معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ملا مسیح

شیخ سعدالله مسیح پانی‌پتی یا خیرانوی شاعر هندی، معاصر شاه جهان و جهانگیرشاه از شاهان گورکانی هند بوده و با ادیبان معاصر خود از جمله شیدا، صائب و مقرب‌خان روابط حسنه‌ای داشته است. او دوازده سال در بنارس اقامت گزیده و به مطالعهٔ زبان و ادبیات سانسکریت پرداخته بود که این دوران در استفادهٔ فراوان از واژه‌های سانسکریت و هندی در منظومهٔ «رام و سیتا» نمود یافته است. از آثار معروف او می‌توان به ترجمهٔ منظوم فارسی حماسهٔ باستانی هندوستان «رامایانا» با نام «رام و سیتا» و مثنوی «پیغمبرنامه» اشاره کرد که گفته می‌شود این دومی را در پاسخ به منتقدانی نگاشته است که او را به خاطر سرایش منظومهٔ رام و سیتا نجس و کافر می دانستند و دربارهٔ زندگی پیامبر اسلام سروده شده است. منابعی ترجمهٔ منظوم کتاب مذهبی هندوها «بهگودگیتا» را نیز به او نسبت داده‌اند. منظومهٔ «رام و سیتا»ی ملامسیح به واسطهٔ وبگاه «گنجینهٔ فارسی» از روی کتاب «رامایانا - کهن‌ترین حماسهٔ عاشقانهٔ هند - بازسرودهٔ ملامسیح پانی‌پتی» به همت دکتر سید عبدالحمید ضیائی و پروفسور سید محمد یونس جعفری از انتشارات مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی ایران در دهلی نو به گنجور اضافه شده است.

رام و سیتا

بخش ۱ - مناجات : خداوندا ز جام عشق کن مست

بخش ۲ - فی مناجات : به هستی دیده چون نگشوده بودم

بخش ۳ - ایضا فی مناجات : به نام ساقی دور پیاپی

بخش ۴ - فی نعت سرور کائنات صلی الله علیه و آله و سلم

بخش ۵ - ایضاً فی نعت : مهین پیغمبری از نسل آدم

بخش ۶ - حکایت بر سبیل تمثیل : به چشم خویش دیدم عاشق مست

بخش ۷ - در صفت شب معراج : شبی سرمایۀ اقبال جاوید

بخش ۸ - در بیان اوصاف پیر خود : سعادت نامۀ اختر بلندی

بخش ۹ - در مدح نورالدین جهانگیر پادشاه : جهان نو زنده گشت از حسن تدبیر

بخش ۱۰ - در صفت معشوق : سخن معشوقۀ عاشق مزاج است

بخش ۱۱ - در صفت ملک هندوستان : ز من عشق است هندستان زمین را

بخش ۱۲ - در مذمت حساد : در افکندم به میدان گوی دعوی

بخش ۱۳ - در حسب حال خود : اگرچه خاطرم دریای رازست

بخش ۱۴ - آغاز داستان رام و سیتا : شکر گفتار این شیرین فسانه

بخش ۱۵ - مشورت کردن راجه جسرت برای اولاد با وزیران : شبی از دور بینی خلوت آراست

بخش ۱۶ - اندر احوال طفولیت رام : چو ماه رام را پرتو عیان شد

بخش ۱۷ - آمدن بسوامتر زاهد برای طلب رام پیش راجه جسرت و بردن رام را

بخش ۱۸ - رخصت شدن بسوامتر زاهد از راجه جسرت و بردن رام را همراه خود

بخش ۱۹ - پرسیدن رام از بسوامتر حقیقت گنگ که چگونه از آسمان بر زمین آمده و جواب دادن او

بخش ۲۰ - رفتن رام به ملک مالوه که نزد صوبۀ اود است : به عزم مالوه بس راه پیمود

بخش ۲۱ - در بیان کشتن رام دیوان را و خلاص کردن زاهدان را از آفتشان

بخش ۲۲ - گفتن بسوامتر زاهد حقیقت سیتا با رام و رفتن رام همراه بسوامتر در ترهت

بخش ۲۳ - رفتن رام در شهر ترهت همراه بسوامتر و کشیدن کمان در سینمبر و دادن راجه جنک دختر خود را سیتا به کدخدایی رام

بخش ۲۴ - آمدن راجه جسرت از شهر اوده در ترهت به جهت کدخدائی رام

بخش ۲۵ - رخصت شدن راجه جسرت از جنک و ملاقات کردن پرسرام در راه

بخش ۲۶ - آوردن رام سیتا را در اوده و به خانۀ خود نشستن با یکدیگر

بخش ۲۷ - مصلحت کردن راجه جسرت با وزیران به جهت جلوس رام بر تخت شاهی و حیله انگیختن مادر برت برای اخراج رام

بخش ۲۸ - اخراج کردن جسرت رام را و روان شدن رام و سیتا و لچمن به صحرای چترکوت

بخش ۲۹ - غسل کردن سیتا در دل آب گنگ : چو قصد غسل کرد آن سرو گلرنگ

بخش ۳۰ - در بیان وفات کردن راجه جسرت در فراق رام : چو پیش آمد بران رای خردمند

بخش ۳۱ - مشورت کردن وزیران با برت به جهت جلوس او و منع کردن برت وزیران را و آمدن در چترکوت به جهت آوردن رام و انکار کردن رام از ملک

بخش ۳۲ - رخصت کردن رام برت را با کفش چوبین و تعریف سلوک پادشاهی او

بخش ۳۳ - رفتن رام از چترکوت به صحرای اتره زاهد و دیدن سیتا زن او را و فرود آمدن حله ها از عالم بالا برای سیتا به دعای زن زاهد

بخش ۳۴ - رفتن رام در منزل سرسکه بر بتک زاهد و دیدن اندر را در آنجا و رفتن زاهد به عالم بالا

بخش ۳۵ - خلاصی یافتن اهلیا زن گوتم که به دعای شوهر سنگ شده بود از قدم مبارک رام

بخش ۳۶ - کور کردن رام یک پسر اندر را که به صورت زاغ سیتا را رنجانیده بود

بخش ۳۷ - دیدن حوض پر آب و نیلوفر و چیدن گلها رام و سیتا با یکدیگر

بخش ۳۸ - رفتن رام بدیدن ستیچن زاهد و پرسیدن خبر ستارهٔ سهیل

بخش ۳۹ - ملاقات رام با سهیل وقت برگذشتن سهیل از آسمان به زمین

بخش ۴۰ - رخصت شدن رام از سهیل زاهد : چو رام از خدمت آن نیکنامان

بخش ۴۱ - کشته شدن خرد و وتراسرا نیز و چهارده هزار دیو از دست رام

بخش ۴۲ - داد خواه شدن سرب نکا پیش راون در شهر لنکا : به لنکا شاه دیوان بود راو ن

بخش ۴۳ - بیان کردن سرپ نکا، حسنِ سیتا را برای راون و عاشق شدن راون

بخش ۴۴ - آمدن راون در منزل ماریچ دیو و منع کردن ماریچ راون را از دشمنی رام

بخش ۴۵ - برآمدن سیتا برای گل چیدن و دیدن او آهوی زرین را و فرستادن رام را برای شکار آهوی زرین

بخش ۴۶ - رفتن رام به شکار آهو و فرستادن سیتا، لچمن را برای خبر رام خواه ناخواه

بخش ۴۷ - دیدن راون سیتا را و بردن سیتا به زور : چو لچمن رفت، راون وقت آن یافت

بخش ۴۸ - جنگ کردن جتایو با راون و کشته شدن جتایو به دست او و بردن او سیتا را به لنکا

بخش ۴۹ - برگشتن رام از شکار و دیدن او در راه لچمن را و خبردار شدن از حال و بیتاب شدن رام و جستجو کردن لچمن سیتا را

بخش ۵۰ - دیدن رام جتایو کرگس را و خبر یافتن از سیتا

بخش ۵۱ - دیدن رام نقش پای راون و نقش پای سیتا را : در آن نزدیک نقش پای ده سر

بخش ۵۲ - دیدن رام ماه را و پنداشتن سیتا و مخاطب کردن او

بخش ۵۳ - روان شدن رام خبر گرفتن سیتا را و ملاقات شدن با کیندها دیو و یافتن خبر سیتا

بخش ۵۴ - در بیان احوال سیتا : ز سوز رام تا طبعم سخن راند

بخش ۵۵ - جای دادن راون سیتا را در باغ اسلوک بن : موکل بر پری زن دیوکی چند

بخش ۵۶ - آمدن رام در کوه رک مونک : چو در رک مونک کوه آن کوه تمکین

بخش ۵۷ - آمدن فصل بهار : چو یک چندی گذشت از روزگاران

بخش ۵۸ - آمدن رام بالای قلعۀ کوه و ملاقات کردن با سگریو به میانجی هنومنت

بخش ۵۹ - گفتن سگریو حقیقت منازعت بال را با رام : که دیوی بود مایاوی ملنگی

بخش ۶۰ - بیان کردن سگریو زور بال را : ز زور بال گویم با تو یک حرف

بخش ۶۱ - کشته شدن بال از دست رام و راضی شدن سگریو و انگد و رام

بخش ۶۲ - در صفت فصل بهار برسات و فراق رام : هوای عشق آمد فصل برسات

بخش ۶۳ - در صفت ماهتابی : شبی چون جِیب صبح، آبستن نور

بخش ۶۴ - فرستادن رام لچمن را برای آوردن سگریو : چو شاهنشاه چین از غایت کین

بخش ۶۵ - آمدن سگریو با لشکر خویش و فرستادن کسان خود هرچهار طرف از برای خبر سیتا

بخش ۶۶ - روان شدن هنونت با جمع میمونان و رفتن در غار و یافتن سوم برتهارا

بخش ۶۷ - ملاقات با سنپات کرگس و همراه دادن پسر خود را به سپارش رام

بخش ۶۸ - جمع آمدن میمونان که از دریاچۀ طور بگذرند : چو مهر از قعر این دریای اندوه

بخش ۶۹ - در صفت پیدایش هنونت : شنو اح وال خود ز آغاز و انجام

بخش ۷۰ - رخصت شدن هنونت از انگد که از دریا بجهد : پی رخصت به پای انگد افتاد

بخش ۷۱ - روان شدن هنونت برای خبر گرفتن سیتا : چو ابروی هلال از وسمه گون طاق

بخش ۷۲ - دیدن هنونت سیتا را و آمدن راون به دیدن سیتا و جاسوسی گرفتن

بخش ۷۳ - دادن هنونت انگشتری رام را به سیتا و فرستادن سیتا لعل خود برای تسلّی خاطر رام

بخش ۷۴ - رخصت شدن هنونت از سیتا : هنون رخصت شد و کرده زمین بوس

بخش ۷۵ - رخصت شدن هونت از سیتا و جنگ کردن با دیوان : هنون چون رفت گام چند از پیش

بخش ۷۶ - جنگ کردن پسر راون با هنونت و کشته شدن او به دست هنونت

بخش ۷۷ - فرستادن راون، اندرجت پسر بزرگ خود را به جنگ هنونت

بخش ۷۸ - انداختن اندرجت کمند را که برمها داده بود : کمندی داشت اندرجت عدو گیر

بخش ۷۹ - دیدن راون لشکر رام را به بالای قصر و عتاب کردن وزیران خود را

بخش ۸۰ - نمودن راون طلسم رام را به سیتا جهت فریب دادن او و زاری کردن سیتا و دلاسا دادن ترجنا او را

بخش ۸۱ - فرستادن راون سک و سارن دیوان را به جاسوسی لشکر رام و حقیقت شنیدن لشکر رام را از آن جاسوس و قلعه بندی کردن راون

بخش ۸۲ - جنگ خرسان با دیوان : ز خرسان رای عفریتان تبه شد

بخش ۸۳ - جنگ هنومان با پیلان : درآن میدان هنومان دلاور

بخش ۸۴ - جنگ رام و لچمن با دیوان : هم ه روز از فروغ صبح تا شام

بخش ۸۵ - جنگ کردن اندرجیت از رام و لچمن و بیهوش شدن رام و لچمن

بخش ۸۶ - دیدن سیتا رام را به میدان : نظاره کرد ماه از بام افلاک

بخش ۸۷ - تسلّی دادن ترجتا سیتا را : چو سیتا بر هلاک خود برآشفت

بخش ۸۸ - تسلّی دادن هنونت سپاه بیدل را : چو رام از تیر جادو گشت مجروح

بخش ۸۹ - هراسان نشدن ببیکن و رضای رخصت دادن سپاه را

بخش ۹۰ - خبردادن هنونت رام که سیتا را اندرجیت کشت و بیتاب شدن رام و دلاسا دادن ببیکن

بخش ۹۱ - جنگ شدن لچمن به اندرجیت و کشته شدن اندرجیت از دست لچمن

بخش ۹۲ - بر آمدن راون به جنگ صف و خسته شدن لچمن به زخم تیر راون

بخش ۹۳ - جنگ رام با راون و بیهوش شدن راون به زخم تیر رام و گریزاندن بهلبان رت راون در قلعۀ لنکا

بخش ۹۴ - آمدن هنونت به کوه شمالی و جنگ کردن او با دیوان و کشته شدن سیصد هزار دیوان از دست هنونت

بخش ۹۵ - بیدار کردن کنب کرن برادر خود را از خواب برای جنگ رام و بیدار شدن کنب کرن

بخش ۹۶ - پند دادن کنب کرن راون را و اعراض شدن راون از او

بخش ۹۷ - جنگ کردن کنب کرن با هنومان و خوردن چندین هزار میمونان را و جنگ کردن میمونان با کنب کرن

بخش ۹۸ - خلاص کردن خود را شاه میمون از بند کنب کرن و کشته شدن کنب کرن به دست رام از زخم تیر

بخش ۹۹ - جنگ رام با راون و کشته شدن راون به دست رام به تیرهای هلاهل که سهیل داده بود

بخش ۱۰۰ - آوردن دمودری زن راون سیتا را : چو راون کشته گشت و فتح لنکا

بخش ۱۰۱ - پادشاهی دادن رام ببیکن را و رفتن در شهر لنکا

بخش ۱۰۲ - آمدن اندر با دیوته های هر سه لوک به مبارکبادی رام

بخش ۱۰۳ - در آتش انداختن رام سیتا را جهت امتحان پاکی او و سلامت بر آمدن او

بخش ۱۰۴ - نشستن رام بر تخت پرّان و رخصت شدن از دریا و رفتن در شهر اَود

بخش ۱۰۵ - آمدن رام در شهر و دیدن برادران و شادی کردن رام و جلوس او بر تخت پدر خود

بخش ۱۰۶ - بیان صحبت شدن رام با سیتا : خوش آن هجران که از داغ جدایی

بخش ۱۰۷ - حسد بردن خواهر رام بر سیتا و فریب دادن او سیتا را

بخش ۱۰۸ - در وصف شب تیره و جاسوسی گرفتن رام از افواه مردم شهر در باب پاکی سیتا

بخش ۱۰۹ - رفتن لچمن در شهر بفرمودهٔ رام و دیدن او گازر را که با زن در جنگ بود و باز آمدن لچمن گفتن تمام ماجرا را

بخش ۱۱۰ - اخراج کردن رام سیتا را و رها کردن لچمن او را در بیابان

بخش ۱۱۱ - حیران شدن سیتا در بیابان و سراسیمه شدن او و با گریه و زاری در آمدن

بخش ۱۱۲ - زاییدن سیتا پسر در خانۀ بالمیک زاهد : یکی زاهد در آنجا داشت ماوا

بخش ۱۱۳ - پیدایش کش از کاه پشته به دعای عابد : سحرگاهی خلاف عادت آن ماه

بخش ۱۱۴ - منع کردن زاهد لو و کش را از ریاضت بسیار و دادن او کمانها به دست ایشان و دعا کردن او در حق ایشان

بخش ۱۱۵ - بیان فراق رام : چو رام غافل از سیتا جدا ماند

بخش ۱۱۶ - بنیاد کردن جگ و رها کردن رام اسب جگ اسمید را به اطراف عالم

بخش ۱۱۷ - جنگ لچمن با لو و کش و خسته شدن لچمن به دست ایشان

بخش ۱۱۸ - جنگ رام با لو و کش و خسته شدن رام از دست ایشان

بخش ۱۱۹ - آمدن رام پیش سیتا و در بستن سیتا بر رام و زاری شروع کردن رام

بخش ۱۲۰ - آشتی افکندن زاهد میان رام و سیتا : دگر ره رام اندر زاری افتاد

بخش ۱۲۱ - فرو رفتن سیتا در زمین و همکلام بودن با رام

بخش ۱۲۲ - رفتن رام به عالم بالا و تمام شدن قصۀ راماین

بخش ۱ - مناجات

خداوندا ز جام عشق کن مست

که در مستی فشانم برجهان دست

لبالب بر لبم نه جام امید

که باشد جرعه حسن طاس خورشید

میی کز بوی او موسی شد از هوش

نه آن می کز دلِ ساغر زند جوش

از آن می نشئه ای در جام انگیز

که گردم همچو می از شوق لبریز

بنوشم باده گر همدم تو باشی

چه بهتر زانکه ساقی هم تو باشی

ز دست دوست خواهم دوستگانی

چه باشد خضر و آب زندگانی

ندانم چون کشم ساغر منِ مست

کز آبِ دست ساقی رفتم از دست

گل داغم، بخندان بی گل باغ

نشان ز الماس شبنم بر گل داغ

کرامت کن دلِ پرودهٔ درد

به خونِ دل نگارین چهرهٔ زرد

جگر کن چاک چاک از خنجر ناز

نمک را مرهم ریش جگر ساز

به تیغ عشق کن رنگین کفن را

زیارت کن شهید خویشتن را

شهید تو نخواهد شمع از کس

تو شمع تربت من باش زان پس

مراهم شمع از نور تو باید

تجلی ختم بر موسی نشاید

اناالحق گفتنم بر تو چه بارست

دو منصوریم گویا قحط دار است

خلافت دادی آدم را به عالم

به من ده حصۀ میراث آدم

ببخشا بر دلم کز غم حزین است

خداوندا! خداوندی همین است

گناهم گرچه عین بی رضایی است

گذشت از وی چه نقصان خدایی است ؟

به بخشایش مکن ممنون رحمت

ز دریا آب می بخشی، چه منّت !

بجز لطف تو موری جم نگردد

خدایی هم به لطفی کم نگردد

ضعیفم خوانده وز غفلت شکایت

ز کج دار و مریز است این حکایت

چرا لطفت نپردازد به کارم

تهی دستی، ترا معذور دارم؟

به نومیدی چه رانی از در خویش

مرانم، شرم دار از چشم درویش

نگردم باز محروم از در تو

ز تو انعام خواهم در خور تو

ز حق رحمت سزد، از بنده تقصیر

عیار بوی آن مشک آمد این سیر

عطایت از خطایم گشت مشهور

چراغ از ظلمت شام است پر نور

امیدی بر تو آنگه بیم محشر

نیازارد پسر گفتار مادر

بفرما تا چه سازد جان رنجور؟

خداوندا زمین سخت آسمان دور

ولی زین ناسپاسی سوخت جانم

چه جای کس که بر خود هم گرانم

که دامان تو گیرد گر نبخشی؟

کریمی گر ببخشی ور نبخشی

گناه من به ترسیدن نیرزد

نمی گویم به بخشیدن نیرزد

گناه بنده بخشیدن چه دشوار

نخواهد بودن از عفو تو بسیار

عتابِ خود مکن ضایع به یکبار

که مشتی خاک را سازی گرفتار

ولی بنده به یک حرفست خرسند

که نومیدی بود کفر از خداوند

سیه نامه که بر عصیان گواه است

جمال عفو را خال سیاه است

به قول و فعل ما دقّت مفرمای

اگر کفرست ور ایمان ببخشای

مسلمان گر ترا جوید به طاعات

به کفر خود کند کافر مناجات

ترا بر نیک و بد فرمان روان است

هر آنچ آید ز تو، نیکی همان است

به فردوس ار نزیبد این کهن چوب

کرم فرمای دوزخ خانگی روب

به آن طاقت که گر آزرده باشم

دمی شکر عذابت کرده باشم

اگر ندهی دلِ صبر از ذمایم

ز شکر دوزخ تو چون برآیم

مسیح از ناامیدی چند افسوس

خدا داری چه غم داری بزن کوس

بخش ۲ - فی مناجات

به هستی دیده چون نگشوده بودم

به خواب نیستی آسوده بودم

نه از همخوا به منّت، نی ز بستر

نه از افسانه، نی از بالش پر

نه در خواب پریشان اضطرابی

نه وسواسی پیِ تعبیر خوابی

ز دزد و پاسبان بی غم غنوده

نه در بسته، نه اسبابِ گشوده

صدای لطف تو سوی خودم خواند

شکر خوابی عدم بر من بشوراند

گدای خفته را بیدار کردن

عطایا دادن است آزار کردن

سلیمانی دها ! من کم ز مورم

به رنج از چه که ای پر زر و زورم

کرم خواهی درم ده بهر محتاج

به منعم گر دهی نامش نهد باج

چو من بی مایه را ده گنج و گوهر

که حاجت نیست بخشیدن به محشر

مرا جز باد نقدی نیست بر دست

ولی نازم که چ ون تو خازنی هست

سخی گنجی که در گنجینه دارد

گدا در کیسۀ خود می شمارد

دلی دارم ز آهن صد قدم بیش

به مغناطیس قدرت کش سوی خویش

خسی را وا رهان زین ورطۀ غم

نه جذب عشق توست از کهربا کم

تهی کن دل به عشق از جمله وسواس

که در سندان نگیرد جا جز الماس

ز طفلی بازی من عشقبازی است

چنین عشقی که بازی شد مجازی است

جوانی گشت صرف باده و جام

شدم پامال ناز هر گل اندام

به پیری خوش ندارم ناز مخلوق

نخواهم عاشقی را جز تو معشوق

ولی این ذره مهوش زان نهادست

که بر لطف و قبولش اعتمادست

بلی همت ازان هر ذره نازد

که با خورشید تابان عشق بازد

به لطف شه فزونی گر ادب نیست

به لطف چون تو می نازم عجب نیست

به طاعت کز تو خواهم چند حاجت

مرا انعام ده بی مزد طاعت

ز طاعت رشوتی خواهی به کارم

بکن، گویا مکن، رشوت ندارم

ز دستم برنیاید یک جوی کار

بدی کردم به جان خویش بسیار

اگر بندم کنی در بند بندم

گناه خویشتن گو بر که بندم؟

به درگاه تو بازآیم به زنهار

شفیعم روی زرد و اشک خونبار

ببین روز سیاهم روی زردم

پشیمانم کنون از آنچه کردم

پشیمانی ندارد سود هر چند

تو آن کن آنچه شاید از خداوند

ندانم زشت و زیبائی کم و بیش

کرم کن انتخاب نعمت خویش

ازآن پس حا جتی خواهم ز درگاه

که باید داد او را خواه ناخواه

گدایی را کرم فرما تمامی

به تاج خسروی تخت نظامی

به لفظم بخت معنی نوجوان ساز

بر اقلیم سخن صاحبقران ساز

کهن فیض نظامی کن چنان نو

که خود را باز نشناسم ز خسرو

مگر حرفی تراود از زبانم

که ماند یادگاری از زمانم

ز خوش لفظی چو دادی گنج بسیار

موافق ساز کردا رم به گفتار

بخش ۳ - ایضا فی مناجات

به نام ساقی دور پیاپی

که هم جام است و هم مستی و هم می

حریف خلوت هر درد آشام

سرانجام خمارِ بی سرانجام

نه از بد مستیِ کس در شکایت

نه از کج نغمگی بوی کنایت

چنین ساقی و ما مخمور تا چند؟

ز بزم شاهد خود دور تا چند؟

اگر هشیار و مخمور میی هست

مدار از دامن ساقی خود دست

مسیحا ! رو زبان زین نغمه بر بند

مشو مغرور ز الطاف خداوند

ز لطف شاه نبود اعتباری

بسان بنده باید کردگاری

حذر کن از زبان تیغ گوهر

که از تیغ زبان تیغ است بر سر

نمی گویم زبان زین نغمه درکش

همین پرده به آهنگ دگرکش

دهان از چشمۀ حیوان بشویم

پس آنگه نام پاکش باز گویم

به جان گر وا دهان خویش کردم

هم از یاد تو با من می زند دم

حلاوت داد ذکرش کام جان را

شکر رشوت دهم شیرین زبان را

به نام نکته گیر نکته دانان

زبان دان زبان بی زبانان

ز بحر قدرتش گردون حبابی

ز نیل رحمتش دریا سرایی

چنان رحمت به لطف او گواه است

که طاعت نزد عفو او گناه است

گنه طاعت شود چون او پسندد

ملک عاصی چو لطفش در ببندد

به دست لطف او نازان گنهکار

چو من عاصی به بخشایش سزاوار

ز بیم قهر او سرگشته عالم

چه جبریل و چه ابلیس و چه آدم

که آدم را خلافت بخش انعام

که همچون مرغ سازد دا نه اش دام

عتابد نوح را بی جرم چندان

که از چشمش گشاید موج طوفان

شکار قدرتش دان کز هوائی

به دام عنکبوت افتد همائی

رخ گل کرد بی گلگونه گ لرنگ

قبای لاله پرخون ساز بی جنگ

کشیده سرمه، چشم آهوان را

خبر نی میل را نی سرمه دان را

چو در صورتگری صنعت بپرداخت

ز آب و خون چمن زار ارم ساخت

زبان را داد ذوق جانفشانی

که شد لب ریز آب زندگانی

به گوش از سمع داد آن نوش بر نوش

که چون فرهاد گشت از ذوق بیهوش

به چشم از نور بینش بخشد آن دست

که از گل چیدن نظاره شد مست

لبالب ساخت دل از گنج گوهر

ز خاموشی نهاده قفل بر در

سپرده پس کلیدی آن زبان را

که تا بخشد زکات بحر و کان را

نمک دار حدیث خوش زبانان

شکر ریز لب شیرین دهانان

جدا با هر دلی ناز و نیازش

کسی آگاه نی از کنه رازش

ز مادر و ز پدر صد چند دلسوز

نوشته وی برات رزق امروز

کریمی شیوهٔ خواهش گزیده

کند بخشش ره خواهش ندیده

به شادی پر از و در بی گناهی

به بازی طفل زو در پادشاهی

کند عفوش گنه را عذر خواهی

گناهی نیست غیر از بی گناهی

اگر مه یافت از خور روشنایی

نه خور از خود گرفته کدخدایی

ز مهرش روز روشن گرم بازار

شب از ستّاری او پرده بردار

تو دادی صبح را این تازه رویی

تو بخشی شام را آشفته مویی

نه زلف شب شکستی بر رخ روز

که گیرد آفتاب عالم افروز

نبندی گر تو زلف شب که بندد؟

سحر را نا نخندانی نخندد

به دست گل نهی گلدستۀ داغ

وزان گلدسته سوزی سینۀ باغ

به خشم از چشم گر کس را برانی

بر او هم گوشۀ چشمت نهانی

به توحید تو خاکی را چه یارای

ز بیکاری زنم خشتی به دریای

ترا نشناخت غیر از تو دگر کس

ولی مخصوص خود دانست هرکس

جه باشم من که عاجز شد پیمبر

که گوید حمد تو غیر از تو دیگر

ز دست بنده کار حق نیاید

به حقّ خویش خود گوهر چه شاید

و گر گویم زبانم باد معذور

که مردودست اناالحق گوی منصور

ز خاک مصطفی نه بر سرم تاج

که بوسد عرش خاک من به معراج

به نعت مصطفی نامی ست نامم

کزین معنی به یزدان هم کلامم

نکو کاری به عالم پیش کردی

که رحمت را وکیل خویش کردی

میان خلق تو غیرت نگنجد

اگر گنجد جز این رحمت نگنجد

بخش ۴ - فی نعت سرور کائنات صلی الله علیه و آله و سلم

دل از عشق محمد ریش دارم

رقابت با خدای خویش دارم

حقیقت ناز دارد بر مجازم

به معشوق خدای عشقبازم

درین میدان نیامد همچو من مرد

به عشقم عاشقی ها می توان کرد

رسول اندر حقیقت جز خدا نیست

بدین پیغام جبریل آشنا نیست

چو خورشید نخستین شد گل اندود

محمد نام کردش بخت محمود

محمد نیست جز آئینه ای بیش

تو در وی می نمایی جلوهٔ خویش

بدان جلوه به جان خاطر نهادی

به داد حسن خود انصاف دادی

نیاز خودکنی در بی نیازی

به خود نازی اگر بر خویش نازی

ببین آیینه و بر خویش می ناز

جهان قربان ازین هم بیش می ناز

ز عشق خود شدی شرمنده خویش

که خود را نام کردی بندهٔ خو یش

و گر نه کی پسندد عقل مخلوق

که خالق عاشق و مخلوق معشوق

درین جا دم ز مایی و تویی نیست

شمارم شد غلط ورنه دویی نیست

دو بیند هر یکی را چشم کم نور

تو خواهی اولم خوان خواهی ام کور

ندارد کس ز تو بیشی و پیشی

اگر عینی و گر عکس آن خویشی

ز جزء و کل سخن گفتن ندانم

پیامت را فدا یی باد جانم

ترا بشناسد آن کو حق شناس است

خدایا این چه تغییر لباس است !

اگر کفر است حرفم گو مکن گوش

ازین گفتن نخواهم ماند خاموش

بنازم کز کمال مهربانی

پیام خویشتن خود می رسانی

بسا باشد که شاه هفت کشور

گدایانه لباس فقر در بر

به شب گرد د نهان هر سو گدا وار

ز هر نیک و بد عالم خبردار

در آن دم هر که بشناسد که شاه است

اگر گوید که تو شاهی گناه است

چو خاموشی رضای شاه داند

ز بهر مصلحت خاموش ماند

گشایم چند راز دل چو مستان

من و نعت تو چون ظاهر پرستان

بخش ۵ - ایضاً فی نعت

مهین پیغمبری از نسل آدم

جهان رحمت از یزدان مجسم

معمای خرد نازان به نامش

دو عالم جرعه ای از درد جامش

یتیمی ناز پرورد الهی

فقیری پشت پا بر تاج شاهی

سریر آرای تخت لامکانی

گهر پیرای تاج کن فکانی

رواج نقد توحید از عیارش

طفیلش گنج هستی، بل نثارش

زمین در زیر کفشش عرش افلاک

خدا طغرای عرشش خواند لولاک

زبان بهر ستایش گشت موجود

ز خیل آفرینش اوست مقصود

ز عدلش دست چرخ از ظلم کوتاه

که انصاف کتان بستاند از ماه

فلک چون نیل خاکش کرد بر سر

ملک جاروب راهش ساخت شهپر

به جیب مه فکنده چاک ز انگشت

نشان مهر حق آورد بر پشت

نشان پای او بر دست موسی

نهاد از پیشدستی پای بالا

سلیمان را به لطف ار پیش خوانی

برآرد پر چو مور از شادمانی

خداوند جهان عشق تو بازد

زهی نقشی که بر نقّاش نازد

بخش ۶ - حکایت بر سبیل تمثیل

به چشم خویش دیدم عاشق مست

چو جان نقشی نهاده بر کف دست

به جان آن نقش بیجان را خریدار

وزان صورت به حیرت نقش دیوار

بران کاغذ نهاده دیدهٔ تر

به خواهش چون گدا بر کاغذ زر

شدم نزدیک آن از خویش آزاد

مرا همدرد خود دانسته، شد شاد

بگفتم کز کسی این یادگار است

بگفتا: نامه نی، کین عین یار است

بگفتم باز گو از سر به تفصیل

بگفتن شد زبان یکسر به تعجیل

بگفتا: نقشبندی بی نظیرم

که مانی جان فشاند بر حریرم

یکایک صورتی زینسان کشیدم

ز دست خویش دیدم آنچه دیدم

کنون در عشق آن جان می دهم جان

یکی خود کرده را خود نیست درمان

به نقشش آفرین را لب گشادم

به انصافش دو صد انصاف دادم

بگفتم دل به عشقش زان نهادی

که خود انصاف دست خویش دادی

مسیح از خام طبعی لب نبستی

ادب باید درین جا گرچه مستی

خدا نعت محمد داند و بس

نیاید کار مردان از دگر کس

بخش ۷ - در صفت شب معراج

شبی سرمایۀ اقبال جاوید

ز نورش جرعه ای در جام خورشید

نهفته گنج اسرار الهی

چو آب زندگانی در سیاهی

سوادش صیقل نور تجلّا

چو روز وصل سر تا پا تمنّا

وفا را از هوایش گرم بازار

درو معشوق عاشق را خریدار

به نور حق منور شمع مهتاب

ز کوثر خلد را رضوان زده آب

در رحمت گشاده خازن غیب

کرم خامه زده بر نامۀ عیب

به صلح آسوده با هم آتش و آب

قصب شسته ز خاطر بیم مهتاب

قضا جام عنایت کرده در دست

زمین و آسمان از بوی او مست

چو شد آرایش خلوت کماهی

در آمد نامه بر مرغ الهی

طلب فرمود آن سلطان دین را

همان دانندهٔ علم الیقین را

در آن شب آن همای لامکانی

ز سایه داد تاج ام هانی

به ذکر حق دلش سبوح کرده

زبان فرسوده لب مجروح کرده

درون بیدار بیرون از شکر خواب

نمودش دولت بیدار در خواب

پی تعبیر خوابش بخت برخاست

بگفتا : مژده اکنون کار شد راست

همان دم جبرئیل از جان ثنا ریز

بگفت: ای چشم بخت از خواب برخیز

به شوق مژدهٔ پیغام دلدار

شد از بوی گل اخلاص بیدار

بگفتش جبرئیل ای خواجه! بشتاب

وصال دوست را دریاب دریاب

به پیش آورد پس ناموس اکبر

فلک پیما براق روح پیکر

چو آیین وفا در پایداری

چو عشق نو، سراپا بیقراری

ز روح صرف جسمی آفریده

چو روح از ذوق رفتن کس ندیده

ز مرغ وهم اندیشه سبک سیر

چو پیش از مژده آید نامۀ خیر

چو رهوار نظر در خوش عنانی

به جان مشتاق رفتن چون جوانی

گه جولان نموده سبقت خویش

چو همت صد قدم از خویشتن پیش

به دولت پا نهاد اندر رکایش

سعادت جان فدا شد بر رکابش

ملایک در رکابش میل در میل

گرفته غاشیه بر دوش جبریل

به طوف بیت اقصی شد زخانه

امام انبیا شد در دو گانه

پس آنگه تنگ بر بسته میان را

شرف داده نخستین آسمان را

چو سوی ملک بالا عزمش افتاد

فلک در نعلبندی نقد مه داد

به دیوان دوم چون جلوه گر شد

عطارد را نفاق از دل بدر شد

سوم خلوت ندیمش گشت ناهید

سعادت یافت زو انعام جاوید

به قصد تخت چارم پا چو برداشت

پی تعظیم او خور جای بگذ اشت

به پنجم شهر چون بگرفت آرام

به تیغ خویش قربان گشت بهرام

ششم منظر چو زو شد گرم بازار

به جان شد مشتری او را خریدار

علم زد چون به هفتم دیر رهبان

زحل پیرانه سر شد نو مسلمان

به هشتم آسمان گشتند یکبار

ثوابت بهر استقبال سیار

ز کرسی پس قدم بر عرش بنهاد

ز اوج سدره هم بگذشت چو باد

ز سدره چون هوای لامکان جست

ز پریدن پر جبریل شد و سست

سرافیل آمد و شد همعنانش

مشرف گشت رفرف پس به رانش

ز دل گرمی مهر حق تعالی

بخار آب رحمت گشت بالا

خودی را باز ماند از همعنانی

برآمد بر سریر لامکانی

مکانی برتر از گفتار و اوصاف

هوایش از غبار شش جه ت صاف

در و دریای رحمت موج در موج

عنایت صف کشیده فوج در فوج

جمالی دید فوق از وسع دیدار

متاعی برتر از نقد خریدار

نه تنها میهمان شد بر سر خوان

که صاحب سفره تنها کم خورد نان

بر آن باده که پیش آورد ساقی

بخورد از بهر امت ماند باقی

چنان جذب محبت یکجهت ساخت

که خود را عاشق از معشوق نشناخت

حدوثش را قدم طرح نو انگیخت

به خود همچون گلاب و می درآمیخت

به شاخ اصل نوپیوند شد گل

شده جز بار دیگر شامل کُ ل

خیال نقش امکان موج بشکست

به دریای وجوب آن قطره پیوست

به شوق شعلۀ شمع شب ا فروز

شود پروانه خود آتش دمِ سوز

مسیحا دم بخود زین رمز مستور

نمی بینی چه پیش آمد به منصور

به روح پاک او هر لحظه صد بار

تحیتها ازین با خود گرفتار

درود جاودان زو پس به تقریب

بر اولاد و بر اصحابش به ترتیب

بخش ۸ - در بیان اوصاف پیر خود

سعادت نامۀ اختر بلندی

به ذکر پیر یابد ارجمندی

نمودار پیمبر در دو عالم

محمد باقر آن روح مجسم

ز نام او سرافرازی بقا را

به ذاتش تازه دین مصطفی را

مناجاتش به یزدان همکلامی

زبانش نو بهار نیکنامی

شه ملک شفاعت وارث بخت

کلاهش افسر و سجاده اش تخت

چو بر آیینۀ زانو نهد سر

همان بیند، کز آیینه سکندر

ز دل راز نهان چندان شنید ه ست

که در جام جهان بین جم ندیده ست

نه زو برکس به غیر از نفس آزار

جهاد اکبرش با نفس پیکار

غذای نفس را بر فاقه داده

غلط گفتم که نفس مرده زاده

شده از کعبه در گردون ستایش

که بیت الله بود قبله نمایش

ز خُلق خویش با رحمت برادر

به چشمش مور و جم با هم برابر

قناعت زاد راه عصمت او

توکّل خانه زاد همت او

دعایش را اجابت حلقه در گوش

نه بل عیب اجابت را خطا پوش

زبانش در دعا و ورد خوانی

کلید فتح باب آسمانی

ز رویش روز روشن ظلمت شب

جهان جنباند از جنباندن لب

به مقصد رهنما یزدانیا ن را

امام حق صف روحانیان را

فرشته چون تواند خواند اوراد

که جبریل از مریدش یافت ارشاد

درونش رازدار پردهٔ غیب

برونش چون درونش پاک و بی عیب

به جان شغل دوگانه کرد در پیش

یگانه با خدا بیگانه از خویش

به تلقینش حیات دین یزدان

دهد ایمان چو عیسی مرده را جان

ز شادی وحی آمد هر زمانی

که دارد چون زبانش ترجمانی

زده دست صفا در دامن صدق

صفا را جسم جان اندر تن صدق

نرفته غیر حرف حق به گوشش

ازان تا حق نکویی هست هوشش

گهی چون ابر بر بادش مصلا

گهی چون باد بر دریا نهد پا

کشد هشیار جام شوق پیوست

نه چون منصور کز بویی شود مست

ولایت با نبوت ساخت انباز

کرامت زد بدو سبقت بر اعجاز

ز خود دانم که او می بخشد ایمان

که چون من کافری شد زو مسلمان

مسیح آزاد عالم بندهٔ تست

هم از بد بندگی، شرمندهٔ تست

الا ای خاصۀ ایزد تعالی

محمد نام اسم با مسمی

من و دامان تو این نامرادی

مرا زین نامرادیهاست شادی

که در جان کندن و هول قیامت

که برناکرده کار آید ندامت

ندارم جز محمد با کسی کار

خدایم بس گواه صدق گفتار

بخش ۹ - در مدح نورالدین جهانگیر پادشاه

جهان نو زنده گشت از حسن تدبیر

به عدل شاه نورالدین جهانگیر

شه صاحبقران و صاحب اقبال

جوانبخت و جوانمرد و جوانسال

به خدمت بسته پیشش دست امید

صد افسر بهمن و صد تخت جمشید

به جامی دولت جمشید بخشد

به ذره منصب خورشید بخشد

نه در عهدش کسی جز عشق غماز

به دورش کس نه زندانی بجز راز

به حلمش کوه خواندن نیز ننگ است

که دست آن ز حلمش زیر سنگ است

سعادت همرکاب تحت شاه است

ظفر همسایۀ ظلّ اله است

ز فضل حق نهاده تاج برسر

سپند دولتش هر هفت کشور

ز رایش پرتوی نور تجلّی

ز لطفش آرزو را صد تسلّی

دماند لطف آن خورشید گوهر

چو خطّ یار ز آتش سبزهٔ تر

ز جود او چنان زر بار سنگ است

که مار گنج را از گنج ننگ است

به هر خانه ز جود شاه بی رنج

هزاران گنج بیش از ضعف شطرنج

ز دست او که در بخشش علَم شد

درم جز پشت ماهی جمع کم شد

کفش نگذاشت تا داده درم را

کنون جام درم بخشد کرم را

دل از دستش چو ملک از عدل آباد

چو طفل از لعب طبعش از کرم شاد

به امر او قضا در کار مشغول

به نهیش اختر بیداد معزول

چنان آراست گیتی را به احسان

که ننماید کسی دل خسته جز کان

کنون عالم چنان خوش می کند زیست

که کس جز طفل در زادن نه بگریست

سم رخشش به جولان روز هیجا

نگارد بر زمین انّا فتحنا

به گاه کین ز عکس خنجر تیز

ز آب زندگانی آتش انگیز

همای رایتش بر هفت کشور

سعادت مایه داد از سایۀ پر

ز عدلش معتدل اضداد سرکش

به ماهی و سمندر آب و آتش

جهان از زلزله شد ایمن آن گاه

که در جان فتنه را جا می کند شاه

نگویم برق در رزمش حسام است

که تیغ برق تیغش را نیام است

به خواب مرگ گر سهمش نماید

ازآن سوی عدم جانها بر آید

زهی اسکندری کش خضر دوران

نشاند گرد راهش ز آب حیوان

نگویم ذات او پروردگار است

خلاف او خلاف کردگار است

ترا همتایی حق بود یارا

اگر مانند می بودی خدا را

خدا چون خود نیارد آفریدن

تو مثل خود کنی در دم کشیدن

زهی دور شهنشاه همایون

که مداحانش، ممدوحند اکنون

گل مدحش نگ یرد از خرد رنگ

که دارد دست موسی از حنا ننگ

شهنشاها! ز فیض وحی تأثیر

زبانم شد چو تیغ خور جهانگیر

بران تیغی که گیرد ربع مسکون

به دریا شسته باید از جگر خون

نه مدحی گفته ام صاحبقران را

به دریا شسته ام تیغ زبان را

ولی کو بخت آنم کز روایی

زرم یابد عیار پادشایی

به دارالضرب طبعم اخچۀ ماه

چو نقد خور شود از سکّۀ شاه

سزد گر من ز صرّافان هراسم

که قلب بخت خود را می شناسم

قفای طالعم را تیره اختر

به پیشانی گره چون سک ۀ زر

مرا اختر نه ثابت شد نه سیار

چه بخت است این نه درخواب و نه بیدار

به جان یابم امان گر از لب شاه

ز حال خویش، شه را سازم آگاه

ز بی عیبی زمانم خویشتن را

جز این عیبی ندانم خویشتن را

فلک صید من و من دل کبابم

به دریا گوهری محتاج آبم

خجل از خود چو ناز بی خریدار

گره در دل چو خو ی ابروی یار

خریداری ندارم با که نازم

دمی با نامرادی هم بسازم

به دانش نازم از طالع به جانم

به جان ارزان ولی قیمت گرانم

ز خود بهتر شناسم هر خری را

مبادا بخت بد نیک اختری را

ز بخت بد مسیحی خر پرستم

نیامد یک جوی طالع به دستم

ز جام یأس مستی همچو من کو

مسیح خرپرستی همچو من کو

بود تا آسمان بالا زمین زیر

هراسد آهو از سر پنجۀ شیر

شه و شهزادگان جاوید اقبال

ولایت شاد بادا از زر و مال

وزیران نکو خواهانش یکسر

به دولت غیرت خاقان و قیصر

بخش ۱۰ - در صفت معشوق

سخن معشوقۀ عاشق مزاج است

سخن نا دردمندان را علاج است

خزانی نیست گلزار سخن را

بهار جان پرستار این چمن را

خدا را کس به چشم خود ندیدست

ز پیغمبر سخن هرکس شنیدست

سخن گر یک قدم ماندی ز خود پس

خدا و مصطفی نشناختی کس

سخن گر نیست آب زندگانی

چرا بخشد حیات جاودانی

سخن فرق است ز انسان تا به حیوان

که باشد بی زبان حیوان ز انسان

سخن خوش حلّه است از باغ رضوان

که حور مدعا ی اوست عریان

سخن جاوید دارد در جهان نام

سخن شد توأمان با وحی و الهام

محیط عقل را آب گهر اوست

مزاج روح را طعم شکر اوست

دهد او باغ دانش را گلِ تر

عروس نغمه را او بست زیور

سخن بود آنکه با موسی به شب بود

سخن بود آنکه عیسی را به لب بود

سخن را عاشق آمد هر که مخلوق

چه حس است اینکه شدمعشوقِ معشوق

ز چندین گفتگو کاندر جهان خاست

سخن مقصود شد، باقی سخنهاست

سخن را دوست دارد دشمن و دوست

که تخم دوستی و دشمنی اوست

نماید رنگ خشم و مهربانی

به دست اوست مرگ و زندگانی

گهی گوید پیام آشنائی

گه از صد تیغ نپذیرد جدائی

گهی برّد دل از دل آن چنان پاک

که بعد از مرگ نامیزد بهم خاک

سخن بس شاخ طوبی وار دارد

که هر شاخش هزاران بار دارد

سخن شد چون معانی ختم بر هند

که طوطی و شکر خیزند در هند

مرا هم چون سخن هند است م اوا

که هم در هم صدف خیزد ز دریا

دلم را با خرد شد چون سر و کار

زبانم را سخن باشد پرستار

زمین هند گلگشت معانی

سوادش رشک آب زندگانی

بخش ۱۱ - در صفت ملک هندوستان

ز من عشق است هندستان زمین را

که عشق آنجاست مذهب کفر و دین را

گلستان گل جاوید عشق است

که صاحب طالعش خورشید عشق است

محبت آفتاب و برج شیر است

هوایش هم از این رو گرمسیر است

بهشتی کشوری از جان سرشته

درو حسن و وفا حور و فرشته

محبت را به رضوانی نشانده

به در تشویش دربانی نمانده

خس و خاشاک او ازعشق مست است

در و دیوار او عاشق پرست است

نروید زین زمین برگ گیاهی

که نبود میل او با کهربایی

اثر بین کز جمادات است آهن

به جذب سنگ چون در می دهد تن

به هفت اقلیم از عشّ اق دلریش

نمیرد کس به مرگ دلبر خویش

ندارد هیچ کس بیش از دو کس یاد

که کس جان داد جز مجنون و فرهاد

درین کشور عروس نارسیده

ز جفت خود همی نامی شنیده

به مرگش لب نجنباند سخن را

نسازد تا نسوزد خویشتن را

زن است و می کند کار جوان مرد

کزو هنگامۀ پروانه شد سرد

به مردن عاشقان بی اختیارند

ولی معشوق اینجا جان سپارند

چو سوزد آبگین در آتش هوم

کجا باشد شمار سوزش موم

همی بینم بسی هندی نژادان

که خود را بر صنم سازند قربان

رواج عشق کفر خود فزایند

به جان دادن جوانمردی نمایند

به نام حق کسی کم زرفشاند

خوش آن همت که بر بت سرفشاند

درین صحرا بسی مرغ اند آزاد

کز ایشان چون یکی شد صید صیاد

نپرّد جفت او، نی برک نَد دل

شود خود نیز تا با جفت بسمل

به آب عشق، خاک هند تر شد

چه جای آدمی مرغان اثر شد

ببین جامک به عشق آب باران

ننو شد گرچه باشد آب حیوان

وفا قربان این آب و هوا شد

که مرغ این چمن ماهی وفا شد

مرا باید ز هندوستان سخن گفت

که با عشق است خاک این زمین جفت

ازان گفتم حدیث رام و سیتا

نه این افسانه، تاریخ است اینجا

بخش ۱۲ - در مذمت حساد

در افکندم به میدان گوی دعوی

به صوفی صورت ابلیس معنی

که بی دین خوانَدم ز افسانۀ رام

هدف سازم کنون از تیر الزام

نه پیر مجتهد اقوال کفّار

بخواند تا نویسد رد آن زار

گران ناید چنین افسانه بر شرع

که نقل کفر نبود کفر در شرع

خلیل الله خواهد نور اسلام

نبود آن گفتگو جز بهر الزام

نه در بتخانه رفت از بهر تعظیم

برای بت شکستن شد براهیم

چو من سجاده بافم پاک زانم

گر از زنار باشد ریسمانم

دلت ساکن به کفر ما یقین است

بگو پروانه باری در چه دین است

چو بلبل گرچه باغ و گل ندارد

دلی دارد که صد بلبل ندارد

به بلبل گل چسان خواند وفادار

خزان نادیده بگریزد ز گلزار

نه بوی خوش کند پروانه نی رنگ

به جان در دامن آتش زند چنگ

کند بر پای آتش جان فشانی

بشوید دست ز آب زندگانی

مگو کافر که هست از امت عشق

به مردن زنده دارد سنّت عشق

چو در عشق است سنّت جان سپردن

بباید بی غرض مردانه مردن

مگس هم جان دهد بر شهد و روغن

ولی پروانه را سوزیست روشن

دلم را نیز چون پروانه انگار

خدا را بگذر و بازم میازار

نه آتش بهر هوم افروخت ستم

که بید و برهمن را سوختستم

دهید انصاف ای نازیرکی چند !

که چون مؤمن نمودم مشرکی چند؟

دلا بی غم نشین از طعنۀ غیر

بنا کن کعبه از سنگ و گل دیر

برهمن هم تو منصف باش مارا

مکن کافردلی یکدم خدا را !

بگو باری چو داری عقل و فرهنگ

بت سیمین نکوتر یا بت سنگ

جمادی را پرستیدن نه نیکوست

بت سیمین پرستیدن چه آهو ست؟

به تو کافر چه گویم ماجرا را

که نی بت را شناسی نی خدا را

بود عاشق برهمن بر رخ ماه

دلش آتشکده، ناقوس زن آه

کند زنّار جان مشکین طنابش

رخش هم بت بود هم آفتابش

چنین بت گر بیا بم ای برهمن

اگر عاشق نگردم کافرم من

دمی هشیار باش ای دل ز مستی

به کفر عشق کی یزدان پرستی

که دل بی چاشنی عشق تنگ است

مرا زین دل که بی درد است ننگ است

به پیش ما چه گیری عشق را نام

به پیغمبر مده تعلیم اسلام

نفهمد سرّ وحدت غیر عاشق

که گردد کعبه گرد دیر عاشق

نه عاشق کافر است و نی مسلمان

که داند عشق را خود دین و ایمان

به عشق اندر کسی صادق ندیدم

پرستم هر کرا عاشق شنیدم

نه من دارم به کفر و دین شان کار

به عشق افسانه چشمم گشت خونبار

ندیدم حسن لیلی، ناز شیرین

ندانم کو به دوزخ رفت یا این

نخواهم سوختن در آتش رام

نه اندر گور مجنون خواب و آرام

کسی جز حق، مآل کس نداند

جز این کز حال خود افسانه خواند

ولی ز انصاف خود را نیست چاره

بباید کردن از عبرت نظاره

نه افسانه است این عشقی که گفتم

چو خورشیدست هر گوهر که سفتم

دروغ افسانه نتوان بست نتوان

نشاید در جناب عشق بهتان

اثر در آه بی دردان نباشد

دل خود دیده را افغان نباشد

توان نوشید آب از ساغر می

ولیکن مستی می نیست در وی

توان معلوم کرد از قصۀ رام

که خون باده دارد عشق در جام

نه داغی ماندگان بر دل نماندش

نه باغی کز گلی او نش کفاندش

به درد و غم بسا ثابت قدم کرد

به مردی و جوانمردی علم کرد

ازان هر کار کز دستش برآمد

نه ز آدم کز فرشته برتر آمد

محال است این که کس بر روی دریا

ببندد پل گشاید شهر لنکا

خرد زین نکته تا آگاه گشته

نشان پل زیارت گاه گشته

هنوز آثار آن پل هست بر پا

تماشاگاه سیا حان است آنجا

مگو کان نزد عاقل هست دشوار

که از اعجاز عشق آسانست هر کار

بخش ۱۳ - در حسب حال خود

اگرچه خاطرم دریای رازست

که دریا را به غواصیم نازست

نگویم خسروم یا خود نظامی

که تابد از دلم معنی تمامی

سخن را آن خدا هست این پیمبر

شود ز انکارشان اندیشه کافر

به غواصان دریای خدایی

چه لافد خاک بیزی در گدایی

بود مر خاک شو را قسمت زر

ولی خاکست پیش کیمیاگر

خدا از گل تواند کرد آدم

چه شد گر شد کلال استاد عالم

نگردد کس نبی ز افسون و تلبیس

مگر جبریل بتراشد ز ابلیس

به آن نیرو که دا رد گنجفه باز

چو موسی کی برآرد دست اعجاز

چو شهباز خدایی بر زند پر

بود عنقا به چشمش صید لاغر

شکار عنکبوتان جز مگس نیست

چه چاره بیش زان چون دسترس نیست

نچیند ه نس جز در دانه دانه

غنیمت داند ارزن مرغ خانه

و لیکن همتم شد کار فرمای

که در میدان مردان می نهم پای

مدد از کردگار ، از بنده همت

بحمدالله که از کس نیست منّت

چنین کز همتم فرمانروایی است

گدایی را خیال پادشاهی است

به هست و نیست، همت آشنا نیست

که همت پادشاه است و گدا نیست

تهی دستی نشد نقصان همت

که بس کافی بود زو شان همت

چو همت از ازل زادم تهی دست

اگر چیزی ندارم همتم هست

چو خورشیدم تهی دست زرافشان

که پر سازم به گوهر دامن کان

بدین همت که هست این بینوا را

مگر خود را ببخشد یا خدا را

سر خامه چو مشک آل وده کردم

حقیقت را مجاز اندوده ک ردم

عروس مهر در زیور کشیدم

پس از عنبر برو معجر کشیدم

معنبر معجرش افکنده بر سر

چو دود مشک تاج کان عنبر

جز اهل دل حدیثم کس نخواند

اشارتهای گنگان، گنگ داند

دلم را با خموشی خوش سر و کار

زبان نغمه سنجم مست گفتار

به ماتم گرچه نبود جای رقّاص

ملال است از نشستن پای رقّاص

بزن ای تشنه لب بر ساغرم دست

اگر آبی ندارد شربتی هست

به خون، تیغ زبان را آب دادم

به زخمی کشور دلها گشادم

شدم گه شمع گه پروانۀ عشق

نمودم روشنی در خانۀ عشق

به شمعستان دهم پروانه را بار

خلیلم عندلیبِ شعله گلزار

ز نخل نی برآرم شعلۀ نور

ببین ای موسی عشق آتش طور

سخن را از معانی تاج دادم

معانی را به جان معراج دادم

مسیحی ساختم تیغ زبان را

حیات جاودان و مردگان را

جهانی زندگانی زین زبان یافت

عجب تیغی کزو بس مرده جان یافت

نه مشّاطه شدم بر دلبر نو

شراب کهنه لیکن ساغر نو

ز بحر شوق چون رودی گشودم

چراغ افروز آهنگی سرودم

ز دلسوزی خرد بس منع فرمود

ولی پروانه مستی کار خود بود

سرتاریخ هندی زان گشادم

که اندر جادوی هندی نژادم

نصیب از بخت من بگریست صد بار

که از کردار پردازم به گفتار

بخش ۱۴ - آغاز داستان رام و سیتا

شکر گفتار این شیرین فسانه

بدین آهنگ بسرود این ترانه

که رایی بود اندر کشور هند

به زیر خاتمش بنگاله تا سند

به شهر اود نامش راجه جسرَت

ز تختش آسمان می برد حسرت

ز عدلش آتش و پنبه شده خویش

برادر خوانده خواندی گرگ را میش

به دورش بس که گیتی بود خرّم

نمانده نام غم جز در سپرغم

ز اقبالش جهان را عید نوروز

به بزم و رزم چون خورشید فیروز

به فرمانش به بستان کرده بلبل

تغیر نام نا فرمانی از گل

کشیده تیغ تیزش خنجر مهر

عقیم از فتنه گشته مادر دهر

ز دست آرزو بخشش در آفاق

شکسته قدر زر چون رنگ عشاق

گریزان آز از ملکش به فرسنگ

گرفتن کفر بود و خواستن ننگ

به کام دولتش ناز و تمنّا

مراد همتش یک یک مهیا

نکرده لیک بخت نوجوانش

چراغی روشن اندر خاندانش

به صد جان آرزو می کرد فرزند

نمی شد نخل امیدش برومند

ز نیسانش صدفها می شدی پر

نمی آمد به کف سر رشتۀ در

ز بی اولادی خود داشت افسوس

که از اولاد ماند نام و ناموس

ازان گویند عمرش جاودان باد

که عمر اندر حقیقت هست اولاد

بخش ۱۵ - مشورت کردن راجه جسرت برای اولاد با وزیران

شبی از دور بینی خلوت آراست

ز هر یک اهل دانش مشورت خواست

برآمد از دل جسرَت دم سرد

حساب عمر خود پیرانه سر کرد

که عمرم را شمار از صد فزون است

درین اندیشه جانم غرق خون است

ندارم هیچ فرزندی ولیعهد

که بعد از من کند ناموس را جهد

اگر چه دولتی دارم کماهی

معطّل می گذارم کار شاهی

شما هریک نکو خواهید دانا

بگوئید آنچه باید کرد ما را

ز جا جنبید ازان دانش پژوهان

خرد سنجیده پیری مصلحت دان

زمین بوسید، جسرت را دعا کرد

به جان وام دعای او ادا کرد

زبان بگشاد و گفت: ای صاحب اقبال

که گیرد ماه و مهر از روی ت و فال

ازین پس غم مباش از بهر فرزند

بدین تدبیر خاطر دار خرسند

مرا این نکته نقل از چار بید است

علاج نسل تو جگ اسمید است

ز بعد جگ پی هوم آتشی سوز

چراغ خاندان زان آتش افروز

به تحسینش همه کس لب گشادند

قرار مصلحت بر جگ بدادند

ز خلوت رای چون بر تخت بنشست

گره بستش به جان و ز جان کمربست

وزیر ملک را نزدیک خود خواند

ز لب بر فرق بختش گوهر افشاند

که ما را جگ اسمید است در پیش

ترا کردم وکیل مطلق خویش

چو همت شو درین کارم مددگار

که همت کرد بر من واحب این کار

سپردش پس کلید گنج خانه

اضافه داد همت بر خزانه

که از آب و سروج آن روی جا کن

به نذر جگ شهری نو بنا کن

رها کردند پس اسپِ سیه گوش

به دنبالش دلیران ظفرکوش

مزّین بر گلویش لوحی از زر

چو ماه چارده در شب منور

بر آن زر لوح نام رای مسطور

جو بر خورشید تابان سکّۀ نور

نوشته بعد نامش کین جنیبت

به رسم جگ سر داده ست جسرت

هر آن رایی که بر جنگش بود رأی

ببندد اسپ و او گردد صف آرای

هر آن کس صلح شد معقول خاطر

دهد باج و شود در جگ حاضر

نیامد کس ز حکم رای بیرون

مطیع حکم او شد ربع مسکون

به سالی ربع مسکون را بپیمود

نبستش هر که را یارا نه آن بود

به هفت اقلیم گشت و باز گردید

نشسته رای، راه او همی دید

خراج جسرت آوردند بر سر

چه خاقان و چ ه فغفور و چه قیصر

ستاده بر سریرش تاجداران

چو نرگس زار در فصل بهاران

در آن مدت که ماند اسبش به جولان

بنای شهر نو آمد به پایان

هماندم رای با اس ب جهانگرد

به دولت شهر نو را تختگه کرد

چه شهر نو که خرم بوستانی

نشاط خوشدلی را نوجهانی

منقّش کاخهای آن زر اندود

در و دیوار مشک و عنبر اندود

نشسته جسرت اندر جگ مربع

به تخت زر به سرتاج مرصع

ز هفت اقلیم هفتاد و دو ملّت

رسیدند از صلای عام جسرت

ضیافت کرد گیتی را به احسان

که گشت از ذره تا خورشید مهمان

هر آن نعمت که در خوان جهان بود

نخوانده پیش هر کس داشت موجود

ز کار نان دهی چون دل بپرداخت

برای گنج بخشی انجمن ساخت

همی بارید یکسان تا که بودش

بفرق مور و جم باران جودش

ز بس زد بحر دستش موج گوهر

بر آورد آرزوی هفت کشور

ز جود عام او در ربع مسکون

گدا هم کیسه شد با گنج قارون

نمانده در جهان محتاج یک کس

بجز کودک به شیر مادر و بس

به رأی رای پس پیر برهمن

به رسم هوم آتش کرد روشن

بر آتش مجتمع از کار دانان

همه آتش پرست و بید خوانان

به کار جگ هر یک پا فشردند

بخور هوم آتش را سپردند

به حکم چار بید آتش پرستان

چو اس ب جگ را کردند قربان

در آتش سوختند آن اسب موجود

که رسم جگ اسمید این چنین بود

ز آتش جلوه گر شد شخصی از نور

فروغ طلعتش چون آتش طور

تنش در شعله چون یاقوت شاداب

سراپا آتشین چون کرم شب تاب

ز آتش کرده پیراهن تن او

چو خورشید و شفق پیراهن او

به جسرت گفت خیز ای رای برگیر

به جام زر برنج پخته در شیر

که این پسخوردهٔ روحانیان است

به جسم آرزوی مرده، جانست

برو دیگر ز نومیدی مکش آه

که جگ تو شده مقبول درگاه

طفیل جگ چو این آتش فروزی

ترا خود چار فرزند است روزی

چنان طالع شوند این چار اختر

که ماند نام تو تا روز محشر

چو جسرت دید آن نور نهانی

ز آتش یافت آب زندگانی

تواضع کرد و جام شیر بگرفت

تبرّک چون مرید از پیر بگرفت

ز بس شادی نمانده بر زمین پای

سبک بر جست و کرد اندر حرم جای

سه بانوی کلان را پیش خود خواند

به صد جان در کنار خویش بنشاند

به دست خویش کرد آن شیر تقسیم

یکی را نیم دو را نیمۀ نیم

همان شب هر سه مه را ماند امید

به نه مه بارها چیدند از بید

نخستین کوسلا شد مشرف رام

دمید از کیکیی ماهی برت نام

سویرا چون در گنجینه بگشاد

سترگن را به لچمن توأمان داد

به طفلی کین چهار ارکان دولت

توانا می شدند از ناز و نعمت

دل لچمن شدی از رام خرسند

سترگن ۵ را به برت افتاد پیوند

به هر جا رام با اقبال می رفت

چو سایه لچمن از دنبال می رفت

به بازی دو به دو هرچار نازان

همی کردند بازی ناز بازان

که آمد خال برت از مللک پنجاب

به جسرت گفت کای رای ظفریاب

به من بسپار خواهرزاد هٔ من

که در پنجاب استادان پرفن

به جان تعلیم علم و دانش و دین

کنند آن سان که گوید خلق تحسین

جوان گردد کند کسب سعادت

به پیش رای آید بهر خدمت

سوی پنجاب از فرمودهٔ شاه

برت رفت و سترگن نیز به همراه

در آن کشور هلالش گشت مهتاب

قوی سرپنجه گشت از آب پنجاب

ز حال برت تا کی گویم اینجا

من و گفتار عشق رام و سیتا

بخش ۱۶ - اندر احوال طفولیت رام

چو ماه رام را پرتو عیان شد

هلال عید ماه آسمان شد

چو چشم دایه دید آن پارهٔ نور

بشسته در گلاب و مشک و کافور

به صد جان جای کردش مهد زرین

دهانش از شیرهٔ جان ساخت شیرین

پدر از دیدن او گشت خرسند

دعا بر تربیت افزود صد چند

ببالیدن علَم شد سرو نوخیز

نیارستی برو دیدن نظر تیز

ز ماه افزونی آن رشک خورشید

همی بالید در تن جان امید

به نیسان گشت آن خورشید اقبال

چو ماه چارده در چارده سال

به مکتب رفت علم و دان ش آموخت

عطارد را ز رشک خامه دل سوخت

سلاح جنگ یک یک یاد می کرد

به تیر انداختن دل شاد می کرد

به اندک مدت آن طفل جواندل

چه یک فنی، به هر فن گشت کامل

چو جسرت را دل از اولاد شد شاد

به جا آورد شکرِ حق ز اولاد

به کام بخت فارغ بال بنشست

به تخت جم به صد اقبال بنشست

بخش ۱۷ - آمدن بسوامتر زاهد برای طلب رام پیش راجه جسرت و بردن رام را

درآمد ناگه ا ز در حاجبِ بار

که بسوامتر زاهد آمد از غار

به استقبال جسرت رفت چون باد

برهنه پا دوان در پایش افتاد

جلای دیده داد از خاک راهش

به طاعت شد بدل یک یک گناهش

زبان بگشاد کای پیر برهمن

نوازش کرد اقبال تو برمن

ز تشریف تو بر خود چون ننازم

که تا روز قیامت سرفرازم

زمین بر آسمان نازد ز پایت

به چشم ماه و خور برجاست جایت

به صد عزت درون شهرش آورد

به مسند بر نشاند و وعده اش کرد

که هر خدمت که فرمایی کنم آن

به خوشنودی فدا سازم دل و جان

جوابش داد که ای فرمانده بخت

به کامت باد دائم افسر و تخت

ندارم هیچ حاجت کز تو خواهم

که در ملک قناعت پادشاهم

مرا عزلت همین فرموده و بس

که غیر از حق نخواهم حاجت از کس

ولی این حاجت از تو بایدم خواست

که از دیوان، خلل در طاعت ماست

دو دیوند آن ز لنکا فتنه انگیز

سیه رأی و تبه کردار و خونریز

دعای ما بس است از بهر آنها

ولیکن بر نیارم از زبانها

کسی کش نام یزدان ورد جانست

دعای بد زبانش را زیانست

تو چون فرماندهی فریاد ما رس

که این باراست بر فرمانده و بس

رعایا گوسفندان، شه شبان است

ز گرگ فتنه شان را پاسبان است

به من همراه کن رام قوی دل

که با دیوان شود آنجا مقابل

به تیغ و تیر خونها برفشاند

جهان را از بد دیوان رهاند

ز نام رام، جسرت گشت بی هوش

درین اندیشه دیری ماند خاموش

جوابش داد کای پیر نکو نام

مرا پیرانه سر، فرزند شد رام

چه داند او طریق رزمسازی

که طفل است و نداند غیر بازی

خصوصاً جنگ با دیوان سرکش

که از جادو ببارند آب و آتش

مرا تا چند گویی رام بسپار

مرا در کار او معذور می دار

که از جان عزیزش دوست دارم

به جنگ دشمنانش چون گذارم

اگر فرمان دهی با لشکر خویش

بیایم دفع دیوان را کنم بیش

ز حرف رای بسوامتر آشفت

به ابرو چین فکند و از غضب گفت

خلاف وعده کردی آه صد آه

تو باش ایمن که من رفتم ازین راه

درین اثنا وزیر از جای برخاست

سخن را از دعای دولت آراست

که شاها هر چه زاهد گوید آن کن

اگر نیک است ور بد آنچنان کن

که حاشا گر بجنباند زبان را

زن د برهم زمین و آسمان را

کنون باید رضای او نگهداشت

جهان را از دعای او نگهداشت

به بد عهدی مشو در خلق بدنام

توکل کن بده همراه او رام

ترا چون نیت خیر است در پیش

شود خیر آخر کارت میندیش

دگر هرگه چنین کس در میانست

ز دیوان رام در امن و امان است

به جسرت کرد معقول این سخن را

که تا بسپرد رام و لچمن را

بخش ۱۸ - رخصت شدن بسوامتر زاهد از راجه جسرت و بردن رام را همراه خود

چو بسوامتر رخصت شد ز جسرت

گرفته رام و لچمن را به صحبت

به عزم مالوه بس راه پیمود

که آنجاها عبادت گاه او بود

چو ره پیموده شد هفتاد فرسنگ

رسیدند از اود بر معبد گنگ

همی رفتی چو عمر نازنین رام

چو خور نگرفته یکجا یکدم آرام

ز رفتن یک نفس چون باد بنشست

به کشتی بر نشست و بادبان بست

چو تخت جم روان شد کشتی از باد

گذشت از آب آسان تر چو اوتاد

بر آمد آفتابی از هلالی

نمود آفاق را فرخنده فالی

به زاهد گفت رام ای خضر ثانی

که جان بخشی به آب زندگانی

شنیدم اصل گنگ از آسمان است

چنین تعظیم و تکریمش از آنست

خدا را! رنجه کن یک دم زبان را

بدل روشن ترک ساز این بیان را

بخش ۱۹ - پرسیدن رام از بسوامتر حقیقت گنگ که چگونه از آسمان بر زمین آمده و جواب دادن او

ز دانش داد زاهد پاسخ رام

که رایی بود در ستجگ، سگر نام

چو شاه اختران صاحب کلاهی

چو ماه آسمان انجم سپاهی

به فرمانش همه اقلیم ها رام

چو حکم جان روان بر هفت اندام

نبودش در خزانه نقد فرزند

دلش زین غم همیشه بود در بند

به پیش زاهدی رفت آن جهاندار

که فرزندیش در خواهد ز دادار

نی ت در دل که زاهد در بشارت

به یک فرزن د داد اول اشارت

که از یک زن ترا یک گوهر آید

زن دیگر هزاران بیش زاید

شمار هر هزارانش بود شصت

چنین دول ت به زود آید فرادست

سگر را نقش گشت آن مژده در جان

که شک نبود به میعاد کریمان

دوان بوسید پای آن یگانه

ز دیر زاهد آمد سوی خانه

به مشکو همچوجاسوس ازسرِهوش

به مژده ماند بر دیوار و در گوش

به ناگه مژده ای دادند شه را

که ماند امید از بخشش دو مه را

چو روز وعده بشمارند عشّاق

حساب مه گرفتی شاه مشتاق

ز بس شادی شکار ماه می کرد

به خواهش عمر خود کوتاه می کرد

به شادی عمرخود زان رو همی کاست

که عمر ج اودان ز اولاد می خواست

چو اندر آرزو بگذشت نه ماه

یکی مه پاره زاد از یک زن شاه

شه از شادی نثارش کرد صد گنج

برهمن دید نامش ماند اسمنج

چو وقت زادن آن دیگر آمد

سرود حیرت از بام و درآمد

یکی ابریق وش زائید بر فور

پر از بیضه بسان بیضۀ مور

ز وضع حمل حیران ماند دایه

خبر شد پیش تخت عرش سایه

شه آگاه بد زهر یک بیضۀ مور

که خواهد شد نهنگ و اژدها زور

چو دل شاگردی مرغ خرد کرد

به حکمت بیضۀ قدرت بپرورد

هزاران خم مهیا شد شباشب

همه از روغن کنجد لبالب

به روغن بیضه ها شاهی ظفریاب

چو ماهی بیضه ها پرورد در آب

جدا در هر خمی یک بیضه بنهاد

ز هر یک بیضه طفل موروش زاد

شدند از خورد روغن هر یک افزون

چو طفل اندر رحم از خوردن خون

نگهبانان خم استاده بر پای

به حکم رای گشته روغن افزای

کزان روشن شود هر یک چراغش

شود سیرابی گلهای باغش

ز روغن شیر و از خم گاهواره

بدین گشتند طفلان شیرخواره

کلان گشتند آن خردان بسیار

پس از سالی به قد طفل نانخوار

به حکم شه ز خم جستند بیرون

تو گفتی کز رحم زادند اکنون

برآمد هر یکی چون از زمین گنج

بسان قد و خوبیهای اسمنج

پدر مرهر یکی را گشته دمساز

نمودش پرورش در نعمت و ناز

به تن گشتند پیل افکن دلیران

جوان و حمله زن چون نره شیران

ز قدرتهای یزدان زان صف مور

شده هر یک در آخر اژدها زور

ولی اس منج را رای جوانمرد

ز خردی داشت چون گ ل ناز پرورد

ز طفلی نازش از اندازه بگذشت

جوان نازک مزاج و تند خو گشت

شرابِ ناز بد مستیش آموخت

چو ناز دلبران دلها همی سوخت

جوان و سرکش و خودرأی و خودکام

زبانش تلخ تر از میوهٔ خام

به کینه از جفاکاری عیان تر

به بیداد از بلا نامهربان تر

چو حسن بی وفا شد مردم آزار

چو عشق خانه برهم زن ستمکار

چو چشم مست خوبان فتنه انگیز

چو شمشیر نگاه گرم خون ریز

چو آب از میل پستی یار هرخس

چو آتش بی سبب دشمن به هرکس

ز جور او به ملک او خلل شد

که در بیداد کردنها مثل شد

ز کَلجگ شد بتر س تجگ ز اسمنج

رعایا داد خواه آمد ز بس رنج

به گوش رای شد فریاد مظلوم

فساد او پدر را گشته معلوم

حکیمانه علاجش بین که چون کرد

به اخراج از تن ملکش برون کرد

ز ملک اسمنج بیرون رفت ناکام

ازو فرزند مانده انسمان نام

مرض رفت از بدن بیرون شفا ماند

فنا فانی شد و باقی بقا ماند

چو گوهر زاد از سنگ و گل از خار

چو مهره ز اژدها و نور از نار

جهاندار و خبردار و وفادار

کم آزار و گرانبار و گهربار

نکونام و نکو رأی و نکو گوی

نکو طبع و نکو کیش و نکور روی

دمید از صبح کاذب صبح صادق

چو نیلوفر برو خورشید عاشق

ازان باد بهار جان فشانی

جهان شد باغ باغ از تازه جانی

ز سر گلگل شده دلهای غمناک

تو گویی زهر خورده یافت تریاک

چو از حال نبیره جد خبر یافت

به چشم نور کم کرده بصر یافت

عصای پیری از قدش گزیده

چو عینک داشتی بالای دیده

به کارش جد همی کردی به جان جهد

خطابش داد فرزندی ولیعهد

به شکر آنچنان انعام جاوید

به خود و اجب گرفتی جگ اسمید

تمام اسباب جگ کرده مهیا

رها شد باد پای باد پیما

ز بند اصطبل را بگشاد صرصر

که گردد باد سان کشور به کشور

جهان پیما شد آن رخش ظفر سم

به دنبالش سپهداران دمان دم

فرس در پیش چون باد خزانی

سپه در پس جهانی در جهانی

سری کو سرکشی خویش بگزید

به یکدم برگ ریز عمر خود دید

کسی کز عجز بوسیده به جان خاک

توانگر شد به زر چون در خزان خاک

بدین تدبیر در شهر و ده و دش ت

بسانِ ابلقِ ایام می گشت

زمین بوسان شهان هفت اقلیم

خراج آورده و کردند تعظیم

دوان پی در پی اس ب جهانگیر

سپهداران جهان کردند تسخیر

چو دولت در رکاب اسپ شاهی

به دارالسلطنه گشتند راهی

قضا را آن لوند آهنین سم

قریب تخت گاه رای شد گُم

به یکدم از نظر چون وهم بگریخت

هوا شد با هوا گرمی درآمیخت

مگر بادش به لطف جان رسیده

که در رفتن ندیده هیچ دیده

همه شب پاسبان بیدار ناگاه

ربوده دزد دستارش سحرگاه

چو غواصی که آرد در شهوار

ز دریا باز کم سازد به بازار

سپه حیران ز روبه بازی دهر

خجل بی مدعا رفتند در شهر

سگر بی اسب درمانده به شاهی

که بی باد است کشتی در تباهی

دلش پر انفعال از آتش هوم

ازین حیرت به خود بگداخت چون موم

نیامد باد پا آتش نیفروخت

به یاد باد، بی آتش همی سوخت

دلش خون جگر خواری نهفتن

چو نقش غنچه نومید از شکفتن

ز اولاد سگر پر بود عالم

چو صحرای وجود از تخم آدم

ز فرزندان نه پنداری سگر بود

جهان را آدم ثانی مگر بود

سگر با لشکر اولاد خود گفت

که اسب جگ با هر کس که بنهفت

بباید بسته پیش از اسبش آورد

به شمشیرش همی شاید سزا کرد

درین کوشش کمر بندید پر تنگ

که اسپ جگ زود آید فرا چنگ

کنون باید به کوه و بحر و بر گشت

تجسس ها نمودن در ده و دشت

به هر تقدیر سعیی کرده باید

کزان تدبیر کارِ ما برآید

اگر آن اسب بر روی زمین است

به اندک سعی تان آید فرادست

ضرورت ورنه رفتن در ته خاک

برآوردن زکان درِ خطرناک

نکرده کار پس نائید زنهار

که چشمم را بود از رویتان عا ر

به فرمان پدر افواج اولاد

بسیط خاک پیمودند چون باد

جهان گشتند محنت ها کشیدند

نشان اسب گم گشته ندیدند

ضرورت پیلها در دست کردند

به کاویدن زمین را پست کردند

زهر یک ضربت پیل گران سنگ

زمین برکنده می شد چند فرسنگ

زمین کاوان به زور آسمان بال

همی رفتند تا پیلانِ دکپال

فلک تمثال پیلان هشت زنجیر

زمین بر فرق ایشان ماند تقدیر

به فرقشان زمین زان گرد کمتر

که از خرطوم ریزد پیل بر سر

تحیر ماند پی لان زان دلیری

که خوش از جان خود کردند سیری

دعای بد برایشان یادکردند

اجابت شد چو آیین یاد کردند

ز پیلان هم فرو کندند بس میل

که اسب خویش می جستند نی پیل

فراوان جانور را دل پریشان

که زیر خا ک بوده جای ایشان

بسا جاندار ارضی گشت بد حال

بسا مور و ملخ گشتند پامال

برایشان بد دعا کردند و نفرین

به جان رنجیده حیوانات مسکین

طبقهای زمین هر هفت کندند

که تا زیر رساتل جا پسندند

به کاوش خاک را دلریش کردند

تو گویی حفر گور خویش کردند

ته هفتم زمین دیدند باغی

ارم را هر گلش بر سینه داغی

ز مینو دل گشا تر سبزه زارش

ز کوثر جانفزاتر جویبارش

یکی خوش حجره در صحن گلستان

بعینه چون قصور باغ رضوان

کَپِل زاهد درو ماوا گزیده

ز عزلت پای در دامن کشیده

به طاعت بود هفصد قرن بی دار

ز بیداری چو نرگس گشته بیمار

پس از عمری نهاده سر به بالین

به دیده وقف کرده خواب نوشین

به خوابِ خوش درون چشم پر خواب

چو تشنه کرد سرد از شربت آب

شه روحانیان از غایت هوش

به باغش بسته بود اس بِ سیه گوش

خلل می خواست در جگ آشکارا

کز آنجا چون برد کس باد پا را

چو اسبِ خویش را در باغ دیدند

چو اسب از بس نشاط از جان جهیدند

که دزد اس ب جگ ماست زاهد

کج اندیش است این ناراست زاهد

ز ایذاها نکرده هیچ تقصیر

زبانِ طعنه بگشادند با پیر

که ای صد دانه سبحه دام کرده

معایب را محاسن نام کرده !

فرشته رویی و ابلیس خویی

نکویی چون بتان فتنه جویی

ز ریش ت و نکو تر ریش بز نر

به است از طیلسان تو جل خر

سر و ریشش چو پشم خایه کندند

که بز ریشان برای ریش بندند

کَپِ ل اندر بلا ی بد گرفتار

چو در مستان و صهبا محتسب خوار

بدی کردند ناحق مدبری چند

بدین حق اهانت کافری چند

چو زاهد سر ز خواب دیر برداشت

نخست آزارشانرا خ وب پنداشت

که با من خود کسی را نیست کینه

به خوابم دست چپ آمد به سینه

سبب کم دید جور بی سبب را

غضب جوشید مرد کم غضب را

چو بی موجب ز کس آزار باشد

حکیمان را غضب بسیار باشد

ز لت خواری رسیده تا به مردن

چو آتش گرم گشت از چوب خوردن

نگاه گرم چون آتش بی فروخت

ضلالت پیشه را پروانه وش سوخت

ز ظلمِ کفر ناحق برفتادند

درین عالم به دوزخ درفتادند

شدند اندر جزای فعل ناخوش

کف خاکستران طوفان آتش

بدینسان ماجرا بگذشت شش ماه

کسی زان راز پنهان کم شد آگاه

سگر را هیچ ازین قص ه خبر نه

ز اسب جگ و فرزندان اثر نه

ز غم دلتنگ تر شد رای دلتنگ

نیامد استخوان رفته در گنگ

شکاری را هوس بریانی غاز

ندانست اینکه از دستش برد باز

به دل اندیشه فرمود آن صف آرا

ضرورت بود جستن باد پا را

ولیعهد اُنسمان را داد فرمان

که بی اس ب است کارم نا بسامان

به جان کوشش نما کین کار دین است

ز تو خواهد شدن ما را یقین است

ز حرف جد نبیره شادگر دید

به گوش خویش فال نیک بشنید

ظفر درخواست از دادار داور

ز خوشنودی دلها ساخت لشکر

دعای خلق بر فوجش طلایه

ز چتر هم تش بر فرق سایه

قدم در ره نهاد آن در یکتا

مسافر گشت چون خورشید تنها

به راه کندهٔ عمها روان شد

به جست و جوی اس ب بی نشان شد

به راه رفته ایشان کرده آهنگ

گریزان زان ره و آیین به فرسنگ

پی ایشان گرفت اندر تک و دو

نه اندر گمرهی شان گشت پیرو

به هرکس شد دچار آن را خبر نیست

به منت آرزو می کرد از نیست

تفال خواست از پیلان دگپال

چه جای پیل کز موران پامال

بدین خوشخویی آن مرد گزیده

به گلگشت کپل زاهد رسیده

به باغش یافت اسبی باد رفتار

چو باد نوبهاری در چمن زار

کپل در صومعه مشغول حق بود

عبادت را جبین بر خاک می سود

ادب کرد انسمان بر پای استاد

چو فارغ شد کپل از ورد و اوراد

به خاک سجدهٔ اخلاص درو یش

همه تن شد جبین چون سایۀ خویش

رضای او گرفت و اسب بگرفت

دعای او گرفت و اس ب بگرفت

همانجا محرق عمهای او بود

زیارت را روان شد آن غم اندود

چو بر خاکستر عم های خود رفت

ز بس زاری چو اشک ازجای خود رفت

ز خورشید احتراق اختران دید

ستاره سوخته زان زار نالید

ز خاکستر بسر بر خاک می زد

ز چاک دل گریبان چاک می زد

گران زاری زمانی بیش می کرد

چه آن آتش که دوزخ می شدی سرد

نجات از سوختن شان دادی آسان

تنوری را چه یارا پیش طوفان

ولیکن رفت نقد فرصت از دست

نیامد باز تیر رفته در شست

سحرگه مار خورده مرده ناکام

چه سود اشکی گوزنان ریختن شام

چو دوشم کرد آتش خانمان سوز

چه کار آید مرا این آب امروز

به دل گفتا بباید دادن آبی

به روح شان رسانیدن ثوابی

روان شد تا دهد آب آن جگر تاب

ز مژگان گرچه صد ره داده بود آب

ولی سیمرغ مانع آمد و گفت

به گوشش در راز سفتنی سفت

که عمهایت همی بودند بی دین

کپل شان سوخت زان در آتش کین

به مردن سوی دوزخ رو نهادند

ازین آتش به آن آتش فتادند

به روحشان چه سود این آب دادن

که کار بسته را نتوان گشادن

شتابی چون کنی کار درنگ است

علاج تشنگیشان آب گنگ است

همه آبِ جهان لخت سراب است

که جاتک تشنۀ آبِ حباب است

صدف جز قطرهٔ نیسان نخواهد

خضر جز چشمۀ حیوان نخواهد

ولی مشکل که گنگ ازتان نهان است

نیاید بر زمین بر آسمان است

اگر در دامنِ همت زنی چنگ

که آری بر زمین از آسمان گنگ

یقین دان کار مردان کرده باشی

به خویشان نیز احسان کرده باشی

کنی آسان عذابِ آن جهانی

ز زندان خانۀ آتش رهان ی

کسی کو تن به آب آن بشوید

ز خاکش گلبن توحید روید

شود آمرزش چندین گنهکار

فرو شوید ز جامه داغ ادبار

فراوان دوزخی یابند جنّت

ترا باشد ثواب اندر حقیقت

چو پند او به گوش آنسمان شد

نداد آب و گرفت اسب و روان شد

سگر زان مژده شادان گشت و خرسند

برون آمد به استقبال فرزند

بهار جان به آن باد بهاری

رسیدند از ره امیدواری

رود با باد هرجای ی که خوشبوست

خوش آن بویی که ب ادآورده اوست

خلاص از بند دیو آمد به جولان

به پیش تخت شد باد سلیمان

چو مرغِ بسته پر پرواز یابد

چو مرده عمر رفته باز یابد

ز سرو یاس چیده بار امید

سگر را شد ثواب جگ اسمید

گرفت اسب و به کار جگ بپرداخت

قر ان آنجهان صاحبقران ساخت

ازان پس انسمان را جانشین کرد

به ترک سلطنت خلوت گز ین کرد

هوای گنگ در دل انسمان را

چو عشق آب بوده تشنه جان را

ازو فرزندی آمد پاک جوهر

چنان کز ابر نیسان پاک گوهر

شراب خوشدلی در جام کرده

دلیپ آن را به هندی نام کرده

پس از عمری چو فرزندش جوان شد

مجیب آروزی اُنسمان شد

وصایا داده و کردش ولی عهد

روان شد با هوای گنگ با جهد

بسا مدت بسان گوشه گیران

ریاضت کرده چون فرمان پذیران

نخورده هیچ روز و نی به شب خفت

برهما تا برو حاضر شد و گفت

که گر گَنگ است مقصود تو ای مرد

ازین طاعت به حسرت باز پس گرد

ولی ز اولاد تو فرزندی آید

کزو این قفل بسته برگشاید

به نومیدی روان شد رای زاهد

سوی فرزند ملک آرای زاهد

وصیت نامه بنوشته به اولاد

که از نسلم همان باشد خلف زاد

که طاعت را کند بر خویشتن فرض

نهد گنگ از سما در دامن ارض

دلیپ از اُنسمان نقد سخن را

گره بر بست چون در عدن را

ازو فرزند نیکو سیر ت آمد

که نام نیکوش باگیرت آمد

ز گلبن نو گل خندان دمیده

ز نیلوفر برمها سر کشیده

ز رویش تافتی فرّ الهی

دلیپ او را سپرده کار شاهی

عبادت را سوی دیر پدر شد

به شغلش نیز القص ه بسر شد

بروهم خواند برما آیت بید

ز مقصد بازگردانید نومید

درآمد نوبت باگیرت سعد

که بودش صورت و هم سیرت سعد

به آبادان ی از احسان خود ملک

سپرده بر ولیعهدان خود ملک

ره جد و پدر را پیش کرده

توکّل بر خدای خویش کرده

به طاعت بر نهاده دل ز هر چیز

به راه آن دو کس شد این سوم نیز

مثلث شکل سعد کهنه دیر است

مثل هم در جهان ثالث به خیر است

به دعوی شخص ثالث اختیار است

سوم حکم شهان بر اعتبار است

امانت را سوم جا می گذارند

سوم را نیک دانسته سپارند

به طّی روزه شب خشک است ناهار

بجز سیوم نباشد وقت افطار

به سال یکهزارش از عبادت

برمها کرد لطف از حد زیاد ت

بشارت داد کای با عقل و فرهنگ

فرستم بهر تو از آسمان گنگ

ولیکن خود زمین را نیس ت آن تاب

که ماند پای بر جا پیش آن آب

شکافد تیزی آبش زمین را

چو آب تیز خنجر مرد کین را

برون سازد ز جرم خاک گستاخ

چو از تیزاب گردد دست سوراخ

به دادن نیست از ما هیچ تقصیر

ترا لیکن بباید کرد تدبیر

چو افشردی در این راه سخت پا را

به کرسی بر نشان این مدعا را

به یاری خواستن با گیرت نیو

از آنجا شد به درگاه مهادیو

ز بهر بندگی چون سرو آزاد

دو سال بیش بر یک پای استاد

مهادیو از کرم چون مهربان شد

به هر نیک و بد کارش ضمان شد

غرض کان عر ض او بر سر پذیرفت

به برما رفت ب اگیرت خبر گفت

گشاده دیده بر ما چون درِ تنگ

روان بگشاد قفل چشمه گنگ

جدا از ابر شد باران رحمت

نه باران آیتی از شان رحمت

معلق شر شر آبی از هوا ریخت

ز دست قدرت خاص خدا ریخت

چو گنگ از آسمان در عالم افتاد

مهادیو اولاً بر فرق جا داد

به مار مویهایش شد نهانی

به جای زهر آب زندگانی

چو جان زندانی اندر طرهٔ یار

همی پیچید بر خود گنگ چون مار

که از رفتن توقف چون گزینم

ز ریش آیم به سبلت بر نشینم

سفر ما را لطافت می فزاید

به یکجا هم نشین خوش نیاید

سراسیمه همی گشتی دو ادو

ندیده خویش را راه پدر رو

دران ژولیده مویش مانده پنهان

برون ناید ز ظلمت آب حیوان

خزیده ماند در وی تا به یکسال

کمالی یافت زور او به هر حال

مهادیو آن زمان زان جعد پر خم

گره بگشاد کرده حلقه ای کم

چو مخلص یافت زآنجا آب جاری

روان شد نرم چون باد بهاری

روان با گیرت از پیش و پس گنگ

رسیده غلغل جوشش به فرسنگ

شد از کشور به کشور فیض عامش

ز سر باگیرتی افتاد نامش

به دریا رفت از آنجا در ته خاک

شده سیراب خاک قوم غمناک

چو زاهد قصه از سر گفت با رام

به پا افتاد رامِ نیک فرجام

بخش ۲۰ - رفتن رام به ملک مالوه که نزد صوبۀ اود است

به عزم مالوه بس راه پیمود

که آن جا ی عبادت گاه او بود

همی رفتند تا در نیمۀ راه

بیابانی عجب دیدند ناگاه

مهیب و وحشت افزای و دژم روی

هوایش فتنه انگیز و بلاجوی

ز انبوهی درختان آنچنان بود

که راه وهم می کردند مسدود

چنان پیچانی شاخ درختان

که زندان خانۀ باد سلیمان

ز بسو امتر پرسید آن زمان رام

که ای زاهد بگو این دشت را نام

درختانش چرا گشتند انبوه

تبر زن نامده مانا درین کوه

جوابش داد کای خورشید تابان

سداسرم است نام این بیابان

نیامد کس ز بیم دیو اینجا

درختانش از آن ماندند بر پا

که جای مادر ماریچ دیو است

جهان از جور ریوش در غریو است

کنون در خواب هست آن تیره فرجام

که در دیوانست او را تارکا نام

چو گفتم با تو از سر ماجرا را

بباید کشتن اکنون تارکا را

مکن در دل که زن را کس کشدچون

که بر فتوای من می ریزی این خون

برو در قتل این زن هر چه باشد

بباید کشت موذی هرکه باشد

شنید این ماجرا و رام برجست

به قتل تارکا از جان کمر بست

کمان زه کرد وانگه چاشنی کرد

برآمد از بیایان ناگهان گرد

به جنگ رام آمد دیو خونخوار

ز آوازه کمانش گشته بیدار

به تارک ناوکی زد تارکا را

دوان از پا در افکند آن بلا را

ملک بر چرخ کرده آفرینش

فلک ز انصاف بوسیده زمینش

چو زاهد آنچنان تیر افکنی دید

ز رام شیر دل شیر افکنی دید

به آب گنگ پیشانیش تر کرد

سبک مرغی دعا را تیز پر کرد

که در دستم همین نقد دعایست

به صد جان نقد ما بر تو فدایست

سلاح جنگ دیوان آشکارا

بگیر از ما که برما داد ما را

سلاح اندر به معنی خنجر برق

که بشکافد به زخمی کوه را فرق

خدنگ آتشین و ناوک باد

به رام آموخت هر یک بهر او داد

که چون در جنگ افتد مر ترا کار

طلب فرما ز جنّان سلح دار

خیال هرکه اندر خاطر آید

به دل نگذشته پیشت حاضر آید

روان گشتند پس سوی وطن گاه

که چشم راهدان بودست در راه

چو پیر خویش را با رام دیدند

پی پابوس او از سر دویدند

که ما در انتظار رام بودیم

درین اندیشه صبح و شام بودیم

که هفده جگ ما از شر دیوان

همه در ناتمامی گشت ویران

کنون این جگ ما در خدمت رام

ز سعی او مگر آید به اتمام

چو رام این نکته کرد از زاهدان گوش

ز نام دیو خون زد در دلش جوش

تسلّی داد، گفت آن زاهدان را

به من گویید این راز نهان را

که این دیوان بد کردار پرفن

همی آیند بر وقت معین

و یا تعیین وقت خود ندارند

یکایک بر خرابی دل گمارند

بدو گفتند کاین دیوان گمراه

نمی آیند جز در نیمۀ ماه

چو یکشب ماند اندر روز میعاد

به بند و دفع دیوان رام آزاد

پی تدبیر بربسته میان تنگ

مسلح ایستاد، آمادهٔ جنگ

همه شب پاس جگ زاهدان داشت

به طاعت شاه خود را پاسبان داشت

بخش ۲۱ - در بیان کشتن رام دیوان را و خلاص کردن زاهدان را از آفتشان

به تخت آسمان چون شاه خاور

ز فتح دیو شب کج ماند افسر

طلسم انگیز دیوان فسون ساز

ز هر سو جادویی کردند آغاز

به جای طاعت از تأ ثیرافسون

روان شد جویها از ریم و ز خون

زمین از فتنه شوریده زم ان نیز

همی بارید آتش آسمان نیز

چو رام آن فتنه دید از شر دیوان

به فوج دیو بر زد تیر باران

ز تیر رام فوج دیو بشکست

ز بارانش غبار فتنه بنشست

سپاه دیو زاد آخر زبون شد

لوای کید ایشان سرنگون شد

روارو در سپاه دیو افتاد

سپاه آمد به رزم رام ایستاد

خدنگِ آتشین انداخت جانسوز

چو تیره آه مظلومان جهان سوز

ز تیرش دیو تیره جمله تن سوخت

شهاب رام شخص اهرمن سوخت

مهادیوی یقین شد رام خوش کام

ز دانش در نهاد دیو خود کام

عیان شد فوج ماریچ از دگر سوی

همه یکد ل به جنگ رام یکروی

به تن ماریچ هم زد ناوک خورد

ز سهمش نیمه جان با خود برون برد

به دریا رفت پنهان شد ز بیمش

ز سهم او دل و جان شد دو نیمش

چو رام از کار دیوان دل بپرداخت

به چشم خلق خود راسرخ رو ساخت

به خدمت کرد بسوامتر را شاد

دگر در خدمتش یکپای استاد

که کردم آنچه گفتی خدمت تو

به جان منّت طفیل همت تو

کنون هم ایستادستم به یکپای

اگر کار دگر داری بفرمای

وگر کاری نداری رخصتم کن

دلِ جسرت خلاص از محنتم کن

جوابش داد بسوامتر دانا

که در ترهت همی خوانند ما را

جنک جگ سوینبر ۲ پیش کرده است

جهان مهمان جشن خویش کرده است

طلب کرده است رایان جهان را

نهاده در میان زرین کمان را

هر آن کس کش کند آن قصه تا گوش

بدو سازند سیتا را هم آغوش

مرا رفتن در آنجا خود ضرور است

ثواب آتش جگ، عین نور است

تو کردی کار خود آخر چه کار است

کنون در هر دو امرت اختیارست

اگر خواهی تماشای کمان کن

وگرنه رو پدر را تازه جان کن

به بسوامتر گفتا رام خوشخ وی

سوینبر چیست سیتا کیست بر گوی

بخش ۲۲ - گفتن بسوامتر زاهد حقیقت سیتا با رام و رفتن رام همراه بسوامتر در ترهت

جوابش داد اندر شهر ترهت

که معمورست خلق از ناز و نعمت

جنک فرمانده آن بوم یکروز

نشسته بر سریر ملک فیروز

پریزادان چندی در هوا دید

ز حسرت دست دل بر دست مالید

کزین گلشن اگر چینم گل بخت

بود مه پا ره و شایستۀ تخت

پسر گر نیست مشتاقم به دختر

که چون خورشید نبود شاید اختر

پریزادان چو دیدند آرزویش

دواندند ازسخن آبی به جویش

که ای فرمانده تخت کیانی

به دست خویشتن کن قبله رانی

از این محنت اگرچه رنج یابی

ز نقد آرزو خوش گنج یابی

جنک زانجا به صحرا شد شتابان

هما سایه فکنده بر بیابان

زمین را چون به زرین قبله بش کافت

به قفل زر یکی صندوق زان یافت

برآمد دختری زو رشک ناهید

خجل از جلوهٔ او ماند خورشید

چو دیده طالع آن ماه رو را

منجم خواند سیتا نام او را

جنک در خانه بر د و دخترش خواند

به مهد زر کنار دایه خوابان د

ز بی فرزندی او را خواند فرزند

به صد جان پرورش می کرد یکچند

جوان گشته است اکنون آن پریزاد

ز حسنش آتشی در عالم افتاد

مهش تا مصر حسن آباد کرده

چو یوسف صد غلام آزاد کرده

خیال آن رخ چون ماه تابان

کتان سازد به دلها جامۀ جان

لب نوشش زده صد خنده بر لعل

دهان تن گ چون سوراخ در لعل

به عشقش داغ بر دل ماهتابان

ز مهرش صبح را چاک گریبان

ز خو د بر تر شناسد ماهتابش

به خورشیدی پرستد آفتابش

فروغ عارضش خنداند جاوید

چراغ مرده را بر شمع خورشید

رخش خورشید را شمع شب افروز

لبش در خنده صبح عید نوروز

گل اندامی که داد از چشمۀ نوش

ز کوثر خلد را حسرت در آغوش

جهنده نرگسش آهوی بی قید

کمند طره دامی آسمان صید

به نوشین لب عیار افزای باده

به بالا از بلا حرفی زیاده

حدیثش را ز بس شیرین زبانی

به جان لب تشنه آب زندگانی

چو بر لطف تنش جان دیده بگشود

دگر رو چون پری در چشم ننمود

به خوبی آبروی حسن آفاق

به حسن و خلق چون ابروی خود طاق

چو جفت ابرو ی خود طاق گشت ه

ز طاقش جان ز طاقت طاق گشته

اشارتهای ابرو آفت هوش

کمان در چاشنی آورد تا گوش

تغافل با نگاهش عشوه آمیز

فریب اندود و نازش فتنه انگیز

به زلف و روی آن ماه کله پوش

شب معراج و روز عید همدوش

لبش لعل بدخشان و درخشان

تبسم موج آن لعل بدخشان

به لعلش موج خوبی از تبس م

به سوراخش خرد را رشته ای گم

دهان تنگ در لعلش نهانی

چو جان در ضمن آبِ زندگانی

مثال چشم او آمد محالش

مگر چشم دویم باشد مثالش

اگر بر جان زند شمشیر مژگان

تناسخ آرزو خواهد ز یزدان

خیال خویش چون ز آیینه بیند

گل مه کارد و خورشید چیند

شکر شیرین دهان از نوشخندش

تبسم جان فدای هر دو قندش

شکر لفظ و شکر نوش و شکرخند

زمین بو س رهش صد چاشنی قند

چو در جلوه دهد داد کرشمه

ز خارا خون گشاید چشمه چشمه

خم زلف سیاهش پیش در پیچ

ز بس تنگی دهانش هیچ در هیچ

مگر تیر نگاهش ساخت پرکم

که گردد گرد چشمش غمزه هر دم

به خوش رفتاری آن سرو سرافراز

قدم ننهاد جز بر دیدهٔ ناز

زر و زیور عروسی تازه روتر

ز بوی غنچۀ گل نرم خوتر

به گل رویی چمن زیر نگینش

به خوشخویی بهاران در جبینش

جبین او به چین نا آشنا رو

نگاهش را نه جز بر پشت پاخو

چو غنچه با نقاب شرم زاده

به باغ خود صبا را ره نداده

به مستوری چو راز مصلحت کیش

به معصومی چو عشق صادق اندیش

جمالش از حیا چون غنچۀ فکر

خیالش از دل اندیشه هم بکر

تنش را پیرهن عریان ندیده

چو جان اندر تن و تن جان ندیده

به زنّار حیا چون ستر همدوش

نه با کس جز وفا حسنش هم آغوش

به عصمت همچو عصمت پاک گوهر

حیا را چون حنا بر حسن زیور

به روحش پاکی مریم قسم خوار

پرستیدی حیا نقشش صنم وار

به هر خاک ی کزو سایه فتاده

بنای قبلۀ عصمت نهاده

درون پرده شرم آن بت دیر

چو در جان کریمان نیت خیر

ز عفت بسکه پرهیزد زهر چیز

نیارد آمدن در خواب خود نیز

حیا ابر نقاب ماه رویش

صبا نشنیده هرگز رنگ و بویش

پریزادی به صد آدم گری نیز

ز آدم گوی برده، از پری نیز

نقابی کی نقابش برنگارد

که نقش از بی حجابی شرم دارد

رخش گر در خیال ساغر آید

ز می خوردن حجاب دل فزاید

نه دیده روز روشن نی شب تار

درون خانه همچون نقش دیوار

به اقوالش سر ناموس بالا

به فعلش می کند همت تولا

حیا را نشئۀ نشو و نما اوست

غلط گفتم که خود عین حیا اوست

جنک را آمده ست از هفت کشور

پیام خواهش آن حور دختر

ولیکن او جواب کس نداده ست

کمان سخت بهر کش نهاده ست

برای آن عروس است این سوینبر

کسی را طاقت آن نیست یکسر

به پانصد کس خود از جابر نخیزد

چه جای آنکه کس با او ستیزد

چو از دست مهادیو آن کمانست

معلق کار سیتا هم برآنست

چو وصف حسن سیتا کرد در گوش

سخن بشنید رام افتاد بی هوش

ز چشمش چشمه های خون روان شد

شهید عشقش از تیغ زبان ش د

حدیث عشق کی ماند نهانی

اگر گویی و گر خاموش مانی

ندیده آرزوی او به جان داشت

ز زاهد لیک راز دل نهان داشت

چو دید از عشق تغییر مزاجش

ضرور افتاد بر زاهد علاجش

گرفته هر دو کس را همره خویش

روان شد سوی ترهت با دل ریش

بخش ۲۳ - رفتن رام در شهر ترهت همراه بسوامتر و کشیدن کمان در سینمبر و دادن راجه جنک دختر خود را سیتا به کدخدایی رام

ز ره رفتن زمانی نارمیدند

به روز جشن در ترهت رسیدند

در آن مجمع پی بخت آزمایی

همی کردند رایان خود نمایی

یکی بر جِیش بی اندازه نازان

یکی بر ملک و دولت مهره بازان

یکی نام و نسب را یاد می کرد

یکی خود بر حسب، دل شاد می کرد

یکی بر عشق خود گشته فسون سنج

یکی انگیخته منصوبۀ گنج

یکی مغرور همچون برق بر تیغ

یکی را لاف گوهر بارش میغ

خرد هر دم گل نظاره می چید

نشسته عشق عرض حسن می دید

چو اهل جشن روی رام دیدند

به استقبال پیش از خود دویدند

به خود گفتند هر یک حیرت این است

که خورشید فلک چون برزمین است

شکوهش کرد بر شاهان تقد م

چو آید آب بر خیزد تیمم

جنک تعظیم زاهد کرده برخاست

برای میهمان خلوتگه آراست

نهان پرسید ازو کین نوجوان کیست

لباس فقر در بر از پی چیست؟

ز اقبالش چنان دانم که شاه است

که پیشانیش بر دولت گواه است

به او خویش است مانا همره او

که چون خورشید می تابد مه او

تبسم کرده زاهد با جنک گفت

شکر خندید و در گفتن گهر سفت

که این صاحبقران را رام نام است

به تیغ برق تیغش هم نیام است

به خون دشمنان این شیر سرمست

چو خورشیدست صد خنجر به یکدست

زتیرش زهر ماری کرده بر زه

ز شمشیرش به شیر شرزه لرزه

به چشمش پیل را مستی نمانده

چه مستی بلکه خود هستی نمانده

دگ ر این لچمن گیتی ستان است

به بازو با برادر هم عنان است

زیک روغن چراغی هر دو پر نور

چو گوهر زاد هٔ نیسان و کافور

برای خاطر من راجه جسرت

ز بهر قتل دیوان داد رخصت

ز دفع شر دیوان این دو فرزند

دل یک عالمی کردند خرسند

کنون ذوقست رام نوجوان را

که در مجمع کشد پیشت کمان را

از آن رو رام را شوق کمانست

که زیب چشم خوبان ز ابروانست

جنک بشنید و در تعظیم افزود

اشارت کرد که آرند آن کمان زود

ز خانه صد کسش بیرون نهادند

چو برج قوس بر گردون نهادند

به پیش رام آوردند گردون

سبک از قید قربان ساخت بیرون

زده دست آن کمان ابرو به فرمان

کمان بر گوشۀ ابروش قربان

چو آتش نرم کرده بند بندش

ز بی قیدی به قید زه فکندش

چو آن قوس قزح را ساخته زه

بگفت از چاشنی قوس قزح؛ زه !

از آن در چاشنی خمیازه آورد

که بیدارش ز خواب عمرها کرد

به نوعی دست کرد آن قبضه را چست

کز آن سختی شده چون دست کس سست

نرفته در کمان خانه مگر رام

که ماه نو شد از نو برج بهرام

نه درشد در کمان رام ظفر کیش

در آمد مشتری در خ انۀ خویش

شرف شد مشتری را زهره را اوج

مه و خور زان قران سعد شد زوج

کشیده قوس گردون بازوی او

نگشته خم کمان ابروی او

کشیده آن کمان ابرو گشاده

ز سهمش لرزه در رایان فتاده

جهان لرزد چو مهر از قوس تابد

چنین معنی به غیر از من که یابد؟

ازآن ابرو کمان گفت ای کماندار

کشیدی دو کمان خوش خوش به یکبار

کمان بشکست و تیرش برهدف خورد

چو مردان گوی از میدان بدر برد

شکسته قبضه اش در ترکتازی

کمان خس چو طفلان را به بازی

کمان اندر شکستن دادش آواز

چو بشکستی ز دست خود مینداز

کمان بشکست ار چه سهمناک است

چو طالع یار باشد از آن چه باک است؟

کمان بشکست بهر عقد بستن

زهی بستن که زود آرد شکستن

شکستن می دهد پیوند را ساز

چو پیوندی که هرگز نشکند باز

که دیده ست از شکستن شاد و خرم

خریدار کمان و صاجش هم

عجب بود آن شکستن زو عجب تر

تماشاگر حزین تر از کمان گر

نه تنها رام بشکست آن کمان را

کمرهای همه نظاره گان را

جهانی مد عی را دل شکسته

به چشم حاسدان تیری نشسته

به بخت عشق عاشق کار خود کرد

هوس را گرمی هنگامه شد سرد

روان گشتند رایان از حسد بیش

ز بیگانه خجل شرمنده از خویش

مثل زن این مثل زان وقت بسته است

که بگریز از کمان گرچه شکست است

چو زاغان زان کمان را پس ندیدند

که دیگر ز آبروی خود رمیدند

جنک در بر کش ید و کرد اکرام

کشیده قشقه بر پیشانی رام

حمائل از گهر زنّ ارش افکند

به دامادی خویشش ساخت خرسند

به نامش نامزد چون گشت سیتا

فرستاد این خبر مژده پدر را

بخش ۲۴ - آمدن راجه جسرت از شهر اوده در ترهت به جهت کدخدائی رام

دل جسرت به غایت شادمان شد

همان ساعت خوشش آمد روان شد

چو داد این مژده بخت کیقبادی

زده کوس سفر با طبل شادی

به دست نوبتی کوس سفر ساز

به طبل شادمانی شد هم آواز

ز بس شادی برآورده پر و بال

روان فیل و حشم هر یک ز دنبال

به پشت پیل تخت بخت بنهاد

چو زرین قلعه ای بر کوه فولاد

به جانش گشت راحت محنت راه

به شهر ترهت آمد بع د یک ماه

جنک با رام و لچمن چند منزل

به استقبال او رفتند خوشدل

فزود آیینه بندی رونق شهر

غلط گفتم چه شهر آرایش دهر

به شهر آیینه بندی از رخ رام

به نو خورشید بندی یافته نام

فرود آورد اندر جشن گاهی

شده مهمان شاهی کج کلاهی

جنک در پیش جسرت دست بسته

دو زانو از پی خدمت نشسته

ز بس آیین مجلس ساز کرده

زمین بر آسمان صد ناز کرده

به زیر سایه بانها گلعذاران

چو بر گلزار ابر نو بهاران

پریزادان به رقص و نغمه سرگرم

سراپا شوخی و سرتا قدم شرم

جدا هر گوشه بزم میگساران

به نقل و باده سر خوش جرعه خواران

جنک را گفت جسرت چیست تدبیر

به کار خیر نتوان کرد تأخیر

جنک مشاطه را کرده اشارت

که رو اهل حرم را ده بشارت

که سیتا را بپوشانند زیور

عروسانه بیارایند دختر

ز حسنش گرچه بد مشاطه معزول

برای رسم شد در کار مشغول

چو زد شانه به فرق آن پری روی

ز آرایش فرو نگذاشت یک موی

چو دست عشق زلفش از درازی

به پا می کرد با خلخال بازی

ز زلفش موی بافی گشت آیین

که تا نفتد ز پای خویش پایین

چو دیده موی بندش گفت معجر

که دایم بسته بادا این ستمگر

چو زیب کاکل مشکین او دید

بنفشه در چمن زان طره ببرید

به در پر کرد فرق دلستان ر ا

به شب بنموده راه کهکشان را

ز مروارید گوشش زهره بی تاب

که می افزود نور از آتش و آب

به پیشانی چو عقد گوهر آویخت

گل از شبنم به پیشانی عرق ریخت

زمین از سایۀ آن نازنین حور

سرا پا گشته غرق زیور و نور

ز سرمه مست تر شد چشم مستش

ز پان شاداب لعل می پرستش

حدیث آن دهان یارای من نیست

سخن کوته که جای دم زدن نیست

به رو چون خور تُتقها بسته از نور

جمالش بی نقاب از دیده مستور

ز عفت ساخته گلگونه را ساز

حیای او نقابِ مقنع انداز

بسا خون ریخت ناز خود نمایش

به دستش خونبها رنگ حنایش

کف دستش حنا را رنگ بشکست

لب لعلش مگر زد بوسه بر دست

لباس سرخ کرده پای تا فرق

سراپایش ز زیور در گهر غرق

جمالش چون نمود آرایش عشق

بر آرایش فزود آرایش عشق

به پایش گشت رنگ آرای جاوک

شفق را زد به پشت پای جاوک

به سیمین ساق او زر بوسه می داد

خوش آن سیمی که زر در پایش افتاد

چو چشم عاشقان شد گوهر آمای

به بتخانه پرستشگر به یک پای

به خلوتگه برهمن آتش افروخت

ز بعد بید عود هوم چون سوخت

گره زد دامن معشوق و عاشق

نموده با درون ب یرون موافق

بران هر دو دعای بید می خواند

به گرد آتش طاعت بگرداند

ز شادی مست جام بی غش عشق

همی گشتند گرد آتش عشق

به گرد شعله گشت آن چشمۀ نور

که گردد گرد شمعش آتش طور

به شمع روی شان پروانه جان باخت

کز آتش روی ایشان باز نشناخت

بدن برگرد آتش کرده رقصان

به گرد یکدگر گشتند از جان

به گرد خویش خواهم گشتن امروز

که می گردم به گرد آن دل افروز

ز هر جانب مبارکباد برخاست

ز اهل نغمه هم فریاد برداشت

نثار هر دو مه گوهر فشاندند

چو گوهر داده شد اختر فشاندند

برای رونمایی تازه باغی

فلک مه داد و حیرت شبچراغی

جنک را چون ز بخت روشن اختر

فرو شد ب ار دختر خوانده از سر

دگر داد و سبک تر کرد گردن

حقیقی دختر خود را به لچمن

دو دختر داشت دیگر از برادر

که با سیتا همی دیدش برابر

یکی زانها به دامان برت بست

دگر را با سترگن رشته پیوست

به یک شب کرد آن هر چار شادی

به نخل بختش آمد بار شادی

برای دختران چار داماد

ز اندیشه فراوان گنجها داد

نیامد از دماغش بوی تنگی

بجز در دادن رخصت درنگی

بخش ۲۵ - رخصت شدن راجه جسرت از جنک و ملاقات کردن پرسرام در راه

مهیا آمد از بهر سواری

به پیل آسمان پیکر عماری

چو خرگاهی زده در کوهساری

چو فانوس فروزان از ح صاری

به شوق عاشق آن معشوق سرمست

بسان شمع در فانوس بنشست

نگاه رام مست مخمل وی

دل مخمور چون از شیشۀ می

جنک در وقت رخصت با دم سرد

سه منزل با عزیزان همرهی کرد

جنک در ره وداع دوستان داد

عزیزان را سفر در پیش افتاد

چو از ره نیمه ای آمد به پایان

شگون بد زهر سو شد نمایان

به ناگه خواست گرد هولناکی

به دلها آتشی در دیده خاکی

بر آمد پرسرام از کوه صحرا

به قصد قتل شان گفت آشکارا

ندانی من کیم من پرسرامم

زمین در لرزه می آید ز نامم

منم فرزند جمداکن برهمن

که بهر کینۀ خون پدر من

ز طاعت گه کشیدم خنجر تیز

به هفت اقلیم کردم عام خونریز

وزیدم زهرهٔ رزم آزمایان

به آب تیغ شستم نام رایان

نچهتر گرد گیتی بیست و یکبار

ببخشیدم برای اهل زنار

شنیدستم که اندر شهر ترهت

کمان بر من کشیده رام جسرت

کمان بشن در فرمان من هست

کزو تیری ظفر اندازم از شست

سخن با چتری زاده هر که گوید

کمان من کشد با جنگ جوید

به چشم خویش مرگ خویش چون دید

ز حسرت جسرت نامید نالید

تمامی لشکرش شد نیست از هست

به خون شست از حیات خویشتن دست

بر آمد رام در میدان که استاد

پدر را از تسلی ساخته شاد

پدر هر چند منع از جنگ فرمود

دلیر آمد کمانش از دست بربود

به حمله چون کمان بشن بشکست

به قصد او خدنگی ماند بر شست

ز سهمش پرسرا م آمد به زنهار

که از بهر خدا جانم نگهدار

جوابش داد آن شیر نیستان

که جان من فدای نام یزدان

ترا از نام یزدان چون نبخشم

چو گفتی نام او جان چون نبخشم

مرا بخشیدن آسانست آسان

ولی خالی نیفتد تیر مردان

بفرما تا ازین صحرای نخجیر

عبادت خانه ات اندازم از تیر

به صد الحاح دیگر پرسرامش

نکرد از اشک خونهایی به جامش

بگفتا جان بشن و شخصی رامی

که گردد گرد نامت نیکنامی

مکن نومید طاعت این زبون را

نشان تیر خود ساز این نگون را

به زنهارش ببخشید آن جوانمرد

هر آنچه خواست دشمن او همان کرد

پدر صد آفرین داد و سپاهش

که عاجز کرده بخشیدی گناهش

دگر تا تخت گه شد گلشن آباد

ز ره رفتن نیاسودند چون باد

بخش ۲۶ - آوردن رام سیتا را در اوده و به خانۀ خود نشستن با یکدیگر

سعادت هر که را شد سایه گستر

شود دلخواه بختش سیر اختر

به دولت محنتش گردد فراموش

به یار نازنین خواهد هم آغوش

به خوشوقتی زید نازان مه و سال

به کام دل چو رام صاحب اقبال

که آورد آنچنان حور پری زاد

کزان شد بام قصرش جنّ ت آباد

ز نور افشان جبین آن دلارام

تجلی بر تجلی بر در و بام

چو رام آمد به قصر آسمان کاخ

به دست انداز شد بر ماه گستاخ

چو شوقش بر نقاب شرم زد دست

ز گلگشت تماشا دیده شد مست

تفرج کرد مهدخت بهاری

مهستان گلشن و خورشید زاری

شدی هر لحظه زان گلگشت امید

نظر گلدسته بند ماه و خورشید

دو آیینه مقابل رو نمودند

به یک دم زنگ غم از دل زدودند

به نظاره چنان ذوق نظر بود

که حیرت بر خیال یکدگر بود

گهی آویختی در شاخ سنبل

گهی تاراج کردی خرمن گل

گهی چون زلف در پایش ف تادی

گهی چون خال بر رخ بوسه دادی

گهی در شام زان روی جهانتاب

به وهم صبح بر می جستی از خواب

چو روزش شب شدی از زلف و خالش

چراغ طور بر کردی جمالش

زدی دندان برآن لعل شکرخند

عقیقش را به نام خویش می کند

چو دید از رام زین سان ترکتازی

صنم هم شد دلیر بوسه بازی

بدادی بوسه و از ناز می خواست

چو طفلی دادهٔ خود باز می خواست

چنان بوسیده لعل نازنینش

کزان شد نقش پیدا برنگینش

ز شرم خندهٔ آن لعل د ر پوش

در گوشش عرق شد در بناگوش

تبس م چون لبش را جلوه گه کرد

نمک از شکرستان چاشنی خورد

شکر پاسخ چکاند از نوش خندی

خمستان شراب ناب قندی

معطر بالش و بستر گل آگند

به خواب ناز بردی آن دو دلبند

تو گویی در ارم شد چشمۀ خور

به آب زندگانی شیر و شکر

گهی خفتی ز زلفش چشم بیدار

که دیدی روز روشن را شب تار

ز زلف و روی جانانش شب و روز

شب معراج بودی عید نوروز

دو بیدل مست ذوق جانفشانی

نیاز و ناز باز از همعنانی

حیا را آرزو در باز بسته

چو نامحرم برون در نشسته

دو سرو ناز با هم دوش بر دوش

ز باغ آرزو رسته همآغوش

صنم هر گه سرود ناز می گفت

برهمن سوز دل با ساز می گفت

فسون یکدلی تا عشق خوانده

صنم با برهمن فرقی نمانده

به بستر آن دو گل در خوبرویی

ز یک غنچه دو گل بشکفته گویی

گهی گفتی صنم بی باده خورده

که کم شد ناز من آیا که برده

گهی عاشق از آن معشوق طنّاز

نیاز خویش را می خواستی باز

یکی شد جان و تنها بی تکلّف

به نامی فرق چون ن قطه ترادف

من و تو از میان بیرون زده گام

نماندی امتیازی هر دو جز نام

بهار زندگیشان جاودان بود

به هر یک زان دویی گویی دو جان بود

حواس خاطر آن هر دو دلدار

نیارستی به تنها کرد یک کار

دو گل غرق عرق زآن سان که دانی

مه و خور شسته ز آب زندگانی

پس از دیری چو بگشاد آن معما

در ناسفته شد اسم مسما

ز رشک زندگیشان آسمان مرد

به ساز شادمانی غم همی خورد

گهی زین کار غیرت کار فرمود

اگر انصاف پرسی جای آن بود

بخش ۲۷ - مصلحت کردن راجه جسرت با وزیران به جهت جلوس رام بر تخت شاهی و حیله انگیختن مادر برت برای اخراج رام

چو جسرت در اود بنشست دلشاد

به جا آورد شکر حق ز اولاد

به خلو ت مصلحت جست از وزیران

نهان پرسید کای روشن ضمیران

مرا عمر آخر آمد گشته ام پیر

صلاحِ دولت اکنون چیست تدبیر

ز دست پیر ناید کار شاهی

جوان خواه است فرِ کج کلاهی

چو رام من جوان و شیر مردست

ز دستش آنچه آمد کس نکردست

همان بهتر که بر تختش نشانم

به دست خود به تاجش زر فشانم

روم پس در ببندم بر رخ غیر

پرستشگر شوم در گوشۀ دیر

به رأی رای هر کس آفرین کرد

منجم آمد و ساعت گزین کرد

مقرر شد که فردا رام بر تخت

ز دست رای یابد افسر و تخت

برای کار فرما رای فرمود

به اسباب جلوسش ساز موجود

همی بردند این مژده نهانی

برای رام بهر مژدگانی

چو بشنید این بشارت مادر را م

کفش نیسان شد از باران انعام

کنیز برت ازین غیرت برآشفت

به گوش مادر ب رت این سخن گفت

که در عشق تو جسرت بی وفا شد

از آن مهرش به پور کوسلا شد

به تخت ملک او را می نشاند

ز دولت برت ن اامید ماند

ترا گر اعتماد مهر او هست

غنیمت دان، مده شب فرصت از دست

پی تدبیر خود مردانه برخیز

به کار برت شو، منصوبه انگیز

جوابش داد و دل داد و گهر سفت

بر آن دلسوزی اش صد آفرین گفت

مرا جسرت ز جان فرمان پذیر است

که در زنجیر زلف من اسیر است

رخم تا ننگرد چشمش نخوابد

شود بی تاب اگر زلفم نتابد

ور از نازم دل او بی نیاز است

سر زلف مرا رشته دراز است

نیاز او ز ناز من خجل باد

ز تیغ عشوه ام خونش بحل باد

چو لعلم در شکرخندی کند دیر

ز بس لب تشنگی آید ز جان سیر

سپاه عشق می آریم اکنون

که تازم بر شکیب او به شبخون

ز زلف آبستن فتنه کنم شب

زبان بندش کنم از جنبش لب

ز تاب طره گیرم جادویی وام

که دلتنگش کنم چون حلقۀ دام

به پشت پا زنم روی نیازش

تغافل کش کنم از تیغ نازش

حریفی کرده نرد فتنه بازم

فریبش داده، کار خود بسازم

چو جسرت در حرم شمع شبستان

فسرده یافت در خود ماند حیران

که جام مهر چون لبریز خون است

بهار زندگی پژمرده چون است

گلستان شبستان را چه شد زیب

چراغش را مگر زد باد آسیب

فسون چاپلوسی خواند بسیار

نیامد آن پری، لیکن به گفتار

برون، از ناز، فوج عشوه آراست

درون، از عشق، حسن او مدد خواست

چو شد نزدیک از آن افسون دمیدن

هلاک مرغ دام از بس طپیدن

ضرورت شد که ناز دوست آزار

ببخشاید بران مرغ گرفتار

به نوعی کیکیی داده جوابش

که معشوقی تراوید از عتابش

که بد عهدی به عشق ما میاویز

ز بد عهدان نشاید غیر پرهیز

درون بیگانه، بیرون آشنایی

به معشوقان رها کن بیوفایی

به بد عهدی مثل کردی وفا را

نیاوردی به خاطر عهد ما را

جفاکارا! دلم تا کی کنی ریش

وفاداری بیاموز از غم خویش

چنان کرد از وفا عهد تو انکار

که شد نام جوانی زو وفادار

جوابش داد کای خود روی خود ر أی

چه بد عهدی ز من سرزد؟ بفرمای

چسان عهد کهن س ازم فراموش

وفا از هر بن مویم زند جوش

صنم گفتش که یادت باد بر جان

چو زخمی آمدی از جنگ دیوان

تنت خسته به پیکانهای دلدوز

سرت ماندم به زانو چل شبانروز

ز دلسوزی نخوردم هیچ جز غم

به تیمارت نکردم خواب یکدم

بران غمخوارگی خود دادی انصاف

ندانم وعده کردی یا زدی لاف !

که دادم آنچه باشد آرزویت

دل و جانم فدای تار موی ت

گرفتم از تو من وعده در آن دم

به دل بستم گره، وعده قسم هم

که هرگه از تو خواهم آرزویی

ببخشی و نبینی هیچ سویی

کنون زین کجروی مردانه برگرد

کریمی وعده را باید وفا کرد

کنی گر تازه پیمان کهن را

گشایم با تو زین خواهش سخن را

ندانست و دگر باره قسم خورد

نیاندیشید کین صافست یا درد

چو دید آن عشوه ساز فتنه انگیز

که از باد فسون گشت آتشش تیز

به آتش خواست سوزد خان و مانش

نهاد آن راز پنهان در میانش

که شاها این دوخواهش را به من بخش

مراد من به دست خویشتن بخش

یکی اقبال برت از افسر رای

دوم اخراج رام از کشور رای

ازین گفتار حیران ماند جسرت

ز حیرت گشت جسرت عین حیرت

نه صبر آن کزو گردد جدا رام

نه تاب آن که بد عهدش بود نام

گره شد بر لب از حیرت جوابش

خیال دزد چشمش برد خوایش

حریفش برد از کف دستمایه

به خاک افتاد بی جان تر ز سایه

زبا ن شد خنجر خصم از بهانه

دو چشم او کشید از چشمخانه

همه شب چون سحر می کند جانی

ز بیم مرگ غم، صاحبقرانی

برای برت فرمان شد که بشتاب

به عزم تختگاه از ملک پنجاب

بخش ۲۸ - اخراج کردن جسرت رام را و روان شدن رام و سیتا و لچمن به صحرای چترکوت

سحر چون ماند بر سر شاه چین تاج

ز بند آسمان شد ماه اخراج

مه برج شرف رام جوان بخت

ولیعهد خدیو آسمان تخت

به شادی جلوس آمد به درگاه

نیامد از شبستان چون برون شاه

ز بس دیر انتظارش در حرم رفت

به پای سر نه، از سعیِ قدم رفت

زمین بوسید و زانو زد؛ ادب کرد

به خاک افتادنش دید و عجب کرد

پدر از شرم رویش پشت پا دید

ز بیم وعده حالش را نپرسید

و لیکن مادر برت آن زمان گفت

همان حرفی که نتوان گفتن، آن گفت

که از جسرت دو وعده داشتم پیش

کنون بهر وفای وعدهٔ خویش

به فرق برت باید دادنش تاج

ترا تا چارده سال است اخراج

ز بخت بد چو رام آن نقشِ کج دید

درون بگریست، بیرون زهر خندید

در آن شادی یکایک شد غم اندود

خسوفی بود گویی غیر معهود

پدر را داد دل گفتا میندیش

ترا دانم مجازی خالق خویش

نکو کردی وفای عهد خود یاد

به صد جانم فدای عهد تو باد

بجویم از رضای تو سعادت

اطاعت دانم از طاعت زیادت

اگر رخصت دهی رخصت ز مادر

بگیرم ورنه فرمان تو بر سر

بسایم سر برین خاک کفت پای

شتابم سوی صحرا از همین جای

به فرمانش به پای مادر افتاد

گه رخصت شدن مردانه دل داد

که از من نیست شه را بر دل آزار

وفای عهد آورد ش بدین کار

تو از درد فراقم بر مکش آه

مکن زین طعنه، آزارِ دل شاه

اگر عمرست بعد از چارده سال

ز پابوس تو یابم تاج و اقبال

ز هجر من دلت تا چند باشد؟

برت چون من ترا فرزند باشد

نهان پرسید زان بیدل همانجا

که حیران مانده ام در کار سیتا

که همره بردنش نبود ز ناموس

به ماتم جان دهد بی من ز افسوس

چو می دانست عشق آن دو دلبند

یقین تر گشت استحکامِ پیوند

جوابش داد گفت : ای ناز پرورد

همی خوانند زن را سایۀ مرد

همان بهتر که همراه ت بود یار

پی دفع ملال آید ترا کار

ز دلسوزی برادر نیز همراه

شریک روز بد شد خواه نا خواه

چو ساز نامرادی ها بیاراست

ز مادر یافت رخصت از پدر خواست

ز پا بوسش مراد جان برآورد

گلیم فقر را دیبای خود کرد

رضا را خاک رو مالید بر رو

چو سنّاسی به سر ژولیده گیسو

جبین چون سود بر خاک کف پا

شد آیینه ز خاکستر مصفّا

ز خاکستر گلش می گشت شاداب

چو صاف از بید گردن بادهٔ ناب

ز خاکستر رخ سیراب بنهفت

به گل خورشید عالمتاب به نهفت

ازآن غیرت که خور شدچون گل اندود

به جای دست صندل جمله تن سود

و زآنجا شد روان سوی بیابان

بر آن غربت در و دیوار گریان

ز تاثیرغمش می گشت خوناب

دل مرغ هوا و ماهی آب

در آن دم کیکیی را گفت جسرت

مبارک باد بر برت تو دولت

مرا بگذار تا همراه فرزند

به صحرا خوش زنم با وی دمی چند

یقین دانم که خواهم مرد بی او

که نتوان زیست در هجر چنان رو

ببخشا ورنه ای پر کار دشمن

گرفتی خون من نا حق به گردن

فسونگر زن، به ابلیسی به یک دم

برون کرد از ارم حوا و آدم

چو رام آن درد دل کرد از پدر گوش

ز دردش محنت خود شد فراموش

تسلیِ پدر کرد و روان شد

برون از شهر، چون از جسم جان شد

هر آن گنجی که بودش در خزانه

به محتاجان کرم کرد آن یگانه

جوانمردانه، در ره رامِ آزاد

حشم را هم به هر کس خواست می داد

از آن بخشید گنج خود تمامی

که سازد توشۀ ره نیکنامی

تمامی شهر از سر ساخته پا

به همراهش گرفته ره به صحرا

همی گفتند با خود راز دل خون

که ما ترک وطن کردیم اکنون

به ویرانی قسم خوردیم بر دیر

که نتوان ماند از هر جا رود خیر

دلاسا داده می گفت آن یگانه

که بر گردید اکنون سوی خانه

به منّت نیز می گفت آن سرافراز

ز همراهش نمی آمد کسی با ز

چو عاجز شد سلیمان زان صفت مور

به شب بگریخت زانها کرده پی گور

سحر چون رام را مردم ندیدند

به حسرت آه سرد از دل کشیدند

ضرورت باز سوی شهر رفتند

جگر پر خون و دل پر زهر رفتند

به صحرا رام و سیتا و برادر

روان حیران تراز عاصی به محشر

نه در تن طاقت و ن ی در دل آرام

همی کردند الفت با دد و دام

گهی از هجر مادر زار می رفت

گه از درد پدر خونبار می رفت

به ویرانی دلش خو کرد چون گنج

همایی استخوانی گشته از رنج

ز شهر و کوه و دشت، آزاد بگذشت

ز آب گنگ، همچون باد بگذشت

صنم آنجا ز رام خیر نیت

اجازت خواست بهر غسل طاعت

بخش ۲۹ - غسل کردن سیتا در دل آب گنگ

چو قصد غسل کرد آن سرو گلرنگ

به آب زندگی شد آشنا گنگ

کنار آب رفت آن رشک مهتاب

فکند از سایه، آتش در دل آب

کشید از بر پرند زعفرانی

برون آمد مه از ابر کتانی

ز ماهش آب پل بر عید بشکست

حبابش قبه های عید می بست

نمود از پرتوِ آن شمع کافور

چو از عکس آبگینه آب پر نور

ز عکس خویش مه ز آیینۀ آب

چو ماهی شد ز عشق آب بیتاب

به آب از شوق در شد مست و مدهوش

که عکس خویش را گیرد در آغوش

به گرد او به جان گرداب گردید

ز شادی موج اندر خود نگنج ید

ز شادی پای خود کرده فراموش

ز بوس پای او رفت آب از هوش

چو ماهی شد در آب آن ماه دلکش

برستش را گر و برد آب زآتش

چو جوی باغ می نو شد ز ت أثیر

همه آب انگبین و باده و شیر

به ذوق پای بوسِ آن پری چهر

روان آب از دهانِ چشمۀ مهر

ز آب روی خود داد آب را آب

هنوز آن آبرو باقی ست با آب

از آن صافی بدن گشت آب چون در

سراپا همچو در زان آب شد پر

چو گل شسته ز شبنم آبِ رو را

به روی آب افزود آبرو را

صفا شد جان گنگ از غسل آن رو

بحالست آب او زان تیرگی شو

به بوی آن نسیم نو بهاری

هلاک بازگشتن آب جاری

چو جا در آب کرد آن راح ت جان

ز رشک گنگ جان داد آبِ حیوان

صدف گوهر نثارِ لعل او ساخت

به فرق موش ماهی عنبر انداخت

به آب آن ماهرو، چون جلوه نو کرد

دل نیلوفر از خورشید شد سرد

اگر گنگ از بهشت اول بدر شد

بهشت ثانی اندر گنگ در شد

چو بر سر ریختی آب آن بت مست

ز دستش آب خم می رفت از دست

چو بعد از غسل پا از آب بر زد

نهال آتشین از آب سر زد

برون شد چون ز آب آن نازنین حور

علم زد جوشش فوارهٔ نو ر

قوی شد قول های هند مانا

که ماه آمد برون بی شک ز دریا

به رفتن شعله زد آبِ روان را

وطن آتشکده شد ماهیان را

به آب اندر شده بی تاب ماهی

طپیده آب چون بی آب ماهی

شد آن بلقیس نازان سوی جمشید

ز برج آب شد تحویل خورشید

چو دیده رام روی آن صنم را

فرامش کرد آن دیرینه غم را

روان شد رام زآنجا با دلِ ریش

ز سرحد پدر ده روزه ره بیش

به صحرا گاه چترّکوت جا کرد

عبادتخانه ای از خس بنا کرد

به یاد حق در آنجا شادمان شد

به طاعت پیشوای زاهدان شد

بخش ۳۰ - در بیان وفات کردن راجه جسرت در فراق رام

چو پیش آمد بران رای خردمند

ز عشق زن بلای هجر فرزند

ز روبه بازی این گرگ اخضر

پدر شد یوسف خود را برادر

ندانست این که بی دیدار محبوب

رود جانش بسان چشم یعقوب

ز حیرت در دهانش ماند انگشت

چو مستی کو ز مستی خویش را کُشت

برای واپسین نظار هٔ رام

چو جان، آخر برآمد بر لب بام

به چشم خویش دید آن رفتنِ جان

چو نرگس، زار چشمش ماند حیران

گهی دیدن به رو اشکش روان شد

چو نور چشم، چشمش هم روان شد

چو شد نزدیک آن کز رفتن دور

ز چشم مست گردد باده مستور

دلش گشت از خمار هجر بیتاب

در آن بیتابی آمد آخرین خواب

نگه بر روی جانان بود دمساز

ک مرغ روحش از تن کرد پرواز

نشد پنهان هنوز از چشم خونبار

که روز زندگانی شد شب تار

چو هجر دوست نگذارد به تن جان

خوشا کو جان دهد در وصل جانان

دران جان دادنش حیرانی از چیست

که جانش رفت بی جان چون توان زیست

چو جسرت در فراق رام جان داد

ز غم در خان و مانش آتش افتاد

برت گریان به رسم خویش و آیین

مهیا ساخته تجهیز و تکفین

به دوش خویشتن برد آن جنازه

به طفلی دید برت این داغ تازه

به رسم هندوان در جای موعود

تلی آراسته از صندل و عود

ز عشقش آتشی کردند بس وام

چشاندند آن شراب صرف بی جام

ندانم عاشق از طالع چه اندوخت

به مرگ و زندگانی بایدش سوخت

شد آتش مجمر زر، جسم او عود

مشام عشق، خوشبو گشت از آن د ود

بران خاکستری از آتش دل

زدند آتش دو باره اهل محفل

خراب عشق گشت از شعله معمور

چو شمع از سوختن شد جمله تن نور

ازان آتش که عشق از دم برافروخت

اگر شمع و اگر پروانه بد سوخت

تنش هم سوخت زان آتش چو جانش

به آبِ گنگ بردند استخوانش

حبابی گشت تاج کجکلاهی

هما را استخوان خوردند ماهی

مگر شه گشت شمشیر ظفریاب

که کارش بود با آن آتش و آب

خراب آباد گیتی کم خراج است

درینجا نقد هستی بی رواج است

ازین ویرانۀ بی گنجِ پر مار

برو چون شیر مردان جان نگهدار

دو ساغر دارد این نیلی خُم دون

یکی پر زهر و آن دیگر پر از خون

ز بزم و دور آن پرهیز باید

که جام زهر و خون خوردن نشاید

کند تا ماتم رای یگانه

از آنجا برت باز آمد به خانه

زچشمش خون دل چون چشمه زد جوش

چو آب زندگانی شد سیه پوش

چو نور دیده اش بود آن گزیده

سیه پوشیده همچون نور دیده

سپه یکسر سیه پوشید و گریان

شب آید چون شود خورشید پنهان

پریچهران به ماتم چهره خستند

چو خورشید و شفق در خون نشستند

به ماتم داشت مهر گیتی افروز

خسوف ماه و سیاره چهل روز

اگرچه برت سوگش داشت بسیار

کمک گفتم که چندان نیست در کار

چه در سوگ کسان باید نشس تن

مرا بر خود بسی باید گرستن

ندانم تا اگر خوانم به شیون

ندارم هیچ کس ای وای بر من

بخش ۳۱ - مشورت کردن وزیران با برت به جهت جلوس او و منع کردن برت وزیران را و آمدن در چترکوت به جهت آوردن رام و انکار کردن رام از ملک

به پایان چون رسید ایام ماتم

وزیران مشورت کردند با هم

به پیش برت گفتند این سخن را

که شاها! تازه کن عهد کهن را

بباید شد ز ملک اکنون خبردار

جهان چون بیوه باشد بی جهاندار

چو جسرت بست چشم عاقبت بین

ولیعهدش تویی، بر تخت بنشین

ز دانایی جوابی داد زآنسان

کز آب زر نویسد عقل بر جان

مرا هر چند جسرت داد افسر

و لیکن هست این حقِ برادر

تصرف چون کنم؟ بر من حرامست

که این دولت نصیبِ بخت رامست

همان بهتر که به صحرا شتابم

ز هر جا رام را جسته، بیابم

بیارم بر سر تختش نشانم

من اندر خدمت او جان فشانم

به دلها زین س خن افزود حیرت

که احسنت ای برت بر صدق نی ت

به جست و جوی رام از جان شتابان

روان شد با وزیران در بیابان

حشم برد و سپاه بیکران را

به محفل بر نشانده مادران را

دران صحرا گروه زاهدان دید

برت ز آنها چون حال رام پرسید

یقین شد در دل آن قوم یکسر

که بهر قتل رام آمد برادر

به پاسخ پیر زاهد با برت گفت

که ای فرزانه رای با خرد جفت

چو رام از ملک و دولت گشت معزول

به کار طاعت یزدانست مشغول

لباس فقر پوشیدست در بر

ز سنگش بالش و از خاک بستر

خورد برگ گیاه تر درین دشت

ازو بگذر که او از خویش بگذشت

تو اکنون رام را بهر چه جوی ی

پی آزار جانش، چند پویی؟

برت بگریست کای فرزانه زاهد

خدا بر صدق گفتار است شاهد

که اصلاً نیستم با رام دشمن

بدین تهمت چه آزاری دل من؟

و لیکن بهر آن می جویم او را

ز سر گویم تمامی گفت و گو را

مرا و رام را، جسرت پدر بود

به دولت بر سرما تاجِ سر بود

برهنه ماند زان افسر مرا سر

کنون خواهم پدر باشد برادر

به داغ تازهٔ من مرهمی نه

اگر دانی، نشان او به من ده

سخن بشنید زاهد، آفرین گفت

نشانش هم به رای دوربین گفت

به شب مهمانش کرد و روز رخصت

نشانش یافت شد راهی به سرعت

چو رام آن گرد لشکر را نظر کرد

دلش را بر خرد وحشت اثر کرد

به سیتا گف ت پنهان شو تو در غار

به لچمن گفت رو بالای کهسار

ببین در دشت تا این لشکر کیست؟

کسی را قصد ما اینجا پی چیست؟

ز کُه لچمن نظر بر لشکر انداخت

علم دید و نشان برت بشناخت

فرود آمد دوان از تیغ کهسار

شود تا رام ازین معنی خبردار

بگفت ای رام در بر گیر جوشن

مهیا شو که نزدیک است دشمن

ندانی دشمن بیگانه برخاست

که آتش بهر ما از خانه برخاست

برت بر قتل ما لشکر کشیده ست

به فوج بیکران اینجا رسیده ست

نکو شد کز خود اینجا آمد امروز

هدف سازم به پیکانهای دلدوز

دهد فتوای خونش دشمن و دوست

که اکنون خون او بر گردن اوست

برای قتل ما آمد به صحرا

وگرنه چیست کار برت اینجا؟

شنیده رام نام برت و لشکر

جوابش داد خندان ای برادر

نخواهد بود کرده آنچه تقریر

وگر باشد چنین سهل است تدبیر

در این اندیشه چشمش بود در راه

نظر بر روی برت افتاد ناگاه

به تنها برت زان لشکر پیاده

زمین بوسید و در پایش فتاده

نوازش کرده و در بر گرفتش

حدیث بازپرس از سر گرفتش

وزیران پدر را کرد اعزاز

سران را ساخت از پرسش سرافراز

در آن لشکر که و مه هر کسی بود

به قدر حالتش، اعزاز فرمود

زیارت کرد زآن پس مادران را

به خوشنودی فدا می ساخت جان را

به گوش برت پنهان گفت پس رام

که از جسرت چه آوردید پیغام

پدر از بنده خوشنود است یا نه؟

پسر را یاد فرمود است یا نه؟

به صحبت بود شخص نازنینش؟

درخشانست خورشید ج بینش؟

برت بگریست و گفت ای رام آزاد !

پدر خود رام گویان بی تو جان داد

کنون ما بی پدر درِ یتیمیم

در آن گلشن چو غنچه بی نسیمیم

بیا چون ابر بر ما سایه افکن

به احسان بشکفان پژمرده گلشن

چو بشنید این سخن رام از برادر

به ماتم خاک ره افشاند بر سر

ضرورت شد دریدن جامۀ جان

نبودش جامه تا چاک گریبان

به روحش آب دادن آمدش یاد

هم از دست و هم از چشم آب می داد

به زاری گفت مرگ آیا چه خواب است؟

کزان دریای ما محتاج آبست؟

چو فارغ گشت رام از دیدن آب

برت گفتش که ای مهر جانتاب

بیا و تختگاه از سر بیارای

به چشم آسمان نه منت پای

هم امروز است این فرخنده ساعت

که در شهر او د آری سعادت

جوابش داد آن فرزانۀ دهر

که من اکنون نخواهم رفت در شهر

به صحراها بگردم چارده سال

ترا زیبنده بادا تاج و اقبال

چو کردم با پدر آن روز این عهد

کنون بهر وفای آن کنم جهد

دگر باره برت افتاد بر پای

که ای مسند نشین کشور آرای!

نه آیی تا به شهر اندر شتابان

نخواهم رفت من هم زین بیابان

چو گفت و گویش از اندازه شد بیش

ملال افزود بر رام دل اندیش

در اثنای جو ابش آن خردمند

خلاف مدعایش خورد سوگند

به دلسوزی نصیحت کرد بسیار

ز خواب غفلت او را ساخت بیدار

برادر را بسی پند پدر داد

که باید داشتن این پندها یاد

چو لب بر بست زان پند و نصیحت

برت را کفش چوبین داد رخصت

بخش ۳۲ - رخصت کردن رام برت را با کفش چوبین و تعریف سلوک پادشاهی او

برت آن کفش چوبین بست بر سر

عزیزش داشت از صد تاج گوهر

به نومیدی از آنجا باز گردید

نیامد رام تنها باز گردید

برون شهر اود آمد بایستاد

ستر گن را به شهر اندر فرستاد

که تو در قلعه پیش مادران باش

به خدمتگاری شان پاسبان باش

مرا در شهر رفتن خوش نیاید

که از رفتن به جان وحشت فزاید

به شهر اکنون چه بینم رفته جسرت

به آنجا خود نه رام است و نه جسرت

همان بهتر که بی دیدار خویشان

نبیند چشم پر خون جای ایشان

همانجا خانه کرد و ماند یک چند

به یاد رام جانش بود خرسند

نهادی کفش او بر تخت ناموس

سحرگاه آمدی کردی زمین بوس

ستاده دست بسته با وزیران

صلاح ملک جستی از امیران

شنیدی گفتۀ ایشان کماهی

بدین تدبیر راندی کار شاهی

به هجر رام از بس مبتلا بود

طعامش بی نمک برگ گیا بود

بسان رام مو ژولیده بر سر

گلیم فقر چون او کرده در بر

زمین خواب شب کندیده خفتی

به نزدیکان خود این راز گفتی

که هر گه رام را خاکست بالین

مرا باید از او خوابید پایی ن

از آن سازم مغاک این خوابگه را

که نتوانم برابر خفته شه را

نیاید از ادب بر سر خاک خوابم

که پیش رام من کی در حسابم؟

بدینسان می شدی بود و غنودش

هزاران آفرین بر ماند و بودش

ز بعد رخصتش؟ رام صف آرا

به لچمن گفت کین زهاد صحرا

به خود سر گ وشی ای دارند هر یک

همانا از من آزارند بی شک

وگرنه وحشت شانرا سبب چیست

مزاحم خلوت شانرا دگر کیست؟

برادر گفت کاین یزدان شناسان

ز دیوانند روز و شب هراسان

جگر زان فتنه کیشان ریش دارند

غم ما از غم خود بیش دارند

صریح این حرف با ما می نگویند

نهان لیکن صلاح وقت جوین د

که یا از مفسدان کن پاک صحرا

و یا رو، جای دیگر ساز مأوا

شنید و ماند خاموش آن وفا جو

ز بعد چند روزی گفت با او

به دل دارم کنون عزم روارو

زمن این کنکش معقول بشنو

درین صحرا مناسب نیست بودن

درِ آزار خود نتوان گشودن

ز چترِکوت باید رفت بس دور

به نزدیک است ازینجا اود معمور

دهد آزارِ ما آمد شد خلق

کجا طاعت، کجا آمد شد خلق

هجوم خلق بس درد سر آرد

خلل در عزلت از طاعت برآرد

دگر آن زاهدان اینجا نماندند

ز همت مرکب دل پیش راندند

در آن صحرا دگر نگرفت آرام

به سیر دشت وندک کرن زد گام

بخش ۳۳ - رفتن رام از چترکوت به صحرای اتره زاهد و دیدن سیتا زن او را و فرود آمدن حله ها از عالم بالا برای سیتا به دعای زن زاهد

چو سیاحان به عزم جای دیگر

صنم همره روان شد با برادر

به هر صحرا و کوه و دشت و وادی

شدی مشغول سیر نام رادی

به ترک دولت از دلدار دلخوش

چو از دولت شود محنت فرامش

به روی دوست بر جا راه پیمود

نگاهش مرغ گلزار ارم بود

دلش جمع از پریشانی و اندوه

ز بی آبی برّ و سختی کوه

به هر وادی که بودی آب نایاب

به لعل نوش خندش بود سیراب

ز کوه سخت زان رو غم نمی خورد

تجلی خدا همراه می برد

ز بس زان گل شگفت آن مرغ آزاد

به خوابش پادشاهی نامدی یاد

چنان رفتی به جانان شاد خندان

که هنگام خلاصی اهل زندان

به ذوق یک نگاه آن پری رو

فدا کردی هزاران باغ مینو

به هر گامی ز صحرا صد چمن کاشت

گلستان روان همراه خود داشت

به کوه از سایۀ آن سرو گلرنگ

به لعل آتشی شد چون ز خور سنگ

به هر خاری که آن گلرنگ بگذشت

چو نخل خشک مریم بارور گشت

غزال مشک شد آهو ز بویش

که صد چین داشت هر یک تار مویش

به حیرت ماند زو کبکان در آن راه

که در دامان گرد افتاد چون ماه

میان رام و لچمن جای سیتا

چو گل کرده میان رنگ و بو جا

روان رام و برادر چون با گنگ

میان هر دو سیتا سرستی رنگ

چو لعل سفته مابین دو گوهر

چو ماه طالع از برج دو پیکر

مهش تابان میا ن رام و لچمن

چو حقی کز دو شاهد گشته روشن

تماشاهای صحرا دیده دیده

به جای آتره عابد رسیده

تکلف بر طرف بر خ وان زاهد

به شهد و میوه شد مهمان زاهد

زنش را نیز کرد آنجا زیارت

که سیصد قرن کارش بود طاعت

زن زاهد به رسم میهمانی

به سیتا کرد بی حد مهربانی

پس از لطف و کرم با آن گل اندام

نصیحت کرد بهر خدمت رام

چه مردانه مثل زد آن مثل زن

که دلجوییِ شوی است طاعت زن

بسی پرسید سرو سیمتن را

ستایش کرد و گفت آن حور زن را

تویی اندر زنان چون ماه بی عیب

ازان کردم دعا کز عالم غیب

بهشتی حله های کسوت حور

معطر چون گل اندر مشک و کافور

مرصع زیور ی لولوی لالا

برای تو فرود آید ز بالا

سمنبر با تواضع کرد در بر

لباس فاخر و انواع زیور

مگر از بسکه بود آن مه به عفت

به داد عصمتش، حق داد خلعت

نگنجید ازطرب چون غنچه در پوست

به خوبی جلوه گر شد در بر دوست

فراوان شادمانی ها نمودند

به حسن و عشق خود هر یک فزودند

همانجا شب به جانان بود دمساز

سحر گه کرد آهنگ سفر باز

ز ذوق سیر با یار دل افروز

نمی ماندی چو مه یکجا شب و روز

همانا داشت زانرو لذت سیر

که یار خویش را می دید با غیر

چو خورشید آن جوانمرد جهانگرد

وداع همت از یاران طلب کرد

در آن صحرا شکارافکن شب و روز

گوزن و شیر و گور و آهو و یوز

همی رفتی به منزل چند فرسنگ

جهان زو بر پلنگ و اژدها تنگ

ز سهمش از وطن هر سو گریزان

گوزنان اشک زهرآلوده ریزان

هژبر از بیمِ تیرش با دل ریش

به کام خویش بردی سبلت خویش

غزال سرمه چشم اندر بیابان

به گرد خود ز تیرش یافت مژگان

صنم یک روز با سروِ سر افراز

ز دلسوزی نصیحت کرد آغاز

که تنگ آمد ز صیدت مرغ و ماهی

به درویشی نزیبد کار شاهی

چه باعث شد ترا بر شیوهٔ صید

که سرگردان همی گردی و بی قید؟

شکار از حد فزون، سازد سیه دل

که هست از خون ناحق غیر حاصل

مکن بر گور و آهو ترکتازی

به جان دیگران تا چند بازی؟

زبان بگشاد شیرین لقمۀ شور

مکن بر بی زبانان این قدر زور

مجو آزار کس، کاین سهل کار است

کم آزاری، رضای کردگار است

صنم را داد پاسخ سروِ آزاد

که صید دام زلفت جان من باد

مفرما منع صیدم تا توانی

که تقریبِ شکار من ندانی

مرا در ضمنِ آن کارست بسیار

وگر نه نیستم راضی به آزار

که می کردند دیوان قصد جان را

به شکل وحش و طیر این زاهدان را

من از بهر نگهبانی این جمع

زنم این وحشیان را تیر بی طمع

پری داد آفرین بر نکته دانی

لبش بوسید زان شیرین زبانی

بخش ۳۴ - رفتن رام در منزل سرسکه بر بتک زاهد و دیدن اندر را در آنجا و رفتن زاهد به عالم بالا

بهر جا کش سراغ عابدی یافت

برای دیدنش مشتاق بشتافت

بدین آیین در آمد با سمنبر

به منزلگاه سربتک رکیسر

جوانی خوش لقا با روی ساده

معلق در هوا دید ایستاده

چو خور می تافت بر پیشانیش نور

به گردش حلقه کرده لشکر حور

به دست هر یکی زان ماه سیما

ز اسباب شهنشاهی مهیا

به حیرت ماند ازو رام و برادر

که غائب شد ز چشم آن روح پیکر

به پیش عابد آمد خاک بوسید

ز شخص غائب از وی حال پرسید

که بود آن مرد روحانی سر و شکل

ملک آیین نورانی سر و شکل

به چشم دل رخش بود آشنا رو

جوابش داد زاهد کان ملک خو

شه روحانیان خود اندر بوده ست

به میعاد ملاقاتت نموده ست

دریغ آمد ترا دیدن بدین حال

که خواهد دیدنت در عز و اقبال

چو عزم عالم بالا به جان بود

مرا در ره رفیق مهربان بود

ولیکن چون تو مهمان عزیزی

سفر دور است از صاحب تمیزی

بود مهمان پرستی فرض آداب

خردمندی ز من این نکته دریا ب

ز عابد بعد از آن رام جهانگرد

ز بهر بودن خود جا طلب کرد

جوابش داد زاهد تا دو ساعت

تو باش اینجا که تا من بعد طاعت

بسوزانم در آتش بی کم و بیش

به عزم عالمِ علوی تن خویش

چو بار تن فرو ریزد ز جانم

سبکروحی کند مرغِ روانم

برآید زین قفس جانِ غم اندیش

رود بر آشیانِ اصلی خویش

چو خاکستر بمانَد من نمانم

به آب گنگ، در کن استخوانم

ستیچن نام دیگر عابدی هست

برو آنجا که بر فرقت نهد دست

سخن گفت و به معبد آتش افروخت

فسون خواند و بخور هوم هم س وخت

ز آتش نوجوان گشت و برآمد

جوان چه بلکه جان گشت و بر آمد

نه چون آتش پرستان قبله گه ساخت

که چون پروانه خود را در وی انداخت

دعای رام کرده بر هوا رفت

سبک پرواز چون مرغ دعا رفت

چو فارغبال شد رام از وصیت

به دیگر عابدانش افتاد صحبت

در آن معبد هزاران عابدان بیش

به روحانی و نورانی ز جان بیش

یکی غلطان چو گل بر بستر خار

ز تیغ عشق صد جا سینه افگار

یکی را چون بنفشه سر به زانو

یکی چون بید مجنون کرده گیسو

یکی خود را فروتن کرده چون گل

نمازی دیگری معکوس چون دل

یکی جز یاد حق حرفی نخوانده

ز ذکر اره بر خود اره رانده

یکی از روزه گشته لاغر و زار

پس از سالی به یک جو کرده افطار

به ذکر حق یکی چون ح قه ذاکر

یکی بر درد وغم چون عشق شاکر

یکی دیده زیان خویشتن سود

به خوردن همچو خانه قانع دود

یکی چون دل ز بند خویش جسته

زخود بینی یکی چون دیده رسته

یکی را زآتشِ دل سینه در تاب

نخوردی همچو تیغ تیز جز آب

یکی خود را لبالب دید چون نور

که زو در خامشی صد طبل منصور

یکی بر تن ز آتش زنده کرده

سمندر را ز خود شرمنده کرده

به حیرت ماند رام از طاعت شان

هزاران آفرین بر همت شان

ز رام آن عابدان چون گل شکُفتند

به لطفش التجا آورده گفتند

که کرده داد بخش داد خواهان

نگهبان رعایا پادشاهان

اگر در شهر و دشت و کوه و غاریم

نه آخر در پناه شهریاریم

فزون زین طاعت شه نیست معلوم

که از ظالم ستاند داد مظلوم؟

ز دیوان عمرها آزار دیدیم

بسی محنت ز جورشان کشیدیم

نمانده طاقت آن جور اک نون

جگرها داغ گشت و دیده ها خون

به جانها بیش ازین مپسند آزار

طفیل خویش ازان فتنه نگهدار

بسی خونابه های دل فشاندند

دم دیگر دران معبد نماندند

ز چشم بد به کوه و نیل رفتند

چو مور از رهگذارِ پیل رفتند

ضرورت رام را شد همعنانی

که از دیوان نماند پاسبانی

بخش ۳۵ - خلاصی یافتن اهلیا زن گوتم که به دعای شوهر سنگ شده بود از قدم مبارک رام

چنین تا بر در دیری رسیدند

بتی افتاده اندر خاک دیدند

به خواری و خس و خاشاک گمنام

چنان اکنون بتان در شهر اسلام

نه چون دیگر بتان سنگین بنا بود

زنی گوت م رکیشر اهلیا بود

به جرم آنکه با اندر زنا کرد

برای مسخ او زاهد دعا کرد

اجابت شد دعای صدق درویش

همه تن سنگ شد همچون دل خویش

به میعادی که چون رام آید اینجا

شود باز آدمی آن سنگ خارا

ندانسته قدم زد رام بر وی

بهاران دید سر زد سبزهٔ وی

بت سنگین، بت سیمین بدن شد

شکفته چون گل و دیرش چمن شد

چو دیدش رام در لب کرده خنده

مسیحا مرده ای را ساخت زنده

به حیرانی صنم در حور زن دید

که بی آیینه نقش خویشتن دید

در آن غیرت چو گل در دست پژمرد

که از خود هم به جانان رشک می برد

خزید اندر کنار و کرد فریاد

که می ترسم ز آسیب پریزاد

جواب آن کنایت بی تکلم

کفایت کرد رام از یک تبس م

نرنجد تا ز غیرت دلستانش

به زودی داد رخصت همچو جانش

هم آغوش صنم شد باز در دشت

که سازد دشت را خوشتر ز گلگشت

بخش ۳۶ - کور کردن رام یک پسر اندر را که به صورت زاغ سیتا را رنجانیده بود

شکار آورد روزی آن ظفرکیش

گوزن و آهوان را از عدد بیش

به سیتا داد کاین صید فراوان

بکن قسمت برین صحرا نشینان

چو بخشی ح ص ه های مرد و زن را

نصیب طعمه ده زاغ و زغن را

دران قسمت که آن حور پری زاد

صلای عام بر زاغ و زغن داد

ازان زاغان قضا را شوخ زاغی

تعشق جست چون بلبل به باغی

نشستی گه چو داغ لاله بر دست

گه از ناخن کف دستش همی خست

پیاپی دید شوخی های آن زاغ

ز غیرت رام شد سر تا قدم داغ

به گلزاری که رضوانست بلبل

جه زهره زاغ را تا بو کند گل

دلش گفتا ز عقلم این سراغ است

که پورِ اندر است این خود نه زاغ است

وگرنه زاغ را بازی به شهباز

بود خود در عدم رفتن به پرواز

به زاغ انداخت باز غیرت آیین

نه تیری از خس جاروب شاهین

گریزان زاغ و شاهین تیز در پی

ز سهمش کرد هفت اقلیم را طی

خلاص جان ندید از وی دگر بار

به پیش رام آمد بهر زنهار

چو آن عاصی که با روی سیاهش

نباشد جز به لطف حق پناهش

بگفتش رام بخشیدم ترا جان

و لیکن چون تو دیدی سوی جانان

امان خواهی ز تیر غیرت اندیش

کفارت را بدوز آن دیدهٔ خویش

ز بیم مردن آنگه با دمِ سرد

به یک چشمی ز تیرش صلح کل کرد

ز غیرت مانده بر یک چشم او داغ

به یک چشم است زان بی نایی زاغ

بدوزد دیده ها را غیرت عشق

عجب نبود چنین از عصمت عشق

ز بس کز عشق غیرت بود کارش

صنم همدوش در سیر و شکارش

شدی روزانه صید افکن شتابان

شب آسایش نمودی در بیابان

بخش ۳۷ - دیدن حوض پر آب و نیلوفر و چیدن گلها رام و سیتا با یکدیگر

جهانگیر فلک با روی روشن

چو از زرین جزوکه داد درشن

درآمد گرم اندر چشم عشاق

که نیلوفر به درشن بود مشتاق

از آن گرمی دلش شد آنچنان شاد

که اندر عشق آمد خنده اش یاد

به صحرا یافت آن خورشید با ماه

ز نیلوفر لبالب حوض در راه

ز بس نیلوفرش با هم شکسته

حباب از تنگی جا دم شکسته

نه نیلوفر به روی آن دو مهتاب

به حیرت باز مانده چشمها آب

بسا نیلوفری صبح ی و شامی

به یکجا بر شکفته هر کدامی

مگر زان هر دو نیلوفر دمیدند

که مهر و ماه را همدوش دیدن د

دو نیلوفر به وهم آن دو دلدار

به مهر و ماه تا اکنون گرفتار

به گل چیدن پری را پیشتر خواند

نشست و سرو سیم اندام بنشاند

ازان نیلوفرستان آن دو مائل

به دوش یکدیگر کرده حمائل

بچید و نیلوفر زان صبح امید

مشرف شد به وصل ماه و خورشید

زهر برگش زبان شکر وا شد

که خوش دولت نصیب این گیا شد

من و یاد مسیحا در دماغم

کزین شادی شکفته باغ باغم

به خود گفتم به طالع چون نسازی

که با خورشید کردی پنجه بازی

به کام دل دو همدم بر لب آب

به زیر سایۀ گل رفته در خواب

به گلبازی دمی با هم نشستند

کمر بر ساز رفتن باز بستند

در آن صحرا بسی دید از عجائب

که گشتی ع قل حیران زان غرائب

لبالب حوض آبی دید کز وی

همی آمد نواهای دف و نی

سرود نغمه ای زان کرد در گوش

که زاهد را ز مستی گم کند هوش

گر از افتادش اندر گلزمینی

مرصع از گل و نسرین نگینی

بسا چشمه روان در عین گلزار

چو اشک شادمانی بر رخ یار

دران گلگشت مرغان خوش آواز

ز مستی ماند چون بلبل ز پرواز

فراوان برگ در صحن دلاویز

ز آب همچو مروارید لبریز

ز آبش آبروی صد گلستان

شکفته گون به گون، نیلوفرستان

به نیلوفر شده زنبور دمساز

چو پروانه بر آتش گشت جانباز

بخش ۳۸ - رفتن رام بدیدن ستیچن زاهد و پرسیدن خبر ستارهٔ سهیل

خرامان آن دو سرو از گشت گلشن

رسیده در وطنگاه ستیچن

به دلجویی ستیچن کرد تعظیم

به پیش آمد به صد تعظیم و تکریم

دلاسا داد و گفتش خیر بادی

دمادم میوه در پیشش نهادی

به شفقت باز پرس حال می کرد

به طالع مندی او فال می کرد

که من از روز اخراج تو تا حال

خبر دارم به شوقت می زدم فال

بس اوصاف تو از مردم شنیدم

نکو شد تا به چشم خویش دیدم

کنید آرام اینجا هر دو دلبند

چو مهر و ماه روز و شب سفر چند

ببودن گر ندارید اختیاری

ز رنج ره بیاسائید باری

شده رام از بزرگیهاش حیران

در آنجا بود چندی شاد و خندان

چو از ج ای ستیچن نیز خاطر

برآن آورد تا گردد مسافر

به هر جا خواست ششماهی و سالی

همی بودی پی دفع ملالی

دگر ز آنجا ب ه جای بعد یکچند

همی رفتی و گشتی شاد و خرسند

به صحرا جا به جا زینسان به هر حال

نُه و نیمی گذشت از چارد ه سال

دمِ رخصت به جمع زاهدان گفت

زبانش گوهر راز نهان سفت

که ای وارستگانِ پیش بینان

شنیدم از لبِ عزلت نشینان

سهیل اختر که بس روشن ضمیر است

درین صحرا به طاعت گوشه گیر است

به جانم شوق او ز اندازه بیش است

که دیدارش علاج جان ریش است

سراغ آن حدیثم را جوابست

بود گر رهنمائی بر صوابست

ستیچن گفت کای اقبال سیما

ازین منزل که ما داریم مأوا

دو فرسنگ است سانت پاک گوهر

که باشد با نسب با او برابر

برادر نیز همتای سهیل است

وزانجا بیشتر جای سهیل است

خرامان با صنم چون مهر با ماه

ز منزل سانت را بگرفت همراه

بدان منزل که زاهد منزوی بود

روان شد تا شود او نیز خوشنود

بخش ۳۹ - ملاقات رام با سهیل وقت برگذشتن سهیل از آسمان به زمین

چو مژده یافت زان اقبال جمشید

سهیل آمد به استقبال خورشید

به ره شد رو به رو با رام، جسرت

قران کردند با هم دین و دولت

به منزل بردش از ره آن یگانه

فرود آورد م همان را به خانه

در آندم داشت جگ آن خیر فرجام

ثواب جگ شده همروزی رام

فراوان باز پرس حال او کرد

دعای او مبارک فال او کرد

به شکر آن زبان را رام بگشود

مناقبهای او بشمرد و بستود

که ای خاقانِ اور نگ الهی

مسلم بر تو ملک پادشاهی

سعادت میوهٔ نخل رضایت

اجابت بلبل باغ دعایت

زبانت شکر و جانت حق شناس است

جبینت سجدهٔ عین سپاس است

فلک بر تارکت ترکی کلاهست

به بحر آشامیت سوزش گواهست

ز عشق آن تشنگی دیدی سراپا

کزان شد قطره ای بر تا به دریا

الل باتاب را نابود کردی

زیان زاهدان را سود کردی

بر افلاکت مصاحب ماه و مهر است

ادیم فرش تو نطع سپهر است

چه آوردت بر ین کز دوربینی

ز اوج آسمان گشتی زمینی

جوابش داد پیر عزلت آیین

ز من بشنو که در ایام پیشین

به کوهستان خصومت داشت تا دیر

به دعوای بلندی بند با هیر

فزون شد هر یکی بر رغم دیگر

که در پوشند نور شمع خاور

نهان شد خور، شود آری همین رنگ

بسا کس پایمال پیل در جنگ

مرا بر مهر آمد مهربانی

بران پیلان نمودم پ یلبانی

به صلح آن دو کوه پیل پیکر

شدم دیوار رویین سکندر

به سرکوبی کوه از من مدد یافت

به سعی من چراغ آسمان تافت

به کار آفتاب گیتی افروز

بماندم بر زمین تا حال زان روز

مرا از عالم علوی به سفلی

چو ازملک است اخراجت به طفلی

نه اخراج تو عزل از پادشاهی است

درین سری ز اسرار الهی است

نه اصل آب گنگ از آسمانست

که از بهر نجات این جهانست

که راون بس که می کوشد به بیداد

زمین و آسمان آمد به فریاد

به خون نا حقش از بس که میل است

گذرگاهش ز خونها سیل سیل است

ز ظلم آن خاندان خواهد بر افتاد

بود مرگش به دست آدمیزاد

زوال دولت او هست نزدیک

بفهم این نکته، کاین رمزیست باریک

ترا از بهر آن کردند اخراج

نه معزولی ز بخت و تخت و سرتاج

شنید و ماند بر سر دست تعظیم

بسان طفل پ یش پیرِتعلیم

که ای هر حرف تو شاخی ز هر پند

سراپایت زبان بر پند چون بند

ز دست همتت باشد گر امداد

توان بر کند دیوان را ز بنیاد

به دلداری دگر دادش دلاسا

که کوشش از تو و امداد از ما

بسا روحانیان بر شکل میمون

کند امداد تو چون فال میمون

بسا زاهد چو من سوده جبین را

کزان فتنه بپردازی زمین را

ز ماهی زمین تا ماه گردون

جهان شد دشمنت را تشنۀ خون

کمان بشن پس در پیش بنهاد

ز دست اندر هم تیغی بدو داد

دو تا ترکش به دعوی داد پرتیر

که بودی ناوکش را چرخ نخ جیر

در آن منزل به مهمانیش خرسند

بیاسود آن هژبر بیشه یک چند

فراوان بود شهد و میوه در دشت

به خاطرخواه خود می کر د گلگشت

چورخصت ازسهیل و زاهدان خواست

برای بودن او هم نشان خواست

بخش ۴۰ - رخصت شدن رام از سهیل زاهد

چو رام از خدمت آن نیکنامان

به طرف جوی شد سرو خرامان

به جای ی کش سهیل او را نشان داد

در آن گلشن زمین زد گام خون باد

کنار آب جاری خال خالی

ستاده جابجا طو بی نهالی

درخت بیخ پر موزون به یکجا

رسیده شاخ و برگش بر ثریا

درختان را بود بر شاخ یک بر

ولی بر آن درختان جمله تن بر

به زیر آن درختان خانه ای ساخت

ز برگ پان یکی کاشانه ای ساخت

چو یکچندی در آن صحراش جا شد

جتایو نام کرگس آشنا شد

همایون طلعتی عنقا قرینی

به خوان صید او شد ریزه چینی

در آن صحرا بر آن شهباز بی پر

چو مرغان بر سر جم سایه گستر

به دفع الوقت خود رام اندر آن دشت

چو شیران در پی ن خجیر می گشت

نبودش هیچ مشغولی بجز صید

شدی روزانه اندر دشت بی قید

چو شب م ی شد به دام زلف دلدار

چو صید خویش خود می شد گرفتار

هوای صید بس کاندر سرش بود

برادر پاس بان دلبرش بود

ز بس ت أکید حفظش ساخت دیگر

جت ایو را مددگار برادر

سحرگاهی به زیر سایۀ پر

نشسته رام و سیتا و برادر

بریکه خواهر عفریت لنکا

جوار آن درختان داشت ماوا

قضا را دید روی آن گل اندام

به یک نظاره عاشق گشت بر رام

بران شد تا کند عشق آشکارا

که ممکن نیست صبر از روی زیبا

پری پیکر شد آن زن دیو قلاب

شود چون حوروش ابلیس در خواب

ز جام عاشقی دلداده از دست

بیامد رو به روی رام نشست

به میزان سخن بس نکته سنجید

ز حال هر سه کس مشروح پرسید

به خواهش داد رنگ نو سخن را

که از سرگو حدیث خویشتن را

ز روی راستی بس رام بشگفت

تمامی س ر گذشت خویشتن گفت

ازو نام و نشان پرسید چون رام

بگفتا مهوشم سورپ نکا نام

نیم از مهر تابان در حسب کم

به راون خواهرم اندر نسب هم

ز دل راز نهان کردم به تو فاش

که مشتاق توام مشتاق من باش

ترا به زین شرف نبود که از من

عزیزی یابی از خویشان راون

سرود عشق او چون رام بشنید

به شام طلعتش چون صبح خندید

سؤالش را جوابی داد صافی

که یک زن بهر یک مرد است کافی

دو زن در خانه باشد باعث جنگ

ز جنگ خانه غیرت می برد ننگ

ترا باید به لچمن این سخن گفت

اگر خواهد دلش با تو شود جفت

ز پیش رام چون بر خاست آن زن

ز عشق شهوت آمد پیش لچ من

به لچمن هم نمود آن تر زبانی

به خواهش گفت آن راز نهانی

چو حرف آرزو بش نید لچمن

جواب پوست کنده گفت کای زن

نپنداری که من خود خویش رامم

به خدمتگاریش از جان غلامم

برین نی ت شدم از خانه بیرون

مرا وقت فراغت نیست اکنون

ندارم خواهش زن تا کنی شوی

ازین امید دست خویشتن شوی

چو شد نومید وصل لچمن و رام

براندیشید آن بدکاره بدنام

به خاطر گفت تا زنده است سیتا

نخواهد خواست هرگز رام او را

چو بردارم ز راه خویش آن خار

ضرورت رام را با من فتد کار

هلاک حور جان را دیو بد کیش

برون آمد به شکل اصلی خویش

دهان بگشاد دیو اژدها کام

که قرص صبح سازد ل قمۀ شام

ادایی کرد رام از گوشۀ چشم

کزان لچمن چو آتش تافت از خشم

به فرمان برادر شد سزا کوش

برید آن ناسزا را بینی و گوش

پری را آنچه خواست آن دیو غدار

به گوش و بینی خود یافت یک بار

سرآمد بود آن بدکاره در عیب

ز نقصان شد زیادت عیب بر عیب

ز دست او به بینی زخم افتاد

چو خ ر داد از پی دم گوش بر باد

خجل مکاره زان بینی بریدن

گریزان رفت لرزان سوی مسکن

به پیش خر برادر کرد فریاد

به دیوان گفت داد از آدمیزاد

چنینم بی گنه معیوب کردند

چنان خندند گویی خوب کردند

بخش ۴۱ - کشته شدن خرد و وتراسرا نیز و چهارده هزار دیو از دست رام

غریوان بر ارابه خر به پیکار

روان شد همچو توپ صاعقه بار

نمایان از ارابه بیرق او

چه بیرق، بادبان زورق ا و

دو خر با لشکر از حد عدد بیش

هراول گشت در فوج بد اندیش

ز یکسو بر سراپا فوج چون تاخت

تو گویی چرخ را خواهد برانداخت

ز بس برخاست گرد گیتی اندای

زمین را شاخ گاو چرخ شد جای

سپرده رام سیتا را به لچمن

چو خور تنها زده بر قلب دشمن

ز شست تیر دلدوز آن صف آرا

قفس می کرد مرغان هوا را

به هر تیرش هزاران دیو نخ جیر

بدینسان زد به دیوان چارده تیر

چو خر دانست کز تیر آشکارا

دو خر را کشت رام و ترسرا را

به قصد رام آمد تند چون باد

اجل خود صید را آرد به صیاد

رسولی بود هر یک بیلک رام

که می داد از زبان مرگ پیغام

ز عکس کرگسان چرخ پرواز

شده روی زمین چون سینۀ باز

چوتیری کش کشاد آن شرزه از شست

به فرق دیو برق خرد بشکست

پس از برق ارابه شد نگون فرق

شکست بادبان کشتی کند غرق

چو خر را کشت جمشید عدو بند

گریزان برد از و جان دیوکی چند

شده همراه خواهر پیش راون

به لنکا داد خواه از رام و لچمن

بخش ۴۲ - داد خواه شدن سرب نکا پیش راون در شهر لنکا

به لنکا شاه دیوان بود راو ن

بدن دیو و پری جان بود راو ن

عناصر تابع فرمان او بود

اجل محبوس در زندان او بود

به امرش سکّه زد تأثیر اجرام

نهیبش از تجسس عزل اوهام

ملائک پاسبانش گشت در خواب

درش را ابر نیسان می زدی آب

نسیم صبحدم می روفتی جای

چو حوران زهره پیشش کوفتی پای

بخوردی چاشت بعد از جام جمشید

طعام پخته از گرمی خورشید

به شامش ماه بودی شمع ایوان

به صبحش مهر زرین گوی چوگان

چنین دولت شنیدم واقعی بود

نه طبعم شاعری را کار فرمود

عجب نبود ز بخششهای یزدان

که دیوی را بود ملک سلیمان

به ده سر بیست بازو بر سر تخت

نشسته ماند بر سر افسر تخت

ز سرها بود نه کله مناری

ز بازو بیست شاخه یک چناری

به گردش نره دیوان بود انبوه

کمر بر بسته همچون قلۀ کوه

به ناگه خواهرش بینی بریده

نخوانده چون مصیبت در رسیده

به رسم داد خواهان کرد فریاد

که دیوا ن خاندان تو بر افتاد

ز گوش و بینی خواهر اثر نیست

چرا گوش برادر را خبر نیست

نیاندیشد چرا تدبیر راون

که دارد دشمنی چون رام و لچمن؟

چه غافل ماند رای سست تم ییز

که خ ورد و خر نماند و ترسرا نیز

هزاران دیوکان همراه خر بود

شمار از چارده شان بیشر بود

به تیر خویش رام آنجمله را کشت

اجل را در دهان زان ماند انگشت

چو راون گفتگویش کرد در گوش

ز حیرت در جوابش ماند خاموش

بگفت ای زن! میا در جمع مردان

سخن داری به من رو در شبستان

تو گویی بود خواهر عیب راون

عیان تر می شد از پنهان نمودن

چو روان دید نقش خواهر او

که از س ر وا نشد درد سر او

تغافل رنگ پرسیدی سخن را

که سازد دفع ننگ خویشتن را

علاج غم خرد را کار فرمود

سخن کم کرد و در می خوردن افزود

غرور دولت و ناز جوانی

می جاه و شراب کامرانی

دلیری و بر اعدا چیره دستی

فراوان بی غمی و مال و مستی

ز چندین باده ها مستی به سر داشت

ز مستی حال او افسانه پنداشت

از آن افسانه غفلت برد خوابش

تغافل داد راون در جوابش

چو دید آن حیله جو کز حیله سازی

نیارد برد ازان پرکار بازی

ز مکاری دگر منصوبه انگیخت

به چشم عافیت گرد بلا ریخت

بگفتا با تو گفتن هم نشاید

که دانم از تو کاری بر نیاید

نه بزم آرای دانی و نه جیشی

نه کار ملک می رانی نه عیشی

نمی شد گر بدی تدبیر تو خوب

برادر گشته خواهر خوار و معیوب

وگر در عیش و عشرت داشتی هوش

نمی کردی قبیحان را همآغوش

زچندین زن که می نازی به آنها

کنیزانند پیش حسن سیتا

بگفتش بازگو بردی کرا نام

بگفتا حور جان سیتا زن رام

بخش ۴۳ - بیان کردن سرپ نکا، حسنِ سیتا را برای راون و عاشق شدن راون

سهی سروی ز رحمت آفریده

به جسم و روح نور حق دمیده

مشکّل گشته نور صبح امید

تراشیده بتی از جِرم خورشید

ندانم کز چه جوهر گشته موجود

که حسنش را محبت کالبد بود

ز موی فرق او تا ناخن پا

چنان کش آرزو خواهد مه یا

چو بردارد نقاب از چهره ناگاه

نماند وام خَور بر گردن ماه

فسونگر نرگسش آهوی بادام

کمان کش غمزه حکم انداز چون رام

مهش بر رخش رعنایی سوار است

به صحرای محبت در شکار است

نبینی شکل چشم و ابروان را

کمان درگردن افکند آهوان را

چو نازش پست سازد پایۀ خویش

به نور خور فرو شد سایۀ خویش

به صد رشوت شود با عشوه همدوش

به منّت ناز را گیرد در آغوش

تبسم چون کند زان لعل شاداب

گران گردد شبه از گوهرِ ناب

بتی کز عشوه سازیها به مستی

کند تکلیف بر حق بت پرستی

مهش رونق فزای حسن و عشق است

تو پنداری خدای حسن و عشق است

تغافل شیوهٔ چشم سیاهش

محبت جوهر تیغ نگاهش

ز زلفش، عشق گشته حلقه در گوش

به بویش تا قیامت مست و مدهوش

ز رویش حسن جان پر نور دارد

ز خالش عشق تخم فتنه کارد

کجا زلفش کند جبریل را صید

که لاغر بیند و واسازد از قید

لب جان پرورش گاه تکل م

کند بر چشمۀ حیوان تب سم

پری دیوانه جان آن پریزاد

غلام زر خریدش، سروِ آزاد

نمودی زو قران سایه و نور

چو دود عنبرین بر شمع کافور

نگاهش را خراجی کشور ناز

ز مژگانش بلا با فتنه انبا ز

رخش از خندهٔ صبح انت خاب است

جهان آرزو را آفتاب است

به صد برقع جمالش بی نقاب است

نه شمعِ مه که عین آف تاب است

چو چشم خود سراپا عین مستی

مثال آینه در خودپرستی

به صد جان آرزو خورشید تابان

رهش می روبد از جاروب مژگان

جمالی در کمال نوجوانی

چو عکس جان در آب زندگانی

دو نارنجش که می نازد بدان صدر

به سختی از دل او جایشان صدر

بدان ماند که گویی دست تقدیر

دو تا مغرورِ سرکش کرد تصویر

وزیران شه حسن ایستاده

ز سختی بر ستادن دل نهاده

مگر زان خودسران شد عشق دلگیر

که استادند بهر عذر تقصیر

چو چشمش نرگس بستان سیه نیست

گر از سرمه دمد زینسان س یه نیست

خدنگ عشوه زان مشکین کمانی

به تیغ انگبین شیرین زبانی

چو در ریزی کند زان درج مرجان

گزد انگشت مرجان در به دندان

میان نازنین مانا چو کم رنگ

دهانش چون دل شوریدگان تنگ

بنازد ز آن میان حسن از ظریفی

تنُک همچون مزاج اندر ضعیفی

چو وصف حسن او بشیند زانسان

به خود در رفت راون، ماند حیران

به افسون سخن برد از سرش هوش

تو گویی جان کشیدش از ره گوش

رخش نادیده، دل از دست داده

به صد جان نعل در آتش نهاده

ز روبه بازیش بر یوسف جان

به تو گرگ کهن شد تیز دندان

بخش ۴۴ - آمدن راون در منزل ماریچ دیو و منع کردن ماریچ راون را از دشمنی رام

نماندش اختیار از بی قراری

ارابه خواست از بهر سواری

کشیدندی خران گردون ده سر

نباشد مرکب دجال جز خر

سواره بر ارابه سوی دریا

روان گردید راون، لیک تنها

درختی دید عالی شاخ در شاخ

هزارش بند چون طوبی به هر شاخ

به پایش سدره بردی سر فراپیش

که شاخ او کند پیوند با خویش

به صد فرسنگ آن بر سایه افکن

به زیرش عابدان را بود مسکن

ز دریا زان گذر بگذشت چون باد

گذر بر منزل ماریچش افتاد

بود ماریچ آن دیو فسون ساز

که مرغان هوا را داشتی باز

چنان آگه فسون ساحری را

که گوساله شمردی سامری را

به ابلیسی به هر جا پافشردی

هزار ابلیس را از راه بردی

هیونی پیل زوری شیر جنگی

پلنگی گشته در دریا نهنگی

سمندر مشربی ز آتش درون ریش

در آب بحر با ماهی شده خویش

چو راون دیده بر ماریچ انداخت

به حالی دید کو را دیر بشناخت

نه در تن تاب و نی طاقت به بازو

لباسی ساخته از پوست آهو

ز بد حالی او راون در افسوس

که ماریچ آمد و کردش زمین بوس

شه دیوان و ماریچ فسونگر

بپرسیدند هر یک حال دیگر

به راون گفت ماریچ ای شهنشاه

زمین بوس تو نور چشمۀ ماه

خلاف عادت از دریا گذشتن

بساط حلم باشد در نوشتن

ز دارالملک خود تنها سواری

چه تقریب است این بی اختیاری

نمی آید برای مصلحت رأی

که بی تقریب راون جنبد از جای

ولی تقریب آن معلوم من نیست

وگر باشد دگر جای سخن نیست

دعای خیر خواهان نیست جز خیر

که تقریبی نخواهد بود جز سیر

سخن بشنید راون در جوابش

به خیر اندیش خود کر ده خطابش

نکو گفتی که تنها پادشاهان

نمی گردند جز با خیرخواهان

و لیکن من صلاح از کس نجویم

که راز دل بجز محرم نگویم

ترا از جان و دل دانسته دلسوز

مدد خواهم به کار خویش امروز

سخن کوته شنیدستم ز خواهر

که دارد رام جسرت قاتل خر

پری رو حورزادی اند ر آغوش

که با مهرست حسنش دوش بر دوش

مرا کین برادر هست با رام

همی خواهم نماند زو دگر نام

دگر کوشم ز مردان کان پری زن

به زور از وی کشم چون روحش از تن

ز نام رام شد ماریچ بی تاب

چو مصروعی که بیند آتش و آب

پس از دیری به خود باز آمد آن دیو

به راون گفت کای دیوانه جان دیو

نگین جم ربودن اهرمن را

بود بر باد دادن خویشتن را

شغالی خوش مثل زد گاه مردن

که نتوان نیشکر با پیل خوردن

زبان درکش زبانت را چه یارا

که گیری بی محابا نام سیتا

مجو زنهار کین رام و دیگر

زمن بشنو حدیث آن ظفرور

که من در جگ بسوامتر او را

نکو بشناختم خود جنگجو را

ز دستش ناوکی خوردم چو نخ جیر

در آنم تا کنون زان سوزش تیر

در آن دم ساده رو بودست چون گُل

چو سنبل داشت ب ر سر نیز کاکل

قیاسی کن کنون کاندر جوانی

چِسان زورش بود! دیگر تو دانی

اگر دزدی ز خورشیدی بری نور

ور از فردوس اعلی برکشی حور

بود ممکن که چندین یابی آرام

محالست این ولی با خصمیِ رام

شنید و گشت راون در غضب تیز

مریضی شد ملول از نام پرهیز

چو می شد تلخ از آن پیر خردمند

که عاشق را نباشد کار با پند

کشیده برق تیغ آن سهگمین میغ

جزای بد زبانان نیست جز تیغ

به ماریچ از غضب راون برآشفت

سخن هم از زبان تیغ می گفت

که دانستم ز دلسوزان خود بیش

گزیدم از همه بیگانه و خویش

ترا گفتم من ای نادر برابر

بباید شد به شکل آهوی زر

چو رام افتد به دنبالت پی صید

در آرم آن صنم را رفته در قید

نپرسیدم که رام اکنون جوانست

که می گویی چنین است و چنانست

ز دانایی مثل زد خوش مث ل زن

که دشمن بر نیامد وصف دشمن

سؤال از آسمان کردم من اکنون

جواب از ریسمان دادی، شدم خون

دهم وعده گرم فرما ن پذیری

به دستوری من یابی امیری

وگرنه جامۀ عمرت زنم چاک

به خونت رنگ سازم بستر خاک

چو راون را بدینسان در غضب دید

دل ماریچ از و چون بید لرزید

بیندیشید زان ماریچ در دل

مرا در هر دو صورت هست مشکل

بدوزد ناوک رامم در اقرار

زند راون به تیغم اندر انکار

یقین شد در دل دیو سیه روز

که از مردن خلاصم نیست امروز

همان بهتر که چون مردان به پیکار

شوم کشته به دست آن نکوکار

به راون گفت کای شاه ظفر جوی

من از حکم تو کی می تافتم روی

ز بیم جا ن نکردم منع این کار

من و جانم فدای شاه صد بار

نمی گویم مکن کاین کار جهل است

ولی تقدیر تدبیر تو سهل است

اگر بالفرض من بر شکل آهو

فریبم خاطر سیتا به جادو

به تقدیری که آن هم گشت تجویز

که رام آید ز بهر صید من نیز

ولی لچمن دمی از نزد سیتا

نخواهد شد جدا و ماند تنها

بکن معقول آنگه فکر او چیست

حریف جنگ لچمن در جهان کیست؟

اگر یکجا شود صد همچو راون

نباید برد سیتا را ز لچ من

جوابش داد راون با دمِ سرد

ز دل گرمی عشق آهی برآورد

مرا خود اختیاری نیست آنجا

کمند گردنم شد عشق سیتا

دلم در آرزوی او هلاک است

اگر جانم رود، گو رو چه باک است؟

ور از سعیت به دست آید دلارام

دهم از ملک خویشت نیمه انعام

نشاندش بر ارابه خواه ناخواه

روان شد راون و ماریچ همراه

پس از قطع مسافت دیر بشتافت

نشانِ ماند و بود جایشان یافت

به دندک کرن رفته تیره بختان

کمین کردند در زیر درختان

بخش ۴۵ - برآمدن سیتا برای گل چیدن و دیدن او آهوی زرین را و فرستادن رام را برای شکار آهوی زرین

به گل چیدن برآمد ناگهان حور

خرامان شد به گلشن سروی از نور

به پابوسش فتاده سبزه در پای

گل از دستش به جنت یافته جای

فتادن هر کجا می خواست پایش

نسیم از شاخ گل می روفت جایش

خرامان در چمن از بس صفائی

کف پایش به رنگ گل حنا ئی

دماندی جابه جا آن سرو چالاک

ز نقش پای خود نیلوفر از خاک

بهاران مست گشت از بوی آن گل

چو گل شد بستۀ آن موی کاکل

چمن شد با بهار تازه همدوش

بهار کهنه را کرده فراموش

به پا انداز پیش رنگ پایش

بهاران رنگ و بو کرده فدایش

ز شرم نوشخند آن لب نوش

سمن را خنده در لب شد فراموش

ز رنگ و بوی آن رشک بهاران

در افتاد آتشی در لاله زاران

دل صد پاره گل بنهاد در دست

که چیزی غیر ازینم نیست بر دست

ز مرغان چمن برخاست فریاد

که این گلزار خندان جاودان باد

گهی رخسار گل را آب دادی

گهی زلف بنفشه تاب دادی

گهی دستی به لاله برگشادی

به داغ ت ازه اش مرهم نهادی

گهی نشکسته رنگ گل شکستی

گهی چون مه به گل گلگونه بستی

گه از شیرینی لبهای چون قند

به غنچه داده تعلیمِ شکرخند

گه از دست چنارش نکته بر دست

گهی از جام لاله نرگسش مست

گه از ناز آن نگاه چشم مخمور

کشان در چشم نرگس سرمۀ نور

گهی از سرو نخل ق امت آراست

که قد سرو زان مسطر کند راست

گه از پنجه به بازی و تغافل

نمودی شانه سنبل را به کاکل

به گوش گل گهی گفتی نهانی

گه از سوسن سخن چینی زبانی

گهی چیدن به دستش بوسه زد جای

سخن گفتا به طالع یافت آنجای

هر آن گل را جا در جیب خود داد

ز گلزاری به گلزار برافتاد

پری را دید در گلگشت ماریچ

به شکل آهوی زر گشت ماریچ

طلسمی کرده خود را ساخت آهو

منقش تر ز نفش اسب جادو

به افسون گشت از حالی به حالی

چو شاه چین شده زرین غزالی

سیه رنگ و سفیدش گنگ تا جون

مرّصع پشم او چون ریش فرعون

دو ماه یکشبه یکجا دو شاخش

گهرها عقد بسته با دو شاخش

تنش روزانه رخشان کرم شب تاب

مشَعبد خوش نما دردیده چون خواب

چو سیتا چشم بر آهو سیه کرد

دوان آمد غزال ناز پرورد

به کام تشنه آمد از روانی

به پای خویش آب زندگانی

بگفت ای رام برخیز و بیا بین

که ماندم در عجب ز آهوی زرین

کمان بر گیر صیدش کن بیا زود

که دارد پوستین خوش گوهر اندود

مرا از پوستش در دل قیاس است

که هم پیرایه باشد هم لباس است

چنین دانم چنان پوشاک و زیور

ندارد دختر فغفور و قیصر

چنین آهو ندیدم هیچ جایی

که باشد جابه جا او را صفایی

تعجب دید رام از آهوی زر

سخن را کرد رو سوی برادر

به صحرا هیچ آهو زین نمط نیست

گرش خواند غزالی بر غلط نیست

چو من پویم به صید او به صحرا

تو اینجا کن نگهبانی صنم را

به دیوانم عداوت در میان است

پری را پاسبانی کن که جان است

به هر کار که مشکل پیشت آید

جتاوِ کرگس امدادت نماید

بخش ۴۶ - رفتن رام به شکار آهو و فرستادن سیتا، لچمن را برای خبر رام خواه ناخواه

همی رفت آهوی زرین جهیده

گهی پیدا و گه پنهان ز دیده

شده ماریچ آهو، رام صیاد

به نزدیکی به دامش در نیفتاد

بدینسان برد زانجا چند فرسنگ

شد آخر از خدنگ رام دلت نگ

چو آهو را ز تن از تیر جان رفت

به مردن نام لچمن بر زبان رفت

پس از مردن شد آهو صورت دیو

شناسا گشت صیادش از آن ریو

ز آوازش پری را در دل افتاد

که خوانَد رام لچمن را به فریاد

همانا شد زبون از دست دشمن

از آن خوانده پیِ امداد لچمن

به لچمن گفت رو شو زو خبردار

مبادا رام یابد از کس آزار

به پاسخ گفت لچمن با گل اندام

که خاطر جمع دار از جان ب رام

همین دم با شکار از در درآید

چو دولت با سعادت همبر آید

مرا رفتن ز پیش خود مفرمای

که من هرگز نخواهم رفت زین جای

ترا تنها گذارم مصلحت نیست

مرا با رام زانسان مشورت نیست

به پیشت ماند با ت أکید بسیار

که از نیک و بدت باشم خبردار

ز آوازی که اندر گوشت آمد

چنان دانم خلل در گوشت آمد

ز من بشنو نه این آواز رام است

غنیم رام در عالم کدام است

ور از دشمن شود در مانده و بس

نخواهد جز خدا امداد از کس

مرا هرگز نخوانَد بهر امداد

یقین کاین کید دیوی بود فریاد

دگر باره سمن بگریست چون ابر

ز چشمش آب می رفت از دلش صبر

کز آواز حزینش شد دلم خون

نمی سوزد دل سنگین تو چون

مگر زان نیست مهرت با برادر

که هستی زاده از بیگانه مادر

منافق آنکه چون اهل زمانه

به رامی با برَت بودی یگانه

دگر زین خام طمعی کن تهی سر

نه بعد از رام خواهم کرد شوهر

خدا شا هد نیاز بندگی را

که من بی او نخواهم زندگی را

چه باشد مردنم سهلست و بهبود

مرا خود مرده انگار و برو زود

جوابش داد آن جبریل نیت

که ای مریم! به عیسی چند تهمت !

زبان درکش که دلها می کنی ریش

منه مریم به عیسی تهمت خویش

نرنجم نیک زینسان گفتن بد

که بر بی عقلی زن حق مثل زد

به بد گفتن اگر خواهد دلت کوش

صلاحم ش د جهان را پنبه در گوش

ولی زینجا ک ه هستی ای بلا جوی

نجنبم یک قدم بل یک سر موی

پری گفتا ز جان گشتم کنون سیر

بیاشامم چو تشنه آب شمشیر

خورم زهر و روم در آخرین خواب

چو گوهر می شوم یا غرق در آب

به معشوقی صنم داد وفا داد

بر آن عاشق پرستی آفرین باد

منه دل بر زن ار دلجو نباشد

که صندل هیزمست ار بو نباشد

قسم خورده که اینم مرده بر گیر

وگرنه رو ز جانانم خبرگیر

ز جانبازیش لچمن گشت آگاه

روان شد لاعلاج از نزد آن ماه

در آن رفتن گرفت آن حیرت اندیش

زمین و آسمان را شاهد خویش

خبر بر عابدان دشت هم کرد

قسم داد و نگهبان صنم کرد

سمن را پای بوسید و روان شد

سراغ از پا گرفت از سر دوان شد

بخش ۴۷ - دیدن راون سیتا را و بردن سیتا به زور

چو لچمن رفت، راون وقت آن یافت

که گرگ کهنه، بره بی شبان یافت

به کام اژدها بی رنج شد گنج

مرا زان اژدها بر گنج صد رنج

به ص حرای خُتَن شد بعد بس دیر

غزال مشک، صید هفت سر شیر

پری در زعفرانی پرنیانی

بهاری بود همدوش خزانی

پرندی زر و حسن آرای دلدار

گل خندان شگفت از زعفران زار

به روی آن پری شد دیو حیران

ز پا افتاد و خود را شد نگهبان

روان شد جانب حور پری زاد

به تغییر لباس خویشتن شاد

به شکل برهمن شد بید خوانان

همی گفتند لعنش بی زبانان

ادب کرد آن صنم زان بید خوانی

طلب کرد از کمال مهربانی

برهمن دید آن بت ساخت مهمان

نمود از سرو گلگون میوه باران

به پرسش گفت سرگردان نهادی

درین صحرا ی غولان چون فتادی؟

بدین میوه قناعت کن بیار ام

شکار آرد کباب تر دهد رام

بگفتش رهزن جان جهانی

فرامش کردم ازتو بید خوانی

دلم از دست بردی وه چه رویی

ز پا افتادم از دستت چه گویی

ببین ای حوروش کاخر کجایی

که هستی از کجا و از چه جایی؟

جنک را دخترم گفت آن پری زن

جهانجو رام جسرت شوهر من

به بختش از قضا شو ری فتاده ست

پدرش اخراج چندین سال داده ست

بسی بگذشت آنچه بودنی بود

کمک مانده است از آن ایام معهود

چو وقت آید ز غم آزاد گردیم

رویم اندر وطن یا شاد گردیم

چو گفت از سر گذشت آنگاه بشکفت

به بلقیس زمانه اهرمن گفت

چه می مانی درین دشت خطرناک؟

که مه بر آسمان زیبد نه بر خاک

پری رویا مشو غول بیابان

ترا قصر ارم می شاید ایوان

چرا گریه به بخت خویشتن نیست

که اندوهت نصیب هیچ زن نیست

هزار افسوس زین عمر تو با رام

نه گل بر بسترت، نی باده در جام

نه رنگین کسوتت، نی زیب زیور

چو گل تا کی کنی از خار بستر؟

نه من چون رام تو طالع سیا هم

به زرین شهر لنکا پادشاهم

چه ضایع با گدا سازی جوانی

بیا ای مه ! به شه کن کامرانی

پرستارت کنم حوری ن ژادان

کنیزانت دهم اختر نهادان

به بخت گوهری ک ن پادشاهی

برَد فرمانت از مه تا به ماهی

صنم گفت ای برهمن بید خوانان

مشو بی دین به عشق مه جبینان

مکن زنهار بید ای زشت بد نام

کنی تا عشقبازی بابت رام

مرا بشناس خود را نیز بشناس

جگر را پاس دار از نیش الماس

برهمن دیده، خدمت کردم از جان

تویی بی دین، نه دین داری نه ایمان

ز حرف کژ زبان تو تراوید

زبان باید به قصد جانت ببرید

ز برّیدن به توبه گر کنی دیر

بشویایی به آتش همچو شمشیر

به شکل خویش گشت و گفت راون

چه ترسانی مرا از رام و لچمن؟

نمی دانی که دیو ده سرم من

ز نُه گردون به شوکت بر ترم من

به ده سر، بیست بازو شد نمایان

لباس سرخ شد چون تیغ رخشان

زمین لرزید گاو از پا در افتاد

ز بانگش کوه و دشت آمد به فریاد

ز صحرا گشت وحش و طیر نایاب

درختان خشک گشتند و لب آب

به قصد آن پری آمد غریوان

چو باد تند آبان بر گلستان

چه نفرینها که بر کارش جهان گفت

زمین و آسمان نفرین کنان گفت

چه شد سلطان عشق غیرت آیین

که از معشوق و عاشق می کشد کین

نباشد دوستی دیو جز ریو

به مردم عشق می زیبد نه با دیو

همان سرمه کزو چشم است نیکو

اگر بر رو کشی گردی سیه رو

سپیدی کآبروی و نور روی است

سیه پوشیده باید چون به موی است

همان آتش که دین را سود ازان است

به تیر از دود آن صد ره زیان است

به رنگ گل طراوت بخش آب است

ولی زو خانۀ آتش خراب است

غرض چون راون مغرور بد مست

ستم را زد به موی آن پری دست

به گردون برکشید آن ماه را باز

شد آن گردون چو تخت جم به پرواز

بخش ۴۸ - جنگ کردن جتایو با راون و کشته شدن جتایو به دست او و بردن او سیتا را به لنکا

به بی رویی کشان می بردش از مو

دو چار اندر هوا شد با جتایو

به فریادش جتایو شد خبردار

ز بانگ طبل گردد باز بیدار

به راون پنجه زد کرگس چو شهباز

که بومی بر هما شد چنگل انداز

نصیحت کردش اول آخر آن جنگ

هم از منقار می کَند و هم از چنگ

همی زد راون دون زبون گیر

به قصد جان کرگس ترکشی تیر

زمانی دیر با هم جنگ کردند

به خون روی هوا را رنگ کردند

به راون طُرفه جنگی کرد کرگس

که در عالم نکرده پیش از ان کس

شکسته چتر و بیرق با ارابه

فکندش بس خراب اندر خرابه

چو کرگس کرد ارابه نیست و نابود

بیفتاد از هوا صندوق نمرود

برآمد باد نمرود از دماغش

که آن کرگس به خواری کرد داغش

به خشم آنگه ز جا برخاست راون

سلاح جنگ خویش آراست راوان

ز کف بگذاشت موی آن پری را

وداعی داد جنگ سرسری را

تنش گشت ازغضب پولاد یک لَخت

به نعره زد طپانچه بر رخش سخت

به زور هرچه در خود داشت کوشید

به تیر آنگه هوا را روی پوشید

ز پاسخهای او چون کار نگشاد

غضب شد راون و در حیرت افتاد

بریده زه جتا یو بر کمانش

نه خنجر ماند ثابت نی سنانش

بجز تیغی نمانده حربه با دیو

کشید آنگه به کین تیغ مهادیو

پر و بالش برید از تیغ لامع

کزان شد نسر طائر نسر واقع

چو راون کشته راهی گشت با او

طپان در خون همی گفتی جتا یو

چه شد بر کرگسی گر یافتی دست

عقاب تیر رام اندر کمین است

در آوانی که جنگ سخت افتاد

ز دست خود پری را دیو سر داد

به حیرت غرق در دریای اندوه

همی گشتی صنم در دامن کوه

به پای هر درخت افتاد آن سرو

که کردی رام هر یک را گمان سرو

همی گفت ای عدم بند جهانجو

دلت چون می نسوزد بر جتا یو

وفایش بین که چون نیکو نهاد است

به دلسوزی ما در خون فتاده ست

خدنگی ن ه به زه با تیغ بر کش

به خاک انداز همچون دیو سرکش

وگر خود می نریزی خون راون

به قتلش نامزد فرمای لچمن

چو راون بر جتا یو شد ظفرمند

دلیر آمد به قصد آن شکر خند

به کف بگرفت موی آن پری باز

به سوی شهر لنکا کرد پرواز

بهشتی در بغل عفریت دوزخ

همی رفت و گفتا طالع آوخ

چرا شد بر زمرُد، مار گستاخ

به چاک دامن گل خار گستاخ

زبون زهر شد بهرچه تریاک

که از آتش نباشد آب را پاک

پریشان شد ز صرصر شمع کافور

پریشانی نباشد طرفه از نور

بسی آتش زده در خرمن صبر

به خود پیچان ز غم چون برق در ابر

زمانه ساخت نوش و نیش با هم

چو روز شادمانی و شب غم

ملک گفتا که عیسی را تب آمد

فلک گفتا که مه در عقرب آمد ۳

رهین گرد بادی گشت گلبرگ

به عمر نازنین شد چیره تر مرگ

به جان بود آن پری زان دیو خونخوار

چو جان در دست بد بختی گرفتار

فتاد آن حور عین در بند خناس

چو ماه چارده محبوس در راس

چنان بربود گویی برد ابلیس

صواب طاعت پاکان به تلبیس

نیفتد بی قضای آسمانی

به بند مرگ آب زندگانی

به حالش نوحه گر شد بانگ خلخال

زمین و آسمان بگریست زان حال

ز گوش و گردنش گوهر فرا ریخت

نه گوهر اشک مرغان هوا ریخت

غم هجرش قیامت گونه انگیخت

ستاره بر زمین چون آسمان ریخت

گل افشان از هوا می رفت تا رام

ز گل پی برده آید بر گل اندام

نه دست آ ن سهی قد گلفشان شد

بهشتی باغ را گویی خزان شد

مگر دانسته مرگ خود به هجران

به روح خود از آن شد خود گل افشان

فکندی جامه هر جا پاره پاره

که می شد زان جگرها پاره پاره

گریبان چاک حور پاکدامان

قصب بشگافت گویی ماهتابان

به کوهی پنج میمون دید یکجا

نشان را زیوری انداخت سیتا

گواهی رنگ و روی درد پر درد

فکنده پاره ای زان کسوت زرد

گذاری کرد راون پس ز دریا

رسانیدش به زرین شهر لنکا

طلب فرمود زان پس دیو غدار

ز عفریتان نامی هشت سردار

به فوج صد هزاران داد فرمان

که جای خردوخر مانده ست ویران

در آنجا رفته هر دم جان بب ازند

کمین کرده به قصد رام تازند

بخش ۴۹ - برگشتن رام از شکار و دیدن او در راه لچمن را و خبردار شدن از حال و بیتاب شدن رام و جستجو کردن لچمن سیتا را

چو رام از کشتن آهوی زرین

طلسم دیو را برداشت تمکین

ز دیوان ماند حیران رام عاقل

شکار افکن روان شد سوی منزل

شگون بد بسی دید اندران راه

نظر بر لچمن افتادش به ناگاه

ز نادانیِ لچمن ماند حیران

که بر سیتا ترا کردم نگهبان

درین صحرا که پر دیو است تنها

نمی دانم چه باشد حال سیتا

به گفت و گوی سیتا با برادر

تمامی قصه لچمن گفت از سر

روان گشتند بس با هم شتابان

گلستان را ز گل دیدند ویران

چو از وی نی نشانی یافت نی نام

چو صیت خویشتن آواره شد رام

سلیمان را رود چون خاتم از دست

اگر آواره گردد جای آن هست

فسونگر چون رباید مهره از مار

زند مار از دریغش سر به دیوار

زغیرت خون دل از دیده زد جوش

چو پیل مست رادان از بناگوش

ندارد پیل تاب تب کشیدن

نه در عشق آدمیزاد آرمیدن

ز بس غیرت به طوفان غضب غرق

چو مهر آتش فشان از پای تا فرق

خیال زلف او کردی بهانه

زدی غیرت به جانش تازیانه

زبان چون نام ز لف یار بردی

چو نار نیم کشته تاب خوردی

به زنجیر جنون آن پیل پیکر

ز مستی خاک ره می کرد بر سر

گلش را تا خزان بربود ازدست

دلش گلدسته های داغ می بست

ز داغ هجر دل خون شد به صد بار

مبادا هیچ ک س را دل گرفتار

چو سیمابی در آتش دیده ریزان

ز هم بگسسته و در خون فروزان

ز بد حالی چو چشمش گشت مضطر

برادر گفت کای جان برادر

مشو یکبارگی غمگین سراپا

روم باری ببینم کوه و صحرا

مگر جای تماشا رفته باشد

به گل چیدن به صحرا رفته باشد

بگفت از تشنه جانی، دل خرابست

سرابست این تسل یها نه آب است

اگر بر آبِ جو باید خرامید

که سرو اندر کنار جو توان دید

چرا جویی در آب آن حور دلخواه

که ماهی یابی اندر آب، نی ماه

به کوه آن دلربا پنهان نماند

تجلّی خدا پنهان نماند

دگر بارش تسل ی داد لچمن

برآمد در سراغ آن پری زن

برای جست و جوی آن سمن بر

دلاسا داده راهی شد برادر

نخست از کوه جست احوال او باز

جوابش را صدا در داد آواز

که بنگر کان صنم در من نهانست

نهان در سنگ من آن لعلِ کانست

به صحرا کان سهی قد گل همی چید

به صد حسرت در آنجا هم خرامید

تماشا کرد بر دل لاله را داغ

یقین دانست کان گل نیست در باغ

ز کوه و دشت آمد بر لب جوی

به نیلوفر ز آبش شد نشان جوی

به ناگه حال آب جو دگر دید

ز اشک بی غمانش خشک تر دید

فتاده کار آبش در تباهی

نهنگان گشته عین ریگ ماهی

مگر زان خشک شد آب روانی

که با من نیست آب زندگانی

قسم خورده نهنگش بر گواهی

مقرر شد ب ر آبش بی گناهی

زبان شد جمله تن، ماهی سخن گفت

نخوردم یونس؛ اندر انجمن گفت

صدف از نیلوفر زد دست بر گوش

نه اصلاً نیست در من گوهر گوش

به پیش رام آمد با ز نومید

سخن را آب داد از سحر ناهید

کزین غم رست باری جان دردا

نشد در آب غرق آن ماه سیما

مرا در دل یقین دان کان گمانست

فریبت را بری جای نهانست

بیا تا مت فق با هم شتابیم

به کوه از جست و جو شاید بیابیم

دلش زیر هزاران کوه اندوه

چو فرهاد او روان شد جانب کوه

صدای ناله صد فرسنگ می زد

چو پای خویش سر بر سنگ می زد

بخش ۵۰ - دیدن رام جتایو کرگس را و خبر یافتن از سیتا

به ناگه رفت در دامان کوهی

به کوهستان عجب گردون شکوهی

شکسته یافت چتر و بیرق و تیر

کمانی نیز چون قوس آسمان گیر

فراوان قطره های خون تازه

عقیقی گشته سنگ از وی به غازه

برادر را سلاح و بیرق و خون

بدیده، خون ز دیده راند بیرون

بگفتا ظن خود گفتم به تو فاش

دو دیو از بهر آن بت کرده پرخاش

به دیوان گرنه بهر مهر جنگ است

چرا روی زمین یاقوت رنگ است؟

در اثنای سخن نزدیک راهش

به خون کرگس افتاده نگاهش

یقین شد در دل رام غم اندیش

که کرگس کرده او را طعم ۀ خویش

جتایو بانک زد کای رام لچمن!

مرا در دل مپندارید دشمن

یقین دان بد نکردم من به سیتا

که او را برده ده سر دیو لنکا

وفای عهد یاران خسته تا دیر

بسی جنگ آزمودم با چنان شیر

به دلسوزیت جان بر باد دادم

بدین روزی که می بینی فتادم

به حالی زندگی گشتم نگهدار

پس از کشتن نیاید از کسی کار

جتایو را شناسا گشته برخاست

به صد شرمندگی زو معذرت خواست

زمانی هر دو با هم زار و گریان

به حال یکدگر گشتند بریان

به عهدش آفرین ها داد برجنگ

بپرسیدش ز مکر دیو نیرنگ

ب ه زاری گفت کرگس : چون نگریم

چو زخم از بخت بد، خون چون نگریم

من از بهر تو گشتم پاره پاره

تو بر من بدگمان گشتی چه چاره؟

چه باید کرد خود گویا چنین بخت

دریغا آسمان دور و زمین سخت

حدیث راون و سیتا ز آغاز

همه خاطر نشانش ساخت دمساز

دگر آن کشته گفت این راز دل فاش

دم جان کندنم شد یکدمم باش

به چشمم هر پر زر ین نهال است

چنین در کرگسان در مرگ فال است

بزن آتش که عمرم بر سر آمد

ز درد جسم، صافی جان بر آمد

به فعل آتشم دل را صفا کن

به یک دم، حاجت عمری روا کن

جتایو داد جان و رام زد وای

به لچمن گفت هیزم ساز یکجای

شد آخر چون محبت آتش افروز

تنش را چون دل خود سوخت دمسوز

به نامش ریخت آ ب ش آن جگر تاب

روان شد آب باران باز چون آب

چو شهباز اجل شد چنگل انداز

به زاغ افغان نیامد مرغ جانباز

بخش ۵۱ - دیدن رام نقش پای راون و نقش پای سیتا را

در آن نزدیک نقش پای ده سر

نموده رام دل خ ون را برادر

قریب نقش پایش دید از دور

به چشم خویش نقش پای آن حور

تمامی ماجرای آن پری رو

موافق یافت با قول جتا یو

ز عین بیخودی بر سرو طناز

عتاب آمیز حرفی کرد آغاز

که ای پر کار و عاشق کش بیا زود

زیان من نه چندانت بود سود

برای کشتنم جای نهانی

بیا ای جان که مردم زان که جانی

دریغا کین چنین رنگ کف پا ی

دریغ از دیدهٔ من داشتی وای

گناه از مردم چشمم چه دیدی؟

که خاک راه بر چشمم گزیدی

چو من گریان به جان ریش می گفت

سرودی حسب حال خویش می گفت

جبین مالید بر نقش کف پای

زمین را کرده پی آن انجم اندای

من آن گلدستۀ گلهای داغم

که می سوزد نسیم از کشت باغم

ندانم کس چه سازد با چنین یاس

گل داغم پر از ماران الماس

کباب تر بر آتش خون نبارد

که بهر سوز دل من گریه آرد

زیارت خانۀ پروانه شد دل

که آتش شعله زد زین خرمن گل

من و پروانه هم مشرب دو یاریم

که در جان تخم آتشها بکاریم

گل داغی به دست آریم ناکام

که ماند زو گلاب خوش وفا نام

چوگل پروردن از غم پیشۀ ماست

وفا در دل گلاب شیشۀ ماست

خمار مستی خود برشکستم

ز جامِ نیستی، دیوانه مستم

به زاری آنچنان از خویشتن رفت

که گویی مرغ روحش از بدن رفت

چو جیب خور، گریبان ر ا زده چاک

چو صوفی در سماع افتاد بر خاک

کجایی ای دل و جانم فدایت

هزاران جان فدای خاک پایت

به ذوق وصل تو گشتم بد آموز

مرا تاب جدایی نیست امروز

من آنم کز تو بر دامان عصمت

برم از سایۀ جبریل غیرت

بود بر جا اگر جان در گداز است

که بر تو دست ابلیسی دراز است

چنین خونابه باران گشت مدهوش

زبانش دوست گویان ماند خاموش

سرش بگرفت بر زانو برادر

به رویش زد گلاب اشک پرور

ز مستیهای عشق آن گل اندام

به بیهوشی فتاده صبح تا شا م

بخش ۵۲ - دیدن رام ماه را و پنداشتن سیتا و مخاطب کردن او

چو باز آمد به خود لختی شبانگاه

فکنده چشم پر خون بر رخ ماه

مشابه دید روی دلستان را

صنم پنداشت ماه آسمان را

ز بس کز جام شوقش دل شد از دست

زمین تا آسمان نشناخت چون مست

چو دیوانه ز ماه نو برآشفت

به ماه چارده رو کرده می گفت

کجا بودی ندیدم رویت از دوش

بیا تا بر کشم اکنون در آغوش

بسا کز درد دل شد گریه افزون

ز کوه غم بر آمد چشمۀ خون

به لچمن فرض شد تیمار خواری

مریض عشق را بیمار داری

که ای لب تشنه آب ار نیست موجود

توان از صبر پی بردن به مقصود

مراد دل که گنج ناپدید است

یقین دان صبر قفلش را کلید است

مکن یکبار دست و پای خود گم

برین بی طاقتی خود کن تب سم

نه ازهر غم همی ما را سرشتند

به خاک آدم اول دانه کشتند

شناسد لذت غم هر که مرد است

که مردانه رود هر جا که درد است

جوابش داد و بر کرد از جگر آه

میان بسته به جست و جوی آن ماه

که با من همرهی کن ت ا توانی

ترا باید مرا تنها نمانی

چو هم ت گر شوی یکدل به کارم

شود روزی یقین همراه یارم

سخن گفت و کمر بست و روان شد

تن مرده به جست و جوی جان شد

بخش ۵۳ - روان شدن رام خبر گرفتن سیتا را و ملاقات شدن با کیندها دیو و یافتن خبر سیتا

چو روزی چند در صحرا قدم زد

به ناگه فتنۀ عالم علم زد

کنیده دیو پیدا شد بلاجوش

غریوان تر ز ابر آسمان پوش

به جسم چون غم افزون تر ز مقدار

نموده از هوا بر شکل جاندار

چه جانداری قوی هیکل چو سیمرغ

که صد سیمرغ کردی طعمه چون مرغ

به سوی آن دو بیدل کرد آهنگ

فتاده سایۀ پایش دو فرسنگ

فکندی سایه اش دام بلا را

فرو بردی پلنگ و اژدها را

چو دیدند آن بلای ناگهانی

فرو هشتند دست از زندگانی

پی تدبیر دفعش آن نکو مرد

نخستین با برادر مشورت کرد

که ای لچمن مشو بر جنگ سرگرم

برو اول سخن گو با عدو نرم

ز نرمی گرنه با صلح اوفتد کار

همه اسباب سختی هاست طیار

قدم در پیش ماند وگفت با دیو

که دیوا در گذر زین شیوهٔ ریو

چو خار ره به دامانم میاویز

که کاری پیش دارم غیرت انگیز

بگفت ای ساده لوح بخت در خواب

چه جای گفت و گو بز را به قصاب؟

خلاص از من عجب کاریست مشکل

مگو ای لقمه کز حلقم فروهل

اگر رحم آورد بر مرغ صیاد

رود دام و فکندنهاش بر باد

چو لچمن دید کار از صلح بگذشت

به کین خصم هم چون بخت برگشت

به جنگش متف ق شد با برادر

هدف کردنش از تیر جگر در

بسا کوشید با هم رام و لچمن

نیامد کارگر تیری به دشمن

دگر ره حمله کرد آن شرزه با شیر

بریده هر دو ساق او به شمشیر

به تیغ تیزش از پا در فکندند

به خاک و خون به صحرا در فکندند

دم جان دادن آن عفریت خونخوار

تواضع کرد کای رام نکو کار

بزرگیهای تو بر من نهان نیست

به اخلاق تو یک تن در جهان نیست

ترا دانسته رنجانیدم امروز

چشیدم لذت زخم جگر سوز

مرا در ضمن این کار دگر بود

رسیدم خود ز سعی تو به مقصود

نیاید گر ملالی زین سخن باز

بگویم سر گذشت خود ز آغاز

ندانی دیوم ای فرخند ه بنیاد

به اصل و نسل بودستم پریزاد

جمالم بود رشک زهره و ماه

و لیکن از برای خنده گه گاه

به شکل بد به شبها زاهدان را

بترساندم چو طفلان عابدان را

به ناگه زاهدی بر من دعا کرد

اجابت شد دعا کو بی ریا کرد

ازان خوش منظریها در گذشتم

برین صورت که دیدی مسخ گشتم

ز اقبال تو ای شایستۀ تخت

بر آمد از وبالم اختر بخت

بگویم با تو بهر شکر و احسان

سخن کز وی شود دشوارت آسان

چو عقلم نیست بر جا از کثافت

بزن آتش که باز آید لطافت

پس از خل ع بدن ک ردم به سر باز

خردمندانه گویم با تو این راز

به امر رام لچمن آتش افروخت

وجود مردهٔ آن دیو را سوخت

پری گشت و ز آ تش بر پریده

سخن گفت و دگر چشمش ندیده

که اکنون مصلحت با تو همین است

خبر از عالم بالا چنین است

که زرین کوه رکه مونک است پر نور

ز انواع نعم دامانش معمور

درآن فرمانروا سگریو میمون

ترا باید بدو پیوستن اکنون

نه میمون نوعی از حیوان صحراست

به هندی نام او انسان صحراست

به فهم و زیرکی دارد درستی

برو ختم است چالاکی و چستی

اگر صد تیر بارد بر یکی شان

به چست و چابکی رد سازد آسان

بسا میمون که بازیدند شطرنج

به دانایی گذشته از شط رنج

ز چه نوشند بی دلو و رسن آب

نکو تدبیری این جمع دریاب

به تدبیری که آن میمون نماید

در بسته به رویت در گشاید

به گوشش چون درآمد نام میمون

ز میمون فال خود را یافت میمون

دلش را رهبری شد سوی مقصود

شتابان گشت سوی کوه موعود

عجب نبود ز بخت تیره فرجام

که اف تد کار مردم با دد و دام

بخش ۵۴ - در بیان احوال سیتا

ز سوز رام تا طبعم سخن راند

زبانم چون زبانه آتش افشاند

لب از ذکر صنم جنبانم اکنون

که از خارا گشایم چشمۀ خون

به شهر زر چو رفت آن سیم پیکر

شد از اکسیر غم بر گونۀ زر

به رویش اشک خون گلگونه پرداز

سیه روزی به چشمش سرمه انداز

تنی چون موی چنگ از زیر و زاری

ولی چون نبض برق از بیقراری

هلال آسا شده بدر از نحیفی

سراپا چشم خود گشت از ضعیفی

هر اشکی کان ز مژگانش شکستی

زمین را تکمه ای از لعل بستی

نشیمن گاه ماهی ن رگس شنگ

شبستان سمندر سینۀ تنگ

به چشم نیم خواب از دل دو لختی

نمکسا گشته اشک شور بختی

ندانم شب به چشمش چون گذشتی

که روزش چون شفق در خون نشستی

دهان غنچه سان از برگ پان سرخ

چو زخم از خوردن خونها دهان سرخ

نه سرخی داشت آن مه پاره بر فرق

زده ابر بلا بر تارکش برق

کف پای حنائی رنگ طوبی

ز بیخ آتش در افتاده به طوبی

صبوحی چون کشیدی نالۀ درد

تب خورشید بستی از دم سرد

درِ آتش ز آهش سرد گشتی

گل سرخ از نسیمش زرد گشتی

چو بی طاقت شدی ز افغان و زاری

ز زیور خواستی در ناله یاری

که رسم است اینکه روز محنت و غم

مؤید نوحه گر با اهل ماتم

نقاب روی رخشان کرده خس را

لباس ناله پوشانده نفس را

فکند از سایه آن ماه قصب پو ش

زمین را زعفرانی حله بر دوش

تراشیدی به ناخن خال رو را

خراشیدی دل و می کند مو را

ز بس حسرت گزیدی لب به دندان

که بی او خسته بادا لب نخندان

ز زلف عنبرین مانده دل افگار

چو در مشتی فسونگر خستۀ مار

به کنج غم چو دل تنها نشسته

درِ آمد شدن بر خلق بسته

به ماتم بزم شیون ساز کرده

سرود غم بلند آواز کرده

ز لب در وز مژه الماس می سفت

به دلتنگی به داغ یاس می گفت

خیال رام با جان دوش بر دوش

به حسرت جان دهم بر باد آغوش

فزاید تشنه لب را در جگر تاب

چو عکس خویش بیند غرق در آب

تو در دل من به خون صد بار غلطم

گل اندر بستر و بر خار غلطم

مباد این حسرت از جانم فراموش

که می در ساغر و خون می کنم نوش

خیالت حاضر و آن نیز خوابست

غلط پنداشتم آب و سرابست

چو میمونم خیال خام در سر

که در وی حبه را پندارد اخگر

چو بی کرمی نباشد حب ه کارش

نیرزد حب ه ای صد حب ه زارش

به کوزه گر کنی صد کشت شبنم

نگردد تشنه را دامان لب نم

یقین دانم که هستی در دل ریش

ولی چون من درآیم در دل خویش

تو گنجی و دلم ویرانۀ تست

مزن آتش که آخر خانۀ تست

بیا و تازه جان کن دوستان را

ز نو شادابیی ده بوستان را

به تن بیگانه با جان آشنا باش

مرا باش، ای سرت گردم ! مرا باش

بزن دستی که در دریا فتادم

نه آن گاهی که جان بر باد دادم

بهارانت چو دهقانست کارم

چو کشتم خشک شد م نت ندارم

چو میرم سود نبود تشنه جانی

که شویندم به آب زندگانی

غلط گفتم که بس آشفته رایم

تو باقی مان، همین باشد بقایم

جز این کاری نمی آید ز دستم

که جای بت، خیالت می پرستم

کیم من دور زان لعل شکر خند

مگس بودم که بیرون گشتم از قند

ندارد جان کنون از هیچ رویی

بجز پروانه گشتن آرزویی

جوانمردی که شد محبوس ناکس

هلاک خود غنیمت داند و بس

زبانش گر نه نام یار بردی

به دندان خود زبان ببریده مردی

چو من جان برلب خونابه باری

به عشق از هستی خود شرمساری

نه خود بو د آنکه بهر یار دلریش

وفا را یادگاری ماند از خویش

وفا را گشته کاخی آن دل افروز

پرستش گاه چون دیر صنم سوز

دو چشم نیم خواب از گریه بیمار

حزین چون آهوان نو گرفتار

نه آخر دیده از خوابست سیراب

چرا شد چشم پر خون دشمن خواب

بود در خواب دزدان را سرو کار

غمش دزدیده خواب از چشم بیدار

نه عشق از کیمیا اندوخته حال

که گشت از پای او زر سیم خلخال

بر آتش برنهاده روز و شب نعل

به گوش از تاب دل گوهر شدی لعل

به جان خوش کرده کیش آتش پرستی

که آموزد به خویش آتش پرستی

عجب کان دل کباب شعله پرورد

ز آتش چون برآوردی دم سرد

جگر خون شد به داغ حسن خوشنود

به زخمش مرهم الماس بگشود

گهی مهوش به مه شد کاهش آموز

گهی ماهی چو خورشید آتش افروز

چه حیرانی که هر جا عشق زد راه

شود ماه، آتشین خورشید جانکاه

دل و رنگ رخش هر دو شکسته

بهم اندر شکستن عهد بسته

چو دیوانه به سر شوریده رایش

شده زلف سیه، زنجیر پایش

دران زندان شده با جان دلریش

بلایی از بلاهای دگر بیش

بخش ۵۵ - جای دادن راون سیتا را در باغ اسلوک بن

موکل بر پری زن دیوکی چند

ستم رأی و ستمکار و ستم بند

ستم زین بیشتر نبود سزاوار

که طفل م رده مادر، دایه کفتار

همای هم قفس با جیفه خواران

چو گنجی هم قفس با تیره ماران

وزان بدتر کزآنها آن جگر سوز

شنیدی قصۀ راون شب و روز

که هست او صاحب اقبال و خوش نام

هزاران بنده نیکو دارد از رام

سرش با فر و زیبِ تاج شاهی است

روان فرمانش از مه تابه ماهی است

غرض آن بود زان تزویز و زان ریو

که گردد حور را دل مایلِ دیو

هزار افسوس کز دستان و تلبیس

شرف بر آدمی می جست ابلیس

تکلف کرده می گفتند گهگاه

که تا همخوابۀ راون شود ماه

پری زان گفتگوها پنبه در گوش

به حیرت سر فرو، گریان و خاموش

چنان گوش دلش مشتاق سیماب

که چشم کبک بر رخسار مهتاب

زمین کندی به ناخن بلکه جان نیز

نهان دیدی به سوی آسمان نیز

ز حیرت خویشتن را ساخته گم

گهی در گریه و گه در تب سم

چو طاقت طاق شد مه را به یکبار

برآورد از غم دل نالۀ زار

به مردن دل نهاده، کام ناکام

بران شد تا بیفتد از لب بام

چو راون شد ز حال آن بت آگاه

به حیرت ماند زان بیتابی ماه

ز عشق آن پری، عفریت خونخوار

چو ابری بود خون باران به گلزار

پیِ تسکین آن گلدستۀ ناز

به گلشن کرد جای بودنش ساز

ندانست این قدر ز افراط مستی

گلی کا نرا ز گلبن بر شکستی

گرش در باغ جنّ ت جاگزینی

بجز پژمرده اش هرگز نبینی

درآن باغی که بود اسلوک بن نام

سمن را داد راون جای آرام

ز اسباب نشاط و کامرانی

مهیا داشت بیش از آنچه دانی

مگر کز عشق عقلش رفته بر باد

که مرغ بسملی را دانه می داد

چون آن بستانسرا زندان او شد

چمن از رنگ و بو حیران او شد

بهشتی گشت تضمین در گلستان

در آمد شبچراغی در شبستان

ز روی بلبلان شرمنده شد گل

بران گل گشت عاشق تر ز بلبل

چمن می گفت زان نخل گل آگند

که سرو ما به طوبی گشت پیوند

نهالان چمن زان شمع گلشن

گرو برده ز نخلِ وادی ایمن

بود از عکس آن ماه جهانتاب

مثال چاه نخشب حوضۀ آب

درآن جنّت سرا حورِ غم اندود

چو لاله وقف داغ و غرق خون بود

بهار اندود کرده بوستان را

زده برهم ره و رسم خزان را

چمن زو تازه او پژمرده هر دم

گشاده بر دل از گل صد درِ غم

چنان کاندر قفس مرغ خوش الحا ن

ازو خوشوقت خلق و او به زندان

چنان جان جهان کز غم به جان بود

خزان خود، بهار دیگران بود

چو نخ جی ری که او در دام افتاد

خود اندر ماتم و زو عید صیاد

گدازان همچو شمع محفل افروز

جهان زو روشن و او جمله تن سوز

نگویم سوز جان آن پری وش

که ترسم زو شود طوفان آتش

به جان کندن گران بیمار می زیست

به تسکین خیال یار می زیست

بخش ۵۶ - آمدن رام در کوه رک مونک

چو در رک مونک کوه آن کوه تمکین

علم بر زد چو سیاح جهان بین

فراشی دی د اندر دامن کوه

کزان گشتی فراموش از دل اندوه

غم و اندیشه ننگ آن زمین بود

نشاط افزای فردوس برین بود

ز نام غم هوایش بود بیزار

که نگشاید ارم بر کافران بار

سوادش باغ رضوان را نمونه

درو گلها شکفته گونه گونه

دران گلگشت جا عابد زنی د ید

کزان باغ خدایی گل همی چید

به وحدانیت حق معترف بود

کنار حوض پنهان معتکف بود

چو گل خندان و سوری نام آن زن

شکفته چون گل سوری به گلشن

دلش دریافت ی در آن غم اندیش

ضیافت را نهاده میوه در پیش

کنار حوض برد و گفت با رام

که ای غمدیده آب ما بیاشام

فزاید در دل و جان بی غمی را

نشاط و سور بخشد ماتمی را

مشو غمگین کنون در هجر دلدار

که نزدیک آمده تدبیر این کار

پی سگریو میمون تیز بشتاب

که او هم گه گهی آید برین آب

توقف کن زمانی جست و جو را

هم اینجا یافت خواهی نیز او را

به حیرت زان جواب حاضر او

که چون دریافت راز خاطر او

سخن معقول شد در خاطر رام

دران گل بوم چندی کرد آرام

بخش ۵۷ - آمدن فصل بهار

چو یک چندی گذشت از روزگاران

در آمد در شکفتن نو بهاران

علم زد بر هوا ابرِ بهاری

به عشق لاله و گل کرد زاری

شکوفه تاج زر زد بر سر شاخ

نسیم صبح شد بر غنچه گستاخ

ز بس گلها نوای بلبل آمیز

می عشق از ایاغ ۳حسن لبریز

عروس غنچه خورده بادهٔ باد

حجاب از دل، نقاب از روی بگشاد

درختان مست گشتند از میِ ناز

ز مستیها چو می بار آورد باز

صبا می دید چون مستوفی گل

حساب حسن و عشق از دفتر گل

برون آورد پس یکساله باقی

ز گل خنده ز بلبل ناله باقی

مگر معشوق گل عاشق مزاجست

که چاک جیب او بس بی علاجست

چمن را از لطافت آب در جوی

ز شرم خویش گل را بر جبین خوی

نگارستان چین شد هفت کشور

جمال آفرینش گشت زیور

گل باد سحر آورده شبگیر

دوان اب روان و پا به زنجیر

وزان بر گل نسیم افتاد و خیزان

دمان ابر از هوا در دانه ریزان

نمودندی هوا را بسته آذین

جمال خویش برجسته ریاحین

دریده گل ز مستی جیب ناموس

مغنی بلبلان در رقص طاو وس

هلاک رقص طاووسان رعنا

نگارین کرد چون دم پا به گلها

نسیم از غنچه بوی مشک تر برد

غزال از لاله برگ پان همی خورد

به شوق لعبتان غیرت حور

سراپا مردمک گردیده زنبور

ندانم بر چه غنچه دیده بگماشت

که نتواند تبسم زان نگهداشت

به رسم هندوان نامداران

چمن نو کرده حسن نوبهاران

ازان چون شاهدان در جلوه سازی

به رنگ و بوی گلها کرده بازی

ز شادی بسکه گشته راحت آگند

نگنجد در دهان گل شکر خند

شمال ار نه ازو شد ساغر آشام

چرا افتان و خیزان می زند گام؟

شراب گل ندانم از چه جامست

که بویش مست کار خاص و عا مست

نه تنها زو چمن با گلستان مست

فلک مست و زمین مست و زمان مست

صبا مستانه می رقصد که این بار

چمن را حسن و عشق آمد گل و بار

بهاران عرض جیش جیش بین شد

گلستان بر ارم صد نکته چین شد

چو عطاران چینی ساده رو جای

ز خلق خوش بهر دل ساخته جای

به بلبل کرده قمری این نوا زار

که بوی دوست می آید به گلزار

نوای بلبلان بر گل شکر ریز

چو ساز باربد در بزم پرویز

اگر چه نغمۀ بلبل اثر داشت

نوای کوکلا سوزی دگر داشت

گر او بر آ ت ش گل زند می خواند

چو هندو این حدیث بید می راند

به پیشش جمله مرغان خوش الحان

ز درس علم موسیقی سبق خوان

به آهنگ جگر، خوبان دلتنگ

شکسته ساز هر دم زخمۀ چنگ

هزارن در چمن کرده منادی

که رود آب زد گلبانگ شادی

بهار آمد دلا افسردگی چند

چو گل بشکفت این پژمردگی چند؟

ز شادی نرگس بیمار مست است

نه خود مست است کو هشیارمست است

اگر می نیست آب جویبارش

چرا بی تشنه شد رنج خمارش؟

ز شاخ موج ریزان آب کافور

چو دهن و باده از بلسان و انگور

نهالش نونهال صندل و عود

مشام روح کرده عنبر اندود

ز گلها شد پری زاری در و دشت

چو جمع شاهدان با هم به گلگشت

نه خط دوست سر برزد دران حال

که سر سبزی گرفته دانۀ خال

چو مانی نام ۀ نقش آفرین شد

چمن را خلد در زیر نگین شد

بتان آذر و ارژنگ مانی ۳

خجل زان شکلهای بوستانی

بسا مرغان به انواع ترانه

غزلخوانان و لیکن عاشقانه

ز پیراهن هزاران یوسفستان

برآرد غنچه از گلهای خندان

گرو برده بهاران جاودانه

ز رنگ آمیزی کار زمانه

به دم نازک بتان شاهد و شنگ

مشعبدشان نمودندی به صد رنگ

تبسم از لب غنچه چکیدی

گل از گلبن شکفته بر دمیدی

فراز شاخ نرگس ماند ح یران

همه تن دیده همچون دیده بانان

بنفشه گوش بر افشای راز است

که سوسن را زبان بر وی دراز است

لب گل فال زن بر بوسۀ خویش

ولیک از شرم بلبل سر فرا پیش

ز بس خود بر شکفتن دشت جاوید

گل سایه ز منت های خورشید

اگر چه غنچۀ لب داشت مستور

نشان بوسه پیدا می شد از دور

هوا زانسان به کامِ ساغر آشام

که سوی لب شتابد باده بی جام

ز تأثیر هوا و جذبۀ دل

بتانِ سنگدل بر عشق مایل

هوایش کز هوای دل سرشته

دهد فتوای می خوردن فرشته

ز نیرنگی که زو جادوگری باد

درِ حیرت بر روی عقل بگشاد

به افسون از پی حیرت فزایی

نموده خوش جهانی، سیمیایی

تماشا را به یک دم بی تگ و دو

فکنده عقل را در عالم نو

طراوت وافر و شادابی ارزان

شکفتن بی حد و بالش فراوان

خوش آن عالم که عشرت هم قرین بود

بهشت آسمانی در زمین بود

شبیه نطفه اندر بطن مادر

ببالیدی چو باغ سیمیاگر

ریاحین را سحاب از مهربانی

چشاندی شیر ز آب زندگانی

مگر اعجاز شد نشو و نما را

که حسن حور می بخشد گیا را

جهان خندان و گریان رام بیدل

به خاک و خون طپان چون مرغ بسمل

فراق اندر بهار افزون کند غم

که باشد پر خنک در عید ماتم

نه ذوق آن که بیند جلوهٔ گ ل

نه تاب آنکه گیرد زلف سنبل

مقابل بود هر دم روی ماهش

به رنگ گل ن یالودی نگاهش

خیال روی جانان داشت با خویش

خجل ساز گلستان داشت در پیش

به هر یک زان گل اندامان گلزار

خجالت را نموده جلوهٔ یار

به خونین لاله هرجا دیده بگشود

به داغ خویشتن داغش بپیمود

تعالی الله، چسان بودش جگر داغ

که نو می شد ز داغش داغ بر داغ

نه شبنم بود بر لاله که از شرم

عرق می ریخت آتش زان دل گرم

تب هجران اثر کردی به جانش

که تبخاله بر آوردی دهانش

به گل گفتی منم بی دوست غمناک

تو باری چون گریبان کرده ای چاک

گهش گفتی که خارت بی تمیز است

که جسم آخ ر به دامانم عزیز است

چو گلبن را ز درد خود خبر کرد

به گل بیماری نر گس اثر کرد

نهادی پیش سوسن گه سر خویش

که بر من کار فرما خنجر خویش

گهی در خواست از نرگس به ناکام

که جانم را بده رنجوری وام

دل از رنگ بنفشه شاد بی قیل

که بهر ماتمش زد جامه در نیل

گهی بر گل چو بلبل ناله کردی

گه از خون سبزه ها را لاله کردی

گهی دادی به زاری یاری ابر

که نوبت ده به من و ز گریه کن صبر

دلش با صد جنون دست و گریبان

کزینسان خویش سازد چاک دامان

رخ بی رنگ و بو چون گلبن درد

شکست صد خزان خورده گل زرد

ز سوز نالۀ زارش به گلگشت

متاع حسرت ارزان در در و دشت

ز اشک دانه دانه با دل تن گ

محبت کاشتی در سین ۀ سنگ

ز افغانش که بر دلها نمک سود

نصیب بلبلان شرمندگی بود

به صد شوریده جانی، بی قراری

به سر می برد زینسان روزگاری

چو در صحرا به تنگ آمد ز اندوه

زد آخر دست دل در دامن کوه

بخش ۵۸ - آمدن رام بالای قلعۀ کوه و ملاقات کردن با سگریو به میانجی هنومنت

چو در رکه مونک آمد رام دلخون

خبر بردند بر سگریو میمون

برادر بال با او بود دشمن

هلاکش را همی انگیختی فن

به کنکش با وزیران گفت آن راز

که بر من شد در فتنه ز نو باز

شنیدم دو جوان پیل پیکر

مسلح گشته شیران دلاور

سراغ ما همی پرسند هر جا

به زیر کوه ما دارند مأوا

کمان سخت و سنانها تیز دارند

مگر با من سرِ خونریز دارند

به بختم جان دشمن گشت مسکن

که می خیزند ازو زین گونه دشمن

همانا دوستدار بال هسنند

کمین جویان به کین من نشستند

مناسب نیست نادانسته پیکار

چه باید کرد تدبیر چنین کار؟

اگر گیرم که سیاح و فقیرند

به نفسانیت خود چون اسیرند

چرا خود باسلاح جنگ گردند

یقین بر دشمنی آهنگ کردند

ز اهل مشورت با او هنومان

سخن سنجیده گفت و خواست فرمان

که اول رفته حال شان بدانم

ز لوحِ جبهه راز دل بخوانم

به صدق شان دلم چون گردد آگاه

بیارم همچو دولت بر در شاه

همانجا ورنه از تدبیر دیگر

به آسانی بلا در سازم از سر

به سوی رام پایین آمد از کوه

ز کوه عیش سوی کوه اندوه

به لب کرد از زمین بوسش تیمم

اجازت یافت زان پس درتکلم

پس از نام و نسب تقریب پرسید

ز هر حرفش هزاران نکته می چید

برو برخواند رام از روز اول

حساب دفتر غم‌ها مفصل

سخن سر می زد از خون دیده عاشق

ز روی راست همچون صبح صادق

اگر چه یافت در صدقش یگانه

یقین را کرد کاری عاقلانه

قسم را آتشی افروخت در دشت

گرفته دستشان بر گرد می گشت

که رام و لچمن و سگریو ز امروز

به عهد دوستی باشند دلسوز

ز یاران راز پنهانی نیوشند

به کار یکدگر با جان بکوشند

دگر گفتا بیا برخیر اکنون

به جان دریاب مهر شاه میمون

دل ازعهدش چوتسکین یافت ز اندوه

بر آمد بر فراز قلۀ کوه

هنومن شد میانجی بهر پیوند

جهانبان با جهانبان گشت خرسند

بنای یکدلی چون گشت محکم

زد آن شوریده سر زان راز محرم

که از هجران سیتا دل خرابم

سیه روزم که گم شد آفتابم

ز دستم دل شد واز دست دل جان

زدم دستی به دامان عزیزان

درونم ریش گشت و دیده خونبار

مدد باید ز یاران در چنین کار

جوابش داد میمون با دلاسا

که روزی در هوا دیدم تماشا

زنی را مو کشان دیوی ز جا برد

ندانم لیکن آخر تا کجا برد

مزعفَر بود رنگ پرنیانش

شنیدم نام تو نیز از زبانش

فکنده جامه ای بر مسکن من

چنان دانم که سیتا باشد آن زن

اگر یکچند با صبرت بود کار

توانم گشتن از حالش خبردار

فرستم لشکر خود را به هر جا

رسانندت خبر زان ماه سیما

به رام آن زرد جامه نیز بنمود

ز چشمش خون به رویش زردی افزود

قصب بی ماه دید و حله بی حور

دلش بی صبر مانده دیده بی نور

ز غم بی اختیارش بود تر چشم

نهاد آن زعفرانی جامه بر چشم

تو پنداری که کرد آن درد بر درد

علاج درد چشم از جامۀ زرد

ز بس بی طاقتی از پا در افتاد

صدای ناله اندر کوه در داد

دل سگریو نیز از سوز او سوخت

چراغ زنده، شمع مرده افروخت

ز دردش گشت میمون تازه زنبور

فشاند الماس بر دیرینه ناسور

شعاع برق آهش برجگر تافت

به داغ عاشقی همدرد خود یافت

بگفتا همچو تو دارم دل ریش

تو از بیگانه می نالی، من از خویش

دلم بسته چو میمون در ببسته

نه خود رسته نه کس بندش گسسته

ز دستت اهرمن بربود دلبر

مرا شد اهرمن، بالِ برادر

اگر داد من از دشمن ستانی

مرا بر آرزوی دل رسانی

به هر تدبیر کان دانم ز هر جا

در آغوشت نشانم حور سیتا

اگر راون به لنکا برده باشد

و یا مه بر ثرّیا برده باشد

به هر تقدیر بر من هست آسان

صنم را در کنار خویشتن دان

هم اکنون لیکن ای شیر قوی دست

به کین بال می باید کمر بست

ز تقریر سخن چون شد مقرر

که قتل بال می خواهد برادر

سخن مشرو ح پرسید آن جهانجو

ز حال سرگذشت بال با او

که تقریب خصومت در میان چیست

بیآگاهم، ستم از جانبی کیست

اگر دانم که از خصمست تقصیر

توان دل جمع کردن زو به یک تیر

وگر نبود به جرم او گواهی

نشاید ریخت خون بی گناهی

ز صدق نیت او گشت آگاه

پس از تحسین جوابش داد دلخواه

بخش ۵۹ - گفتن سگریو حقیقت منازعت بال را با رام

که دیوی بود مایاوی ملنگی

به زور صد هزاران فیل جنگی

در آمد ناگهان از نره دیوان

به شکل گاو شد شیر غریوان

زمین را داشتی بر شاخ در وا

چو گردون آسمان را بردی از جا

به جنگ بحر عمان حمله آورد

برآورد از نهاد موج آن گرد

به زنهار آمد او را گفت دریا

که کوته ساز دست از مالش ما

حریف تست اکنون کوه کیلاس

که گشت از سخت رویی کان الماس

بدار از جیب من دست ستم باز

اگر مردی ز پا او را در انداز

از آنجا شد به جنگ کوه گستاخ

سبک برکند بار قله ازشاخ

برآمد از ص دای کوه فریاد

مده خاک مرا بی جرم بر باد

ترا باید به جنگ بال بشتافت

نشاید با من بی دست و پا کافت

به غار بال نعره زد به پیکار

برآمد بال بهر جنگش از غار

ز دلسوزی به همراه برادر

بسان سایه می رفتم برابر

گریزان گاو شیر اندر دمادم

به غارستان کوهی هر دو شد گم

چو کرد م بر در غارش نگاهی

سوی قعر زمین می رفت راهی

ز بهر انتظار خدمت بال

نشستم بر در آ ن غار یکسال

نیامد هیچ کس از غار بیرون

پس از سالی برآمد چشمۀ خون

چو دیدم خون، گَزیدم از غم انگشت

گمان بردم که دشمن با ل را کشت

نهادم بر در آن غار سنگی

به خانه باز گشتم بی درنگی

به ماتم چند گریان نشستم

به کار خویشتن حیران نشستم

وزیران و سران ملک یکسر

مرا داده نوید تخت و افسر

بسی گفتم مرا با من گذارید

ز کار سلطنت معذور دارید

ولی مردم مرا با من نماندند

به زورم بر سر مسند نشاندند

پس از چندی ازینسان ماجرایی

یکا یک بال پیدا شد ز جایی

به من گفتا که پیدا شد بهانت

هلاک مردن من بود جانت

بسا دشمن که زیر پا کند جای

چو خرس از بهر خون لیسد کف پای

نقاب لطف بندد بر رخ مهر

برون چون انگبین و اندرون زهر

نماند جز به تیغ و باده ناب

جهان آتش اندر قطره آب

نبودت گر به مرگ من سر و کار

چرا سنگ گران ماندی بر آن غار

مرا در زندگی آزرده کردی

به غارم دخمه همچون مرده کردی

به عذر استاده گفتم کای برادر

ترا سوگند حق شیر مادر

مشو آزرده بشنو عذر خواهم

خدا آگه که من خود بی گناهم

ز سالی بیش بردم انتظارت

برآمد چشمۀ خون چون ز غارت

یقینم شد که گشتی کشته در جنگ

بترسیدم ز کید دیو نیرنگ

ازان کردم در آن غار محکم

که خواهد کشت مایاوی مرا هم

ز من بشنید این حرف دلا ویز

به بدادی کشیده تیغ خونریز

سپاهی را که با من متفق بود

به تیغ جور قتل عام فرمود

به گنجم بر گشاده دست تاراج

ز ملک خویش مفلس کرد اخراج

زنی معشوقه ام بودست چون جان

کشید از من به زور، آن باز بستان

دریغ مال و ملک و لشکرم نیست

دریغ آن است کاکنون دلبرم نیست

دگر زین غیرتم گردد جگر ریش

که کرد آن زهره طلعت را زن خویش

سخن بشنید گفتا رام فی الحال

که دانستم یقین جرمست از بال

بیا تا خون او بر خاک ریزم

به کار دوست با دشمن ستیزم

و بال اختر بالست بالم

به قول خود به مرگ بال فالم

حیات بال باشد تا همان دم

که چشمم بر رخش ناید فراهم

از آن پس بال را جان داده ان گار

چو آن شعله که با سیلش بود کار

ز رام آن مژده چون سگریو بشنید

بدین یک حرف گفتن مصلحت دید

بخش ۶۰ - بیان کردن سگریو زور بال را

ز زور بال گویم با تو یک حرف

همی کوهی که همرنگ است با برف

ز دیوی مانده مشتی استخوانست

که درمد نظر الوند سانست

به میدان بال انسان دیو را کشت

به ضرب تیغ نه، کز ضرب یکمشت

ز جا این کوه را بال قوی چنگ

به پشت پا در اندازد دو فرسنگ

نجنباند کسی جز بال یا من

به دیو و دام و دد گشته مع ین

تو هم این کوه را از جای بردار

به یک ناوک ب دوز این هفت تا تار

به من این امتحان بنمای حالی

که تا دانم حریف جنگ بالی

ز آه خود به پیکان تیری آموخت

درخت هفت تار از تیر خود دوخت

به کندی تیرش از کوه برین رفت

زمین بشکافت در زیر زمین رفت

به سگر پا بر آورد از سرخاک

نهاده چون دعایش رو به افلاک

اجازت خواه بگشاده زب ان را

بفرما تا شکافم آسمان را

به کوه از پشت پا نه دل بپرداخت

به یک انگشت چ ل فرسخ در انداخت

به زورش کرد سگریو آفرین ها

نموده عزم کسکندا از آنجا

که آید بال چون بر جنگ من رام

به تیری کار او را سازد اتمام

به غار بال نعره زد برادر

بر آمد بال چون شیر دلاور

برادر تاخته بر قصد جانش

به مشتی بال پر خون شد دهانش

ز مشت او برادر رفت از کار

به سرعت باز در شد بال در غار

به میدان خسته از کرده سوی رام

زبان بگشاد تا سرحد به دشنام

مرا بهر چه افکندی به محنت

نبودت گر سر نیروی هم ت

به کشتن دادیم بی موجب اینجا

نکردی سعی در میدان هیجا

به میمون زین سخنها بر نیاشفت

زبان دان رام، درِ معذرت سفت

که ای نادان مزن این طعنه هر دم

کنم خاطر نشانت زان نکردم

مشابه بود با تو بال چندان

که نتوان فرق کرد از هر دو آسا ن

ازان بر زه نماندم تیر تدبیر

مبادا بر تو آید زخم آن تیر

ز بهر امتیاز دوست دشمن

ترا گلدسته اندازم به گردن

چو زین گلها من از وی باز دانم

دگر خصم ترا زنده نمانم

هماندم چیده گلها را ز صحرا

نکو گلدسته ای کرده مهیا

به گل بستن به گردن کردش آگاه

که رفتم خار دامنگیرت از راه

به غار بال سگریو آمده باز

به دشمن بار دیگر داد آواز

به جنگش خواست بال آید دگر بار

نشد راضی زنش تارا به پیکار

که اکنون گشت سگریو از تو مغلوب

همین دم باز آمد، نیست این خوب

همانا بهر ا مدادش کسی هست

که در نیرو بود از تو ز بردست

چنان دانم که کردش رام امداد

برافتاد تو می خواهد ز بنیاد

تو اکنون زین عداوت دل بپرداز

برادر را شریک ملک خود ساز

و یا ترک وطن یکچند بنمای

رود چون رام ازینجا پس تو باز آی

به تنها دشمنت گردد هراسان

به زور از وی ولایت باز بستان

نکو تدبیر دیگر می دهم یاد

بباید پیش رام انگد فرستاد

گهرهایی که کردی جمع چون کان

نثار رام باید کردن از جان

چو راضی گردد از ایث ار گوهر

تو هم رو خدمتش کن چون برادر

ازین هر سه سخن باید یکی کرد

نباید رفت لیکن بهرناورد

نکرده گوش پندی رأی زن بال

دژم رو گشت زان مانع سخن بال

بگفت ای زن مرا دیگر مده پند

زبان ژاژخای خویش بربند

بود تدبیر زن نامردی آموز

محالست این که رو گردانم امروز

زبونی کفر دانم پیش دشمن

اگر جانم رود گو می رو از تن

بخش ۶۱ - کشته شدن بال از دست رام و راضی شدن سگریو و انگد و رام

ز غار آخر بر آمد بال دلتنگ

سلاح جنگ کرد ه تختۀ سنگ

به کین چون اره دندان تیز کرده

به خونریزی برادر ریز کرده

به ناگه از کمین زد ناوک رام

بدان تندی به دست مرگ شد رام

به جان کندن نظر بر قاتل انداخت

دلش تیر ملامت را هدف ساخت

که مشهوری به داد و دانش و دین

تو خود گو کین چه رسمست و چه آیین

نکردم با تو هرگز دشمنی من

به بید ادم چرا کشتی چو دشمن؟

وگر گویی ستیزه وحشت افز ود

مرا خود با برادر دشمنی بود

چنان دانم کزین ظلم آشکارا

که قایل نیستی روز جزا را

چسان سازی رها دستم ز دامن

که بی موجب گرفتی خون به گردن

عجب تر زانکه اندر عشق سیتا

طمع داری ز هر کس فتح ل نکا

ترا بایست بهر جنگ ده سر

ز من جستن مدد نی از برادر

چه جای جنگ و نیرو با چنین دیو

که معلومست مردیهای سگریو

ز حرف او برآشفت آن خردمند

که این وحشی به آدم میدهد پند

زن کهتر برادر هست دختر

ترا با او زنا کردن چه در خور

چه شد شرمت که با این رو سیاهی

زنی ببهوده لاف بی گناهی

به حد این گنه کشتم یقین دان

چنین کشتن بود بهتر ز احسان

ترا پاک از گنه کردم پس از دیر

بشستم نامۀ تو ز آب شمشیر

چنین مردن به از جان سلامت

بکن شکر و مترسان از قیامت

چو عذر رام شد معقول بر بال

وصیت کرد با آن صاحب اقبال

که بسپردم ترا انگد ولیعهد

به کار او فراوا ن بایدت جهد

چنان کن تا زید فارغ دل از غم

نبیند بی پدر از عم دلش هم

که روزی فتح لنکا ای جوانمرد

کند کاری که نتواند کسی کرد

به انگد نیز گفت ای نور دیده

گران خواب اجل بر من رسیده

مشو نادان تو پور عاقل من

پی خون پدر با رام دشمن

چو دلسوزان به خدمت باش جانباز

به جانبازی سزد بر صاحبان ناز

دگر باید کنون در خدمت عم

گذاری روزگاری شادی و غم

ولی چون او کند از من به بد یاد

بسازی از بد من خاطرش شاد

مرا مستان به رغمش تا توانی

وگرنه دم به خود خاموش مانی

دم آخر همی گفت ای برادر

ز من خوشنود باشی روز محشر

مرا کشتی ولی بشنو وصیت

دریغ از تو نمی دارم نصیحت

نخستین با تو می گویم همی پند

که انگد را نه بینی کم ز فرزند

دویم تارا خردمند است بسیار

نخواهی کرد بی تدبیر او کار

سویم پند اینکه در نزدیک ی و دور

نخواهی شد به لطف رام مغرور

ز کین او به لطف اندر بیندیش

قیاس از من نما بر حالت خویش

مزاج شه به کین با شعله مانَد

که فرق از خویش و بیگانه نداند

وصایا داده داده بال جان داد

ز میمونان به زاری خاست فریاد

به همراهی سگریو بلاکوش

گرفت ارنیل و انگد نعش بر دوش

به آب گنگ غسلی بر زدندش

به رسم هند آتش در زدندش

به ماتم چندگه یکجا نشستند

در آن غم بی سر و بی پا نشستند

به روز سعد پس سگریو را رام

طلب فرمود و کرد ا عزاز و اکرام

به جای بال پس فرمانروا ساخت

به میمونان عالم پادشا ساخت

خطاب شاه میمون یافت زان پس

نه پیچیده سر از فرمان او کس

شد انگد پس به فرمان همایون

ولیعهد وزیر شاه میمون

به کام دل به طالع گشت فیروز

به شادی شد جلوسش در همان روز

زمین بوسید پیش رام در عرض

که جانبازی به کارت شد مرا فرض

به سر پویم به کار تو چه خامه

کنم کاری که ماند کارنامه

ولیکن چون هوای بر شکال است

کنون عزم سفر کردن محالست

بباید صبر کردن تا دو سه ماه

کشم لشکر به فرمانت پس آنگاه

به هجر دوست غرق بحر حرمان

مصاحب را به رفتن داد فرمان

که تو چون من مکن خون دل آشام

برو باری به یار خود بیارام

به تنها ماند زان پس رام و لچمن

لب آبی گزید و ساخت مسکن

بخش ۶۲ - در صفت فصل بهار برسات و فراق رام

هوای عشق آمد فصل برسات

که فردوس برین را می کند مات

ز بس آب و هوایش جان نوایست

به خوبی پادشاه هر هوایست

بهار عاشقان برسات هند است

ز دلها خون فشان برسات هند است

ز رنگ و بوی پرکاریست در وی

سراپا ناله و زاریست در وی

هوایش بیدلان را سینه کاود

که از هر ذره عشق نو تراود

به وصفش مخزن گوهر گشایم

چو چشم ابر در ریزی نمایم

چو بنشسته پس از سالی به میعاد

سلیمان فلک بر مسند باد

از آن باد آتش او گشت پر تیز

بخار آب دریا یافت انگیز

به گریه ابر را نو شد اجازه

که سازد سن ت عشّاق تازه

فلک عاشق زمین معشوق زارست

که آن را گریه وین را خنده کار است

به خنده ابر همچون زنگی مست

به بازی کرده تیغ برق در دست

به تیغ برق ابر تیره رو تُند

ز تیزی خنجر زرین خود کُند

مقلد پیشه گشته ابر آذار

کند تقلید دشت شاه دز بار

به روی آسمان ابر غریوان

سپاه انگیخته از تیره دیوان

نه دیو است او که نازل شد فرشته

به رحمت باری از رحمت سرشته

به سقایی چه شخص بی بدیل است

که آب زندگیش آب سبیل است

دگر شد شیر خواره عالم پیر

که ابر از شیره جان می دهد شیر

ز رنگ آمیزی از ابر درافشان

گشاده رنگ ریز چرخ دوکان

هوا چون نشره اطفال رنگین

که هر یک ابر دارد رنگ چندین

زمانه غیرت نشو و نما را

نموده گلشن رنگین هوا را

کشیده مانی از سیمرغ تمثال

گشاده بر افق رنگین پر و بال

کفش رنگ زمانه بیخت گویی

شفق با روز و شب آمیخت گویی

یقین ابر است بازاری چو قصاب

که در یک کلبه دارد آتش و آب

ز بس هر پیشگی هست آن هنرور

گهی خنجر فروش و گه کمانگر

نقاب شعله دود آه عشق است

در افشان کاویان شاه عشق است

چو غم تیره بلای آتش افشان

به دم چون اژدهای آتش افشان

فلک موسی و ابر سرمه سان طور

تجلّی های برقش کرده پر نور

نهنگان سرزده زین موج ۀ نیل

شکسته بند آهن حلقۀ پیل

به فرق نیل گر در خوشاب است

یقین کان نیل نیسانی سحاب است

به گلشن بر ریاحین سایه گستر

چو پیلان پیش پیش از فوج لشکر

خدایی سایبانها بر کشیده

ز نو خور آسمانها آفریده

همانا گشت چرخ بی کناره

ز صور آه عاشق پاره پاره

فلک دیر است ابر تیره رهبان

چو دین مصطفی خورشید پنهان

ز چشم ابر اشک شادمانی

چکان هر دم چو آب زندگانی

هوا گو یی گشاد از دست اعجاز

سر صندوق مروارید تر باز

ز قطره دائره بر آب سی ار

زهی نقطه که داند کار پرگار

ز صلب ابر ریزان نطفۀ پاک

رحم تازه بدو آبستنی خاک

ز شاخ خشک بار آرد گل تر

هم از موز و صدف کافور و گوهر

فلک نوبت زده عیش و طرب را

زمین نو سبزه کرده پشت لب را

ز سبزه شخص گیتی پرنیان پوش

فکنده طیلسان خضر بر دوش

نشاط و انبساط از حد شد افزون

زمین زنگ دل خود داده بیرون

ز سبزه خاک را میناست دربار

گرفته آسمان زو وام زنگار

به سر سبزی جهان چون بخت شاهان

به شادابی زمین چون روی ماهان

ز سبزه کوری غم نیست د شوار

چو از رنگ زمرد دیده مار

شکسته موسی الواج ز برجد

از آن سبزی فراوان داشت بیحد

خروش انگیز هر سوتازه سیلی

چو دیوانه به صحرا کرده میلی

دل مرغان ز بند دام آزاد

که دانه سبز شد در دام صیاد

تراویده صفا از پیکر خاک

فلک می گشت بر گرد سر خاک

ز اقسام ریاحین بس گل هند

ش کفت و کوکلا شد بلبل هند

ز عشق قطره چاتک بادم سرد

رقابت با صدف چون مور می کرد

دل طاووس را از مستی جوش

شده معزولی جنّت فراموش

به یک آیینه نازیدی سکندر

هزار آیینه دارد این به هر پر

به پیش طوطی آن آیینه بنهاد

که تعلیم شکر گفتن دهد یاد

جهان حسن را آیینه دار است

از آن آیینه هایش پرنگار است

کمال حسن دارد اندک ی نقص

که گرید در غمش در شادی رقص

ز طعن عیبجویان می هراسد

که عیب خویش نیکو می شناسد

ز یک عیبی که داری گو میندیش

که باشد هر هنر را عیب زان بیش

در آن موسم ز غم رام جگر خون

شکسته دل چو شاخ بید مجنون

اگر چه ابر هر س و سیلها راند

دلش را آتش غم سیخ بنشاند

ز ابر در فشان آسمان وش

به هرکس آب باران بردی آتش

بگو سرو از چه گردد آتش من

که آب افشاند بر وی نفط روغن

مگر نامت از ان شد ابرِ آذار

که بر عاشق نباری غیر آزار

دلش غیرت نما سنگ و سبو را

دمش چون صبح خنجر زن گلو را

چو شمع از آتش دل چهره افروخت

چو مشک اندر دلش خون جگر سوخت

ز بس بی شمع خود با سوز می زیست

برو خاکستر پروانه بگریست

گرو برده به جانکاهی ز مهتاب

نشسته چون گل اندر آتش و آب

ز بس آزار جان شرمنده شد عشق

وفایش دیده از جان بنده شد عشق

به صد جان کندن آن مدت بسر برد

به صد حسرت دلش خون جگر خورد

به صد غم آمد آن فصلش به پایان

در آمد اول فصل زمستان

بخش ۶۳ - در صفت ماهتابی

شبی چون جِیب صبح، آبستن نور

چو خور دامن فشان بر شمع کافور

تجلّی شمع خلوت خانۀ او

چراغ آسمان پروانۀ او

هوا صافی چو رأی مرد آگاه

زمین از شیر شسته گازر ماه

مهش چون نکته چینان گشته غماز

غلط گفتم چو عاشق دشمن راز

همانا مه چو مستان باده پیماست

که راز دل در افکنده به صحراست

جهان از پرتو مه نطع گستر

به شوخی خنده زن بر سطح مرمر

غلط کرده ز مه تا مهر تابان

به شب تکبیرگو مرغ سحر خوان

قضا بر باد داده دخل کان را

به سیم اندوده سقف آسمان را

بدان خوبی شبی آیا چه شب بود

که چون معشوق نو عاشق طلب بود

هوایش هم بغایت معتدل رنگ

نشاط روز عید از وی خجل رنگ

نویسانیده ماه از حسن جاوید

ز نیلوفر خط انکار خورشید

دل خاک از صفا آنگونه بنواخت

که بلور از حیا چو ن آب بگداخت

چو آیینه زمین صیقل پذیرفت

که عکس شخص را چون آب بنهف ت

به یکرنگی چنان مه داد مایه

که می آمیخت با خود نور و سایه

زمین و آسمان لبریز مهتاب

جهان غوطه زده در موج سیماب

برادر خواند مانا مهر مه را

بدل کردند زان با همه کُله را

نه ماه از جبه افشاند آن همه نور

ز نور آسمان بارید کافور

ز مهتابی چو خوبان از گل جای

غزالان بیابان بستر آرای

چو رخسار بتان ماه شب افروز

به مهتابی دریده پرده روز

براند از طرب گاه نظاره

بساطی یافته ماه از ستاره

ز بنگاه ثری تا کنگر عرش

ز مروارید سوده ریخته فرش

ز قرص ماه شد کافورِ تر حل

سراپای جهان مالید صندل

به ذوق جلوه ماه جهانتاب

ز چشم دیرخوابان منفعل خواب

چو حسن گلعذران ماه تابان

به خور سر برزده از یک گریبان

چو آنست از چه شد ماه ف لک باز

چو طفلان شیر مادر از لب انداز

ز تاب ماه شب پوشیده جلباب

چو زنگی زن به رو مالد سفید آب

می نورش همه کرده مه آشام

شکسته خور به حسرت زان تهی جام

ز فیض چشمۀ خور دست شسته

به جام عشق دل چون مست شسته

صفا اندر صفا جام شب و روز

میانجی در میان آن ماه دلسوز

گرو برد از ضمیر عارفان شب

ز شادی مه فراهم نامدش لب

فلک دست کلیم الله برداشت

گذر گاه نگاه از نورش انباشت

به یک خارق که ماه از خرقه در داد

ز شب رسم سیه کاری در افت اد

مگر مه توبه بود و شب گنه کار

که شد رویش سفید از وی دگر بار

به قدر مه نبود آن روشنایی

مگر زد نقب در نور خدایی

به معشوقانه عشوه یوسف ماه

زده همچون زلیخا کبک را راه

به چشم کبک دیده خویشتن را

زکوه رنگ و بو داده چمن را

ولی کبک دری غمناک کرده

گریبان قصب را چاک کرده

بدان بی التفاتی کبک دلریش

زده صد قهقهه بر طالع خویش

زمین سیمین چو صحرا گاه محشر

ز غم بیتاب دل، رام و برادر

که بی آن ماهروی سرو قامت

مرا ماه است خورشید قیامت

اگر چه مه لعاب طلق می ریخت

ز جان رامِ بیدل آتش انگیخت

محبت در دلی کاتش فروزد

گرآب طلق ریزی بیش سوزد

نه سو ز آن مه از رام اندکی بود

که آنجا خود دو ماه اینجا یکی بود

چو سوز آتش از گفتن برونست

ازین گویم که چون گل غرق خونست

دو خونین لاله بودند از یکی باغ

ز یک سینه دو دل لذت چشِ داغ

ولیکن مختصر می سازم اینجا

سخن بر داستان رام و سیتا

چو یک کس را به زندان رو توان دید

حساب دیگری هم زو توان دید

در آن شب بیدل و با بخت در جنگ

چو مار خسته سر می کوفت بر سنگ

ز خوناب جگر چشم تر انپاشت

به لب زهر و به دل الماس می کاشت

دمی و یک جهان غم گلو گیر

دلی و صد هزاران بند و زنجیر

چو برف از ناامیدی دل فسرده

خنک تر از دم کافور خورده

دران شب کان بدش روز قیامت

به مه کرده سخن با صد ملامت

مگر داری به خاطر کینۀ من

ک ه می سوزی چو دلبر سینۀ من

چرا جانم کباب از اخگرِ توست

نه آب زندگی در ساغرتوست

و لیکن طالعم دارد گرانی

که می سوزم به آب زندگانی

در آن بی طاقتی گفت ای برادر

که دل برجا نماند و هوش در سر

بر امید وفای عهد میمون

شد ابتر کار و بارم تا به اکنون

کنون خود کرده باید چاره خویش

نباید کرد ضایع عمر زین بیش

چو بر پیمان وحشی دل نهادم

چه نقد عمر خود بر باد دادم

چنان دانم که بس ناحق شناس است

ز تیغ کین شاهی کم هراس است

برو فردا طلب کن تا بیاید

که از مردان وفای عهد شاید

وگر عذری به پیش آرد چو نادان

زبان درکش بزن تیع سرافشان

یقین دان بی وفا ر ا کشته باید

ببینم تا چه دیگر پیشم آید

وگر تدبیر نتوان کرد بسیار

که باشد کفر نومیدی ز دادار

بخش ۶۴ - فرستادن رام لچمن را برای آوردن سگریو

چو شاهنشاه چین از غایت کین

ز هر سو آخته شمشیر زری ن

به عزم رزم شاه زنگی شب

فشاند از زهر خندی آتش از لب

دران میدان مظّفر گشت و منصور

به چرخ افراخت بختش بیرق نور

به کین لچمن شده چون مهر در تاب

حمائل کرده در بر تیغ زهر آب

ز چشمه سوی کسکندها زده گام

که صبح عمر میمونان کند شام

به خود برده به فرمان همایون

پیام رام بهر شاه میمون

که باید همچو گوی از سرشتابی

وگرنه بر تن خود سر نیابی

شنیده آتش کین از حد افزون

چو زیبق مضطرب شد شاه میمون

نکو نامد جز این تدبیر دیگر

که بشتابد به جان یا سازد از سر

دوان آمد به صد جان معذرت خواه

به مژگان روفت خاشاک و خس راه

ز جا جنبید میمون نکو رأی

ز میمونان و خرسان لشکر آرای

همه پیل افکن و غرنده چون ابر

همه شیر افکن و درنده چون ببر

نهنگانی به نیرو اژدها جنگ

پلنگانی به کین شیر هوا جنگ

زمین بوسید و پیش ر ام استاد

پس از پوزشگری عرض سپه داد

که شاها عفو کن زین بنده تقصیر

سپه را جمع می کردم به تدبیر

از آن در آمدنها دیر کردم

که جمع فوج فوج شیر کردم

دگر خاطر نشانم بایدت کرد

یقین بادت که روز رزم و ناورد

به گیتی هیچ کس را نیست یارا

که بستیزد به راون دیو لنکا

جز این جمعی که آوردم به خدمت

کرا این زهره وین نیرو و هم ت

نه میمونند، خرسان خود کیانند

که اینها هم ز تخم جنیانند

به اینها فتح لنکا منحصر بود

سخن کوته حدیثم مختصر بود

کنون شادان گره دور از جبین کن

ببین تدبیر کار و آفرین کن

بخش ۶۵ - آمدن سگریو با لشکر خویش و فرستادن کسان خود هرچهار طرف از برای خبر سیتا

به جاسوسیِ حال آن پری زاد

به چار اطراف عالم کس فرستاد

نخستین با سپاهی از حد افزون

به مشرق نامزد شد بنت میمون

که گم گشته است خورشید نکویان

به مشرق رفته باید جست و جویان

به جستن سعی کن از حد زیادت

کزان سو سر زند صبح سعادت

در اقلیم فرنگ و زنگ و بربر

خبر پرسند زان گم گشته اختر

نهان پرسند از کبکان کهسار

نشان ماهروی کبک رفتار

بسی جویند اطلال و دمن را

زکوه سیم سرو سیمتن را

پس آنگه با سپاه خنجر آشام

سکن میمون سو ی مغرب زده گام

بگفتا سوی مغرب رفته باید

که ماه عید زان سو ره نماید

تمامی جسته اول کشور هند

ازان پس بگذرند از معبر سند

به کوه تب ت و گلگشت کشمیر

به بوی گل چو پا دارند شبگیر

در آتشخانۀ ایران و توران

خبر پرسند زان شمع شبستان

تفحص کرده باید در تری راج

که آنجا زن نهد بر سر چو خور تاج

به هر ویرانه اش جویند چون گنج

نیندیشند چون زن سیرت از رنج

به ظلمت رفته باید گر توانی

که باشد جای آب زندگانی

اجازت داد زان پس سبت بل را

که با جمعی نکو جوید جبل را

کز اینجا با سپاه خویش حالی

قدم زن جانب کوه شمالی

صبا شو در سراغ آن سمن بر

گذر کن پس به باغ کوه مندر

که دارد ارتفاع شصت فرسنگ

برو افتد نخست از آسمان گنگ

سه قله دارد آن کوه فلک سر

ز سیم تاب و از فیروزه و زر

دران بومی که مه می تابد و بس

نداند چشمۀ خورشید را کس

دگر آبی است سبو نام آنجا

از و خود را نگهدار آشکارا

رسد بر هر که آن آب سیه رنگ

به یکدم همچو آبِ وی شود سنگ

همه بتخانه های چین بجویند

به صحرا با غزال مشک پویند

ز تدبیر جنونی چون سخن راند

وزیر خاص خود ه نونت را خواند

فزون دادش سپاهی از عدد بیش

شه خرس و برادرزاده خویش

ستوده گفت کای فرزانه دستور

به هفت اقلیم تدبیر تو مشهور

چو استعداد مردان ج مله در تست

درین کارم تمامی چشم بر تست

بکن کاری که مانَد ننگ و نامم

که پر شرمنده احس ان رامم

نباید این سفر برتر ز یک ماه

که دارم گوش بر در، چشم بر راه

چنین تدبیرهای دانش آمیز

شنید و شاد شد رام غم انگیز

دلش گفتا که این کارست نزدیک

امید صبح ما زین شام تاریک

بساد داد آفرین بر شاه میمون

به یاد دوست افشاند از مژه خون

کشید آنگاه خاتم را ز انگشت

هنون را داد کین را دار در مشت

به هر جایی که یابی آن پری را

نشان جم نما انگشتری را

ز پیغام نهانی بس گهر سفت

خدا داند دگر با او چها گفت

نگین داد و دگر در زاری افتا د

نشان جست و جوی مه جبین داد

ز هر خاکی که آید بوی خونی

ز هر بادی کزو خیزد جنونی

ز هر گل کو گریبان چاک دارد

ز هر دل کو سری بر خاک دارد

ز هر مرغی که در دامی اسیر است

ز هر ماهی که دور از آبگیر است

ز هر لب کو به خون خوردن خموش است

ز هرگوشی که سرگرم از خروش است

ز رخساری که از خون غازه دارد

ز افگاری که زخمی تازه دارد

ز هر مستی که معصوم از شرابست

ز هر صیدی که بی آتش کباب است

ز هر دل سوخته وز هر دم سرد

ز هر چشم تر و از هر رخ زرد

ز هرخونی که گرم و تازه جوش است

ز هر اشک ی همدوش خروش است

ز هر رنگ شکسته چون دل من

ز هر پامال حسرت چون گل من

ز هرکس کو چو من گم کرده خود را

ز هر تن کو به غم پرورده خود را

نشان آن پری رخساره جویند

به چشم و نی به پای خویش پوبند

شتابیدند میمونان به هر سو

به چار اطراف عالم داشته رو

به کار ماه بر میعاد یک ماه

به جست و جو نهاده پای در راه

هلاک انتظار آن درِ پرور

که باشد انتظار از مرگ برتر

به یکماه از سه سو، زان یار جانی

جواب آمد به عاشق لن ترانی

بر آورد از غم دل نالۀ زار

به مردن دل نهاد آن دیربیمار

درآن محنت که حسرت می شد افزون

بر امید هنون می زیست دلخون

بخش ۶۶ - روان شدن هنونت با جمع میمونان و رفتن در غار و یافتن سوم برتهارا

کهن تاریخدان عشق نامه

چنین جنباند خونی نوک خامه

که چون بهر دلاسای دلارام

گرفت انگشتری هنونت از رام

هزاران کس ز میمونان چیده

برای همرهی خود بر گزیده

دگر جامون و انگد نیز چون باد

روان گشتند با او بهر امداد

نخستین چون پری را جست وجو کرد

سوی در بند کوهی بنده رو کرد

بسی جستند لیک از جستن کوه

نشد پیدا ز مقصد غیر اندوه

به پیش آمد بیابانِ دگر باز

که پایانش ندیده وهم تکتاز

سراسر چون دل عاشق خرابی

چو چشم بیغمان، نادیده آبی

بجزخورشید و گردون دیده در خواب

ندید آنجا نشان سبزه و آب

ز سایه دور همچون سایه از نور

بجز وحشت در آنجا کس نه معمور

هوایش دشمن جان رستنی را

زمین خورده قسم آبستنی را

نه دشتی، دیولاخی بود جانکاه

که سر غول بیابان را زدی راه

گرس نه تشنه، جستندی شتابان

بجز گردی ندیدند از بیابان

به صد سختی ز دشت محنت آن روز

برون بردند جان در سه شباروز

همی جستند کوه و دشت و صحرا

بپیمودند راه شیب و بالا

بسی گشتند تا در آخر کار

به غارستان در افتادند چون مار

دران غاران قضا را بود غاری

مهیب و سهمگین چون تیر ه ماری

سیه تر از درون زردگوشان

چون زندان خانۀ بیدادکوشان

چه قعر غار تنگ و تیره منزل

چو چشم حاسد و دلهای مدخل

درو راهی چو رمز عشق باریک

چو گور ظالمان پر تنگ و تاریک

شدند آن رستمان در چاه بیژن

بسان نقب زن در نقب کان کن

گرفته دست یکدیگر دران راه

چو میمونان به وقت آب در چاه

در آن ظلمتکده رفتند پر دور

ندیده چشم شان تا هفته ای نور

عیان شد زان سیاهی پس سفیدی

چو صبحی بعد شام نا امیدی

در آن غار سیه دیدند ماهی

مثال یوسفی در قعر چاهی

پری زادی چو در شب شبچراغی

نشسته در میان شاه باغی

درون باغ زرین قصر و بامش

پری را سوم برنا بود نامش

سوی شان کرد رو آن حورزاده

که اینجاتان گذر چون او فتاده؟

چو میمونان سخن زان بت شنفتند

جواب آنچه بشنفتند گفتند

بدو گفتند کاین جنت سرا چیست

تو خود گو کیستی وین گلشن از کیست؟

صنم گفتا که من یزدان پرستم

به گوهر دختر من دیو هستم

پریزادم ندانم شیوه ریو

که جز طاعت نبوده کارِ من دیو

هزاران سال طاعت کرده درخواست

چنین جایی که نتوان کردنش راست

دعای او اجابت یافت آسان

درین عالم بهشتش داد یزدان

چو این گلگشت جا خلوت سرایست

کسی آگاه نی کین جا چه جایست؟

صبا را نیز بارِ آ مدن نیست

وگر آید ره بیرون شدن نیست

درینجا نیست مهر و ماه را راه

که دارد از رخم هم مهر و هم ماه

ز شمع عارضم اینجاست روشن

یقین است این سخن دیگر مبر ظن

مرا زین حسن بر خورشید ناز است

که گاه سجده بر خاک نیاز است

سخن گفت و در حیرت گشوده

به یک حیرت دو صد حیرت فزوده

ز باغ خویش شهد و میوه و آب

نمود آن ماه وقف جمع احباب

چو مهمانان ز خوردن سیر گشتند

ز عجز روبهی چون شیر گشتند

بگفتا چشم بندید آن مه نو

که بنمایم کنون راه بدر رو

چو دیده بسته یکدم آرمیدند

به دم خود را فراز کوه دیدند

چو مشرف بود کوه شان به دریا

نشد ممکن سفرها پیش ازینجا

به دل کردند، گرما باز گردیم

نکرده کار یار خود، نه مردیم

که رام جان به لب، چشم است در راه

چو با بی حاصلی رفتیم ناگاه

به نومیدی دهد جان رام در غم

ز مرگ او بمیرد مادرش هم

درین صورت یقین بد کرده باشیم

هلاک رام ما خود کرده باشیم

به تدبیر حیات آن یگانه

بباید کرد ترک آب و دانه

اجل چون وام جان از ما ستاند

برین امید شاید زنده ماند

قسم خوردند کان کو اهل نام است

بجز غم، خوردنی بر وی حرام است

چو انگد بود زایشان ناز پرورد

نخستین ضعف دل در وی اثر کرد

از آن ضعف دل انگد گشت بیهوش

غم خود همگنان را شد فراموش

نشسته زار میمونان سردار

پی تیمار بر بالین بیمار

بخش ۶۷ - ملاقات با سنپات کرگس و همراه دادن پسر خود را به سپارش رام

قضا را کرگسی بود اندران کوه

قوی هیکل بسان ابر اندوه

میان کرگسان سنپات نامش

در افتادند میمونان به دامش

به شادی بهر صیدشان شده پیش

که دیده چند روزی روزی خویش

دل شان از نهیب چنگ سنپات

ز خود رفته چو رنجورانِ هیهات

هنون گفتا جتا یو خوش کسی بود

به ظاهر گرچه او هم کرگسی بود

چگونه بهر کار رام جان داد

مثالش چون به این کرگس توان داد؟

که این چون آن نه ننگ و نا م خواهد

هلاک قاصدانِ رام خواهد

خبر چون از جتایو یا فت سنپات

به مرگ او تاسف خورد هیهات

بگفت ای وحش آخر از کجایی

که آید از تو بوی آشنایی

بگو حال جتایو با من از سر

که چون جان داد دور از من برادر

هنون آن سرگذشت غیرت آموز

منقح گفت یک یک تا به آن روز

به زاری گفت گر گس کای وفا جو

برادر بود با من خود جتایو

من و او از هوا روزی به پرواز

به قصد آسمان کردیم پرواز

نوردیدیم تا ماهی هوا را

خجل کردیم نسرینِ سما را

ازین ترک ادب خورشید والا

سرافشاند آتش غیرت ز بالا

جتایو ضعف کرد از گرمی مهر

به حال او مرا آمد به دل مهر

گرفتم زیر پر بهر امانش

ز بال خویش دادم سایبانش

سلامت ماند او از گرمی خور

مرا از تابش او سوخت شهپر

شدم پروانه شمع آسمان را

بسنجیدم به بال و پر زمان را

بیفتادم درین جا بی پر و بال

شد از عمرم هزار و چارصد سال

درین مدت ز حال آن برادر

نشد معلوم این مهجور غمخَو ر

کنون بش نیدم از تو این خبر را

که از غم پاره می سازم جگر را

دگر گفتا مرا بیتابیی هست

که صد فرسنگ بینم چون کف دست

همی بینم کنون سیتا به لنکاست

به باغ دیوکان آن روی دریاست

چو عذر بی پری گفتم به یاران

نیارم همرهی با غمگساران

سپارس نام فرزندی مرا هست

که در مرغانست چون عنقا زبردست

دهم همراه بهر کینه کوشی

کند در کار یاران جانفروشی

سپارس را چو زین معنی خبر شد

همان دم بهر خدمت جلوه گر شد

سپارس را سپارش کرد بسیار

ز یاران رخصتی گشت آن وفادار

ازین مژده دلیرانِ قوی دست

به شادی رقصها کردند چون مست

هنون گفتا چه شاید شاد گشتن

ز دریا چون توان آسان گذشتن

جوابش داد انگد کای هواخواه

چو امروز آخر آمد، گشت بیگاه

همان بهتر کز اندیشه برآییم

ز خورد و خواب آسایش نماییم

به غم شب سر فرو یازیم در جیب

که تا فردا چه ظاهر گردد از غیب

چه خوش گفتند پیران جگر سوز

غم فردا نشاید خوردن امروز

بخش ۶۸ - جمع آمدن میمونان که از دریاچۀ طور بگذرند

چو مهر از قعر این دریای اندوه

علم زد بر فراز کوهۀ کوه

به کوه آن جمله میمونان دلتنگ

بهم جمع آمده بر تختۀ سنگ

کز اینجا مقصد ما شهر لنکاست

صد و پنجاه فرسخ عرض دریاست

گذشتن نیست از وی سرسری کار

چو مردان زور خود سازید اظهار

یکی گفتا که روز مردی و جنگ

توانم جستن از جا بیست فرسنگ

یکی سی کرد دعوی دیگر چل

فزون می گشت ره منزل به منزل

به زعم یکدگر شد بیش تعداد

کشیده کار ت ا هفتاد و هشتاد

به دعوی خویش را هر فرد بستود

صفات خود کنان آن چون شب سود

پس آنگه گفت انگد من به طفلی

نود می جستم از سفلی به علوی

پدر لیکن به من می گفت ای پور

به برجستن نشاید گشت مغرور

که از ورزش فزاید کار و بارش

چو ورزش رفت نبود اعتبارش

جوابش داد جامون چون تو شاهی

ولیعهد خدیوی کجکلاهی

به لشکر بایدت شد کارفرمای

به کار سهل خود چون می نهی پای

بدین پیری مرا هم هست یارا

که آسان بگذرم از روی دریا

ولی مشکل که چون آنجا فتد جنگ

ز فرتوتی خود گردم سبک سنگ

بگویم حرفی از زور جوانی

نزیبد گرچه اندر ناتوانی

که خندد همچو طفلان پیر تدبیر

چو از زور جوانی دم زند پیر

که من با راجه بل هم پنجه بودم

ز پیل و اژدها کم رنجه بودم

شنیدستی که بر شکل برهمن

فریبی راجه بل چون داد باون

زمین را باشش و سه گام پیمود

در آن ساعت مرا ذوق سفر بود

در آن فرصت که باون ساخت آن کار

بگشتم گرد عالم بست و یک بار

ز جا جستم چ و شیری کینه توزی

به ذوق سیر کوه قاف روزی

چو آنجا مسکن روحانیان بود

هزاران دیو بر وی پاسبان بود

از آن دیوان به جنگم نره دیوی

نه دیوی کو به عفریتان خدیوی

زده بر زانو م کوه گران سنگ

که چون کیوان کهن گشتم ازان لنگ

درین پیری جوان شد زخم سنگم

نه عذر لنگ می آرم که لنگم

چه مشکل ورنه برجستن ز دریا

به ناخن کندمی با کوه لنکا

حدیث خویش چون آورد پایان

سخن را کرد رو سوی هنومان

که کلی اعتماد شاه میمون

بود بر هر که عاقل چون بود چون

تو خود انصاف ده ای زاد هٔ باد

که رام انگشتری خود کرا داد

تویی هدهد به بلقیس از سلیما ن

سوی ملک سبا باید شد از جان

توانی یک جهان عفریت را کشت

که داری خاتم جمشید در مشت

ندانی اصل و نسل پاکت از چیست

به نیروی تو در گیتی کنون کیست

تو پورکیسری هستی به ظاهر

ولیکن زین حقیقت باش ماهر

بخش ۶۹ - در صفت پیدایش هنونت

شنو اح وال خود ز آغاز و انجام

پریزادی که بودش انجنی نام

چو بت رویان بدان صورت که دانی

به خود هر هفت کرد اندر جوانی

فکنده کسوت گلنار در بر

چو گل کرده لباس خ ود معطر

صبا دید و دوید از بی تکلّف

چو بکران چمن کردش تصرف

صبا را گفت حور پاک دامان

که بر مستور دست انداخت نتوان

جوابش داد باد و گفت کای حور

نکو دانم که هستی پاک و مستور

و لیکن من به غایت پاک جانم

ندارم جسم و آلایش ندانم

گر آلایش به جانم حق نهادی

به جیب مریمم کی بار دادی

چه غم برداشتم گر دامنت را

چو غنچه بشکفاندم گلشنت را

کزان نبود قصور عصمت حور

و لیک از من ترا خواهد شدن پور

برو آسوده شو بر بستر خویش

عروسانه کنار شوهر خویش

که خواهی زادن آخر پاک فرزند

که خواهی بودنش با باد پیوند

چنان شیری ش ود آن شرزه پیکر

که مثل او نزاید تا به محشر

ز فیض باد گشته غنچه اش سیر

غزال مشک شد آبستن شیر

درآمد در رحم میدان کین را

هژبر آسمان ماه زمین را

بود خورشید را جا در دل شیر

عجب خورشید کو شد حامل شیر

ز آب کیسری و نفحۀ باد

مه خورشید رو برج اسد زاد

حکایت مختصر کز وی تو زادی

شناسا شو که خود فرزند بادی

زبردست است از هر آخشیجان

از آن برداشته تخت سلیمان

سیاست او کند ابر دمان را

هم او خواهد شکستن آسمان را

از و بر قوم عاد کوه بنیاد

شنیدستی چه روز تیره افتاد

خرد پور خلف او را شمارد

که در کا از پدر پا بیش دارد

چو تو فرزند بادی سازگاری

که ماند تا قیامت یادگاری

به شیری از هوا جنگت بود ننگ

تو نرسنگی چه باشد در هوا جنگ

به تخم خویش رو این نکته کن یاد

که بر دریا کند فرماندهی باد

نهنگی گوهر خود پاک بشناس

ز دریا برگذر از موج مهراس

به دریا ابر سان دامن کشان رو

ز جا در جنب و همچون آسمان رو

چو هم ت قطره دانی آب دریا

برو زیر و زبر کن شهر لنکا

مکن سستی که وقت ننگ و نامست

گشاد تیر تو از شست رامست

هنومان را ز طفلی بود عادت

نمی دانست زور خود زیادت

همین کو را کسی دیگر ستودی

ببالیدی و خود را آزمودی

چو از جامون حدیث خویش بش ینید

ببالید و چو شیر نر بغرید

بخش ۷۰ - رخصت شدن هنونت از انگد که از دریا بجهد

پی رخصت به پای انگد افتاد

که از دریا بخواهم جست چون باد

تفاول را بران نیکو شمائل

ز گل بستند میمونان حمائل

به وحش و طیر شد معلو م کامروز

ز دریا می جهد هنونت فیروز

صف روحانیان با روی زیبا

ستاده در هوا بهر تماشا

به حیرت آسمان نظاره می کرد

نثار هم تش سیاره می کرد

نخست آن شرزه از کوهی که برجست

ز بارش در زمین آن کوه بنشست

فرو شد در زمین کوه گران تن

بسان بل به زیر پای باون

قیامت گر نیامد بهر دیوان

چرا شد پیش خیف آن کوه پران

هنون از پس سپارس کرگس از پیش

شتابیدند و بگذشتند از خویش

به ظاهر گرچه بی پر بود شهباز

به بال همت خود کرد پرواز

ز بند بی پری دل ساخت آزاد

سراپا گشت پر چون طائر باد

سپهر ازجست و خیزش ماند حی ران

که باشد از عجائب شیر پران

به یک جستن ز دریا بر گذشته

جهانی چون خیال اندر نوشته

یکی کفتار جادو دیو پر فن

موکل بود بر دریا ز راون

به دریا دیده بر معبد نهاده

دهانی چون در دوزخ گشاده

برو از هر کسی سایه فتادی

به تیر سحر کز شستش گشادی

به کام خویش رفتی در دهانش

فرو بردی چو لقمه در زمانش

هنون چون دید کان جادوزنِ دون

گشادستی دهان چون اوج گردون

به تدبیرش ز پشّ ه خرد تر شد

به همراه نف س در حلق در شد

جگر بشکافته آن بد درون را

گشاده از دل او موج خون را

چو تیغ تیز پس سر برکشیده

برآمد از شکم پهلو دریده

چو دل پرداخت از جاسوس دریا

در آمد در سواد شهر لنکا

نشد روزانه اندر شهر دشمن

نموده شام اندر سیر گلشن

بخش ۷۱ - روان شدن هنونت برای خبر گرفتن سیتا

چو ابروی هلال از وسمه گون طاق

اشارت باز شد با چشم عشاق

به رسم شبروان آن آفت دهر

به جاسوسی آن مه رفت در شهر

سوی در بند قلعه شد نخستین

نه قلعه آسمانی دید زر ین

ز اسباب تحصن یافت یکسر

پر از آتش بسان منقل زر

به کنگر های زر ین شعله چون نار

نمودی بوالعجب شکل گل نار

فراوان توپ هر سو جا ن زدایی

دهان بگشاده رویین اژدهایی

ز عفریتان هزار اندر هزاران

به هر در بند و هر برجش نگهبان

ز بازارش حسدها برده گلزار

متاع رنگ و بو را روز بازار

به هر خانه به هر منزل به هر بام

زده گلبانگ شادی باده و جام

ز بس وافر به هر کو مشک و کافور

صبا عنبر فروشی خواست با خور

به جاسوسی شد آن میمون پر دل

شناسا کو به کو، منزل به منزل

به هر روزن چو خورشید اندرون رفت

تماشا دیده، وز آنجا برون رفت

بدینسان سوی قصر خاص راو ن

روان شد آن هژبر آسمان کَن

بهشتی بود قصرِ آسمان سای

ستونهایش به ساق عرش همپای

به جای خشت، سیم و زر به دیوار

مه و خورشید کرده بند معمار

همه کهگل ز مشک و زعفرانش

کتاب لاجوردی آسمانش

به شکل گل مرص ع مسندی دید

کز انواع جواهر می درخشید

به پرواز آمدی ز افسون بدانسان

که از باد سحر تخت سلیمان

به شب معزول شمع از شبچراغش

هوس پروانه گشتی بر چراغش

برو آسوده راون بی غم و رنج

چو مار سهمگین بر گوهرین گنج

به یکسو ساقیان ماه پیکر

ایاغ مهرسان لبریز کوثر

به یکسو حوریان نغمه پرداز

به گل رویی لب ش ان بلبل آواز

دل از نغمه ز باده عقل و جا ن مست

دماغ از گل نگاه از حسن شان مست

بغیر از حسن و نغمه دوش بر دوش

نیامد در خیال دیده و گوش

بتان ساقی هم از حسن و هم از می

به یاد خود زده جام پیاپی

بسا ناهیدمنظر ساخته عود

بسا خورشید پیکر سوخته عود

بر آتش عود و مشک ت ر نهاده

خراج هند و چین بر باد داده

دماغش تا به حدی شد معطر

که شد عطار جانها تا به محشر

به شادی دید راون را غمین گشت

بران ابلیس نفرین کرد و بگذشت

به قصر دیگرش رو کرد گستاخ

همی جست آن پری را کاخ در کاخ

زنش مندودری را یافت آنجا

چو کم بود آشنا با روی سیتا

دلش در شک فتاد از موج خوبی

ندیده سرو را پنداشت طوبی

بگفتا هست مانا هیزم و عود

توان دانست لیک از عنبرین دود

زحسنش یادگار عشق جویم

اگر یابم پیام درد گویم

نیابم گر به داغ عشق خرسند

زنم کالای بد بر ریش خاوند

فکنده چون ز نزد یکی نظر را

ز غم بی چاشنی دید آن شکر را

گلش را سرخ و خندان یافت نی زرد

سراپا داغ شد آن آتش سرد

خجل از خود شد و از چشم تر گشت

به نومیدی از آنجا نیز برگشت

سراغ لاله اش چون بود در باغ

در آمد در چمن با مرهم داغ

بخش ۷۲ - دیدن هنونت سیتا را و آمدن راون به دیدن سیتا و جاسوسی گرفتن

هلال آسا صنم را دید از دور

ضعیف و ناتوان چون چش م مخمور

گواهی داد از یک دیدنش دل

که این حق است و آن خود بود باطل

بسا زن دیو کفتار و فسونگر

به گرد ماه حلقه بسته یکسر

به زیر گل درختی کان پریزاد

نشاند از قامت خود سرو آزاد

نهان آمد به شاخش در خزیده

چنانکه سایه اش هم کس ندیده

پیام مهر تا گوید به آن ماه

چنان کز وی نگردد عقرب آگاه

نفس ز اندیشه اندر کام دزدید

نشسته انتظار وقت می دید

بدینسان نیم شب بگذشتش آنجا

که ناگه خاست از هر سوی غوغ ا

خبر شد عام از نزدیک و از دور

که آمد دیو بهر دیدن حور

هنون گفتا کنون وقت تماشاست

که راون آمد و مشتاق سیتاست

شود پیدا هر آنچ اندر نهان است

ببینم تا چه صحبت در میان است

نهان ترگشت در طرف گلستان

که بیند آشکارا راز پنهان

ز بیتابی عشق آن پری زاد

در آن شب در درونش آتش افتاد

چمید از بیقراری دیو منحوس

هوا تنگ آمد از بس شمع و فانوس

درآمد دیو با اقبال جمشید

که در خاتم کشد یاقوت خورشید

بهار دولت و عهد جوانی

می اقبال و نقل کامرانی

نوازان زهره و خورشید ساقی

شرای هند و آهنگ عراقی

پیاپی خورد جام صاف بی غش

ز بخت دولت و اقبال سرخوش

برونش از می درونش از عشق سرگرم

نمانده زین دو مستی بوی آزرم

درآمد عقربی خورشید جو یان

به گردش حلقه بسته ماهرویان

کند بر ماه هاله حلقه گه گاه

به عقرب حلقه چون شد یکجهان ماه

نگنجیده چو مار از ذوق در پوست

سوی حور آمد آن دیو ستم دوست

پری چون حور تب را دید لرزید

ز جان نومید چون پیلی که تب دید

نقاب از موی کرد آن نازنین حور

چو مشکین پرده گرد شمع کافور

نقاب خور پرند شب بر افکند

به ظلمت آب حیوان داشت در بند

تعشق را به سرو ماه رخسار

نشسته اهرمن کفتار گفتار

فریبد تا به افسون زهره را دل

به دم شرمنده کرده سحر بابل

که دل دادم به عشقت ای پری روی

شدم بیچاره از غم چاره ام جوی

علاج درد بیدرمان من باش

به لطفی آرزوی جان من باش

ترا چندین چه در دل مهر رام است

ببین کآخر چو من شاهت غلام است

ز سیمای سخن سیتا بر آشفت

عتابش کرد و بی طاقت شد و گفت

پری با دیو چون همراز گردد

هما با بوم چون دمساز گردد

به آتش با مزاج جانفشانی

نسازد طبع آب زندگانی

وگر صد دست باز و مکر و تلبیس

نگردد حور رضوان جفت ابلیس

چه یارا اهرمن را در شبستان

که بلقیس است بانوی سلیمان

ز روز آن به که شب یکسو نشنید

وگرنه جز هلاک خود نبیند

ز نور آن به که سایه در گریزد

و گرنه خون خود هم خویش ریزد

چه نسبت زهر را با طعم شکر

نزیبد لعل خود بر گردن خر

گرفته یافت کیوان مشتری را

که در نگرفت افسونش پری را

به پرکار دگر شد نکته پرداز

نمود از چاپلوسی منّت آغاز

که ای حورِ سهی قد گل اندام

به خود چون تلخ کردی خواب و آرام؟

ز دولت بهره گیر اندر جوانی

وبال خود مشو در زندگانی

مرا بشناس نیکو راونم من

به منت آشنارویی است راون

ترا از جان گرفتم دلبر خویش

نهم بر پای تو هر ده سر خویش

ز مژگان تو تیر رام خوردم

به تیغ غمزه بسمل کن که مردم

حلالم کن که ص یادان پرکار

شکار خویش کم سازند مردار

چو من صد جان فدا سازم به یک موی

چرا بندی به یاد من ره بوی

نزیبد از تو دیگر بی نیازی

ازین منت چرا بر خود ننازی

کنم صد سر فدای پای سیتا

چه یکتا سرچه ده تا سر چه سی تا

دگر بارش پری در داد آواز

که لعنت وقف بادا بر دغلباز !

دم شیری مزن ای کمتر از گور

فریبم داده آوردی نه با زور

چه جای رام اگر می بود لچمن

شدی اظهار مردیهای راون

به کین برخاست از جا دیو جانکاه

که مهلت دادم ای مه تا به شش ماه

که گر بر کام من گردی زهی ب خت

فدا سازم به پایت افسر و تخت

وگر سر در نیاری زیر فرمان

ز من بینی سیاست جای احسان

بفرمایم ذنب فعلان کفتار

کنند از قرص ماهت دفع ناهار

به کفتاران اجازت داد بر بیم

روان شد تیره از پیش بت سیم

صنم را آن سیه کاران ارقم

زبان نیش ملامت کرده هر دم

بیازردند همچون مار گرزه

به شکل اژدهای شیر شرزه

پری از نیمۀ شب تا سحرگاه

ملول از جور کفتاران جانکاه

چنان شب نیز آخر آمد او را

غم گ یتی نیرزد گفت و گو را

دمادم خوردی آن سر جوش خون را

تماشا دید و دل خون شد هنون را

بخش ۷۳ - دادن هنونت انگشتری رام را به سیتا و فرستادن سیتا لعل خود برای تسلّی خاطر رام

چو روشن گشت شب را جان تاریک

به دیده شد فروغ صبح نزدیک

شدند آن تلخ گویان در شکر خواب

به تنها ماند سوزان شمع شب تاب

هنون چون آشنا با ماه کم بود

به دانایی خرد را کار فرمود

همه افسانۀ ماه جگر سوز

به خود گفته ز حسرت تا به آن روز

صنم چون سرگذشت درد بشنی د

برآورده سر و روی هنون دید

شه روحانیان یک هفته زان بیش

تسلّی را به آن ح ور غم اندیش

نهانی کرده بود از حالش آگاه

که مانا قاصد رام است در راه

که چون بیند بدانسان با شکیبش

بدان صورت دهد دیگر فریبش

از آن شادی به خود چون می نگنجید

نهان لیکن ز مکر دی و ترسید

به حال باز پرسش کرد تأخیر

زند بر دوغ دم کو سوزد از شیر

به حیرانی به خود در ماند خورشید

چو ایمان در میان بیم و امید

هجوم شوق چون گشتنش زیادت

زدل بر صدق او جسته شهادت

ز عشق و دل گواهی یافت بر صدق

چو خود در عشق راسخ یافت در صدق

پرند از ماه، بند از لعل ب گشاد

به مژده گوش دل بر گوش بنهاد

که ای آن کس که بردی رام را نام

دلم را تازه گرداندی به پیغام

هنوزم گرچه نیکو نیست روشن

که تا فرقت کنم از دوست و دشمن

نقاب از رخ، حجاب از دل گشودم

به نام رام دیدارت نمودم

طفیل دوست کردم جانفشانی

دگر خود دشمنی راون تو دا نی

هنون دریافت مهر آن بت سیم

ز بالای درختش کرد تعظیم

فرود آمد برای پای بوسش

فزود اندیشۀ راون فسوسش

نقاب افکند، مه را باز پوشید

ز چشمش رو، ز گوشش راز پوشید

بگفتا باد لعنت بر تو ای دیو

که نشناسی دگر کاری بجز ریو

هنون انصاف داده بر وفایش

ولی ترسید پنهان از دعایش

بسان هدهد از پیغام زد دم

نشان جم پری را داد خاتم

نگین دید و پری پرسید گریان

از آن هدهد نشانهای سلیمان

ز رنج راه، بر جستن ز دریا

فراوان آفرینها داد سیتا

که گر صد جان و دل سازم فدایت

برون نایم ز شکر عذر پایت

مبادا چشم من محروم زان خار

که پایت دیده زو در راه آزار

گشاد آنگه چو غنچه درج مرجان

جمال از پرده راز از پردهٔ جان

به حالی دید مه را زار میمون

که گر گویم کنون دلها شود خون

دلش رشک کتان ماه دیده

به گلبرگش هزار آفت رسیده

مهش همچون گل پژمرده بی رنگ

ز غم، آیینۀ خورشید در زنگ

نشسته حلقه مانا با دل ریش

هلال عید اند ر ماتم خویش

فتاده یوسف اندر چنگ گرگان

سرشکش خنده زن بر موج طوفان

نه موج گریه با حسنش قرین بود

که دریا ماه را زیر نگین بود

به بحر غم فتاده گوهر عشق

چو خور سر تا قدم غرق زر عشق

دمادم بر خیال روی جانان

ز چهره زر، ز دیده گوهر افشان

سرانگشتش به دندان گشته رنگین

به ناخن کنده از مه خال مشکین

نشانده داغ حسرت نائب خال

فغانش یادگار بانگ خلخال

عیار غم ز ر رخساره او

الم در عسرت از نظار هٔ او

به انواع کسوف آماده خورشید

به اقسام وبال آواره ناهید

بت آواره را میمون دانا

چو دلسوزان بسی داده دلاسا

مکن دلتگ اندر شام تاریک

که شب را صبح اقبال است نزدیک

که رام و لچمن و سگریو میمون

سپاهی جمع کردند از حد افزون

کمر بستند بهر فتح لنکا

خلاصت می کنند امروز فردا

چو اخبار تو ای ماه اندرین بوم

نبوده تاکنون بر رام معلوم

از آن در آمدنها گشت تقصیر

مهیا بود ورنه جمله تدبیر

کنون از من چو یابد این خبر رام

به دم لنکا کند زیر و زبر رام

پریرو شد به گفتار هنون شاد

چو خنده غنچۀ گل از دم باد

صنم سیتا چو نام رام بشنفت

گل پژمرده دیگر بار بشگفت

فسرده چون چراغ ن یم روشن

رسیدش ناگهان از غیب روغن

دلش گشت از سخنهای هنون شاد

نگین دوست دید وغم شد از یاد

بران شد تا ز خود هم یادگاری

فرستد بهر آن دلسوز یاری

به نزد خور فرستاد آن سیه روز

ز کاکل بند خود لعل شب افروز

ز دود عنبرین، اخگر برآورد

ز شام تیره جان اختر برآورد

بداد آن ماهرو فرزند خورشید

سرشک خون چکید از چشم نومید

به تریاک تسل ی بهر دلدار

به افسون بر کشید آن مهره از مار

هنون را پس زبانی داد پیغام

زمین بوسیده باید گفت با رام

بده یادش از آن روزی که در باغ

که پور اندر شده بر صورت زاغ

ز آزارش به تو کردم شکایت

تو چشمش دوختی با صد کفایت

کنون ای مهر تابان غیرتت کو

چهرشد مهر تو و آن غیرتت کو

پری را دیو چون دارد به زندان

تو خود گو این چه جرمست از سلیمان

غلط گفتم چو در آتش فتد خس

ز طالع بایدش نالید نز کس

بخش ۷۴ - رخصت شدن هنونت از سیتا

هنون رخصت شد و کرده زمین بوس

صنم را گفت کای خورشید ناموس

به پای همت از جا خیز و بخرام

که بنشانم در آغوشش دلارام

به عزم وصل بر پشتم بنه پا

بدین کشتی گذر آسان ز دریا

پری گفتا چو جانم رفته باید

و لیکن چند چیزم مانع آید

یکی از من چو راون گردد آگاه

سپاهش یک جهان بندد سر راه

تو تنها یا مرا کردی نگهبان

و یا خود را زنی بر قلب خصمان

دویم جستن ز دریا جای بیم است

تنت خرد است و دریا بس عظیم است

ز غرق خود ندارم آن قدر غم

که مرگم سهل باشد زندگی هم

از آن ترسم چو گشتم غرق در آب

در آتش غرق گردد رامِ بیتاب

سوم گفتا منم همخوابۀ رام

کزو زنده است هم ناموس و هم نام

همین بس نیست عیب روی سیتا

که دزیده برد راون به لنکا

برو مفزای عیب جاودانه

که میمونی برد بازش به خانه

درین غم انتظار رام بینم

فراوان محنت ایام بینم

گرم بخت موافق یار باشد

نصیم دولت دلدار باشد

بیاید رام، راون را کُشد زود

من از طالع شوم آن روز خوشنود

هنون گفتا دو تقریر نخستین

نباشد نزد من معقول چندین

که هستم آن جوان شیر صف آرای

که لنکا را توانم کند از جای

غم دریا و بیم دشمنم نیست

ز خس برتر، شکار راونم نیست

چو تقریر پسین از تو شنفتم

ترا بگذاشتم بر جای رفتم

دم رخصت دعایش را پریزاد

به گردون دست بالا کرده استاد

که تا ماند ز عشق ما فسانه

خدایا باد نامش در زمانه

بخش ۷۵ - رخصت شدن هونت از سیتا و جنگ کردن با دیوان

هنون چون رفت گام چند از پیش

نکو اندیشه مرد آن همت اندیش

در آن روزی که بهر جنگ راون

به زرین قلعه آید رام و لچمن

بود آن دم هزاران در هزاران

به از من کینه ج وی نامداران

نمایان کی توانم کرد کاری

که از وی عقل درگیرد شماری

اگر کاری کنم وقت شب امروز

شوم در خرمن خصم آتش افروز

برین نی ت ز ره برگشت آزاد

به باغ راون آمد تند چون باد

درختانش زبن برکند و یک یک

ریاحین ساخت از روی چمن حک

به نوعی باغ را ویرانه کرده

که بلبل بوم را همخانه کرده

دگر قصری که زیب باغ او بود

به یک دم زیر پای خود بفرسود

همه دیوان که پاسش می نمودند

نگهبانان باغ و قصر بودند

چو دانستند کو افکند زلزال

به جنگ او شتابیدند فی الحال

هنون نالید چون ابر غریوان

اجل شد بر هلاک نره دیوان

ستون قصر کرده چوبدستی

براند آن جمله را از ملک هستی

چو غوغا عام شد در کوی و برزن

خبر بردند جاسوسان به راون

چه بر مسند نشسته در نشاط است

نه خسپک را در آمد در بساط است

خبر بشنید راون گشت در جوش

ز دیگ کین دل برداشت سرپوش

سپهداران لشکر را طلب کرد

وزیران را از آن غفلت خبر کرد

سپاهی بهر جنگ او فرستاد

که تعداد هزارش بود هفتاد

یکی فرزند از هر پنج دستور

به سرداری لشکر داشت منظور

به دیگر فوج برکرده سپهدار

ز اولاد امیران چار سردار

روان شد لشکری چون موج دریا

رسیده گرد اس بان بر ثریا

علم افشرد پا از بهر ناموس

فغان برداشت بر نوحه لب کوس

دم اندر نای زرین در دمیدند

یلان آهنین جان صف کشیدند

یکی دریای آتش لشکرش نام

نهنگانش دمادم دوزخ آشام

به ناخن هر یکی برق آزمایی

به دندان هر یکی الماس خایی

همه شد زه شکار و اژدها تن

همه پیل افکن و پولاد جوشن

هنون چون دید دیوان صف کشیدند

به سر وقت اجل خصمان رسیدند

به دیوان جمله زد شیر فلک دست

چو سیل تند کاید جانب پست

ز جنگ چنگ و دندان داشته ننگ

به شیری آنچنان کرده به دم جنگ

دمش گویی غریوان اژدها بود

که در دم عالمی را ساخت نابود

نه دم گردش که دور آسمان بود

که چندین خان و مانها را بفرسود

خبر چون یافت راون تنگدل شد

ز شرح دستبرد او خجل شد

بخش ۷۶ - جنگ کردن پسر راون با هنونت و کشته شدن او به دست هنونت

اجازت داد پور خرد خود را

که رو بنمای دست برد خود را

نود لک نره دیوان همرهش داد

که بر بندند ره بر زادهٔ باد

خروشان حلقه حلقه صف شکن پیل

به کوه آموخته جوشانیِ نیل

به پشت پیل چتر لعل و بیرق

کُله سایان به فرق چرخ ازرق

چو شیران نعره می زد طبل جنگی

درخش تیغ خندان تر ز زنگی

چو میمون دید فوج بیکران را

ز جا برکند و زد کوه گران را

به زیر کوه لشکر ج مله شد پخش

به تنها ماند پور راون و رخش

به جنگ پور راون شد دلاور

به هر ناکس چون نرسنگ جگر در

دو شیر شرزه با هم پنجه بر زد

دو پیل ژنده سر بر یک دگر زد

ز شستش تیر باران سوی میمون

چو بارد حادثات از اوج گردون

عقاب تیر زاغان کمان را

صلا در داده و بنهاد خوان را

ازین سو هم هزار اندر هزاران

به کوه آهنین نرسنگ باران

به مردی دیو همچون رستم زال

گهی ژوپین همزد گاه کوپال

به خوردی پور راون چون بزرگان

مصاف سخت کرده با هنومان

دو رویین تن ۳ ز بس میدان نوردی

در آن پرخاش داده داد مردی

به کوشش آن دلیرانی دران جنگ

چو حربه کند گشت و ریزه شد سنگ

ز تیر و سنگ گشته دستشان سست

به کشتی هر دو تن کردند پا چست

ته و بالا شده هر یک به کشتی

چو اندر خشک و تر گردون و کشتی

دو پله شد ترازوی ظفر را

مهیا گشته هر زیر و زبر را

فلک سنجید غم با شادمانی

نگون شد پلۀ غم از گرانی

هنون غالب شد و مغلوب دشمن

سرش برکند و دور انداخت از تن

چو آگه گشت دیو از قتل فرزند

به خون قاتل از جان شد کم ر بند

به کینه شد بلای آتش افشان

به دم چون اژدهای آتش افشان

ز میمون شد دل سنگین او خون

سراپا داغ داغش زخم میمون

مهین فرزند کش بود اندرجت نام

طلب فرمود و کرد اعزاز و اکرام

ستود و گفت کای پور گرامی

که اندر کردت اقرار غلامی

خبرداری که در میدان میمون

برادر کشته افتاده است در خون

گشاید گرچه از شفقت پدر را

فرستادن چنین جایی پسر را

ولیکن از برای امتحانت

فرستم بهر دفع دشمنانت

نکو دانی که باشد ننگ راون

که بشتابد به جنگ سفله دشمن

به خون ذره گر خور تیغ بندد

جهان بر ریش او چون صبح خندد

برو نیروی خود را کار فرمای

بر افکن نخل عمر دشمن از پای

بخش ۷۷ - فرستادن راون، اندرجت پسر بزرگ خود را به جنگ هنونت

یک اسپه تاخت اندرجت به میدان

نکرده التفات فوج چندان

نخستین چون حریف خویش را دید

نکرده جنگ شرح حال پرسید

بگو نام و نشان خویش با ما

به پای خود اجل آوردت ای نجا

جوابش داد شیر اژدها زور

که خورشیدم چه پرسی موشک کور

اگر پنجه زنم در جیب افلاک

چو دامان دل عاشق کنم چاک

و گر چوگان کنم پای فلک مال

زمین غلطان شود چون گوی اطفال

به دریا گر نمایم کینه خواهی

ز بی آبی بمیرد تشنه ماهی

شود میزان بازویم چو طیار

به خشخاشی نسنجد کوه را بار

پی آن آمدم اکنون پس از دیر

که با راون زنم لنکا زبر زیر

بپیچیدند با هم آن دو تننین

زند بر هم چو کشتیهای سنگین

تو گویی کوه بر کوه گران خورد

و یا خود آسمان بر آسمان خورد

بسی مردی و کوششها نمودند

امید و بیم را در می گشودند

ز جنگش دیو را بس حیرت افزود

که آن شیر ژیان رویین تنی بود

نبودی ممکن از آتش گزندش

بر آن شد تا کند بند از کمندش

بخش ۷۸ - انداختن اندرجت کمند را که برمها داده بود

کمندی داشت اندرجت عدو گیر

که چون حق نمک گشتی گلوگیر

دهان مار بود آن حلقه پر درد

که باد از وی نیارستی گذر کرد

چو زلف ماهرویان یکجهان دام

محبت برده گیرایی ازو وام

خیالش گر به چشم اندر گذشتی

نگه را، دیده زندانخانه گشتی

به یاد او شدی اندیشه درهم

بماندی مبتلای تنگی دم

به وصف بستنش گویم سخن چند

گره شد رشتۀ حرف از زبان بند

بیفکند آن کمندی مار پیکر

که میمون را گذر بندد به چنبر

به پرکاری جست و خیز میمون

رها گشته ز زهر مار افسون

نیاورده سر از مردی دران بند

برون جسته چو طفل از حلقۀ بند

ازان رو گردنش عفریت خونخوار

نکوهش کرد بر بخشنده بسیار

چو پشه گشته برمها از پی آن

نهانی گفت در گوش هنومان

کمند دشمنت بخشیدهٔ ماست

کنون ما از تو این داریم درخواست

دمی از بهر ما تن ده به زندان

عدو را بر دعای ما مخندان

سر اندر بند دشمن بایدت داد

که گر صد بند باشد هستی آزاد

برهمن شو بنه گردن به زنّ ار

تب مرگت ببندم از همان تار

شود بند کمندم بر ت و فی الحال

دوال دفع چشم زخم اطفال

چو از زلف بتان زو یابی آرام

نماند صید تو پیوسته در دام

منم ضامن خلاصت را ز هر چیز

که بگشایی کمند و قلعه را نیز

چو از برمها شنید این ماجرا را

به چشم انگشت بنهاده رضا را

ضرورت شد تن اندر بند دادن

که آسان بود بندش برگشادن

چو اندرجت برو بار دگر تاخت

کمندی مار پیچان بازش انداخت

خود اندر بند سرداد آن نکو نام

چو اندر طرهٔ سیتا دل رام

به بستن داد خود را آن ظفرور

مشعبد چون نهد خود سر به چنبر

چو در هنگامه افسون خوان به دعوی

گلوی خویش را در پیچد افعی

هنون ممنون برما ز ان گلوبند

شده هنگام رقص و خلق خرسند

نمود از چرب دستی دیو ملعون

به ضرب چوب ضرب رقص میمون

به گردن در فکنده رشته دشوار

گلو پیچیده دستار گنه کار

همی بردش کشان از کوی و برزن

دوان تا پیشگاه تخت راون

بخش ۷۹ - دیدن راون لشکر رام را به بالای قصر و عتاب کردن وزیران خود را

ز قصر خویش راون در نظاره

بدید آن لشکر آتش عیاره

نه لشکر، یک جهان ی قابض روح

به کشتن توأمانی قابض روح

گلویش را نفس زد تیغ زهراب

چراگاه کله پر شد ز قصاب

از آن دهشت دلش از پا در افتاد

چو نخجیری که بیند فوج صیاد

به کار خویشتن در ماند حیران

ز غفلتهای سابق شد پشیمان

دلش اندیشه مند از بیم دشمن

عتابش بر وزیران آتش افکن

که دشمن پل به دریا بست و بگذشت

ز حال او کسی آگاه کم گشت

ز رام اکنون چه مشکل فتح لنکا

نه آسان بود پل بستن به دریا

اگر کین آورم عذر کنش هست

که جای صد هزاران سرزنش هست

نخواهد شد ز دستتان دگر کار

کنون من خود شوم از خود خبردار

دگر باره نظر بر لشکر انداخت

سپاه نیم بیش از لشکرش تاخت

عتاب همگنان کرده فراموش

به تدبیر عدو بنشست خاموش

ز لب درج سخن را باز بگشود

به ساز قلعه بندی حکم فرمود

ز عشق مه بیندیشید در دل

کز امروز است بر من کار مشکل

خداوندا که روز جنگ د شمن

شود در معرکه او کشته یا من

چه خوشتر زانکه یکدم گیرم آرام

گلی چینم ز وصل آن گل اندام

به بر تا آن گل اندامم نیاید

به خواب مرگ آرامم نیاید

کنون وقت است مهر چاره سازی

کزان با ماه بازم مهره بازی

نه آسان بسته کاری برگشاید

به نیرنگ و فسون کوشیده باید

بخش ۸۰ - نمودن راون طلسم رام را به سیتا جهت فریب دادن او و زاری کردن سیتا و دلاسا دادن ترجنا او را

به افسون ساز دیوی داد پیغام

طلسمی کن به تقلید سر رام

کمانی چون کمان آن یگانه

کزان تیری توان زد بر نشانه

کمانی بر به نزد آن سمنبر

که تا نومید گردد زن ز شوهر

به نومیدی نماند اختیارش

ضرورت با من افتد کار و بارش

دوان آمد به سیتا خورد سوگند

دروغی گفت با او راست پیوند

که رام و لچمن و هنونت و میمون

به بختم کشته گشته در شبیخون

سپاهم زد شبیخون بر سر رام

به عالم زو نماند اکنون بجز نام

فرو خوردند دیوان لشکرش را

کنون آرند پیش من سرش را

ترا هر چند کز مرگش رسد درد

ضرورت صبر می باید برآن کرد

مرا اکنون دعا کن ای دلارام

که پردازم به جان تو به از رام

پری حیرت زده ماند از بیانش

بجز لاحول نامد بر زبانش

نیامد در دلش هر چند باور

حزین شد زین سخن حور سمن بر

که دل را ذکر کلفَت، کلفَت آرد

خرد را فکر وحشت، وحشت آرد

دل از تیغ زبانِ مدعی ریش

بسی بگریست مه ب ر طالع خویش

هماندم پر فریب آن دیو تیره

در آمد با طلسم خویش خیره

مشعبد پیشه کار خویشتن ساخت

کمان و سر به پیش راون انداخت

که کشتم رام را اینک سر رام

به انصاف از تو خواهم راون انعام

کمان و سر، مه مشکین کمان دید

برو باران قوسی خون ببارید

به خون غلطید همچون مرغ بسمل

تو گفتی زد کمانش تیر بر دل

خلاف عادت دهر جفا کیش

شد از قوس قزح، بارندگی بیش

ز بیهوشی نماندش عقل بر جای

سرایت کرد زهر غم سراپای

ز حیرت خویشتن را ساخته گم

گهی در گریه و گه در تب سم

گهی شوریده،گه آشفته،گه مست

خبر اصلاً نه از پا و نه از د ست

چو دیوانه سخن گوید به دیوار

زبانش با کمان آمد به گفتار

کمانا! طول عمرم را زدی راه

همانا روز قوسی هست کوتاه

چرا با من حدیث او نگویی

که چون من عمرها همدوش اویی

به یادت هست یا خود نیست آیا

که بودی در میان رام و سیتا

زهت چون رام را شد همدم گوش

خدنگ قامتم کردن در آغوش

مرا تیرت هدف کرده همان روز

که بشکستی به دست رام فیروز

چو بود آرامگاهت پنجۀ رام

شدت شاخ گوزن شیرکش نام

بر اعدا می نمودی تیر باران

کنون آماج کردی جان یاران

مرا تیر کمان ابرویش کشت

تو تیر خود نگه می دار در مشت

کمان رام حکم انداز چونست

کمان ابرویش را ساز خونست

به شکل ابرو یش دل بود قربان

که باشد مرکمان را خانه قربان

دلم بی ابرویش کاری نیاید

که قربان بی کمان کس را نشاید

کمانا! آرزویم بود از رام

که تو آیی به لنکا همره رام

کند ساز تو خوش از آتش من

بدوزد از خدنگی جان راون

ندانستم که تو تنها بیایی

هلاکم را سر جانان نمایی

مگر بودی جدا از رام چون من

که بر وی گشت تنها چیره دشمن

وگر چون جان من بودی در آن مشت

چسان دیدی که دشمن دوست را کشت؟

تو هم گویی چو بخت من شکستی

که در میدان دل دشمن نخَستی

چو می دیدم کمان ابرو یش خم

قیامت می شدی بر من در آن دم

کنون بی دوست می بینم کمانش

ندانم چیست حال ابروانش

ترا زین بار غم چون نشکند پشت

که دردش عالمی را چون مرا کشت

کمان شد قد من چون ابروِ دوست

همان شد آنچه بر وی خواهش اوست

کمانی تو و من خم چون کمانم

یقین شد بر هلاک خود گمانم

بیا تا هر دو در آتش نشینیم

جهان بی ابروی جانان نبینم

کمان آزار چون دادی پری را

وبال از قوس نبود مشتری را

و زان سر کو طلسمی بوده بی تن

بران مه عشق زد تیغ سرافکن

پری از حیرت سر سر فرو پیش

به جان بگریست خون بر کشتۀ خویش

نه بر دل سوخت آن مه تازه داغی

شهید خویش را روشن چراغی

همی گفت این نوا از دیده و ز لب

سیه بخت مرا شد ر وز چون شب

به پیشانیِ بختم باد صد خاک

کزو دارم گریبان چون جگر چاک

چه یارا خصم را بر رام آزاد

وگر عشقا تو راندی تیغ بیداد !

خجل راون ز آزارش پشیمان

که در ماتم عروسی کرده نتوان

روان شد کین قدر خر نیز داند

که هرگز مرده کام دل تواند

ضرورت شد نگهبانان او را

به جان دادن تسلی ماهرو را

سروش عشق در عالم خبر کرد

زهی دردی که در دشمن اثر کرد

نهانی گفت با او ترجتا نام

که دل برجای دار از جانب رام

مشو پروانه کاتش بی فروغست

همه گفتار این حاسد دروغست

حسد بر نیک بختان نیست تاوان

نمیرند از دعای زاغ گاوان

بر اوج آسمان عیسی است هشیار

نه آن کو دشمن دین کرد بردار ۱

کنون غمگین مباش ای حور سیما

که آمد رام بهر فتح لنکا

همین بدخواه خود را کشته بشمار

به جان شکرانۀ حق را به جا آر

چو بشنید از زبان آن نکو فال

دل مه یافت تسکینی به هر حال

بخش ۸۱ - فرستادن راون سک و سارن دیوان را به جاسوسی لشکر رام و حقیقت شنیدن لشکر رام را از آن جاسوس و قلعه بندی کردن راون

چو راون، روز کاخ ماه برتافت

ز نزدیکی دشمن آگهی یافت

برآن شد تا به جاسوسان پرفن

خبر گیرد ز لشکرگاه دشمن

شود آگاه ز استعداد لشکر

کند در خورد آن فکر سراسر

بداند تا کیان جنگاورانند

کیان وزرای دانش پرورانند

که چون دانسته شد احوال هر یک

کند فکر مناسب حال هر یک

بیندیشد به دل از هوشمندی

که جنگ صف نکو یا قلعه بندی

وگر معقولش آید جنگ صف نیز

به اندیشه کند تدبیر هر چیز

حریف هر یکی از خرس و میمون

فرستد اهرمن زادان هم ایدون

دگر از بهر جنگ رام و لچمن

فرستم اندرجت یا خود روم من

نه کس را کرده از راز دل آگاه

به صد تأکید از خاصانِ درگاه

سک و سارن به جاسوسی فرستاد

که گیرند از سپاه رام تعداد

به دم آن هر دو دیو سخت نیرو

شده بر شکل میمونان جادو

شتابیدند سوی لشکر رام

بدیدند آن سپاه آهن آشام

طلایه بود در لشکر ببیکن

چو آگه شد ز حال آن دو پر فن

گرفت و قصد کشتن کردشان را

و لیکن رام مانع آمد آن را

سپاه خویش را خود عرض بنمود

امان داد و به رخصت حکم فرمود

رها گشتند جاسوسان از آن بند

به شکر رام جانشان گشت خرسند

از آن عرض سپه حیران بماندند

ز بس دهشت به جان بی جان بماندند

به لنکا پیش راون رفته ره باز

تمامی ماجرا گفتند ز آغاز

ز حال لشکر دیوان محتال

خبر دادند با تفصیل اجمال

هم از خرسان و میمونان سردار

ز زور هر یکی راندند گفتار

که از میمون گردان پیل پیش است

چه گویم وصف او ز اندیشه بیش است

به تن چرخ است نیل آن غیرت پیل

به هر مویی نهنگ موجۀ نیل

ز وصف سیت بل لال است خامه

پل دریا بس از وی کارنامه

چو گویم کیسری ناید بیانش

ظفر خندان به رنگ زعفرانش

به رنگ سرخ، شکلِ گوی میمون

تو گویی کوه خورده غوطه در خون

ز خرسان بیم راج و بیم درشن

ز میمونان سگند و گنده ماون

بجز راون حریف خود نخوانند

شکست قلعه ننگ خویش دانند

فکنده نعرهٔ این زورمندان

ز تیر آسمان چنگال و دندان

چو ایراپت گریزد از ستاون

حریف جنگ او خود نیست راون

بود سالار خرسان دومرو نام

عدیل اژدهای دوزخ آ شام

ز هر دانا دل ی کز غایت هوش

به مرگ دشمنان هم شد سیه پوش

به میدان شجاعت شیر چنگ است

به مردی یادگار خرس رنگ است

چو ابر تیره کز تن برق دندان

بدان دندان به مرگ خصم خندان

سیه شیریست روز جنگ جامون

ز رنگش داده هول صد شبیخون

چو شام هجر جانکاه غنیم است

اجل را هم ز سهمش دل دو نیم است

هنون آن آتش دوزخ عیار ا ست

که لنکا سوختن زو یک شرار است

سپهدار انگد است آن نوجوان شیر

که در باری زند هفت آسمان زیر

ور از سگریو پرسی پادشاه است

چو کل بر جز، خدیو این سپاه است

ز هر یک آن سپهداران لشکر

جداگانه نموده وصف یکسر

پس آنگه لب به وصف رام بگشاد

ز تیغ و خنجرش یک یک نشان داد

که دیدم رام شیر افکن خداوند

به مهر و کین چو خور بی شبه و مانند

زبان در وصف او نتوان گشودن

که مستغنی است خورشد از ستودن

برادر بازوی او هست لچمن

چنانکه بود بازویت ببیکن

چو اقبال ازل رو سوی او کرد

خدا بازوی تو بازوی او کرد

به تو این هر سه را کین از حد افزون

زبان تیغشان لب تشنۀ خون

ز جاسوسان حدیث رام و لچمن

مشرَح کرد جا در گوش راون

ز بس وصف سپاه رام بشنید

از آن هیبت به جنگ صف نکوشید

دلش گریان و لب در زهر خندی

به لنکا کرد حکم قلعه بندی

چنین سفت است دانش پرور هند

گهر از سر گذشت کشور هند

که چون آمد به لنکا لشکر رام

ز اهل قلعه رفته خواب و آرام

به الهام خرد این شد معین

که انگد را فرستد نزد راون

کزان میدان برد گوی سخن را

پیام جم رساند اهرمن را

به صلح و جنگ آمیزد بیان را

نصیحت نامه ای سازد زبان را

بگوید هر سخن کان گفته باید

به گفتار و به کردار آزماید

نهان از درج دانش گوهر چند

به گوش آوازه بخشید آن خداوند

پس از تعلیم دانش رخصتش داد

روان شد انگد فرخنده بنیاد

همین تا پیشگاه تخت راون

ستاده گفت با آن سخت دشمن

که اینک می رسم از خدمت رام

که گویم از زبانش با تو پیغام

قریبش خواست راون دیو غدار

که ای فرزند پال شیر کردار

چو می آیی به کام رام خرسند

که دختر به بود از چون تو فرزند

برو ای نا خلف می باش خاموش

که چون خون پدر کردی فراموش

بدین بی غیرتی ای تیره اقبال

چه پندارم که چون زاییدی از بال

تو ای نادان اگر فرزند اویی

ز خصم بال، خون خویش جویی

کشد بار زمین را کفچۀ مار

چنان ماری به دستش بود یک تار

به روزش آسمان صد ره حسد برد

دریغا کان چنان کس لاولد مرد

در استعداد جنگت نیست با رام

ز من امداد خواه امروز ناکام

که نصف ملک و مال و لشکر خویش

دهم سازم ترا بر وی ظفر کیش

به حیله خواست از وی خواستن خون

کشف را زهره خود ک ی داد میمون

حوابش داد انگد راست با دیو

که آخر شد دل دانا بدین ریو

مکن کج نغمه دیگر ساز کن راست

کزینسان بس نوا در رودهٔ ماست

چه جویم خون آن ناپاک خو را

که تیغ رام کرده پاک او را

نه کشتش رام بلک از پاک جانی

رهاندش از عذاب دو جهانی

تو هم اکنون زمن بشنو سخن را

مده بر باد اقبال کهن را

پری سیتا روان کن همرهم زود

که تا گردد دل را م از تو خوشنود

جهانسوز آتش رام است در تاب

ترا در دست هم نفط است و هم آب

ز صلحش آب می زن تا توانی

وگر خود نفط می ریزی تو دانی

ز حرف تلخ او راون برآشفت

به دیوان ستم کردار خود گفت

که این گستاخ رو را خون بریزند

در آویزند تا جانش ستیزند

مه عمرش به غره بندی سلخ

که با شاهان سخن گوید چنین تلخ

درو آویختند آن بد نژادان

که گیرندش چو زر ممسک نهادان

یکی دستش گرفت و دیگری پای

همی خندید انگد؛ پای بر جای

که دیوا زین زبون گیری چه حاصل

ترا با رام بس کاریست مشکل

ز دستت آنچه می آید به من کن

و لیکن فکر جان خویشتن کن

ندارم هیچ پروایی ز بندت

که آسانست مخلص از کمندت

سخن گر نیست باور از زبانم

ببین تا خویش را چون می رهانم

همین گفتا چو برق از جای برجست

به بالای رواق قصر بنشست

دران جستن همه گیرندگان را

بسان برق گشت و برد جان را

به ایوان بر شد و کار دگر کرد

نگارین قصر او زیر و زبر کرد

وزانجا کرد سوی راون آهنگ

به سرعت جست تا با او کند جنگ

به جستن زد لگد بر فرق راون

چو بل کرده به زیر پای پاون

مرصع تاج شاهی از سر او

گرفت و رفت خندان از بر او

به حدی مضطرب شد دیو غدار

که از دستش نیامد ذره ای کار

فتاده زان لگد مدهوش از تخت

ز فرقش تاج رفت و از برش بخت

خجل برخاست از جا اهرمن زاد

پی دفع خجالت زان بر افتاد

بگفتا هم در قلعه گشایند

به رام امروز جنگ صف نمایند

ولی از روی انگد منفعل بود

چه جای کس که از هم خود خجل بود

به شادی انگد شایسته بنیاد

به پیش پای رام آن تاج بنهاد

نمونه دادگویی افسرش را

که چون تاج آورم هر ده سرش را

چو رام آن تاج زرین را نظر کرد

سرش را دست احسان تاج زر کرد

به کارش آفرینها داد بسیار

که جای آفرین بود آنچنان کار

سران در پای او سرها نهادند

بدان مردانگی انصاف دادند

به وصفش نقد جانها بر فشاندند

ز دست و بازویش حیران بماندند

پس آن گه رام افسر راون زر

گرفت و داد در دست برادر

که چون دادیم ملک راون و تخت

ببیکن را سزد این افسر و بخت

چو فرمان عنایت یافت لچمن

نهاده تاج بر فرق ببیکن

سران یکسر مبارکباد گفتند

گهرهای ثنای رام سفتند

چو شاه چین به زخم خنجر تیز

فکنده در سپاه زنگ خونریز

به میدان ظفر گشته به خون مست

هزاران تیغ خون آلوده در دست

مگر خور خواست بهر رام امداد

که از هر سو کشیده تیغ پولاد

زده صف لشکر راون به میدان

که وهم از عرض آن می گشت حیران

ز افزونیِ طول و عرض لشکر

چو مهر شش جهت مانده به ششدر

ز بس افکند بوق و کوس زلزال

همی ترقید گور رستم زال

ز بوق از بس که گشتی مغز در جوش

به زیر خاک مرده پنبه در گوش

قیامت را شده پیدا علامت

که زرین نای زد، صورِ قیامت

به تیر رعد و ابر تیره شد گرد

چو برق تیغ کین باران خون کرد

غریوان کوس دیوان تا به صد میل

خمار انگیخته از مستی پیل

سپاه رام میمونان از آن کوس

به آوازه نخورده طبل افسوس

خروشان نعره زن هر سو دلیران

که باشد نعره کوس فوج شیران

به نعره کوس شیری کوفتندی

به دم چون شیر میدان ر وفتندی

نفس در سینه شد محبوس از گرد

علاج لرزهٔ مفلوج می کرد

ز نعل مرکب اندر ساحت دشت

درم بر پشت ماهی سک ه می گشت

هوا از گرد زانسان شد که سیماب

بر آتش گستراندی بستر خواب

ز گرد تیره خور پوشید چادر

هلال نعل شب را گشت مادر

چنان شد بر هوا گرد سیاهی

که گشته برج ماهی ریگ ماهی

ز بس کاندر هوا رفت ا ز زمین گرد

گل حکمت سپهر شیشه گون کرد

سیه پرچم به روز اندر شب تار

ز زلفش هر سر مو شد ظفروار

ز بیرقها که از دیبا و خز بود

هوا رشک دکان رنگرز بود

افق را گونه گونه حیله بر دوش

به صد قوس قزح گشته هم آغوش

علم از پرچم گلگون مزین

شد آتشبار، گل وادی ایمن

نیستان علم سر شعله بسته

جدا شیری به هرنی بر نشسته

بر آمد لشکر دیوان پی جنگ

در آهن غرق سر تا پا ی ارژنگ

یلان آهن قبا چون آب در تیغ

مثال ابر آتشبار در میغ

به تن پوشیده آهن پیرهن وار

چو کینه در دل سخت ستمکار

ز بس چار آینه در بر کشیدند

چو عکس از آینه ز آهن دمیدند

به گاه جنگ گردد مسخ هر تن

جز آن دیوان که گردیدند آهن

زره پوشی بدانسان عادت افتاد

که چون ماهی به جوشن طفل می زاد

ز عکس دشمن از مرآت جوشن

نگشتی فرق خود ظاهر ز دشمن

ز کشتن سایه زانسان می رمیدی

که در آیینۀ جوشن خزیدی

به بر خفتان کشیده رام آزاد

چو الماسِ به سندان غرق پولاد

زده رویین تنان را تیغ بر ف رق

چو بر رویین فتد از آسمان برق

سران را سر به فرق نیزه شد تاج

یلان را تن ز رشق تیر آماج

سرافرازی به خون نخل سنان را

به کین عالمی بسته میان را

به ره رفتن شود از عطسه تاخیر ۲

چرا عطسه زده گشتی به خود تیر

ز بس راندن لب شمشیر اره

به ضرب گرز مغفر ذره ذره

به خود آهنین گرزگران جان

مثل خوش می شد از الماس و سندان

شراب کاسه سر نوش فرمود

چو مخموران و لیکن سرگردان بود

اگرچه بود عین آب دشنه

زبان بیرون برآورده چو تشنه

تفنگ مهره زن بر حلقۀ پیل

مفسر گشته از طیراً ابابیل

شنیده بانگ آن رعد بلا را

شده خون مهر در سر اژدها را

چه هندی تیغهای پاک گوهر

فراوان خانمانها کرده جو هر

هوا خورده دمادم غوطه در خون

صبا پوشید چون گل حلّ ۀ گلگون

خرد را دل پریشان گشت چون نور

همی پرید هوش از سرچو کافور

زبان تیغهای لنکوانی

ز بویحیی ۳ نمودی ترجمانی

زره بگریست خون از تیغ چندان

که در خنده نمود از مرگ دندان

برای گردی کزان میدان بپرید

دماغ از وی مزاج فرفیون دید

برای کینۀ دشمن به دشمن

همی شد کینه کش آهن به آهن

اجل مشتاق جانها بود از دیر

حجاب تن روان برداشت شمشیر

اجل حکاک شد بر گوهر جان

سنان آهن دلان را کرد طوفان

ز بس جای سنان در جان و دل شد

خدنگ غمزه چون خوبان خجل شد

شکسته بر سر گر دان لشکر

چو از ژاله حباب از گرز مغفر

ز بس هول اجل تیغ بلا روی

ز روی زخم رو می تافت چون موی

به خون یکدگر شد خلق تشنه

چکانده آب شان در حلق دش نه

چو مرشد گفت ناچخ صفدران را

که هر دم غوث کردی کافران را

ز آب تیغ هر دم رفته بیرون

چو آب از دام ماهی از مژه خون

بدنها گشته چون زنبور خانه

درو پیکان چو زنبوران به لانه

سیه پرچم گشاده سر به ماتم

فکنده خاک را بر گیسوان هم

دهان زخم تیغ و نیزه خورده

مشعبد را به دم شه مات کرده

ز باد کین به حدی لرزه افتاد

که می لرزید بر خود تیغ پولاد

ز زخم گاو سر گرز دلیران

سبک گشت از گرانی مغز شیران

چو خوشه گرز سرها پخش می کرد

چو خرمن تیغ تنها بخش می کرد

نیامد حصۀ نیمانیم در خور

ز شرکت باز مانده چار عنصر

ز شرم خنده های خونچکان تیغ

فرامش کرد خنده برق در میغ

دلیران دل به مرگ خود نهادند

چو پروانه به آتش در فتادند

فتاد اندیشه در گرداب وسواس

که طوفان موج شد دریای الماس

سنان در سینه تخم مرگ کارید

چو ابر تیغ خون باران ببارید

غریق موج خون شد شاه خاور

که هر سو از تن او بود خنجر

دران میدان همی لرزید چون بید

به عذر دختری بگریخت خورشید

به تنها نقب می زد تیغ و خنجر

متاع جان برون می برد ازان در

فسون آموخته دشنه ز گفتار

بدان افسون دلیران را جگر خوار

به فرمان کمان سخت تدبیر

به جاسوسی دویدی قاصد تیر

درون سینه ها گشتی نهانی

که گوید رازهای دل زبان ی

چو مرع نامه بر پران پی کار

خط فتح و اجل در بال و منقار

تفنگ از مهره طاعون وبا شد

ز هر تن سر بر آورد و فنا شد

روان اندر زره تیغ ظفریاب

چو عکس سوسن اندر چشمۀ آب

به زخمی دست و پا بیگانه می شد

به زخمی زندگی افسانه می شد

ز سهم ناوک هر ناوک انداز

شدی سیمرغ ماده چون غلیواز ۲

چنان بی نور مانده چشمۀ خور

که روزانه بر آمد موشک کور

علم شد تیغهای آسمان گون

به تیری رشک تیزاب فلاطون

روان دریای خون زآن قطره آبی

درو نیلوفر گردون حبابی

زره مظلوم گشته نیزه ظالم

سپر محکوم تیغ و تیر حاکم

خجالت داده خون سیل دمان را

که گرداند آسیای آسما ن را

در آب تیغ می شد غرق عالم

اگر چه بود آب از قطره ای کم

ز لف تیغ برق افکن سمندر

شده بریان تر از ماهی به آذر

قوی هولی که بر جان زان زمان است

که تا امروز هم در تن نهان است

زبس باران تیر و برق خنجر

خزیده سر چو باخه ۳ زیر اسپر

کمند مار پیچان شد گلو تاب

سران زو گشته شاگرد رسن تاب

چو اشتر مرغ گردان سپهدار

همی خوردند آهن گل شکر وار

چو خندان رو کریمان زر فشانان

جوانمردان همت سرفشانان

به لرزه کوه شد همخوی سیماب

زمین از زلزله لرزید چون آب

علاج زلزله در چشم بد خواه

سنان کنده برای دفع آن چاه

گریز از بس که شد در هر دل تنگ

سرِ کُشته دویدی پیش در جنگ

ز تف تیغ های آتشین تاب

شدی بی سعی آتش کشته سیماب

ز زهر آب جا م برق کردار

کشید آتش زبان از بهر زنهار

به کشتن آنچنان شد در غضب غرق

که می جنبید از خود تیغ چون برق

به گاه سرفکندن گفتی آهن

که اکنون گشت پیدا جوهر من

اگرچه سیم و زر را هست قسمت

ولی تیغ مرا با این چه نسبت

شدید البأس ازانم خواند یزدان

به پشت من قوی دل روی مردان

نه از زن سیرت و من شیر مردم

که سر با تاج زر پامال کردم

بخش ۸۲ - جنگ خرسان با دیوان

ز خرسان رای عفریتان تبه شد

ز بخت تیره روزشان سیه شد

سپه شیران چو مرغان بیابان

به وادی خصومت رهزن جان

به روی و موی از زنگی سیه رنگ

چو زنگی آفریده از پی جنگ

ز دیوان در وغا نگریختندی

چو خرس و خرسباز آویختندی

از ایشان بیم راج و بیم درشن

همه تن بیم بهر جان دشمن

به جنگ هر یکی زان خرس پرکین

دو خرس آسمان دادند تحسین

کسی زانها به حال خود نمی دید

که دشمن دست و پای شان ببرید

بگفتندی کزینسان زخم غم نیست

که موی خرس و کاه کوه کم نیست

تن خرسان ز خنجر غرق خونناب

شده انگشت شان اخگر بدان آب

ز طبع آب گردد اخگر انگشت

چنان کاخگر شود از آذر انگ شت

چرا زان آب گشت انگشت اخگر

مگر کان آب بود آتش به گوهر؟

گلیم خرس سیل خون نمودند

کشان خصمان خود را در ربودند

عدو بگذاشت و نگذاشتندی

به مرگش غرق در خون داشتندی

بخش ۸۳ - جنگ هنومان با پیلان

درآن میدان هنومان دلاور

همی زد پیل را با پیل دیگر

وزیده چون سموم بادیه تیز

به فرق دشمنان کرده فنا ریز

غریوان چون نهنگ موجۀ نیل

هلاک دیو زادان را تب پیل

گریزان حلقه حلقه پیل زان به بر

پراکنده ز باد انبوهی ابر

چو طوفانی ز دریا تند جسته

بسا کشتی به یک دیگر شکسته

ز پور باد پیلان رفته پر دور

چو پران کوهها از نفخۀ صور

به هر سو بوی خشم او گذشتی

رخ پیلان ز بادش لقوه گشتی

بخش ۸۴ - جنگ رام و لچمن با دیوان

هم ه روز از فروغ صبح تا شام

به دیوان جنگ کرده لچمن و رام

چو آن روز قیامت هول شب شد

حیات خلق را گویی سبب شد

نیاسودند لیکن نره دیوان

شبیخون جنگ کردندی غریوان

در آن شب فتنه ها چون آتش از دود

به هر جانب فراوان جلوه گر بود

همه شب از لب شمشیر زهر آب

تن و جان را فراق جفت سرخاب

حسام و زخم شد کیخسرو و غار

سنان بیژن جهش پهلوی افکار

ز سهم آب تیغ و آتش تیر

خرد چون صرعیان افتاده دلگیر

زمین چون چرخ در دوران سرماند

که دست نیزه تخم رعشه افشاند

کمانداران غرق انداز را تیر

شدی غرق کمانخانه چو تصویر

گهی چون گوش خر در سر خزیده

گهی چون موی سر بر زد ز دیده

ازان دهشت که خون گشتی به دم شیر

چو زال زر شدی طفل رحم پیر

دو شخص نیم تن یک تن به دو نیم

چو یزدان رزق کرده تیغ تقسیم

کمند از حلقه گشته حلق تابی

زه از قوس قزح می زد شهابی

کمند همچو گیسوی و شامی

خناقی زاد از جبل الیتامی

تن از تیر و سر از خنجر زبون شد

زمانه بوستان افروز خون شد

حسام آیینۀ بیت الطبق بود

که هرکس دیده در وی جان به حق بود

ز بس کشتن فراوان در در و دشت

به صلب سنگ آتش کشته می گشت

پیاده دل به کشتن بر نهاده

که در شطرنج نگریزد پیاده

سوار از رشک پا بر جایی وی

نمود اسپ گریز خویش را پی

چکان خون از دم شمشیر چون آب

چو شنگرفی که بتراود ز سیماب

مگر حسن بهار هندوان بود

که از خونها درو سرخ ی عیان بود

گهی شد سوسنِ تیغ ارغوان کار

گهی خار سنان را لاله شد یار

ز بیم زخم گرز زورمندان

چو ببران پیل را می ریخت دندان

ز بس دندان شکسته گرز خودکام

فتاده گرز را دندان شکن نام

چو خود شاخ گوزن افتد سرسال

فتاده شیر را دندان و چنگال

سخن زاغ کمان در گوش ما گفت

عقاب تیر با نسرین شده جفت

ز بس کز کشتگان افتاد پشته

پناه خستگان شد زیرکشته

زحرکت ماند دیوان خشک حیران

چو مسخ سنگ صورتهای بی جان

زده بر هر عقابی ناوک رام

چو کرگس بگسلاند حلقۀ دام

سوی بدخواه تیر رام پران

چو بر ابلیس لاحول مسلمان

گهی خنجر گذر کردی به حنجر

گهی حنجر زدی خود را به خنجر

نه تنها دوخت تیر رام تنها

خور از سعی عطارد ساخت جوزا

که لچمن هم به زخم تیغ و خنجر

به دم می کرد یک تن را دو پیکر

ز جان بردن اجل گشت آنچنان سست

که عذر کندی شمشیر می جست

ز بیم آتشین تیغ سقر تاب

زره پوشید در بر شعله چون آب

به کشتن داد خصمان را چنان سود

که سر بی تن جبین بر خاک می سود

دمادم بر هلاک پهلوانان

فغان کوس کین مرثیه خوانان

پس از کشتن ، دلیران ظفرکوش

همی خفتند با قاتل هم آغوش

به گلزار فنا شمشیر زد آب

به چشم زخم شد خار سنان خواب

شکافیدی سر از زخم پلارک

چو هندو اره خود رانده به تارک

به زخم تیغ آن دو شیر صفدر

شد از تن سر جدا و افسر از سر

همه دیوان به جا حیران بماندند

چو شیران علَم بی جان بماندند

به زخم خنجر و تیغ سرافکن

چو مردان داد مردی داد لچمن

چو بنمودی به نوک نیزه تعجیل

ربودی حلقه وش صد حلقۀ پیل

بریدی سرخیال خنجر رام

چو مهر منکسف اطفال ارحام

ز بیم خنجر گردان چالاک

گریزان باز پس فتنه به افلاک

گهی همسایۀ پا شد سر از دوش

گهی پا کرده زانو را فراموش

چو سنجیدی به کین بار گران گرز

برآوردی به حمله مغز البرز

شده تیزش چو ظلم بی حسابی

که هر جا پایش آمد شد خرابی

مگر شد نامه های عمر ابتر

که خلقی بی اجل مردند یکسر

به اسرافیل حکم آمد ز دادار

که عزرائیل را باشد مددکار

به حدی گشت کشتنها که سیماب

دلیر آمد به قتل شعله چون آب

ظفر را قبله شد محرابی رام

به پشتش دل قوی چون دین اسلام

زده لچمن دو دستی تیغ فولاد

شکست اندر سپاه راون افتاد

روان از چشمۀ شمشیرش آن آب

اجل مستسقی از آبش به خوناب

فتاد از بس هزیمت بر هزیمت

هزیمت گشت در میدان غنیمت

همی دزدید کاه از کهربا تن

ز مغناطیس هم بگریخت آهن

چو آن دلخسته کو گردد ز جان سیر

اجل از جان شیرین ، همچنان شیر

ز شخص کشتگان در کوه و صحرا

قضا گسترده پا انداز دیبا

چو تصویر وغا شد صحن میدان

درو هم کشته هم ناکشته بی جان

بخش ۸۵ - جنگ کردن اندرجیت از رام و لچمن و بیهوش شدن رام و لچمن

چو حال لشکر دیوان تبه دید

دل اندرجت از کینه بجوشید

گذشت از راستی و شد دغلباز

که خود را زاغ دید و رام شهباز

به نزدیکی لنکا بود جایی

چو کوی دلبران جادو سرایی

چو چشم دوست کان ساحری بود

زیارت گاه سحر سامری بود

ز خاکش تیره آب چاه بابل

دمیدی سبزه سان هاروت زان گل

بت افسونگری بودست هر سنگ

ز لنکا بود آن معبد دو فرسنگ

گریزان چون ز جنگ یوز آهو

در آنجا رفته، شد مشغول جادو

پس از آتش پرستی سحره ا خواند

توقف کرد آنجا ساعتی ماند

به آیینی که از برما درآموخت

بخُور هوم جادو یک به یک سوخت

برون آمد ز آتش صورت دست

به عهد او شده از بی غمی مست

ز شادی سر برآورده چو شهباز

چو وهم از دیده غائب کرد پرواز

سواره بر ارابه گشت پران

سلاح جنگ جادوی فراوان

به جنگ شیر آمد باز روباه

به حیله دست شیران کرد کوتاه

ستمکش چون بلای آسمانی

نظر را عزل کرد از دید ه بانی

نه دیده پیکر آن نحس دیدی

نه گوش آواز شست او شنیدی

ز شستش جمله میمونان سردار

همی خوردند تیر بی کماندار

به هرکس تیر جادویش رسیدی

شدی مار و به زخم اندر خزیدی

و زان مدهوش ماندی شخص افگار

نگشتی جز به روز حشر هشیار

ز تیر سحر آن دیو فسونگر

شده یکبار بر هم جمله لشکر

همه گفتند کاینجا جز خطر نیست

که تیر آسمانی را سپر نیست

ازین منصوبه ما از جان گذشتیم

بدین شطرنج غائب مات گشتیم

چنان زد تیرها آن تیره فرجام

که هم لچمن شده مدهوش و هم رام

ازان ماران جادو را اثر بود

که افسونش از آن سو سیمبر بود

چو بخت خصم تخم خواب افشاند

از آن هر یک چو دیده بسته در ماند

ز افسون خوانی عفریت ناپاک

فریدون شد اسیر مار ضحاک

همانا مار بو د آن عنبرین شست

که سرتا پای عاشق چون دلش خست

به مار جادویی بسته سر شیر

گره ها بر زده چون بند شمشیر

چکان خونها ز زخمش چون می ناب

چو مستان شراب آلوده در خواب

به خون مدهوش و لایعقل فتاده

که مست عشق را خونست باده

به خون غلطید چون گل نازنین بود

سنانها خار بند آهنین بود

برون صد پاره چون جیب یتیمان

درون آواره چون جیب کریمان

ز هر مویش سنانی رفته بیرون

چو خورشیدی که باشد غرق در خون

زمین گشته زخونابش شفق وام

که گردد بستر خور لعل در شام

خلیده در دلش الماس کین خار

چو گل خونین قبا و سینه افگار

گلو افتاده از تابش دهل را

چو بلبل نوحه کرده مرگ گل را

دل از تن، تن ز جنبش پاره تر بود

که زخم تیغ عشقش کارگر بود

مزعفر گشته رنگ لاله گون روی

خضابی کرده از خون مشکبو م وی

به پیکان خسته دل چون در شهوار

ز درش لعل رمان زاده بسیار

نه خسته بود رام درد پرورد

ز تنگی پاره گشته جامۀ درد

تنش صد پاره چون تار کفیده

دلش چون ناردان در خون طپیده

چو بوی گل شده حالش پریشان

چون خوی مل پس از مستی پشیمان

چو اندرجت چتان دید آشکارا

به سحر خویش تازان شد به لنکا

به پی اش راون آمد کرد تقریر

که کشتم رام و لچمن را به تدبیر

به سر کج ماند تاج کی قبادی

به شادی زد به شهر اندر منادی

همی بنواخت طبل شادمانی

که دشمن را سر آمد زندگانی

به سیتا داد فرمان کز سر بام

ببیند کشته افتاده تن رام

بخش ۸۶ - دیدن سیتا رام را به میدان

نظاره کرد ماه از بام افلاک

وجود چون کتان سر تا قدم چاک

فلک می گفت با صد زاری و آه

پرند خور قصب کردست این ماه

مکش جانا دلت گر مهربان است

که تو ماهی و عاشق خسته جان است

بپوش آن طلعت چون ماه تابان

که باشد خسته را ماه آفت جان

خدا را بر مه رو معجر افکن

چو نادان دوست کردی کار دشمن

به تن بنمود مه را زخم دشمن

جراحتهای دل از صافی تن

ور از پندم ترا در دل ملالست

تو معشوقی ترا خونش حلالست

که از دشمن ندیدم هیچ خواری

ز شست دوست خوردم تیرکاری

مگر آهن ربا گشت این تن من

که ننشیند بجر پهلویم آهن

کهن آماج تیر چرخ پیرم

که نتوان برشمردن زخم تیرم

زهر زخمی گشاد از نو دها نی

هم از پیکان درو مانده زبانی

غم دل ورنه چون گفتی به دلدار

که بودش یک زبان گفتار بسیار

به راه زخم درد افکند بیرون

همه تن زخم شد تا گری دی خون

چو سیتا رام را در خاک و خون دید

ز طاقت طاق گشت و زار نالید

فشاند از نرگس آن سرو خرامان

چو خون خلق ، خون دل به دامان

فغانش مرده شمع صد دل افروخت

چراغ افروز نغمه از که آموخت ؟

چراغ جان ز سوز دل تباناک

پریشان تر ز نور افتاده بر خاک

محبت خواند گویی سحر ها روت

که سیمش زر شد و زر عین یاقوت

ز زهر غم شد آب زندگی تلخ

نمود از زخم ناخن ماه را سلخ

به صد خواری بکند آن مشکبو مو

که خون می شد ز مشکش ناف آهو

ز سوسن دست بسته بر گل تر

چو لاله داغ گشته پای تا سر

کمند عنبرین از حلقه ببرید

که مرغ روح از دامش بپرید

به کیوان برده دود آه خود را

کلف کرد از طپانچه ماه خود را

بنفشه زد به دامان سمن چنگ

نقاب مهر شد نیلوفری رنگ

همه تن نیل گشت آن سیمتن حور

که سازد چشم زخم یار خود دور

و گرزان نیل نبود هیچ سودی

برای مرگ خود پوشد کبودی

ز حالش بر فلک نالید ناهید

که مه بگداخت اندر عشق خورشید

فغان برداشت از بخت قفا گرد

که روز دولتم تیره شبا کرد

ازین طالع که جانم زوست افکار

پر آزارم پر آزارم پر آزار

دلم نیلوفر خونین نهاد است

که خورشیدم به رهن شب فتاد است

که راما ! سینه ام خستی و رفتی

گلم از شاخ بشکستی و رفتی

وجود من کنون نقش بر آبست

چو دریا خشک شد ماهی کبابست

بخش ۸۷ - تسلّی دادن ترجتا سیتا را

چو سیتا بر هلاک خود برآشفت

تسلّی را به گوشش ترجتا گفت

همانا اندرجت گرفیل زور است

چو در خورشید حیران موش کور است

بر آن کس ذره خود کی دست یابد

که دستش پنجۀ خورشید تابد

مخور غم ز آنچه دیدی و شنیدی

طلسمی بود جادویی که دیدی

وگرنه رام و لچمن را به میدان

کم از زالی بود صد پور دستان

شود رام از هزاران بند آزاد

به صد افسون نماند در قفس باد

اگر چه مار جادو بی شمار است

عصای موس وی سر کوب مار است

نیابد عنکبوت از ما قدم رام

به نازش پای پیلان کی شود رام ؟

اگر صرصر بر اندازد جهان را

نیارد کشت شمع آسمان را

نباشد رام را از دشمنان باک

شود خود کشته زهر از بوی تریاک

تو ای نامهربان بر خود مشو زار

مکش خود را پی ناکشته دلدار

پری زان دیو زن گردید ممنون

که بر افعی گزیده خواند افسون

کزین مژده دهانت پر شکر باد

به مرگم زندگانی می دهی یاد

تو ای عیسی نفس دادی مرا جان

هزاران جان شیرین بر تو قربان

دلش گفتا که دلبر ناقتیل است

حیات تو حیاتش را دلیل است

ترا از زندگانی هست مایه

بدین بی جان زید بی شخص سایه

وگر روحش تویی، او هست قالب

بحمدالله کشد روز تو هم شب

چنین بهر نجات از غرق هر بار

زدی دست سبب در هر خس و خار

ز عشق آمد ندا کین رمز دریاب

نمیرد عاشق از کشتن چو سیماب

شنید از هاتف عشق این بشارت

به آب دیده نو کرده طهارت

همه تن شد جبین سجده شکر

ارم کرده زمین سجده شکر

بخش ۸۸ - تسلّی دادن هنونت سپاه بیدل را

چو رام از تیر جادو گشت مجروح

به خاک افتاد همچون جسم بی روح

سپاه از بیم گشته دل به دو نیم

که جان بر تن نخستین داد تقدیم

به بالینش ستاده شاه میمون

همی گفتی فشاندی از مژه خون

به یاران گف ت هم جا نیست اندوه

که باشد جشن مردان مرگ انبوه

ولیکن پردلان آهن آشام

شده یکسر پریشان چون دلارام

به حدی رفته از گردان تهور

که خون می شد دل از سهم تصور

ز سهم تیر جادو با دل ریش

پراکندند همچون روزی خویش

دلاسا داده گفتی شاه میمون

که شد از بیم تان بدخواه دلخون

دل خود را دمی بر جای دارید

لوای سعی را بر پای دارید

چو مردان جان ببازید از پی نام

مسوزانید دل از خستن رام

که آخر رام هم خواهد شفا یافت

چه شد از بخت گر روزی جفا یافت

به روز بدکنون سویش نبین ید

به چشم اولین، رویش ببینید

بسی زین گونه گفت آن صاحب هوش

نکرده لیک حرف او کسی گوش

ندیده باز پس از گفته اش کس

هوا خواهش ببیکن بوده و بس

چو نشیند از زبان او کسی پند

بر ابروی کهن چین نو افکند

که هر جا هر که خواهد گو برو زود

که ناخوشنودم از شخصی نه خشنود

بخش ۸۹ - هراسان نشدن ببیکن و رضای رخصت دادن سپاه را

به رفتن ها خوش و ناخوش رضا داد

رضایش بی رضایی ها همی داد

شما هر یک به رفتن پر بر آرید

ولی هنونت را با من گذارید

که من تنها بسم از بهر راون

چه جای آنکه هنونت است با من

به انگد گفت کای پور دلاور

تو رام خسته را همراه خود بر

علاج زخم رام ناتوان کن

به کارش آنچه بتوان کرد آن کن

من اینک می رسم از فتح لنکا

دهم جان در پی ش از وصل سیتا

که رام ار مرده باشد زن ده گردد

چو سیتا را دهان پرخنده گردد

شدند از شرم شاه همت اندیش

سپه ثابت قدم بر مردن خویش

چو لختی باز آمد رام مدهوش

برادر را فتاده دید و خاموش

نه خود لچمن بدانسان بود خسته

که شد بازوی بخت او شکسته

به سوی شاه میمون بانگ برزد

که خون بگریستم از طالع بد

تو در کارم نکردی هیچ تقصیر

ولی حکم قضا را نیست تغییر

سپهدارانت بس نابود گشتند

هواخواهانت خون آلود گشتند

همین باشد طریق مردی و داد

برین عهد و وفا صد آفرین باد

ولی چون شمع بختم بود بیتاب

همه سعی تو ضایع شد درین باب

من از طالع ندیدم روی بهبود

تو هم هر جا که می خواهی برو زود

مکن ضایع تو جان را در پی من

که من گشتم به کام بخت د شمن

فرو ناید به افسون زهر کشته

مده خود را به کشتن بهر کشته

من و لچمن درین میدان فتادیم

به روز بد، به مردن دل نهادیم

خدا داند نصیب ما چه باشد

درین خستن طبیب ما که باشد

به ناگه نارد جنی برآمد

تو گویی صبح اقبالش بر آمد

اعادت را به پیش رام بنشست

که چونی ای جوان شیر زبردست

شدی دلخسته افگار و جگرخون

مشو غمگین ز زهر مار افسون

دهد درد ترا سیمرغ دارو

خلاصت سازد از ماران جادو

ز نارد گفت و گو چون باد بشنفت

به دم در گوش سیمرغ آن سخن گفت

چو بشنید این حکایت شاه مرغان

چو هدهد شد پی کار سلیمان

ز عزلت گاه قاف آمد به پرواز

پرش با با د طوفان گشت انباز

قیامت خواست از باد پر او

هلاک عادیان از صرصر او

به دیوان از غبار وحشت انگیخت

به فرق خاکساران خاک غم بیخت

ز بیمش خود به خود رفتند بیرون

ز سوراخ جراحت مار افسون

فروغ ماهش از عقرب بر آمد

تو گویی آفتاب از شب برآمد

سپه یکسر بسان لچمن و رام

خلاص از مار جادو یافت آرام

چو آن محنت بدل گشته به راحت

ز پیش رام شد سیمرغ رخصت

از آن شادی خبر شد نزد راون

که از جادو رها شد رام و لچمن

به اندرجت دگر ره گفت راون

نکردی هیچ فکر دفع دشمن

که ای ناکرده کار این چیست سستی؟

نکشته خصم، فارغ دل نشستی

ز مار نیم کشته یابی آزار

بریده سر نگوید باز گفتار

به دعوی باز اندرجت روان شد

که سازم کار این بار ، ار نه آن شد

به سوی معبد موعود بشتافت

ببیکن لیک از حالش خبر یافت

هنومان را ز حالش کرد آگاه

که دارد اندرجت عزم فسونگاه

به زودی فکر آن کن ورنه این بار

جهان بر هم زند زان جادوی مار

بباید بست بر جادو سر راه

که گردد چاره اش را دست کوتاه

که گر یابد مجال س حر خواندن

نخواهد هیچ کس را زنده ماندن

هنومان با سپاه بیکران جست

ره معبد به دیو ذوفنون بست

چو راه رفتن خود دید ب سته

ز اندیشه درونش گشت خسته

هنومان را فریب تازه تر داد

کزو آن ششدر بربسته بگشاد

به جادوی طلسمی حور سیتا

دل آن شیر هیجا برده از جا

لباس و زیور سیتا بپوشاند

از آن پس تیغ خون افشان برو راند

به تیغ تیز کرد آن را دو پاره

که می خست از نظرگاهش نظاره

که این بود آن پریروی گل اندام

کزان شد دشمنی در راون و رام

زنی بوده هلاک یک جهان کرد

سر تیغم جهان را زو تهی کرد

سر این فتنه زان ببریدم از تن

چه کم گردد جهان از مرگ یک زن

کنون صلح است ما را در میانه

که رفت آن جنگ جستن را بهانه

هنون حیرت زده ماند از فریبش

نه در سر هوش و نی در دل شکیبش

دوان زآنجا سوی رام آمده باز

که گوید آنچه دید از بخت ناساز

بدان حیله فسونگر فرصتی یافت

سوی معبد به کار سحر بشتافت

بخش ۹۰ - خبردادن هنونت رام که سیتا را اندرجیت کشت و بیتاب شدن رام و دلاسا دادن ببیکن

چو آن غم نامه بر عاشق فرو خواند

همی بر آتش او روغن افشاند

ز غم یکبارگی بی دست و پا شد

تو گویی روحش از قالب جدا شد

ز نومیدی بر آوردی دم سرد

دو دیده بر رخانش گونۀ زرد

به رنگ رخ عدیل زعفران بود

که شادی مرگ دشمن هم ازان بود

ز طاقت طاق شد صبرش به یکبار

شکاف دل چو چشمش گشت خونبار

به حسرت از جگر آهی برآورد

که چاک اندر دل خارا درآورد

که نخل عمر ما از پا در افکند

که طوبای مرا از بیخ برکند

ز ده سنگی به جانم دور افلاک

که آب زندگانی ری خت در خاک

سپهرا! با منت زینسان چه کین است

که زهرم داده گویی انگبین است

اگر آتش بباری بر سرم بار

مده آب حیاتم بی لب یار

نکردی بر مراد تخت فیروز

سیه تر باد از روزم ترا روز

دریغ آن شمع بزم جان فرو برد

دریغ آن نوگل خندان بپژمرد

کنون من زندگی را تنگ دانم

که جانان می رود، من زنده مانم

به آتش به که افتد کار و بارم

که تاب طعن پروانه ندارم

دلش گفتا چرا در خون طپیدی

نخواهد بود حرفی کان شنیدی

خزان را رو به گلزار ارم نیست

جمال روح از خال عدم نیست

نمیرد آب طوفان زآتش طور

هم از باد فنا ، ایمن بود حور

چسان ببرید سر جان جهان را

که خرق و التیامی نیست جان را

کجا جنبد بر آن کس دست قاتل

که گردد تیغ بر وی مهربان دل

ز دیوان غم ندارد آن پریزاد

چو آهوی حرم از گرگ بیداد

مسوزان دل، چو پروانه بتا ! پاک

چراغ از سر بریدنهاست بی باک

دل از بیم و امیدش زار بگریست

دمادم شمع سان، می مرد می زیست

به دل گفتی کز افسون و فسانه

حیات مرده را تا کی بهانه ؟

مرا زین زندگان ی شرم بادا

ترا هم زین سخن آزرم بادا

منم مرغ اسیر روزگاران

خزان دیده گلم پیش از بهاران

من آن کبکم که از بیضه به پرواز

ندانم آشیان جز جنگل باز

منم آن ماهیی کز سخت جانی

سرابش گردد آب زندگان ی

ندانم چیست باری خاطر شاد

به بخت من کس از مادر نزایاد

ز عشقت این جفاها هیچ شک نیست

که چندین جور تنها از فلک نیست

ز من بگریز عشقا ! ورنه این بار

ترا هم می برم با خویش در نار

دلم از عشق آزاری کشید ه ست

که پنبه ز آتش سوزان ندید ه ست

ز بار غم که بر جان من افتاد

اگر گویم برآرد کوه فریاد

زبان مرغ گل بشناسد ار کس

بداند کو به دردم نالد و بس

ننالد چون به دردم بلبل باغ

که سوزد بر دل من سینۀ داغ

کباب تر بر آتش خون نبارد

که بر سوز دل من گریه آرد

مرا خود مرده بشمر تا توانی

که ننگ مردنست این زندگانی

ببیکن رام را چون دید بیتاب

تسلّی را زده بر آتشش آب

که بیهوده مکن بر زنده ماتم

به مرده، نوحه باشد رسم عالم

گلش بی آفت از باد خزانست

که سیتا نزد راون همچو جانست

یقین هنونت را دیو سیه بخت

فریبی داد بهرکار خود سخت

به کار جادویی منصوبه بنمود

به معبدگاه راه بسته بگشود

اشارت کن کنون از بهر لچمن

که بشتابد به قتلش همره من

نمایم کنج آتشخانه را با ر

بسوزانم درو پروانه کردار

وگرنه از پس آتش پرستی

نه امکانست بر وی چیره دستی

شهادت یافت بر قولش دل رام

به دل بریافت آرام از دلارام

بخش ۹۱ - جنگ شدن لچمن به اندرجیت و کشته شدن اندرجیت از دست لچمن

به لچمن گفت با گردان لشکر

که هان وقت است بشتاب ای برادر

به دشمن تاز و فرصت بر غنیمت

ظفر باشد به سرعت بر غنیمت

به رخصت لچمن اندر پایش افتاد

روان از همتش درخواست امداد

که من فرمان تو می خواهم و بس

نباشد همرهم گو از سپه کس

و لیکن رام را فرمان چنان بود

به لشکر جمله پوید همر هش زود

سران یکسر دوان اندر رکابش

ستاره ذره های آفتابش

روان شد با سپاه خویش لچمن

بدان ره رهنمای او ببیکن

هنوز اندرجت جادو در آنجا

نگشته سحر خود را کارفرما

که لچمن ب ا سپاه دوزخین تف

به گرد آتش معبد زده صف

ز بیم آن سپاه آهنین چنگ

نهان شد باز آتش در دل سنگ

بر آتش هوم خود آنگاه بگذاشت

دل از جان، جان ز جادو پاک برداشت

ز افسون و ز جادو کار بگذشت

به لچمن جنگ و صف کرد اندران دشت

به لچمن، اندرجت زانسان سگالید

کزان گاو زمین از بار نالید

همی غرید چون ابر بهاران

بسان قطره می زد تیر باران

به کین باریدن آمد ابر بیداد

ازو هر قطره باران کوه پولاد

گهی از جا به ناخن کوه کندی

به گردون برده بر فرقش فکندی

گهی از برق تیغ آن ابر سرکش

گشادی بر سرش طوفان آتش

بسی کوشید دیو سخت بازو

ولی شد بار سنگش در ترازو

بدینسان دست برد ه دیو پرفن

همی دید و همی خندید لچمن

همی پیچید بر آتش گیاهی

غریق آب می زد دست و پایی

چو شب نزدیک شد کارش بپرداخت

نفس آماجگاه تیر خود ساخت

به شکل خارپشتی کردش از تیر

چو شیر آمد پس آنگه سوی نخ جیر

کشیده پرنیان آتش افکن

سحابی قطره او صاعقه زن

بر اندرجِت به تیغ تیز بشتافت

به برق آسمان گون کوه بشکافت

سرش را چون همی برید از تن

تو گویی سعد ذابح بود لچمن

به مرگ خود مثل زد دیو ملعون

سگ از بی روح کندن چون زید چون

چون نعش دیو را جوش کفن شد

ظفر زلف علم را شانه زن شد

فرشته بر فلک گفتند با هم

سر دیو سفید افکند رستم

برو روحانیان گلها فشاندند

چو رنگ و بویش اندر گل فتادند

چو لچمن کار اندرجت چنان ساخت

سرش را پیش پای رام انداخت

ببوسیده سر و دستش برادر

سران هم آفرین کردن یکسر

بخش ۹۲ - بر آمدن راون به جنگ صف و خسته شدن لچمن به زخم تیر راون

چو در لنکا ز مرگ او خبر شد

سراسیمه جهان زیر و زبر شد

به کین جوشید در دل خون راون

به تن پوشید بهر جنگ جوشن

به کارش چون جگر بس رخنه افتاد

به جنگ صف صلای عام در داد

سپاهش صف زده بر روی صحرا

ز دیوان شد تهی یکبار لنکا

گرفته ده کمان یکبار بر دست

همی زد تیر باران شست بر شست

کسی را کو بود خود بیست بازو

ز یک ده صد بود ده در ترازو

ز میمونان و از خرسان سردار

هزار اندر هزاران کشت یکبار

کواج و سرب و کوی افتاد بیروح

ببیکن و انگد و هنونت مجروح

نماند ایمن ز تیرش جز تن چند

نمی شد خاطرش زان قتل خرسند

به مالش رشک پای پیل گشته

به کشتن دست عزرائیل گشته

هزیمت در سپاه رام افکند

که با آتش ستیزه گاه تا چند

چودست بردش از اندازه شد بیش

به جنگ پیل میمون آمده پیش

به دفع چشم زخمش نیل شد پیل

همی زد جست و خیز از میل تا میل

شود تا میل چشم دیو بی شرم

به کوری مخالف نیل شد گرم

چنان کوشید چون مردان به میدان

که راون را خجالت شد ز دیوان

به کین آخر خدنگ آتشین زد

که نیل از زخم آن افتاد بیخود

مرکب بود تیز از آتش و باد

که آتش رو به جان آتش افت اد

ز تیر آتشین شد نیل بیتاب

چو عکس شعله اندر آب نیلآب

به پس پایی ز راون شد زبون نیل

چو رفت از پیش فرعون واژگون نیل

چو خاطر جمع کرد از نیل راون

به کین اندرجت شد سوی لچمن

بسان پیل مست نوجوان ش یر

همی کردند با هم جنگ تا دیر

برو هم چیره شد دیو زبردست

به شمشیر و به ژویین جابه جا خست

به زخم نیزه لچمن رفت از کار

چراغش کشته گشت از دیدن مار

بخش ۹۳ - جنگ رام با راون و بیهوش شدن راون به زخم تیر رام و گریزاندن بهلبان رت راون در قلعۀ لنکا

برادر را به میدان چون زبون دید

چو آتش کسوت آهن بپوشید

سلیمان درع داوودی به بر کرد

چو افسر مغفر همت به سر کرد

ندیده دیدهای زین ماجرا سخت

سلیمان بر زمین و دیو بر تخت

حریف یکدگر شد رام و راون

بجنبید از دو سو پولاد و آهن

به مرگ راون آمد آن زمان فال

که با عیسی مقابل گشت دجال

چو بگرفته کمان بر دست از دوش

ز شست او ظفر شد حلقه در گوش

خدنگ رام بر عفریت بی دین

تقدم جسته از زخم شیاطین

به سر در پیش رو افکنده ده سر

چو یاجوج از پس سد سکندر

به هر سو کرد رو آن صاحب اقبا ل

ظفر چون سایه می رفتی ز دنبال

ز دست برد او شد دیو بی پا

چو از ملسا زبان از نار ترسا

زبون شد اهرمن آخر ز جمشید

که شیر برف نارد تاب خورشید

نیارد ظلمت شب پیش خور تاب

ناستد رو به روی شعله سیماب

کجا با فربهی پهلو زد آماس

یخ دی کی تواند سفتن الماس

چو شد مدهوش راون رت بهلبان

گریزانده سوی لنکا ز میدان

گریزان شد بسان سایه از نور

چو درد سر ز می از طبع مخمور

چو دشمن شد گریزان رام آزاد

تعاقب کرد لختی باز استاد

ولی چون دید نیکو پیش و پس را

ندید از نامداران هیچ کس را

به گردش از سپهداران لشکر

ببیکن بود و هنونت ظفر ور

یقین دانست کایشان کشته گشتند

به خون آغشته بر هم پشته گشتند

به زاری باز پرسید از ببیکن

که گویی کشته شد امروز لچمن

ازین غم خون من در دل زند جوش

که چونست آن جوان؛ شیر ظفر کوش

به پالیدن در آمد کشتگان را

که بردارد تن هر خسته جان را

به خون پیمانه های عمر لبریز

اجل میخوار و ساقی خنجر تیز

برادر را به میدان یافت خسته

چو عهد ماهرویان دل شکسته

بجز نام ی نمانده در حیاتش

وجود بر عدم کرده بر آتش

پی تدبیر او درماند برجای

که بی لچمن چه باشد حال من وای

همی گفت از کمال مهربانی

که ما را بر سر آمد زندگانی

اگرچه بعد فتح شهر لنکا

شود آب حیاتم وصل سیتا

نخواهم زبست هرگز بی برادر

که بود او مر مرا با جان برابر

فدایم کرد جان نازنین را

نیارم تاب مرگ این چنین را

زدوده آه و افغان جگر سوز

شب آمد بر سر رامِ سیه روز

به گوشش گفت جامون و ببیکن

که چندین غم مخور از زخم لچمن

نه هر دردی دوایی دارد آخر؟

نه هر رنجی شفایی دارد آ خر؟

خردمندی، مشو دیوانه چون مست

مکن ماتم که جان اندر تنش هست

چو مردان در علاج او همی کوش

چو زن تا کی به گریه گم کنی هوش

دل دانا که در عقل سفت ه است

ز یک دم صد هزار امید گفت هاست

پی زخمش سراپا دل فگارم

به خاطر آنچه آید عرض دارم

علاج غیر ازین نبود که حالی

رود هنونت در کوه شمالی

گیاهایی که د ارد طبع تریاک

به آب زندگانی رسته زان خاک

بود جانداروی خسته بدنها

برآرد خود به خود پیکان ز تنها

اگر پیش از طلوع نور خورشید

بیارد آن گیاها ن هست امید

که زهر زخم را تریاک گردد

وگرنه خسته مشت خاک گردد

نشان آن گیاها ن هست مشهور

که در شب شمع سان باشند پر نور

بخش ۹۴ - آمدن هنونت به کوه شمالی و جنگ کردن او با دیوان و کشته شدن سیصد هزار دیوان از دست هنونت

شنید این حرف هنونت نکونام

ندیده انتظار رخصت رام

شباشب رفت سوی کوه موعود

که آرد نوشداروی گیا زود

ولی راون به دیوان داد فرمان

که در کوه آتش افروزند چندان

که نشناسد گیا ، میمون سرکش

غلط خوانَ د کتاب شمع ز آتش

وگر بشناسد آن جاسوس چالاک

شکار مدعا بندد به فتراک

چو باز آید سر راهش ببن دند

ز آگاهی به غفلت خوش بخند ند

بهر جا کو نفس ره مانده گیرد

به هر نوعی که خاطرها پذیرد

شما یکبارگی بر وی بتازید

به ضرب و زور کار او بسازید

ز فرمانش سپاه دیو زادان

شتابیدند هریک بد نهادان

دوان پیش از هنون کردن د گلزار

ز آتش لاله گون دامان کهسار

بدید آن کوه را هنونت مشتاق

چو آتشخانۀ دلهای عشاق

ز بس کاتش فروزان جابه جا دید

ز امکان دور، تشخیص گیا دید

چنان آمد برای آن صف آرای

که از بن کوه را برکند از جای

بر انگشتی نهاد آن کوه بیباک

به شاخ گاو بر چون مرکز خاک

ز کوه انگشت او از روی تمثیل

چو شهرستان لوط و پرّ جبریل

چو پیل مس ت در چنگال عنقا

چو کشتی گران بر موج دریا

چو کشتی گشته کوه از بس روانی

نموده پور بادش بادبانی

چنان برخشک راندی کشتی کوه

که دریا گشت غرق موج اندوه

سبک برداشت کُه را آن نکونام

دل دانا چو محنتهای ای ام

زبار کوه دستش را زیان نی

چو غم بر خاطر عاشق گران نی

به حکم رام گویی توأمان بود

که کوه اندر رکاب او دوان بود

ز حلمش کوه بی پا از تحمل

که کوهی را روان برداشت چون گل

بسان تند باد ی کو برد دود

به زودی کوه را از جای بربود

به دستش کوه شد بی پا و بی صبر

به فرمان موکل سر نهد ابر

قیامت رفت بر دیوان ناساز

که کوه اندر هوا آمد به پرواز

سپاه دیو زادان از کمین گاه

چو بر وی حمله آوردند ناگاه

به دستی کوه، دستی تختۀ سنگ

دران ره کرد با دیوان بسی جنگ

ز خونِ بد رگان بس چشمه بگشاد

به دستش کوه همچون گوی فصاد

زبس بارید دستش سنگ باران

فزون تر گشت از ششصد هزاران

به صد دل حمله آورده به یک دست

سپاه دیو زادان جمله بشکست

پس از فتح و ظفر با خاطر شاد

دوان در وعده گاه آمد با ستاد

به شبگیری شباشب از سحر پیش

برفت و کوه را آورد ب ا خویش

چو اندیشه به کارش کرد تمییز

به حیرت ماند رام و لشکرش نیز

زبان آفرینش برگشادند

فزون از گفتنم انصاف دادند

سبک هر داوری کان بود در کار

به دست آمد ازان کوه گرانبار

دوان بر زخمهای خسته بستند

چنان به شد که پنداری نخستند

به دم برخاست هر یک خسته از جای

چو گردد مرده روز حشر بر پای

خداوندی که تاثیر گیا داد

گیا داد و به لچمن هم شفا داد

برادر را به صحبت دید چون رام

به شکر حق زبان جنباند در کام

جبین ساییده بهر سجده بر خاک

فراوان کرد شکر ایزد پاک

سپه کردند هر یک تهنیت باد

غمستان گشت در دم عشرت آباد

بخش ۹۵ - بیدار کردن کنب کرن برادر خود را از خواب برای جنگ رام و بیدار شدن کنب کرن

کمر بشکست راون را ز اندوه

که چون آورد هنونت آنچنان کوه

به دل گفتا که وقت کنب کرن است

که این ساعت گران بر ما چو قرن است

کنم بیدار از خواب گرانش

که دشمن خسپد از تیغ و سنانش

گران خوابش، یقین خواب عدم نیست

ولی زو در درازی هیچ کم نیست

بود پیوسته با خوابش سر و کار

چو چشم عاشقان همواره بیدار

چنان چشمش ز بیداری رمیده

که جز در خواب بیداری ندید ه

به راون کنب کرن آ تشین تاب

برادر بود همچون مرگ با خواب

به خفتن داشت عشق آن مرگ پیکر

برادر را بود مهر برادر

چو بخت بد همیشه بود در خواب

ز غفلت همچو مرده سر به سر خواب

بسا کس نامزد شد بهر این کار

که گردد کنب کرن از خواب بیدار

که روزی مرگ آید خواب تا کی ؟

جهانی غرق شد، این آب تا کی؟

اگرچه خفته در خواب گران بود

دمش با نعرهٔ صد پاسبان بود

دمش را نفخ صور انگاشت صد بار

ز خواب مرگ می شد مرده بیدار

کسی کو تا در قصرش رسیدی

چو برگ باد از دم پریدی

فرستاده برون در بماندند

پریشان خاطر و اب ت ر بماندند

فکندند از عقب دیوار خانه

درون رفتند آخر زین بهانه

هزاران بوق و کوس طبل شاهی

به گوشش کوفتندی خود کماهی

از آن غوغا که گشتی گوشها ریش

چو از افسانه می شد خواب او بیش

گل آتش به بستر برفشاندند

هزاران پیل بر سینه دواندند

نمک در دیده اش سودند چندان

که چون دریا نمک را دیده شد کان

به بیداری نکرده دیده اش رو

نه غلطیده خود از پهلو به پهلو

ازان خواب گران دلگیر راون

به دیوان کرد این تقریر راون

جزین تدبیر دیگر نیست معلوم

که این آهن به آن آتش شود موم

بباید برد چندین حور منظر

معطر کسوت اندر مشک و عنبر

به خوبی بر همه با ماه خویشان

به مغزش چون در آید بوی ایشان

ازان نکهت ز خواب خوش بر آید

پی نظاره چشمان برگشاید

به شهر اندر زنی کو نازنین بود

اگر مستور در محفل گزین بود

بسان غنچه عطر اندود گشته

روان در خلوت موعود گشته

ز بس در جلوه هر سو پیکر ماه

به موج نور تنگ آمد گذرگاه

خرامیدند کبکان حصاری

به رنگ و بو چو گلهای بهاری

به بوی گلرخان عطرپیرای

از آن خواب گران برخاست از جای

مگر دور قمر آمد پدیدار

کزان خواب گران شد فتنه بیدار

چو آن دیوانه دیو از خواب برخاست

ستون آسمان از قامت آراست

صبوحی بهر او کردند موجود

طعام و باده بر آیین معهود

هزاران خم شراب ارغوانی

سب وی خود فزون تر ز آنچه دانی

برای نقل او کرده مهیا

طعامی توده توده کوه بالا

ز دریا بیش خورده بادهٔ خون

برو ن قل و کباب از کوه افزون

هم ازخون و هم از می گشت بد مست

به پیش تخت راون رفت بنشست

بخش ۹۶ - پند دادن کنب کرن راون را و اعراض شدن راون از او

زمین بوسید و گقت ای شاه دیوان

دل من مانده است امروز حیران

که از خوابم چرا بیدارکردی

خلاف عادتم آزار کردی

مگر کاری درافتاده به دشمن

که شوراندی چنان خوش خواب بر من

بگفتا؛ رام لنکا را قتل کرد

سراسر شهر دیوان را خلل کرد

ز دیوان جز دو کس پیدا اثر نیست

ترا ای بی خبر اصلاً خبر نیست

ز ضرب تیغ آن گُ رد بلاجو

نمانده زنده فردی جز من و تو

بگفتا؛ رام را با تو چه کین است ؟

بگفتا عشق سیتا در کمین است

بگفتا بهر یک زن گرچه حور است

خرابیِ جهان دیدن ، قصور است

به طفلان پند باید دادن از جان

به تو حیفست پند، ای پیر نادان!

زیاده گشته ای بدمست و بد رأی

بکن ترک می ای خود بین خود رأی !

مگر عقلت به جا آید دگر بار

به توبه برگرایی زین چنین کار

مخور بسیار می این نکته کن یاد

که گل هر چند بشگفت از دم باد

چو باد ان در گلستان گشت گستاخ

بریزد گل ، ز گلبن بشکند شاخ

چراغ ار چه ز روغن هست پر نور

چو شد لبریز، ماند از روشنی دور

به دانش رهزنی چون می نباشد

خرد را دشمنی چو ن وی نباشد

کسی را کز می ، آشوب مزاج است

گر آید صد فلاطون ، لاعلاج است

دلت شد غرق عشقِ باده چندان

که در عقلت پدید آورد نقصان

خرابیها به ملکت راه ازآن یافت

که دانش از دل تو روی برتافت

ز نخوت سر فرو یکدم نیاری

چو شیطان سجدهٔ آدم نیاری

به تو حرفی که باید گفت گفتم

در دانش چو شاید سفت سفتم

که سیتا را به نزد رام بفرست

به عذر جرم خود پیغام بفرست

گر از پندی که دادم رو بتابی

نخواهی دید هرگز جز خرابی

جوابش داد راون کای تُنُگ ظرف

ز تو بوی هراس آمد ازین حرف

برو خواب گران کن ای جوانمرگ

که بهر نام می خواهم به جان مرگ

فدای عشق سازم ده سر خویش

سپارم کی به دشمن دلبر خویش

دلش غیرت گرفت از طعن ده سر

جوابش داد آشفته برادر

که گفتم حرف صلح از بهر تدبیر

وگرنه شیر نهراسد ز نخ جیر

مرا گفتی که می ترسی ز دشمن

نباید بیم راه اندر دل من

چو خواهم امتحان تیغ و خنجر

شکافم شانه وش سد سکندر

کنم صد سر فدای پای سیتا

چه یکتا سر چه ده سر جای سیتا

به جنگ خاکیان خود در نما نم

دو رخ طرح است بر هفت آسمانم

توان نوع بشر را داد بر باد

که معلوم است زور آدمی زاد

ز میمونان شماری بر نگیرم

بجز خوردن حساب از سر نگیرم

نیارم نیز خرسان را ته چشم

شمارم جنس ایشان را کم از پشم

فرشته ترسد از من ، آدمی کیست ؟

که مور اندر دهان اژدها چیست ؟

نشد هم پنجۀ شیران غزاله

به دندان چند بستیزد نواله ؟

نه مقصود من از فخریه لاف است

غبارم بر دهان روز مصاف است

اجازت خواست آنگاه از برادر

ز بیشه سوی میدان شد غضنفر

بخش ۹۷ - جنگ کردن کنب کرن با هنومان و خوردن چندین هزار میمونان را و جنگ کردن میمونان با کنب کرن

چو عزم رزم گشته در دلش جزم

به رزم آمد چو مستان شاد در بزم

ز جوش خون، دلش رشک قرابه

مسلح پا نهاده بر ارابه

حصاری بود ارابه به هزار اسب

کشیدندی به صد محنت سوار اس ب

چو پیل بر شکسته آهنین بند

قیامت در سپاه رام افکند

به جنگ آن نهنگ تشنۀ خون

برون نامد کس از گُردان میمون

برو زد شاه میمونان قوی چنگ

به قصد اژدها آمد هوا جنگ

برو بارید دیو آسمان تن

ز شمشیر برو طوفان آهن

مگر بود اژدها آن کوه بنیاد

که دندانش همی خایید پولاد

به ناخنها و دندانهای چون تیر

نکرده شاه میمون هیچ تقصیر

ز آهن خوردنش دندان چو شد کند

به شیری دل به جنگ سنگ شد تند

ز دستش سنگها رفتی به فرسنگ

خجل از سنگسازش، سنگ خرسنگ

به آخر دیو کرده پیش دستی

ز بالا در فکنده سوی پستی

به ژوپین شه به سر افتاده مجروح

به بیهوشی بسان جسم بی روح

ز شادی دیو سر بر چرخ افراشت

شکار شیر کرد و نعره برداشت

چو دشمن چیره شد بر شاه میمون

به جوش آمد به دل، هنونت را خون

به کین بگرفت بر کف تخته سنگی

به جنگ دشمن آمد بی درنگی

دوان از زخم سنگ و ضربت مشت

هزار اس ب ارابه ، یک به یک کشت

فتاده ه ر لوند چرخ پیمای

چو رخش آسمان بی دست و بی پای

بلا ناید ز میمون در طویله

چرا میمون بلا شد بر طویله

پیاده گشت عفریت غضبناک

به خونریزی چو تیغ عشق بیباک

به یک ساعت کم از اندازه بیرون

فرو خورد از سپاه خرس و میمون

به خاک افکند سرها از همه سوی

به پای سیل خونها باخته گوی

چو شد بر قلب دشمن دیو چیره

گذشت اندر دل عفریت تیره

که کار دشمنان ، خود ساختم من

سرخصمان به خاک انداختم من

غریق زخم خون شد شاه میمون

فتاده خوار در میدانم اکنون

ظفر شد جنگ بی تقریب تا کی

بهار آمد ؛گذارم آتش دی

مرا شاید که ترک جنگ گیرم

شکار فتح را در چنگ گیرم

برم برداشته جسمش ازینجا

که گ ردد جان راون ، خوش به لنکا

چو بردارم برم جسمش بدین سان

نماند کس ز میمونان به میدان

یلانش خود به خود خواهند بگریخت

پراکنده گهر چون رشته بگسیخت

سپه بی شاه بگریزد به فرسنگ

تن بی سر چه کار آید گه جنگ

تنش را در بغل بگرفت دشمن

روان شد سوی لنکا پیش راون

بخش ۹۸ - خلاص کردن خود را شاه میمون از بند کنب کرن و کشته شدن کنب کرن به دست رام از زخم تیر

به میدان بازگشته دیو خونخوار

بلای رفته باز آمد دگربار

جهان گفتا به جان ایثار مرگ است

که خود عود مرض، ناهار مرگ است

سران یکسر ز جان نومید گشتند

ز فکر زندگانی برگذشتند

به طوفان بلاگشته جهان غرق

ز خونها تا به طوفان قطره ای فرق

گریزان صف شکن میمون و خرسان

پناه رام جستندی هراسان

چو دید آن دستبردش رام آزاد

کمان زه کرد در میدانگه ا ستاد

به هر تیری هلالی کان زدی رام

یکی عضوش بپراندی ز اندام

به زه تیری نخستین کرد جا راست

زدست راست خصم خود نشان خواست

شکستن دست چون برگ چناری

به پشته کشت گان شد پشت خاری

عقاب تیر چون بال و پر افشاند

سر و دست عدو چون نهله پراند

جهان گفتا چو دیگر دست هم خست

که کوته شد کنون بیداد را دست

به دیگر زخم تیر عمرفرسای

جدا کرده ز زانو ، موزه وش پای

ز تیر بادپا ب بریدش آزاد

عجب نبود ظهور لنگی از باد

ز تیرش دیو تیره گشت بی پا

چو عذر لنگ ناخوش ، در همه جا

بدینسان تا به زخم تیر دیگر

فرود آمد چو دام از گردنش سر

مگر تیر قضا در شست او بود

که مرگ جانستان در دست او بود

سر دیوان فرشته بر شکسته

خلیل الله بت آزر شکسته

به کوه بی ستون زد تیشه فرهاد

که زخمش قله ها می داد بر باد

چو از پا اوفتاد آن دیو ناپاک

تو گفتی آسمان غلطیده بر خاک

نماید رو چو فتح آسمانی

کند ذره چو خور صاحبقرانی

سپاه دیوزادان وحشت اندوز

که و م ه کشته گشتند اندر آن روز

فلک بر مرگ دیوان خوش مثل گفت

که امروز آتش دوشین فرو خفت

ز بس کشتن ز عفریتان لنکا

در آن دم زنده راون ماند تنها

از آن وحشت خبر شد، روی او زرد

ز مرگ او قیاس عمر خود کرد

به جنگ صف برون آمد دگر روز

کمر بسته به خون رام فیروز

که دشمن را کشد یا کشته گردد

در آن میدان به خون آغشته گردد

بخش ۹۹ - جنگ رام با راون و کشته شدن راون به دست رام به تیرهای هلاهل که سهیل داده بود

سحر کز تیغ خورشید ظفر کوش

شفق خونین کفن افکنده بردوش

کفن بردوش و برکف تیغ و خنجر

برون آمد به جنگ رام ده سر

زده جوش از دو سو طوفان پولاد

ز بس لرزه، زمین شد سست بنیاد

فتاده جیب جان اندر کشاکش

زمین گشته سپند روی آتش

ز تار و پود تیغ و خنجر صاف

هوا گشته پرند آهنی باف

شه روحانیان با صد تمنا

بیامد در هوا بهر تماشا

پریزادان پر اندر پر به هر سوی

هوا را کرده گلشن از سر روی

پیاده رام، راون را سواره

بدیده، ماند حیران زان نظاره

به ماتل بهلبان خود رضا داد

به دست او رت خود را فرستاد

رضای اند ماتل چون در آن دید

دوان رت بر سر راهش دوانید

که سعی رام را همت فزاید

سواره جنگ با راون نماید

چو ماتل بهلبان را دید فی الحال

به فتح خویشتن بگرفت آن فال

سوار رت شده رام پیاده

قضا بر وی در دولت گشاده

نموده جنگ یک هفته شبانروز

به هفتم روز گشته رام فیروز

کمان بشن را زه کرده حالی

گشاده ترکش تیر هلالی

به زه ماند آن هلالی تیرها رام

که از دست سهیلش بود انعام

هلالی تیرهایش داشت ت أثیر

که لرزیدی ز پیکانش مه و تیر

کماندارش به کین در روز ناورد

برآوردی ز هر هفت آسمان گرد

چو کردی از کمانخانه برون سر

پریدی خصمش از طوفان صرصر

ز شست افکنده آن تیر سر افکن

هدف کرد آهنی سرهای راون

به ده تیر هلالی ، ده سر او

پرانیده به یکدم از بر او

به هر تیری یکان سر داد بر باد

منار سر ز باد از پا در افتاد

ز شخص راون و رام سر انداز

ظفر گشته به میدان گنجفه باز

ضرورت شد به چرخ شاه شمشیر

که دهلوی غلام افکند در زیر

فتاد از تن همه سرهای ده سر

شکست از کهنۀ کهسار یکسر

نه ده سر اژدهای هفت سر بود

که تیر رام سیمرغیش بنمود

چه سوز عشق اندر جانش افتاد

که ده سر داد از س وداش بر باد

چو راون شد ز تیر رام بی جان

تنش چون کوه افتاده به میدان

فلک بر دستبردش آفرین کرد

که ناید ز آدمی کاری که این کرد

بخش ۱۰۰ - آوردن دمودری زن راون سیتا را

چو راون کشته گشت و فتح لنکا

زنش بگرفت دست حور سیتا

به نزد رام نیکو سیرت آورد

چو گنگ از آسمان باگیرت آورد

دوان آمد بسر در خدمت رام

مهیا گشته بر پاداش ایام

نکرده رو به سویش رام و فرمود

که چشمم بر زن بیگانه نگشود

که غرق شرم ازو گشتم سراپا

زن راون چرا آمد ز لنکا

منم آدم تو چون می ترسی از من

بد اندیشید گر خود دیو راون

که آن از راونست و این ز رام است

مرا با تو چه جای انتقام است؟

پس پرده نشین در خانهٔ خویش

امان دادم چه می آیی فراپیش

مرا باید نکوکاری چو خود کرد

ز بد ذاتی گر آن بد کار بد کرد

به جان دادن سزای خویشتن یافت

گر او بد کرد و رو از راستی تافت

پی تعظیم سر بر خاک مالید

زن راون چو لطف رام را دید

به شرم و عفو و لطفش آفرین داد

جبین را بر زمین سود آن پریزاد

به مژگان روفت دیگر خاک درگاه

چو شد کارش همه بر حسب دلخواه

که بردارد سر راون ز میدان

به جان منت ز لطفش خواست فرمان

بدو گفتا چه جای انتظار است

که مارا با تن بی جان چه کاراست

برو با خود برو در آتش انداز

شرار فتنه با آتش کن انباز

گرفت از رام فرمان چون زن دیو

که سوزانند در آتش تن دیو

به جای سوختن بس هیزم افروخت

درو زد آتش و جسمش در آن سوخت

به تابوتش چو آتش برفکندند

سپند آسا به آتش در فکندند

سمندر چون لبش از حرف در ماند

وصیت نامهٔ پروانه برخواند

دماغ هر که یابد بوی دودی

به روح ما فرستد گو درودی

گل و بارش نصیب از دست برده

گرفت آتش چنار سالخورده

به هند این نقل مشهور است هر جا

که می دانند هر یک پیر و برنا

که راون ز آتش عشق جگر سوز

همی سوزد در آتش تا به امروز

و زان آتش برو می آید آواز

که ای دلسوز عفریتان دمساز

کمر بندید و جوشنها بپو شید

به کین خصم شیرافکن بکوشید

مبادا دست یابد رام پر فن

که سیتا را برد از خانهٔ من

به جوش آید ز رشک این مرده خونم

بسوزد ز آتش غیرت درونم

وگرنه اندرین آتش که هستم

بود چون ارغوان و گل به دستم

اگر چه کشته گشت و سوخته هم

نگشته غیرت عشقش جوی کم

یقین دان روح او را عشق ساقیست

که در خاکستر او عشق باقیست

چنین کان سوخته غیرت نهاد است

برو رحمت، اگر چه دیو زاد است

محبت چون زند ز اعجاز خود دم

فرشته گردد از وی دیو و آدم

نه چون بی غیرتان این زمانه

به هر جا عشق را کرده بهانه

به هم جمع آمده بر خوان مگس وار

نه غیرت در خود و نی شرم دلدار

چنین گویند هنونت فلک تاز

شود هر سال در وی هیزم انداز

کزان سوزد همی تا سال دیگر

ز بارانها فرو ننشیند آذر

شرار عشق اگر در دل اثر کرد

به صد طوفان نگردد آتشش سرد

نیندازد اگر یک سال هیزم

نه سر پیدا شود آن فتنهٔ گم

شود زنده خرابی ها کند باز

فلک را در ستم باشد به وی ناز

بدان هیزم نماند فتنه در خواب

نسوزاند دگر ره آتش و آب

بخش ۱۰۱ - پادشاهی دادن رام ببیکن را و رفتن در شهر لنکا

چنین گویند روز فتح لنکا

ببیکن گفت با رام صف آرا

که لنکا را تماشا کرده باید

درین رفتن تأمل می نشاید

تفرجها بسی در شهر لنکاست

که شهر زر یکی از دینی هاست

به گرداگرد او زرین حصار است

در و دیوار او گوهر نگار است

جواب آن سخن رام گهر بار

تبسم کرده داده با پرستار

که چشم همتم زین سیر سیر است

ترا بخشیده ام این قلعه دیر است

چو بخشیدم نه اکنون زا ن رام است

نظر کردن برو دانم حرام است

تعال ی الله! چه خوش بود آن زمانه

در آن مردان جوانمرد و یگانه

چهل فرسنگ آن شهر از زر ناب

مرصع از جواهرهای شب تاب

به دم بخشید زآن دیگری کرد

دگر ره بر زبان نامش نیاورد

کنون کس را اگر بخشند یک خس

ستانند این جهان هر بار واپس

ببیکن یافت رخصت رفت در شهر

بنوشد جانشین زهر پا زهر

به تخت زر به سر بنهاد افسر

برادر شست بر جای برادر

زمشرق تا به مغرب نره دیوان

شده فرمانبرانش از دل و جان

جهان از دیرگاه این اسم دارد

کهن را بدرود، نو را بکارد

فلک را غم ز مرگ هیچ کس نیست

دلش را جز دل آزاری هوس نیست

کدامین کس برای خویشتن زیست

که زد خنده سحر گه، شا م بگریست

غم و شادی و مرگ و زندگانی

شب و روزاند با هم تو أمانی

بخش ۱۰۲ - آمدن اندر با دیوته های هر سه لوک به مبارکبادی رام

چو رام از فتح لنکا دل بپرداخت

به مردی و جوانمردی قران ساخت

ز قتل راون اهل هر سه عالم

شکفته چون گل و گفتند با هم

که ما خود رام را چون بندگانیم

ز بس احسان او شرمندگانیم

برای شکر این احسان شتابیم

به خدمت تهنیت گویان شتابیم

پریزادان چو این مژده شنیدند

مبارکباد گویان در رسیدند

شه روحانیان با لشکر خویش

به خاک پاش سوده افسر خویش

تنش با صد هزاران چشم روشن

به رنگ آفتابی جامه بر تن

چو طاووس بهشتی نغز پیکر

سراپا دیده همچون باغ عنبر

چو سروی رسته ز آب زندگانی

دلی بارش همه جزع یمانی ۲

به شوق روی رام نیک کردار

همه تن دیده گشته آسمان وار

همه روحانیان هر سه عالم

به سجده چون ملایک پیش آدم

سراسر دست و بازو یش ستودند

ادب کرد ه، تواضع ها نمودند

به هر تعظیم هر کس شاد و خندان

نموده رام تعظیمش دو چندان

به هنگامی که رام نیک نیت

بدان روحانیان شد گرم صحبت

هنومان بود محرم آشکارا

به پیشش برد حور ماه سیما

به صد جان گرچه عاشق بود مشتاق

ندیده روی آن خورشید آفاق

دلش را کارگر شد تیغ غیرت

سراپا گشت غرق بحر حیرت

نه روی آنکه از چشمش براند

نه تاب آنکه بر بستر نشاند

کشاکش در امید و بیم افتاد

ز شرم خلق غیرت یافت امداد

سپاه رشک چیره گشت بر شوق

هزیمت یافت قلب لشکرش ذوق

اگرچه روز رام از غصه شد شب

نجنبانید هیچ از نیک و بد لب

برون روی حیا را داشتی پاس

درون هر موی وقف تیغ الماس

به ظاهر خویش را خرسند می داشت

به مژگان آب حیرت بند می داش ت

چو خوناب جگ ر در دل نگنجید

ز لب زهر و ز مژگان خون تراوید

که از چشم چنین کس دور بهتر

ز رویش دیده ام بی نور بهتر

پریزادان همه گفتند با رام

که بد کردی چرا دل زین دلارام

خدا شاهد زمین و آسمان هم

که در پاکیست سیتا عین مریم

گواه عصمت این حور ماییم

نه از روی ریا بهر خداییم

ملائک هم قسم ها یاد کردند

ز بند غم دلش آزاد کردند

شه روحانیان هم خورد سوگند

نشد زان لیک جان رام خرسند

ز حرف راستی می یافت آزار

چو از بیغاره گردد زهر افکار

ز غیرت فرق نتوانست کردن

ز پند دوستان ، طعنۀ دشمن

نکرده شاهدی خلق باور

به حق دلستان شد بدگمان تر

نهال دوستی از دل برون کند

کمی افزود ، از مهرش دو صد چند

بدل شد دوستی با دشمنی ها

به سیتا، رام کرده راونی ها

به خود کرده چو مجنونان حکایت

به دل از دلستان خود شکایت

که ترک عاشقی کرد م به دلدار

کنون پیشم چه او ، چه نقش دیوار

خمار غیرت دل گفت با من :

منوش این باده جامش نیز بشکن

که آب زندگی چون گشت یکدم

ننوشد گرچه میرد تشنه آدم

نشان پای سگ بر جا نماید

در آن منزل فرشته در نیاید

نکویی هاش بد شد جمله پیشم

ز داغ غیرت دل، سینه ریشم

همان خال سیه بر لب شکربار

کنون دارم کراهت زو مگس وار

همان زلفی که گردن بست زنار

کنون ببریده خواهم چون سر مار

نبینم آن رخ چون لالۀ باغ

که از غیرت دلم چون لاله شد داغ

مگر کاتش بیفروزم دو فرسنگ

رود در وی سه بار آن دلبر سنگ

مژه پر اشک و جان پر آب حیرت

صنم حیران ز رام غرق غیرت

سلامت گر بر آید پاک جانست

وگر سوزد ، سزای جرم آنست

بخش ۱۰۳ - در آتش انداختن رام سیتا را جهت امتحان پاکی او و سلامت بر آمدن او

کشید از دل بس آهی آتش اندود

زمین پر شعله کرده چرخ پر دود

نبود از شک تاب سینه سوزی

اجازت داد بر آتش فروزی

بس آن گه گفت عاشق دلستان را

که آتش می فروزم امتحان را

نه سیمابی که گردد قائم النار

ز سیم و زر بهایش هست بسیار

کسی کو را گزند از آتش آید

بجز آتش علاج او نشاید

چو جانم سوختی ز آتش میندیش

جزای سوزش من آمده پیش

در آتش رو به آیین سیاوش

برون کن از دلت کین سیاوش

به اطمینان دل در شعله کن جای

ز آتش آبروی خود بیفزای

به صدق پاکیت شا هد همین است

به زر آتش عیار و آتشین است

گل عشقم ز شبنم روی برتاب

ز جوی شعله باید خوردنت آب

به دم فرمان بران بر جای موعود

نمودند آتش نمرود موجود

لوای شعله چون آتش برافراخت

خلیل خویش را در آتش انداخت

به بحر آتش افکند آن گهر را

نهان کرده به برگ آن گلشکر را

زده بر شعله خود را آن جگرخون

طبرزد ۲ شد هم آغوش طبر خون

به آتش در شده دانی که چون شد

درون بیرون شد و بیرون درون شد

چو یاقوتی که گیرند امتحانش

نکرده آتش سوزان زیانش

به اذن عشق کرده جانفشانی

به آتش غسل آب زندگانی

در آتش پیکر آن سرو گلفام

خیالش بود گویی در دل رام

به دوزخ گشت جا چون آن صنم را

چمن شد شعله گلزار ارم را

در آتش جلوه کرد آن تازه شمشاد

ز حسنش آتشی در آتش افتاد

تقدم یافت آتش راحت جان

که در جسم لطیفش در شد آن جان

بر آب خضر آتش جست پیشی

به کوثر شعله ثابت کرد خویشی

چو عکس ساقی اندر ساغر مل

چو از خون سیاووشان دمد گل

ز تاب روی آن خورشید رخشان

شد آتش معدن لعل بدخشان

به سایه سرو سیمین لاله پرورد

سهیل اندر عقیقستان گذر کرد

به برج آتشین شد جای ناهید ۲

تو گویی عشق کرده جگ اسمید

به گردش گشت آتش همچو گرداب

شفق را هاله بر خود ساخت مهتاب

ز رنگ و روی نور نار پوشید

ز شعله کسوت گلنار پوشید

به لعل شب چراغ گوهر افشان

فلک ز آتش نموده درج مرجان

تجلّی کرد حسن آن پری وش

تنور حسن بر موسی زد آتش

شده شعله چو میغ آتش پرستَش

سمندر چون دل پروانه مستش

به شعله داد گنج روشنایی

شد آتش خازن نور خدایی

امانت ماند نور خویش و آن گاه

در آتش همچو نور خویش در ماه

به گیتی ساخت روشن عصمت خویش

به آتش شست داغ تهمت خویش

چو مشاطه بود عشق ستمگر

ز خون غازه ۳ دهد وز شعله زیور

به عصمت بس که بود آن مه یگانه

شهادت را زمان داده زبانه

چه حیرت گرچه آتش سوز پاکست

خلیل عشق را از وی چه باکست؟

از آن آتش چراغ عصمت افروخت

چو پروانه درون حاسدان سوخت

برون آمد سلامت آن سمن بر

به رنگ لاله آتش سرخ روتر

بر آمد ز آتش آب زندگانی

کزو برد از پری در پاک جانی

جهان بر عصمت او آفرین کرد

دل عاشق فدای عقل و دین کرد

چو ماه چارده را یافت فی الحال

فرامش کرد رنج چارده سال

نشاط دل پریشانی برون تافت

تو گویی جم نگین گم شده یافت

شد آخر مدت اخراج او هم

در آمد وقت تخت و تاج او هم

بخش ۱۰۴ - نشستن رام بر تخت پرّان و رخصت شدن از دریا و رفتن در شهر اَود

دلش عزم وطن کرد از سر و جان

وطن را دوست دارد اهل ایمان

ز راون بود تخت گوهرین ساز

که از افسون همی آمد به پرواز

نشسته بر سرِ آن تخت پران

پری در بر چو بلقیسِ سلیمان

دوان دیو و پری اندر عنانش

دد و دام زمین فرمان برانش

بدین شوکت روان شد تختش از جا

گذشت آنگه چو ابر از روی دریا

ز اقبالش چو دریا را خبر شد

دوان آمد به پایش، نی به سر شد

سخن از عرض حال خویش جنباند

شکایت بر زبان ماهیان خواند

ز پل چون از پل قرضم در آزار

سبک کن گردن عجزم ازین بار

چو بشنید آن جوانمرد از لبش عرض

ادای قرض او شد بر سرش فرض

ولیکن در جواب آن راست گفتار

نکو اندیشه ای کرده دگر بار

که چون آری کند ب ر پل شکستن

که باشد آن چنان دشوار بستن

که تا محشر بنای پایدارش

به عالم ماند از وی یادگارش

نبیند دیده تا زآن سان نشانش

ندارد گوش باور داستانش

نه چون گویندگان رد سؤال است

که اندر مذهب همت وبال است

برادر را به آخر داد فرمان

که نیمی از میانش ساخت ویران

وداع از شخص دریا شد دگر بار

علم زد بر هوا ابر گهر بار

دو ساعت در هوا تختش روان گشت

ز دریا و زکوه و دشت بگذشت

چو ماند از تختگاهش یکدو فرسنگ

فرود آورد تخت دانش آهنگ

به شهر اندر خبر شد مرد و زن را

که خور بیت الشرف کرده وطن را

بخش ۱۰۵ - آمدن رام در شهر و دیدن برادران و شادی کردن رام و جلوس او بر تخت پدر خود

جهان بشکفت از شادی چو گلبن

به استقبال شد برت و سترگن

صلاح موی ژولیده به سر داد

پس آنگه تاج را بر فرق بنهاد

لباس فقر بیرون ساخت از تن

بدل کردند کسوت رام و لچمن

به شادی شد بدل غمهای دیرین

به شهر آیینه ها بستند آیین

بهار افکن رسید از راه بازار

همه شهر از بهارش گشت گلزار

عمارت را بهار نو در آمد

که سنگ و خشت را دیبا برآمد

به هر آیینه عکس رام و سیتا

نموده غیرت کاخ زلیخا

زیارت ک رد اول مادران را

خم افکند از ادب سرو روان را

چو مادر روی آن ابر حیا دید

صدف در یتیم خویش را دید

مژه از گریۀ شادی شدش تر

نثار نور دیده ساخت گوهر

به سیتا نیز شفقت کرد بسیار

کفش هم در فشان شد بهر ایثار

برهمن کرد خوش ساعت همان روز

که خوش باشد جلوس رام فیروز

ز مادر خواست رخصت پور دلکش

که برتخت پدر بنشیندش خوش

به صد خوشنودیش مادر رضا داد

دعا و رخصت از لب توأمان زاد

به رسم هندوان بر تخت بنشست

به دست عدل، پای فتنه بشکست

به داد و عدل ز انسان شد که باید

به لطف و خلق صد چندان که شاید

رعایا را چنان می داشت خرسند

که مادر بر ندارد ناز فرزند

سپاهی را برادر خوانده می خواند

فزون از بهر هر کس لطف می راند

چنان خوش داشت جان هر برادر

که صد بار از پدر شد مهربان تر

به خویشان چون نباشد لطف او بیش

که هر بیگانه را پنداش تی خویش

از آن با هم یکی شد عنصر چار

که جان عدل را شد جسم در کار

چو فارغ دل نشست از شغل شاهی

مسلم گشت بر وی کجکلاهی

وزیران را سپرده شغل هر کار

به قصد دلبر آمد مست دیدار

بخش ۱۰۶ - بیان صحبت شدن رام با سیتا

خوش آن هجران که از داغ جدایی

به دلها گرم سازد آشنایی

به گرمی شوق مشتاقان فزاید

پس آنگه روی دلداران نماید

که جز تشنه نداند لذت آب

به بیداری شناسی راحت خواب

که گر هجران نباشد روی چون بدر

بود در دیده عشاق بی‌قدر

نشد کس عاشق مهر دل‌افروز

که بی‌منّت همی‌بینند هرروز

جهان را عید زان شد دیدن ماه

که پنهان می شود از دیده گه گاه

چو اکنون شرح ایام وصال است

حدیث هجر گفتن پر ملال است

چو وصل آمد نزیبد قصهٔ هجر

چراغ شام بی نورست در فجر

نصیب رام شد چون دولت وصل

بدل شد محنتش با راحت وصل

غم دیرین ز دلها شد فراموش

نگنجیدند هر یک اندر آغوش

دو بیدل سینه ها بر هم نهادند

به داغ یک دگر مر هم نهادند

به شوق یکدگر اندر برش تنگ

کزان شد نرم جون موم آن دل تنگ

کنار اندر کنار و بوس در بوس

تمنا کند از دل بیخ افسوس

به یکدیگر دو سرو ناز مایل

به گردن دستها چون گل حمایل

به خودیک جان و یکدل شد دو دمساز

نمانده در میان گنجایش ناز

مهیا عیش خوش را جمله اسباب

سپند از سوختن‌ها گشت نایاب

به هم بنشسته دو زانو به زانو

به هم پیوسته دو ابرو به ابرو

ربودی بوسه زان خندان لب قند

که شیرین است بوس اندر شکرخند

به سودا بوسه می داد آن گل اندام

چو هندو سود را شکر دهد وام

به قصر اندر ز بس بوس شکر بار

نبات اندوده گشته بام و دیوار

ز رنگ و بوی آن ماه سمن بر

نه پژمردی به بر گلهای بستر

به شوق مهر روی آن دل افروز

ش کفتی نیم شب نیلوفر روز

جمال و دولت دیدار در بر

به گیتی کم کسی را شد میسر

کسی را گر میس ر گشت این ذوق

فلک گرد سرش گردد به صد شوق

زهی بخت جوان رام آزاد

که با جانان خود، خوش زیستی شاد

به ذوق روی و موی آن دل افروز

به یادش نامدی اصلاً شب و روز

پری شد حامله چون غنچهٔ گل

چو آبستن به شادی ساغر مل

سهی سروی ز طوبی بارور گشت

کز آب زندگانی رشته تر گشت

ز فیض ابر نیسانی دلخواه

صدف شد گوهر خورشید را ماه

بخش ۱۰۷ - حسد بردن خواهر رام بر سیتا و فریب دادن او سیتا را

شنیدم کز حسد با آن گل اندام

ز خردی بود دشمن خواهر رام

چو خار آمیخته دایم به گلبن

همی جستی به حرفش جای ناخن

زبان را داد روزی نرمی دل

به جان اظهار کرده گرمی دل

سخن از جا به جا جنباند با وی

حدیث شهر لنکا راند با وی

ز پرکاری به حور ساده دل گفت

که ای در حسن طاق و در وفا جفت !

شنیدم از عوام کوی و برزن

که ده سر بیست بازو داشت راون

دلم را اعتبار این سخن نیست

به ده سر در سه عالم هیچ تن نیست

تو او را دیده ای حور یگانه

بگو کین واقعه بوده است یا نه

صنم از ساده لوحیها به آن زن

بگفت آری چنین بود است راون

فریبش را دگر ره خصم پر کار

مکرر کرد پیشش حرف انکار

که اصلاَ نیست معقول این به دل نقل

بدینسان نقل باور کی کند عقل

محال عقل را بهتان شمارم

حدیثت نیز در خاطر نیارم

تو اندر قول خود هستی اگر راست

برین کاغذ که دادم بی کم و کاست

شبیه او به من بنویس و بنمای

و یا رنگ سخن زین پس میارای

ز غفلت بی تامل ماه در حال

به روی کاغذی بنگاشت تمثال

به نقشش بر کشیده آن وفا کیش

که از سر زنده کرده کشتهٔ خویش

به دستش داد آن کاغذ که می بین

ازین پس گو مکن انکار چندین

نه کاغذ در کفش آن حور زن داد

خط فتوای خون خویشتن داد

گرفته مدعی آن مدعا را

گرو کرده به دست خود جفا را

به نزد رام برد آن صورت دیو

به گوشش گفت پنهان گفتهٔ ریو

که سیتا صورت راون کشیده

به سوگش خون همی بارد ز دیده

پرستد روز و شب چون بت برهمن

بود ورد زبانش نام راون

تو او را پاک دامان می نهی نام

چه بی غیرت کسی ای بیخبر رام!

از آن صورت پرستی داغ شد رام

چو خصم بت پرستان ، اهل اسلام

به جوش آمد به دل کین مهر جو را

که بهر کشتنم جان داد او را

دمادم خون دل در جام می کرد

ولیکن شرم ننگ و نام می کرد

تامل را به دل شد کارفرما

نکرد آشفتگی چون خشم خود را

دلش داده شهادتها دمادم

که از تهمت چو جان پاکست مریم

کزینسان کار از سیتا نیاید

که مومن بت پرستی را نشاید

ولی غیرت رگ جانش بیفشرد

دلش را موکشان در موج خون برد

چنین تا مدتی می بود خاموش

بسی خوننابه می زد از دلش جوش

به حیرت بود کارش صب ح تا شام

دهان و دیده بست از خواب و آشام

ز غیرت خون دل می خورد هر دم

شبی صبرش شده بی طاقت از غم

بخش ۱۰۸ - در وصف شب تیره و جاسوسی گرفتن رام از افواه مردم شهر در باب پاکی سیتا

شبی تیره چو دود آه عشّاق

به هجر اندوده بام نیلگون طاق

شبی چون زنگیان آدمی خوار

سراپا زهر همچون سهمگین مار

شبی تاریک چون اسمان کافر

لباس راهبان افکنده در بر

شبی چون عاصی محشر سیه روی

شبی چون نامهٔ اعمال بدگوی

شب از ظلمت زده راه نظاره

تبه گشته درو درج س تاره

شبی ابر سیه بسته به زنجیر

چو زنگی غوطه زن در چشمهٔ قیر

ملال افزا چو رنگ رخت ماتم

عدو سیما تر از پیشانی غم

ز بس دیده درازی شب تار

غنوده خواب چشم نقش دیوار

رخ آیینهٔ مه وقف صد زنگ

به زلف شب خضاب ابر سیه رنگ

سیه دل گشته شام از کینهٔ صبح

نفس نامد برون از سینهٔ صبح

چو طفل کور دل گردون سبق خواند

ولی در سورة واللیل در ماند

اجابت شد دعای مرغ عیسی

برون نامد به معجز دست موسی

قوی دیدند مرغان کفر شب را

که از تکبیر بر بستند لب را

ز جنبش باد را پا ماند در گل

نفس راه دهان گم کرد در دل

هوا در چشم انجم کرد میلی

قفس شد زاغ ش ب را قرص نیلی

به نوعی عیش خواب از دست رفته

که دزد و پاسبان همخواب گشته

ز جاسوسی لبها گوش مایوس

چو شب گردان نظر در دیده محبوس

سیاهی کرد نور از دیده غار ت

چرا شد کُحل 2 شب دزد بصارت

شب از جادو گشاد آن سرمهٔ ناز

کزو کس را نبیند کس دگر باز

ز ظلم ظلمت شب خور به جان بود

مگر بخت سیاه بیدلان بود

سحر گشته عقیم از زادن خور

که از قطران شب زهدان شدش پر

جهان زیر نگین گشته سیاهی

کشید از ابر بر سر چتر شاهی

به حدی گشت گیتی ظلمت اندود

که نتوان فرق کرد از آتش و دود

گشاده شب دهان اژدهایی

فرو برده ز عالم روشنای ی

جهان تاری چو بخت تیره روزان

درونی شمع ن ی پروانه سوزان

ازان شد چون دل عاشق سیه فام

که فاسد گشت شب را خون اندام

سیاهی و درازی هیچ در هیچ

فرو نگذاشت از موی بتان پیچ

شکسته شب ز مستی سرمه دان را

حسد برده درون حاسدان را

چو هندو زن به ماتم سرگشاده

نشاط عالمی بر باد داده

گشاده آسمان ابر بلا بیز

ته برگستوان خنگ شب تیز

سیه رنگی شب تاریکی اندوز

چو افعی پوست افکنده همان روز

گلیم خرس شد ظلمت جهان را

که از بگذاشتن بگذاشت آن را

چو تابه تیره مانده قرصهٔ ماه

جهان زندانی آن در تک چاه

ز رفتن پای برجا مانده چون کوه

و زو سر زد هزاران کوه اندوه

خجل بر آسمان سیاره بی نور

چو بر نیلوفرستان فوج زنبور

ز مصحف آیت ستر زنان خواند

عروس صبح در پرده از آن ماند

به شب انگشت گر دوکان گشوده

نهاد انگشت بر هم توده توده

فلک چون نافهٔ تاتار مشکین

زمین چون دخمهٔ کفار بی دین

در آن تاریک شب رامِ نکو نام

ز حرف غیر آشفت آن دلار ام

به خلوت ره نداد آن شمع جان را

ز غم تاریک کرده خانمان را

هلال از نور آن شمع شب افروز

شده خود شمع و خود پروانهٔ سوز

چو در گرداب غیرت غرق در ماند

برادر را به خلو ت پیش خود خواند

که رشکم سوخت از پا ت ا به ناخن

برو در شهر همراه سترگن

شنو تا ذکر ما چون در جهان است

چه عنوان نام و ننگم بر زبانست

هم اکنون شو روان و پای در راه

به گوش هوش شو جاسوس افواه

نکونام است سیتا یا که بد نام

سزای آفرین یا وقف دشنام

هم آواز است خلق و هاتف غیب

هنرگوید هنر را ، عیب را عیب

همی گویند ز انسانی که بینند

که خلق و آینه با هم فریبند

به پیشم نقل کن پس بی کم و کاست

قسم دادم، نخواهی گفت جز راست

چو پیدا بشنوم راز نهان را

کنم فکری که باید کرد آن را

روان شد لچمن از پیشش سوی شهر

که از افواه بخشد گوش از بهر

بخش ۱۰۹ - رفتن لچمن در شهر بفرمودهٔ رام و دیدن او گازر را که با زن در جنگ بود و باز آمدن لچمن گفتن تمام ماجرا را

قضا را گازری با عقل و فرهنگ

در آن شب با زن خود بود در جنگ

صفا دل گا زری پاکیزه دامن

که شب را شسته کردی روز روشن

سیه نامه به دستش گر گذشتی

چنان شستی که کاغذ تر نگشتی

به علم شست و شو زانگونه آگاه

که بز دودی کلف از عارض ماه

ز جامه داغ می بردی کماهی

چو ایمان ازدل کافر سیاهی

ز داغ طعنه شسته کسوت ننگ

سر خذلان زده چون جامه بر سنگ

ز آلایش به هفتاد آب دریا

سه باره رخت ناموسش م طرا

زن آن مرد بوده چون پری پاک

به عصمت دامنش از هر تری پاک

شبی شد گفت و گو بین زن و شوی

در آن آزرده دل گشت آن بلاجوی

برون از خانه نزدیک پدر شد

به غم آن شب برو آنجا بسر شد

پدر بهر دوای جان پرورد

سحر دستش گرفت و بازش آورد

سپارش کرد دختر را به داماد

به شفقت چون پسر را پند می داد

که بی موجب مفرما کینه را کار

دل بیچاره را زین پس میازار

ولی داماد بی غیرت بر آشفت

جواب راستی با دخترش گفت

زن آن بهتر که بنشیند کر و کور

به کنج خانه همچون م رده در گور

زنی کز آستان بیرون نهد پای

بباید دف ن کردن زنده بر جای

چو از خانه برون رفتی شبانگاه

سیه روی چو شب با عارض ماه

چو بالین پدر کردی بهانه

چه دانم خود کجا خفتی شبانه؟

چو بنهادی ز خانه پای بیرون

ترا در خانه‌ام جا نیست اکنون

برو هر جا که می خواهی به عالم

شوی کشته اگر دیگر زنی دم

برو تا مانَ دی ناموس نامم

نیم بی غیرت و رسوا چو رامم

که آن بی غیرت و نادان دگر بار

دوان از خانه بر دیو نگونسار

به خانه برد زن را بعد ششماه

به وی بنشست باری حسب دلخواه

چرا بی غیرتی را کار فرمود

نه آخر در جهان قحط زنان بود

چو لچمن گوش کرد آن حرف غیرت

به گوش رام گفت آن را ز حیرت

شنود و رام بر جا منفعل ماند

چه جای لچمن، از خود هم خجل ماند

شکسته بر دلش صد دشنهٔ تیز

نه دل دادش ولی بر تیغ خونریز

به لچمن گفت و برخایید ا نگشت

که نتوانستن از تیغ جفا کشت

که عاشق گرچه با جانان ستیزد

کجا آن زهره تا خونش بریزد

که معشوق ارچه باشد ر ند فاسق

به خون او نجنبد دست عاشق

ببر اندر بیابانش ازینجا

رها کن در دد و دامش به صحرا

غزال مشک را کن طعمهٔ شیر

که از دیدار او گشتم به جان سیر

بخش ۱۱۰ - اخراج کردن رام سیتا را و رها کردن لچمن او را در بیابان

به سیتا گفت لچمن با دل تنگ

ببا با من به معبد بر لب گنگ

که هر کس غسل سازد اندر آبش

نجات آخرت بخشد ثوابش

کنون باید ره معبد سپردن

برای گنج شاید رنج بردن

سواره رت شده سیتای بیدل

ز روبه بازی بد خواه غافل

دوان اسبان رت را راند لچمن

بیابانگیر گشت از کوه و برزن

صنم شد تشنه در عین بیابان

به لچمن کرد ظاهر راز پنهان

زبس لب تشنگی گشت آن پری روی

چو مستسقی دمادم تشنگی گوی

ز چشم تنگدل لب خشک تر شد

چو حوض خشک خاک اندر جگر شد

برآورده زبان ط عنه بسیار

برون آمد زبان تشنه ناچار

که از بی آبیم جان بر لب آمد

یقین روز حیاتم را شب آمد

به لچمن گفت کو رام جگر تاب

که می آوردی از رنجم به چشم آب

ترا پروای سوز سینه ام نیست

غم لب تشنۀ دیرینه ام نیست

چو لچمن دید کان لب تشته درماند

ز رت زیر درختی برده بنشاند

برای آب خود چون مار بشتافت

به سی فرسنگ زانجا چشمه ای یافت

دوان کوزه ز آبش کرد لبریز

عنان داده سمند عزم را تیز

چو باز آورد لچمن کوزه آب

به زیر سایه مه را دید در خواب

به سرعت کوزه را بر شاخ بربست

به خوابش ماند او را، خود بدر جست

چکید از کوزه بر وی قطره آب

نگار تشنه لب برجست از خواب

بخش ۱۱۱ - حیران شدن سیتا در بیابان و سراسیمه شدن او و با گریه و زاری در آمدن

به تنهایی بت خونبار بگریست

برو برگ درختان زار بگریست

به خود گفت از کجا وحشت فزوده است

مگر خواب پریشانم نمود ه است

به حیرت ماند تنها در بیابان

سراسیمه شده هر سو شتابان

کسی جز کوزه کم دید آن غم اندود

ز رفتنها چو اشک خود نیاسود

سخنگویان به خویش آشفته می رفت

بیابان را به گیسو رفته می رفت

که راما رم شدی چون از دلارام

تو اسم بی مسمایی مگر رام

زبانم تهینت گوید جفا را

فغانم مرثیه گوید وفا را

ندیدم در وفایی ث انیش را

محبت قشقه کش پیشانیش را

شکایت ها که می کرد آن دلارام

مگرخود را یقین دانست بد رام

کنون راما اگر گردی تو خورشید

چو سایه مانی از خورشید نومید

نبینی عکس من ز آیینۀ آب

بپرهیزد خیالم از تو در خواب

که از غایب به دل کردی خطابی

که از جرمش به خود کردی عتابی

گرفته سخت دامان وفا را

که حاضر کن ضمانا خصم ما را

زبون گیری تو نیز ای عشق سرکش

که با رام آب و با ما هستی آتش

کشیدی از دلش پیش ذقن آه

که خوش بگریخت آن زندانی چاه

نگون آویخته زلف گره گیر

که دزدم را رها کردی ز زنجیر

شکایت را دمی ب ا چشم گریان

به وحش و طیر دارد جان بریان

پریزادم نیارم ز آدمی یاد

نهان بهتر پری از آدمیزاد

ز جور آدمی عزلت گزیده است

پری را چشم کس زان رو ندیده است

به تنهایی کنم خو ، همچو خورشید

نهان ما نم چو آب خضر جاوید

به صحرا خوش بسازم با دد و دام

نگیرم ز آدمی زین پس دگر نام

نمانده مردمی در نوع انسان

که بهتر ز آدمی غول بیابان

ز انسان هیچ کس بدتر ندیدم

که در نوع بشر جز شر ندیدم

زهی بدنفسی انسان پر فن

به بی موجب به هر حیوانست دشمن

اگر نامش بری اندر بیابان

زنند آتش وطن را بی زبانان

به کام اژدها رفتن به ناکام

به از پهلوی انسان کردن آرام

ز چشم ناز کو معزول باشد

که تا کی عشوه ام دلها خراشد

به معشوقی دگر با کس ننازم

به حسن خویشتن خود عشقبازم

به صحرا از رخ آن رشک گلزار

تجلّی زار گشته هر سر خار

نسیم ناز از هر جا وزیدی

کرشمه رست او عشوه دمیدی

به بویش دشت شد دکان عطار

نهالِ صندل و کافور اشجار

به هر وادی گذر آن سیمتن کرد

نسیم نو بهار آنجا وطن کرد

پریزادی شد از بخت پریشان

به خویشاوندی غول بیابان

دل و جان کرد وقف نامرادی

روان شد کوثر ثانی به وادی

ز جنگ شیر ببر مردم آزار

به صحرا آتش آهش نگهدار

به آتش خوش سرو کاری فتادش

جز اشک شور کس آبی ندادش

ز سوز دل به هر جا کرد فریاد

ز آهش در بیابان آتش افتاد

دل عاشق شده از خسته جانی

چو چشم دلبران از ناتوانی

بری از فتنه چشم فتنه سازش

کم آزاری گرفته شیوه نازش

کرشمه زان مژه مهجور مانده

شکر خند از دهانش دور مانده

چو آهو چشمش از سرمه رمیده

گرفته خوابگاهش آب دیده

دماغ آشفته ای زان زلف پرتاب

دلش بیمارتر زان چشم پر آب

شکسته رنگ سرخی لبانش

دل تنبول خون دور از دهانش

ز خاموشی او حیران تکلم

ز هجران لبش گریان تبس م

ز خونریزی کرشمه دست کوتاه

فریب عشوه دلها را نزد آه

به غم از چشم دل اشک نشان داد

پی نخجیر از خون یافت صی اد

به تنهایی دریده در بیابان

مغیلان دامن عشقش گریبان

به سختی در فتاد آن نازک اندام

کفیده نازنین پایش به هر گام

چو چشم خود شده بیما ر پریان

چو موی خود سراسیمه پریشان

ز نیش غم دلش چون پای افگار

حنا بند کف پایش به خون خار

تراوش کرد داغ دل به پهلو

گذشت آما س پایش تا به زانو

به خار افتاد کار و بارش انبای

که چون شبنم به روی گل بدش جای

سراپا آبله گشت از روانی

کف پایش چو آب زندگانی

بخش ۱۱۲ - زاییدن سیتا پسر در خانۀ بالمیک زاهد

یکی زاهد در آنجا داشت ماوا

در آن قاف قناعت کرد عنقا

به حق مشغول مرد عزلت آهنگ

چو صندل سود پیشانی به هر سنگ

وجود پاکش از طاعت سرشته

عبادت قوت او همچون فرشته

رباضت بود کارش صبح تا شام

خجسته بالمیک زاهدش نام

صنم ناگاه نالان از سوی دشت

سراسیمه به طرف کوه بگذشت

ز آهش ناله کرده ک وهساران

اثر دارد فغان سوگواران

صنم را دید نالان زاهد کوه

به زیر کوه بر دل کوه اندوه

سخن پرسید زان حور غم اندیش

صنم برخواند محنت نامۀ خویش

ز شرح درد آن درماند درماند

به شفقت دختر خود خواند برخواند

تسلّی داده، جا در معبدش داد

به ذکر و طاعت حق کردش ارشاد

پری را دل ز عشق رام برکند

به ذکر و طاعت حق گشت خرسند

چو زاهد معتکف بود اندران دشت

چنین تا بر سرش نه ماه بگذشت

پسر زایید ماه حور عصمت

چو زاهد نیکنامی از مروت

صنم را دل به غربت زان پسر شاد

نیاوردی ز شادی وطن یاد

شدش مه دایه چون ابر بهاران

به کشت خویش کردی شیر باران

بهشتی باغ بود آن تازه گلزار

درو بایست جوی شیر ناچار

بجر پرور دنش کاری نکردی

نگهبان گشتی از هر گرم و سردی

سحر چون خاستی از بستر خواب

برای غسل کردن بر لب آب

به سرما طفل را با خود نبردی

به گهواره بدان عابد سپردی

بخش ۱۱۳ - پیدایش کش از کاه پشته به دعای عابد

سحرگاهی خلاف عادت آن ماه

پسر را نیز با خود برد همراه

نگشت آگه ز بردن مرد ساده

نظر بر حفظ گهواره نهاده

ز کودک یافته گهواره خالی

گریبان کرد زاهد پاره حالی

ز آزار دل فرزند خوانده

به حیرت غرق بر جا خشک مانده

ز تیر آه آن بیدل بترسید

چو بید از بند مرگ او بلرزید

گزید انگشت حی رانی به دندان

اثر دارد فغان دردمندان

به جای کودک اندر گاهواره

فراهم بست یکجا کاه پاره

به سجده سود گریان جبهه بر خاک

نیایش کرد پیش ا یزد پاک

که جان بخشا کریما کردگارا

به قدرت آدمی ساز این گیا را

ز سوز دل دعایش را اثر شد

خسِ چون مرغ عیسی جانور شد

قبول افتاد عجز پیر جانکاه

که طفل نازنین شد پاره کاه

چو دیده چشم زاهد روی مقصود

به شکر حق جبین بر خاک ره سود

ز بعد غسل چون سیتای بیدل

خود و فرزند باز آمد به منزل

به خانه جانب گهواره بشتافت

دران گهواره فرزند دگر یافت

از آن حیرت به خود گفت آن دل افروز

که چشمم گشت گویی حول امروز

به چشم آشفت کین جرم آمد از تو

که یک فرزند را بنماییم دو

صنم حیران ز قدرتهای یزدان

به زاهد باز گفت آن راز پنهان

جوابش داد پیر راست گفتار

که بر قادر نباشد هیچ دشوار

که از کاه آفریدست آدمی زاد

به عبرت بین یکی این سرو آزاد

مر این را نیز تو فرزند برخوان

از آن شفقت برین می کن دو چندان

شگفتی ماند زان خاطر صنم را

به سجده رفت شکرانه کرم را

نهاده نام آن لو، نام این کُش

صنم را خاطر دیدارشان خوش

به چهره آن دو طفل برگزیده

شبیه یکدکر همچون دو دیده

به چشم زاهد آن طفلان دلبند

عزیز جان چو فرزندان فرزند

به پیش زاهد آن طفلان جوان شد

به گرد قطب رمز فرقدان شد

به شفقت پروریدی آن یگانه

که خوش می آمد از طفلان ترانه

دو تا طوب ی نهال راحت انگیز

به آب زندگانی گشته نوخیز

دو نورس شاخسار ارجمندی

به بخت آموختند از قد بلندی

چو گشت از آب چشم سیرشان سیر

شدند از شیر شیرین نوجوان شیر

پی اوج آن دو ماه انجم افروز

ره یکساله طی کردند یک روز

به مهد اندر خطاب شان علف شد

خلف بد قطره زان در صدف شد

به کسب رشد می کردند بازی

به شاگردی همت سرفرازی

ز طفلی قد برنایی کشیدند

به سرحد جوانی در رسیدند

به زاهد هر دو بگرفتند الفت

که بردی از دل شان رنج و کلفت

پدر خواندندی ش هر دو برادر

چو طفلان دایه را دانند مادر

درایشان صحبت زاهد اثر کرد

به طاعت میل خاطر بیشتر کرد

دل هر یک بجز طاعت نمی خواست

شکی نبودکه صحبت را اثرهاست

بخش ۱۱۴ - منع کردن زاهد لو و کش را از ریاضت بسیار و دادن او کمانها به دست ایشان و دعا کردن او در حق ایشان

که فرزندان ! شما شهزادگانید

چو من خود را ز درویشان ندانید

به جان بندید دل در افسر و تخت

که درویشی بود کار عجب سخت

نیارد کرد سوزن کار شمشیر

به کَه قانع چو آهوکی شود شیر

نه بازیچه است ترک نعمت و ناز

حواس از آرزوها داشتن باز

شکم را جای لقمه سنگ دادن

هوا را دل به نومیدی نهادن

ز روی نازنینان دیده بستن

ز موی مه جبینان دل شکستن

نظر در دیده جان در تن فشردن

که چون در زندگی بی مرگ مردن

شکستن خارها در چشم پرخواب

ز نغمه ریختن در گوش سیماب

دماغ از بوی گل آشفته ماندن

چمن زار هوس نشکفته ماندن

شما را حق جوانمرد آفریده است

برای تخت و افسر آفرید ه است

چو بی محنت نصیب کس شود گنج

چرا بیهوده باید بردنش رنج

دل طفلان به گفتن کرد ارشاد

به دست هر یکی ، تیر و کمان داد

که این فن بهتر از طاعت شماراست

ریاضت پیشگی زیبنده ماراست

سلاح زاهدان زهد و صلاح است

صلاح پادشاهان از سلاح است

بگیرید این کمانها را ز دستم

که پشت د شمنانتان بر شکستم

دعا کردم که از شست شما تیر

شود همچون دعایم آسمان گیر

خدنگ آن کم از تیر قضا نیست

که مر تیر دعایم را خطا نیست

قدم خم نه خم تان بس کمان است

که کحل از دیده، وسمه ز ابروان است

کمان بگرفته در پایش فتادند

چو ابرو بر سر دیده نهادند

کمان ابرو جوانان کمانها

چو چار ابرو نمایان بی گمانها

کمانها داد و دادش علم آن یاد

چو آدم را شده جبریل استاد

به تیر انداختن ممتاز گشتند

چو ترک غمزه حکم انداز گشتند

به شادی هر دو فارغ دل ز اندوه

همی گشتند صید افکن دران کوه

بخش ۱۱۵ - بیان فراق رام

چو رام غافل از سیتا جدا ماند

به پشت پای خود دولت ز در راند

خطا کرد و خطا کرد و خطا کرد

که بر معشوق خود عاشق جفا کرد

به کفر عشق شد منسوب عاشق

خجل از کرده خود چون منافق

چو کاری کرد چون ناکرد کاران

خزان آورد بر گل نو بهاران

پشیمان شد ز آزار آخر کار

ز آزارش دو چندان گشت آزار

ز دل بر کند بیخ شادمانی

چو هجران گشت خصم زندگانی

به راحت خوش نخورده یکدم آب

به کام دل نکرده یک مژه خواب

به هجر یار کرده عیش پدرود

ز غم در دل شبی اندیشه بنمود

که ضایع گشت عمر نازنینم

به جای مه بت دیگر گزینم

دگر معشوقۀ خویش ب ایدم خواست

که تنهایی مسلم مر خدا راست

اگر مه پاره سیتا رفت از دست

مرا امکان خورشید دگر هست

دگر ره کرد در دل فکر معقول

بیندیشید از معقول منقول

کزین اندیشه جانم را غرض چیست

پری جان بود مر جان را عوض کیست؟

چو بر سیتا اگر گیرم دگر زن

زمین و آسمان خندند بر من

اگر بی روی او بینم به گلزار

مژه در دیده من بشکند خار

چو از کوثر بدل خواهم شرابی

نشانم ذره جای آفتابی

براقی پی کنم در راهواری

کنم زان پس به میدان خرسواری

چه افزایم به دل آزار دیگر

بباید کرد فکر کار دیگر

کنونم آنچه در راه صوابست

همین اسمید جگ کار ثوابست

بخش ۱۱۶ - بنیاد کردن جگ و رها کردن رام اسب جگ اسمید را به اطراف عالم

سحرگاه از شبستان همچو خورشید

برون آمد به نذر جگ اسمید

مهیا ساخت بهر جگ اسباب

به آتشخانه رفته تیز چوب آب

به لچمن رفت فرمان کای برادر

شود حاضر به جراران لشکر

که اسب جگ را سر می دهم من

نگهبانش که باشد غیر لچمن

به سر پویان شد آن جویای ناموس

به یک پا ایستاد اندر زمین بوس

سیه گوش اشهبی پوینده چون باد

به قانون جگ اسمید سرداد

روان خود در پی لشکر برادر

علم زن آتش از دنبال صرصر

جهان پیما تر از صیت جوانمرد

به چار اطراف عالم خوش گذر کرد

چو دیدند آن لوند باد پار را

ک ه بوده بستنش بیرون ز یارا

نبست آن باد پا را کس هراسان

که پای باد نتوان بست ن آسان

خصوصاً چون بود همراه آتش

نیاید سرکشی از هیچ سرکش

قد شاهان دو تا در پیش آن باد

چو باد آید شود خم سرو آزاد

به هر جا رفت باد و آذر او

شد آن کشور به جان فرمانبر او

همی شد اسبش از کشور به کشور

بدینسان هفت کشور شد مس خر

چو هفت اقلیم را طی کرد برگشت

به زیر کوه لوکش نیز بگذشت

ندادند از دلیری پشت را خم

چو عهد راستان بستند محکم

کمان زه کرد ترکشها گشادند

ببستند اسب در میدان ستادند

بخش ۱۱۷ - جنگ لچمن با لو و کش و خسته شدن لچمن به دست ایشان

ز شوخیهای آن دو طفل بی باک

برت برجست و لچمن شد غضبناک

هوا خواهان میدان را رضا داد

که گیرند آزمون را تیغ پولاد

به حکم آن دلیران بر دویدند

همه شمشیر شیرافکن کشیدند

دوان چون کنجه بازان جوان شیر

به یک سر ده گشاد اصناف شمشیر

دهل زن با نفیری گشت همپای

هم آوازه نفیرش شد دم نای

ز یکسو کوس کین آمد به فریاد

ز دیگر سو جوابش کوه می داد

ز باده نای زرین یافت امداد

فراوان آتش شمشیر پولاد

ز یکسو صد هزاران وز دگر سو

دو شیر یکدله شد روی ب ر رو

به سبقت پیشدستی خواست غازی

ز خود چون در روش اسبان تازی

نهادند از توکّل خود بر سر

ز همت جوشن افکندند در بر

چه در رزم و چه اندر عزم دیگر

که همت کار ساز آمد سراسر

به جان فرموده دادار پا دار

که بس اندک بس آمد بهر بسیار

کسی در آتش و آب ار بتازد

نسوزد بی قضا نی غرق سازد

چو پیش از مرگ هرگز کس نمیرد

ز دشمن دل زبونی چون پذیرد

چنین گویند کان طفلان نادان

پی ناموس بگذشتند از جان

به تن هر موی شان شد پنجۀ شیر

چو مهر از کین سراپا گشته شمش یر

دو تا پشت کمانها راست زو تیر

دعای بی ریایی بود تقدیر

به خونریزی جهان کش تیغ فولاد

به شاگردی غمزه به ز استاد

فنا را قاتل و مقتول یکسان

همه چون لشکر شطرنج بی جان

کمان خمپاره کرد و عطسه زن تیر

سنان مرثیه خوان و تیغ تکبیر

چو چشمان بتان آن دو کماندار

جهانی را به دم کشتند یکبار

به جان مشتاق کرد آن شیرافکن

به آهن چون به مغناطیس آهن

ز زخم تیر آن شیران ناورد

به میدان هیچ مردی تاب ناورد

سپاه رام فتح اندیشه بشکست

چو مو از شانه صد جا بیش بشکست

اگر چه کرد لچمن جنگ بسیار

به زخم تیر لو شد آخر افگار

ز بس زد تیر پیکان از جگر جوش

همه تن خون شد و افتاد بی هوش

خبر شد رام را کز زخم دشمن

به میدان خسته افتاده است لچمن

دو طفل زاهد اسب جگ بستند

به یک حمله سپه جمله شکستند

شگفتی ماند زان رام دلاور

که چون شد خسته از طفلان برادر

تو گویی ربع مسکون درنوردید

ز فرزاندان زاهد چون خطر دید

برت را با سترگن داد فرمان

که بشتابند با فوج فراوان

چو سربازان به مردی جان سپارند

زمیدان خسته لچمن را بیارند

سزای دشمنان زانسان نماید

که از وی مرگ را هم غیرت آید

برت با لشکر بیرون ز تعداد

به پا افتاد، پا در راه بنهاد

پری و آدمی، دیو و دد و دام

دوان همراهش از فرموده رام

قوی دل رام ز استعداد لشکر

که بنمودش فلک بازی دیگر

دگر در گوش آن آوازه آمد

که لشکر را شکست تازه آمد

برت هر چند سعی از حد فزون برد

همان شربت که لچمن خورد او خورد

بدینسان هر که او دیگر فرستاد

نکرده هیچ کار از پا در افتاد

مگر بود آنچنان آنجای ناساز

که هر کس رفتی آنجا، نامدی باز

به باقی ماندگان رام صف آرای

ضرورت دید خود جنبید از جای

بخش ۱۱۸ - جنگ رام با لو و کش و خسته شدن رام از دست ایشان

ز جا شیری فلک فرسای جنبید

فلک حیران که کوه از جای جنبید

هژبر معرکه لنکا شکن رام

که از بیمش شود خون باده در جام

شکوه پادشاهی پیش رو کرد

دو اسبه تاخت بر رت بهر ناورد

به سبقت پیشدستی خواست در کار

به لوکش تیر باران کرد بسیار

حریفان مستعد جنگ بودند

ز میدان پیش تعظیمش نمودند

چو تیر انداخت از خجلت کمان را

روان برداشت شمشیر و سنان را

به غیرت گرچه تند و تیز آشفت

ولی تیغ و سنان کندی پذیرفت

سر نیزه به گاه حمله شد خم

لب تیغش ز پرّانی نزد دم

حسامش شد چو برگ بید چوبین

چو نیشکر شکسته نوک ژوپین

به رمحش طعنه گر شد موی بر تن

به تیغش خنده می زد تیغ سوسن

مزاج خون به خون گرم پیوست

دم شمشیر نوک نیزه اش بست

مگر شد مهر فرزندیش روشن

که گاهی زخم فرصت بردی آهن

ز دیگر سو پسر چون ناوک انداخت

پدر را خسته کرد و باز نشناخت

به زخم تیر لو شد رام افگار

دل عاشق چو از مژگان دلدار

نه لو بد رام را کو زخم کین زد

که تیر عشوه سیتا از کمین زد

به میدان ماند شخص رام خسته

گریزان گشت لشکر دل شکسته

پسر کشته پدر را بر نمی داشت

برادر را برادر خسته بگذاشت

سراسیمه ازو لشکر جدا شد

بدن خاکست ازو چون سر جدا شد

وزیده باد فتح آسمانی

کش و لو باغ باغ از شادمانی

ولی چون کوس کین آمد به فریاد

به گوش زاهد آن افتاد آواز

به حجره در نهاده گوش بر گوش

به حیرت می گزید انگشت افسوس

که اندر کوه باشد کارزاری

وگرنه چیست بانگ کوس باری ؟

چه نسبت جنگ را همسایۀ من

که خوش کردیم صلح کل به دشمن

نه من با کس، نه کس با من بداندیش

بجز خود را ندانم دشمن خویش

به من دشمن بغیر از نفس کس نیست

به جنگ من خود او را دسترس نیست

هم او را تا به خود بد خواه دیدیم

به شمشیر ریاضت سر بریدیم

مگر شد زنده نفس من دگر بار

که آمد بهر کین با من به پیکار

ازین آواز حیران با دل تنگ

که در کوهم که را با کیست این جنگ؟

روان شد تا بر آتش ریزد آبی

به صلح از جنگ بستاند ثوابی

پدر افتاده، فرزندان ستاده

تماشا دیده در حیرت فتاده

نکرده طعنه ناشایستگی شان

که می دانست نادانستگی شان

ز روی آن حقیقت پرده برداشت

ز گفتن گفتۀ ناگفته نگذاشت

نخستین کرد بر هر یک دعاها

پس آنگه گفت یک یک ماجراها

گرفته دست هر یک شد روانه

به میدان جانب رام یگانه

که عقل مصلحت دان چون گهر سفت

به اول جنگ آخر آشتی گفت

سوی رام آمد آن پیر نکوکار

مسیحا رفت بر بالین بیمار

زده آبی به روی رام آزاد

به هوش آمد چو مستان دیده بگشاد

به زخمش پیر دست مرحمت سود

نموده خستگی ها روی بهبود

بگفتا کیستی کز مهربانی

مرا بخشیدی از سر زندگانی

که شکر این چنین نعمت ندانم

به جان منت پذیرم تا توانم

به پاسخ زاهد فرخنده دیدار

همه سرّ نهفته کرد اظهار

کش و لو را به پای رام افکند

که ما را بخش جرم این دو فرزند

که نا دانسته شد در جنگ تقصیر

به حیرت ماند رام از گفتۀ پیر

شگفتی در شگفتی در فزودش

که در وهم و گمان این هم نبودش

گرفت اندر کنار و ماند حیران

به شفقت بوسه زد بر روی ایشان

دلش راز محبت کرد پیدا

نهان پرسید حال ماه سیتا

چو بشنید آن نوید شادمانی

که در کوه است جای لعل کانی

فزون شد آتش شوق جگرتاب

شتابان گشت چون تشنه سو ی آب

بخش ۱۱۹ - آمدن رام پیش سیتا و در بستن سیتا بر رام و زاری شروع کردن رام

صنم را آگهی داد او از آن پیش

نموده حجره در بتخانۀ خویش

چو زاهد در درون حجره بنشست

از آزار درونی در برون بست

به کار خود چو رام این بستگی دید

برون در س تاد و زار نالید

به جای لب ببوسید آستانش

که خاکش بود شکر در دهانش

گرفته همچو زلفش حلقه بر در

دلش چون حلقه می پیچید در بر

چو می دانست خود حق جانب اوست

که از من دشمنی شد در حق دوست

به جرم خویشتن خود کرد اقرار

برای معذرت بگریست بسیار

که ها ها بر من بیدل ببخشای

گناه غیرتم را عف و فرمای

به جان ما مکن جورت زیاده

که هجرانت سزایم نیک داده

نکو دانی تو هم ای ماه پاره

که مردان را ز غیرت نیست چاره

ترا آزرده کردم بس گنه بود

ولیکن غیرتم این کار فرمود

صنم گفتا قسم خورده بر اینم

که من تا زنده ام، رویت نبینم

به خاک پای عشقم باد سوگند

که جز عشق از دلم نگشاد کس بند

اگر من زنده مانم یا نمانم

ازین قطع نظر کرده است جانم

نه رویت بینم و نی رو نمایم

روم در آب و در آتش در آیم

اگر صد ره کنی داودی آ هنگ

نخواهد نرم گشتن این دل سنگ

مده درد سرم دیگر به گفتار

شناسم نغمه ات از جنبش تار

مشو دشمن به کشتی کز مگس دوست

نخواهم پوستین بیرون مکن پوست

بسان آتشی سر تا قدم نور

ترا باید پرستیدن هم از دور

نمک بر زخم من سایی به دو دست

ز من حق نمک خواهی نمک هست

گل شادی ز گلزارت نه چینم

به نامت جان دهم رویت نبینم

بشویم دل ز نقشت گر توانم

به جان تو کنون در بند آنم

دگر گردم کتان بی ماه رویت

سرت گردم نگردم گرد کویت

خیالت را کنم پدرود چون خواب

بشویم جویبار دیده زان آب

به صد زاری کنون خواهم ز یزدان

دلم را چون دل او سنگ گردان

دلم آواره کرد این جان ناشاد

کز آواره شدی آواره بر باد

شکیبایی خدا را یاوری کن

چو غم خونم خورد غمخوارگی کن

دلی دارم چو عهد نو شکسته

مرا آن دل پریشان کرد و خسته

تو خورشیدی و روزم از تو شب شد

تو جانی وز تو جان من به لب شد

تویی هر چند آب زندگانی

منم آتش مرا لیکن زبانی

نبینم روی تو از جان مایی

مرا با جانست ترک آشنایی

اگر خواهد ترا جان، جان من نیست

از آنِ تست او هم زان من نیست

وگر خود را بینم بی تو بی تاب

ببرم خویش را از خویش چون آب

من از نام وفا بیزار گشتم

وفا دارم کزین سان خوار گشتم

به من گفتی وفا کمتر کند زن

چه جای گفتن است ای کمتر ا ز زن

اگر راما تویی مرد وفا دار

زنان را زین وفا ننگست صد بار

وفا از هر دو سو باید به هر حال

که نتواند پریدن مرغ یکبال

اگر چه کاه دل را کهربایی

ز بندت یافتم لیکن رهایی

من آهندل خلاص از هر کمندم

که ز استغنا به مغناطیس خندم

وگر ناید برون از دل کمندت

بسوزانم در آتش چون سپندت

چه پنداری دلم را نیست کینه

من آن دل را برو ن کردم ز سینه

اگر آرد نسیم از گلشنت بو

به زندانش کنم در حلقۀ مو

کنون تا کی فریب ای یار چالاک

گریبان دوختن دلها ز دل چاک

به پای من سر خاری که زد نیش

برآوردی و کردی سینه ام ریش

کسی کز روی او کردی عرق پاک

چرا خون ریختی بی جرم بر خاک

ز من بگذر مرا با خویش بگذار

مرا و خویش را دیگر میازار

مگو دیگر که با هم غمگساریم

ز یک آتش چو لاله داغداریم

نمک را چاشنی آری همانست

ولی چاک جگر غیر دهانست

به عشقم دیده راز دل کند فاش

نبودی این چنین بد خواه ای کاش

ز دیده بر دلم آفت رسیده

ازین رو می نبینم روی دیده

اگر عشق آیدم بهر مدارا

کنم جنگی به او هم آشکارا

اگر چشمم بگرید بهر دیدار

بگویم دور زین بازار می زار

نیارد تاب دردم سنگ خاره

شود الماس زین غم پاره پاره

چو تو کافردلی باید درین کار

که بردارد جفاهای ترا بار

نه آخر چون منی تو آدمیزاد

مکن بر چون خودی زین گونه بیداد

به ویرانه پرستی خانۀ یار

چو در خانه بود ساز ی گنه کار

منم کز آتش آه سحرگاه

به گردون بر بسوزم خرمن ماه

اگر شد کند شمش یر نگاهم

حذر فرض است نیز از تیر آهم

به کشتم شعله بارد ابر آزار

به بختم نیشکر زهر آورد بار

عنان دل نمانده خود به دستم

هلاک این دل دشمن پرستم

بر آن کس خنده دارد مرده در گور

که ساید سرمه بهر دیده کور

ز کوه آمد جواب لن ترانی ۲

دوچشمش چشمه گشته خونفشانی

نهاده چشم خود بر چشم روزن

نهان می دید حالش آن پری زن

نهان از گریۀ آن ابر آزار

همی زد خنده در دل رشک گلزار

تبسم می نهفت از چین ابرو

تغافل می نمود از هر خم مو

بخش ۱۲۰ - آشتی افکندن زاهد میان رام و سیتا

دگر ره رام اندر زاری افتاد

به زاری گفت کای خور پریزاد

سخن شیرین کن از لعل شکربار

منوشان بی نمک اندر نمکسار

چو آن بی طاقتی ز اندازه بگذشت

فتاد آتش به جان زاهد دشت

به سیتا گفت ای فرزندخوانده !

حقم برگردنت وامی است مانده

ز بهر حق گذاری بر من امروز

ببخشا بر دل رام جگر سوز

برای خاطرم با این جوانمرد

بباید خواه ناخواه آشتی کرد

اگرچه رام سر تا پا گناه است

مبرا شو که اشکش عذر خواه است

به جان او مکن زین بیش آزار

نهانی بود پیش از وی گرفتار

وگر زین بیش آزارش نمایی

کنم بر تو دعای بی ریایی

که دل را گم کنی بازش نیابی

نماید آب حیوانت سرابی

پری هرچند ظاهر بود آزار

نهانی بود در دل زو گرفتار

درش بگشاد ره داده به گلشن

ز روی خود جهان را کرد روشن

رسید آن تشته لب بر چشمه نوش

ز شادی کرد استسقا فراموش

صنم گفتا دل آزار جفا کیش

چها محنت که دیدند از تو دلریش

نکو نبود دل آزاری نمودن

به معشوق این همه خواری نمودن

چه بود آن بی سبب رنجاندن کس

بفرما تا چه نام آن نهد کس

جوابش باز داد آن کان غیرت

که جوشید از دلم طوفان غیرت

خرد را کشتی تدبیر شد غرق

که نتوانست کرد از نیک و بد فرق

ز غیرت بود این جورِ روانم

که من هم نیز از دستش به جانم

هنوز آن غیرتم کان خصم جانست

بدین پاکی به تو بر، بدگمانست

نرفت از خاطرم آن خوی ناخوش

کمان کس ساخت از بند رسن کش

دلم داند که تو پاکی پری وار

و لیکن امتحان خواهم دگر بار

شنید و زهر خندید آن شکر خند

گشاد از لعل تعویذ زبان بند

چه گوید با چنین بهتان کس اندر

فلک شد پاره چون دور دروگر

ز گفت زاهدم از خس پسر شد

نه دختر را پسر ز آلت پدر شد

از آن تهمت که می کردی از آن پیش

شد آتش خوش گواه این دل ریش

فرشته آدمی دیو و پریزاد

قسمها خورد بهر عصتم باد

گواه خود کرا آرم دگر بار

به خواری زار نالم پیش دادار

که سازد این زمین سخت پاره

روم در وی ز تو گیرم کناره

همین گفت و دعا را دست برداشت

ز صدق دل دعای او اثر داشت

بخش ۱۲۱ - فرو رفتن سیتا در زمین و همکلام بودن با رام

گریبان زمین شد ناگهان چاک

در آمد همچو جان در قالب خاک

فرو شد همچو تخم کشت در گل

نهان چون راز دانا ماند در دل

پری زاد پری پیکر پری وار

ز پیش دیده غا یب شد به یکبار

همه تن روح گشت آن جوهر پاک

به نقل روح شد در پیکر خاک

عیار جان گدازش داشت کامل

چو زر نابود اندر بوتۀ گل

مگر شخصی زمین تشنه شد و مرد

که آب زندگانی را فرو برد

صنم یوسف شکاف چاک شد چاه

به چاه افتاد یوسف آه صد آه

به کان خویش در شد لعل شب تاب

ز لعلش خاک تشنه گشت سیراب

به گل پوشیدن خود بود مشکل

نهان چون شد چنین خورشید در گل

شکسته خاطر آن پاره چون برق

به یکدم در زمین خشک شد غرق

حضیض ماه تا گاو زمین شد

به گاو آسمان زهره قرین شد

چو حور پردگی در پرده در شد

به پرده عالمی را پرده در شد

فشانده ماه خاک تیره بر سر

که زیر خاک شد خورشید خاور

غریو از خفتگان خاک برخاست

که بود از حق قیامت وعده راست

به خاک از سر به روز حشر یزدان

امانت ماند گنج آب حیوان

به اظهار عتاب پاک جانی

به سندان در شده الماس کانی

فرو شد در زمین حور شکر لب

چو ماه نخشب اندر چاه نخشب

ز رنگ و بوی او سرمایه اندوخت

زمین نق اشی و عطّ اری آموخت

کشد گلگونه زان بر عارض گل

معطر زان نماید زلف سنبل

فغان برداشت خور با سینه چاکی

وبال ماه شد در برج خاکی

قیامت شد به جان رام مشتاق

که مشرق گشت پیش شرق اشراق

هلال ابرسان ان در دمیدن

ز دیده شد نها ن در عین دیدن

صنم محمل سوی قعر زمین راند

ازو دنبالۀ کاکل برون ماند

به صید مرغ جام رام آزاد

فکنده دام پنهان گشت صی اد

ز مویش روز روشن شد شب فام

عجب روز سیاه افتاد بر رام

ره و رسم قدیم روزگار است

غروب خور، طلوع شام تار است

خَضر بی آب حیوان گشته ماهی

فتاد آشفته کارش با سیاهی

کشان دنبال زلف یار بگرفت

به روزن رفته نیم مار بگرفت

به دستش کاکل دلدار مانده

ز خانه گنج رفته مار مانده

گرفته رام موی دلربا را

که برهاند ز غرق آن آشنا را

صنم گفتا مکن دلسوزی زرق

که با غیرت کشیده گشته ام غرق

جوانمردا! ز بهر من مکش رنج

که گنجم من، به زیر خاک نه گنج

به صد زاری به جا عاشق فرو ماند

به فرق خویش آب از دیده می راند

چنین بارید باران سحابی

که زلف یار گشتش مار آبی

ز سر مژگانش، در یاس می سفت

گرفته مار زلف یار و می گفت

ز بس کاندر غم حسرت گرفتم

که تا زهراب شد مویت به دستم

غریقم چون تو ای مار گزیده

تو اندر خاک من در آب دیده

تو هم دانی غریقی تا نمیرد

به نومیدی گیاه آب گیرد

چه جای حیرتست ای عقل هشیار

کزین سان کارکرده عشق بسیار

بخش ۱۲۲ - رفتن رام به عالم بالا و تمام شدن قصۀ راماین

چو شد نومید رام از وصل جانان

فتاد از پای همچون جسم بی جان

ب ه کین برخاست دیگر بار از جای

که بردارد به پای خاک از پای

به غیرت کارفرما گشت کین را

که بر هم می زنم این سرزمین را

همی گیرم زمین را در ته تیر

که تیرم را خدادادست تاثیر

سپهر خیره سر را تاب آن نیست

زمین خاکست ، آخر آسمان نیست

گرفتش دست و گفتش زاهد پیر

مزن تیرش که از وی نیست تقصیر

تو هم دانی نه این جرم زمین بود

قضای آسمانی این چنین بود

مکن کاری چنین کز این چنین کار

تلف گردند مخلوقات بسیار

به زیرش یک جهان دارند آرام

شود چونشان وبال گردن رام

به گوش دل شنید آن نغز گفتار

نکرد از گفت ۀ او هیچ انکار

چو نقد پند زاهد در گره بست

کمان و تیر کین برتافت از دست

به ترک ملک شاه هفت کشور

سپرده وارثان را تخت و افسر

روان از عرضه گاه دشت کونپل

به طاعت رفت در کوه همانچل

نهانی خواست از مردم پری وار

به کوه اندر شده کیخسرو غار

به همت باز شست از این جهان دست

به عزم آن جهانی رخت بر بست

زکوه آن سو حدیثش کس ندانست

کسی احوال او زان پس ندانست

ملا مسیح

رام و سیتا