای جهان آرای من

گرچه از رخ آل زر در مهر حاصل کرده ام

اشک شنگرفی بخون دل کشد طغرای من

خسرو شرقم دهد حکم جهانگیری و باز

هر سرمه نو کند تیر سپهر امضای من

لاف خاقانی زنم در ملک معنی زانک هست

گرمی بازار شمس از انوری رای من

محترق گردد عطارد ز آفتاب خاطرم

چون شود ناظر بسوی کلک چون جوزای من

گر چو سوسن در بیان عشق گردم ده زبان

بلبلان گلشن قدسی کنند املای من

گرچه از بار حوادث چون فلک پشتم دوتاست

کی بعالم سر فرود آرد دل یکتای من

بگذر از گردون که این نه طارم گردنده هست

گردی از خاک ره صیت جهان پیمای من

شد دلم دریای بی پایان و گر باور کنی

ملک هستی نیست الا رشحی از دریای من

آسمان گو خسرو سیاره را بخشد شرف

از شرف بر دیده ی سیاره سازد جای من

بر سر بازار دانش چون کنم سوداگری

ره نیابد مشتری در حلقه ی سودای من

عقل کو لاف افادت می زند در حل و عقد

استفادت می کند از خاطر دانای من

در طریقت گرچه طفل راه پیرانم ولیک

چرخ پیر آید طفیل دولت برنای من

گر خرد فردوسیم خواند نباشد عیب از آنک

جنت فردوس بابی باشد از مأوای من

چون خضر شد خاطرم آئینه اسکندری

واب حیوان جرعه ئی از ساغر صهبای من

منزل و مأوای من بستانسرای علوی است

وین نشیمن گاه سفلی مولد و منشای من

تا برون بردم ز منزلگاه هستی جای خویش

نیست الا آستان نیستی ملجای من

کی کند قاضی القضاة چرخ یعنی مشتری

در قضایا حجتی محکوم بی انهای من

طائر طورم زبانگ لن ترانی گشته مست

سحر بابل در نگیرد با ید بیضای من

ای برادر گر تو مستمسک بچیز دیگری

هست لطف لایزالی عروة الوثقای من

چون شدم هندوچه ی بستان نعت مصطفی

طوطی شیرین زبان شد طبع شکر خای من

شهسوار عرصه ی قدس آنک گر گوید سزد

کادم خاکی غباری باشد از صحرای من

یوسف چاهی اگر دیدی مرا یکشب بخواب

آب گشتی از حیات طلعت زیبای من

من همان خنجر گزار قلب اعجازم که شد

ماه را سیمین سپر منشق بیک ایمای من

شاخ چرخ چنبری از طارم نیلوفری

زان سبب بر خاک راه افتد که بوسد پای من

چون علم بر صحن شادروان اوادنی زدم

خرگه اعلی سزد منزلگه ادنی من

اطلس گردون نبود آندم که می پرداختند

کسوت لولاک بهر قامت رعنای من

ماه برج وحدتم داند خرد زانرو که هست

نور چشم آسمان از غرّه غرّای من

چرخ کحلی دور بود از دیده ی اختر که بود

کحل مازاغ البصر در دیده ی بینای من

گرچه در دُرج هدی دُر یتیمم می نهند

کی بود در بحر فطرت گوهری همتای من

زهره از بام فلک خواهد که افتد بر زمین

تا ببوسد خاک ره پیش رخ زهرای من

دامن کرّوبیان پر عنبر سارا شود

گر بر افشاند صبا گیسوی عنبر سای من

خامه ی مستوفی دیوان اعلی قاصرست

از سواد نسخه ی اخلاق مستوفای من

در ره صورت هنوز آوازه ی دریا نبود

کامد از دریای معنی گوهر آوای من

داستان قاف و عنقا شهرتی دارد ولیک

عالم جانرا منم قاف و خرد عنقای من

می نماید هر مه استاد سپهر از ماه نو

نقشی از نعل براق آسمان فرسای من

عاقلان از روی معنی مظهر عقلم نهند

ور بدانی عقل کل جزویست از اعضای من

پادشاها نقش خواجو از ضمیرم محو کن

کاندرین ره صورت او می کند اغوای من

من چنین مستسقی و دریای فضلت بی کران

شربتی ده زانک بگذشت از حد استسقای من

دوش می گفتم که فردا آبروئی باشدم

چون بدیدم باد بود اندیشه ی فردای من

هیچ نقصانی نیفتد در کمال قدرتت

گر برحمت روزگردانی شب یلدای من

شمارهٔ ۲۳ - یمدح السلطلان السلاطین قهرمان الماء و الطین جمال الدولة و الدین شیخ ابواسحق

اهل دل را بین پیام از کوی جانان آمده

جان عالم را نوید از عالم جان آمده

صادقانرا صبح اومید از افق طالع شده

عاشقانرا مدت هجران بپایان آمده

تنگدستان پریشان حال محنت دیده را

مژده ی دولت ز پای تخت سلطان آمده

جان پر درد اسیران بوی درمان یافته

کار بی سامان بی سیمان بسامان آمده

باز مرغان سحر خیز ترنّم ساز را

صبحدم بوی گل از طرف گلستان آمده

یارب انفاس مسیحست این نسیم روح بخش

از دم او درد ما را بوی درمان آمده

گوئیا خاص از برای روح روح آدمست

این شمیم جانفزا از باغ رضوان آمده

ای عزیزان این بشیر از مصر کی تشریف داد

زو سروری با مقیم بیت احزان آمده

خاتم دولت که در چنگال دیو افتاده بود

بنگرید این لحظه با دست سلیمان آمده

گوس دعوت گو بزن هاروت که بینم در دلش

بهجتی از مقدم موسی عمران آمده

آمد از ظلمت برون آن خضر جم رتبت که هست

از لطافت خاک پایش آب حیوان آمده

مژده عالم را که بینم در امور مملکت

رونقی از موکب دارای دوران آمده

رستم کشور گشا و گیو کیسخرو نشان

سوی دارالملک شیراز از سپاهان آمده

خسرو اعظم جمال دین و دنیا آنکه هست

از شکوهش رخنه در قدر قدرخان آمده

گر ندیدی خسرو پرویز را از ملک روم

بار دیگر بر فراز تخت ایران آمده

شخ ابواسحق ابراهیم خلّت را ببین

کامیاب و کامجوی از فرّ یزدان آمده

آنک شد مجموعه ی لطف آلهی ذات او

از پی جمعیت جمعی پریشان آمده

چرخ روئین تن چو دیدش روی در بهرام کرد

گفت رستم بین دگر با زابلستان آمده

این شه خورشید رای ماه رایت را نگر

نعل خنگش شمسه ی ایوان کیوان آمده

هرچه بر لوح ازل تحریر کرده دست صنع

نامه ی اقبال او را عین عنوان آمده

بهر طوی قدر او هر سال بر سیمین طبق

برّه ترک سپهر از مهر بریان آمده

چون شنیده نام دست گوهر افشانش زرشک

آب در چشم پر آب بحر عمّان آمده

این کرامت بین که می بینم جهانرا از علّو

در پناه دولت شاه جهانبان آمده

مغزی پیروزه ی زر دوز چرخ سیمگون

پای قدرش را ز بهر موزه درشان آمده

ای ربیع عمر را قهرت محرم ساخته

و اصطناعت باغ دل را ابر نیسان آمده

خرمن امال را عنف تو آتش در زده

و آیت آجال را تیغ تو برهان آمده

کشته ی اومید را ابر عطایت داده آب

خشکسال آز را ابر تو باران آمده

در ضیافت خانه ی انعام عامت وقت آش

ماه قرص و چرخ اخضر سبزی خوان آمده

در معانی بنده ی رأیت شده سلطان هند

وز معالی خاک پایت تاج خاقان آمده

کسوتی کان دوخته بر قد اقبالت قضا

جیب چرخ اطلس آنرا عطف دامان آمده

چار طاق شش در هفت آشکو یعنی فلک

در گهت را غرفه ئی در جنب ایوان آمده

قرص سیمین جهان آرا که خوانندش قمر

شامی جاه ترا گوی گریبان آمده

چون زند بخت جوانت نوبت کیخسروی

باد طفل دانش پیر تو پیران آمده

تا کشیده طبع حکمت پرورت خوان هنر

لقمه خوار از سفره ی فضل تو لقمان آمده

با هزاران دیده گردون پایه ی قدر ترا

دیده از رفعت برون از حد امکان آمده

چون شه ملک رسالت بحر احسانی و من

در مدیحت قابل تحسین حسّان آمده

صبر ایوبی بباید تا ببیند روزگار

همچو داعی مدح پردازی ز کرمان آمده

تا بود سلطان سیمین تخت زرین تاج را

هفت اقلیم فلک در تحت فرمان آمده

منشی دیوان گردون بادت از فرط جلال

کمترین دفتر کش نوّاب دیوان آمده

وانک او نخجیر تیر آسمان گیر تو نیست

همچو گاو چرخ در کیش تو قربان آمده

شمارهٔ ۲۴ - فی مدح السلطان الاعظم الخان الاعدل الاکرم معزالدنیا و الدین جانی بیگ خان خلّد الله سلطانه

ای ز خاک درگهت خضر آب حیوان یافته

عمر خضر و ملک اسکندر ز یزدان یافته

اختران از نعل شبرنگ تو افسر ساخته

و آسمان از دامن قدرت گریبان یافته

طوق فرمان ترا سلطان این پیروزه طاق

از شرف بر گردن گردون گردان یافته

طبع فیاضت نظر بر کن فکان انداخته

و آفرینش را غریق بحر احسان یافته

هم ز بأست توسن ایام رهوار آمده

هم ز فرمان تو گوی چرخ چوگان آمده

نسر طائر خویشتن را از هوای مجلست

هر شبی پروانه ی شمع شبستان یافته

اطلس نه توی سبز سیم دوز چرخ را

شش جهت در بارگاهت فرش ایوان یافته

طول و عرض و بسطت جاه جهانگیر ترا

مسرع گردون برون از حدّ امکان یافته

هر کجا لطفت چو عیسی دم ز جان بخشی زده

مرده ی صد ساله از باد هوا جان یافته

شاه شرق و غرب جانی ببک سلطان جهان

بر جنابت چرخ را مأمور فرمان یافته

بی زمین بوس حریم حضرتت سیارگان

کار خود چون زلف مه رویان پریشان یافته

آسمان در محطبخت هر غرّه ی فصل ربیع

پرّ را از آتش خورشید بریان یافته

کاسه های سبز زرکار فلک را وقت آش

میزبان همتت بر گوشه ی خوان یافته

روضه ی قدرت که روضانش فرستد باغ خلد

قد سیانش بابی از گلزار رضوان یافته

گاو چنبر شاخ چرخ چنبری را روزگار

بر سر کویت بروز عید قربان یافته

خسرو انجم که شرق و غرب در فرمان اوست

بردرت خود را بزیر پای دربان یافته

فتنه را مانند بیژن در چه افراسیاب

چرخ روئین تن در ایامت بزندان یافته

چون ز مشرق گشته طالع آفتاب عدل تو

کافران تیره خاطر نور ایمان یافته

عقل کو معمار دارالملک دین و دولتست

ملک بدعت را بدوران تو ویران یافته

شمس زرگر آنک اکسیر آیتی در شان اوست

خون لعل از بیم دستت در دل کان یافته

هر چه دشوارست بر مشکل گشایان ضمیر

اهل دانش پیش اقبال تو آسان یافته

ای بفرّ دولتت بلقیس شادروان چرخ

تا ابد زیر نگین ملک سلیمان یافته

بحر اخضر با وجود جود دریا موج تو

شور و غوغا در دل جیحون و عمان یافته

نیر اعظم که سلطان سپهرش می نهند

فتح را در سایه ی چتر تو پنهان یافته

هر که روی بندگی بنهاد بر خاک درت

آسمانش روز و شب در بند خذلان یافته

وانچ مضمونست در طی طوامیر سپهر

تیر منشی خاطرت را مشرف آن یافته

توسن گردون خرام ماه نعلت روز رزم

از تزلزل رخنه در ایوان کیوان یافته

در سر رمح و دماغ خنجرت گردنکشان

قلع اصل خصم و قطع نسل عدوان یافته

و افتاب از انعکاس تیغ مرجان پیکرت

لاجورد چرخ را لعل بدخشان یافته

برتر از نه گنبد گردنده گاه دارو گیر

دور بینان طارمی از گرد میدان یافته

بسکه خون دشمنت بر اوج گشته موج زن

مهر و مه فُلک فلک را غرق طوفان یافته

در صف هیجا کمینه مفردی از لشکرت

رزم رستم را سراسر مکر و دستان یافته

ترک تیرانداز پر دل راز پنجم رزمگاه

چرخ بر آن پیکر و پیکار حیران یافته

هر که سر پیچیده از حکم مطاعت چون کمند

از کمندت صد گره در تار شریان یافته

شهسوار تیز تاز شرق یعنی آفتاب

گاه جولان از هلالت نعل یکران یافته

وز گشاد ناوک اندازان خیلت تیر چرخ

دیده ی سیاره ی را بر نوک پیکان یافته

ای ز داروخانه ی انعام عامت لایزال

دردمندان بلای فاقه درمان یافته

در سرابستان معنی کی شود مانند من

نغمه سازی بلبل آواز و خوش الحان یافته

ساحران گاه مدیحت خامه و طبع مرا

شکل ثعبان و کف موسی عمران یافته

کلک من همچون خضر در ظلمت اسکندری

رانده نامت بر زبان و آب حیوان یافته

با کمال مکرماتت چند بینند اختران

ماه مقصود مرا هر روز نقصان یافته

آن همه محنت که ایوب پریشان حال یافت

بنده را اضعاف آن بنگر ز کرمان یافته

دمبدم روی مزعفر کرده عنّابی ز چشم

وز غباروی زمین چون چشم عمیان یافته

دختران بکر فکرم بین که ایتام منند

باغ رخ شان آب و رنگ از برگ اجفان یافته

دور دور تست و چون من بنده ئی در دور تو

حیف باشد اینهمه آسیب دوران یافته

تا بود قاضی القضاة چرخ یعنی مشتری

از سعادت جای خود بر صدر دیوان یافته

هر مثالی کان ز دیوان قضا یابد نفاد

باد بی توقیع رایت نقش بطلان یافته

نامه ی دوران که تاریخ دوام عمر تست

ز امتداد دول باقیت عنوان یافته

گنج افریدون باستعداد همت باخته

ملک کیخسرو باستمداد پیران یافته

شمارهٔ ۲۵ - فی التوحید الله عزّ اسمه

ای به قدرت سنگ را لعل بدخشان ساخته

ماه را منجوق این پیرزه ایوان ساخته

شهسوار نقره خنگ چرخ را یعنی قمر

گاه سیمین گوی و گه زرّینه چوگان ساخته

صف شکافان سپاه شوق یعنی عاشقان

خویش را در کیش سودای تو قربان ساخته

زرده ی گردون نورد تیز تاز شرق را

بر فراز قلّه کهسار میدان ساخته

در کمین کُن کمانداران ملک کبریا

ناوک از شاخ گل و از غنچه پیکان ساخته

قلعه گیران خدنگ انداز حکمت از شهاب

هر شبی بر دیو سرکش تیرباران ساخته

بینوایان چمن را قدرتت در ماه مهر

از درست جعفری برگ زمستان ساخته

کرده ابداع تو رمانرا پر از یاقوت ناب

وانگه از زر حقّه ی یاقوت رمان ساخته

در ضیافت خانه ی فضل تو خوانسالار صنع

ماه را قرص و فلک را سبزه خوان ساخته

حکمتت هر سال بر این گرد خوان نقره کوب

بره را از آتش خورشید بریان ساخته

تا ز بهر گوسفند آب آورد باروی کار

دلو چرخ آبگون از بهر کیوان ساخته

گلبنان و بلبلانرا کار ساز لطف تو

عود سوز و عود ساز بزم بستان ساخته

انس و جانرا بارها از آتش دل سوخته

و اهل دل را کارها در عالم جان ساخته

خلعت خلّت کرامت کرده ابراهیم را

و آتش نمرود را بروی گلستان ساخته

غیرتت یعقوب محنت دیده را جان عزیز

در فراق ماه کنعان بیت احزان ساخته

تیره شب را طره چون موی صفورا تافته

روز را رخ چون کف موسی عمران ساخته

امر بیچون تو موری ناقص بی وقع را

پایه ی تخت از کف دست سلیمان ساخته

بر جبین چرخ روئین تن بفرمانت هلال

هر سرمه نقشی از ابروی دستان ساخته

شام را چون چین جعد حور کرده مشک فام

بام را خرّم چو صحن باغ رضوان ساخته

جان خواجو را که مرغ بوستان کبریاست

شکر شکر تو طوطی خوش الحان ساخته

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - فی مدح الصاحب الاعظم تاج الدین احمد العراقی طاب مثواه

شمارهٔ ۲ - یمدح السلطان الاعظم عصمة الدنیا و الدین دلشاد خاتون طیب الله مرقدها

شمارهٔ ۳ - فی مدح الشیخ الاعظم سلطان اعاظم المشایخ مرشد الحق و الدین ابواسحق الکازرونی قدس سره

شمارهٔ ۴ - فی نعت سلطان الانبیا و مناقب الائمة اثنا عشر علیهم السلام

شمارهٔ ۵ - فی مدح سلطان الاعظم الشیخ ابواسحق طاب مثواه

شمارهٔ ۶ - مخمس : الروض قد تبسم و الغیم قد بکا ‌‌

شمارهٔ ۱ - فی مدح الصاحب الاعظم تاج الدین احمد العراقی طاب مثواه

ترک من چون گره از عنبر تر بگشاید

از دل نافه ی چین خون جگر بگشاید

عقل را کار ببندد چو قبا در بندد

روح را دل بگشاید چو کمر بگشاید

چشم من چون گهر افشان شود آن پسته دهن

بشکر خنده سر تنگ شکر بگشاید

روز روشن ز حیا چادر شب در پوشد

چون مهم شام سحر پوش ز خور بگشاید

................

ور نظر بفکند آنرا که نظر بگشاید

هر دمم در هوس لعل زمرد پوشش

مردم دیده سر درج گهر بگشاید

دلبرا چشمه نوشت ببرد آب حیات

بشکر خنده لعلت برود آب نبات

آنکه گفتم که صنوبر بقدت ماند راست

راستی را چو بدیدم ز کجا تا بکجاست

کار بالای تو زین دست که بالا بگرفت

نتوان گفت که بالاست از آنرو که بلاست

گفت چون تو بنشینی بنشیند فتنه

بنشستی و قیامت ز قیامت برخاست

شب ماهی که چو رخسار تو تابد روزست

کار سروی که ببالای تو ماند بالاست

نکنم ترک تو زانروی که در مذهب عشق

ترک ترکان ختاگر چه صوابست خطاست

چند گوئی که بنوروز برآرم کارت

کار عشاق بنوروز نمی آید راست

ای خطت ظلمت و لب آب حیوتی شیرین

سبزه ی چشمه ی نوش تو نباتی شیرین

لعل سیراب تو آتش زده در آب حیات

دام زلفت گره انداخته بر دانه ی خال

هندوی زنگی گیسوی سیاه تو حبش

خادم حاجب مشکین تو پیوسته هلال

دلم از جعد تو در عین پریشان حالی

وان دو گیسوی چو جیم تو بدین معنی دال

حبشی خال تو بر گلشن رخ پنداری

که ندا می زند از روضه ی فردوس بلال

عارض چون قمرت عکس هلالست ولیک

چشم عاشق کش هاروت و شت ابن هلال

شاه سیاره ز برج تو شرف می باید

همچو مهر از شرف بام مه برج جلال

ملک بخشی که ز سلطان فلک گیرد باج

لقب اشرف او بر سر دین آمد تاج

آنک اقبال شد از بندگیش دولتیار

گشت میمون و مبارک بقبولش دینار

مهر در کوکبه اش مشرقی محمل کش

ماه دربار گهش مغربی مشعله دار

خاک پایش شده در چشم کواکب سرمه

نعل خنگش زده بر فرق ثوابت مسمار

گر دلش دیده بر احوال جهان بگمارد

سبق روز بخواند ز سواد شب تار

هر که بر نقطه ی رقیت او دارد پای

آورد نه فلک سر زده را در پرگار

آنکه بر خط عبودیت او دارد سر

خط تسخیر کشد گرد جهان دایره وار

ای که عنف تو اگر سرکشی آغاز کند

کوه را تیغ مرصّع ز کمر باز کند

پیش از آن کاین تتق سرکش والا بستند

کله قدر تو بر طارم بالا بستند

عنبر خلق تو در منظر مینو سودند

حلقه ی طلوع تو بر چنبر مینا بستند

نوبت جاه تو بر پرده ی زنگار زدند

نخل اقبال تو در گلشن خضرا بستند

ابرش حکم تو بر قله ی گردون راندند

گوهر جود تو در دامن دریا بستند

آیت حمد تو بر لوح زبرجد خواندند

حرز اخلاص تو بر بازوی جوزا بستند

مهره ی مهر تو در طاس سپهر افکندند

طوق فرمان تو در گردن مهر افکندند

چاکرت سایه اگر بر شه اختر فکند

تا ابد قاعده ی شب ز جهان برفکند

ساقی لطف تو چون بزم صبوح آراید

تاب در جان فروزنده ساغر فکند

سائس قهر تو چون تیغ برآرد ز نیام

لرزه در قلب سپاه شه خاور فکند

بحر چون گوهر شمشیر تو آرد در دل

جامه ی موج ز خونابه ی ببر در فکند

ابر چون قلزم دستت نگرد نبود دور

گر خیو بر رخ دریای معقّر فکند

در مدیحت چو زند آتش طبعم شعله

دود در خانه ی خورشید منور فکند

تا سرا پرده ی شش گوشه ش خضرا زده اند

نوبت حکم تو در عالم بالا زده اند

ای فلک سبزه ئی از صحن ریاض کرمت

بیت معمور مقامی ز حریم حرمت

آسمان چرخ زنان گرد زمین می گردد

تا مگر خاک شود پیش غبار قدمت

گاو گردون زره کاهکشان بگریزد

گر توهم کند از پنجه ی شیر علمت

مرده گر خاک شود زندگی از سر گیرد

از نسیم تو مگر همدم عیسیست دمت

از سر برج زحل تا بدر خرگه ماه

هست خرگه و سراپرده ی خیل و حشمت

باد چون خامه سرافکنده و پا کرده قلم

هر که سر بر خط فرمان ننهد چون قلمت

تیغ خورشید بر کلک تواش آب مباد

شمع ناهید بر طبع تواش تاب مباد

شمارهٔ ۲ - یمدح السلطان الاعظم عصمة الدنیا و الدین دلشاد خاتون طیب الله مرقدها

خیر مقدم ای بشیر عاشقان شاد آمدی

گوئیا از پیش آن نورسته شمشاد آمدی

چون سحرگاه از هوای دوستان در بوستان

دین و دل بر باد می دادم توام یاد آمدی

نکهت خلد برین می آید از انفاس تو

تا ز شادروان آن حور پریزاد آمدی

شاد کن ما را و پیغام دل غمگین بیار

گر ز چین زلف بت رویان نوشاد آمدی

آنهمه فریاد کردم تا بفریادم رسی

چون فغان کردم ز فریادم بفریاد آمدی

گرچه هر عهدی که با من کرده بودی باد بود

جان فدا بادت که خرم رفتی و شاد آمدی

نوبتی دیگر چه باشد گر برنجانی عنان

گرنه چون آنسرو سیمین از من آزاد آمدی

وقت کارست این زمان گر زانک کاری می کنی

بر سر کوی دلارامم گذاری می کنی

آخر ای پیک صبا یک ره دلم را شاد کن

وز ره چاکر نوازی روی در بغداد کن

ماجرای آب چشمم بر لب شط باز ران

وز دل بازاریم در سوق سلطان یاد کن

چون گذارت بر حدود قصر شیرین اوفتد

وصف سیلاب سرشک دیده ی فرهاد کن

زلف خوبان گیر و دست از دسته ی ریحان بدار

قد ترکان بین و ترک قامت شمشاد کن

بیدلی شوریده را پیغام دلبر باز گوی

بنده ئی دلخسته را از بند غم آزاد کن

گر ز احوال دل ویران ما داری خبر

در چنان معموره یاد این خراب آباد کن

تا بخواهد از فلک داد دل غمگین من

روی در درگاه سلطان جهان دلشاد کن

مهد اعلی خدر اعظم داور دور زمان

دُر درج سلطنت خورشید برج ایلخان

نعل شبرنگش نگر اکلیل جوزا آمده

خاک پایش سرمه ی چشم ثریا آمده

در ضیافت خانه ی احسان او خورشید و ماه

کاسه ی زرین و صحنی سیم سیما آمده

طارم نه روزن علوی که خوانندش سپهر

بر در ایوان قدرش طاق خضرا آمده

مهره ی شش گوشه ی سفلی که خوانندش زمین

در خم چوگان حکمش گوی غبرا آمده

خاطرش تا سایه بر کار نجوم انداخته

آبروی چشمه ی خورشید پیدا آمده

زاب تیغ گوهر افروز سپاهش در نبرد

سیل خون در چشم گوهرپاش دریا آمده

در ریاض مدحتش کلک سهی بالای من

نغمه ساز بزم گل رویان بالا آمده

آنک بوسد ماه رویش خسرو خاورزمین

ظل یزدان عصمت حق صفوت دنیا و دین

از سم که پیرکش بین اختر افسر ساخته

وز رکابش آسمان طوق دو پیکر ساخته

زرگران رسته ی بازار شهرستان صنع

مهچه ی خرگاهش از خورشید انور ساخته

چرخ زرین گوی کز صنعت گران خاص اوست

گوی زرین بهر بغتاقش زاختر ساخته

ساقیان بزمگاه سد ره هنگام صبوح

در هوای مجلسش از دیده ساغر ساخته

تیر کو را منشی دیوان اعلی می نهند

نسخه ی القاب او فهرست دفتر ساخته

از غبار مرکبش کحّال کحلی پوش چرخ

توتیای دیده ی ماه منوّر ساخته

چون بگلگون برنشیند عقل گوید بنگر بد

آفتاب از ماه نو نعل تکاور ساخته

مرغ فکرت کی بشادروان ادراکش رسد

بحر خاطر کی بکنه گوهر پاکش رسد

ای گدای درگهت سلطان چرخ چنبری

سبزه زاری از ریاضت گلشن نیلوفری

چرخ توسن در برت گیتی نوردی نوبتی

شمس انور در رهت مشعل فروزی خاوری

گر کنیز خویش خوانی دختران نعش را

قطب گردونشان نیارد برد نام شوهری

چون بخورشیدت کنم نسبت که از فرط جلال

معجرت دارد شرف بر طیلسان مشتری

همتت را سر بافسر کی فرود آید از آنک

پایه ی تختت کند بر فرق فرقد افسری

گر سلیمان زنده گشتی از کمال کبریا

شاید ار سر بر خط حکمت نهد دیو و پری

چشمه ی خورشید را بی خاک پایت آب نیست

پیش ماه رایتت شمع فلک را تاب نیست

ای درت درالسلام قدسیان من کل باب

تیغ حکمت در جهان سلطنت مالک رقاب

صبح سازد خیمه ی قدر ترا سیمین عمود

مهر تابد خرگاه جاه ترا زرین طناب

آسمان کز هفت کشور بر سر آمد ساختست

در بیان کبریایت نسخه ئی در هفت باب

کی توانستی که بر بام تو روزی بگذرد

گر نبودی از کنیزان سرایت آفتاب

ورنگشتی حرز بازوی کواکب نام تو

چون توانستی شکستن قلب اهریمن شهاب

گر قصب را حامی رای تو گیرد در پناه

تا جهان باشد برو غالب نیاید ماهتاب

چرخ سرکش چون جنیبت دار تست از بهر آن

نقره ی خنگت راز ماه نو کند زرین رکاب

مریم عهدی و عیسی مهد اعلی خواندت

وز عزیزی یوسف مصری زلیخا خواندت

خان اردوی سپهرت بنده ی یاساق باد

بوسه گاه اخترانت کوکب بشماق باد

بارگاه کسری ار در هفت کشور طاق بود

طاق ایوان تو جفت طارم شش طاق بود

چون شه قفچاق و کشمیرت گدای درگهند

جوش جیشت از در کشمیر تاقفچاق باد

همچو نابینا بنور چشم و مستسقی بآب

چرخ سرگردان بخاک درگهت مشتاق باد

توسنت را چون علیق از مرغزار علوی است

پایه ی اعلی خصم سرگشت معلاق باد

تا بود بغتاق پوش چرخ اخضر آفتاب

آفتاب انورت در سایه ی بغطاق باد

تیغ حکمت را که از مه تا بماهی جاری است

گوهر رخشنده ی خورشید بر برچاق باد

هیچ سربی طوق فرمان تو در گردن مباد

بی چراغ دولتت شمع فلک روشن مباد

شمارهٔ ۳ - فی مدح الشیخ الاعظم سلطان اعاظم المشایخ مرشد الحق و الدین ابواسحق الکازرونی قدس سره

دوش بردم هودج همت بصدر کبریا

برق استغنا زدم در خرمن کبر و ریا

بر فراز سد ره دیدم عالم بی منتهی

بر کشیده بلبلان گلشن قدسی نوا

کای بمعنی کرده حق در ملک وحدت پادشا

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

روشنست این کانک هر دم سوختن از سر گرفت

کار او چون شمع سوزان ز آتش دل در گرفت

آفتاب خاوری زان ملک بحر و برگرفت

کاستان و بام این درگه زرخ در زر گرفت

ره ز تاریکی برون برد آنک او رهبر گرفت

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

گر پس از صد سال در خاکم بود ریزیده تن

چون نسیم صبح بوی کازرون آرد بمن

در لحد مانند گل بر تن بدرّانم کفن

جان که باشد تا کند بر خاک درگاهش وطن

شاید ار روح القدس خواند امام خویشتن

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

ای چو عیسی کرده زین مطموره ی غبرا کنار

ساخته بر عرصه ی معموره خضرا قرار

چون شه سیاره را شد نعل شبرنگت سوار

همچو ابراهیم شو بر ادهم خلت سوار

تا ببینی در اقالیم ولایت شهریار

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

رخش جان بیرون جهان از شهربند ماء و طین

در مکانی کز مکان بیرون بود منزل گزین

چون رسیدی در ریاض قاصرات الطرف عین

بر فراز هفت منظر گر نظر داری ببین

حجة الحق ترجمان الغیب امام السالکین

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

شمع مه بین در گداز از حسرت تحت السراج

بارگاه مرشدی ز ایوان کیوان جسته باج

این چه درگاهست از او ایمان و عرفانرا رواج

قیصر و خاقان بسکّانش فرستاده خراج

شاه تخت لاجوردی کرده از اکلیل تاج

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

خاک این درگاه را گر زانک تاج سر کنی

از تکبر فخر بر شاهان بحر و بر کنی

ور چو خواجو آستانش را بمژگان تر کنی

دامن جانرا ز آب دیده پر گوهر کنی

هیچ می دانی که در این ره کرا رهبر کنی

مرشد الدین قدوة الاقطاب ابواسحق را

شمارهٔ ۴ - فی نعت سلطان الانبیا و مناقب الائمة اثنا عشر علیهم السلام

بنوک خامه ی صورت گشای کن فیکون

که بست در شکن کاف تاب طره نون

حروف مصحف مجدش منزه از کم و کیف

سطور لوح جلالش مقدس از چه و چون

چو صفر هیچ بود در ازای قدرت او

هر آنچه در قلم آید ز لوح بوقلمون

بحکم اوست که ضحّاک صبح کشور گیر

دهد بمهر دُرفشان درفش افریدون

بنات غیب ز بهر نظاره ی صنعش

سر از دریچه ی ابداع می کنند برون

فلک بچرخ درآید چو نام او شنود

ملک سجود کند چون کلام او شنود

بماه روی شب افروز الذی اسری

که یافت مشتری از مهر او علو بها

گشوده دیده ی ما زاغ در جهان ابیت

فکنده تخت دنی در مکان او ادنی

کشیده رخت لعمرک بخیمه ی لولاک

چشیده نزل فاوحی ز خوان ما اوحی

بعکس روی چو مه صبح طیبه و یثرب

بچین زلف سیه شام مکه و بطحا

نداده بی نظرش اختران بکعبه شرف

ندیده بی قدمش رهروان ز مروه صفا

ز نور معجز او اقتباس کرده کلیم

ز خوان دعوت او چاشت خورده ابراهیم

بدان امیر که شد شاه چرخ چاکر او

نمونه ئیست مه نو ز نعل استر او

ز تختگاه سلونی از آن علم بفراخت

که بود مملکت لو کشف مسخّر او

بحکم قاطع کشور گشای مصطفوی

نبی مدینه ی علم آمد و علی در او

هلال شامی ابرش سوار قلعه نشین

شدست حلقه بگوش غلام قنبر او

چو کعبه مولد او گشت از آن سبب شب و روز

کنند خلق جهان سجده در برابر او

گدای درگه او شو که شاه مردان اوست

پلنگ بیشه ی اسلام و شیر یزدان اوست

بنور چشم پیمبر که نور ایمان بود

عقیق صفوت یاقوت شرع را کان بود

نبود هیچ بعذر احتیاجش از پی آن

که شمع جمع طهارت ازو فروزان بود

از آن بوصلت او زهره شد بدلالی

که از شرف قمرش در سراچه دربان بود

چو شمع مشرقی از چشم سایرا نخم

ز بس اشعه ی انوار خویش پنهان بود

نگشت عمر وی از حی فزون ز روی حساب

چرا که زندگی او بحی حنان بود

ورای ذروه ی افلاک آستانه اوست

ز مرغزار فرادیس آب و دانه اوست

بدسته بند ریاحین باغ پیغمبر

که بود نیره ی برج قدس را خاور

عروس نه تتق لاله برگ هفت چمن

تذرو هشت گلستان و شمع شش منظر

ز نام او شده نامی سه فرع و چار اصول

بیمن او شده سامی دو کاخ و پنج قمر

کهینه سوری بیت العروس او ساره

کمینه جاریه ی خانه دار او هاجر

بمطبخش فلک دود خورده را در پیش

زمه طبقچه ی سیم و ز مهر هاون زر

ز سفره ی انا املح طعام او نمکین

ز شکر انا افصح کلام او شیرین

بزهر خورده ی زهرا که شبل شیر خداست

همای سدره و طاوس گلشن خضراست

ز ماه طلعت او بوده چشم دین روشن

بسرو قامت او گشته کار ایمان راست

از آن زمان که چو چنگش رگ روان بگسست

خروش و غلغله در جان زهره ی زهر است

سپهر اگر نه بسوکش قبای الماسی

ز خون دل جگری می کند مگر خاراست

هنوز رایحه ی عود سوز خلق حسن

بباغ همدم آیندگان باد صباست

حرارت شکر از شهد زهر خورده ی اوست

شرار سینه ی صبح از دم فسرده ی اوست

بحلق تشنه ی آن رشک غنچه ی سیراب

که رخ بخون جگر شوید از غمش عنّاب

شه دو مملکت و شهسوار نه مضمار

مه دوازده برج و امام شش محراب

فروغ جان رسول و چراغ چشم بتول

بهار عترت و نوباوه ی دل اصحاب

حدیث مقتل او گر بگوش کوه رسد

شود ز خون دل اجزای او عقیق مذاب

وگر سپهر برد نام آتش جگرش

کند باشک چو پروین ستارگانرا آب

بکربلا شد و کرب و بلا بجان بخرید

گشود بال و ازین تیره خاکدان بپرید

بدان بزرگ حسینی نوای پرده ی راز

کزو بلند شد آوازه ی نهفت حجاز

علی ثانی و سلطان حیدری نسبت

امام رابع و کسری مملکت پرداز

نشسته خامش و با چار رکن در گفتار

شکسته شهپر و با هفت چرخ در پرواز

اگر نه از پی ذکر مناقبش بودی

زکوه وقت صدا برنیامدی آواز

صبا چو دم زند از گلستان اورادش

ز جان فاخته خیزد فغان که کو کو باز

طراز کسوت مه بود عطف دامن او

چراغ دیده ی خور بود رای روشن او

بآفتاب جهانتاب آسمان علوم

که شد منور از انفاس او جهان علوم

مدار مرکز ایمان محمد باقر

گل حدیقه ی دین شمع دودمان علوم

اگر نه باب معانی ازو شدی مفتوح

بهیچ باب نکردی کسی بیان علوم

چو رای روشن او بود مشرق تفضیل

شد آشکاره چو خورشید ازو نهان علوم

مفصّلی بود از مجمل معانی او

هر آن ورق که برآید ز گلستان علوم

گر او نه وضع مصابیح علم بنهادی

نشان نهج بلاغت که در جهان دادی

بصبح مطلع صدق آفتاب عیسی دم

که بود خاک رهش کحل دیده ی عالم

امام کعبه نشین جعفر فرشته نشان

خلیل خضر خلف صادق خلیفه خدم

فلک بحلقه ی تدریس او حدیث حدوث

سماع کرده ز لفظ محدثان قدم

همای سد ره بگرد حریم حضرت او

مقیم در طیران چون کبوتران حرم

هدایت ازلی در تقربش مضمر

عنایت ابدی در تتبعش مدغم

کتابه ئی که برین طاق چنبری کردند

بنام اشرفش از زر جعفری کردند

بعفو و عفت کاظم امام ربانی

کلیم طور کمالات موسی ثانی

ز بسکه چرخ برو تیر بیوفائی زد

شدست خون دل کوه لعل پیکانی

گر آنچ بر سر او رفت بشنود فردوس

چو زلف حور شود مجمع پریشانی

از آتش جگر این قلعه های قلعی رنگ

شود گداخته چون داستان او رانی

بدوش درکشد از ابر چشم ما هر دم

زمین بماتم او جامه های بارانی

سپهر زیبقی از اضطراب اوست مدام

بسان زیبق محلول گشته بی آرام

بسرو باغ رضا مرتضی خضر قرین

چراغ چشم سماوات و شمع روی زمین

سهیل دارسلام و خور خراسان تاب

شهید مشهد و خسرو نشان طوس نشین

طراوت رخ ایمان امین ملک امان

حرارت دل مأمون حبیب روح امین

حسن نهاد و علی نام و موسوی گوهر

ذبیح نسبت و یحیی دل و مسیح آئین

فروغ طلعت او آفتاب اوج هدی

غبار درگه او کحل چشم حورالعین

مزار قطب سپهر آستان معبد اوست

سرشک دیده ی پروین گلاب مرقد اوست

بآب روی تقی آنک عین تقوی بود

جمال صورت جان و جهان معنی بود

جواد مرتضوی بانی مبانی جود

که ابر بحر عطا را حیا ازو می بود

مه سپهر سیادت سپهر مهر شرف

که خاک روب درش شاه چرخ اعلی بود

دلش زدی چو خضر دم ز مجمع البحرین

چرا که گوهر پاکش ز بحر موسی بود

تعلق دل روح القدس بخاک درش

چنانک میل حواری بکحل عیسی بود

سموم سم بزدش روزگار و پاک بسوخت

چو شمع از آتش دل بر بساط خاک بسوخت

بدان شقایق سیراب گلشن ابرار

که هست شمه ئی از خلق او نسیم بهار

علی خلاصه ی امکان و حاصل تکوین

نقی نُقاره ی ارکان و زبده ی ادوار

بذکر منقبتش مفتخر اولوالالباب

بکحل محمدتش مکتحل اولوالابصار

چهار گوشه ی سجاده اش ز فرط جلال

طراز سبحه طرازان گنبد دوّار

فراز گلبن بستان فروز خاطر او

چو عندلیب خوش الحان باغ سدره هزار

شدست دامن گردون بخون دل وادی

که بعد ازو که بود در ره هدی هادی

بلذت شکر عسکری بگاه سخن

که بود طوطی بلبل نوای هشت چمن

سراچه ئیست ز بستانسرای تعظیمش

چهار صفّه ی هفت آشکوی شش روزن

سواد صفحه ی اوراق روزنامه ی غیب

بنور خاطر او خوانده قدسیان روشن

شدست بحر ز جام تبحرش سرمست

وگر نه از چه چنان کف بر آورد ز دهن

بروی شاه بساط امامت از کونین

اگر چنانک رخ آرند هم بوجه حسن

خلیفه گر بخلافش فصول کلی خواند

بشد خلیفه بکلی وزو خلافی ماند

بمقدم خلف منتظر امام همام

مسیح خضر قدوم و خلیل کعبه مقام

شعیب مدین تحقیق حجة القائم

عزیز مصر هدی مهدی سپهر غلام

خطیب خطه افلاک منهی ملکوت

ادیب مکتب اقطاب محیی اسلام

شه ممالک صاحب الزمان که زمان

بدست رایض طوعش سپرده است زمام

بانتظار وصول طلیعتش خورشید

زند درفش دُرفشنده صبحدم بر بام

نه در ولایت او در خورست رایت ریب

نه با امامت او لایقست آیت عیب

که شمع جان من از نور حق منور باد

دماغ من ز نسیم خرد معطر باد

مرا که مالک ملک ملوک معرفتم

جهان معرفت و ملک دین مسخّر باد

دلم که مهر زند آل زر بر احکامش

فدای حکم جهانگیر آل حیدر باد

ضمیر روشن خواجو که شمع انجمنست

چراغ خلوتیان رواق شش دربار

روان او که شد از آب زندگی سیراب

رهین منت ساقی حوض کوثر باد

در آن نفس که بود مرغ روح در پرواز

مباد جز برخ اهل بیت چشمش باز

شمارهٔ ۵ - فی مدح سلطان الاعظم الشیخ ابواسحق طاب مثواه

بلبلان را نکهتی از گلستان آورده اند

بیدلانرا مژده ئی از دلستان آورده اند

کشتگان تیغ هجرانرا روان بخشیده اند

تشنگان را بر لب آب روان آورده اند

مهد بی سیمان بشادروان سلطان برده اند

حکم درویشان ز پای تخت خان آورده اند

نغمه ساز مجلس گلشن که بلبل نام اوست

باز پیغامش بطرف بوستان آورده اند

جان مخموران ز جام روح بخش افزوده اند

نزل می خواران ز آب ناردان آورده اند

پیش وامق بین که از عذرا حکایت کرده اند

نزد مفلس بین که گنج شایگان آورده اند

ذره را با مهر عقد مهربانی بسته اند

اهل دل را بوی یار مهربان آورده اند

آفتاب راوقی را در هلال افکنده اند

واتش تشویر در آب زلال افکنده اند

باز تیهو را امان از چنگ شاهین داده اند

نامه ی ویس پری پیکر برامین داده اند

باغ را از شهیر طاوس آذین بسته اند

کاخ را چون منظر کاوس تزئین داده اند

خاک را خاصیت آب روان بخشیده اند

سبزه را انفاس جان بخش ریاحین داده اند

بندگانرا خلعتی از سوی شاه آورده اند

خسروان را شربتی از شهد شیرین داده اند

این جماعت بین که اورنگ پریشان حال را

ره بخلوتگاه گلچهر خور آئین داده اند

شاخ عریان را قبای فستقی پوشیده اند

مرغ خوش خوانرا نوا از برگ نسرین داده اند

شد مشام جان مجنون مشک بوی از باد صبح

در شکنج طره لیلی مگر چین داده اند

خیر مقدم ای بشیر عاشقان احوال چیست

حال آن شمشاد نسرین بوی مشکین خال چیست

پیر کنعان بین که دیگر ماه کنعان باز یافت

خضر در ظلمت نشان آب حیوان بازیافت

کان گوهر را خرد در جوهر دل بازدید

جان عالم را روان در عالم جان بازیافت

بلبل بستانسرای خلد یعنی بوالبشر

نکهت جان پرور گلزار رضوان بازیافت

عندلیب خوش نفس گرزانک دم در بسته بود

شد هزار آوا چو انفاس گلستان بازیافت

ذره ی سرگشته کو هست از هواداران مهر

حسن طالع بین که خورشید دُرفشان بازیافت

گرچه طبعم هفت گردون را بچوگان می برد

این زمان گوئی تواند زد که میدان بازیافت

دل کنون از غم فرج یابد که شادی رخ نمود

سرکنون گردن برافروزد که سامان بازیافت

صادقان را صبح بخت از مطلع شاهی دمید

بنده را از بند غم هنگام آزادی رسید

گلرخان از لب شراب ارغوانی می دهند

روح را با جام می پیوند جانی می دهند

این کرامت بین که هر دم ساکنان خاک را

رفعت آتش رخان آسمانی می دهند

باز مرغ جان شکار دلشکن یعنی فراق

همچو سیمرغش نشانی از بی نشانی می دهند

طائر جان را که دارد آشیان در باغ قدس

هر نفس بوی از ریاض لامکانی می دهند

دوستان هر دم برغم دشمنان در بوستان

می پرستان را شراب ارغوانی می دهند

بزم را نسبت بایوان سکندر می کنند

جام می را ذوق آب زندگانی می دهند

از وصول موکب فرمانروای انس و جان

منهیان عالم جان مژدگانی می دهند

سایه ی یزدان جمال الدین شه گیتی پناه

خسرو اعظم ابواسحق بن محمود شاه

آنک از کان هر زرو گوهر که سر بر می کند

پیش دست کان یسارش خاک بر سر می کند

جود اوکی بحر اخضر را نپوشد هر نفس

جامه ی سیمابی موجش که در بر می کند

چون صبا از محمر اخلاق او دم می زند

دامن این پرده ی کحلی معطر می کند

پیش دستش ابر دریا بار بنگر کز حیا

آب چشمش را فلک نسبت بگوهر می کند

شعله ئی از آتش طبع سپهر افروز اوست

آنک نامش پیر گردون شاه اختر می کند

رشحه ئی از قلزم احسان دریا موج اوست

آنک اسمش ابر نیسان بحر اخضر می کند

عقل کو کشاف تفسیر کلامش می نهند

کلی منظومه ی مدح وی از بر می کند

هفت چرخ از عرصه ی قدرش غباری بیش نیست

هشت خلد از مجمر خلقش بخاری بیش نیست

ای خور از خاک درت زرینه افسر ساخته

وی محیط چرخ بحری از کفت بر ساخته

منشیانت هر جواهر کز انامل ریخته

تیر از آن طرف کمر بند دو پیکر ساخته

در فضای صحن ایوان تو معماران صنع

گنبد فیروزه ی نه طاق شش در ساخته

ماه کو نعال دار الملک چرخ چنبریست

هر سر مه نعل شبرنگ تو از زر ساخته

پرده ساز مجلس سیاره هنگام صبوح

نوبت جاه تو بر آهنگ مزهر ساخته

این که خوانند آفتابش میخ نعل خنگ تست

اخترانش مهچه ی خرگاه اخضر ساخته

از عقود گوهر نظمم بگاه مدح تو

نوعرسان ریاض خلد زیور ساخته

روضه ی اقبال را بی احتشامت حور نیست

دیده ی آمال را بی اهتمامت نور نیست

اطلس گلریز چرخت دامن خرگاه باد

چنبر سیمین ماهت حلقه ی درگاه باد

تا شه انجم برآرد سر ز جیب آسمان

دست احداث زمان از دامنت کوتاه باد

روح قدسی کو هزار آوای باغ کبریاست

همچون او بر شاخسار رفعتت پنجاه باد

هر قضا کان در حجاب غیب ماند مختفی

رای ملک آرایت از اسرار آن آگاه باد

از پی بزمت چو مجلس خانه آراید سپهر

آفتابت باده ی گلگون و ساغر ماه باد

گر نه دشمن با تو از صدق عقیدت دم زند

همچو صبح از آتش دل همدم او آه باد

هر کجا عزم فلک سیرت عنان افشان شود

فتح و نصرت هم رکاب و دولتت همراه باد

شیر گردون صید تیر آسمان گیر تو باد

شاه انجم بنده ی حکم جهانگیر تو باد

شمارهٔ ۶ - مخمس

الروض قد تبسم و الغیم قد بکا ‌‌

و الصبح قد تبلّج والدیک قد حکی

تا کی چو چنگ ناله کنم چون قدح بکا

اکنون که گل به طرف چمن برد متکا

ای سرو گلعذار بده جام عبهری

در آفتاب زن ز می دلفروز تاب

وز آب منجمد بفروز آتش مذاب

زین سان که چشم شوخ تو مست است و من خراب

گر زانک تشنه میرم و بارم ز دیده آب

بر آتشم نشانی و آب رخم بری

تا کی ز راه کعبه به بتخانه خوانی‌ام

سوزی به سان شمعم و پروانه خوانی‌ام

گاهی به گنج و گاه به ویرانه خوانی‌ام

رخ چون پری نمایی و دیوانه خوانی‌ام

دیوانه آن بود که نبیند رخ پری

می ده که بر کشید خور خاوری علم

در گردش آر خون سیاوش ز جام جم

بشنو نوای مرغ بر آهنگ زیر و بم

تا مشکبو شود نفس باد صبحدم

بفشان شکنج طره مشکین عنبری

خواجو فسون مخوان و به ترک فسانه گیر

چون صبح در دمید شراب شبانه گیر

سرو چمن به رقص درآمد چمانه گیر

همچون خضر ز ظلمت گیتی کرانه گیر

و آب حیات جوی ز جام سکندری

شوقیات

شمارهٔ ۱ - به نام ایزد : تبت یا ذوالجلال و الاکرام

شمارهٔ ۲ : ای صبح صادق رخ زیبای مصطفی

شمارهٔ ۳ : اگر سرم برود در سر وفای شما

شمارهٔ ۴ : این چه خلدست که چندی همه حورست اینجا

شمارهٔ ۵ : کجا خبر بود از حال ما حبیبان را

شمارهٔ ۶ : گر راه بود بر سر کوی تو صبا را

شمارهٔ ۷ : اگر در جلوه می‌آری سمند باد جولان را

شمارهٔ ۸ : چو در نظر نبود روی دوستان ما را

شمارهٔ ۹ : آخر ای یار فراموش مکن یاران را

شمارهٔ ۱۰ : ای ترک آتش رخ بیار آن آب آتش فام را

شمارهٔ ۱۱ : شبی که راه دهم آه آتش افشان را

شمارهٔ ۱۲ : آن تن ماست یا میان شما

شمارهٔ ۱۳ : برقع از رخ برفکن ای لعبت مشکین نقاب

شمارهٔ ۱۴ : دیشب خبرت هست که در مجلس اصحاب

شمارهٔ ۱۵ : ای لب لعلت ز آب زندگانی برده آب

شمارهٔ ۱۶ : طلع الصبح من وراء حجاب

شمارهٔ ۱۷ : چند سوزیم من و شمع شبستان همه شب

شمارهٔ ۱۸ : نعلم نگر نهاده بر آتش که عنبرست

شمارهٔ ۱۹ : زلال مشربم از لفظ آبدار خودست

شمارهٔ ۲۰ : سحاب سیل فشان چشم رودبار منست

شمارهٔ ۲۱ : این بوی بهارست که از صحن چمن خاست

شمارهٔ ۲۲ : بوقت صبح می روشن آفتاب منست

شمارهٔ ۲۳ : ساقیا ساغر شراب کجاست

شمارهٔ ۲۴ : جمشید بنده ی در دولتسرای ماست

شمارهٔ ۲۵ : یاران همه مخمور و قدح پر می نابست

شمارهٔ ۲۶ : طائر طوریم و خاک آستانت طور ماست

شمارهٔ ۲۷ : روضه ی خلد برین بستانسرائی بیش نیست

شمارهٔ ۲۸ : ایکه از باغ رسالت چو تو شمشاد نخاست

شمارهٔ ۲۹ : مرغ جانرا هر دو عالم آشیانی بیش نیست

شمارهٔ ۳۰ : منزل پیر مغان کوی خرابات فناست

شمارهٔ ۳۱ : روز رخسار تو ماهی روشنست

شمارهٔ ۳۲ : لعل شیرین تو وصفش بر شکر باید نوشت

شمارهٔ ۳۳ : بدایت غم عشّاق را نهایت نیست

شمارهٔ ۳۴ : دلا جان در ره جانان حجابست

شمارهٔ ۳۵ : بوقت صبح چو آن سرو سیمتن بنشست

شمارهٔ ۳۶ : اگر ترا غم امثال ما بود غم نیست

شمارهٔ ۳۷ : ورطه‌ی پر خطر عشق ترا ساحل نیست

شمارهٔ ۳۸ : کو دل که او بدام غمت پای بند نیست

شمارهٔ ۳۹ : با تو نقشی که در تصوّر ماست

شمارهٔ ۴۰ : غرّه ی ماه جز آن عارض شهر آرا نیست

شمارهٔ ۴۱ : ترک من ترک من بی سر و پا کرد و برفت

شمارهٔ ۴۲ : از سر جان درگذر گر وصل جانان بایدت

شمارهٔ ۴۳ : گرچه کاری چو عشقبازی نیست

شمارهٔ ۴۴ : نوبت زدند و مرغ سحر بانگ صبح گفت

شمارهٔ ۴۵ : گرنه مرغ چمن از همنفس خویش جداست

شمارهٔ ۴۶ : زاهد مغرور اگر در کعبه باشد فاجرست

شمارهٔ ۴۷ : هیچکس نیست که منظور مرا ناظر نیست

شمارهٔ ۴۸ : ز آتشکده و کعبه غرض سوز و نیازست

شمارهٔ ۴۹ : زلف هندوی تو در تابست و ما را تاب نیست

شمارهٔ ۵۰ : عشق سطانیست کو را حاجت دستور نیست

شمارهٔ ۵۱ : دوش پیری ز خرابات برون آمد مست

شمارهٔ ۵۲ : عقل مرغی ز آشیانه ی ماست

شمارهٔ ۵۳ : چه بر قمر ز شب عنبری نقاب انداخت

شمارهٔ ۵۴ : اگرچه بلبل طبعم هزار دستانست

شمارهٔ ۵۵ : روی زمین و خون دلم نم گرفته است

شمارهٔ ۵۶ : ببوستان جمالت بهار بسیارست

شمارهٔ ۵۷ : صبح کز چشم فلک اشک ثریا می‌‌ریخت

شمارهٔ ۵۸ : اینجا نماز زنده دلان جز نیاز نیست

شمارهٔ ۵۹ : ای باغبان بگو که ره بوستان کجاست

شمارهٔ ۶۰ : ای درد تو درمان دل و رنج تو راحت

شمارهٔ ۶۱ : بیش ازین بی همدمی در خانه نتوانم نشست

شمارهٔ ۶۲ : راستی را در سپاهان خوش بود آواز رود

شمارهٔ ۶۳ : ان شکر لب که نباتش ز شکر می روید

شمارهٔ ۶۴ : می کشندم بخرابات و در آن می کوشند

شمارهٔ ۶۵ : تا بر آید نفس از عشق دمی باید زد

شمارهٔ ۶۶ : پیداست که از دود دم ما چه برآید

شمارهٔ ۶۷ : دلم از دست بشد تا بسر او چه رسد

شمارهٔ ۶۸ : این چه بادست که از سوی چمن می آید

شمارهٔ ۶۹ : سپیده دم که صبا بر چمن گذر می کرد

شمارهٔ ۷۰ : پشت بر یار کمان ابروی ما نتوان کرد

شمارهٔ ۷۱ : آنک هرگز نظری با من شیدا نکند

شمارهٔ ۷۲ : هیچکس نیست که وصل تو تمنا نکند

شمارهٔ ۷۳ : رنج ما بردیم و گنج ارباب دولت برده‌اند

شمارهٔ ۷۴ : بیا که بی سر زلفت مرا بسر نشود

شمارهٔ ۷۵ : حدیث شمع از پروانه پرسید

شمارهٔ ۷۶ : با درد دُرد نوشان درمان چه کار دارد

شمارهٔ ۷۷ : در راه قربت ما ره بان چه کار دارد

شمارهٔ ۷۸ : گهی که شرح فراقت کنم بدیده سواد

شمارهٔ ۷۹ : طوطی از پسته تنگ تو شکر گرد آورد

شمارهٔ ۸۰ : دل من جان ز غم عشق تو آسان نبرد

شمارهٔ ۸۱ : گردون کنایتی ز سر بام ما بود

شمارهٔ ۸۲ : مراد بین که بپیش مرید باز آید

شمارهٔ ۸۳ : بخشم رفته ما گر بصلح باز آید

شمارهٔ ۸۴ : بنگر ای شمع که پروانه دگر باز آمد

شمارهٔ ۸۵ : یار ثابت قدم اینک ز سفر باز آمد

شمارهٔ ۸۶ : گلی برنگ تو از غنچه بر نمی آید

شمارهٔ ۸۷ : کیست که با من حدیث یار بگوید

شمارهٔ ۸۸ : درد غم عشق را طبیب نباشد

شمارهٔ ۸۹ : کس نیست که دست من غمخوار بگیرد

شمارهٔ ۹۰ : بی گلبن وصلت بگلستان نتوان بود

شمارهٔ ۹۱ : همچو شمعم بشبستان حرم یاد کنید

شمارهٔ ۹۲ : ای ساربان بقتل ضعیفان کمر مبند

شمارهٔ ۹۳ : گمان مبر که دلم میل دوستان نکند

شمارهٔ ۹۴ : کس حال من سوخته جز شمع نداند

شمارهٔ ۹۵ : کی طرف گلستان چو سر کوی تو باشد

شمارهٔ ۹۶ : ناله ئی کان ز دل چنگ برون می آید

شمارهٔ ۹۷ : پیه سوز چشم من سر شمع ایوان تو باد

شمارهٔ ۹۸ : چو ترک مهوشم از خواب مست برخیزد

شمارهٔ ۹۹ : اهل دل پیش تو مردن ز خدا می خواهند

شمارهٔ ۱۰۰ : هر که را سکه درستست بزر باز نماند

شمارهٔ ۱۰۱ : که می رود که پیامم بشهر یار رساند

شمارهٔ ۱۰۲ : تا چین آن دو زلف سمن سا پدید شد

شمارهٔ ۱۰۳ : ای پرده سرایان که درین پرده سرائید

شمارهٔ ۱۰۴ : تاجداری کند آنکس که ز سر درگذرد

شمارهٔ ۱۰۵ : هر کو چو شمع  زآتشِ دل تاجِ سر نکرد

شمارهٔ ۱۰۶ : چون خط سبز تو بر آفتاب بنویسند

شمارهٔ ۱۰۷ : سوز غم تو آتشم از جان برآورد

شمارهٔ ۱۰۸ : ساقیا می زین فزون تر کن که میخوارن بسند

شمارهٔ ۱۰۹ : لطافت دهنش در بیان نمی گنجد

شمارهٔ ۱۱۰ : ساقیان آبم بجام لعل شکر خا برند

شمارهٔ ۱۱۱ : بی لاله رخان روی بصحرا نتوان کرد

شمارهٔ ۱۱۲ : بی رخ حور بجنت نفسی نتوان بود

شمارهٔ ۱۱۳ : بآب گل رخ آن گلعذار می شویند

شمارهٔ ۱۱۴ : تا ترا برگ ما نخواهد بود

شمارهٔ ۱۱۵ : اگر آن ماه مهربان گردد

شمارهٔ ۱۱۶ : هر که با نرگس سرمست تو در کار آید

شمارهٔ ۱۱۷ : تنم تنها نمی خواهد که در کاشانه بنشیند

شمارهٔ ۱۱۸ : در پای تو هر کس که سرانداز نیاید

شمارهٔ ۱۱۹ : نور رویت تاب در شمع شبستان افکند

شمارهٔ ۱۲۰ : ز شهر یار که آید که حال یار بگوید

شمارهٔ ۱۲۱ : خدا را از سر زاری بگوئید

شمارهٔ ۱۲۲ : چو شام شد بشبستان شتاب باید کرد

شمارهٔ ۱۲۳ : طره های تو کمند افکن طرارانند

شمارهٔ ۱۲۴ : بدان ورق که صبا در کف شکوفه نهاد

شمارهٔ ۱۲۵ : خنک آن باد که بر خاک خراسان گذرد

شمارهٔ ۱۲۶ : دیشب همه شب منزل من کوی مغان بود

شمارهٔ ۱۲۷ : ای که از شرمت خوی از رخساره ی خور می چکد

شمارهٔ ۱۲۸ : جان برافشان اگرت صحبت جانان باید

شمارهٔ ۱۲۹ : ترک تیرانداز من کز پیش لشکر می رود

شمارهٔ ۱۳۰ : دوشم وطن بجز در دیر مغان نبود

شمارهٔ ۱۳۱ : چو عکس روی تو در ساغر شراب افتاد

شمارهٔ ۱۳۲ : ساقیان چون دم از شراب زنند

شمارهٔ ۱۳۳ : چون مرا دیده بر آن آتش رخسار افتد

شمارهٔ ۱۳۴ : بسالی کی چنان ماهی برآید

شمارهٔ ۱۳۵ : مهی چون او بماهی برنیاید

شمارهٔ ۱۳۶ : بنشین تا نفسی آتش ما بنشیند

شمارهٔ ۱۳۷ : زنده اند آنها که پیش چشم خوبان مرده اند

شمارهٔ ۱۳۸ : دلبرم را پرّ طوطی بر شکر خواهد فتاد

شمارهٔ ۱۳۹ : ترک من ترک من گرفت و خطا کرد

شمارهٔ ۱۴۰ : آن رفت که میل دل من سوی شما بود

شمارهٔ ۱۴۱ : مشنو که چراغ دل من روی تو نبود

شمارهٔ ۱۴۲ : هر که او را قدمی هست ز سر نندیشد

شمارهٔ ۱۴۳ : درد من دلخسته بدرمان که رساند

شمارهٔ ۱۴۴ : هر نسخه که در وصف خط یار نویسند

شمارهٔ ۱۴۵ : مرا ز مهر رخت کی ملال خواهد بود

شمارهٔ ۱۴۶ : خطی که بر سمن آن گلعذار بنویسد

شمارهٔ ۱۴۷ : مستم ز در خانه ی خمار برآرید

شمارهٔ ۱۴۸ : بهار دهر بباد خزان نمی ارزد

شمارهٔ ۱۴۹ : مسیح وقتی ازین خسته دم دریغ مدار

شمارهٔ ۱۵۰ : معلوم نگردد سخن عشق بتقریر

شمارهٔ ۱۵۱ : برگیر دل ز ملک جهان و جهان بگیر

شمارهٔ ۱۵۲ : بجز نسیم که یابد نصیبی از گلزار

شمارهٔ ۱۵۳ : پندم بچه عقل می دهد پیر

شمارهٔ ۱۵۴ : ترک عالم گیر و عالم را مسخر کرده گیر

شمارهٔ ۱۵۵ : برو ای خواجه و شه را بگدا باز گذار

شمارهٔ ۱۵۶ : ای پیر مغان شربتم از دُرد مغان آر

شمارهٔ ۱۵۷ : ای دل ار سودای جانان داری از جان درگذر

شمارهٔ ۱۵۸ : فتاده ام من دیوانه در غم تو اسیر

شمارهٔ ۱۵۹ : قلم گرفتم و می خواستم که بر طومار

شمارهٔ ۱۶۰ : آشنای تو ز بیگانه و خویشش چه خبر

شمارهٔ ۱۶۱ : زهی طناب سرا پرده ی تو گیسوی حور

شمارهٔ ۱۶۲ : کار من شکسته بسامان رسید باز

شمارهٔ ۱۶۳ : برگ نسرین ترا بی خار می یابم هنوز

شمارهٔ ۱۶۴ : چون کوتهست دستم از آن گیسوی دراز

شمارهٔ ۱۶۵ : بستیم دل در آن سر زلف دراز باز

شمارهٔ ۱۶۶ : کجا بود من مدهوش را حضور نماز

شمارهٔ ۱۶۷ : نه مرا بر سر کوی تو بجز سایه جلیس

شمارهٔ ۱۶۸ : ای مرغ خوش‌نوا چه فرو بسته‌ای نفس

شمارهٔ ۱۶۹ : رخت شمع شبستان می نهندش

شمارهٔ ۱۷۰ : آه از آن یار که نبود خبر از یارانش

شمارهٔ ۱۷۱ : رقم ز غالیه بر طرف لاله زار مکش

شمارهٔ ۱۷۲ : ای دل مکن انکار و از این کار میندیش

شمارهٔ ۱۷۳ : پرده ی از رخ بفکن ای خود پرده ی رخسار خویش

شمارهٔ ۱۷۴ : بشهریار بگوئید حال این درویش

شمارهٔ ۱۷۵ : به سوز سینه رسند اهل دل به ذوق سماع

شمارهٔ ۱۷۶ : بیار باده که وقت گلست و موسم باغ

شمارهٔ ۱۷۷ : چون آتش خور شعله زد از شیشه ی شفاف

شمارهٔ ۱۷۸ : شمیم باغ بهشتست یا نسیم عراق

شمارهٔ ۱۷۹ : ای سرو خرامنده ی بستان حقایق

شمارهٔ ۱۸۰ : ای کرده تیره شب را بر آفتاب منزل

شمارهٔ ۱۸۱ : مرا که راه نماید کنون بخانه ی دل

شمارهٔ ۱۸۲ : باغبان گو برو مپیما کز گل

شمارهٔ ۱۸۳ : یا مُسرع الشمال اذا تَحصل الوصول

شمارهٔ ۱۸۴ : مقاربت نشود مرتفع ببعد منازل

شمارهٔ ۱۸۵ : مرا که نیست بخاک درت امید وصول

شمارهٔ ۱۸۶ : شب رحیل ز افغان خستگان مراحل

شمارهٔ ۱۸۷ : هرگه که ز خرگه بچمن بار دهد گل

شمارهٔ ۱۸۸ : چون ما بکفر زلف تو اقرار کرده ایم

شمارهٔ ۱۸۹ : ز روی خوب تو گفتم که پرده برفکنم

شمارهٔ ۱۹۰ : ترا که گنج گشودی ز زخم مار چه غم

شمارهٔ ۱۹۱ : روزگاری روی در روی نگاری داشتم

شمارهٔ ۱۹۲ : در جهان وقف حریم حرم او کردیم

شمارهٔ ۱۹۳ : من از آن لحظه که در چشم تو دیدم مستم

شمارهٔ ۱۹۴ : مردیم در خمار و شرابی نیافتیم

شمارهٔ ۱۹۵ : من بیدل نگر از صحبت جانان محروم

شمارهٔ ۱۹۶ : داریم دلی پر غم و غمخوار نداریم

شمارهٔ ۱۹۷ : تا چند بشادی می غمهای تو نوشم

شمارهٔ ۱۹۸ : بلبلان که رساند نسیم باغ ارم

شمارهٔ ۱۹۹ : چو بر کشی علم قربت از حریم حرم

شمارهٔ ۲۰۰ : اکنون که از بهشت نشان می دهد نسیم

شمارهٔ ۲۰۱ : کشتی ما کو که ما زورق در آب افکنده ایم

شمارهٔ ۲۰۲ : با لعل او ز جوهر جان در گذشته ایم

شمارهٔ ۲۰۳ : ایدل ار خواهی بدولتخانه ی جانت برم

شمارهٔ ۲۰۴ : ما قدح کشتی و دل را همچو دریا کرده ایم

شمارهٔ ۲۰۵ : ای تنم کرده ز غم موئی و در مو زده خم

شمارهٔ ۲۰۶ : آن ماه پری رخ را در خانه نمی بینم

شمارهٔ ۲۰۷ : مدام آن نرگس سرمست را در خواب می بینم

شمارهٔ ۲۰۸ : گلی به رنگ تو در بوستان نمی‌بینم

شمارهٔ ۲۰۹ : نشان دل بی نشان از که جویم

شمارهٔ ۲۱۰ : صبحدم دل را مقیم خلوت جان یافتم

شمارهٔ ۲۱۱ : اشکست که می گردد در کوی تو همرازم

شمارهٔ ۲۱۲ : ما زرخ کار خویش پرده برانداختیم

شمارهٔ ۲۱۳ : ز لعلم ساغری در ده که چون چشم تو سرمستم

شمارهٔ ۲۱۴ : گرچه من آب رخ از خاک درت یافته ام

شمارهٔ ۲۱۵ : خیز تا باده در پیاله کنیم

شمارهٔ ۲۱۶ : حکایت رخت از آفتاب می شنوم

شمارهٔ ۲۱۷ : مدتی شد که درین شهر گرفتار توایم

شمارهٔ ۲۱۸ : گر نگویم دوستی از دوستانت بوده ام

شمارهٔ ۲۱۹ : ما دلی ایثار او کردیم و جانی یافتیم

شمارهٔ ۲۲۰ : آنک لعلش عین آب زندگانی یافتیم

شمارهٔ ۲۲۱ : بیا که هندوی گیسوی دلستان تو باشم

شمارهٔ ۲۲۲ : ای لاله برگ خوش نظرت گلستان چشم

شمارهٔ ۲۲۳ : بگذائی بسر کوی شما آمده ایم

شمارهٔ ۲۲۴ : خیز تا برگ صبوحی بچمن ساز کنیم

شمارهٔ ۲۲۵ : نسیم زلف تو از نوبهار می شنوم

شمارهٔ ۲۲۶ : حَنّ فی روض الهوی قلبی کما ناح الحِمام

شمارهٔ ۲۲۷ : کیست که گوید ببارگاه سلاطین

شمارهٔ ۲۲۸ : تحیتی چو هوای ریاض خلد برین

شمارهٔ ۲۲۹ : تا چند دم از گل زنی ای باد بهاران

شمارهٔ ۲۳۰ : ای باد سحرگاهی زینجا گذری کن

شمارهٔ ۲۳۱ : خوشا صبح و صبوحی با هُمالان

شمارهٔ ۲۳۲ : دوش چون از لعل میگون تو می گفتم سخن

شمارهٔ ۲۳۳ : امشب ای یار قصد خواب مکن

شمارهٔ ۲۳۴ : خیز و در بحر عدم غوطه خور و ما را بین

شمارهٔ ۲۳۵ : چه خوشست باده خوردن بصبوح در گلستان

شمارهٔ ۲۳۶ : ترا که گفت که قصد دل شکسته ی ما کن

شمارهٔ ۲۳۷ : نسیم صبح کز بویش مشام جان شود مشکین

شمارهٔ ۲۳۸ : ای صبا احوال دل با آن صنم تقریر کن

شمارهٔ ۲۳۹ : بمن رسید نوید وصال دلداران

شمارهٔ ۲۴۰ : هر کس که برگرفت دل از جان چنانک من

شمارهٔ ۲۴۱ : سخن عشق نشاید بر هر کس گفتن

شمارهٔ ۲۴۲ : هر که شد با ساکنان عالم علوی قرین

شمارهٔ ۲۴۳ : بسی خون جگر دارد سر زلف تو در گردن

شمارهٔ ۲۴۴ : بوقت صبح ندانم چه شد که مرغ چمن

شمارهٔ ۲۴۵ : وقت صبوح شد بشبستان شتاب کن

شمارهٔ ۲۴۶ : ای چشم تو چشم بند مستان

شمارهٔ ۲۴۷ : ای صبا حال جگر گوشه ی ما چیست بگو

شمارهٔ ۲۴۸ : که بر ز سرو روان تو خورد راست بگو

شمارهٔ ۲۴۹ : برو ای باد بدانسوی که من دانم و تو

شمارهٔ ۲۵۰ : ای چراغ دیده ی جان روی تو

شمارهٔ ۲۵۱ : نفحه ی گلشن عشق از نفس ما بشنو

شمارهٔ ۲۵۲ : ای شب قدر بیدلان طره ی دلربای تو

شمارهٔ ۲۵۳ : بآفتاب جهانتاب سایه پرور تو

شمارهٔ ۲۵۴ : ایکه چو موی شد تنم در هوس میان تو

شمارهٔ ۲۵۵ : آن عید نیکوان بدر آمد بعید گاه

شمارهٔ ۲۵۶ : خسرو گل بین دگر ملک سکندر یافته

شمارهٔ ۲۵۷ : ای پسر دامن اهل قدم از دست مده

شمارهٔ ۲۵۸ : ای دلم جان و جهان در راه جانان باخته

شمارهٔ ۲۵۹ : ترک من هر لحظه گیرد با من از سر خرخشه

شمارهٔ ۲۶۰ : ای سنبل تازه دسته بسته

شمارهٔ ۲۶۱ : پری رخا منه از دست یکزمان شیشه

شمارهٔ ۲۶۲ : تخت خیری بین دگر بر تخته ی خارا زده

شمارهٔ ۲۶۳ : مه بی مهر من ز شعر سیاه

شمارهٔ ۲۶۴ : چون سنبلت که دید سیاهی سرآمده

شمارهٔ ۲۶۵ : آن ترک بلغاری نگر با چشم خونخوار آمده

شمارهٔ ۲۶۶ : ای حبش برچین و چین در زنگبار انداخته

شمارهٔ ۲۶۷ : از لب شیرین چون شکّر نبات آورده‌ای

شمارهٔ ۲۶۸ : دیشب ای باد صبا گویی که جایی بوده‌ای

شمارهٔ ۲۶۹ : دوش پیری یافتم در گوشه ی میخانه ئی

شمارهٔ ۲۷۰ : ایکه گوئی کز چه رو سرگشته می گردی چو گوی

شمارهٔ ۲۷۱ : ای دل اگر دیو نئی ملک سلیمان چکنی

شمارهٔ ۲۷۲ : مستی ز چشم دلکش میگون یار جوی

شمارهٔ ۲۷۳ : میا در قلب ای دل که بازی نیست جانبازی

شمارهٔ ۲۷۴ : سحر چون باد عیسی دم کند با روح دمسازی

شمارهٔ ۲۷۵ : ای از حیای لعل لبت آب گشته می

شمارهٔ ۲۷۶ : آب رخ ما بری و باد شماری

شمارهٔ ۲۷۷ : چه جرم رفت که رفتی و ترک ما کردی

شمارهٔ ۲۷۸ : نه عهد کرده‌ای آخر که قصد ما نکنی

شمارهٔ ۲۷۹ : ای پیک عاشقان اگر از حالم آگهی

شمارهٔ ۲۸۰ : پرواز کن ای مرغ و بگلزار فرود آی

شمارهٔ ۲۸۱ : مهر سلمی ورزی و دعوی سلمانی کنی

شمارهٔ ۲۸۲ : ای روضه ی رضوان ز سر کوی تو بابی

شمارهٔ ۲۸۳ : زهی اشکم ز شوق لعل میگون تو عنّابی

شمارهٔ ۲۸۴ : گل سوری دگر بجلوه گری

شمارهٔ ۲۸۵ : ای نفس مشک بیز باد بهاری

شمارهٔ ۲۸۶ : باز، هرچند که در دستِ شَهان دارد جای

شمارهٔ ۲۸۷ : یاد باد آنک دلم را مدد جان بودی

شمارهٔ ۲۸۸ : در باز جان گر آرزوی جان طلب کنی

شمارهٔ ۲۸۹ : دوش برطرف چمن گلبانک می زد بلبلی

شمارهٔ ۲۹۰ : خوشا وقتی که از بستانسرائی

شمارهٔ ۲۹۱ : راه بی پایان عشقت را نیابم منزلی

شمارهٔ ۲۹۲ : چان پرورم گهی که تو جانان من شوی

شمارهٔ ۲۹۳ : خوشا شراب محبت ز ساغر ازلی

شمارهٔ ۲۹۴ : تو چون قربان نمی گردی کجا همکیش ما باشی

شمارهٔ ۲۹۵ : تشنه‌ام تا به کی آخر بده آبی ساقی

شمارهٔ ۲۹۶ : زُر أرض دار سُعدی یا بارق الغوادی

شمارهٔ ۲۹۷ : یا ملولاً عن سلامی أنت فی الدنیا مرا می

شمارهٔ ۲۹۸ : یا من الیک میلی قف ساعة قبیلی

شمارهٔ ۲۹۹ : یا من قریرة مقلتی لقیاک غایة منیتی

شمارهٔ ۱ - به نام ایزد

تبت یا ذوالجلال و الاکرام

من جمیع الذنوب و الآثام

ای صفاتت برون ز چون و چرا

ذات پاکت بری ز کو و کدام

قاضی حاجت وحوش و طیور

رازق روزی سوام و هوام

گوهر آرای قطره در اصداف

نقش پرداز نطفه در ارحام

پرچم آویز طاسک خورشید

آتش انگیز خنجر بهرام

خاکبوس بساط فرمانت

جم سیمین سریر زرین جام

بسته مشّاطگان قدرت تو

بر رخ صبح چین گیسوی شام

کرده استاد صُنعت از یاقوت

شرف طاق تابخانه ی بام

یافته از تو نَضرت و خضرت

باغ مینو و راغ مینا فام

بدر مشعل فروز آینه دار

بر درش بنده ی منیرش نام

عنبر هندی آنکه خادم تست

کار او بی نسیم لطفت خام

پیش موج محیط احسانت

از حیا در عرق فتاده غمام

کاسه گردان بزم تقدیرت

صبح زرین کلاه سیم اندام

هندوی بارگاه ابداعت

شام زنگی نهاد خون آشام

عندلیب زبان گویا را

گل بستان فروز ذکرت کام

گر کند یاد صدمه ی قهرت

بگسلد مشرقی مهر زمام

درک خاصان بکنه انعامت

نرسد خاصه عام کالانعام

جان خواجو که مرغ گلشن تست

مگذارش بدام دل مادام

طمع دانه اش بدام افکند

باز گیرش ز دست دانه و دام

من که بر یاد زلف و روی بتان

صرف کردم لیالی و ایام

بوده با باده ی مغانه مقیم

ساخته در شرابخانه مقام

زده راه خرد بنغمه ی چنگ

ریخته آب رخ بشرب مدام

نفس خود کامم ار ز راه ببرد

باز گشتم بدرگهت ناکام

چون خطا کرده ام کنم هر دم

سجده ی سهو تا بروز قیام

گویمت بالعشی و الابکار

تبت یا ذوالجلال و الاکرام

شمارهٔ ۲

ای صبح صادق رخ زیبای مصطفی

وی سرو راستان قد رعنای مصطفی

آئینه ی سکندر و آب حیات خضر

نور جبین و لعل شکر خای مصطفی

معراج انبیا و شب قدر اصفیا

گیسوی روز پوش قمر سای مصطفی

ادریس کو معلم علم الهی است

لب بسته پیش منطق گویای مصطفی

عیسی که دیر دایر علوی مقام اوست

خاشاک روب حضرت اعلی مصطفی

بر ذروه دنا فتدلی کشیده سر

ایوان بارگاه معلای مصطفی

وز جام روح پرور ما زاغ گشته مست

آهوی چشم دلکش شهلای مصطفی

خیاط کارخانه ی لولاک دوخته

دراعه ابیت ببالای مصطفی

شمس و قمر که لولوی دریای اخضرند

از روی مهر آمده لالای مصطفی

خالی زرنگ بدعت و عاری ز زنگ شرک

آئینه ضمیر مصفای مصطفی

کحل الجواهر فلک و توتیای روح

دانی که چیست خاک کف پای مصطفی

قرص قمر شکسته برین خوان لاجورد

وقت صلای معجزه ایمای مصطفی

روح الامین که آیت قربت بشان اوست

قاصر ز درک پایه ادنی مصطفی

در بر فکنده زهر بغلطاق نیلگون

از سوگ زهر خورده ی زهرای مصطفی

گو مه بنور خویش مشو غره زانک او

عکسی بود ز غره ی غرای مصطفی

بر بام هفت منظر بالا کشیده اند

زین چار صفّه رایت آلای مصطفی

خواجو گدای درگه او شو که جبرئیل

شد با کمال مرتبه مولای مصطفی

شمارهٔ ۳

اگر سرم برود در سر وفای شما

ز سر برون نرود هرگزم هوای شما

بخاک پای شما کانزمان که خاک شوم

هنوز بر نکنم دل ز خاک پای شما

چو مرغ جان من از آشیان هوا گیرد

کند نزول بخاک در سرای شما

در آن زمان که روند از قفای تابوتم

بود مرا دل سرگشته در قفای شما

شوم نشانه ی تیر قضا بدان اومید

که جان ببازم و حاصل کنم رضای شما

کرا بجای شما در جهان توانم دید

چرا که نیست مرا هیچکس بجای شما

زبندگی شما صد هزارم آزادیست

که سلطنت کند آنکو بود گدای شما

گرم دعای شما وردجان بود چه عجب

که هست روز و شب اوراد من دعای شما

کجا سزای شما خدمتی توانم کرد

جز اینکه روی نپیچم ز ناسزای شما

غریب نیست اگر شد زخویش بیگانه

هر آن غریب که گشتست آشنای شما

اگر بغیر شما می کند نظر خواجو

چو آب میشودش دیده از حیای شما

شمارهٔ ۴

این چه خلدست که چندی همه حورست اینجا

چه غم از نار که در دل همه نورست اینجا

گل سوری که عروس چمنش می خوانند

گو بده باده درین حجله که سورست اینجا

موسم عشرت و شادی و نشاطست امروز

منزل راحت و ریحان و سرورست اینجا

اگر آن نور تجلّیست که من می بینم

روشنم گشت چو خورشید که طورست اینجا

آنکه در باطن ما کرد دو عالم ظاهر

ظاهر آنست که در عین ظهورست اینجا

یار هم غایب و هم حاضر و چون درنگری

خالی از غیبت و عاری ز حضورست اینجا

سخن از خرقه و سجاده چه گوئی خواجو

جام می نوش که از صومعه دورست اینجا

شمارهٔ ۵

کجا خبر بود از حال ما حبیبان را

که از مرض نبود آگهی طبیبان را

گر از بنفشه و سنبل وفا طلب دارند

معین است که سوداست عندلیبان را

ز خوان مرحمت آن‌ها که می‌دهند نصیب

به تیغ کین ز چه رانند بی‌نصیبان را

اگر ز خاک محبان غبار برخیزد

مؤاخذت نکند هیچکس حبیبان را

گذشت محمل و ما در خروش و ناله ولیک

چه التفات به بانگ جرس نجیبان را

گهی که عاشق و معشوق را وصال بود

گمان مبر که بود آگهی رقیبان را

میان لیلی و مجنون نه آن مواصلت است

که اطلاع بر آن اوفتد لبیبان را

عجب نباشد اگر در ادای خطبهٔ عشق

مفارقت کند از تن روان خطیبان را

غریب نبود اگر یار آشنا خواجو

مراد خویش مهیا کند غریبان را

شمارهٔ ۶

گر راه بود بر سر کوی تو صبا را

در بندگیت عرضه کند قصه ما را

ما را بسرا پرده ی قربت که دهد راه

بر صدر سلاطین نتوان یافت گدا را

چون لاله عذاران چمن جلوه نمایند

سر کوفته باید که بدارند گیا را

گر ره بدواخانه ی مقصود نیابیم

در رنج بمیریم و نخواهیم دوا را

مرهم ز چه سازیم که این درد که ما راست

دانیم که از درد توان جست دوا را

فریاد که دستم نگرفتند و بیکبار

از پای فکندند من بی سر و پا را

از تیغ بلا هر که بود روی بتابد

جز من که بجان می طلبم تیغ بلا را

هنگام صبوحی نکشد بی گل و بلبل

خاطر بگلستان من بی برگ و نوا را

روی از تو نپیچم و گر از شست تو آید

همچون مژه در دیده کشم تیغ بلا را

بیرون نرود یک سر مو از دل خواجو

نقش خط و رخسار تو لیلاً و نهارا

شمارهٔ ۷

اگر در جلوه می‌آری سمند باد جولان را

بفرما تا فرو روبم به مژگان خاک میدان را

مکن عیب تهی‌دستان که در بازار سرمستان

گدا باشد که بفروشد به جامی ملک سلطان را

چرا از کعبه برگردم که گر خاری بود در ره

برآرم آه و در یک دم بسوزانم مغیلان را

اگر همچون خضر خواهی که دایم زنده‌دل باشی

روان در پای جانان ریز اگر دستت دهد جان را

به فردوسم مکن دعوت که بی‌آن حور مه‌پیکر

کسی کو آدمی باشد نخواهد باغ رضوان را

به بوی لعل میگونش به ظلماتی در افتادم

که گر میرم ز استسقا نجویم آب حیوان را

چمن‌پیرا اگر چشمش بر آن سرو روان افتد

دگر بر چشمه ننشاند ز خجلت سرو بستان را

مگر باد سحرگاهی هواداری کند ورنی

نسیم یوسف مصری که آرد پیر کنعان را

چو مستان حرم خواجو جمال کعبه یاد آرد

ز آب چشم خون‌افشان کند دریا بیابان را

شمارهٔ ۸

چو در نظر نبود روی دوستان ما را

بهیچ روی نبود میل بوستان ما را

رقیب گو مفشان آستین که تا در مرگ

بآستین نکند دور از آستان ما را

بجان دوست که هم در نفس برافشانیم

اگر چنانک کند امتحان بجان ما را

چه مهره باخت ندانم سپهر دشمن خوی

که دور کرد بدستان ز دوستان ما را

به بیوفائی دور زمان یقین بودیم

ولی نبود فراق تو در گمان ما را

چو شد مواصلت و قرب معنوی حاصل

چه غم ز مدت هجران بیکران ما را

گهی که تیغ اجل بگسلد علاقه ی روح

بود تعلق دل با تو همچنان ما را

اگر چنانک ز ما سیل خون بخواهی راند

روا بود بجدائی ز در مران ما را

وگر حکایت دل با تو شرح باید داد

گمان مبر که بود حاجت زبان ما را

شدیم همچو میانت نحیف و نتوان گفت

که نیست با کمرت هیچ در میان ما را

گهی کز آن لب شیرین سخن کند خواجو

ز نوش ناب لبالب شود دهان ما را

شمارهٔ ۹

آخر ای یار فراموش مکن یاران را

دل سرگشته به دست آر جگرخواران را

عام را گر ندهی بار به خلوتگه خاص

ز آستان از چه کنی دور پرستاران را

وصل یوسف ندهد دست به صد جان عزیز

این چه سودای محال است خریداران را

گر نه یاری کند انفاس روان‌بخش نسیم

خبر از مقدم یاران که دهد یاران را

آنک چون بنده بهر موی اسیری دارد

کی رهایی دهد از بند گرفتاران را

دست در دامن تسلیم و رضا باید زد

اگر از پای درآرند گنهکاران را

روز باران نتوان بار سفر بست ولیک

پیش طوفان سرشکم چه محل باران را

دستگاهی‌ست پر از نافه آهوی تتار

حلقهٔ سنبل مشکین تو عطاران را

حال خواجو ز سر کوی خرابات بپرس

که نیابی به در صومعه خماران را

شمارهٔ ۱۰

ای ترک آتش رخ بیار آن آب آتش فام را

وین جامه ی نیلی ز من بستان و در ده جام را

چون بندگان خاص را امشب بمجلس خوانده ئی

در بزم خاصان ره مده عامان کالانعام را

خامی چو من بین سوخته و آتش ز جان افروخته

گر پخته ئی خامی مکن وان پخته در ده خام را

در حلقه دُردیکشان بخرام و گیسو برفشان

در حلقه ی زنجیر بین شیران خون آشام را

چون من برندی زین صفت بدنام شهری گشته ام

آن جام صافی در دهید این صوفی بدنام را

یک راه در دیر مغان برقع براندازی صنم

تا کافران از بتکده بیرون برند اصنام را

گر در کمندم می کشی شکرانه را جان می دهم

کان دل که صید عشق شد دولت شمارد دام را

خواجو چو این ایام را دیگر نخواهی یافتن

باری بهر نوعی چرا ضایع کنی ایام را

گر کامرانی بایدت کام از لب ساغر طلب

ور جان رسانیدی بلب از دل طلب کن کام را

شمارهٔ ۱۱

شبی که راه دهم آه آتش افشان را

ز دود سینه کنم تیره چشم کیوان را

ببر طبیب صداع از سرم که این دل ریش

ز بهر درد فدا کرده است درمان را

مگر حکایت طوفان چو اشک ما بینی

که ما ز چشم بیفکنده‌ایم طوفان را

به قصد جان من آن کس که می‌کشد شمشیر

نثار خنجر خونریز او کنم جان را

عجب نباشد اگر تشنهٔ جمال حرم

ز آب دیده لبالب کند بیابان را

به عزم کعبه چون محمل برون برد مشتاق

بسوزد از نفس آتشین مغیلان را

تو باد پای زمین کوب را به جلوه در آر

که ما به دیده زنیم آب خاک میدان را

مگو بگوی که سرگشته از چه می‌گردی

اگر چنان که ندانی بپرس چوگان را

مکن ملامت خواجو که از گل صد برگ

مجال صبر نباشد هزاردستان را

شمارهٔ ۱۲

آن تن ماست یا میان شما

وان دل ماست یا دهان شما

اگر آن ابرو است و پیشانی

نکشد هیچ‌کس کمان شما

جز کمر کیست آنک می‌گنجد

یک سر موی در میان شما

آب رخ پیش ما کسی دارد

که بود خاک آستان شما

می‌کند مرغ جان ما پرواز

دم‌به‌دم سوی آشیان شما

چه بود گر به ما رساند باد

بوئی از طرف بوستان شما

خواب خوش را به خواب می بینم

از غم چشم ناتوان شما

زلف دلبند اگر برافشانند

برفشانیم جان به جان شما

دل خواجو نگر که چون زده است

چنگ در زلف دلستان شما

شمارهٔ ۱۳

برقع از رخ برفکن ای لعبت مشکین نقاب

در دم صبح از شب تاریک بنمای آفتاب

عالم از لعل تو پر شورست و لعلت پر شکر

فتنه از چشم تو بیدارست و چشمت مست خواب

هر سؤالی کان ز دریا می کنم در باب موج

دیده می بینم که می گوید یکایک را جواب

هم عفی الله مردم چشمم که با این ضعف دل

می فشاند دمبدم بر چهره زردم گلاب

چون بیاد نرگس مستت روم در زیر خاک

روز محشر سر بر آرم از لحد مست و خراب

هر چه نتوان یافت در ظلمت ز آب زندگی

من همان در تیره شب می یابم از جام شراب

هیچکس بر تربت مستان نگرید جز قدح

هیچکس در ماتم رندان ننالد جز رباب

پیش ازین کیخسرو ار شبرنگ بر جیحون دواند

اشک ما راند بقطره دم بدم گلگون بر آب

هر که آرد شرح آب چشم خواجو در قلم

از سر کلکش بریزد رستهٔ دُرّ خوشاب

شمارهٔ ۱۴

دیشب خبرت هست که در مجلس اصحاب

تا روز نخفتیم من و شمع جگر تاب

از دست دل سوخته و دیده خونبار

یک لحظه نبودیم جدا ز آتش و از آب

من در نظرش سوختمی ز آتش سینه

و او ساختی از بهر من سوخته جلاب

از بسکه فشاندیم دُر از چشم گهر ریز

شد صحن گلستان صدف لؤلؤی خوشاب

در پاش فکندم سر شوریده از آنروی

کو بود که می سوخت دلش بر من از اصحاب

یاران بخور و خواب بسر برده همه شب

وان سوخته فارغ ز خور و چشم من از خواب

او خون جگر خورده و من خون دل ریش

او می بقدح داده و من دل بمی ناب

او بر سر من اشک فشان گشته چو باران

و افتاده من دلشده از دیده بغرقاب

من با غم دل ساخته و سوخته در تب

و او از دم دود من دلسوخته در تاب

چون دید که خون دلم از دیده روان بود

می داد روان شربتم از اشک چو عنّاب

جز شمع جگر سوز که شد همدم خواجو

کس نیست که او را خبری باشد از این باب

شمارهٔ ۱۵

ای لب لعلت ز آب زندگانی برده آب

ما ز چشم می پرستت مست و چشمت مست خواب

گر کنم یک شمه در وصف خط سبزت سواد

روی دفتر گردد از نوک قلم پر مشک ناب

در بهشت ار زانک برقع برنیندازی ز رخ

روضه ی رضوان جهنم باشد و راحت عذاب

وقت رفتن گر روم با آتش عشقت بخاک

روز محشر در برم بینی دل خونین کباب

صبحدم چون آسمان در گردش آرد جام زر

در گمان افتم که خورشیدست یا جام شراب

جان سر مستم برقص آید ز شادی ذره وار

هر نفس کز مشرق ساغر بر آید آفتاب

کی بآواز مؤذن بر توانم خاستن

زانک می باشم سحرگه بیخود از بانگ رباب

در خرابات مغان از می خراب افتاده ام

گرچه کارم بی می و میخانه می باشد خراب

هر دمی روی از من مسکین بتابی از چه روی

هر زمان از درگه خویشم برانی از چه باب

گر دلی داری دل از رندان بیدل برمگیر

ور سری داری سر از مستان بیخود برمتاب

از تو خواجو غایبست اما تو با او در حضور

عالمی در حسرت آبی و عالم غرق آب

شمارهٔ ۱۶

طلع الصبح من وراء حجاب

عجلو بالرحیل یا اصحاب

کوس رحلت زدند و منتظران

بر سر راه می کنند شتاب

وقت کوچست و کرده مهجوران

خاک ره را بخون دیده خضاب

نور شمعست یا فروغ جبین

می نمایند مه رخان ز نقاب

ناقه بگذشت و تشنگان در بند

کاروان رفت و خستگان در خواب

من چنان بیخودم که بانگ جرس

هست در گوش من خروش رباب

جگرم تشنه و منازل دوست

از سرشکم فتاده بر سر آب

کنم از خون دل به روز وداع

دامن کوه پر عقیق مذاب

هر دم از کوچگه ندا خیزد

کی رفیق از طریق روی متاب

بر نشستند همرهان برخیز

بار بستند دوستان دریاب

هیچ دانسته ئی که دوزخ چیست

دل بریان و داغ هجر عذاب

از مغیلان چگونه اندیشد

هر که سازد نهالی از سنجاب

بر فشان طره ای مه محمل

تا برآید ز تیره شب مهتاب

دل خواجو ز تاب هجر بسوخت

مکن آتش که او نیارد تاب

شمارهٔ ۱۷

چند سوزیم من و شمع شبستان همه شب

چند سازیم چنین بی سر و سامان همه شب

تا بشب بر سر بازار معلق همه روز

تا دم صبح سرافکنده و گریان همه شب

سوختم ز آتش هجران و دلم بریان شد

ور نسازم چکنم با دل بریان همه شب

رشته ی جان من سوخته بگسیخته باد

گر ز عشق سر زلفت ندهم جان همه شب

هر شبی کز خم گیسوی توام یاد آید

در خیالم گذرد خواب پریشان همه شب

تا تو در چشم منی از نظرم دور نشد

ذره ئی چشمه خورشید درخشان همه شب

خیرت هست که در بادیه ی هجر تو نیست

تکیه گاهم بجز از خار مغیلان همه شب

بخیال رخ و زلف تو بود تا دم صبح

بستر خواب من از لاله و ریحان همه شب

در هوای گل روی تو بود خواجو را

همنفس بلبل شب خیز خوش الحان همه شب

شمارهٔ ۱۸

نعلم نگر نهاده بر آتش که عنبرست

وز طره طوق کرده از مشک چنبرست

تعویذ دل نوشته که خط مسلسلست

شکّر بمی سرشته که یاقوت احمرست

زلف سیه گشوده که این قلب عقربست

روی چو مه نموده که این مهر انورست

در خواب کرده غمزه که جادوی بابلست

در تاب کرده طره که هندوی کافرست

برقع زرخ گشاده که این باغ جنتست

وز لب شراب داده که این آب کوثرست

برطرف مه نشانده سیاهی که سنبلست

بر برگ گل فشانده غباری که عنبرست

موئی بباد داده که عود قماری است

ز اغی بباغ برده که خال معنبرست

سیمین علم فراخته کاین سرو قامتست

وز قند حق ساخته کاین تنگ شکّرست

قوس قزح نمود که ابروی دلکشست

ابر سیه کشیده که گیسوی دلبرست

از شمع چهره داده فروغی که آتشست

بر گوشوار بسته دروغی که اخترست

در جوش کرده چشمه ی چشمم که قلزمست

در گوش کرده گفته خواجو که گوهرست

شمارهٔ ۱۹

زلال مشربم از لفظ آبدار خودست

نثار گوهرم از کلک دُر نثار خودست

من ارچه بنده ی شاهم امیر خوشتنم

که هر که فرض کنی شاه و شهریار خودست

اگر حدیث ملوک از زبان تیغ بود

مرا ز تیغ زبان سخن گزار خودست

نظر بقلّت مالم مکن که نازش من

بمطمع نظر و طبع کان یسار خودست

توام بهیچ شماری ولی بحمدالله

که فخر من بکمالات بیشمار خودست

چو هست ملک قناعت دیار مألوفم

عنان عزمم از آنرو سوی دیار خودست

ز چرخ سفله چه باد مرا که نام بلند

ز حسن مخبر و فرهنگ نامدار خودست

چرا بیاری هر کس توقعم باشد

که هر که هست درین روزگار یار خودست

جهان اگرچه مرا بر قرار خود نگذاشت

گمان مبر که جهان نیز برقرار خودست

اگر در آتش سوزان روم درست آیم

که نقد من بهمه حال بر عیار خودست

چه نسبتم ببزرگان کنی که منصب من

بنفس نامی و نام بزرگوار خودست

مرا ز بهر چه بر دل بود غبار کسی

که گرد خاطر هر کس ز رهگذار خودست

چرا شکایت از ابنای روزگار کنم

که محنت همه از دست روزگار خودست

باختیار ز شادی جدا نشد خواجو

چه بختیار کسی کو باختیار خودست

شمارهٔ ۲۰

سحاب سیل فشان چشم رودبار منست

سموم صاعقه سوز آه پر شرار منست

غم ارچه خون دلم می خورد مضایقه نیست

که اوست در همه حالی که غمگسار منست

هلال اگر چه به ابروی یار می ماند

ولی نمونه ئی از این تن نزار منست

چو اختیار من از کاینات صحبت تست

گمان مبر که جدائی باختیار منست

کنار چون کنم از آب دیده گوهر شب

بآرزوی تو تا روز در کنار منست

مرا ز دیده میفکن که آبروی محیط

ز فیض مردمک چشم دُر نثار منست

فرو نشان بنم جام گرد هستی من

اگر غبار حریفان ز رهگذار منست

طمع مدار که خواجو ز یار برگردد

که از حیات ملول آمدن نه کار منست

شمارهٔ ۲۱

این بوی بهارست که از صحن چمن خاست

یا نکهت مشکست کز آهوی ختن خاست

انفاس بهشتست که آید بمشامم

یا بوی اویسست که از سوی قرن خاست

این سرو کدامست که در باغ روان شد

وین مرغ چه نامست که از طرف چمن خاست

بشنو سخنی راست که امروز در آفاق

هر فتنه که هست از قد آن سیم بدن خاست

سودای دل سوخته ی لاله سیراب

در فصل بهار از دم مشکین سمن خاست

تا چین سر زلف بتان شد وطن دل

عزم سفرش از گذر حب وطن خاست

آن فتنه که چون آهوی وحشی رمد از من

گوئی ز پی صید دل خسته ی من خاست

هر چند که در شهر دل تنگ فراخست

دل تنگیم از دوری آن تنگ دهن خاست

عهدیست که آشفتگی خاطر خواجو

از زلف سراسیمه ی آن عهد شکن خاست

شمارهٔ ۲۲

بوقت صبح می روشن آفتاب منست

بتیره شب در میخانه جای خواب منست

اگر شراب نباشد چه غم که وقت صبوح

دو چشم اشک فشان ساغر شراب منست

وگر کباب نیابم تفاوتی نکند

بحکم آنک دل خونچکان کباب منست

براه بادیه ای ساربان چه جوئی آب

که منزلت همه در دیده ی پر آب منست

مرا مگوی که برگرد و ترک ترکان گیر

که گرچه راه خطا می‌روم صواب منست

چگونه در تو رسم تا ز خود برون نروم

چرا که هستی من در میان حجاب منست

بیا که بی تو ملولم ز زندگانی خویش

که در فراق رخت زندگی عذاب منست

تو گنج لطفی و دانم کزین بتنگ آئی

که روز و شب وطنت در دل خراب منست

خروش و ناله ی خواجو و بانگ بلبل مست

نوای باربد و نغمه ی رباب منت

شمارهٔ ۲۳

ساقیا ساغر شراب کجاست

وقت صبحست آفتاب کجاست

خستگی غالبست مرهم کو

تشنگی بیحدست آب کجاست

دُرد نوشان درد را بصبوح

جز دل خونچکان کباب کجاست

همه عالم غمام غم بگرفت

خور رخشان مه نقاب کجاست

لعل نابست آب دیده ما

آن عقیقین مذاب ناب کجاست

تا بکی اشک بر رخ افشانیم

آخر آن شیشه گلاب کجاست

بسکه آتش زبانه زد در دل

جگرم گرم شد لعاب کجاست

از تف سینه و بخار خمار

جانم آمد بلب شراب کجاست

دلم از چنگ می رود بیرون

نغمه ی زخمه ی رباب کجاست

بجز از آستان باده فروش

هر شبم جایگاه خواب کجاست

دل خواجو ز غصّه گشت خراب

مونس این دل خراب کجاست

شمارهٔ ۲۴

جمشید بنده ی در دولتسرای ماست

خورشید شمسه ی حرم کبریای ماست

جعد عروس ماهرخ حجله ی ظفر

گیسوی پرچم علم سدره سای ماست

آن اطلس سیه که شب تار نام اوست

تاری ز پرده ی در خلوتسرای ماست

کیوان که هست برهمن دیر شش دری

با آن علّو مرتبه مأمور رای ماست

گر زیر دست ما بود آفاق دور نیست

کافلاک را چو درنگری زیر پای ماست

بنمای ملکتی که نباشد خلل پذیر

ور زانک هست مملکت دیر پای ماست

تا چتر ما همای خلفای زمانه ایم

و آئینه ی جمال خلافت لقای ماست

خورشید آتشین رخ گیتی فروز چرخ

عکسی ز جام خاطر گیتی نمای ماست

خواجو سزد که بنده ی درگاه ما بود

چون شاه هفت کشور گردون گدای ماست

شمارهٔ ۲۵

یاران همه مخمور و قدح پر می نابست

ما جمله جگر تشنه و عالم همه آبست

مرغ دل من در شکن زلف دلارام

یارب چه تذرویست که در چنگ عقابست

چشم من سودا زده یا دُرج عقیقست

اشک من دلسوخته یا لعل مذابست

ورد سحرم زمزمه ی نغمه ی چنگست

و آهنگ مناجات من آواز ربابست

دور از تو مپندار که هنگام صبوحم

با این جگر سوخته حاجت بکبابست

سرمست می عشق تو در جنت و دوزخ

از نار و نعیم ایمن و فارغ ز عذابست

با روی بتان کعبه ی دل دیر مغانست

در دیر مغان زمزم جان جام شرابست

کار خرد از باده خرابست ولیکن

صاحب خرد آنست که او مست و خرابست

دست از فلک سفله فرو شوی چو خواجو

کاین نیل روان در ره تحقیق سرابست

شمارهٔ ۲۶

طائر طوریم و خاک آستانت طور ماست

پرتو نور تجلی در دل پر نور ماست

ما بحور و روضه ی رضوان نداریم التفات

زانک مجلس روضه ی رضوان و شاهد حور ماست

عاقبت غیبت گزیند هر که آید در نظر

وانک او غایت نگردد از نظر منظور ماست

پیش ماهر روز بی او رستخیزی دیگرست

و آه دلسوز و نفیر سینه نفخ صور ماست

ما بدارالملک وحدت کوس شاهی میزنیم

وین که بر زر می نویسد اشک ما منشور ماست

کرده ایم از ملک هستی کنج عزلت اختیار

وین دل ویرانه گنج و نیستی گنجور ماست

آنک دایم در خرابات فنا ساغر کشد

در هوای چشم مست او دل مخمور ماست

تختگاه عشق ما داریم و از دار ایمنیم

زانک دار از روی معنی رایت منصور ماست

تا چو خواجو عالم رندی مسخّر کرده ایم

زلف ساقی دستگیر و جام می دستور ماست

شمارهٔ ۲۷

روضه ی خلد برین بستانسرائی بیش نیست

طوطی خوش خوان جام دستانسرائی بیش نیست

گنبد گردنده ی پیروزه یعنی آسمان

در جهان آفرینش آسیائی بیش نیست

بگذر از کیوان که آن هندوی پیر سالخورد

با علو قدر و تمکین بزبهائی بیش نیست

قاضی دیوان اعلی را که خوانی مشتری

در حقیقت چون ببینی پارسائی بیش نیست

صفدر خیل کواکب گرچه ترکی پر دلست

نام آن خونی مبر کو بدلقائی بیش نیست

قیصر قصر زبرجد را که شاه انجمست

گر بدانی روشن او هم بی حیائی بیش نیست

اصف ثانی چرا خوانی دبیر چرخ را

زانک او در کوی دانش کدخدائی بیش نیست

شهره شهرست مه در راه پیمائی ولیک

بر سر میدان قدرت بادپائی بیش نیست

حاجت از حق جوی خواجو زانک ملک هر دو کون

با وجود جود او حاجت روائی بیش نیست

شمارهٔ ۲۸

ایکه از باغ رسالت چو تو شمشاد نخاست

کار اسلام ز بالای بلندت بالاست

شکل گیسوی و دهان تو بصورت حامیم

حرف منشور جلال تو بمعنی طاهاست

شب که داغ خط هندوی تو دارد چو بلال

دلش از طرّه عنبر شکنت پر سوداست

زمزم از خجلت الفاظ تو غرق عرقست

مروه از پرتو انوار تو در عین صفاست

هر که او مشتریت گشت ز هی طالع سعد

وانک در مهر تو چون ماه بیفزود بکاست

پیش آن سنبل مشکین عبیر افشانت

سخن نافه ی تاتار نگویم که خطاست

در شب قدر خرد با خم گیسویت گفت

«ایکه از هر سر موی تو دلی اندرواست»

از تو موئی بجهانی نتوان دادن از آنک

«یک سر موی ترا هر دو جهان نیم بهاست»

قطره ی ئی بخش ز دریای شفاعت ما را

کاب سرچشمه ی مهرت سخن دلکش ماست

در تو بستیم بیک موی دل از هر دو جهان

که بیک موی تو کار دو جهان گردد راست

مکن از خاک در خویش جدا خواجو را

که بود خاک ره آنکس که ز کوی تو جداست

شمارهٔ ۲۹

مرغ جانرا هر دو عالم آشیانی بیش نیست

حاصلم زین قرص زرین نیم نانی بیش نیست

از نعیم روضه ی رضوان غرض دانی که چیست

وصل جانان ورنه جنت بوستانی بیش نیست

گفتم از خاک درش سر بر ندارم بنده وار

باز می گویم سری بر آستانی بیش نیست

آنچنان در عالم وحدت نشان گم کرده ام

کز وجودم اینکه می بینی نشانی بیش نیست

چند گویم هر نفس کاهم ز گردون درگذشت

کاسمان از آتش آهم دخانی بیش نیست

گفتمش چشمت بمستی خون جانم ریخت گفت

گرچه خونخوارست آخر ناتوانی بیش نیست

گر بجان قانع شود در پایش افشانم روان

کانچه در دستست حالی نیم جانی بیش نیست

یک زمان خواجو حضور دوستان فرصت شمار

زانک از دور زمان فرصت زمانی بیش نیست

شمارهٔ ۳۰

منزل پیر مغان کوی خرابات فناست

آخر ای مغبچگان راه خرابات کجاست

دست در دامن رندان قلندر زده ایم

زانک رندی و قلندر صفتی پیشه ماست

هر که در صحبت آن شاخ صنوبر بنشست

همچو باد سحری از سربستان برخاست

پیش آنکس که چو نرگس نبود اهل بصر

صفت سرو بتقریر کجا آید راست

گر نمی خواست که آرد دل مجنون در قید

لیل آن زلف مسلسل بچه رو می پیراست

هرچه در عالم تحقیق صفاتش خوانند

چو نکو درنگری آینه ی ذات خداست

گرچه صورت نتوان بست که جانرا نقشیست

نقش جانست که در آینه دل پیداست

تلخ از آن منطق شیرین چو شکر نوش کنم

زانک دشنام که محبوب دهد عین دعاست

طلب از یار بجز یار نمی باید کرد

حاجت از دوست بجز دوست نمی شاید خواست

آنک نقش رخ خورشید عذاران می بست

چون نظر کرد رخ مهوش خود می آراست

گر تو زان حور پری چهره جدائی خواجو

تو مپندار که او یک سر موی از تو جداست

شمارهٔ ۳۱

روز رخسار تو ماهی روشنست

خال هندویت سیاهی روشنست

منظر چشمم که خلوتگاه تست

راستی را جایگاهی روشنست

گر برویت کرده ام تشبیه ماه

شرمسارم کاین گناهی روشنست

مه به رخسارت پناه آرد از آنک

روی تو پشت و پناهی روشنست

بت پرسنانرا رخ زیبای تو

روز محشر عذرخواهی روشنست

موی و رویت روز و شب در چشم ماست

زانک گه تاریک و گاهی روشنست

گر کنم دعوی که اشکم گوهرست

چشم من بر این گواهی روشنست

می پزد سودای دربانی تو

خسرو انجم که شاهی روشنست

یوسف مصر مرا چاه زنخ

گرچه دلگیرست چاهی روشنست

ذره ئی خواجو قدم بیرون منه

از ره مهرش که راهی روشنست

شمارهٔ ۳۲

لعل شیرین تو وصفش بر شکر باید نوشت

مهر رخسار تو شرحش بر قمر باید نوشت

ماجرای اشکم از روی تناسب یک به یک

مردم دریانشین را بر گهر باید نوشت

هرچه در باب در میخانه چشمم نظم داد

گو مغان بر دیر بنویسند، اگر باید نوشت

ای که وصف روی زردم در قلم می‌آوری

سیم اگر بی وجه می‌باشد به زر باید نوشت

خون‌بهای جان شیرین من شوریده حال

بر لب یاقوت آن شیرین پسر باید نوشت

از میانش چون سر موئی ندیدم در وجود

هیچ اگر خواهی نوشتن، مختصر باید نوشت

هر که گردد کشته‌ی تیغ فراق این داستان

بر سر خاکش به خوناب جگر باید نوشت

و آنچ فرهاد از فراق طلعت شیرین کشید

تا به روز حشر بر کوه و کمر باید نوشت

شرح خمریات خواجو جز در دُردی فروش

تا نپنداری که بر جای دگر باید نوشت

شمارهٔ ۳۳

بدایت غم عشّاق را نهایت نیست

نهایت ره مشتاقرا بدایت نیست

سخن بگوی که پیش لب شکر بارت

حدیث شکر شیرین بجز حکایت نیست

بسی شکایتم از فرقت تو در جانست

وگرنه از غم عشقت مرا شکایت نیست

گرم بتیغ جفا می کشی حیات منست

چرا که قصد حبیبان بجز عنایت نیست

چنین شنیده ام از راویان آیت عشق

که در قرائت دلدادگان روایت نیست

کدام رند خرابات دیده ئی کو را

هزار زاهد صد ساله در حمایت نیست

مباش منکر احوال عاشقان خواجو

که قطع بادیه ی عشق بی هدایت نیست

شمارهٔ ۳۴

دلا جان در ره جانان حجابست

غم دل در جهان جان حجابست

اگر داری سری بگذر ز سامان

که در این ره سر و سامان حجابست

ز هستی هر چه در چشم تو آید

قلم در نقش آن کش کان حجابست

زلال از مشرب جان نوش چون خضر

که آب چشمه ی حیوان حجابست

عصا بفکن که موسی را درین راه

چو نیکو بنگری ثعبان حجابست

بحاجب چون توان محجوب گشتن

که حاجب بر در سلطان حجابست

بحکمت ملک یونان کی توان یافت

که حکمت در ره یونان حجابست

به ایمان کفر باشد باز ماندن

ز ایمان در گذر کایمان حجابست

ترا ای بلبل خوش نغمه با گل

گر از من بشنوی دستان حجابست

میان عندلیب و برگ نسرین

هوای گلبن و بستان حجابست

ز درمان بگذر و با درد می ساز

که صاحب درد را درمان حجابست

حدیث جان مکن خواجو که در عشق

ز جان اندیشهٔ جانان حجابست

شمارهٔ ۳۵

بوقت صبح چو آن سرو سیمتن بنشست

زرشک طلعت او شمع انجمن بنشست

فشاند سنبل و چون گل ز غنچه رخ بنمود

کشید قامت و چون سرو در چمن بنشست

ز برگ لاله ی سیراب و شاخ شمشادش

بریخت آب گل و باد نارون بنشست

نشست و مشعله از جان بیدلان برخاست

برفت و مشعله ی عمر مرد و زن بنشست

بگوی کان مگس عنبرین ببوی نبات

چرا بر آب لب لعل شکر شکن بنشست

چه خیزدار بنشینی که تا تو خاسته ئی

کسی ندید که یکدم خروش من بنشست

مگر بروی تو بینم جهان کنون که مرا

چراغ این دل تاریک ممتحن بنشست

خبر برید بخسرو که در ره شیرین

غبار هستی فرهاد کوهکن بنشست

ز خانه هیچ نخیزد سفر گزین خواجو

که شمع دل بنشاند آنک در وطن بنشست

شمارهٔ ۳۶

اگر ترا غم امثال ما بود غم نیست

که درد را چو امید دوا بود غم نیست

دوا پذیر نباشد مریض علت شوق

وی چو روی مرض در شفا بود غم نیست

کنون که کشتی ما در میان موج افتاد

اگر چنانک مجال شنا بود غم نیست

چو آب دیده روان کرده ایم در عقبت

ترا اگر نظری سوی ما بود غم نیست

صفا ز باده ی صافی طلب که صوفی را

بجای جامه صوف ار صفا بود غم نیست

براستان که گدایان آستان توایم

و گر ترا غم کار گدا بود غم نیست

غمت چو ساغر اگر خون دل بجوش آرد

چو همدم تو می جانفزا بود غم نیست

گرت فراق بزخم قفای غم بکشد

مدار غم که چو وصل از قفا بود غم نیست

بغربتم چو کسی آشنا نمی باشد

بشهر خویشم اگر آشنا بود غم نیست

چنین که مرغ دلم در غمش هوا بگرفت

بسوی ما اگر او را هوا بود غم نیست

چو اقتضای قضا محنتست و غم خواجو

اگر بحکم قضایت رضا بود غم نیست

شمارهٔ ۳۷

ورطه‌ی پر خطر عشق ترا ساحل نیست

راه پر آفت سودای تو را منزل نیست

گر شوم کشته بدانید که در مذهب عشق

خونبهای من دلسوخته بر قاتل نیست

نشود فرقت صوری سبب منع وصال

زان‌که در عالم معنی دو جهان حائل نیست

میل خوبان نه من بی سر و پا دارم و بس

کیست آن‌کو به‌ رخ سرو قدان مایل نیست

هیچ سائل ز درت باز نگردد محروم

گرچه در کوی تو جز خون جگر سائل نیست

چه دهم شرح جمال تو که در معنی حسن

آیتی نیست که در شأن رخت نازل نیست

بنده از بندگیت خلعت شاهی یابد

که غلامی که قبولت نبود مقبل نیست

هیچ کامی ز دهان تو نکردم حاصل

چه کنم کز تو مرا یک سر مو حاصل نیست

چه نصیحت کنی ای غافل نادان که مرا

پند عاقل نکند سود چو دل قابل نیست

اگرت عقل بود منکر مجنون نشوی

کان‌که دیوانه لیلی نشود عاقل نیست

غم دل با که تواند که بگوید خواجو

مگر آن‌کس که غمی دارد و او را دل نیست

شمارهٔ ۳۸

کو دل که او بدام غمت پای بند نیست

صیدی بدست کن که سرش در کمند نیست

با دلبری سمتگر و سرکش فتاده ام

کو را خبر ز حال من مستمند نیست

پر میزند ز شوق لبش مرغ جان من

عیب مگس مکن که شکیبش ز قند نیست

گویند صبر در مرض عشق نافعست

باری درین هوا که منم سودمند نیست

گر بند مینهی و گرم پند می دهی

هستم سزای بند ولی جای پند نیست

هر کس که سرو گفت قدت را براستی

او را معینست که همت بلند نیست

تا بسته شد ز عشق تو بر دل طریق عقل

در شهر کو کسی که کنون شهربند نیست

گر رد کنی مرا نکند هیچکس قبول

زیرا که ناپسند تو کس را پسند نیست

خواجو مگر بزخم فراقت شود قتیل

ورنی ز ضرب تیغ تو او را گزند نیست

شمارهٔ ۳۹

با تو نقشی که در تصوّر ماست

بزبان قلم نیاید راست

حاجت ما توئی چرا که ز دوست

حاجتی به ز دوست نتوان خواست

ماه تا آفتاب روی تو دید

اثر مهر در رخش پیداست

سخن باده با لبت با دست

صفت مشک با خط تو خطاست

در چمن ذکر ناروان می رفت

قامتت گفت برکشیده ی ماست

سرو آزاد پیش بالایت

راستی را چو بندگان برپاست

او چو آزاد کرده ی قد تست

لاجرم دست او چنان بالاست

فتنه بنشان و یکزمان بنشین

که قیامت ز قامتت برخاست

هر که بینی بجان بود قائم

جان وامق چو بنگری عذراست

از صبا بوی روح می شنوم

دم عیسی مگر نسیم صباست

عمر خواجو بباد رفت و رواست

زانک بی دوست عمر باد هواست

شمارهٔ ۴۰

غرّه ی ماه جز آن عارض شهر آرا نیست

شاخ شمشاد چو آن قامت سرو آسا نیست

روح بخشست نسیم نفس باد بهار

لیک چون نکهت انفاس تو روح افزا نیست

باغ و صحرا اگر از روضه ی رضوان بابیست

بی تو ما را هوس باغ و سر صحرا نیست

در چمن سرو سرافراز که کارش بالاست

سرفرازست ولی چون تو سهی بالا نیست

گرچه دانم که تو داری دل ریشم یارا

با تو چون فاش بگویم که مرا یارا نیست

بر وجودم بخیال سر زلف سیهت

نیست موئی که درو حلقه ئی از سودا نیست

امشب از دست مده وقت و ز فردا بگذر

که شب تیره ی سودا زده را فردا نیست

چند گوئی که ز گیسوی بتان دست بدار

که ترا قصه درازست و مرا پروا نیست

مدتی شد که ز دل نام و نشان نشنیدم

زانک عمریست کزو نام و نشان پیدا نیست

زشت خوئی نپسندند ز ارباب جمال

کانک زیباست ازو عادت بد زیبا نیست

تا شدی حلقه بگوش لب لعلش خواجو

کیست کو لؤلؤی الفاظ ترا لالا نیست

شمارهٔ ۴۱

ترک من ترک من بی سر و پا کرد و برفت

جگرم را هدف تیر بلا کرد و برفت

چون سر زلف پریشان من سودائی را

داد بر باد و فرو هشت و رها کرد و برفت

خلعت وصل چو بر قامت من راست ندید

بر تنم پیرهن صبر قبا کرد و برفت

عهد می کرد که از کوی عنایت نرود

عاقبت قصد دل خسته ما کرد و برفت

هدهد ما دگر امروز نه بر جای خودست

باز گوئی مگر آهنگ سبا کرد و برفت

ما نه آنیم که از کوی وفایش برویم

گرچه آن ترک ختا ترک وفا کرد و برفت

چون مرا دید که بگداختم از آتش مهر

همچو ماه نوم انگشت نما کرد و برفت

می زدم در طلبش داو تمامی لیکن

مهره ی مهر برافشاند و دغا کرد و برفت

آن ختائی بچه چون از بر خواجو برمید

همچو آهوی ختن عزم ختا کرد و برفت

شمارهٔ ۴۲

از سر جان درگذر گر وصل جانان بایدت

بر در دل خیمه زن گر عالم جان بایدت

داروی درد محبت ترک درمان کردنست

دردی دردی بنوش ارزانک درمان بایدت

داده ئی خاتم بدست دیو و شادروان بباد

وانگه از دیوانگی ملک سلیمان بایدت

راه تاریکی نشاید قطع کردن بی دلیل

خضر راهی برگزین گر آب حیوان بایدت

از سر یکدانه گندم در نمی آری گذشت

وز برای نزهت دل باغ رضوان بایدت

راه دریا گیر اگر لؤلؤی عمّانت هواست

دست دربان بوس اگر تشریف سلطان بایدت

حکم یونان یابد آنکش حکمت یونان بود

حکمت یونان طلب گر حکم یونان بایدت

دل بنا کامی بنه گر کام جانت آرزوست

ترک مستوری بده گر عیش مستان بایدت

بی سر و سامان در آ خواجو اگر داری سری

وز سر سر درگذر گر زانک سامان بایدت

شمارهٔ ۴۳

گرچه کاری چو عشقبازی نیست

بگذر از وی که جای بازی نیست

بحقیقت بدان که قصه عشق

پیش صاحبدلان مجازی نیست

چون نواهای دلکش عشاق

هیچ دستان بدلنوازی نیست

ملک محمودی از کجا یابی

اگرت سیرت ایازی نیست

توسن طبع را عنان درکش

که روانی به تیز تازی نیست

شمع را زان زبان برند که او

عادتش جز زبان درازی نیست

باده ی صاف کو که صوفی را

جامه بی جام می نمازی نیست

دل دستانسرای مستانرا

پرده سوزی به پرده سازی نیست

خیز خواجو که نزد مشتاقان

مهر ورزی بمهره بازی نیست

شمارهٔ ۴۴

نوبت زدند و مرغ سحر بانگ صبح گفت

مطرب بگوی نوبت عشاق در نهفت

دل را چو لاله از می گلگون شکفته دار

اکنون که لاله پرده برافکند و گل شکفت

خواهی که سرفراز شوی همچو زلف یار

در پای یارِ سرکشِ خورشیدچهر اُفت

هر کس که دید قامت آن سرو سیم‌تن

ای بس که خاک پای صنوبر به دیده رفت

از کوی او چگونه توانم که بگذرم

بلبل کسی نگفت که ترک چمن بگفت

شد مدتی که دیده اختر شمار من

یک شب ز عشق نرگس پر خواب او نخفت

ای آنکه چشم شوخ کماندار دلکشت

ما را به تیر غمزهٔ دل خون چکان بسفت

شامست گیسوی تو و تا صبح بسته عقد

طاقست ابروی تو و با ماه گشته جفت

خواجو به زیر جامه نهان چون کند سرشک

دریا شنیده‌ئی که به دامن توان نهفت

شمارهٔ ۴۵

گرنه مرغ چمن از همنفس خویش جداست

همچو من خسته و نالنده و دل ریش چراست

آن چه فتنه ست که در حلقه رندان بنشست

وین چه شورست که از مجلس مستان برخاست

گر از آن سنبل گلبوی سمن فرسا نیست

چیست این بوی دلاویز که با باد صباست

تا برفتی نشدی از دل تنگم بیرون

گرچه تحقیق ندانم که مقام تو کجاست

شادی وصل نشدی از دل تنگم بیرون

گرچه تحقیق ندانم که مقام تو کجاست

شادی وصل نباید من دلسوخته را

اگرش این همه اندوه جدائی ز قفاست

بوصال تو که گر کوه تحمل بکند

این همه بار فراق تو که بر خاطر ماست

گر قلم را سر آنست که حال دل ما

دهدش دست که گوید مگر او را سوداست

محمل آن به که ازین مرحله بیرون نبرم

که ره بادیه از خون دلم ناپیداست

برضا از سر کوی تو نرفتم لیکن

ره تسلیم گرفتم چو بدیدم که قضاست

چه بود گر به نمی نامه دلم تازه کنی

چه شود گر به خمی خامه کنی کارم راست

گر دهد باد صبا مژده‌ی وصلت خواجو

مشنو کان همه چون درنگری باد هواست

شمارهٔ ۴۶

زاهد مغرور اگر در کعبه باشد فاجرست

وانک اقرارش ببت رویان نباشد کافرست

چون توانم کز حضورش کام دل حاصل کنم

کانزمان از خویش غالب می شوم کو حاضرست

زنده دل آن کشته کو جان پیش چشمش داده است

تندرست آن خسته کو بر درد عشقش صابرست

عاقبت بینی که کارش در هوا گردد بلند

ذره ی سرگشته کو در مهرورزی ماهرست

هر کرا خاطر بزلف ماهرویان می کشد

عیب نتوان کرد اگر چون من پریشان خاطرست

عاقلان دانند کادراک خرد قاصر بود

زانچه بر مجنون ز سرّ حسن لیلی ظاهرست

در هوایت زورقی بر خشک می رانم ولیک

جانم از طوفان غم در قعر بحری زاخرست

کی سر موئی زبانم گردد از ذکرت جدا

کز وجودم هر سر موئی زبانی ذاکرست

ایکه فرمائی که خواجو عشق را پوشیده دار

چون توانم گرچه دانم کان لباسی فاخرست

شمارهٔ ۴۷

هیچکس نیست که منظور مرا ناظر نیست

گرچه بر منظرش ادراک نظر قادر نیست

ایکه از ذکر به مذکور نمی‌پردازی

حاصل از ذکر زبان چیست چو دل ذاکر نیست

نسبت ما مکن ای زاهد نادان به فجور

زانک سرمست می عشق بتان فاجر نیست

گرچه خلقی شده‌اند از غم لیلی مجنون

هیچکس بر صفت قیس بنی عامر نیست

هر دل خسته که او صدرنشین غم تست

غمش از وارد و اندیشه‌اش از صادر نیست

ز آتش عشق تو آن سوز که در باطن ماست

ظاهر آنست که بر اهل خرد ظاهر نیست

گر ز سودای تو ای نادره‌ی دور زمان

خبر از دور زمانم نبود نادر نیست

چون توانم که به پایان برم این دفتر از آنک

قصه‌ی عشق من و حسن ترا آخر نیست

من به غیر تو اگر کافرم انکار مکن

کانک دین در سر آن کار کند کافر نیست

به صبوری نتوان جستن ازین درد خلاص

زانک نافع نبود صبر چو دل صابر نیست

ای عزیزان اگر آن یوسف کنعانی ماست

هر که او را به دو عالم بخرد خاسر نیست

قاسرست از خرد آنکس متصور باشد

که ز اوصاف تو ادراک خرد قاصر نیست

گرچه خواجو ز تو یک لحظه نگردد غائب

آندمم با تو حضورست که او حاضر نیست

نه من دلشده دارم سر پیوندت و بس

کیست آنکس سر پیوند تو در خاطر نیست

شمارهٔ ۴۸

ز آتشکده و کعبه غرض سوز و نیازست

وانجا که نیازست که حاجت بنمازست

بی عشق مسخر نشود ملک حقیقت

کان چیز که جز عشق بود عین مجازست

چون مرغ دل خسته ی من صید نگردد

هرگاه که بینم که در میکده بازست

آنکس که بود معتکف کعبه ی قربت

در مذهب عشاق چه محتاج حجازست

هر چند که از بندگی ما چه بر آید

ما بنده آنیم که او بنده نوازست

دائم دل پرتاب من از آتش سودا

چون شمع جگر تافته در سوز و گدازست

می سوزم و می سازم از آن روی که چون عود

کار من دلسوخته از سوز بسازست

حال شب هجر از من مهجور چه پرسی

کوتاه کن ای خواجه که آن قصه درازست

خواجو چکند بیتو که کام دل محمود

از مملکت روی زمین روی ایازست

شمارهٔ ۴۹

زلف هندوی تو در تابست و ما را تاب نیست

چشم جادوی تو در خوابست و ما را خواب نیست

با لبت گر باده لاف جانفزائی می زند

پیش ما روشن شد این ساعت که او را آب نیست

نرگست در طاق ابرو از چه خفتد بی خبر

زانک جای خواب مستان گوشه ی محراب نیست

ساکن کوی خرابات مغان خواهم شدن

کز در مسجد مرا امید فتح الباب نیست

خاک ره بر من شرف دارد اگر مست و خراب

بر در میخانه خفتن خوشتر از سنجاب نیست

پیش رویش ز آتش دل سوختم پروانه وار

زانک شمعی چون رخش در مجلس اصحاب نیست

گفتمش کاخر دل گمگشته ام را بازده

گفت باری این بضاعت در جهان نایاب نیست

روضه ی رضوان بدان صورت که وصفش خوانده ئی

چون بمعنی بنگری جز منزل احباب نیست

ایکه خواجو را ز تاب آتش غم سوختی

این همه آتش چه افروزی که او را تاب نیست

شمارهٔ ۵۰

عشق سطانیست کو را حاجت دستور نیست

طائران عشق را پرواز گه جز طور نیست

کس نمی بینم که مست عشق را پندی دهد

زانک کس در دور چشم مست او مستور نیست

دور شو کز شمع عشق آتش بنزدیکان رسد

وانک او نزدیک باشد گر بسوزد دور نیست

من بمهر دل بپایان می رسانم روز را

زانک بی آتش درون تیره ام را نور نیست

ملک دل را تا بکی بینم چنین ویران ولیک

تا نمی گردد خراب آن مملکت معمور نیست

بزم بی شاهد نمی خواهم که پیش اهل دل

دوزخی باشد هر آن جنت که در وی حور نیست

رهروان عشق را جز دل نمی شاید دلیل

وانک این ره نسپرد نزد خرد معذور نیست

تا نپنداری که ما با او نظر داریم و بس

هیچ ناظر را نمی بینم که او منظور نیست

چشم میگونش نگر سرمست و خواجو در خمار

شوخ چشم آن مست کو را رحم بر مخمور نیست

شمارهٔ ۵۱

دوش پیری ز خرابات برون آمد مست

دست در دست جوانان و صراحی در دست

گفت عیبم مکن ای خواجه که ترسا بچه‌ای

توبهٔ من چو سر زلف چلیپا بشکست

هر که کرد از در میخانه گشادی حاصل

چون تواند دل سودازده در تقوی بست

من اگر توبه شکستم مکن انکارم از آنک

خودپرستی نکند هر که بود باده‌پرست

گر به پیری هدف ناوک خلقی گشتم

چه توان کرد که تیر خردم رفت از شست

مستم آن دم که بمیرم به سر خاک برید

تا سر از خاک بر آرم به قیامت سرمست

کس ازین قید به تدبیر نرفتست برون

زانک از چنبر تقدیر نمی‌شاید جست

مست و مدهوش برندش ز لحد بر عرصات

هر که شد هم‌قدح باده‌گساران الست

جان‌فشانان که چو شمع از سر سر بر خیزند

یک نفس بی می نوشین نتوانند نشست

همچو ابروی بتان صید کند خاطر خلق

آنک نشکیبدش از صحبت مستان پیوست

گر شود بزمگهت عالم بالا خواجو

تو مپندار که بالاتر ازین کاری هست

شمارهٔ ۵۲

عقل مرغی ز آشیانه ی ماست

چرخ گردی ز آستانه ی ماست

شمس مشرق فروز عالمتاب

شمسه ی طاق تابخانه ی ماست

خون چشم شفق که می بینی

جرعه های می شبانه ماست

صید ما کیست آنک صیادست

دام ما چیست آنچ دانه ی ماست

تیر ما بگذرد ز جوشن چرخ

زانکه قلب فلک نشانه ی ماست

ما بافسون کجا رویم از راه

که دو عالم پر از فسانه ی ماست

گرچه ز اهل زمانه شادنئیم

شادی آنک در زمانه ی ماست

جنت ار هست خاک درگه اوست

زانکه مأوای جاودانه ماست

در بسیط جهان کنون خواجو

همه آوازه ی ترانه ماست

شمارهٔ ۵۳

چه بر قمر ز شب عنبری نقاب انداخت

دل شکسته ما را در اضطراب انداخت

بخون دیده ی ما تشنه شد جهان ورواست

که دیده بود که ما را درین عذاب انداخت

کباب شد دلم از سوز سینه و آتش عشق

ببرد آبم و خون در دل کباب انداخت

چه دید دیده ی خونبار من که یکباره

بقصد خونم ازینسان سپهر بر آب انداخت

دل ار بحلقه ی شوریدگان کشد چه عجب

مرا که زلف تو در حلق جان طناب انداخت

بیا که ساقی چشمم بیاد لعل لبت

ز اشک در قدح آبگون شراب انداخت

عروس مهوش ساغر نگر که وقت صبوح

نمود طلعت و آتش در آفتاب انداخت

گذشت نغمه ی مطرب ز ابر و غلغل ما

خروش در دل نالنده ی رباب انداخت

چو زهره دید رخ زرد و اشک خواجو گفت

که مهر در قدح زر شراب ناب انداخت

شمارهٔ ۵۴

اگرچه بلبل طبعم هزار دستانست

حدیث من گل صد برگ گلشن جانست

ز بیم چنگل شاهین جان شکار فراق

دلم چو مرغ چمن روز و شب در افغانست

چو تاب زلف عروسان حجله خانه ی طبع

روان خسته ام از دست دل پریشانست

چو از سر قلمم برگذشت آب سیاه

سفینه ساز و میندیش ازینکه طوفانست

کسی که ملکت جم پیش همتش بادست

اگر نظر بحقیقت کنی سلیمانست

دوای دل ز دواخانه ی محبت جوی

که نزد اهل مودت ورای درمانست

دل خراب من از عشق کی شود خالی

چرا که جایگه گنج کنج ویرانست

چو چشمه ی خضر ار شعر من روان افزاست

عجب مدار که آن عین آب حیوانست

ورش بمصر چو یوسف عزیز می دارند

غریب نیست که اورنگ ماه کنعانست

نه هر که تیغ زبان می کشد جهانگیرست

نه هر که لاف سخن می زند سخندانست

اگر ز عالم صورت گذشته ئی خواجو

بگیر ملکت معنی که مملکت آنست

شمارهٔ ۵۵

روی زمین و خون دلم نم گرفته است

پشت فلک ز بار غمم خم گرفته است

اشکم چه دیده است که مانند خونیان

پیوسته دامن من پر غم گرفته است

مسکین دلم که حلقه ی آنزلف تابدار

بگرفت و غافلست که ارقم گرفته است

انفاس روح میدمد از باد صبحدم

گوئی که بوی عیسی مریم گرفته است

چون جام می گرفت نگارم زمانه گفت

خورشید بین که ماه محرم گرفته است

همدم بجز صراحی و جام شراب نیست

خرم کسی که دامن همدم گرفته است

هر کو ز دست یار گرفتست جام می

روشن بدان که مملکت جم گرفته است

ملک دلم گرفت و بجورش خراب کرد

آری غریب نیست مگر کم گرفته است

خواجو ز پا درآمد و هیچش بدست نیست

جز دامن امید که محکم گرفته است

از وی متاب روی که مانند آفتاب

تیغ زبان کشیده و عالم گرفته است

شمارهٔ ۵۶

ببوستان جمالت بهار بسیارست

ولیک با گل وصل تو خار بسیارست

مدام چشم تو مخمور و ناتوان خفتست

چه حالتست که او را خمار بسیارست

میم ز لعل دل افروزده که جان افزاست

وگرنه جام می خوشگوار بسیارست

خط غبار چه حاجت بگرد رخسارت

که از تو بر دل ما خود غبار بسیارست

مرا بجای تو ای یار یار دیگر نیست

ولی ترا چو من خسته یار بسیارست

بروزگار مگر حال دل کنم تقریر

که بر دلم ستم روزگار بسیارست

ز خون دیده ی فرهاد پاره های عقیق

هنوز بر کمر کوهسار بسیارست

صفیر بلبل طبعم شنو و گرنه بباغ

نوای قمری و بانگ هزار بسیارست

چه آبروی بود بر در تو خواجو را

که در ره تو چو او خاکسار بسیارست

شمارهٔ ۵۷

صبح کز چشم فلک اشک ثریا می‌‌ریخت

مهر دل آب رخم ز آتش سودا می‌ریخت

آن سهی‌سرو خرامان ز سر زلف سیاه

دل شوریده‌دلان می‌شد و در پا می‌ریخت

چین گیسوی دوتا را چو پریشان می‌کرد

مشک در دامن یکتایی والا می‌ریخت

شعر شیرین مرا ماه مُغَنی می‌خواند

وآب شِکَّر به‌لبِ لعلِ شکرخا می‌ریخت

در قدم‌های خیال تو به‌دامن هر دم

چشم دریادل من لؤلؤ لالا می‌ریخت

قدح از لعل تو هر لحظه حدیثی می‌راند

وز لب روح‌فزا راح مصفّا می‌ریخت

چون صبا شرح گلستان جمالت می‌داد

از هوا دامن گل بر سر صحرا می‌ریخت

اشک از آن‌روی ز ما رفت و کناری بگرفت

کاب او دم‌به‌دم از رهگذر ما می‌ریخت

موج خون دل فرهاد چو می‌زد بر کوه

ای بسا لعل که در دامن خارا می‌ریخت

عجب ار مملکت مصر نمی‌رفت برود

زان همه سیل که از چشم زلیخا می‌ریخت

مردم دیدهٔ خواجو چو قدح می‌پیمود

خون دل بود که در ساغر صهبا می‌ریخت

شمارهٔ ۵۸

اینجا نماز زنده دلان جز نیاز نیست

وانرا که در نیاز نبینی نماز نیست

مشتاق را بقطع منازل چه حاجتست

کاین ره بپای اهل طریقت دراز نیست

رهبانت ار بدیر مغان راه می دهد

آنجا مقام کن که در کعبه باز نیست

گر زانک راه سوختگان می زنی رواست

چیزی بگو بسوز که حاجت بساز نیست

بازار قتل ما که چو نیکو نظر کنی

صیاد صعوه جز نظر شاهباز نیست

دردیکشان جام فنا را ز بی نیاز

جز نیستی بهیچ عطائی نیاز نیست

محمود را رسد که زند کوس سلطنت

کز سلطنت مراد دلش جز ایاز نیست

عشق مجاز در ره معنی حقیقتست

عشق ارچه پیش اهل حقیقت مجاز نیست

آن یار نازنین اگرت تیغ می زند

خواجو متاب روی که حاجت بناز نیست

شمارهٔ ۵۹

ای باغبان بگو که ره بوستان کجاست

در بوستان گلی چو رخ دوستان کجاست

وی دوستان چه باشد اگر آگهی دهید

کان سرو گلعذار مرا بوستان کجاست

تا چند تشنه بر سر آتش توان نشست

آن آب روح پرور آتش نشان کجاست

دردم بجان رسید و طبیبم پدید نیست

دارو فروش خسته دلانرا دکان کجاست

من خفته همچو چشم تو رنجور و در دلت

روزی گذر نکرد که آن ناتوان کجاست

چون زاب دیده ناقه ما در وحل بماند

با ما بگو که مرحله کاروان کجاست

از بس دل شکسته که بر هم فتاده است

پیدا نمی شود که ره ساربان کجاست

در وادی فراق بجز چشمهای ما

روشن بگو که چشمه ی آب روان کجاست

خواجو ز بحر عشق کران چون توان گرفت

زیرا که کس نگفت که آنرا کران کجاست

شمارهٔ ۶۰

ای درد تو درمان دل و رنج تو راحت

اشکم نمک آب و جگر خسته جراحت

موج ار چه زند لاف تبحر نزند دم

با مردمک چشم من از علم سباحت

یکدم نشود نقش تو از دیده ما دور

زانرو که توئی گوهر دیای ملاحت

دستی ز سر لطف بنه بر دل ریشم

زیرا که بود در کف کافی تو راحت

مستسقی درویش که نم در جگرش نیست

او را که دهد قطره ئی از بحر سماحت

در مذهب صاحب نظران باده مباحست

زینسان که دهد چشم تو فتوی اباحت

از شرم شود غرق عرق صبح جهانتاب

پیش رخ زیبای تو از روی صباحت

در دیده ی خورشید چو یکذره حیا نیست

آید بسر بام تو از راه وقاحت

از پسته تنگت ندهد یکسر مو شرح

خواجو که کند موی شکافی بفصاحت

شمارهٔ ۶۱

بیش ازین بی همدمی در خانه نتوانم نشست

بر امید گنج در ویرانه نتوانم نشست

در ازل چون با می و میخانه پیمان بسته ام

تا ابد بی باده و پیمانه نتوانم نشست

ایکه افسونم دهی کز مار زلفش سر مپچ

بر سر آتش بدین افسانه نتوانم نشست

مرغ جانرا تا نسوزد ز آتش دل بال و پر

پیش روی شمع چون پروانه نتوانم نشست

در چنین دامی که نتوان داشت اومید خلاص

روز و شب در آرزوی دانه نتوانم نشست

منکه در زنجیرم از سودای زلف دلبران

بی پریروئی چنین دیوانه نتوانم نشست

آتش عشقش دلم را زنده می دارد چون شمع

ورنه زینسان مرده دل در خانه نتوانم نشست

یکنفس بی اشک می خواهم که بنشینم ولیک

در میان بحر بی دُردانه نتوانم نشست

اهل دل گویند خواجو از سر جان بر مخیز

چون نخیزم زانک بی جانانه نتوانم نشست

شمارهٔ ۶۲

راستی را در سپاهان خوش بود آواز رود

در میان باغ کاران یا کنار زنده رود

باده در ساغر فکن ساقی که من رفتم بباد

رود را بر ساز کن مطرب که دل دادم برود

جام لعل و جامه ی نیلی سیه روئی بود

خیز و خم بنمای تا خمری کنم دلق کبود

گر تو ناوک می زنی دور افکنم درع و سپر

ور تو خنجر می کشی یکسو نهم خفتان و خود

شاهد بربط زن از عشّاق می سازد نوا

بلبل خوش نغمه از نوروز می گوید سرود

در چنین موسم که گل فرش طرب گسترده است

جامه ی جان مرا گوئی زغم شد تار و پود

آن شه خوبان زبردست و گدایان زیردست

او چو کیخسرو بلند افتاده و پیران فرود

می برد جانم بر محراب ابرویش نماز

می فرستد چشم من بر خاک درگاهش درود

چون میان دجله خواجو را کجا بودی کنار

کز کنار او دمی خالی نیفتادی ز رود

شمارهٔ ۶۳

ان شکر لب که نباتش ز شکر می روید

از سمن برگ رخش سنبل تر می روید

می رود آب گل از نسترنش می ریزد

و ارغوان و گلش از راهگذر می روید

بجز آن پسته دهن هیچ سهی سروی را

نار سیمین نشنیدم که زبر می روید

تا تو در چشم منی از لب سرچشمه ی چشم

لاله می چینم و در لحظه دگر می روید

فتنه دور قمر نزد خرد دانی چیست

سبزه ی خط تو کز طرف قمر می روید

تیغ هجرم چه زنی کز دل ریشم هر دم

می دمد شاخ تبر خون و تبر می روید

فصل نوروز چو در برگ سمن می نگرم

بی گل روی تو خارم ز بصر می روید

هر زمانم که خط سبز تو آید در چشم

سبزه بینم ز لب چشمه که بر می روید

ای بسا برگ شقایق که دمادم در باغ

از سرشک من و خوناب جگر می روید

ظاهر آنست که از خون دل فرهادست

آن همه لاله که بر کوه و کمر می روید

اگر از چشم تو خواجو همه گوهر خیزد

از رخ زرد تو چونست که زر می روید

شمارهٔ ۶۴

می کشندم بخرابات و در آن می کوشند

که بیک جرعه ی می آب رخم بفروشند

دیگران مست فتادند و قدح ما خوردیم

پختگان سوخته و افسرده دلان می جوشند

باده از دست حریفان ترشروی منوش

که بباطن همه نیشند و بظاهر نوشتند

ایکه خواهی که زمی توبه دهی مستانرا

با زمانی دگر افکن که کنون بیهوشند

مطربان گر جگر چنگ چنان نخراشند

می پرستان جگر خسته چنین نخروشند

تا کی از مهر تو هر شب چو شفق سوختگان

خون چشم از مژه پاشند و بدامن پوشند

برفکن پرده ز رخسار که صاحب نظران

همه چشمند و اگر در سخن آئی گوشند

بلبلان چمن عشق تو همچون سوسن

همه تن جمله زبانند ولی خاموشند

عیب خواجو نتوان کرد که در مجلس ما

صوفیان نیز چو رندان همه دُردی نوشند

شمارهٔ ۶۵

تا بر آید نفس از عشق دمی باید زد

بر سر کوی محبت قدمی باید زد

چهره بر خاک در سیمبری باید سود

بوسه بر صحن سرای صنمی باید زد

هر دم از کعبه ی قربت خبری باید جست

خیمه بر طرف حریم حرمی باید زد

هر شب از دفتر سودا ورقی باید خواند

وز جفا بر دل پر خون رقمی باید زد

هر نفس ز آتش دل خاک رهی باید شد

هر دم از سوز جگر ساز غمی باید زد

گر نخواهد که بر آشفته شود کار جهان

دست در حلقه زلف تو کمی باید زد

کام جان جز برای تو نمی شاید خواست

راه دل جز بهوای تو نمی باید زد

گرچه ما را نبود یک درم اما هر دم

سکه مهر ترا بر در می باید زد

خیز خواجو که چو افلاس شود دامن گیر

دست در دامن صاحب کرمی باید زد

شمارهٔ ۶۶

پیداست که از دود دم ما چه برآید

یا خود ز وجود و عدم ما چه برآید

ای صبح جهانتاب دمی همدم ما باش

وانگاه ببین تا زدم ما چه برآید

نقد دل ما را چه زنی طعنه که قلبست

بی ضرب قبول از درم ما چه برآید

باز آی و قدم رنجه کن و محنت ما بین

ورنی ز قدوم و قدم ما چه برآید

گفتی که کرم باشد اگر بگذری از ما

داند همه کس کز کرم ما چه برآید

گر عشق تو در پرده ی دل نفکند آواز

از زمزمه ی زیر و بم ما چه برآید

ور مجلس ما ز آتش عشقت نشود گرم

از سوز دل و ساز غم ما چه برآید

هر لحظه بگوش آیدم از کعبه ی همت

کایا ز حریم حرم ما چه برآید

گفتم که قلم شرح دهد قصه خواجو

لیکن ز زبان و قلم ما چه برآید

شمارهٔ ۶۷

دلم از دست بشد تا بسر او چه رسد

وین جگر سوخته را از گذر او چه رسد

از برم رفت و من بیدل و دین بر سر راه

مترصد که پیامم زبر او چه رسد

شد بچین سر زلف تو و این عین خطاست

تا من دلشده را از سفر او چه رسد

خبرت هست که شب تا بسحر منتظرم

بر سر کوی ستم تا خبر او چه رسد

جز غبار دل شوریده من خاکی را

نیست معلوم که از خاک در او چه رسد

آنک هر لحظه رسد خون جگر بر کمرش

کس چه داند که بکوه از کمر او چه رسد

چشم او ناظر دیوان جمالست ولیک

تا بملک دل ما از نظر او چه رسد

چو از آن ننگ شکر هیچ نگردد حاصل

بمن خسته نصیب از شکر او چه رسد

گشت خواجو هدف ناوک عشقش لیکن

تا ز پیکان جفا بر جگر او چه رسد

شمارهٔ ۶۸

این چه بادست که از سوی چمن می آید

وین چه خاکست کزو بوی سمن می آید

این چه انفاس روان بخش عبیر افشانست

که ازو رایحه ی مشک ختن می آید

دمبدم مرغ دلم نعره برآرد ز نشاط

کان سهی سرو چمانم ز چمن می آید

هیچ دانید که از بهر دل ریش اویس

کیست کز جانب یثرب بقرن می آید

آفتابست که از برج شرف می تابد

یا سهیلست که از سوی یمن می آید

از کجا می رسد این رایحه ی مشک نسیم

کز گذارش نفسی با تن من می آید

یا رب این نامه که آورد که از هر شکنش

بوی جان پرور آن عهدشکن می آید

بلبل آن لحظه که از غنچه سخن می گوید

یادم از پسته آن تنگ دهن می آید

چو بیان می کند از عشق حدیثی خواجو

همه اجزای وجودش بسخن می آید

شمارهٔ ۶۹

سپیده دم که صبا بر چمن گذر می کرد

دل مرا ز گلستان جان خبر می کرد

چو غنچه از لب آن سیمبر سخن می گفت

دهان غنچه پر از خرده های زر می کرد

اگر ز نرگس مستش چمن نشان می داد

دلم بدیده ی حسرت درو نظر می کرد

تذرو جان من از آشیان برون می شد

چو گوش بر سخن بلبل سحر می کرد

شکوفه بهر تماشای باغ عارض دوست

سر از دریچه ی چوبین شاخ بر می کرد

کمان ابروی آن که چو یاد میکردم

خدنگ آه من از آسمان گذر می کرد

فلک بیاد تن سیمگون مهرویان

درست روی من از مهر دل چو زر می کرد

سحر که شاهد خاور نقاب بر می داشت

حدیث روی تو ناهید با قمر می کرد

ز شوق لعل تو هر لحظه مردم چشمم

لب پیاله بخوناب دیده تر می کرد

دبیر از آن لب شیرین حکایتی می راند

دهان تنگ قلم را پر از شکر می کرد

روان خسته ی خواجو ز شهر بند وجود

بعزم ملک عدم دمبدم سفر می کرد

شمارهٔ ۷۰

پشت بر یار کمان ابروی ما نتوان کرد

خویشتن را هدف تیر بلا نتوان کرد

کشته ی تیغ ملامت برضا نتوان شد

حذر از ضربت شمشیر قضا نتوان کرد

گرچه از ما بخطا روی بپیچید و برفت

ترک آن ترک ختائی بخطا نتوان کرد

قامتش را بصنوبر نتوان خواندن از آنک

نسبت سرو خرامان بگیا نتوان کرد

باغبان گو مکن افغان که بهنگام بهار

مرغ را از گل صدبرگ جدا نتوان کرد

گر نخواهی که رود دانش هوش تو برود

گوش بر زمزمه ی پرده سرا نتوان کرد

گر بخنجر زندم روی نتابم ز درش

زانک با او بجفا ترک وفا نتوان کرد

گو بشمشیر بکش یا ز کمندش برهان

صید را این همه در قید رها نتوان کرد

نام خواجو بر آن خسرو خوبان که برد

زانک در حضرت شه یاد گدا نتوان کرد

شمارهٔ ۷۱

آنک هرگز نظری با من شیدا نکند

نتواند که مرا بی سر و بی پا نکند

دوش می گفت که من با تو وفا خواهم کرد

لیک معلوم ندارم که کند یا نکند

اگر آن حور پری رخ بخرامد در باغ

نبود آدمی آنکس که تماشا نکند

خسرو آن نیست که از آتش دل چون فرهاد

جان فدای لب شیرین شکر خا نکند

گل چو بر ناله ی مرغان چمن خنده زند

چکند بلبل شب خیز که سودا نکند

هر که را تیغ جفا بر دل مجروح زنی

حذر از ضربت شمشیر تو قطعا نکند

چون توانم شدن از نرگس مستت ایمن

کان چشم تو کند کافر یغما نکند

گل خیری چو بر اطراف گلستان گذرم

نتوانم که رخم بیند و صفرا نکند

هر که احوال دل غرقه بداند خواجو

اگرش عقل بود روی بدریا نکند

شمارهٔ ۷۲

هیچکس نیست که وصل تو تمنا نکند

یا جفا بر من دلخسته ی شیدا نکند

هر که سودای سر زلف تو دارد در سر

این خیالست که سر در سر سودا نکند

چشم شوخت چه عجب گر دل مردم بربود

ترک سر مست محالست که یغما نکند

وامق آن نیست که گر تیغ نهندش بر سر

سر بگرداند و جان در سر عذرا نکند

ماه کنعانی ما گو ز پس پرده درآی

تا دگر مدعی انکار زلیخا نکند

عاقبت دود دلش فاش کند از روزن

هر که از آتش دل سوزد و پیدا نکند

مرد صاحب نظر آنست که تا جان بودش

نتواند که نظر در رخ زیبا نکند

آن سهی سرو روان از سر پا ننشیند

تا من دلشده را بیسر و بی پا نکند

مکن اندیشه ی فردا و قدح نوش امروز

کانک عاقل بود اندیشه ی فردا نکند

در بهاران که عروسان چمن جلوه کنند

کیست کو را هوس عیش و تماشا نکند

دل کجا برکند از آن لب میگون خواجو

زانکه مخمور بترک می حمرا نکند

شمارهٔ ۷۳

رنج ما بردیم و گنج ارباب دولت برده‌اند

خار ما خوردیم و ایشان گل به دست آورده‌اند

گر حرامی در رسد با ما چه خواهد کرد از آنک

رخت ما پیش از نزول ما به منزل برده‌اند

می‌پرستان محبت را ز غم اندیشه نیست

از برای آنکه آب زندگانی خورده‌اند

هر که در عشق پری‌رویان نیامد در شمار

عارفانش از حساب عاقلان نشمرده‌اند

با وجود آنکه بد گفتند و نیک انگاشتیم

ما نیازردیم و بدگویان ز ما آزرده‌اند

گل‌عذاران بین که کل پرده بر ما می‌درند

ما برون افتاده ویشان همچنان در پرده‌اند

بادپیمایان که آگه نیستند از سوز عشق

زان نمی‌سوزند از آه گرم ما کافسرده‌اند

زنده‌دل قومی که پیش تیغ عشقت شمع‌وار

ز آتش دل سر فدا کردند و پای افشرده‌اند

چون به بدنامی برآمد نام خواجو در جهان

نیک‌نام آن‌ها که ترک نیک‌نامی کرده‌اند

شمارهٔ ۷۴

بیا که بی سر زلفت مرا بسر نشود

خیالت از سر پر شور من بدر نشود

اگر بدیده موری فرو روم صد بار

معینست که آن مور را خبر نشود

چو چرخم از سر کویت درین دیار افکند

گمان مبر که خروشم بچرخ برنشود

ز بسکه سنگ زنم بی رخ تو بر سینه

دل شکسته من چون شکسته تر نشود

ملامتم مکن ای پارسا که از رخ خوب

کسی نظر نکند کز پی نظر نشود

ز عشق سیمبران هر که رنگ رخساره

بسان زر نکند کار او چو زر نشود

کسی که در قلم آرد حدیث شکّر دوست

عجب گرش ز حلاوت قلم شکر نشود

چنین که غرقه ی بحر خرد شدی خواجو

چگونه ز آب سخن دفتر تو تر نشود

شمارهٔ ۷۵

حدیث شمع از پروانه پرسید

نشان گنج از ویرانه پرسید

فروغ طلعت از آئینه جوئید

پریشانی زلف از شانه پرسید

اگر آگه نئید از صورت خویش

برون آئید و از بیگانه پرسید

مپرسید از لگن سوز دل شمع

وگر پرسید از پروانه پرسید

محبت دام و محبوبست دانه

بدام آئید و حال دانه پرسید

چو از جانانه جانم دردمندست

دوای جانم از جانانه پرسید

منم دیوانه و او سرو قامت

حدیث راست از دیوانه پرسید

حریفان گو بهنگام صبوحی

نشانم از در میخانه پرسید

کنون چون شد برندی نام مافاش

ز ما از ساغر و پیمانه پرسید

ز خواجو کو می و پیمانه داند

همان بهتر که از پیمان نپرسید

ز خواجو کو می و پیمانه داند

همان بهتر که از پیمان نپرسید

شمارهٔ ۷۶

با درد دُرد نوشان درمان چه کار دارد

با ناله ی خموشان الحان چه کار دارد

در شهر بی نشانان سلطان چه حکم داند

در ملک بی زبانان فرمان چه کار دارد

دریا کشان غم را از موج خون مترسان

با اهل نوح مرسل طوفان چه کار دارد

از دفتر معانی نقش صور فرو شوی

با نامه ی الهی عنوان چه کار دارد

زلف سیه چه آری در پیش چشم جادو

با ساحران بابل ثعبان چه کار دارد

عیبی نباشد ار من سامان خود ندانم

با آنک سر ندارد سامان چه کار دارد

بر خاک کوی جانان بگذر ز آب حیوان

کانجا که خضر باشد حیوان چه کار دارد

خسرو چگونه سازد منزل بصدر شیرین

بر مسند سلاطین دربان چه کار دارد

ریحان گلشن جان عقلست و نزد جانان

چون روح در نگنجد ریحان چه کار دارد

از مهر خان چه داری چشم وفا و یاری

در دست زند خوانان فرقان چه کار دارد

گفتم که جان خواجو قربان تست گفتا

در کیش پاکدینان قربان چه کار دارد

شمارهٔ ۷۷

در راه قربت ما ره بان چه کار دارد

در خلوت مسیحا رُهبان چه کار دارد

در داستان نیاید اسرار عشقبازان

کانجا که قاف عشقست دستان چه کار دارد

با حکمت الهی بگذر ز حکم یونان

با بحر لا مکانی عمان چه کار دارد

در ملک بی نیازی کون و مکان چه باشد

با سر لن ترانی هامان چه کار دارد

گر خویشتن پرستی کی ره بری بایمان

در دین خودپرستان ایمان چه کار دارد

حاکم چو عشق باشد فرمان عقل مشنو

کشتی چو نوح سازد کنعان چه کار دارد

عاقل کجا دهد جان در آرزوی جانان

در خانه ی بخیلان مهمان چه کار دارد

در دیر دُردنوشان درس ورع که خوند

در ملت مطیعان عصیان چه کار دارد

ما را بباغ رضوان کی التفات باشد

در روضه ی محبت رضوان چه کار دارد

خواجو سرشک خونین بر چهره چند باری

جائی که مهر باشد باران چه کار دارد

شمارهٔ ۷۸

گهی که شرح فراقت کنم بدیده سواد

شود سیاهی چشمم روان بجای مداد

کجا قرار توانم گرفت در عربت

که گشته ام بهوای تو در وطن معتاد

هر آنکسی که کند عزم کعبه ی مقصود

گر از طریق ارادت رود رسد بمراد

در آن زمان که وجودم شود عظام و میم

ز خاک من شنوی بوی بوستان و داد

مریز خون من خسته دل بتیغ جفا

مکن نظر بجگر خستگان بعین عناد

بهر چه امر کنی آمری و من مأمور

بهر چه حکم کنی حاکمی و من منقاد

کسی که سر کشد از طاعتت مسلمان نیست

که بغض و حب تو عین ضلالتست و رشاد

بسا که وصف عقیق تو مردم چشمم

بخون لعل کند بر بیاض دیده سواد

مخوان براه ز شادای فقیه و وعظ مگوی

مرا که پیر خرابات می کند ارشاد

من و شراب و کباب و نوای نغمه ی چنگ

تو و صیام و قیام و صلاح و زهد و سداد

چو سوز سینه برد با خود از جهان خواجو

ز خاک او نتوان یافتن برون ز رماد

شمارهٔ ۷۹

طوطی از پسته تنگ تو شکر گرد آورد

چشمم از درج عقیق تو گهر گرد آورد

صد دل خسته بهر موئی از آن زلف دراز

مهر رخسار تو در دور قمر گرد آورد

مردم چشم من از بهر نثار قدمت

ای بسا دُر که درین قصر دو در گرد آورد

گنج قارون چو درین ره به پشیزی نخرند

رخ زردم بچه وجه اینهمه زر گرد آورد

خبرت هست که چندین دل صاحب نظران

نرگس مست تو هنگام نظر گرد آورد

چرخ پیروزه ز خون جگر فرهادست

آن همه لعل که بر کوه و کمر گرد آورد

در سر چشم جفا دیده ی خون افشان کرد

دل من هرچه بخوناب جگر گرد آورد

گرم کن بزم طرب را که شب مشک فروش

رخت سواد بدم سرد سحر گرد آورد

خسرو آنست که چون ملک وصالت دریافت

لعل شیرین ترا دید و شکر گرد آورد

دلم این لحظه بدست آر که جانم ز درون

کرد ترتیب ره و بار سفر گرد آورد

چشم خواجو چو رخ آورد بدریای سرشک

سوی بحرین شد و لؤلؤی تر گرد آورد

شمارهٔ ۸۰

دل من جان ز غم عشق تو آسان نبرد

وین عجبتر که اگر جان ببرد جان نبرد

گر ازین درد بمیرم چه دوا شاید کرد

کانک رنج تو کشد راه بدرمان نبرد

شب دیجور جدائی دل سودائی من

بی خیال سر زلف تو بپایان نبرد

هر کرا ساعد سیمین تو آید در چشم

دست حیرت نتواند که بدندان نبرد

ره بمنزلگه قربت ندهندم که کسی

رخت درویش بخلوتگه سلطان نبرد

پادشاهی تو و هر حکم که خواهی فرمود

بنده آن نیست که سرپیچد و فرمان نبرد

غارت دل کندم غمزه ی کافر کیشت

وانک کافر نبود مال مسلمان نبرد

ای عزیزان بجز از باد صبا هیچ بشیر

خبر یوسف گمگشته بکنعان نبرد

گر نسیم سحری قطع مسافت نکند

هیچکس قصه ی دردم بخراسان نبرد

جان چه ارزد که برم تحفه بجانان هیهات

همه دانند که کس زیره بکرمان نبرد

شکر از گفته خواجو بسوی مصر برند

گرچه کس قند به سوی شکرستان نبرد

شمارهٔ ۸۱

گردون کنایتی ز سر بام ما بود

کوثر حکایتی ز لب جام ما بود

سر سبزی شکوفه ی بستانسرای فضل

از رشحه ی مقاطر اقلام ما بود

خوش بوئی نسیم روان بخش باغ عقل

از نفحه ی معاصر ارقام ما بود

خورشید اگرچه شرفه ی ایوان کبریاست

خشتی زرهگذار در بام ما بود

مارا جوی بدست نبینی ولی دو کون

یک حبّه از فواضل انعام ما بود

چون خیمه بر مخیم کرّ و بیان زنیم

چرخ برین معسکر احشام ما بود

بدر منیر و گیسوی عنبر فشان شب

منجوق چتر و پرچم اعلام ما بود

نوری که وقت صبح ز مشرق شود پدید

از عکس جام باده ی گلفام ما بود

ز ایام اگرچه تیره بود روز عمر ما

فرخنده روز آنک در ایام ما بود

قصر وجود تا با بد کی شود خراب

گر زانک بر کتابه ی او نام ما بود

خواجو مگو حکایت سرچشمه ی حیات

کان قطره ئی ز جام غم انجام ما بود

شمارهٔ ۸۲

مراد بین که بپیش مرید باز آید

بشد چو جوهر فرد و فرید باز آمد

سعادتیست که آنکس که سعد اکبر ماست

بفال سعد برفت و سعید باز آمد

بعید نبود اگر جان ما شود قربان

چو یار ما ز دیاری بعید باز آمد

بگوی نوبت نوروز و ساز عید بساز

که رفت روزه و هنگام عید باز آمد

بگیر جامه و جامم بده که واعظ شهر

قدح گرفت وز وعد وعید باز آمد

بیار باده که هر کو بشد زراه سداد

بکوی میکده رفت و سدید باز آمد

فلک نگین سلیمان بدست آنکس داد

که از تتبع دیو مرید باز آمد

جهان مثل ارادت بنان آنکس خواند

که شد بملک مراد و مُرید باز آمد

بجز مطاوعت و انقیاد سلطان نیست

عبادتی که بکار عبید باز آمد

ز کوی محمدت آنکس که خیمه بیرون زد

ذمیم رفت ولیکن حمید باز آمد

شد آشیانه وحدت مقام شهبازی

که از نشیمن کثرت وحید باز آمد

کسی که مرشد ارباب شوق شد خواجو

عبور کرد ز رشد و رشید باز آمد

شمارهٔ ۸۳

بخشم رفته ما گر بصلح باز آید

سعادت ابدی از درم فراز آید

حکایت شب هجر و حدیث طره دوست

اگر سواد کنم قصه ئی دراز آید

چو یاد قامت دلجوی او کند شمشاد

رود بطرف لب جوی و در نماز آید

برآید از دل مشتاق کعبه ناله ی زار

اگر بگوش وی آوازه ی حجاز آید

کجا بملک جهان سر در آورد محمود

اگر چنانک گدای در ایاز آید

زهی سعادت آنکس که از پی مقصود

رود بطالع سعد و سعید باز آید

کی از هوای تو باز آیدم دل مجروح

که پشه باز نیاید چو صید باز آید

دلی که در خم زلفت فتاد اگر سنگست

ز مهر روی تو چون موم در گداز آید

چو عود هر که ز عشّاق دم زند خواجو

ز سوز فارغ و از ساز بی نیاز آید

شمارهٔ ۸۴

بنگر ای شمع که پروانه دگر باز آمد

از پی دل بشد و سوخته پر باز آمد

گرچه سر تا قدم از آتش غم سوخته بود

رفت و صد باره از آن سوخته تر باز آمد

هر که بیند من بی برگ و نوا را گوید

یا رب این خسته جگر کی ز سفر باز آمد

سر تسلیم چو بر خط عبودیت داشت

چون قلم رفت بهر سوی و بسر باز آمد

عجب آن نیست که شد با لب خشک از بر دوست

عجب اینست که با دیده ی تر باز آمد

هر که را بیخبر افتاد ز پیمانه ی عشق

تو مپندار که دیگر بخبر باز آمد

ای گل از پرده برون آی که مرغ سحری

همره قافله ی باد سحر باز آمد

عیب خسرو مکن ای مدعی و تلخ مگوی

گر ز شور لب شیرین ز شکر باز آمد

آنک مرغ دلش از حسرت گل پر می زد

همچو بلبل ز چمن رفت و دگر باز آمد

گر بتیغش بزنی باز نیاید ز نظر

هر که چون مردمک دیده نظر باز آمد

خیز خواجو که چو اشک از سر زر در گذریم

تا نگویند که شد وز پی زر باز آمد

شمارهٔ ۸۵

یار ثابت قدم اینک ز سفر باز آمد

وگر از پای در افتاد بسر باز آمد

ظاهر آنست کزین پس گهر ارزان گردد

که چو دریا شد و چون کان گهر باز آمد

آنک در رسته ی بازار وفا زر میزد

در رخ خویش نظر کرد و ززر باز آمد

گرچه طوطی ز شکر نیک بتنگ آمده بود

دگر از آرزوی تنگ شکر باز آمد

بلبل مست نگر باز که چون باد بهار

بهوای سمن و سنبل تر باز آمد

شمع کو مجلس اصحاب منوّر می داشت

با دلی تافته و سوز جگر باز آمد

خاکساری که شد آب رخش از گریه برود

همچو آتش شد و چون باد سحر باز آمد

مدتی گر بضرورت ز نظر غایب گشت

مفکنیدش ز نظر چون بنظر باز آمد

هر که او را قدمی بود چو خواجو را دید

گفت کان یار قدم دار دگر باز آمد

شمارهٔ ۸۶

گلی برنگ تو از غنچه بر نمی آید

بتی بنفش تو از چین بدر نمی آید

مرا نپرسی و گویند دشمنان که چرا

ز پا فتادی و عمرت بسر نمی آید

چه جرم کردم و از من چه در وجود آمد

که یادت از من خسته جگر نمی آید

شدم خیالی و در هر طرف که می نگرم

بجز خیال توام در نظر نمی آید

بیار باده ی گلگون که صبحدم زخمار

سرم چو نرگس مخمور بر نمی آید

بجز مشاهده دوستان نباید دید

چرا که دیده بکاری دگر نمی آید

که آورد خبری زان بخشم رفته ی ما

که مدتیست که از وی خبر نمی آید

ز کوهم این عجب آید ز حسرت فرهاد

که سیل خون دلش در کمر نمی آید

با شک و چهره ی خواجو کی التفات کند

کسی که در نظرش سیم و زر نمی آید

شمارهٔ ۸۷

کیست که با من حدیث یار بگوید

بهر دلم حال آن نگار بگوید

پیش کسی کز خمار جان بلب آورد

وصف می لعل خوشگوار بگوید

وز سرمستی بنزد باده گساران

رمزی از آن چشم پر خمار بگوید

لطف کند وز برای خاطر رامین

شمه ئی از ویس گلعذار بگوید

ور گذری باشدش بمنزل لیلی

قصه ی مجنون دلفگار بگوید

دوست مخوانش که رخ ز دوست بتابد

یار مگویش که ترک یار بگوید

باد بهار از چمن بشنعت بلبل

باز نیاید اگر هزار بگوید

با گل بستان فروز روی تو خواجو

باد بود هر چه از بهار بگوید

شمارهٔ ۸۸

درد غم عشق را طبیب نباشد

مکتب عشّاق را ادیب نباشد

کشور تحقیق را امیر نخیزد

خطبه ی توحید را خطیب نباشد

بانفحات نسیم باد بهاران

در دم صبح احتیاج طیب نباشد

در گذر از عمر آنک پیش محبان

عمر گرامی بجز حبیب نباشد

ایکه مرا باز داری از سر کویش

ترک چمن کار عندلیب نباشد

ساکن بتخانه ئی ز خرقه برون آی

معتکف کعبه را صلیب نباشد

از تو بجور رقیب روی نتابم

کشته غم را غم از رقیب نباشد

هر که غریبست و پای بند کمندت

گر تو بتیغش زنی غریب نباشد

منکر خواجو مشو که هر که بمستی

دعوی دانش کند لبیب نباشد

شمارهٔ ۸۹

کس نیست که دست من غمخوار بگیرد

یا دادم از آن دلبر عیار بگیرد

هر لحظه سرشکم بدود گرم و بشوخی

جیب من دلخسته ی بیمار بگیرد

کی بار دهد شاخ امید من اگر یار

ترک من بیچاره بیکبار بگیرد

فرهاد چو یاد آورد از شکر شیرین

خوناب دلش دامن کهسار بگیرد

سیلاب سر شکست که هنگام عزیمت

پیش ره یاران وفادار بگیرد

ساقی بده آن می که دل لاله ی سیراب

بی باده ی گلرنگ ز گلزار بگیرد

هر دم که در آن نرگس پر خواب تو بینم

خون جگرم دیده بیدار بگیرد

ترسم که بر آرم نفسی از دل پر درد

و آئینه رخسار تو زنگار بگیرد

چون نافه ی تاتار دلم خون شود از غم

چون گرد مهت نافه ی تاتار بگیرد

خواجو ز چه معنی ز برای قدحی می

هر لحظه در خانه ی خمّار بگیرد

شمارهٔ ۹۰

بی گلبن وصلت بگلستان نتوان بود

بی شمع جمالت بشبستان نتوان بود

ای یار عزیز ار نبود طلعت یوسف

با مملکت مصر بزندان نتوان بود

در ظلمت اگر صحبت خضرت ندهد دست

موقوف لب چشمه ی حیوان نتوان بود

دریاب که سیلاب سرشکم بشد از سر

پیوسته چنین غرقه ی طوفان نتوان بود

بی رایحه ی زلف تو در فصل بهاران

از باد هوا خادم ریحان نتوان بود

ور در سر آن زلف پریشان رودم دل

از بهر دل خسته پریشان نتوان بود

خاموش نشاید شدن از ناله ی شبگیر

زیرا که کم از مرغ خوش الحان نتوان بود

صوفی اگر از می نشکیبد چه توان کرد

با ساغر می منکر مستان نتوان بود

تا خرقه بخون دل پیمانه نشوئی

با پیر مغان بر سر پیمان نتوان بود

خواجو چه نشینی که گر ایوب صبوری

چندین همه در محنت کرمان نتوان بود

رو ساز سفر ساز که از آرزوی گنج

بی برگ درین منزل ویران نتوان بود

شمارهٔ ۹۱

همچو شمعم بشبستان حرم یاد کنید

یا چو مرغم بگلستان ارم یاد کنید

روز شادی همه کس یاد کند از یاران

یاری آنست که ما را شب غم یاد کنید

گر چنانست که از دلشدگان می پرسید

گاه گاهی زمن دلشده هم یاد کنید

چون شد اقاطع شما تختگه ملک وجود

کی از این کشته شمشیر عدم یاد کنید

چشم دارم که من خسته ی دلسوخته را

بنم چشم گهر بار قلم یاد کنید

هیچ نقصان نرسد در شرف و قدر شما

در چنین محنت و خواری اگرم یاد کنید

چون من از پای فتادم نبود هیچ غریب

گر من بی سر و پا را بقدم یاد کنید

در چمن چون قدح لاله عذاران طلبند

جام گیرید و ز عشرتگه جم یاد کنید

ور در ایوان سلاطین ره قربت باشد

ز مقیمان سر کوی ستم یاد کنید

بلبل خسته بی برگ و نوا را آخر

بنسیم گلی از باغ کرم یاد کنید

سوخت در بادیه از حسرت آبی خواجو

زان جگر سوخته در بیت حرم یاد کنید

شمارهٔ ۹۲

ای ساربان بقتل ضعیفان کمر مبند

برگیر بارم از دل و بار سفر مبند

در اشک ما نگه کن و از سیم درگذر

بر روی ما نظر فکن و نقش زر مبند

ما را چو در سلاسل زلفت مقیدیم

پای در شکسته بزنجیر در مبند

فرهاد را مکش بجدائی و در غمش

هر دم خروش و غلغله در کوه و در مبند

ای دل مگر بیاد نداری که گفتمت

چندین طمع بر آن بت بیدادگر مبند

ور آبروی بایدت ای چشم دُرفشان

بر یاد لعل او سر دُرج گهر مبند

ای باغبان گرم ندهی ره بپای گل

گلزار را بروی من خسته در مبند

چون سرو اگر چنانک سر افرازیت هواست

ون نی بقصد بی سر و پایان کمر مبند

چشمم که در هوای رخت باز گشته است

مرغ دل مرا مشکن بال و پر مبند

بی جرم اگرچه از نظر افکنده ئی مرا

بگشای پرده از رخ و راه نظر مبند

خواجو چو نیست در شب هجران امید روز

با تیره شب بسر برو دل در سحر مبند

شمارهٔ ۹۳

گمان مبر که دلم میل دوستان نکند

چرا که مرغ چمن ترک بوستان نکند

کسی که نقد خرد داد و ملک عشق خرید

اگر ز سود و زیان بگذرد زیان نکند

بجان دوست که گنج روان دلی یابد

که او مضایقه با دوستان بجان نکند

شب رحیل خوشا در عماری آسودن

بشرط آنکه جرس ناله و فغان نکند

چه باشد ار نفسی ساربان در این منزل

قرار گیرد و تعجیل کاروان نکند

شهی که باده ی روشن کشد بتیره شبان

معینست که اندیشه از شبان نکند

چو خامی هر که حدیث دل آورد بزبان

طمع مدار که سر بر سر زبان نکند

زبان شمع جگر سوز از آن برندبگاز

که از فسرده دلان راز دل نهان نکند

جهان بحال کسی ملتف شود خواجو

که التفات به نیک و بد جهان نکند

شمارهٔ ۹۴

کس حال من سوخته جز شمع نداند

کو بر سر من شب همه شب اشک فشاند

دلبستگئی هست مرا باوی از آنروی

کز سوخته حالی بمن سوخته ماند

گر خسته شوم بر سر من زنده بدارد

ور تشنه شوم در نظرم سیل براند

زنجیر دل تافته را در غم و دردم

گر رشته جانست بهم در گسلاند

بیرون ز من دلشده و شمع جگر سوز

سر باختن و پای فشردن که تواند

گر شمع چراغ دل من بر نفروزد

شبهای غم هجر بپایان که رساند

آنکس که چو شمعم بکشد در شب حیرت

از سوختن و ساختنم باز رهاند

حال جگر ریش من و سوز دل شمع

هر کس که نویسد ز قلم خون بچکاند

از شمع بپرسید حدیث دل خواجو

کاندوه دل سوختگان سوخته داند

شمارهٔ ۹۵

کی طرف گلستان چو سر کوی تو باشد

یا سرو روان چون قد دلجوی تو باشد

مانند کمان شد قد چون تیر خدنگم

لیکن نه کمانی که ببازوی تو باشد

در تاب مرو گر دل گمشگته ی ما را

گویند که در حلقه ی گیسوی تو باشد

بیرون تو از هر دو جهان روی بتابم

کز هر دو جهان قبله ی من روی تو باشد

در دیده کشم خاک کف پای کسی را

کو خاک کف پای سر کوی تو باشد

گر روی سوی کعبه کنم یا بخرابات

از هر دو طرف میل دلم سوی تو باشد

صیاد من آنست که نخجیر تو گردد

سلطان من آنست که هندوی تو باشد

هر کس که با بروی دو تای تو دهد دل

پیوسته دلش چون خم ابروی تو باشد

وانکس که چو خواجو بخرد موی شکافد

سودا زده ی سلسله ی موی تو باشد

شمارهٔ ۹۶

ناله ئی کان ز دل چنگ برون می آید

گر بدانی ز دل سنگ برون می آید

صورت عشق چه نقشیست که از پرده ی غیب

هر زمانی بدگرینگ برون می آید

از نم دیده و خون جگر فرهادست

هر گل و لاله که از سنگ برون می آید

می چون زنگ بده کاینه ی خاطر ما

باده می بیند و از زنگ برون می آید

دلم از پرده برون می رود از غایت شوق

هر نفس کان صنم شنگ برون می آید

هر که در میکده از پیر مغان خرقه گرفت

شاید ار چون قدح از رنگ برون می آید

می شود ساکن خاک در میخانه ی عشق

هر که از خانه فرهنگ برون می آید

جام می گشت مگر دیده ی خواجو که ازو

دمبدم باده ی چون زنگ برون می آید

شمارهٔ ۹۷

پیه سوز چشم من سر شمع ایوان تو باد

جان من پروانه ی شمع شبستان تو باد

هر پریشانی که آید روز و شب در کار من

از سر زلف دلاویز پریشان تو باد

مرغ دل کو طائر بستانسرای عشق شد

همدم بلبل نوایان گلستان تو باد

جان سرمست که گشت از صافی وصلت خراب

بی نصیب از دُردی دلگیر هجران تو باد

سرمه ی چشم جهان بین من خاکی نهاد

از غبار رهنورد باد جولان تو باد

تا بود گوی کواکب در خم چوگان چرخ

گوی دلها در خم زلف چو چوگان تو باد

ای رخ بستان فروزت لاله برگ باغ حسن

عندلیب باغ جان مرغ خوش الحان تو باد

آنکه همچون لاله از مهرش دل پر خون بسوخت

سایه پرورد سهی سرو خرامان تو باد

هر که چون خواجو صف آرای سپاه بیخودیست

چشم خون افشان او سقّای میدان تو باد

شمارهٔ ۹۸

چو ترک مهوشم از خواب مست برخیزد

خروش و ناله ز اهل نشست برخیزد

خیال باده ی صافی ز سر برون کردن

کجا ز دست من می پرست برخیزد

چنین که شمع سر افشاند و از قدم ننشست

گمان مبر که کسی را ز دست برخیزد

گهی که شست گشاید هزار نعره زه

نگار صف شکنم را ز شست برخیزد

معینست که آنماه پیکر از سر مهر

کنون که عهد مودت شکست برخیزد

شبی دراز بسا ناله ی دل مجروح

کزان دو زلف دلاویز پست برخیزد

کسی که خاک شود در لحد پس از صد سال

ببوی آن سر زلف چو شست برخیزد

زرشک آنک تو با هر که هست بنشینی

روان من ز سر هر چه هست برخیزد

چو چشم مست تو خواجو بحشر یاد کند

ز خوابگاه عدم نیمه مست برخیزد

شمارهٔ ۹۹

اهل دل پیش تو مردن ز خدا می خواهند

کشته ی تیغ تو گشتن بدعا می خواهند

مرض شوق تو بر بوی شفا می طلبند

درد عشق تو بامید دوا می خواهند

طلب هر کسی از وصل تو چیزی دگرست

بجز ارباب نظر کز تو ترا میخواهند

ما چنین سوخته از تشنگی و لاله رخان

آب سرچشمه ی مقصود ز ما می خواهند

روی ننموده ز ما نقد روان می جویند

ملک در بیع نیاورده بها می خواهند

بسرا مطرب عشاق که مستان از ما

دمبدم زمزمه ی پرده سرا می خواهند

آن جماعت که من از ورطه امانشان دادم

این دمم غرقه ی طوفان بلا می خواهند

من وفا میکنم و نیستم آگه که مرا

از چه رو کشته شمشیر جفا می خواهند

پادشاهان جهان هیچ شنیدی خواجو

که چرا درد دل ریش گدا می خواهند

شمارهٔ ۱۰۰

هر که را سکه درستست بزر باز نماند

وانک از دست برون رفت بسر باز نماند

مرد صاحب نظر آنست که در عالم معنی

دیده بگشاید و از ره بنظر باز نماند

طائر دل که شود صید رخ و زلف دلارام

همچو بلبل بگل و سنبل تر باز نماند

جان شیرین بده از عشق چو فرهاد و مزن دم

کانک از کوه در افتد بکمر باز نماند

گر برافروخته ئی شمع دل از آتش سودا

ترک جان گیر که پروانه بپرباز نماند

نام شکر نبرم پیش عقیق تو که خسرو

با وجود لب شیرین بشکر باز نماند

چون بمیرم بجز از خون دل و گفته دلسوز

یادگاری ز من خسته جگر باز نماند

یکدم ای مردمک چشم من از اشک برآسای

کانک شد ساکن دریا بگهر باز نماند

حال رنگ رخ خواجو چه دهم شرح که از دوست

هر که را سکه درستست بزر باز نماند

شمارهٔ ۱۰۱

که می رود که پیامم بشهر یار رساند

حدیث بنده ی مخلص بشهریار رساند

درود دیده ی گوهر نثار لعل فشانم

بدان عقیق گهر پوش آبدار رساند

دعا و خدمت میخوارگان بوقت صبوحی

بدان دو نرگس میگون پرخمار رساند

ز راه لطف بجز باد نوبهار که باشد

که حال بلبل بیدل بنوبهار رساند

اگر بنامه غم روزگار باز نمایم

کسی که نامه رساند بروزگار رساند

هوا گرفتم و جانرا بدست آه سپردم

ببوی آنک چو بادش بدان دیار رساند

ولی بمنزل یاران نسیم باد بهاران

گمان مبر که ز خاکم بجز غبار رساند

مگر برید صبا اشتیاق نامه ی خواجو

بکوی یار کند منزل و بیار رساند

شمارهٔ ۱۰۲

تا چین آن دو زلف سمن سا پدید شد

در چین هزار حلقه ی سودا پدید شد

دیشب نگار مهوش خورشید روی من

بگشود برقع از رخ و غوغا پدید شد

زلفت چو مار خم زد و عقرب طلوع کرد

روی چو مه نمود و ثریا پدید شد

اشکم ز دیده قصه طوفان سئوال کرد

چشمم جواب داد که از ما پدید شد

هست آن شرار سینه ی فرهاد کوهکن

آن آتشی که از دل خارا پدید شد

آدم هنوز خاک وجودش غبار بود

کو را هوای جنت اعلی پدید شد

از آفتاب طلعت یوسف ظهور یافت

نوری که در درون زلیخا پدید شد

گلگون آب دیده چو از چشم ما بجست

مانند باد بر سر صحرا پدید شد

از دود آه ماست که ابر آشکار گشت

وز سیل اشک ماست که دریا پدید شد

جانم شکنج زلف ترا عقد می شمرد

ناگه دل شکسته ام آنجا پدید شد

خواجو اگر چه شعر تو جز عین سحر نیست

بگذر ز سحر چون ید بیضا پدید شد

شمارهٔ ۱۰۳

ای پرده سرایان که درین پرده سرائید

از پرده برون شد دلم آخر بسر آئید

یکدم بنشینید که آشوب جهانید

یکره بسرائید چو مرغ دو سرائید

شکر ز لب لعل شکر بار ببارید

عنبر ز سر زلف سمن سای بسائید

با من سخن از کعبه و بتخانه مگوئید

کز هر دو مرا مقصد و مقصود شمائید

خیزید و سر از عالم توحید بر آرید

وز پرده ی کثرت رخ وحدت بنمائید

تا صورت جان در تتق عشق ببینید

زنگ خرد از آینه ی دل بزدائید

تا خرقه بخون دل ساغر بنشوئید

رندان خرابات مغان را بنشائید

گر شاه سپهرید در این خانه که مائیم

از خانه برآید که همخانه ی مائید

گنجینه ی حسنید که در عقل نگنجید

یا چشمه ی جانید که در چشم نیائید

هم ساغر و هم باده و هم باده گسارید

هم نغمه و هم پرده و هم پرده سرائید

هرگز نشوید از دل خواجو نفسی دور

وین طرفه که معلوم ندارد که کجائید

شمارهٔ ۱۰۴

تاجداری کند آنکس که ز سر درگذرد

ره بمنزل برد آنکو ز سفر درگذرد

کوه سنگین دل اگر قلزم چشمم بیند

موج طوفان سرشکش ز کمر درگذرد

نکند ترک شکر خنده ی شیرین خسرو

لیک پیشین لب شیرین ز شکر درگذرد

دیده دریا دلی از خون دلم می بیند

کو تواند که روان از سر زر درگذرد

نتواند که نهد بر سر کوی تو قدم

مگر آنکس که نخست از سرسر در گذرد

باد را بر سر زلف تو اگر باشد دست

بهوایت ز سر سنبل تر درگذرد

خنک آن خسته که در کوی تو بی بیم رقیب

دهدش دست که چون باد سحر درگذرد

چرخ را بر سر میدان محبت هر دم

ناوک آه من از هفت سپر درگذرد

گر قدم پیش نهی در صف عشقش خواجو

تیر دلدوز فراقت ز جگر درگذرد

شمارهٔ ۱۰۵

هر کو چو شمع  زآتشِ دل تاجِ سر نکرد

سر در میانِ مجلس عشّاق بَر نکرد

بر خطِّ عشقِ ماه‌رخان چون قلم کسی

ننهاد سر، که همچو قلم ترکِ سر نکرد

آنکس شکست قلب، که بیمش ز جان نبود

وان یافت زندگی، که ز کشتن حذر نکرد

سر بر نکرد پیش سرافکندگانِ عشق

چون شمع، هر که سرکشی از سر به در نکرد

خون شد ز اشکِ ما دلِ سنگینِ کوهسار

وان سست مهر بر دلِ سختش اثر نکرد

گشتیم خاک پایش و آن سروِ سرفراز

دامن‌کشان روان شد و در ما نظر نکرد

مُلک وجود را بَرِ سلطانِ عشق او

بردیم و التفات بدان مختصر نکرد

شد کاروان و خونِ دلِ بیقرار ما

رفت از قفای محمل و ما را خبر نکرد

ننوشت ماجرای دل و دیده‌ام دبیر

تا نامه را به خونِ دل و دیده، تر نکرد

زان ساعتم که بر ره مستی گذر فتاد

در خاطرم دگر غم هستی گذر نکرد

خواجو چگونه جامهٔ جان چاک زد چو صبح؟

گر گوش بر ترنّم مرغ سحر نکرد

شمارهٔ ۱۰۶

چون خط سبز تو بر آفتاب بنویسند

بدود دل سبق مشک ناب بنویسند

بسا که باده پرستان چشم ماهر دم

برات می بعقیق مذاب بنویسند

حدیث لعل روان پرور تو میخواران

بدیده بر لب جام شراب بنویسند

معینست که طوفان دگر پدید آید

چو نام دیده ی ما بر سحاب بنویسند

سیاهی ار نبود مردمان دریائی

حدیث موج سرشکم بآب بنویسند

سواد شعر من و وصف آب دیده نجوم

شبان تیره بمشک و گلاب بنویسند

محر ران فلک شرح آه دلسوزم

نه یک رساله که بر هفت باب بنویسند

چو روزنامه ی روی تو در قلم گیرند

محققست که بر آفتاب بنویسند

خطی که مردم چشمم سواد کرد چو آب

مگر بخون دل او را جواب بنویسند

برات من چه بود گر بر آن لب شیرین

بمشک سوده ز بهر ثواب بنویسند

سزد که بر رخ خواجو قلم زنان سرشک

دعای خسرو عالیجناب بنویسند

شمارهٔ ۱۰۷

سوز غم تو آتشم از جان برآورد

مهر تو دودم از دل بریان برآورد

چشم پر آب ما چو ز بحرین دم زند

شور از نهاد قلزم و عمان برآورد

گردون لاجورد بدور عقیق تو

بس خون لعل کز جگر کان برآورد

مرغ دلم ز عشق گلستان عارضت

هر دم هوا بگیرد و افغان برآورد

ما را بباد داد و گر آن کفر زلف تست

این مان بتر بود که زایمان برآورد

هر لحظه چشم ترک تو چون کافران مست

خنجر بقصد خون مسلمان بر آورد

با کوه اگر صفت کنم از شوق کازرون

آه از دل شکسته ی نالان برآورد

گر اشتیاق کعبه برینسان بود بسی

ماه را بگرد کوه و بیابان برآورد

خواجو چنین که چشمه ی خونبار چشم تست

هر دم معینست که طوفان برآورد

شمارهٔ ۱۰۸

ساقیا می زین فزون تر کن که میخوارن بسند

همچو ما دُردیشکان در کوی خمّاران بسند

ساغر وصل ار به بیداران مجلس می رسد

سر بر آر از خواب و می در ده که بیداران بسند

گر سبک دل گشتم از رطل گران عیبم مکن

زانک در بزم سبک روحان سبکساران بسند

ای عزیزان گر بصد جان می نهند ارزان بود

گو نگاهی کن که در هر گوشه بیماران بسند

چشم مستت کو طبیب درد بیدرمان ماست

یوسف ما را که در مصرش خریداران بسند

چون ننالم کانک فریاد گرفتاران ازوست

کی بفریادم رسد کو را گرفتاران بسند

ذره باری از چه ورزد مهر و سوزد در هوا

زانک چون او شاه انجم را هواداران بسند

ایکه گفتی هر زمان یاری گرفتن شرط نیست

ما ترا داریم و بس لیکن ترا یاران بسند

گر گنهکارم که عمری صرف کردم در غمت

بگذران از من که همچون من گنهکاران بسند

بر امید گنج خواجو از سر شوریدگی

دست در زلفش مزن کانجا سیه ماران بسند

شمارهٔ ۱۰۹

لطافت دهنش در بیان نمی گنجد

حلاوت سخنش در زبان نمی گنجد

معانئی که مصوّر شود ز صورت دوست

زمن مپرس که آن در بیان نمی گنجد

از آن چو کلک ز شستم بجست و گوشه گرفت

که تیر قامت او در کمان نمی گنجد

جهان پرست ز دُردکشان مجلس او

اگرچه مجلس او در جهان نمی گنجد

درین چمن که منم بلبل خوش الحانش

شکوفه ئیست که در بوستان نمی گنجد

چو در کنار منی گو کمر برو زمیان

که هیچ با تو مرا در میان نمی گنجد

چگونه نام من خسته بگذرد بزبان

ترا که هیچ سخن در دهان نمی گنجد

چو آسمان دلم از مهر تست سرگردان

اگرچه مهر تو در آسمان نمی گنجد

ندانم آنک ز چشمت نمی رود خواجو

چه گوهریست که در بحر و کان نمی گنجد

شمارهٔ ۱۱۰

ساقیان آبم بجام لعل شکر خا برند

شاهدان خوابم بچشم جادوی شهلا برند

گه بسوی دیرم از مقصوره ی جامع کشند

گه بمعراجم زبام مسجد اقصی برند

ساکنان کعبه هر ساعت بجست و جوی من

از صوامع ره بخلوتخانه ی ترسا برند

روز و شب خاشاک روبان در دیر مغان

مست و بیخود دوش بر دوش آورندم یا برند

گر کنی زنجیرم از زلف مسلسل عاقلان

رشک بر دیوانگان بی سر و بی پا برند

مشک غمازست ورنی کی بشب شوریدگان

از پی دل ره بدان گیسوی مشک آسا برند

گر بجنت یا سقر سرگشتگان عشق را

روز محشر از لحد آشفته و شیدا برند

باد پیمایان که بر آتش زنند از باده آب

پیش یاقوت تو آب ساغر صهبا برند

هر شبی دفتر نویسان ورق پرداز شام

از سواد خط سبزت نسخه ی سودا برند

در هوای لعل دُر پاشت بدامن سائلان

هر دم از بحرین چشمم لؤلؤ لالا برند

خاکیان با گریه ی ما خنده بر دریا زنند

و آب روشن دمبدم از چشمهای ما برند

چون کند خواجو حدیث منظرت فردوسیان

گوهر نظمش ز بهر زیور حورا برند

شمارهٔ ۱۱۱

بی لاله رخان روی بصحرا نتوان کرد

بی سرو قدان میل تماشا نتوان کرد

کام دلم آن پسته دهانست ولیکن

زان پسته دهان هیچ تمنا نتوان کرد

گفتم مرو از دیده ی موج افکن ما گفت

پیوسته وطن بر لب دریا نتوان کرد

چون لاله دل از مهر توان سوختن اما

اسرار دل سوخته پیدا نتوان کرد

تا در سر زلفش نکنی جان گرامی

پیش تو حدیث شب یلدا نتوان کرد

آنها که ندانند ترنج از کف خونین

دانند که انکار زلیخا نتوان کرد

از بسکه خورد خون جگر مردم چشمم

دل در سر آن هندوی لالا نتوان کرد

بی خط تو سر نامه ی سودا نتوان خواند

بی زلف تو سر در سر سودا نتوان کرد

گیسوی تو گر سر کشد او را چه توان گفت

با هندوی کژ طبع محاکا نتوان کرد

هر لحظه پیامی دهدم دیده که خواجو

بی می طلب آب رخ از ما نتوان کرد

از دست مده جام می و روی دلارام

کارام دل از تو بتقاضا نتوان کرد

شمارهٔ ۱۱۲

بی رخ حور بجنت نفسی نتوان بود

بر سر آتش سوزنده بسی نتوان بود

من نه آنم که بود بادگری پیوندم

زانک هر لحظه گرفتار کسی نتوان بود

با توام گرچه بگیسوی تو دستم نرسد

با تو هر چند که بی دسترسی نتوان بود

یکدمم مرغ دل از خال تو خالی نبود

لیکن از شور شکر با مگسی نتوان بود

تا بود یکنفس از همنفسی دور مباش

گرچه بی همنفسی خود نفسی نتوان بود

در چنین وقت که مرغان همه در پروازند

بی پر و بال اسیر قفسی نتوان بود

خیز خواجو سر آبی طلب و پای گلی

که درین فصل کم از خار و خسی نتوان بود

شمارهٔ ۱۱۳

بآب گل رخ آن گلعذار می شویند

و یا بقطره ی شبنم بهار می شویند

بکوی مغبچگان جامه های صوفی را

بجامهای می خوشگوار می شویند

هنوز نازده منصور تخت بر سردار

بخون دیده ی او پای دار می شویند

خوش آن صبوح که آتش رخان ساغر گیر

بباده لعل لب آبدار می شویند

بحلقه ئی که زلفت حدیث می رانند

دهان نخست بمشک تتار می شویند

بپوش چهره که مشّاطگان نقش نگار

ز شرم روی تو دست از نگار می شویند

بسا که شرح نویسان روزنامه ی گل

ورق ز شرم تو در جویبار می شویند

قتیل تیغ ترا خستگان ضربت شوق

بآب دیده ی گوهر نثار می شویند

بشوی گرد ز خاطر که دیدگان هر دم

ز لوح چهره ی خواجو غبار می شویند

شمارهٔ ۱۱۴

تا ترا برگ ما نخواهد بود

کار ما را نوا نخواهد بود

از دهانت چنین که می بینم

کام جانم روا نخواهد بود

چین زلف ترا اگر به مثل

مشک خوانم خطا نخواهد بود

سر پیوند آرزومندان

خواهدت بود یا نخواهد بود

می صافی بده که صوفی را

هیچ بی می صفا نخواهد بود

آنکه بیگانه دارد از خویشم

با کسی آشنا نخواهد بود

چند رانیم اشک در عقبش

کالتفاتش به ما نخواهد بود

سخن یار اگر بود دشنام

ورد ما جز دعا نخواهد بود

ماجرائی که اشک می راند

به از آن ماجرا نخواهد بود

خیز خواجو که هیچ سلطانرا

غم کار گدا نخواهد بود

شمارهٔ ۱۱۵

اگر آن ماه مهربان گردد

غم دل غمگسار جان گردد

آنک چون نامش آورم بزبان

همه اجزای من زبان گردد

ور کنم یاد ناوک چشمش

مو بر اعضای من سنان گردد

چون کنم نقش ابرویش بر دل

قد چون تیر من کمان گردد

مه ز شرم جمال او هر ماه

در حجاب عدم نهان گردد

یا رب این آسیاب دولابی

چند بر خون عاشقان گردد

چون دلم با غم تو گوید راز

در میان خامه ترجمان گردد

از لبت هر که او نشان پرسد

چون دهان تو بی نشان گردد

چون ز لعلت سخن کند خواجو

شکر از منطقش روان گردد

شمارهٔ ۱۱۶

هر که با نرگس سرمست تو در کار آید

روز و شب معتکف خانه ی خمّار آید

صوفی از زلف تو گر یک سر مو دریابد

خرقه بفروشد و در حلقه ی زنار آید

تو مپندار که از غایت زیبائی و لطف

نقش روی تو در آئینه پندار آید

هر گره کز شکن زلف کژت بگشایند

زو همه ناله ی دلهای گرفتار آید

گر دم از دانه ی خال تو زند مشک فروش

سالها زو نفس نافه ی تاتار آید

زلف سرگشته اگر سر ز خطت برگیرد

همچو بخت من شوریده نگونسار آید

من اگر در نظر خلق نیایم سهلست

مست کی در نظر مردم هشیار آید

عیب بلبل نتوان کردن اگر فصل بهار

نرگست بیند و سرمست بگلزار آید

یوسف مصری ما را چو ببازار برند

ای بسا جان عزیزش که خریدار آید

ذره ئی بیش نبیند زمن سوخته دل

آفتاب من اگر بر سر دیوار آید

همچو خواجو نشود از می و مستی بیکار

هر که با نرگس سرمست تو در کار آید

شمارهٔ ۱۱۷

تنم تنها نمی خواهد که در کاشانه بنشیند

دلم را دل نمی آید که بی جانانه بنشیند

ز دست بنده کی خیزد که با سلطان درآمیزد

که کس با شمع نتوان که بی پروانه بنشیند

دلی کز خرمن شادی نشد یک دانه اش حاصل

چنین در دام غم تا کی ببوی دانه بنشیند

اگر پیمان کند صوفی که دست از می فرو شویم

بخلوت کی دهد دستش که بی پیمانه بنشیند

مرا گویند دل بر کن بافسون از لب لیلی

ولی کی آتش مجنون بدین افسانه بنشیند

دلم شد قصر شیرین وین عجب کان خسرو خوبان

بدینسان روز و شب تنها در این ویرانه بنشیند

چو یار آشنا ما را غلام خویش می خواند

غریبست این که هر ساعت چنان بیگانه بنشیند

بتی کز عکس رخسارش چراغ جان شود روشن

چه دود دل که برخیزد چو او در خانه بنشیند

خرد داند که گر خواجو رهائی یابد از قیدش

چرا دور از پری رویان چنین دیوانه بنشیند

شمارهٔ ۱۱۸

در پای تو هر کس که سرانداز نیاید

چون هندوی زلف تو سرافراز نیاید

گر سر نکشد ز آتش دل شمع جگر سوز

ماننده زر در دهن گاز نیاید

گفتم بگریزم ز کمند تو ولیکن

مرغی که سوی دام رود باز نیاید

جان کی برم از آهوی صیاد تو هیهات

گنجشک مگر در نظر باز نیاید

مرغ دل غمگین بهوای سر کویت

جز در قفس سینه بپرواز نیاید

صاحب نظر از ضربت شمشیر ننالد

کانکس که بمیرد زوی آواز نیاید

افغان مکن از ضرب که هر ساز که باشد

بی ضرب یقینست که بر ساز نیاید

گر مهر نباشد نرود روز بپایان

لیکن همه کس محرم این راز نیاید

آه از دل خواجو که کسی در غم هجرش

جز آه دل سوخته دمساز نیاید

شمارهٔ ۱۱۹

نور رویت تاب در شمع شبستان افکند

اشکم آتش در دل لعل بدخشان افکند

ای بسا دود جگر کز مهر رویت هر شبی

شمع عالمتاب گردون در شبستان افکند

صوفی صافی گر از لعل تو جامی درکشد

خویشتن را در میان می پرستان افکند

راستی را ترک تیرانداز مستت هر نفس

کشته ئی را از هوا بر خاک میدان افکند

درج یاقوت گهر پوشت چو گردد درفشان

از تحیر خون دل در جان مرجان افکند

یک نظر در کار خواجو کن که هر شب در فراق

ز آتش مهرت شرر در کاخ کیوان افکند

نزد طوفان سرشکش بین که ابر نوبهار

از حیا آب دهن بر روی عمان افکند

شمارهٔ ۱۲۰

ز شهر یار که آید که حال یار بگوید

رسد به بنده و رمزی ز شهریار بگوید

بعندلیب نسیمی ز گلستان برساند

بمرغ زار حدیثی ز مرغزار بگوید

هر آنچه گوید از اوصاف دلبران دل رامین

ز حسن ویس گل اندام گلعذار بگوید

بدان قرار که دلبستگی نماند و فصلی

از آن دو زلف پریشان بیقرار بگوید

بگو که پرده سرا ساز را بساز در آرد

مگر ترانه ئی از قول آن نگار بگوید

کدام ذره که از آفتاب روی بتابد

کدام یار که ترک دیار یار بگوید

چه سود نرگس سرمست را نصیحت بلبل

که هیچ فائده نبود اگر هزار بگوید

کسیکه در دم صبح از خمار جان بلب آرد

کجا بترک می لعل خوشگوار بگوید

ز نوبهار چه پرسد نشان روی تو خواجو

چرا که باد بود هرچه نوبهار بگوید

شمارهٔ ۱۲۱

خدا را از سر زاری بگوئید

که آخر ترک بیزاری بگوئید

چو زور و زر ندارم حال زارم

بمسکین حالی و زاری بگوئید

غریبی از غریبان دور مانده

اگر باشد بدین خواری بگوئید

وگر بازارئی غمخواره دیدید

بدین زاری و غمخواری بگوئید

چو عیاران دو عالم برفشانید

وگر نی ترک عیاری بگوئید

بدلدار از من بیدل پیامی

ز روی لطف و دلداری بگوئید

بوصف طرّه اش رمزی که دانید

همه در باب طراری بگوئید

فریب چشم آن ترک دلارا

بسر مستان بازاری بگوئید

حدیث جعدش ار در روز نتوان

مسلسل در شب تاری بگوئید

وگر گوئید حالم پیش آن یار

بیاری کز سر یاری بگوئید

اگر خواهید کردن صید مردم

بترک مردم آزاری بگوئید

یکایک ماجرای اشک خواجو

روان با ابر آذاری بگوئید

شمارهٔ ۱۲۲

چو شام شد بشبستان شتاب باید کرد

ز ماه نو طلب آفتاب باید کرد

لباس ازرق صوفی که عین زرّاقیست

بخون چشم صراحی خضاب باید کرد

لب پیاله و رخسار مردم دیده

ز عکس باده چو یاقوت ناب باید کرد

مفرح جگر خسته و دوای خمار

ز لعل ساقی و جام شراب باید کرد

مدام بهر جگر خوارگان دُردیکش

دل پر آتش خونین کباب باید کرد

مهی که منزل او در میان جان منست

کناره از در او از چه باب باید کرد

چو آفتاب کشد روی در حجاب عدم

نظاره ی قمری شب نقاب باید کرد

بر آتش دل ما ریز آب آتش فام

که دفع آتش سوزان بآب باید کرد

اگر بکوی خرابات می کنی مسکن

نخست خانه هستی خراب باید کرد

وگر بچنگ نمی آیدت خوش آوازی

بکنج میکده ساز رباب باید کرد

بروی دوست بروز آور امشب ای خواجو

که در بهشت برین ترک خواب باید کرد

شمارهٔ ۱۲۳

طره های تو کمند افکن طرارانند

غمزه های تو طبیب دل بیمارانند

از رقیبان تو باید که پریشان نشوند

که یقینست که آن جمع پری دارانند

زان بدورت همه محراب نشینان مستند

که چو ابروی تو پیوسته ی خمّارانند

چشم مست تو چو یک لحظه ز می خالی نیست

زاهدان از چه سبب منکر میخوارانند

چون بمیرم بدر میکده تابوت مرا

مگذرانید بدان کوچه که هشیارانند

آنک در حلقه ی زلفش دل ما در بندست

چه خبر دارد از آنها که گرفتارانند

گفتمش گنج لطافت رخ مه پیکرتست

گفت خاموش که بر گنج سیه مارانند

مهر ورزان که نباشند زمانی بی اشک

روز و شب بهر چه سوزند که در بارانند

هر که خواهد که برد سر بسلامت خواجو

گو درین کوی منه پای که عیارانند

شمارهٔ ۱۲۴

بدان ورق که صبا در کف شکوفه نهاد

بدان عرق که سحر بر عذار لاله فتاد

بدان نفس که نسیم بهار چهره گشای

نقاب نسترن و گیسوی بنفشه گشاد

ببرد باری خاک و بحدت آتش

بنقش بندی آب و بعطر سائی باد

بسحر نرگس جادوی دلبر کشمیر

بچین سنبل هندوی لعبت نوشاد

بتاب طره لیلی و شورش مجنون

بشور شکر شیرین و تلخی فرهاد

بقامت تو که شد سرو سرکشش بنده

بخدمت تو که از بنده گشته ئی آزاد

بنیم شب که مرا همزبان شود خامه

بصبحدم که مرا همنفس بود فریاد

باشک من که زند دم ز مجمع البحرین

بچشم من که برد آب دجله ی بغداد

که آنچ در غم هجر تو می کشد خواجو

گمان مبر که بصد سال شرح شاید داد

شمارهٔ ۱۲۵

خنک آن باد که بر خاک خراسان گذرد

خاصه بر گلشن آن سرو خرامان گذرد

واجب آنست که از حال گدا یاد کند

هر که بر طرف سراپرده ی سلطان گذرد

بلبل دلشده را مژده رساند ز بهار

باد شبگیر چو بر صحن گلستان گذرد

که رساند ز دل خسته ی جمعی پیغام

جز نسیمی که بر آن زلف پریشان گذرد

هیچ در خاطر یوسف گذرد کز غم هجر

چه بلا بر سر محنت کش کنعان گذرد

خضر بر حال سکندر مگرش رحم آید

گر دگر بر لب سرچشمه ی حیوان گذرد

عمر شیرین گذراندیم بتلخی لیکن

نبود عمر که بی صحبت جانان گذرد

قصّه ی آن نتوان گفت مگر روز وصال

هر چه بر خسته دلان در شب هجران گذرد

پیش طوفان سرشکم ز حیا آب شود

ابر گرینده که بر ساحل عمان گذرد

بگذشت آن مه و جان با دل ریشم می گفت

بنگر این عمر گرامی که بدینسان گذرد

حاجی از کعبه کجا روی بتابد خواجو

گر همه بادیه بر خار مغیلان گذرد

شمارهٔ ۱۲۶

دیشب همه شب منزل من کوی مغان بود

وز ناله ی من مرغ صراحی بفغان بود

همچون قدحم تا سحر از آتش سودا

خون جگر از دیده ی گرینده روان بود

با طلعت آن نادره ی دور زمانم

مشنو که غم از حادثه ی دور زمان بود

بی شهد شکر ریز وی از فرط حرارت

چون شمع شبستان دل من در خفقان بود

باز از فلک پیر باومید وصالش

پیرانه سرم آرزوی بخت جوان بود

از جرعه ی می بزمگه باده گساران

چون چشم من از خون جگر لاله ستان بود

ناگاه ز میخانه برون آمد و بنشست

آن فتنه که آرام دل و مونس جان بود

در داد شرابی ز لب لعل و مرا گفت

در مجلس ما بی می نوشین نتوان بود

چون دید که از دست شدم گفت که خواجو

هشدار که پایت بشد از جای و چنان بود

شمارهٔ ۱۲۷

ای که از شرمت خوی از رخساره ی خور می چکد

چون سخن می گوئی از لعل تو گوهر می چکد

زان لب شیرین چو می آرم حدیثی در قلم

از نی کلکم نظر کن کاب شکّر می چکد

دامن گردون پر از خون جگر بینم به صبح

بسکه در مهر تو اشک از چشم اختر می چکد

چون عقیق گوهر افشان تو می آرم بیاد

در دمم سیم مذاب از دیده بر زر می چکد

بسکه می ریزد ز چشمم اشک میگون شمع وار

ز آتش دل خون لعل از چشم ساغر می چکد

عاقبت سیلابم از سر بگذرد چون دم به دم

راه می گیریم بر آب چشم و دیگر می چکد

آستین بر دیده می بندم ولی در دامنم

خون دل چندان که می بینم فزونتر می چکد

خامه چون احوال دردم بر زبان می آورد

اشک خونینش روان بر روی دفتر می چکد

تشنه می میرم چو خواجو بر لب دریا ولیک

بر لب خشکم سرشک از دیده ی تر می چکد

شمارهٔ ۱۲۸

جان برافشان اگرت صحبت جانان باید

خون دل نوش اگرت آرزوی جان باید

بروو مملکت کفر مسخر گردان

گر ترا تختگه عالم ایمان باید

در پی خضر شو و روی متاب از ظلمات

اگرت شربتی از چشمه ی حیوان باید

هر کرا دست دهد وصل پریر خساران

دیو باشد اگرش ملک سلیمان باید

تا پریشان بود آن زلف سیه جمعی را

جای دل در خم آن زلف پریشان باید

سرمه ی دیده ی ز خاک ره دربان سازد

هر کرا صحن سرا پرده ی سلطان یابد

حکم و حکمت بکه داند درین ره خواجو

بگذر از حکم اگرت حکمت یونان باید

شمارهٔ ۱۲۹

ترک تیرانداز من کز پیش لشکر می رود

دلبربا می آیدم در چشم و دلبر می رود

بامدادان کان مه از خرگاه می آید برون

ز آتش رخسارش آب چشمه ی خور می رود

من بتلخی جان شیرین می دهم فرهاد وار

وز لب شیرین جانان آب شکر می رود

آتشی در سینه دارم کز درون سوزناک

دمبدم چون شمع مجلس دودم از سر می رود

گر بدامن اشک در پایم گهر ریزی کند

جای آن باشد چرا کو بر سر زر می رود

تیره می گردد سحرگه دیده ی سیارگان

بسکه دود آه من در چشم اختر می رود

می رود خونم ز چشم خونفشان تدبیر چیست

زانک هر ساعت که می آید فزونتر می رود

چنگ را بینم که هنگام صبوح از درد من

می کند فریاد و خون از چشم ساغر می رود

ای بهشتی پیکر از فردوس می آئی مگر

کز عقیق جانفزایت آب کوثر می رود

گر دل و دین در سر زلف تو کردم دور نیست

رخت مؤمن در سر تشویش کافر می رود

چون دبیر از حال خواجو می کند رمزی بیان

خون چشمش چون قلم بر روی دفتر می رود

شمارهٔ ۱۳۰

دوشم وطن بجز در دیر مغان نبود

قوت روان من ز شراب مغانه بود

بود از خروس مرغ صراحی سماع من

وز سوز سینه هر نفسم جز فغان نبود

دل را که بود بی خبر از جام سرمدی

جز لعل جانفزای بتان کام جان نبود

طاوس جلوه ساز گلستان عشق را

بیرون ز صحن روضه ی قدس آشیان نبود

کس در جهان نبود مگر یار من ولیک

گرد جهان بگشتم و او در جهان نبود

بر هر طرف ز عارض آن ماه دلستان

دیدم گلی شکفته که در گلستان نبود

همچون کمر بگرد میانش در آمدم

او را میان ندیدم و او در میان نبود

جز خون دل که آب رخم را بباد دادم

در جویبار چشم من آب روان نبود

گفتم کرانه گیرم از آشوب عشق او

وین بحر را چو نیک بدیدم کران نبود

کون و مکان بگشتم و در ملک هر دو کون

او را مکان ندیدم و بی او مکان نبود

خواجو گهی بنور یقین راه باز یافت

کز خویشتن برون شد و اینم گمان نبود

شمارهٔ ۱۳۱

چو عکس روی تو در ساغر شراب افتاد

چه جای تاب که آتش در آفتاب افتاد

بجام باده کنون دست می پرستان گیر

چرا که کشتی دریا کشان در آب افتاد

بسی بکوی خرابات بیخود افتادند

ولی که دید که چون من کسی خراب افتاد

چو کرد مطرب عشاق نوبتی آغاز

خروش و ناله من در دل رباب افتاد

بآب چشم قدح کو کسی که دریابد

مرا که خون جگر در دل کباب افتاد

دل رمیده ی دعد آنزمان برفت از چنگ

که پرده از رخ رخشنده ی رباب افتاد

خدنگ چشم تو در جان خاص و عام نشست

کمند زلف تو در حلق شیخ و شاب افتاد

نسیم صبح چو در گیسوی تو تاب افکند

دل شکسته ی خواجو در اضطراب افتاد

شمارهٔ ۱۳۲

ساقیان چون دم از شراب زنند

مطربان چنگ در رباب زنند

گلعذاران بآب دیده ی جام

بس که بر جامها گلاب زنند

مهرورزان بآه آتش بار

دود در دیده ی سحاب زنند

صبح خیزان بنغمه ی سحری

هر نفس راه شیخ و شاب زنند

پسته خندان بفندق مشکین

در شکنج نغوله تاب زنند

چون بگردش درآورند هلال

تاب در جان آفتاب زنند

هر دمم خونیان لشکر عشق

خیمه بر این دل خراب زنند

هر شبم شبروان خیل خیال

حمله آرند و راه خواب زنند

خیز خواجو بین که سرمستان

در میخانه از چه باب زنند

شمارهٔ ۱۳۳

چون مرا دیده بر آن آتش رخسار افتد

آتشم بر دل پر خون جگر خوار افتد

مکن انکار من ای خواجه گرم کار افتاد

زانک معذور بود هر که در این کار افتد

بر من خسته مزن تیر ملامت بسیار

که درین منزل ازین واقعه بسیار افتد

گر چو فرهاد ز مژگان گهر افشان گردم

ای بسا لعل که در دامن کهسار افتد

ور چو منصور ز من بانگ انا الحق خیزد

آتشم از جگر سوخته در دار افتد

چون بیاد خط سبز تو بر آرم نفسی

دودم از سینه برین پرده ی زنگار افتد

هر دم از آرزوی گوشه چشمت سرمست

زاهدی گوشه نشین بر در خمار افتد

گر برد باد صبا نکهت زلف تو بچین

خون دل در جگر نافه ی تاتار افتد

پیش آن نرگس بیمار بمیرد خواجو

اگر دیده بر آن نرگس بیمار افتد

شمارهٔ ۱۳۴

بسالی کی چنان ماهی برآید

و گر آید ز خرگاهی بر آید

چون رخسارش ز چین جعد شبگون

کجا از تیره شب ماهی بر آید

اگر آئینه چینست رویش

بگیرد زنگ اگر آهی برآید

بسا خرمن که در یکدم بسوزد

از آن آتش که ناگاهی برآید

همه شب تا سحر بیدار دارم

بود کان مه سحرگاهی برآید

گدائی کو بکوی دل فرو شد

گر از جان بگذرد شاهی برآید

عجب نبود درین میخانه خواجو

که از می کار گمراهی برآید

شمارهٔ ۱۳۵

مهی چون او بماهی برنیاید

شهی ز انسان بگاهی برنیاید

چو زلف هندوی زنگی نژادش

ز هندوستان سیاهی برنیاید

باورنگ لطافت تا بمحشر

چو آن گلچهر شاهی برنیاید

دل افروزی چو آن خورشید خوبان

ز طرف بارگاهی بر نیاید

مهش خوانم ولیکن روشنست این

که ماهی با کلاهی بر نیاید

ور او را سرو گویم راست نبود

که سروی در قباهی بر نیاید

زمانی نگذرد کز خاک کویش

نفیر دادخواهی بر نیاید

گنهکارم چرا کان آتشم نیست

کزو دود گناهی بر نیاید

برو خواجو که آواز درائی

درین کشور ز راهی بر نیاید

شمارهٔ ۱۳۶

بنشین تا نفسی آتش ما بنشیند

ورنه دود دل ما بیتو کجا بنشیند

گر کسی گفت که چون قد تو سروی برخاست

این خیالست که در خاطر ما بنشیند

چون تو برخیزی و از ناز خرامان گردی

سرو برطرف گلستان ز حیا بنشیند

هیچکس با تو زمانی بمراد دل خویش

ننشیند مگر از خویش جدا بنشیند

دمبدم مردمک چشم من افشاند آب

بر سر کوی تو تا گرد بلا بنشیند

بر فروزد دلم از نکهت انفاس نسیم

گرچه شمع از نفس باد صبا بنشیند

تو مپندار که دور از تو اگر خاک شوم

آتش عشق من از باد هوا بنشیند

من بشکرانه ی آن از سرسر برخیزم

کان سهی سرو روان از سرپا بنشیند

عقل باور نکند کان شه خوبان خواجو

از تکبر نفسی پیش گدا بنشیند

شمارهٔ ۱۳۷

زنده اند آنها که پیش چشم خوبان مرده اند

مرده دل جمعی که دل دادند و جان نسپرده اند

چشم سرمستان دریا کش نگر وقت صبوح

تا ببینی چشمه ها را کاب دریا برده اند

ما برون افتاده ایم از پرده ی تقوی ولیک

پرده سازان نگارین همچنان در پرده اند

دُردنوشان بسکه اشک از چشم ساغر رانده اند

خون دل در صحن شادروان بجوش آورده اند

ساقیا چون پختگانرا ز آتش می سوختی

گرم کن خامان عشرتخانه را کافسرده اند

اهل دل گر جان بر آن سرو روان افشانده اند

از نسیم گلشن وصلش روان پرورده اند

بر دل رندان صاحب درد اگر آزارهاست

پارسایان باری از رندان چرا آزرده اند

خیز خواجو و ز در خلوتگاه مستان درآی

نیستانرا بین که ترک ملک هستی کرده اند

قوت جان از خون دل ساز و ز عالم گوشه گیر

زانک مردان سالها در گوشه ها خون خورده اند

شمارهٔ ۱۳۸

دلبرم را پرّ طوطی بر شکر خواهد فتاد

مرغ جانم آتشش در بال و پر خواهد فتاد

هر نفس کو جلوه ی کبک دری خواهد نمود

ناله ی کبک دری در کوه و دل خواهد فتاد

چون بدیدم لعل او گفتم دل شوریده ام

همچو طوطی زین شکر در شور و شر خواهد فتاد

از سرشک و چهره دارم وجه سیم و زر ولی

کی چو نرگس چشم او بر سیم و زر خواهد فتاد

بسکه چون فرهادم آب دیدگان از سرگذشت

کوه را سیل عقیقین بر کمر خواهد فتاد

دشمن ار با ما بمستوری در افتد باک نیست

زانک با مستان در افتد هر که برخواهد فتاد

تشنه ام ساقی بده آبی روان کز سوز عشق

همچو شمعم آتش دل در جگر خواهد فتاد

دل بآنکس ده که او را جان بلب خواهد رسید

دست آنکس گیر کو از پای درخواهد فتاد

بگذر ای زاهد که جز راه ملامت نسپرد

هر که روزی در خراباتش گذر خواهد فتاد

باده نوش اکنون که چین در زلف گلرویان باغ

از گذار باد گلبوی سحر خواهد فتاد

کار خواجو با تو افتاد از جهان وین دولتیست

هیچ کاری در جهان زین خوبتر خواهد فتاد؟

شمارهٔ ۱۳۹

ترک من ترک من گرفت و خطا کرد

جامه ی صبر من برفت و قبا کرد

همچو زلف سیاه سرکش هندو

بر سر آتشم فکند و رها کرد

صبح رویش بدید و سوره ی و الشمس

از سر صدق در دمید و دعا کرد

خط زنگار گون آن بت چین را

هر که مشک تتار خواند خطا کرد

بدرستی که در حدیث نیاید

آنچه غم با دل شکسته ما کرد

آنک بیرون ازو طبیب نداریم

دردمان کی شنیدئی که دوا کرد

اشک می خواست تا برون جهد از چشم

خون دل کام او برفت و روا کرد

چون بروز وصال شکر نکردم

اخترم در شب فراق سزا کرد

نیست بر جای خویش مرغ سلیمان

باز گوئی مگر هوای سبا کرد

بر حدیث صبا چگونه نهم دل

زانک با دست هر سخن که صبا کرد

سرو سیمین من ز صحبت خواجو

گرنه آزاد شد کناره چرا کرد

شمارهٔ ۱۴۰

آن رفت که میل دل من سوی شما بود

شب تا بسحر خوابگهم کوی شما بود

آن رفت که پیوسته ام از روی عبادت

محراب روان گوشه ی ابروی شما بود

آن رفت که شمع دل من در شب حیرت

در سوز و گداز از هوی روی شما بود

آن رفت که از نکهت انفاس بهاران

مقصود من سوخته دل بوی شما بود

آن رفت که در تیره شب از غایت سودا

دلبند من خسته جگر موی شما بود

آن رفت که هر دم که ز بابل زدمی لاف

چشمم همه بر غمزه ی جادوی شما بود

آن رفت که مرغ دل پر آتش خواجو

پروانه ی شمع رخ دلجوی شما بود

شمارهٔ ۱۴۱

مشنو که چراغ دل من روی تو نبود

یا میل من سوخته دل سوی تو نبود

مشنو که هر آنکش خبر از عالم جانست

آئینه جان رخ دلجوی تو نبود

مشنو که سر زلف عروسان بهاری

آشفته ی آن سنبل گلبوی تو نبود

مشنو که دل خسته ی دیوانه ما را

شوریدگی از سلسله ی موی تو نبود

مشنو که گر آن طره ی زنگی وش هندوست

ترک فلکی بنده ی هندوی تو نبود

مشنو که چو در گوشه ی محراب کنم روی

چشمم همه در گوشه ی ابروی تو نبود

مشنو که گر از هر دو جهان روی بتابم

مقصود من از هر دو جهان روی تو نبود

مشنو که شبی تا سحر از آتش سودا

منزلگه من خاک سر کوی تو نبود

مشنو که پریشانی و بیماری خواجو

از زلف کژ و غمزه ی جادوی تو نبود

شمارهٔ ۱۴۲

هر که او را قدمی هست ز سر نندیشد

وانکه او را گهری هست ززر نندیشد

عجب از لاله دلسوخته کو در دم صبح

از خروشیدن مرغان سحر نندیشد

آنک کام دل او ریختن خون منست

از دل ریش من خسته جگر نندیشد

هر که خاطر بکسی داد جه بیمش ز خطر

کانک رفت از پی خاطر ز خطر نندیشد

پیش شمع رخ زیبا تو گر جان بدهم

نبود عیب که پروانه ز پر نندیشد

خسته ی ضرب تو از تیغ و سنان غم نخورد

کشته ی عشق تو از تیر و تبر نندیشد

سر اگر در سر کار تو کنم دوری نیست

کانک در دست تو افتاد ز سر نندیشد

نکنم یاد شب هجر تو در روز وصال

کانک شد ساکن جنت ز سقر نندیشد

مکن اندیشه که خواجو نکند یاد لبت

کاین خیالیست که طوطی ز شکر نندیشد

شمارهٔ ۱۴۳

درد من دلخسته بدرمان که رساند

کار من بیچاره بسامان که رساند

از ذره حدیثی بر خورشید که گوید

وز مصر نسیمی سوی کنعان که رساند

دل را نظری از رخ دلدار که بخشد

جانرا شکری از لب جانان که رساند

از مور پیامی بسلیمان که گذارد

وز مرغ سلامی بگلستان که رساند

آدم که بشد کوثرش از دیده ی پر آب

بازش بسوی روضه ی رضوان که رساند

شد عمر درین ظلمت دلگیر بپایان

ما را بلب چشمه ی حیوان که رساند

گر فیض نه از دیده رسد سوختگانرا

هر دم بره بادیه باران که رساند

درویش که همچون سگش از پیش برانند

او را بسرا پرده ی سلطان که رساند

بی جاذبه ئی قطع منازل که تواند

بی راهبری راه بیابان که رساند

شد سوخته از آتش دوری دل خواجو

این قصه ی دلسوز بکرمان که رساند

شمارهٔ ۱۴۴

هر نسخه که در وصف خط یار نویسند

باید که سوادش بشب تار نویسند

در چین صفت جعد سمن سای نگارین

هر نیمشب از نافه ی تاتار نویسند

ای بس که چو من خاک شوم قصه دردم

صاحب نظران بر در و دیوار نویسند

باید که حدیث من دیوانه ی سرمست

ارباب خرد بر دل هشیار نویسند

هر نکته که در سکه من نقش بخوانند

آنرا بطلا بر رخ دینار نویسند

شرح خط سبز تو مقیمان سماوات

هر شام برین پرده ی زنگار نویسند

از تذکره روشن نشود قصه ی منصور

الا که بخون بر زبر دار نویسند

گر در قلم آرند وفا نامه ی عشاق

اول سخنم بر سر طومار نویسند

هر جور که بر ما کند آن یار جفا کار

شرطست که یاران وفادار نویسند

آن قصه که فرهاد زدی جامه ی جان چاک

رسمست که بر دامن کهسار نویسند

مستان خرابات طرب نامه ی خواجو

بر حاشیه ی خانه ی خمّار نویسند

شمارهٔ ۱۴۵

مرا ز مهر رخت کی ملال خواهد بود

که عشق لم یزل و لا یزال خواهد بود

در آن زمان که امید بقا خیال بود

خیال روی توام در خیال خواهد بود

از آنطرف که توئی گر فراق خواهی جست

ازین طرف که منم اتصال خواهد بود

نظر بفرقت صوری مکن که در معنی

میان لیلی و مجنون وصال خواهد بود

براستان که سرما چنین که در سرماست

بر آستان شما پایمال خواهد بود

بهر دیار که محمل رود ز چشم منش

گذار بر سر آب زلال خواهد بود

چو قطع بعد مسافت نمی دهد دستم

کجا بمنزل قربت مجال خواهد بود

کسی که بر سر کوی تو باشدش حالی

ز خاک کوی تو صبرش محال خواهد بود

ز قیل و قال گذر کن که در چمن زین پس

حدیث بلبل شیرین مقال خواهد بود

بباغ باده ی گلگون چرا حرام بود

اگر بگلشن رضوان حلال خواهد بود

مکن ملامت خواجو که مهر او هر روز

چو حسن ماهرخان بر کمال خواهد بود

شمارهٔ ۱۴۶

خطی که بر سمن آن گلعذار بنویسد

بنفشه نسخه ی آن نوبهار بنویسد

نسیم باد صبا شرح آن خط ریحان

بمشک بر ورق لاله زار بنویسد

بسا رساله که در باب اشک ما دریا

بدیده بر گهر آبدار بنویسد

بروزگار تواند اسیر قید فراق

که شمه ئی ز غم روزگار بنویسد

بیاد لعل و هر لحظه چشم من فصلی

برین دو جلد جواهر نگار بنویسد

سواد خط تو یاقوت اگر دهد دستش

بر آفتاب بخط غبار بنویسد

حدیث خون دلم هر دم ابن مقله ی چشم

روان بگرد لب جویبار بنویسد

فلک حکایت خوناب دیده ی فرهاد

بلعل بر کمر کوهسار بنویسد

کسی که قصه ی منصور بشنود خواجو

بخون سوخته بر پای دار بنویسد

شمارهٔ ۱۴۷

مستم ز در خانه ی خمار برآرید

و آشفته و شوریده ببازار برآرید

چون سر اناالحق ز من سوخته شد فاش

زنجیر کشانم بسر دار برآرید

یا دادم از آن چرخ سیه روی بخواهید

یا دودم ازین دلق سیه کار برآرید

چون نام من خسته باین کار برآمد

گو در رخ من خنجر آنکار برآرید

ما را که درین حلقه سر از پای ندانیم

پرگار صفت گرد در یار برآرید

گر رایت اسلام نگون می شود از ما

آوازه ما در صف کفّار برآرید

بر مستی ما دست تعنّت مفشانید

وز هستی ما گرد بیکبار برآرید

امروز که از پیر مغان خرقه گرفتیم

ما را ز در دیر بزنّار برآرید

خواجو چو رخ جام بخونابه فرو شست

نامش بقدح شوئی خمّار برآرید

شمارهٔ ۱۴۸

بهار دهر بباد خزان نمی ارزد

چراغ عمر بباد وزان نمی ارزد

برو چو سرو خرامان شو از روان آزاد

که این حدیقه باب روان نمی ارزد

شقایق چمن بوستانسرای امل

بخار و خاشه ی این خاکدان نمی ارزد

خلاص ده ز تن تیره روح قدسی را

که آن همای بدین استخوان نمی ارزد

قرار گیر زمانی که ملک روی زمین

به بیقراری دور زمان نمی ارزد

سریر ملکت ده روزه پیش اهل نظر

بپاس یکشبه ی پاسبان نمی ارزد

فروغ مشعله ی بارگاه سلطانان

بتیرگی شبان شبان نمی ارزد

ز ثور و سنبله اعراض کن که خرمن ماه

بکاه برگ ره کهکشان نمی ارزد

بدین طبقچه ی سیم این دو قرص عالمتاب

بنزد عقل به یکتای نان نمی ارزد

هر آن متاع که از بحر و کان شود حاصل

بفکر کردن سود و زیان نمی ارزد

زبان ببند که دل بر گشایدت خواجو

که ملک نطق بتیغ زبان نمی ارزد

شمارهٔ ۱۴۹

مسیح وقتی ازین خسته دم دریغ مدار

ز پا در آمدم از من قدح دریغ مدار

ورم قدم بعیادت نمی نهی باری

تفقدی بزبان قلم دریغ مدار

بساز با من دم بسته و کلید نجات

از این مقید دام ندم دریغ مدار

اگر دریغ نداری نظر ز خسته دلان

ازین شکسته ی دلخسته هم دریغ مدار

بعزم کعبه ی قربت چو بسته ایم احرام

ز ما سعادت وصل حرم دریغ مدار

بشادمانی ارت دست می دهد آبی

ز تشنگان بیابان غم دریغ مدار

نوای پرده سرایان بزمگاه وجود

ز ساکنان مقام عدم دریغ مدار

اگر شفا نفرستی بخستگان فراق

ز بستگان ارادت الم دریغ مدار

چو عندلیب گلستان فقر شد خواجو

ازو شمامه ی باغ کرم دریغ مدار

شمارهٔ ۱۵۰

معلوم نگردد سخن عشق بتقریر

کایات مودت نبود قابل تفسیر

مرغان چمن را بسحر همنفسی نیست

در فصل بهاران بجز از ناله شبگیر

زینگونه چو از درد بمردیم چه درمان

زیندست چو از پای فتادیم چه تدبیر

کوته نکنم دست دل از زلف جوانان

گر زانک بزنجیر مقید کندم پیر

احوال پریشانی من موی بموبین

کان سنبل شوریده کند پیش تو تقریر

چون شرح دهم غصّه ی دوری که نگنجد

اسرار غم هجر تو در طی طوامیر

از چشم قلم خون بچکد بر رخ دفتر

هر دم که کنم نسخه ی سودای تو تحریر

در سنگ اثر می کند آه دل مظلوم

لیکن نکند در دل سنگین تو تأثیر

از پرده ی تدبیر برون آی چو خواجو

تا خود چه برآید ز پس پرده ی تقدیر

شمارهٔ ۱۵۱

برگیر دل ز ملک جهان و جهان بگیر

و آرام دل ز جان طلب و ترک جان بگیر

چون ما بترک گلشن و بستان گرفته ایم

گو باغبان بیا و در بوستان بگیر

پیر مغان گرت بخرابات ره دهد

قربان او ز جان شو و کیش مغان بگیر

از عقل پیر درگذر و جام می بخواه

وانگه بیا و دامن بخت جوان بگیر

اکنون که در چمن گل سوری عروس گشت

از دست گلرخان می چون ارغوان بگیر

گر وعده ات بملک نوشیروان دهند

بگذر ز وعده و می نوشین روان بگیر

یا چون میان یار ز هستی کنار کن

یا ترک آن پریرخ لاغر میان بگیر

ای ساربان چو طاقت ره رفتنم نماند

چون اشک من بیا و ره کاروان بگیر

خواجو اگر چنانک جهانگیریت هواست

برگیر دل ز ملک جهان و جهان بگیر

شمارهٔ ۱۵۲

بجز نسیم که یابد نصیبی از گلزار

که یک گلست در این باغ و عندلیب هزار

چو از گل آرزوی مرغ خوش نظر با دست

تو هم ببوی قناعت کن از نسیم بهار

وگر چو غنچه جهان را بروی گل بینی

بدوز چشم جهان بین بخار و دیده مخار

ز تیغ و دار چه ترسانی ای پسر ما را

که تاج ما سر تیغست و تخت ما سردار

بعشوه ام چه فریبی چرا که بلبل مست

کجا بباد هوا باز گردد از گلزار

کدام دوست که دوری گزیند از بر دوست

کدام یار که گیرد قرار بیرخ یار

ترا شبی نگزیرد ز چنگ و نغمه زیر

مرا دمی نشکیبد ز آه و ناله زار

حدیث غصه ی فرهاد و قصه ی شیرین

بخون لعل بباید نوشت بر کهسار

روان بود که بود باغ را درین موسم

کنار و بر گل و خواجو ز گل گرفته کنار

شمارهٔ ۱۵۳

پندم بچه عقل می دهد پیر

بندم بچه جرم می نهد میر

کز حلقه ی زلف او دلم را

کس باز نیاورد بزنجیر

تدبیر چه سود از آنک نتوان

آزاد شدن ز بند تقدیر

ما بی رخ او و ناله ی زار

او با می لعل و نغمه ی زیر

در دیده کشم بجای مژگان

گر ز آنک ز شست او بود تیر

بسیار ورق که در خیالش

کردیم بخون دیده تحریر

از دست برون شدم چه درمان

وز پای درآمدم چه تدبیر

هر خواب که دوش دیده بودم

جز چشم تواش نبود تعبیر

تا وقت سحر نگر که خواجو

نالد همه شب چو مرغ شبگیر

شمارهٔ ۱۵۴

ترک عالم گیر و عالم را مسخر کرده گیر

و ابلق ایام را در زیر زین آورده گیر

چون ازین منزل همی باید گذشتن عاقبت

همچو مه بر طارم پیروزه منزل کرده گیر

گر حیات جاودانی بایدت همچون خضر

روی ازین ظلمت بتاب و آب حیوان خورده گیر

همچو فرهاد از غم شیرین بتلخی جان بده

وز لب جان پرور شیرین روان پرورده گیر

خون دل خور چون صراحی و بآب آتشی

آبروی آفتاب آتش افشان برده گیر

رخ ز مهمانخانه ی گیتی بگردان چون مسیح

و آسمان را گرد خوان و قرص مه را گرده گیر

تا کی آزاری به بیزاری و زاری خلق را

مرهم آزار باش و خلق را آزرده گیر

بر بزرگان خرده گیری و ز بزرگی دم زنی

گر بزرگی بگذر این راه و بترک خرده گیر

همچو خواجو تا شود شمع فلک پروانه ات

شمع دل را زنده دار و خویشتن را مرده گیر

شمارهٔ ۱۵۵

برو ای خواجه و شه را بگدا باز گذار

مهربانی کن و مه را بسها باز گذار

تو که یک ذره نداری خبر از آتش مهر

ذره ی بی سر و پا را بهوا باز گذار

چند چون مرغ کنی سوی گلستان پرواز

راه آمد شد بستان بصبا باز گذار

من چو بی یار سر از پای نمی دانم باز

آن صنم را بمن بی سرو پا باز گذار

ای مقیم در خلوتگه سلطان آخر

منزل خویشتن امشب بگدا باز گذار

از گل و بلبل اگر برگ و نوا می طلبی

همچو نی در گذر از برگ و نوا باز گذار

ز پی نافه چین گر بختا خواهی رفت

چین گیسوی بتان گیر و خطا باز گذار

عاشقانرا بجز از درد نباشد درمان

دُردی درد بدست آر و دوا باز گذار

گرت از ابر گهر بار حیا می باشد

خون ببار از مژه ی چشم و حیا باز گذار

هر که از مروه صفا می طلبد گو بصبوح

باده ی صاف طلب دار و صفا باز گذار

چون دم از بحر زنم دیده ی خواجو گوید

که ازین پس سخن بحر بما باز گذار

شمارهٔ ۱۵۶

ای پیر مغان شربتم از دُرد مغان آر

وز درد من خسته مغانرا بفغان آر

چون ره بحریم حرم کعبه ندارم

رختم بسر کوی خرابات مغان آر

مخمور دل افروخته را قوت روان بخش

مخمور جگر سوخته را آب روان آر

تا کی کشم از پیر و جوان محنت و بیداد

پیرانه سرم آگهی از بخت جوان آر

از حادثه ی دور زمان چند کنی یاد

پیغامم از آن نادره ی دور زمان آر

ای شمع که فرمود که در مجلس اصحاب

اسرار دل سوخته از دل بزبان آر

ساقی چو خروس سحری نغمه برآرد

پرواز کن و مرغ صراحی بمیان آر

چون طائر روحم ز قدح باز نیاید

او را بمی روحفزا در طیران آر

رفتی و بجان آمد از درد دل ریش

باز آی و دلم را خبر از عالم جان آر

خواجو بصبوحی چو می تلخ کنی نوش

نقل از لب جان پرور آن پسته دهان آر

شمارهٔ ۱۵۷

ای دل ار سودای جانان داری از جان درگذر

ور دل از جان بر نمی گیری ز جانان درگذر

در حقیقت کفر و ایمان جز حجاب راه نیست

عاشقی را پیشه کن وز کفر و ایمان درگذر

با سرشک ما حدیث لؤلؤ لالا مگوی

چشم گوهر بار من بین وز عمّان درگذر

گر صفای مروه خواهی خاک یثرب سرمه ساز

ور هوای کعبه داری از بیابان درگذر

حکم و حکمت هر دو با هم کی مسلم گرددت

حکمت یونان طلب وز حکم یونان در گذر

تا ترا دیو و پری سر بر خط فرمان نهند

همچو باد از خاتم و تخت سلیمان درگذر

غرقه شو در نیستی گر عمر نوحت آرزوست

غوطه خورد در موج خوناب وز طوفان درگذر

تا مسخر گرددت ملک سکندر خضر وار

از سیاهی رخ متا وزاب حیوان درگذر

بگذر از بخت جوان و دامن پیران بگیر

دست بر زال زر افشان و زدستان درگذر

گرچه ذره وصل خورشید در فشانت هواست

محو شو در مهر و از گردون گردان درگذر

زخم را مرهم شمار و طالب دارو مباش

درد را از دست بگذار و ز درمان درگذر

تا ببینی آبروی یوسف کنعان ما

رو علم بر مصر زن وز چاه کنعان درگذر

عارض گلرنگ او بین وز شقایق دم مزن

سنبل سیراب او گیر وز ریحان درگذر

گر بمعنی ملک درویشی مسخر کرده ئی

از ره صورت برون آی وز سلطان درگذر

تا بکی خواجو توان بودن بکرمان پای بند

سر بر آور همچو ایوب وز کرمان درگذر

شمارهٔ ۱۵۸

فتاده ام من دیوانه در غم تو اسیر

بیا و طره برافشان که بشکنم زنجیر

برآید از قلمم بوی مشک تاتاری

اگر بوصف خطت شمه ئی کنم تحریر

چه خوابهای پریشان که دیده ام لیکن

معبّرم همه زلف تو می کند تعبیر

چنین که باز گرفتی زبان ز پرسش من

زبان خامه ازین دل شکسته باز مگیر

اگر چنانک توانی جدا شدن ز نظر

گمان مبر که توانی برون شدن ز ضمیر

ز بوستان نعیمم گزیر هست ولیک

ز دوستان قدیمم نه ممکنست گزیر

حکایت دل از آن رو کنم بدیده سواد

که درد عشق فزون آید از بیان دبیر

اگر بنامه کنم وصف آه و زاری دل

برآید از سر کلکم هزار ناله ی زیر

کند شکایت هجر تو یک بیک خواجو

بخون دیده ی گرینده دمبدم تحریر

شمارهٔ ۱۵۹

قلم گرفتم و می خواستم که بر طومار

تحیتی بنویسم بسوی یار و دیار

برآمد از جگرم دود آه و آتش دل

فتاد در نی کلکم ز آه آتش بار

امید بود که کاری برآید از دستم

ز پا فتادم و از دست برنیامد کار

اگرچه باد بود پیش ما حکایت تو

برو نسیم و پیامی از آن دیار بیار

کدام یار که او بلبل سحر خوانرا

ز نوبهار دهد مژده جز نسیم بهار

ز دور چرخ فتادم بمنزلی که صبا

سوی وطن نبرد خاک من برون ز غبار

خیال روی نگارین آن صنم هر دم

کنم بخون جگر بر بیاض دیده نگار

دلم بسایه ی دیوار او بود مائل

در آن زمان که گِل قالبم بود دیوار

میان او بکنارت کجا رسد خواجو

کزین میان نتواند رسید کس بکنار

شمارهٔ ۱۶۰

آشنای تو ز بیگانه و خویشش چه خبر

و آنک قربان رهت گشت ز کیشش چه خبر

هدف ناوک چشم تو ز تیغش چه زیان

تشنه ی چشمه ی نوش تو ز نیشش چه خبر

هر کرا شیر ز پیش آید و شمشیر از پس

چون بود کشته ی عشق از پس و پیشش چه خبر

گرچه هر دم بودم صبر کم و حسرت بیش

مست پیمانه مهر از کم و بیشش چه خبر

اگر از خویش نباشد خبرم نیست غریب

در جهان هر که غریبست ز خویشش چه خبر

از دل ریشم اگر بی خبری معذوری

کانک مجروح نگشتست ز ریشش چه خبر

تو چنین غافل و جان داده جهانی ز غمت

گرچه قصاب ز جاندادن میشش چه خبر

چه دهد شرح غمت در شب حیرت خواجو

شمع دلسوخته از آتش خویشش چه خبر

شمارهٔ ۱۶۱

زهی طناب سرا پرده ی تو گیسوی حور

بزن سریر توجه ی ببارگاه سرور

کجا بمنزل کرّ و بیان بری هودج

از این طوافگه اهرمن نکرده عبور

علم چگونه زنی بر فضای عالم قدس

اگر برون نبری رخت از اینسرای غرور

چو این سراچه ی خاکی مقام عاریتیست

بعاریت نتوان گشت از این صفت مغرور

اگر بگلشن اُنظر اِلیک ره نبری

کجا بگوش تو آید صفیر طایر طور

ببین که تخت سلیمان چگونه شد بر باد

اگرچه بود بفرمان او وحوش و طیور

ز مهره بازی اختر کجا شود ایمن

کسی که روی نهد پیش رای او جیپور

کمان حرص مکن زه که شهسوار اجل

بنوک تیر برد چین از ابروی فغفور

غلام همت صاحبدلان جانبازم

که در عطیه شکورند و در بلیه صبور

ز جام کبر و ریا مست کی شود خواجو

کسی که در کنف کبریا بود مستور

شمارهٔ ۱۶۲

کار من شکسته بسامان رسید باز

درد من ضعیف بدرمان رسید باز

شاخ امید من گل صد برگ بار داد

مرغ مراد من بگلستان رسید باز

از بارگاه مکرمت عام خسروی

تشریف خاص بین که بدربان رسید باز

آدم که آب کوثرش از دیده رفته بود

چون گل بصحن گلشن رضوان رسید باز

دیوان کنون حکومت دیوان کجا کنند

کانگشتری بدست سلیمان رسید باز

یکساله ره ز طرف چمن دور بود گل

لیکن بکام دوست ببستان رسید باز

یعقوب کو بکلبه احزان مقیم بود

ناگه بوصل یوسف کنعان رسید باز

بی تاج مانده بود سر تخت سلطنت

و اکنون چه غم که سنجق سلطان رسید باز

ای دل مباش طیره که جانم ز تیرگی

همچون خضر بچشمه ی حیوان رسید باز

چندین چه نالی از شب دیجور حادثات

روشن برآ که صبح درفشان رسید باز

خواجو مسوز رشته ی جانرا ز تاب دل

کان شمع شب فروز بایوان رسید باز

شمارهٔ ۱۶۳

برگ نسرین ترا بی خار می یابم هنوز

باغ رخسارت پر از گلنار می یابم هنوز

دوش می گفتی که چشم ناتوانم خوشترست

خوشترست اما منش بیمار می یابم هنوز

تا نپنداری که بنشست آتش منصور از آنک

سوز عشقش همچنان از دار می یابیم هنوز

از سرشک چشم فرهاد ای بسا لعل و گهر

کاین زمان در دامن کهسار می یابم هنوز

همچو خسرو جان شیرین باختم در راه عشق

لیک در دل حسرت دلدار می یابم هنوز

ماه کنعانم برفت از کلبه ی احزان ولی

عکس رویش بر در و دیوار می یابم هنوز

اول شب بود کان یار از شبستانم برفت

وز نسیم صبح بوی یار می یابم هنوز

جز نسیمی کان بچین زلف او بگذشت دوش

دامنش پر نافه ی تاتار می یابم هنوز

گرچه خواجو شد مقیم خانقاه اما مدام

خلوتش در خانه خمّار می یابم هنوز

شمارهٔ ۱۶۴

چون کوتهست دستم از آن گیسوی دراز

زین پس من و خیالش و شبهای دیرباز

امروز در جهان بنیازست ناز ما

و او از نیاز فارغ و از ناز بی نیاز

عشاق را اگر بحرم ره نمی دهند

از ره چر برند بآوازه ی حجاز

محمود اگر چنانک مسخر کند دو کون

نبود زهر دو کون مرادش بجز ایاز

رو عشق را بچشم خرد بین که ظاهرست

در معنیش حقیقت و در صورتش مجاز

ای رود چنگ زن که چو عودم بسوختی

چون سوختی دلم نفسی با دلم بساز

در دام زلف سر زده ات مرغ جان من

همچون کبوتریست که افتد بچنگ باز

سرو سهی که هست شب و روز در قیام

چون قامتت بدید بر او فرض شد نماز

خواجو نظر ببعد مسافت مکن که نیست

راه امید بر قدم رهروان دراز

شمارهٔ ۱۶۵

بستیم دل در آن سر زلف دراز باز

گشتیم صید آن صنم دلنواز باز

مرغی که بود بلبل بستانسرای شوق

همچو تذرو گشت گرفتار باز باز

با ما اساس عربده و کین نهاده است

آن چشم مست تیغ کش تزکتاز باز

فلفل فکنده است بر آتش بنام ما

آن خال هندوئی سیه مهره باز باز

اکنون که در کشاکش زلفت فتاده ایم

ما و کمند عشق و شبان دراز باز

مجنون دلش بحلقه ی زنجیر می کشد

دارد مگر بطره لیلی نیاز باز

با دوستان ز بهر چه در بسته ئی زبان

باز آی و برگشای سر دُرج راز باز

با ما بساز یکنفس آخر که همچو عود

ما را بسوخت مطربه ی پرده ساز باز

خواجو دگر بدام غمت پای بند شد

محود گشت فتنه روی ایاز باز

شمارهٔ ۱۶۶

کجا بود من مدهوش را حضور نماز

که کنج کعبه ز دیر مغان ندانم باز

مرا مخوان بنماز ای امام و وعظ مگوی

که از نیاز نمی باشدم خبر ز نماز

چو صوفی از می صافی نمی کند پرهیز

مباش منکر دُردیکشان شاهد باز

بساز مطرب مجلس نوای سوختگان

که بلبل سحری می کند سماع آغاز

اگر چو عود توام در نفس بخواهی سوخت

مرا ز ساز چه می افکنی بسوز و بساز

بدان طمع که کند مرغ وصل خوبان صید

دو دیده ام نگر از شام تا سحرگه باز

خیال زلف سیاه تو گر نگیرد دست

که بر سر آرد ازین ظلمتم شبان دراز

تو در تنعّم و نازی ز ما چه اندیشی

که ناز ما بنیازست و نازش تو بناز

اگر ز خط تو چون موی سربگردانم

ببند و چون سر زلفم بر آفتاب انداز

امید بنده ی مسکین بهیچ واثق نیست

مگر بلطف خداوندگار بنده نواز

امید بنده ی مسکین بهیچ واثق نیست

مگر بلطف خداوندگار بنده نواز

خرد مجوی ز خواجو که اهل معنی را

نظر بعشق حقیقتی بود نه عقل مجاز

گذشت شعر ز شعری و شورش از گردون

چرا که از پی آوازه می رود آواز

شمارهٔ ۱۶۷

نه مرا بر سر کوی تو بجز سایه جلیس

نه مرا در غم عشق تو بجز ناله انیس

نزد خسرو نبود هیچ شکر جز شیرین

پیش رامین نبود هیچ گل الا رخ ویس

گرنه هدهد ز سبا مژده ی وصل آرد باز

که رساند بسلیمان خبری از بلقیس

مهرورزان چو جمال تو بها می کردند

روی چون ماه ترا مشتری آمد برجیس

پیش چین سر زلف تو نیرزد بجوی

نافه ی مشک ختا گرچه متاعیست نفیس

باغ دور از تو بر مدعیان فردوسست

خار و خس برگ گل و لاله بود نزد خسیس

بر سر کوی خرابات مغان خواجو را

کاسه آنگاه شود پر که تهی گردد کیس

شمارهٔ ۱۶۸

ای مرغ خوش‌نوا چه فرو بسته‌ای نفس

برکش ز طرف پرده‌سرا نالهٔ جرس

چون نغمه‌ساز گلشن روحانیان تویی

خاموش تا به چند نشینی در این قفس

تا کی در این مزابل سفلی کنی نزول

قانع مشو ز روضهٔ رضوان به خار و خس

اهل خرد متابعت نفس کی کنند

شاه جهان چگونه شود بندهٔ عسس

تنگ شکر بریزد ازین بوم شوره‌ناک

پرواز کن وگرنه به تنگ آیی از مگس

در راه مهر نیست به جز سایه همنشین

در کوی عشق نیست به جز ناله هم‌نفس

مستعجلی و روی بگردانده از طریق

مستسقئی و جان به لب آورده در ارس

با برهمن مگو سخن شرع بعد ازین

وز اهرمن مجو صفت عرش ازین سپس

عمر عزیز چون به هوس صرف کرده‌ای

جان عزیز را مده آخر درین هوس

آزاد باش و بندهٔ احساس کس مشو

کآزاده آن بود که نگردد اسیر کس

خواجو ترا چو ناله به فریاد می‌رسد

دریاب خویش را و به فریاد خویش رس

شمارهٔ ۱۶۹

رخت شمع شبستان می نهندش

لبت لعل بدخشان می نهندش

اگر شد چین زلفت مجمع دل

چرا جمعی پریشان می نهندش

گدائی کز خرد باشد مبرا

بشهر عشق سلطان می نهندش

چمن دوزخ بود بی لاله رویان

اگر خود باغ رضوان می نهندش

قدح کو گوهر کانست در اصل

بمعنی جوهر جان می نهندش

می روشن طلب در ظلمت شب

که عین آب حیوان می نهندش

هر آن کافر که او قربان عشقست

بکیش ما مسلمان می نهندش

وگر بر عقل چیزی هست مشکل

بنزد عشق آسان می نهندش

اگر صاحبدلی خواجو چه نالی

از آن دردی که درمان می نهندش

شمارهٔ ۱۷۰

آه از آن یار که نبود خبر از یارانش

داد از آنکس که نباشد غم غمخوارانش

یاری آن نیست که آگاه نباشد از یار

یار باید که بود آگهی از یارانش

زورمندی که گرفتار نشد در همه عمر

چه خبر باشد از احوال گرفتارانش

خفته در خوابگه اطلس دیبا با دوست

نبود آگهی از دیده ی بیدارانش

از طبیبی نتوان جست دوای دل ریش

که نباشد خبر از علت بیمارانش

می پرستی که بود بیخبر از جام الست

چه تفاوت کند از طعنه ی هشیارانش

تیر باران بلا را من مسکین سپرم

وانک شد غرقه نباشد خبر از بارانش

ما دگر نام خریداری یوسف نبریم

که عزیزان جهانند خریدارانش

تا شد از نرگس میگون تو خواجو سرمست

خوابگه نیست برون از در خمّارانش

شمارهٔ ۱۷۱

رقم ز غالیه بر طرف لاله زار مکش

ز نافه ی ختنی نقش بر عذار مکش

بخون دیده ی ما ساعد نگارین را

بیا و رنگ کن و زحمت نگار مکش

بقصد کشتن ما خنجر جفا و ستم

اگر چنانک کشی تیغ انتظار مکش

ز بار خاطرم ای ساربان تصور کن

مکن شتاب و شتر را بزیر بار مکش

چو نیست پای برون رفتنم ز منزل دوست

بخنجرم بکش و ناقه را مهار مکش

چو از رخش گل صد برگ می توان چیدن

مرو بطرف گلستان و رنج خار مکش

مدام چون ز می عشق مست و مدهوشی

بریز باده و درد سر خمار مکش

گرت ز غیرت بلبل خبر بود چو صبا

ببوستان مرو و جیب شاخسار مکش

بروزگار توان یافت کام دل خواجو

بترک کام کن و جور روزگار مکش

شمارهٔ ۱۷۲

ای دل مکن انکار و از این کار میندیش

وررانک در این کاری از انکار میندیش

در کام نهنگان شو و کامی بکف آور

چون یار بدست آید از غیار میندیش

با شوق حرم سرمکش از تیغ حرامی

وز بادیه و وادی خونخوار میندیش

مارست غم عشقش و او گنج لطافت

گنجت چو بدست اوفتد از مار میندیش

گر زانک توئی نقطه ی پرگار محبت

از نقطه برون آی و ز پرگار میندیش

چون دست دهد پرتو انوار تجلی

از نور مبرا شو و از نار میندیش

در عشق چو قربان شوی از کیش برون آی

ور لاف انا الحق زنی از دار میندیش

گر جان طلبد یار دل یار بدست آر

چون سر بشد از دست ز دستار میندیش

خواجو اگرت سر برود در سر این کار

انکار مکن وز غم این کار میندیش

شمارهٔ ۱۷۳

پرده ی از رخ بفکن ای خود پرده ی رخسار خویش

کی بود دیدارت ای خود عاشق دیدار خویش

بر سر بازار چین با سنبل سودا گرت

مشک اگر در حلقه آید بشکند بازار خویش

نرگس بیمار خود را گاه گاهی باز پرس

زانک هم باشد طبیبانرا غم بیمار خویش

چون نمی بینی کسی کو جز تو می گوید سخن

خویشتن می گوی و مینه گوش بر گفتار خویش

ایکه در عالم بزیبائی و طلفت یار نیست

با چنین صورت مگر هم خویش باشی یار خویش

ما بچشم خویش رخسار تو نتوانیم دید

دیده بگشای و بچشم خویش بین رخسار خویش

کار ما اندیشه ی بی خویشی و بی کیشی است

هر که را بینی بود اندیشه ئی در کار خویش

خویش را خواجو بشناسد گرچه او را قدر نیست

هم بقدر خویش داند هر کسی مقدار خویش

چون ز خویش و آشنا بیگانه شد باشد غریب

گر کند بیگانگانرا محرم اسرار خویش

شمارهٔ ۱۷۴

بشهریار بگوئید حال این درویش

بشهر یار برید آگهی از این دل ریش

مدد کنید که دورست آب و ما تشنه

حرامی از عقب و روز گرم و ره در پیش

توانگران چو علم بر کنار دجله زنند

مگر دریغ ندارند آبی از درویش

اگر تو زهر دهی همچو شهد نوش کنم

بحکم آنک ز دست تو نوش باشد نیش

بنوک ناوک چشم تو هر که قربان شد

ازو چه چشم توان داشتن رعایت کیش

از آستان تو دوری نکردم اندیشه

چرا که گوش نکردم بعقل دوراندیش

اگر گرفت دلم ترک خویش و بیگانه

غریب نیست که بیگانه گشته است از خویش

بعشوه آهوی روباه باز صیادت

چنان برد دل مردم که گرگ گرسنه میش

بیا و پرده برافکن که هست خواجو را

شکیب کم ز کم و اشتیاق بیش از بیش

شمارهٔ ۱۷۵

به سوز سینه رسند اهل دل به ذوق سماع

که شمع سوخته دل را از آتشست شعاع

حدیث سوز درون از زبان نی بشنو

ولی چو شمع نباشد چه آگهی ز سماع

بچشم آهوی لیلی نظر کن مجنون

گهی که بر سر خاکش چرا کنند سباع

برو طبیب و صداعم مده که مخمورم

مگر بباده رهائی دهی مرا ز صداع

بیا وجام عقارم بده که تا بودم

نه با عقار تعلق گرفته ام نه ضیاع

چگونه از خط حکم تو سر بگردانم

که من مطیعم و حکم تو پیش بنده مطاع

شدی و بی‌تو به هر شارعی که بگذشتم

ز دود سینه هوا بر سرم ببست شِراع

به روشنی نتوان بار بر شتر بستن

که همچو شام بود تیره بامداد وداع

به رقعه ای دل ما شاد کن که در غم تو

بسی خون جگر نسخ کرده ایم رقاع

مرا از آنچه که گیرد حرامی از پس و پیش

چو ترک خویش گرفتم چه غم خورم ز متاع

به مهد خاک برد با تو دوستی خواجو

که شیر مهر تو خوردست در زمان رضاع

شمارهٔ ۱۷۶

بیار باده که وقت گلست و موسم باغ

ز مهر بر دل پر خون لاله بنگر داغ

دماغ عقل معطر کن از شمامه ی می

بود که بوی عفافش برون رود ز دماغ

گهی که زاغ شب از آشیان کند پرواز

ز عکس باده چو چشم خروس کن پرِ زاغ

اگر چراغ نباشد به تیره شب شاید

چرا که باغ برافروخت از شکوفه چراغ

بر آتش رخ گل آب می فشاند میغ

وز آب آینه گون زنگ می زداید ماغ

ببین که مرغ چمن دمبدم هزار سلام

بدست باد صبا می کند بباغ ابلاغ

ز رهگذار نسیم بهار رنگ آمیز

شدست ساحت بستان چو کلبه ی صبّاغ

خوشا بطرف گلستان شراب نسرین بوی

ز دست لاله عذاران عنبرین اِصداغ

چو راغ را شود از لاله شُقّه خون آلود

بخون لاله بباید گرفت دامن راغ

مگو حکایت پیمان و نام توبه مبر

که نیست از می و پیمانه ام بتوبه فراغ

بصحن باغ قدح نوش و غم مخور خواجو

که آنک باغ بنا کرد برنخورد از باغ

شمارهٔ ۱۷۷

چون آتش خور شعله زد از شیشه ی شفاف

در آب معقد فکن آن آتش نشّاف

گر باد صبا مشک نسیمست عجب نیست

کآهوی شب افتاد کنون نافه اش از ناف

منعم مکن ای محتسب از باده که صوفی

بی جام مصفّا نتواند که شود صاف

میخواره ی سرمست بدنیا نکند میل

دیوانه ی مدهوش ز دانش نزند لاف

صید صلحا می کند آن آهوی صیاد

خون عقلا می خورد این غمزه ی سیاف

هر دم که شود دُرج عقیقت گهر افشان

گوهر ز حیا آب شود در دل اصداف

آنکس که دل از هر دو جهان در کرمت بست

بر وی چه بود گر بگشائی در اعطاف

کام دل درویش جزین نیست که گه گاه

در وی نگرد شاه جهان از سر الطاف

آن به که زبان در کشم از وصف جمالت

زیرا که بکنهش نرسد خاطر وصاف

نقد دل مغشوش ببازار تو بردیم

گرفتند که کس قلب نیارد بر صرّاف

خواجو بملامت ز درت باز نگردد

عنقا نتواند که نشیمن نکند قاف

شمارهٔ ۱۷۸

شمیم باغ بهشتست یا نسیم عراق

که گشت زنده ز انفاس او دل مشتاق

برون ز خامه که او هم زبان بود ما را

که دستگیر تواند شد از سر اشفاق

ترا بقتل احبّا مؤاخذت نکنند

مگر بخون شهیدان ضرب تیغ فراق

در آن زمان که بود قالبم عظام رمیم

کنند نفحه ی عشقت ز خاکم استنشاق

بتلخی ارچه بشد خسرو از جهان او را

حلاوت لب شیرین نمی رود ز مذاق

تو آفتاب بلندی ولی برون ز زوال

تو ماه مهر فروزی ولی بری ز محاق

دلم ز بهر چه با طره تو بندد عهد

که هندو است و بیک موی بکشند میثاق

کسی که سرور جادوگران بود پیوست

بود چو ابروی شوخت بچشم بندی طاق

ترا که این همه قول مخالفست رواست

که یاد می نکنی هیچ نوبت از عشاق

نوازشی بکن از اصفهان که گشت روان

از آب دیده ما زنده رود سوی عراق

کمال رتبت خواجو همین قدر کافیست

که هست بنده ئی از بندگان بواسحق

شمارهٔ ۱۷۹

ای سرو خرامنده ی بستان حقایق

آزاد شو از سبزه ی این سبز حدائق

بر گلبن ایجاد توئی غنچه ی خندان

در گلشن ابداع توئی برگ شقائق

منزلگه انس تو سراپرده ی قدسست

تا چند شوی ساکن این تیره مضائق

بیرو نرود راه تو بی ترک مقاصد

حاصل نشود کان تو بی قطع علائق

رخش امل از عرصه ی تقلید برون ران

تا خیمه زنی بر سر میدان حقائق

در کوکبه ات خیل و حشم چیست مخائل

شد در راه تو خرگاه وخیم چیست عوائق

چون کعبه ی خلقت بوجود تو شرف یافت

باید که شوی قبله ی حاجات خلائق

آنکس که گدای در میخانه ی عشقست

بر خسرو عقلست بصد مرتبه فائق

خواجو بسحر سر مکش از مرغ صراحی

زیرا که بشبگیر بود بلبله لائق

شمارهٔ ۱۸۰

ای کرده تیره شب را بر آفتاب منزل

دلرا ز چین زلفت بر مشک ناب منزل

تا در درون چشمم خرگاه زد خیالت

مه را بسان ماهی بینم در آب منزل

باید که رحمت آرد آنکو شراب دارد

بر تشنه ئیکه باشد او را سراب منزل

ره چون برم بکویت زانرو که نادر افتد

در آشیان عنقا کرده ذباب منزل

یک ذره مهر رویت خالی نگردد از دل

زیرا که گنج باشد کنج خراب منزل

بنگر در اشک مستان عکس جمال ساقی

همچون قمر که سازد جام شراب منزل

خواجو که غرقه ی آمد در ورطه ی جدائی

بر ساحل وصالت بیند بخواب منزل

شمارهٔ ۱۸۱

مرا که راه نماید کنون بخانه ی دل

که خاک راهم اگر دل دهم بخانه ی گل

من آن نیم که ز دینار باشدم شادی

اگرچه بنده باقبال می شود مقبل

چو سرو هر که برآورد نام آزادی

دلش کجا بسهی قامتان شود مائل

مرا قتیل نبیند کسی بضربت تیغ

مگر گهی که ز من منقطع شود قاتل

براه بادیه مستسقی جمال حرم

بود لبالبش از آب دیدگان منزل

ز چشم ما نرود کاروان بوقت رحیل

بحکم آنکه ز سیلاب نگذرد محمل

اگرچه بر گذرت سائلان بسی هستند

چو آب دیده ی ما نیست در رهت سائل

بملک دانش اگر حکم و حکمتت باید

مقیم عالم دیوانگی شو ای عاقل

چو وصل و هجر حجابست پیش اهل سلوک

ازین حجاب برون آی تا شوی واصل

مفارقت متصور کجا شود ما را

که نیست هر دو جهان در میان ما حائل

کسی که در حرم جان وطن کند خواجو

بود هر آینه از ساکنان کعبه ی دل

شمارهٔ ۱۸۲

باغبان گو برو مپیما کز گل

بدم سرد سحر باز نیاید بلبل

جبدّا باده ی گلرنگ بهنگام صبوح

از کف سرو قدی گلرخ مشکین کاکل

در بهاران که رساند خبر کبک دری

بجز از باد بهاری بدر خرگه ی گل

بنگر از ناله ی شبگیر من و نغمه ی مرغ

دشت پر زمزمه و طرف چمن پر غلغل

گر صبا سلسله بر آب نهد فصل ربیع

از چه بر گردن قمری بود از غالیه غل

باد نوروز چو برخاست نیازند نشست

بلبلان بی گل و مستان صبوحی بی مل

مطرب آن لحظه که آهنگ فرو داشت کند

زندش بلبله گلبانگ که قل قل قل قل

ای ز بادام تو در عین خجالت نرگس

وی ز گیسوی تو در حلقه ی سودا سنبل

آن سر زلف قمرسای شب آسا را بین

همچو زاغی که زند در مه تابان چنگل

هر چه خوبان جهانرا به دلارائی برد

جزو بود آن همه و حسن جهانگیر توکُل

دست گیرید که خواجو که دلش رفت برود

بارش افتاده و گشتست اسیر سر پل

شمارهٔ ۱۸۳

یا مُسرع الشمال اذا تَحصل الوصول

بلغ تحیتی و سلامی کما اقول

از تشنگان بادیه ی هجر یاد کن

روزی گرت بکعبه ی قربت بود وصول

یا رب چنین که اختر وصلت غروب کرد

بینم شبی که کوکب فرقت کند افول

خواهم که سوی یار فرستم خبر ولیک

ترسم که همچو من متعلق شود رسول

از چشم ما برون نزند خیمه ساربان

از بهر آنکه بر سر آبش بود نزول

عمری که بیتو می گذرانند ضایعست

بازا کزین حیات مضیع شدم ملول

دل می نهم ببند تو گر می بری اسیر

جان می کنم فدای تو گر می کنی قبول

گفتم کنم معانی عشق ترا بیان

فضلی که جز عقیله نباشد بود فضول

شمارهٔ ۱۸۴

مقاربت نشود مرتفع ببعد منازل

که بعد در ره معنی نه مانعست و نه حائل

چو هست عهد مودّت میان لیلی و مجنون

چه غم ز شدت اعراب و اختلاف قبائل

در آن مصاف که جان تازه گردد از لب خنجر

قتیل عشق نمیرد مگر نغیبت قاتل

کسی که خاک شود در میان بحر مودت

گمان مبر که بردبار از و غبار بساحل

ترا که کعبه طواف حرم کند بحقیقت

چه احتیاج بسیر و سلوک و قطع منازل

ببخش بر دل مستسقیان وادی فرقت

که کرده اند لبالب بخون دیده مراحل

اگرچه هیچ وسیلت بحضرت تو ندارم

هوای روی توام هست بهترین وسائل

سواد خط تو بیرون نمی رود ز سویدا

خیال خال تو خالی نمی شود ز مخائل

مرا نصیحت دانا بعقل باز نیارد

که اقتضای جنون می کند ملامت عاقل

اگر زشتست تو باشد بزن خدنگ زره سم

وگر ز دست تو باشد بیار زهر هلاهل

نوای نغمه ی خواجو شنو بگاه صبوحی

چنانک وقت سحر در چمن خروش عنادل

شمارهٔ ۱۸۵

مرا که نیست بخاک درت امید وصول

کجا بمنزل قربت بود مجال نزول

اگر وصال تو حاصل شود بجان بخرم

ولی عجب که رسد کام بیدلان بحصول

چنین شنیده ام از پرده ساز نغمه ی شوق

که ضرب سوختگان خارج اوفتد ز اصول

خموش باش که با کشتگان خنجر عشق

خلاف عقل بود درس گفتن از معقول

بر اهل عشق فضیلت بعقل نتوان جست

که عقل و فضل درین ره عقیله است و فضول

بروز حشر سر از موج خون برون آرد

کسیکه گشت به تیغ مفارقت مقتول

گذشت قافله و ما گشوده چشم امید

که کی ز گوشه ی محمل نظر کند محمول

میان ما و شما حاجت رسالت نیست

چو انقطاع نباشد چه احتیاج رسول

مفارقت نکنم دیگر از حریم حرم

گرم بکعبه ی وصل افتد اتفاق وصول

چو ره نمی برم از تیرگی بآب حیات

شدست جان من تشنه از حیات ملول

ببوس دست مقیمان درگهش خواجو

بود که راه دهندت ببارگاه قبول

شمارهٔ ۱۸۶

شب رحیل ز افغان خستگان مراحل

مجال خواب نیابند ساکنان محامل

مکش ز مام شتر ساربان که دلشدگان را

کشیده است سر زلف دلبران بسلاسل

سرشک دیده که میرانم از پی تو مرانش

چرا که شرط کریمان بود اجابت سائل

تنم مقیم مقامست و جان بمرحله عازم

سرم ملازم بالین و دل بقافله مائل

بخامه هر که نویسد فراق نامه ی ما را

عجب که آتش نی درنیفتدش با نامل

نسیم روضه خلدست یا شمیم احبا

شعاع نور جبینست یا فروغ مشاعل

بسا که در غم عشق تو ابن مقله ی چشمم

نوشت بر ورق زر بسیم ناب رسائل

سرم بنعل سمندت مُتوّ جست و تو فارغ

دلم ببند کمندت مقیدست و تو غافل

اگرنه با تو نشینم مرا ز عشق چه باقی

وگرنه روی تو بینم مرا ز دیده چه حاصل

زبان خامه قلم گشت در بیان جدائی

نرفت قصه بپایان و رفت عمر بباطل

سزد که دست بشویند از آب چشم تو خواجو

که هست آتش دل غالب و سرشک تو نازل

شمارهٔ ۱۸۷

هرگه که ز خرگه بچمن بار دهد گل

نرگس نکند خواب خوش از غلغل بلبل

ای خادم یاقوت لب لعل تو لؤلؤ

وی هندوی ریحان خط سبز تو سنبل

تا کی کند آن غمزه ی عاشق کش معلول

در کار دل ریش من خسته تعلل

گر نرگس مستت نکند ترک تعدّی

چندین چه کند زلف دراز تو تطاول

شرح شکن زلف تو بابیست مطوّل

کوتاه کنم تا نکشد سر بتسلسل

آن صورت آراسته را بیش میارای

کانجا که جمالست چه حاجت بتجمل

محمل مبر از منزل احباب که ما را

یکدم نبود بار فراق تو تحمل

المُغرم یستغرق فی البحر غریقاً

و اللائم کالنائم فی الساحل یغفُل

هر لحظه که خاموش شود ماه مغنی

از مرغ صراحی شنوم نعره که قل قل

ای آنکه جمال از رخ زیبای تو جزویست

غمهای جهان جزو و غم عشق تو شد کل

بر باد هوا باده مپیمای که خواجو

از مل نشود بی خبر الا بتامل

شمارهٔ ۱۸۸

چون ما بکفر زلف تو اقرار کرده ایم

تسبیح و خرقه در سر زنّار کرده ایم

خلوت نشین کوی خرابات گشته ایم

تا خرقه رهن خانه خمار کرده ایم

شوریدگان حلقه ی زنجیر عشق را

انکار چون کنیم چو این کار کرده ایم

ما را اگرچه کس به پشیزی نمی خرد

نقد روان فدای خریدار کرده ایم

از ما مپرس نکته ی معقول از آنک ما

پیوسته درس عشق تو تکرار کرده ایم

ادرار ما روان ز دل و دیده داده اند

هر دم که یاد اجرای و ادرار کرده ایم

گر خواب ما بنرگس پر خواب بسته ئی

ما فتنه را بعهد تو بیدار کرده ایم

در راه مهر سایه ی دیوار محرمست

زان همچو سایه روی بدیوار کرده ایم

خواجو ز یار اگر طلب کام دل کنند

ما کام دل فدای رخ یار کرده ایم

شمارهٔ ۱۸۹

ز روی خوب تو گفتم که پرده برفکنم

ولی چو در نگرم پرده ی رخ تو منم

مرا ز خویش بیک جام باده باز رهان

که جام باده رهائی دهد ز خویشتنم

بجز نسیم صبا ای برادران عزیز

که آرد از طرف مصر بوی پیرهنم

چون زان دو نرگس میگون بیان کنم رمزی

کسی که گوش کند مست گردد از سخنم

اگر نصیب نبخشی زلاله و سمنم

ز دور باز مدار از تفرج چمنم

گهی که بلبل روح از قفس کند پرواز

زنم اگرنه در این دم صفیر شوق زنم

در آن نفس که مرا از لحد برانگیزند

حدیث عشق تو باشد نوشته بر کفنم

اگر خیال تو آید بپرسشم روزی

بجز خیال نیابد نشانی از بدنم

نهاده ام سر پرشور دائماً بر کف

بدان امید که در پای مرکبت فکنم

چون شمع مجلس اگر دم بر آرم از سر سوز

برآرد آتش عشقت زبانه از دهنم

اگر چو زلف کژت بر شکستم از خواجو

گمان مبر که توانم که از تو بر شکنم

شمارهٔ ۱۹۰

ترا که گنج گشودی ز زخم مار چه غم

چو شاخ گل بکف آید ز نوک خارچه غم

اگر هزار فعان کرده است بلبل مست

چو غنچه پرده بر اندازد از هزار چه غم

معاشری که مدام از قدح گزیرش نیست

چو می ز جام فرح نوشد از خمار چه غم

در آنزمان که شود وصل معنوی حاصل

بصورت ار نشوی زائر مزار چه غم

میان لیلی و مجنون چو قرب جانی هست

اگر چنانک بود دوری دیار چه غم

ز روزگار میندیش و کار خویش بساز

چو روزگار برآمد ز روزگار چه غم

بزیر بار غم ار پست گشته ام غم نیست

مرا که ترک شتر کرده ام ز بار چه غم

ترا چه غم بود از درد ما که سلطانرا

ز رنج خاطر درویش دلفگار چه غم

درین میان که گرفتار عشق شد خواجو

گرش مراد نهد چرخ در کنار چه غم

شمارهٔ ۱۹۱

روزگاری روی در روی نگاری داشتم

راستی را با رخش خوش روزگاری داشتم

همچو بلبل می خروشیدم بفصل نوبهار

زانک در بستان عشرت نوبهاری داشتم

خوف غرقابم نبود و بیم موج از بهر آنک

کز میان قلزم محنت کناری داشتم

از کمین سازان کسی نگشود بر قلبم کمان

چون بمیدان زان صفت چابک سواری داشتم

گر غمم خون جگر می خورد هیچم غم نبود

از برای آنک چون او غمگساری داشتم

در نفس چون بادم از خاطر برون بردی غبار

گر بدیدی کز گذار او غباری داشتم

داشتم یاری که یکساعت ز من غیبت نداشت

گرچه هر ساعت نشیمن در دیاری داشتم

چرخ بد مهرش کنون کز من بدستان در ربود

گوئیا در خواب می بینم که یاری داشتم

همچو خواجو با بد و نیک کسم کاری نبود

لیک با او داشتم گر زانک کاری داشتم

شمارهٔ ۱۹۲

در جهان وقف حریم حرم او کردیم

و اعتماد از دو جهان بر کرم او کردیم

چون خضر دست ز سرچشمه ی حیوان شستیم

تا تیمم بغبار قدم او کردیم

آنک از درد دل خسته دلان آگه نیست

ما دوای دل غمگین بغم او کردیم

بی عتا و الم نتوانیم نشست

زانک عادت بعنا و الم او کردیم

آن همه نامه نوشتیم و جوابی ننوشت

گوئیا عقد لسان قلم او کردیم

زان جفا جوی ستمگاره نداریم شکیب

گرچه جان در سر جور و ستم او کردیم

اگر از سکه ی او روی نتابیم مرنج

که فقیریم و طمع در درم او کردیم

پیش آن لعبت شیرین نفس از غایت شوق

جان بدادیم و تمنای دم او کردیم

یا رب آن خسرو خوبان جهان آگه بود

که چه فریاد بپای علم او کردیم

مردم دیده ی هندو وش دریائی را

خاک روب سر کوی خدم او کردیم

در دم صبح که خواجو ره مستان می زد

ای بسا ناله که بر زیر و بم او کردیم

شمارهٔ ۱۹۳

من از آن لحظه که در چشم تو دیدم مستم

کارم از دست برون رفت که گیرد دستم

دیشب آندل که بزنجیر نگه نتوان داشت

بیخود آوردم و در حلقه ی زلفت بستم

این خیالیست که درگرد سمند تورسم

زانک چون خاک بزیر سم اسبت پستم

هر که با زلف گرهگیر تو پیوندی ساخت

ببریدیم ز همه خلق و درو پیوستم

من نه امروز بدام تو در افتادم و بس

که گرفتار غم عشق توام تا هستم

تا برفتی نتوانم که شبی تا دم صبح

از دل و دیده درودت ز قفا نفرستم

پیش ازینم هدف تیر ملامت مکنید

که برون رفت عنان از کف و تیر از شستم

گر کنم جامه بخونابه نمازی چه عجب

که ز جان دست بخون دل ساغر شستم

باز خواجو که مرا کوفته خاطر می داشت

برگرفتم ز دل سوخته و وارستم

شمارهٔ ۱۹۴

مردیم در خمار و شرابی نیافتیم

گشتیم عرق آتش و آبی نیافتیم

کردیم حال خون دل از دیدگان سؤال

لیکن بجز سرشک جوابی نیافتیم

تا چشم مست یار خرابی بنا نهاد

همچون دل شکسته خرابی نیافتیم

رفتیم در هوایش و بر خاک کوی او

بردیم آب خویش و مآبی نیافتیم

جان را براه بادیه از تاب تشنگی

کردیم خون و اشک سحابی نیافتیم

در ده قدح که جز دل بریان خون چکان

در بزمگاه عشق کبابی نیافتیم

کردیم بی حجاب نظر در رخت ولیک

روی ترا بجز تو حجابی نیافتیم

خاک درت شدیم چو خواجو بحکم آنک

برتر ز درگه تو جنابی نیافتیم

شمارهٔ ۱۹۵

من بیدل نگر از صحبت جانان محروم

تنم از درد بجان آمده و ز جان محروم

خضر سیراب و من تشنه جگر در ظلمات

چون سکندر ز لب چشمه ی حیوان محروم

آن نگینی که بدو بود ممالک بر پای

در کف دیو فتادست و سلیمان محروم

ای طبیب دل مجروح روا می داری

جان من خون شده از رنج و ز درمان محروم

خاشه چینان زمین روب سراپرده ی انس

همه در بندگی و بنده ازینسان محروم

همچو پروانه نگر مرغ دل ریش مرا

بال و پر سوخته وز شمع شبستان محروم

ای مقیمان سر کوی سلاطین آخر

بنده تا کی بود از حضرت سلطان محروم

رحمت آرید بر آن مرغ سحر خوان چمن

کو بماند ز گل و طرف گلستان محروم

عیب خواجو نتوان کرد اگرش جان عزیز

همچو یعقوب شد از یوسف کنعان محروم

شمارهٔ ۱۹۶

داریم دلی پر غم و غمخوار نداریم

وز مستی و بیخویشتنی عار نداریم

ما را نه ز دین آر بشارت نه ز دینار

کاندیشه ز دین و غم دینار نداریم

تا منزل ما کوی خرابات مغان شد

خلوت بجز از خانه خمّاز نداریم

بیدار بسر بردن و تا روز نخفتن

سودی نکند چون دل بیدار نداریم

بازاری از آنیم که با ناله و زاری

داریم سری و سر بازار نداریم

از ما سخن یار چه پرسید که یکدم

بی یار نئیم و خبر از یار نداریم

ما را بجز از آه سحر همنفسی نیست

زیرا که جز او محرم اسرار نداریم

در دل بجز آزار نداریم ولیکن

مرهم بجز از یار دلازار نداریم

باز آی که بی روی تو ای یار سمن بوی

برگ سمن و خاطر گلزار نداریم

آزردن و بیزار شدن شرط خرد نیست

بیزار مشو چون ز تو آزار نداریم

با هیچکس انکار نداریم چو خواجو

ز آنروی که با هیچکسی کار نداریم

شمارهٔ ۱۹۷

تا چند بشادی می غمهای تو نوشم

از خلق جهان کسوت سودای تو پوشم

هر چند که زلفت دل من گوش ندارد

من سلسله ی زلف ترا حلقه بگوشم

عیبم مکن از دود دلم در جگر افتاد

با این همه آتش نتوانم که نجوشم

چون چنگ زه جان کشدم چو نخراشم

چون عود ره دل زندم چون نخروشم

خلقی ز فغانم بفغانند ولیکن

این طرفه که می نالم و پیوسته خموشم

دیشب خبرم نیست که شاگرد خرابات

چون از در میخانه بدر برد بدوشم

پر کن قدحی ز هر هلاهل که بیکدم

بر یاد لب لعل تو چون شهد بنوشم

تا جان بودم زان می چون خون سیاوش

جامی بهمه مملکت جم نفروشم

در میکده گر زهد فروشم چو تو خواجو

دانم که بیک جو نخرد باده فروشم

شمارهٔ ۱۹۸

بلبلان که رساند نسیم باغ ارم

بتشنگان که دهد آب چشمه ی زمزم

مقیم در طیرانست مرغ خاطر ما

بگرد کوی تو همچون کبوتران حرم

مرا بناوک مژگان اگر کشی غم نیست

شهید تیغ غمت را ز نوک تیر چه غم

بنامه بهر جگر خستگان دود فراق

بساز شربتی آخر ز آب چشم قلم

کجا بطعنه ی دشمن ز دوست برگردم

که غرق بحر مودت نترسد از شبنم

گرم عنایت شه دستگیر خواهد بود

منم کنون و سر خاکسار و پای علم

بیار نکهت جان بخش بوستان وصال

که جان فدای تو باد ای نسیم عیسی دم

کسی که ملک خرد باشدش بزیر نگین

ز جام می ندهد جرعه ئی بملکت جم

چگونه در ره مستی قدم نهد خواجو

اگر نه بر سر هستی نهاده است قدم

شمارهٔ ۱۹۹

چو بر کشی علم قربت از حریم حرم

ز ما ببادیه یادآر از طریق کرم

ندانم این نفس روح بخش روحانی

شمیم باغ بهشتست یا نسیم ارم

رقوم دفتر دیوانگی نکو خواند

کسی که بر دلش از بیخودی زدند رقم

مسخرت نشود تختگاه ملک وجود

مگر گهی که زنی خیمه بر جهان عدم

مرا که گنج غمت هست در خرابه ی دل

چرا ببی در می سرزنش کنی چو دُرم

بدور باش فراقم ز خویش دور مدار

اگر چنانک کنی قتل من بتیغ ستم

کنون که کشتی عمرم فتاده در غرقاب

کجا بساحل شادی رسم ز ورطه ی غم

چو صید عشق شدم از حرامیم غم نیست

که هیچکس نکند قصد آهوان حرم

چه خیزد ار بنشانی چو خاک شد خواجو

غبار خاطر او را بآب چشم قلم

شمارهٔ ۲۰۰

اکنون که از بهشت نشان می دهد نسیم

بنشان غبار ما بنم ساغر ای ندیم

انفاس دوستان دمد از باد بوستان

در موسمی چنین که روان پرورد نسیم

نام نعیم خلد مبر زانک در بهشت

نبود ورای وصل بهشتی رخان نعیم

آن درد نیست بر دل ریشم که تا بحشر

امکان آن بود که علاجش کند حکیم

وصلم مده بیاد که اهل جحیم را

اندیشه ی بهشت عذابی بود الیم

ما را امید رحمت و بیم عذاب نیست

کازاد گشته ایم ز بند امید و بیم

از ما عنان مکش که خلاف کرم بود

گر زانک از گذا متنفر بود کریم

ما در ازل حدیث تو تکرار کرده ایم

آری حدیث دوست کلامی بود قدیم

شیرین اگر بخر گه خسرو کند مقام

فرهاد در محبت شیرین بود مقیم

خواجو ز سیم اشک مکن یک زمان کنار

باشد که وصل دوست میسّر شود بسیم

شمارهٔ ۲۰۱

کشتی ما کو که ما زورق در آب افکنده ایم

در خرابات مغان خون را خراب افکنده ایم

جام می را مطلع خورشید تابان کرده ایم

وز حرارت تاب دل در آفتاب افکنده ایم

با جوانان بر در میخانه مست افتاده ایم

وز فغان پیر مغان را در عذاب افکنده ایم

شاهد میخوارگان گو روی بنمای از نقاب

کاین زمان از روی کار خود نقاب افکنده ایم

محتسب است فضیحت بر سر ما گومران

گر برندی در جهان خر در خلاب افکنده ایم

آبروی ساغر از چشم قدح پیمای ماست

گر ببی آبی سپر بر روی آب افکنده ایم

ما که از جام محبت نیمه مست افتاده ایم

کی بهوش آئیم کافیون در شراب افکنده ایم

گوشه ی دل کرده ایم از بهر میخواران کباب

لیکن از سوز دل آتش در کباب افکنده ایم

غم مخور خواجو که از غم خوابرا بینی بخواب

زانک ما چشم امید از خورد و خواب افکنده ایم

شمارهٔ ۲۰۲

با لعل او ز جوهر جان در گذشته ایم

با قامتش ز سرو روان در گذشته ایم

پیرانه سر بعشق جوانان شدیم فاش

وز عقل پیرو بخت جوان در گذشته ایم

از ما مجوی شرح غم عشق را بیان

زیرا که ما ز شرح و بیان در گذشته ایم

چو موی گشته ایم ولیکن گمان مبر

کز شاهدان موی میان در گذشته ایم

در آتشیم بر لب آب روان ولیک

از تاب تشنگی ز روان در گذشته ایم

از ما نشان مجوی و مبر نام ما که ما

از بیخودی ز نام و نشان در گذشته ایم

تا در هوای کوی تو پرواز کرده ایم

چون نسر طائر از طیران در گذشته ایم

بر هر زمین که بی تو زمانی نشسته ایم

صد باره از زمین و زمان در گذشته ایم

خواجو اگر چنانک جهانیست از علو

زو درگذر که ما ز جهان در گذشته ایم

شمارهٔ ۲۰۳

ایدل ار خواهی بدولتخانه ی جانت برم

ور حدیث جان نگوئی پیش جانانت برم

شمسه ی ایوان عقلی ماه برج عشق باش

تا بپیروزی برین پیروزه ایوانت برم

گر چنان دانی که از راه خطا بگذشته ی ئی

پای در نه تا بخلوتخانه ی خانت برم

گوهر شهوار خواهی بر لب بحر آرمت

دامن گل بایدت سوی گلستانت برم

هیچ در دستت نه وز دربان نمیاری گذشت

بگذر از سر تا بشادروان سلطانت برم

از کف دیو طبیعت باز گیر انگشتری

تا بگیرم دست و بر تخت سلیمانت برم

نفس کافر کیش را گر بنده ی فرمان کنی

هرچه فرمائی شوم تسلیم و فرمانت برم

در گذر زین ارقم نه سر که گر دل خواهدت

دست گیرم بر سر گنجینه ی جانت برم

گر شوی با من چو آه صبحگاهی همنفس

از دل پر مهر بر ایوان کیوانت برم

چون درین راه از در بتخانه می یابی گشاد

مست و لا یعقل درآ تا پیش رهبانت برم

ور جدا گردی ز خواجو با بهشتی پیکران

از پی نزهت بصحن باغ رضوانت برم

شمارهٔ ۲۰۴

ما قدح کشتی و دل را همچو دریا کرده ایم

چون صدف دامن پر از لؤلؤی لالا کرده ایم

خرقه ی صوفی بخون چشم ساغر شسته ایم

دین و دنیا در سر جام مصفّا کرده ایم

عیب نبود گر ترنج از دست نشناسیم از آن

کز سر دیوانگی عیب زلیخا کرده ایم

تا سواد خط مشکین تو بر مه دیده ایم

سرّ سودای ترا نقش سویدا کرده ایم

وصف گلزار جمالت در گلستان خوانده ایم

بلبل شوریده را سرمست و شیدا کرده ایم

راستی را تا ببالای تو مائل گشته ایم

خانه ی دل را چو گردون زیر و بالا کرده ایم

هر شبی از مهر رخسار تو تا هنگام صبح

دیده ی اختر فشانرا در ثریا کرده ایم

با شکنج زلف مشک آسای عنبر سای تو

هیچ بوئی می بری کامشب چو سودا کرده ایم

اشک خواجو دامن دریا ازان گیرد که ما

از وطن با چشم گریان رو بدریا کرده ایم

شمارهٔ ۲۰۵

ای تنم کرده ز غم موئی و در مو زده خم

وی دلم یک سر مو و ز سر موئی شده کم

گر دلم باک ندارد ز غم عشق چه باک

ور غمم دست ندارد ز دل خسته چه غم

هم دل گرم کرم نیست درین ره همدل

هم دم مرد گرم نیست درین غم همدم

پیش چشمم ز حیا آب شود چشمه ی نیل

وانگه از نیل سرشکم برود آب بقم

ای بصد وجه رخ خوب تو وجهی ز بهشت

وی بصد باب سر کوی تو بابی زارم

چون کنم وصف جمالت که دورویست ورق

چون دهم شرح غمت چون دو زبانست قلم

من بغوغای رقیب از سر کویت نروم

زانک بی خون حرامی نبود وصل حرم

از تو چون صبر کنم زانک نگردد ممکن

صبر درویش ز الطاف خداوند کرم

خیز خواجو که چو پرگار بسر باید گشت

هر که در دایره ی عشق نهادست قدم

شمارهٔ ۲۰۶

آن ماه پری رخ را در خانه نمی بینم

وین طرفه که بی رویش کاشانه نمی بینم

بینم دو جهان یکموی از حلقه ی گیسویش

وز گیسوی او موئی در شانه نمی بینم

گنجیست که جز جانش ویرانه نمی یابم

شمعیست که جز عقلش پروانه نمی بینم

از خویش ز بیخویشی بیگانه شدم لیکن

جز خویش در آن حضرت بیگانه نمی بینم

هر چند که جانانه در دیده ی باز آید

تا دیده نمی دوزم جانانه نمی بینم

چون دانه ببیند مرغ از دام شود غافل

من در ره او دامی جز دانه نمی بینم

چندانک بسر گردم چون اشک درین دریا

جز اشک درین دریا دُردانه نمی بینم

اینست که مجنونرا دیوانه نهد عاقل

ورنی من مجنونش دیوانه نمی بینم

تخفیف کن از دورم ساقی دو سه پیمانه

کز غایت سرمستی پیمانه نمی بینم

بفروش بمی خواجو خود را که درین معنی

جز پی مغان کس را فرزانه نمی بینم

شمارهٔ ۲۰۷

مدام آن نرگس سرمست را در خواب می بینم

عجب مستیست کش پیوسته در محراب می بینم

اگر خط سیه کارش غباری دارد از عنبر

چرا آن زلف عنبر بیز را در تاب می بینم

اگرچه واضع خطست ابن مقله ی چشمم

ولیکن پیش یاقوتت ز شرمش آب می بینم

دلم همچون کبوتر در هوا پرواز می گردد

چو تاب و پیچ آن گیسوی چون مضراب می بینم

نسیم خلد یا بوی وصال یار می یابم

بهشت عدن یا منزلگه احباب می بینم

مرا گویند کز عنّاب خون ساکن شود لیکن

من این سیلاب خون زان لعل چون عنّاب می بینم

برین در پای بر جا باش اگر دستت دهد خواجو

که من کلی فتح خویش در این باب می بینم

شمارهٔ ۲۰۸

گلی به رنگ تو در بوستان نمی‌بینم

به اعتدال تو سروی روان نمی‌بینم

ستاره‌ای که ز برج شرف شود طالع

چو مهر روی تو بر آسمان نمی‌بینم

ز چشم مست تو دل بر نمی‌توانم داشت

که هیچ خسته چنان ناتوان نمی‌بینم

به راستان که غباری چو شخص خاکی خویش

ز رهگذار تو بر آستان نمی‌بینم

ز عشق روی تو سر در جهان نهم روزی

ولی ز عشق رخت در جهان نمی‌بینم

به قاصدی سوی جانان روان کنم جان را

که پیک حضرت او جز روان نمی‌بینم

شبم به طلعت او روز می‌شود ورنی

در آفتاب فروغی چنان نمی‌بینم

مگر میان ضعیفش تن نحیف من است

که هیچ هستی از او در میان نمی‌بینم

ز بحر عشق اگرت دست می‌دهد خواجو

کنار گیر که آن را کران نمی‌بینم

شمارهٔ ۲۰۹

نشان دل بی نشان از که جویم

حدیث تن ناتوان با که گویم

گر از کوی او روی رفتن ندارم

مگیرید عیبم که در بند اویم

برویم فرو می چکد اشک خونین

ز خون جگر تا چه آید برویم

رخ از زانک شستم بخوناب دیده

غبار سر کویت از رخ نشویم

وفای تو ورزم بهر جا که باشم

دعای تو گویم بهر جا که پویم

خیال تو بینم اگر غنچه چینم

نسیم تو یابم اگر لاله بویم

چه نالم چو از ناله دل شد چو نالم

چه مویم چو از مویه شد تن چو مویم

چو رنجم تو دادی شفا از چه خواهم

چو درد از تو دارم دوا از که جویم

اگر کوزه خالی شد از باده حالی

بده ساقیا کاسه ئی از سبویم

چو ساغر بگرید ببین های هایم

چو مطرب بنالد ببین های و هویم

بچوگان مزن بیش از ینم چو خواجو

که سرگشته و خسته مانند گویم

شمارهٔ ۲۱۰

صبحدم دل را مقیم خلوت جان یافتم

از نسیم صبح بوی زلف جانان یافتم

چون بمهمانخانه ی قدسم سماع انس بود

آسمان را سبزه ئی بر گوشه ی خوان یافتم

باغ جنت را که طوبی زو گیاهی بیش نیست

شاخ برگی بر کنار طاق ایوان یافتم

عقل کافی را که لوح کاف و نون محفوظ اوست

در مقام بیخودی طفل دبستان یافتم

خضر خضراپوش علوی چون دلیل آمد مرا

خویشتن را بر کنار آب حیوان یافتم

طائر جان کو تذور بوستان کبریاست

در ریاض وحدتش مرغ خوش الحان یافتم

چون درین مقصوره ی پیروزه گشتم معتکف

قطب را در کنج خلوت سُبحه گردان یافتم

در بیابانی کزو وادی ایمن منزلیست

روح را هارون راه پور عمران یافتم

بسکه خواندم لا تَذر بر خویش و گشتم نوحه گر

خویشتن را نوح و آب دیده طوفان یافتم

گر بگویم روشنت دانم که تکفیرم کنی

کاندرین ره کافری را عین ایمان یافتم

چشم خواجو را که در بحرین بودی جوهری

در فروش رسته ی بازار عمان یافتم

شمارهٔ ۲۱۱

اشکست که می گردد در کوی تو همرازم

و آهست که می آید در عشق تو دمسازم

سر حلقه ی رندان کرد آن طره طرارم

دُرد یکش مستان کرد آن غمزه ی غمّازم

گر صبر کند باری مشکل نشود کارم

ور دیده بدوزد لب بیرون نفتد رازم

جامی بده ای ساقی تا چهره بر افروزم

راهی بزن ای مطرب تا خرقه دراندازم

در چنگ تو همچون نی می نالم و می زارم

بر بوی تو همچون عود می سوزم و می سازم

این ضربت بی قانون تا چند زنی بر من

یک روز چو چنگ آخر در برکش و بنوازم

هر دم که روان گردی جان در رهت افشانم

وان لحظه که بازآئی سر در قدمت بازم

چون با تو نپردازم آتشکده دل را

کز آتش سودایت با خویش نپردازم

در صومعه چون خواجو تا چند فرود آیم

باشد که بود روزی در میکده پروازم

شمارهٔ ۲۱۲

ما زرخ کار خویش پرده برانداختیم

با رخ دلدار خویش نرد نظر باختیم

مشعله ی بیخودی از جگر افروختیم

واتش دیوانگی در خرد انداختیم

بر در ایوان دل کوس فنا کوفتیم

بر سر میدان جان رخش بقا تاختیم

گر سپر انداختیم چون قمر از تاب مهر

تیغ زبان بین چو صبح کز سر صدق آختیم

شمع دل افروختیم عود روان سوختیم

گنج غم اندوختیم با غم دل ساختیم

سر چو ملک بر زدیم از حرم سرمدی

تا علم مرشدی بر فلک افروختیم

چون دم دیوانگی از دل خواجو زدیم

مست می عشق را مرتبه بشناختیم

شمارهٔ ۲۱۳

ز لعلم ساغری در ده که چون چشم تو سرمستم

و گر گویم که چون زلفت پریشان نیستم هستم

کنون کز پای می افتم ز مدهوشی و سرمستی

بجز ساغر گجا گیرد کسی از همدمان دستم

اگر مستان مجلس را رعایت می کنی ساقی

ازین پس باده ی صافی بصوفی ده که من مستم

منه پیمانه را از دست اگر با می سری داری

که من یکباره پیمانرا گرفتم جام و بشکستم

مریز آب رخم چون من بمی آب ورع بردم

ز من مگسل که از مستی ز خود پیوند بگسستم

اگر من دلق از رق را بمی شستم عجب نبود

که دست از دینی و عقبی بخوناب قدح شستم

چه فرمائی که از هستی طمع بر کن که برکندم

چرا گوئی که تا هستی بغم بنشین که بنشستم

اسیر خویشتن بودم که صید کس نمی گشتم

چو در قید تو افتادم ز بند خویشتن رستم

مبر آبم اگر گشتم چو ماهی صید این دریا

که صد چون من بدام آرد کسی کو می کشد شستم

خیال ابرویت پیوسته در گوش دلم گوید

کزان چون ماه نو گشتم که در خورشید پیوستم

چو باد از پیش من مگذر و گر جان خواهی از خواجو

اشارت کن که هم در دم بدست باد بفرستم

شمارهٔ ۲۱۴

گرچه من آب رخ از خاک درت یافته ام

گرد خاطر همه از رهگذرت یافته ام

چون توانم که دل از مهر رخت برگیرم

زانک چون صبح بآه سحرت یافته ام

بنشین یکدم و بر آتش تیزم منشان

که بدود دل و سوز جگرت یافته ام

در شب تیره بسی نوبت مهرت زده ام

تا سحرگه رخ همچون قمرت یافته ام

خسرو از شکر شیرین بهمه عمر نیافت

آن حلاوت که ز شور شکرت یافته ام

بچه مانند کنم نقش دلارای ترا

زانک هر لحظه برنگی دگرت یافته ام

گرچه رفتی و نظر باز گرفتی از من

هرچه من یافته ام از نظرت یافته ام

ای دل خسته چه حالست که از درد فراق

هر دم از بار دگر خسته ترت یافته ام

تا خبر یافته ئی زان بت مهوش خواجو

خبرت هست که من بیخبرت یافته ام

شمارهٔ ۲۱۵

خیز تا باده در پیاله کنیم

گل روی قدح چو لاله کنیم

بی می جانفزای و نغمه چنگ

تا بکی خون خوریم و ناله کنیم

هر دم از دیده ی قدح پیمای

باده ی لعل در پیاله کنیم

شاد خوران چو مجلس آرایند

دفع غم را بمی حواله کنیم

با گل و لاله همچو بلبل مست

وصف آن عنبرین کلاله کنیم

وز شگرفان چارده ساله

دعوی عمر شصت ساله کنیم

چون بخوان وصال دست بریم

دو جهان را بیک نواله کنیم

وز بخار شراب آتش فام

ورق چهره پر ز ژاله کنیم

همچو خواجو بنام میخواران

مرغ دل را بخون قباله کنیم

شمارهٔ ۲۱۶

حکایت رخت از آفتاب می شنوم

حدیث لعل لبت از شراب می شنوم

ز آب چشمه هر آن ماجرا که می رانم

ز چشم خویش یکایک جواب می شنوم

کسی که نسخه ی خط تو می کند تحریر

ز خامه اش نفس مشک ناب می شنوم

شبی که نرگس میگون بخواب می بینم

ز چشم مست تو تعبیر خواب می شنوم

ز حسرت گل رویت چو اشک می ریزم

ز آب دیده نسیم گلاب می شنوم

چنان بچشمه ی نوشت تعطشی دارم

که مست می شوم ار نام آب می شنوم

فروغ خاطر خویش از شراب می یابم

نوای نغمه ی دعد از رباب می شنوم

حدیث ذره اگر روشنت نمی گردد

ز من بپرس که از آفتاب می شنوم

گهی کز آتش دل آه میزند خواجو

در آن نفس همه بوی کباب می شنوم

شمارهٔ ۲۱۷

مدتی شد که درین شهر گرفتار توایم

پای بند گره طره طرار توایم

کار ما را مکن آشفته و مفکن در پای

که پریشان سر زلف سیه کار توایم

طرب افزای مقیمان درت زاری ماست

زانک ما مطرب بازاری بازار توایم

گر کنی قصد دل خسته ی یاران سهلست

ترک یاری مکن ای یار که ما یار توایم

تو بغم خوردن ما شادی و از دشمن دوست

هیچکس را غم نیست که غمخوار توایم

آخر ای گلبن نورسته بستان جمال

پرده بگشای که ما بلبل گلزار توایم

تا ابد دست طلب باز نداریم از تو

زانک از عهد ازل باز طلبکار توایم

بده ای لعبت ساقی قدحی باده که ما

مست آن نرگس مخمور دلازار توایم

آب بر آتش خواجو زن و ما را مگذار

بر سر خاک بخواری که هوادار توایم

شمارهٔ ۲۱۸

گر نگویم دوستی از دوستانت بوده ام

سالها آخر نه مرغ بوستانت بوده ام

گرچه فارغ بوده ام چون نسر طایر ز آشیان

تا نپنداری که دور از آشیانت بوده ام

هر کجا محمل بعزم ره برون آورده ئی

چون جرس دستانسرای کاروانت بوده ام

گر تو پاس خاطرم داری وگرنه حاکمی

زان تصور کن که هر شب پاسبانت بوده ام

گرچه از رویت چو گیسو بر کنار افتاده ام

چون کمر پیوسته در بند میانت بوده ام

کشته ی تیغ جهان افروز مهرت گشته ام

تشنه ی آب جگر تاب سنانت بوده ام

از گذار من چرا بر خاطرت باشد غبار

کز هواداری غبار آستانت بوده ام

گر شکر خائی کنم بر یاد لعلت دور نیست

ز انک عمری طوطی شکر ستانت بوده ام

همچو خواجو ای بسا شبها که شوریدگی

دسته بند سنبل عنبر فشانت بوده ام

شمارهٔ ۲۱۹

ما دلی ایثار او کردیم و جانی یافتیم

گوهری در پایش افکندیم و کانی یافتیم

چون نظر کردیم در بستان بیاد قامتش

راستی را از سهی سروی روانی یافتیم

با خیال عارض گلرنگ و قد سرکشش

بر سر هر شاخ عرعر گلستانی یافتیم

گرچه چون عنقا بقاف عشق کردیم آشیان

مرغ دلرا هر نفس در آشیانی یافتیم

ترک عالم گیر و عالمگیر شو زیرا که ما

هر زمانی خویشتن را در مکانی یافتیم

در جهان بی نشانی تا نیاوردیم روی

ظن مبر کز آن بت مه رونشانی یافتیم

سالها کردیم قطع وادی عشقش ولیک

تا نپنداری که این ره را کرانی یافتیم

مانه از چشم گران خواب تو بیماریم و بس

زانک در هر گوشه از وی ناتوانی یافتیم

در گلستان غم عشق تو از خوناب چشم

هر گیاهی را که دیدیم ارغوانی یافتیم

چون بیاد تیغ مژگان تو بگشودیم چشم

هر سر مو بر تن خواجو سنانی یافتیم

شمارهٔ ۲۲۰

آنک لعلش عین آب زندگانی یافتیم

در رهش مردن حیات جاودانی یافتیم

راستی را پیش آن قد سهی سرو روان

نارون را در مقام ناروانی یافتیم

کار ما بی آتش دل در نگیرد زانک ما

زندگی مانند شمع از جان فشانی یافتیم

گرچه رنگ عاشقان از غم شود چون زعفران

ما همه شادی ز رنگ زعفرانی یافتیم

خسروان گر سروری در پادشاهی می کنند

ما سریر خسروی در پاسبانی یافتیم

اهل معنی از چه رو انکار صورت کرده اند

زانک صورت را همه گنج معانی یافتیم

ما اگر پیرانه سر در بندگی افتاده ایم

همچون سرو آزادگی در نوجوانی یافتیم

جامه ی صوفی بگیر و جام صافی ده که ما

دوستکامی را ز جام دوستکانی یافتیم

رفتن دیر مغان خواجو بهنگام صبح

از غوانی و شراب ارغوان یافتیم

شمارهٔ ۲۲۱

بیا که هندوی گیسوی دلستان تو باشم

قتیل غمزه ی خوانخوار ناتوان تو باشم

گرم قبول کنی بنده ی کمین تو گردم

ورم به تیر زنی ناظر کمان تو باشم

کنم بقاف هوای تو آشیانه چو عنقا

بدان امید که مرغی ز آشیان تو باشم

دلم چو غنچه بخندد چو سر ز خاک برآرم

ببوی آنکه گیاهی ز بوستان تو باشم

ز خوابگاه عدم چون بحشر باز نشینم

براستان که همان خاک آستان تو باشم

اگر بآب حیاتم هزار بار برآرند

هنوز سوخته آتش سنان تو باشم

تو شمع جمعی و خواهم که پیش روی تو میرم

تو پادشاهی و آیم که پاسبان تو باشم

مرا بهرزه در آئی مران که در شب رحلت

درای راه نوردان کاروان تو باشم

چون از میان تو یکموی در کنار نبینم

چو موی گردم از آنرو که چون میان تو باشم

اگر هزار شکایت بود ز دور زمانم

چگونه شکر نگویم که در زمان تو باشم

غلام خویشتنم خوان بحکم آنک چو خواجو

بخاک راه نیرزم اگر نه زان تو باشم

شمارهٔ ۲۲۲

ای لاله برگ خوش نظرت گلستان چشم

یاقوت آبدار تو قوت روان چشم

خیل خیال خال تو بیند بعینه

در هر طرف که روی کند دیدبان چشم

دور از توام ز دیده نماند نشان ولیک

بر خاک درگه تو بماند نشان چشم

یکدم بیاد آن لب و دندان دُر نثار

خالی نشد ز گوهر و لعلم دکان چشم

روز سپید اگر نه بروی تو دیده ام

یا رب سیاه باد مرا خان و مان چشم

ای بس که ما بسوزن مژگان کشیده ایم

زنجیره های جعد تو بر پرنیان چشم

چون می روی کجا نشود ملک دل خراب

ما را که رود می رود از ناودان چشم

پستان سیمگون تو با اشک لعل ما

آن نار سینه آمد و این ناردان چشم

خواجو نگر که رسته ی پروین ز تاب مهر

هر صبح بیتو چون گلسد ز آسمان چشم

شمارهٔ ۲۲۳

بگذائی بسر کوی شما آمده ایم

دردمندیم و بامید دوا آمده ایم

نظر مهر ز ما باز مگیرید چو صبح

که درین ره ز سر صدق و صفا آمده ایم

دیگران گر ز برای زر و سیم آمده اند

ما برین در بتمنای شما آمده ایم

گر برانید چو بلبل ز گلستان ما را

از چه نالیم چو بی برگ و نوا آمده ایم

آفتابیم که از آتش دل در تابیم

یا هلالیم که انگشت نما آمده ایم

بقفا بر نتوان گشتن از آن جان جهان

کز عدم پی بپی او را ز قفا آمده ایم

گر چو مشک ختنی از خط حکمش یا موی

سر بتابیم ز مادر بخطا آمده ایم

نفس را بر سر میدان ریاضت کشتیم

چون درین معرکه از بهر غزا آمده ایم

غرض آنستکه در کیش تو قربان گردیم

ورنه در پیش خدنگ تو چرا آمده ایم

دل سودا زده در خاک رهت می جوئیم

همچو گیسوی تو زانروی دو تا آمده ایم

ایکه خواجو بهوای تو درین خاک افتاد

نظری کن که نه از باد هوا آمده ایم

شمارهٔ ۲۲۴

خیز تا برگ صبوحی بچمن ساز کنیم

دیده ی مرغ صراحی بقدح باز کنیم

زاهدانرا بخروشیدن چنگ سحری

از صوامع بدر میکده آواز کنیم

باده از جام لب لعبت ساقی طلبیم

مستی از چشم خوش شاهد طنّاز کنیم

بلبلان چون سخن از شاخ صنوبر گویند

ما حدیث قد آن سرو سرافراز کنیم

چنگ در حلقه ی آن طره طرار زنیم

چشم در عشوه ی آن غمزه ی غماز کنیم

وقت آنست که در پای سهی سرو چمن

برفشانیم سر دست و سرانداز کنیم

کعبه ی روی دلارای پریرویان را

قبله ی مردمک چشم نظر باز کنیم

از لب روی فزا راح مروّج نوشیم

همچو عیسی پس از آن دعوی اعجاز کنیم

سایه ی شهپر سیمرغ چو بر ما افتاد

گرچه کبکیم چه اندیشه ی شهباز کنیم

در قفس چند توان بود بیا تا چو همای

پر بر آریم و برین پنجره پرواز کنیم

چون نواساز چمن نغمه سرا شد خواجو

خیز تا برگ صبوحی بچمن ساز کنیم

شمارهٔ ۲۲۵

نسیم زلف تو از نوبهار می شنوم

نشان روی تو از لاله زار می شنوم

ز چین زلف تو تاری مگر بدست صباست

کزو شمامه مشک تتار می شنوم

بهر دیار که دور از تو می کنم منزل

ندای عشق تو از آن دیار می شنوم

لطیفه ئی که خضر نقل کرد از آب حیات

از آن دو لعل لب آبدار می شنوم

حدیث این دل شوریده بین که موی بموی

از آن دو هندوی آشفته کار می شنوم

گلی بدست نمی آیدم برنگ نگار

ولی ز غالیه بوی نگار می شنوم

هنوز دعای منصور همچنان باقیست

چرا که لاف اناالحق ز دار می شنوم

اثر نماند ز فرهاد کوهکن لیکن

صدای ناله اش از کوهسار می شنوم

سرشک دیده ی خواجو که آب دجله ببرد

حکایتش ز لب جویبار می شنوم

شمارهٔ ۲۲۶

حَنّ فی روض الهوی قلبی کما ناح الحِمام

قُم بتغرید الحَمایم و اسقِنی کاس المُدام

خون دل تا چند نوشم باده ی نوشین بیار

تا بشویم جامه ی جانرا بآب چشم جام

باحَ دمعی فی الفیافی و استشبت لوعتی

خیز و آبی بر دل پر آتشم ریز ای غلام

از فروع شمع رخسارم منور کن روان

وز نسیم گلشن وصلم معطر کن مشام

فی ضُلوعی تو قدالنّیران من شّجرِ النوی

فی عیونی تو جد الطّوفان من ماء الغَرام

چون برون از باده ی یا قوت فامم قوت نیست

قوت جانم ده ز جام باده ی یاقوت فام

صبحدم دلرا براح روح پرور زنده دار

کان زمان از عالم جان می رسد دلرا پیام

هان فی فرط الاسی مُذنبت فی قلبی الاسی

غاب فی طول العِنا اِذغیب عن عینی المنام

چون شما را هست دلبر در برو دل برقرار

لا تلوموا فی التصابی قلب صَلبِ مُستهام

گفتم از لعل لب جانان بر آرم کام جان

ضاع فی روم المنی عمری و ما مکث المرام

هر که گردد همچو خواجو کشته ی شمشیر عشق

روضه ی فردوس رضوانش فرستد و السلام

شمارهٔ ۲۲۷

کیست که گوید ببارگاه سلاطین

حال گدایان دلشسکته ی مسکین

سوخته ئی کو که خون ز دیده ببارد

از سر سوزم چو شمع بر سر بالین

در گذر ای باغبان که بلبل سرمست

باز نیاید بغلغل تو ز نسرین

کی برود گر هزار سال برآید

از سر فرهاد شور شکر شیرین

عاشق صادق کسی بود که نخواهد

ملک کسری بجای مهر نگارین

شمسه ی چین نیست در تصور راورنگ

جز رخ گلچهر ماهروی خور آئین

مرغ دل از زلف دلبران نبرد جان

کبک نیابد امان ز چنگل شاهین

منکر خواجو مشو که اهل نظر را

روی بتان قبله است و کیش مغان دین

شمارهٔ ۲۲۸

تحیتی چو هوای ریاض خلد برین

تحیتی چو رخ دلگشای حور العین

تحیتی چو شمیم شمامه ی سنبل

تحیتی چو نسیم روایح نسرین

تحیتی چو تف آه عاشقان دلسوز

تحیتی چو دم صبح صادقان مشکین

تحیتی گهر آگین چو دیده ی فرهاد

تحیتی شکر افشان چو پسته ی شیرین

تحیتی همه زاری چو نامه ی ویسه

تحیتی همه یاری چو پاسخ رامین

تحیتی چو فروغ جمال شمع چگل

تحیتی چو خط مشک رنگ لعبت چین

تحیتی که بود حرز بازوی افلاک

تحیتی که بود ورد جان روح امین

تحیتی که کند نفس قدسیش تقریر

تحیتی که ازو کام جان شود شیرین

تحیتی که شود زخم سینه را مرهم

تحیتی که دهد درد خسته را تسکین

کدام پیک همایون رساند از خواجو

بحضرتی که بنضرت بود بهشت برین

شمارهٔ ۲۲۹

تا چند دم از گل زنی ای باد بهاران

گل را چه محل پیش رخ لاله عذاران

هر یار که دور از رخ یاران بدهد جان

از دل نرود تا ابدش حسرت یاران

منعم مکن از صحبت احباب که بلبل

تا جان بودش باز نیاید ز بهاران

گر صید بتان شد دل من عیب مگیرید

آهو چه کند در نظر شیر شکاران

در بحر غم از سیل سرشکم نبود غم

کانرا که بود خرقه چه اندیشه ز باران

تا تاج سر از نعل سم رخش تو سازیم

یک راه عنان رنجه کن ای شاه سواران

گر نقش نگارین تو بینند ز حیرت

از دست بیفتد قلم نقش نگاران

از لعل تو دل بر نکنم زانک بمستی

جز باده نباشد طلب باده گساران

خواجو چکنی ناله که پیش گل صد برگ

باشد بسحر باد هوا بانگ هزاران

شمارهٔ ۲۳۰

ای باد سحرگاهی زینجا گذری کن

وز بهر من دلشده عزم سفری کن

چون بلبل سودازده راه چمنی گیر

چون طوطی شوریده هوای شکری کن

فرهاد صفت روی به صحرا نه و چون سیل

از کوه بر آور سر و یاد کمری کن

چون کار تو در هر طرفی مشک فروشیست

با قافله چین به خراسان گذری کن

شب در شکن سنبل یارم به سر آور

وانگه چو ببینی مه رویش سحری کن

برکش علم از پای سهی سرو روانش

وز دور در آن منظر زیبا نظری کن

احوال دل ریش گدا پیش شهی گوی

تقریر شب تیره ی ما با قمری کن

هر چند که دانم که مرا روی بهی نیست

لطفی بکن و کار مرا به بتری کن

گر دست دهد آن مه بی مهر و وفا را

از حال دل خسته ی خواجو خبری کن

شمارهٔ ۲۳۱

خوشا صبح و صبوحی با هُمالان

نظر بر طلعت فرخنده فالان

خداوندا بده صبری جمیلم

که می نشکیبم از صاحب جمالان

خیالست این گه برگردم ز خوبان

چو درویش از در دریا نوالان

دلم چون گیسوی او بر کمر دید

چو وحشی شد شکار کوه مالان

گهی کز کازرون رحلت گزینم

بنالد از فغانم کوه نالان

غریبان را چرا باید که بینند

بچشم منقصت صاحب کمالان

خطا باشد که چشم ترکتازت

دل مردم کند یکباره تالان

مگر زلف تو زان آشفته حالست

که در تابند ازو آشفته حالان

چنان مرغ دلم در قیدت افتاد

که کبکان دری در چنگ دالان

عقاب تیز پرکی باز گردد

بهر بازی ز صید خسته بالان

غزل خواجو بگوید بر غزاله

مگر بر آهوی چشم غزالان

شمارهٔ ۲۳۲

دوش چون از لعل میگون تو می گفتم سخن

همچو جام از باده ی لعلم لباب شد دهن

مرده در خاک لحد دیگر ز سر گیرد حیات

گر بآب دیده ی ساغر بشویندش کفن

با جوانان پیر ماهر نیمه شب مست و خراب

خویشتن را در خرابات افکند بی خویشتن

تشنگانرا ساقی میخانه گو آبی بده

رهروانرا مطرب عشّاق گو راهی بزن

گر نیارامم دمی بی همدمی نبود غریب

زانک با تن ها بغربت به که تنها در وطن

ایکه دور افتاده ئی از راه و با ما همرهی

ره بمنزل کی بری تا نگذری از ما و من

بلبل از بوی سمن سرمست و مدهوش اوفتد

ما ز گلبوئی که رنگ و روی او دارد سمن

باغبان چون آبروی گل نداند کز کجاست

باد پندارد خروش ناله ی مرغ چمن

در حقیقت پیر کنعان چون ز یوسف دور نیست

ای عزیزان کی حجاب راه گردد پیرهن

جان و جانانرا با هم هست قرب معنوی

اعتبار بعد صوری کی توان کردن ز تن

گرچه خواجو منطق مرغان نکو داند ولیک

از سلیمان مرغ جانش باز می راند سخن

شمارهٔ ۲۳۳

امشب ای یار قصد خواب مکن

مرو و کار ما خراب مکن

شب درازست و عمر ما کوتاه

قصه کوته کن و شتاب مکن

چشم مست تو گرچه در خوابست

تو قدح نوش و عزم خواب مکن

شب قدرست قدر شب دریاب

وز می و مجلس اجتناب مکن

سخن جام گوی و باده ی ناب

صفت ابر و آفتاب مکن

وگرت شیخ و شاب طعنه زنند

التفاتی بشیخ و شاب مکن

روز را چون ز شب نقاب کنند

ترک خورشید مه نقاب مکن

آبروی قدح بباد مده

پشت بر آتش مذاب مکن

لعل میگون آبدار بنوش

جام می را ز خجلت آب مکن

چون مرا از شراب نیست گریز

منعم از ساغر شراب مکن

از برای معاشران خواجو

جز دل خونچکان کباب مکن

شمارهٔ ۲۳۴

خیز و در بحر عدم غوطه خور و ما را بین

چشم موج افکن ما بنگر و دریا را بین

اگر از عالم معنی خبری یافته ئی

بر گشا دیده و آن صورت زیبا را بین

چه زنی تیغ ملامت من جان افشانرا

عیب وامق مکن و طالعت عذرا را بین

حلقه ی زلف چو زنجیر پریرویان گیر

زیر هر موی دلی واله و شیدا را بین

باغبان گر ز فغان منع کند بلبل را

گو نظر باز کن و لاله حمرا را بین

ای سراپرده بدستان زده بر ملک فنا

علم از قاف بقا برکش و عنقا را بین

گر بدل قائل آن سرو سهی بالائی

سر بر آر از فلک و عالم بالا را بین

چون درین دیر مصوّر شده ئی نقش پرست

شکل رُهبان چکنی نقش مسیحا را بین

دفتر شعر چه بینی دل خواجو بنگر

سخن سحر چه گوئی ید بیضا را بین

شمارهٔ ۲۳۵

چه خوشست باده خوردن بصبوح در گلستان

که خبر دهد ز جنت دم صبح و باد بُستان

چو دل قدح بخندد ز شراب ناردانی

دل خسته چون شکیبد ز بتان نارپستان

بسحر که جان فزاید لب یار و جام باده

بنشین و کام جانرا ز لب پیاله بستان

چو نمی توان رسیدن بخدا ز خود پرستی

بخدا که در ده از می قدحی بمی پرستان

برو ای فقیه و پندم مده این زمان که مستم

تو که چشم او ندیدی چه دهی صداع مستان

که ز دست او تواند بورع خلاص جستن

که بعشوه چشم مستش بکند هزاردستان

چو سخن نگفت گفتم که چنین که هست پیدا

ز دهان او نصیبی نرسد بتنگدستان

تو جوانی و نترسی ز خدنگ آه پیران

که چو باد برشکافد سپه هزاردستان

بچمن خرام خواجو دم صبح و ناله میکن

که ببوسبان خوش آید نفس هزاردستان

شمارهٔ ۲۳۶

ترا که گفت که قصد دل شکسته ی ما کن

چو زلف سر زده ما را فروگذار و رها کن

نه عهد کردی و گفتی که با تو کینه نورزم

بترک کینه کن اکنون و عهد خویش وفا کن

بهر طریق که دانی مراد خاطر ما جوی

بهر صفت که تو دانی تدارک دل ما کن

ز ما جو هیچ نیاید خلاف شرط محبت

مرو بخشم وره صلح گیر و ترک جفا کن

وگر چنانک دلت می کشد به باده ی صافی

بگیر خرقه ی صوفی و می بیار و صفا کن

ز بهر خاطرم ای هدهد آنزمان که توانی

بعزم گلشن بلقیس روی سوی سبا کن

چو ره بمنزل قربت نمی برند گدایان

بچمن بنده نوازی نظر بحال گدا کن

چه زخمها که ندارم ز تیغ هجر تو بر دل

بیا و زخم مرا مرهمی بساز و دوا کن

هر آن نماز که کردی بکنج صومعه خواجو

رضای دوست بدست آر ورنه جمله قضا کن

شمارهٔ ۲۳۷

نسیم صبح کز بویش مشام جان شود مشکین

مگر هر شب گذر دارد بر آن گیسوی مشک آگین

اگر در باغ بخرامد سهی سرو سمن بویم

خلایق را گمان افتد که فردوسست و حورالعین

چو آن جادوی بیمارش که خون خوردن بود کارش

ندیدم ناتوانی را کمان پیوسته بر بالین

مرا گر دلستان نبود هوای گلستان نبود

که بی ویس پری پیکر ز گل فارغ بود رامین

طبیبم صبر فرماید ولی کی سودمند آید

که چون فرهاد می میرم بتلخی از غم شیرین

چو آن خورشید تابانرا بوقت صبح یاد آرم

ز چشم اختر افشانم بیفتد رسته ی پروین

مگوی از بوستان یارا که دور از دوستان ما را

نه پروای چمن باشد نه برگ لاله و نسرین

چرا بر گردم از یاران که در دین وفاداران

خلاف دوستان کفرست و مهر دوستان از دین

کجا همچون تو درویشی بوصل شه رسد خواجو

که نتواند شدن هرگز مگس همبازی شاهین

شمارهٔ ۲۳۸

ای صبا احوال دل با آن صنم تقریر کن

حال این درویش با آن محتشم تقریر کن

ماجرای اشک گرمم یک بیک با او بگو

داستان آه سردم دمبدم تقریر کن

گر چو شمع آری حدیث سوز عشقم بر زبان

وصف سیلاب سرشک دیده هم تقریر کن

شرح سرگردانی مستسقیان بادیه

چون فرود آئی بر اطراف حرم تقریر کن

قصه تاریک روزان در دل شب غرضه دار

داستان مهرورزان صبحدم تقریر کن

گر غم بیچارگان داری و درد خستگان

آنچ بر جان منست از درد و غم تقریر کن

اضطراب و شور آن ماهی که دور افتد ز آب

گر هواداری نمائی پیش یم تقریر کن

وان گل باغ کرم گر یاد بی برگان کند

افتقار و عجزم از ره کرم تقریر کن

ضعف خواجو بین و با آن دلبر لاغر میان

هر چه دانی مو بموی از بیش و کم تقریر کن

شمارهٔ ۲۳۹

بمن رسید نوید وصال دلداران

چو کشته را دم عیسی و کشته را باران

چه نکهتست مگر بر گذار باد بهار

گشوده اند سر طبله های عطّاران

بحق صحبت و یاری که چون شوم در خاک

بود هنوز مرا میل صحبت یاران

چو رفت آب رخم در سر وفاداری

بهل که خاک شوم در ره وفاداران

ترا که بر سر سنجاب خفته ئی چه خبر

که شب چگونه بروز آورند بیداران

ز نرگس تو طبیبان اگر شوند آگاه

هزار بار بمیرند پیش بیماران

چنین که باده ی دوشین مرا ز خویش ببرد

مگر بدوش برندم ز کوی خمّاران

کسیکه مست بمیرد بقول مفتی عشق

برو درست نباشد نماز هشیاران

چگونه خواب برد ساکنان هودج را

ز غلغل جرس و ناله ی گرفتاران

مجال نیست که در شب کسی بر آرد سر

ز بسکه دست برآورده اند عیاران

دل ارچه روی سپردی بطره اش خواجو

کسی چگونه دهد نقد خود بطراران

شمارهٔ ۲۴۰

هر کس که برگرفت دل از جان چنانک من

گو سر بباز در ره جانان چنانک من

لؤلؤ چو نام لعل گهر بار او شنید

لالای او شد از بن دندان چنانک من

کو صادقی که صبح وصالش چو دست داد

غافل نگردد از شب هجران چنانک من

وان رند کو که بر در دُردیکشان درد

از دل برون کند غم درمان چنانک من

ای شمع تا بچند زنی آه سوزناک

یکدم بساز با دل بریان چنانک من

حاجی بعزم کعبه که احرام بسته ئی

در ده ساز جای مغیلان چنانک من

دل سوختست و غرقه ی خون جگر ز مهر

دور از رخ تو لاله ی نعمان چنانک من

مرغ چمن که برنگ و نوایش نمانده بود

دارد دگر هوای گلستان چنانک من

گر ذوق شکر تو سکندر بیافتی

سیر آمدی ز چشمه ی حیوان چنانک من

ابروت از آن کشید کمان بر قمر که او

پیوسته شد ملازم مستان چنانک من

دیوانه ئی که خاتم لعل لب تو یافت

آزاد شد ز ملک سلیمان چنانک من

هر کس که پای در ره عشقت نهاده است

آفتاده است بی سر و سامان چنانک من

ایوب اگر ز محنت کرمان بجان رسید

هرگز نخورده اند کرمان چنانک من

خواجو کسی که رخش بمیدان شوق راند

گو جان بباز بر سر میدان چنانک من

شمارهٔ ۲۴۱

سخن عشق نشاید بر هر کس گفتن

مهر را گرچه محالست بگل بنهفتن

مشکل آنست که احوال گدا با سلطان

نتوان گفتن و با غیر نباید گفتن

ای خوشا وقت گل و لاله بهنگام صبوح

در کشیدن مل گلگون و چوگل بشکفتن

شرط فرّاشی در دیر مغان دانی چیست

ره رندان خرابات بمژگان رفتن

هیچکس نیست که با چشم تو نتواند گفت

که چنین مست بمحراب نشاید خفتن

کیست کز هندوی زلف تو نجوید دل من

دزد را گرچه زدانش نبود آشفتن

کار خواجو بهوای لب دُر پاشش نیست

جز بالماس زبان گوهر معنی سفتن

شمارهٔ ۲۴۲

هر که شد با ساکنان عالم علوی قرین

گو بیا در عالم جان جان عالم را ببین

ایکه در کوی محبت دامن افشان می روی

آستین بر آسمان افشان و دامن بر زمین

چنگ در زنجیر گیسوی نگاری زن که هست

چین زلفش فارغ از تاب و خم ابرو ز چین

رخت هستی از سر مستی بنه بر آستان

دست مستی از سر هستی مکش در آستین

بگذار از اندوه و شادی و ز دو عالم غم مدار

یا چو شادی دلنشان شو یا چو اندوه دلنشین

می کشد ابروی ترکان بر شه خاور کمان

می کند زلف بتان بر قلب جانبازان کمین

می کشد ابروی ترکان بر شه خاور کمان

می کند زلف بتان بر قلب جانبازان کمین

کافرم گر دین پرستی در حقیقت کفر نیست

کانک مومن باشد ایمانش کجا باشد بدین

گر کشند از راه کینش ور کشند از راه مهر

مهربان از مهر فارغ باشد و ایمن ز کین

حور و جنت بهر دینداران بود خواجو ولیک

جنت ما کوی خمارست و شاهد حور عین

شمارهٔ ۲۴۳

بسی خون جگر دارد سر زلف تو در گردن

ولی با او چه شاید کرد جز خون جگر خوردن

قلم پوشیده می رانم که اسرارم نهان ماند

اگرچه آتش سوزان بنی نتوان نهان کردن

مزن بلبل دم از نسرین که در خلوتگه رامین

چو ویس دلستان باشد نشاید نام گل بردن

مگو از دنیی و عقبی اگر در راه عشق آئی

که مکروهست با اصنام رو در کعبه آوردن

ورع یکسو نهد صوفی چو بامستان در آمیزد

بحکم آنک ممکن نیست پیش آتش افسردن

مرا از زندگانی چیست روی دلبران دیدن

حیات جاودانی چیست پیش دوستان بودن

اگر لیلی طمع بودش که حسنش جاودان ماند

دل مجروح مجنون را نمی بایستش آزردن

هواداران بسی هستند خورشید درخشانرا

ولیکن ذره را زیبد طریق مهر پروردن

نگفتی بارها خواجو که سر در پایش اندازم

ادا کن گر سری داری که آن فرضیست بر گردن

شمارهٔ ۲۴۴

بوقت صبح ندانم چه شد که مرغ چمن

هزار ناله ی شبگیر برکشید چو من

مگر چو باد صبا مژده ی بهار آورد

بباد داد دل خسته در هوای سمن

در آن نفس که برآید نسیم گلشن شوق

رسد ببلبل یثرب دم اویس قرن

میان یوسف و یعقوب گر حجاب بود

معینست که نبود برون ز پیراهن

ز روی خوب تو دوری نمی توانم جست

اگر چنانک شوم فتنه هر بوجه حسن

ز خوابگاه عدم چون بحشر برخیزم

روایح غم عشق تو آیدم ز کفن

کند بگرد درت مرغ جان من پرواز

چنانک بلبل سرمست در هوای چمن

ز سوز سینه چو یک نکته بر زبان آرم

زند زبانه چو شمع آتش دلم ز دهن

چو نور روی تو پرتو بر آسمان فکند

چراغ خلوت روحانیون شود روشن

میان جان من و چین جعد مشکینت

تعلّقیست حقیقی بحکم حب وطن

حدیث زلف تو می گفت تیره شب خواجو

برآمد از نفس او نسیم مشک ختن

شمارهٔ ۲۴۵

وقت صبوح شد بشبستان شتاب کن

برگ صبوح ساز و قدح پر شراب کن

خورشید را ز برج صراحی طلوع ده

وانگه ز ماه نو طلب آفتاب کن

خاتون بکر مهوش آتش لباس را

از ابر آبگون زجاجی نقاب کن

آن آتش مذاب در آب فسرده ریز

و آن بسد گداخته در سیم ناب کن

لب را بلعل حل شده رنگ عقیق بخش

کف را بخون دیده ی ساغر خضاب کن

بهر صبوحیان سحر خیز شب نشین

از آتش جگر دل بریان کباب کن

شمع از جمال ماه پریچهر برفروز

قند از عقیق یار شکر لب در آب کن

ای رود پرده ساز که راه دلم زنی

بردار پرده از رخ و ساز رباب کن

خواجو ترا که گفت که در فصل نوبهار

از طرف باغ و باده ی ناب اجتناب کن

شمارهٔ ۲۴۶

ای چشم تو چشم بند مستان

روی تو چراغ بت پرستان

بادام تو نقل میگساران

عناب تو کام تنگدستان

مرجان تو پرده دار لؤلؤ

ریحان تو خادم گلستان

رخسار تو در شکنج گیسو

رخشنده چو شمع در شبستان

سرنامه ی حسن یا خطست این

عنوان جمال یا رخست آن

ای شمع مریز اشک خونین

گریه چه دهی بیاد مستان

صدر جامه دریده ام چو غنچه

بر زمزمه ی هزار دستان

سرخاب قدح تهمتنانرا

از پای درآورد بدستان

خواجو دهن قرابه بگشای

وز لعل پیاله کام بستان

شمارهٔ ۲۴۷

ای صبا حال جگر گوشه ی ما چیست بگو

در دل آن مه خورشید لقا چیست بگو

صبر چون در مرض خسته دلان نافع نیست

درد ما را بجز از صبر دوا چیست بگو

اگر از مصر بدین جانبت افتاد گذار

خبر یوسف گمگشته ی ما چیست بگو

هرگز از صدرنشینان سلاطین با تو

هیچکس گفت که احوال گدا چیست بگو

از برای دلم ای هدهد میمون آخر

عزم بلقیس چه و حال سبا چیست بگو

گر نه آنست کزو مشک ختا می خیزد

چین گیسوی تو ای ترک ختا چیست بگو

آخر ای ماه پریچهره اگر نیست هلال

آن خم ابروی انگشت نما چیست بگو

بجز از آنک برم مهر و وفای تو بخاک

بر من ای دلبر بی مهر و وفا چیست بگو

قصد خواجو چه نمائی و نترسی زخدا

جرم این خسته دل از بهر خدا چیست بگو

شمارهٔ ۲۴۸

که بر ز سرو روان تو خورد راست بگو

براستی که قدی زین صفت کراست بگو

بجنب چین سر زلف عنبر افشانت

اگر نه قصه ی مشک ختن خطاست بگو

فغان ز دیده که آب رخم برود بداد

ببین سرشک روانم وگر رواست بگو

زچشم ما بجز از خون دل چه می جوئی

وگر چنانک ترا قصد خون ماست بگو

کنون که دامن صحرا پر از گل سمنست

چو آن نگار سمن رخ گلی کجاست بگو

کجا چو زلف کژش هندوئی بدست آید

چو زلف هندوی او کژ نشین و راست بگو

چو آن صنوبر طوبی خرام من برخاست

چه فتنه بود که آن لحظه برنخاست بگو

اگر نه سجده برد پیش چشم جادویش

چرا چو قامت من ابرویش دوتاست بگو

کدام ابر شنیدی بگوهر افشانی

بسان دیده ی خواجو گرت حیاست بگو

شمارهٔ ۲۴۹

برو ای باد بدانسوی که من دانم و تو

خیمه زن بر سر آن کوی که من دانم و تو

بسرا پرده ی آن ماهت اگر راه بود

برفکن پرده از آنروی که من دانم و تو

تا ببینی دل شوریده ی خلقی دربند

بگشا تابی از آن موی که من دانم و تو

در بهاران که عروسان چمن جلوه کنند

بشنو از برگ گل آن بوی که من دانم و تو

در دم صبح بمرغان سحر خوان برسان

نکهت آن گل خود روی که من دانم و تو

حال آن سرو خرامان که زمن آزادست

با من خسته چنان گوی که من دانم و تو

ساقیا جامه ی جان من دردیکش را

بنم جام چنان شوی که من دانم و تو

چه توان کرد که بیرون زجفا کاری نیست

خوی آن دلبر بدخوی که من دانم و تو

آه اگر داد دل خسته ی خواجو ندهد

آن دلازار جفا جوی که من دانم و تو

شمارهٔ ۲۵۰

ای چراغ دیده ی جان روی تو

حلقه ی سودای دل گیسوی تو

صد شکن بر زنگبار انداخته

سنبل زنگی وش هندوی تو

مهره با هاروت بابل باخته

نرگس افسونگر جادوی تو

شیر گیران پلنگ پیلتن

صید روبه بازی آهوی تو

طره ات نعلم بر آتش تافتست

زان شدم شوریده دور از روی تو

شادی آن هندوی میمون که او

می تواند گشت همزانوی تو

از پریشان حالی و آشفتگی

درگمانم این منم یا موی تو

هر که را با می پرستان سرخوشست

خوش بود پیوسته چون ابروی تو

از سرشکم پای در گل می رود

ورنه بیرون رفتمی از کوی تو

آنک دل در بند یکتائیت بست

کی گشادی یابد از پهلوی تو

ز ابرویش خواجو به یک پی گوشه گیر

کان کمان بیشست از بازوی تو

شمارهٔ ۲۵۱

نفحه ی گلشن عشق از نفس ما بشنو

وز صبا نکهت آن زلف سمن سا بشنو

خبر درد فراق از دل یعقوب بپرس

شرح زیبائی یوسف ز زلیخا بشنو

همچنان ناله فرهاد بهنگام صدا

چون بکهسار شوی از دل خارا بشنو

حال وامق که پریشان تر از او ممکن نیست

از سر زلف پراکنده ی عذرا بشنو

اگر از باد صبا وصف عروسان چمن

نکند باورت از بلبل گویا بشنو

چون ختائی بچگان بزم صبوح آرایند

بوی مشک ختن از ساغر صهبا بشنو

هر نفس کز خط مشکین تو رانم سخنی

از لبم رایحه ی عنبر سارا بشنو

روز و شب چون نروی از دل تنگم بیرون

از سویدای دلم قصه سودا بشنو

چون حدیث از لب جانبخش تو گوید خواجو

از دمش نکهت انفاس مسیحا بشنو

شمارهٔ ۲۵۲

ای شب قدر بیدلان طره ی دلربای تو

مطلع صبح صادقان طلعت دلگشای تو

جان من شکسته بین وین دل ریش آتشین

ساخته با جفای تو سوخته در وفای تو

خاک در سرای تو آب زنم بدیدگان

تا گل قالبم شود خاک در سرای تو

گرچه بجای من ترا هست هزار معتقد

در دو جهان مرا کنون نیست کسی بجای تو

میفتم و نمیفتد در کف من عنان تو

می روم و نمی رود از سر من هوای تو

چون بهوای کوی تو عمر بباد داده ام

خاک ره تو می کنم سرمه بخاکپای تو

در رخم ار نظر کنی ور بسرم گذر کنی

جان بدهم بروی تو سر بنهم برای تو

روضه ی خلد اگر چه دل بهر لقا طلب کند

روضه ی خلد بیدلان نیست بجز لقای تو

گرچه سزای خدمتت بندگئی نکرده ام

چیست گنه که می کشم این همه ناسزای تو

خواجو اگر چه عشق را صبر بود دو او بس

دردی دردکش که هم درد شود دوای تو

شمارهٔ ۲۵۳

بآفتاب جهانتاب سایه پرور تو

بتاب طره مهپوش سایه گستر تو

که من بمهر رخت ذره ئی جدا نشوم

گرم بتیغ زنی همچو سایه از بر تو

بخال خلد نشینت که روز و شب چو بلال

گرفته است وطن بر لب چو کوثر تو

که طوطی دل شوریده ام بسان مگس

دمی قرار نگیرد ز شور شکر تو

بلحظه ئی که کشد تیغ تیز پیل افکن

دو چشم عشوه گر شیر گیر کافر تو

که همچو تشنه که میرد ز عشق آب حیات

بود دلم متعطش بآب خنجر تو

بدان خط سیه دو درنگ آتش پوش

که درگرفت بگرد مه منور تو

که من بروز و شب آشفته و پریشانم

از آن دو هندوی گردنکش دلاور تو

بخاک پای تن کانرا بجان و دل خواهد

که تاج سر کند آنکس که باشدش سر تو

که چون بخاک برند از در تو خواجو را

بهیچ باب نجوید جدائی از در تو

شمارهٔ ۲۵۴

ایکه چو موی شد تنم در هوس میان تو

هیچ نمی رود برون از دل من دهان تو

از چمن تو هر کسی گل بکنار می برند

لیک بما نمی رسد نکهت بوستان تو

گر زکمان ابرویت عقل سپر بیفکند

عیب مکن که در جهان کس نکشد کمان تو

چون تو کنار می کنی روز و شب از میان تو

کی بکنار ما رسد یک سر مو میان تو

تا تو چه صورتی که من قاصرم از معانیت

تا تو چه آیتی که من عاجزم از بیان تو

کی ز دلم برون روی زانک چو من نبوده ام

عشق تو بوده است و بس در دل من بجان تو

صد رهم ار بآستین دور کنی زآستان

دستم و آستین تو رویم و آستان تو

گرچه بود بمهر تو شیر فلک شکار من

رشک برم هزار پی بر سگ پاسبان تو

خواجو از آستان تو کی برود که رفته است

حاصل روزگار او در سر داستان تو

شمارهٔ ۲۵۵

آن عید نیکوان بدر آمد بعید گاه

تابنده رخ چو روز سپید از شب سیاه

مانند باد می شد و می کرد دمبدم

در آب «رود» مردمک چشم من شناه

او باد پای رانده و ما داده دل بباد

او راه برگرفته و ما گشته خاک راه

بودی دو هفته کز بر من دور گشته بود

بعد از دو هفته یافتمش چون دو هفته ماه

فارغ ز آب چشم اسیران دردمند

ویمن زدود آه فقیران داد خواه

از خط سبز او شده چشم امید من

چون چشم عاصیان سیه از نامه ی گناه

من همچو صبح چاک زده جیب پیرهن

او را چو آفتاب زدیبای چین قباه

من در گمان که ماه نواست آنک بینمش

برطرف جبهه ی یا خم آن ابروی دو تاه

چون تشنه کو نظر کند از دور در زلال

می کرد چشمم از سر حسرت درونگاه

ناگه در آن میانه بخواجو رسید و گفت

کز عید گه کنون که رخ آری بخانگاه

باید که قطعه ئی بنویسی و در زمان

از راه تهنیت بفرستی ببزم شاه

شمارهٔ ۲۵۶

خسرو گل بین دگر ملک سکندر یافته

باز بلبل باغ را طاوس پیکر یافته

طائر میمون مینای فلک یعنی ملک

دشت را از روضه ی فردوس خوشتر یافته

می پرستان قدح کش نرگس سرمست را

تبشی و منغر بدست از نقره و زر یافته

عالم خاکی نسیم باد عنبر بیز را

همچو انفاس مسیحا روح پرور یافته

خضر خضراپوش علوی آنک خوانندش سپهر

از شقایق فرش غبرا را معصفر یافته

غنچه کو را اهل دل ضحاک ثانی می نهند

چون فریدون افسر جمشید بر سر یافته

آسمانی گشته فرش خاک و طرف گلشنش

مرغ را رامین و گل را ویس دلبر یافته

مؤبد زرد گلستان آنک خیری نام اوست

از شکوفه آسمانی پر زاختر یافته

در چمن هر کو چو من سر مست و حیران آمده

جام زرین بر کف سیمین عبهر یافته

وانک چون خواجو دل و دین داده از مستی بباد

باده ی جانبخش را با جان برابر یافته

می کشان صحن بستانرا زبس برگ و نوا

همچو بزم شاه جم جام مظفر یافته

شمارهٔ ۲۵۷

ای پسر دامن اهل قدم از دست مده

ورت از دست برآید کرم از دست مده

چون کسی نیست که با او نفسی بتوان بود

برو و همدم خود باش و دم از دست مده

در فنا محو شو و گنج بقا حاصل کن

بگذر از ملک وجود و عدم از دست مده

شادی وصل اگرت دست نخواهد دادن

هجر را باش و سر کوی غم از دست مده

اگر از توبه و سالوس ندامت داری

با ندیمان بسر آر و ندم از دست مده

خرقه از پیر مغان گیر و گرت دست دهد

کنج بتخانه و روی صنم از دست مده

چون یقینی که همه ملکت جم بر بادست

پشت پائی بزن و جام جم از دست مده

یار اگر طالب درد تو بود درمان چیست

از دوا روی بتاب و الم از دست مده

گرچه آن خسرو خوبان ندهد داد کسی

خاک بر سر کن و پای علم از دست مده

وگر از پای فتادی و نشد کارت راست

آن سر زلف پر از پیچ و خم از دست مده

چون شدی معتکف کعبه قربت خواجو

در طواف آی و حریم حرم از دست مده

شمارهٔ ۲۵۸

ای دلم جان و جهان در راه جانان باخته

نرد درد عشق بر امید درمان باخته

دین و دنیا داده در عشق پریرویان بباد

وزسر دیوانگی ملک سلیمان باخته

بر در دیر مغان از کفر و دین رخ تافته

واستین افشانده بر اسلام و ایمان باخته

پشت پائی چون خضر بر ملک اسکندر زده

وز دو عالم شسته دست و آب حیوان باخته

با دل پر آتش و سوز جگر پروانه وار

خویش را در پای شمع می پرستان باخته

بسته زنار از سر زلف بتان وز بیخودی

سر نهاده بر در خمار و سامان باخته

کان و دریا را زچشم درفشان انداخته

وز هوای لعل جانان جوهر جان باخته

من چیم گردی زخاک کوی دلبر خاسته

من کیم رندی روان در پای جانان باخته

بینوایان بین برین در گنج قارون ریخته

تنگدستان بین درین ره خانه ی خان باخته

پاکبازی همچو خواجو دیده ی گردون ندید

بر سر کوی گدائی ملک سلطان باخته

شمارهٔ ۲۵۹

ترک من هر لحظه گیرد با من از سر خرخشه

زلف کج طبعش کشد هر ساعتم در خرخشه

می کشد هر لحظه ابرویش کمان بر آفتاب

کی کند هر حاجبی با شاه خاور خرخشه

ای مسلمانان اگر چشمش خورد خون دلم

چون توانم کرد با آن ترک کافر خرخشه

هر دم آن جادوی تیرانداز شوخ ترکتاز

گیرد از سر با من دلخسته دیگر خرخشه

هر چه افزون تر کنم با آن صنم بیچارگی

او زبیمهری کند با من فزونتر خرخشه

راستی را در چمن هر دم به پشتی قدش

می کند باد صبا با شاخ عرعر خرخشه

عیب نبود چون مدام از باده ی دورم خراب

گر کنم یک روز با چرخ بداختر خرخشه

چشمم از بهر چه ریزد خون دل بر بوی اشک

کی کند دریا زبهر لؤلؤی تر خرخشه

همچو خواجو بنده ی هندوی او گشتم ولیک

دارد آن ترک ختا با بنده در سر خرخشه

شمارهٔ ۲۶۰

ای سنبل تازه دسته بسته

وافکنده بر آب دسته دسته

خط تو بنفشه ئی نباتی

قدّ تو صنوبری خجسته

آن هندوی پر دل تو در چین

بس قلب دلاوران شکسته

در دیده ی من خیال قدّت

چون سرو ز طرف چشمه رسته

پیش دهن شکر فشانت

بی مغز بود حدیث پسته

چون زلف تو در کشاکش افتاد

شد رشته ی جان ما گسسته

دریاب که بازکی دهد دست

صیدی که بود ز قید جسته

برخیز و چراغ صبگاهی

زاه سحرم نگر نشسته

خواجو دل خسته را بزنجیر

در جعد مسلسل تو بسته

شمارهٔ ۲۶۱

پری رخا منه از دست یکزمان شیشه

قرابه پر کن و در گردش آر آن شیشه

کنونکه پرده سرا زهره است و ساقی ماه

شراب چشمه خورشید و آسمان شیشه

خوشا میان گلستان و جام می برکف

کنار پر گل و نسرین و در میان شیشه

مرا چو شیشه ی می دستگیر خواهد بود

بده بدست من ای ماه دلستان شیشه

روان خسته ام از آتش خمّار بسوخت

بیار و پر کن از آن آتش روان شیشه

شدم سبکدل و گردد ز تیزی و گرمی

برین سبک دل دیوان سرگران شیشه

بیا که این دل مجروح ممتحن زده است

بیاد لعل تو بر سنگ امتحان شیشه

دل شکسته برم تحفه پیش چشم خوشت

اگرچه کس نبرد پیش ناتوان شیشه

ز شوق آن لب چون ناردان کنم هر دم

ز خون دیده پر از آب ناردان شیشه

براستان که بسی خستگان نازک دل

شکسته اند برین خاک آستان شیشه

لب تو آب شد و جان بیدلان آتش

غم تو کوه دل تنگ عاشقان شیشه

مطّیه سست و همه راه سنگ و صاعقه سخت

کریوه برگذر و بار کاروان شیشه

ترا که شیشه ی می داد و می دهد خواجو

برو بمجلس مستان و میستان شیشه

چو شیشه گر لبت از تاب سینه جوشیدست

مدار بی لب جوشیده یکزمان شیشه

شمارهٔ ۲۶۲

تخت خیری بین دگر بر تخته ی خارا زده

خیمه سلطان گل بر دامن صحرا زده

دوستان در بوستان برگ صبوحی ساخته

بلبلان گلبانگ بر طوطی شکرخا زده

از شقایق در میان سبزه فرّاش ربیع

چار طاق لعل بر پیروزه گون دیبا زده

زرگر باد بهاری از کلاه سیم دوز

قبّه ئی از زر بنام نرگس رعنا زده

خوش نوایان چمن در پرده ی عشاق راست

نوبت نوروز بر بانگ هزار آوا زده

غنچه همچون گلرخی کو داده باشد دل بباد

دست در پیرهن زنگاری والا زده

از چراغ بوستان افروز شمع زرچکان

باد آتش در نهاد لاله ی حمرا زده

نوعروسان چمن در کلّه های فستقی

تاب در مرغول ریحان سمن فرسا زده

دمبدم در گوشه های باغ گوید باغبان

چشم خواجو بین دم از سرچشمه های ما زده

شمارهٔ ۲۶۳

مه بی مهر من ز شعر سیاه

روی بنمود بامداد پگاه

کرده از شام بر سحر سایه

زده از مشک بر قمر خرگاه

دل من درگَو زنخدانش

همچو یوسف فتاده در بن چاه

آه کز دود دل نیارم کرد

پیش آئینه جمالش آه

بجز از عشق چون پناهی نیست

برم از عشق هم بعشق پناه

موی رویم سپید گشت و هنوز

می کشد خاطرم بزلف سیاه

شاخ وصل تو ای درخت امید

بس بلندست و دست من کوتاه

در شب هجر ناله ام همدم

در ره عشق سایه ام همراه

روز خواجو قیامتست که هست

بر دلش بار غم چو بار گناه

شمارهٔ ۲۶۴

چون سنبلت که دید سیاهی سرآمده

وانگه کمینه خادم او عنبر آمده

چشمت بساحری شده در شهر روشناس

زلفت بدلبری ز جهان بر سر آمده

ساقی حدیث لعل لبت رانده بر زبان

واب حیات در دهن ساغر آمده

ای سرو سیمتن ز کجا می رسی چنین

دستی بساق بر زده و خوش برآمده

من همچو جام باده و شمع سحرگهی

هر دم ز دست رفته و از پا درآمده

هر شب بمهر روی جهانتابت از فلک

در چشم هجر دیده ی من اختر آمده

بیرون ز طرّه ی تو شبی کس نشان نداد

بر خور فکنده سایه و بس در خور آمده

از سهم نوک ناوک خونریز غمزه ات

مو بر وجود من چو سرنشتر آمده

بی چشم نیم خواب و بنا گوش چون خورت

خواجو ز خواب فارغ و سیر از خور آمده

شمارهٔ ۲۶۵

آن ترک بلغاری نگر با چشم خونخوار آمده

خورشید قندزپوش او آشوب بلغار آمده

عید مسیحی روی او زنّار قیصر موی او

در حلقه ی گیسوی او صد دل گرفتار آمده

چشم آفت مستان شده رخ طیره ی بستان شده

شیراز ترکستان شده کان بت ز فرخار آمده

دلدار من جاندار من شمشاد خوش رفتار من

چون دیده دُر بار من لعلش گهربار آمده

در شب چراغ خاوری بر مه نقاب ششتری

وز مهر رویش مشتری با زهره در کار آمده

هرگز شنیدی درختن مشکین خطی چون یار من

یا سرو سیمین در چمن زینسان برفتار آمده

سنبل ز سر آویخته و زلاله مشک انگیخته

واب گلستان ریخته چون او بگلزار آمده

بر مهر پیچان عقربش وز مه معلق غبغبش

چون جام می نام لبش یاقوت جاندار آمده

شکر غلام پاخش میمون جمال فرّخش

روز غریبان بی رخش همچون شب تار آمده

بر ماه چنبر دیده ئی در پسته شکر دیده ئی

وز شاخ عرعر دیده ئی سیب و سمن بار آمده

بنگر بشبگیر ای صبا خواجو چو مرغ خوش نوا

بر طرف بستان از هوا در ناله ی زار آمده

شمارهٔ ۲۶۶

ای حبش برچین و چین در زنگبار انداخته

بختیارانرا کمندت باختیار انداخته

دست دسته سنبل گلبوی نسرین پوش را

دسته دسته بر کنار لاله زار انداخته

رفته سوی بوستان با دوستان خندان چو گل

وز لطافت غنچه را در خار خار انداخته

هندوانت نیکبختانرا کشیده در کمند

واهوانت شیر گیرانرا شکار انداخته

گرد صبح شام زیور گرد عنبر بیخته

تاب در مشگین کمند تابدار انداخته

آتش از آب رخ آتش فروز انگیخته

خواب در بادام مست پر خمار انداخته

هر که گوید گل رخسار تو ماند یا بهار

آب گل بُردست و بادی در بهار انداخته

حقّه ی یاقوت لؤلؤ پوش گوهر پاش تو

رسته ی لعلم ز چشم دُر نثار انداخته

وصف لعلت کرده ساقی ز هوای شکّرت

آتش اندر جان جام خوشگوار انداخته

قلزم چشمم که از وی آب جیحون می رود

موج خون دیده هر دم بر کنار انداخته

پای دار ار عاشقی خواجو که در بازار عشق

هر زمان بینی سری در پای دار انداخته

شمارهٔ ۲۶۷

از لب شیرین چون شکّر نبات آورده‌ای

وز حبش بر خسرو خاور برات آورده‌ای

بت‌پرستان را محقق شد که این خط غبار

از پی نسخ بتان سومنات آورده‌ای

مهروزان را تب محرق به شکّر بسته‌ای

یا خطی در شکّرستان بر نبات آورده‌ای

خستگان ضربت تسلیم را بهر شفا

نسخهٔ کلی قانون نجات آورده‌ای

ای خط سبز نگارین خضر وقتی گوییا

زآن که سودای لب آب حیات آورده‌ای

تا کشیدی نیل بر ماه از پی داغ صبوح

چشمهٔ نیل از حسد در چشم لات آورده‌ای

چون روانم بیند از دل دیده را در موج خون

گویدم در دجله نهری از فرات آورده‌ای

زآن دهان گر کام جان تنگدستان می‌دهی

لطف کن گر هیچم از بهر زکات آورده‌ای

دوش می‌گفتم حدیث تیره شب با طرّه‌هات

گفت خواجو باز با ما ترّهات آورده‌ای

شمارهٔ ۲۶۸

دیشب ای باد صبا گویی که جایی بوده‌ای

پای بند چنین زلف دلگشایی بوده‌ای

آشنای انرا ز بوی خویش مست افکنده‌ای

چون چمن پیرای باغ آشنایی بوده‌ای

دسته بند سنبل سروی سرایی گشته‌ای

خاکروب ساحت بستان‌سرایی بوده‌ای

لاجرم پایت نمی‌آید ز شادی بر زمین

چون ندیم مجلس شادی فزایی بوده‌ای

نیک بیرون برده‌ای راه از شکنج زلف او

چون شبی تا روز در تاریک جایی بوده‌ای

تا چه مرغی کآشیان جایی همایون جسته‌ای

گوییا در سایهٔ پرّ همایی بوده‌ای

از غم یعقوب حالی هیچ یاد آورده‌ای؟

چون همه شب همدم یوسف لقایی بوده‌ای

هیچ بویی برده‌ای کو در وفا و عهد کیست

تا عبیرآمیز بزم بی‌وفایی بوده‌ای

از دل گمگشتهٔ خواجو نشانی باز ده

چون غبار افشان زلف دلربایی بوده‌ای

شمارهٔ ۲۶۹

دوش پیری یافتم در گوشه ی میخانه ئی

در کشیده از شراب نیستی پیمانه ئی

گفت در مستان لا یعقل بچشم عقل بین

ور خرد داری مکن انکار هر دیوانه ئی

گرچه ما بنیاد عمر از باده ویران کرده ایم

کی بود گنجی چو مادر کنج هر ویرانه ئی

روشنست این کانک از سودای او در آتشیم

شمع عشقش را کم افتد همچو ما پروانه ئی

دل بدلداری سپارد هر که صاحبدل بود

کانک جانی باشدش نشکیبد از جانانه ئی

آشنائی را بچشم خویش دیدن مشکلست

زانک او دیدار ننماید بهر بیگانه ئی

هر که داند کاندرین ره مقصد کلی یکیست

هر زمانی کعبه ئی برسازد از بتخانه ئی

دل منه بر ملک جم خواجو که شادروان عمر

یا بافسونی رود بر باد یا افسانه ئی

حیف باشد چون تو شهبازی که عالم صید تست

در چنین دامی شده نخجیر آب و دانه ئی

شمارهٔ ۲۷۰

ایکه گوئی کز چه رو سرگشته می گردی چو گوی

گوی را منکر نشاید گشت با چوگان بگوی

قامتم شد چون کمند زلف مهرویان دو تا

بسکه می جویم دل سرگشته را در خاک کوی

صوفیان را بی می صافی نمیباشد صفا

جامه ی صوفی بجام باده ی صافی بشوی

چند گوئی در صف رندان کجا جویم ترا

تشنگانرا هر کجا آبی روان یابی بجوی

ساقیان خفتند و رندان همچنان در های های

مطربان رفتند و مستان همچنین در های و هوی

یکنفس خواهم که با گل خوش بر آیم در چمن

لیک نتوانم ز دست بلبل بسیار گوی

خویشتن را از میانت باز نتوانم شناخت

زانک فرقی نیست از موی میانت تا بموی

دل بدستت داده ام لیکن کدامم دستگاه

خاک کویت گشته ام اما کدامم آبروی

گر وطن بر چشمه ی آب روانت آرزوست

خوش بر آ بر گوشه ی چشمم چو گل بر طرف جوی

گر تو برقع می گشائی ماه گو دیگر متاب

ور تو قامت می نمائی سرو گو هرگز مروی

لاله را گر دل بجام ارغوانی می کشد

بلبلان را بین چون خواجو مست و لا یعقل ببوی

شمارهٔ ۲۷۱

ای دل اگر دیو نئی ملک سلیمان چکنی

با رخ آن جان جهان آرزوی جان چکنی

آن گل رخسار نگر نام گلستان چه بری

وان قد و رفتار نگر سرو خرامان چکنی

باده خور و شادی بزی انده گیتی چه خوری

حکمت یونان بطلب ملکت یونان چکنی

از سر هستی بگذر از سر مستی چه روی

دست بدار از سرو زر این همه دستان چکنی

در گذر از ظلمت دل غرق سیاهی چه شوی

واب خور از مشرب جان چشمه ی حیوان چکنی

بی سببی ترک من ای ترک پریرخ چه دهی

بی گنهی قصد من ای خسرو خوبان چکنی

عارض گلگون بنما دم ز گلستان چه زنی

سنبل مشکین بگشا دسته ریحان چکنی

گز نزنی بر صف دل خنجر مژگان چه کشی

ور نشوی قلب شکن بر سر میدان چکنی

کوی تو شد قبله ی جان روی ببطحا چه نهی

روی تو شد کعبه ی دل قطع بیابان چکنی

گر تو نئی رنج روان خون ضعیفان چه خوری

ور تونئی گنج روان در دل ویران چکنی

چون همه جمعیت من در سر سودای تو شد

کار دلم همچو سر زلف پریشان چکنی

خیز و در میکده زن خیمه بصحرا چه زنی

نغمه ی خواجو بشنو مرغ خوش الحان چکنی

شمارهٔ ۲۷۲

مستی ز چشم دلکش میگون یار جوی

وز جام باده کام دل بیقرار جوی

اکنون که بانگ بلبل مست از چمن بخاست

با دوستان نشین و می خوشگوار جوی

گر وصل یار سرو قدت دست می دهد

چون سرو خوش برآی و لب جویبار جوی

فصل بهار باده ی گلبوی لاله گون

در پای گل ز دست بتی گلعذار جوی

از باغ پرس قصّه بتخانه ی بهار

و انفاس عیسوی ز نسیم بهار جوی

ای دل مجوی نافه ی مشک ختا ولیک

در ناف شب دو سلسله ی مشکبار جوی

خود را ز نیستی چو کمر در میان مبین

یا از میان موی میانان کنار جوی

خواهی که در جهان بزنی کوس خسروی

در باز ملک کسری و مهرنگار جوی

بعد از هزار سال که خاکم شود غبار

بوی وفا ز خاک من خاکسار جوی

هر دم که بیتو بر لب سرچشمه بگذرم

گردد روان ز چشمه ی چشمم هزار جوی

خواجو اگر چنانک در این ره شود هلاک

خونش ز چشم جادوی خونخوار یار جوی

شمارهٔ ۲۷۳

میا در قلب ای دل که بازی نیست جانبازی

مکن بر جان خویش آخر ز راه کین کمین سازی

همان بهتر که باز آئی از این پرواز بی حاصل

که کبک خسته نتواند که با بازان کند بازی

چه می سوزیم و می سازیم همچون عود در چنگت

چرا ای مطرب مجلس دم با ما نمی سازی

چه باشد چون من نالان بضربت گشته ام قانع

اگر یک نوبتم در برکشی چون ساز و بنوازی

دلم را گر نمی خواهی که سوزی ز اتش سودا

ز خال عنبرین فلفل چرا بر آتش اندازی

بر افروزی روان حسن اگر عارض برافروزی

براندازی بنای عقل اگر برقع براندازی

چرا باید که خون عالمی ریزی و عالم را

ز مردم باز پردازی و با مردم نپردازی

نباشد عیب اگر گردم قتیل چشم خوانخوارت

که هم روزی شهید آید به تیغ کافران غازی

بترک جان بگو خواجو گرت جانانه می باید

که در ملکی نشاید کرد سلطانی به انبازی

شمارهٔ ۲۷۴

سحر چون باد عیسی دم کند با روح دمسازی

هزار آوا شود مرغ سحر خوان از خوش آوازی

بده آبی و از مستان بیاموز آتش انگیزی

بزن دستی و از رندان تفرّج کن سراندازی

ز پیمان بگذر ای صوفی و درکش باده ی صافی

که آن بهتر که مستانرا کند پیمانه دمسازی

درین مدت که از یاران جدا گشتیم و غمخواران

توئی ای غم که شب تا روز ما را محرم رازی

چو آن مهوش نمیارم پریروئی بزیبائی

چو آن لعبت نمی بینم گلندامی بطنّازی

مرا تا جان بود در تن ز پایت برندارم سر

گر از دستم بری بیرون و از پایم در اندازی

کسی کو را نظر باشد بروی چون تو منظوری

خیالست این که تا باشد کند ترک نظر بازی

چرا از طرّه آموزی سیه کاری و طراری

چرا از غمزه گیری یاد خونخواری و غمّازی

تو خود با ما نپردازی و بی روی تو هر ساعت

کند جانم ز دود دل هوای خانه پردازی

چو کشتی ضایعم مگذار و چون باد از سرم مگذار

که نگذارد شهیدان را میان خاک و خون غازی

سر از خنجر مکش خواجو اگر گردنکشی خواهی

که پای تیغ باید کرد مردانرا سراندازی

شمارهٔ ۲۷۵

ای از حیای لعل لبت آب گشته می

خورشید پیش آتش روی تو کرده خوی

در مصر تا حکایت لعل تو گفته اند

در آتشست شکّر مصری بسان نی

شور تو در سر من شوریده تا بچند

داغ تو بر دل من دلخسته تا بکی

در آرزوی لعل تو بینم که هر نفس

جانم چو جام می بلب آید هزار پی

صحبتست و ما چو نرگس مست تو در خمار

قم واسقُنا المدامة بالصبح یا صبی

دلرا که همچو تیر برون شد ز شست ما

سوی کمان ابرویت آورده ایم پی

از ما گمان مبر که توانی شدن جدا

زانرو که آفتاب نگردد جدا ز فی

مجنون گرش بخیمه لیلی دهند راه

تا باشدش حیات نیاید برون ز حی

گل را چه غم ز زاری بلبل که در چمن

او را هزار عاشق زارست همچو وی

خواجو بوقت صبح قدح کش که آفتاب

مانند ذره رقص کند از نشاط می

شمارهٔ ۲۷۶

آب رخ ما بری و باد شماری

خون دل ما خوری و باک نداری

دست نگارین بروی ما چه فشانی

ساعد سیمین بخون ما چه نگاری

دل بسر زلف دلکش تو سپردیم

گرچه تو با هیچ خسته دل نسپاری

اینهمه دلها بری ز دست ولیکن

خاطر دلداده ئی بدست نیاری

چند کنی خواریم چو جان عزیزی

شرط عزیزان نباشد اینهمه خواری

گرچه اسیر تو در شمار نیاید

هیچکسی را بهیچ کس نشماری

بر سر ره کشتگان تیغ جفا را

بگذری و در میان خون بگذاری

این نه طریق محبّتست و مودّت

وین نبود شرط دوستداری و یاری

دمبدم از فرقت تو دیده ی خواجو

سیل براند بسال ابر بهاری

شمارهٔ ۲۷۷

چه جرم رفت که رفتی و ترک ما کردی

به خوان ما خطی آوردی و خطا کردی

گرت کدورتی از دوستان مخلص بود

چرا برفتی و با دشمنان صفا کردی

کنون که قامت من در پس تو شد چو کمان

دل مرا هدف ناوک بلا کردی

به خشم رفتی و اشکت ز پی دوانیدم

چو رفت آب رخم عزم ما چرا کردی

چرا چو گیسوی مشکین خویشتن در تاب

شدی و پیرهن صبر من قبا کردی

ز دیده رفتی و از دل نمی روی بیرون

در آن خرابه ندانم چگونه جا کردی

گر چنانک ز چشمم شدی حکایت کن

کز آب چون بگذشتی مگر شنا کردی

چو پیش اسب تو دیدی که می نهادم رخ

به شه زخم زدی و بردی و دغا کردی

کدام وقت ز احوال ما بپرسیدی

کدام روز نگاهی به سوی ما کردی

طبیب درد دل خستگان توئی لیکن

که دیده است که رنج کسی دوا کردی

چو در طریق محبت قدم زدی خواجو

ز دست رفتی و سر در سر وفا کردی

شمارهٔ ۲۷۸

نه عهد کرده‌ای آخر که قصد ما نکنی

چرا جفا کنی و عهد را وفا نکنی؟

چو آگهی که نداریم جز لبت کامی

روا بود که ز لب کام ما روا نکنی؟

ز ما نیامده جرمی، خدا روا دارد

که کینه ورزی و اندیشه از خدا نکنی؟

منِ غریب که گشتم ز خویش بیگانه

چه حالت است که با خویشم آشنا نکنی؟

مرا چو از همه عالم نظر بجانب توست

نظر بسوی منِ خسته‌دل چرا نکنی؟

کنون که کُشتی و بر خاکِ راهم افکندی

بود که بر سر خاکم چنین رها نکنی

تو را که آگهی از حال دردمندان نیست

مُعیّن است که درد مرا دوا نکنی

اگر چنانک سر صلح و دوستی داری

چرا نیایی و با دوستان صفا نکنی؟

چو آبِ دیده ز سر بَرگذشت خواجو را

چه خیزد ار بِنِشینی و ماجرا نکنی؟

شمارهٔ ۲۷۹

ای پیک عاشقان اگر از حالم آگهی

روشن بگو حکایت آن ماه خرگهی

بگذر ز بوستان نعیم و ریاض خلد

ما را ز دوستان قدیم آور آگهی

وقت سحر که باد صبا بوی جان دهد

جان تازه کن بباده و باد سحرگهی

ای ماه شب نقاب تو در اوج دلبری

و اهوی شیر گیر تو در عین روبهی

آزاد باشد از سر صحرا و پای گل

در خانه هر کرا چو تو سروی بود سهی

گفتی که در کنار کشم چون کمر ترا

تا کی کنی بهیچ حدیث میان تهی

زان آب آتشی قدحی ده که تشنه ام

گر باده می دهی و ببادم نمی دهی

سلطان اگر چنانک گناهی ندیده است

بی ره بود که روی بگرداند از رهی

سر می نهم بخدمت و گردن به بندگی

گر بنده می پذیری و گر بند می نهی

از پا درآمدیم و ندیدیم حاصلی

زان گیسوی دراز مگر دست کوتهی

خواجو اگر گدای درت شد سعادتیست

بر آستان دوست گدائی بود شهی

شمارهٔ ۲۸۰

پرواز کن ای مرغ و بگلزار فرود آی

ور اهل دلی بر در دلدار فرود آی

ور می طلبی خون دل خسته ی فرهاد

چون کبک هوا گیر و بکهسار فرود آی

ای باد صبا بهر دل خسته ی یاران

یاری کن ودر بندگی یار فرود آی

در سایه ی ایوانش اگر راه نیابی

خورشید صفت بر در و دیوار فرود آی

ور پرتو خورشید رخش تاب نیاری

در سایه ی آن زلف سیه کار فرود آی

چون بر سر آبست ترا منزل مألوف

بر چشمه ی چشم من خونخوار فرود آی

از کفر سر زلف بتان گر خبرت هست

مؤمن شو و در حلقه ی کفّار فرود آی

از صومعه بیرون شو و از زاویه بگذر

وانگاه بیا بر در خمّار فرود آی

خواهی که رسانی بفلک رایت منصور

با سرّ اناالحق بسردار فرود آی

ای آنک طبیب دل پر حسرت مائی

از بهر خدا بر سر بیمار فرود آی

خواجو اگر از بهر دوای دل مجروح

دارو طلبی بر در عطار فرود آی

شمارهٔ ۲۸۱

مهر سلمی ورزی و دعوی سلمانی کنی

کین مردم دین شناسی و مسلمانی کنی

با پریرویان بخلوت روی در روی آوری

خویش را دیوانه سازی و پری خوانی کنی

همچو اختر مهره بازی ورد تست اما چو قطب

بر سر سجاده هر شب سبحه گردانی کنی

حکمت یونان ندانی کز کجا آمد پدید

وز سفاهت عیب افلاطون یونانی کنی

سر بشوخی برفرازی و دم از شیخی زنی

خوی را از عاقلان دانی و نادانی کنی

چون بعون حق نمی باشد و ثوقت لاجرم

از ره حق روی برتابی و عوّانی کنی

راه مستوران زنی و منکر مستان شوی

خرمن مردم دهی بر باد و دهقانی کنی

کار جمعی از سیه کاری چو زلف دلبران

هر نفس برهم زنی وانگه پریشانی کنی

ظاهراً چون طیبتی در طینتت موجود نیست

زان سبب هر جا که باشی خبث پنهانی کنی

داده ئی گوئی بباد انگشتری وز بهر آن

نسبت خاتم بدیوان سلیمانی کنی

نیستی را مشتری شوتاز کیوان بگذری

ملک درویشی مسخّر کن که سلطانی کنی

چون بدستان اهل کرمانرا بدست آورده ئی

از چه معنی در پی خواجوی کرمانی کنی

شمارهٔ ۲۸۲

ای روضه ی رضوان ز سر کوی تو بابی

وی چشمه ی کوثر ز لب لعل تو آبی

شبهاست که از حسرت روی تو نیاید

در دیده ی بیدار من دلشده خوابی

مرغ دلم افتاد بدام سر زلفت

مانند تذروی که بود صید عقابی

مردم همه گویند که خورشید برآمد

گر برفکنی در شب تاریک نقابی

گر کارم از آن سرو خرامنده کنی راست

دریاب که بالاتر از این نیست ثوابی

هر روز کشی بر من دلسوخته کینی

هر لحظه کنی با من بیچاره عتابی

در میکده گردیده مرا دست نگیرد

کس نشنود از همنفسان بوی کبابی

برخوان غمت تا نزنم آه جگر سوز

بر کف ننهد هیچکسم جام شرابی

هم مردم چشمست که از روی ترّحم

بر رخ زندم دمبدم از دیده گلابی

در نرگس عاشق کش میگون نظری کن

تا بنگری از هر طرفی مست و خرابی

فریاد که آن ماه مغنی دل خواجو

از چنگ برون برد بآواز ربابی

شمارهٔ ۲۸۳

زهی اشکم ز شوق لعل میگون تو عنّابی

مرا دریاب و آب چشم خون افشان که دُریابی

تو گوئی لعبت چشمم برون خواهد شد از خانه

که بر نیل و نمک پوشد قبای موج سیمابی

اگر عنّاب دفع خون کند از روی خاصیت

کنارم از چه رو گردد ز خون دیده عنّابی

ز شوق سیب سیمینت سرشکم بر رخ چون زر

بدان ماند که در آبان نشنید ژاله بر آبی

چرا هر لحظه چون طاوس در بوم دگر گردی

چرا هر روز چون خورشید بر بامی دگر تابی

ترا ای نرگس دلبر چو عین فتنه می بینم

چگونه فتنه بیدارست و چون بختم تو در خوابی

تو نیز ای ابر آب خویشتن ریزی اگر هردم

دم از گوهر زنی با چشم دُر بارم ز بی آبی

برو خواجو که تا هستی نباشی خالی از مستی

اگر پیوسته چون چشم بتان در طاق محرابی

بگردان جام و در چرخ آر سرمستان مهوش را

که جز بر خون هشیاران نگردد چرخ دولابی

شمارهٔ ۲۸۴

گل سوری دگر بجلوه گری

می کند صید بلبل سحری

بطراوت سمن رخان چمن

می برند آب لاله برگ طری

بوی گیسوی یار می شنوم

یا نسیم بنفشه ی طبری

گل بستان فروز دم نزند

پیش رخسار او ز خوش نظری

بر درش بسکه دوست می خوانم

دوست می خواندم بکبک دری

چون نویسم حدیث لعل لبش

قصب جامه ام شود شکری

پیش چشمش حدیث نرگس مست

بود آهو و عین بی بصری

مردم چشمم افکند بر زر

دمبدم لعل پاره ی جگری

روزم از شب نمی شود روشن

بی رخ و زلف او ز بیخبری

دیو در اعتقاد من آنست

که مرا منع می کند ز پری

عمر خواجو بزخم تیر فراق

گشت دور از جمال او سپری

شمارهٔ ۲۸۵

ای نفس مشک بیز باد بهاری

غالیه بوئی مگر نسیم نگاری

بر سر زلفش گذشته ئی که بدینسان

نافه گشائی کنی و مشک نثاری

جان گرامی فدای خاک رهت باد

کز من مسکین قدم دریغ مداری

گر گذری با شدت بمنزل آن ماه

لطف بود گر پیام من بگذاری

گو چه شود گر خلاف قول بد اندیش

کام دل ریش این شکسته برآری

ای ز سر زلف مشکسای معنبر

بر سر آتش نهاده عود قماری

چون بزبان قلم حدیث تورانم

آیدم از خامه بوی مشک تتاری

غابَ إذا غبتُ فی الصبابِة صبری

بان إذا بنت فی العباد قراری

من چو برون از تو دستگیر ندارم

چون سر زلفم مگر فرو نگذاری

زور ورزم با تو چون ز دست نخیزد

چاره چه باشد برون ز ناله و زاری

هر نفس از شاخسار شوق برآید

غلغل خواجو چه جای نغمه سازی

شمارهٔ ۲۸۶

باز، هرچند که در دستِ شَهان دارد جای

نیست در سایه‌اش آن یُمن، که در پَرِّ هُمای

هرکه زین گنبدِ گَردَنده، کناری نگرفت

چون مَهِ نو، به همه شهر، شد انگشت‌نمای

اِی که امروز، ممالک، به تو آراسته است

مُلک را، چون تو، به‌یاد است بَسی مُلک‌آرای

هر کَفی خاک، که بَر عرصه‌ی دشتی بینی

رخ ماهی بُوَد و فَرقِ شَهی عالی‌رآی

بِشُد و مُلکَتِ باقی به خدا بازگذاشت

آن‌که می‌گفت: «منم بر مَلِکان بارخدای!»

گَر تو خواهی که شَهان تاجِ سَرَت گردانند

کارِ درویش، چو خَلخال، مَیَفکَن در پای

تا مقیمانِ فَلَک، شادیِ رویِ تو، خورند

ای مِیِ مِهرِ جهان، هم‌چو قمر، سیر بَرآی

پنجه‌ی نفس، به بازوی ریاضت، بِشِکَن

گوی مقصود، به چوگانِ قناعت، بِرُبای

چنگ، ازآن‌روی نَوازَندَش و دَر بَر گیرند

که به هر بادِ هوایی، نخروشَد چون نای

بوی عود، از دَمِ جان‌پرورِ خواجو بِشِنُو

زآن‌که باشد نَفَسِ سوختگان، روح‌افزای

شمارهٔ ۲۸۷

یاد باد آنک دلم را مدد جان بودی

درد دلسوز مرا مایه ی درمان بودی

برخ خوش نظر و عارض بستان افروز

رشک برگ سمن و لاله ی نعمان بودی

بخط سبز و سر زلف سیاه و لب لعل

خضر و ظلمت و سرچشمه ی حیوان بودی

پای سرو از قد رعنای تو در گل می رفت

خاصه آنوقت که بر طرف گلستان بودی

همچو پروانه دلم سوخته ی عشق تو بود

زانک در تیره شبم شمع شبستان بودی

در هوای تو چو بلبل ز دمی نعره ی شوق

که بگلزار لطافت گل خندان بودی

جان بآواز دلاویز تو دادم برباد

که بوقت سحرم مرغ خوش الحان بودی

با تو پرداخته بودم دل حیران لیکن

خانه پرداز من بیدل حیران بودی

همچو خواجو سرو سامان من از دست برفت

زانک در قصد من بی سر و سامان بودی

شمارهٔ ۲۸۸

در باز جان گر آرزوی جان طلب کنی

بگذر ز سرا گر سرو سامان طلب کنی

در تنگنای کفر فرو مانده ئی هنوز

وانگه فضای عالم ایمان طلب کنی

زخمی نخوردی از چه کنی مرهم التماس

دردی نیافتی ز چه درمان طلب کنی

در مرتبت بپایه ی دربان نمی رسی

وین طرفه تر که ملک سلطان طلب کنی

خرمن بباد بر دهی از بهر گندمی

وینم عجب که روضه ی رضوان طلب کنی

یکشب بکنج کلبه ی احزان نکرده روز

از باد بوی یوسف کنعان طلب کنی

هر چوب کان ز دست شبانی در اوفتد

زان معجزات موسی عمران طلب کنی

آئی بدیر و روی بگردانی از حرم

و انفاس عیسی از دم رُهبان طلب کنی

همچون خضر ز تیرگی نفس در گذر

گر زانک آب چشمه ی حیوان طلب کنی

خواجو چو وصل یار پریچهره یافتی

دیوی مگر که ملک سلیمان طلب کنی

شمارهٔ ۲۸۹

دوش برطرف چمن گلبانک می زد بلبلی

می فکند از ناله هر دم در گلستان غلغلی

کانک زیر گنبد نیلوفری دارد وطن

از گلندامی ندارد چاره و ما از گلی

محمل ما را درین وادی کجا باشد نزول

زانک در راه محبت کس نیابد منزلی

هیچ بادی بر نمی آید در این طوفان و موج

کافکند از کشتی ما تخته ئی بر ساحلی

منکر مستان نباشد هر که باشد هوشیار

زانک باشد بی جنون هر جا که باشد عاقلی

عالمی کو در خرابات فنا ساغر کشید

پیش ما فاضلتر از صد ساله زهد جاهلی

هیچ دل بر کشتگان ضربت عشقت نسوخت

زانک زلف دلکشت نگذاشت در عالم دلی

حاصلی در عشق ممکن نیست جز بی حاصلی

چون توان کردن چو ما را نیست زین به حاصلی

خیز خواجو چون ز زهد و توبه کارت مشکلست

باده پیش آور که بی می حل نگردد مشکلی

شمارهٔ ۲۹۰

خوشا وقتی که از بستانسرائی

بر آید نغمه ی دستانسرائی

بده ی ساقی که صوفی را درین راه

نباشد بی می صافی صفائی

اگر زر می زنی در ملک معنی

به از مستی نیابی کیمیائی

سحاب از بی حیائی بین که هر دم

کند با دیده ی ما ماجرائی

چه باشد گر ز عشرتگاه سلطان

بدرویشی رسد بانگ نوائی

درین آرامگه چندانک بینم

نبینم بیریائی بوریائی

وگر خود نافه ی مشک تتارست

نیابم اصل او را بی خطائی

سریر کیقباد و تاج کسری

نیرزد گرد نعلین گدائی

اگر خواهی که خود را بر سر آری

بباید زد بسختی دست و پائی

درین وادی فرو رفتند بسیار

که نشنیدند آواز درائی

ندارم چشم در دریای اندوه

که گیرد دست خواجو آشنائی

شمارهٔ ۲۹۱

راه بی پایان عشقت را نیابم منزلی

قلزم پر شور شوقت را نبینیم ساحلی

نیست در دهر این زمان بی گفت و گویت مجمعی

نیست در شهر این نفس بی جست و جویت محفلی

مهر رویت می نهد هر روز مهری بر لبی

چشم مستت می زند هر لحظه تیغی بر دلی

چون کنم قطع منازل بی گل رخسار تو

لاله زاری گردد از خون دلم هر منزلی

بر سر کوی غمت هر جا که پائی می نهم

بینم از دست سرشک دیده پائی در گلی

رنگ رخسارت نمی بینم ببرگ لاله ئی

بوی گیسویت نمی یابم ز شاخ سنبلی

کی بدست آید گلی چون آن رخ بستانفروز

یا سراید در چمن مانند خواجو بلبلی

شمارهٔ ۲۹۲

چان پرورم گهی که تو جانان من شوی

جاوید زنده مانم اگر جان من شوی

رنجم شفا بود چو تو باشی طبیب من

دردم دوا شود چو تو درمان من شوی

پروانه وار سوزم و سازم بدین امید

کاید شبی که شمع شبستان من شوی

دور از تو گرچه زاتش دل در جهنمم

دارم طمع که روضه ی رضوان من شوی

مرغ دلم تذرو گلستان عشق شد

بر بوی آنک لاله و ریحان من شوی

اکنون که خضر ظلمت زلف تو شد دلم

بگشای لب که چشمه ی حیوان من شوی

چشمم فتاد بر تو و آبم ز سرگذشت

و اندیشه ام نبود که طوفان من شوی

چون شمع پیش روی تو میرم ز سوز دل

هر صبحدم که مهر درفشان من شوی

زلف بخواب بینم و خواهم که هر شبی

تعبیر خوابهای پریشان من شوی

می گفت دوش با دل خواجو خیال تو

کاندم رسی بگنج که ویران من شوی

وان ساعتت رسد که برابنای روزگار

فرمان دهی که بنده ی فرمان من شوی

شمارهٔ ۲۹۳

خوشا شراب محبت ز ساغر ازلی

قدح به روی صبوحی کشان لم یزلی

ز دست ساقی تحقیق اگر خوری جامی

شراب را ابدی دان و جام را ازلی

بزیر جامه چو زنّار بینمت چون شمع

چو سود راندن مقراض و خرقه ی عسلی

مشو بحسن عمل غره و بزهد مناز

که خواندت خرد پیر زاهد عملی

ز آب و گل نشود چون تو لعبتی پیدا

ندانم از چه گلی دانمت که از چگلی

چگونه از سر کویت کنم جلای وطن

که هست سوز درونم خفی و گریه جلی

کجا ز زلف تو پیوند بگسلد دل من

که کار زلف تو دل بندیست و دل گسلی

محب روی توام در جواب دعوی عشق

دل شکسته وکیلست و جان خسته ولی

متاب روی ز خواجو که زلف هندویت

بخورد خون دل ریشش از سیاه دلی

شمارهٔ ۲۹۴

تو چون قربان نمی گردی کجا همکیش ما باشی

بترک خویش و بیگانه بگو تا خویش ما باشی

اگر دردت شود درمان علاج رنج ما گردی

وگر زخمت شود مرهم روان ریش ما باشی

حیات جاودان یابی اگر در راه ما میری

برآری نام سلطانی اگر درویش ما باشی

تو چون جانی همان بهتر که از ما سیر برنائی

تو چون شمعی چنان خوشتر کزین پس پیش ما باشی

اگر خون دل از مژگان بریزی آب خود ریزی

وگر زهر از لب خنجر ننوشی نیش ما باشی

جهانداران نهندت عید اگر قربان ما گردی

کمانداران کنندت زه اگر در کیش ما باشی

برو خواجو که بدنامان ز نیک و بد نیندیشند

تو بدنامی عجب دارم که نیک اندیش ما باشی

شمارهٔ ۲۹۵

تشنه‌ام تا به کی آخر بده آبی ساقی

فی حشای أضطرمتُ نایرة إلا شواق

عمر باقی بر صاحب‌نظران دانی چیست

آنچ از بادهٔ دوشینه بمانَد باقی

عنت الورق علی قلقلة الاقداح

و لنا القرقف فی بلبلة الاحداق

گر گل از گل بدمد بیدل جان‌افشان را

صُحفٌ تکتب بالدمع علی الاوراق

ای که هستی ز نظر غایب و حاضر در دل

فی الکری طیفک ما غاب عن الآماق

تو اگر فتنه دور قمری نادر نیست

که به رخسار چو مه نادرهٔ آفاقی

گرچه روزی به نهایت رسد ایام بقا

فی الهوی لا تتنا هی طُرق العُشاق

سر برای تو که هم دردی و هم درمانی

جان فدای تو که هم زهری و هم تریاقی

إن للمغرم فی النشوة صحواً رفقاً

لا تلوموا و اعینوا زمرا لفساق

لق از رق به می لعل گرو کن خواجو

که مناسب نبود عاشقی و زراقی

جام می گیر که بر بام سماوات زنیم

عالم مرشدی و نوبت بواسحاقی

شمارهٔ ۲۹۶

زُر أرض دار سُعدی یا بارق الغوادی

طُف حول ربع سُلمی یا دارع البوادی

غافل مشو ز سوزم چون آه سینه دیدی

و اندیشه کن ز آتش چون دود گشت بادی

نارُ الهموم هاجت من قلبی اشتغالاً

ماه الغرام تجری من مدمعی کواد

کس را مبادا زینسان حاصل ز درد هجران

بی‌خویشی و غریبی، رندی و نامرادی

فی اضلعُی حللتم کالسر فی الجنان

فی مُقلتی نزلتم کالنور فی السواد

هرچند بی‌هدایت واصل نمی‌توان شد

در عشق سالکان را جز عشق نیست هادی

یا مولِعاً بهجری لا یمکن اصطباری

یا زایر الغیری ما غبت عن فؤادی

خواجو چو نیک نامی در راه عشق تنگست

تا در پی صلاحی میدان که در فسادی

شمارهٔ ۲۹۷

یا ملولاً عن سلامی أنت فی الدنیا مرا می

کلما أعرضت عنی زدت شوقاً فی غرامی

گرچه مه در عالم آرائی ز گیتی بر سر آمد

کی تواند شد مقابل با رخت از ناتمامی

طوطی دستانسرا شد مطرب از بلبل نوائی

مطرب بستانرا شد طوطی از شیرن کلامی

پخته ئی کو تا بگوید واعظ افسرده دلرا

کی ندیده دود از آتش ترک گرمی کن که خامی

صید گیسوئی نگشتی زان سبب ایمن ز قیدی

دانه ی خالی ندیدی لاجرم فارغ ز دامی

درس تقوی چند خوانی خاصه بر مستان عاشق

وز فضیلت چند گوئی خاصه با رندان عامی

گر ببدنامی برآید نام ما ننگی نباشد

زانک بدنامی درین ره نیست الا نیک نامی

عارضش بین خورده خون لاله در بستانفروزی

قامتش بین برده دست از نارون در خوش خرامی

تاجداری نیست الا بر در خوبان گدائی

پادشاهی نیست الا پیش مهرویان غلامی

ساکن دیر مغانرا از ملامت غم نباشد

زانک در بیت الحرام اندیشه نبود از حرامی

بت پرستان صورتش را سجده می آرند و شاید

گر کند خواجو بمعنی آن جماعت را امامی

شمارهٔ ۲۹۸

یا من الیک میلی قف ساعة قبیلی

بالدمع بل ذیلی هذا نصیب لیلی

هر شب که باده نوشم وز تاب سینه جوشم

تا صبحدم خروشم هذا نصیب لیلی

از اشک دل گدازم پیدا شدست رازم

لیکن چه چاره سازم هذا نصیب لیلی

از بند باز کن خو؟ وز دوست کام دل جو

زلفش بگیر و میگو هذا نصیب لیلی

هر شب بجست و جویش گردم بگرد کویش

گریم در آرزویش هدا نصیب لیلی

بلبل ز شاخساران یا ناله ی هزاران

گوید بنو بهاران هذا نصیب لیلی

تا روز از دل و جان چون بلبل سحر خوان

گویم دعای سلطان هذا نصیب لیلی

خواجو مگر فسانه درکش می شبانه

بر گوی این ترانه هذا نصیب لیلی

شمارهٔ ۲۹۹

یا من قریرة مقلتی لقیاک غایة منیتی

تذ کار و صلک بهجتی هذا نصیبی لیلتی

از تاب دل شب تا سحر لب خشک دارم دیده تر

آری چه تدبیر ای پسر هذا نصیبی لیلتی

گر همچو شمع انجمن آتش زنم در جان و تن

عیبم مکن ای سیمتن هذا نصیبی لیلتی

قلبی غریق فی الحوی روحی حریق فی النوی

قد ذبت فی نار الهوی هذا نصیبی لیلتی

در مدح سلطان جهان باشم چو شمع آتش زبان

زیرا که از دوز زمان هذا نصیبی لیلتی

باشد دعایش کار من سودای او بازار من

مکتوب بر طومار من هذا نصیبی لیلتی

هر شب که خواجو راز غم گرینده یابی چون قلم

بر دفترش بینی رقم هذا نصیبی لیلتی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : از زلف تو سودائی و شیدا دل ما

شمارهٔ ۲ : ای خیل غمت برده بیغما دل ما

شمارهٔ ۳ : ای روز جهانتاب تو همسایه شب

شمارهٔ ۴ : تا مایه ی سودای تو سرمایه ی ماست

شمارهٔ ۵ : یاری اگرت تیغ زند راحت ماست

شمارهٔ ۶ : برگردش چرخ چون نمی باشد دست

شمارهٔ ۷ : آن لعل که گنج شایگانست کجاست

شمارهٔ ۸ : زینسان که بزیر پای غم گشتم پست

شمارهٔ ۹ : اکنون که ز سبزه آسمانی شد دشت

شمارهٔ ۱۰ : چون خسرو گل بجای جمشید نشست

شمارهٔ ۱۱ : نرگس که مدام خوشدل و سرمستست

شمارهٔ ۱۲ : مه ذره ئی از مهر رخ مهوش ماست

شمارهٔ ۱۳ : گر سرو سهی بقد او ماند راست

شمارهٔ ۱۴ : ای آنکه شبت جیب ثریا بگرفت

شمارهٔ ۱۵ : ای چشم تو مخمور و من از چشم تو مست

شمارهٔ ۱۶ : هر چند که یک موی نیرزم بر دوست

شمارهٔ ۱۷ : بر خاک درت غمست کو محرم ماست

شمارهٔ ۱۸ : چون زلف تو بر مه سر چوگان بشکست

شمارهٔ ۱۹ : ای سرو سهی که قد و بالات خوشست

شمارهٔ ۲۰ : می گفت مگر ملامت از ما بگرفت

شمارهٔ ۲۱ : از چشم تو هر که می پرستی آموخت

شمارهٔ ۲۲ : رونیست شو ای خواجو که هستت خوانند

شمارهٔ ۲۳ : با اشک و رخ ار سیم و زرت گردانند

شمارهٔ ۲۴ : انکو بسوی کعبه مرا راه نمود

شمارهٔ ۲۵ : گر یار نه آن بود که ره می پیمود

شمارهٔ ۲۶ : دیدیم که در کعبه بجز یار نبود

شمارهٔ ۲۷ : آنها که دوای دل افگار کنند

شمارهٔ ۲۸ : مستان چو هوای در میخانه کنند

شمارهٔ ۲۹ : هر کو لب جام لا یزالی بوسد

شمارهٔ ۳۰ : ای آنک دل از مهر رخت جان نبرد

شمارهٔ ۳۱ : آن یار که درد از دل ما می چیند

شمارهٔ ۳۲ : از دیده ی من چو دمبدم خون آید

شمارهٔ ۳۳ : در ماتم من مرغ صراحی مؤید

شمارهٔ ۳۴ : مخمورم و از کسی شرابم نرسید

شمارهٔ ۳۵ : نرگس بنگر نشسته در سایه ی بید

شمارهٔ ۳۶ : چون گلرخ ما پرده زعارض بگشاد

شمارهٔ ۳۷ : چون باد صبا زرویت آگاهی داد

شمارهٔ ۳۸ : مانند رخت صبا هر آن لاله که دید

شمارهٔ ۳۹ : شب هندوی آن طره مه فرسا شد

شمارهٔ ۴۰ : چشمم که مدام آن حسرت بارد

شمارهٔ ۴۱ : چون طره زپای یار سر برگیرد

شمارهٔ ۴۲ : هر دم زدلم آتش عشق افروزد

شمارهٔ ۴۳ : هر آه که از دلم بدر می آید

شمارهٔ ۴۴ : کس نیست که در درد و غمم می پرسد

شمارهٔ ۴۵ : ای کرده دلم بچین گیسو در بند

شمارهٔ ۴۶ : لعل تو بخاتم سلیمان بخرند

شمارهٔ ۴۷ : مگذار که هر کس خط و خالت بیند

شمارهٔ ۴۸ : چون شاهد مه غره غرّا بنمود

شمارهٔ ۴۹ : هر کس که دلش ز عشق فرسوده شود

شمارهٔ ۵۰ : آنشب که ز زلفت گرهم بگشاید

شمارهٔ ۵۱ : چون سوز غم تو از جهان برخیزد

شمارهٔ ۵۲ : چشمم که ز خون رخم منقش بیند

شمارهٔ ۵۳ : مقبول تو عمر جاودانی یابد

شمارهٔ ۵۴ : چون عکس تو بر جهان جان می افتد

شمارهٔ ۵۵ : در چشم رخت مه فلک میل کشید

شمارهٔ ۵۶ : آنکش غم عشق دلنوازی نکند

شمارهٔ ۵۷ : ماهی که نبات از شکر آورد پدید

شمارهٔ ۵۸ : چشمم چو بر آن قامت رعنان افتد

شمارهٔ ۵۹ : از لوح غمت نام و نشانم نرود

شمارهٔ ۶۰ : گر خلد برین در نظرم خواهد بود

شمارهٔ ۶۱ : در بوته ی غم هر که چو زر بگذارد

شمارهٔ ۶۲ : یارب کی آن چشم و چراغم برسد

شمارهٔ ۶۳ : ای در دلم آتش غم و در جان دود

شمارهٔ ۶۴ : تا کی چو مسیح دم ز طاعات زنید

شمارهٔ ۶۵ : تا چند توان کرد درین قصر دو در

شمارهٔ ۶۶ : در ساغر جان ما شراب اولیتر

شمارهٔ ۶۷ : چون مرغ چمن برآورد بانگ هزار

شمارهٔ ۶۸ : نرگس بنگر که در دهان دارد زر

شمارهٔ ۶۹ : در کوی تو غم ز شادمانی خوشتر

شمارهٔ ۷۰ : ای شمع دلم یافته از مهر تو نور

شمارهٔ ۷۱ : در ساعد سیمین چه کنی یاره ی زر

شمارهٔ ۷۲ : رفتی ز برم ولی نرفتی ز ضمیر

شمارهٔ ۷۳ : ای یافته از خاک درت افسر سر

شمارهٔ ۷۴ : ای چشم بد از طلعت زیبای تو دور

شمارهٔ ۷۵ : مطرب بزن و غمزدگان را بنواز

شمارهٔ ۷۶ : ایمرغ دلم کرده بکویت پرواز

شمارهٔ ۷۷ : هنگام گل و عید صیامست امروز

شمارهٔ ۷۸ : ای چشمه ی نوشت بروان بخشی فاش

شمارهٔ ۷۹ : ناگشته شبی چو طره هم زانویش

شمارهٔ ۸۰ : ای خواجه شه مملکت آرائی باش

شمارهٔ ۸۱ : ای لعل لبت برده ز یاقوت سبق

شمارهٔ ۸۲ : روزی که من از جهان روم با دل تنگ

شمارهٔ ۸۳ : هر صبح که از پرده برون آید گل

شمارهٔ ۸۴ : ای من شده بی رخ تو از ناله چونال

شمارهٔ ۸۵ : ای لعل تو آتش زده در آب زلال

شمارهٔ ۸۶ : ای سنبل تو ریخته در دامن گل

شمارهٔ ۸۷ : ای مهر رخت مشعله ی دیده ی دل

شمارهٔ ۸۸ : ای طرفه که نشنید کسی آوازم

شمارهٔ ۸۹ : عیبم مکن ای خواجه که تا من هستم

شمارهٔ ۹۰ : از باده ی بیخودی بر انسان مستم

شمارهٔ ۹۱ : آن فتنه که تاماش بچنگ آمده ایم

شمارهٔ ۹۲ : جانا ز من بی سر و بی پات چه غم

شمارهٔ ۹۳ : بیروی تو من در آرزویت میرم

شمارهٔ ۹۴ : با درد غم تو نام درمان نبرم

شمارهٔ ۹۵ : بر دست خیال چشم مستت خوابم

شمارهٔ ۹۶ : ایدل دو جهان بدیده ی جان می بین

شمارهٔ ۹۷ : ایدل طلب درد کن و درمان بین

شمارهٔ ۹۸ : روزی که نه باغ بود و نی گل نه سمن

شمارهٔ ۹۹ : ایدل دل ازین روزن شش سو بر کن

شمارهٔ ۱۰۰ : ایجان بغمت شاد غمت شادی جان

شمارهٔ ۱۰۱ : تا کی طلب شراب خواهی کردن

شمارهٔ ۱۰۲ : ای چیده گل و کرده کنار از گلشن

شمارهٔ ۱۰۳ : هر دم برود ز باده هوش دل من

شمارهٔ ۱۰۴ : نرگس نگر ای ماهرخ زهره جبین

شمارهٔ ۱۰۵ : ای برگ گلت به مشک ناب آبستن

شمارهٔ ۱۰۶ : ای ابروی شوخ تو نمودار کمان

شمارهٔ ۱۰۷ : چون دل بتو دادم ای بت عهد شکن

شمارهٔ ۱۰۸ : جز شوق مرا از دو جهان چیست بگو

شمارهٔ ۱۰۹ : گفتم که مکش گرد رخ آن خط سیاه

شمارهٔ ۱۱۰ : بر بوی سمن بین چمن از دست شده

شمارهٔ ۱۱۱ : ای همنفسم در شب هجران تو آه

شمارهٔ ۱۱۲ : ای دست من از دامن وصلت کوتاه

شمارهٔ ۱۱۳ : چون رخ بنمودی ای بت یغمائی

شمارهٔ ۱۱۴ : ای خواجو اگر می بری از مستی بوی

شمارهٔ ۱۱۵ : نرگس که بتاجداریست ارزانی

شمارهٔ ۱۱۶ : آنماه که بر میان کمر سازد موی

شمارهٔ ۱۱۷ : ای از لب لعلت می نوشین عرقی

شمارهٔ ۱

از زلف تو سودائی و شیدا دل ما

در کوی غمت ساخته مأوا دل ما

چون غرقه دریای حقیقت گشتیم

عالم همه قطره گشت و دریا دل ما

شمارهٔ ۲

ای خیل غمت برده بیغما دل ما

مهر تو سپهرست و ثریا دل ما

بستیم دل شکسته در زلف کژت

تا خود چکند زلف کژت با دل ما

شمارهٔ ۳

ای روز جهانتاب تو همسایه شب

پروین قمر سای تو پیرایه ی شب

عقرب که شنیده است بر خرمن ماه

خورشید که دیده است همسایه ی شب

شمارهٔ ۴

تا مایه ی سودای تو سرمایه ی ماست

خورشید جهان فروز در سایه ی ماست

در سایه ی مهر ما گرفتیم وطن

هم سایه ماست آنکه همسایه ی ماست

شمارهٔ ۵

یاری اگرت تیغ زند راحت ماست

هم خلوت ما و خالی از خلوت ماست

در حضرت او حضور ما ممکن نیست

کانجا که بود حضور او غیبت ماست

شمارهٔ ۶

برگردش چرخ چون نمی باشد دست

دل در بد و نیک دهر چون باید بست

این محنت و غم که هست پندار که نیست

وین عیش و طرب که نیست انگار که هست

شمارهٔ ۷

آن لعل که گنج شایگانست کجاست

وان آب که آتش روانست کجاست

تا چهره ی جان در آن ببینم روشن

آن جام که آئینه ی جانست کجاست

شمارهٔ ۸

زینسان که بزیر پای غم گشتم پست

جز جام میم کسی کجا گیرد دست

آن لحظه که بر جنازه گردد سرمن

از گردش کاسه سرم بینی مست

شمارهٔ ۹

اکنون که ز سبزه آسمانی شد دشت

وز سنبل ترناف زمین مشگین گشت

بر طارم پیروزه گوئی نرگس

طاسیست ززر نهاده در سیمین طشت

شمارهٔ ۱۰

چون خسرو گل بجای جمشید نشست

دیدم بصبوح نرگس باده پرست

بر کرسی پیروزه سر انداخته پیش

از نقره و زر تبشی و منقر در دست

شمارهٔ ۱۱

نرگس که مدام خوشدل و سرمستست

زانست که دست از قدح زرشستست

در سوسن و سر و بین که معلوم کنی

کازاده زبان دراز و کوته دستست

شمارهٔ ۱۲

مه ذره ئی از مهر رخ مهوش ماست

در پیش تو نیست روشن اینک پیداست

سرو چمن از نشاط آن می نالد

کو را گفتم بقامتش مانی راست

شمارهٔ ۱۳

گر سرو سهی بقد او ماند راست

چوبین و دراز و ناتراشیده چراست

ور قامت من نه ابرویش را همتاست

پیوسته بگو راست که بهر چه دوتاست

شمارهٔ ۱۴

ای آنکه شبت جیب ثریا بگرفت

آهم ز غمت دامن جوزا بگرفت

از آتش رویت جگر گلاله بسوخت

از قد تو کار سرو بالا بگرفت

شمارهٔ ۱۵

ای چشم تو مخمور و من از چشم تو مست

وی جان من از جام لبت باده پرست

بنشین که نسیم نوبهاری برخاست

برخیز که شمع صبحگاهی بنشست

شمارهٔ ۱۶

هر چند که یک موی نیرزم بر دوست

فرق از تن من تا بمیانش یک موست

کس بر رخ ما قطره ی آبی نچکاند

جز دیده که آبروی ما جمله ازوست

شمارهٔ ۱۷

بر خاک درت غمست کو محرم ماست

بیرون ز غم تو کیست کو را غم ماست

کس نیست که ما را نفسی خوش دارد

جز بلبل خوش نفس که او همدم ماست

شمارهٔ ۱۸

چون زلف تو بر مه سر چوگان بشکست

گوی دل من بر سر میدان بشکست

از موی تو کار مشک در پا افتاد

از روی تو پشت ماه تابان بشکست

شمارهٔ ۱۹

ای سرو سهی که قد و بالات خوشست

آن دُرج پر از لؤلؤی لالات خوشست

گیسوی دراز را میفکن بر دوش

کان شعر سیه بر قد و بالات خوشست

شمارهٔ ۲۰

می گفت مگر ملامت از ما بگرفت

چون لاله دلت زاتش سواد بگرفت

از جزع یمن لؤلؤ لالا بفشاند

اطراف مهش عقد ثریا بگرفت

شمارهٔ ۲۱

از چشم تو هر که می پرستی آموخت

ملک دو جهان بجرعه ئی می بفروخت

چون آتش عشق در دل تنگ افتاد

هر چیز که بود در میان جمله بسوخت

شمارهٔ ۲۲

رونیست شو ای خواجو که هستت خوانند

هشیار چنان باش که مستت خوانند

زنهار ز بهر آن خدا را مپرست

کابنای زمان خدا پرستت خوانند

شمارهٔ ۲۳

با اشک و رخ ار سیم و زرت گردانند

شاهان جهان تاج سرت گردانند

ور ترک جهاز چار مادر گوئی

میراث برنه پدرت گردانند

شمارهٔ ۲۴

انکو بسوی کعبه مرا راه نمود

دیدم که ره کعبه همی می پیمود

رفتیم بکعبه و چو کردیم نظر

خود کعبه جز او نبود و او کعبه نبود

شمارهٔ ۲۵

گر یار نه آن بود که ره می پیمود

آنکس که طواف کعبه می کرد که بود

ور زانک در کعبه نه او بر تو گشود

از رفتن و باز آمدن کعبه چه سود

شمارهٔ ۲۶

دیدیم که در کعبه بجز یار نبود

وین طرفه که از کعبه خود آثار نبود

آندم که ز دیر خیمه بر کعبه زدیم

در کعبه و دیر هیچ دیار نبود

شمارهٔ ۲۷

آنها که دوای دل افگار کنند

پیوسته کنند کار و در کار کنند

چون پشت بدیوار کنی یادآور

زانروز که از خاک تو دیوار کنند

شمارهٔ ۲۸

مستان چو هوای در میخانه کنند

پیمان شکنند و عزم بتخانه کنند

کاشانه بآب چشم ساغر گل کن

زان پیش که از گل تو کاشانه کنند

شمارهٔ ۲۹

هر کو لب جام لا یزالی بوسد

خاک در ایندر گه عالی بوسد

شاه فلک از بام درافتد هر روز

تا قبر فقیر ابوالمعالی بوسد

شمارهٔ ۳۰

ای آنک دل از مهر رخت جان نبرد

دانی که چه بر من از غمت می گذرد

من نیستم آنکه ناظر روی توام

در دیده من کسیست کو می نگرد

شمارهٔ ۳۱

آن یار که درد از دل ما می چیند

باید که کسی بر سر ما نگزیند

در دیده ی ما آمد و بگشود نظر

تا چهره ی خود بدیده ی خود بیند

شمارهٔ ۳۲

از دیده ی من چو دمبدم خون آید

مانند تو در دیده ی من چون آید

هر خار که سر بر زند از تربت من

زو رایحه ی باده ی گلگون آید

شمارهٔ ۳۳

در ماتم من مرغ صراحی مؤید

غسّال بآب چشم جامم شوید

از خاک من آن خار که بیرون آید

زو تا بقیامت گل حمری روید

شمارهٔ ۳۴

مخمورم و از کسی شرابم نرسید

بیرون ز دلم بوی کبابی نرسید

گفتم صدره با تو حدیث دل ریش

لیکن ز توام هیچ جوابی نرسید

شمارهٔ ۳۵

نرگس بنگر نشسته در سایه ی بید

وز مهر نهاده بر فلک چشم امید

چون زهره برآورد سر از بدر منیر

یا شمس طلوع کرد از روز سپید

شمارهٔ ۳۶

چون گلرخ ما پرده زعارض بگشاد

شد لاله دلسوخته از مهر چه شاد

سوسن چو ببندگیش اقرار آورد

سلطان بهارش خط آزادی داد

شمارهٔ ۳۷

چون باد صبا زرویت آگاهی داد

گل کرد قبا پیرهن و داد بباد

نرگس چو بدید چشم خواب آلودت

دیدم که سرش زشرم در پیش افتاد

شمارهٔ ۳۸

مانند رخت صبا هر آن لاله که دید

برخواند دعائی و بر آن لاله دمید

چون نسبت غنچه با دهانت کردم

دیدم که زخرمی دلش می خندید

شمارهٔ ۳۹

شب هندوی آن طره مه فرسا شد

لؤلؤ لب یاقوت ترا لالا شد

تا خط تو شد زطرف خورشید پدید

بس فتنه که در دور قمر پیدا شد

شمارهٔ ۴۰

چشمم که مدام آن حسرت بارد

پیوسته کنار من چو دریا دارد

هر دم بنظاره ی رخت تشنه ترست

آری نمک آب تشنگی بیش آرد

شمارهٔ ۴۱

چون طره زپای یار سر برگیرد

در حال دگر سرکشی از سر گیرد

آن رخ که بود برو نشان در دوست

هر دم فلکش زمهر در زر گیرد

شمارهٔ ۴۲

هر دم زدلم آتش عشق افروزد

واتش زمن سوخته سوز آموزد

می سوزم از آنک در وجودم نم نیست

شک نیست که خون خشک بهتر سوزد

شمارهٔ ۴۳

هر آه که از دلم بدر می آید

بشنو که ازو بوی جگر می آید

امشب نفس صبح چرا چون جانم

از آتش مهر دیر بر می آید

شمارهٔ ۴۴

کس نیست که در درد و غمم می پرسد

از زخم سنان ستمم می پرسد

جز آه که او هر نفسم می آید

یا اشک که او دمبدمم می پرسد

شمارهٔ ۴۵

ای کرده دلم بچین گیسو در بند

بسرا و زبان مرغ خوشگو در بند

بگشا گره از سلسله طره که هست

کار دل دیوانه بیک مو دربند

شمارهٔ ۴۶

لعل تو بخاتم سلیمان بخرند

خاک قدمت به آب حیوان بخرند

هر در که زبحر عشقت آید زبرون

اهل خردش بجوهر جان بخرند

شمارهٔ ۴۷

مگذار که هر کس خط و خالت بیند

وان عارض خورشید مثالت بیند

هم گوش تو باید که حدیثت شنود

هم چشم تو باید که جمالت بیند

شمارهٔ ۴۸

چون شاهد مه غره غرّا بنمود

مشگین خط شام چین ز گیسو بشود

دفتر بکفم بود و سرشکم ناگاه

موجی بزد و سفینه از من بربود

شمارهٔ ۴۹

هر کس که دلش ز عشق فرسوده شود

وز خون جگر دامنش آلوده شود

از قند شکرریز لبش مشکل او

حلوا نشود چو اشک پالوده شود

شمارهٔ ۵۰

آنشب که ز زلفت گرهم بگشاید

گردون سر رشته از کفم برباید

آنروز که رخسار تو بینم بمراد

ناگاه شب از کناره بیرون آید

شمارهٔ ۵۱

چون سوز غم تو از جهان برخیزد

از هستی ما نام و نشان برخیزد

برخاک سر کوی تو رفتیم بباد

تا خود چه غبار ازین میان برخیزد

شمارهٔ ۵۲

چشمم که ز خون رخم منقش بیند

در خواب اگر آن دو زلف سرکش بیند

عیبی نبُود چرا که شبهای دراز

مخمور همه خواب مشوش بیند

شمارهٔ ۵۳

مقبول تو عمر جاودانی یابد

محزون تو ملک شادمانی یابد

برکشته ی تیغ عشق اگر برگذری

از رهگذر تو زندگانی یابد

شمارهٔ ۵۴

چون عکس تو بر جهان جان می افتد

شمع دل من در لمعان می افتد

چون از بدنم دقیقه ئی می گوید

مویت بفضولی بمیان می افتد

شمارهٔ ۵۵

در چشم رخت مه فلک میل کشید

بر روی زمین دیده ی من نیل کشید

تقریر پریشانی زلفت چکنم

کان همچو شب هجر بتطویل کشید

شمارهٔ ۵۶

آنکش غم عشق دلنوازی نکند

باید که حدیث عشقبازی نکند

زانروی زبان شمع برند بگاز

تا بار دگر زبان درازی نکند

شمارهٔ ۵۷

ماهی که نبات از شکر آورد پدید

شام شبگون از سحر آورد پدید

روئیکه ز پسته اش دلم پر خون بود

عناب ز بادام تر آورد پدید

شمارهٔ ۵۸

چشمم چو بر آن قامت رعنان افتد

بس فتنه که در عالم بالا افتد

بینی تن من در آب سرچشمه ی چشم

چون موی که در میان دریا افتد

شمارهٔ ۵۹

از لوح غمت نام و نشانم نرود

واب رخت از چشم و روانم نرود

تا باده ی چون زنگ نریزم در جام

زنگ غم از آئینه ی جانم نرود

شمارهٔ ۶۰

گر خلد برین در نظرم خواهد بود

گلزار رخت مصوّرم خواهد بود

ور روی بمحراب کنم در دم صبح

ابروی تو در برابرم خواهد بود

شمارهٔ ۶۱

در بوته ی غم هر که چو زر بگذارد

بحث کمر تو در میان اندازد

آنکس که حدیث شب معراج کند

زلف سیه ترا تمسّک سازد

شمارهٔ ۶۲

یارب کی آن چشم و چراغم برسد

وانسرو خرامنده بباغم برسد

هر دم که بر آرم از جگر آهی گرم

بوی دل بریان بدماغم برسد

شمارهٔ ۶۳

ای در دلم آتش غم و در جان دود

بگرفت درون دلم از بریان دود

هر دود که از مطبخ عشقت خیزد

بوی جگر سوخته آید زان دود

شمارهٔ ۶۴

تا کی چو مسیح دم ز طاعات زنید

یا همچو کلیم لاف میقات زنید

خیزید و بمی خاک مرا گِل سازید

وانگه ز گِلم خشت خرابات زنید

شمارهٔ ۶۵

تا چند توان کرد درین قصر دو در

اندیشه ی شش پیشگه و پنج ممر

برخیز و وطن با دو برادر بگذار

وز نه پدر و چهار مادر بگذر

شمارهٔ ۶۶

در ساغر جان ما شراب اولیتر

وز آتش مِی جگر کباب اولیتر

در ده قدحی که در خرابات فنا

بنیاد وجود ما خراب اولیتر

شمارهٔ ۶۷

چون مرغ چمن برآورد بانگ هزار

نوشند صبوحیان مِی نوشگوار

بر گریه ی من چشم قدح گرید گرم

وز ناله ی من چنگ سحر نالد زار

شمارهٔ ۶۸

نرگس بنگر که در دهان دارد زر

مسکین چکند که او همان دارد زر

دانی که چرا غنچه دلش می خندد

زانرو که مقیم در میان دارد زر

شمارهٔ ۶۹

در کوی تو غم ز شادمانی خوشتر

مردن ز حیوة جاودانی خوشتر

پیش لب لعل تو بمیرم کو را

آبیست کزاب زندگانی خوشتر

شمارهٔ ۷۰

ای شمع دلم یافته از مهر تو نور

وی جوهر جانرا ز جمال تو سرور

ابروی تو پیوسته از آنروی خوشست

کز صحبت مستان نبُود یکدم دور

شمارهٔ ۷۱

در ساعد سیمین چه کنی یاره ی زر

هر چند زر و سیم بهم نیکوتر

دانی بچه مانی ای بت مه پیکر

خورشید که از هلال سازد چنبر

شمارهٔ ۷۲

رفتی ز برم ولی نرفتی ز ضمیر

باز آی که جانی و زجان نیست گزیر

هر لحظه ز کوی تو کنم عزم سفر

خونابه ی چشم من شود دامنگیر

شمارهٔ ۷۳

ای یافته از خاک درت افسر سر

بس شور که از زلف تو دارم در سر

گر خاک شوم بر سر کویت باری

آنکس که نشد خاک تو خاکش بر سر

شمارهٔ ۷۴

ای چشم بد از طلعت زیبای تو دور

نرگس ز فریب چشم مستت مغرور

گر چشم تو اشک جوید از دیده ی ما

عیبی نبُود که آب خواهد مخمور

شمارهٔ ۷۵

مطرب بزن و غمزدگان را بنواز

باشد که دل سوخته آید بر ساز

تا مرغ صراحی نکند آوازم

چون کبک پریده کی بدست آیم باز

شمارهٔ ۷۶

ایمرغ دلم کرده بکویت پرواز

چشمم ز پی کبوتر وصل تو باز

تا خود چکند خیال زلف سیهت

با این دل شوریده بشبهای دراز

شمارهٔ ۷۷

هنگام گل و عید صیامست امروز

بی باده ی پخته کار خامست امروز

ای محتسب از باده مکن منع مرا

هشیار درینوقت کدامست امروز

شمارهٔ ۷۸

ای چشمه ی نوشت بروان بخشی فاش

حیران شده در نقش جمالت نقاش

هیچست جهان از نظرم چون دل تنگ

ور مهر رخ تو هست گو هیچ مباش

شمارهٔ ۷۹

ناگشته شبی چو طره هم زانویش

در پای فتاد کارم از گیسویش

دل در سر او رفت و من سوخته دل

خوردم جگر سوخته از پهلویش

شمارهٔ ۸۰

ای خواجه شه مملکت آرائی باش

وافاق بگیر و فارغ از شاهی باش

خواهی که بمنزلت جهانی باشی

بگذر ز جهان و هر کجا خواهی باش

شمارهٔ ۸۱

ای لعل لبت برده ز یاقوت سبق

ریحان ز حیا پیش خطت شسته ورق

گر سرو زند لاف که چون قد توام

مشنو سخنش که الطویل الاحمق

شمارهٔ ۸۲

روزی که من از جهان روم با دل تنگ

گردون زندم شیشه ی هستی بر سنگ

بر تربت من کسی نگرید جز جام

در ماتم من کسی ننالد جز چنگ

شمارهٔ ۸۳

هر صبح که از پرده برون آید گل

وز مرغ سحر در چمن افتد غلغل

گلبانگ زند بلبله چون بلبل مست

کای مطرب خوش سرای قل قل قل قل

شمارهٔ ۸۴

ای من شده بی رخ تو از ناله چونال

وز باغ غمت ندیده جز ناله منال

بر چادر شب مردمک دیده ی من

تقریر کند نقش تو لیکن بخیال

شمارهٔ ۸۵

ای لعل تو آتش زده در آب زلال

در پرده ی دیده لعبتی چون تو خیال

روی چو مه تو لشکر عارض چین

ابروی کژت حاجب سلطان جمال

شمارهٔ ۸۶

ای سنبل تو ریخته در دامن گل

وز مشک سیه بیخته پیرامن گل

خال سیه تو هیچ می دانی چیست

زنگی بچه ئی نشسته بر خرمن گل

شمارهٔ ۸۷

ای مهر رخت مشعله ی دیده ی دل

آشوب غمت مشغله و توده ی گِل

جان در سر رشته ی تو نتوانم کرد

زیرا که ازین هیچ نگردد حاصل

شمارهٔ ۸۸

ای طرفه که نشنید کسی آوازم

از پرده بر آواز برون شد رازم

تا غرقه ی دریای محبت شده ام

یک لحظه بمحبوب نمی پردازم

شمارهٔ ۸۹

عیبم مکن ای خواجه که تا من هستم

بی جان و بدن قائم و بی مِی مستم

مانند خضر زنده ی جاوید شدم

چون دست ز آب زندگانی شستم

شمارهٔ ۹۰

از باده ی بیخودی بر انسان مستم

کاگاه نیم که نیستم یا هستم

آندم که در آردم ز پای آتش دل

بیرون ز قدح کسی نگیرد دستم

شمارهٔ ۹۱

آن فتنه که تاماش بچنگ آمده ایم

با هستی خویشتن بجنگ آمده ایم

می گفت دلم با نمک از غایت شور

کز پسته ی او نیک بتنگ آمده ایم

شمارهٔ ۹۲

جانا ز من بی سر و بی پات چه غم

وز ناله ی عاشقان شیدات چه غم

در پای مران پیاده کز دست افتاد

گر بر رخ او نهی رخ از مات چه غم

شمارهٔ ۹۳

بیروی تو من در آرزویت میرم

دور از رویت بر سر کویت میرم

من شمعم و خورشید توئی طرّه ی شب

بردار ز رو که پیش رویت میرم

شمارهٔ ۹۴

با درد غم تو نام درمان نبرم

بی مهر تو یکروز بپایان نبرم

از دست تو کی جان برم ای جان جهان

کز دست تو گر جان ببرم جان نبرم

شمارهٔ ۹۵

بر دست خیال چشم مستت خوابم

از آتش سودای تو رفتست آبم

زین پس من و آب دیده و خاک درت

باشد که گشادی بود از این بابم

شمارهٔ ۹۶

ایدل دو جهان بدیده ی جان می بین

پیدا بگشا دیده و پنهان می بین

تا صورت جان در رخ جانان بینی

در آینه ی جان رخ جانان می بین

شمارهٔ ۹۷

ایدل طلب درد کن و درمان بین

در عالم جان نه قدم و جانان بین

بگذر ز حجاب کفر و ایمان آنگاه

در صورت کفر معنی ایمان بین

شمارهٔ ۹۸

روزی که نه باغ بود و نی گل نه سمن

یک لحظه نبود بی می آن سرو چمن

او بود و من و طرف لب جوی ولیک

بر طرف لب جوی نه او بود و نه من

شمارهٔ ۹۹

ایدل دل ازین روزن شش سو بر کن

وز هفت حضیره رخت بیرون افکن

غوّاث قدم بین که ببازار حدوث

هر دم گهری بر آرد از بحر سخن

شمارهٔ ۱۰۰

ایجان بغمت شاد غمت شادی جان

وی شرح معانی تو بیرون ز بیان

آنکو بتو زنده ست نمیرد هرگز

وانرا که نمرد در رهت زنده مخوان

شمارهٔ ۱۰۱

تا کی طلب شراب خواهی کردن

خود را بقدح خراب خواهی کردن

هر صبحدم آن زهره جبین را میخوان

گر دعوت آفتاب خواهی کردن

شمارهٔ ۱۰۲

ای چیده گل و کرده کنار از گلشن

معلوم نکرده سرّ مرغان چمن

در آینه ی جمال معشوق نگر

تا صورت عشق را ببینی روشن

شمارهٔ ۱۰۳

هر دم برود ز باده هوش دل من

خوناب شود قدح ز جوش دل من

در دیر مغان چون درد دل گویم باز

ناقوس بنالد از خروش دل من

شمارهٔ ۱۰۴

نرگس نگر ای ماهرخ زهره جبین

ماننده خور نموده جرم از پروین

اندر قدحی ببین بدست سیمش

یا از گل خیری ورقی بر نسرین

شمارهٔ ۱۰۵

ای برگ گلت به مشک ناب آبستن

وی مردم چشم ما به آب آبستن

بر یاد رخت روح فزاید به صبوح

گردد مه نو به آفتاب آبستن

شمارهٔ ۱۰۶

ای ابروی شوخ تو نمودار کمان

از قامت آن شکسته بازار کمان

ابروی تو با وسمه نمی گوید راست

آری بکژی راست شود کار کمان

شمارهٔ ۱۰۷

چون دل بتو دادم ای بت عهد شکن

بگشود فراق تو کمین بر دل من

هر جا که روم خون دل گرم روم

آید بسر راه و بگیرد دامن

شمارهٔ ۱۰۸

جز شوق مرا از دو جهان چیست بگو

وانرا که نبود عشق چون زیست بگو

معشوق اگر زانک توئی عاشق کیست

وین هر دو اگر تو نیستی کیست بگو

شمارهٔ ۱۰۹

گفتم که مکش گرد رخ آن خط سیاه

گفت از شب تیره روی کی تابد ماه

از عاج بیک زمان دو رخ بتراشم

گر زانک رخ سفید می خواهد شاه

شمارهٔ ۱۱۰

بر بوی سمن بین چمن از دست شده

گل جسته کنار و گلشن از دست شده

مه مهر دگر کرده و خور تافته روی

شب مانده و روز روشن از دست شده

شمارهٔ ۱۱۱

ای همنفسم در شب هجران تو آه

رفتی و مرا چشم طلب بر سر راه

در نامه چو تقریر کنم قصه شوق

از چشم قلم فرو چکد خون سیاه

شمارهٔ ۱۱۲

ای دست من از دامن وصلت کوتاه

بر محضر حسنت مه و خورشید گواه

خط سیهت که هست عنوان جمال

چون نامه ی عمر ماست گو باش سیاه

شمارهٔ ۱۱۳

چون رخ بنمودی ای بت یغمائی

گشتم چو شکنج طره ات سودائی

در آینه ی روی تو دیدم گفتم

سبحان الله هم بدین زیبائی

شمارهٔ ۱۱۴

ای خواجو اگر می بری از مستی بوی

زنهار مکن بعالم هستی روی

پیش آر سبو و خاک قالب گل کن

تا از گل قالب تو سازند سبوی

شمارهٔ ۱۱۵

نرگس که بتاجداریست ارزانی

افراخته است سنجق سلطانی

از زر چه زند لاف که سرمایه ی او

پنج آقچه نقدست و درستی فانی

شمارهٔ ۱۱۶

آنماه که بر میان کمر سازد موی

از سنبل سیراب نماید گل روی

گفتم سر زلفت دلم از دست ببرد

در تاب شد و گفت پراکنده مگوی

شمارهٔ ۱۱۷

ای از لب لعلت می نوشین عرقی

بر خوان جمالت مه تابان طبقی

چون دفتر حسن تو ز هم بگشودند

افتاد بدست گل سوری ورقی

بدایع الجمال

مدایح و مناقب

ترکیبات

شوقیات

رباعیات

دیوان اشعار

صنایع الکمال

بدایع الجمال

خواجوی کرمانی

سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو

دیوان اشعار