معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ مسعود سعد سلمان

مسعود بن سعد بن سلمان شاعر نامی نیمهٔ دوم قرن پنجم و نیمه اول قرن ششم هجری قمری است. اصل او از همدان بوده و بین سالهای ۴۳۸ تا ۴۴۰ در لاهور زاده شده است. منصوب بودن در مشاغل دیوانی موجب دو بار و مجموعاً ۱۸سال زندانی شدن وی شد. بعد از رهایی از دومین دورهٔ اسارت به سمت کتابداری سلطان مسعود و بعد از او عضدالدوله شیرزاد بن مسعود و ملک ارسلان بن مسعود و بهرامشاه بن مسعود مشغول شد و تا زمان وفاتش در سال ۵۱۵ هجری قمری نزد ایشان تقرب داشت. دیوان وی مکرر به طبع رسیده و حدود ۱۶۰۰۰ بیت دارد. به غیر از دیوان فارسی، دو دیوان تازی و هندی نیز به او نسبت داده‌اند. حبسیه‌های وی معروف است.

رباعیات

شمارهٔ ۱ : گرچه فلک از پیش برانده ست مرا

شمارهٔ ۲ : بر کار به جز زبان نمانده ست مرا

شمارهٔ ۳ : گر بند کند رای بلند تو مرا

شمارهٔ ۴ : گر زر گردیم می نجویی ما را

شمارهٔ ۵ : تا دیده ام آن لب گهر بار تو را

شمارهٔ ۶ : روزی بر من همی نیایی صنما

شمارهٔ ۷ : افکند دلم زمانه در زاری‌ها

شمارهٔ ۸ : ای مدحت تو فرض و دگر نافله‌ها

شمارهٔ ۹ : خویش از پی من همی گریزد ملکا

شمارهٔ ۱۰ : هر شیر که بود مرغزاری شاها

شمارهٔ ۱۱ : عشق تو بلند و صبر من پست چرا

شمارهٔ ۱۲ : در حبس مرنج با چنین آهن‌ها

شمارهٔ ۱۳ : می دانستم چو روز روشن صنما

شمارهٔ ۱۴ : قبله ست به دوستی ندای تو مرا

شمارهٔ ۱۵ : از مهر نکرد سایه کوی تو مرا

شمارهٔ ۱۶ : چون بار فلک بست به افسون ما را

شمارهٔ ۱۷ : بر آب روان بخت روانت ملکا

شمارهٔ ۱۸ : کس نتواند ز بد رهانید مرا

شمارهٔ ۱۹ : ای دوست به امید خیالت هر شب

شمارهٔ ۲۰ : دانی تو که با بند گرانم یارب

شمارهٔ ۲۱ : دل در هوس تو بسته بودم همه شب

شمارهٔ ۲۲ : تفت این دل گرم از دم سردم همه شب

شمارهٔ ۲۳ : مهمان من آمد آن بت و کرد طرب

شمارهٔ ۲۴ : دیبا به رخی بتا و زیبا به سلب

شمارهٔ ۲۵ : ای روی تو و زلف تو روز اندر شب

شمارهٔ ۲۶ : چون آتش و آب از بدی پاکم و ناب

شمارهٔ ۲۷ : تن در غم هجر داده بودم همه شب

شمارهٔ ۲۸ : من غرقه ز خون دیده بودم همه شب

شمارهٔ ۲۹ : تا روزه حرام کرد بر لب می ناب

شمارهٔ ۳۰ : صالح تر و خشک شد ز تو دیده و لب

شمارهٔ ۳۱ : ز آن سوزد چشم تو و زآن ریزد آب

شمارهٔ ۳۲ : بودم صنما چو رفته هوشان همه شب

شمارهٔ ۳۳ : ساقی که به دست من دهد جام شراب

شمارهٔ ۳۴ : چون همت تو به حال من مقرونست

شمارهٔ ۳۵ : اول ز پی وصال روح افزایت

شمارهٔ ۳۶ : اشکم که زمین از نم او آغشتست

شمارهٔ ۳۷ : مار دو سر چهار چشم است ای دوست

شمارهٔ ۳۸ : امروز به شهر حسن همنام تو نیست

شمارهٔ ۳۹ : بر روی دو زلفین بتابم زد دوست

شمارهٔ ۴۰ : مسعود ملک ملک نگهبان چو تو نیست

شمارهٔ ۴۱ : از وصلت آنکه همچو سوسنش تنست

شمارهٔ ۴۲ : آن را که تو در دلی خرد در سر اوست

شمارهٔ ۴۳ : در نعمت و مال اگر زبر دستی نیست

شمارهٔ ۴۴ : چشم ابرست و اشک ازو ژاله شدست

شمارهٔ ۴۵ : دوشم همه شب چنگ چو شمشیر بخست

شمارهٔ ۴۶ : بر جان منت جان رهی فرمانست

شمارهٔ ۴۷ : ای آنکه مرا قبله وثاق تو بسست

شمارهٔ ۴۸ : وصلش شادیست وز پسش زود غم است

شمارهٔ ۴۹ : آویخته در هوای جان آویزت

شمارهٔ ۵۰ : رویم ز غمت گونه خال تو گرفت

شمارهٔ ۵۱ : ای شاه ز بزم تو جهان را خبرست

شمارهٔ ۵۲ : گر نور فلک چو طبع ما گردد راست

شمارهٔ ۵۳ : طاهر که خطاب تو بر از نام تو نیست

شمارهٔ ۵۴ : با ما ثقت الملک هم آوازی نیست

شمارهٔ ۵۵ : چشم تو چو فتنه جهان سوزانست

شمارهٔ ۵۶ : شد صالح و از همه قیامت برخاست

شمارهٔ ۵۷ : اندر خور نعمت توام خدمت نیست

شمارهٔ ۵۸ : آن شیر که او به صید جز شیر نکشت

شمارهٔ ۵۹ : رنج دل  رنج دیده جز دیده نجست

شمارهٔ ۶۰ : در ماه چه روشنی که در روی تو نیست

شمارهٔ ۶۱ : در فرقت آن کس که تن و جان تو اوست

شمارهٔ ۶۲ : از چرخ چو بر تو مهر فرزندی نیست

شمارهٔ ۶۳ : از حصن بلند دوزخ سرد مراست

شمارهٔ ۶۴ : خوی تو چو رخسار نکوی تو نکوست

شمارهٔ ۶۵ : آنی که زمان زمان مرا عشق تو بوست

شمارهٔ ۶۶ : تا من سر آن روی چو مه خواهم داشت

شمارهٔ ۶۷ : ای بازوی دولت آستینت ظفرست

شمارهٔ ۶۸ : آن بت که هوای او بداندیش منست

شمارهٔ ۶۹ : جویان وصال تو جدا از جانست

شمارهٔ ۷۰ : هر چند گنهکار است آخر علوی است

شمارهٔ ۷۱ : این طالع من یارب و این اختر چیست

شمارهٔ ۷۲ : تا تن به غم هجر تو نابود شده است

شمارهٔ ۷۳ : گر دورم از آن روی جهان آرایت

شمارهٔ ۷۴ : اشک من و رخسار تو همرنگ شده است

شمارهٔ ۷۵ : بادام دو چشم تو دلم زار بخست

شمارهٔ ۷۶ : گر شاه به من چو شیر دندان خایست

شمارهٔ ۷۷ : بر چرخ فتاده نور ایران ملکست

شمارهٔ ۷۸ : امروز جهان بهار از ایران ملکست

شمارهٔ ۷۹ : با من چو زمانه تیر در شست گرفت

شمارهٔ ۸۰ : آنی شاها که جز سخا کیش تو نیست

شمارهٔ ۸۱ : در بأس چو طاهر علی آهن نیست

شمارهٔ ۸۲ : تا بار غمت نهاده بر محمل ماست

شمارهٔ ۸۳ : هر جای که عشوه ایست پرورده توست

شمارهٔ ۸۴ : در شعر مرا نیک و بد چرخ یکی است

شمارهٔ ۸۵ : ای صدر جهان ناصر تو یزدان باد

شمارهٔ ۸۶ : آرام ز خویشتن جدا خواهم کرد

شمارهٔ ۸۷ : زین پس اگرم ضعیف تن خواهد بود

شمارهٔ ۸۸ : جان و دل و دین دست فراهم کردند

شمارهٔ ۸۹ : گیتی و فلک به کشتن من یارند

شمارهٔ ۹۰ : باز این تن مستمند زندانی شد

شمارهٔ ۹۱ : چون چرخ زهر چه بود درویشم کرد

شمارهٔ ۹۲ : در محنت شو خوش و مکن نعمت یاد

شمارهٔ ۹۳ : احسان خداوند به من بنده رسید

شمارهٔ ۹۴ : گر تو به سفر شدی نگارا شاید

شمارهٔ ۹۵ : از مال فلک برهنه چون شیرم کرد

شمارهٔ ۹۶ : چون بند تو بنده را همی پند بود

شمارهٔ ۹۷ : گر صبر کنم عمر همی باد شود

شمارهٔ ۹۸ : گر باد هوای کوی سرایت سپرد

شمارهٔ ۹۹ : تا این دل من تو را خریدار آمد

شمارهٔ ۱۰۰ : تا دل به هوای تو گرفتار آمد

شمارهٔ ۱۰۱ : سودای تو آتش دلم افزون کرد

شمارهٔ ۱۰۲ : کارم همه جز مهر تو دلجوی نبود

شمارهٔ ۱۰۳ : امید وصال چون مرا بفریبد

شمارهٔ ۱۰۴ : هر مرد که لاف زد شدش مردی باد

شمارهٔ ۱۰۵ : ای دیده کشد همی ز بی خوابی درد

شمارهٔ ۱۰۶ : مونس همه شب خیال دلجوی تو بود

شمارهٔ ۱۰۷ : از باغ طرب گشت گل وصل پدید

شمارهٔ ۱۰۸ : با من در مهر گرم چون آتش بود

شمارهٔ ۱۰۹ : چون باره فتح تو به میدان تازد

شمارهٔ ۱۱۰ : بر عارض نو مشک همی افزاید

شمارهٔ ۱۱۱ : آنی که ز کبر ما نپسندی مهد

شمارهٔ ۱۱۲ : در بند تو ای شاه ملکشه باید

شمارهٔ ۱۱۳ : دل بیش کشد رنج چو دلبر دو شود

شمارهٔ ۱۱۴ : دوشم چو شب از بنفشه رویی ننمود

شمارهٔ ۱۱۵ : چون غنچه رهی راز تو در دل دارد

شمارهٔ ۱۱۶ : گوشم ز تو نشنود بتا جز همه سرد

شمارهٔ ۱۱۷ : تیری که بزد چرخ مرا پنهان زد

شمارهٔ ۱۱۸ : ای شاه جهان جهان شد از داد تو شاد

شمارهٔ ۱۱۹ : ای شاه شبانگاه تو شبگیر شود

شمارهٔ ۱۲۰ : تا چرخ مرا به چنگ عشق تو سپرد

شمارهٔ ۱۲۱ : هنگام گل ار به باغ بلبل نبود

شمارهٔ ۱۲۲ : هر گه که فلک دل مرا ریش کند

شمارهٔ ۱۲۳ : گردون همه در بند گرانم دارد

شمارهٔ ۱۲۴ : شاها ملکا همه ثناگوی تواند

شمارهٔ ۱۲۵ : گردون شرف و جاه در انگشت تو دید

شمارهٔ ۱۲۶ : شاها ملکا جهان به فرمان تو باد

شمارهٔ ۱۲۷ : آنی که جهانی ز تو سامان گیرد

شمارهٔ ۱۲۸ : بورشد رشید کز فلک ماه آورد

شمارهٔ ۱۲۹ : آن کوه گذار آهوی دشت نورد

شمارهٔ ۱۳۰ : چون موج سیاه روی هامون گیرد

شمارهٔ ۱۳۱ : خاک از رخم ار برو نهم زرد شود

شمارهٔ ۱۳۲ : تا دعوت دولت تو در گوشم شد

شمارهٔ ۱۳۳ : اول گردون ز رنج در تابم کرد

شمارهٔ ۱۳۴ : بر هم زده بود عشقت اسباب خرد

شمارهٔ ۱۳۵ : من شاهم و شاعران سواران منند

شمارهٔ ۱۳۶ : گر زر گردی جفا عیار تو بود

شمارهٔ ۱۳۷ : چون در چشمم ز حسن تو زیبی زد

شمارهٔ ۱۳۸ : رویی که چو او چرخ فلک ننگارد

شمارهٔ ۱۳۹ : چون روی هوا دوش به قیر اندودند

شمارهٔ ۱۴۰ : گر خون نشود قوت جانم که دهد

شمارهٔ ۱۴۱ : اندر ریشم همه خسک پاک برید

شمارهٔ ۱۴۲ : ترسم ما را ستارگان چشم کنند

شمارهٔ ۱۴۳ : چرخ فلک از قضا یکی پیکان زد

شمارهٔ ۱۴۴ : در هند کمال جود موجود آمد

شمارهٔ ۱۴۵ : چون بنشینند و مطربان بنشانند

شمارهٔ ۱۴۶ : آن را که ز بخت دستیاری باشد

شمارهٔ ۱۴۷ : در عشق تو جانم انده ناب خورد

شمارهٔ ۱۴۸ : آنان که سر نشاط عالم دارند

شمارهٔ ۱۴۹ : خون در تن من که اصل نیروست نماند

شمارهٔ ۱۵۰ : تا خط چو دود تو دل از من بربود

شمارهٔ ۱۵۱ : آن بت که دل مرا فرا چنگ آورد

شمارهٔ ۱۵۲ : با من فلک از خشم همی دندان زد

شمارهٔ ۱۵۳ : ای شاه فلک متابع کام تو باد

شمارهٔ ۱۵۴ : در باغ هنر تخم وفا کاشت خرد

شمارهٔ ۱۵۵ : صالح تن من ز عشق دامن بفشاند

شمارهٔ ۱۵۶ : در محنت شو خوش و مکن نعمت یاد

شمارهٔ ۱۵۷ : دیدار تو از نعمت دو جهان خوشتر

شمارهٔ ۱۵۸ : یک بوسه زدم بر لب و بر چشم دگر

شمارهٔ ۱۵۹ : ز اول به میان ما به هنگام کنار

شمارهٔ ۱۶۰ : هر ابر که بنگرم غباری شده گیر

شمارهٔ ۱۶۱ : خورشید رخ تو تافت بر سایه عمر

شمارهٔ ۱۶۲ : تعریف مرا عشق تو ای ساده شکر

شمارهٔ ۱۶۳ : سلطان ملک است در دل سلطان نور

شمارهٔ ۱۶۴ : چاه ز نخ تو ای دلارام پسر

شمارهٔ ۱۶۵ : یک چشم تو گر تباه گشت ای دلبر

شمارهٔ ۱۶۶ : ای روی تو آفتاب و من نیلوفر

شمارهٔ ۱۶۷ : آمد به وداعم آن نگار دلبر

شمارهٔ ۱۶۸ : ز اندیشه هجران و ز نادیدن یار

شمارهٔ ۱۶۹ : در عشق تو همچو ابر می گریم زار

شمارهٔ ۱۷۰ : ای پیل سوار خسرو شیر شکار

شمارهٔ ۱۷۱ : پیوست فلک با من پیکار دگر

شمارهٔ ۱۷۲ : این ابر چراست روز وشب چشم تو تر

شمارهٔ ۱۷۳ : اکنون که شدی به بتکده عاشق زار

شمارهٔ ۱۷۴ : مشکین کله تو گر شبست ای دلدار

شمارهٔ ۱۷۵ : نا رفته هنوز بوی شیرت ز شکر

شمارهٔ ۱۷۶ : تا دیده ام آن روی چو خورشید انور

شمارهٔ ۱۷۷ : اندیشه مکن به کارها در بسیار

شمارهٔ ۱۷۸ : ای مهر تو چون چهار طبع اندر خور

شمارهٔ ۱۷۹ : اندک اثر آبله بر دو رخ یار

شمارهٔ ۱۸۰ : در زندان تا کرد مرا گردون پیر

شمارهٔ ۱۸۱ : سلطان ملک ای عزیز فرزند پدر

شمارهٔ ۱۸۲ : چون پیرهنت گرفته ام تنگ به بر

شمارهٔ ۱۸۳ : از سنگم یا ز چیستم جان پدر

شمارهٔ ۱۸۴ : بر مرگ تو چون نمویم ای جان پدر

شمارهٔ ۱۸۵ : می گویمت ای سعادت ای نیک پسر

شمارهٔ ۱۸۶ : در غور فلک تعبیه ای ساخت چو ابر

شمارهٔ ۱۸۷ : گویی که هوا به زیر گردست امروز

شمارهٔ ۱۸۸ : عشقت کشتم که غم درودم شب و روز

شمارهٔ ۱۸۹ : ای فقر بخاست روز بازار تو خیز

شمارهٔ ۱۹۰ : ای شاه علاء دولت ملک افروز

شمارهٔ ۱۹۱ : چرخ از دم کون برنمی گردد باز

شمارهٔ ۱۹۲ : خورشید رخا وصل تو جویم همه روز

شمارهٔ ۱۹۳ : ای سود و زیان عمر فرسوده بترس

شمارهٔ ۱۹۴ : ای یار چو صبر هیچ یاری مشناس

شمارهٔ ۱۹۵ : از بخشش دست من ز سیم و زر پرس

شمارهٔ ۱۹۶ : مسعود که بود سعد سلمان پدرش

شمارهٔ ۱۹۷ : مسعود که بود سعد سلمان پدرش

شمارهٔ ۱۹۸ : تا از من می جهی چو دود از آتش

شمارهٔ ۱۹۹ : معشوقه دلم به آتش انباشت چو شمع

شمارهٔ ۲۰۰ : آتش به سرم همی فرو ریزد عشق

شمارهٔ ۲۰۱ : ای چرخ مدور خسیس بی باک

شمارهٔ ۲۰۲ : گردون نکشد کمال مسعود ملک

شمارهٔ ۲۰۳ : من همت باز دارم و کبر پلنگ

شمارهٔ ۲۰۴ : من چون دل لاله ام تو چون رنگ به رنگ

شمارهٔ ۲۰۵ : ای بدر شده من از غمان تو هلال

شمارهٔ ۲۰۶ : ای کلک ملک وصف تو گویم همه سال

شمارهٔ ۲۰۷ : عیبم که ز من زمانی ای مشکین خال

شمارهٔ ۲۰۸ : دل می ندهد که از تو بردارم دل

شمارهٔ ۲۰۹ : آن دل که نخواستت چه نامست آن دل

شمارهٔ ۲۱۰ : سرما چون شد ز دست صحرا شد گل

شمارهٔ ۲۱۱ : رویت بر من چنان که گل بر بلبل

شمارهٔ ۲۱۲ : نامد به کف آن زلف سمن مال به مال

شمارهٔ ۲۱۳ : بنگر که ز شاخ می چه گوید صلصل

شمارهٔ ۲۱۴ : چون روی بتان گشت به باغ اندر گل

شمارهٔ ۲۱۵ : خامش نشود همی ز غلغل بلبل

شمارهٔ ۲۱۶ : من ادهمم از خون دل ابرش گردم

شمارهٔ ۲۱۷ : در دولت شاه چون قوی شد رایم

شمارهٔ ۲۱۸ : غمهای تو از راندن خونها کارم

شمارهٔ ۲۱۹ : هر چند که این بند ز پای افکندم

شمارهٔ ۲۲۰ : من در عدم از جود تو موجود شدم

شمارهٔ ۲۲۱ : ای طبع بده ور ندهی بستانم

شمارهٔ ۲۲۲ : ای غمزه تو کآشفته بنیاد دلم

شمارهٔ ۲۲۳ : ای طبع چو آتش از تو بس خوشنودم

شمارهٔ ۲۲۴ : گر من برم از مردم بد سازم برم

شمارهٔ ۲۲۵ : جان و دل و دین به وصلت ای مهر صنم

شمارهٔ ۲۲۶ : ای زرین نام لعبت سیم اندام

شمارهٔ ۲۲۷ : تن کوبم و سرپیچم و بر روی زنم

شمارهٔ ۲۲۸ : جان هر ساعت ز کار زاری دهدم

شمارهٔ ۲۲۹ : من دوش که از هجر تو در تاب شدم

شمارهٔ ۲۳۰ : تا کی غم یار و درد فرزند کشم

شمارهٔ ۲۳۱ : هر روز همی فلک به تیری زندم

شمارهٔ ۲۳۲ : گفتم که تو بی وفایی ای نامردم

شمارهٔ ۲۳۳ : ای فاخته دل چو من به رویت نگرم

شمارهٔ ۲۳۴ : بر بسته شد از بستن ماتم دستم

شمارهٔ ۲۳۵ : سروی خواهم ز چرخ داری زندم

شمارهٔ ۲۳۶ : همچون قلمم ز بیخ کندی به ستم

شمارهٔ ۲۳۷ : چون پیش دل از هجر تو هنگامه نهم

شمارهٔ ۲۳۸ : ای سرو سپاه خسرو ای ماه حشم

شمارهٔ ۲۳۹ : ای کرده مرا به عشق گمراه تمام

شمارهٔ ۲۴۰ : جستم از توبه بی زبانی جستم

شمارهٔ ۲۴۱ : شب زار به جای بستر آتش ریزم

شمارهٔ ۲۴۲ : گفتم کایندل به داغ نام تو کنم

شمارهٔ ۲۴۳ : ای چرخ ز هر گزند رنج تو کشم

شمارهٔ ۲۴۴ : وصف لب رنگین تو از دل جویم

شمارهٔ ۲۴۵ : چون از گل روی تو بهاری رسدم

شمارهٔ ۲۴۶ : تا چنگ به مهر آن دلارام زدم

شمارهٔ ۲۴۷ : بر آتش اگر بی تو نخفتم خفتم

شمارهٔ ۲۴۸ : کوهی که بر او بلا ببارند منم

شمارهٔ ۲۴۹ : امروز ز هر دوست گزندی دارم

شمارهٔ ۲۵۰ : از عشق تو در چشم خرد میل زدم

شمارهٔ ۲۵۱ : بونصر من ار عاشق ایام توام

شمارهٔ ۲۵۲ : گفتم شکرت به خلق کیهان گویم

شمارهٔ ۲۵۳ : جز در غم عشق تو سفر می نکنم

شمارهٔ ۲۵۴ : من به الم ای صنم گرفتار نیم

شمارهٔ ۲۵۵ : گر تیز به روی خوب تو درنگرم

شمارهٔ ۲۵۶ : هر یک چندی به قلعه ای آرندم

شمارهٔ ۲۵۷ : صالح دل اگر به جای جامه بدرم

شمارهٔ ۲۵۸ : بر روی تو مهربان و دلسوز منم

شمارهٔ ۲۵۹ : گنجی که ز پیش آن بجستند منم

شمارهٔ ۲۶۰ : نه از همه خلق حق گزاری دارم

شمارهٔ ۲۶۱ : گر حور بود بدان که نازش نکشم

شمارهٔ ۲۶۲ : از آتش دل همیشه اندر تابم

شمارهٔ ۲۶۳ : ای دشمن و دوست مر تو را یک عالم

شمارهٔ ۲۶۴ : هرگه که به پیراهن تو درنگرم

شمارهٔ ۲۶۵ : دلخسته چشم ناوک انداز توام

شمارهٔ ۲۶۶ : در خواب گه از دل به شب آتش بیزم

شمارهٔ ۲۶۷ : شب ز انده تو همی نیاید خوابم

شمارهٔ ۲۶۸ : دانم که ز چرخ بخش بیرون نکنم

شمارهٔ ۲۶۹ : من دوش که از هجر تو در تاب شدم

شمارهٔ ۲۷۰ : از بند رحم ببند مهد افتادم

شمارهٔ ۲۷۱ : شه پندارد که ما خردمندانیم

شمارهٔ ۲۷۲ : در آرزوی بوی گل نوروزم

شمارهٔ ۲۷۳ : لرزان ز بلا چو برگ داند یارم

شمارهٔ ۲۷۴ : تا روز همه شب از هوس بیدارم

شمارهٔ ۲۷۵ : بر دیده خیال دوست بنگاشته‌ام

شمارهٔ ۲۷۶ : امروز در این حبس من آن ممتحنم

شمارهٔ ۲۷۷ : از دل بدم آتشی برانگیخته‌ام

شمارهٔ ۲۷۸ : عمری بدو کف دو رخ نگارا خستم

شمارهٔ ۲۷۹ : گفتی خبرت کنم کسی بفرستم

شمارهٔ ۲۸۰ : آن مرد که در سخن جهانیست منم

شمارهٔ ۲۸۱ : هر جای که آتش نبردیست منم

شمارهٔ ۲۸۲ : هر جا که ز فضل پیشگاهی است منم

شمارهٔ ۲۸۳ : با ناله همی چو ابر بهمن گریم

شمارهٔ ۲۸۴ : از بلبل نالنده تر و زارترم

شمارهٔ ۲۸۵ : روزان و شبان در آن غم و تیمارم

شمارهٔ ۲۸۶ : ای جان جهان تا خبرت یافته ام

شمارهٔ ۲۸۷ : از خود به تو من بتا گمان‌ها دارم

شمارهٔ ۲۸۸ : سیراب گلابی تو بر آتش خارم

شمارهٔ ۲۸۹ : از هر چه بگفته اند پندی دارم

شمارهٔ ۲۹۰ : من بستر برف و بالش یخ دارم

شمارهٔ ۲۹۱ : در تاریکی ز بس که می بنشینم

شمارهٔ ۲۹۲ : آنم که اگر به خلد جایی سازم

شمارهٔ ۲۹۳ : هر گه که تو را به رهگذاری بینم

شمارهٔ ۲۹۴ : دیده همه شب ز خواب خوش بردوزم

شمارهٔ ۲۹۵ : با خود گفتم که من عیال تو شدم

شمارهٔ ۲۹۶ : آنکو گوید هست قضا تیشه من

شمارهٔ ۲۹۷ : تا خسته دل مرا بریده ست ز تن

شمارهٔ ۲۹۸ : در سمجی چون توانم آرامیدن

شمارهٔ ۲۹۹ : هر شب که تو را نبینم ای شاخ سمن

شمارهٔ ۳۰۰ : چون گل ز غمت دریده ام پیراهن

شمارهٔ ۳۰۱ : سر کردمت ای نگار چون تو سر من

شمارهٔ ۳۰۲ : چنگم به چهار شاخ زد پیراهن

شمارهٔ ۳۰۳ : چون دانش بود مهربان دایه من

شمارهٔ ۳۰۴ : چشم و دهن آن صنم لاله رخان

شمارهٔ ۳۰۵ : با کس غم تو بیش نخواهم گفتم

شمارهٔ ۳۰۶ : این دیبه دو روی به کلک دو زبان

شمارهٔ ۳۰۷ : تا نسبت کرد اخوت شعر به من

شمارهٔ ۳۰۸ : آنکو دارد چو سیم و شر لب و تن

شمارهٔ ۳۰۹ : از چشم من ار سرشک بتوان رفتن

شمارهٔ ۳۱۰ : از کفر کشد زریر شیبانی کین

شمارهٔ ۳۱۱ : ای برتر من کرده هزاران احسان

شمارهٔ ۳۱۲ : در خدمت طاهر علی بارم جان

شمارهٔ ۳۱۳ : ایزد که همی کرد مرکب تن و جان

شمارهٔ ۳۱۴ : ای پای برنجن من ای بند گران

شمارهٔ ۳۱۵ : چون قمری زار زار می نالم من

شمارهٔ ۳۱۶ : ای شاه به بیشه عزم ناگاهان کن

شمارهٔ ۳۱۷ : زنده به تو مانده ام من ای جان جهان

شمارهٔ ۳۱۸ : انده چه خورم چراست اندر خوردن

شمارهٔ ۳۱۹ : صد بار به نیکی هنرم کرد ضمان

شمارهٔ ۳۲۰ : گر خسته شوم ز تیر پیکار تو من

شمارهٔ ۳۲۱ : نه روزم هیزم است و نه شب روغن

شمارهٔ ۳۲۲ : ای روز مرا جز شب دیجور مدان

شمارهٔ ۳۲۳ : کس را چو بنفشه سر فرو نارم من

شمارهٔ ۳۲۴ : از چنگ قضا همی چو نتوان جستن

شمارهٔ ۳۲۵ : گردنده چو روز نوبهاری با من

شمارهٔ ۳۲۶ : ای چون گل نوشکفته بر طرف چمن

شمارهٔ ۳۲۷ : چرخم چو بخواست کشت بی هیچ گمان

شمارهٔ ۳۲۸ : امروز منم تفته دل و رفته روان

شمارهٔ ۳۲۹ : بگشای چو گل به وعده راست دهن

شمارهٔ ۳۳۰ : مشک از سر زلفین تو بویم پس ازین

شمارهٔ ۳۳۱ : زاری و دعا کن به سحرگاه ای تن

شمارهٔ ۳۳۲ : دیدی که غلام داشتم چندان من

شمارهٔ ۳۳۳ : روزم تیره ست از آن رخ مهوش تو

شمارهٔ ۳۳۴ : دل بست شود چو سرفرازد با تو

شمارهٔ ۳۳۵ : آنی که بری دست نیازد با تو

شمارهٔ ۳۳۶ : هر جان که بود برتر از آن باشی تو

شمارهٔ ۳۳۷ : نورست ای ماه حسن سرمایه تو

شمارهٔ ۳۳۸ : ای نای تو را نقل و می روشن کو

شمارهٔ ۳۳۹ : ای شاه بترس از آنکه پرسند از تو

شمارهٔ ۳۴۰ : سلطان ملک اقبال عنان داد به تو

شمارهٔ ۳۴۱ : صالح پس ازین طرب نباید بی تو

شمارهٔ ۳۴۲ : ای شمع شدم به عشق پروانه تو

شمارهٔ ۳۴۳ : ای نای ندیده ام دلی شاد از تو

شمارهٔ ۳۴۴ : مادر که مرا بزاد زاد از پی تو

شمارهٔ ۳۴۵ : هرگز نرسد به لطف در مهر چو تو

شمارهٔ ۳۴۶ : خوردم همه زهر عشق تو شکر کو

شمارهٔ ۳۴۷ : روی و بر من تا بشدم از بر تو

شمارهٔ ۳۴۸ : از کوفتن پای تو و گشتن تو

شمارهٔ ۳۴۹ : با من به میان رسول باید با تو

شمارهٔ ۳۵۰ : ای ملک به دولت تو دارا گشته

شمارهٔ ۳۵۱ : آنی که ز فالها همه فال تو به

شمارهٔ ۳۵۲ : از هر جنسم چو شاه بگشادی راه

شمارهٔ ۳۵۳ : چندان داری ز حسن و خوبی مایه

شمارهٔ ۳۵۴ : هر چند که بر کوهم در شب ز اندوه

شمارهٔ ۳۵۵ : آمد بر من به چشمکان خواب زده

شمارهٔ ۳۵۶ : چون دولت تو جهان جوانست ای شاه

شمارهٔ ۳۵۷ : این خوشرویان که ایستادند همه

شمارهٔ ۳۵۸ : امروز منم چو ماری اندر سله ای

شمارهٔ ۳۵۹ : دانم که وفا ز دل برانداخته ای

شمارهٔ ۳۶۰ : ای ابر ز بحر تا هوایی شده ای

شمارهٔ ۳۶۱ : بر شعر مرا دلیست ای بار خدای

شمارهٔ ۳۶۲ : ای غم سختی تو ای دل از غم نرمی

شمارهٔ ۳۶۳ : روزی که چو باد پیش من برگذری

شمارهٔ ۳۶۴ : مفروق دو دیده ای و مقرون دلی

شمارهٔ ۳۶۵ : مرهم گفتم تو با دل ریش همی

شمارهٔ ۳۶۶ : دولت ز علاء دولت عالی رای

شمارهٔ ۳۶۷ : از شیرینی چون به سخن بنشینی

شمارهٔ ۳۶۸ : با هر تاری ساخته چون پود شوی

شمارهٔ ۳۶۹ : ای گل نه ز گل ز دل همی بر رویی

شمارهٔ ۳۷۰ : آخر نگذاردم فلک چون زاری

شمارهٔ ۳۷۱ : ای دولت هند را جمالی دادی

شمارهٔ ۳۷۲ : شوخی صنمی خوشی کشی خندانی

شمارهٔ ۳۷۳ : عشق آتشی افروخت که از بسیاری

شمارهٔ ۳۷۴ : ای بخت مرا سوخته خرمن کردی

شمارهٔ ۳۷۵ : در پیش گل وصال ما را بویی

شمارهٔ ۳۷۶ : گرچه کندت مساعدت روز بهی

شمارهٔ ۳۷۷ : فر ابدی و نعمت جاویدی

شمارهٔ ۳۷۸ : ای حورا زاده لعبت نوشادی

شمارهٔ ۳۷۹ : بنمودی مقنعی مهی ناگاهی

شمارهٔ ۳۸۰ : ای نای هوا بریدم از نای دمی

شمارهٔ ۳۸۱ : عشوه دهیم همی سرابی گویی

شمارهٔ ۳۸۲ : ای راوه اگر بهشت پیداست تویی

شمارهٔ ۳۸۳ : ای شاه عدو بندی و هم قلعه گشای

شمارهٔ ۳۸۴ : چون بلبل داریم برای رازی

شمارهٔ ۳۸۵ : امید به زندگانیم نیست بسی

شمارهٔ ۳۸۶ : مسعود چو دربند گرفتار شدی

شمارهٔ ۳۸۷ : نالنده تر از نایم در قلعه نای

شمارهٔ ۳۸۸ : ای شاه جهان ز ملک باقی شادی

شمارهٔ ۳۸۹ : بر شاهان جمله پادشاهی داری

شمارهٔ ۳۹۰ : آمد بر من خیال زیبا یاری

شمارهٔ ۳۹۱ : ای چرخ همه کار به پرگار زدی

شمارهٔ ۳۹۲ : از غنچه ناشکفته مستورتری

شمارهٔ ۳۹۳ : از بلبل بر سرو طربناک تری

شمارهٔ ۳۹۴ : ای قلعه نای مادر ملک تویی

شمارهٔ ۳۹۵ : ای تن تو به طبع بار بیمار کشی

شمارهٔ ۳۹۶ : چون موی شدم رنج هر بیدادی

شمارهٔ ۳۹۷ : ای تن چه تنی که تا شدی فرهنگی

شمارهٔ ۳۹۸ : چون دید که بر عزم سفر دارم رای

شمارهٔ ۳۹۹ : این چرخ بسی بدل کند نوها را

شمارهٔ ۱

گرچه فلک از پیش برانده ست مرا

با بند گران فو نشانده ست مرا

تا دو لبت از دور برانده ست مرا

جز روی تو آرزو نمانده ست مرا

شمارهٔ ۲

بر کار به جز زبان نمانده ست مرا

در تن گویی که جان نمانده ست مرا

بندیست گران که جان نمانده ست مرا

از پای جز استخوان نمانده ست مرا

شمارهٔ ۳

گر بند کند رای بلند تو مرا

در جمله پسنده است پسند تو مرا

تهذیب تمام کرد پند تو مرا

تاج سر فخر گشت بند تو مرا

شمارهٔ ۴

گر زر گردیم می نجویی ما را

ور مشک شویم می نبویی ما را

هر چند به لای می بشویی ما را

کس مشنودا آنچه تو گویی ما را

شمارهٔ ۵

تا دیده ام آن لب گهر بار تو را

پیوسته نمک خوانم گفتار تو را

زیرا زبی لعل لب ای یار تو را

بگشاده دهان پسته کردار تو را

شمارهٔ ۶

روزی بر من همی نیایی صنما

چون آیی یک زمان نپایی صنما

آخر تومرا وفا نمایی صنما

چون نیک مرا بیازمایی صنما

شمارهٔ ۷

افکند دلم زمانه در زاری‌ها

در دیده من سرشت بیداری‌ها

امید تو می‌داد مرا یاری‌ها

تا جان نبرم چنین به دشواری‌ها

شمارهٔ ۸

ای مدحت تو فرض و دگر نافله‌ها

در وصلت تو قافله در قافله‌ها

حصنی که به صد تیغ کش آن را نگشاد

کلک تو کند عالیه‌ها سافله‌ها

شمارهٔ ۹

خویش از پی من همی گریزد ملکا

دشمن بر من همی ستیزد ملکا

از آتش من شرر نخیزد ملکا

از حبس چو من کسی چه خیزد ملکا

شمارهٔ ۱۰

هر شیر که بود مرغزاری شاها

شد کشته به تیغ تو به زاری شاها

شیری پس ازین به کف نیاری شاها

می نوش دم بیشه چه داری شاها

شمارهٔ ۱۱

عشق تو بلند و صبر من پست چرا

روی تو نکو و خوی تو کست چرا

می خواره منم دو چشم تو مست چرا

پیش تو لبم بوس تو بر دست چرا

شمارهٔ ۱۲

در حبس مرنج با چنین آهن‌ها

صالح بی‌تو چگونه باشم تنها

گه خون گریم به مرگ تو دامن‌ها

گه پاره کنم ز درد پیراهن‌ها

شمارهٔ ۱۳

می دانستم چو روز روشن صنما

کاخر بروی تو از بر من صنما

زیرا چو کنی قصد به رفتن صنما

نتوان بستن تو را به آهن صنما

شمارهٔ ۱۴

قبله ست به دوستی ندای تو مرا

جانست به راستی هوای تو مرا

امروز چو کس نیست به جای تو مرا

در جمله چه بهتر از رضای تو مرا

شمارهٔ ۱۵

از مهر نکرد سایه کوی تو مرا

یا آب وفا نداد جوی تو مرا

چندان به عذاب داشت خوی تو مرا

تا کرد چنین جدا ز خوی تو مرا

شمارهٔ ۱۶

چون بار فلک بست به افسون ما را

وز خانه خود کشید بیرون ما را

از بس که بلا نمود گردون ما را

چون شیر دهانیست پر از خون ما را

شمارهٔ ۱۷

بر آب روان بخت روانت ملکا

قادر شده چو بخت جوانت ملکا

ملکست شکفته بوستانت ملکا

جان ملکان فدای جانت ملکا

شمارهٔ ۱۸

کس نتواند ز بد رهانید مرا

زیرا ثقت الملک برانید مرا

از رنج عدو باز رهانید مرا

وز خاک بر آسمان رسانید مرا

شمارهٔ ۱۹

ای دوست به امید خیالت هر شب

این دیده گرینده نخسبد ز طرب

در خواب همت ببیند ای نوشین لب

بی روزی تر ز من که باشد یارب

شمارهٔ ۲۰

دانی تو که با بند گرانم یارب

دانی که ضعیف و ناتوانم یارب

شد در غم لوهور روانم یارب

یارب که در آرزوی آنم یارب

شمارهٔ ۲۱

دل در هوس تو بسته بودم همه شب

وز انده تو نرسته بودم همه شب

از هجر تو دلشکسته بودم همه شب

سر بر زانو نشسته بودم همه شب

شمارهٔ ۲۲

تفت این دل گرم از دم سردم همه شب

شد سرخ ز خون چهره زردم همه شب

صد شربت درد بیش خوردم همه شب

ایزد داند که من چه کردم همه شب

شمارهٔ ۲۳

مهمان من آمد آن بت و کرد طرب

شوخی که در او همی بماندم به عجب

چون نرگس و گل نبست نه روز نه شب

از نظاره دو چشم و از خنده دو لب

شمارهٔ ۲۴

دیبا به رخی بتا و زیبا به سلب

الماس به غمزه و تریاک به لب

خواهی که چو روز روشنی گیرد شب

برکش ز رخ آن ریشه دستار قصب

شمارهٔ ۲۵

ای روی تو و زلف تو روز اندر شب

از روز و شب تو روز و شب کرده طرب

تا عشق مرا روز و شبت هست سبب

چون روز و شبت کنم شب و روز طلب

شمارهٔ ۲۶

چون آتش و آب از بدی پاکم و ناب

چون آب صفا دارم و چون آتش تاب

در آتش و آبم کند ار چرخ عذاب

بیرون آیم چو زر و در زآتش و آب

شمارهٔ ۲۷

تن در غم هجر داده بودم همه شب

و از انده تو فتاده بودم همه شب

سر بر زانو نهاده بودم همه شب

گویی که ز سنگ زاده بودم همه شب

شمارهٔ ۲۸

من غرقه ز خون دیده بودم همه شب

بالله که هوا ندیده بودم همه شب

از شادی دل رسیده بودم همه شب

در سایه غم خزیده بودم همه شب

تا نرگس تو چو گل شد و گل بیخواب

وز آتش روی تو روان بود گلاب

تابیده به پیش رویت آن زلف بتاب

چون باده بر آبگینه بر روی تو آب

شمارهٔ ۲۹

تا روزه حرام کرد بر لب می ناب

دو دیده بر آب دارم ای در خوشاب

از آب دو دیده من ار هست ثواب

بگشای اگر روزه گشایند به آب

شمارهٔ ۳۰

صالح تر و خشک شد ز تو دیده و لب

چه بد روزم چه شور بختم یارب

با درد هزار بار کوشم همه شب

تو مردی و من بزیستم اینت عجب

شمارهٔ ۳۱

ز آن سوزد چشم تو و زآن ریزد آب

کاندر ابرو بخفته بد مست خراب

ابروی تو محراب بسوزد به عذاب

هر مست که او بخسبد اندر محراب

شمارهٔ ۳۲

بودم صنما چو رفته هوشان همه شب

وز آتش اندوه تو جوشان همه شب

با لشگر هجران تو کوشان همه شب

رخساره خراشان و خروشان همه شب

شمارهٔ ۳۳

ساقی که به دست من دهد جام شراب

از می کنمش تهی و از دیده پر آب

می خوردن من درین غمان هست ثواب

گر درد کم آگاه بود مرد خراب

شمارهٔ ۳۴

چون همت تو به حال من مقرونست

امید مرا به بخت روز افزونست

سمجم همه پر نعمت گوناگونست

زین بیش شود آنچه مرا اکنونست

شمارهٔ ۳۵

اول ز پی وصال روح افزایت

بگرفته بدم پای بلور آسایت

اکنون که خبر شنیدم از هر جایت

گردست رسد مرا ببوسم پایت

شمارهٔ ۳۶

اشکم که زمین از نم او آغشتست

دریست غواص فراوان گشتست

پیوسته چنانکه گویی اندر شستست

ریزان گویی ز رشته بیرون گشتست

شمارهٔ ۳۷

مار دو سر چهار چشم است ای دوست

کز پای من و گوشت همی خاید و پوست

زین چرخ که خوش زشت و رویش نیکوست

نالم که چنین مرا همی هدیه اوست

شمارهٔ ۳۸

امروز به شهر حسن همنام تو نیست

عاشق همه زیر سایه بام تو نیست

ای دوست ندانی که دلارام تو کیست

ای عشق نه آگهی که در دام تو کیست

شمارهٔ ۳۹

بر روی دو زلفین بتابم زد دوست

ز آن زلف به عنبر و گلابم زد دوست

بر آتش افروخته آبم زد دوست

بشتافت و بوسه با شتابم زد دوست

شمارهٔ ۴۰

مسعود ملک ملک نگهبان چو تو نیست

در هر چه کنی سپهر گردان چو تو نیست

یک شاه به ایران و به توران چو تو نیست

سلطان زمانه ای و سلطان چو تو نیست

شمارهٔ ۴۱

از وصلت آنکه همچو سوسنش تنست

روزم ز طرب چو سوسن بر چمنست

امروز بدان شکر که در عهد منست

چون سوسن ده زبانم اندر دهنست

شمارهٔ ۴۲

آن را که تو در دلی خرد در سر اوست

وآن را که تو رهبری فلک چاکر اوست

آن را که به بالین تو یک شب سر اوست

سرو و گل و مهر و ماه در بستر اوست

شمارهٔ ۴۳

در نعمت و مال اگر زبر دستی نیست

شکر ایزد را که رای را پستی نیست

دلبسته آز نیست گر هستی نیست

زر مست کند چه باشد از مستی نیست

شمارهٔ ۴۴

چشم ابرست و اشک ازو ژاله شدست

یک روزه غم انده صد ساله شدست

در نای مرا دوزخ به خون لاله شدست

چون نای همه نفس مرا ناله شدست

شمارهٔ ۴۵

دوشم همه شب چنگ چو شمشیر بخست

آرام مرا چو ناخن شیر بخست

تن را پس و پیش و زبر و زیر بخست

تا این تن خایه و سر . . . بخست

شمارهٔ ۴۶

بر جان منت جان رهی فرمانست

فرمان تو مرا جان مرا درمانست

جز تو هر کس که باشدم یکسانست

جانست و تویی بتا تویی و جانست

شمارهٔ ۴۷

ای آنکه مرا قبله وثاق تو بسست

محراب من ابروی به طاق تو بسست

سرمایه عمرم اتفاق تو بسست

در حبس مرا رنج فراق تو بسست

شمارهٔ ۴۸

وصلش شادیست وز پسش زود غم است

آزرده ز من شادی و خشنود غم است

ای آفت دل ز آتش دل دود غم است

مایه است هوای تو بر او سود غم است

شمارهٔ ۴۹

آویخته در هوای جان آویزت

بی رنگ شدم ز عشق رنگ آمیزت

خون شد جگرم ز غمزه خونریزت

تا خود چکند فراق شورانگیزت

شمارهٔ ۵۰

رویم ز غمت گونه خال تو گرفت

چشمم همه صورت جمال تو گرفت

اینجا چو مرا غم وصال تو گرفت

ای دوست مرا دست خیال تو گرفت

شمارهٔ ۵۱

ای شاه ز بزم تو جهان را خبرست

در بزم تو امشب آفتاب دگرست

وین آتش کاسمان ازو در خطرست

چون بنگرم از هیبت تو یک شررست

شمارهٔ ۵۲

گر نور فلک چو طبع ما گردد راست

در مدح تو از طبع سخن نتوان خواست

هر بیت که در مدح تو خواهم آراست

در خورد تو نیست بلکه در طاقت ماست

شمارهٔ ۵۳

طاهر که خطاب تو بر از نام تو نیست

در مملکت ایام چو ایام تو نیست

رامش چو ازین دولت پدرام تو نیست

هر کام که شاه راست جز کام تو نیست

شمارهٔ ۵۴

با ما ثقت الملک هم آوازی نیست

کس را با بخت هیچ دمسازی نیست

ای دشمن ملک آنچه تو آغازی نیست

با دولت طاهر علی بازی نیست

شمارهٔ ۵۵

چشم تو چو فتنه جهان سوزانست

مژگانت چو نوک تیر دلدوزانست

زلفینت به رنگ روز بر روزانست

عذر تو چو توبه بدآموزانست

شمارهٔ ۵۶

شد صالح و از همه قیامت برخاست

بارید ز چرخ بر سرم هر چه بلاست

گر شوییدش به خون این دیده رواست

در دیده من کنید گورش که سزاست

شمارهٔ ۵۷

اندر خور نعمت توام خدمت نیست

و آن کیست کش از نعمت تو قسمت نیست

آن چیست که نزدیک من از نعمت نیست

جز دیدن روی تو مرا نهمت نیست

شمارهٔ ۵۸

آن شیر که او به صید جز شیر نکشت

گشت از پس آن خوابگهش چون خرخشت

مسعود ملک نخست یک زخم درشت

زد بر مغزش چنانکه بگذشت از پشت

شمارهٔ ۵۹

رنج دل  رنج دیده جز دیده نجست

دانی که شد این گناه بر دیده درست

در جمله جهان صورتی از دیده نرست

کش چندین موج خونش از دیده نشست

شمارهٔ ۶۰

در ماه چه روشنی که در روی تو نیست

ور خلد چه خرمی که در کوی تو نیست

مشک ختنی چو زلف خوشبوی تو نیست

یکسر هنری عیب تو جز خوی تو نیست

شمارهٔ ۶۱

در فرقت آن کس که تن و جان تو اوست

این ناله سر بسته بی دل نه نکوست

در انده هجرانش اگر داری دوست

چون نای ز دل نال نه چون چنگ ز پوست

شمارهٔ ۶۲

از چرخ چو بر تو مهر فرزندی نیست

دلتنگی کردن از خردمندی نیست

چون کار تو چونانکه تو بپسندی نیست

در روی زمین هیچ چو خرسندی نیست

شمارهٔ ۶۳

از حصن بلند دوزخ سرد مراست

با خون دو دیده چهره زرد مراست

صد یار عزیز ناجوانمرد مراست

کس را چه غمست کاین همه درد مراست

شمارهٔ ۶۴

خوی تو چو رخسار نکوی تو نکوست

بی روی نکوی تو نکویی نه نکوست

چون نار همی پاره کنم بر تن پوست

از انده هجران تو ای دلبر دوست

شمارهٔ ۶۵

آنی که زمان زمان مرا عشق تو بوست

بی روی نکوی تو نکویی نه نکوست

در عشرت و در نشاط امروز ای دوست

بیرون آیی همی چو بادام از پوست

شمارهٔ ۶۶

تا من سر آن روی چو مه خواهم داشت

بر لشگر عشق تو سپه خواهم داشت

هر جا که روی پس تو ره خواهم داشت

بازارچه تو را تبه خواهم داشت

شمارهٔ ۶۷

ای بازوی دولت آستینت ظفرست

در دست ز فتح روز کینت سپرست

چرخست زمین که بر زمینت گذرست

دلشاد نشین که همنشینت ظفرست

شمارهٔ ۶۸

آن بت که هوای او بداندیش منست

مجروحم و غمزگان او نیش منست

آن مه که همیشه عشق او کیش منست

اینک چو مهی نشسته در پیش منست

شمارهٔ ۶۹

جویان وصال تو جدا از جانست

مست غم تو هر چه کند روی آنست

تا هر چه تو را به دوستی پیمانست

بستی و گشادنش فلک نتوانست

شمارهٔ ۷۰

هر چند گنهکار است آخر علوی است

فرزند پیمبر است و از آل علی است

زنهار شها که بیش از این مازارش

زیرا که به روز حشر خصمانش قوی است

شمارهٔ ۷۱

این طالع من یارب و این اختر چیست

کاین دل ز بلای دهر همواره غمیست

من زو نرهم یقینم و غمگین کیست

آن کس که بر این طالع من خواهد زیست

شمارهٔ ۷۲

تا تن به غم هجر تو نابود شده است

جان تار بلا و رنج را پود شده است

از عشق تو مایه دردسر سود شده است

ز آن چون آتش همه دمم دود شده است

شمارهٔ ۷۳

گر دورم از آن روی جهان آرایت

پیچان شده ام چو زلف عنبر سایت

گر بینم باز روی روح افزایت

چون پای برنجن اوفتم در پایت

شمارهٔ ۷۴

اشک من و رخسار تو همرنگ شده است

روز من و زلف تو شبه رنگ شده است

گیتی بر من چون دهنت تنگ شده است

همچون دل تو جان من از سنگ شده است

شمارهٔ ۷۵

بادام دو چشم تو دلم زار بخست

پسته دهنت جراحتش زود ببست

ز آن بود مرا گله ازین شکرم هست

ای پسته تو شیرین بادام تو مست

شمارهٔ ۷۶

گر شاه به من چو شیر دندان خایست

بر پیل نهند آنچه مرا بر بایست

در دوزخم و همچو بهشتم جایست

کانجا باشم که پادشه را رایست

شمارهٔ ۷۷

بر چرخ فتاده نور ایران ملکست

واندر هر دل سرور ایران ملکست

شادی همه از حضور ایران ملکست

بفزا به طرب که سور ایران ملکست

شمارهٔ ۷۸

امروز جهان بهار از ایران ملکست

میدان همه پر نگار از ایران ملکست

رامش چو گلی به بار از ایران ملکست

افروخته شه کنار از ایران ملکست

شمارهٔ ۷۹

با من چو زمانه تیر در شست گرفت

از بالا بخت من ره پست گرفت

از غفلت چون فلک مرا مست گرفت

جای ملک الموت مرا دست گرفت

شمارهٔ ۸۰

آنی شاها که جز سخا کیش تو نیست

یک شاه ز بیم تو بداندیش تو نیست

ای آن ملکی که جز ملک خویش تو نیست

یک شاه چو طاهر علی پیش تو نیست

شمارهٔ ۸۱

در بأس چو طاهر علی آهن نیست

بی منت طاهر علی گردن نیست

جز منت طاهر علی بر من نیست

والله که چو طاهر علی یک تن نیست

شمارهٔ ۸۲

تا بار غمت نهاده بر محمل ماست

در جستن تو باد هوا حاصل ماست

دایم سر کوی عاشقی منزل ماست

رنگ رخ تو گواه درد دل ماست

شمارهٔ ۸۳

هر جای که عشوه ایست پرورده توست

هر جای که رنگی است برآورده توست

عشوه گری و سیه گری پرده توست

اینک کف دست تو سیه کرده توست

شمارهٔ ۸۴

در شعر مرا نیک و بد چرخ یکی است

گو خواه بگرد بر من و خواه بایست

هر شاعر نیک را قوی طایفه ایست

والله که مرا به طایفه حاجت نیست

شمارهٔ ۸۵

ای صدر جهان ناصر تو یزدان باد

رای تو معین و دولتت سلطان باد

عمر تو و دولت تو جاویدان باد

آنچت باد ز کامرانی آن باد

شمارهٔ ۸۶

آرام ز خویشتن جدا خواهم کرد

جان از قبل تو در فنا خواهم کرد

تو پنداری تو را رها خواهم کرد

تا جان دارم تو را وفا خواهم کرد

شمارهٔ ۸۷

زین پس اگرم ضعیف تن خواهد بود

پیدا نه نشان پیرهن خواهد بود

ور یار نه در کنار من خواهد بود

پیراهن دیگرم کفن خواهد بود

شمارهٔ ۸۸

جان و دل و دین دست فراهم کردند

وندر بیعت پشت به پشت آوردند

سوگند به جان و سر وصلت خوردند

گر بر گردم ز تو ز من برگردند

شمارهٔ ۸۹

گیتی و فلک به کشتن من یارند

زان بر من روز و شب همی غم بارند

نشگفت گرم ز دست می نگذارند

در معرکه دست تو مبارز دارند

شمارهٔ ۹۰

باز این تن مستمند زندانی شد

رنج آمد و آن یار و تن آسانی شد

فرجام تو ای بخت پشیمانی شد

کی دانستم که تو چنین دانی شد

شمارهٔ ۹۱

چون چرخ زهر چه بود درویشم کرد

اندر بندم کشید و فرویشم کرد

تن زار و جگر خسته و دلریشم کرد

در جمله به کامه بد اندیشم کرد

شمارهٔ ۹۲

در محنت شو خوش و مکن نعمت یاد

شو در ده تن که داد کس چرخ نداد

چون بار بلایی که قضا بر تو نهاد

تن دار چو کوه باش و بی باک چو باد

شمارهٔ ۹۳

احسان خداوند به من بنده رسید

بر شاخ امید من بر و برگ دمید

والله که من از جاه تو آن خواهم دید

کآن نوع کس از خلق نه گفت و نه شنید

شمارهٔ ۹۴

گر تو به سفر شدی نگارا شاید

ماهی و مه از سفر شدن ناساید

از کاهش و از فزایشت عیبی نیست

مه گاه بکاهد و گهی افزاید

شمارهٔ ۹۵

از مال فلک برهنه چون شیرم کرد

وز ناله زمانه زار چون زیرم کرد

چون شیر فلک بسته به زنجیرم کرد

نابوده جوان قضای بد پیرم کرد

شمارهٔ ۹۶

چون بند تو بنده را همی پند بود

دربند تو بنده تو خرسند بود

لیکن پایش چه در خور بند بود

ور نیز بود غایت آن چند بود

شمارهٔ ۹۷

گر صبر کنم عمر همی باد شود

ور ناله کنم عدو همی شاد شود

شادی عدو نجویم و صبر کنم

شاید که فلک در این میان راد شود

گفتم که چو از بند گشایش باشد

زین بند مگر مرا رهایش باشد

اکنون غم را همی فزایش باشد

آری ملک آن کند که رایش باشد

شمارهٔ ۹۸

گر باد هوای کوی سرایت سپرد

می دان تو که جان ز دستم ای جان نبرد

اندیشه نخواهم که به تو برگذرد

رشک آیدم از دیده که در تو نگرد

شمارهٔ ۹۹

تا این دل من تو را خریدار آمد

در دست بلا و غم گرفتار آمد

نزد تو تن عزیز من خوار آمد

چونین که تویی با تو مرا کار آمد

شمارهٔ ۱۰۰

تا دل به هوای تو گرفتار آمد

جان در تن من تو را خریدار آمد

ای آنکه رخت چون گل پربار آمد

از گلبن تو نصیب من خار آمد

شمارهٔ ۱۰۱

سودای تو آتش دلم افزون کرد

نادیدن رویت آب چشمم خون کرد

هر در که لبت در صدف گوشم ریخت

هجران توام ز دیدگان بیرون کرد

شمارهٔ ۱۰۲

کارم همه جز مهر تو دلجوی نبود

واندر دل من ز مهر تو بوی نبود

چون در خور میدان توام گور نبود

جز جستن من ز پیش روی تو نبود

شمارهٔ ۱۰۳

امید وصال چون مرا بفریبد

خسته دل من چو بیدلان درشیبد

ای آن که تو را مشاطه حورا زیبد

سنگست آن دل کز چون تویی بشکیبد

شمارهٔ ۱۰۴

هر مرد که لاف زد شدش مردی باد

شد رادی خاک چو به منت بر داد

من بنده آن که چون هنر گیرد یاد

بی لاف مبارز است و بی منت راد

شمارهٔ ۱۰۵

ای دیده کشد همی ز بی خوابی درد

از بس که ز هجر تیر پرتابی خورد

این روی مرا که بود چون آبی زرد

آغشته به خون تمام عنایی کرد

شمارهٔ ۱۰۶

مونس همه شب خیال دلجوی تو بود

در چنگ نه زلف غالیه بوی تو بود

هر چند شبی سیه تر از موی تو بود

امید به آفتاب چون روی تو بود

شمارهٔ ۱۰۷

از باغ طرب گشت گل وصل پدید

جان همچو نسیم بر گل وصل وزید

ما و تو کشیم بر گل وصل نبید

کز خار فراق بر گل وصل دمید

شمارهٔ ۱۰۸

با من در مهر گرم چون آتش بود

بی من روزش چو دود می بود کبود

چون آتش رود سرد شد بر من زود

شد عیش من از تیزی او تلخ چو دود

شمارهٔ ۱۰۹

چون باره فتح تو به میدان تازد

با تیغ تو بدسگال تو جان بازد

تاج تو همی به سود کیوان یازد

تخت تو همی بر آن جولان سازد

شمارهٔ ۱۱۰

بر عارض نو مشک همی افزاید

وآن روی چو ماه تو همی آراید

گر مشک ز عارض تو زاید شاید

تو آهویی و مشک ز آهو زاید

شمارهٔ ۱۱۱

آنی که ز کبر ما نپسندی مهد

قسمم ز تو خارست ز گل زهر از شهد

در عشق توام سود نمی دارد جهد

چون لاله سیه دلی و چون گل بد عهد

شمارهٔ ۱۱۲

در بند تو ای شاه ملکشه باید

تا بند تو پای تاجداری ساید

آن کس که ز پشت سعد سلمان آید

گر زهر شود ملک تو را نگزاید

شمارهٔ ۱۱۳

دل بیش کشد رنج چو دلبر دو شود

سر گردد رنجور چو افسر دو شود

مستی آرد باده چو ساغر دو شود

گردد کده ویراه چو کدیور دو شود

شمارهٔ ۱۱۴

دوشم چو شب از بنفشه رویی ننمود

در هجر توام دیده چو نرگس نغنود

از دیده و دست جیب پیراهن بود

چون لاله همی دریده و خون آلود

شمارهٔ ۱۱۵

چون غنچه رهی راز تو در دل دارد

ترسم که غم عشق چنین نگذارد

ور باد شود دیده و باران بارد

چون گل همه اسرار تو بیرون آرد

شمارهٔ ۱۱۶

گوشم ز تو نشنود بتا جز همه سرد

دل بهره نیافت از تو جز محنت و درد

با این همه اندوه نمی باید خورد

چو خورد و چه پوشید کجا رفت و چه کرد

شمارهٔ ۱۱۷

تیری که بزد چرخ مرا پنهان زد

جز پنهان مرد مرد را نتوان زد

زد چرخ مرا ولیک در زندان زد

در زندان شیر شرزه را بتوان زد

شمارهٔ ۱۱۸

ای شاه جهان جهان شد از داد تو شاد

تو داد جهان ده که جهان داد تو داد

تو شاه پسندیده جهان ملک تو باد

سقای تو ابر و باد فراش تو باد

شمارهٔ ۱۱۹

ای شاه شبانگاه تو شبگیر شود

تدبیر تو همگوشه تقدیر شود

پیش تو جهان ملک جهانگیر شود

ایران ملک تو پیش تو پیر شود

شمارهٔ ۱۲۰

تا چرخ مرا به چنگ عشق تو سپرد

شمع طربم ز باد اندوه بمرد

ای گردن رامش مرا کوفته خورد

در حسرت تو عمر به سر خواهم برد

شمارهٔ ۱۲۱

هنگام گل ار به باغ بلبل نبود

مل را به جهای شفیع چون گل نبود

گل را ملکا رفیق چون مل نبود

در بزم ز لهو بانگ غلغل نبود

شمارهٔ ۱۲۲

هر گه که فلک دل مرا ریش کند

تنها فکند مرا و فرویش کند

در سمج کند مرا و در پیش کند

پس هر ساعت عذاب من بیش کند

شمارهٔ ۱۲۳

گردون همه در بند گرانم دارد

از بهر چه را همی چنانم دارد

از چشم جهان همی نهانم دارد

در آرزوی روی جهانم دارد

شمارهٔ ۱۲۴

شاها ملکا همه ثناگوی تواند

خوشخو ملکی فتنه خوشخوی تواند

یک شهر به جان و دل هوا جوی تواند

باز آی که در آرزوی روی تواند

شمارهٔ ۱۲۵

گردون شرف و جاه در انگشت تو دید

کآن خاتم ناگاه در انگشت تو دید

صد مشتری و ماه در انگشت تو دید

کانگشتری شاه در انگشت تو دید

شمارهٔ ۱۲۶

شاها ملکا جهان به فرمان تو باد

ملک تو شکفته باغ و بستان تو باد

شمشیر تو در دست تو برهان تو باد

رحمت همه بر دل و تن و جان تو باد

شمارهٔ ۱۲۷

آنی که جهانی ز تو سامان گیرد

اقبال تو را سپهر در جان گیرد

بس زود ملک جهان خراسان گیرد

وایران ملک تو ملک ایران گیرد

شمارهٔ ۱۲۸

بورشد رشید کز فلک ماه آورد

جان اعدا ز گناه در چاه آورد

آورد برای هر کسی راه آورد

از بهر ملک ملک ملکشاه آورد

شمارهٔ ۱۲۹

آن کوه گذار آهوی دشت نورد

اندر تگ گرم شد به تگ بهر تو سرد

تیری که همیشه جگر شیران خورد

آلوده به آهویی چرا باید کرد

شمارهٔ ۱۳۰

چون موج سیاه روی هامون گیرد

از خنجر تو روی زمین خون گیرد

بس شیر نگر که شیر پرخون گیرد

شیر علم تو شیر گردون گیرد

شمارهٔ ۱۳۱

خاک از رخم ار برو نهم زرد شود

آتش ز دمم گر بدمم سرد شود

روز من اگر ز مرگ پر گرد شود

والله که جهان فضل بی مرد شود

شمارهٔ ۱۳۲

تا دعوت دولت تو در گوشم شد

هر زهر که داد بخت بدنوشم شد

آن روز که گفته تو در گوشم شد

از نغمت پاک خود فراموشم شد

شمارهٔ ۱۳۳

اول گردون ز رنج در تابم کرد

در اشک دو دیده زیر غرقابم کرد

پس بخشش نوساخته اسبابم کرد

واندر زندان به ناز در خوابم کرد

شمارهٔ ۱۳۴

بر هم زده بود عشقت اسباب خرد

در دفتر باز یافتم باب خرد

بنشستم معتکف به محراب خرد

بر آتش عاشقی زدم آب خرد

شمارهٔ ۱۳۵

من شاهم و شاعران سواران منند

پس چون که همه ز دوستداران منند

هر چند به باب شعر یاران منند

والله والله که نیم کاران منند

شمارهٔ ۱۳۶

گر زر گردی جفا عیار تو بود

ور گل گردی برگ تو خار تو بود

ای دشمن آنکه دوستدار تو بود

بی یار بود هر آنکه یار تو بود

شمارهٔ ۱۳۷

چون در چشمم ز حسن تو زیبی زد

آن تافته زلف بر دلم شیبی زد

اندیشه چو باروی تو آسیبی زد

از دور زنخدان توام سیبی زد

شمارهٔ ۱۳۸

رویی که چو او چرخ فلک ننگارد

قدی که چو او زمانه بیرون نارد

با این همه داد سخت اندک دارد

خوی گردد اگر چشم برین بگذارد

شمارهٔ ۱۳۹

چون روی هوا دوش به قیر اندودند

تا روز همه تپان و لرزان بودند

بر تارک من ستارگان نغنودند

گویی که همه بر تن من بخشودند

شمارهٔ ۱۴۰

گر خون نشود قوت جانم که دهد

ده سال به اطلاق زبانم که دهد

در زندان نهان رایگانم که دهد

آبم متعذرست نانم که دهد

شمارهٔ ۱۴۱

اندر ریشم همه خسک پاک برید

گوریش خسک گفت مرا هر که بدید

این محنت بین که بر من از حبس رسید

کز ریش همه شبم خسک باید چید

شمارهٔ ۱۴۲

ترسم ما را ستارگان چشم کنند

تا زود رسد ز دور در وصل گزند

خواهی تو که روز ناید ای سرو بلند

زلف سیه دراز در شب پیوند

شمارهٔ ۱۴۳

چرخ فلک از قضا یکی پیکان زد

زانو به زمین زد و مرا بر جان زد

گفتم چه زنی بیوفتادم کان زد

والله که چنین زخم دگر نتوان زد

شمارهٔ ۱۴۴

در هند کمال جود موجود آمد

صد کوکبه شجاعت و جود آمد

بر چرخ ستاره ای که مسعود آمد

در طالع شیرزاد مسعود آمد

شمارهٔ ۱۴۵

چون بنشینند و مطربان بنشانند

انصاف طرب ز آدمی بستانند

سوزند سپند و نام ایزد خوانند

بر مرکب شیرزاد در افشانند

شمارهٔ ۱۴۶

آن را که ز بخت دستیاری باشد

باید که ز طبع در بهاری باشد

باشد زینسان که گفتم آری باشد

آنجا باشد که اختیاری باشد

شمارهٔ ۱۴۷

در عشق تو جانم انده ناب خورد

وز دیده من فراق تو خواب خورد

چون ز آتش هجر تو دلم تاب خورد

غمهات چنان خورد که یک آب خورد

شمارهٔ ۱۴۸

آنان که سر نشاط عالم دارند

پیوسته بنای طبع خرم دارند

ای نای ز تو همه جهان غم دارند

تو آن نایی کز پی ماتم دارند

شمارهٔ ۱۴۹

خون در تن من که اصل نیروست نماند

وان اصل که طبع و دیده را خوست نماند

بر من به جز از نام تو ای دوست نماند

چون چنگ توام به جز رنگ و پوست نماند

شمارهٔ ۱۵۰

تا خط چو دود تو دل از من بربود

گر روی چو آتشت به من روی نمود

از ریختن آب دو چشمم ناسود

آری نه عجب که آب چشم آرد دود

شمارهٔ ۱۵۱

آن بت که دل مرا فرا چنگ آورد

شد مست و به سوی رفتن آهنگ آورد

گفتم مستی مرو سیه جنگ آورد

چون گل بدرید جامه و رنگ آورد

شمارهٔ ۱۵۲

با من فلک از خشم همی دندان زد

هر زخم که زد چو پتک بر سندان زد

تیری ز قضا راست مرا بر جان زد

دشوار آمد مرا که سخت آسان زد

شمارهٔ ۱۵۳

ای شاه فلک متابع کام تو باد

اقبال جهان دولت پدرام تو باد

آرایش مملکت به ایام تو باد

مسعودی و ایام تو چون نام تو باد

شمارهٔ ۱۵۴

در باغ هنر تخم وفا کاشت خرد

تن را به هوای خویش بگذاشت خرد

رنج از دل رنج دیده برداشت خرد

ناآمده را آمده پنداشت خرد

شمارهٔ ۱۵۵

صالح تن من ز عشق دامن بفشاند

تا مرگ قضای خویشتن بر تو براند

دل تخته درد و ناامیدی برخواند

شادی و غمم تو بودی و هر دو نماند

شمارهٔ ۱۵۶

در محنت شو خوش و مکن نعمت یاد

شوتن در ده که داد کس چرخ نداد

بر بار بلایی که قضا بر تو نهاد

تن دار چو کوه باش و بی باک چو باد

شمارهٔ ۱۵۷

دیدار تو از نعمت دو جهان خوشتر

وز عمر وصال تو فراوان خوشتر

من عشق تو ای عشق تو از جان خوشتر

پنهان دارم که عشق پنهان خوشتر

شمارهٔ ۱۵۸

یک بوسه زدم بر لب و بر چشم دگر

گفت این چه فراق آوری حیلت گر

گفتم به همه حال بیاید خوشتر

چون شد به هم آمیخته بادام و شکر

شمارهٔ ۱۵۹

ز اول به میان ما به هنگام کنار

گر تار قصب بودی بودی دشوار

اکنون به میان ما دو ای یک دله یار

فرسنگ دویست گشت فرسنگ هزار

شمارهٔ ۱۶۰

هر ابر که بنگرم غباری شده گیر

گر گل گیرم به دست خاری شده گیر

هر روز مرا خانه حصاری شده گیر

عمری شده دان و روزگاری شده گیر

شمارهٔ ۱۶۱

خورشید رخ تو تافت بر سایه عمر

آمد به کفم گمشده پیرایه عمر

ای اول وصلت آخرین مایه عمر

در جستن سود وصل شد مایه عمر

شمارهٔ ۱۶۲

تعریف مرا عشق تو ای ساده شکر

بس راز دلم کرد به هر جای سمر

عشقت چو همی نگه کند جان و جگر

غماز چو مشک آمد و طرار چو زر

شمارهٔ ۱۶۳

سلطان ملک است در دل سلطان نور

هر روز کند به روی او سلطان سور

هرگز ندود برود بر سلطان زور

چشم بد خلق آرد از سلطان دور

شمارهٔ ۱۶۴

چاه ز نخ تو ای دلارام پسر

بر آب ملاحتست و جویی تا سر

سیبت ز نخ و چهی بدان سیب اندر

در سیب شگفت نیست چاه ای دلبر

شمارهٔ ۱۶۵

یک چشم تو گر تباه گشت ای دلبر

دلتنگ مشو انده بیهوده مخور

بسیار دو نرگس است ای جان پدر

بشکفته یکی از دو و نشکفته دگر

شمارهٔ ۱۶۶

ای روی تو آفتاب و من نیلوفر

چون نیلوفر در آبم از دیده تر

تا تو نتابی چو آفتاب ای دلبر

نگشایم دیدگان و برنارم سر

شمارهٔ ۱۶۷

آمد به وداعم آن نگار دلبر

گریان و زنان دو دست بر یکدیگر

پر خون رخش از زخم و رخ از گریه چو زر

بر لاله کامگار و بر لؤلؤی تر

شمارهٔ ۱۶۸

ز اندیشه هجران و ز نادیدن یار

دل خون شد و دیده خون همی گرید زار

گویم ز غم فراق روزی صد بار

کاین عشق چه آفت است یارب زنهار

شمارهٔ ۱۶۹

در عشق تو همچو ابر می گریم زار

وز درد چو برگ زرد دارم رخسار

از زردی روی و گریه ای طرفه نگار

در روی خزان دارم و در دیده بهار

شمارهٔ ۱۷۰

ای پیل سوار خسرو شیر شکار

شیر فلک از نهیب تیغت تیمار

ز آن بازوی کار و پنجه تیغ گزار

یک زخم تو مرد و شیر را کرد چهار

شمارهٔ ۱۷۱

پیوست فلک با من پیکار دگر

از یک غارم کشید در غار دگر

ای بر طاعت ز خلق در کار دگر

بنمای مرا جهان به یک بار دگر

شمارهٔ ۱۷۲

این ابر چراست روز وشب چشم تو تر

وی فاخته زار چند نالی به سحر

ای لاله چرا جامه دریدی در بر

از یار جدایید چو مسعود مگر

شمارهٔ ۱۷۳

اکنون که شدی به بتکده عاشق زار

پیش آر صلیب و زود بربند زنار

اکنون که همی قلندری جویی یار

مردانه بزی و از کسی باک مدار

شمارهٔ ۱۷۴

مشکین کله تو گر شبست ای دلدار

خورشید در او چرا گرفته ست قرار

خیره ست در آن کله خرد را دیدار

دیدار بلی خیره بود در شب تار

شمارهٔ ۱۷۵

نا رفته هنوز بوی شیرت ز شکر

خط را که به سوی عارضت داد گذر

همچون روش مورچه بر طرف قمر

بر روی نگار من خط آورد اثر

شمارهٔ ۱۷۶

تا دیده ام آن روی چو خورشید انور

در آبم از این دو دیده چون نیلوفر

برداشته از آب چو نیلوفر سر

بر دیدن تو گشاده این دیده تر

شمارهٔ ۱۷۷

اندیشه مکن به کارها در بسیار

کاندیشه بسیار بپیچاند کار

کاری که به رویت آید آسان بگزار

ور نتوانی به کاردانان بسپار

شمارهٔ ۱۷۸

ای مهر تو چون چهار طبع اندر خور

وز پنج نماز شکر تو واجب تر

ای دشمن تو بمانده اندر ششدر

زیر قدمت باد سر هفت اختر

شمارهٔ ۱۷۹

اندک اثر آبله بر دو رخ یار

گویی که به سوزنیست گل کرده نگار

یا همچو نم سحر در ایام بهار

خردک خردک چکیده بر گل هموار

شمارهٔ ۱۸۰

در زندان تا کرد مرا گردون پیر

آن موی چو شیر گشت و آن رخ چو زریر

از پای درآورد مرا چرخ اثیر

ای دولت طاهر علی دستم گیر

شمارهٔ ۱۸۱

سلطان ملک ای عزیز فرزند پدر

ای شاه پدر شیر کمربند پدر

شایسته و هشیار و هنرمند پدر

ای نازش و فخر نسل و پیوند پدر

شمارهٔ ۱۸۲

چون پیرهنت گرفته ام تنگ به بر

بر نارم همچو دامن از پای تو سر

در گردن تو خورده دو دستم چنبر

انگشت چو خط روی در یکدیگر

شمارهٔ ۱۸۳

از سنگم یا ز چیستم جان پدر

خود داند کس که کیستم جان پدر

تو مردی و من بزیستم جان پدر

بر مرگ تو خون گریستم جان پدر

شمارهٔ ۱۸۴

بر مرگ تو چون نمویم ای جان پدر

رخساره به خون بشویم ای جان پدر

سامان خود از که جویم ای جان پدر

تیمار تو با که گویم ای جان پدر

شمارهٔ ۱۸۵

می گویمت ای سعادت ای نیک پسر

در باب هنر کوش تو ای جان پدر

وین مایه بیندیش که از بهر هنر

بر تیغ گهی بینی و بر نیزه کمر

شمارهٔ ۱۸۶

در غور فلک تعبیه ای ساخت چو ابر

بر هر شخ و که به حمله بر تاخت چو ابر

در چنگ چو آتشی سرافراخت چو ابر

هر کوه که بود پاک بگداخت چو ابر

شمارهٔ ۱۸۷

گویی که هوا به زیر گردست امروز

با سرما خلق را نبردست امروز

دست من و پای من به دردست امروز

بفروز آتش که سخت سردست امروز

شمارهٔ ۱۸۸

عشقت کشتم که غم درودم شب و روز

جان کاستم و رنج فزودم شب و روز

دل را به هوا بیازمودم شب و روز

بی دل بودم که بی تو بودم شب و روز

شمارهٔ ۱۸۹

ای فقر بخاست روز بازار تو خیز

در کوکبه سپاه سالار آویز

ای نصرت دین بخیر بگشای نخیز

ای کفر زریر بوحلیم است گریز

شمارهٔ ۱۹۰

ای شاه علاء دولت ملک افروز

امروز نه پیداست خزان از نوروز

باز آمد تاریک شب از روشن روز

بر دشمن ملک باد بختت فیروز

شمارهٔ ۱۹۱

چرخ از دم کون برنمی گردد باز

گاهیم به ناز دارد و گه به نیاز

کس نیست که از منش فرو گوید راز

کز ما بدگر کنده بروتی پرداز

شمارهٔ ۱۹۲

خورشید رخا وصل تو جویم همه روز

چون سایه از آن در تک و پویم همه روز

از بس که دعای وصل گویم همه روز

بر خاک بود چو سایه رویم همه روز

شمارهٔ ۱۹۳

ای سود و زیان عمر فرسوده بترس

در کار بدرمان تو بیهوده بترس

تا بوده شدی ز جان آلوده بترس

از بوده بیندیش وز نابوده بترس

شمارهٔ ۱۹۴

ای یار چو صبر هیچ یاری مشناس

با فایده تر ز رفق کاری مشناس

دلجوی تر از شکر شکاری مشناس

بهتر ز سخن تو یادگاری مشناس

شمارهٔ ۱۹۵

از بخشش دست من ز سیم و زر پرس

وز خوی خوشم ز مشک و از عنبر پرس

وز قوت بازوی من از خنجر پرس

وز هیبت من ز راه چالندر پرس

شمارهٔ ۱۹۶

مسعود که بود سعد سلمان پدرش

اندر سمجی است چون سنگ درش

در حبس بیفزود بر آتش خطرش

عودی است که پیدا شد از آتش هنرش

شمارهٔ ۱۹۷

مسعود که بود سعد سلمان پدرش

جاییست که از چرخ گذشته است سرش

آن باد چه گویی که سعادت پسرش

دارد خبرش که گوید او را خبرش

شمارهٔ ۱۹۸

تا از من می جهی چو دود از آتش

چون دود بر آتشم من ای دلبر کش

با آن رخ دلفروز و زلف سرکش

خوش نیستی ای چو جهان ناخوش و خوش

شمارهٔ ۱۹۹

معشوقه دلم به آتش انباشت چو شمع

بر رویم زرد گل بسی کاشت چو شمع

او خفت و مراز دور بگذاشت چو شمع

تا روز به یک سوختنم داشت چو شمع

شمارهٔ ۲۰۰

آتش به سرم همی فرو ریزد عشق

دود از دل من همی برانگیزد عشق

با دلجویان همی نیامیزد عشق

گویی که ز جان من همی خیزد عشق

شمارهٔ ۲۰۱

ای چرخ مدور خسیس بی باک

صد پیرهن وفای من کردی چاک

آزاده هر آنچه بود کردی تو هلاک

از گردش تو کنون چه ترسست و چه باک

شمارهٔ ۲۰۲

گردون نکشد کمال مسعود ملک

شاهی نبود بسان مسعود ملک

شد دولت قهرمان مسعود ملک

سوگند خورم به جان مسعود ملک

شمارهٔ ۲۰۳

من همت باز دارم و کبر پلنگ

ز آن روی مرا نشست کوه آمد و تنگ

روزی روزی گردهدم چرخ دو رنگ

بر پر تذرو غلطم و سینه رنگ

شمارهٔ ۲۰۴

من چون دل لاله ام تو چون رنگ به رنگ

از من تو چرا باز همی داری چنگ

ماننده برگ لاله زود ای سرهنگ

همچون دل لاله در برم گیری تنگ

شمارهٔ ۲۰۵

ای بدر شده من از غمان تو هلال

ای صورت حسن من ز عشق تو خیال

گر هیچ مدار دست دهد با تو وصال

بر فرق فلک نشینم از عز و جلال

شمارهٔ ۲۰۶

ای کلک ملک وصف تو گویم همه سال

وز طبع گل مدح تو بویم همه سال

سرخ است به دولت تو رویم همه سال

روزی ز خدای وز تو جویم همه سال

شمارهٔ ۲۰۷

عیبم که ز من زمانی ای مشکین خال

عارم که نخواهی که کنم با تو وصال

عودم که کنی مرا به آتش بی هال

عیدم که به من قصد کنی سال به سال

شمارهٔ ۲۰۸

دل می ندهد که از تو بردارم دل

یا تا به کسی کم از تو بگذارم دل

دانی چه کنم گم شده انگارم دل

بگریزم و در پیش تو بسپارم دل

شمارهٔ ۲۰۹

آن دل که نخواستت چه نامست آن دل

نه از در پرسش و سلامست آن دل

دیوانه و ابله تمامست آن دل

بیزارم از آن دل و کدامست آن دل

شمارهٔ ۲۱۰

سرما چون شد ز دست صحرا شد گل

در چادر سبز کار پیدا شد گل

بسیار همی خندد رعنا شد گل

نه نه که چو روی دوست زیبا شد گل

شمارهٔ ۲۱۱

رویت بر من چنان که گل بر بلبل

من بر رویت چنان که بلبل بر گل

عشقت بر من چنان که غل بر صلصل

من بر عشقت چنان که صلصل بر غل

شمارهٔ ۲۱۲

نامد به کف آن زلف سمن مال به مال

می رقص کند بر آن رخ از خال به خال

ای چون گل نو که بینمت سال به سال

گردیده چو روزگار از حال به حال

شمارهٔ ۲۱۳

بنگر که ز شاخ می چه گوید صلصل

بفسردمی و گشت به باغ اندر گل

بنگر که چه پاسخ آرد او را بلبل

بگداخت گل و گشت به جام اندر مل

شمارهٔ ۲۱۴

چون روی بتان گشت به باغ اندر گل

چون آب حیات شد به جام اندر مل

در هر چمنی خاست ز بلبل غلغل

بر گل می نوش بر نوای بلبل

شمارهٔ ۲۱۵

خامش نشود همی ز غلغل بلبل

بشنو که خوش آیدت ز بلبل غلغل

ای دو لب تو گل و دو رخسار تو گل

مل ده بر گل که خوش بود بر گل مل

شمارهٔ ۲۱۶

من ادهمم از خون دل ابرش گردم

پس طرفه نمانم که منقش گردم

در آتش از آب دیدگان خوش گردم

من انگشتم بدم که آتش گردم

شمارهٔ ۲۱۷

در دولت شاه چون قوی شد رایم

گفتم که رکاب را ز زر فرمایم

زر گفت مرا که من تو را کی شایم

آمد آهن گرفت هر دو پایم

شمارهٔ ۲۱۸

غمهای تو از راندن خونها کارم

خود نیست چرا راندن خونها کارم

در دیده من از مرگ تو خونها دارم

بر مرگ تو با به مرگ خونها بارم

شمارهٔ ۲۱۹

هر چند که این بند ز پای افکندم

دانم که بود بند چنین یک چندم

دربند هر آنچه می دهد خرسندم

کاین نعمت ها نبود پیش از بندم

شمارهٔ ۲۲۰

من در عدم از جود تو موجود شدم

در دولت تو بر سر مقصود شدم

مسعود نبودم از تو مسعود شدم

در حبس چنان شدم که محسود شدم

شمارهٔ ۲۲۱

ای طبع بده ور ندهی بستانم

آن مایه که گرد کرده ای من دانم

ای آتش اندیشه چو من درمانم

اندر تو زنم گر نبری فرمانم

شمارهٔ ۲۲۲

ای غمزه تو کآشفته بنیاد دلم

کم زادی و مهر تست همزاد دلم

از تو به فلک رسیده فریاد دلم

بیچاره دلم گر نکنی یاد دلم

شمارهٔ ۲۲۳

ای طبع چو آتش از تو بس خوشنودم

کاندر فکرت همی نمایی دودم

چون نیست زمانه تمامت سودم

ارجو که به کام دل رسانی زودم

شمارهٔ ۲۲۴

گر من برم از مردم بد سازم برم

فرجام ببینم و به آغاز برم

هر کس که به من دژم دژم پیوندد

بنگر که چه پاره پاره زو باز برم

شمارهٔ ۲۲۵

جان و دل و دین به وصلت ای مهر صنم

عهدی بسته ست و اینت عهدی محکم

هجرت چو به صافی کشد اندر عالم

دانی چه زنند این دو سه هم مشت به هم

شمارهٔ ۲۲۶

ای زرین نام لعبت سیم اندام

زر تو و سیم تو نه پخته ست و نه خام

در کس منگر به بی نیازی بخرام

زیرا که توانگری به اندام و به نام

شمارهٔ ۲۲۷

تن کوبم و سرپیچم و بر روی زنم

آماده درد و رنج و اندوه منم

نه ریزم و نه گدازم و نه شکنم

فولاد رخ و سنگ سر و روی تنم

شمارهٔ ۲۲۸

جان هر ساعت ز کار زاری دهدم

هر روز زمانه بیش کاری دهدم

از بخت گلی خواهم و خاری دهدم

باشد روزی که روزگاری دهدم

شمارهٔ ۲۲۹

من دوش که از هجر تو در تاب شدم

جان تو که گر چو شمع در خواب شدم

از دیده و دل در آتش و آب شدم

بر جام چو بر آینه سیماب شدم

شمارهٔ ۲۳۰

تا کی غم یار و درد فرزند کشم

بیمار فراق خویش و پیوند کشم

تا چشم گشاده ام همی بند کشم

ای چرخ فلک محنت تو چند کشم

شمارهٔ ۲۳۱

هر روز همی فلک به تیری زندم

پیراهن در سیاه قیری زندم

وین بخت همی همچو اسیری زندم

از وی سپری خواهم تیری زندم

شمارهٔ ۲۳۲

گفتم که تو بی وفایی ای نامردم

من مردم و تو کجایی ای نامردم

خس دوست چو کهربایی ای نامردم

زان با چو منی نپایی ای نامردم

شمارهٔ ۲۳۳

ای فاخته دل چو من به رویت نگرم

زیبایی طاوس به بازی شمرم

با خنده کبک چون درایی ز درم

دل همچو کبوتری بپرد ز برم

شمارهٔ ۲۳۴

بر بسته شد از بستن ماتم دستم

امروز نگویند که من خود هستم

از بیم و امید شادی و غم رستم

برداشتم از جهان دل و بنشستم

شمارهٔ ۲۳۵

سروی خواهم ز چرخ داری زندم

گر گویم کاین مراست آری زندم

خواهم که گلی چینم خاری زندم

از آهن مار کرده باری زندم

شمارهٔ ۲۳۶

همچون قلمم ز بیخ کندی به ستم

کردیم نوان و لاغر و زرد و دژم

وانگاه فرو بردیم ای شهره صنم

در آب سیاه و گل تیره چو قلم

شمارهٔ ۲۳۷

چون پیش دل از هجر تو هنگامه نهم

پروین سرشک دیده بر خامه نهم

برنامه تو چو دست بر خامه نهم

خواهم که دل اندر شکن نامه نهم

شمارهٔ ۲۳۸

ای سرو سپاه خسرو ای ماه حشم

یک جرعه اگر از می وصلت بچشم

از خط تو چون قلم همی سرنکشم

بر آتش تیمار تو چون عود خوشم

شمارهٔ ۲۳۹

ای کرده مرا به عشق گمراه تمام

بر نایدم از ضعف همی آه تمام

ای سرو گل اندام من ای ماه تمام

پیرم کردی نگشته یک ماه تمام

شمارهٔ ۲۴۰

جستم از توبه بی زبانی جستم

جستم ز غمت چو خیزرانی جستم

از پیش فراق تو به جانی جستم

الحق ز تو چون برایگانی جستم

شمارهٔ ۲۴۱

شب زار به جای بستر آتش ریزم

چون خاکستر به روز از آتش خیزم

هر گه که کند عشق تو آتش تیزم

از درد چو شمع بر سر آتش بیزم

شمارهٔ ۲۴۲

گفتم کایندل به داغ نام تو کنم

گویی که دو دیده جای گام تو کنم

دیدم که اگر کار به کام تو کنم

جان در سر کار یک سلام تو کنم

شمارهٔ ۲۴۳

ای چرخ ز هر گزند رنج تو کشم

با جان و دل نژند رنج تو کشم

در تنگی حبس و بند رنج تو کشم

یک بار بگو که چند رنج تو کشم

شمارهٔ ۲۴۴

وصف لب رنگین تو از دل جویم

در آرزوی زلف تو سنبل بویم

تا پر خون شد ز دیده چون گل رویم

وصف تو همه روز به بلبل گویم

شمارهٔ ۲۴۵

چون از گل روی تو بهاری رسدم

از درگه هجر تو سواری رسدم

در وصل تو چون دست نگاری رسدم

در دیده ز غمزه تو خاری رسدم

شمارهٔ ۲۴۶

تا چنگ به مهر آن دلارام زدم

هر دم که زدم همه به ناکام زدم

بر درگه عشق تو کنون نامزدم

اینک علم وفات بر بام زدم

شمارهٔ ۲۴۷

بر آتش اگر بی تو نخفتم خفتم

با انده اگر بی تو نجفتم جفتم

صبری که ز دل همی نرفتم رفتم

این که همه هر چه می نگفتم گفتم

شمارهٔ ۲۴۸

کوهی که بر او بلا ببارند منم

تیغی که به دست غم سپارند منم

شیری که برون نمی گذارند منم

خواری که نکو نگاه دارند منم

شمارهٔ ۲۴۹

امروز ز هر دوست گزندی دارم

واندر هر کنج دردمندی دارم

در هر نفسی ز چرخ پندی دارم

در پای کسان چو پیل بندی دارم

شمارهٔ ۲۵۰

از عشق تو در چشم خرد میل زدم

پس دست به تسبیح و به تهلیل زدم

بر فرقت تو چو طبل تحویل زدم

من دست به جای جامه بر نیل زدم

شمارهٔ ۲۵۱

بونصر من ار عاشق ایام توام

از چرخ همیشه طالب کام توام

چون نام خودم از تو و با نام توام

خود روی نیم نهال انعام توام

شمارهٔ ۲۵۲

گفتم شکرت به خلق کیهان گویم

چون تنهایم همی به یزدان گویم

تا جان دارم شکر تو از جان گویم

تا بازپسین نفس همه آن گویم

شمارهٔ ۲۵۳

جز در غم عشق تو سفر می نکنم

جز بر سر کهسار گذر می نکنم

در عشق تو جز به جان خطر می نکنم

گر من زاغم چرا حذر می نکنم

شمارهٔ ۲۵۴

من به الم ای صنم گرفتار نیم

ور می باشم به رنج و پندار نیم

یارست مرا غم تو بی یار نیم

جان می کنم از هجر تو بیکار نیم

شمارهٔ ۲۵۵

گر تیز به روی خوب تو درنگرم

ترسم که ز دست خصم تو جان نبرم

در عشق دم شیر عرین می سپرم

در جمله نگه کن که چه دیوانه سرم

شمارهٔ ۲۵۶

هر یک چندی به قلعه ای آرندم

اندر سمجی کنند و بسپارندم

شیرم که به دشت و بیشه نگذارندم

پیلم که به زنجیر گران دارندم

شمارهٔ ۲۵۷

صالح دل اگر به جای جامه بدرم

شاید که همی خون شود از غم جگرم

در دیده من از مرگ تو خونها دارم

بر مرگ تو تا به مرگ خونها بخورم

شمارهٔ ۲۵۸

بر روی تو مهربان و دلسوز منم

پیش تو به مهرگان و نوروز منم

بر لشگر هجران تو پیروز منم

سر دفتر عاشقان امروز منم

شمارهٔ ۲۵۹

گنجی که ز پیش آن بجستند منم

کوهی که به غم فرو شکستند منم

پیلی که به زخمیش بخستند منم

شیری که به بازیش ببستند منم

شمارهٔ ۲۶۰

نه از همه خلق حق گزاری دارم

نه نیز به حبس غمگساری دارم

از آهن بر دو پای ماری دارم

ناخوش عمری و روزگاری دارم

شمارهٔ ۲۶۱

گر حور بود بدان که نازش نکشم

کوته کنم این قصه درازش نکشم

آن کز من باز شد فرازش نکشم

وآن کو ماند فراز بازش نکشم

شمارهٔ ۲۶۲

از آتش دل همیشه اندر تابم

وز اشک دو دیده غرقه اندر آبم

در آتش و آب خواب شب کی یابم

ترسم چو چراغ مرگ باشد خوابم

شمارهٔ ۲۶۳

ای دشمن و دوست مر تو را یک عالم

خاری و گلی با من و با یک عالم

در بسته به تو مهر و وفا یک عالم

مانده ز تو در خوف و رجا یک عالم

شمارهٔ ۲۶۴

هرگه که به پیراهن تو درنگرم

از رشک و حسد پیرهن خود بدرم

از جامه بهرمان تو رشک برم

کو بربر تست و بر برت نیست برم

شمارهٔ ۲۶۵

دلخسته چشم ناوک انداز توام

جان بسته چنگ بلبل آواز توام

مولا و غلام کشی و ناز توام

من رنجه ز موی بند غماز توام

شمارهٔ ۲۶۶

در خواب گه از دل به شب آتش بیزم

چون خاکستر هر روز ز آتش خیزم

هر گه که کند عشق تو آتش تیزم

چون شمع ز درد بر سر آتش ریزم

شمارهٔ ۲۶۷

شب ز انده تو همی نیاید خوابم

بر جامه ز غم چو گوی در طبطابم

من گاه در آتش و گه اندر آبم

سنگم که به من هر چه رسد در یابم

شمارهٔ ۲۶۸

دانم که ز چرخ بخش بیرون نکنم

پس شاید اگر ز رنج دل خون نکنم

در خوش دارم طمع دگرگون نکنم

چون صبر ضرورتست پس چون نکنم

شمارهٔ ۲۶۹

من دوش که از هجر تو در تاب شدم

جان تو که گر چو شمع در خواب شدم

از دیده و دل در آتش و آب شدم

بر جام چو بر آینه سیماب شدم

شمارهٔ ۲۷۰

از بند رحم ببند مهد افتادم

پس برد به زندان ادب استادم

اکنون شه شرق بند و زندان دادم

گویی ز برای بند و زندان زادم

شمارهٔ ۲۷۱

شه پندارد که ما خردمندانیم

یا قلعه گشایان و عدو بندانیم

نه نه شاها که ما همه زندانیم

نرد فلک و آبکش زندانیم

شمارهٔ ۲۷۲

در آرزوی بوی گل نوروزم

در حسرت آن نگار عالم سوزم

از شمع سه گونه کار می آموزم

می گریم و می گدازم و می سوزم

شمارهٔ ۲۷۳

لرزان ز بلا چو برگ داند یارم

وآنگاه همی به برگ خواند کارم

اشگی که همه تگرگ راند بارم

عمری که همی به مرگ ماند دارم

شمارهٔ ۲۷۴

تا روز همه شب از هوس بیدارم

تا شب همه روز در غم و تیمارم

یارب تو نکو کن که تبه شد کارم

دانم که کنی اگر چه بد کردارم

شمارهٔ ۲۷۵

بر دیده خیال دوست بنگاشته‌ام

دیدار بر آن خیال بگماشته‌ام

هر مرحله‌ای که رخت برداشته‌ام

صد حوض ز آب دیده بگذاشته‌ام

شمارهٔ ۲۷۶

امروز در این حبس من آن ممتحنم

کز خواری کس گوش ندارد سخنم

در چندین سنگها در این که که منم

از بی سنگی گوز به دندان شکنم

شمارهٔ ۲۷۷

از دل بدم آتشی برانگیخته‌ام

وز دیده به جای آب خون ریخته‌ام

با عشق تو جان و دل درآمیخته‌ام

نتوان جستن که محکم آویخته‌ام

شمارهٔ ۲۷۸

عمری بدو کف دو رخ نگارا خستم

نومیدی جان به درد دل در بستم

اکنون ز نشاط وصل تو برجستم

از پای درافتم ار نگیری دستم

شمارهٔ ۲۷۹

گفتی خبرت کنم کسی بفرستم

با دل گفتم ز انده دل رستم

من دل همه بر وعده خوبت بستم

شادم کن اگر سزای شادی هستم

شمارهٔ ۲۸۰

آن مرد که در سخن جهانیست منم

آن گوهر قیمتی که کانیست منم

آن تن که سرشته از روانیست منم

آن گو که سرا پای زبانیست منم

شمارهٔ ۲۸۱

هر جای که آتش نبردیست منم

بر هر طرفی که تیره گردیست منم

آن شیر که در صورت مردیست منم

پس چون که به هر جای که دردیست منم

شمارهٔ ۲۸۲

هر جا که ز فضل پیشگاهی است منم

و آن کو یک تن شها سپاهی است منم

گر دعوی ملک را گواهی است منم

گر بر سخن از قیاس شاهی است منم

شمارهٔ ۲۸۳

با ناله همی چو ابر بهمن گریم

هر لحظه همی هزار دامن گریم

با روشن دل تیره شبان من گریم

چون شمع ز دل ز دیده بر تن گریم

شمارهٔ ۲۸۴

از بلبل نالنده تر و زارترم

وز زرد گل ای نگار بیمارترم

از شاخ شکوفه سرنگون سازترم

وز نرگس نوشکفته بیمارترم

شمارهٔ ۲۸۵

روزان و شبان در آن غم و تیمارم

کاسرار تو را چگونه پنهان دارم

دل خون شد و خون ز دیدگان می بارم

بینند ز خون دل همه اسرارم

شمارهٔ ۲۸۶

ای جان جهان تا خبرت یافته ام

دل را همه در رهگذرت یافته ام

پنداری بی درد سرت یافته ام

نه نه که به خون جگرت یافته ام

شمارهٔ ۲۸۷

از خود به تو من بتا گمان‌ها دارم

وز کرده خویش داستان‌ها دارم

اندر سر صحبت تو جان‌ها دارم

بر مایه عشق تو زیان‌ها دارم

شمارهٔ ۲۸۸

سیراب گلابی تو بر آتش خارم

دو دست دمم که جز به آتش نارم

نشگفت ز بس که در دل آتش دارم

کز دیده چو شمع اشک آتش بارم

شمارهٔ ۲۸۹

از هر چه بگفته اند پندی دارم

وز هر چه بگفته ام گزندی دارم

گه بر گردن چو سگ کلندی دارم

بر پای گهی چو پیل بندی دارم

شمارهٔ ۲۹۰

من بستر برف و بالش یخ دارم

خاکستر و یخ پیشگه و بخ دارم

چون زاغ همه نشست بر شخ دارم

در یکدو گز آب ریزو مطبخ دارم

شمارهٔ ۲۹۱

در تاریکی ز بس که می بنشینم

در روز چو شب پرک همی بد بینم

باشد چو شب ار خوابگهی بگزینم

از پهلو و دست بستر و بالینم

شمارهٔ ۲۹۲

آنم که اگر به خلد جایی سازم

حورالعین را کشید باید نازم

رضوان سبک ار پیش نیاید بازم

بر تابم روی و سوی دوزخ تازم

شمارهٔ ۲۹۳

هر گه که تو را به رهگذاری بینم

از سایه ت بر زمین نگاری بینم

از رشگ دلم چو کفته ناری بینم

گر با تو جز از سایه ت یاری بینم

شمارهٔ ۲۹۴

دیده همه شب ز خواب خوش بردوزم

بر تن گریم چو شمع و از دل سوزم

از آرزوی خیال جان افروزم

در آرزوی خواب شبی تا روزم

شمارهٔ ۲۹۵

با خود گفتم که من عیال تو شدم

او گفت که من ضامن مال تو شدم

ای آن که ثناگوی کمال تو شدم

بیشم نکنند چون نهال تو شدم

شمارهٔ ۲۹۶

آنکو گوید هست قضا تیشه من

یک شاخ نتابد زدن از بیشه من

اندیشه شده ست از جهان پیشه من

کس را نبود طاقت اندیشه من

شمارهٔ ۲۹۷

تا خسته دل مرا بریده ست ز تن

دارم گله هاش را چو شمشیر سخن

لیکن چکنم گفت نمی یارم من

کان پسته دهن کرد مرا بسته دهن

شمارهٔ ۲۹۸

در سمجی چون توانم آرامیدن

کز تنگی آن نمی توان خسبیدن

یارب که همی به چشم خواهم دیدن

جایی که در او فراخ بتوان دیدن

شمارهٔ ۲۹۹

هر شب که تو را نبینم ای شاخ سمن

خواهم که مرا کفن بود پیراهن

آن روز که دیدار تو را بینم من

از شادی وصل دیده خواهم همه تن

شمارهٔ ۳۰۰

چون گل ز غمت دریده ام پیراهن

چون لاله بیالوده ام از خون رخ و تن

چون شاخ بنفشه سرنگون باشم من

ترسم که بسی عمر نیابم چو سمن

شمارهٔ ۳۰۱

سر کردمت ای نگار چون تو سر من

گه گه به سخن چرب کنی بی روغن

وین نیست عجب ای صنم پسته دهن

گر پسته دهن بود همه چرب سخن

شمارهٔ ۳۰۲

چنگم به چهار شاخ زد پیراهن

چنگست مگر چهار شاخ از آهن

در اشک چهار شاخ آن شاخ سمن

شد باز چهار شاخ کفته رخ من

شمارهٔ ۳۰۳

چون دانش بود مهربان دایه من

از فخر و شرف زد همه پیرایه من

از مایه من بلند شد پایه من

من دریا ام کم نشود مایه من

شمارهٔ ۳۰۴

چشم و دهن آن صنم لاله رخان

از پسته و بادام کشیده ست نشان

از بس تنگی که دارد این چشم و دهان

نه گریه در این گنجد نه خنده در آن

شمارهٔ ۳۰۵

با کس غم تو بیش نخواهم گفتم

وین در دو دیده هم نخواهم سفتن

مهر تو ز دل پاک بخواهم رفتن

بر بستر صبر خوش بخواهم خفتن

شمارهٔ ۳۰۶

این دیبه دو روی به کلک دو زبان

پرداخته شد به قوت خاطر و جان

بستانش به نام ایزد ای باد وزان

لوهور به نزد خواجه بونصر رسان

شمارهٔ ۳۰۷

تا نسبت کرد اخوت شعر به من

می فخر کند ابوت شعر به من

بفزود چو کوه قوت شعر به من

شد ختم دگر نبوت شعر به من

شمارهٔ ۳۰۸

آنکو دارد چو سیم و شر لب و تن

آمیخت همی چو شیر و شکر با من

ناگه برمید و درچد از من دامن

بگریخت ز من چنانکه آب از روغن

شمارهٔ ۳۰۹

از چشم من ار سرشک بتوان رفتن

بس در گرانمایه که بتوان سفتن

ور بی تو بود هیچ به نتوان خفتن

کاری باشد چنانکه نتوان گفتن

شمارهٔ ۳۱۰

از کفر کشد زریر شیبانی کین

آباد کند زریر شیبانی دین

بر چرخ نهد زریر شیبانی زین

این مرتبت زریر شیبانی بین

شمارهٔ ۳۱۱

ای برتر من کرده هزاران احسان

یک سعی کن و مرا ز زندان برهان

لیکن ز آنسان گرم نداری پس از آن

والله که مرا آرزو آید زندان

شمارهٔ ۳۱۲

در خدمت طاهر علی بارم جان

کز خدمت طاهر علی دارم جان

هر صبحدمی روان نهم بر کف دست

در خدمت طاهر علی آرم جان

شمارهٔ ۳۱۳

ایزد که همی کرد مرکب تن و جان

در هر عضوی مصلحتی کرد نهان

گر مفسدیی ندیده بودی به زبان

محبوس نکردیش به زندان دهان

شمارهٔ ۳۱۴

ای پای برنجن من ای بند گران

هستم ز تو روزان و شبان جامه دران

گریان گریان در تو بزاری نگران

کاین محنت من نخواهد آمد به کران

شمارهٔ ۳۱۵

چون قمری زار زار می نالم من

چون بلبل آلوده به خون پیراهن

چون طوطی بر وصف تو بگشاده دهن

چون فاخته طوق عشقت اندر گردن

شمارهٔ ۳۱۶

ای شاه به بیشه عزم ناگاهان کن

یک چند کنون شکار بدخواهان کن

شیر ار نبود قصد سوی شاهان کن

مر شیران را طعمه روباهان کن

شمارهٔ ۳۱۷

زنده به تو مانده ام من ای جان جهان

زیرا که بدیده ام به تیمار تو جان

هر جا که موافقت درآید به میان

صد سال توان زیست به یک جا آسان

شمارهٔ ۳۱۸

انده چه خورم چراست اندر خوردن

گر هست ز کرباس مرا پیراهن

کز نیش خسک دارم در زندان من

پوشیده به بهرمان همه جامه و تن

شمارهٔ ۳۱۹

صد بار به نیکی هنرم کرد ضمان

یک دعوی را از تو ندیدم برهان

این بس نبود شگفت زیرا به جهان

کردار گران شده است و گفتار ارزان

شمارهٔ ۳۲۰

گر خسته شوم ز تیر پیکار تو من

آهی نکنم ز بیم آزار تو من

از بیم سر غمزه چون خار تو من

خندان میرم چو گل به دیدار تو من

شمارهٔ ۳۲۱

نه روزم هیزم است و نه شب روغن

زین هر دو بفرسود مرا دیده و تن

در حبس شدم به مهر و مه قانع من

کاین روزم گرم دارد آن شب روشن

شمارهٔ ۳۲۲

ای روز مرا جز شب دیجور مدان

امروز چو من ز خلق رنجور مدان

ای روز دلم روز مرا نور مدان

گر تو دوری ز من غمت دور مدان

شمارهٔ ۳۲۳

کس را چو بنفشه سر فرو نارم من

شیرم ننهم هیچ کسی را گردن

چون نار غم ار خون کندم دل به سخن

نگشایم پیش خلق چون پسته دهن

شمارهٔ ۳۲۴

از چنگ قضا همی چو نتوان جستن

با چرخ چه معنی است جدل پیوستن

چه سود کند جز که همه دل بستن

تا روز چه زاید این شب آبستن

شمارهٔ ۳۲۵

گردنده چو روز نوبهاری با من

از خشم دل آکنده چو ناری بر من

چون کلک سر خویش دو داری با من

ای نرم چو گل تیز چو خاری با من

شمارهٔ ۳۲۶

ای چون گل نوشکفته بر طرف چمن

گلبوی شود ز نام خوب تو دهن

گر گل با خار باشد ای سیمین تن

چون گل بر تست و خار در دیده من

شمارهٔ ۳۲۷

چرخم چو بخواست کشت بی هیچ گمان

جاه تو به زندگانیم کرد ضمان

گویم همه شب ز شام تا صبحدمان

ای دولت طاهر علی باقی مان

شمارهٔ ۳۲۸

امروز منم تفته دل و رفته روان

تلخم شده زندگانی اندر زندان

وآنچ انده کرد مر مرا بر دل و جان

بر شیران کرد ضرب سلطان جهان

شمارهٔ ۳۲۹

بگشای چو گل به وعده راست دهن

ور نه ز تو چون لاله کنم پیراهن

دعوی دلست با توام بند مزن

وآنک در حکم عشق و اینک تو و من

شمارهٔ ۳۳۰

مشک از سر زلفین تو بویم پس ازین

گرد در تو بدیده پویم پس از این

پیوسته رضای تو بجویم پس ازین

جز با تو حدیث کس نگویم پس ازین

شمارهٔ ۳۳۱

زاری و دعا کن به سحرگاه ای تن

توفیق و سداد و راستی خواه ای تن

گر کژ بروی به خدمت شاه ای تن

برخورداری مبادت از چاه ای تن

شمارهٔ ۳۳۲

دیدی که غلام داشتم چندان من

پرورده ز خون دل چو فرزندان من

در جمله از آن همه هنرمندان من

تنها ماندم چو غول در زندان من

شمارهٔ ۳۳۳

روزم تیره ست از آن رخ مهوش تو

عیشم تلخست از آن لبان خوش تو

هستم صنما تا بشدم از کش تو

دلخسته تر از گوهر گوهر کش تو

شمارهٔ ۳۳۴

دل بست شود چو سرفرازد با تو

تن بگدازد که در گدازد با تو

بی ساز شود هر که بسازد با تو

نا باخته باید آنکه بازد با تو

شمارهٔ ۳۳۵

آنی که بری دست نیازد با تو

در خوبی همعنان که بتازد با تو

خون گردد خون چو دل بسازد با تو

جز جانبازی عشق نبازد با تو

شمارهٔ ۳۳۶

هر جان که بود برتر از آن باشی تو

بخریده امت به جان گران باشی تو

هر جای مرا به جای جان باشی تو

ای دوست به جان نه رایگان باشی تو

شمارهٔ ۳۳۷

نورست ای ماه حسن سرمایه تو

پیرایه تو پست کند پایه تو

ابرست غبار بر تو پیرایه تو

پیرایه چه بندد به تو بر دایه تو

شمارهٔ ۳۳۸

ای نای تو را نقل و می روشن کو

با تو طرب طبع و نشاط تن کو

گر تو نایی لحن خوشت با من کو

چون نای تو را دریچه و روزن کو

شمارهٔ ۳۳۹

ای شاه بترس از آنکه پرسند از تو

جایی که تو دانی که نترسند از تو

خرسند نه ای به پادشاهی ز خدای

پس چون باشم به بند خرسند از تو

شمارهٔ ۳۴۰

سلطان ملک اقبال عنان داد به تو

درهای نشاط شاه بگشاد به تو

گشته ست زمانه نیک دلشاد به تو

تا حشر زمانه همچنین باد به تو

شمارهٔ ۳۴۱

صالح پس ازین طرب نباید بی تو

شاید که ز دل طرب نزاید بی تو

جان در تن من بیش نپاید بی تو

خود جان پس ازین کار نیاد بی تو

شمارهٔ ۳۴۲

ای شمع شدم به عشق پروانه تو

خوانند مرا به شهر دیوانه تو

امروز منم ز خویش و بیگانه تو

تن تافته چون رشته یکدانه تو

شمارهٔ ۳۴۳

ای نای ندیده ام دلی شاد از تو

نایی تو ولیکن نرهد باد از تو

جز ناله مرا چو نای نگشاد از تو

ای نای مرا چو نای فریاد از تو

شمارهٔ ۳۴۴

مادر که مرا بزاد زاد از پی تو

هم ایزد که جان داد داد از پی تو

گر نیستم ای نگار شاد از پی تو

خون شمع دلم تافته باد از پی تو

شمارهٔ ۳۴۵

هرگز نرسد به لطف در مهر چو تو

بت را نبود حلاوت چهر چو تو

در حسن نزائید مه و مهر چو تو

ای مهر ندیده اند بد مهر چو تو

شمارهٔ ۳۴۶

خوردم همه زهر عشق تو شکر کو

دیدم بتر هوای تو بهتر کو

گر شاخ هوای تو نرفتم بر کو

در تاریکی سکندرم گوهر کو

شمارهٔ ۳۴۷

روی و بر من تا بشدم از بر تو

زردست و کبودست به جان و سر تو

زیرا که در آرزوی روی و بر تو

این پیرهن تو گشت و آن معجر تو

شمارهٔ ۳۴۸

از کوفتن پای تو و گشتن تو

لعبی است هر اندام تو را بر تن تو

ماهی تو از جیب تو تا دامن تو

چون چرخ همی گردد پیرامن تو

شمارهٔ ۳۴۹

با من به میان رسول باید با تو

خورشید نخواهم که برآید با تو

آیی بر من سایه نیاید با تو

شاید همه خلق و من نشاید با تو

شمارهٔ ۳۵۰

ای ملک به دولت تو دارا گشته

وز عدل تو دهر پیر برنا گشته

شمشیر تو قهرمان اعدا گشته

در جمله تو را ملک مهیا گشته

شمارهٔ ۳۵۱

آنی که ز فالها همه فال تو به

هر سال تو در عمر ز هر سال تو به

زان مال که داشتم مرا مال تو به

از مال مرا قبول و اقبال تو به

شمارهٔ ۳۵۲

از هر جنسم چو شاه بگشادی راه

از بخت مرا فزون شدی رتبت و جاه

هر بار چو زر آمدم از دولت شاه

این بار چو گوهر آیم انشائالله

شمارهٔ ۳۵۳

چندان داری ز حسن و خوبی مایه

کز حور بهشت برتری صد پایه

پیرایه چرا بنددت ای مه دایه

نورست مه دو هفته را پیرایه

شمارهٔ ۳۵۴

هر چند که بر کوهم در شب ز اندوه

گریان باشم تا به گه بانگ خروه

همقامت تو چو سرو بینم بر کوه

هرگز نشوم ز دیدن کوه ستوه

شمارهٔ ۳۵۵

آمد بر من به چشمکان خواب زده

سر تا به قدم به عنبر ناب زده

همچون دل من دو زلف را تاب زده

رخ چون گل نو شکفته بر آب زده

شمارهٔ ۳۵۶

چون دولت تو جهان جوانست ای شاه

پس دولت تو مگر جهانست ای شاه

بزم تو به حسن بوستانست ای شاه

گویی ز شکوفه زآسمانست ای شاه

شمارهٔ ۳۵۷

این خوشرویان که ایستادند همه

از مادر حسن دوش زادند همه

بزم تو شها چشم نهادند همه

در بندگی تو دست دادند همه

شمارهٔ ۳۵۸

امروز منم چو ماری اندر سله ای

ز آوازه من در این جهان ولوله ای

بر من هر موی اگر شود سلسله ای

از چرخ فلک نکرد خواهم گله ای

شمارهٔ ۳۵۹

دانم که وفا ز دل برانداخته ای

با آنکه مرا عدوست در ساخته ای

دل را ز وفا چرا بپرداخته ای

مانا که مرا تمام نشناخته ای

شمارهٔ ۳۶۰

ای ابر ز بحر تا هوایی شده ای

گویی که کف حاتم طایی شده ای

نه نه که کف دست علایی شده ای

زان مایه رحمت خدایی شده ای

شمارهٔ ۳۶۱

بر شعر مرا دلیست ای بار خدای

در مدح و ثنای خسرو مدح آرای

می بترکدم دل اندرین تنگی جای

از بهر خدای را دوایی فرمای

شمارهٔ ۳۶۲

ای غم سختی تو ای دل از غم نرمی

ای دم سردی تو ای دل از دم گرمی

ای عشق خمش باش که بس بی شرمی

ای هجر برو که سخت بی آزرمی

شمارهٔ ۳۶۳

روزی که چو باد پیش من برگذری

دردسر و رنج دل و خون جگری

وآن شب که چو مه به روی من در نگری

نور جگر و قوت دل و تاج سری

شمارهٔ ۳۶۴

مفروق دو دیده ای و مقرون دلی

دل هر چه بیندیشد مضمون دلی

تا ظن نبری که هیچ بیرون دلی

در خون دلم مشو که در خون دلی

شمارهٔ ۳۶۵

مرهم گفتم تو با دل ریش همی

تا بندیشم من از بدانیش همی

نعمت شودم زمان زمان بیش همی

یادم ناید ز نعمت خویش همی

شمارهٔ ۳۶۶

دولت ز علاء دولت عالی رای

بر عالم سایه درد چون پر همای

ای داده خدایت شرف از بهر خدای

یک بار مرا جمال رویت بنمای

شمارهٔ ۳۶۷

از شیرینی چون به سخن بنشینی

از دو لب خود شکر به دامن چینی

در بوسه لب تو گویدم می بینی

هرگز شکر سرخ بدین شیرینی

شمارهٔ ۳۶۸

با هر تاری ساخته چون پود شوی

با جمله همه زیان بی سود شوی

در دیده عهد دوست چون دود شوی

زینگونه به کام دشمنان زود شوی

شمارهٔ ۳۶۹

ای گل نه ز گل ز دل همی بر رویی

دل را ز همه غمان فرو می شویی

ای گل تو عقیق رنگ و مشکین مویی

بر آب روان زیاده استی گویی

شمارهٔ ۳۷۰

آخر نگذاردم فلک چون زاری

آخر بجهد فضل مرا بازاری

آخر بد ماندم جهان گلزاری

عذری خواهد ز من بهر آزاری

شمارهٔ ۳۷۱

ای دولت هند را جمالی دادی

ای شادی زین قبل به غایت شادی

ای چرخ تو در دهان عالم دادی

کای دولت شیرزاد باقی بادی

شمارهٔ ۳۷۲

شوخی صنمی خوشی کشی خندانی

طوطی سخنی و عندلیب الحانی

چون برده دلم به لابه و دستانی

لابد پس دل روم چو سرگردانی

شمارهٔ ۳۷۳

عشق آتشی افروخت که از بسیاری

در دوزخم افکند همی پنداری

دل سوخته بودی به هزاران زاری

گر آب دو چشم من نکردی یاری

شمارهٔ ۳۷۴

ای بخت مرا سوخته خرمن کردی

بی جرم دو پای من در آهن کردی

در جمله مرا به کام دشمن کردی

با سگ نکنند آنچه تو با من کردی

شمارهٔ ۳۷۵

در پیش گل وصال ما را بویی

وز پس همه ساله عیب ما را جویی

هر چند رخ وفای ما را شویی

کس نشنودا آنچه تو ما را گویی

شمارهٔ ۳۷۶

گرچه کندت مساعدت روز بهی

آخر ز قضا به هیچ حیلت نرهی

تا هست بده چه فایده زآنکه نهی

دشمن ببرد خاک خورد گر ندهی

شمارهٔ ۳۷۷

فر ابدی و نعمت جاویدی

نخل عیشی و گلبن امیدی

خوبی و خوشی مشتری و ناهیدی

فرزند مهی نبیره خورشیدی

شمارهٔ ۳۷۸

ای حورا زاده لعبت نوشادی

از باغ بهشت کی برون افتادی

بندیش که پیرایه به تن بنهادی

ای حسن تو پیرایه مادرزادی

شمارهٔ ۳۷۹

بنمودی مقنعی مهی ناگاهی

تا هر که پدید گشت چون گمراهی

او داشت فرو برده به چاهی ماهی

داری تو فرو برده به ماهی چاهی

شمارهٔ ۳۸۰

ای نای هوا بریدم از نای دمی

او را دم گرم بوده تو سرد دمی

زو بود مرا خرمی از تو دژمی

او نای نشاط بود و تو نای غمی

شمارهٔ ۳۸۱

عشوه دهیم همی سرابی گویی

بر من گذری همی شهابی گویی

گریان شوم از تو آفتابی گویی

نتوانم بی تو زیست آبی گویی

شمارهٔ ۳۸۲

ای راوه اگر بهشت پیداست تویی

چیزی که در او ملک مهیا است تویی

آبی که در او سپهر والاست تویی

جویی که در او هزار دریاست تویی

شمارهٔ ۳۸۳

ای شاه عدو بندی و هم قلعه گشای

ای خسرو جمجاه سکندر سیمای

ای رأی تو چون مهر فلک ملک آرای

زین بند رهیت را رهایی فرمای

شمارهٔ ۳۸۴

چون بلبل داریم برای رازی

چون گل که نبوییم برون اندازی

شمعم که چو برفروزیم بگدازی

چنگم که ز بهر زدنم بنوازی

شمارهٔ ۳۸۵

امید به زندگانیم نیست بسی

منصور سعید را بگویید کسی

هستت به خلاص عمر من دست رسی

کز جان رمقی مانده ست از تن نفسی

شمارهٔ ۳۸۶

مسعود چو دربند گرفتار شدی

از فعل زمانه بر سر کار شدی

از مستی عز و ناز هشیار شدی

در جمله ز خواب دیر بیدار شدی

شمارهٔ ۳۸۷

نالنده تر از نایم در قلعه نای

همسایه ماه گشتم از تندی جای

نه طبع مرا به جای و نه دست و نه پای

ای شاه جهان رحم کن از بهر خدای

شمارهٔ ۳۸۸

ای شاه جهان ز ملک باقی شادی

زیرا که برای ملک باقی زادی

سلطانی را جمال باقی دادی

سلطان سلاطینی باقی بادی

شمارهٔ ۳۸۹

بر شاهان جمله پادشاهی داری

وز نعمت و کام هر چه خواهی داری

ای شاه تو تأیید الهی داری

والله که به حق تو پادشاهی داری

شمارهٔ ۳۹۰

آمد بر من خیال زیبا یاری

گفتم به سلامتت بدیدم باری

تو نیز بدین سمج بدیدی آری

شیری شده حلقه بر دو پایش ماری

شمارهٔ ۳۹۱

ای چرخ همه کار به پرگار زدی

گر مهر درش مگر به مسمار زدی

ای شب تو ردای خویش بر قار زدی

ای تیغ زدوده صبح زنگار زدی

شمارهٔ ۳۹۲

از غنچه ناشکفته مستورتری

وز نرگس نیم خفته مخمورتری

در خوبی از آفتاب مشهورتری

ای مه ز مه دو هفته پرنورتری

شمارهٔ ۳۹۳

از بلبل بر سرو طربناک تری

وز نرگس دسته بسته چالاک تری

زآتش صنما اگر چه بی باک تری

والله که ز آب آسمان پاک تری

شمارهٔ ۳۹۴

ای قلعه نای مادر ملک تویی

دانند که کان گوهر ملک تویی

امروز نیام خنجر ملک تویی

آیا دیدی که بر در ملک تویی

شمارهٔ ۳۹۵

ای تن تو به طبع بار بیمار کشی

خوشدل خوشدل رنج و غم یار کشی

از چرخ همی بلای بسیار کشی

خوش بر تو نهد بار که خوش بار کشی

شمارهٔ ۳۹۶

چون موی شدم رنج هر بیدادی

در عشق ندید کس چو من ناشادی

برخیزد اگر وزد به من بر بادی

چون چنگ مرا ز هر رگی فریادی

شمارهٔ ۳۹۷

ای تن چه تنی که تا شدی فرهنگی

با چرخ و زمانه در نبرد و جنگی

در تو نکند اثر همی دلتنگی

بگداز و بریز اگر نه روی و سنگی

شمارهٔ ۳۹۸

چون دید که بر عزم سفر دارم رای

آمد به وداعم آن بت روح افزای

سوگند همی داد که از بهر خدای

ای عهد شکسته در سفر بیش مپای

شمارهٔ ۳۹۹

این چرخ بسی بدل کند نوها را

بدخوست از آن بدل کند خوها را

هم زشت کند به طبع نیکوها را

هم ضعف دهد به قهر نیروها را

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح محمد بن علی خاص از سرداران سلطان ابراهیم غزنوی

شمارهٔ ۲ - در ستایش محمود شاه : شاهان جهان شاهی و شاه جهانیا

شمارهٔ ۳ - در ستایش ابورشد رشید : ای رفیقان من ای عمر و منصور و عطا

شمارهٔ ۴ - مدح صاحب اجل العمید منصور بن سعید بن احمد

شمارهٔ ۵ - در مدح منصور بن سعید : شب آمد و غم من گشت یک دو تا فردا

شمارهٔ ۶ - مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم : زهی موفق و منصور شاه بی همتا

شمارهٔ ۷ - وصف بهار و مدح سلطان محمود : به نو بهاران غواص گشت ابر هوا

شمارهٔ ۸ - مدح سلطان مسعود بن ابراهیم : زلفین سیاه آن بت زیبا

شمارهٔ ۹ - هم در مدح او : تا از بر من دور شد آن لعبت زیبا

شمارهٔ ۱۰ - وصف شب و ستارگان آسمان و ستایش علی الخاص

شمارهٔ ۱۱ - وصف ابر و ثنای سیف الدوله محمود بن ابراهیم

شمارهٔ ۱۲ - مدح سلطان مسعود : نشسته ام ز قدم تا سر اندر آتش و آب

شمارهٔ ۱۳ - هم در ثنای او : ببرد خنجر خسرو قرار از آتش و آب

شمارهٔ ۱۴ - ستایش سلطان ظهیرالدوله ابراهیم : مرا ازین تن رنجور و دیده بی خواب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح امیر ابونصر فارسی : ز خاک و باد که هستند یار آتش و آب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح سیف الدوله محمود : چو باغ گشت خراب از خزان نماندش آب

شمارهٔ ۱۷ - هم در مدح سیف الدوله محمود : بخاست از دل و از دیده من آتش و آب

شمارهٔ ۱۸ - در ستایش سلطان محمود : هوای روشن بگرفت تیره رنگ سحاب

شمارهٔ ۱۹ - هم در مدح سلطان محمود : چیست آن کاتشش زدوده چو آب

شمارهٔ ۲۰ - وصف بهار و ستایش سیف الدوله محمود : مگر مشاطه بستان شدند با دو سحاب

شمارهٔ ۲۱ - در شرح گرفتاری و مدح عبدالحمید احمد بن عبدالصمد

شمارهٔ ۲۲ - در مدح ابوالمؤید منصور بن سعید بن احمد : شد مشک شب چو عنبر اشهب

شمارهٔ ۲۳ - هم در مدح او : قوت روح خون انگور است

شمارهٔ ۲۴ - در ثنای سلطان مسعود : ملک جوان است و شهریار جوان است

شمارهٔ ۲۵ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم : چه خوش عیش و چه خرم روزگار است

شمارهٔ ۲۶ - هم در مدح او : ملک مسعود ابراهیم شاه است

شمارهٔ ۲۷ - در مدیح : دل از دولت همیشه شاد بادت

شمارهٔ ۲۸ - حسب حال خویش گوید : این چنین رنج کز زمانه مراست

شمارهٔ ۲۹ - در مدح ابونصر پارسی و شرح گرفتاری : از پس من غمست و پیش غم است

شمارهٔ ۳۰ - مدیح عبدالحمید بن احمد : جشن اسلام عید قربانست

شمارهٔ ۳۱ - در ستایش سلطان محمود و اقتفای استاد لبیبی

شمارهٔ ۳۲ - در مدح ثقه الملک طاهربن علی : طاهر ثقت الملک سپهر است و جهانست

شمارهٔ ۳۳ - شکایت از اوضاع و مدح عمید حسن : هیچ کس را غم ولایت نیست

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ابوالرشد رشید بن محتاج : پسر محتاج ای من شده محتاج به تو

شمارهٔ ۳۵ - در مدح عمید حسن : امروز هیچ خلق چو من نیست

شمارهٔ ۳۶ - در رثای سید حسن : بر تو سید حسن دلم سوزد

شمارهٔ ۳۷ - در آغاز گرفتاری ساخته است : تا مرا بود بر ولایت دست

شمارهٔ ۳۸ - در ستایش مردانگی و جنگجویی : تا توانی مکش ز مردی دست

شمارهٔ ۳۹ - در مدح پادشاه : ماه صیام آمد این ملک به سلامت

شمارهٔ ۴۰ - وداع محبوب و قصد سفر : گه وداع بت من مرا کنار گرفت

شمارهٔ ۴۱ - در ستایش امیر منصور بن سعید : کفایت را ستوده اختیار است

شمارهٔ ۴۲ - اندرز : کس را بر اختیار خدای اختیار نیست

شمارهٔ ۴۳ - حسب حال : دلم از نیستی چو ترسا نیست

شمارهٔ ۴۴ - در ستایش یمین الدوله بهرامشاه : ای بت لبت ملیست که آن را خمار نیست

شمارهٔ ۴۵ - در مدح ثقة الملک طاهربن علی : هر چه اقبال بیندیشید آمد همه راست

شمارهٔ ۴۶ - مدیح بهرامشاه : چون ره اندر برگرفتم دلبرم در برگرفت

شمارهٔ ۴۷ - مدح ملک ارسلان بن مسعود و ذکر خیر بونصر پارسی

شمارهٔ ۴۸ - در صفت ابر و مدح یکی از بزرگان : زهی هوا را طواف و چرخ را مساح

شمارهٔ ۴۹ - در مدح علائالدواله مسعود شاه : ای عزم سفر کرده و بسته کمر فتح

شمارهٔ ۵۰ - هم در ثنای او : تا جهانست ملک سلطان باد

شمارهٔ ۵۱ - باز در ستایش او : شهریارا خدای یار تو باد

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح سطان مسعود : مسعود پادشاه جهان کامگار باد

شمارهٔ ۵۳ - باز هم ثنای او : شاها بنای ملک به تو استوار باد

شمارهٔ ۵۴ - ستایش سیف الدوله محمود : هوای دوست مرا در جهان سمر دارد

شمارهٔ ۵۵ - هم در مدح او : امیر غازی محمود رای میدان کرد

شمارهٔ ۵۶ - مدیح کمال الدوله سلطان شیرزاد : ز بار نامه دولت بزرگی آمد سود

شمارهٔ ۵۷ - از وزیر بهروز بن احمد یاری خواهد : بهروزبن احمد که وزیر الوزرا شد

شمارهٔ ۵۸ - در ستایش یکی از صدور و شرح گرفتاری خویش

شمارهٔ ۵۹ - توسل به علی خاص در زمان گرفتاری : ای خاصه شاه شرق فریاد

شمارهٔ ۶۰ - شکوه از حبس و زندان : چو مردمان شب دیرنده عزم خواب کنند

شمارهٔ ۶۱ - گله از اختران آسمان و توصیف صبح : زیور آسمان چو بگشایند

شمارهٔ ۶۲ - در مدح ثقة الملک طاهربن علی : وصف تو چو سرکشان بکردند

شمارهٔ ۶۳ - هم در مدیح : ای خواجه دل تو شادمان باد

شمارهٔ ۶۴ - در مدح منصور بن سعید : احوال جهان بادگیر باد

شمارهٔ ۶۵ - در ستایش امیر ابونصر فارسی : ای آن که فلک نصرت الهی

شمارهٔ ۶۶ - در ستایش فضایل خود گوید : جاهم چو بکاهد خرد فزاید

شمارهٔ ۶۷ - در مدح ابوالفرج و گله از او : بوالفرج ای خواجه آزادمرد

شمارهٔ ۶۸ - در اثبات صانع و بینش خویش : جهان را عقل راه کاروان دید

شمارهٔ ۶۹ - شکایت از روزگار : روزگاریست سخت بی فریاد

شمارهٔ ۷۰ - شکوه از کجروی زمانه : چون منی را فلک بیازارد

شمارهٔ ۷۱ - در مدح ثقة الملک طاهر و شرح گرفتاری خود

شمارهٔ ۷۲ - در مدح گوید : ای خداوند رحمت ایزد

شمارهٔ ۷۳ - ستایش ملک ارسلان : ز سر گیتی پیر بوده جوان شد

شمارهٔ ۷۴ - مدح شهریار و سپاسگزاری از مراحم او : سزد که باش شاها ز ملک خرم و شاد

شمارهٔ ۷۵ - در تهنیت لوا و عهد خلیفه و مدیح ملک ارسلان

شمارهٔ ۷۶ - در ثنای بهرامشاه : کوس ملک آواز نصرت بر کشید

شمارهٔ ۷۷ - هم در مدح او : تا در جهان مکین و مکان باشد

شمارهٔ ۷۸ - وصف پائیز و مدح سیف الدوله محمود : باد خزان روی به بستان نهاد

شمارهٔ ۷۹ - مدح یکی از اکابر : ای بزرگی که دین و دولت را

شمارهٔ ۸۰ - چیستان و گریز به مدح خواجه ابوطاهر عمر : لعبتی را که صد هنر باشد

شمارهٔ ۸۱ - گفتگو از روشنان فلکی و سیاهکاری آنان : چو سوده دوده به روی هوا برافشانند

شمارهٔ ۸۲ - در شکایت از تیره روزی خویش گوید : دلم ز اندوه بی حد همی نیاساید

شمارهٔ ۸۳ - دریغ بر جوانی : دریغا جوانی و آن روزگار

شمارهٔ ۸۴ - داستان تبه روزی و گرفتاری : بیچاره تن من که ز غم جانش برآمد

شمارهٔ ۸۵ - در مدح سلطان ظهیرالدوله ابراهیم : شهریارا کردگارت یار باد

شمارهٔ ۸۶ - در مدح علاءالدوله سلطان مسعود : هر ساعتی ز عشق تو حالم دگر شود

شمارهٔ ۸۷ - در مدح ارسلان بن مسعود : ز شاه بینم دل های اهل حضرت شاد

شمارهٔ ۸۸ - هم در ستایش او : شاهی که پیر گشته جهان را جوان کند

شمارهٔ ۸۹ - باز در مدح او : از جور زمانه را جدا کرد

شمارهٔ ۹۰ - در تهنیت تولد خسرو ملک فرزند ملک ارسلان

شمارهٔ ۹۱ - ستایش سیف الدوله محمود : خویشتن را سوار باید کرد

شمارهٔ ۹۲ - در تسلیت یکی از اکابر : بزرگوار خدایا چنان نمود خرد

شمارهٔ ۹۳ - مدح سلطان مسعود : برترست از گمان ملک مسعود

شمارهٔ ۹۴ - مدیح عمید ابوالفرج نصر ابن رستم : ای اصل سخا و رادی و داد

شمارهٔ ۹۵ - ستایش سلطان علاء الدوله مسعود : این آتش مبارز و این باد کامگار

شمارهٔ ۹۶ - در مدح ابونصر فارسی : جهان را چرخ زرین چشمه زرین می زند زیور

شمارهٔ ۹۷ - در مدح امیر ابوالفتح عارض : هم شب مست وار و عاشق وار

شمارهٔ ۹۸ - در مدح ابوالفرج نصربن رستم و توصیف نبرد آزمایی او

شمارهٔ ۹۹ - هم در مدح او : آمد فرج ما ز ستم های ستمکار

شمارهٔ ۱۰۰ - ستایش خامه : چرا باشم از آز خسته جگر

شمارهٔ ۱۰۱ - مدیح سلطان مسعود : چون چرخ قادر آمد و چون دهر کامگار

شمارهٔ ۱۰۲ - مدح ثقة الملک طاهر بن علی : ای به قدر از برادران برتر

شمارهٔ ۱۰۳ - جواب قصیده محمد خطیبی و انکار بر آثار کواکب و شکایت از حبس خود و مدح ثقة الملک طاهر و سلطان مسعود

شمارهٔ ۱۰۴ - مدیح سلطان مسعود پس از شکار او : ای جهان را به راستی داور

شمارهٔ ۱۰۵ - در شکرگزاری از آغاز پادشاهی سیف الدوله محمود

شمارهٔ ۱۰۶ - مدح سلطان مسعود و اظهار امیدواری در شصت سالگی

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح علاء الدوله مسعود : ز غزو باز خرامید شاد و برخوردار

شمارهٔ ۱۰۸ - ستایش ثقة الملک : ای که در پیش تخت هیچ ملک

شمارهٔ ۱۰۹ - در تهنیت عید و مدح سلطان محمود : رسید عید و ز ما ماه روزه کرد گذر

شمارهٔ ۱۱۰ - مدح ابونصر پارسی : ای یل هامون نورد ای سرکش جیحون گذار

شمارهٔ ۱۱۱ - شکایت : فریاد مرا زین فلک آئینه کردار

شمارهٔ ۱۱۲ - چیستان : ناجانور بدیع یکی شخص پر هنر

شمارهٔ ۱۱۳ - مدیح محمود بن ابراهیم : مهرگان مهربان باز آمد و عصر عصیر

شمارهٔ ۱۱۴ - باز در مدح او : آن لعبت سرو قد مه منظر

شمارهٔ ۱۱۵ - مدح یکی از صدور : شاد باش ای وزیر دولت یار

شمارهٔ ۱۱۶ - مدح یکی از بزرگان : شادباش ای سپهر آینه وار

شمارهٔ ۱۱۷ - مدح سیف الدوله محمود : وقت گل سوری خیز ای نگار

شمارهٔ ۱۱۸ - هم در ثنای او : رأی مجلس کرد رای شهریار

شمارهٔ ۱۱۹ - مدح سلطان سیف الدوله محمود : نه از لب تو برآید همی به طعم شکر

شمارهٔ ۱۲۰ - گل و می بهتر : یک شب از نوبهار وقت سحر

شمارهٔ ۱۲۱ - ستایش دیگر از او : نگارخانه چین است یا شکفته بهار

شمارهٔ ۱۲۲ - صفت اسب و مدح عارض لشکر عمادالدین منصور بن سعید

شمارهٔ ۱۲۳ - در صفت شیر و مدح آن وزیر : بگشاد خون ز چشم من آن یار سیم بر

شمارهٔ ۱۲۴ - باز در ستایش او : چو روشن شد از نور خور باختر

شمارهٔ ۱۲۵ - مدیح دیگر از آن بزرگ : دوال رحلت چون بر زدم بر کوس سفر

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح سیف الدوله محمود : ای بقد برکشیده همچو سرو و کاشغر

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح عارض لشکر : ای جهان فضل و بحر رادی و کان هنر

شمارهٔ ۱۲۸ - مدح عمدة الملک رشیدالدین : روی ها را نگار کرده رسید

شمارهٔ ۱۲۹ - باز در ثنای او : آلت رامش بخواه گوهر شادی بیار

شمارهٔ ۱۳۰ - مدح جمال الملک رشید : چون ببستم کمر به عزم سفر

شمارهٔ ۱۳۱ - مرثیه عمادالدوله ابوالقاسم و گریز به ستایش سلطان ابراهیم

شمارهٔ ۱۳۲ - مدح نجم الدین شیبانی : ای غزا کار حیدر صفدر

شمارهٔ ۱۳۳ - مدح سلطان مسعود : بادی مسعود شاه دولت یار

شمارهٔ ۱۳۴ - ستایش پادشاه و دعوی ترتیب کتابخانه سلطنتی

شمارهٔ ۱۳۵ - مدح علاء الدوله مسعود : بنیاد دین و دولت می دارد استوار

شمارهٔ ۱۳۶ - هم در ثنای او : مظفر آمد و منصور شاه گیتی دار

شمارهٔ ۱۳۷ - مدیح ملک ارسلان : بر صفه پادشاه بگذر

شمارهٔ ۱۳۸ - هم در ستایش او : ای ماه دو هفته منور

شمارهٔ ۱۳۹ - ستایش سیف الدوله محمود : چه مرکبست که او را نه خفتن ست و نه خور

شمارهٔ ۱۴۰ - صفت فیل و مدح آن پادشاه : همی گذشت به میدان شاه کشور

شمارهٔ ۱۴۱ - باز در مدح او : آن لعبت کشمیر و سرو کشمر

شمارهٔ ۱۴۲ - هم در ستایش آن شهریار : چو شد فروزان از تیغ کوه رایت خور

شمارهٔ ۱۴۳ - مدحی دیگر از آن پادشاه : ای آذر تو بافته از غالیه چادر

شمارهٔ ۱۴۴ - باز در ستایش او : شاه محمود سیف دولت و دین

شمارهٔ ۱۴۵ - هم در تمحید سلطان محمود : بهست قامت و دیدار آن بت کشمیر

شمارهٔ ۱۴۶ - مدح امیر ابونصر پارسی : بونصر پارسی سر احرار روزگار

شمارهٔ ۱۴۷ - مدح علاء الدوله مسعود شاه : شکوفه طرب آورد شاخ عشرت بار

شمارهٔ ۱۴۸ - هم در ثنای او : پادشاه بزرگ دین پرور

شمارهٔ ۱۴۹ - ستایش ظهیرالدوله ابراهیم : ز عز و مملکت و بخت باد برخوردار

شمارهٔ ۱۵۰ - وصف جلوه های طبیعت و گریز به مدح محمود

شمارهٔ ۱۵۱ - هم در ثنای آن پادشاه و تهنیت فتح اکره : ایا نسیم سحر فتح نامه ها بردار

شمارهٔ ۱۵۲ - در مدح ابونصر منصور : مملکت را به نصرت منصور

شمارهٔ ۱۵۳ - چیستان و گریز به مدح آن بزرگ : چو تو معشوقه و چو تو دلبر

شمارهٔ ۱۵۴ - مدح عمید علی سالار : ای باد بروب راه را یکسر

شمارهٔ ۱۵۵ - ستودن ترکان و ستایش سلطان مسعود : ترکان که پشت و بازوی ملکند و روزگار

شمارهٔ ۱۵۶ - در ثنای ملک ارسلان : با روی تازه و لب پر خنده نوبهار

شمارهٔ ۱۵۷ - در صفت پیلان و مدح آن سلطان : سوی میدان شهریار گذر

شمارهٔ ۱۵۸ - مدح سیف الدوله محمود : چو روز روشن بنمود چهره از شب تار

شمارهٔ ۱۵۹ - هم در ستایش او : رسید عید و من از روی حور دلبر دور

شمارهٔ ۱۶۰ - وصف بهار و مدح ثقة الملک طاهر بن علی : رنگ طبعی به کار برده بهار

شمارهٔ ۱۶۱ - ستایشگری : خسروا چون تو که دیدست افتخار و اختیار

شمارهٔ ۱۶۲ - وعظ و تنبیه : گردش آسمان دایره وار

شمارهٔ ۱۶۳ - به ابوالفرج نصر بن رستم نوشته است : ای کینه ور زمانه غدار خیره سار

شمارهٔ ۱۶۴ - مدح بهرامشاه و التزام به نام آن پادشاه

شمارهٔ ۱۶۵ - مدح اختری و التزام به نام اختری و اختر

شمارهٔ ۱۶۶ - صفت اراده خویش و آرزوی سفر خراسان : چو عزم کاری کردم مرا که دارد باز

شمارهٔ ۱۶۷ - در نصیحت و ستایش منصور بن سعید : چند گویی که نشنوندت راز

شمارهٔ ۱۶۸ - ستایش سیف الدوله محمود : شبی چو روز فراق بتان سیاه و دراز

شمارهٔ ۱۶۹ - مدح عبدالحمید بن احمد : در تو ای گنبد امید و هراس

شمارهٔ ۱۷۰ - ثنای سلطان علاء الدوله مسعود : شاد باش ای شاه عالم شاد باش

شمارهٔ ۱۷۱ - هم در مدح او : شد مایه ظفر گهی آبدار تیغ

شمارهٔ ۱۷۲ - ستایش یکی از بزرگان : زهی در بزرگی جهان را شرف

شمارهٔ ۱۷۳ - مدح علاء الدوله مسعودشاه : ای روزگار تو نسب روزگار ملک

شمارهٔ ۱۷۴ - ستایش شاهزاده خسرو ملک : سپهریست ایوان خسرو ملک

شمارهٔ ۱۷۵ - شکوه از روزگار و ناله از زندان : کرد با من زمانه حمله به جنگ

شمارهٔ ۱۷۶ - ستایش یکی از فرمانروایان : ایا فروخته از فر و طلعتت او رنگ

شمارهٔ ۱۷۷ - ناله از گرفتاری : چو گوگرد زد محنتم آذرنگ

شمارهٔ ۱۷۸ - شکایت از حاسدان : تاکیم از چرخ رسد آذرنگ

شمارهٔ ۱۷۹ - مدح سیف الدوله محمود و تهنیت فتح اگره : دو سعادت به یکی وقت فراز آمد تنگ

شمارهٔ ۱۸۰ - مدیح علاء الدوله سلطان مسعود : همیشه دشمن مالست شاه دشمن مال

شمارهٔ ۱۸۱ - ستایش سیف الدوله محمود : ولایت مه شعبان به روزه شد تحویل

شمارهٔ ۱۸۲ - مدح امیر ابوالفرج نصر بن رستم : خجسته بادا بر خواجه عمید اجل

شمارهٔ ۱۸۳ - ثقة الملک طاهربن علی را ستوده است : به طاهر علی آباد شد جهان کمال

شمارهٔ ۱۸۴ - توصیف اسب و مدح سلطان مسعود : شاد باش ای هیون آخته یال

شمارهٔ ۱۸۵ - هم در ثنای آن شهریار : ای اختیار ایزد دادار ذوالجلال

شمارهٔ ۱۸۶ - تهنیت جلوس ملک ارسلان : به عون ایزد روز رفته از شوال

شمارهٔ ۱۸۷ - یکی از بزرگان را ستاید : زهی به مهتری اندر ز مهتران اول

شمارهٔ ۱۸۸ - ستایش رئیس ابوالفتح بی عدیل و شکایت از گرفتاری

شمارهٔ ۱۸۹ - تفاخر و شکوی : تخم گشت ای عجب مگر سخنم

شمارهٔ ۱۹۰ - مدح یکی از خواجگان عصر : من که مسعود سعد سلمانم

شمارهٔ ۱۹۱ - ابراز خلوص نسبت به یکی از اکابر : ای آن که چون ز جاه تو بر تو ثنا کنم

شمارهٔ ۱۹۲ - مدیح سیف الدوله محمود : به پادشاه زمانه زمانه شد پدرام

شمارهٔ ۱۹۳ - مدح سلطان و اظهار شکران : ای نام تو بخشیده بخشنده اقسام

شمارهٔ ۱۹۴ - به سلیمان اینانج بیک فرستاده است : خوشم کردی ای قاصد خوش پیام

شمارهٔ ۱۹۵ - شکوه از گرفتاری، ناله از بدهکاری : روز تا شب ز غم دل افگارم

شمارهٔ ۱۹۶ - ایضا شکوه و ناله : از دو دیده سرشک خون بارم

شمارهٔ ۱۹۷ - تیمار خواری : تیر و تیغست بر دل و جگرم

شمارهٔ ۱۹۸ - مدح سیف الدوله محمود : چو روی چرخ شد از صبح چون صحیفه سیم

شمارهٔ ۱۹۹ - ستایش قلم و گریز به مدح خواجه منصور بن سعید

شمارهٔ ۲۰۰ - نکوهش گمان و ستایش منصور بن سعید : تا کی دل خسته در گمان بندم

شمارهٔ ۲۰۱ - گله از خلف وعده خواجه بوطاهر : من که مسعود سعد سلمانم

شمارهٔ ۲۰۲ - مدح ابوالفرج نصر بن رستم : افتخار اهل تیغ ای صاحب اهل قلم

شمارهٔ ۲۰۳ - ستایشگری : نیست گشت از هوای خود عالم

شمارهٔ ۲۰۴ - مدیح علاء الدوله مسعود : شاهان پیش را که نکردند جز ستم

شمارهٔ ۲۰۵ - هنرنمایی در مدیح سلطان مسعود : تنم از رنج گرانبار مکن گو نکنم

شمارهٔ ۲۰۶ - هم در ستایش او : گر یک وفا کنی صنما صد وفا کنم

شمارهٔ ۲۰۷ - مدح ملک ارسلان بن مسعود : زبان دولت عالی به بنده داد پیام

شمارهٔ ۲۰۸ - شکایت از زندان و ستایش سلطان : خدایگانا بخرام و با نشاط بخرام

شمارهٔ ۲۰۹ - مدح عمادالدوله ابوسعد بابو : نهاد زلف تو بر مه ز کبر و ناز قدم

شمارهٔ ۲۱۰ - ناله از تیره بختی خود و امتداد گرفتاری

شمارهٔ ۲۱۱ - داستان سیه روزی : اوصاف جهان سخت نیک دانم

شمارهٔ ۲۱۲ - هم در آن موضوع و توسل به خواجه بونصر : شخصی به هزار غم گرفتارم

شمارهٔ ۲۱۳ - مدح خواجه ابوطاهر : خواجه بوطاهر ای سپهر کرم

شمارهٔ ۲۱۴ - در حسب حال خویش و مدح سیف الدوله محمود

شمارهٔ ۲۱۵ - ستایش پادشاه : تو را بشارت باد ای خدایگان عجم

شمارهٔ ۲۱۶ - تفاخر به دانش و گوهر خویش : هر آن جواهر کز روزگار بستانم

شمارهٔ ۲۱۷ - هم در آن مقوله : چون مشرفست همت بر رازم

شمارهٔ ۲۱۸ - مدیح ابوالفرج نصر بن رستم : از قد تو سرو بوستان سازم

شمارهٔ ۲۱۹ - هم در ستایش او : آمد صفر امروز چو دی رفت محرم

شمارهٔ ۲۲۰ - مکاتبه با دوستان و مدح سیف الدوله محمود

شمارهٔ ۲۲۱ - در مدح سلطان محمود : شب دراز و ره دور و غربت و احزان

شمارهٔ ۲۲۲ - مدح علاء الدوله سلطان مسعود : دولت جوان و ملک جوان و ملک جوان

شمارهٔ ۲۲۳ - ستایش سلطان ابراهیم : همه زمین و زمان خرمست و آبادان

شمارهٔ ۲۲۴ - چیستان و مدح آن سلطان : گوهری جان نمای و پاک چو جان

شمارهٔ ۲۲۵ - مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم : این نعمت و این رتبت و این خلعت سلطان

شمارهٔ ۲۲۶ - مدیح سیف الدوله محمود : قدحی نوش کرد شاه زمین

شمارهٔ ۲۲۷ - مدح ثقة الملک طاهر بن علی : ثقت الملک را خدای جهان

شمارهٔ ۲۲۸ - مدح سلطان ابراهیم : شب آخر شد از جهان شب من

شمارهٔ ۲۲۹ - مدح ارسلان بن مسعود : نگاه کن به بزرگی و جاه این ایوان

شمارهٔ ۲۳۰ - مدح سیف الدوله محمود : چرا نگرید چشم و چرا ننالد تن

شمارهٔ ۲۳۱ - وصف بهار و مدح آن شهریار : مقدمه چو درآمد ز لشگر نیسان

شمارهٔ ۲۳۲ - هم در ستایش او : بگذشت ز پیش من نگار من

شمارهٔ ۲۳۳ - هم در مدح او و تفاخر به فضائل خویش : دوش تا صبحدم همه شب من

شمارهٔ ۲۳۴ - مدیح دیگر از آن پادشاه : با دل پر آتش و دو دیده پر خون

شمارهٔ ۲۳۵ - مدیح محمد بهروز : خدای عز و جل در ازل نهاد چنان

شمارهٔ ۲۳۶ - ستایش ابونصر منصور : چون نهان گشت چشمه روشن

شمارهٔ ۲۳۷ - مدح محمد وزیر و شرح گرفتاری خویش : بیار آن مه دیده و مهر جان

شمارهٔ ۲۳۸ - ثنای ابوالرشد رشید : پیرگشته جهان به فضل خزان

شمارهٔ ۲۳۹ - مدیح ابونصر منصور : ویژه می پیر نوش گشت چو گیتی جوان

شمارهٔ ۲۴۰ - مدح عمادالدوله رشید خاص : چو کردم از هند آهنگ حضرت غزنین

شمارهٔ ۲۴۱ - ستایش علی خاص : تبارک الله بنگر میان ببسته به جان

شمارهٔ ۲۴۲ - ستایش استاد رشیدی : شب سیاه چو برچید از هوا دامن

شمارهٔ ۲۴۳ - به دوستی خوشدل نام فرستاده : ای خوشدل ای عزیز گرانمایه یار من

شمارهٔ ۲۴۴ - نکوهش بروج دوازده گانه : ازین دوازده برجم رسید کار به جان

شمارهٔ ۲۴۵ - اندرز و تنبیه : تا بود شخص آدمی را جان

شمارهٔ ۲۴۶ - ای برادر نکو نگر به وجود : خویش را در جهان علم کردن

شمارهٔ ۲۴۷ - وصف لیل و قلم : چون سیه کرد خاک پیرامن

شمارهٔ ۲۴۸ - ناله از بند و زندان و مدح ثقة الملک طاهر

شمارهٔ ۲۴۹ - هم در مدح آن بزرگ : فراخت رایت ملک و ملک به علیین

شمارهٔ ۲۵۰ - در مدح سلطان مسعود : ای چرخ ملک و دولت و سلطان داد و دین

شمارهٔ ۲۵۱ - ستایش شهریار : ای تاخته از غزنین ناگه زده بر سقسین

شمارهٔ ۲۵۲ - خطاب به شمشیر پادشاه : ای تیغ شاه موسم کارست کار کن

شمارهٔ ۲۵۳ - مدح سیف الدوله محمود : آفرین بر دولت محمودیان باد آفرین

شمارهٔ ۲۵۴ - هم در مدح او : به نام ایزد بی چون به قصد حضرت سلطان

شمارهٔ ۲۵۵ - ستایش دیگر از آن پادشاه : الا ای باد شبگیری گذر کن سوی هندستان

شمارهٔ ۲۵۶ - هم در مدح او : طبع هوا بگشت و دگرگونه شد جهان

شمارهٔ ۲۵۷ - مدیح دیگر از آن پادشاه : مگر که هجران هست از چهار طبع جهان

شمارهٔ ۲۵۸ - همورا ستوده است : تهنیت عید را چو سرو خرامان

شمارهٔ ۲۵۹ - باز در مدح آن شهریار : به سوی هند خرامید بهر جستن کین

شمارهٔ ۲۶۰ - مدح ثقة الملک طاهربن علی : کرد همتای روضه رضوان

شمارهٔ ۲۶۱ - مدیح منصوربن سعید : دوش گفتی ز تیرگی شب من

شمارهٔ ۲۶۲ - ارسلان بن مسعود را ستاید : ز خورشید روی ملک ارسلان

شمارهٔ ۲۶۳ - مدیح سیف الدوله محمود : ای تو را خوانده صنیع خود امیرالمؤمنین

شمارهٔ ۲۶۴ - درود بر خواجه احمد بن حسن : شاد باش ای زمانه ریمن

شمارهٔ ۲۶۵ - مدح شیرزاد : راست کن طارم کاراسته شد گلشن

شمارهٔ ۲۶۶ - مدح سیف الدوله محمود : دو مساعد یار و دایم جفت و با هم همزبان

شمارهٔ ۲۶۷ - سلطان مسعود را ستاید : ای ملک شیردل پیل تن

شمارهٔ ۲۶۸ - قصیده دیگر در مدح ملک ارسلان : ملک ملک ارسلان

شمارهٔ ۲۶۹ - مدح عمیدالملک ابوالقاسم : روز نوروز و ماه فروردین

شمارهٔ ۲۷۰ - مدیح سیف الدوله محمود : گر نه شاگرد کف شاه جهان شد مهرگان

شمارهٔ ۲۷۱ - هم در مدح او : روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

شمارهٔ ۲۷۲ - ستایش سلطان مسعود : ای خرد را به راستی قانون

شمارهٔ ۲۷۳ - ثنای سیف الدوله محمود : بر من بتافت یار و بتابم ز تاب او

شمارهٔ ۲۷۴ - در مدح : ای اختیار عالم در اختیار تو

شمارهٔ ۲۷۵ - مدح منصور بن سعید : ای کشتئی که در شکم توست آب تو

شمارهٔ ۲۷۶ - مرثیت یکی از دوستان : بر عمر خویش گریم یا بر وفات تو

شمارهٔ ۲۷۷ - ستایشگری : ای شیر رزم شیر شکاری شکار تو

شمارهٔ ۲۷۸ - مدح یکی از شهان : ای خنجر بران تو روز وغا برهان تو

شمارهٔ ۲۷۹ - مدح ابوسعد بابو و شرح حال خویش : لاله رویاند سرشکم تازه در هر مرحله

شمارهٔ ۲۸۰ - مدحتگری : ای نصرت و فتح پیش بر کرده

شمارهٔ ۲۸۱ - مدح محمد خاص : دولت خاص و خاصه زاده شاه

شمارهٔ ۲۸۲ - گفتگو با خویشتن : ای سرد و گرم دهر کشیده

شمارهٔ ۲۸۳ - ستایش ثقة الملک طاهر بن علی : ای ملک ملک چون نگار کرده

شمارهٔ ۲۸۴ - مدح ملک ارسلان بن مسعود : ای به عارض سپید و زلف سیاه

شمارهٔ ۲۸۵ - تهنیت فتح هندوستان : ای ذکر خنجر تو به عالم سمر شده

شمارهٔ ۲۸۶ - مدح سیف الدوله محمود : ز در درآمد دوش آن نگار من ناگاه

شمارهٔ ۲۸۷ - از زندان بالاهور که مولد اوست سخن گوید

شمارهٔ ۲۸۸ - مدیح سلطان ابراهیم بن مسعود : ز فردوس با زینت آمد بهاری

شمارهٔ ۲۸۹ - هم در مدح او و شکوه از تیره بختی : جداگانه سوزم ز هر اختری

شمارهٔ ۲۹۰ - مدیح دیگر از آن پادشاه و شمه ای از روزگار سیاه خویش

شمارهٔ ۲۹۱ - مدح دیگر از آن پادشاه : اگر مملکت را زبان باشدی

شمارهٔ ۲۹۲ - ناله از حصار نای : نالم ز دل چو نای من اندر حصار نای

شمارهٔ ۲۹۳ - مدح ملک شیرزاد : ای چرخ مشعبد چه مهره بازی

شمارهٔ ۲۹۴ - در جواب قصیده یکی از شعرا : ای به تو زنده نام حاتم طی

شمارهٔ ۲۹۵ - مدح علاء الدوله سلطان مسعود : چرخ سپهر شعبده پیدا کند همی

شمارهٔ ۲۹۶ - مدح ثقة الملک طاهر : در کف دو زبانیست مرا بسته دهانی

شمارهٔ ۲۹۷ - مدیح سلطان مسعود : نخواست ایزد گر خواستی چنان شدمی

شمارهٔ ۲۹۸ - مدیح منصور بن سعید : دور از تو مرا عشق تو کرده ست به حالی

شمارهٔ ۲۹۹ - شکوه از گرفتاری و مدح یکی از بزرگان : ای شاد به تو جان من و جان جهانی

شمارهٔ ۳۰۰ - ناله از حصار نای و مدح محمد خاص : نوا گوی بلبل که بس خوش نوایی

شمارهٔ ۳۰۱ - مدح علی خاص : نگار من تویی و یار غمگسار تویی

شمارهٔ ۳۰۲ - مدح یکی از آل شیبان : ای خداوند عید روزه گشای

شمارهٔ ۳۰۳ - مدح سپهسالار محمد : جهان را نباشد چنین روزگاری

شمارهٔ ۳۰۴ - مدح ابوالفرج نصربن رستم : ایا آنکه بر دلبران پادشایی

شمارهٔ ۳۰۵ - عرض بیچارگی و شرح حبس و گرفتاری : نه بر خلاص حبس ز بختم عنایتی

شمارهٔ ۳۰۶ - در مدح سلطان مسعود : گفتی که وفا کنم جفا کردی

شمارهٔ ۳۰۷ - هم در ثنای او : ای شاه شده ست از تو جهان تازه جوانی

شمارهٔ ۳۰۸ - مدح دیگر از آن پادشاه : گر چون تو به چینستان ای ترک نگارستی

شمارهٔ ۳۰۹ - توسل به یکی از بزرگان پس از سیزده سال حبس

شمارهٔ ۳۱۰ - مدح منصور بن سعید : ای ابر گه بگریی و گه خندی

شمارهٔ ۳۱۱ - مدح ملک ارسلان : با نصرت و فتح و بختیاری

شمارهٔ ۳۱۲ - مدح علاء الدوله مسعود : گر چون تو به چینستان ای بت صنمستی

شمارهٔ ۳۱۳ - شکوه از پیری : پیریا پیریا چه بد یاری

شمارهٔ ۳۱۴ - قصیده : فتح و ظفر و نصرت و پیروزی و اقبال

شمارهٔ ۱ - در مدح محمد بن علی خاص از سرداران سلطان ابراهیم غزنوی

چون نای بینوایم ازین نای بینوا

شادی ندید هیچ کس از نای بینوا

با کوه گویم آنچه ازو پر شود دلم

زیرا جواب گفته من نیست جز صدا

شد دیده تیره و نخورم غم ز بهر آنک

روزم همه شب است و صباحم همه مسا

انده چرا برم چو تحمل ببایدم

روی از که بایدم که کسی نیست آشنا

هر روز بامداد بر این کوهسار تند

ابری بسان طور زیارت کند مرا

برقی چو دست موسی عمران به فعل و نور

آرد همی پدید ز جیب هوا صبا

گشت اژدهای جان من این اژدهای چرخ

ورچه صلاح رهبر من بود چون عصا

بر من نهاد روی و فرو برد سر به سر

نیرنگ و سحر خاطر و طبعم چو اژدها

در این حصار خفتن من هست بر حصیر

چون بر حصیر گویم خود هست بر حصا

چون باز و چرغ چرخ همی داردم به بند

گر در حذر غرابم و در رهبری سبا

بنگر چه سودمند شکارم که هیچ وقت

از چنگ روزگار نگردم همی رها

زین سمج تنگ چشمم چون چشم اکمه است

زین بام گشت پشتم چون پشت پارسا

ساقط شدست قوت من پاک اگر نه من

بر رفتمی ز روزن این سمج با هبا

با غم رفیق طبعم از آنسان گرفت انس

کز در چو غم درآید گویدش مرحبا

چندان کزین دو دیده من رفت روز و شب

هرگز نرفت خون شهیدان کربلا

با روزگار قمر همی بازم ای شگفت

نایدش شرم هیچ که چندین کند دغا

گر بر سرم بگردد چون آسیا فلک

از جای خود نجنبم چون قطب آسیا

آن گوهری حسامم در دست روزگار

کاخر برونم آرد یک روز در وغا

در صد مصاف معرکه گر کند گشته ام

روزی به یک صقال بجای آید این مضا

ای طالع نگون من ای کژ رو حرون

ای نحس بی سعادت و ای خوف بی رجا

خرچنگ آبئی و خداوند تو قمر

آبیست سوزش تن و جان از شما چرا

مسعود سعد گردش و پیچش چرا کنی

در گردش حوادث و در پیچش عنا

خودرو چو خس مباش و به هر سرد و گرم دهر

آزاده سرو باش به هر شدت و رخا

می دان یقین که شادی و راحت فرستدت

گر چند گشته ای به غم و رنج مبتلا

جاه محمد علی آن گوهری که چرخ

پرورده ذات پاکش در پرده صفا

چون بر کفش نهاد و به خلق جهان نمود

زو روزگار تازه شد و ملک با بها

گردون شده است رتبت او پایه علو

خورشید گشت همت او مایه ضیا

تا شد سحاب جودش با ظل و با مطر

آمد نبات مدحش در نشو و در نما

تا آفتاب رایش در خط استواست

روز و شب ولی و عدو دارد استوا

تا شد شفای آز عطاهای او نیاز

بیماروار کرد ز نان خوردن احتما

فربه شدست مکرمت و ایمن از گزند

تا در بهار دولت او می کند چرا

ای کودکی که قدر تو کیوان پیر شد

بخت جوان چو دایه همی پرورد تو را

پیران روزگار سپرها بیفکنند

در صف عزم چون بکشی خنجر دها

گویا به لفظ فهم تو آمد زبان عقل

بینا به نور رای تو شد دیده ذکا

بر هر زبان ثنای تو گشته است چون سخن

در هر دلی هوای تو رسته است چون گیا

چون مهر بی نفاق کنی در جهان نظر

چون ابر بی دریغ دهی خلق را عطا

اقرار کرد مال به جود تو و بسست

دو کف تو گواه و دو باید همی گوا

جاه تو را به گردون تشبیه کی کنم

گفته است هیچ کس به صف راست را دو تا

عزم تو را که تیغ نخوانیم خرده ای ست

زیرا که تیغ تیز فراوان کند خطا

گر دشمنت ز ترس برآرد چو مرغ پر

آخر چو مرغ گردد گردان به گردنا

تو خاص پادشاه شدی بس شگفت نیست

شد خاص پادشا پسر خاص پادشا

ای عقل را دهای تو چون دیده را فروع

ای فضل را ذکای تو چون دیده را ضیا

چون بخت نحس گفته من نشنود همی

نزد تو مستجاب چرا شد مرا دعا

معلوم شد مرا که هنوز اندرین جهان

ماندست یک کریم که دارد مرا وفا

چون بر محمد علیم تکیه اوفتاد

زهره است چرخ را که نماید مرا جفا

ضعف و کساد بیش نترساندم کزو

بازوی من قوی شد و بازار من روا

ای هر کفایتی را شایسته و امین

وی هر بزرگیی را اندر خور و سزا

تو شاخ آن درختی کاندر زمانه بود

برگش همه شجاعت و بارش همه سخا

اندر پناه سایه او بود مأمنم

تا بر روان پاکش غالب نشد فنا

یک رویه دوستم من و کم حرص مادحم

هم راست در خلأام و هم پاک در ملا

هم مدح نادر آید و هم دوستی تمام

مادح چو بی طمع بود و دوست بی ریا

نظم مرا چو نظم دگر کس مدان از آنک

یاقوت زرد نیکو ماند به کهربا

هر چند کز برای جزا بایدت مدیح

والله که بر مدیح نخواهم ز تو جزا

آزاده ای که جوید نام نکو به شعر

چون بندگان ز خلق نباید ستد بها

در مدحت تو از گل تیره کنم گهر

هرگز چو مدحت تو که دیدست کیمیا

امروز من چو خار و گیاام ذلیل و پست

از باغ بخت تو کندم هر زمان بلا

تو آفتاب و ابری کز فر و سعی تو

گلها و لاله ها دمد از خار و از گیا

ابیات من چو تیر است از شست طبع من

زیرا یکی کشیده کمانم ز انحنا

چون از گشاد بر نظرت شد زمانه راست

هرگز گمان مبر که ز بخت افتدش بدا

بیمار گشت و تیره تن و چشم جاه و بخت

ای جاه و بخت تو همه دارو و توتیا

ای نوبهار سرو نبیند همی تذرو

وی آفتاب نور نیابد همی سها

تا دولت است و نعمت با بخت تو به هم

از لهو از نشاط مشو ساعتی جدا

از ساقی یی چو ماه سما جام باده خواه

بر لحن و نغمه صنمی چون مه سما

زان شادی و طرب که دو رخسار او گل است

بر حسن او بهشت زمان می کند ثنا

اندر بر و کنار وی آن سرو لعبتی

اندر بهار بزم چو بلبل زند نوا

نالان شود به زاری چون دست نازکش

در چشم گرد او زند انگشت گردنا

تا طبع ها مراتب دارند مختلف

آب است بر زمین و اثیر است بر هوا

بادت چهار طبع به قوت چهار طبع

کرده به ذات اصلی در کالبد بقا

همچون هوا هوای تو بر هر شرف محیط

همچون اثیر اثیر بزرگیت باسنا

همچون زمین زمین مراد تو اصل بر

چون آب آب دولت تو مایه صفا

شمارهٔ ۲ - در ستایش محمود شاه

شاهان جهان شاهی و شاه جهانیا

در چشم جور و عدل پدید و نهانیا

بایسته تر به خسروی اندر ز دیده ای

شایسته تر به مملکت اندر زجانیا

عقل و روان به لطف نیابد همی تو را

گویی که عقل دیگر و دیگر روانیا

روشن به توست سنت و آیین خسروی

تازه به توست رسم و ره پهلوانیا

گر مذهب تناسخ اثبات گرددی

من گویمی تو بی شک نوشیروانیا

گویم مگر که صورت عقلی عیان شده

چون بنگرم به عقل و حقیقت همانیا

گویی صفات ایزدی اندر صفات توست

کایدون فزون ز وهم و برون از گمانیا

برنده نیازی گویی که دولتی

دارنده زمینی گویی زمانیا

با هر کسی چو با تن مهجور وصلتی

در هر دلی چو در دل مجرم امانیا

شاها نظام یابد هندوستان کنون

زان خنجر زدوده هندوستانیا

صاحبقران تو باشی و اینک خدایگان

دادت به دست خاتم صاحبقرانیا

تا مملکت بماند تو جاودان بمان

اندر میان مملکت جاودانیا

شمارهٔ ۳ - در ستایش ابورشد رشید

ای رفیقان من ای عمر و منصور و عطا

که شما هر سه سمائید و هوائید و صبا

کرده بیچاره مرا جوع به ماه رمضان

خبری هست ز شوال به نزدیک شما

تا به مغرب ننموده است مرا چهره هلال

من چنان گشتم از ضعف که در شرق سها

عید گویی که همی آید از سنگ برون

یا مه روزه مرا می دهد از سنگ حیا

از پی طعمه شامی شده ام چون خفاش

وز پی دیدن خورشید شدم چون حربا

چه کنم قصه بیهوده ز خمر و ز خمار

چون نمی یارم گفتن سخن ماه سما

تا به قندیل فتاده است مرا کار به شب

همچو شمعم که زیم امشب و میرم فردا

اندرین روزه همه رنج من است از من آز آنک

سفری کرد نیارستم من سرد بغا

چون مرا هیچ حلاوت نبود اندر روز

چه کنم پس تو اگر سازی شب را حلوا

حاش لله که مرا نیست بدین ره مذهب

جز که هزلی است که رفته است میان شعرا

فرض یزدان را بگزارد هر کس که کند

خدمت خاصه سلطان به خلا و به ملا

تحفه دولت ابورشد رشید آنکه فلک

خواهدی تا کند او را از پی جود ثنا

تا جهان بادا در خدمت سلطان بادا

اندرین ز ایزد تقدیر و ز من بنده دعا

شمارهٔ ۴ - مدح صاحب اجل العمید منصور بن سعید بن احمد

خردم نمود گردش چرخ چو آسیا

واکنون به خون دیده به سر شد همی مرا

از درد و رنج فرقت جانان شدم چنانک

باد هوا نیم من و شد باد من هوا

چون کهربا به رنگم و آن قوتم نماند

کان کاه بر کشم که ربایدش کهربا

هر چند بیش گریم تشنه ترم به وصل

از آب کس شنید که افزون شود ظما

روی سما ز دود دلم گشته چون زمین

پشت زمین ز آب سرم گشته چون سما

چشمم ز خون به سرخی چون چشم باده خوار

رویم ز غم به زردی چون روی پارسا

رستم ز چنگ هجر که هر چند چاره کرد

بیش از خیال باز ندانست مرمرا

تا گاه روز او و من و هجر دوست دوش

پیکار کرده ایم به لشکرگه قضا

از زخم او و هیبت حکمش مرا بس است

پر خون دو دیده من و زردی رخ گوا

ناگه درآمد از در حجره خیال دوست

چون روی او بدیدم گفتمش مرحبا

زانم ضعیف تن که دلم ناتوان شدست

دل ناتوان شد کش از انده بود غذا

هم خوابه ام سهر شد و هم خانه ام فراق

یک لحظه نیستند ز چشم و تنم جدا

شد آشنا هر آنکه مرا بود دوستدار

بیگانه گشت هر که مرا بود آشنا

بی برگ مانده ام من و نی با هزار برگ

من بینوا و فاخته با گونه گون نوا

گر تیره همچو قیر شود روزگار من

ورتنگ چون حصار شود گرد من هوا

اندر شوم ز ظلمت این تیز چون شهاب

بیرون روم ز تنگی آن زود چون صبا

از آتش دل من و از آب دیدگان

نشگفت اگر فزون شودم دانش ودها

گوهر بود کش آب زیادت کند ثمن

گوهر بود که آتشش افزون کند بها

از عمر شاد گردم از بهر نام و ننگ

غمگین شوم چو باز براندیشم از فنا

بسیار عمر خوردست این اژدهای چرخ

او را همی نباشد سیری ز عمر ما

چون است ای عجب که ز چرخ زمردی

دیده برون نمی جهد از چشم اژدها

ای تن ز غم جدا شو می دان که هیچ وقت

یکتا نبود کس را این گنبد دوتا

خواهی که بخت و دولت گردند متصل

با نهمت تو هیچ مکن منقطع رجا

از صاحب موفق منصور بن سعید

آنکش ز حلم پیرهن است از سخا ردا

نفسش به بردباری و رایش به برتری

عزمش به وقت مردی و طبعش گه سخا

کوه است با رزانت و نارست با علو

باد است با سیاست و آب است با صفا

گر بودی از طبیعت او مایه زمین

ور بودی از بزرگی او گوهر سما

نابارور نرستی هرگز ازین درخت

نامستجاب بازنگشتی از آن دعا

ای طبع تو چو بحر وز بحرت مرا گهر

ای رای تو چو مهر وز مهرت مرا ضیا

ای خلق تو چو مشک وز مشکت مرا نسیم

وی لفظ تو چو شهد وز شهدت مرا شفا

هر نهمتی که خیزد طبعت کند تمام

هر حاجتی که افتد رایت کند روا

رای تو بی تغیر و طبع تو بی ملال

حلم تو بی تکلف و جود تو بی ریا

من بنده آنچنانم کز سنگ ها گهر

وز مردمان چنانم کز داس ها گیا

خردم به چشم خلق و بزرگم به نزد عقل

از بخت با حضیضم و از فضل با سنا

آری شگفت نیست که از رتبت بلند

کیوان به چشم خلق بود کم تر از سها

از رنج چون هبا شدم و نیستم پدید

من جز در آفتاب بزرگیت چون هبا

من ناشنیده گویم از خویشتن چو ابر

چون کوه نیستم که بود لفظ او صدا

تاری شده است چشم من از روی ناکسان

از خاک پات خواهم کردنش توتیا

من جز تو را ندانم و دانم یقین که من

چونانکه واجب است ندانم همی تو را

آرم مدیح سوی تو این در خور مدیح

بر تو ثنا کنم همه ای در خور ثنا

گر هیچ ناسزا را خدمت کنم بدانک

هستم سزای هر چه در آفاق ناسزا

تا خط مستویست بر این چرخ منحنی

چرخ استوا نگیرد و خط وی انحنا

از چرخ باد برتر قدرتو و اندرو

کار تو مستقیم در آن خط استوا

جای محل و جاه تو چون چرخ با علو

روز نشاط و لهو تو چون چرخ با سنا

شمارهٔ ۵ - در مدح منصور بن سعید

شب آمد و غم من گشت یک دو تا فردا

چگونه ده صد خواهد شد این عنا و بلا

چرا خورم غم فردا وزآن چه اندیشم

که نیست یک شب جان مرا امید بقا

چو شمع زارم و سوزان و هر شبی گویم

نماند خواهم چون شمع زنده تا فردا

همی بنالم چون چنگ و خلق را از من

همی به کار نیاید جز این بلند نوا

همی کند سرطان وار باژگونه به طبع

مسیر نجم مرا باژگونه چرخ دو تا

اگر ز ماه وز خورشید دیدگان سازم

به راه راست درآیم به سر چو نابینا

ضعیف گشته در این کوهسار بی فریاد

غریب مانده برین آسمان بی پهنا

گر آنچه هست بر این تن نهند بر کهسار

ور آنچه هست درین دل زنند بر دریا

ز تابش آب شود در در میان صدف

ز رنج خون شودی لعل در دل خارا

مرا چون تیغ دهد آب آبگون گرودن

هر آنگهی که بنالم به پیش او ز ظما

چو تیغ نیک بتفساندم ز آتش دل

در آب دیده کند غرق تا به فرق مرا

قضا به من نرسد زآنکه نیست از من دور

نشسته با من هم زانوی منست این جا

به هر سپیده دمی و به هر شبانگاهی

ز نزد من به زمین بر پراکنند قضا

ز تاب و تف دمم سنگ خاره خاک شدست

در آب چشمم از آن خاک بردمید گیا

نبشتنی را خاکستر است دفتر من

چون خامه نقش وی انگشت من کند پیدا

بماند خواهد جاوید کز بلندی جای

نه ممکن است که بروی جهد شمال و صبا

مکن شگفت ز گفتار من که نیست شگفت

از این که گفتم اندیشه کن شگفت چرا

عمید مطلق منصور بن سعید که چرخ

ز آستانه درگاه او ستد بالا

جواد کفی عادل دلی که در قسمت

ز بخل و ظلم نیامد نصیب او الا

که جام باده به ساقی دهد به دست تهی

به تیغ سر بزند کلک را نکرده خطا

به مکرمات تو دعوی اگر کند گردون

بسنده باشد او را دو کف تو دو گوا

امام عالم و مطلق تو را شناختمی

اگر شناختمی طبع جهل و اصل جفا

نهادمی همه گل را به خلق تو نسبت

اگر ز گلها درنامدی گل رعنا

بهاری ابر به کف تو نیک مانستی

به رعد اگر نزدی در زمانه طبل سخا

شبی به اصل خود از خار و از صدف گل و در

ز روزگار بهاری و ز آفتاب ضیا

ز چرخ گردون مهری ز کوه ثابت زر

ز چشم ابر سرشکی ز حد تیغ مضا

درست و راست صفات تو گویم و نه شگفت

درست و راست شنیدن ز مردم شیدا

شگفت از آنکه همه مغز من محبت توست

ار آنکه کوه رسیل است مرمرا به صدا

چون من به سنت در اطاعت تو دارم تن

فضایل تو به من بر فریضه کرد ثنا

دلیروار همی وصف تو نیارم گفت

ز کفر ترسم زیرا که نیستت همتا

چه روز باشد کانجاه سازدت گردون

که من درآیم و گویم تو را ثنا به سزا

مرا نگویی از اینگونه چند خواهم دید

سپید و چنگ ز روز و ز شب زمین ز هوا

فلک به دوران گه آسیا و گه دولاب

زمین ز گردون گه کهربا گه مینا

همی چه گویم و دانم همی کجا بینم

من آنچه گویم اینست عادت شعرا

دعای من ز دو لب راست تر همی نشود

بدان سبب که رسیدم به جایگاه دعا

ز بس بلندی ظل زمین به من نرسد

نه ام سپید صباح است و نه سیاه مسا

مدار چرخ کند آگهم ز لیل و نهار

مسیر چرخ خبر گویدم ز صیف و شتا

نگر به دیده چگونه نمایدم خورشید

چو آفتاب نماید مرا به دیده سها

گر استعانت و راحت جز از تو خواستمی

دو چنگ را زدمی در کمرگه جوزا

همیشه بادی بر جای تا همیشه بود

به جای مرکز غبرا و گنبد خضرا

چو چرخ مرکز جاه تو را شتاب و سکون

چو طبع آتش رأی تو را سنا و ضیا

شمارهٔ ۶ - مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم

زهی موفق و منصور شاه بی همتا

زهی مظفر و مشهور خسرو والا

زهی جهان سعادت به تو فزوده خطر

زهی سپهر جلالت به تو گرفته ضیا

زهی به عالی امرت اسیر کشته قدر

زهی به نافذ حکمت مطیع گشته قضا

زهی سپهر به اقبال تو فکنده امید

زهی زمانه به فرمان تو بداده رضا

زهی سخای مصور به روز بزم و نشاط

زهی قضای مجسم به روز رزم و وغا

تو سیف دولتی و دولت از تو یافته فر

تو عز ملتی و ملت از تو برده بها

تو آن امیری کز روزگار آدم باز

همی بخواست زمانه تو را به جهد دعا

ز بس دعا که زمانه بکرد کرد آخر

خدای عزوجل حاجت زمانه روا

خدایگانی چون تو بیافرید که چرخ

تو را به شاهی ناورد و ناورد همتا

هزار شیری بر باره روز جنگ و نبرد

هزار بحری بر تخت روز جود و سخا

زمین نماید با قدر و رای تو گردون

شمر نماید با طبع و دست تو دریا

برفت کین تو بر آب ازو بخاست غبار

گذشت مهر تو بر نار ازو برست گیا

اگر رسولان آیند ز پی تو از ملکان

و گرچه نامه نویسند سوی تو امرا

تو را رسولان باشند تیرهای خدنگ

جواب نامه بود تیغ های روهینا

کجا گریزد دشمن اگر چه مرغ شود

عقاب هیبت تو چون گرفت روی هوا

اگر مواجهه آید عدوت نشناسی

که هیچ وقت ندیدی ازو مگر که قفا

خدایگانا هر روز بر فزون گشته است

بقا و ملک تو افزونت باد ملک و بقا

ابوالمظفر شاه زمانه ابراهیم

که پادشاه زمین است و خسرو دنیا

به تازگیت فرستاد خلعتی عالی

که عاجز است ازو وهم و فکرت شعرا

قبای خاصه و پشتی خود نسیج به زر

یکی مکلل کرده کمر به گوهرها

ستام زر و مرصع به گوهر الوان

که چرخ پیر نداند همیش کرد بها

ز بس بدایع چون بوستان پر از انوار

ز بس جواهر چون آسمان پر از انوا

ز پشت مرکب تازی همی بتافت چنانک

ستاره نیم شب از روی گنبد خضرا

بسان باد صبا مرکبی که اندر تک

ازو بماند حیران و خیره باد صبا

برو سرینش در زیر آن ستام چنان

ز در و گوهر مانند نقطه جوزا

بسی سلاح و بسی خود و جوشن و خفتان

که در خزینه اش بود از خزاین خلفا

پیام داد که ای چشم ما به تو روشن

به مهر دل ز همه بر گزیده ایم تو را

به هند رفتی و رسم غزا بجا آورد

کشید نفس عزیز تو شدت گرما

سپه کشیدی هر سوی و دشمنان کشتی

به هند کردی آثار خنجرت پیدا

جهان بگشتی و چندان نگشت اسکندر

فتوح کردی و چندان نکرده بد دارا

خبر رسید که نفس عزیز تو شاها

همی بنالید اکنون ز رنج یافت شفا

خدای داند کز بهر تو همی ناسود

نه نفس ما ز غمان و نه چشم ما ز بکا

چو صحت تو مبشر بگفت ما کردیم

دهان او همه پر در و لؤلؤ لالا

تو نور مجلس انسی به روز مجلس انس

به روز جستن پیکار پشت بازوی ما

بداده ایم امارت تو را و در خور توست

سپرده ایم به تو هند و مر توراست سزا

بگیر قبضه شمشیر عدل و جنبش کن

بگرد گرد همه هند پادشاه آسا

کسی که اشهد ان لااله الاالله

نگوید از تن او کن تو سر به تیغ جدا

از آنچنان پدر آری چنین پسر زاید

از آفتاب نتیجه شگفت نیست ضیا

خدایگانا شاها مظفرا ملکا

تو را که داند گفتن به حق مدیح و ثنا

خجسته بادت فرخنده و مبارک باد

نواز و خلعت و تشریف شاه کام روا

بقات بادا چندان که کام و نهمت توست

مباد هرگز ملک تو را زوال و فنا

مساعد تو به هر جایگاه بخت جوان

منابع تو به هر شغل دولت برنا

شمارهٔ ۷ - وصف بهار و مدح سلطان محمود

به نو بهاران غواص گشت ابر هوا

که می برآرد ناسفته لؤلؤ از دریا

به لؤلؤ ابر بیاراست روی صحرا را

مگر نشاط کند شهریار زی صحرا

مگر که راغ سپهر است و نرگسان انجم

مگر که باغ بهشت است و گلبنان حورا

زمین به خوبی چون روی دلبر گلرخ

هوا به خوشی چون طبع مردم دانا

ز سبزه گویی دریای سبز گشت زمین

درو پدید شده شگل گنبد خضرا

شکوفه ها همه انوار باغ گردونست

که چون پدید شدند افتتاح کرد سما

زمین ز گریه ابر است چون بهشت برین

هوا ز خنده برق است چون کُهِ سینا

یکی بگرید بر بیهده چو مردم مست

یکی بخندد خیره چو مردم شیدا

کنار جوی پر از جام های یاقوت است

که شد به جوی درون رنگ آب چون صهبا

ز بس که خورد از آن آب همچو صهبا باغ

شده است راز دل باغ سر به سر پیدا

ز بس که دیبه و خز داد شاه شرق همی

هوا شده همه خز و زمین شده دیبا

ز بهر چیست که دیبا و خز همی پوشند

کنون که آمد گرما فراز و شد سرما

جهان برنا گر پیر شد نبود عجب

عجب تر آن که کنون پیر بوده شد برنا

شده چو مجلس سیفی ز خرمی بستان

غزل سرایان بر شاخ گل هزار آوا

مگر که شعر سراید همی به مجلس شاه

امیر غازی محمود خسرو دنیا

خدایگانی شاهی مظفری ملکی

که ابر روز نوال و شیر روز وغا

نه حکم او به تهور نه عدل او به نفاق

نه حلم او به تکلف نه جود او به ریا

به هر دیار که بگذشت مرکب میمونش

در آن دیار جز انبا نیاید از ابنا

به هر دیار که آثار جود او برسید

گذر نیارد کردن در آن دیار وبا

تو آفتابی شاها جهان شاهی را

سپهر دولت و دین از تو یافت نور و ضیا

تو کوه حلمی چون بر تو مدح خوانم من

به گوشم از تو بشارت رسید به جای صدا

بدانچه حکم تو باشد سپهر گشته مطیع

بدانچه رأی تو بیند داده رضا

یقین بدان که اگر بحر چون دلت بودی

نخاستیش همیشه بخار جز که سخا

وگر به همت و قدرت بدی سپهر بلند

ازو نمودی همواره آفتاب سها

همیشه جوزا در آسمان کمر بسته است

از آنکه خدمت تو رای می کند جوزا

مگر که پروین بر آسمان سپاه تو شد

که هیچ حادثه آن را ز هم نکرد جدا

سنان توست قدر گر مجسم است قدر

حسام توست قضا گر مصور است قضا

اگر قدر نشد این چون نترسد از فتنه

وگر قضا نشد آن چون رسد به هر مأوا

خدایگانا فرخنده نوبهار آمد

وز آمدنش جهان را فزود فر و بها

ز شادمانی هر ساعتی کنون بزند

هزاردستان بر هر گلی هزار نوا

ز لاله راغ همه پر ز زرمه حله

ز سبزه باغ همه پر ز توده مینا

خجسته بادت نوروز و نوبهار گزین

هزار سالت بادا به عز و ناز بقا

جهان به پیش مراد تو دست کرده به کش

فلک به پیش رضای تو پشت کرده دوتا

شمارهٔ ۸ - مدح سلطان مسعود بن ابراهیم

زلفین سیاه آن بت زیبا

گشته است طراز روی چون دیبا

آن سرو که نیستش کسی همسر

وان ماه که نیستش کسی همتا

بر عاج شکفته بینمش لاله

در سیم نهفته یابمش خارا

بر تخته سیم اوفتد بر هم

از سایه دو توده عنبر سارا

در درج عقیق او پدید آمد

از خنده دو رشته لؤلؤ لالا

شد خسته دلم نشانه تیرش

در معرض زخم او منم تنها

ناگاهم تیر غمزه زد بر دل

زان ابروی چفته کمان آسا

بگذشت ز سینه تیر دلدوزش

دل پاره و زخم تیر ناپیدا

دیدمش به راه دی کمر بسته

مانند مه دو هفته در جوزا

گفتم که چگونه جستی از رضوان

این بچه نازدیده حورا

دانی که به عشق تو گرفتارم

بر ساخته تو خویشتن عمدا

نه نرم شود دلت به صد لابه

نه گرم شود سرت به صد مینا

جز با پریان نبوده ای گویا

وز آدمیان نزاده ای مانا

زنجیر شدست زلف مشکینت

وافکنده مرا ز دور در سودا

شیدا شده ام چرا همی ننهی

زنجیر دو زلف بر من شیدا

بر من ز تو جور و تو بدان راضی

با من تو دو تا و من به دل یکتا

این جور مکن که از تو نپسندد

سلطان زمانه خسرو والا

مسعود بلند همت آن شاهی

کز همت او فلک ستد بالا

طیره ز علو قدر او گردون

شرمنده ز غور طبع او دریا

این در شاهی ز نعت مستغنی

وی از شاهان به جاه مستثنا

چون قدر تو نیست چرخ با رفعت

چون طبع تو نیست بحر با پهنا

طبع تو و علم خسرو و شیرین

دست تو وجود وامق و عذرا

آراسته از تو حضرت غزنین

همچون ز رسول مکه و بطحا

ای ذات تو شمس و ذاتها انجم

وی ملکت تو کل و ملک ها اجزا

آنی که به هیچ وقت خود گردون

رای تو عصا نکرد چون اعضا

با خشم تو دم زند دل دوزخ

با حلم تو بر زند که سینا

کرده خورشید صبح ملک تو

روز همه دشمنان شب یلدا

وزیدن کین در این جهان با تو

ای شاه جهان کرا بود یارا

در خواب عدوی تو نبیند شب

جز چنگ پلنگ و یشک اژدرها

آن کز تو گرفت کینه اندر دل

شد بر سر خلق در جهان رسوا

در دلش چو ناز شعله زد کینه

بر تنش چو مار کینه زد اعضا

چون چهره غفره گشته از زردی

بوده چمنی چو صورت غفرا

چون سوی چمن گذر کنی بینی

بگریخت ز بیم لشکر گرما

شاها سپه خزان پدید آمد

هم گونه کهربا شده مینا

در جمله به یک دگر نکو ماند

از زردی برگ و گونه اعدا

گویی که ز خلق دشمنت خیزد

هنگام سپیده دم دم سرما

انگور و مخالف تو همچون هم

از رنگ بگشته هر دو را سیما

نزدیک شده که خون این و آن

بی شک همه ریخته شود فردا

خون دل این به پای در خانه

خون تن آن به تیغ در صحرا

باقی بادی که از بداندیشان

تیغت نکند به هیچ وقت ابقا

غوغاست مخالف تو را شیوه

با هیبت تو چه خیزد از غوغا

روزی که ز نعل مرکبان افتد

در زلزله جرم مرکز غبرا

از تیره غبار چشمه روشن

تاریک شود چو چشم نابینا

دل دوزد نوک نیزه خطی

جان سوزد حد تیغ روهینا

از چتر تو سایه همای افتد

وز گرد سپاه سایه عنقا

رعد آوا مرکب تو از هر سو

هر ساعت برکشد چو نفخ آوا

ای شاه عجم تو زیر ران آری

رخشی که نخواندش خرد عجما

زیرا که بود به وقت کر و فر

عزم و حزمش چو مردم دانا

دریابد اگر به دل کنی فکرت

بشناسد اگر کنی به چشم ایما

پرورده تنی چو کوهی اندر تن

بر رفته سری چو نخلی اندر وا

چون باد که دست و پای را با او

حاجت نبود به هیچ استقصا

اندر تک دور تاز چون صرصر

در جولان گرد گرد چون نکبا

گر قصد کنی چو وهم یک لحظه

از جابلقا رسید به جابلسا

واثق تو بدان که چون برانگیزی

در حمله تست عروة الوثقی

اندر مه دی بهاری آرایی

بر روی بساط ساحت پیدا

کز چهره و خون دشمنان گردد

چون بارگه تو پر گل رعنا

این هست ولیک نیستت حاجت

تا از پی رزم ها شوی کوشا

نه نفس نفیس را چه رنجانی

ای نفس تو فخر آدم و حوا

واجب نکند به هیچ اندیشه

بر طبع عزیز خود نهی حاشا

من بنده به فتح ها همی گویم

هر هفته یکی قصیده غرا

تا گردد فتح نامه ها پران

از هر سو سوی مجلس اعلا

از نصرت فتح مطلع و مخلص

طنان و بدیع و مقطع و مبدا

دل شعبده ها گشاده از فکرت

جان معجزه ها نموده در انشا

هر لفظی از آن چو صورتی دلکش

هر بیتی از آن چو لعبتی زیبا

شاها تو گزین مالک الملکی

هستی تا حشر مالک دنیا

بنده ز سروش یافت این تلقین

این لفظ ز خود نگفت بر عمدا

تا یابد هال مرکز سفلی

تا دارد دور گنبد خضرا

ایوان تو باد ملک را مکمن

درگاه تو باد عدل را مأوا

تا دولت و دانش است جان پرور

از دانش پیر و دولت برنا

تو شاد نشسته بر گه دولت

با حشمت و فر خسرو دارا

در چشم عزیز چهره دلبر

بر دست خجسته ساغر صهبا

سازنده کار گنبد اخضر

خنیاگر بزم زهره زهرا

شمارهٔ ۹ - هم در مدح او

تا از بر من دور شد آن لعبت زیبا

از هجر نیم یک شب و یک روز شکیبا

بس شب که به یک جای نشستیم و همه شب

زو لطف و لطف بود وز من ناله و نینا

ای آن که تو را زهره و مه نیست همانند

وی آن که تو را حور و پری نامده همتا

نه چون دل من بود به زاری دل وامق

نه چون رخ تو بود به خوبی رخ عذرا

من بی دل و تو دلبر و در زاری و خوبی

تا حشر بخوانند به خوبی سمر ما

وانکس که بخواند سمر ما نه شگفت است

گر بیش نخواند سمر غفره و غفرا

خون راندم از اندیشه هجران و تو حاضر

پس حال چه باشد چو بمانم ز تو تنها

بگذشت مرا عمر به فردا و به امروز

تا کی فکنی وعده امروز به فردا

با چهره پرچینم و با قامت کوژم

وان چهره شیرین تو و قامت زیبا

گمره شود آن کس که همی روی تو بیند

آن روی نکو صورت ما نیست همانا

همرنگ شبه زلف و همرنگ بسد لب

وین هر دو به دل بردن عشاق مسما

در دو شبه تو دو گل سرخ شکفته

در بسد تو دو رده لؤلؤ لالا

غوغای چنان روی و چنان موی بسوزد

منمای چنان روی و چنان موی به غوغا

خورشید به مویه شود و روی بپوشد

کان روی چو خورشید بیارایی عمدا

از مشک چلیپا است بر آن رومی رویت

در روم ازین روی پرستند چلیپا

بر نقره خام تو بتا خامه خوبی

بنگاشته از غالیه دو خط معما

بر مشک زنم بوسه و بر سیم نهم روی

ای مشکین زلفین من ای سیمین سیما

در چاه چو معشوق زلیخایم ازین عشق

ای خوبی تو خوبی معشوق زلیخا

تاریست ز دیبا تن من تا نظر من

ناگاه فتاد است بر آن روی چو دیبا

با واقعه عشقم و با حادثه هجر

در عشوه وسواسم و در قبضه سودا

طبعم ز تو پر کار و دل از رنج تو پربار

رازم ز تو پیدا و تن از ضعف نه پیدا

عاشق ز تو شیداشد و باشد که بنالد

پیش ملک از جور تو این عاشق شیدا

جورت نکشد بنده آن شاه که امروز

در روی زمین نیست چو او شاه توانا

خورشید زمین سایه یزدان فلک ملک

سلطان جهان داور دین خسرو دنیا

مسعود جهانگیر جهاندار که ایزد

داد است بدو ملک مهیا و مهنا

ای شاه بپیمود زمین را و فلک را

جاه تو و قدر تو به بالا و به پهنا

نه دیده معالی تو را گردون غایت

نه کرده ایادی تو را گردون احصا

دانا و توانایی و آباد بود ملک

چون شاه توانا بود و خسرو دانا

هر شاه که او ملک تو و ملک تو بیند

از ملک مبرا شود از ملک معرا

تا آدم و حوا که شدند اصل تناسل

هستی ملک و شاه به اجداد و به آبا

وین آدم و حوا سبب اصل تو بودند

ای اصل تو فخر و شرف آدم و حوا

هر گل که تو را بشکفد اندر چمن ملک

خاری شود اندر جگر و دیده اعدا

بر فرق عدوی تو کشد خنجر گردون

در خدمت قدر تو کمر بندد جوزا

رخش تو و تیغ تو بسی معرکه دیده

تا داشته بأسا را بأس تو بیاسا

نه بوده گه حمله بی رخش مقصر

نه کرده گه زخم سر تیغ محابا

هر پیل که ران تو برانگیخت به حمله

با تازش صرصر شد و با گردش نکبا

وانگاه که با شیر دژاگاه کنی رزم

با گردش گردون شود و جوشش دریا

باشد چو دمان دیوی اندر دم پیکار

گردد چو روان حصنی اندر صف هیجا

از بن بکند کوه چو زی صحرا تازد

گویی که روان کوهی گشته است به صحرا

کین تو برآمد به ثریا و به عیوق

لرزان شد و پیچان شد عیوق و ثریا

مهر تو برافتاد به خارا و به سندان

گل رست و سمن رست ز سندان و ز خارا

هر دل که نه از مهر تو چون نار بود پر

از ترس و هراس تو دگر گرددش اعضا

چون مار همه بر تن او بترکد اندام

چون نار همه در شکمش خون شود احشا

بر مرکز غبرا همه در حکم تو باشد

هر جاه که باقی است در این مرکز غبرا

بر قبه خضرا همه بر امر تو گردد

هر سعد که جاریست بر این گنبد خضرا

هر روز فزون گرددت از گردون ملکی

فاللیل بما یطلب من جدک حبلی

شاها می سوری نوش ایرا به چمن در

بگرفت می سوری جای گل رعنا

هر باغ مگر خلد برین است که هر شاخ

با خوبی حورا شد و با زیور حورا

از باد برآمیخته شنگرف به زنگار

در ابر درآویخته بیجاده به مینا

برخاسته هنگام سپیده نفس گل

چونان که به مجمر نفس عود مطرا

گوئی که گیا قابل جان شد که چنین شد

روی گل و چشم شکفه تازه و بینا

این جمله ز آثار نسیم است مگر هست

آثار نسیم سحر انفاس مسیحا

ای ملک تو کلی که از آن هست به گیتی

فخر و شرف و دولت و فتح و ظفر اجزا

دارالکتب امروز به بنده است مفوض

این عز و شرف گشت مرا رتبت والا

پس زود چو آراسته گنجی کنمش من

گر تازه مثالی شود از مجلس اعلا

اندیشه آن دارم و هر هفته ای آرم

زی صدر رفیع تو یکی مدحت غرا

اشعار من آن است که در صنعت نظمش

نه لفظ معار است و نه معنیش مثنا

انشا کندش روح و منقح کندش عقل

گردون کند املا و زمانه کند اصغا

تا چرخ دو تا گردد بر بنده و آزاد

این چرخ دو تا باد تو را بنده یکتا

هر چیز که خواهی همه از دهر میسر

هر کام که جویی همه از بخت مهیا

داده همه احکام تو را گردون گردن

کرده همه فرمان تو را گیتی

شمارهٔ ۱۰ - وصف شب و ستارگان آسمان و ستایش علی الخاص

دوش در روی گنبد خضرا

مانده بود این دو چشم من عمدا

لون انفاس داشت پشت زمین

رنگ زنگار داشت روی هوا

کلبه ای بود پر ز در یتیم

پرده ای پر ز لؤلؤ لالا

آینه رنگ عیبه ای دیدم

راست بالاش در خور پهنا

مختلف شکل ها همی دیدم

کامد از اختران همی پیدا

افسری بود بر سر اکلیل

کمری داشت بر میان جوزا

راست پروین چو هفت قطره شیر

بر چکیده به جامه خضرا

فرقدان همچو دیدگان هژبر

شد پدید از کران چرخ دو تا

بر کران دگر بنات النعش

شد گریزان چون رمه ز ظبا

همچو من در میان خلق ضعیف

در میان نجوم نجم سها

گاه گفتم که مانده شد خورشید

گاه گفتم که خفت ماه سما

که نه این می برآید از پس خاک

که نه این می بجنبد اندر وا

من بلا را نشانده پیش و بدو

شده خرسند اینت هول و بلا

همت من همه در آن بسته

که مرا عمر هست تا فردا

مویها بر تنم چو پنجه شیر

بند بر پای من چو اژدرها

ناله زار کرد نتوانم

که همه کوه پر شد ز صدا

اشک راندم ز دیدگان چندان

کز دل سنگ بر دمید گیا

گر بخواهد از این همه غم و رنج

برهاند به یک حدیث مرا

خاصه شهریار شرق علی

آن چو خورشید فرد و بی همتا

آن که در نام ها خطابش هست

از عمیدان عصر مولانا

دولت از رأی او گرفته شرف

عالم از رأی او گرفته ضیا

خنجر عدل از او نموده هنر

گوهر ملک از او فزوده بها

رأی او را ذلیل گشته قدر

عزم او را مطیع گشته قضا

تیغ او بر فنای عمر دلیل

جود او بر بقای عیش گوا

بس نباشد سخاوت او را

زاده کوه و داده دریا

گر جهانی به یک عطا بدهد

از کف خویش نشمرد به سخا

دیده عالم از تو شد روشن

نامه دولت از تو شد والا

ملک را رتبتی نماند بلند

که نفرمود شهریار تو را

جز یکی مرتبت نماند که هست

جایگاه نشستن وزرا

بشتاب اندر آن که تا بکنی

روی داری همیشه در بالا

ای چو بارنده ابر در مجلس

وی چو آشفته شیر در هیجا

باز سالی دو شد که در حضرت

نه ای از پیش تخت شاه جدا

نه همی افتدت مراد سفر

نه همی آیدت نشاط غزا

باز بر ساز جنگ ایرا هست

خون به جوش آمده به مرگ و فنا

زین کن آن رزم کوفته شبدیز

کار بند آن زدوده روهینا

دشت را کن به خنجرت جیجون

کوه را کن به لشگرت صحرا

من از این قسم خویش می جویم

بازیی دیده ام درین زیبا

که به هر سو گذر کند سپهت

به هوا بر شود غبار و هبا

من بگیرم غبار موکب تو

که بود درد را علاج و شفا

در دو دیده کشم که دیده من

گشت خواهد ز گریه نابینا

در غم زال مادری که شده است

از غم و درد و رنج من شیدا

نیل کرده رخش ز سیلی غم

کرده کافور دیدگان ز بکا

چون عصا خشک و رفت نتواند

در دو گام ای عجب مگر به عصا

راست گویی همی در آن نگرم

که چه ناله کند صباح و مسا

زار گوید همی کجایی پور

کز غمت مرد مادرت اینجا

من بر این گونه مانده در فریاد

زآشنایان و دوستان تنها

بستد از من زمانه هر چه بداد

با که کرده است خود زمانه وفا

زآن نیارد ستد همی جانم

که تو بخریده ایش و داده بها

تا ضمیری است مرمرا به نظام

تا زبانی است مرمرا گویا

همتت را کنم به واجب مدح

دولتت را کنم به خیر دعا

از چون من کس در این چنین جایی

چه بود نی جز دعا و ثنا

مر مرا داد رأی تو آرام

مر مرا کرد جود تو به نوا

دستم از بخشش تو پر دینار

تنم از خلعت تو پر دیبا

شبی از من بریده نیست صلات

روزی از من بریده نیست عطا

مر مرا آنچنان همی داری

که ز من هم حسد برند اعدا

کرد گفتار من به دولت تو

آب و خون مغز و دیده شعرا

ایمنم زآنکه قول دشمن من

نشود هیچ گونه بر تو روا

زآنکه هرگز گزیده رأی تو را

هیچ وقتی نیوفتاد خطا

شمارهٔ ۱۱ - وصف ابر و ثنای سیف الدوله محمود بن ابراهیم

سپاه ابر نیسانی ز دریا رفت بر صحرا

نثار لؤلؤ لالا به صحرا برد از دریا

چون گردی کش برانگیزد سم شبدیز شاهنشه

ز روی مرکز غبرا به روی گنبد خضرا

گهی ماننده دودی مسطح بر هوا شکلش

گهی ماننده کوهی معلق گشته اندر وا

چو گردون گشت باغ و بوستان از ابر نیسانی

گل از گلبن همی تابد بسان زهره زهرا

از این پر مشک شد گیتی وزآن پر در همه عالم

از این پر بوی شد بستان وزآن پر نور شد صحرا

گهی چون تخته تخته ساده سیم اندر هوا بر هم

گهی چون توده توده سوده کافور بر بالا

گهی ماننده خنگی لگام از سر فرو کنده

شده تا زنده اندر مرغزاری خرم و خضرا

گهی برقش درخشنده چو نور تیغ رخشنده

گهی رعدش خروشنده چو شیر شرزه در بیدا

فلک در سندس نیلی هوا در چادر کحلی

زمین در فرش زنگاری که اندر حله خضرا

زمین خشک شد سیراب و باغ زرد شد اخضر

هوای تیره شد روشن جهان پیر شد برنا

کنون بینی تو از سبزه هزاران فرش میناگون

کنون بینی تو از گلبن هزاران کله دیبا

زمین چون روی مه رویان به رنگ دیبه رومی

هوا چون زلف دلجویان به بوی عنبر سارا

ز پستی لاله شد خندان چو روی دلبر گلرخ

ز بالا ابر شد گریان بسان عاشق شیدا

ز خندان لاله شد گیتی چو خلق خسرو مشرق

ز گریان ابر شد دنیا چو طبع خسرو دنیا

ملک محمود ابراهیم مسعود بن محمود آن

که هستش حشمت جمشید و قدر و قدرت دارا

بدو سنت شده روشن بدو ملت شده تازه

بدو دولت شده عالی بدو ملکت شده والا

نتابد آفتاب کین او هرگز بر آن کس کو

بیابد از درخت نعمت او سایه نعما

چو ابر دولت مهرش بقا بارد گه مجلس

چو باد هیبت و کینش فنا آرد گه هیجا

از این گردد بهار و گل به سرخی چون رخ ناصح

وزان برگ خزان گردد به زردی گونه اعدا

شب نیکو سگال او شده چون روز رخشنده

چنان چون روز بدخواهش شده همچون شب یلدا

خیال خنجر او را شبی مه دید ناگاهان

به هر ماهی شود آن شب مه از دیدار ناپیدا

ایا شاهی خداوندی جهانگیری جهانداری

که گشته همت تو آسمان عالم علیا

به تیغ ای شه جدا کردی بنات النعش را از هم

به تیر و ناوک و بیلک به هم بردوختی جوزا

ببرد تیغ تو خارا بدرد تیر تو سندان

نه سندان پیش آن سندان نه خارا پیش آن خارا

بهاران آمد و آورد باد و ابر نیسانی

چو طبع و خلق تو هر دو جهان شد خرم و بویا

نسیم باغ شد بیزان به بستان عنبر اشهب

بحار بحر شد ریزان به صحرا لؤلؤ لالا

به پیروزی و بهروزی نشین می خور به کام دل

به لحن چنگ و طنبور و رباب و بربط و عنقا

ز دست دلبر گلرخ دلارامی پری چهره

عیاری یاسمین عارض نگاری مشتری سیما

همایون باد نوروزت که بر گیتی همایون شد

از آن فرخنده دیدار و همایون طلعت غرا

تو بادی شادمان دایم مبادا هرگزت خالی

نه گوش از نغمه رود و نه دست از ساغر صهبا

شمارهٔ ۱۲ - مدح سلطان مسعود

نشسته ام ز قدم تا سر اندر آتش و آب

توان نشستن ساکن چنین در آتش و آب

همی نخسبم شبها و چون تواند خفت

کسی که دارد بالین و بستر آتش و آب

همه بکردم هر حیلتی که دانستم

مرا نشد ز دل و دیده کمتر آتش و آب

ز آب عارض دارد بتم ز آتش رخ

نه بس شگفت بود بر صنوبر آتش و آب

بدیع و نغز برآراسته است چهره او

به آب و آتش و عنبر معنبر آتش و آب

چو آب و آتش راند سخن به صلح و به جنگ

چگونه گنجدش اندر دو شکر آتش و آب

نبست صورت ما به جمال صورت او

نشد پدید که گردد مصور آتش و آب

نکرد یاد من و یادگار داد مرا

خیال آن صنم ماه منظر آتش و آب

برفت یارم و من ماندم و برفت و بماند

ز رنج در دل و از درد در بر آتش و آب

بسا شبا که در او رشک برد و رنگ آورد

ز گونه می و از لون ساغر آتش و آب

نشستم و ز دل و چشم خویش بنشاندم

به وصل آن بت دلجوی دلبر آتش و آب

بسا فراوان روزا که از سراب و سموم

گرفت روی همه دشت یکسر آتش و آب

بخواست جست ز من عقل و هوش چو در من جست

ز چپ و راست چو برق و چو صرصر آتش و آب

در آب و آتش راندم همی و گشت مرا

به مدح شاه چو دیبای ششتر آتش و آب

علاء دولت مسعود کار و نهیش را

مطیع گشت به صنع کروکر آتش و آب

سپهر قوت شاهی که سهم و صولت او

همی فشاند بر چرخ و اختر و آتش و آب

زدوده تیغش بارید بر نواحی کفر

چو تیغ حیدر بر حصن خیبر آتش و آب

نبست راهش هرگز بلا و فتنه چنانک

نبست هرگز راه سکندر آتش و آب

چو خاک میدان گیرد ز باد حمله سخت

به زخم صاعقه انگیز خنجر آتش و آب

ز باد خاک در آمیخته برون نگرد

سوار جنگی بیند برابر آتش و آب

سبک زبانه زد ناگه و ستونه کند

ز تیغ و نیزه سلطان صفدر آتش و آب

به دست گوهربارش در آب و آتش رزم

کشیده گوهرداری به گوهر آتش و آب

شرار موجش باشد بر آسمان و زمین

که درد و حدش گشتست مضمر آتش و آب

نگاه کرد نیارند چون برانگیزد

در آن تناور کوه تکاور آتش و آب

به حمله بندد بر شور و فتنه راه گذر

به تیغ بارد بر درع و مغفر آتش و آب

چو مار افعی بر خویشتن همی پیچید

ز بیم ضربت آن مار پیکر آتش و آب

شها چو آید دریای کینه تو به جوش

ز هیچ روی نبینند معبر آتش و آب

ز نوک ناوک تو گر کند غضنفر یاد

بخیزد از دل و چشم غضنفر آتش و آب

اگر به خشم نهیب تو بر جهان نگرد

شود مسلط بر هفت کشور آتش و آب

ز عنف و لطف خصال تو خواستند مدد

بلی دگر نه بماندندی ابتر آتش و آب

به طوع خدمت شمشیر و حربه تو کنند

اگر شوند ز گردون مخیر آتش و آب

چو تو عزیمت پیکار و قصد رزم کنی

روند با تو برابر دو لشکر آتش و آب

اگر کژ افتد رهبر ز راه درماند

شوند پیش سپاه تو رهبر آتش و آب

تو را به هر جا فرمان برند و مأمورند

اگر چه دارند اقدام منکر آتش و آب

مثل ز باختر و خاور ار بجوییشان

دوند پست کنان کوه و کر در آتش و آب

وگر مخالف حصنی کشد ز آهن و سنگ

بر او تگ آرند از روزن و در آتش و آب

اگر به ضد تو شاهی رسد به افسر و تخت

کنندش زیر و زبر تخت و افسر آتش و آب

وگر بنام عدوی تو هیچ خطبه کنند

ز چپ و راست درافتد به منبر آتش و آب

وگر ز خدمت تو سرکشی بتابد سر

ز هر سوییش درآید چو چنبر آتش و آب

تبارک الله سلطان امر و نهی تو را

چگونه تابع و رامند بنگر آتش و آب

به چین و روم گذر کرد هیبت تو گرفت

دماغ و دیده فغفور و قیصر آتش و آب

بر آن سپه که کشد دشمن تو حمله برند

ز شرق باختر و حد خاور آتش و آب

در آب و آتش چون بنگریست حشمت تو

به چشمش آمد سست و محقر آتش و آب

ز مهر و کین تو روزی دو نکته بستیدند

ز لفظ نظم نکردند باور آتش و آب

خیال خشم تو ناگاه خویشتن بنمود

فتاد لرزه چو دیوانگان بر آتش و آب

ز رفعت کله و بأس سطوت تو کنند

اگر برند خصومت به داور آتش و آب

ز اوج قدر تو دیدست پستی اختر و چرخ

ز حد تیغ تو بر دست کیفر آتش و آب

به ساق عزم تو و کعب حزم تو نرسد

اگر بگیرد تا قلب و محور آتش و آب

نسیم خلق تو بر آب و آتش ار بوزد

چو مشک و عنبر گردد معطر آتش و آب

شگفت نیست که از رای عدل گستر تو

شوند ساخته چون دو برادر آتش و آب

تو کامران ملکی و به نام تو ملکی است

که درگهش را بنده است و چاکر آتش و آب

به عمر خویش ندیدند پادشاه چو تو

ز پادشاهان این دو معمر آتش و آب

تو آن توانگر جاهی که عور و درویشند

به پیش جاه تو این دو توانگر آتش و آب

اگر بخواهد عدلت جهان کند صافی

به نیم لحظه از این دو ستمگر آتش و آب

همیشه تا به جهان هست عالی و سافل

به امر مقضی و حکم مقدر آتش و آب

به گرد گوی هوا و به گرد گوی زمین

محیط گشته دو گوی مدور آتش و آب

به حرق و غرق تن و جان دشمنت بادند

تو را به طبع مطیع مسخر آتش و آب

بدیع مدحی گفتم بدان نهاد که هست

ز لفظ و معنی آن نقش و دفتر آتش و آب

شنیده ام که کمالی قصیده ای گفته است

همه بناء ردیفش چندین در آتش و آب

به شعر لفظ مکرر نگرددم لیکن

ردیف بود و از آن شد مکرر آتش و آب

شمارهٔ ۱۳ - هم در ثنای او

ببرد خنجر خسرو قرار از آتش و آب

اگر چه دارد رنگ و نگار از آتش و آب

چو آب و آتش نرمست و تیز نیست شگفت

از آن که بودش پروردگار از آتش و آب

گرفت از آب صفاور بود از آتش نور

چو آبدار شد و تابدار از آتش و آب

کند چو آتش و آب آب و آتش اندر زخم

اگر مخالف سازد حصار از آتش و آب

در آب و آتش هرگز نرفت جز ناکام

برون نیامد جز کامکار از آتش و آب

همی قرار نیابد چو آب و آتش از آن

که هست گوهر آن بی قرار از آتش و آب

به زخم گرم کند سرد شخص دشمن از آنک

مرکبست چو طبع بهار از آتش و آب

در آب و آتش نیرنگ ها نماید صعب

چو ساحران به کف شهریار از آتش و آب

سر سلاطین مسعود کآفرید و سرشت

شکوه هیبت او کردگار از آتش و آب

علاء دولت و دین خسروی که حشمت او

ستد به قوت عدل اقتدار از آتش و آب

به پیش گنجش مفلس بود جهان غنی

اگر چه باشد پیشش بسیار از آتش و آب

هراس و هیبتش از بهر حبس فتنه همی

کنند حصنی سقف و جدار از آتش و آب

شکوه او به امارت اگر درآرد سر

بودش رای زن و کاردار از آتش و آب

خیال جان بداندیش چون بر او گذرد

به پیشش آرد نزل و نزار از آتش و آب

وگر شوند به بیداری آب و آتش مست

برد مهابت دادش خمار از آتش و آب

ز گرم و سرد جهان رأی او برون آمد

زدوده ذات چو زر عیار از آتش و آب

خدایگانا در موقف مظالم تو

کند زمانه شعار و دثار از آتش و آب

صلابت تو نگردد ضعیف از آفت و شور

سیاست تو نگردد فگار از آتش و آب

عزیمت تو دو رگ دارد از شتاب و درنگ

چنانکه داشت دو رنگ ذوالفقار از آتش و آب

مثال حزم تو را دست و پای از آهن و سنگ

لباس عزم تو را پود و تار از آتش و آب

ز مهر و کین تو ای کوه کین و مهر جهان

توانگر آمد چون کوهسار از آتش و آب

به بزم و رزم تو شاید که زاید و خیزد

ز خشم عفو تو سیل و غبار از آتش و آب

به جان ز خشم تو بدخواه زینهار نیافت

که یافتست به جان زینهار از آتش و آب

چو رزمگه راتف و سرشگ حمله و خوی

کند چو دوزخ و دریا کنار آتش و آب

به مرغزار قضا از درخت بأس و عمل

دو شاخ طرفه دمد برگ و بار از آتش و آب

مبارزان را بیم و امید ننگ و نبرد

دو جامه پوشد ناچار و چار از آتش و آب

چو آب و آتش درهم جهند خوف و رجا

چو دود ابر برآید سوار از آتش و آب

تو حمله آری چو آب و آتش از چپ و راست

به ضرب و طعن برآری دمار از آتش و آب

نه آب گیرد موج نه آتش آرد جوش

چو تو برون گذری بادوار از آتش و آب

خلیل آتش کوبی کلیم آب نورد

چه باک داری در کارزار آتش و آب

زمین و که را پیرار لشگر تو به هند

کشید و بست بساط و ازار از آتش و آب

نصیب آتش و آبش دو ساله داد امسال

که تو نصیب ندادیش پار از آتش و آب

به یک غزات که کردی و هم کنی صد سال

گرفت بقعه کفر اعتبار از آتش و آب

چو بانگ موکب تو بر بساط غزو بخاست

نداد گنج همه گنگبار از آتش و آب

همی گذشتند اندر مصاف هایل تو

یلان چون سپر جان سپار از آتش و آب

ندید ملتی سودی ز باد پیمودن

نیافت نیز ره آن خاکسار از آتش و آب

بماند عاجز و حیران که شد زمین و هوا

به چشمش اندر چون قیر و قار از آتش و آب

سپاه تو ز پس و او در آب گنگ از پیش

به حرق و غرق چنین شد شمار از آتش و آب

به پیل و مال تو امسال ازو مشو راضی

هلاک بر تن و جانش ببار از آتش و آب

فدای جان و تنش کرد پیل و مال چو دید

چنین دو دشمن کینه گذار از آتش و آب

به گردش اندر ناگاه حلقه کن لشگر

نگاهبانان بر وی گمار از آتش و آب

مدان گر آب در آتش قرار خواهد جست

برهمن است و نجوید قرار از آتش و آب

طریق برهمنان دیده ای که چون باشد

زنان و مردان خوش روزگار از آتش و آب

در آب و آتش جان و روان دهند به طبع

بلی کنند همه افتخار از آتش و آب

چو شیر و مار برو زن سپه به رویش آر

به چنگ شیر و به دندان مار از آتش و آب

چو همتت همه غزو است و مانعی نبود

وگر چو موج زند رهگذار از آتش و آب

نه دیر زود شود همچو بقعه قنوج

بنای بتکده قندهار از آتش و آب

بر آب و آتش حکم تو جایز و جاریست

سپاه را مددکاری آر از آتش و آب

تو را چو آب و چو آتش مطیع و منقادند

چو شد سپاهی دیگر بدار از آتش و آب

زیان چه دارد اگر وقت کار و ساعت جنگ

بود سپاه تو را دستیار از آتش و آب

تو را به میمنه و میسره روان گردد

دو خیل دل شکر جانشکار از آتش و آب

بکش به گرد معادی دین سکندر وار

بزرگ حصنی سخت استوار از آتش و آب

که دشمن تو چو برگشت ره فرو بندد

برو چو کوه یمین و یسار از آتش و آب

چو آب و آتش باشد ز لشکر تو دو فوج

دو صف طرازد هر مرغزار از آتش و آب

بر آن سپاه که بدخواه دولت تو بود

برند حیله حباب و شرار از آتش و آب

زدم ز دانش رائی و گر نخواهی تو

نکو برآیدت این شغل و کار از آتش و آب

ولیک تیغ تو هرگز بدین رضا ندهد

که داشته است همه ساله عار از آتش و آب

نگنجد اندر طبعش که هیچ وقت او را

به هیچ کار بود پیشکار از آتش و آب

تو معجز ملکانی و هست رای تو را

به ملک معجزه بی شمار از آتش و آب

اگر گسسته شود مهرت از مدار فلک

شود گسسته فلک را مدار از آتش و آب

وگر گذاری ناگه بر آب و آتش تیغ

چه ناله ها شنوی زارزار از آتش و آب

تو چشم روشن و دلشاد زی که در دل و چشم

خلد عدوی تو را خارخار از آتش و آب

خدای خط تو صد ساله ملک داد آن روز

که جوش کرد همه شابهار از آتش و آب

عقار خواه خوش لعل جام با ممزوج

که سست گردد طبع عقار از آتش و آب

ز می گساری مه پیکری که گویی هست

بدیع صورت آن میگسار از آتش و آب

همیشه تا به جهان اقتضای طبع آن است

که گرم و سرد برآید بخار از آتش و آب

بسان کوره و چشمه عدوت را دل و چشم

مباد خالی لیل و نهار از آتش و آب

نتیجه ای است ز طبع این قصیده اندر وی

لطیف معنی یابی هزار آتش و آب

چو آب و آتش گیتی نماند ای عجبی

بماند خواهد این یادگار از آتش و آب

شمارهٔ ۱۴ - ستایش سلطان ظهیرالدوله ابراهیم

مرا ازین تن رنجور و دیده بی خواب

جهان چو پر غرابست و دل چو پر ذباب

ز بهر تیرگی شب مرا رفیق چراغ

ز بهر روشنی دل مرا ندیم کتاب

رخم چو روی سطرلاب زرد و پوست بر او

ز زخم ناخن چون عنکبوت اسطرلاب

دو دیده همچو دو ثقبه گشاده ام شب و روز

ولیک بی خبر از آفتاب و از مهتاب

حسام را که زند غم کنم ز روی سپر

سؤال را که کند دل دهم به اشک جواب

چو چوب عنابم چین برگرفته روی همه

گرفته اشکم در دیده گونه عناب

مرا ز سر زدگی کز فلک شدم در دل

به جز مدیح ملک فکرتی نماند صواب

خدایگان جهان پادشاه هفت اقلیم

سر ملوک زمین مالک قلوب و رقاب

ابوالمظفر سلطان عالم ابراهیم

که خسروان را درگاه او بود محراب

چو سوی کعبه ملوک جهان بپیوستند

به سوی درگه عالی او مجی و ذهاب

ظهیر دولت و ملک و نصیر دولت و دین

به راستی و سزا بودش از خلیفه خطاب

مفاخر ملکان زمانه از لقب است

بدوست باز همیشه مفاخر القاب

روا بود که فزاید جهان بدو رامش

سزا بود که نماید فلک بدو اعجاب

خدایگانا از مدح و خدمت تو همی

همه سعادت محض آمده جلالت ناب

ز رأی تست فروغ و مضای آتش و آب

ز طبع تست صفا و ثبات باد و تراب

حقیر باشد با همت تو چرخ و جهان

بخیل باشد باد و کف تو بحر و سحاب

به بزمگاه تو شاهان و خسروان خدام

به رزمگاه تو خانان و ایلکان حجاب

نهیب خنجر بران تو عدوی تو را

ببست بر دل و بردیده راه شادی و خواب

ز مهر و کین تو چرخ و فلک دو گوهر ساخت

که هر دو مایه عمران شدند و اصل خراب

بجست ذره زین و چکید قطره زان

شد این فروزان آتش شد آن گوارا آب

کمیتت اندر تک گنبدیست اندر دور

حسامت اندر زخم آتشی است اندر تاب

چه مرکبان را بر هم زند طراد نبرد

چه سرکشان را درهم کند طعان و ضراب

زمین و کوه بپوشد ز خون تازه لباس

سپهر و مهر ببندد ز گرد تیره نقاب

دل مبارز گیرد ز تیر و نیزه غذا

سر مخالف یابد ز تیغ و گرز و شراب

به میغ ظلمت رزمت ز قبضه وز زره

جهد ز خنجر برق ورود ز تیر شهاب

تو را که یارد دیدن به گاه رزم دلیر

که نیزه داری در چنگ و تیر در پرتاب

نیافت یارد از هیبت تو خاک درنگ

نکرد یارد با حمله تو چرخ شتاب

ز زخم خنجر و از گرد موکب تو شود

زمین چو چشم همای و هوا چو پر غراب

از آن فروزی آتش همی به رزم اندر

که کرد خواهی دلها به تیغ تیز کباب

ز نوک رمح تو کندی گرفت چنگ هژبر

ز سم رخش تو کندی نمود پر عقاب

همیشه تا فلک اندر سه وقت هر سالی

شود به گشت رحا و حمایل و دولاب

چو چرخ گردان بر تارک اعادی گرد

چو مهر تابان بر طلعت موالی تاب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح امیر ابونصر فارسی

ز خاک و باد که هستند یار آتش و آب

قوی تر آمد بسیار کار آتش و آب

بساط پشت زمین و شراع روی هوا

ملون است ز رنگ و نگار آتش و آب

لباسهای طبیعت نگر که چون بافد

سپهر گردان از پود و تار آتش و آب

شده هوا و زمین را ز آب و آتش بار

مسام تنگ شده رهگذار آتش و آب

اگر قرار جبلت ز آب و آتش خاست

چرا ببرد جبلت قرار آتش و آب

جز آتش خرد صرف و آب دانش محض

همی گرفت نداند عیار آتش و آب

یسار آتش و آب ار چه سخت بسیار است

نه واجب است بدین افتخار آتش و آب

که پیش همت بونصر پارسی گه بذل

به نیم ذره نسنجد یسار آتش و آب

مؤیدی که به حق عنف و لطف سیرت او

معین ظلمت و نور است و یار آتش و آب

گزیده رادی و مردی جوار همت اوست

چنان که خشکی و تری جوار آتش و آب

بزرگوارا نشگفت اگر کفایت تو

کند بریده ز هم کارزار آتش و آب

سوار نیزه و تیغی و خرم و خوش گشت

ز تیغ و نیزه بود روزگار آتش و آب

ز خشم و عفو تو ایام را درختی رست

بر آن دو شاخ و بر و برگسار آتش و آب

حصار و حصن دل و دیده عدوی تو شد

ز تف و اشک شکم در کنار آتش و آب

اگر وقار و سکون نیست آب و آتش را

نشد مضا و نفاذ اختیار آتش و آب

گرفته کینه و مهرت به نرمی و تیزی

همی کشند عنان و مهار آتش و آب

بدیع نیست که بر مرکز ارادت او

چو چرخ گردد از این پس مدار آتش و آب

ز عدل شافی تو سازگار و دوست شوند

دو طبع دشمن ناسازگار آتش و آب

ز بوی خلق تو بر موضع شتاب و درنگ

گل و سمن شکفاند بهار آتش و آب

خیال رعب نگارد به پیش هر چشمی

مهیب صورتی اندر شعار آتش و آب

یلان رعد شغب همچو ابر خون بارند

به برق خنجر در مرغزار آتش و آب

ز تاب و آتش شمشیر تو به رأی العین

قضا ببیند بی شک دمار آتش و آب

چو کوهساری خیزد ز آب و آتش رزم

که مرگ روید از آن کوهسار آتش و آب

چنان که آهن و پولاد سنگ خاره شده است

ز طبع و خلقت حصن و حصار آتش و آب

چو حکم ماضی و فرمان نافذ تو بدید

بجست ماک سکون و وقار آتش و آب

چو بور و چرمه تو آب و آتش است به جنگ

تو را توانم خواندن سوار آتش و آب

همیشه تا به غنیمت ز خاک قوت باد

برد به بالا تف و بخار آتش و آب

فلک فذلک دارد ز گرمی و سردی

به حق برآید جز در شمال آتش و آب

ز بیم غارت باشد خزینه گوهر و در

به کوه و دریا در زینهار آتش و آب

بود قضا و قدر پیشکار اختر و چرخ

بود هوا و زمین زیر بار آتش و آب

بقات باد که عدل تو حسبت لله

به قمع جور ببرد اقتدار آتش و آب

جهان به کام تو و کار و بار دولت تو

زبانه گیرتر از کارزار آتش و آب

بساط ناصح تو پیشگاه باده و رود

سرای حاسد توپی گذار آتش و آب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح سیف الدوله محمود

چو باغ گشت خراب از خزان نماندش آب

نماند آب مرآنجای را که گشت خراب

چو شد رحایی کافور سوده بیخت فلک

گر آب ریخت کجا داشت گردش دولاب

دو چشم روشن بگشاد نرگس از شرمش

به ابر تاری بربست آفتاب نقاب

چو پاره پاره صدف گشت آب جوی و ازو

میان جوی درون پر ز لؤلؤ خوشاب

اگر ببرد کافور نسل ها بی شک

چنین به کافور آبستن از چه گشت سحاب

اگر نه صانع را آب حوض شد منکر

چرا شدست چنین سنگ در میانش آب

نبات زرین گردد ز آب چون نقره

زمین حواصل پوشد ز ابر چون سیماب

ز برگ و برف پر از زر و سیم گردد باغ

چو خانه ولی شهریار نصرت یاب

خجسته طالع محمود خسرو ایران

که طالعش را خورشید زیبد اسطرلاب

خدایگان جهان سیف دولت آنکه ازو

خدایگانی تازه شدست و دولت شاب

خدایگانا آنی که روز رزمت هست

قضا به زیر عنان و قدر به زیر رکاب

مخالفت زنشاب تو آنچنان جسته است

که از کمان تو در روز کارزار نشاب

به شب نیارد خفتن عدوی تو ملکا

که جز حسام تو چیزی نبیند اندر خواب

چه آتش است حسامت که چون فروخته شد

بدو دل و جگر دشمنان کنند کباب

در آن زمان که به هیجا سپیدرویان را

مبارزان و دلیران به خون کنند خطاب

ز خون نماید روی زمین چو چشم همای

ز گرد گردد روی هوا چو پر غراب

چو باد و خاک نجویی مرگ شتاب و درنگ

چو رمح و سیف ندانی مگر طعان و ضراب

رخ عدوت زراندود گشت از پی آبک

مرکب است حسامت ز آتش و سیماب

اگر کبوتر گردد مخالفت ملکا

ز دام تو نجهد چون کبوتر از مضراب

چو تیر و تیغ تو در مغز و دیده دشمن

نجست هیچ درخش و نرفت هیچ شهاب

چو کوه و بادی لیکن چو کوه و بادتر است

به گاه حلم درنگ و به گاه حمله شتاب

چو از طبایع آتش برآمدی به جهان

ملوک در وی مانده چو باد و آب و تراب

بلند گرودن زیبدت درگه عالی

که زهره حاجب باشدش مشتری بواب

سخا و عدل تو اندر جهان به روز و به شب

چنان رود که به روز آفتاب و شب مهتاب

تو قطب عدلی و محراب ملک راست به تست

به قطب راست شود بی خلاف هر محراب

نه هیچ گردون با همت تو ساید سر

نه هیچ آتش با هیبت تو گیرد تاب

ز عدل تو بکند رنگ ناخنان هژبر

ز امن تو بکند کبک دیده های عقاب

بسنده نیست به بزم تو گر فلک سازد

ز برگ ها دینار و ز ابرها اثواب

جهان دو قسمت باید ز بهر جود تو را

یکی همه وزان و یکی همه ضراب

خدایگانا آنی که از تو و به تو شد

زدوده روی حقیقت گشاده چشم صواب

خجسته بادت تشریف و خلعت سلطان

فزونت بادا هر روز خلعت ایجاب

بسان چرخ سرافراز و بر زمانه بگرد

چو آفتاب برافروز و بر زمانه بتاب

شمارهٔ ۱۷ - هم در مدح سیف الدوله محمود

بخاست از دل و از دیده من آتش و آب

که دید سوخته و غرقه جز من اینت عجاب

از آتش دل و از آب دیده در دل و چشم

همی نیاید فکرت همی نگنجد خواب

خیال دوست همه روز در کنار منست

گهی به صلح درآید گهی به جنگ و عتاب

چنان نمایدم از آب دیده صورت او

که چهره پری از زیر مهره لبلاب

بدید گونه خود را در آب نیلوفر

چو باز کرد همی چشم خود ز مستی خواب

بدید گونه زرد و رخ کبود مرا

فروفکند سر خویش و دیده کرد پر آب

به گاه رفتنم از در درآمد آن دلبر

ز بهر جنگ میان بسته و گشاده نقاب

چو دید عزم مرا بر سفر درست شده

فرو شکست به لؤلؤ کناره عناب

ز دست و دیده ش بگسسته و بپیوسته

به سینه و دو رخش بر دو رسته در خوشاب

همی گرست و همی گفت عهد من مشکن

مسوز جانم و در رفتن سفر مشتاب

کجا توانی رفتن بر امر محمودی

که اوست همبر تقدیر ایزد وهاب

فروگذاری درگاه شهریار جهان

فراق جویی از اولیا و از احباب

جواب دادم و گفتم که روز بودن نیست

صواب شغل من این است و هم نبود صواب

چه کار باشدم اندر دیار هندستان

که هست بر من شاهنشه جهان در تاب

چو این جواب نگارین من ز من بشنید

فرو فکند سر از انده و نداد جواب

برفت از بر من هوش من برفت و نماند

حدیث چون نمک او بر این دل چو کباب

رهی گرفتم در پیش برکه بود در او

به جای سبزی سنگ و به جای آب سراب

زمین چو کام نهنگ و گیا چو پنجه شیر

سپهر چون دم طاووس و شب چو پر غراب

مرا ز رشک بپوشیده کسوتی چون شب

هوای روشن پوشیده کسوت حجاب

نگاه کردم از دور من تلی دیدم

که چاه ژرف نماید از آن بلند عقاب

که گر منجم بر وی شود چنان بیند

بر اوج چرخ که بی غم شود ز اسطرلاب

رهی دراز بگشتم که اندران همه راه

ز فر شاه ندیدم یکی به دست خراب

جهان سراسر دیدم بسان خلد برین

ز عدل خسرو محمودشاه نصرت یاب

خدایگانی کز فر او همی بکند

ز پنجه و دهن شیر رنگ ناخن و ناب

به جود و رأی بکرده است خلق را بی غم

به عدل و داد گشاده است بر جهان ابواب

خدایگان جهان سیف دولت آنکه به طبع

نهاده اند به فرمان او ملوک رقاب

برنده تیغش در طبع و رنگ سیماب است

که کرد روی بداندیشگانش پر ز خضاب

همی قرار نیابد به جای بر تیغش

بلی قرار نیابد به جای بر سیماب

خدایگانا داند خدای یار نشاط

چگونه گشتم تا دیدم آن خجسته خطاب

خدای داند پای برهنه از جیلم

بیامدم به بلهیاره نیم شب به شتاب

به برشکال شبی من چنان گذشته ام

که تا به گردن آب است و تا به حلق خلاب

کجا توان شدن از پیش تخت تو ملکا

کجا توان شدن از آفتاب در مهتاب

که گر گریخته درگه تو مرغ شود

هوا سراسر در گرد او شود مضراب

مگر که خدمت تو طاعت خدای شده ست

که هست بسته در و خلق را ثواب و عقاب

خدایگانا دریافت مرمرا انده

ز غم قرار ندارم همی مرا دریاب

درخت دولت من بی خلاف خشک شود

اگر نبارد کف برو به جای سحاب

همیشه تا که یکی اول حساب بود

مباد آخر عمر تو را به سال حساب

بقات بادا در ملک تا به پیروزی

جهان چو هند بگیری به عمر و دولت شاب

هزار قصر چو ایران بنا کنی در هند

هزار شاه چو کسری بگیری از اعقاب

شمارهٔ ۱۸ - در ستایش سلطان محمود

هوای روشن بگرفت تیره رنگ سحاب

جهان گشته خرف بازگشت از سرشاب

جهان چو یافت شباب ای شگفت گرم و ترست

مزاج گرم وتر آری بود مزاج شباب

روان شده است هوا را خوی و چنان باشد

چو وقت گرما پوشد حواصل و سنجاب

شگفت نیست که شنگرف خیزد از سیماب

از آنکه مایه شنگرف باشد از سیماب

بسان کوره شنگرف شد گل از گل سرخ

برو چو روشن سیماب ریخت قطره سحاب

زمین شده همه چون چشم کبک و روی تذرو

هوا شده همه چون دم باز و پر عقاب

ز بس که ابر هوا همچو بیدلان بگریست

چو دلفریبان بگشاد گل ز روی نقاب

ز کوهسار سحرگه چو صبح صادق تافت

گل مورد بگشاد چشم خویش از خواب

ز بهر آن که ببیند سپاه خسرو را

به راغ لاله پدید آمد از میان حجاب

به بوستان کمر زر ببست گلبن زرد

ز بهر خدمت شاه زمانه چون حجاب

خدایگان جهان تاج خسروان محمود

شه همه عجم و خسرو همه اعراب

به گاه ضرب همی زر و سیم بوسه زند

ز عز نامش بر روی سکه ضراب

سپهر خواست که بوسه زند رکابش را

رسید می نتواند بدان بلند جناب

امید خلق به درگاه او روا گردد

که خسروی را قبله است و ملک را محراب

به تیره ابر و به روشن اثیر در حرکت

ز تیغ و تیرش آموختند برق سحاب

که برق وار جهد از نیام او خنجر

شهاب وار رود از کمان به شتاب

یکی نسوزد جز جان دیو روز نبرد

یکی نبارد جز گرد مرگ روز ضراب

چو روی داری شاها به سوی هندوستان

به نام ایزد و عزم درست و رای صواب

به دولت تو ز بهر سپاه و لشکر تو

به دشت آب روان گشت هر چه بود سراب

خیال تیغ تو در دیده ملوک بماند

چنان که تیغ تو بینند روز و شب در خواب

ز بیم تو تنشان زخم خورده چون نیزه است

ز سهم تو دلشان همچو گوی در طبطاب

به بیشه هایی آری سپاه را که زمینش

نتافته است بر او آفتاب و نه مهتاب

ز رودهایی لشکر همی گذاره کنی

که دیو هرگز در وی نیافتی پایاب

کنون ملوک به بستان و باغ مشغولند

همی ستانند انصاف شادی از احباب

نشانده مطرب زیبا فکنده لاله لعل

به پای ساقی گلرخ به دست باده ناب

ز آب گلها حوض و ز سایبان ایوان

ز چوب بتکده عود و ز آب ابر گلاب

تو را نشاط بدان تا کدام شهر زنی

کدام بتکده سازی ز بوم هند خراب

ستاده مرکب غران به جای بربط و چنگ

گرفته خنجر بران به جای جام و شراب

تو هر زمان ملکا نو بهاری آرایی

که عاجز آید ازو خاطر اولوالالباب

ببارد ابر و جهد برق تا پدید آرد

ز خون دشمن بر خاک لاله سیراب

به رزم آتش افروخته است خنجر تو

به پیش آتش افروخته که دارد تاب

کدام کشور کش نه ز دست تست امیر

کدام خسرو کش نه ز دست تست مآب

ز بس امان که نبشتند از تو شاهان را

ز کار ماند شها دست و خامه کتاب

چنین طریق ز شاهان کرا بود که تراست

به حلم و عفو درنگ و به جنگ و جود شتاب

تو سیف دولتی و عز ملتی که تو را

صنیع خویش به نامه خلیفه کرد خطاب

نصیب دولت و ملت ز خویشتن داری

درست کردی بر خویشتن همه القاب

شهی که ایزد صاحبقرانش خواهد کرد

چنین که ساخت ز اول بسازدش اسباب

کنون همی دمد ای شاه صبح نصرت و فتح

هنوز اول صبح است خسروا مشتاب

همیشه تا فلک آبگون همی گردد

گهی بسان رحا گه حمایل و دولاب

به دولت اندر ملک تو را مباد کران

به شادی اندر عمر تو را مباد حساب

به بوستان سعادت چو زاد سرو ببال

ز آسمان جلالت چو آفتاب بتاب

شمارهٔ ۱۹ - هم در مدح سلطان محمود

چیست آن کاتشش زدوده چو آب

چو گهر روشن و چو لؤلؤ ناب

نیست سیماب و آب و هست درو

صفوت آب و گونه سیماب

نه سطرلاب و خوبی و زشتی

بنماید تو را چو اسطرلاب

نه زمانه ست و چون زمانه همی

شیب پیدا کند همی ز شباب

نیست محراب و بامداد کنند

سوی او روی چون سوی محراب

نیست نقاش و شبه بنگارد

صورت هر چه بیند از هر باب

همچو مشاطگان کند بر چشم

جلوه روی خوب و زلف بتا

صافی آبست و تیره رنگ شود

گر بدو هیچ راه یابد آب

ماه شکل و چو تافت مهر بر او

آید از نور عکس او مهتاب

چون هوا روشن و به اندک دم

پر شود روی او ز تیره سحاب

روشن و راست گو گویی نیست

جز دل و خاطر اولوالالباب

همچو رای ملک پدید آرد

کژی از راستی خطا ز صواب

نام او باژگونه آن لفظی است

که بگویند چون خورند شراب

شاه محمود سیف دولت و دین

که نبیند چو او زمانه به خواب

آنکه اندر جهان نماند دیو

گر شود خشم او به جای شهاب

خسروان پیش او کمر بندند

همچو در پیش خسروان حجاب

چون زمین و فلک به بزم و به رزم

نشناسد مگر درنگ و شتاب

نیست معجب به جود خویش و جهان

می نماید به جود او اعجاب

ای شهنشاه خسروی که شده ست

زیر امر تو گردش دولاب

نه عجب گر ز بنده محجوبی

سازد از ابر آفتاب حجاب

همه اعدای من زمن گیرند

آنچه سازند با من از هر باب

از عقاب است پر آن تیری

که بدو می بیفکنند عقاب

دستهایم به رشته ای بستست

کش ندادست جز دو دستم تاب

در سکون برترم ز کوه که من

در جواب عدو نگیرم تاب

هر چه گویند مر مرا بی شک

زو نیابند خوب و زشت جواب

هست بنده نبیره آدم

در همه چیز اثر کند انساب

گفته بدسگال چون ابلیس

دور کردم از آن چو خلد جناب

شهریارا مبین تو دوری من

مدح من بین چو لولؤ خوشاب

در صافی نزاد هیچ صدف

زر ساده نزاد هیچ تراب

تا من از خدمت تو گشتم دور

کم شد از محتسب مرا ایجاب

همچو حرفی شدم نحیف و بلا

گرد من همچو گرد حرف اعراب

می فرو باردم چو باران اشک

می برآید دمم بسان سحاب

نیستم چون ذباب شوخ چرا

دلم از ضعف شد چو پر ذباب

چون غرابم ز دور بینی از آن

تیره شد روز من چو پر غراب

کافری نعمتت نبوده مرا

دوزخ خشمت از چه کرد عذاب

بر بد و نیک از تو در همه سال

خلق عالم معاقبند و مثاب

آنکه بی خدمتی ثواب دهیش

دید بایدش بی گناه عقاب

من از آن بندگانم ای خسرو

که نبندند طمع در اسباب

زیست دانند باستام و کمر

رفت دانند با عصا و جراب

گر کمانم کند فلک نجهد

سخنم جز به راستی نشاب

در شوم گر مرا بفرمایی

در دهان هژبر تیز انیاب

بنهم از برای نام تو را

دیدگان زیر سکه ضراب

خسروا بر رهیت تیز مشو

سیفی اندر بریدنم مشتاب

این نهال نشانده را مشکن

مکن آباد کرد خویش خراب

تا بپوشد زمین ز سبزه لباس

تا ببندد هوا ز ابر نقاب

عزی و همچو عز محبب باش

سیفی و همچو سیف نصرت یاب

بر تو فرخنده باد ماه صیام

خلد بادت ز کردگار ثواب

شمارهٔ ۲۰ - وصف بهار و ستایش سیف الدوله محمود

مگر مشاطه بستان شدند با دو سحاب

که این ببستش پیرایه وان گشاد نقاب

به در و گوهر آراسته پدید آمد

چو نوعروسی در کله از میان حجاب

برآمد ابر به کردار عاشق رعنا

کشیده دامن و افراشته سر از اعجاب

گهی لآلی پاشد همی و گه کافور

گهی حواصل پوشد همی و گه سنجاب

ز چرخ گردان دولاب وار آب روان

به گاه و بی گاه آری چنین بود دولاب

ز زیر قطره شکوفه چنان نماید راست

که از بلور نمایند صورت لبلاب

گل مورد خندان و دیده بگشاده

دو طبع مختلفش داده فعل با دو سحاب

بسان دوست که یابد وصال یار عزیز

پس از فراق دراز و پس از عنا و عذاب

ز لهو آمده رنج و ز وصل دیده فراق

لبان خویش کند پر ز خنده دیده پر آب

به بوی نافه آهوست سنبل بویا

به روی رنگ تذروست لاله سیراب

از آن خجسته و شاه اسپرغم هر دو شدند

یکی چو دیده چرخ و یکی چو چنگ عقاب

ز شاخ خویش سمن تافت چو ستاره روز

ز باغ همچو شب از روز شد رمنده غراب

هزار دستان با فاخته گمان بردند

که گشت باران در جام لاله باده ناب

به رسم رفته چو رامشگران خوش دستان

یکی بساخت کمانچه یکی نواخت رباب

چو گفت بلبل بانگ نماز غنچه گل

بسان مستان بگشاد چشم خویش از خواب

به پیش لاله بنفشه سجود کرد چو دید

که هر دو برگی از لاله شد یکی محراب

مگر که بود دم جبرئیل باد صبا

که همچو عیسی مریم بزاد گل ز تراب

کنون مگر دم عیسی است بوی گل به سحر

که زنده گشت ازو خاطر اولوالالباب

دهان گل را کرده است ابر پر لؤلؤ

به مژده ای که ازو باز یافتست شباب

چه مژده گفت که امروز شاه خواهد کرد

به شادمانی و رامش نشاط جام و شراب

خدایگان جهان سیف داد و دولت و دین

به شادمانی و رامش میان باغ و سراب

ملک به اصل و به آدم رساند نسبت ملک

کراست از ملکان در جهان چنین انساب

چه سائلست حسامش که چون سؤال کند

نباشد او را جز حال بدسگال جواب

ز برق و آبست الماس وین شگفت نگر

کز آب و الماسش برق خاست روز حراب

بتافتند بر آتش سنان و حربه او

گرفت آتش از آن روز باز نیرو و تاب

چگونه خاست ز پیکان همچو سیمابش

شهاب از آنکه ز سیماب نیست اصل شهاب

تو آن مظفر شاهی که باز تو شد گه رزم

قضا عدیل عنان و قدر رفیق رکاب

چو بازگردی از حمله باشی آهسته

به گاه حمله که حمله بری شوی پرتاب

بلی تو سیفی و سیف این چنین بود دایم

که بازگردد به درنگ و در رود به شتاب

خدای را چو به کاری ارادتی باشد

به صنع و حکمت خویشش بسازدش اسباب

چو کرد خطبه به نامت خطیب بر منبر

گشاده کرد به رحمت بر آسمان ابواب

اگر نه همت تو داشتی گرفته هوا

بر آسمان شدی این خطبه و خطیب و خطاب

خجسته بادت نوروز و این چنین نوروز

هزار جفت شده با مه رجب دریاب

بسان عرعر در بوستان ملک ببال

بسان خورشید از آسمان عمر بتاب

به طوع و رغبت داده تو را زمانه زمان

به امر و نهی نهاده تو را ملوک رقاب

شمارهٔ ۲۱ - در شرح گرفتاری و مدح عبدالحمید احمد بن عبدالصمد

چون از فراق دوست خبر دادم آن غراب

رنگ غراب داشت زمانه سیاه ناب

چونانکه از نشیمن بر بانگ تیر و زه

بجهد غراب ناگه جستم ز جای خواب

از گریه چون غرابم آواز در گلو

پیدا نبود هیچ سؤال من از جواب

از خون دو چشم من چو دو چشم غراب و دل

آویخته غرابی گشته ز اضطراب

بودم حذور همچو غرابی برای آنک

همچون غراب جای گرفتم درین خراب

گر روز من سیه چو غراب است پس چرا

ماننده غراب ندانم همی شتاب

بر هجر چون غراب خروشان شدم به روز

آموختم ز بند گران رفتن غراب

چون بانگ او به گوش من آید ز شاخ سرو

گیتی شود چو پرش در چشم من ز آب

گویم چرا خروشی نه چون منی به بند

برخیز و بر پرو برو و دوست را بیاب

ور اتفاقت افتد و بینی بت مرا

آگه کنش که بر تن من چیست از عذاب

گو تا من از تو دورم و دور از تو گشته ام

بریان بر آتش غم هجر تو چون کباب

بردندم از بر تو گروهی ستیزه جوی

کرده ز کین و خشم دل و روی را خضاب

بر کوه خواب کرده به یک جای با پلنگ

در دشت آب خورده به یک جوی با ذئاب

بی شرم چون مخنث و بی عافیت چو مست

بی نفس همچو کودک و بی عقل چون مصاب

تازنده همچو یوز و شکم بنده همچو خرس

درنده همچو گرگ و رباینده چون کلاب

راهی بریده ام که درختان او زخار

همچون مبارزانی بودند با حراب

چون زلف تو هواش ظلام از پس ظلام

چون کار من زمینش عقاب از پس عقاب

کردم به دم نسیم هوا را همی سموم

کردم به اشک ریگ بیابان همی خلاب

اکنون بدین مقام در آن آتشم ز دل

کش زاب دیده افزون می گردد التهاب

چشمم ز بس که کریم همچون رخ تذرو

پشتم ز بس که خارم چون سینه عقاب

سر یافته ست نرمترین بالش از حجر

تن یافته ست پاکترین بستر از تراب

در هر دو دست رشته بندست چون عنان

بر هر دو پای حلقه کندست چون رکاب

یک دست من مذبه و یک دست من محک

شب از برای پیشه و روز از پی ذباب

از پشت دست گیرد دندان من طعام

وز خون دیده یابد لبهای من شراب

هستم یقین بر آنکه گر صاحب اجل

خواهد بر تو زود بود مر مرا ایاب

عبدالحمید احمد عبدالصمد که ملک

نه از شیوخ دید چو او و نه از شباب

شمارهٔ ۲۲ - در مدح ابوالمؤید منصور بن سعید بن احمد

شد مشک شب چو عنبر اشهب

شد در شبه عقیق مرکب

زان بیم کافتاب زند تیغ

لرزان شده ز گردون کوکب

ما را به صبح مژده همی داد

آن راست گو خروس مجرب

می زد دو بال خود را بر هم

از چیست آن ندانم یارب

هست از نشاط آمدن روز

یا از تأسف شدن شب

ای ماه روی سلسله زلفین

وی نوش لب سیمین غبغب

پیش من آر باده از آن روی

نزد من آر بوسه از آن لب

دل را نکرد باید مغرور

تن را نداشت باید متعب

در دولت و سعادت صاحب

کاداب ازو شدست مهذب

منصوربن سعید بن احمد

کش بنده اند حران اغلب

آنکو عمید رفت ز خانه

وانکو ادیب رفت به مکتب

در فضل بی نظیر و نه مغرور

در اصل بی قرین و نه معجب

از خلق اوست چشمه خورشید

وز خلق اوست عنبر اشهب

نزدیک کردگار مکرم

در پیش شهریار مقرب

در هر زمان به دانش ممدوح

در هر دلی به جود محبب

ای در اصول فضل مقدم

وی در فنون علم مدرب

تقصیر اگر فتاد به خدمت

من بنده را مدار معاتب

کامد همی راهی را یک چند

دور از جمال مجلس توتب

تا بر زمین بروید نسرین

تا بر فلک برآید عقرب

جاه تو باد میمون طالع

جان تو باد عالی مرقب

در مجلست ز رتبت مفرش

بر آخورت ز دولت مرکب

شمارهٔ ۲۳ - هم در مدح او

قوت روح خون انگور است

تن پر از فتنه گشت و معذور است

آن نبید اندر آن قدح که به وصف

جان در جسم و نار در نور است

همچو زنبور شد زبان گز و باز

در گوارش لعاب زنبور است

باده گر جان حور شد شاید

زآن که انگور دیده حور است

گلبن و باغ پیش ازین گفتی

تاج کسری و تخت فغفور است

بوستان ها ز برگ ها اکنون

بر طبق های زر طیفور است

به دل بانگ قمری و بلبل

نغمه چنگ و لحن طنبور است

کرد بدرود باغ بلبل از آنک

مر چمن را ز برف ناطور است

زنده شد لهو و شادی از پی آنک

نعره رعد و نفخه صور است

بر در و بام برف پنداری

بیخته گچ و کشته آکور است

باغ چون جزع و راغ چون شبه را

دل و جان غمگن است و مسرور است

فرقت آب حوض و وصلت برف

این و آن را چو شیون و سور است

چشم چشمه چرا نگیرد آب

که همه روی دشت کافور است

پنجه سرو و شاخ گل گویی

دست مفلوج و پای مقرور است

برگ نارنج و شاخ پنداری

پر طوطی و ساق عصفور است

از چه سخت آبله زده ست چنار

که به خلقت نه سخت محرور است

رنگ زردی ترنج پیدا کرد

کز پی زاد و بود رنجور است

گر ندیده ست جام می نرگس

چون گهی مست و گاه مخمور است

همه شب خوش چرا همی خندد

اگر از نور ماه مهجور است

چهره سیب سرخ گونه چراست

روی زوار خواجه منصور است

آنکه خلقش به حسن مشتهر است

وآنکه ذاتش به لطف مذکور است

مهر و چرخ است روشن و عالی

چه شگفت ار بزرگ و منظور است

گرچه از خلق در هنر فرد است

ور هنرور میان جمهور است

همه اخبار در بزرگی او

ببر عقل نص و مأثور است

هر چه هست از رضای او بیرون

در دیانت حرام و محظور است

درگهش کعبه شد که طاعت خلق

چون به سنت کنند مبرور است

مجلس او بهشت شد که درو

گنه بندگانش مغفور است

جز ازو سروری همه عجب است

جز برو خواجگی همه زور است

عقل را هر چه در منظوم است

زیر پای ثناش منثور است

بار جودش نشست بر دینار

زان رخش زرد و پشت مکسور است

هنرش را ز رای تربیت است

دولتش زان به طبع مامور است

هر که منصور ناصرش باشد

در جهان ناصر است و منصور است

کلک او شد کلید غیب کزو

رازهای فلک نه مستور است

کان زر است و می فشاند در

گاه گنج است و گاه گنجور است

تندرست است و زار و نالانست

ساحر است و بزرگ مسحور است

نیست آرامشی که در عالم

بر تک و تارکش نه مقصور است

بنده کردش به طبع از پی آنک

شیفته برنگار منشور است

وصف او را چو وهم و خاطر من

بی عدد پیشکار مزدور است

گرچه گفتار من بلند آمد

او بدان نزد خلق مشکور است

زانکه فکر من از مدیحت او

نهر جاری و بحر مسجور است

در قفس مانده ام ز مدحت او

طبع من با نوای زر زور است

در ثناها به تف اندیشه

بحر اندر ضمیر باحور است

ای بزرگی که بر سپهر شرف

رای تو آفتاب مشهور است

چون چنین است پس چرا همه سال

روز من چون شبان دیجور است

از تجلی چرا نصیبم نیست

که همه عمر جای من طور است

دل من کوره ای است پر آتش

که تنم در غم ته گور است

سر همی گرددم ز اشک دو چشم

همه تن در میان در دور است

تارکم زیر زخم خایسک است

جگرم پیش حد ساطور است

روز اقبال من نه منصوفست

عدد بخت من نه مجذور است

صایم الدهرم از ضرورت و کس

بر چنین طاعتی نه مأجور است

بس قلق نیستم یقین دانم

رزق مقسوم و بخت مقدور است

از زمانه نکرده ام گله ای

تا بدانسته ام که مجبور است

مر مرا گاه گاه رنج کند

همه ام یوبه لهاوور است

داند ایزد که سخت نزدیک است

دل به تو گر تنم ز تو دور است

تا همی بر زمین و بر گردون

ربع مسکون و بیت معمور است

نیکخواهت ز بخت محترم است

بد سگالت ز چرخ مقهور است

این بر آن وزن و قافیت گفتم

روزگار عصیر انگور است

شمارهٔ ۲۴ - در ثنای سلطان مسعود

ملک جوان است و شهریار جوان است

کار مهیا و امر و نهی روان است

شغل زمانه مفوضست به شاهی

کز همه شاهان چو آفتاب عیان است

خسرو عالم علاء دولت مسعود

آنکه به انصاف پادشاه جهان است

آنکه کمینه دلیل دولت عالیش

آن ظفر شاه بند شهر ستان است

وآنکه کهینه معین دولت باقیش

صاعقه انگیز تیغ فتنه نشان است

ای بسزا خسروی که گنبد دوار

حکم تو را بنده وار بسته میان است

گردون از بیم تو به جنبش تیزست

ماهی از حلم تو به بار گران است

دهر ز عدل تو با نشاط و سرورست

مال ز جود تو با نفیر و فغانست

عمری کان بی رضای توست هلاک است

سودی کان بی سخای توست زیان است

پی به گمانت نبرد هر چه یقین است

ره به یقینت نیافت هر چه گمان است

هیبت تو نیک سخت زخم است ایرا

بازوی بأس تو بس بلند کمان است

هول تو در دیده زمانه بماندست

تفته دلست از نهیب ورفته روان است

شیر فلک را چو شیر فرش تو بیند

صورت بندد که صورتش حیوان است

ضعف نبیند سیاست تو که آن را

تقویت از رای پیر و بخت جوان است

در صفتت ملک را هزار دهان زاد

هر دهنی را از آن هزار زبان است

در سخنت نظم را هزار سخن خاست

هر سخنی را از آن هزار بیان است

طبع ثنای تو را چنانکه ببایست

خواست که گوید ز هیچ نوع ندانست

عقل کمال تو را در آنچه گمان برد

گشت که در یابد ای عجب نتوانست

باره شبدیز تو به رفتن و جستن

نایب ابر بهار و باد خزان است

گردن او عاشق ارادت دست است

پهلوی او فتنه ارادت ران است

کوه درنگست و نیز باد شتاب است

آنچه رکاب است یارب آنچه عنان است

تیغ به دست تو آتشی است که آن را

از دل و جان عدو شرار و دخان است

بود عذاب مخالفان تو در وی

کز تف حمله همی به دوزخ مانست

صفها از تف تیغ و نیزه و زوبین

گفتی اطراف راه کار کشان است

وز علم گونه گون فکنده همه خاک

گفتنی بازار گاه رنگ رزان است

هر که در آن روز بر مصاف تو بگذشت

خسته دل او هنوز در خفقان است

وآنکه در آن دشت روی منهزمان دید

دیده ش مأخوذ علت یرقان است

ملک به یک حمله ضبط کردی احسنت

این ظفرت بر خلود ملک ضمان است

تیغ بینداز از آنکه تیغ تو بخت است

گنج بپرداز از آنکه گنج تو کان است

خسرو صاحبقران تویی به حقیقت

گر پس این چند صد هزار قران است

خسرو مطلق تو بود خواهی تا حشر

هر چه بگویند ضد این هذیان است

در ازل ایزد فدای جان تو کردست

هرچه به گیتی در آفرینش جان است

حکم فلک شد به اختیار تو مقصور

هر چه بیندیشی و بخواهی آن است

تا همی اندر فلک بروج و نجوم است

تا همی اندر زمین مکین و مکان است

بسته فرمان تو شهور و سنین است

بنده فرمان تو زمین و زمان است

شمارهٔ ۲۵ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم

چه خوش عیش و چه خرم روزگار است

که دولت عالی و دین استوار است

سخا را نو شکفته بوستان است

امل را نو دمیده مرغزار است

هنر در مد و دانش در زیادت

طرب شادان عشرت خوشگوار است

فراوان شکرها زیبد که بر خلق

فراوان فضل های کردگار است

سریر دولت و دیهیم شاهی

علایی رنگ و مسعودی نگار است

جلالت را فزون تر زین چه روزست

سعادت را روان تر زین چه کار است

که شه مسعود ابراهیم مسعود

به گیتی پادشاه کامگار است

جهانداری که بر درگاه جاهش

جهان اندر پناه زینهار است

فلک با رتبتش یک تیر پرتاب

زمین با همتش یک میل وار است

بلا با حزم او عاجز پیاده ست

قضا با عزم او قادر سوار است

ز هولش صحن های شرزه شیران

به سستی پنجه شاخ چنار است

زمانه شهریارا کس نگوید

که جز تو در زمانه شهریار است

ز تختت مملکت را شادمانی

ز تاجت خسروی را افتخار است

زبان ملک را عدلت عیارست

یمین گنج را جودت یسار است

شب اندر چشم فرمان تو روزست

گل اندر دست انکار تو خار است

فروغ دولتت تابنده نورست

شکوه هیبتت سوزنده نار است

نعیم دولت تو بی زوال است

شراب نعمت تو بی خمار است

محاسب را به یک روزه عطاهات

چو خواهد کرد یک ساله شمار است

منجم را ز بهر ابتداهات

چو بندیشد همه روز اختیار است

به هیجا دشمنت گر شیر زور است

علاجش زخم گرز گاوسار است

به تندی گر حصارش هست خیبر

به تیزی خنجر تو ذوالفقار است

وگرچه هست فرعونی طبیعت

چه شد رمح تو ثعبانی شکار است

وگر هست او به خلقت عاد پیکر

چو آید رخش تو صرصر دمار است

فری کین توز گوهر نقش تیغ است

که نصرت را به کوشش حقگزار است

بلا در باد آن خاکی سرشت است

اجل در آتش آن آبدار است

خرد هر چیز را از وی صفت کرد

به گرد حد او گشتن نیارست

وزان شبدیز تندر شیهه تو

زمانه پر صدا چون کوهسار است

براقی برق جه کز کام زخمش

گنه کاران دین را اعتبار است

سرین و سینه او سخت فربی

میان و گردن او بس نزار است

چون نقش قندهار از حسن لیکن

بلای حسن نقش قندهار است

دز روئین زبانگش پر شکاف است

ره سنگین ز سمش پر شرار است

شتابش عادتی زاده طبیعی است

درنگش بازجویی مستعار است

ز چرخ ار همرکاب افتدش ننگ است

ز باد ار همعنان گرددش عار است

هژبری زشت رویی وقت پیکار

همای خوب فالی روز بار است

به پای دولت آوردت سپرده

سری کش تن ترانه جان سپار است

چو کافر حمله گان خون هیونست

چو منکر جثه گان جنگی حصار است

روان کوهی است وز جنبان شخ او

معلق اژدها در ژرف غار است

دلش بر حرص اغراء عداوت

سرش در عشق شور و کارزار است

میان آبکش فواره او

به جوشیدن چو چشمه پربخار است

به زخم آن عمود خرط کارش

عجب حصن افکن خارا گذار است

شها امروز روز دولت تست

بر اینسان باد تا لیل و نهار است

مراد دین و دنیای تو زین غزو

برآید وین دلیلی آشکار است

که این هفت اختر تابان مطیعند

کلاهی را که ترک او چهار است

به پیروزی برو با طالع سعد

که نصرت خنجرت را دستیار است

همه ابرست هر چت ره نوردست

همه نورست هر چت رهگذار است

زمین از منزلت زرین بساط است

هوا از لشکرت مشگین غبار است

به خارستانت اندر گلستانست

به ریگستانت اندر جویبار است

ره انجام و دل اندر خرمی دار

که روز خرمی این دیار است

تو را هندوستان موروث گاهست

که از خلقت زمستانش بهار است

بزن بیخی که آن را کفر شاخست

ببر شاخی که آن را شرک بار است

قیاس لشکرت نتوان گرفتن

که یک مرد تو در مردی هزار است

بنامیزد تو اینجا ترک داری

که با چرخش چخیدن سهل کار است

به پیکارش تف آتش دمنده

ز پیکارش دل آهن فگار است

تو را مالیدن شیران بیشه

بدان شیران یغما و تتار است

ز تاب تیغ و بانگ کوس امروز

جهان بر بت پرستان تنگ و تار است

درخش برق این در سومنات است

خروش رعد آن در گنگبار است

بدین آوازه هر جایی که شاهیست

به غایت ناشکیب و بی قرار است

ز فکرت نوش این هم طعم زهرست

ز حیرت روز آن هم رنگ قار است

دم اندر حلق او چون تفته شعله

مژه بر پلک او چون تیز خار است

همه بگذاشته گنجی گرفته

تو گویی عابد پرهیزگار است

گهی در خاک چون آهن خزیده

گهی در سنگ چون آتش قرار است

بگیریش از همه در کام شیر است

بر آریش ار چه در سوراخ مار است

بپالایی به پولاد زدوده

زمینی کان ز دیوان یادگار است

بتازی گر ز شیران صد مصافست

بیاری گر ز پیلان صد قطار است

فتوحت را که خواهد بود امسال

نموده فتح دست شهریار است

همی تا مرکز طبعی سکونست

همی تا گنبد والی مدار است

کهینه کار سازت آسمانست

کمینه کار دارت روزگار است

مرادت را ز ملک دهر هر چیز

که تو خواهی نهاده در کنار است

شمارهٔ ۲۶ - هم در مدح او

ملک مسعود ابراهیم شاه است

که بر شاهیش هر شاهی گواه است

نه چون عدلش جهان را دستگیر است

نه چون قدرش فلک را پایگاه است

نبیند چون کلاه او جلالت

کلاه او چه فرخنده کلاه است

گهی از فرهی رخشنده مهرست

گهی از خرمی تابنده ماه است

گرفته ست و گشادست و شکسته

ز شمشیرت که دوران را پناه است

به هر جایی که اندر کل عالم

زمینی یا حصاری یا سپاه است

جهانگیرا ملوک این جهان را

به دولت خدمت تو پهن راه است

بر جود تو هر ابری چو گردیست

بر حلم تو هر کوهی چو کاه است

به هر لفظی که گوید در دهانش

ز سهم تیغ تو وای است و آه است

نه چون بنده به گیتی مادحی است

نه چون تو در زمانه پادشاه است

بدین بنده اگر خواهی ببخشای

که حال و کار و بارش بس تباه است

به اطلاقت گشاده چشم مانده

به گیتی هر که او را نیکخواه است

نسنجد نزد تو یک پر پشه

گرش هم سنگ این گیتی گناه است

همی تا خامه خاموش گوید

که زیر هر سپیدی یک سیاه است

تو را هر ساعتی از ملک عزی است

تو را هر لحظه ای از بخت جاه است

شمارهٔ ۲۷ - در مدیح

دل از دولت همیشه شاد بادت

که ما شادیم تا بینیم شادت

تو آنی کز خرد چیزی نماندست

درین گیتی که آن ایزد ندادت

ستوده سیرت و پاکیزه طبعت

گزیده فعلت و نیکو نهادت

چو چرخ عالی از رتبت محلت

چو آب صافی از پاکی نژادت

زمین پیراسته است از تیغ تیزت

جهان آراسته است از دست رادت

میان بندگی اقبال بستت

زبان محمدت دولت گشادت

به خدمت بخت هم زانو نشستت

به حرمت فتح در پیش ایستادت

همی تازه شود عالم به نامت

همی باده خورد دولت به یادت

هنرمندی ز تو نادر نباشد

چو ملک شاه باشد اوستادت

همایون باد بر تو عید و هر روز

که از گردون بر آید عید بادت

شمارهٔ ۲۸ - حسب حال خویش گوید

این چنین رنج کز زمانه مراست

هیچ دانی که در زمانه کراست

هر چه در علم و فضل من بفزود

همچنانم ز جاه و مال بکاست

نیستم عاشق از چه رخ زردم

نیستم آهو از چه پشت دوتاست

ای تن آرام گیر و صبر گزین

که هر امروز را ز پس فرداست

مشو آنجا که دانه طمع است

زیر دانه نگر که دام بلاست

خویشتن را خلق مکن بر خلق

برد نو بهتر از کهن دیباست

زان عزیز است آفتاب که او

گاه پیدا و گاه ناپیداست

همه از آدمیم ما لیکن

او گرامی ترست کو داناست

همه آهن ز جنس یکدگر است

که همه از میانه خار است

نعل اسبان شد آنچه نرم آهن

تیغ شاهان شد آنچه روهیناست

نه غلط کردم آنکه داناییست

برسیده به هر مراد و هواست

هنر از تیغ تیز پیدا شد

که بدو شاه قبضه را آراست

باژگونه است کار این گیتی

زین همه هر چه گفتم از سوداست

هر که او راست باشد و بی عیب

بر وی از روزگار بیش عناست

به همه حال بیشتر ببرند

هر درختی که شاخ دارد راست

تو چنان برگمان که من دونم

سخن من نگر که چون والاست

اصل زر عیار از خاک است

اصل عود قمار نه ز گیاست

این شگفتی نگر کجا سخنم

نکته زاید همی و آید راست

گرچه پیوسته شعر گویم من

عادت من نه عادت شعر است

نه طمع کرده ام ز کیسه کس

نه تقاضاست شعر من نه هجاست

همچو ما روزگار مخلوق است

گله کردن ز روزگار چراست

گله از هیچ کس نباید کرد

کز تن ماست آنچه بر تن ماست

کرم پیله همی به خود بتند

که همی بند گرددش چپ و راست

ار خسی افتدت به دیده منال

سوی آن کس نگر که نابیناست

حذر از تو چه سود چو برسد

لابد آنچ از خدای بر تو قضاست

شادمانی به عمر کی زیبد

چون حقیقت بود همی که فناست

صعب باشد پس هر آسانی

نشنیدی که خار با خرماست

مکرمت را یکی درخت شناس

که برو برگ وی ز شکر و ثناست

آفتابش ز نور نورانی است

آب او از مروت است و سخاست

سایه دارست و اهل دانش را

زیر آن سایه ملجاء و مأواست

مکرمت کن که بگذرد همه چیز

مکرمت پایدار در دنیاست

شمارهٔ ۲۹ - در مدح ابونصر پارسی و شرح گرفتاری

از پس من غمست و پیش غم است

ز بر من نمست و زیر نم است

این دل بسته خسته درد است

وین تن خسته بسته الم است

عجبا هر چه بیش می نالم

مرمرا رنج بیش و صبر کم است

بی شمار انده است بر من جمع

این بلا بین کزین شمرده دم است

آتش طبع و دود نیاز

همه از پخت دوزخ شکم است

به فزازنده سپهر بلند

وین شگفت این بزرگتر قسم است

که همه وجه بر من مسکین

از همه کس تعدی و ستم است

چه توان کرد کانچه بود و بود

بوده حکم و رفته قلم است

قصه خویش چند پردازم

به کریمی که صورت کرم است

خواجه بونصر پارسی که چو مهر

به همه فضل در جهان علم است

در هنر تاج گوهر عربست

در نسب فخر دوده عجم است

کف کافیش بحری از جود است

طبع صافیش گنجی از حکم است

در جهانش به مکرمت دست است

بر سپهرش ز مرتبت قدم است

رزمش افروخته تر از سقر است

بزمش آراسته تر از ارم است

از بد روزگار معصوم است

به بر شهریار محترم است

پاسخ من چرا همه لا کرد

چون جواب همه کسش نعم است

دل بدان خوش همی کنم کآخر

به حقیقت وجود را عدم است

باد اقبال در پرستش او

تاشمن در پرستش صنم است

شمارهٔ ۳۰ - مدیح عبدالحمید بن احمد

جشن اسلام عید قربانست

شاد ازو جان هر مسلمانست

خانه گویی ز عطر خرخیز است

دشت گویی ز حسن بستانست

باد فرخنده بر خداوندی

که دلش گنج راز سلطانست

خواجه عبدالحمید بن احمد

که به جاه آفتاب دیوانست

نامه ای نیست در کمال و دها

که بر او نام او نه عنوانست

در هنر حله ای نپوشد خلق

که بر خلق او نه خلقانست

نشناسم گرانبها چیزی

که بر جود او نه ارزانست

کف او ابر و رای او مهر است

دل او بحر و طبع او کانست

خامه او پیاده ای است دوان

که سوار هزار میدانست

سر بریده دو نوک نیزه او

خیر و شر است و درد و درمانست

تند ابریست بر ولی و عدو

که درو رحمتست و طوفانست

سر چو بر کلک خط او بنهاد

هر چه در دهر جن و انسانست

گره کلک او چنان دانم

که مگر خاتم سلیمانست

تا سر کلک او به مشک سیاه

بوته سیم ساده بریانست

وز دبیری که در زمانه کند

بر دبیران وبال تاوانست

هر چه در مدح او همی گویند

در برزگی هزار چندانست

ای بزرگی که دامن قدرت

چرخ گردنده را گریبانست

در صفت های عقل تو خاطر

عاجز و ناتوان و حیرانست

دل تو با صفاوت عقل است

تن تو در لطافت جانست

ملک را دانش تو خورشید است

خلق را بخشش تو بارانست

فضل را خاطر تو معیار است

عقل را فکرت تو میزانست

هر امیدی که ره به تو نبرد

رهبرش بی خلاف شیطانست

تا تو را نصرت است هم زانو

همبر دشمن تو خذلانست

مدح کم نایدت که مادح تو

بنده مسعود سعد سلمانست

بر ثناهای تو به هر بستان

با نوای هزار دستانست

در خراسان چو من کجا یابی

که به هر فضل فخر کیهانست

ورنه دشمن چرا همی گوید

که در اندیشه خراسانست

گر ازین نوع در سرم گشته است

نزد من دیو به زیزدانست

تا کیم خانه سمج تاریک است

تا کیم جای کوی ویرانست

راست گویی دو دیده بیدار

در دو چشم آتشین دو پیکانست

چون که بر بند من همی نرسد

آنکه والی بند و زندانست

که ز سرما مرا هر انگشتی

راست چون تیز کرده سوهانست

این دلم چند رنج طبع کشد

نه دل و طبع سنگ و سندانست

نی نگفتم بگو معاذالله

بل همه کار من به سامانست

نه تن من ز بند رنجور است

نه دل من ز بد هراسانست

تکیه بر حسن عهد بوالفتح است

شادی از حفظ و نظم قرآنست

خرد کاریست اینکه هم جنسم

رستم زال پور دستانست

ای کریمی که خوی و عادت تو

خالص بر و محض احسانست

چرخ پندارم آتشین حربه است

که به آزار گشت نتوانست

دید در باب من عنایت تو

زان همه کارها به سامانست

بر من احسان تو فراوان شد

و اندک چون تویی فراوانست

محمدت خر که روز اقبالست

مکرمت کن که روز امکانست

نه همه سال کار هموار است

نه به هر وقت حال یکسانست

بر جهان چند نوع نیرنگ است

بر فلک چند گونه احزانست

پرجفا چرخ سخت پیکار است

بی وفا دهر سست پیمانست

تا در افلاک هفت سیاره است

تا به گیتی چهار ارکانست

دولت و بخت بنده وار تو را

پیشکار است و زیر فرمانست

ناصح ناصح تو برجیس است

حاسد حاسد تو کیوانست

عید قربان رسید و هر روزی

بر عدوی تو عید قربانست

شمارهٔ ۳۱ - در ستایش سلطان محمود و اقتفای استاد لبیبی

به نظم و نثر کسی را گر افتخار سزاست

مرا سزاست که امروز نظم و نثر مراست

به هیچ وقت مرا نظم و نثر کم نشود

که نظم و نثرم در است و طبع من دریاست

به لطف آب روانست طبع من لیکن

به گاه کثرت و قوت چو آتشست و هواست

اگر چه همچو گیا نزد هر کسی خوارم

وگرچه همچو صدف غرق گشته تن بی کاست

عجب مدار ز من نظم و نثر خوب و بدیع

نه لؤلؤ از صدف است و نه انگبین ز گیاست

به نزد خصمان گر فضل من نهان باشد

زیان ندارد نزدیک عاقلان پیداست

شگفت نیست اگر شعر من نمی دانند

که طبع ایشان پستست و شعر من والاست

به چشم جد و حقیقت مرا نمی بینند

که نزد عقل مرا رتبت و شرف به کجاست

اگر چو چشمه خورشید روشن است و بلند

چگونه بیند آن کش دو چشم نابیناست

به هیچ نوع گناهی دگر نمی دارم

مرا جز اینکه ازین شهر مولد و منشاست

اگر برایشان سحر حلال برخوانم

جز این نگویند آخر که کودک و برناست

ز کودکی و ز پیری چه فخر و عار آید

چنین نگوید آن کس که عاقل و داناست

هزار پیر شناسم که مشرک و گبر است

هزار کودک دانم که زاهدالزهداست

اگر رئیس نیم یا عمید زاده نیم

ستوده نسبت و اصلم ز دوده فضلاست

اگر به زهد بنازد کسی روا باشد

ور افتخار کند فاضلی به فضل سزاست

به اصل تنها کس را مفاخرت نرسد

که نسبت همه از آدم است و از حواست

مرا به نیستی ای سیدی چه طعنه زنی

چو هست دانشم ار زر و سیم نیست رواست

خطاست گویی در نیستی سخا کردن

ملامت تو چه سودم کند چو طبع سخاست

به جود و بخل کم و بیش کی شود روزی

خطا گرفتن بر من بدین طریق خطاست

اگر به نیک و بد من میان ببندد خلق

جز آن نباشد بر من که از خدای قضاست

ز بس بلا که بدیدم چنان شدم به مثل

که گر سعادت بینم گمان برم که بلاست

تو حال و قصه من خوان که حال و قصه من

بسی شگفت تر از حال وامق و عذراست

اگر چه بر سرم آتش ببارد از گردون

ز حال خود نشوم و اعتقاد دارم راست

گهر بر آن کس پاشم که در خور گهر است

ثنا مر او را گویم که در سزای ثناست

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

که پادشاه بزرگ است و مفخر دنیاست

خجسته نامش بر شعرهای نادر من

چو مهر بر درم است و چو نقش بر دیباست

بدین قصیده که گفتم من اقتدا کردم

به اوستاد لبیبی که سیدالشعراست

بر آن طریق بنا کردم این قصیده که گفت

سخن که نظم دهند آن درست بایدور است

قصیده خرد ولیکن به قدر و فضل بزرگ

به لفظ موجز و معنیش باز مستوفاست

هر آنکه داند داند یقین که هر بیتی

ازین قصیده من یک قصیده غراست

چنین قصیده ز مسعود سعد سلمان خواه

چنین قصاید مسعود سعد سلمان راست

شمارهٔ ۳۲ - در مدح ثقه الملک طاهربن علی

طاهر ثقت الملک سپهر است و جهانست

نه راست نگفتم که نه اینست و نه آنست

نی نی نه سپهر است که خورشید سپهر است

نی نی نه جهانست که اقبال جهانست

آن چرخ محلست که با حلم زمینست

وان پیر ضمیرست که با بخت جوانست

هر باره که زین کرده شود همت او را

اندر میدان زیر دو کف زیر دو رانست

ای آنکه سوی دولت تو قاصد نصرت

پیوسته یگانه است و دوگانست و سه گانست

شد منفعت عالم دست تو که آن دست

کانست و نه کانست که بخشنده کانست

شد مصلحت دنیا مهر تو که آن مهر

جانست و نه جانست فزاینده جانست

سهم تو عجب نیست اگر صاعقه تیر است

زیرا که کف هیبت تو برق کمانست

آن کس که چو گل نیست به دیدار تو تازه

در دیده ش چون دیده نرگس یرقانست

وانکس که نه چون مورد وفادار تو باشد

مانند دل لاله دلش در خفقانست

نه بار جهان بر تن تو هیچ نشسته است

نه راز سپهر از دل تو هیچ نهانست

امید جهان زنده و دلشاد بماند

تا دولت تو در بر انصاف روانست

عزمت نه سبکسارست ار چه سبکست او

حزمت نه گرانبارست ار چند گرانست

بادیست شتاب تو کش از کوه رکابست

کوهیست درنگ تو کش از باد عنانست

طبع تو زمانست و زمینست همیشه

در نفع زمینست و به تأثیر زمانست

بر چرخ محیط است مگر عالم روحست

دارنده دهر است مگر چرخ کیانست

از خاطر تیز تو شود تیغ هنر تیز

پس خاطر تو زینسان تیغست و فسانست

از روی تو حشمت همه چون نرگس چشمست

در مدح تو دولت همه چون لاله دهانست

در مدحت سودست و زیانست به مالت

سودت همه سودت و زیانت نه زیانست

گوشست همه چون صدف آن را که نیوشد

وانکس که سراید همه چون کلک زبانست

ای آنکه ز هول تو دل و دیده دشمن

بر آتش سوزنده و بر تیره دخانست

گر فصل چهار آمد هر سال جهان را

پس چون که همه ساله مرا فصل خزانست

ور فصل خزان بینم دایم به چه معنی

زندان من از دیده من لاله ستانست

نه آفت و اندوه مرا وصف قیاس است

نه محنت و تیمار مرا حد و کرانست

نه در دلم از رنج تحمل را جایست

نه در تنم از خوف رگم را ضربانست

گر خوردنی یابم هر هفته نه هر روز

از دست مرا کاسه و از زانو خوانست

ور هیچ به زندانبان گویم که چه داری

گوید که مخور هیچ که ماه رمضانست

گویمش که بیمارم و رو شربت و نان آر

خنده زند و گوید خود کار در آنست

هر چند که محبوس است این بنده مسکین

بی نان نزید چون بنده حیوانست

بدبخت کسی ام که به چندان زر و نعمت

امروز همه قصه من قصه نانست

جز کج نرود کار من مدبر منحوس

کاین طالع منحوسم کجر و سرطانست

بسیار سخن گفت مرا بخت پس آنگه

هر کرده که او کرد بدان گفته همانست

گر دل به طمع بستم شعرست بضاعت

ور احمقی کردم اصل از همدانست

امروز مرا صورت ادبار عیان شد

نزد همگان صورت این حال عیانست

در بندم و این بند ز پایم که گشاید

تا چرخ فلک بند مرا بسته میانست

از خلق چه نالم که هنر مایه رنج است

وز بخت چه گریم که جهان بر حدثانست

در ذات من امروز همی هیچ ندانند

که انواع سخن را چه بیان و چه بناست

وز من اثری نیست جز این لفظ که گویند

این شعر بخوانید که این شعر فلانست

گیتی چو ضمانی کندم شاد نباشم

زان روی که این گیتی بس سست ضمانست

زین بیش چرا گردون بگذاردم ایرا

گردون رمه خود را خونخواره شبانست

از جمله خداوندا در وهم نیاید

که احوال من بد روز اینجا به چه سانست

گر دولت تو بخت مرا دست نگیرد

از محنت خود هر چه بگویم هذیانست

ور در دل تو هیچ بگیرد سخن من

در کار خلاصم چه خلاف و چه گمانست

کانرا که به جان بیم کند چرخ ستمگر

نقشی که کند کلک تو منشور امانست

شایسته صدر تو ثنا آمد و نامد

کان کس که ثنا گفتت دانست و ندانست

دانست که جز معجزه گفتنش نشاید

بسیار بکوشید که گوید نتوانست

هر گفته و هر کرده تو دولت و دین را

بر جاه دلیل است و بر اقبال نشانست

امکان تو با تمکین همچون تن و جان باد

تا جان و تن از کون و مکینست و مکانست

چون کوه متین بادی تا کوه متین است

با بخت قرین بادی تا دور قرانست

شمارهٔ ۳۳ - شکایت از اوضاع و مدح عمید حسن

هیچ کس را غم ولایت نیست

کار اسلام را رعایت نیست

نیست یک تن درین همه اطراف

که درو وهن را سرایت نیست

کارهای فساد را امروز

حد و اندازه ای غایت نیست

می کنند این و هیچ مفسد را

بر چنین کارها نکایت نیست

نیست انصاف را مجال توان

عدل را قوت حمایت نیست

زین قوی دست مفسدان ما را

دست و تمکین یک جنایت نیست

آخر ای خواجه عمید حسن

از تو این خلق را عنایت نیست

از همه کارها که در گیتی است

هیچ کس را چو تو هدایت نیست

چه شد آخر نماند مرد و سلاح

علم و طبل نی و رایت نیست

لشکری نیست کار دیده به جنگ

کار فرمای با کفایت نیست

این همه هست شکر ایزد را

از چنین کارها شکایت نیست

چه کنم من که مر شما را بیش

هیچ اندیشه ولایت نیست

به چنین عیب های عمر گذار

غم و رنج مرا نهایت نیست

جان شیرین خوشست و چون بشود

از پس جان به جز حکایت نیست

این همه قصه من همی گویم

از زبان کسی روایت نیست

وین معونت که من همی خواهم

دانم از جمله جنایت نیست

شد ولایت صریح تر گفتم

ظاهر است این سخن کنایت نیست

آیتی آمده درین به شما

گرچه امروز وقت آیت نیست

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ابوالرشد رشید بن محتاج

پسر محتاج ای من شده محتاج به تو

از پی آنکه همه خلق به تو محتاجست

مردمی کن برسان خدمت من چون برسی

به بزرگی که کفش بحر عطا امواجست

عمده مملکت قاهره بورشد رشید

خاص شاهی که فروزنده تخت و تاجست

ای جوادی که به نزد تو ز زوار و ز زر

بدره در بدره و افواج پس افواجست

مملکت را ز تو هر لحظه صد استنباط است

محمدت را ز تو هر روز صد استخراجست

جاه را صدر تو منظورترین پیشگه است

جود را بزم تو مشهورترین منهاجست

رایهای تو در آفاق مصالح بدرست

سعدهاییست که در انجم و در ابر اجست

هر حکیمی که به نزد تو بود معیوبست

هر فصیحی که به نزد تو رسد لجلاجست

تا سرافراز براقیست ز اقبال تو را

از شرف روز بزرگیت شب معراجست

زندگان را سر نیروی چو اوداج آمد

ظلم افتد که مگر مهر تو در اوداجست

سائل از جود تو اندر طرف نعمت هاست

نعمت اندر کف تو از شغب تاراجست

اهتزاز از امل جود تو آرد در طبع

آنکه اندر رحم کون هنوز امشاجست

تا شب جاه تو از بخت تو روشن روزست

روزهای همه اعدات شبان داجست

نصرت ار صیقل شمشیر تو باشد نه عجب

که ظفر زین ره انجام تو را سراجست

شولک تو که پدید آید پندارد خلق

کز شبه گویی بر چارستون عاجست

گوهر مدح تو را دست هنر نظام است

حله شکر تو را طبع خرد نساجست

تا به مدح تو گشاده دهنم طوطی وار

چشم در روی نکویی که مگر دراجست

تا بینداختیم تیر نهاد از بر خویش

پشتم از فرقت خم داده کمان چاجست

نیست بس دیر که چون پنبه بداز برف زمین

تا همی گفتی چون ابر خزان حلاجست

نقشبندیست کنون ابر بهار ای عجبی

که به دیباجی او روی زمین دیباجست

می خوشخواره خوشبوی همی خور در باغ

قمری و بلبل عواد خوش و صناجست

روی ترکان را تا وصف به لاله است و به گل

زلف خوبان را تا نعت به قیر و ساجست

مدت عمر تو صد سال دگر خواهد بود

من همی گویم وین حکم خود از هیلاجست

موسم راوی در کعبه اقبال تو باد

که ره خلق بدو همچو ره حجاجست

پسر محتاج آورد بدین قافیه ام

حمل انصافش هم بر پسر محتاجست

شمارهٔ ۳۵ - در مدح عمید حسن

امروز هیچ خلق چو من نیست

جز رنج ازین نحیف بدن نیست

لرزان تر و نحیف تر از من

در باغ شاخ و برگ سمن نیست

انگشتریست پشت من گویی

اشکم جز از عقیق یمن نیست

از نظم و نثر عاجز گشتم

گویی مرا زبان و دهن نیست

از تاب درد سوزش دل هست

وز بار ضعف قوت تن نیست

این هست و آرزوی دل من

جز مجلس عمید حسن نیست

صدری که جز به صدر بزرگیش

اقبال را مقام وطن نیست

چون طبع و خلق او گل و سوسن

در هیچ باغ و هیچ چمن نیست

لؤلؤ و در چو خط و چو لفظش

ولله که در قطیف و عدن نیست

اصل سخن شده ست کمالش

واندر کمالش ایچ سخن نیست

مداح بس فراوان دارد

لیکن از آن یکیش چو من نیست

شمارهٔ ۳۶ - در رثای سید حسن

بر تو سید حسن دلم سوزد

که چو تو هیچ غمگسار نداشت

تن من زار بر تو می نالد

که تنم هیچ چون تو یار نداشت

زان تو را خاک در کنار گرفت

که چو تو شاه در کنار نداشت

زان اجل اختیار جان تو کرد

که به از جانت اختیار نداشت

زان بکشتت قضا که بر سر تو

دست جد تو ذوالفقار نداشت

هم به مرگی فگار باد تنی

که دلش مرگ تو فگار نداشت

ای غریبی کجا مصیبت تو

هیچ دانا غریب وار نداشت

ای عزیزی که در همه احوال

جان من دوستیت خوار نداشت

تیغ مردانگیت زنگ نزد

گل آزادگیت خار نداشت

آب مهر تو را خلاب نبود

آتش خشم تو شرار نداشت

هیچ میدان فضل و مرکب عقل

در کفایت چو تو سوار نداشت

من شناسم که چرخ خاک نگار

چون سخن های تو نگار نداشت

به خطا خاطرت کژی نگرفت

از جفا طبع تو غبار نداشت

نگرفت عیار اثیر فلک

که مگر بوته عیار نداشت

سی نشد سال عمر تو ویحک

سال زاد تو را شمار نداشت

این قدر داد چون تویی را عمر

شرم بادش که شرم و عار نداشت

باره عمر تو بجست ایراک

چون که در تک شد او قرار نداشت

چون بناگوش تو عذار ندید

کو ز مشک سیه عذار نداشت

بدنیارست کرد با تو فلک

تا مرا اندرین حصار نداشت

تن من چون جدا شد از بر تو

عاجز آمد که دستیار نداشت

دلم از مرگت اعتبار گرفت

که ازین محنت اعتبار نداشت

هیچ روزی به شب نشد که مرا

نامه تو در انتظار نداشت

گوشم اول که این خبر بشنود

به روانت که استوار نداشت

زار مسعود از آن همی گرید

که به حق ماتم تو زار نداشت

ماتم روزگار داشته ام

که دگر چون تو روزگار نداشت

باره دولتت ز زین برمید

بختی بخت تو مهار نداشت

همچنین است عادت گردون

هر چه من گفتمش به کار نداشت

دل بدان خوش کنم که هیچ کسی

در جهان عمر پایدار نداشت

شمارهٔ ۳۷ - در آغاز گرفتاری ساخته است

تا مرا بود بر ولایت دست

بودم ایزد پرست و شاه پرست

امر شه را و حکم الله را

نبدادم به هیچ وقت از دست

دل به غزو و به شغل داشتمی

دشمنان را از آن همی دل خست

چون به کفار می نهادم روی

بس کس از تیغ من همی به نرست

به یکی حمله من افتادی

خیل دشمن ز ششهزار نشست

مگر از زخم تیغ من آهن

حلقه گشت و ز زخم تیغ بجست

آمد اکنون دو پای من بگرفت

خویشتن در حمایتم پیوست

من کنون از برای راحت او

به گه خفتن و بخاست و نشست

دست در دست برده چون مصروع

پای در پای می کشم چون مست

بس که گویند از حمایت اگر

بکشی دست و رسم آن آئین هست

جز به فرمان شهریار جهان

باز کی دارم از حمایت دست

تا نگوید کسی که از سر جهل

بنده مسعود امان خود بشکست

شمارهٔ ۳۸ - در ستایش مردانگی و جنگجویی

تا توانی مکش ز مردی دست

که به سستی کسی ز مرگ نجست

ماهی ار شست نگسلد در آب

بسته او را به خشکی آرد شست

هر که او را بلند مردی کرد

تا به روز اجل نگردد پست

روی ننمود خوب در مجلس

تا ندیدند در مصافش شکست

هر که با جان نایستاد به رزم

دان که در پیشگه به حق ننشست

سر فرازد چو نیزه هر مردی

که میان جنگ را چو نیزه ببست

ای بسا رزمگاه چون دوزخ

که قضا اندر او درست نرست

دل مردان ز ترس چون دل طفل

سر گردان ز حمله چون سرمست

چرخ گردان ز گرد کان چو شبه

تیغ بران ز خون چو شاخ کبست

نیزه چون حمله خواستم بردن

گشت پیچان مرا چو مار به دست

گفتم این شاخ مرگ راست گرای

که بسی دل به خواهم خست

کنی ار احتراز وقتش نیست

ور کنی اضطراب جایش هست

یا بجنبی همی ز شادی خون

یا بلرزی همی ز بیم شکست

شمارهٔ ۳۹ - در مدح پادشاه

ماه صیام آمد این ملک به سلامت

فرخ و فرخنده باد ماه صیامت

آمد ماه بزرگوار گرامی

و آسود از تلخ باده زرین جامت

نزد خداوند عرش بادا مقبول

طاعت خیر تو و صیام قیامت

نام تو پاینده باد از آنکه نبشه ست

دست بقا برنگین دولت نامت

چرخی و تابنده خلق توست نجومت

بحری و بخشنده کف توست غمامت

شیری و میدان رزمگاه عرینت

تیغی و خفتان و مغفرست نیامت

مهری و هرگز مباد هیچ کسوفت

دهری و هرگز مباد هیچ ظلامت

هست سهام تو دو دیده حاسد

گویی کز خواب کرده اند سهامت

هست حسامت همیشه بر سر اعدا

گویی کز عقل کرده اند حسامت

قیصر در روم گشته بنده بنده ت

کسری در پارس شد غلام غلامت

خان به شب از سهم تو نخسبد هرگز

گر به بر خان رسد ز خشم پیامت

هست به دام تو دشمن تو همیشه

گویی گشت این جهان سراسر دامت

دیده بدخواه تو چو دیده افعی است

از سر آن خنجر ز مرد فامت

کام خود از بخت خود نیابد هرگز

هر که ز خلق جهان نجوید کامت

دایم تابنده باد بر فلک ملک

طلعت تابنده چو ماه تمامت

بادا در بوستان عمر قرارت

بادا اندر سرای ملک مقامت

شمارهٔ ۴۰ - وداع محبوب و قصد سفر

گه وداع بت من مرا کنار گرفت

بدان کنار دلم ساعتی قرار گرفت

وصال آن بت صورت همی نبست مرا

بدان زمان که مرا تنگ در کنار گرفت

چو وصل او را عقل من استوار نداشت

دو دست من سر زلفینش استوار گرفت

به رویش اندر چندان نگاه کردم تیز

که دیده ام همه دیدار آن نگار گرفت

در این دل از غم او آتشی فروخت فراق

که مغز من زتف آن همه شرار گرفت

ز بس که دیده ش باریده قطره باران

کنار من همه لولوی شاهوار گرفت

ز بس که گفت که این دم چو در شمار نبود

که روز هجر مرا چند ره شمار گرفت

نه دیر بود که برخاست آن ستوده خصال

به رفت و ناقه جمازه را مهار گرفت

برو نشست و بجست او ز جای خوش چو دیو

به قصد غزنین هنجار رهگذار گرفت

قطار بود دمادم گرفته راه به پیش

کلنگ وار به ره بر دم قطار گرفت

درین میانه بغرید کوس شاهنشه

ز بانگ او همه روی زمین هوار گرفت

نشستم از بر آن برق سیر رعد آواز

بسان باد ره وادی و قفار گرفت

گهی چو ماهی اندر میان جیحون رفت

گهی چو رنگ همی تیغ کوهسار گرفت

گهی چو شیر همی در میان بیشه بخاست

گهی چو تنین هنجار ژرف غار گرفت

چو شب ز روی هوا در نوشت چادر زرد

فلک زمین را اندر سیه ازار گرفت

چو گوی زرد ز پیروزه گنبدی خورشید

ز بیم چرخ سوی مغرب الحذار گرفت

ز چپ و راست همی رفت تیروار شهاب

ز بیم او همه پیش و پس حصار گرفت

ز بس که خوردم در شب شراب پنداری

ز خواب روز دو چشمم همی خمار گرفت

پدید شد ز فلک مهر چون سبیکه زر

که هیچ تجربه نتواند آن عیار گرفت

شعاع خورشید از کله کبود بتافت

چو نور روی نگار من انتشار گرفت

شمارهٔ ۴۱ - در ستایش امیر منصور بن سعید

کفایت را ستوده اختیار است

شهامت را گزیده افتخار است

عمید ملک منصور سعید آنک

محلش نور چشم کارزار است

وزیر اصلی که از اصل وزارت

جهان مملکت را یادگار است

بزرگی دیر خشم و زود عفو است

کریمی کامگار و بردبار است

جهان بی دانش او ناتمامست

فلک با همت او ناسوار است

به کام مهرش اندر زهر نوش است

به چشم کینش اندر نورنار است

خطا هرگز نیفتد حزم او را

که او را سعد گردون پیشکار است

به حکم تجربت احکام رایش

همه ارکان ملک شهریار است

سرمیدان شدن با کار حیدر

به رونق زان سخن در ذوالفقار است

به نزدیک قیاس انفاس جدش

همه آیات دین کردگار است

نه بی اکرام تو جان را توانست

نه بی انعام تو کان را یسار است

ز جودت موج دریا یک حبابست

ز خشمت جوش دوزخ یک شرارست

نه در بذل تو ذل امتناعست

نه در بر تو رنج انتظار است

اگر میدان فضلت شاهراهست

سزد کاثار خلقت شاهوار است

روا باشد که روی تو امید است

که جودت نودمیده مرغزار است

عجب دارم ز بخت دشمن تو

که بر خود خندد و ناسوگوار است

شمارهٔ ۴۲ - اندرز

کس را بر اختیار خدای اختیار نیست

بر دهر و خلق جز او کامگار نیست

قسمت چنان که باید کردست در ازل

و اندیشه را بر آنچه نهادست کار نیست

بر یک درخت هست دو شاخ بزرگ و این

می بشکند ز بار و بر آن هیچ بار نیست

چون کاین کثیف جرم زمین هست برقرار

چون کاین لطیف چرخ فلک را قرار نیست

آنها که بر شمردم گویی به ذات خویش

موجود گشته اند کشان کردگار نیست

دانی که بی مصور صورت نیامده ست

دانی که این سخن بر عقل استوار نیست

شاید که از سپهر و جهان رنجکی کشد

آن کس کش از سپهر و جهان اعتبار نیست

ای مبتدی تو تجربه از اوستاد گیر

زیرا که به ز تجربه آموزگار نیست

شادی مکن به خواسته و آز کم نمای

کان هر چه هست جز ز جهان مستعار نیست

بدهای روزگار چه می بشمری همی

چون نیک های او بر تو در شمار نیست

از روزگار نیک و بد خویشتن مدان

کز ایزدست نیک و بد از روزگار نیست

شمارهٔ ۴۳ - حسب حال

دلم از نیستی چو ترسا نیست

تنم از عافیت هراسانیست

در دل از تف سینه صاعقه ایست

بر تن از آب دیده طوفانیست

گه دلم باد تافته گوئیست

گه تنم خم گرفته چوگانیست

موی چون تاب خورده زوبینی است

مژه چون آب داده پیکانیست

همچو لاله ز خون دل روئیست

چون بنفشه ز زخم کف رانیست

روز در چشم من چو اهرمنی ست

بند بر پای من چو ثعبانیست

زیر زخمی ز رنج زخم بلا

دیده پتکی و فرق سندانیست

راست مانند دوزخ و مالک

مر مرا خانه ای و دربانیست

گر مرا چشمه ای است هر چشمی

لب خشکم چرا چو عطشانیست

بر من این خیره چرخ را گویی

همه ساله به کینه دندانیست

نیست درمان درد من معلوم

هست یک دردکش نه درمانیست

نیست پایان شغل من پیدا

هست یک شغل کش نه پایانیست

من نگویم همی که این شر و شور

از فلانیست یا ز بهمانیست

نیست کس را گنه چو بخت مرا

طالعی آفریده حرمانیست

نیست چاره چو روزگار مرا

آسمانی فتاده خذلانیست

نه ازین اخترانم اقبالست

نه ازین روشنانم احسانیست

تیز مهری و شوخ برجیسی است

شوم تیری و نحس کیوانیست

گرچه در دل خلیده اندوهی است

ورچه بر تن دریده خلقانیست

نه چون من عقل را سخن سنجی

نه چو من نظم را سخندانیست

سخنم را برنده شمشیری است

هنرم را فراخ میدانیست

دل من گر به جویمش بحریست

طبع من گر بکاومش کانیست

طبع دل خنجری و آینه ایست

رنج و غم صیقلی و افسانیست

تا شکفته است باغ دانش من

مجلس عقل را گلستانیست

لعبتانی که ذهن من زاد است

لهو را از جمال کاشانیست

نیست جایی ز ذکر من خالی

گرچه شهریست یا بیابانیست

بر طبع من از هنر نو نو

هر زمانی عزیز مهمانیست

نکته ای رانده ام که تألیفی است

قطعه ای گفته ام که دیوانیست

همتم دامنی کشد ز شرف

هر کجا چرخ را گریبانیست

گر خزانیست حال من شاید

فکرت من نگر که نیسانیست

ور خرابیست جای من چه شود

گفته من نگر که بستانیست

سخن تندرست خواه از من

گرچه جان در میان بحرانیست

تجربت کوفته دلیست مرا

نه خطایی در او نه طغیانیست

قسمت نظم را چو پرگاریست

سختن فضل را چو میزانیست

انده ار چه بدآزمون تیریست

صبر تن دار نیک خفتانیست

ای برادر برادرت را بین

که چگونه اسیر زندانیست

بینواییست بسته در سمجی

بانوا چون هزار دستانیست

تو چنان مشمرش که مسعودست

با دل خویش گو مسلمانیست

مانده در محکم و گران بندیست

مانده در تنگ و تیره زندانیست

اندران چه همی نگر امروز

کاو اسیر دروغ و بهتانیست

گر چنین است کار خلق جهان

بد پسندیست نابسامانیست

سخت شوریده کار گردونیست

نیک دیوانه سارگیهانیست

آن برین بی هوا چو مفتونی است

وان بر این بیگنه چو غضبانیست

این به افعال همچو تنینی است

وان به اخلاق سخن شیطانیست

این لجوجیست سخن پیکاریست

وان رکیکیست سست پیمانیست

هر کسی را به نیک و بد یک چند

در جهان نوبتی و دورانیست

مدبری را زیادتست به جاه

مقبلی را ز بخت نقصانیست

این تن آسوده بر سر گنجیست

وان دل آزرده در دم نانیست

هر کجا تیز فهم داناییست

بنده کند فهم نادانیست

تن خاکی چه پای دارد کو

باد جان را دمیده انبانیست

عمر چون نامه ای است از بد و نیک

نام مردم بر او چو عنوانیست

تا نگویی چو شعر برخوانم

کاین چه بسیار گوی کشخانیست

کرده ام نظم را معالج جان

زآنکه از درد دل چو نادانیست

کز همه حالتی مرا نظمی است

وز همه آلتی مرا جانیست

می نمایم ز ساحری برهان

گرچه ناسودمند برهانیست

بخرد هر که خواهدم امروز

خلق را ارز من چه ارزانیست

تو یقین دان که کارهای فلک

در دل روز و شب چو پنهانیست

هیچ پژمرده نیستم که مرا

هر زمان تازه تازه دستانیست

نیک و بد هر چه اندرین گیتیست

به خرابیست یا به عمرانیست

آدمی را ز چرخ تاثیریست

چرخ را از خدای فرمانیست

گشته حالی چو بنگری دانی

که قوی فعل حال گردانیست

شمارهٔ ۴۴ - در ستایش یمین الدوله بهرامشاه

ای بت لبت ملیست که آن را خمار نیست

وی مه رخت گلیست که رسته ز خار نیست

دیده ست کس گلی و ملی چون رخ و لبت

کانرا چنین که گفتم خار و خمار نیست

آورد نوبهار بتان را و هیچ بت

مانند تو به خوبی در نوبهار نیست

سرو و چنار یا زان در هر چمن ولیک

با حسن و زیب قد تو سرو و چنار نیست

ای قندهار گشته ز تو جایگاه تو

والله که لعبتی چو تو در قندهار نیست

منت خدای را که زمانه به کام ماست

و امروز روز دولت ما را غبار نیست

در عدل می چمیم که عدل اختیار کرد

شاهی که از ملوک جز او اختیار نیست

سلطان یمین دولت بهرام شاه کوست

شاهی که در زمانه ز شاهانش یار نیست

آن شهریار شهر گشای ملوک بند

کامروز مثل او به جهان شهریار نیست

هست او یمین دولت و اندر حصار ملک

چون بنگرند جز فلک او را یسار نیست

ای خسرو زمانه که باشد ز خسروان

کاندر جهان رضای تو را جان سپار نیست

تو رستمی و باره تند تو هست رخش

تو حیدری و تیغ تو جز ذوالفقار نیست

یک پی زمین نماند که از زخم تیز تو

از خون کنار خاک چو دریا کنار نیست

بی مغز دشمن تو در او نیست هیچ دشت

بی خون دشمن تو در او هیچ غار نیست

از بهر ملک توست جهان پایدار و بس

زین پس نگوید آنکه جهان پایدار نیست

چون کوه یافت است ز تو مملکت قرار

چون باد بیش دشمن دین را قرار نیست

تا استوار دید تو را در مصاف رزم

بر جان و عمر دشمن تو استوار نیست

هستی سوار و ملک و چنانی که پیش تو

خورشید بر سپهر چهارم سوار نیست

تابنده آفتاب کند روی در حجاب

روزی که بندگان تو گویند بار نیست

ملک افتخار کردی و امروز ملک را

جز جاه و دولت تو شعار و دثار نیست

پیوسته نهمت تو شکار است و کارزار

دانی که گاه جنگ و گه کارزار نیست

دل در شکار شیر مبند از برای آنک

یک شیر نر ز بیم تو در مرغزار نیست

گر گه گهی به چوگان بازی روا بود

گرچه ز برف روی زمین آشکار نیست

مقصور شد بر آنکه نشینی و می خوری

بی می بدان که جان و روان شاد خوار نیست

جان خواستار می شد بی شک ز بهر آنک

می جز نشاط را به جهان خواستار نیست

مجلس فروخته شود از می به روز و شب

می آتشی ات روشن کانرا شرار نیست

مجلس چو لاله زار کند جام می به رنگ

گرچه هنوز وقت گل و لاله زار نیست

بوس و کنار باید و دل شادمان از آنک

جز وقت شادمانی و بوس و کنار نیست

ای پیشوا و قبله خود امیدوار باش

کز عمر خویش دشمنت امیدوار نیست

می خورد باید وز لب میگسار نقل

زیرا که نقل به ز لب میگسار نیست

این داور زمانه ملوک زمانه را

جز بر ارادت تو مسیر و مدار نیست

پیراروپار بنده ز جان ناامید بود

وامسال حال بنده چو پیراروپار نیست

کس را چنان که امروز این بنده توراست

جاه و محل و مرتبت و کار و بار نیست

هر مجلسی ز رای تو او را کرامتی است

هر هفته از تو بی صلت صد هزار نیست

از داده تو اکنون چندان که بنده راست

کس را یسار و مال و ضیاع و عقار نیست

عمر تو باد باقی چندان که چرخ را

چون عمر و ملک تو به جهان یادگار نیست

بر تخت ملک بادی تا حشر تاجدار

کامروز در زمانه چو تو تاجدار نیست

وین روزگار ملک تو پاینده باد از آنک

اندر زمانه خوشتر از این روزگار نیست

شمارهٔ ۴۵ - در مدح ثقة الملک طاهربن علی

هر چه اقبال بیندیشید آمد همه راست

جان بدخواهان از هیبت و از هول بکاست

موکب طاهری آواز برآورد بلند

هر سویی از ظفر و نصرت لبیک بخاست

بدهید انصاف امروز به شمشیر و قلم

در جهان چون ثقة الملک که دیده ست و کجاست

قدر او چرخی عالی است کزو چرخ زمیست

رای او مهری روشن که ازو مهر سهاست

ای جهانی که دو حال تو ز مهرست وز کین

ای سپهری که دو قطب تو زحزم وز دهاست

نیک یکتاست دل گردون در خدمت تو

گرچه در طاعت تو پشتش زینگونه دوتاست

همه فرمان تو مقبول و همه امر تو جزم

این توانایی در مملکت امروز توراست

حاصل و رابح و موجود به هر وقت ز توست

هر چه سلطان جهان را غرض و کام و هواست

شاه مسعود براهیم که در ملک جهان

خسرو نافذ حکم و ملک کام رواست

بر تن حشمت باقیش لباس از شرف است

بر سر دولت پاینده او تاج علاست

زندگانی تو پاینده کناد ایزد از آنک

زندگانی تو آنجاست که از شاه رضاست

عنف و لطف تو به هر وقت خزانست و بهار

خشم و عفو تو به هر حال سموم است و صباست

آسمانی و ز دور تو ولی تو مهست

آفتابی و ز نور تو عدوی تو هباست

از شرف ذات تو بیخیست کزو شاخ علوست

در کرم طبع تو شاخیست کزو بار سخاست

مثل بخت و نکوخواه تو آبست و درخت

مثل مرگ و بداندیش تو ناراست و گیاست

سحر دشمن همه باطل کنی از تیغ مگر

دشمن و تیغ تو را قصه فرعون و عصاست

هر چه در گیتی رادی است کم و بیش ز توست

وآنچه از دولت شادیست شب و روز توراست

همه دعوی که سخا کرد و کند هست به حق

زآنکه دعوی سخا را دو کف تو دو گواست

وآنکه دعوی کند و گوید در کل جهان

از جوانمردان چون طاهر یک مرد کجاست

من بدو ماندم باقی به جهان تا جاوید

گر بماند به جهان باقی والله که سزاست

من که مسعودم هر چند ثنا گوی توام

این سخن گفته من نیست چه گفتار سخاست

این که می رانم والله که به عدل است و به حق

وانچه می گویم والله که نه از روی ریاست

چرخی و ابری و خورشیدی و دریایی و کوه

وین صفات این همه را غایت مدح است و ثناست

سرفرازا فلکم زیر قضا زخم گرفت

همه فریاد و فغان من ازین زخم قضاست

از زمین برترم و نیست هوا سمج مرا

پس مرا جای بدینسان نه زمین و نه هواست

محنت و بیم مرا جاه تو ایمن کندم

پس از این گونه مرا جای درین خوف و رجاست

از همه دانش حظیست مرا از چه سبب

همه حظ من ازین گیتی رنجست و عناست

گر بدانم که چرا بسته شدم بیزارم

از خدایی که همه وصفش بی چون و چراست

شرزه شیری را مانم که بگیرند به دست

وین گران بند بر این پای مرا اژدرهاست

مدتی شد که چنین شیر خود از بیم غسک

اندرین سمج ز خواب و خور و آرام جداست

این همه رنج و غم از خویشتنم باید دید

تا چرا طبع و دلم مایه هر ذهن و ذکاست

بحرم و کانم چون بحر و چو کان حاصل من

خلق را در ثمین و گهر پیش بهاست

ای خداوند من از غفلت بیدار شدم

چون بدانستم کاندیشه بیهوده خطاست

جان همی بازم با چرخ و همی کژزندم

هیچ کس داند کاین چرخ حریفی چه دغاست

چرخ رانیست گناهی به خرد یار شدم

زآنکه این چرخ به هر وقتی مأمور قضاست

عرض کردیم همه کرده بی حاصل خویش

هر چه بر ماست بدانستیم اکنون کز ماست

گر چو ما گیتی مجبور قضا و قدر است

پس چرا از ما بر گیتی چندین عللاست

دگر از تنگدلی کردن ما فایده نیست

این همه تنگدلی کردن ما خیره چراست

طرفه مردی ام چندین چه غم عمر خورم

چون یقینم که سرانجام من از عمر فناست

ساکن و شاکر گشتم که مرا روشن شد

که نبود آنچه خداوند جهاندار بخواست

نکند تندی گردون و وفادار شود

گرچه طبعش به همه چیز که من خواهم راست

چون بداند که مرا دولت تو کرد قبول

بنهد رگ به همه چیز که من خواهم راست

چون روا گشت و وفا شد ز تو امید مرا

پس از آن هر چه کند گردون از فعل رواست

هست امروز به اطلاق دل من نگران

که درین جنس ز احسان تو صد برگ و نواست

هستم از بیم تو چون قمری با طوق و ز مدح

همچو قمری نفس من همه لحنست و نواست

هیچ کس را هست انصاف ده ای حاکم حق

این زبان قلم و فکرت خاطر که مراست

از بزرگان هنر در همه انواع منم

گرچه امروز مرا نام ز جمع شعراست

قافیت هایی طنان که مرا حاصل شد

همه بر بستم در مدح کنون وقت دعاست

تا مه و مهر فلک والی روزند و شبند

تا شب و روز جهان اصل ظلامست و ضیاست

رتبت قدر تو از طالع در اوج علوست

دولت جاه تو از نصرت با نشو و نماست

تا جهان است بقا بادت مانند جهان

که بقای تو جهان را چو جهان اصل بقاست

شمارهٔ ۴۶ - مدیح بهرامشاه

چون ره اندر برگرفتم دلبرم در برگرفت

جان به دل مشغول گشت و تن ز جان دل برگرفت

خواست تا او پایهای من بگیرد در وداع

پای ها زو در کشیدم دست ها بر سر گرفت

گاه در گردنش دستم همچو چنبر حلقه شد

گاه باز آن حلقه ای زلف چون چنبر گرفت

نرگس او شد ز دیده همچو نیلوفر در آب

وز طپانچه دو رخ من رنگ نیلوفر گرفت

شد مرا لبها زیاد سرد همچون خاک خشک

مغزم از آب دو دیده شعله آذر گرفت

طره مشکین و جعد عنبرینش هر زمان

سینه و رخسار من در مشک و در عنبر گرفت

قد چون تیرم کمان شد وز دو دیده خون گشاد

دیده گوی زخم تیر خسرو صفدر گرفت

پادشا بهرام شاه آن شه که روز رزم او

بر فلک بهرام عونش را به کف خنجر گرفت

پای های تخت او را مهر بر تارک نهاد

مهر و ماه از آسمان گوهر در آن افسر گرفت

بر سر منبر چو نامش گفت لفظ هر خطیب

دولت و اقبال هر سو پایه منبر گرفت

همتش چون اختر از بالای هر گردون گذشت

هیبتش همچون قضا پهنای هر کشور گرفت

جاه او را بخت او از آسمان برتر کشید

کز جلالت جایگه بر تارک اختر گرفت

دولتش بر سر نهاد و بود واجب گر نهاد

حشمتش در بر گرفت و بود در خور گر گرفت

سایه و مایه که دولت را و نعمت را ازوست

از درخت طوبی و از چشمه کوثر گرفت

از شکوه و عدل و امن او تذرو و کبک را

باز جره زقه داد و چرغ زیر پر گرفت

عدل حکم حزم او را دستیاری نیک ساخت

ملک ارض پاک او را جفتی اندر خور گرفت

در ازل چون دفتر شاهی قضا تقدیر کرد

فر خجسته ذکر نام او سر دفتر گرفت

کرد عون دین پیغمبر به زخم تیغ تیز

با جهان ملک عزدین پیغمبر گرفت

هر که روزی در بساط خرمش بنهاد پا

دست او از بخت شاخ سبز بارآور گرفت

هر که از مهرش نهالی کاشت اندر باغ عمر

باغ عمرش تازه ماند و آن نهالش برگرفت

شاه را مانست روز رزم در تف نبرد

اندر آن ساعت که حیدر قلعه خیبر گرفت

بود حیدر در مضاء حمله چون شاه جهان

تا به مردی این جهان آوازه حیدر گرفت

تیغ او اندر زمانه حشمتی منکر نهاد

تا ازو طاغی و باغی عبرتی منکر گرفت

لشکرش را لشکری آمد بزرگ از آسمان

چون ز بانگ کوس او روی زمین لشکر گرفت

چون به گاه رزم زخم خنجر او برق شد

ساعت حمله عنان رخش او صرصر گرفت

گاه بدخواهان او را خنجر اندر گل نهاد

گه بداندیشان او را مرگ بر بستر گرفت

رمح عمر او بار او فردا بگیرد باختر

همچنان کامروز تیغ تیز او خاور گرفت

باغها را چرخ ها از حرص جود دست شاه

جوی ها پر سیم کرد و شاخ ها در زر گرفت

در چمن دیدی بتان اندر لباس هفت رنگ

آن بتان را این خزان شمعگون چادر گرفت

راغها را باغ ها در دیبه کمسان کشید

از پس آن کابرها در دیبه ششتر گرفت

جام های خسروانی ساقیا بر گیرهین

زانکه مطرب راه های خسروانی بر گرفت

از هوای آسمان آواز نوشانوش خاست

چون هوای بزم او آواز خنیاگر گرفت

شد بهشت عدن بزمش چون نشاط باده کرد

و آب حیوان گشت باده چون به کف ساغر گرفت

آن ثناگستر منم کاندر همه گیتی به حق

عز و ناز از مدح های شاه حق گستر گرفت

چون گرفتم مدح او را پیش او جلوه گری

گردن و گوش سخن پیرایه و زیور گرفت

بزم او را حسن و زیب نظم و نثرم هر زمان

حسن و زیب لعبتان مانی و آذر گرفت

مدح او گفتم به نظم و شکر او کردم به نثر

مغز و کامم بوی مشک و لذت شکر گرفت

طبعم اندر مدح گفتن های بس بی حد نمود

دستم از جودش غنیمت های بس بی مر گرفت

من به گیتی اختیار شاهم اندر هر هنر

با من اندر هر هنر خصمی که یارد در گرفت

ورچه خصمی داشت این دعوی کجا معنی بود

در همه معنی عرض کی دعوی جوهر گرفت

تا بقا باشد جمال و فر او پاینده باد

کز بقای ملک او گیتی جمال و فر گرفت

منت ایزد را که کار ملک و دین اندر جهان

شهریار ملک جود و شاه دین پرور گرفت

شمارهٔ ۴۷ - مدح ملک ارسلان بن مسعود و ذکر خیر بونصر پارسی

این عقل در یقین زمانه گمان نداشت

کز عقل را ز خویش زمانه نهان نداشت

در گیتی ای شگفت کران داشت هر چه داشت

چون بنگرم عجایب گیتی کران نداشت

هر گونه چیز داشت جهان تا به پای داشت

ملکی قوی چو ملک ملک ارسلان نداشت

پاینده باد ملکش و ملکیست ملک او

کایام نو بهار چنان بوستان نداشت

گشت آن زمان که ملکش موجود شد جهان

دلشاد و هیچ شادی تا آن زمان نداشت

آن جود و عدل دارد سلطان که پیش ازین

آن جود عدل حاتم و نوشیروان نداشت

هنگام کر و فر وغا تاب زخم او

شیر ژیان ندارد و پیل دمان نداشت

ای پادشاه عادل و سلطان گنج بخش

هرگز جهان و ملک چو تو قهرمان نداشت

امروز یاد خواهم کردن ز حسب حال

یک داستان که دهر چنان داستان نداشت

بونصر پارسی ملکا جان به تو سپرد

زیرا سزای مجلس عالی جز آن نداشت

جان داد در هوات که باقیت باد جان

اندر خور نثار جز آن پاک جان نداشت

جان های بندگان همه پیوند جان توست

هر بنده جز برای تو جان و روان نداشت

آن شهم کاردان مبارز که مثل او

این دهر یک مبارز و یک کاردان نداشت

مرد هنر سوار که یک باره از هنر

اندر جهان نماند که او زیر ران نداشت

کس چون زبان او به فصاحت زبان ندید

کس چون بیان او به لطافت بیان نداشت

او یافت صد کرامت اگر مدتی نیافت

او داشت صد کفایت اگر دودمان نداشت

اندیشه مصالح ملک تو داشتن

و اندوه سوزیان و غم خانمان نداشت

در هر چه اوفتاد بد و نیک و بیش و کم

او تا به داشت تاب سپهر کیان نداشت

شصت و سه بود عمرش چون عمر مصطفی

افزون ازین مقامی اندر جهان نداشت

آن ساعت وفات که پاینده پادشاه

روی نیاز جز به سوی آسمان نداشت

مدح خدایگان و ثنای خدای عرش

جز بر زبان نراند و جز اندر دهان نداشت

آن بندگی که بودش در دل نکرد از آنک

یک هفته داشت چرخش و جز ناتوان نداشت

این مدح خوان دعا کندش زانکه در جهان

کم بود نعمتی که برین مدح خوان نداشت

بر بنده مهر داشت چهل سال و هرگز او

بر هیچ آدمی دل نامهربان نداشت

صاحب قران تو بادی تا هست مملکت

زیرا که مملکت چو تو صاحب قران نداشت

فرزندگانش را پس مرگش عزیزدار

کو خود به عمر جز غم فرزند کان نداشت

شمارهٔ ۴۸ - در صفت ابر و مدح یکی از بزرگان

زهی هوا را طواف و چرخ را مساح

که جسم تو ز بخارست و پرتو ز ریاح

اگر به صورت و ترکیب هستی از اجسام

چرا به بالا تازی ز پست چون ارواح

ز دوستی که تو داری همی پریدن را

به حرص و طبع همه تن ترا شدست جناح

تو کشتی یی که ز رعد و ز برق و باد تو را

چو بنگریم شراع است و لنگر و ملاح

تویی که لشکر بحر و سپاه جیحونی

ز برق و رعدت کوس و علم به قلب و جناح

گهی ز گریه تو زرد دیده نرگس

گهی ز خنده تو سرخ چهره تفاح

چو چشم عاشق داری به اشک روی هوا

چو روی دلبر داری به نقش روی بطاح

توراست اکنون بر کوه پیچش تنین

چنانکه بودت در بحر سازش تمساح

نه در بحار قرارت نه در جبال سکون

نه تیز رحلت پیکی چو زود رو سیاح

بر این بلندی جز مر تو را اجازت نیست

که باری آید نزدیک این غداة و رواح

هنر سوار بزرگی است که دست جاهش کرد

به تازیانه حشمت زمانه را اصلاح

ربود و برد کف را دو رای عالی او

ز جور و طبع جهان و فلک حرون و جماح

نه قعر حلمش دریافت فکرت غواص

نه غور حزمش بنمود نهمت مساح

بزرگ بار خدایا تو ملک و دولت را

چو عقل مایه عونی چو بخت اصل نجاح

گه وقار و گه جود دست و طبع توراست

ثبات تند جبال و مضاء تیز ریاح

ز رای و عزم تو گردون و دهر از آن ترسد

که این کشیده سیوفست و آن زدوده رماح

اگر همیدون بحر مکارمی نه عجب

که خط های کف تست جویهای سماح

به روزگار تو شادم اگر چه محرومم

از آن بزرگی طنان و طلعت وضاح

سپیدرویم چون روز تا به مدحت تو

سیاه کردم چون شب دفاتر و الواح

به طبع و خاطرم اندر مدیح و وصف تو را

گشاد و بست کمال و هنر نقاب و وشاح

ثنا و شکر تو گویم همی به جان و به دل

که نیست شکر و ثنا جز تو را حلال و مباح

تو تا چو خورشید از چشم من جدا شده ای

همی سیاه مسا گرددم سپید صباح

چو روز بود مرا آفتاب من بودی

چو شب درآید دائم تو باشیم مصباح

ز سعی و فضل تو داروی و مرهمم باید

که تن رهین سقام است و دل اسیر جراح

چگونه بسته شوم هر زمان به بند گران

که هست رأی تو قفل زمانه را مفتاح

لزمت سجنا و الباب مغلق دونی

ولیس یفتح دون المهیمن الفتاح

مرا تو دانی و دانی که هیچ وقت نبود

دردنائت را خود بر دل من استفتاح

تفاوت است میان من و عدو چونانک

تفاوت است به اقسام در میان قداح

اگر چه هر دو به آواز و بانک معروفند

زئیر شیر شناسد مردمان زنباح

تو را به محنت مسعود سعد عمر گذشت

بدار ماتم دولت که نیست جای مزاح

فلک به حرب تو آنگه دلیر شد که تو را

نیافت پای مجال و نداشت دست صلاح

ز عقل ساز حسام و ز دست ساز سپر

که با زمانه و چرخی تو در جدال و نطاح

برو چو طوطی و بلبل به قول و لحن مباش

که دام های بلا را قوی شود ملواح

ز پیش خویش بینداز عمدة الکتاب

به دست خویش فرو شو مسائل ایضاح

همی گذار جهان را به کل محترفه

ستور وار همی زی ولا علیک جناح

همیشه تا بود افلاک مرکز انجم

همیشه تا بود ارواح قوت اشباح

تن عدوی تو با ناله باد چون تن زیر

لب ولی تو پر خنده چون لب اقداح

تنت چو طبعت صافی و طبع چون تن راست

دلت ز جانت مسرور و جان ز دل مرتاح

به چشمت اندر حسن و به طبعت اندر لهو

به گوشت اندر لحن و به دستت اندر راح

شمارهٔ ۴۹ - در مدح علائالدواله مسعود شاه

ای عزم سفر کرده و بسته کمر فتح

بگشاده چپ و راست فلک بر تو در فتح

مسعود جهانگیری وز چرخ سعادت

هر لحظه به سوی تو فرستد نفر فتح

مانند سنان سر به سوی رزم نهادی

چون نیزه میان بسته ببند کمر فتح

در سایه چتر تو روان بخت تو با تو

در دل طلب نصرت و در سر بطر فتح

چون ابر سپه راندی و چون باد چپ و راست

سوی تو روان گشت ز هر سو خبر فتح

تیره شده روز عدو از تابش تیغت

وز گرد سپاهت شده روشن بصر فتح

گردی که همه تلخ کند کام تو امروز

فردا نهد اندر دهن تو شکر فتح

فتح ار چه گذر دارد در دهر فراوان

جز بر سر تیغ تو نباشد گذر فتح

هر کو نکند ویحک در دل خطر جان

دانند حقیقت که ندارد خطر فتح

چون هست سوی فتح ز گردون نظر سعد

پیوسته سوی تیغ تو باشد نظر فتح

فتح است کزو ملک بود ثابت و دین راست

زین بیش چه خواهید که باشد هنر فتح

فتح و ظفرت کم نبود زانکه به حمله

در دست تو تیغ ظفرست و سپر فتح

آن کس که شناسد هنر هر چه به گیتی است

اندر گهر تیغ تو بیند گهر فتح

بر دشمن تو فتح براندست به تیغ آب

تا تیغ چون آب تو شده ست آبخور فتح

در روی زمین کارگری دارد هر چیز

جز کاری تیغت نبود کارگر فتح

هر کس که گلستانی خواهد به مه دی

گو خاک مصافت بین روز دگر فتح

از خون عدو جوی روان گشته چو وادی

وز شاخ دمانیده شکوفه شجر فتح

از شست تو بر زخم عدو راست رود تیر

زان روی که تیر تو بود راهبر فتح

گویند که از فتح ضرر باشد باشد

گر نقش کند وهم مصور صور فتح

رمح تو و تیغ تو و شمشیر تو باشد

بر دشمن دین باشد بی شک ضرر فتح

چون گفت زنم زخم سبک تیغ گرانت

سوگند گرانش نبود جز به سر فتح

چون فتح ز تیغ تو عزیزست بر ملک

تیغ تو همه ساله عزیزست بر فتح

چون گشت هوا تافته از آتش حمله

جز سایه تیغ تو نباشد زبر فتح

آن ابر سر تیغ که برق است گه زخم

بر لشکر منصور تو بارد مطر فتح

از باغ نشاط تو بروید گل رامش

وز شاخ مراد تو برآید ثمر فتح

از ناچخ و شمشیر تو فتحست نتیجه

کاین مادر فتحست بلی وان پدر فتح

هست این سفر فتح چو آیی ز سفر باز

شاهان جهان نام کنندش سفر فتح

صد فتح کنی بی شک و صد سال از این پس

در هند به هر لحظه ببینند اثر فتح

چندانت بود فتح که در عرصه عالم

هر روز بگویند به هر جا خبر فتح

من جمله کنم نظم و به هر وقت محدث

یک سال به بالین تو خواند اثر فتح

تا شاخ بود بارور از آب و هوا باد

شاخی که ز عدم تو بود بارور فتح

شمارهٔ ۵۰ - هم در ثنای او

تا جهانست ملک سلطان باد

بر جهانش به ملک فرمان باد

شاه مسعود کاختر مسعود

در مرادش درست پیمان باد

همه دعوی طالع میمونش

در معانی بدیع برهان باد

دامن همت سرافرازش

گردن چرخ را گریبان باد

از کفش بر مثال های نفاذ

عز توقیع و حسن عنوان باد

رای او را بدانچه روی نهد

همه دشوار گیتی آسان باد

عزم او را بدانچه قصد کند

کم و بیش زمانه یکسان باد

کسوت فخر و فرش جاهش را

رنگ انواع و نقش الوان باد

دانه و شاخ و باغ مجلس او

دانه در و شاخ و مرجان باد

در طربناک میزبانی بخت

نهمت او عزیز مهمان باد

در زمین های خشک سال نیاز

جود او سودمند باران باد

کانچه خواهند گنج او گشتست

که فزاینده گنج اوکان باد

شیر چرخ ار عدوش را نخورد

کند چنگ و شکسته دندان باد

زیر خایسک رنج مغز عدو

تارک زخم خوار سندان باد

دم و چشم مخالف از تف و نم

باد ایلول و ابر نیسان باد

هر که بی غم نخواهدش همه عمر

غمش افزون و عمر نقصان باد

تیر فرمانش بر نشانه و قصد

سخت سوفار و تیز پیکان باد

باس او در مصاف کوشش حق

چیره دست و فراخ میدان باد

هر غلامیش روز جنگ و نبرد

رستم زال زر و دستان باد

نصرت و فتح او به هندستان

سخت بسیار و بس فراوان باد

بانگ آهنگ او به نصرت و فتح

در عراقین و در خراسان باد

ظفر خاتم سلیمانیش

اثر خاتم سلیمان باد

وقت پیکار نقش خانه فتح

نفس آن حله پوش عریان باد

گه ز الماس او چو عقد گهر

نظم دولت همه به سامان باد

گه ز پروینش چون بنات النعش

جمع دشمن همه پریشان باد

روز بازار قدرت او را

عمر و جان بی بها و ارزان باد

معجزاتش ز دست سلطانست

که فلک زیر پای سلطان باد

در کف او به زخم فرعونان

نیزه سرگزای ثعبان باد

حفظ و عون خدای عزوجل

بر سر و تنش خود و خفتان باد

دست با رحم و تیغ بی رحمش

گه زرافشان و گه سرافشان باد

بر زمین و هوای دولت او

باد اقبال و ابر احسان باد

باد نو جامه بخت او و ازو

جامه دشمنانش خلقان باد

حشمتش را مضای بهرام است

رتبتش را علو کیوان باد

عقل او حزم عالم عقل است

جان او ذات عالم جان باد

عدلش از عزم و حزم اوقاتست

ملکش از چرخ ثابت ارکان باد

پشت شاهان به پیش ایوانش

خم گرفته چو طاق ایوان باد

هر چه در سر نباشدش آن نیست

هر چه در دل بگرددش آن باد

مدحتش را هزار نظام است

هر یکی را هزار دیوان باد

بر سر دفتر مدایح او

شعر مسعود سعد سلمان باد

صد ثناخوان که یک تن است چو او

بزم او را دو صد ثناخوان باد

این زمستان بهار دولت اوست

آفرین بر چنین زمستان باد

شمارهٔ ۵۱ - باز در ستایش او

شهریارا خدای یار تو باد

شهریاری همیشه کار تو باد

شاه مسعودی و سعود فلک

از فلک پیش تو نثار تو باد

نوبت نوبهار دولت تست

ملک تازه ز نوبهار تو باد

ربع حشمت زمین دولت را

حاصل از دست ابروار تو باد

سرمه چشم دیده دولت

روز پیکار تو غبار تو باد

نور و نار تو مهر و کینه تست

تا زمانه ست نور و نار تو باد

چون ز زخم تو شیر بیشه بماند

شیر گردون کنون شکار تو باد

روز بار تو سور کرد جهان

تا جهانست روز بار تو باد

آتشین سطوتی و دیده کفر

پر دخان تو و شرار تو باد

زاری کارزار و زاری خصم

همه از کار و کارزار تو باد

حیدری حمله ای و نصرت دین

از جهانگیر ذوالفقار تو باد

شیر زخمی و شیر زور چو شیر

همه آفاق مرغزار تو باد

بر سر و مغز و دیده شیران

ضربت گرز گاوسار تو باد

دولت کامگار در گیتی

بنده رای کامگار تو باد

در شمار عدوست هر چه غم است

هر چه شادیست در شمار تو باد

مملکت را همه قرار و مدار

در قرار تو و مدار تو باد

دولت کاردان و کارگذار

در همه کار پیشکار تو باد

شده مقصور کارهای جهان

بر تک خامه سوار تو باد

آتش مرگ جان دشمن تو

زخم شمشیر آبدار تو باد

داد و انصاف شاکی و شاکر

همه در امن و زینهار تو باد

بردباری و رحمت ایزد

بر دل و طبع بردبار تو باد

چرخ گنج تو را همی گوید

مملکت بوته عیار تو باد

هر قراری که خسروی جوید

در سر تیغ آبدار تو باد

همه آوردن و گرفتن ملک

در بگیر تو و بیار تو باد

در جهان ملک استوار تو را

قوت از دین استوار تو باد

ملک با فتح های تو همه سال

همه چون فتح سال پار تو باد

در سفر باغ و بوستان و بهار

منزل و جای رهگذار تو باد

به شب و روز یمن و یسر جهان

ز یمین تو و یسار تو باد

تا همی روز و روزگار بود

ملک را روز و روزگار تو باد

زین حصار تو بنده نام گرفت

آفرین ها بر این حصار تو باد

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح سطان مسعود

مسعود پادشاه جهان کامگار باد

بنیاد دین و دولت او پایدار باد

جاهش به فر و دولت و رایش به نور عدل

گیتی فروز باد و زمانه نگار باد

ای شاه تا بهار و خزانست در جهان

اندر جهان ملک خزانت بهار باد

مسعود تاجداری و هر روز بامداد

بر تاج تو سعود کواکب نثار باد

تا شاخ و بار باشد در باغ و بوستان

بر شاخ دولت تو ز اقبال بار باد

جاه تو را زمانه به صد گونه عز و ناز

گه بر کتف نهاده و گه بر کنار باد

تا از بخار گیرد جرم هوا غبار

جرم هوای دولت تو بی غبار باد

پیوسته کار دولت و نصرت گذارده

زآن زورمند بازوی خنجر گذار باد

بخت تو را ز نصرت و ملک تو را ز فتح

زآن خنجر برهنه شعار و دثار باد

ای حیدر زمانه جهانگیر تیغ تو

اندر کف مبارک تو ذوالفقار باد

اندر جهان دولت و صافی عیار ملک

زآن خنجر زدوده صافی عیار باد

تا خاک برقرار است از چرخ بی قرار

دایم قرار دولت زآن بی قرار باد

برنده تیغ شیر شکار تو روز رزم

اندر مصاف و کوشش خسرو شکار باد

وز آب تیغ و آتش رزم تو در نبرد

عمر عدو چو عمر حباب و شرار باد

وز هیبت تو دیده و روی مخالفان

پرخون چو لاله باد و کفیده چون نار باد

هر تازه گل که ملک تو را بشکفد ز بخت

در دیده منازع ملک تو خار باد

جاری به کوه و دریا چون رنگ و چون نهنگ

آن کوه کوب هیکل دریا گذار باد

ملک تو را که خیزد دریا و کوه از آن

چون کوه دستگاه و چو دریا یسار باد

تابنده دولت تو و فرخنده ملک تو

عالی چو چرخ و ثابت چون کوهسار باد

شاه زمانه ای و زمانه به تست شاد

بی یاری از ملوک که یزدانت یار باد

شیر جهان ستانی و تا هست مرغزار

صحن زمین تمام تو را مرغزار باد

آرایش سپاه تو چون برکشند صف

زین سرکشان خلخ و چاچ و تتار باد

بی کارزار هیبت شمشیر و تیرشان

با جان دشمنان تو در کارزار باد

هر سر که سرکشیده ز فرمان تو سرش

در زیر ضربت سر آن گاوسار باد

وآن شاه کو بپیچد گردن ز امر تو

سرکوفته به گز علایی چو مار باد

تا گرز گاوسار تو سر برکشد چو مار

هنگام حمله گرزت دشمن دمار باد

از لفظ تاج باد دعای تو و آن او

تو تاجدار بادی و او تاج دار بود

تا سازگار دولت و تابنده دانش است

با دولت تو دانش تو سازگار باد

در امر و نهی شاهی و در حل و عقد دین

دولت تو را به راستی آموزگار باد

زین استوار کار وزیر خجسته پی

این دولت خجسته چو کوه استوار باد

با ملک او وزارت او سازوار شد

کاقبال با وزارت او سازوار باد

تو شهریار داد دهی او وزیر شه

رحمت بر این وزیر و بر این شهریار باد

شاها رهی ز جود تو خوش روزگار شد

کز روزگار عمر تو خوش روزگار باد

بر کارها که داشت به نهمت سوار گشت

کت بخت نیک بر همه نهمت سوار باد

احوال او به کام دل دوستدار شد

کایام تو به کام دل دوستدار باد

او را به خازنی کتب کردی اختیار

کت رای خسروانه قوی اختیار باد

کرد افتخار بر همه اقران بدین شرف

کت بر همه ملوک جهان افتخار باد

ای پادشاه مشرق و مغرب ثبات تو

بر تخت پادشاهی سالی هزار باد

این باد عمر و ملک تو را در جهان شمار

وز عمر و ملک حظ تو عکس شمار باد

هر هفته باد جشنی و ایام ملک از آن

آراسته چو بتکده قندهار باد

اوقات عیش و لهو تو ای شاه کامگار

از خرمی چو وقت گل نوبهار باد

تا کوه قاف باشد بر جای پایدار

چون کوه قاف دولت تو پایدار باد

گه گوش تو به لحن نگار غزل سرای

گه چشم تو به روی بت میگسار باد

گاهی تو را به چنگ عدو سوز تیغ تیز

گاهی تو را به دست می خوشگوار باد

تا جان خلق در کنف تن بود عزیز

جان و تن تو در کنف کردگار باد

تو یادگار بادی از خسروان همه

وین مدح های بنده تو را یادگار باد

شمارهٔ ۵۳ - باز هم ثنای او

شاها بنای ملک به تو استوار باد

در دست جاه تو ز بقا دستوار باد

مسعود شاه نامی و تا سعد کوکب است

با طالع تو کوکب مسعود یار باد

بر اوج پادشاهی و بر تخت خسروی

رای تو مهر تابش گردون مدار باد

دولت نگارخانه تو در صلاح ملک

پیوسته یار خنجر نصرت نگار باد

محکم نظام دولت و ثابت قوام داد

زان زورمند بازوی خنجر گذار باد

بر امر و نهی گوهر طبع عزیز تو

در آتش سیاست صافی عیار باد

در قبض و بسط عالم دست نفاذ تو

پیوسته چرخ قوت و دریا یسار باد

شب ها و روزهای تو در حل و عقد ملک

از حکم های دور سپهر اختیار باد

جان و دل ولی و عدوی تو روز و شب

از وعده و وعید تو پر نور و نار باد

از گردش زمانه همه حظ و قسم تو

تابنده روز باد و شکفته بهار باد

مفتاح نصرت و ظفر و فتح در کفت

آن سر شکار تن شکر جانشکار باد

از آتش حسام تو بدخواه ملک را

در چشم و دل همیشه دخان و شرار باد

هر دل که جز هوای تو خواهد ز روزگار

از درد خسته باد و به انده فگار باد

از حفظ و عون یزدان در سرد و گرم دهر

بر شخص عالی تو شعار و دثار باد

مقصود جان تست جهان را که جان تو

ز ایزد همیشه در کنف زینهار باد

تو رحمت خدایی و هر ساعت از خدا

بر جان و طبع و نفس تو رحمت نثار باد

عزمت بدین جهاد که در برگرفته ای

بر هر چه هست در بر تو کامگار باد

باد شتاب و کوه درنگ تو زیر ران

هامون نورد باره جیحون گذار باد

هر مرز کافری که سپاه اندرو بری

از خون بت پرستان پر جویبار باد

هر دشت بی گیا که راه نوردی هوای آن

از سم تازیان تو مشکین غبار باد

هر دشت بی گیا که تو در وی کنی نزول

با جوی های آب روان مرغزار باد

هر شاه کو ز لشکر تو منهزم شود

بسته ره هزیمتش از کوهسار باد

یاری و نصرت تو پس از یاری خدا

زین سرکشان به جنگ غزان و تتار باد

بر هر یکی ز پر کلاه چهار پر

روز و شب از فرشته نگهبان چهار باد

تو حیدری نبردی و در صف کارزار

اندر کف تو خنجر تو ذوالفقار باد

در عرصه مصاف تو شیران رزم را

سر کوفته به ضربت آن گاوسار باد

در هر غزات نصرت و فتح و ظفر تو را

چون فتح و نصرت و ظفر شاه یار باد

بر چین و روم و ترک ملک بادی و تو را

بنده چوخان و قیصر و کسری هزار باد

اصحاب تاج و تخت و نگین و کلاه را

اندر جهان به خدمت تو افتخار باد

بی کارزار هیبت چون آتش تو را

با مغز و جان دشمن تو کارزار باد

گاه از برای قهر معادی به چنگ تو

آن آبدار پر گهر تابدار باد

گاه از برای رزق موالی به دست تو

آن مشکبار لعبت زرد نزار باد

گاهی به بزمگاه طرب چشم و گوش تو

زی لحن رود ساز و رخ میگسار باد

عمر تو را که مفخرت دین و ملک ازوست

بر دفتر از حساب تو صدگان شمار باد

در صدر تو ز بخشش تو همچنین که هست

مدحت عزیز باد و زر و سیم خوار باد

در پیچ کار چون خرد آموزگار نیست

اندیشه تو را خرد آموزگار باد

هستی تو یادگار ملوک اندرین جهان

ملک همه ملوک تو را یادگار باد

تو جاودانه بادی و بر تخت مملکت

بزم تو خلد و قصر تو دارالقرار باد

ابدال را به دعوت نیک تو دست ها

برداشته چو پنجه سرو و چنار باد

مسعود سعد سلمان در بز و رزم تو

جاری زبان خطیب و نبرده سوار باد

بر بزم باد بر تو ثناگوی و مدح خوان

و اندر نبرد حمله بر و جانسپار باد

تا هست چرخ و کوه جهانگیر جاه تو

چون چرخ بر قرار و چو کوه استوار باد

شادی روزگار همین روزگار تست

تا هست روزگار همین روزگار باد

شمارهٔ ۵۴ - ستایش سیف الدوله محمود

هوای دوست مرا در جهان سمر دارد

به هر دیار زمن قصه دیگر دارد

ز بوته دل رویم همی کند چون زر

ز ابر چشم کنارم همیشه تر دارد

ز بار انده هجران ضعیف قد تو را

دو تاو لرزان چون شاخ بارور دارد

چو خاک و آبم خوار و زبون ز فرقت او

چو خاک و آب و لبم خشک و دیده تر دارد

ذهاب اشک مرا از جگر گشاده شدست

عجب نباشد اگر گونه جگر دارد

از آنکه همچو حجر دارد آن نگارین دل

دلم پر آتش همچون دل حجر دارد

به سرو ماند از آن باغ و بوستان طلبد

به ماه ماند از آن نهمت سفر دارد

به غمزه گر بکشد از لبانش زنده کند

که غمزه و لب شیرین او گذر دارد

بود چو نوشم اگر پاسخ چو زهر دهد

از آنکه بر لب شیرین او گذر دارد

بتر بنالم هر شب همی و هر روزی

نکوتر است و مرا هر زمان بتر دارد

عجب که سطری مهر و وفا نداند خواند

هزار نامه جنگ و جفا زبر دارد

مرا دو دیده چو جویست و آن دو جویم را

خیال قدش پر سرو غاتفر دارد

به چشم اندر گویی خیال او ملکی است

کز آب دیده من لشکر و حشر دارد

اگر نه ترسان می باشد از طلیعه هجر

چرا حشر به شب تیره بیشتر دارد

بتا نگارا بر هجر دستیار مباش

از آنکه هجر سر شور و رای شر دارد

نکرد یارد هجر تو بر تنم بیداد

که یاد کرد شهنشاه دادگر دارد

امیر غازی محمود سیف دولت کو

شجاعت علی و سیرت عمر دارد

خجسته دولت او را یکی درخت شناس

که عدل شاخ و هنر برگ وجود بر دارد

قضا ز رویش همواره پیشرو گیرد

قدر ز رایش پیوسته راهبر دارد

ز رای اوست نفاذی که در قضا باشد

ز وهم اوست مضائی که این قدر دارد

خدایگانا آنی که ملک و عدل و سخا

ز رای و طبع و کفت زین و زیب و فر دارد

ز عدل تست که نرگس به تیره شب در دشت

نهاده بر سر پیوسته طشت زر دارد

تو را طبیعت جود است به ز جود بسی

که جود نام در آفاق مشتهر دارد

اگر چه بحر به نعمت ز ابر هست فزون

کمینه چیز صدفها پر درر دارد

بسی بلندتر آمد ز بحر رقت ابر

که بحر ندهد و او بدهد آنچه بر دارد

چو آن خمیده کمان از گوزن دارد شاخ

چو آن خدنگ نزار از عقاب پر دارد

همی عقاب و گوزن از نهیب تیر و کمانت

به کوه و بیشه در آرام و مستقر دارد

عدوت بر سر خویش از حسامت ایمن نیست

از آن دو دست همی بر میان سر دارد

نه سمع دارد در رزم دشمنت نه بصر

نه وقت تاختن از عزم تو خبر دارد

از آنکه آتش تیغ و صهیل مرکب تو

دو چشم حاسد کور و دو گوش کر دارد

بساز رزم عدو را که از برای تو را

قضا گرفته به کف نامه ظفر دارد

شها ملوک جهان طاقت تو کی دارند

شغال ماده کجا زور شیر نر دارد

نه هر که شاهش خوانند شاهی آید ازو

نه هر که ابر بود در هوا مطر دارد

نه دست سرو چو هر دست کارگر باشد

نه چشم عبهر چون چشم ها بصر دارد

نه هر که بست کمر راه سروری ورزد

نه هر که داشت زره نهمت خطر دارد

نه آب همچو دلیران همی زره پوشد

نه کلک همچون نام آوران کمر دارد

همیشه تا به زمین بر نسیم راه دهد

همیشه تا به فلک بر قمر ممر دارد

ز بخت و دولت در لهو و در طرب بادی

که هر ولی را جود تو در بطر دارد

شمارهٔ ۵۵ - هم در مدح او

امیر غازی محمود رای میدان کرد

نشاط مرکب میمون و گوی و چوگان کرد

زمین میدان بر اوج چرخ فخر آورد

چو شاه گیتی رای نشاط میدان کرد

فلک ز ترس فراموش کرد دوران را

چو اسب شاه در آوردگاه دوران کرد

ز بیم آنکه رسد گوی شاه بر خورشید

به گرد تاری خورشید روی پنهان کرد

چو دید گردون دوران شاه در میدان

همی نیارد آن روز هیچ دوران کرد

چو هاله گاه شهنشاه اوج گردون بود

گذار گوی ز چوگان بر اوج کیوان کرد

به سم مرکب روی سپهر تاری کرد

به زخم چوگان چشم ستاره حیران کرد

چو دید چوگان مر شاه را چو غران شیر

به دستش اندر خود را چو مار پیچان کرد

چو دید شاه چو پیچنده مار چوگان را

نشاط و رامش و شادی هزار چندان کرد

اگر نه مرکب میمونش هست بادبزان

چرا به رفتن با باد عهد و پیمان کرد

مگر نگین سلیمان به دست خسرو ماست

که چون سلیمان مرباد را به فرمان کرد

چرا سلیمان خود نام مهر سیفی داشت

که باد چونان فرمانبری سلیمان کرد

بسا کها که بر آن کوه شاه چوگان زد

به سم مرکب که پیکرش بیابان کرد

بسا شها که به گشت او ز دوستی ملک

بسا امیر که با رأی شاه عصیان کرد

به تیر شاه مر این را چو تیر بی پر کرد

به تیغ باز مر آن را چو تیغ بی جان کرد

عجب مدار که محمود سیف دولت و دین

به بخت و دولت عالی چنین فراوان کرد

در آنچه جست همه خشندی سلطان جست

هر آنچه کرد ز بهر رضای یزدان کرد

ایا شهی که جهان را کف تو داد نسق

چنانکه رای تو مر ملک را به سامان کرد

هر آن کسی که همی کینه جست با تو به دل

نه دیر زود که بخت بدش پشیمان کرد

تو آن جوادی شاها که آز گیتی را

سخاوت تو بدست فنا گروگان کرد

همیشه جایگهت بوستان دولت باد

که دولت تو جهان را بسان بستان کرد

شمارهٔ ۵۶ - مدیح کمال الدوله سلطان شیرزاد

ز بار نامه دولت بزرگی آمد سود

بدین بشارت فرخنده شاد باید بود

نمونه ای ز جلالت به دهر پیدا شد

ستاره ای ز سعادت به خلق روی نمود

به باغ دولت و اقبال شاخ شادی رست

که مملکت را زو بار و سایه بینی زود

همی به رمز چه گویم صریح خواهم گفت

جهان ملک ملکی در جهان ملک افزود

بر این سعادت لوهور خلعتی پوشید

ز کامرانی تا روز شادمانی بود

ز بس نشاط که در طبع مردمان آویخت

بدین دو هفته به شبها یک آدمی نغنود

به دوستکامی این باده ای بدان آورد

به شادمانی آن دسته ای ازین بربود

نشست شاه به سور و همیشه سورش باد

بر مراد دل از کشته عزیز درود

شد مصاف شکن شیرزاد شیر شکر

که جان کفر به پولاد هندوی پالود

گهی به مرکب پوینده قعر بحر شکافت

گهی به رایت بر رفته اوج چرخ بسود

به هر زمین که درآمد چو آب لشکر او

ز تاب آتش شمشیر او برآمد دود

نمود خون عدو بر کشیده خنجر او

به گونه شفق سرخ بر سپهر کبود

عریض جاهش پهنای هر دیار گرفت

بلند قدرش بالای هر فلک پیمود

بدین نهاد که شوید همی جهان از کفر

نماند خواهد بومی ز هند کفرآلود

چو شد سخاوت او بر زمانه مستولی

نیاز کرد جهان را به درد دل بدرود

چو بر خزانه نبخشود و مالها بخشید

نماند کس که بر آن کس ببایدش بخشود

بزرگ بارخدایا تو آن شهی که جهان

جز آن نکرد که شاهانه همتت فرمود

فلک شناس نداند به راستیت شناخت

ملک ستای نداند به واجبیت ستود

نه چشم گردون چون کرده تو صورت دید

نه گوش گیتی چون گفته تو لفظ شنود

دل رعیت و چشم حشم به دولت تو

به بزم و رزم تو بر شادی و نشاط آسود

ز سور فرخ تو روی خرمی افروخت

ز فتح شامل تو جان کافری فرسود

به رزمگاه تو بارنده ابر لؤلؤ ریخت

به بزمگاه تو پوینده باد عنبر سود

به باغ لهو تو رامش چو ارغوان خندید

ز شاخ مدح تو دولت چو عندلیب سرود

همیشه تا شود از باغ دشت مشک آگین

همیشه تا شود از مهر کوه زر اندود

بقات باد که امروز مایه دولت

ز روزگار بقای تو را شناسد سود

زمانه و فلکت رهنمای و یاری گر

خدایگان و خدای از تو راضی و خشنود

شمارهٔ ۵۷ - از وزیر بهروز بن احمد یاری خواهد

بهروزبن احمد که وزیر الوزرا شد

بشکفت وزارت که سزا جفت سزا شد

تا رای چو خورشیدش بر ملک و ملک تافت

هر رای که بر روی زمین بود هبا شد

تا چون فلک عالی بر صحن جهان گشت

آفاق جلالت همه پر نور و ضیا شد

با رتبت او پایه افلاک زمین گشت

با همت او چشمه خورشید سها شد

اقبال و سعادت را آن مجلس و آن دست

روینده زمین آمد و بارنده سما شد

از قافله زایر آن درگه سامیش

کعبه ست که مأوای مناجات و دعا شد

تا گشت خریدار هنر رای بلندش

بازار هنرمندان یکباره روا شد

فتنه ره تقدیر و قضا هرگز نسپرد

تا فکرت او پرده تقدیر و قضا شد

چون بنده شدش دولت و اقرار همی کرد

آخر خرد روشن و بشنید و گوا شد

دشمنش که بگریخت ز چنگال نهیبش

صد شکر همی کرد که در دام بلا شد

ای آنکه به اقبال تو در باغ وزارت

هر شاخ که سر برزد با نشو و نما شد

تا رحمت و انصاف تو در دولت پیوست

گیتی همه از صاعقه ظلم جدا شد

ایام تو در شاهی تاریخ هنر گشت

آثار تو در دانش فهرست دعا شد

بس عاجز و درمانده و بس کوفته چون من

کز چنگ بلا زود به فر تو رها شد

دانند که در خدمت سلطان جهاندار

تا گشت زبانم به ثنا وقف ثنا شد

زانجای که از آن تاخته بودیم به تعجیل

زیرا که همه حاجب زین جای روا شد

ظنی که بیاراسته بودیم تبه گشت

تیری که بینداخته بودیم خطا شد

گر دیده من جست همی تابش خورشید

روزم چو شب تاری تاریک چرا شد

گیرم که گنه کردم والله که نکردم

عفوی که خداوندان کردند کجا شد

دارم به تو امید و وفا گرددم آخر

کامید همه خلق جهان از تو روا شد

گر راست رود تیر امیدم نه شگفت است

زیرا چو کمان قامتم از رنج دو تا شد

مدحی چو شکوفه نه شکفت است ز طبعم

اکنون که تن از خواری همجنس گیا شد

شمارهٔ ۵۸ - در ستایش یکی از صدور و شرح گرفتاری خویش

تا تو را در جهان بقا باشد

عز و اقبال در قفا باشد

ای بزرگی که تابش خورشید

پیش رای تو چون سها باشد

هر بزرگی که در جهان بینند

با بزرگی تو هبا باشد

آن جوادی که روز بزم تو را

مال صد گنج یک عطا باشد

هر که را چشم بخت خیره شود

خاک پای تو توتیا باشد

آفتابی که در همه عالم

اثر تو همی ضیا باشد

من چه دعوی بندگیت کنم

مدحت تو بر آن گوا باشد

روزی من فلک چنان کرده ست

که بلاها همه مرا باشد

ظن نبردم همی که چون مرغان

مر مرا جای در هوا باشد

مونس من همه ستاره بود

قاصد من همه صبا باشد

کس نیابم که غمگسار بود

کس نبینم که آشنا باشد

همه شب از نهیب سیل سرشگ

خوابم از دیدگان جدا باشد

هر چه گویم همی برین سر کوه

پاسخ من همه صدا باشد

روز و شب هر چه گویم و شنوم

همه بی روی و بی ریا باشد

کس نگوید در این همه عالم

که ازین صعب تر بلا باشد

دست در شاخ دولت تو زنم

بینوا تا مرا نوا باشد

همه گفتند رتبت مسعود

زود باشد که بر سما باشد

گفتم از دولت تو آن بینم

کز بزرگی تو سزا باشد

مدح گویم تو را به جان و مرا

نعمت از مدح تو جزا باشد

هر ثنایی که گویم از پس این

تازی و پارسی تو را باشد

خدمت تو چنان کنم همه سال

که تو را غایب رضا باشد

بسته اکنون به بند و زندانم

تو چه گویی چنین روا باشد

از تو شادی است قسمت همگان

غم دل قسمت من چرا باشد

گر نباشد به نزد دولت تو

ای عجب در جهان کجا باشد

نیست حیلت بلی هر آنچه رسد

از خدای جهان قضا باشد

منت تا این همه ثنا گویم

در جهان تا همی ثنا باشد

نکنم جز دعای نیک آری

کار چون من کسی دعا باشد

در بزرگی بقای عمر تو باد

تا جهان را همی بقا باشد

شمارهٔ ۵۹ - توسل به علی خاص در زمان گرفتاری

ای خاصه شاه شرق فریاد

چرخم بکشد همی ز بیداد

نابسته دری ز محنت من

صد در ز بلا و رنج بگشاد

بی‌محنت نیستم زمانی

مادر ز برای محنتم زاد

زین رنج که هست بر تن من

بگدازد سنگ سخت و پولاد

هر ساله بلا و سختی و رنج

من بیش کشیده‌اَم درین زاد

شاگردی روزگار کردم

از بهر چرا نگشتم استاد

داند که نکرده‌ام گناهی

آن کس که خلاص خواهدم داد

درویشی و نیستی ز لوهور

بر کند و به حضرتم فرستاد

نان پاره خویشتن بجستم

از شاه ظهیر دولت و داد

این رنگ به جز عدو نیامیخت

این بهتان جز حسود ننهاد

نابرده به لفظ نام شیرین

در کوه بمانده‌ام چو فرهاد

از بهر خدای دست من گیر

کز پای، تنِ من اندر افتاد

جورست ز روزگار بر من

ای حاکم روزگار فریاد

ای بحر نبوده چون دلت ژرف

وی ابر نبوده چون کفت راد

نه داشت ثباتِ حزم تو کوه

نه یافت مضای عزم تو باد

خسرو به تو کامگار دولت

دولت به تو استوار بنیاد

دانم بر تو نیم فراموش

زیرا که به مدح هستیم یاد

بنده شومت درم خریده

زین حبس گرم کنی تو آزاد

تا پیش صفر بود محرم

تا از پس تیر هست مرداد

از دولت و بخت شاد بادی

وانکس که به تو نه شاد ناشاد

این رنج که هست بر زیادت

بر دیده و جان دشمنت باد

شمارهٔ ۶۰ - شکوه از حبس و زندان

چو مردمان شب دیرنده عزم خواب کنند

همه خزانه اسرار من خراب کنند

نقاب شرم چو لاله ز روی بردارند

چو ماه و مهر سر و روی در نقاب کنند

رخم ز چشمم هم‌چهرهٔ تذرو شود

چو تیره شب را هم‌گونهٔ غراب کنند

تنم به تیر قضا طعمه هژبر نهند

دلم به تیر عنا مسته عقاب کنند

گل مورّد گشته است چشم من از سُهر

ز آتش دلم از گل همی گلاب کنند

به اشک چشمم چون فانه کورمیخ کشند

چو غنچه هیچم باشد که سیر خواب کنند

ز صبر و خواب چه بهره بود مرا که مرا

به درد و رنج دل و مغز، خون و آب کنند

من آن غریبم و بی‌کس که تا به روز سپید

ستارگان ز برای من اضطراب کنند

بنالم ایرا با من فلک همی کند آنک

به زخم زخمه بر ابریشم رباب کنند

ز بس که بر من باران غم زنند مرا

سرشک دیده صدف‌وار دُرّ ناب کنند

گر آنچه هست بر این تن زنند بر دریا

به رنج دُر دهان صدف لعاب کنند

یک آفتم را هر روز صد طریق نهند

یک اندهم را هر شب هزار باب کنند

تن مرا ز بلا آتشی برافروزند

دلم برآرند از بر برو کباب کنند

ز درد و وصلت یاران من آن کنم به جزع

که جان‌ پژوهان بر فرقت شباب کنند

همی گذارم هر شب چنان کسی کورا

ز بهر روز به شب وعده عِقاب کنند

روان شوند سبک بچگان دیده من

به زیر زانوی من خاک را خلاب کنند

طناب بافته باشد بدان امید که باز

ز صبح خیمه شب را مگر طناب کنند

بر این حصار ز دیوانگی چنان شده‌ام

که اختران همه دیوم همی خطاب کنند

چو من به صورت دیوان شدم چرا جوشم

چو هر زمانم هم حمله شهاب کنند

اگر بساط زمین مفرشم کنند سزد

چو سایبان من از پرده سحاب کنند

به گردم اندر چندین حوادث آمد جمع

که از حوادث دیگر مرا حجاب کنند

شگفت نیست که بر من همی شراب خورند

چو خون دیده لبم را همی شراب کنند

به طبع طبعم چون نقره تابدار شدست

که هر زمانش در بوته تیز تاب کنند

چرا سؤال کنم خلق را که در هر حال

جواب من همه ناکردن جواب کنند

روا بود که ز من دشمنان براندیشند

حذر ز آتش تر بهر التهاب کنند

سزای جنگند اینها که آشتی کردند

نگر که اکنون با من همی عتاب کنند

خطا شمارند ار چند من خطا نکنم

صواب گیرند ار چند ناصواب کنند

چگونه روزی دارم نکو نگر که مرا

همی ز آتش سوزنده آفتاب کنند

سپید مویم بر سر بدیده‌اند مگر

از آن به دود سیاهش همی خضاب کنند

چگونه باشد حالم چو هست راحت من

بدانچه دوزخیان را همی عذاب کنند

اگر به دست خسانم چه شد نه شیران را

پس از گرفتن هم‌خانه با کِلاب کنند

مرا درنگ نماندست از درنگ بلا

به کشتنم ز چه معنی چنین شتاب کنند

چو هیچ دعوت من در جهان نمی‌شنوند

امید تا کی دارم که مستجاب کنند

به کار کرد مرا با زمانه دفترهاست

چه فضل‌ها بودم گر به حق حساب کنند

شمارهٔ ۶۱ - گله از اختران آسمان و توصیف صبح

زیور آسمان چو بگشایند

کله های هوا بیارایند

کوه را سر به سیم درگیرند

دشت را رخ به زر بیندایند

زنگ ظلمت به صیقل خورشید

همچو آئینه پاک بزدایند

صبر از اندوه من فرار کند

این بکاهند و آن بیفزایند

اختران نور مهر دزدیدند

زان بدو هیچ روی ننمایند

مهر چون روز نور مه بستد

اختران شب همی پدید آیند

بینی اندر سپیده دم به نهیب

که ز لرزه همی نیاسایند

ایستاده همه ز بهر گریز

رایت آفتاب را پایند

در هزیمت ز نور و تابش او

هر چه دریافتند بربایند

ای عجب گوهران نیک و بدند

نه به یک طبع و نه به یک رایند

مهترند آنچه زان گران دستند

کهترند آنچه زان سبکپایند

طالع از ارتفاع شب گیرند

همه را همچو شب همی زایند

پدر عقل و مادر هنرند

پس چرا سوی هر دو نگرایند

همه پالوده نقره را مانند

نقره ضر و نفع پالایند

چون سنان ها زدوده اند و ازین

بر دل و بر جگر نبخشایند

در نظر دیده های مارانند

خلق را زان چو مار بفسایند

گرچه ما را چو مار حله دهند

روزی آخر چو مار بگزایند

نتوان جست از آنچه پیش آرند

کرد باید هر آنچه فرمایند

زندگانند و جان زنده خورند

تازگانند و عمر فرسایند

هر چه پیراستند بگشودند

دل مبند اندر آنچه پیرایند

گاه در روی این همی خندند

گاه دندان بر آن همی خایند

از پی این عبیر می بیزند

وز پی آن حنوط می سایند

دورها چرخ را بپیمودند

قرن ها نیز هم بپیمایند

نکنند آنچه رای و کام کسی است

زانکه خود کامگار و خود رایند

قطره ای آب و خاک را ندهند

تا به خون روی گل نیالایند

گنه و عذرشان خردمندان

نه بگویند و هیچ نستایند

خلق را پاره پاره در بندند

پس از آن بندبند بگشایند

خیز مسعود سعد رنجه مباش

همچنینند و همچنین بایند

همه فرمان بران یزدانند

تا ندانی که کار فرمایند

شمارهٔ ۶۲ - در مدح ثقة الملک طاهربن علی

وصف تو چو سرکشان بکردند

از هر هنرت یکی شمردند

صد یک ز تو چون همه نبودند

امروز همه ز تو بدردند

جان بازانی که شیر گیرند

پیش تو چو مهره های نردند

با آن که به هر هنر همه کس

در دهر یگانه اند و فردند

آنان که چو کوه سرفرازند

با باد سیاست تو گردند

گویند همه که مرد مردیم

والله که به پیش تو نه مردند

ای مرد جهان تمام مردی

مردان جهان سر تو گردند

باده همه کافیان عالم

بر یاد کفایت تو خوردند

چون تو ثقت الملک ندیدند

اقرار بدین حدیث کردند

والله که به کفش تو نیرزند

آنان که ره سخا سپردند

هر فرش که گستری ز حشمت

ممکن نشود که درنوردند

بدخواهان تو هر چه هستند

دلخسته چرخ لاجوردند

با محنت و رنج همنشینند

با چرخ زمانه در نبردند

با قامت چون کمان دوتایند

با چهره چون زریر زردند

هر چند بر آتشستشان دل

از دم همه جفت باد سردند

نه نه که تو را نماند بدخواه

بودند و به درد دل بمردند

ای آن که بهر هنر بزرگان

پیش تو چو کودکان خردند

امروز به من رسید پنجی

زان ده که مرا امید کردند

وز پنج دگر نیافتم هیچ

می ترسم کز میان ببردند

دلشاد بزی که بخت و دولت

در جمله عنان به تو سپردند

شمارهٔ ۶۳ - هم در مدیح

ای خواجه دل تو شادمان باد

جان تو همیشه در امان باد

این رای سفر که یش داری

بر تو به خوشی چو بوستان باد

شادی و سلامتی و رادی

با تو همه ساله همعنان باد

اقبال و جلال و دولت و عز

بر جان و تن تو پاسبان باد

هر جا که روی و بازآیی

دادار تو را نگاهبان باد

شادی و سعادت و سلامت

با تو به حساب همرهان باد

زین شغل و عمل که اندرویی

چونان که تو خواهی آنچنان باد

اعدای تو باد زیر امرت

فرمان تو بر همه روان باد

اقبال نصیب دوستانت

ادبار نصیب دشمنان باد

شغل تو چو رای تو قوی باد

بخت تو چو عمر تو جوان باد

هر چند ز دین تازیانی

عمر تو چو عمر عادیان باد

شمارهٔ ۶۴ - در مدح منصور بن سعید

احوال جهان بادگیر باد

وین قصه ز من یادگیر یاد

چون طبع جهان باژگونه بود

کردار همه باژگونه بود

از روی عزیزیست بسته باز

وز خاری باشد گشاده خاد

بس زار که بگذاشتیم روز

چون گرمگهش بود بامداد

تیغی که همی آفتاب زد

تیری که سمومش همی گشاد

بر تارک و بر سینه زد همی

اندر جگر و دیده اوفتاد

در حوض و بیابانش چشم و گوش

مانده به شگفتی از آب و باد

دیوانه و شوریده باد بود

زنجیر همی آب را نهاد

این چرخ چنین است بی خلاف

داند که چنین آمدش نهاد

زین چرخ بنالم به پیش آن

کز چرخ به همت دهدم داد

منصور سعید آن که در هنر

از مادر دانش چو او نزاد

او بنده و شاگرد ملک بود

تا گشت خداوند و اوستاد

شمارهٔ ۶۵ - در ستایش امیر ابونصر فارسی

ای آن که فلک نصرت الهی

بر کنیت و نامت نثار دارد

هر چیز که گیتی بدان بنازد

از همت تو مستعار دارد

از عدل تو دین سرفراز گردد

وز جاه تو ملک افتخار دارد

گردون کمال چو آفتابت

بر قطب کفایت مدار دارد

نه ابر چو دست تو جود ورزد

نه کوه چو طبعت وقار دارد

با جود یمین تو سنگ نارد

چندان که زمانه یسار دارد

تابنده و سوزنده خاطر تو

چون طبع فلک نور و نار دارد

این عزم تو بادی که در متانت

بنیاد چو کوه استوار دارد

وی حزم تو کوهی که روز دشمن

چون باد بزان پر غبار دارد

من قدر تو را آسمان نگویم

ترسم که ازین وصف عار دارد

بافنده و دوزنده سعادت

از بهر تو کسوت هزار دارد

عرض تو نپوشد مگر لباسی

کز فخر و شرف پود و تار دارد

یک بار بود شاخ را و کلکت

شاخیست که صدگونه بار دارد

گشتست بر انگشت تو سواری

کانگشت تو را هم سوار دارد

گرینده چو ابرست و درج ها را

پر نقش و نگار بهار دارد

گلهای معانی شگفته زو شد

زیرا که سرش شکل خار دارد

ویحک تن پیر و سر جوانش

نسبت به زریر و به قار دارد

رفتار ز لیل و نهار گیرد

تا گونه لیل و نهار دارد

تا پیشه او شد نگاربندی

وهم و خرد جان نگار دارد

از بهر عروسان فکرتت را

آرایش مشاطه وار دارد

این را ز جزالت قلاده بندد

وان را ز بلاغت سوار دارد

سرخست و قوی روی شخص دولت

تا او تن زرد و نزار دارد

از بهر ولی نوش نحل دارد

وز بهر عدو زهر مار دارد

پنهان کند اسرار ملک لیکن

اسرار سپهر آشکار دارد

این سرزده پای دم بریده

در سحر نگر تا چه کار دارد

ای آنکه فلک ظل درگهت را

در سایگه زینهار دارد

در عالم شیر عزیمت تو

چون چرخ دو صد مرغزار دارد

پیکار و حذر پنجه های شیران

چون پنجه سرو و چنار دارد

شیر فلک از ترس برنیاید

روزی که نشاط شکار دارد

تا چند بهر حادثه سپهرم

نظاره گه اعتبار دارد

جانم همه در اضطراب بندد

چشمم همه در انتظار دارد

نشگفت کز اشکم همی کنارم

ماننده دریا کنار دارد

اندر دلم آتش که برفروزد

از آب دو دیده شرار دارد

نه خنجر عزمم نیام یابد

نه باره بختم عذار دارد

کز موج غم دل هوای چشمم

ناریست ازیرا بخار دارد

می قسم دگر کس رسید گردون

تا چند مرا در خمار دارد

بر دیده من روزهای روشن

ماننده شبهای تار دارد

روی دلم از اشک و خون دیده

آکنده و گفته چو نار دارد

دارد دل من غم ز غم چه پرسی

زان پرس که یک غمگسار دارد

تا چشم و سر دانشم زمانه

با چشم و سرم کارزار دارد

این دوخته گاهم چو باز خواهد

وان کوفته گاهم چو مار دارد

گویی همه بر من نگار بندد

هر شعبده کاین روزگار دارد

چون زاغ گهم جفت کوه سازد

چون مار گهم یار غار دارد

پیوسته مرا زیر راه هیونی

صحرا بر و دریا گذار دارد

چون خضر و سکندر مرا همیدون

تا زنده سوی هر دیار دارد

پایم نخرامد ز جای و دستم

مشغول عنان و مهار دارد

آسیمه سر و رنجه دل تنم را

نه غبن ضیاع و عقار دارد

پیوسته مرا در همه فضیلت

رایت ز همه اختیار دارد

این طبع سخن سنج من وسیلت

در خدمت تو بی شمار دارد

آن زهره بود چرخ را که در غم

زینگونه مرا بی قرار دارد

رنجور شود خاطری که بر من

بر مدح تو حق جوار دارد

واندل که ز خون مدحت تو سازد

شاید که غم او را فگار دارد

بر باطل کی صبور باشد

آن کس که چو تو حق گزار دارد

از سیل کجا ترسد آن کسی کو

مأوا همه بر کوهسار دارد

من مدح تو را بس عزیز دارم

هر چند مرا سخت خار دارد

نزدیک تو شعرم چه قیمت آرد

ورچه ز براعت شعار دارد

کامروز تو را مادحیست حری

کز عرق نبوت تبار دارد

پر دل بود اندر مصاف دانش

زیرا که زبان ذوالفقار دارد

ور هست چنین بس عجب نباشد

باشد که زجد یادگار دارد

نی یار نخوانمش در این مدح

زیرا که ز توفیق یار دارد

تا از گل و گوهر نژاد گلبن

گه محتفه گه گوشوار دارد

تا کوکب سیاره هفت باشد

تا گیتی ارکان چهار دارد

تا تیر گشاید شهاب سوزان

تا ماه ز خرمن حصار دارد

تا روز طرب در بهار عشرت

بازار می خوشگوار دارد

تا بر گل سوری هزار دستان

آئین نواهای زار دارد

اقبال تو را شادمان نشاند

ایام تو را کامگار دارد

ای آن که نهال شریف نصرت

از کنیت و نام تو بار دارد

تا باره تو بر زمین خرامد

بر چرخ زمین افتخار دارد

بر دریا طبع تو سرفرازد

وز گردون رای تو عار دارد

هر کس که چو تو نامجوی باشد

بر جاه چو تو نامدار دارد

چون درگه سامیت را بدیدم

گفتم بر من غم چکار دارد

جایی که مرا از بلا و محنت

اندر کنف زینهار دارد

بنگر که کنون آفتاب رایت

روزم چو شب تیره تار دارد

امروز بیابان حشمت تو

چون باد مرا خاکسار دارد

خشم تو بخیزد همی چو صرصر

احوال مرا پر غبار دارد

اندوه نظر چشم تیره ام را

بر اشک رونده سوار دارد

نه خنجر فهمم صقال دارد

نه آتش طبعم شرار دارد

ویحک دم سرد و سرشگ گرمم

آئین خزان و بهار دارد

در صف شقاوت سپاه انده

با جان و تنم کارزار دارد

ناخورده می شادی از چه معنی

مغز طربم را خمار دارد

این پیر دو تا گشته چرخ مسعود

بازیچه چنین صد هزار دارد

تا چند بزرگی تو دلم را

اندر قلق و انتظار دارد

تا دایره گنبد معلق

بر مرکز سفلی مدار دارد

تا روی زمانه نگار طبعی

از چرخ زمانه نگار دارد

از دوده پاکیزه وزارت

ایام تو را یادگار دارد

شمارهٔ ۶۶ - در ستایش فضایل خود گوید

جاهم چو بکاهد خرد فزاید

کارم چو ببندد سخن گشاید

زینگونه نکوهیده باد از ایزد

آن کس که مرا بر هنر ستاید

آن را که خردمند بود هرگز

زینگونه مذلت کشید باید

آبم که مرا هر خسی بیابد

علکم که مرا هر کسی بخاید

گویی فلک بر جهان که ایدون

هر آتش سزان به من گراید

سفله است بسی جان من که چندین

در تن بکشد رنج و برنیاید

مردم خطر عافیت چه داند

تا بند بلا را نیازماید

ترسم که شود طبع تیره گرچه

زو دیر همی روشنی فزاید

ای پخته نگشته از آتش عقل

امید تو بس خام می نماید

چون دوستی تو نکرد سودم

کی دشمنی تو مرا گزاید

چون عز من و ذل تو نپایست

هم ذل من و عز تو نپاید

گر در دل تو خرد می نمایم

خردست دلت جز چنین نشاید

در آئینه خرد روی مردم

هم خرد چنان آیینه نماید

هر جای که مسعود سعد باشد

کس با او پهلو چگونه ساید

من دانم گفت این و تو ندانی

بلبل داند آنچه می سراید

شمارهٔ ۶۷ - در مدح ابوالفرج و گله از او

بوالفرج ای خواجه آزادمرد

هجر و وصال تو مرا خیره کرد

دید ز سختی تن و جان آنچه دید

خورد ز تلخی دل و جان آنچه خورد

سخت بدردم ز دل سخت گرم

نیک برنجم ز دم نیک سرد

پیر شدن در دم دولت همی

محنت ناگاه به من باز خورد

گرچه به صد دیده به جیحون درم

از سرم این چرخ برآورد گرد

بسته یکی شیرم گویی به جای

دیده ز خون سرخ و رخ از هول زرد

گر نکشم تیغ زبان چون کنم

با فلک گردان تنها نبرد

روز و شب اینجا به قمار اندرم

هست حریفم فلک لاجورد

مهره او سی سیه و سی سپید

گردش او زیر یکی تخت نرد

عمر همی بازم و بازم همی

داو ز من می برد این گرد گرد

ای به بلندی سخن شاعران

هرگز مانند تو نابوده مرد

فرشی گستردمت از دوستی

باز که فرمودت کاندر نورد

روی توام از همه چیز آرزوست

خسته همی جوید درمان درد

شمارهٔ ۶۸ - در اثبات صانع و بینش خویش

جهان را عقل راه کاروان دید

بضاعتهاش خوان استخوان دید

همه ترکیب عمرش در فنا یافت

همه بنیاد سودش بر زیان دید

خرد خیره شد آنجا کز جهالت

گروهی را ز صانع بر گمان دید

چرا شد منکر صانع نگویی

کسی کو کالبد را عقل و جان دید

چنان چون بینی اندر آئینه روی

بد و نیک جهان چشمم چنان دید

بسی چشم سرم دید آشکارا

دو چندان چشم سر اندر نهان دید

ز تاریکی و محنت آن ندیدم

که بتوانند مردان جهان دید

اگر به بینم از هر کس عجب نیست

به تاریکی فراوان به توان دید

ز سر من از آن دشمن خبر یافت

که بر رویم ز خون دل نشان دید

گل زردم به رخ بر غم از آن کاشت

که از چشمم دو جوی آب روان دید

سبک در بوته زد مسکین تنم دست

که بر گردن گنه بار گران دید

ز ناشایست کردن شرمش آمد

که بر دو کتف خود بار گران دید

فراوان بی خرد کاندر جهان او

غم و شادی ز لعل این و آن دید

خرد آن داشت کو نیک و بد خویش

ز ایزد دید نه از آسمان دید

گل بی خار اندر گلشن دهر

به چشم تیز بین کی می توان دید

شمارهٔ ۶۹ - شکایت از روزگار

روزگاریست سخت بی فریاد

کس گرفتار روزگار مباد

شیر بینم شده متابع رنگ

باز بینم شده مسخر خاد

نه به جز سوسن ایچ آزادست

نه به جز ابر هست یک تن راد

نه بگفتم نکو معاذالله

این سخن را قوی نیامد لاد

مهترانند مفضل و هر یک

اندر افضال جاودانه زیاد

نیست گیتی به جز شگفتی و نیز

کار من بین که چون شگفت افتاد

صد در افزون زدم به دست هنر

که به من بر فلک یکی نگشاد

در زمان گردد آتش و انگشت

گر بگیرم به کف گل و شمشاد

بار اندوه پشت من بشکست

بشکند چون دو تا کنی پولاد

نشنود دل اگر بوم خاموش

نکند سود اگر کنم فریاد

گرچه اسلاف من بزرگانند

هر یک اندر هنر همه استاد

نسبت از خویشتن کنم چو گهر

نه چو خاکسترم کز آتش زاد

چون بد و نیک روزگار همی

بگذرد این چو خاک و آن چون باد

نز بد او به دل شوم غمگین

نه ز نیکش به طبع باشم شاد

این جهان پایدار نیست بدان

که بر آبش نهاده شد بنیاد

شمارهٔ ۷۰ - شکوه از کجروی زمانه

چون منی را فلک بیازارد

خردش بی خرد نینگارد

هر زمانی چو ریگ تشنه ترم

گرچه بر من چو ابر غم بارد

چون بیفسایدم چو مار غمی

بر دل من چو مار بگمارد

تا تنم خاک محنتی نشود

به دگر محنتیش بسپارد

اندر آن تنگیم که وحشت او

جان و دل را همی بیفشارد

راضیم گرچه هول دیدارش

دیده من به خار می خارد

کز نهیبش همی قضا و بلا

بر در او گذشت کم یارد

سقف این سمج من سیاه شبی است

که دو دیده به دوده انبارد

روز هر کس که روزنش بیند

اختری سخت خرد پندارد

گر دو قطره به هم بود باران

جز یکی را به زیر نگذارد

چشم ازو نگسلم که در تنگی

به دلم نیک نسبتی دارد

شعر گویم همی و انده دل

خاطرم جز به شعر نگسارد

این جهان را به نظم شاخ زند

هر چه در باغ طبع من کارد

از فلک تنگدل مشو مسعود

گر فراوان تو را بیازارد

بد میندیش سر چو سرو برآر

گر جهان بر سرت فرود آرد

حق نخفته ست بنگری روزی

که حق تو تمام بگزارد

شمارهٔ ۷۱ - در مدح ثقة الملک طاهر و شرح گرفتاری خود

تا بقا مایه نما باشد

ثقت الملک را بقا باشد

طاهر آن آفتاب کز نورش

آفتاب فلک سها باشد

جستن راه خدمت سامیش

جز به وجه ثنا خطا باشد

سختم آسان بود ثنا گفتن

جود او مایه ثنا باشد

ای کریمی کامیدواران را

همه لفظ تو مرحبا باشد

ز دکان نیاز گیتی را

خاک صحن تو کیمیا باشد

چشم اقبال شهریاری را

گرد رخش تو توتیا باشد

بر عدو عنف تو سموم بود

بر ولی لطف تو صبا باشد

حزم و عزم تو چون بگیرد جزم

آن زمین باشد این هوا باشد

سایلان را ز دست تو نه عجب

گر نتیجه همه عطا باشد

تا همی دست راد تو گه بزم

پدر و مادر سخا باشد

رای تو ار شود چو وهمت تیز

بر فلک خط استوا باشد

منحنی می شود فلک پس از آن

کز در او گردش رحا باشد

تا همی جاه گیتی افروزت

همچو مهر اصل هر ضیا باشد

دولتت دولت علایی را

مایه و پایه علا باشد

به خدایی که بر جلالت او

هر چه بینی همه گوا باشد

صفت و نعمت او به نزد خرد

همه آلاء و کبریا باشد

گر چنین پادشا که هست امروز

در جهان هیچ پادشا باشد

خدمت بارگاه مجلس او

عمره و مروه و صفا باشد

ور چو تو مرد هیچ دولت را

نیز در دانش و دها باشد

پس چرا چون منی که بی مثلم

به چنین حبس مبتلا باشد

گر همی باغ فضل را از من

رونق و زینت و بها باشد

چون گل لاله جای من ز چه روی

همه در خار و در گیا باشد

این گنه طبع را نهم که همی

مایه فطنت و ذکا باشد

به خدای ار مرا در این زندان

جز یکی پاره بوریا باشد

نان کشکین اگر بیابم هیچ

راست گویی زلیبیا باشد

چون سرشک و چو روی هرگز

نه عقیق و نه کهربا باشد

آشنا ورزمی ز اشک دو چشم

اگرم چشم آشنا باشد

راست گویی هوای زندانم

دیو و افعی و اژدها باشد

همه گر صورتی نگارد ازو

روی آن صورت از قفا باشد

وانگهم سنگدل نگهبانی

که چنو در کلیسیا باشد

از گرانی بلند چون گردم

تکیه بر چوب و بر عصا باشد

رفتن من دو پی بود وانگاه

پشتم از بار آن دو تا باشد

مر مرا گویی از گرانی بند

پای در سنگ آسیا باشد

پیش چشم آرحال من چو مرا

جمله این برگ و این نوا باشد

حبس را زاده ام و مرا گویی

رنج و غم مادر و نیا باشد

چرخ کژ می زند مراد و همی

هر چه باشد همه دغا باشد

نیک دانی که از قرابت من

چند گریان و پارسا باشد

چون منی را روا مدار امروز

که ز فرزندگان جدا باشد

مانده ایشان به درد و من در رنج

این همه هر دو از قضا باشد

لیکن از دین پاک تو نسزد

که بدین مر تو را رضا باشد

گر عنایت کنی و من بر هم

از بزرگی تو را سزا باشد

نه همی فرصتیت باید جست

گر خلا باشد ار ملا باشد

نکته ای گر برانی از حالم

همه امید من روا باشد

ور کنم شغل هیچ کس پس از این

گردنم در خور قفا باشد

با فلک من سیتزه ها کردم

زان تنم خسته عنا باشد

هر که او با فلک ستیزه کند

جز چنین از فلک چرا باشد

همه مهر و وفاست سیرت من

روزگارم کی آشنا باشد

ای بزرگی که شاخ ملک از تو

همه در نشو و در نما باشد

بنده مادحی چنین در بند

نیک بندیش تا روا باشد

آفتابی بلی سزد که تو را

بس فراوان چو من هبا باشد

گنج ها دارم از هنر که بگفت

کس کزان گونه گنج ها باشد

زین بلا گر مرا به جان بخری

این همه گنج ها تو را باشد

ور بدین حاجتم نعم نکنی

نعم من ز بخت لا باشد

نه همه مردمان چنین گویند

که بغایی طریق ما باشد

گر چنین است پس بود در خور

بند شاعر چو او بغا باشد

شاعر آخر چه گوید و چه کند

که از او فتنه و بلا باشد

گر به عیوق برفرازد سر

شاعر آخر نه هم گدا باشد

مگرش چو محمد ناصر

گوهر از پاک مصطفی باشد

لاجرم جاه و حق حرمت او

چون شهیدان کربلا باشد

گر همی حق بود چو تو باید

شاعران را که پیشوا باشد

تو ثنا و دعای من مشنو

کاین و آن از سر هوا باشد

چون تویی راز چون منی پاداش

نه ثنا باشد و دعا باشد

مدحت من شنو که مدحت من

رشته در بی بها باشد

پس از آواز او چو بشنیدی

همه آوازها صدا باشد

من که در خور ثنای شاه کنم

چون من اندر جهان کجا باشد

ور ز من شد گشاده گنج سخن

بند بر پای من چرا باشد

آب اقبال تو روا باشد

که هر امید از او وفا باشد

بنده بودت به طبع و خواهد بود

در جهان هر که بود یا باشد

شمارهٔ ۷۲ - در مدح گوید

ای خداوند رحمت ایزد

بر تو و دولت جوان تو باد

بر همه کارها و نهمت ها

چرخ گردنده در ضمان تو باد

همه ساله همه مصالح ملک

در بیان تو و بنان تو باد

بر همه نامه های جود و کرم

با همه وقت ها نشان تو باد

بر سر دولت هنرمندان

سایه عز جاودان تو باد

همه اندیشه صلاح و فساد

در یقین تو و گمان تو باد

ملجاء سروران سرای تو باد

مسند سروری مکان تو باد

هر که او را زمانه بیم کند

در پناه تو و امان تو باد

فتح و نصرت به هر چه رای کنی

با رکیب تو و عنان تو باد

ناتوانی نصیب دشمن تست

تندرستی همه توان تو باد

جان ما بندگان که داد به ما

دولت تو فدای جان تو باد

شمارهٔ ۷۳ - ستایش ملک ارسلان

ز سر گیتی پیر بوده جوان شد

که سلطان گیتی ملک ارسلان شد

زمین پادشاهی جهان شهریاری

کزو تاج خورشید و تخت آسمان شد

قران را ازین فخر برتر نباشد

که شاهی چو این شاه صاحب قران شد

هر آن نامور شاه کاندر زمانه

نه در خدمت شاه بسته میان شد

همه روزگارش دگر شد حقیقت

نسیمش سموم و بهارش خزان شد

نمانده ست بدخواه را هیچ راحت

که شادیش غم گشت و سودش زیان شد

جهاندار شاها همه بندگان را

دل و جان ز تو خرم و شادمان شد

شدندی فدا پادشاهان گیتی

فدای چو تو پادشاهی توان شد

در آئین دین ناسخی گشت عدلت

که منسوخ از آن عدل نوشیروان شد

هر آن کس که هر سو همی کاروان زد

ز انصاف تو رهبر کاروان شد

نیارست فتنه دلیری نمودن

چو عدل تو بر ملک تو پاسبان شد

بنالید گنج تو از بخشش تو

چو جود تو بر گنج تو قهرمان شد

بسا رزمگه کز دلیران جنگی

زمین و هوا پر ز شخص و روان شد

ز گرد سپه شد هوا چون بنفشه

ز خون یلان خاک چون ارغوان شد

ز تیغ چو نیلوفر آبدارت

رخ سرکشان زرد چون زعفران شد

به زیر تو رخش تو را گاه حمله

ز دولت رکاب و ز نصرت عنان شد

چو از آتش تیغ و از باد حمله

هوا پر شد زمین پر دخان شد

سر و دل گران و سبک شد چو ناگه

عنانت سبک شد رکابت گران شد

کمانور که با تیر پیش تو آمد

به بالا کمان و بدل تیردان شد

ثنا و مدیح تو این شاه شاهان

نگهبان تن گشت و تعویذ جان شد

مرا از برای ثنا و مدیحت

همه جان سخن شد همه تن زبان شد

جهان کینه ور بود بر من چو خواندم

ثنای تو بر جان من مهربان شد

جوان باد بختت که این جان غمگین

به اقبال و رای تو شاد و جوان شد

ز بزم تو ای شاه قصر همایون

به شادی و رامش چو دارالجنان شد

شد امید مهمان به انواع نعمت

چو جود تو در مملکت میزبان شد

بران هر مرادی که داری که گیتی

چنان چون مراد تو باشد چنان شد

شمارهٔ ۷۴ - مدح شهریار و سپاسگزاری از مراحم او

سزد که باش شاها ز ملک خرم و شاد

که ملک تو در شادی و خرمی بگشاد

خدای دادت ملک و خدای عزوجل

نگاه دارد ملک تو همچنان که بداد

خدای بود معین ساعت گرفتن تو

تو را نیاید حاجت به خنجر پولاد

سپاه بی حد بود و سلاح بی مر بود

ولیک قاعده ملک تو خدای نهاد

خدای قاعده ملک تو نهاد چنان

که هر زمان ز جهان دولتیش خواهد زاد

نه بی اردات او بر زمین ببارد ابر

نه بی مشیت او بر هوا بجنبد باد

چنان قوی شد بنیاد ملک تو گویی

ز بیخ ملک تو رسته است کوه را بنیاد

کدام دولت پیدا شد از کواکب سعد

که آن سپهر بر تو به هدیه نفرستاد

همیشه تیغ تو بی نصرت و ظفر نبود

که هست تیغ تو با نصرت و ظفر همزاد

خجسته روزا کاندر نبرد سطوت تو

به آب تیغ بیفروخت آذر خرداد

چو ابر نصرت بارید چرخ فصل خزان

بهار گشت ز ملک تو در تکین آباد

ز تیغ تیز تو فریاد کرد دشمن تو

ولیک آنجا سودی نداشت آن فریاد

عروس ملک بیاراست گوش و گردن و بر

نخواست از ملکان جز تو شاه را داماد

بنای ملک تو چون بر کشید سر به فلک

بنای عمر عدوی تو بر زمین افتاد

می نشاط زمانه به یاد ملک تو خورد

از آن که ملکی چون ملک تو ندارد یاد

تو طبع و دل را هم شاد و تازه در به می

که خسروی به تو تازه ست و مملکت به تو شاد

به عدل و رادی ماند به جای ملک جهان

بلی و چون تو ندیده ست شاه عادل و راد

ز هر سویی سپهی بس گران فرستادی

که ملک و دین ز سپه باشد ایمن و آباد

تو داد گیتی دادی و لشکر تو کنون

جهان بگیرد کاندر نبرد بدهد داد

رسد ز هر سپهی هر دو هفته فتحی

که تهنیت کند آن را خلیفه بغداد

بزرگ شاها رامش گزین و شادی کن

بخواه جام می از دست آن بت نوشاد

میان خلق سرافراز و تازه کرد مرا

مکارم تو چو سرو و چو سوسن آزاد

مرا به مدحی شاها ولایتی دادی

کدام شاهی هرگز به مادحی این داد

به بارگاه تو کان هست و باد مرکز ملک

محل و رتبت من پای بر سپهر نهاد

مرا همی به ثنای تو زنده ماند تن

که تا زید تن من بی ثنای تو مزیاد

خدایگانا هر عمر و جان که در گیتی است

عزیز و شیرین پیوند عمر و جان تو باد

به شادکامی در مجلس بهشت آئین

بخواه باده از آن دلیران حورنژاد

چو سلسبیل می خور که حضرت غزنین

بهشت گشت چون اردیبهشت در مرداد

همیشه بادی بر تخت ملک چون خسرو

مخالف تو گرفتار محنت فرهاد

به دور ماه ز سر تازه گشت سال عرب

خدای بر تو و بر ملک تو خجسته کناد

شمارهٔ ۷۵ - در تهنیت لوا و عهد خلیفه و مدیح ملک ارسلان

لوا و عهد خطاب خلیفه بغداد

خدای عزوجل بر ملک خجسته کناد

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

که تخت و ملک و فلک مثل او ندارد یاد

جهان ستانی شاهنشهی جهانگیری

که کرد کار جهان را به داد و دین آباد

عزیز ملکش تلقین عدل یافت همه

که گشت همت عالیش ملک را بنیاد

خدایگانا شاها ز عدل و جود تو هست

به ماه دی همه گیتی چو باغ در خرداد

جهان به فر جمال تو روضه رضوان

زمین ز شادی ملک تو خانه نوشاد

به یاد کین تو از آب روشن آتش خاست

به یاد مهر تو از خاک تیره گوهر زاد

ز ملک جستن شد کند خصم را دندان

چو دید تیزی بازار خنجر و پولاد

سپاه حق را چون دولت تو تعبیه کرد

کمین گشاد ز هر جانبی طلیعه داد

بخاستند یلان سپاه تو هر یک

چو طوس و نوذر و گرگین و بیژن و میلاد

چه پیکر آمد رخش درخش پیکر تو

که کوه باد مسیرست و باد کوه نهاد

ز سهم و هیبت آن کاو نشستن اندر زین

فسرد آذر برزین و آذر خرداد

چو او بخواهد جستن نجست یارد برق

چو او بخواهد رفتن نرفت یارد باد

همیشه تیغ تو یاری گرست نصرت را

که هست نصرت با تیغ تیز تو همزاد

تو تا معونت و یاری ملک و دین کردی

بلند گشت و قوی دین و ملک را بنیاد

برآمدش ز کمال تو بر ثریا سر

چو کوه خارش اندر ثری فروشد لاد

تویی ز گوهر محمود و گوهر داود

کدام شاه نسب دارد از چنین دو نژاد

چو شاه عادل و رای تو در جهان ماند

همیشه تا به ابد ملک شاه عادل و راد

بزرگ جشن است امروز ملک را ملکا

که شادمان است ای شاه بنده و آزاد

بدین همایون سور و بدین مبارک جشن

تو شاد و خلق جهان شاد و دین و دولت شاد

شگفت نیست ازین سور و جشن خرم و خوش

ز چوب ها گل روید ز سنگ ها شمشاد

خلیفه بی حد و مر هدیه ها فرستادت

که هیچ کس را زان نوع هدیه نفرستاد

سپهر چون به تو این هدیه ها مزین شد

میان به خدمت بست و زبان به مدح گشاد

رسول عالم و عادل چو بوسه کرد زمین

شرف گرفت چو پی بر بساط ملک نهاد

به فخر سر به فلک برکشید و شادی کرد

که آن هدایا بر دست او قبول افتاد

چه گفت، گفت خلیفه چنان دعا کردت

که شاه عادل در ملک جاودانه زیاد

بدیع نیست گرت خلق تهنیت گویند

که دولت تو رسیده است خلق را فریاد

همه فریشتگان تهنیت کنند تو را

همی به عهد و لوای خلیفه بغداد

ز ملک تو به جهان دین و داد باقی شد

خجسته ملکست این ملک تو که باقی باد

تو شکر ایزد گفتی و خلق شکر تو گفت

تو داد گیتی دادی ز چرخ داد تو داد

همیشه تا به سمرهای عشق یاد کنند

حدیث قصه شیرین و خسرو و فرهاد

نشاط را همه در مجلس تو باد مقام

ملوک را همه بر درگه تو باد ملاذ

به حل و عقد و بد و نیک عزم جزم تو را

چو کوه باد ثبات و چو باد باد نفاذ

شمارهٔ ۷۶ - در ثنای بهرامشاه

کوس ملک آواز نصرت بر کشید

کفر و شرک از هول آن سر در کشید

فخر شاهان جهان بهرامشاه

شد سوی هندوستان لشکر کشید

چتر او را فتح بر تارک نهاد

تیغ او را نصرت اندر برکشید

باختر در لرزه افتاد از نهیب

گرچه او لشکر سوی خاور کشید

ای بسا رزما که از هر سو سپاه

زآب خنجر شعله آذر کشید

دوزخی شد عرصه پیکارگاه

کو در آن پیکار گه خنجر کشید

دشمنان را آتش شمشیر او

در میان خاک و خاکستر کشید

ملک او را چون عدو انکار کرد

از پی او کینه منکر کشید

دست او تیغی کشید اندر مصاف

کان به خیبر قبضه حیدر کشید

بر کشید او تیغ تیز دین فزای

از برای دین پیغمبر کشید

تیغ او اصل بقای ملک شد

از فنا خط بر بت و بتگر کشید

راه بر دشمن چو شیر نر ببست

تاز کوهش همچو رنگ اندر کشید

گرد او لشکر چو چنبر حلقه کرد

تا سرش در حلقه چنبر کشید

چون هوا از گرد تاری کله بست

بر زمین خون مفرش دیگر کشید

گویی آن خونها که رفت از تیغ او

دشت را در دیبه ششتر کشید

چون عروس شرمگین بدخواه شاه

سر ز شرم شاه در چادر کشید

شه به تخت مملکت چون برنشست

تخت را بر زهره ازهر کشید

نی سپهر از خدمت او روی تافت

نی زمین از طاعت او سر کشید

ملک او را صد درخت تازه رست

هر یکی صد شاخ سبز و تر کشید

خطبه چون بنوشت بر نامش خطیب

مهر و مه را از سر منبر کشید

بنده را چون دید مدحی بس بلند

از شرف بر گنبد اخضر کشید

صد نظر در باب بنده بیش کرد

تا ز خاک او را برین منظر کشید

مدح او از آسمان برتر شناخت

قدر او از آسمان برتر کشید

دست و طبعش در ثنا و مدح شاه

سلک و عقد لؤلؤ و گوهر کشید

گوهر و زر یافت از مهرش بسی

تا به مدحش گوهر اندر زر کشید

بنده را چون پشت کرد آز و نیاز

جودش اندر چشمه کوثر کشید

لیکن از خدمت فرو مانده ست از آنک

رنج بیماریش بر بستر کشید

پای نتواند همی نیکو نهاد

دست نتواند سوی ساغر کشید

باد هر کشور بدو آباد از آنک

عدل او لشکر به هر کشور رسید

شمارهٔ ۷۷ - هم در مدح او

تا در جهان مکین و مکان باشد

بهرامشاه شاه جهان باشد

شاه شهاب تیر که دستش را

قوس قزح سزد که کمان باشد

باشد جهان پیر جوان تا او

با رای پیر و بخت جوان باشد

صد یک ز مدح او نشود گفته

گر در دهان هزار زبان باشد

شاید که رخش باد تک او را

نصرت رکاب و فتح عنان باشد

او را چو در نبرد برانگیزد

ناوردگاه چرخ کیان باشد

ای خسروی که ملک تو در گیتی

چون قرص آفتاب عیان باشد

آن پادشاه تویی که برای تو

در شخص پادشاهی جان باشد

صاحب قران تو باشی در گیتی

تا در سپهر حکم قران باشد

هر ساعتی ز دولت پاینده

در ملک تو هزار نشان باشد

تا چرخ هر چه خواهد بنماید

از چرخ هر چه خواهی آن باشد

حکم تو بر زمانه بود نافذ

امر تو بر ملوک روان باشد

شمارهٔ ۷۸ - وصف پائیز و مدح سیف الدوله محمود

باد خزان روی به بستان نهاد

کرد جهان باز دگرگون نهاد

شاخ خمیده چو کمان برکشید

سر ما از کنج کمین برگشاد

از چمن دهر بشد ناامید

هر گل نورسته که از گل بزاد

شاخک نیلوفر بگشاد چشم

بید به پیشش به سجود ایستاد

قمری از دستان خاموش گشت

فاخته از لحن فرو ایستاد

باد شبانگاه وزید ای صنم

باده فراز آر هم از بامداد

جوی روان سیمین گشته ز آب

برگ رزان زرین گشته ز باد

باده فراز آرید ای ساقیان

همچو دو رخساره آن حورزاد

شعر همی خوانید ای مطربان

رحمت بر خسرو محمود باد

شاه اجل خسرو گردون سریر

سیف دول خسرو خسرونژاد

آن که بدو تازه شده مملکت

وانکه بدو زنده شده دین و داد

آنکه به گه کوشش چون روستم

آنکه به گه بخشش چون کیقباد

آنکه چنو دیده عالم ندید

وانکه چنو گردش گردون نزاد

کرد چه کردی نکند هیچ کرد

راد چو رادی نکند هیچ راد

شاهان باشند به نزدیک او

راست چنان چون به بر باز خاد

آن که چو جام می بر کف نهند

شاهان از نامش گیرند یاد

حمله او کوه ز جا برکند

ور بودش ز آهن و پولاد لاد

این شه و شاهی ز تو با رسم و فر

وی ملک و ملک ز تو با نهاد

تا به جهان اندر شاهی بود

جان و دلت باد همه ساله شاد

هر که تو را دشمن بادا به درد

وآن که تو را دوست به شادی زیاد

هر چه بگویم ز دعا کردگار

دعوت من بنده اجابت کناد

شمارهٔ ۷۹ - مدح یکی از اکابر

ای بزرگی که دین و دولت را

همه آثار تو به کار شود

هر زمان شادتر شود آن کس

که به نامت به کارزار شود

گفته و کرده تو در عالم

همه تاریخ روزگار شود

پشتوان کمال چون باید

میخ حزم تو استوار شود

ذره ای کان ز حلم تو بجهد

بیخی از تند کوهسار شود

قطره ای کان ز جود تو بچکد

سیلی از ابر تندبار شود

تابود مرغزار جود تو سبز

امل خلق کی نزار شود

موقف بزم تو شکارگهیست

که در او شکرها شکار شود

بس یسار و یمین که زی تو رسد

از یمین تو با یسار شود

شب رنج ولیت روز شود

گل به دست عدوت خار شود

هر که نزد تو نیک نیست عزیز

زود بینی که نیک خوار شود

وانکه راه خلاف تو سپرد

اگر آبست خاکسار شود

گرد گردن زه گریبانش

آتشین طوق و گر زه مار شود

هر که اندر هوای تو نبود

بر تن او هوا حصار شود

دل بدخواهت ار ز سنگ بود

پیش خشم تو چون غبار شود

هیبت تو چو آتش افروزد

اختر آسمان سرار شود

خاطر اندر مصاف مدحت تو

همچو برنده ذوالفقار شود

طبع در گرد وهم تو نرسد

گر همه بر قضا سوار شود

چون تو اندر خزان به باغ آیی

آن خزان باغ را بهار شود

همه اطراف بی نگار چمن

همچو طبع تو پرنگار شود

وز تو این باغ نصرت آبادان

به شگفتی چو قندهار شود

شاخ ها را ز لفظ تو روزی

گوهر شب چراغ تار شود

هست ممکن که قوت و حرکت

عرض پنجه چنار شود

بزم فرخنده تو را ساقی

قامت سرو جویبار شود

در فراق تو هر زمان تن من

از بس اندیشه بی قرار شود

هر مِی اَم کآبگون سپهر دهد

مغز عیش مرا خمار شود

اشک من ناردانه شد نه عجب

گو دل من کفیده نار شود

چند باشم در انتظار و هوس

که مگر بخت سازگار شود

این بتر باشدم که راحت عمر

در سر رنج انتظار شود

پار مقصود من نشد حاصل

ترسم امسال همچو پار شود

ای فلک همتی که هر چه کنی

مایه عز و افتخار شود

یادگار جهان شدی و مباد

که جهان از تو یادگار شود

شمارهٔ ۸۰ - چیستان و گریز به مدح خواجه ابوطاهر عمر

لعبتی را که صد هنر باشد

شاید ار بر میان کمر باشد

نیست لعبت لطیف گرچه لطیف

به بر عقل بی خطر باشد

او یکی شاه شد که ملکش را

گفت ها لشکر و حشر باشد

قد او شعله ایست از دیدار

که درو دود را اثر باشد

سخن از آتشش فروغ بود

معنی از دود او شرر باشد

شرری کز فروغ نور لقاش

بیشتر هست و بیشتر باشد

راست بر ره چگونه تیز رود

وز نقابش چرا خبر باشد

اگر او را به طبع مادر زاد

دیده و گوش کور و کر باشد

وگر از بیشه زاد چون که همی

همچو دریا به نفع و ضر باشد

گل و آب سیاه و تیره همی

از چه معنیش آبخور باشد

گر خو از اصل بنگریم او را

آب و گل مادر و پدر باشد

خرد و جان بود نگارپرست

تا چنویی نگار گر باشد

مادر نیش و نیشکر زادش

زان گهی زهر و گه شکر باشد

دشمنان زو شوند زیر و زبر

وین ازو کمترین هنر باشد

زانچه اول که بودی اندر خاک

زیر بودی کنون زبر باشد

سر او پای و پای او سر شد

وین شگفتی که این گهر باشد

کلک از آن نام کرده اند او را

که سرش پای و پای سر باشد

در کف خواجه چون همی پاید

کش سخن در و چهره زر باشد

نبود پای او ز در و گهر

چونش بر دست او گذر باشد

خواجه گویم همی و خواجه به حق

خواجه بوطاهر عمر باشد

آنکه فضلش همی مثل گردد

وانکه جودش همی سمر باشد

رای او را همی قضا راند

کش ز نابودها خبر باشد

چرخ با قدر او زمین گردد

بحر با طبع او شمر باشد

از چنان پر هنر پدر نه شگفت

گر چنین پر هنر پسر باشد

آفرین بر چنین پسر که به حق

زیور مسند پدر باشد

ای بزرگی که هیچ ممکن نیست

که چو تو در جهان دگر باشد

تیر عزمت که جست حاسد را

سپر از دیده و جگر باشد

تا ببارد چو ابر در کف تو

شاخ جودت که پرگهر باشد

آتشی گشت کین تو نه عجب

اگر ازو خلق در حذر باشد

خشم اگر بر پراکنی به زمین

آسمان را ازو خطر باشد

لشکری را که حزمت انگیزد

همه بر نعمت ظفر باشد

جمله الفاظ او نکت زاید

همه الفاظ او غرر باشد

داند ایزد که جز فریشته نیست

که درو این چنین سیر باشد

تا همی چرخ پر ستاره بود

تا همی ابر پر مطر باشد

قدر تو همسر سپهر بود

رای تو همره قدر باشد

شمارهٔ ۸۱ - گفتگو از روشنان فلکی و سیاهکاری آنان

چو سوده دوده به روی هوا برافشانند

فروغ آتش روشن ز دود بنشانند

سپهر گردان بس چشم ها گشاید باز

که چشم های جهان را همه بخسبانند

از آن سبیکه زر کافتاب گویندش

زند ستامی کانرا ستارگان خوانند

چنان گمان بودم کآسیای گردون را

همی به تیزی بر فرق من بگردانند

ز آب دیده گریان چو تیغم آب دهند

کز آتش دل سوزان مرا بتفسانند

کنند رویم همرنگ برگ رز به خزان

چو شوشه رزم اندر بلا بپیچانند

گرفتم انس به غم ها و اندهان گر چند

منازغان چو دل و زندگانی و جانند

دمادمند و نیابند بر تنم پیدا

به ریگ تافته بر قطره های بارانند

بدین فروخته رویان نگه کنم که همی

به نور طبعی روی زمین فروزانند

سپهبدان برآشفته لشکری گشتند

چنانکه خواهند از هر سویی همی رانند

گمان مبر که مگر طبع های مختلفند

گمان مبر که همه طبع ها برنجانند

مسافران نواحی هفت گردونند

مؤثران مزاج چهار ارکانند

هلاک و عیش و بد و نیک و شدت و فرجند

غم و سرور و کم و بیش و درد و درمانند

به شکل همجنس از با بهانه همجنسند

به نور همسان و ز فعل ها نه همسانند

به هر قدم حکم روزگار و گردونند

به هر نظر سبب آشکار و پنهانند

همه بلند برآرند پس فرو فکنند

همی فراوان بدهند و باز بستانند

همه بلند برآرند پس فرو فکنند

همی فراوان بدهند و باز بستانند

کجا توانم جستن که تیز پایانند

چه چاره دانم کردن که چیره دستانند

روندگان سپهرند و لنگشان خواهم

ز بهر آنکه مرا رهبران زندانند

اگر خلندم در دیده نیست هیچ شگفت

که تیره شب را بر فرق قوس پیکانند

روا بود که ازین اختران گله نکنم

که بی گمان همه فرمانبران یزدانند

ز اهل عصر چه خواهم که اهل عصر همه

به خوی و طبع ستوران ماده را مانند

گر به رحمت ایشان فریفته نشوی

نکو نگر که همه اندک و فراوانند

مخواه تابش از ایشان اگر همه مهرند

مجوی گوهر از ایشان اگر همه کانند

به جان خرند قصاید ز من خردمندان

اگر چه طبع مرا زان کلام ارزانند

ز چرخ عقلم زادند وز جمال و بقا

ستارگان را مانند و جاودان مانند

زمانه گفته من حفظ کرد و نزدیکست

که اخترانش بر آفتاب و مه خوانند

چنان که بیضه عنبر به بوی دریابند

مرا بدانند آنها که شعر من خوانند

محل این سخن سرفراز بشناسند

کسان که سغبه مسعود سعد سلمانند

شمارهٔ ۸۲ - در شکایت از تیره روزی خویش گوید

دلم ز اندوه بی حد همی نیاساید

تنم ز رنج فراوان همی بفرساید

بخار حسرت چون بر شود ز دل به سرم

ز دیدگانم باران غم فرود آید

ز بس غمان که بدیدم چنان شدم که مرا

ازین پس ایچ غمی پیش چشم نگراید

دو چشم من رخ من زرد دید نتوانست

از آن به خون دل آن را همی بیالاید

که گر ببیند بدخواه روی من باری

به چشم او رخ من زرد رنگ ننماید

زمانه بد هر جا که فتنه ای باشد

چو نو عروسش در چشم من بیاراید

چو من به مهر دل خویشتن درو بندم

حجاب دور کند فتنه ای پدید آید

فغان کنم من ازین همتی که هر ساعت

ز قدر و رتبت سر بر ستارگان ساید

زمانه بربود از من هر آنچه بود مرا

به جز که محنت من نزد من همی پاید

لقب نهادم از این روی فضل را محنت

مگر که فضل من از من زمانه برباید

فلک چو شادی می داد مر مرا بشمرد

کنون که می دهدم غم همی نپیماید

چو زاد سرو مرا راست دید در همه کار

چو زاد سروم از آن هر زمان بپیراید

تن ز بار بلا زان همیشه ترسانست

که گاهگاهی چون عندلیب بسراید

چرا نگرید چشم و چرا ننالد تن

چگونه کم نشود صبر و غم نیفزاید

که دوستدار من از من گرفت بیزاری

بلی و دشمن بر من همی ببخشاید

اگر ننالم گویند نیست حاجتمند

و گر بنالم گویند ژاژ می خاید

غمین نباشم از ایرا خدای عزوجل

دری نبندد تا دیگری نبگشاید

شمارهٔ ۸۳ - دریغ بر جوانی

دریغا جوانی و آن روزگار

که از رنج پیری تن آگه نبود

نشاط من از عیش کمتر نشد

امید من از عمر کوته نبود

ز سستی مرا آن پدید آمده ست

درین مه که هرگز در آن مه نبود

سبک خشک شد چشمه بخت من

مگر آب آن چشمه را ره نبود

در آن جا هم افکند گردون دون

که از ژرفی آن چاه را ته نبود

بهشتم همی عرضه کرد و مرا

حقیقت که دوزخ جز آن چه نبود

بسا شب که در حبس بر من گذشت

که بینای آن شب جز اکمه نبود

سیاهی سیاه و درازی دراز

که آن را امید سحرگه نبود

یکی بودم و داند ایزد همی

که بر من موکل کم ازده نبود

به گوش اندرم جز کس و بس نشد

به لفظ اندرم جز اه و وه نبود

بدم ناامید و زبان مرا

همه گفته جز حسبی الله نبود

به شاه ار مرا دشمن اندر سپرد

نکو دید خود را و ابله نبود

که او آب و باد مرا در جهان

همه ساله جز خاک و جز که نبود

موجه شمرد او حدیث مرا

به ایزد که هرگز موجه نبود

چو شطرنج بازان دغایی بکرد

مرا گفت هین شه کن و شه نبود

گرین قصه او ساخت معلوم شد

که جز قصه شیر و روبه نبود

اگر من منزه نبودم ز عیب

کس از عیب هرگز منزه نبود

گرم نعمتی بود کاکنون نماند

کنون دانشی هست کانگه نبود

چو من دستگه داشتم هیچ وقت

زبان مرا عادت نه نبود

به هر گفته از پر هنر عاقلان

جوابم جز احسنت و جز خه نبود

تنم شد مرفه ز رنج عمل

که آنگه ز دشمن مرفه نبود

درین مدت آسایشی یافتم

که گه بودم آسایش و گه نبود

جدا گشتم از درگه پادشاه

بدان درگهم بیش ازین ره نبود

گرفتم کنون درگه ایزدی

کزین به مرا هیچ درگه نبود

شمارهٔ ۸۴ - داستان تبه روزی و گرفتاری

بیچاره تن من که ز غم جانش برآمد

از دست بشد کارش و از پای درآمد

هرگز به جهان دید کسی غم چو غم من

کز سر شودم تازه چو گویم به سر آمد

آن داد مرا گردش گردون که ز سختی

من زهر بخوردم به دهانم شکر آمد

وان آتش سوزنده مرا گشت که دوزخ

در خواب بدیدم به دو چشمم شرر آمد

جز بر تن من نیست گذر راه بلا را

گویی که بلا را تن من رهگذر آمد

با لشکر تیمار حشر خواستم از تن

از آب دو چشمم به دو رخ بر حشر آمد

جانم بشدی گر نبدی دل که دل من

از تیر بلا پیش من اندر سپر آمد

هر تیر که گردون به سوی جان من انداخت

دل گشت سپر بر دل بیچاره برآمد

چون پاره شد از تیر بلا این دل مسکین

هر تیر که آمد پس از آن بر جگر آمد

بس زود برآمد ز فلک کوکب سعدم

چه سود که در وقت فرو شد چو برآمد

آن شب که دگر روز مرا عزم سفر بود

ناگاه ز اطراف نسیم سحر آمد

بوی تبتی مشک و گل زرد همی زد

وان ترک من از حجره چو خورشید برآمد

زان دیده چون نرگس چون دیده نرگس

در دیده تاریک پر آبم سهر آمد

یک حلقه کوتاه ز زلفش بکشیدم

زان حلقه مر او را به میان بر کمر آمد

زان زلفک پرتاب و از آن دیده پر خواب

یک آستی و دامن مشک و گهر آمد

گفتم که مرا توشه ده از دو لب نوشین

کاهنگ سفر کردم و وقت سفر آمد

از خط وفا سرمکش و دل مبر از من

کاین عشق همه رنج و درد سر آمد

گفتا چه کنم من که ازین عشق جهانسوز

دل در سر اندوه شد و جان در خطر آمد

یک هجر به سر نامده هجری دگر افتاد

یک غم سپری ناشده غمی دگر آمد

چون ابر ز غم دیده من باران بارید

تا شاخ فراق امروز دیگر به بر آمد

شمارهٔ ۸۵ - در مدح سلطان ظهیرالدوله ابراهیم

شهریارا کردگارت یار باد

بنده تو گبند دوار باد

روز جاهت را سعادت نور باد

شاخ ملکت را جلالت بار باد

عزم جزم تو به حل و عقد ملک

چون ستاره ثابت و سیار باد

طبع و عقلت بحر لؤلؤ موج باد

دست جودت ابر گوهربار باد

نقطه ای باد آسمان گرد درت

رای تو بر گرد او پرگار باد

دولتت را سعی بی تقصیر باد

نصرتت را تیغ بی زنگار باد

زار وقت شادی تو زیر باد

خار وقت جود تو دینار باد

روزهای روشن گیتی همه

بر عدوی تو شبان تار باد

مغز بدخواه تو اندر خاک خفت

دیده اقبال تو بیدار باد

چرخ را با حاسدت آویز باد

بخت را با دشمنت پیکار باد

تارک این زیر چنگ شیر باد

سینه آن پیش نیش مار باد

تیغ و تیرت را به روز کارزار

فتح و نصرت قبضه و سوفار باد

در جهان بر هر جهانگیری ز تو

هر مثالی لشکری جرار باد

صدرت از مه منظران باد آسمان

بزمت از بت پیکران فرخار باد

دست و بازوی تو را در کارزار

فر و زور حیدر کرار باد

رای تو تابنده چون خورشید باد

ملک تو پاینده چون کهسار باد

هر که از شادیت چون گل تازه نیست

همچو شاخ گل دلش پر خار باد

دولتت هر سو که تازی جفت باد

ایزدت هر جا که باشی یار باد

تو عجب داری که من گویم همی

کز جلالت شاه برخوردار باد

کز فلک هر ساعتی گوید ملک

خسرو ابراهیم گیتی دار باد

شمارهٔ ۸۶ - در مدح علاءالدوله سلطان مسعود

هر ساعتی ز عشق تو حالم دگر شود

وز دیدگان کنارم همچون شمر شود

از چشم خون فشانم نشگفت اگر مرا

از خون سر مژه چو سر نیشتر شود

راز من و تو اشگ دو چشم آشکار کرد

زین راز دشمنان را ترسم خبر شود

ای حسن تو سمر به جهان زود حال ما

چون حال عشق وامق و عذرا سمر شود

گویی مگر که نیک شود حال من به وصل

ترسم که عمر بر سر کار مگر شود

گویی شود هزیمت هجر آخر از وصال

نیکو غنیمتی است نگارا اگر شود

ای آن که تن به روی تو دیده شود همه

وز عشق روی تو همه دیده بصر شود

جایی که تو نشینی و راهی که بگذری

از زلف و روی تو تبت و شوشتر شود

خانه به ماه عارض تو، گردد آسمان

مجلس به سرو قامت تو غاتفر شود

زرین کمر نگاری و مشکین دو زلف تو

گه گه بر آن میانک سیمین کمر شود

از تو همی به سر نشود این بلا و عشق

گر زنده مانم آخر روزی به سر شود

یک روز عاشق تو ز بیداد تو همی

اندر مظالم ملک دادگر شود

مسعود خسروی که سعادت به پیش او

هر گه که قصد عزم کند راهبر شود

شاهی که گر بیان دهد اخلاق او خرد

فهرست باس حیدر و عدل عمر شود

بر سنگ اگر مبارک نامش کنند نقش

سنگ از شرف به ماه و به خورشید بر شود

هر سال شهریارا اطراف مملکت

از جنبش تو پر ز سپاه و حشر شود

راه سفر گزینی هر سال و یمن و یسر

با تو دلیل راه و رفیق سفر شود

گرد تو از یلان سپه اندر سپه بود

سوی تو ظفر نفر اندر نفر شود

هر خاطری که با تو شود کژ کمان نهاد

از کین تو نشانه تیر خطر شود

هر شاه کو ز حکم و مثال تو بگذرد

ایوان او سپاه تو را رهگذر شود

و آن کس که راه خدمت و طوع تو نسپرد

جان و تنش به پای بلا پی سپر شود

بر فرق بدسگال تو گردد عبیر خاک

در کام نیک خواه تو حنظل شکر شود

از بهر آن که نصرت زاید برای تو

هر روز بخت مادر و نصرت پدر شود

چون در مصاف تیغ و تبر در هم اوفتد

در حمله مغز طعمه تیر و تبر شود

در جنگ حلق و روی دلیران ز گرد و خوی

چون سنگ خشک ماند و چون ابرتر شود

چشم سپهر و روی مانه به رزمگاه

از گرد کور گردد و از کوس کر شود

در پیش چشم دولت تو تیغ های تو

آیینه های نصرت و فتح و ظفر شود

هر یک به قوت تو ز ترکان تو به رزم

چون پیل مست گردد و چون شیر نر شود

آنجا بسی پسر که گنه بر پدر نهد

وانجا بسا پدر که به خون پسر شود

چون خنجر زدوده شود کاردین و ملک

چون خنجر تو در کف تو کارگر شود

جان کی برد ز تیر تو کش پر عقاب داد

گرچه مخالف تو عقابی به پر شود

هر تیر سخت زخم که از شست کین تو

بجهد دل عدوی تو آن را سپر شود

گر آتش سیاست تو شعله ای زند

گردون از آن دخان شود اختر شرر شود

خون جگر ز دیده ببارد به جای اشک

هر تن که او ز سهم تو خسته جگر شود

ناوردگاه سازد میدان مدح تو

هر کس که او سوار کمال و هنر شود

جاه تو طوق فاختگان را گهر کند

گر مدحت تو فاختگان را زبر شود

مداح را دهن چو شد از مدح پر گهر

پس طوق فاخته نه عجب گر گهر شود

رای تو هر زمان ز برای حیات ملک

جانی شود که آن به تن ملک در شود

چون رایها زنند به تدبیر مملکت

رای تو همزبان قضا و قدر شود

شیر و گوزن ساخته در بزم تو به هم

وین تا کسی نبیند کی معتبر شود

نه شیر گرسنه بود و صید بایدش

نز تشنگی گوزن سوی آبخور شود

ای تاج تاجداران نرگس همی به باغ

از بهر بزم تست که با تاج زر شود

نه بر گوزن شیر همی حمله افکند

نه او ز بیم شیر همی زاستر شود

آهو و رنگ باغ تو گر سرو و موردست

هر ساعتی به رنگ همی خوب تر شود

گویی که عالم صور آمد سرای تو

کز برگ و شاخ باغ همی پر صور شود

بر شرق و غرب بارد اگر ابر آسمان

از بحر طبع صافی تو پر مطر شود

وان ابر اگر به دشت ببارد عجب مدار

گر شاخ رنگ و آهو از آن بارور شود

بی حد ز خشت پیلک تو شیر و ببر و گرگ

بی جان شدند و باز دمادم دگر شود

هر پیکری که دارد ازین حسن باغ تو

نشگفت اگر ز دولت تو جانور شود

روز تو نیک باد که هر دشمن تو را

روز بد است و هر روز از بد بتر شود

تا شاه شب همیدون هر شب ز شاه روز

بر چرخ، گاه خنجر و گاه چون سپر شود

چون شاه روز بادی و چون شاه شب کز آن

گه نورمند خاور و گه باختر شود

تا حشر شهریار تو بادی درین جهان

گر جز تو شهریار جهان را به سر شود

شمارهٔ ۸۷ - در مدح ارسلان بن مسعود

ز شاه بینم دل های اهل حضرت شاد

هزار رحمت بر شاه و اهل حضرت باد

من این نشاط که دیدم ز خلق در غزنین

بدید خواهم تا روز چند در بغداد

سپه کشیده و آراسته به داد جهان

به دست حشمت بر کنده دیده بیداد

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

خدایگان جهاندار شاه شاه نژاد

شهی که زنده شد از دولتش هزار هنر

که در جلالت و دولت هزار سال زیاد

به کامگاری بر دیده زمانه نشست

قدم ز رتبت بر تارک سپهر نهاد

چه روز بود که در بوته سیاست او

عیار ملک بپالود خنجر پولاد

چهارشنبه روزی که از چهارم چرخ

سعود ریخت همی مهر بر تکین آباد

زمین تو گویی مرخصم ملک را بگرفت

بدان زمان که برآمد از طاغیان فریاد

گهی عزیمت کرد و گهی هزیمت شد

چنانکه باشد در پیش باز گرسنه خاد

چه منفعت ز عزیمت که آن نبود قوی

چه فایده ز هزیمت که آن نیافت نهاد

خدایگان زمانه مظفر و منصور

به زر فشاندن بر خلق دستها بگشاد

به سوی حضرت راند و نراند جز به نشاط

چنانکه زلزله در کوهسار و بحر افتاد

به رای روشن مهر و به قدر عالی چرخ

به حزم ثابت کوه و به عزم نافذ باد

بزرگ شاها در هر هنر که شاهی راست

زمانه چون تو ندید و سپهر چون تو نزاد

کدام دولت و نعمت گمان بری که فلک

به وجه هدیه و تحفه بر تو نفرستاد

به هیچ وقتی این روزگار دولت را

خدای داند گر روزگار دارد یاد

ز ظلم زادن نومید گشت مادر ظلم

در آن زمان که اقبال دولت تو بزاد

تو شاه رادی و در دهر شاهی و رادی

نه چون تو بیند شاه و نه چون تو دارد یاد

به قدر گنبد گردونی ای همایون بخت

بدان مبارک دیدار آفتاب نهاد

چو من ببینم بر تخت خسروانه تو را

به دستگاه فریدون و پایگاه قباد

جز آن نگویم شاها که رودکی گوید

خدای چشم بد از ملک تو بگرداناد

قوی دلست به عدل تو کهتر و مهتر

توانگرست ز جود تو بنده و آزاد

چو هیچ بنده به نزدیک تو فرامش نیست

حدیث خود به تقاضا نکرد خواهم یاد

به حرص گرم شکم نیستم که کرد مرا

ثبات و صبر قناعت زمانه سخت استاد

خدایگانا نوشادیست دولت را

بخواه مایه شادی از آن بت نوشاد

همیشه تا بپرستند مایه کشمیر

همیشه تا بفروزند مایه خرداد

تو شاد باشی و خرم ز عمر و ملک که هست

زمین ز ملک تو خرم زمان به عدل تو شاد

شمارهٔ ۸۸ - هم در ستایش او

شاهی که پیر گشته جهان را جوان کند

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان کند

وان نامه کان به نام ملک ارسلان بود

دست شرف از آن به تفاخر نشان کند

آن شهریار عدل کانصاف او همی

عون روان روشن نوشیروان کند

آن شاه گنج بخش که از بیم جود او

در کوه زر و سیم طبیعت نهان کند

از هول زخم او دل گیتی سبک شود

گر در مصاف دست به گرز گران کند

کمتر ز ذره آید در پیش قوتش

گر کوه را به بازوی زور امتحان کند

روزی که آسمان شود از گرد چون زمین

از بس که گرد قصد سوی آسمان کند

وان پاره زعفران را در لاله زار خویش

نیلوفر حسامش چون ارغوان کند

هر تیردار کو جهد از جان خصم راست

آن شست او به تیر دلش تیردان کند

شبدیزوار مرکب او را به کر و فر

دولت رکاب سازد و نصرت عنان کند

بر باد پیشی آرد و بر چرخ برزند

هر باره ای که روز شغب زیر ران کند

وقت درنگ بودن و گاه نشاط تگ

نسبت به کوه بیند و باد بزان کند

وان باره را طبیعت گویی در آن زمان

چرمش چو کرک بر تن برگستوان کند

سرها گران شود چو عنانش شود سبک

دل ها سبک شود چو رکابش گران کند

هر ترک او به روز نبرد آن کند به رزم

کان نه هژیر تند و نه پیل ژیان کند

تیره کند به تیر جهانگیر چشم روز

چون گاه زخم دست به تیر و کمان کند

چون از برای رزم کمر بست بر میان

فرسنگ ها مخالف او در میان کند

در نهروان به تیغ کند نهرها روان

گر جنگ را روانه سوی نهروان کند

گردد ز گرد رخشش چو قیر قیروان

گر هیچ گونه قصد سوی قیروان کند

ای کرده روزگار دست تو حکم ملک

این کرد و او بر این نه همانا زیان کند

بر ملک تو ز مهر سپهر آن کند همی

کز مهر با پسر پدر مهربان کند

رای تو عادلست و کند جور دست تو

وان جور دست تو همه با گنج و کان کند

سوی تو سرکشان را چندان کشد امید

تا راه سرکشان چو ره کهکشان کند

هر شاه را ز عفو تو بر جای ماند جان

واکنون همی فدای تو ای شاه جان کند

ای شاه فضل فضل وزیر مبارکت

صد معجزه همی به کفایت عیان کند

مشکل شود همی صفت کلک او که آن

هر مشکلی که دارد گیتی بیان کند

دشمنت را بریده زبان و بریده سر

زان خامه بریده سر دو زبان کند

ای شاه می ستان به نشاط و طرب که طبع

هر خارسان که هست همی گلستان کند

نوروز و نوبهار همی باغ و راغ را

از بهر بزم تو سلب بهرمان کند

چون رای تست باغ و طرب عندلیب آن

بر گل چو مدح خوانت همی مدح خوان کند

اکنون چو بلبلست خطیب ای عجب مرا

گلبن ز گل همی همه شب طیلسان کند

تا حشر کرد دهر به ملکت ضمان از آنک

جودت همی به روزی خلقان ضمان کند

مژده تو را ز چرخ که چرخ ای ملک همی

بر ملک و عمر تو رقم جاودان کند

صاحب قران شدی و تویی تا بر آسمان

از حکم کردگار دو اختر قران کند

گر نهمتی سگالی و اندیشه ای کنی

گیتی همان سگالدو گردون همان کند

جشنی خجسته کردی و این تهنیت تو را

خورشید نورگستر و چرخ کیان کند

وان جشن را بدان به حقیقت که روزگار

در داستان فخر سر داستان کند

شمارهٔ ۸۹ - باز در مدح او

از جور زمانه را جدا کرد

با عدل به لطفش آشنا کرد

آن شاه که تخت مملکت را

چون چشمه مهر پرضیا کرد

عادل ملکی که ایزد او را

بر جمع ملوک پیشوا کرد

یاری کردش خدای بر ملک

کو یاری دین مصطفی کرد

ده شیر به رزم یک زمان کشت

ده گنج به بزم یک عطا کرد

ای شاه تو را خدا بی چون

بر خلق زمانه پادشاه کرد

بر لوح نوشت نام ملکت

بر ملک تو لوح را گوا کرد

روی همه خسروان تو را دید

تاج همه خسروان تو را کرد

خورشید ملوکی و شکوهت

عمر همه خسروان هبا کرد

تأیید تو خاک درگه تو

در گیتی اصل کیمیا کرد

اقبال تو گرد موکب تو

در دیده ملک توتیا کرد

کین توز آب آتش افروخت

مهر تو سموم را صبا کرد

چون گردون گشت با تو یکتا

در پیش تو پشت را دوتا کرد

هر طبع که بود کم توانست

اوصاف تو در خور سزا کرد

هر وهم که هست کی تواند

در بحر مدیحت آشنا کرد

ای شاه جهان فلک ندانست

آنگاه که بر تنم جفا کرد

چون دید مرا به خدمت تو

دانست که آن جفا خطا کرد

آنست رهی که از دل و جان

گاهیت دعا و گه ثنا کرد

همواره ثنات بر ملا گفت

همواره دعات در خلا کرد

یک مجلس اگر نگفت مدحت

در مجلس دیگرش قضا کرد

لفظ تو چو نام بندگان برد

نام رهی از میان رها کرد

مرحوم تر از همه مرا دید

محروم تر از همه مرا کرد

اندیشه مرا به حق ایزد

کز لذت خواب و خور جدا کرد

هر بنده که از تو حاجتی خواست

آن حاجت رای تو روا کرد

پس رای تو بنده را فراموش

از بهر خدای را چرا کرد

باقی بادی که عدل را چرخ

در ملک تو سایه بقا کرد

شمارهٔ ۹۰ - در تهنیت تولد خسرو ملک فرزند ملک ارسلان

هزار خرمی اندر زمانه گشت پدید

هزار مژده ز سعد فلک به ملک رسید

که شاه شرق ملک ارسلان بن مسعود

عزیز خود را اندر هزار ناز بدید

سپهر قدری شاهی که وهم آدمیان

هزار جهد بکرد و به وهم او نرسید

خدایگانا جشنی است ملک را امروز

که هیچ جشنی گوش جهان چنین نشنید

درین بهار بدین شادی و بدین رامش

ز چوب لاله شکفت و ز سنگ سبزه دمید

به باغ ملک تو خسرو یکی نهالی رست

کز آب دولت و اقبال و بخت بر بالید

بدین مبارک شاخ ای درخت بخت تو نو

همه نسیم بزرگی و عز و ناز وزید

ازو همیشه به هر نوع سایه خواهی یافت

وزو به کام همه عمر میوه خواهی چید

خجسته جشنی کردی و آنچه کردی تو

چنین سزید و به ایزد که جز چنین نسزید

به پیش خسرو خسروملک به وجه نثار

فلک سعود برافشاند و ابر در بارید

بخواست ابر کزو پیشکش نثار کند

نثار او همه ناسفته بود مروارید

به روی چشم و چراغ تو چشم دولت ملک

چو گشت روشن در وقت چشم بد بکفید

چو خواست ایزد تا ملک بارور گردد

خجسته شاخی کرد از درخت ملک پدید

به پیش تخت تو خسرو ملک شود شاهی

که ملک را همه شاهان بدو دهند کلید

به فتح و نصرت لشکر کشد به هفت اقلیم

که بخت رایت او را بر اوج چرخ کشید

امید ملک بدو شد قوی و باد قوی

بلی و دشمنت از عمر و ملک امید برید

در آن زمان که بپوشند خلعت تو به فخر

سپهر خلعت عمر ابد درو پوشید

بدید چشم جهان خلعت مبارک تو

وان یکاد بخواند و سبک بر او بدمید

گزیده سیرت شاهی و کردگار جهان

تو را و شاه تورا از همه جهان بگزید

بروی این شاه ای شاه شاد و خرم زی

به خرمی و به شادی بخواه جام نبید

همیشه با دید اندر جهان چو گل خندان

چو بخت وارون بر حال دشمنان خندید

شمارهٔ ۹۱ - ستایش سیف الدوله محمود

خویشتن را سوار باید کرد

بر سخن کامگار باید کرد

طبع خود را به لفظ و معنی بر

تازه چون نوبهار باید کرد

مدحت شهریار باید گفت

خدمت شهریار باید کرد

شاه محمود سیف دولت و دین

که زبان ذوالفقار باید کرد

پس همه عمر خود به دفتر بر

مدحت او نگار باید کرد

وان کسی را که مدح او گوید

بر ملوک افتخار باید کرد

آنکه هر کس که طلعتش بیند

جان شیرین نثار باید کرد

ملکا خسروا خداوندا

کارها شاهوار باید کرد

مملکت انتظار نپذیرد

تا به کی انتظار باید کرد

ملک آفاق را بباید جست

کی بدین اختصار باید کرد

بد سگالان بی دیانت را

از جهان تارومار باید کرد

روی خود را به پیش شاه جهان

چون گل آبدار باید کرد

جمله بنیاد دین و دولت را

به حسام استوار باید کرد

ملک را چون قرار خواهی داد

تیغ را بی قرار باید کرد

نامداران و سرفرازان را

از جهان اختیار باید کرد

جمله بدخواه را بباید خست

با عدو کارزار باید کرد

ملک را از حصاریان چو شیر

به عدو بر حصار باید کرد

این جهان را به عدل و داد شها

همچو خانه بهار باید کرد

وانگهی اندر آن به دولت و عز

تا قیامت مدار باید کرد

شمارهٔ ۹۲ - در تسلیت یکی از اکابر

بزرگوار خدایا چنان نمود خرد

که بر دل تو غم و درد را اثر نبود

اجل رسیده یکی شارعست و نیست کسی

در این جهان که برین شارعش گذر نبود

نشست خلق همه مختلف بود لیکن

به بازگشت جز این راه پی سپر نبود

یکی درخت بود عمر آدمی به قیاس

که در جهانش به از نام نیک بر نبود

فناست عاقبت جانور که جان کاهد

به فوت جان که بقا شرط جانور نبود

ز راه خاور خورشید بر نیارد سر

که قصد او به سوی راه باختر نبود

چو خوش بود تن اگر قبضه قضا نشود

چه برخورد دل اگر قدرت قدر نبود

چو بود خواهد خود بودنی یقین دارم

که هیچ فایده از خرم و از حذر نبود

بر آنچه گشت فلک هیچ بیش و کم نشود

بدانچه رفت قلم بهتر و بتر نبود

نیافتیم چو تسلیم هیچ دستآویز

چو کار چرخ همی هیچ معتبر نبود

بنا نهاد خرد بر اگر فرود آید

سزد که تکیه ما هیچ بر اگر نبود

امید را چه شود ناتوان مگر از دست

ز خیر کردش مردم اگر مگر نبود

قضا چو زهر کند کام عیش مردم را

اگر به دست خرد زهر چون شکر نبود

خدای عزوجل را پذیر هر چه کند

لطیفه ایست کز آن خلق را خبر نبود

تو آن بزرگی کاندر جهان نبود چو تو

جهان بود پس ازین و چو تو دگر نبود

نه چون تو هر کس دانش به کار داند بست

بجز تو کس را راز فلک زبر نبود

به زیر هر که بود است تیز تک نشود

به دست هر که بود تیغ کارگر نبود

ز تخم نیک بود بیخ سخت و شاخ بلند

وگر چنین نبود شاخ بارور نبود

نبود کس را چونان پدر که بود تو را

شگفت نیست که کس را چو تو پسر نبود

ز پاکزادگی تست زنده نام پدر

نه پاک زاده بود هر که چون پدر نبود

بدان محل برسی از هنر که هیچ کسی

بدان محل نرسد تا بدان هنر نبود

شمارهٔ ۹۳ - مدح سلطان مسعود

برترست از گمان ملک مسعود

بادتا جاودان ملک مسعود

کام گردد به بوی نافه مشک

چون بگوید زبان ملک مسعود

تا بر اطراف دین و دولت کرد

تیغ را پاسبان ملک مسعود

کمر عدل بست چون بنشست

ملک را بر میان ملک مسعود

قدم خسروی نهاد به فخر

بر سپهر کیان ملک مسعود

تا به تدبیر پیر شاهی را

داد بخت جوان ملک مسعود

از شرف تازه زیوری بندد

ملک را هر زمان ملک مسعود

تا برافروخت آتش هیبت

در جهان ناگهان ملک مسعود

بدسگالان ملک را بگداخت

مغز در استخوان ملک مسعود

وقف کردست بر سر شیران

سر گرز گران ملک مسعود

چون به کام گشاد ناوک را

راند اندر کمان ملک مسعود

جرم برجیس را کند بر جاس

بر خم آسمان ملک مسعود

در درنگ و شتاب حمله چو کرد

باره را امتحان ملک مسعود

کرد مر کوه و باد را خیره

به رکاب و عنان ملک مسعود

باد تا هست کامرانی و قهر

قاهر و کامران ملک مسعود

دولت و ملک شادمان باشند

تا بود شادمان ملک مسعود

خسرو شاه شهریار زیاد

در جهان سالیان ملک مسعود

شمارهٔ ۹۴ - مدیح عمید ابوالفرج نصر ابن رستم

ای اصل سخا و رادی و داد

بخل از تو خراب و جود آباد

ای خواجه عمید نصر رستم

حساد به رنج و ناصحت شاد

چون باز تویی بلند همت

مردار خورد عدوت چون خاد

خورشید سخای تو برآورد

آن را که به چاه محنت افتاد

رستم نبود به پیش تو مرد

حاتم نبود به پیش تو راد

تو شاد نشسته ای به لوهور

نام تو به سیستان و نوزاد

در قصر شجاعت و سخاوت

از رای رفیع تست بنیاد

شاگرد دل تو گشت دریا

برابر کف تو گشت استاد

گشته است زمانه بنده تو

احرار شدند ز انده آزاد

درویش ز فر تو برآسود

بگذاشت خروش و بانگ و فریاد

از رای تو کس نشد فراموش

گیتی همه هست بر دلت یاد

در خدمت تو فلک میان بست

احسان تو طبع دهر بگشاد

عدل تو ز خلق رنگ برداشت

وز جود تو خلق مال بنهاد

تو خسرو روزگار خویشی

در بند تو حاسد تو فرهاد

فر تو نشانده فتنه از دهر

دولت چو رهی به پیشت استاد

اقبال تو داد داد مظلوم

هرگز ز تو کس ندیده بیداد

چون موم شدم به دست تو نرم

وز بهر عدو به دست فولاد

خورشید بخیل گشت پیشت

تا مادر جود مر تو را زاد

بادات بقا و عز و دولت

وین عید خلیل فرخت زاد

شادی و سلامتی و رادی

با تو همه ساله رایگان باد

شمارهٔ ۹۵ - ستایش سلطان علاء الدوله مسعود

این آتش مبارز و این باد کامگار

وین آب تیز قوت و این خاک مایه دار

ضدند و ممکنست که با طبع یکدگر

از عدل شاه ساخته گردند هر چهار

خسرو علاء دولت مسعود تاجور

خورشید پادشاهان سلطان روزگار

آن شاه دادگستر کاندر مظالمش

از هیبتش نیابد بیداد زینهار

آن شاه جودپرور کز فضل بذل او

اندر گداز حملان بگریزد از عیار

دیوار بست امنش اندر سرای ملک

پاینده تر ز سد سکندر هزار بار

بر زد به مغز کفر و برون شد ز چشم شرک

زد در زمانه زخمش و بأس قضا سوار

از فرع عزم نافذ او خاست آسمان

وز اصل حزم ثابت او رست کوهسار

از حلم و علم او دو نشانه است روز و شب

وز لطف و عنف او دو نمونه است نور و نار

خشمش همی بر آب روان افکند گرد

عفوش همی برآتش سوزان کند نگار

ای دیده صدر شاه ز ملک تو احتشام

وی کرده جاه ملک به صدر تو افتخار

بحر سپهر دوری و کوه ستاره سیر

خورشید کینه توزی و گردون حقگزار

با دولت تو بر نزند هیچ پادشاه

وز طاعت تو سرنکشد هیچ شهریار

در عدل دولت تو بخندید عدل خوش

در حبس انتقام تو بگریست ظلم زار

با طبع و دست و قدر تو بی میل زور و زر

جیحون سراب و ابر بخار و فلک غبار

با شربت و غذای ذکاء و دهاء تو

بی عقل ناتوان شود و بی هنر نزار

دریا به نعمت از آب سخای تو یک حباب

دوزخ به وصف از آتش سهم تو یک شرار

نه کوه بیستون را با زخم تو توان

نه گنج شایگان را با بذل تو یسار

در بوستان ز حرص عطاهای بزم تست

بر شاخ ها که باز کند پنجه ها چنار

وز آرزوی بزم دل افروز حزم تست

نرگس که چشم روشن روید به مرغزار

شمشیر و نیزه تو که از آب و خاک رست

با دست و آتشست ز تیزی به کارزار

از گونه زمرد و از رنگ کهربا

بی کارگه جبلتشان یافته شعار

از عادت طبیعت هنگام نام و ننگ

این چشم مور یافته و آن زبان مار

ای رستم نبرد بران سوی رزم رخش

وی حیدر زمانه بر آهنج ذوالفقار

خونها فشان به تیغ که تشنه ست نیک دشت

سرها فکن به گرز که بس گرسنه ست غار

زیرا که روزی همه جنس آفریدگان

اندر عطیت تو نهاد آفریدگار

تا حشر بر نهاد تو مقصور کرد باز

هر نوع مصلحت که نهانست و آشکار

افکند و ساخت اختر گردون به طوع و طبع

بر حکم تو مسیر و به فرمان تو مدار

با نهی هیبتت نزند هیچ سر و شاخ

بی ابر نهمتت ندهد هیچ شاخ بار

جسمی که کام دل نگذارد به کام تو

در سوخته جگر خلدش دست مرگ خار

چشمی که در جهان نگرد بر خلاف تو

در دیده جاش میخ زند کوری استوار

آن کز تو شد غمی نشود تا به حشر شاد

وان کز تو شد عزیز نگردد به عمر خوار

پیموده و سپرده ثواب و عقاب تو

پهنای هر بلاد و درازی هر دیار

بفراخت نیکخواه تو را راحت وصول

بگداخت بدسگال تو را رنج انتظار

این را ز نعمت تو طعامیست خوش مزه

وان را ز سطوت تو شرابیست بدگوار

زان تیغ آفتاب کشیده دراز وپهن

جز جان دشمن تو نگردد همی فگار

زان رشته دو رنگ سپید و سیاه صبح

جز اسب دولت تو نیابد همی چدار

بر عز و ملک تو رقم جاودانی است

ز آثار حمله های تو در دشت شابهار

آن روز کاندر آتش پیکار گاه شد

سیماب رنگ تیغ چو سیماب بی قرار

چون میغ میغ تاخت سپه در پس سپه

چون دود دود خاست غبار از پس غبار

آلود حد خنجر و اندود مد گرد

پشت زمین به روین روی هوا به قار

گریان چو ابر نیزه کین توز عمر سوز

خندان چو برق حربه دلدوز جانگداز

از حمله ها نفس ها در حلق ها خبه

وز گردها نظرها در دیده ها بشار

تا دیر دیر گشت همی تیغ دور دور

تا زود زود خاست همی بانگ دار دار

دست یکی سپرد همی پای انتقام

پای یکی گرفت همی دست اضطرار

این از نشاط فوز همی تاخت سوی بحر

وان از نهیب مرگ همی گشت گرد غار

رفته ره عزیمت این بخت معتمد

بسته در هزیمت آن عمر مستعار

آب امید شست همی رنگ احتراز

دست قضا نگاشت همی نقش اعتبار

کوشان امل به فتح تن آسوده شد ز رنج

جوشان اجل به رزم سراسیمه شد به کار

دیدند جنگ دیده دلیران تو را به جنگ

در آهنین لباس چو روئین سفندیار

بر بارکش هژبری تند و بلا شکر

با سرزن اژدهایی پیروز و جان شکار

شد سبز خنگ باره تو بحر فتح موج

گشت آب رنگ خنجر تو ابر مرگبار

ناگه به صحن میدان در تاختی چو باد

تا مغزهای شیران بشکافتی چو نار

در جمله بی گزند به توفیق ایزدی

گشتی بر آنچه کام دلت بود کامگار

دست ظفر گرفته عنان از میان شور

آورده بارگیر تو را تا به تخت یار

کف الخضیب گردون از گنج مشتری

کرده همه سعادت بر تاج تو نثار

این ملک عالم ایزد کردست بر تو وقف

بر خاطر از مصالحش اندیشه کم گمار

ایزد چو وقف کرد کند آنچه واجبست

تو روزگار خرم در خرمی گذار

نصرت به نام تیغ تو گیرد همی جهان

تازد همی سپاه و گشاید همی حصار

تا این زمانه متلون به سعی چرخ

آیین دیگر آرد هر سال چند بار

گه در خزان چنان که درافگند برکشد

از گردن بتان چمن خلعت بهار

در صفحه صفحه زر نهد اطراف بوستان

تا تخته تخته سیم کند روی جویبار

گه در بهار باز کشد بر زمین بساط

از لعل پود بوقلمون های سبز تار

گیسوی گلرخانش نگارد به مشک بید

گوش سمنبرانش فروزد به گوشوار

سوسن به کبر عرضه کند روی با جمال

نرگس به ناز باز کند چشم پر خمار

گه چون خزان تو زر و درم ریز بی قیاس

گه چون بهار در و گهرپاش بی شمار

در جوی های بخت همه آب کام ران

در باغ های ملک همه تخم عدل کار

دولت فروز و نصرت یاب و طرب فزا

گیتی گشای و ملک ستان و زمانه دار

تو شادمان نشسته و اقبال پیش تو

روز و شب ایستاده میان بسته بنده وار

قدر تو را نشانده به صد ناز بر کتف

جاه تو را گرفته به صد مهر در کنار

شمارهٔ ۹۶ - در مدح ابونصر فارسی

جهان را چرخ زرین چشمه زرین می زند زیور

از آن شد چشمه خورشید همچون بوته زرگر

خزان را داد پنداری فلک ملک بهاری را

که اندر باغ زرین تخت گشت آن زمردین افسر

همان مینا نهاد اطراف گل شد کهربا صورت

همان نقاش بوده باد دی امروز شد پیکر

زمین از باد فروردین که از گل بود بر چهره

به ماه مهر و مهر ماه گشت از میوه پر شکر

نه صحرا روی بنماید همی از شمعگون حله

نه گردون روی بگشاید همی از آبگون چادر

با باغ و راغ نشناسد همی پیری و کوژی را

چو بخت دولت خواجه سر سرو و قد عرعر

به طمع جستن سروش به حصر دیدن بزمش

کشیده پنجه ها سرو و گشاده دیده ها عبهر

نگه کن در ترنجستان بارآورده تا بینی

هزاران لعبت زرین تن اندر زمردین معجر

بسان دشمن خواجه ترنج بزم نادیده

نگون آویخته ست از شاخ تن لرزان و روی اصفر

ز عکس رنگ او گشته ملون برگ چون دیبا

ز نقل بار او مانده خمیده شاخ چون چنبر

همانا گنج باد آورد بگشا دست بادایرا

که در افشاند بس بی حد و زر گسترد بس بی مر

تو گویی خواجه جشنی کرد و زحمت کرد خواهنده

ز بس دینار کو پاشید زرین شد همه کشور

عمید مملکت بونصر اصل نصرت دنیا

که گر نصرت شود افسر شود نامش در و گوهر

همی بخشیده ایزد به تازی نام او باشد

به ایزد گر بود بخشیده ایزد ازو بهتر

بهار دولت او را شکفته از سعادت گل

سرای خدمت او را گشاده از بزرگی در

جهان کامرانی را زن ور رای او گردون

بهشت شادمانی را ز دست جود او کوثر

بود بنیاد عزمش را ز چرخ بیستون کوشش

سزد کشتی حزمش را ز کوه بیستون لنگر

چو رزمش در ندا آید به تیغش جان دهد پاسخ

چو بزمش در مرا افتد ز دستش کان برد کیفر

ز وصف و نعت او خیره ز مدح و شکر او عاجز

روان های سخن سنج و زبان های سخن گستر

عمل بی نام او جاهل امل بی بذل او واله

سخا بی فعل او ناقص سخن بی قول او ابتر

فزود از جاه و برد از جان و جست از طبع و داد از دل

عمل را عز امل را ره سخا را دل سخن را فر

زهی چون بخت بر تو شده بر هر تنی پیدا

زهی چون راز مهر تو شده در هر دلی مضمر

نداند کوه بابل را همی حلم تو یک ذره

بخواند بحر قلزم را همی جود تو یک فرغر

ز تاب آتش تیغت بجوشد آب در جیحون

ز زور شیهه رخشت بریزد خاره در کردر

زبان داده شکوفه تو سیادت را به نیک و بد

ضمان کرده نفاذ تو سیاست را به نفع و ضر

ثنا را اصل تو عمده دها را عقل تو مرکز

ادب را طبع تو میزان خرد را رای تو داور

شرف اصل تو را قیم هنر عقل تو را نافذ

وفا طبع تو را صیقل ذکا رای تو را رهبر

همی بی امر مهر تو عرض نگشاید از عنصر

همی با نهی کین تو عرض بگریزد از جوهر

خصال تو به هر سعی و ضمیر تو به هر فکرت

مثال تو به هر حکم و حضور تو به هر محضر

همه سعدست بی نحس و همه نورست بی ظلمت

همه انصاف بی ظلم و همه معروف بی منکر

جهانی زاده از طبعت به آب و باد سرد و خوش

درختی رسته از خلقت به شاخ و بیخ سبز و تر

چو از خون در برگردان ببندد عیبه جوشن

چو از تف در سر مردان بتفسد بیضه مغفر

در آن تنگی که چون دوزخ یلان رزم را گردد

ز گرما روی چون انگشت و ز تف دیده چون اخگر

سلب ها ز افرینش بارگیران را بدل گردد

شود اشهب به گرد ابرش شود ادهم ز خون اشقر

هوای مظلم تیره مثالی گردد از دوزخ

زمین هایل تفته قیاسی گیرد از محشر

ز کاری قوت حمله بلرزد قامت نیزه

ز تاری ظلمت زخمت بتابد صفحه خنجر

بری را کوفته باره دلی را دوخته زوبین

سری را خار و خس بالین تنی را خاک و خون بستر

به زخم از شخص مجروحان دمد روین ز آذریون

ز خون بر روی خنجرها کفد لاله ز نیلوفر

اجل دامن کشان آید گریبان امل در کف

قضا نعره زنان خیزد مخاریق بلا بر سر

ز بیم مرگ و حرص نام جوشان پر دل و بد دل

گریزان این چو موش کور و تازان آن چون مار کر

تو را بینند بر کوهی شده در حمله چون بادی

چو برقی نعره پر آتش چو رعدی حلق پر تندر

هیونی تند خارا شخص آهن ساق سندان سم

عقابی تیز کوه انجام هامون کوب دریا در

سرین او ندیده شیب و چون شیب درازش دم

برخش او نخورده زخم و بر زخم دو دستش بر

هزاران دایره بینی هزاران خط که بنگارد

گه ناورد چون پرگار و گاه پویه چون مسطر

به دستت گوهری لرزان فلک جرم نجوم آگین

مرکب نقره در الماس و معجون آب در آذر

ز جان دودی برانگیزی بدان پولاد چون آتش

ز گرد ابری برافرازی بر آن شبدیز چون صرصر

درخش این فرو گیرد همه روی هوا یکسان

نعال آن فرو کوبد همه روی زمین یکسر

گهی این بر گهر تابد چو یاقوتی تو را در کف

گهی آن پرگره پیچد چو ثعبانی به چنگ اندر

چه بازو و چه دستست آنکه گیرد سستی و کندی

ازین دندان پیل مست از آن چنگال شیر نر

نهنگ هیبتت هر سو چو باد اندر کشیده دم

همای نصرتت چون ابر بر هر سو گشاده پر

خلیلی تو که هر آتش تو را همسان بود با گل

کلیمی تو که هر دریا تو را آسان دهد معبر

معاذالله نه اینی و نه آنی بلکه خود هستی

ز نعت فهم ها بیرون ز حد وهم ها برتر

ندانم گفت مدح تو بقا بادت که از رتبت

سر عمال هندستان رسانیدی به گردون بر

بدان بی جان که همچون جان شدست انباز اندیشه

نخوانده هیچ علمی و تمام علمهاش از بر

فری زان تندرست زرد و آن فارغ دل گریان

شگفت آن راستگوی گنگ و آن قوت کن لاغر

تنش چون استخوان سخت و دلش همچون شکم خالی

زبان چون دست نیرومند و سر چون پای گام آور

به تو خاور مقلد گشت خورشید از برای آن

بپاشد بر جهان نوری که افزون آید از خاور

ز نام تست رای تو همه راحت که بی هر دو

نگیرد روح رادی تن نیارد شاخ شادی بر

تویی انصاف و حکم تو چو دانش عقل را شایان

تویی اقبال و ملک تو چو دیده چشم را در خور

نبرد افروختی یک چند و بزم آرای یک چندی

که گاهی نوبت تیغست و گاهی نوبت ساغر

نزیبد چون به جا و دور بگراید نشاط تو

به جز خورشید می پیمای و جز ناهید و خنیاگر

از آن معشوق حورآیین از آن معشوق سروآسا

وز آن خوشخوی گل عارض و زان زیبای مه پیکر

بخواه آن طبع را قوت بخواه آن کام را لذت

بخواه آن چشم را لاله بخواه آن مغز را عنبر

بتی کز تن به زلف و رخ کشید و برد هوش و دل

نه چون او لعبتی دیگر نه چون او صورتی دلبر

به خدمت پیش روی او میان بسته ست شاخ گل

ز حشمت پیش زلف او سرافکندست سیسنبر

به خوی و عادت آبا به جمع زایران زر ده

به رسم و سیرت اجداد جشن مهرگان می خور

بدان را غم همی مالد به لفظ رود شادی کن

بدی را جان همی کاهد به جان جام جان پرور

ببر بهر نشاط انده به عودی از دل عشرت

بزن بهر دماغ آتش به عودی در دل مجمر

بزرگا هیچ اقبالم نباشد چون قبول تو

که چون من نیست مدحت گوی و چون تو نیست مدحت خر

عروس طبع من بپذیر ازیرا شاه احراری

هر آزاده تو را بنده ست و هر خواجه تو را چاکر

نگاری کز جمال او جهان چون بوستان خرم

بهاری کز بهای او زمین چون آسمان انور

همه سر صورت و صفوت همه تن زینت مدحت

برین از نور دل کسوت بر آن از لطف جان زیور

به ارج گوهر شهوار و ارز لؤلؤ لالا

به فر افسر فغفور و قدر یاره قیصر

به نقش دیبه رومی و بوی عنبر سارا

به حسن صورت مانی و زیب لعبت آذر

ولیکن بخت بی معنی به تندی می کند دعوی

نمایش و آزمایش را شود هر ساعتی دیگر

سرای دل تنست و تن به محنت می شود ویران

امیر تن دلست و دل ز انده می کشد لشکر

نحوس طالعی کردست کار و حال من تیره

به حسبت حال من بشنو به عبرت حال من بنگر

ز گیتی زاده طبع من ز طبع من سخن زاده

میان مادر و فرزند مانده طبع من مضطر

بگرید چشم نظم او بنالد حق نثر او

از آن بی منفعت فرزند و زان نامهربان مادر

بگیر این مایه از شخصی که اندر قبضه محنت

ز آب و آتش خاطر خلالش ماند و خاکستر

گهی وسواس بیکاری به فرقش می زند میتین

گهی تیمار بیداری به چشمش در خلد نشتر

به ضعف ضیمرانش تن به خم خیزرانش قد

به لون شنبلیدش رخ به رنگ یاسمینش بر

بسان باز بسته پای و چون طوطی گشاده لب

سپید از جاه تو روی و سیاه از مدح تو دفتر

چو سیم و زر نهان دارندش از بیگانه در خانه

چو سنگ و گل نگردانندش اندر خانه با زنبر

هوای شب لباس او ز مهرت ساخته انجم

دهان زهر طعم او ز شکرت یافته شکر

سپهرش عشوه دادست او را وفتاده خوش

زمانه ش وعده ای کردست و او را آمده باور

همی تا اندرین گیتی به خلقت مجتمع باشد

ز ریگ و سنگ و دشت و کوه و زاب و خاک و بحر و بر

اثر باشد ز خیر و شر دو عالم را ز شش جانب

مدد خواهد ز بیش و کم چهار ارکان و هفت اختر

نروید شاخ بی ابرو نخیزد ابر بی دریا

نباشد مهر بی چرخ و نگردد چرخ بی محور

به دست بخت هر چیزی که آن بهتر بود بستان

به پای فخر هر اوجی که آن برتر بود بسپر

ز گریه قسم چشم تو به دیوان گریه خامه

ز ناله خط گوش تو به مجلس ناله مزمر

سپهر آراسته عیشت جهان افروخته عمرت

به مجد و فخر و جاه و بخت و عز و نام کام و کر

جواب شاعر رازی بگفتم کو همی گوید

سحرگاهان یکی عمدا به صحرا بگذر و بنگر

شمارهٔ ۹۷ - در مدح امیر ابوالفتح عارض

هم شب مست وار و عاشق وار

بودم از روی دوست برخوردار

گه مرا داد شکرش بوسه

گاه سروش مرا گرفت کنار

خوب حالی و خوش نشاطی بود

دوش با روی او مرا نهمار

چه کنم قصه تا به روز بداشت

لذت عشرتش مرا بیدار

در میان سخن مرا گفتی

نیست امسال کار تو چون پار

حشمتی داشتی تو را به شکوه

همتی داشتی تو بس بسیار

صدره ها دیدمت ملمع نقش

جبه ها دیدمت مهلهل کار

چه رسید و چه اوفتاد و چه شد

که درآمد تو را خلل به یسار

هم از اینسان بعید خواهی رفت

شوخگن جبه چارکن دستار

سخت مجهول نیستی آخر

عور گردی تو را نیاید عار

شادی آمد مرا ازین شفقت

خنده آمد مرا ازین گفتار

گفتم ای ماه روی مشکین زلف

بت دلجوی و لعبت دلدار

راست گفتی و نیک پرسیدی

بشنو و گوش و هوش زی من دار

خواجه بوالفتح عارض لشکر

اصل حری و سید احرار

بود گشته مرا خریداری

که بدو تیز شد مرا بازار

صید کردی به جود و شکر مرا

آن مه جود ورز شکر شکار

جامه ها دادی مرا ز خاصه خویش

نادره حلیت و بدیع نگار

کارگاهی ز بهر من کردی

شب و روز از برای من بر کار

جامه ها بافتندی از پی من

که نبافد کسی به هیچ دیار

منقطع شد چنان ز من برش

که از آن نزد من نماند آثار

لاجرم جبه و دراعه من

از عتابی و برد گشت این بار

هیچ جرمی نکرده ام هرگز

کاید او را همی زمن آزار

دوستی ام چنان که او خواهد

که دعا گویمش به لیل و نهار

مادحی ام چنان که او داند

گفته در مدح او بسی اشعار

شاعری ام که هیچ برش را

هیچ وقتی نکرده ام انکار

کهتری ام چنان که او گوید

بر مرادش مرا ره و رفتار

مشفقی ام چنان که او جوید

که ندارم خبر ز عرض شمار

من ندانم همی که یک رهکی

از چه معنی گرفت کارم خوار

ای بزرگی که مثل تو ننمود

هیچ وقتی سپهر آئینه دار

باغ عز تو را ندیده خزان

می جود تو را نبوده خمار

روز اقبال تو نبیند شب

گل احسان تو ندارد خار

مدحت تو شرف دهد ثمره

خدمت تو سعادت آرد بار

طیبتی شاعرانه کردم من

تا نبندی دل اندرین زنهار

غرض آن بود تا نخست مرا

فهم گردد ز شاعری اسرار

قصه ای را که نظم خواهد کرد

بر طرازد سخن بدین هنجار

گرچه در شعر تیز دیدار است

از من افزون نباشدش دیدار

منم آن جادوی سخن که به نظم

آرم اندر خزان به طبع بهار

در زمانه ز گفت های منست

شعر هامون نورد و کوه گذار

قوت طبع من کند آسان

هر چه از باب شعر شد دشوار

نشود جز به من گشاده دری

که ضرورت بر آن زند مسمار

مر مرا دولت تو فرماید

که همیشه همی رود هموار

مهربان با تو خسرو عالم

وز تو خشنود ایزد دادار

شمارهٔ ۹۸ - در مدح ابوالفرج نصربن رستم و توصیف نبرد آزمایی او

آن ترجمان غیب و نماینده هنر

آن کز گمان خلق مر او را بود خبر

آن زرد چهره که کند روی دوست سرخ

شخصی نه جانور برود همچو جانور

غواص پیشه ای که به دریا فرو شود

از قعر بحر تیره به آرد بسی درر

آن شمع برفروخته بر تخته چو سیم

گر دود شمع زیر بود روشنی ز بر

گوینده ای که هست سخنهاش و جانش نیست

پرنده ای که هست پریدنش و نیست پر

مرغان اگر به پای روند به پر پرند

او کار پای و پر بکند هر زمان به سر

او را دو شاخ نکنی پیوسته هر یکی

یک شاخ با قضا و دگر شاخ با قدر

یکی شاخ بر ولی و دگر شاخ بر عدو

زین بر ولی سعادت و آن بر عدو ضرر

زان یافت کلک مرتبت صد هزار تیغ

کو کرد بر بنان عمید اجل گذر

آزاده بوالفرج فرج ما ز هر غمی

نصر بن روستم به وغا رستم دگر

کز بوالفرج رسید جهان را زهر بدی

فتح و فراغت و فرح و نصرت و ظفر

رستم به کارزار یکی دیو خیره کشت

این اند سال کرد به مازندران گذر

پیکار نصر رستم با صد هزار دیو

هر روز تا شبست و ز هر شام تا سحر

آن دیو بد سپید و سیاهند این همه

هست این زمین هند ز مازندران بتر

نصرست نام خواجه فرامرز خوانمش

زیرا که رستم است فرامرز را پدر

آن سایه خدا و عمید خدایگان

کش از خدایگان ظفرست از خدای فر

او خود به مملکت ز عمیدان مملکت

پیداترست از آنکه از انجم بود قمر

آن مهتر خطیر نکو خاطر و ضمیر

هرگز نبوده خواسته را پیش او خطر

از گل سرشت کالبد ما همه خدای

او را ز جاه وجود سرشت و نکو سیر

خورده جهان بسی و نخورده چو او کسی

اندر فنون دانش و هر فضل بهره ور

در خدمت ملوک سپرده تن عزیز

استاده پیش شغل جهاندار چو سپر

ای مهتری که خلق تو خلق پیمبرست

برهان تست فضل و سخایت بود هنر

گر بودی از خدای جهان را پیمبری

بعد از نبی محمد بر خلق بحر و بر

این خلق را پیمبر دیگر تو میبدی

کت هست علم آن و سخن گشت مختصر

هر کوترا سوار به بیند معاینه

روح الامین شناسد و نشناسد از بشر

گویند کاین فریشته آنست کامدی

گه گه به میر مکه ز یزدان کامگر

ایدون بتابد از تو کمال و جمال تو

چونان که نور شمس بتابد ز باختر

ای باغ جود از تو سراسر فروخته

بر تو زمانه باد بقا را گشاده در

دریا اگرچه در یتیم اندرو بود

با کف تو حقیرترست از یکی شمر

آتش ز تف آتش خشمت نهان شدست

حصنی گرفته ز آهن و پولاد و از حجر

ای چشم جود را بصر و عقل را روان

گر عقل را روان بدی و جود را بصر

چونان که کان گوهر در کوه مضمرست

کوهیست در تو حلم و درو فضل تو گهر

نامی ز تو شدند سراسر تبار تو

گرچه به اصل و فضل بزرگند و نامور

آزادگی بگشت به گرد جهان بسی

آخر در اصل دولت تو گشت مستقر

زان پیش کز عدم به وجود آمدی خدای

موجود کرده بود هنر در تو سر به سر

بر زایران تویی به سخا کیس های سیم

بر شاعران تویی به عطا بدرهای زر

بر نظم و نثر و فضل تویی شاعر و سوار

خوش طبع و خوش نوایی و خوش لفظ چون شکر

شاعر نواز و شعرشناسی و شعر خواه

آری چنین بوند بزرگان مشتهر

من مرده زنده گشتم و اکنون شدم جوان

یک ذره گر ز جود تو بر من کند اثر

این روز و روزگار تو بر من خجسته باد

از هم گسسته باد دل دشمن و جگر

سر سبز و دل قوی و تن آباد و شادزی

وانکس که او نه شاد حزین باد و کور و کر

چندانکه هست بر فلک استاره را شمار

تو شاد زی و مدت عمرت همی شمر

شمارهٔ ۹۹ - هم در مدح او

آمد فرج ما ز ستم های ستمکار

چون بوالفرج رستم آمد سر احرار

زین پس نرود پیش به ما برستم کس

بر ما نشود هیچ ستمگر به ستم کار

آنکس که ستم کرد بر این شهر ستم دید

ایزد نپسندد ستم از هیچ ستمکار

زیباست بدین شغل عمید بن عمید آنک

کافیست به هر شغل و به هر فضل سزاوار

از بوالفرج آمد فرج ما ز ستم ها

بی بوالفرج الافرج ایزد دادار

بی بوالفرج الافرج اهل لهاوور

از نرخ گران علف و آفت آوار

پیدا نشد آسایش و آرایش این خلق

تا نصرت ما نامد از نصر پدیدار

او فخر عمیدان جهاندیده کافی

وافی به همه دانش و کافی به همه کار

آباد ولایت ز وی و شاد رعیت

بدخواه و بداندیش نگون بخت و نگونسار

در هند چنویی نه و در حضرت غزنین

در دانش و در کوشش و گفتار و به کردار

آن لؤلؤ خوشاب سخن ها و کفش بحر

در بحر عجب نه که بود لؤلؤ شهوار

دانش به دل اندر چو به بحر اندر گوهر

جودش به کف اندر چو به ابر اندر امطار

کلکش به بنان اندر چون موج به دریا

قارون شد و آسان بر او هر چه که دشوار

ای نام تو چون نام سخی حاتم طایی

گسترده به هر شهر در امثال و در اشعار

روزی ده خلقی نه خدایی تو ولیکن

روزی همه جز به کف خویش مپندار

این خلق رمارم چو رمه پیش تو اندر

تو بر سر ایشان بر سالار ملک وار

بسیار نشینند برین بالش و این صدر

زیشان تو فروزنده تری ای مه بسیار

آنی که فلک چون تو به صد قرن نیارد

دانا و سخندان و سخن سنج و هشیوار

هم داور خلقی به گه داوری خلق

هم داور دینی به گه خدمت دیندار

جبریل مگر هر چه کریمی و سخا بود

آورد به نزدیک تو از ایزد جبار

شاید که بنازند به تو اهل لهاوور

از فضل تو و فخر تو و قیمت و مقدار

ای مهتر شمشیرزنان با جگر شیر

در صدر عمیدی تو و در معرکه سالار

ای یک تنه اندر زین یک لشکر کاری

وی روز وغا پشت یکی لشکر جرار

ای دیده سنان تو بسی سینه و دیده

در عقد کمند تو سر شیر به مسمار

ای آصف فرزانه بارای مسدد

وی خاتم آزاده با کف درم بار

تو خانه اقبالی و روشن به تو اسلام

شغل تو مشهر به تو چون ملت مختار

ابرست کفت چونکه فرو بارد بر ما

ابری که سرشکش نبود جز همه دینار

دیوانت سپهریست پر از اختر لیکن

تو بدر و در و ثابت استاره و سیار

چون کعبه که خالیش نبینی ز مجاور

درگاه تو خالی نتوان دید ز زوار

از کف تو خالی نبود جود زمانی

وز مدح تو هم هیچ تهی دفتر و اشعار

فرخنده بهار خوش و ایام شریفست

روز طرب و روز نشاط می و میخوار

تا دهر گهی پیر و گهی تازه جوانست

پیری و جوانیش به آذر در و آذار

آراسته بادا به تو این شهر و ولایت

وز دشمن تو خلق مبینادا دیار

دین و دهش و داد درین شهر بگستر

مگذر ز جهان هیچ و جهان را خوش بگذار

شمارهٔ ۱۰۰ - ستایش خامه

چرا باشم از آز خسته جگر

که هستم توانگر بدین شاخ زر

که چون برگرفتمش بارد همی

ز منقار پر قار در و گهر

تن بی قرارش ز اندیشه خشک

زبان فصیحش به گفتار تر

چو کرست چون یافت معنی و لفظ

چو کورست چون دیده راه گذر

جز او ای عجب خلق دید و شنید

جهان بین کور و سخن یاب کر

چو حکم نبوت همه حکم او

موافق شده با قضا و قدر

تو گفتی که عیسی بن مریم است

که از کودکی شد به گفتن سمر

چو برداشتندش ز آب و ز گل

یکی مادری بود بس بی پدر

همه لفظ او امر و نهی و هنوز

خورد شیر و خسبد به گهواره در

چو صورت کند مر گل تیره را

رود گرد گیتی چو مرغی به پر

همیشه همه وهم خاطر بر او

ز وعد و وعیدست وز نفع و ضر

همه معنی مرده زنده کند

عجب قدرت و کامگاری نگر

شگفتی نگه کن که کلکش همی

چلیپا نماید به انگشت بر

چو عیسی به کشتنش دارند قصد

که هر ساعت او را ببرند سر

ولیکن چو بردار انگشت شد

فزون گرددش قدر و جاه و خطر

بر آن آسمان بزرگی شود

که ره نیست جان را ازین پیشتر

چون دین مسیح است کردار او

چرا مانوی ماند از وی اثر

که مرملتش را ز بس یادگار

پس از غیبتش نیست الاصور

ازین بسته روزی تو مسعود سعد

گشادنش را رنج خیره مبر

شمارهٔ ۱۰۱ - مدیح سلطان مسعود

چون چرخ قادر آمد و چون دهر کامگار

خسرو علاء دولت سلطان روزگار

مسعود پادشاهی کاندر جهان ملک

هست از ملوک گیتی شایسته یادگار

بهرام روز کوشش و ناهید روز بزم

برجیس روز بخشش و خورشید روز بار

ای کوه باد حمله و ای باد کوه حلم

ای ذوالفقار مردی و ای مرد ذوالفقار

شد مفخرت چو مهر ز رای تو نورمند

شد مملکت چو کوه ز جاه تو استوار

آمیخته هوای تو با دل چو جان و تن

و آویخته رضای تو در تن چو پود و تار

جوهر نمی پذیرد بی حکم تو عرض

عنصر همی نگیرد بی امر تو قرار

از عفو و خشم تست همه اصل روز و شب

وز مهر و کین تست همه طبع نور و نار

از شوق طلعت تو و حرص دعای تو

با چشم گشت نرگس و با پنجه شد چنار

از بهر جود دست تو زر زاد و خاک و سنگ

وز بهر زیب بزم تو گل داد چوب و خار

در کان ز شرم چشمه یاقوت سرخ شد

وین خرده ایست نیکو خاطر بر این گمار

زیرا که کوه مادر او بود و او ندید

مر کوه را سزای کف راد تو یسار

از بهر ساز و آلت شاهانه تو را

از گونه گونه گوهر خیزد ز کوهسار

وز بهر جشن مجلس فرخنده تو را

از نوع نوع گلها روید ز جویبار

تخمی که جز به نام تو در گل پراکنند

آن کشت را به ژاله کند ابر سنگبار

گر باد انتقام تو بر بحر بگذرد

از آب هر بخار که خیزد بود شرار

ور قطره ای ز جود تو بر خاک برچکد

در دشت هر غبار که باشد شود عقار

تا حمله برد جود تو بر گنج شایگان

با کس نیاز نیز نپیوست کارزار

تا ملک تو بزاد ز اقبال دولتش

گه بر کتف نشاندش و گاه بر کنار

در سهم و ترس مانده چو گاوان ز شرزه شیر

شیران کارزاری از آن گرز گاوسار

از هول و هیبت تو بداندیش ملک و دین

با جان ممتحن زید و با دل فگار

گاه از فزع چو رنگ جهد بر فراز کوه

گاه از قلق چو مار خزد در شکاف غار

ای اختیار کرده تو را ایزد از جهان

هرگز ندید چشم جهان تو اختیار

گرچه فلک ز چشمه خورشید بوته کرد

نگرفت هیچ گوهر ملک تو را عیار

بر غور کارهای تو واقف نگشت چرخ

گفت اینت بختیاری ای شاه بختیار

عادل زمانه داری قاهر جهانستان

بایسته پادشاهی شایسته شهریار

در پیش تخت مملکت تو به طوع و طبع

سجده کند جلالت هر روز چند بار

شاها خدای داند و هست او گواه حق

تا جان من چه رنج کشید اندرین حصار

تا من پیاده گشتم هستم سوار بند

بر جای خویش مانده که بیند چو من سوار

بر سنگ خاره بند گرانم چون بدوخت

کز بار آن بماندم بر سنگ سنگ وار

از گوشت پوده کرد مرا هر دو ساق پای

این مار بوده آهن گشته گزنده مار

مداح نیکم و گنهم نیست بیش ازین

در بند بنده را ملکا بیش ازین مدار

تندست شیر چرخ اجازت مکن بدان

کو بیگناه جان چو من کس کند شکار

زین زینهار خوار فلک جان من بخر

اکنون که جان بر تو فگندم بزینهار

مگذار زینهار چو در زینهار تست

جان مرا بدین فلک زینهار خوار

بسته در انتظار خلاصست جان من

جان کندنیست بستن جان را در انتظار

تا آسمان قرار نیابد همی ز دور

مهر اندرو ز سیر نگیرد همی قرار

ای مهر شهریاری چون مهر نوربخش

وی آسمان رادی چون آسمان ببار

بادی چنانکه خواهی بر تخت مملکت

از عمر شادمانه وز ملک شاد خوار

تأیید جفت و بخت به کام و فلک غلام

دولت رفیق و چرخ مطیع و خدای یار

خورشید ملک داده هوای تو را فروغ

اقبال و بخت کرده خزان تو را بهار

جشن خجسته مژده همی آردت بر آنک

تا حشر بود خواهد ملک تو پایدار

تو یادگار بادی از کرده های خویش

هرگز مباد کرده تو از تو یادگار

شمارهٔ ۱۰۲ - مدح ثقة الملک طاهر بن علی

ای به قدر از برادران برتر

مر تو را شد برادر تو پدر

مادر تو چو مادر پدرست

پس تو را جده باشد و مادر

زان تو معبود گشته ای آن را

که زنش دخترست با خواهر

چون بزایی هم اندر آن ساعت

به سوی چرخ برفرازی سر

باز هر بچه ای که زاد از تو

در نفس های تو برآرد پر

جایگه های تو چو دشت و چو کوه

خوردنی های تو چو خشک و چو تر

گاه زر باشی و گهی یاقوت

گاه باشی عبیر و گه عنبر

روی بنمای کاندرین زندان

هستیم چون دو دیده اندر خور

هم دواجی مرا و هم جبه

هم لحافی مرا و هم بستر

گوهر تو در آفرینش هست

برتر و پاک تر ز هر گوهر

در سرشت تو مهر باشد و کین

خلق را از تو خیر زاید و شر

حشمت طاهر علی شده ای

بر ولی و عدو به نفع و به ضر

داند ایزد که من نشاط کنان

کردم از بهر خدمت تو سفر

خویشتن جمله در تو پیوستم

راست گویم همی به حق بنگر

از بزرگی کنون روا داری

که بمیرم چنین به حبس اندر

گر بدانم که هیچگونه مرا

گنهی مضمرست یا مظهر

در شهنشاه عاصیم عاصی

در خداوند کافرم کافر

چون امیدم بریده شد ز خلاص

چه نویسم ز حال خود دیگر

حال اطفال من چگونه بود

گر رسدشان ز من به مرگ خبر

بیش ازین حال خود نخواهم گفت

راضیم راضیم به هر چه بتر

همه کوتاه کردم و گشتم

قانع و خوش به هر قضا و قدر

چند از این کاشکی و شاید بود

چند باشد ز چند و چون و اگر

دل ازین حبس و بند خوش کردم

مگر این عمر بگذرد به مگر

چون همه بودنی بخواهد بود

آدمی را چه فایده ز حذر

تو خداوند شاد و خرم زی

سال مشمر ز عمر قرن شمر

هیچ انده مخور که دولت تو

سازد اسباب تو همی در خور

که شد آب حیات جان افزا

بر کف تو نبیند در ساغر

بد این روزگار بدخو را

نبود بر تو هیچ وقت گذر

باز بازیچه ای برون آورد

گردش این سپهر بازیگر

باد بنگر که در نوشت از باغ

بیرم چین و دیبه ششتر

تخت ها گشته ز آهن و پولاد

همه زنجیرها بروی شمر

هر زمانی چو نوعروسان مهر

درکشد روی خوب در معجر

خشک شد سیب لعل را همه خون

در تن از بیم باد چون نشتر

زانکه نارنگ را بدید که باد

همه رویش بخست زیر و زبر

راست چون ساقی تو بر کف دست

جام زرین نهد همی عبهر

از شکوفه ربیع بزم تو شد

گونه آبی و ترنج اصفر

شاد و خرم نشین و باده ستان

از بت سرو و قد مه منظر

چو رخ و قد و چشم و عارض او

به جمال و بها و زینت و فر

نه نگاریده خامه مانی

نه ترازیده رنده آذر

روی نعمت به چشم شادی بین

صحن دولت به پای فخر سپر

سر بخت تو سبز باد چو مورد

قد قدر تو راست چون عرعر

بر سر جاه تو عمامه عز

بر تن عیش تو لباس بطر

چون مه نو زمان زمان افزون

عز و جاه تو از شه صفدر

ملک شاه بند شهر گشای

خسرو پیل زور شیر شکر

ملک او باد هفت کشور و باد

امر و نهیش روان به هر کشور

از جمالش فروخته ایوان

وز کمالش فراخته افسر

پادشاهی او و دولت تو

ثابت و پایدار تا محشر

بر من این شعرها به عیب مگیر

خواجه بوالفتح راوی مهتر

که چنین مدح بس شگفت بود

از چو من عاجز و چو من مضطر

در چنین بند لنگ مانده و لوک

در چنین سمج کور گشته و کر

تو به آواز جانفزای بدیع

عیب هایی که اندروست ببر

شمارهٔ ۱۰۳ - جواب قصیده محمد خطیبی و انکار بر آثار کواکب و شکایت از حبس خود و مدح ثقة الملک طاهر و سلطان مسعود

محمد ای به جهان عین فضل و ذات هنر

تویی اگر بود از فضل و از هنر پیکر

تو را خطیبی خوانند شاید و زیبد

که تو فصیح خطیبی به نظم و نثر اندر

گر این لقب را بر خود درست خواهی کرد

به وقت خطبه دانش ز عود کن منبر

به لطف و سرعت آبست و باد خاطر تو

به تاب و قوت عقلت چه خاک و چه آذر

چو تو قرین و رفیق و چو تو برادر و دوست

که داشته است و که دارد بدین جهان اندر

ز حسب حال چو زهر تو زهره ام خون شد

که نظم کرده ای آن را به گفته چو شکر

خرد فراوان داری همی چرا نالی

ازین دوازده برج نگون و هفت اختر

چرا تو از بره و گاو در فغان باشی

که بی سروست یکی زین و بی لگد دیگر

تو از دو پیکر و خرچنگ چون خروش کنی

چو بد کنند به تو چون نه اندر جاناور

چه بیم داری از شیر کو ندارد چنگ

چه خیر جویی از خوشه کو ندارد بر

تو را چه نقصان کرد این ترازوی خسران

که پله هاش فروتر نباشد و برتر

ز کژدم و ز کمان این هراس و بیم چراست

نه دم این را نیش و نه تیر آن را پر

ازین بزیچه بسته دهان چرا ترسی

که هرگزش نه چرا گه بد و نه آبشخور

چه جویی آب ز دلوی که آب نیست درو

چگونه تر شود ار نیستش بر آب گذر

ز ماهیی که درو خار نیست این گله چیست

بلی ز ماهی پر خار دیده اند ضرر

نه پیر خوانی ویحک همی تو کیوان را

خرف شدست ازو هیچ نیک و بد مشمر

گر اورمزد توانا و کامران بودی

نه در وبالش بودی نه در هبوط مقر

چه خواند باید بهرام را همی خونی

به دستش اندر هرگز که دید تیغ و تبر

در آفتاب اگر تاب و قوتی بودی

سیاه روی نگشتی ز جرم قرص قمر

سماع ناهید آخر ز مردمان که شنید

که خواند او را اخترشناس خنیاگر

چه جادوییست نگویی مرا تو اندر تیر

که هر دو مه شود از آفتاب خاکستر

چه بد تواند کردن مهی که گوی زمین

کندش تیره از آن پس که باشد او انور

ز اختران که همه سرنگون کنند غروب

چه سعد باشد و نحس و چه نفع باشد و ضر

تو ای برادر خود را میفکن از ره راست

ز چرخ و اختر هرگز نه خیر دان نه شر

همه قضا و قدر کردگار عالم راست

مدان تو دولت و محنت جز از قضا و قدر

زمانه نادره بازیچه ها برون آورد

ز بازی فلک مهره باز بازیگر

بدان یقین که بدین گونه آفرید فلک

به حکمت آنکه بر این گونه ساختش چنبر

ز بهر شیون زینسان کبود پوشش کرد

ز بهر سورش بست از ستارگان زیور

بدید باید عبرت نبود باید کور

شنید باید پند و نگشت باید کر

جهانت عبرت و پندست رفته و مانده

تو مانده بازشناس و تو رفته بازنگر

اگر ز مانده نداری خبر عجب نبود

ز رفته باری داری چنانکه بود خبر

چو بنگریم همیدون پس از قضای خدا

بلای ما همه قزدار بود و چالندر

من و تو هر دو فضولی شدیم و چرخ از بیخ

بکندمان و سزاوار بود و اندر خور

ز ترس بر تن ما تیز و تازه افتادی

بدان زمان که رگ ما بجستی از نشتر

چو اهل کوشش بودیم و بابت پیکار

همی چه بستیم از بهر کارزار کمر

نه دست راست گرفتی به رسم قبضه تیغ

نه دست چپ را بودی توان بند سپر

بدانکه ما را در نظم دست نیک افتاد

ز خود به جنگ چرا ساختیم رستم زر

نه هر که باشد چیره براندن خامه

دلیر باشد بر کار بستن خنجر

کسی که خنجر پولاد کار خواهد بست

دلش چو آهن و پولاد باید اندر بر

تنی چو خارا باید سری چو سوهان سخت

که پای دارد با دار و گیر حمله مگر

در آن زمان که شود زیر گرد لبها خشک

بدان مکان که شود زیر خود سرها تر

همه ز آهن بینند زیور مردان

چو خاست گرد کمیت و سمند و جم زیور

دلاوران را دل گردد از هراس دو نیم

مبارزان را خون گردد از نهیب جگر

چو لاله گردد پشت زمین به طعن و به ضرب

شود چو خیری روی هوا به کر و به فر

خروش رزم چو آواز زیر و بم نبود

حدیث کلک دگردان و کار تیغ دگر

نبود باید گوریش تا به آخر عمر

که مردمان به چنین ضحک ها شوند سمر

حدیث خویش همی گویم ای برادر من

تو زینهار گمان دگر مدار و مبر

تو را نباید کاید ز من کراهیتی

بدین که گفته شد ای نیک رای و ای مهتر

کنون از آنچه خوش آید تو را بخواهم گفت

که هست از این پس این دولتی تو را بی مر

گرت چو سرو مسطح همی بپیرایند

بدان که زود چو سرو سهی برآری سر

ز صبر جوشن پوش و نبرد مردان کن

ز بأس مرکب ساز و مصاف گردان در

تو گرد گبند خضرا برآی و شغل طلب

که من هزیمت گشتم ز گنبد اخضر

مرا اگر پس ازین دولتی دهد یاری

من و ثنای خداوند و خامه و دفتر

به مدحت ثقت الملک ازین چو دریا دل

به غوص طبع برآرم طویله های گهر

عمید مطلق طاهر که سروران هرگز

ندیده اند چو او در زمانه یک سرور

بزرگواری دریادلی که در بخشش

به پیش جودش دریا کم آید از فرغر

بلند قدرش کرده ست وصف چرخ زمین

گشاده طبعش کرده ست نعمت بحر شمر

ز ابر رادی وز مرغزار نعمت او

نه آز گردد تشنه نه مکرمت لاغر

قلق نگشته است از قرب او مرگ خامه

تهی نرفته است از دست او مگر ساغر

ندیده اند ز ایوان جاه او کنگر

نجسته اند ز دریای فضل او معبر

ز اوج همت او چرخ ها شود تیره

ز موج بخشش او گنج ها برد کیفر

به هیچ وقت نبودست بی سخا دستش

چنانکه هیچ نبودست بی عرض جوهر

چو بحر مادر طبع سخاش بود رواست

که هست خوی خوش او برادر عنبر

به دوست گردان اقبال دین و ملک آری

نگردد اختر بی چرخ و چرخ بی محور

برستم از همه غم کو به چشم بخشایش

ز صدر جاه به من بنده تیز کرد نظر

خدای داند کامروز اندرین زندان

زجود و بخشش او نعمتست بس بی مر

همی ز رحمت او باشدم درین دوزخ

نسیم سایه طوبی و چشمه کوثر

نه من ببینم در هر شرف چو او مخدوم

نه او بیابد در هر هنر چو من چاکر

اگر خلاصی باشد مرا و خواهد او

نباشدم هوس لشکر و هوای سفر

من آستانه درگاه او کنم بالین

بخسبم آنجا و ایمن شوم ز رنج سهر

برون کنم ز سرم کبر و باد بی خردی

ز علم لشکر سازم ز اهل علم حشر

شوم به نانی قانع به جامه ای راضی

به خط عقل تبرا کنم ز عجب و بطر

همه به خشتک شلوار برنشینم و بس

نه اسب تازی باید مرا نه ساز بزر

چه سود ازین سخن چون نگار و شعر چو در

چو ما به محنت گشتیم هر دو زیر و زبر

دو اهل فضل و دو آزاده و دو ممتحنیم

دو خیره رای و دو خیره سر و دو خیره بصر

دعای ماست به هر مسجد و به هر مجلس

دریغ ماست به هر محفل و به هر محضر

تو نو گرفتی در حبس و بند معذوری

اگر بترسی ازین بند و بشگهی ز خطر

منم که عشری از عمر شوم من نگذشت

مگر به محنت و در محنتم هنوز ایدر

به جای مانده ام از بندهای سخت گران

ضعیف گشته ام از رنج های بس منکر

نوان و سست شده رویم از طپانچه کبود

در آب دیده نمانم مگر به نیلوفر

شده بر آب دو دیده سبک تر از کشتی

اگر چه بندی دارم گران تر از لنگر

بلا و محنت و اندوه و رنج و محنت و غم

دمادمند به من بر چو قطره های مطر

ز بس که گویم امروز این بلا بودست

تمام نام بلاها مرا شدست از بر

ز ضعف پیری گشته ست چون گلیم کهن

به حبس رویم و بوده چو دیبه ششتر

ز بی حمیتی ای دوست چو غلیواجم

نه ماده خود را دانم کنون همی و نه نر

علاج را گزر پخته می خورم زیرا

که آن چو سخت گزر سست شد چو برگ گزر

دریغ شخص که از بند شد نحیف و دوتا

دریغ عمر که در حبس شد هبا و هدر

همی به شعر کنم ساحری از آن باشد

همیشه حالم چون حال ساحران به سحر

بسان آذر و مانی بتگر و نقاش

بلا و محنت بینم همی به زندان در

از آن که می به پرستند گفت های مرا

بسان صورت مانی و لعبت آذر

زمانه را پسری در هنر زمن به نبست

چرا نهان کندم همچو بد هنر دختر

چرا به عمر چو کفار بسته دارندم

اگر یکی ام از امتان پیغمبر

بدین همانا زین امتم نمی شمرند

که می برون نگذارندم از عذاب سقر

همی سخن ها گرم آیدم کز آتش دل

دهان چو کوره شد و شد زبان درو اخگر

توزان که لختی محنت کشیده ای در حبس

بدین که گفتم دانم که داریم باور

یقین بدان که نه مردست خصم دانش من

اگر چه پوشد در جنگ جوشن و مغفر

بلی ولیک قلمدان ز دوکدان بگریخت

به عاقبت بتر آمد عمامه از معجر

بکوفتم دری از خم قلتبان باز

بگو بروتی باز ایدر آمدم زان در

خرم و نیم خرم و ابله و مخنث من

خرد ندارم و دیوانه زادم از مادر

وز آنکه نادان بودم چو گرد کردم ریش

مرا به نام همه ریش گاو خواند پدر

چو حال فضل بدیدم که چیست بگزیدم

ز کار پیشه جولاهگی ز بهر پسر

بدو نوشتم و پیغام دادم و گفتم

که ای سعادت در فضل هیچ رنج مبر

اگر سعادت خواهی چو نام خویش همی

به سوی نقص گرای و طریق جهل سپر

مترس و بانگ یکایک چو سگ همی کن عف

بخیز و نیز دمادم چو خر همی زن عر

که بردرند سگان هر کرا نگردد سگ

لگد زنند خران هر کرا نباشد خر

عناست فضل نه از فضل بود عود بود

که زار زار بسوزد بر آتش مجمر

نصیحت پدرانه ز من نکو بشنو

مگر گرد هنر هیچ کآفتست هنر

ز فصل نعمت مزمر بود که در مجلس

ز زخم زخمه بنالد زمان زمان مزمر

مکار اگر که ز کشته دریغ می دروی

دریغ می درود هر کسی که کارد اگر

ز اضطراب نمودن چه فایده ما را

اگر چه هستیم امروز عاجزو مضطر

نخوانده ایم که نتوان ز گیتی ایمن بود

ندیده ام که نتوان ز چرخ کرد حذر

کزین زمانه بسی چنگ و پربیفکندست

هژبر آهن چنگ و عقاب آتش پر

بدان حقیقت کاین شغل و این عمل دارند

سپهر عمر شکار و جهان عمر شکر

به ذات خویش مؤثر نیند و مجبورند

درین همه که تو می بینی ایزدیست اثر

نخواست ماندن اگر گنج شایگان بودی

بماند این سخن جانفزای تا محشر

چو ذکر مردم عمری دگر بود پس از آن

که ثابتست همه ساله منظر از مخبر

بریده نیست امید خلاص و راحت من

در این زمانه که تازه شده ست عدل عمر

ز کدخدای جهان و شهریار ملک افروز

خدایگان زمین پادشاه دین پرور

سپهر همت و خورشید رای و دریا دل

زمانه دار و زمین خسرو و جهان داور

علاء دولت مسعود کامکار که ملک

به دست فخر نهد بر سرش همی افسر

نهاده مسند میمونش بر سپهر شرف

نبشته نام همایونش بر نگین ظفر

چو از ثری علم قدر اوست تا عیوق

ز باختر سپه جاه اوست تا خاور

گذشت رایت اقبال او ز هر گردون

رسید آیت انصاف او به هر کشور

مضای حشمت او ابر شد به شرق و به غرب

نفاذ دولت او باد شد به بحر و به بر

چو شیر شرزه و چون مار گرزه بر سر و دست

ز هولش افسر فغفور و یاره قیصر

سپهرها را بر امر او مدار و مجال

ستارگان را در حکم او مسیر و ممر

گر او نخواهد هر سال خوش نخندد باغ

ور او نگوید هر روز بر نیاید خور

برازدم که چون من نیست هیچ مدحت گوی

برازدش که چنو نیست هیچ مدحت خر

وزیده باد در آفاق باد دولت او

که بر ولیش نسیم است و بر عدو صرصر

گر این قصیده نیامد چنانکه در خور بود

ز آنکه هستش معنی رکیک و لفظ ابتر

مرا به فضل تو معذور دار کاین سر و تن

ز ناتوانی بر بالش است و بر بستر

شمارهٔ ۱۰۴ - مدیح سلطان مسعود پس از شکار او

ای جهان را به راستی داور

ملک عدل ورز دین پرور

عالم افروز نام مسعودت

ملک را همچو تاج را گوهر

گنج پرداز دست معطی تو

بزم را همچو خلد را کوثر

نرسد با محل تو گردون

نشود همعنان تو صرصر

لب کفر از نهیب نهب تو خشک

چشم شرک از هراس بأس تو تر

عزم تو گر دم افکند بر کوه

از دو سو کوه را برآرد پر

حزم تو گر نهی پی اندر باد

شودش بسته خشک راه گذر

مرکب تست اژدهای نبرد

خنجر تست کیمیای ظفر

برسد ملک تو به هفت اقلیم

که چنین است حکم هفت اختر

زحل سرفرازست از مهر

همتت را گرفته تنگ به بر

دولتت را به هر چه خواهی کرد

مشتری رهبرست و فرمان بر

تیغ مریخ آتشی دارد

دشمنت را دریده مغز و جگر

نه عجب کافتاب نورانی

سایه چون چتر افکند بر سر

گردد اندر رفیع مجلس تو

زهره لهو جوی خنیاگر

در برابر عطارد ساحر

با سر کلک تو رود هم بر

از پی روشنایی شب تو

بدر باشد همیشه جرم قمر

نادره قصه ای شنیده رهی

کز همه قصه هاست نادره تر

از گوزنان بیشه کوب رسید

مژده زی آهوان دشت سپر

که چرید و چمید و غم مخورید

نیست رنج نهیب و بیم خطر

که تهی کرد خشت مسعودی

بیشه ها را ز شیر شرزه نر

در یکی صیدگاه شاهنشاه

که برانگیخت چون قضا و قدر

به دو سر تیر او یکی لحظه

خاک بالین شدند و خون بستر

نسل شیران بریده شد ز جهان

اینت شادی و اینت عیش و بطر

آفرین بر گشاد او که به زخم

همه گرگ افکن است شیر شکر

خسروا باد اگر سلیمان را

گشت در زیر تخت فرمان بر

آب را زین نمط مطیع شده

زیر صدر رفیع خود بنگر

به جهان هیچ کس ندیده و ما

بحر دیدیم در میان شمر

ملکا روزگار چار تست

نیست شاه را چنین چاکر

بگذرد جاه تو ز شرق و ز غرب

برسد ملک تو به بحر و به بر

آفتاب آمد ای ملک به حمل

گشت حال هوا همه دیگر

برکه و دشت باز گستردند

بیرم چین و دیبه ششتر

گردن و گوش لعبتان چمن

شد ز بارنده ابر پر زیور

روشنی بیاض دولت بین

خرمی سواد باغ نگر

سر فراز و به خرمی بگذار

لهو جوی و به فرخی می خور

دیده حاسدان به تیر بدوز

تارک دشمنان به تیغ بدر

شمارهٔ ۱۰۵ - در شکرگزاری از آغاز پادشاهی سیف الدوله محمود

ساقیا چون گشت پیدا نور صبح از کوهسار

بر صبوحی خیز و بنشین جام محمودی بیار

آسمان گشت از شعاع آفتاب آراسته

همچو شخص من به خلعت های خاص شهریار

گر یکی خورشید باشد بر سپهر آبگون

هست بر خلعت مرا خورشید تابنده هزار

ور بود بر چرخ گردنده همیشه سعد نحس

خلعتم سعدیست کانرا هیچ نحسی نیست یار

پادشاها شکر تو پیش که دانم گفت من

جز به پیش کردگار ذوالجلال کامگار

روز و شب گویم الهی شاه سیف الدوله را

در ثبات ملک شاهی و جهانداری بدار

می ده ای ساقی که روزی سخت خوب و خرم است

ساتکینی جفتکان بر هر ندیمی برگمار

ور کسی گوید که مستم کی توانم خورد می

کن به نوک موزه ترکانه او را هوشیار

گو مشو مست و به پیش شاه ما هشیار باش

زانکه باشد پیش او هشیار مردم نامدار

کو خداوندیست عالم در همه انواع علم

یادگار از خسروان کو باد دایم یادگار

پادشاهی را جمال و شهریاری را شرف

سروری را اختیار و خسروی را افتخار

از سنان او همی باشد نهیب اندر نهیب

زینهار از تیغ او خواهد به جمله زینهار

چون برافروزد حسامش در میان معرکه

بدسگالش در دماغ خویشتن بیند شرار

خسروا تا پادشاهی در جهان موجود گشت

روزگارت را همی کرد از زمانه اختیار

چون به تخت پادشاهی برنشستی در زمان

پادشاهی پیش تو بندد میان را بنده وار

نوبهار بدسگالان شهریارا شد خزان

تا رهی را خلعتی دادی بهار اندر بهار

تا همی یابد زمین از دایره دایم سکون

تا کند پیوسته مهر از بهر این مرکز مدار

کامران و دیرزی و شاه بند و شهر گیر

سیم بخش و زر ده و دشمن کش و خنجر گذار

همچنین مر بندگان خویش را گردان بزرگ

گه به خلعت های فاخر گه به زر با عیار

شمارهٔ ۱۰۶ - مدح سلطان مسعود و اظهار امیدواری در شصت سالگی

دولت مسعودی با روزگار

چون تن و جان گشت بهم سازگار

تاج همی گوید جاوید باد

شاه زمانه ملک روزگار

بخت همی گوید پاینده باد

دولت و اقبال شه تاجدار

خسرو مسعود که بر تخت او

گردون کردست سعادت نثار

ای به تو افراخته سر مملکت

وی به تو افروخته دل روزگار

ذات تو آن گوهر کز لفظ آن

عقل نداندش گرفتن عیار

قدر تو آن چرخ که گویی مگر

چرخ مثالیست از آن مستعار

ملک نشاندست تو را بر کتف

عدل گرفته ست تو را در کنار

زی تو کند عدل همه التجا

وز تو کند ملک همه افتخار

روی کمال از تو فزودست فر

شاخ امید از تو گرفته ست بار

مایه مهر تو نبیند زیان

باده جود تو نیارد خمار

چرخ چو رای تو نیابد مجال

کوه چو گنج تو نیابد یسار

لطف تو تن را نکند ناامید

عنف تو جان را ندهد زینهار

خشم ندیدست چو تو کینه توز

حلم ندیدست چو تو بردبار

هرگز بی مهر تو عنصر ز طبع

ممکن نبود که پذیرد نگار

زیرا با کین تو هرگز نشد

صورت با روح به هم سازوار

ای ملک پیلتن شیر زور

پیل عزیز از تو شد و شیرخوار

شیر شکاری تو و از هول تو

شیر نمی یارد کردن شکار

در کف تو بر تن بشکست خورد

گردن شیران سر آن گاوسار

چرخ ز تو کور شود روز رزم

مهر ز تو نور برد روز بار

ملک سواری تو به میدان ملک

ملک چو تو نیز نبیند سوار

قوت دولت ز تو شد مجتمع

قاعده دین به تو گشت استوار

گوید هر لحظه زبان شرف

احسنت احسنت زهی شهریار

چون ز تف حمله گردنکشان

جوش برآید ز دل کارزار

خنجر خونریز بلرزد چو برق

نیزه دلدوز بپیچد چو مار

پشت زمین چست بپوشد سیاه

روی هوا پاک بگیرد غبار

گردد در برها دمها خبه

ماند اندر تن ها جانا بشار

پیچد در دل جزع گیر گیر

گریه بر تن فزع زار زار

تو ملکا در سلب آهنین

خیر چو روئین و چو اسفندیار

در کفت آن گوهر الماس رنگ

تشنه به خون لیک بسی آبوار

زیر تو آن هیکل گردون نهاد

ره برو دریا درو صحرا گذار

باد شتابی که نیابد درنگ

آتش خیزی که نگیرد قرار

تو ز چپ و راست چو رعد و چو برق

زود بر آری ز جهانی دمار

دشت شده از سر تیغ تو رود

کوه شده از پی پیل تو غار

دشمن دین چون ز تو ناشاد شد

شاد زی ای شادی هر شاد خوار

بنده ز مدح تو اگر عاجزست

عذرش بپذیر و شگفتی مدار

گفت نداند به سزا در جهان

صد یک مدح تو چو بنده هزار

در سخن این مایه به هم کرد و بس

این تن بس سست و دل بس فگار

گوهر زاید پس ازین طبع من

گر تو بر او تابی خورشیدوار

باز همان شیر دژ آگه شوم

کز من بی شیر شود مرغزار

باز همان گردد طبعم که بود

گر کندم خدمت شاه اختیار

کز نظر رأی تو هر پاره چوب

گردد پیروزتر از روزگار

این چه حدیث است کز اینگونه شد

عارض مشکینم کافور سار

شست دوتا کرد مرا همچو شست

سال بدین جای رسید از شمار

نیستم امسال به طبع و به تن

آنکه همی بودم پیرار و پار

آری نومید نباشم ز خود

گرچه دلم زار شد و تن نزار

باشد ممکن که جوانم کند

دولت و اقبال شه بختیار

تا نبود جرم زمین چون هوا

تا نبود طبع خزان چون بهار

چون مه روشن نبود تیره شب

چون گل تازه نبود خشک خار

هر چه زمینست به خنجر بگیر

هر چه جهانست به دولت بدار

مهری و چون مهر به شادی بتاب

ابری و چون ابر به رادی ببار

در همه گیهانت چو اختر مسیر

بر همه گیتیت چو گردون مدار

یمن به هر جای تو را بر یمین

یسر به هر کار تو را بر یسار

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح علاء الدوله مسعود

ز غزو باز خرامید شاد و برخوردار

علاء دولت مسعود شاه شیر شکار

خدای ناصر و نصرت رفیق و بخت قرین

ظفر دلیل و زمانه مطیع و دولت یار

سپه به غزو فروبرده و درآورده

به آتش سر خنجر ز شرک دود و دمار

ز شیر رایت همواره پیشه کرده هوا

ز شیر شرزه تهی کرده بیشه ها هموار

جهان فروخته زان رای آفتاب نهاد

به زیر سایه آن چتر آسمان کردار

به باد مرکب کرده بهار شرک خزان

به ابر دولت کرده خزان عصر بهار

فکنده زلزله سخت بر مسام زمین

نهاده ولوله صعب بر سر کهسار

به حد تیغ زمین را بساط کرده ز خون

به گرد رخش هوا را مظله زد ز غبار

خدایگانا آن خسروی که گرودن بست

به خدمت تو میان بنده وار چاکروار

به طوع و طبع کند ناصر تو را یاری

به جان و تن ندهد حاسدتر از نهار

ز رای تست خرد را دلیل و یاری مگر

ز دست تست سخا را منال و دست گزار

به غزو روی نهادی و روی روز به گرد

کبود کرده چو نیل و سیاه کرده چو قار

ز کوه صحرا کردی همی ز صحرا کوه

به آن تناور صحرانورد کوه گذار

حصار شکل هیونی که چون برانگیزیش

به زخم یشک سبک برکند ز بیخ حصار

نه بازداردش از گشتن آتشین میدان

نه راه گیردش از رفتن آهنین دیوار

ز آب خنجر تو آتشی فروخت چنان

کز آن سپهر و ستاره دخان نمود و شرار

چنان شکفت ز خون مرغزار کوشش تو

که نصرت و ظفر آورد شاخ بأس تو بار

چو آب و آتش و بادی به تیغ و نیزه و تیر

به وقت حمله و هنگام رزم و ساعت کار

ز پشت پیل تو بر مغز شیر باری خشت

که پیل شیر شکاری و شیر پیل سوار

کدام خسرو دانی که نه به خدمت تو

گرفت آرزوی خویش را به مهر کنار

کدام رای شناسی که نه ز هیبت تو

کمند تافته شد بر میان او زنار

عدوی تو که گرفتار کینه تو شود

شکوه نایدش از شرزه شیر و افعی و مار

چه جست ز آتش و خار نهیب تو نشگفت

که سر دو کند نمایدش پیش آتش و خار

چو رزم را ستد و داد نام نیک یلان

دو صف کشند دو سو خون دو رسته بازار

ز جان فروشان در رسته ها ز خوف و رجا

خروش خیزد پیش و پس و یمین و یسار

مبارزت را بر مایه سود باشد نیک

بلی و بد دلی آن جا زیان کند بازار

نبرده گردان بینند چون تو را بینند

چو آب و آتش در شور عرصه پیکار

به حمله رخش برون داده رستم داستان

به ذوالفقار زده چنگ حیدر کرار

به سوی دشمن تو تیر تو چنان بپرد

که از قریحت و از دیده فکرت و دیدار

ز بند شست تو اندر گشاد چون بجهد

عجب مکن که ز سکانش بگذرد سوفار

جهان نگر ملکا تا چگونه شعبده کرد

به اعتدال شب و روز را نهاده قرار

نگارگر فلک جادوی بهار آرای

بهاری آورد اینک چو صد هزار نگار

هوای گریان لؤلؤ فشاند بر صحرا

صبای پویان شنگرف ریخت بر کهسار

شد از نشاط بهار جمال طلعت تو

شکوفه ها را از خواب دیده ها بیدار

ز بانک موکب رعد و ز تاب خنجر برق

سیاه کرد هوا را سپاه دریا بار

ز سایه ابر بگسترد فرش بوقلمون

ز شاخ بلبل بگشاد لحن موسیقار

چو باد گشت به جوی اندر آب و لاله نگر

چه مست گشت کز آن باده خورد بر ناهار

نبود باید می خواره را کم از لاله

که هیچ لحظه نگردد همی ز می هشیار

به تازه تازه همی بوستان بخندد خوش

به نوع نوع همی آسمان بگرید زار

نشاط جوی و فلک را به کام خود یله کن

نبید خواه و جهان را به کام دل بگذار

همیشه تا به جهان زیر این دوازده برج

بود جهت شش و اقلیم هفت و طبع چهار

زمانه خورده زمین را به طبع در یک سال

جوان و پیر کند دور آفتاب دو بار

تو را بدانچه کنی رای پیر و بخت جوان

به حل و عقد ممالک مشیر باد و مشار

سر و دل فرحت را مباد رنج و ملال

گل و مل طربت را مباد خار و خمار

به نور و تابش بادی همیشه چون خورشید

به قدر و رتبت بادی چو گنبدوار

به فخر و محمدت و شکر و مدح مستظهر

ز عمر و مملکت و عز و بخت برخوردار

شمارهٔ ۱۰۸ - ستایش ثقة الملک

ای که در پیش تخت هیچ ملک

هیچ سرکش چو تو نبست کمر

ای شده رزق را به کف ضامن

وی شده ملک را به حق داور

عدل دیده ز رای تو قوت

جور برده ز عدل تو کفر

بزم تو اصل سایه طوبی

جود تو یمن چشمه کوثر

کرد جود تو عدل را کسوت

بست رأی تو ملک را زیور

طبع تو بر طرب گشاید راه

رای تو در شرف نماید در

در زمانه ز ابر دو کف تو

نه عرض قایم است نه جوهر

چاکران تو اند نعمت و ناز

بندگان تو اند فتح و ظفر

کینه تو به آب دریا جست

از همه روی او بخاست شرر

دم به آتش فکند مهرت باز

ز گل سرخ رست نیلوفر

و آتش خشمت ار زبانه دهد

بفسرد زو زبانه آذر

عزم تو گر نبرد جوید هیچ

کند از حزم جوشن و مغفر

شودش تیغ صبح در کف تیغ

شودش قرص آفتاب سپر

خیره ماند از عطای تو دریا

لنگ شد با مضای تو صرصر

خاطب دولت تو نیست شگفت

گر بر اوج فلک نهد منبر

کارسازان کام های تو اند

بر خم هفت چرخ هفت اختر

دیده و عمر روز را کیوان

تیره دارد به بدسگال تو بر

هر سعادت که مشتری دارد

بر تو باشد ز گنبد اخضر

دست بهرام جنگی خون ریز

زد به مغفر عدوت بر خنجر

گشت روشن ز فر طلعت تو

چشم خورشید روشنی گستر

وز برای نشاط مجلس تو

زهره بر چرخ گشت خنیاگر

گه و بیگه عطارد جادو

شده با نوک کلک تو همسر

ماه بی نور بوده در خلقت

از برای شب تو گشت انور

ای به هر همتی جهان افروز

وی به هر دانشی هنر پرور

گشته مدح من و سخاوت تو

خرم و شادمان ز یکدیگر

به ز من نیست هیچ مدحتگوی

به ز تو نیست هیچ مدحت خر

بر منت نعمت است ده گونه

وز منت مدحت است ده دفتر

بر من آن کرده ای در این زندان

که شد اندر میان خلق سمر

مر مرا از عطای تو این جا

هست هر گونه نعمتی بی مر

تنگ بر تنگ جامه دارم و فرش

بدره بر بدره سیم دارم و زر

لیکن از درد و رنج و بیماری

جانم افتاده در نهیب و خطر

به خدای ار همی شود ممکن

که بگردم ز ضعف بر بستر

دل من خون شده ز خون شکم

اشک من خون شده ز خون جگر

تنم از رنج تافته چو رسن

پشتم از باد درد چون چنبر

گشته غرقه ز اشک چون کشتی

مانده ساکن ز بند چون لنگر

متردد چو ناروان خامه

متحیر چو بی روان پیکر

دل بریان من پر اندیشه

دیده را بسته بر بلای سهر

زان که من داشتم همه محفوظ

جز ثنای توام نماند از بر

دهن من طعم زهر شدست

وندر او مدح تو به ذوق شکر

کرده خوشبوی روزگار مرا

آتش دل چو آتش مجمر

این همه هست و تن ز بیماری

مانده اندر عقوبتی منکر

چون همه حال خود چنین بینم

زنده بودن نیایدم باور

چون مرا در نوشت گردش چرخ

شخص من شد به زیر خاک اندر

والله ار چون منی دگر بینی

به همه نوع در کمال و هنر

شکرهای تو در نوشته به جان

می برم پیش ایزد داور

شمارهٔ ۱۰۹ - در تهنیت عید و مدح سلطان محمود

رسید عید و ز ما ماه روزه کرد گذر

وداع باید کردش که کرد رای سفر

به ما مقدمه عید فر خجسته رسید

براند روزه فرخنده ساقه لشکر

برفت زود ز نزدیک ما و نیست شگفت

که زودتر رود آن چیز کو گرامی تر

مه صیام درختی است بار او رحمت

به آب زهد توان خورد هم ز شاخش بر

بزرگوار مها و خجسته ایاما

چه گفت خواهی از ما به خالق اکبر

نداشتیم تو را آنچنان که واجب بود

شدی و ماند حقت خلق را به گردن بر

حقت شناخت که داند چنانکه هست روا

بسرت برد که داند چنانکه برد به سر

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

خدایگان جهاندار خسرو صفدر

مظفری ملکی کش ملوک روی زمین

همی ببوسند از بندگی رکاب به زر

سپهر خواست که باشد مظفر و میمون

ستاره خواست که باشدش گوهر افسر

از آن سپهر بر افراخت همچو ایوانش

وز آن ستاره فروزنده گشت همچو گهر

بدان سبب که فلک پاره ای ز همت اوست

همی نگردد قادر بر او قضا و قدر

زمین ز سم پی پیل کوه پیکر او

همی بلرزد ز آن ساخت کوه را لنگر

وز آن که گوهر بر افسرش همی باشد

شده است تابش خورشید دایه گوهر

خدایگانا آمد مه صیام و گذشت

تو شادمانه بمان در جلالت و مگذر

به کامگاری و دولت به تخت ملک نشین

به شادمانی و رامش بساط لهو سیر

گذاردی حق روزه چنانکه واجب بود

به حاصل آمد خشنودی ایزد داور

خجسته باشد شب قدرو روز نو از تو

هر آنچه کردی پذیرفته درگه محشر

شمارهٔ ۱۱۰ - مدح ابونصر پارسی

ای یل هامون نورد ای سرکش جیحون گذار

از تو جیحون گشت هامون روز جنگ و وقت کار

عزم تو در هر نخیزی آتشین راند سپاه

حزم تو در هر مقامی آهنین دارد حصار

مانده گرد از باره تو خاره را در سنگلاخ

گشته خون از خنجر تو آب در هر جویبار

تا تو نافذ حکم و مطلق دست گشتی در عمل

بیش یک ساعت ندیدند از برای کارزار

درعها ذل مضیق و خودها رنج غلاف

تیغ ها حبس نیام و مرکبان بند جدار

زآن نهنگ کوه شخص وز آن هژبر چرخ دور

زآن هیون ابر سر وز آن عقاب باد سار

کوه با مغز کفیده چرخ بار روی سیه

ابر با پر شکسته باد با پای فگار

رودها کوبی به روز و بیشه ها مالی به شب

روزهای روشن دشمن کنی شبهای تار

کرده بدرود و فرامش رامش و عشرت تمام

نه هوای رود و ساز و نه نشاط می گسار

داستان رزم های تو کند باطل همی

در زمانه داستان رستم و اسفندیار

یک شب از دهگان به چالندر کشیدی لشکری

چون زمانه زورمند و چون قضا کینه گذار

در هوا بگداخت ابر از تاب تیغ تو چو موم

بر زمین بشکافت کوه از نعل رخش تو چو نار

کوهها در هم شکستند ابرها بر هم زدند

تازیان اندر عنان و بختیان اندر مهار

پویه کردند از ره باریک بر شمشیر تیز

غوطه خوردند از شب تاریک در دریای قار

ابرها بردی ز گرد اندر سر هر تند شخ

رودها راندی ز خون اندربن هر ژرف غار

کوفتی بر خطه ناکوفته هرگز بران

بادهای تیز قوت ابرهای تند بار

چون علم های گشاده بندهای سبز سوز

با سنان های کشنده شاخ های تیز خار

لشکر یأجوج رخنه ساخته بر کوهسار

راست چو سد سکندر حصن های استوار

شخص هاشان برده از خلقت نهاد نارون

مغزهاشان خورده از غفلت شراب کوکنار

آب خورده با هژبران بر سر هر آبگیر

خواب کرده با پلنگان بر سر هر کوهسار

صبحدم ناگه چو با تکبیر بگشادی عنان

خاست از هر سو خروش گیر گیر و داردار

شد حقیقتشان که اکنون هیچ کس را زان گروه

یک زمان زنهار ندهد خنجر زنهار خوار

بر فرار کوهها کردند یک لحظه درنگ

در مضیق غارها ماندند یک ساعت بشار

تو در آن بقعت پراکندی به یک نعره سپاه

تو از آن تربت برآوردی به یک حمله دمار

چاشتگه ناگشته و نابسته زان بقعت نماند

یک سر پیکار جوی و یک تن زنار دار

مغزهاشان را نثاری دادی از برنده تیغ

خانه هاشان را بساطی کردی از سوزنده نار

سعد و نحس دوستان و دشمنان آمد پدید

چون ظفر کرد از مسیر باد پایان آن شمار

از برای آنکه در پیکارگه روی هوا

پر ستاره آسمان را کردی از دود و شرار

چون سمن زاری کند زین پس سباغ از استخوان

دشت هایی را که از خون کرده ای چون لاله زار

ره نوشتی فتح و نصرت یارمند و پیشرو

بازگشتی بخت و دولت بر یمین و بر یسار

آمد از دهگان سبک پایی که یکجا آمدند

از سوار و از پیاده فتنه جویی ده هزار

تو شبانگه بر گرفتی راه و اندر گرد تو

بسته جان ها و میانها بندگانت استوار

طبع از اندیشه به جوش و جان از آشفتن به رنج

تن ز علت نادرست و دل ز فکرت بی قرار

از میاه راوه بگذشتی به یک منزل چو باد

تا شده تر تنگ های مرکبان راهوار

رفته و جسته ز هول و سهم تیغ و تیر تو

در گشن تر بیشه شیر و تنگ تر سوراخ مار

ره بریدی و تو را توفیق یزدان راهبر

جنگ جستی و تو را اقبال سلطان دستیار

ناگه آمد بانگ کوس سابری از سیرا

راست گویی بود نالان بر تن او زارزار

تو ز غبن ننگ و حرص جنگ شوریدی چنانک

شیر نر شورد ز بانگ آهو اندر مرغزار

در میان گرد بانگ کوس بونصری بخاست

نصرتش لبیک ها کرد از جوانب هر چهار

چون پدید آمد مصاف دشمن پرخاشجوی

تو ز جا انگیختی نعره زنان با سی سوار

زیر ران آن بادپای رعد بانگ برق جه

در کف آن تارک شکاف عمر خوار جان شکار

بر لب دریای کینه آمد و بارید و خاست

خون چون آغشته روین کرد چون سوده شخار

نیز جان جان را بخست از هیبت تابنده تیغ

نیز کس کس را ندید از ظلمت تاری غبار

گشته مانده دستبرد پر دلان اندر نبرد

از دو جانب همچو دست نرد مانده در قمار

خاسته در کوشش از گرز گران زخم سبک

ساخته در حمله با تیغ تنگ تیر نزار

عمر و مرگ آمیخته در یکدگر چون روز و شب

ابر و گرد آمیخته در یکدگر چون پود و تار

تیغ بران مغزهای سرکشان را مشتری

تیر پران عمرهای گردنان را خواستار

آتش خنجر پس پشت آب راوه پیش روی

تو چه گویی مرگ دادی هیچ کس را زینهار

تیغ هندی چون ز خون های دلیران راند جوی

نیزه خطی ز سرهای سران آورده بار

گشته پران از کف او نیزه و زوبین و تیر

در هوا ده تیروار راست در ده تیروار

کشته بر کشته فکنده پشته بر پشته نمود

پنج فرسنگ کشیده طول و عرض رهگذار

تو سبک زان آذری کیشان ز بهر کرکسان

دعوتی بس با تکلف کردی ابراهیم وار

یک سوار رزم ساز از پیش تو بیرون نشد

اینت سعی چرخ و عون بخت و فضل کردگار

سایرا کان نصرت بونصر دید از آسمان

سطوتی دیگر نهیب و لشکری دیگر شعار

دشمنی مرگ تلخ اندر سرافکندش گریز

دوستی عمر شیرین در دلش خوش کرد عار

نه میسر گشتش از ادبار خودساز نبرد

نه مهیا گشتش از اقبال تو راه فرار

چون مخیر شد میان جستن و آویختن

کرد آب راوه را بر آتش تیغ اختیار

در عزیمت جنگ بودش چون بدید آن رستخیز

در هزیمت خویش را بر زد به آب از اضطرار

آب راوه گردنش بگرفت و چندانش بداشت

تا سبک مالک روانش را به دوزخ داد بار

جان او در انتظار زخم شمشیر تو بود

هر شب آن پتیاره اندر خواب دیدی چند مار

من چنین دانم که او این مرگ را فوزی شمرد

زانکه برهانید او را از عذاب انتظار

زین پس آب راوه را چون خدمتی زاینسان بکرد

از سپاه خود شمر وز بندگان خود شمار

تیر مه میدان رزم و موسم پیکار تو

آمد و آورد فتح سایری پیشت نثار

در نهان عصیان همی ورزند رایان سله

ورچه از بیم تو طاعت می نمایند آشکار

این زمستان گر چنین ده فتح خواهی کرده گیر

من بهر ده ضامنم لشکر سوی چالندر آر

کمترین بنده ت منم و اندک ترین عدت مراست

تو بر این عدت مرا بر دیده ایشان گمار

من به توفیق خدا و قوت اقبال تو

نیست گردانم رسوم بت پرستی زین دیار

تا در قلعه من از کشته بپوشانم زمین

تا لب راوه من از برده بپیوندم قطار

وین هنر مشمر بدیع از من که قابل طبع من

هر هنر کو دارد از طبع تو دارد مستعار

ای ز مردان جهان اندر کفایت برده دست

دستبردت شد جهان را صورتی از اعتبار

شاد باش و دیر زی کامروز بزم و رزم را

آفتابی با فروغی آسمان با مدار

رستم ناورد گردی حیدر پیکار ویل

از تو تازه نام رخش و تازه ذکر ذوالفقار

ملک و دین را نصرتی کردی که از هندوستان

این حکایت ماند خواهد تا قیامت یادگار

شغل را چون تو کمر بندی نیابد پادشاه

چاره را چون تو خداوند نیارد روزگار

نام جویی دولت آموزد همی بی شک ترا

نام جویی را چو دولت نیست هیچ آموزگار

بخت تو پیروز باشد بر همه نهمت که او

لشکری دارد قوی از حسن رای شهریار

تا تو را نزدیک او در کار کرد این چاشنی است

گوهر اقبال تو هرگز نگرداند عیار

ای فروزان رای و معطی دست ساکن طبع تو

آفتاب عقل و بحر رادی و کوه وقار

بوم هندوستان بهشتی شد ز فر و جاه تو

بد دلی و نیستی نابود گشت از بیخ و بار

آن ظفر یابی تو در میدان که اهل کفر و شرک

شد ز پیکار تو ناقص دوده و ابتر تبار

وان شجاعی روز کوشش را که همچون روز حشر

زلزله از هیبت تو در جبال و در قفار

و آن جوادی صدر بخشش را که امید جهان

دارد از کف تو معشوق حصول اندر کنار

با گل بر و می جود تو جمع سایلان

ایمنند از زخم خار و بیغم از رنج خمار

ناتوانان گشته از اقبال تو رستم توان

بی یساران گشته از احسان تو قارون یسار

از پی انگشت و کفت آفرید ایزد مگر

خامه گوهر نشان و خنجر گوهر نگار

تا همی پیر و جوان گردد جهان از دور چرخ

پیری او در خزان باشد جوانی در بهار

از جوانی تا به پیری در صلاح ملک و دین

رای پیرت باد با بخت جوانت سازگار

همچنین بادی ز دانش در هنرها چیره دست

همچنین بادی به دولت بر ظفرها کامگار

همچنین از شاخ های بخت بار فتح چین

همچنین در باغ های طبع تخم مدح کار

هم به صدرت قصه های زایران را التجا

هم ز نامت مدح های مادحان را افتخار

شمارهٔ ۱۱۱ - شکایت

فریاد مرا زین فلک آئینه کردار

کائینه بخت من از او دارد زنگار

آسیمه شدم هیچ ندانم چکنم من

عاجز شدم و کردم بر عجز خود اقرار

گویی که مگر راحت من مهر بتان است

کاسباب وجودش به جهان نیست پدیدار

از گنبد دوار همی خیره بمانم

بس کس که چو من خیره شد از گنبد دوار

بادیم و نداریم همی خیرگی باد

کوهیم و زر و سیم نداریم چو کهسار

کوهیم که می پاره نکردیم ز سختی

بادیم که می مانده نگردیم ز رفتار

ابریم که باشیم همیشه به تک و پوی

وز بحر برآریم همی لؤلؤ شهوار

وانگاه به کردار کف خسرو غازی

بی باک بباریم به کهسار و به گلزار

یک فوج همی بینم گم کرده ره خویش

و ایام پریشان ز جهالت چو شب تار

یک قوم همی بینم در خواب جهالت

پیکار ز دانش بر دانش پیکار

هنجار همی بینند از شعر من آری

بینند ز انجم به شب تاری هنجار

چون کژدم خفته شده در بیغله مشغول

بینند خیالاتی در بیهده هموار

من چون ز خیالات بری گشته ام آری

باشد ز خیالات بری مردم هشیار

یک شهر همی بینم بی دانش و بی عقل

افروخته از کبر سر و ساخته بازار

پس چونکه سرافکنده و رنجور بماندست

هر شاخ که از میوه و گل کشت گرانبار

این شعر من از رغم عدو گفتم از ایرا

تا باد نجنبد نفتد میوه ز اشجار

هیهات عدو هست نم شب که شود زو

روی گل و چشم شکفه تازه و بیدار

لیکن چو پدید آید خورشید در آن دم

ناچیز شوآن نم او جمله به یکبار

بدخواه بگرید چو بخندد به معانی

از گریه نوک قلمم دفتر اشعار

شمارهٔ ۱۱۲ - چیستان

ناجانور بدیع یکی شخص پر هنر

گه خامش است گاهی گویا چو جانور

ناجانور چراست هستش چهار طبع

ناکرده هیچ علت در طبع او اثر

ناله چرا کند چو به دل درش هیچ نیست

ور ناله می کند ز چه آرد همی بطر

افغان چگونه کرد تواند از آنکه هست

پیچیده در گلوگه او رشته سر به سر

خنثی اگر نبود ز بهر چرا بود

گه در کنار ماده و گه در کنار نر

از بهر چیست ویحک کوتاه قامتش

گر هست اصل و نسبتش از سرو غاتفر

فربیست او ز بهر چه معنی همی بود

رگهای او شده همه پیدا به پوست بر

رگهای او به ساعت گردد سریع نبض

گر دست بر رگانش تو برنهی ببر

چون گل به طبع و گردد ازو باغ چون بهار

چون نی به رنگ و آید ازو عیش چون شکر

پشتش چو خنچه خنچه و آن خنچه ها همه

دربسته همچو پهلوی مردم به یکدگر

یک شخص بیش نیست به دیدار شخص او

با هشت چشم لیکن هر هشت بی بصر

کی باشدش بصر چو به جای دو دیده هست

انگشت وار چوبی کرده به چشم در

هستش بسی زبان و به گفتار مختلف

زان هر کسی نیابد از اسرار او خبر

تر باشد ای شگفت به گفتار هر زبان

او باز گنگ گردد چون شد ز آب تر

اندر کنار خفته بود همچو کودکان

لیکن گلوش بر کف و اندر هواش سر

زانش زنند تا بچه خفته ست پیش آنک

پیوسته ایستاده بود پیش او قدر

شمارهٔ ۱۱۳ - مدیح محمود بن ابراهیم

مهرگان مهربان باز آمد و عصر عصیر

کنج باغ و بوستان را کرد غارت ماه تیر

بدره بدره زریابی زیر پای هر درخت

توده توده سیم بینی در کنار هر غدیر

از فراق نوبهاران در دل نارست نار

وز غم هجران لاله روی آبی چون زریر

مهرگان آمد بیارای مهرجان آن مهر جام

زیر بلبل را گسستند ای پسر بربند زیر

گر بپژمرده است گل در بوستانها باک نیست

دولت سامی سیفی سال و مه بادا نضیر

میر محمود بن ابراهیم سلطان جهان

آن ظهیر دولت و یزدانش او را هم ظهیر

آن امیر بن الامیر بن الامیر بن الامیر

آنکه او را هست ازعقل و خرد سیصد وزیر

آنکه عز و جاه او را هست از خورشید تاج

وآنکه صدر ملک او را همت از گردون سریر

از جلالت کس نبینم پیش قدر او بزرگ

وز تواضع کس نبینم پیش چشم او صغیر

ای دو دیده شاه عالم ای شه هندوستان

کامگار و شهریار و شاه بند و شاه گیر

سال و مه خورشید بادا پیش جان تو سپر

پشت حاسد چون کمان و در دل بدخواه تیر

مهرگان فرخ آمد بگذران صد مهرگان

در سرور و در سریر و درختور و درختیر

شمارهٔ ۱۱۴ - باز در مدح او

آن لعبت سرو قد مه منظر

آن آفت چین و فتنه بربر

صورت نه به نوک خامه مانی

لعبت نه به نوک رنده آذر

زلفینش به بوی عنبر سارا

رخسار به رنگ دیبه ششتر

چون ماه درآمد از در حجره

شد حجره ز نور روی او انور

بر لاله نهاده شاخ ها سنبل

بر سیم فکنده حلقه ها عنبر

آویخته جعد حلقه از حلقه

انگیخته زلف چنبر از چنبر

از مشک سیاه ناب بویا زلف

وز سیم سپید خام تابان بر

آن سیم سپیده خام در جوشن

وز مشک سیاه ناب در مغفر

بگشاد زبان به تهنیت بر من

بنگر که چه گفت مر مرا بنگر

گفت ای بسزا قرین و یار من

ای هر که به مهر عاشقی در خور

بر آخر گل ز اول شوال

پر باده مشکبوی کن ساغر

گفتم که اگر مثال یابم من

از مجلس شاه خسرو صدر

محمود ملک شهنشه غازی

خورشید ملوک عصر سرتاسر

آن گاه سخا و همت افریدون

و آن وقت جلال رتبت اسکندر

با همت چرخ و رتبت کیوان

با بخشش ابر و کوشش آذر

هنگام جدال شیر پر کینه

هنگام نوال ابر پر گوهر

در راحت و امن او جهان جمله

در سایه عدل او جهان یکسر

شمارهٔ ۱۱۵ - مدح یکی از صدور

شاد باش ای وزیر دولت یار

دیر زی ای گزین سپه سالار

کرده ای جان به پیش ملک سپر

جانت پیوسته باد با کهسار

در مهمی که افتد اندر ملک

زود صد بندگی کنی اظهار

در خراسان و در عراق همی

زآتش فتنه خاست شرار

پر فساد و منازعت کردند

به شقاوت مخالفان اصرار

رایت نصرت تو روی نهاد

سوی دربند آن بلاد و دیار

جزعی خاست از امیر و وزیر

فزعی کوفت بر صغار و کبار

لعل ناگشته صفحه خنجر

گرم نابوده عرصه پیکار

گشت بی نور و ماند بی حرکت

زان نهیب حسام جان او بار

دیده هاشان چو دیده نرگس

پنجه هاشان چو پنجه های چنار

طاعنان را به یک زمان افکند

ناله کوس تو به ناله زار

خشک شد هر چه رود بود چو سنگ

کفته شد هر چه کوه بود چو غار

بازگشتی به فتح و فیروزی

داده اطراف را برای قرار

کرده معلوم بدسگالان را

که چگونه کنند مردان کار

شاه را دیدی آفتاب نهاد

اندر ایوان آسمان کردار

نور گسترد بر تو چندانی

که شدی چون مه دو پنج و چهار

برکشید و چنین سزید که دید

رتبت تو چو چرخ آئینه وار

بازگشتی به سوی هندستان

کارها کرده چون هزارنگار

تا نمای به بت پرستان باز

چند گاهی ز تیغ تیز آثار

لشکری تعبیه کنی که به جنگ

کوه صحرا کنند و صحرا غار

مفرش و سایبان کشی وزنی

بر زمین و هوا ز خون و غبار

پشت اسلام را دهی قوت

چشم اقبال را کنی بیدار

سوی دیوان شرک روی نهی

شب تاری چو کوکب سیار

با محلی چو مهر روزافزون

با سپاهی چون ابر صاعقه بار

از قدوم تو چون خبر برسید

شد زمستان این دیار بهار

هم بدیدند هم به نعمت تو

که هوا شد چو ابر خاک نگار

دشت شد همچو بوستان ارم

باغ شد همچو لعبت فرخار

زین خبر شد به هوش و باز آمد

فتح بیهوش و نصرت بیمار

همه دشت است فوج فوج حشم

همه راه است جوق جوق سوار

کند شد باز شرک را دندان

تیز شد باز رزم را بازار

خودها را گشاده گشت غلاف

تیغ ها را زدوده شد زنگار

باز در مرغزار هندستان

شاخ مردی سعادت آرد بار

از تن گمرهی بریزد پوست

در دل کافری بروید خار

ای عجب مر مرائیان امسال

چند خواهد جست راحت پار

همه دیدند باز روی جدل

همه بردند باز بوی دیار

همه از جان و تن بریده امید

همه از خان و مان شده آوار

کامد آن گردزاد گرد شکر

کامد آن شیر سهم شیر شکار

پسر بو حلیم شیبانی

سرکش و صفدر و یل و سردار

این پدر زان پسر کند اعراض

وان برادر ازین شود بیزار

چاره و حیله کرد نتوانند

که فتاده است کارشان دشوار

گر جهند این و گر فرو بندند

پیش ایشان چو کوه راه گذار

ور بزنهار با تو پیش آیند

ندهد تیغ تیزشان زنهار

کیست اندر زمین هندستان

این شگفتی ز رای خامه شمار

که نلرزد ز هول تو چون مرغ

که نپیچد ز ترس تو چون مار

وقت کار است کار کن برخیز

دشمنان را نداشت باید خوار

هست بر جای خویش مرکز کفر

زود گردش در آی چون پرگار

سطوتی هست این چنین هایل

لشکری هست این چنین جرار

به شعیب و غضنفر این دو هژبر

که سپاه گران سبک بشمار

آن چنان دان که نصرت و فتحند

این عزیزانت بر یمین و یسار

سرکشان سپاه حضرت را

همه بر ساقه و جناح گمار

هم برین تعبیه بران که ظفر

سپهت را نکو برد هنجار

تو چو پیل دمان میانه قلب

پیش بر کن غزات و ره بردار

کوه پوینده در مصاف فکن

مرگ تابنده از نیام برآر

ناشکسته مدار هیچ مصاف

ناگشاده مگیر هیچ حصار

نامه های فتوح کن پران

به سوی پادشاه گیتی دار

در خراسان و در عراق افکن

هر زمان از فتوح خویش آثار

چون گذاری به تیغ تیز نبرد

حق مجلس به جام می بگذار

گاه خون ریز و گاه زرافشان

گاه کین جوی و گاه نیکی کار

برق مانند برمعادی زن

ابر کردار بر موالی بار

جاه و تخت تو دستیار تواند

بادی از جاه و تخت برخوردار

تا کند گوی شکل ثبات

تا کند چرخ تیز گرد مدار

شاه بر تخت ملک باقی باد

با همه عز و ناز و دولت یار

داده یاران به بندگیش رضا

کرده شاهان به چاکریش اقرار

ماه رادیش را مباد خسوف

می شادیش را مباد خمار

تو به نزدیک او به خدمت ها

از همه کس عزیزتر صد بار

شمارهٔ ۱۱۶ - مدح یکی از بزرگان

شادباش ای سپهر آینه وار

که گشادی چو آینه اسرار

نیست معلوم خلق عالم را

که چه بازیچه داشتی در کار

تا تو نیرنگ خویش بنمودی

رنگ گیتی شد از در دیدار

شکم روزگار آبستن

بچه ای زاد چون هزار نگار

روز فرصت ز مهر برد فروغ

باغ دولت ز چرخ دید بهار

یافت سیر و ثبات محکم و راست

ملک ثابت ز کوکب سیار

چرخ زنگارگون زدود چو صبح

تیغ بران فتح را زنگار

بوته مملکت به جوش آمد

گوهر ملک را گرفت عیار

داد اقبال ملک هفت اقلیم

بر جهاندار شهریار قرار

پادشا بوالمظفر ابراهیم

آسمان جاه آفتاب آثار

ملکی خسروی که خوانندش

خسروان جهان ملوک شکار

ملک قطب است و رای او گردون

چرخ نقطه ست و قدر او پرگار

آفتابی است آن سپهر افروز

آسمانی است این زمانه نگار

مهر او را نعیم خلد نسیم

کین او را اثر چرخ شرار

عنصر گوهر قریش از او

بر جهان کبر می کند هموار

تا مزین به نام عالی اوست

روی دنیا و چهره دینار

پادشاها قضا پدید آورد

خلق را بازیی مشعبدوار

به دم جادویی بتفسانید

آتش فتنه کوره پیکار

در شب تیره بلا ماندند

تیغ ها چون ستارگان بیدار

رزم را در زمین پراکن زود

سپهی گشن و لشکری جرار

جوق ها شان سپهر تیرانداز

فوج هاشان درخش تیغ گذار

زنده پیلان بسته را بگشای

شرزه شیران خفته را بگذار

به کله گوشه ای اشارت کن

همه گیتی پیاده بین و سوار

آن ملک زادگان نگر ملکا

به گه حمله بر یمین و یسار

گرز کوبان چو رستم دستان

تیغ داران چو حیدر کرار

ابرها کش به رخش در هر کوه

سیل ها ران به تیغ در هر غار

فرش ها ساز خاک را از خون

پرده ها بند چرخ را ز غبار

سایه رایت ظهیری را

بر جهان سایه همای انگار

مغز گیتی ز جور مست شده است

از سر او ببر به گرز خمار

شربت تیغ قاهری درده

تا ننالد زمانه بیمار

دهن مملکت نخندد خوش

تا سر تیغ تو بگرید زار

هر کجا روی آری از نصرت

پیش نصرت همی برد هنجار

نه قدر سوی تو کشد لشکر

نه قضا پیش تو زند دیوار

آسمانی سزد که پیوسته

بر جهان گردی آسمان کردار

آفتابی روا بود که به طبع

نوربخشی به هر بلاد و دیار

هیچ دانی چه گویم ای عجبی

راست گویی که نیستم هشیار

مغز من خشک شد چو خاک به حبس

تا بماندم چو ریگ بر کهسار

این چه گفتار چون منی باشد

آری گستاخی است در اشعار

کیست اندر همه جهان آخر

از همه خسروان صغار و کبار

که نکرده است تا نخواهد کرد

بندگی تو را به جان اقرار

هر که طاعت نداردت شب و روز

روز روشن کنی بر او شب تار

اگر از سرکشان بی دولت

بکشد سرکشی به نخوت و عار

خویشتن را بدو مکن مشغول

کار او را به روزگار سپار

هیچ دیدی که روزگار چه کرد

پس ازین همه چنین کند همه کار

چه کند بیش از این کند شاها

جای شاهان همی کندت نثار

چرخ گردانت بنده نیک است

به بد و نیک بر جهانش گمار

تا نهد بر کف ولی تو گل

تا خلد در دل عدوی تو خار

طبع آن را بدان کند خرم

جان این را بدین کند افگار

شهریارا جهان گردنکش

گشت حق را تمام خدمتگار

شد به فرمان تو مفوض کرد

عهده عالم اندک و بسیار

دفتر خسروی روی زمین

داشت پیش تو گنبد دوار

تا کنی روشن و گشاده و سهل

هر چه تیره ست و بسته و دشوار

همه گفتار منقطع کردم

گرچه کم نامدم همی گفتار

ملک شرق و شاه غرب تویی

جز خدای جهان نداری یار

زین مبارک رسول خویش بپرس

که زمین کرد زیر پی هموار

باز گو ای سر ملوک زمین

که نکو باز گوید او اخبار

تا در آفاق هیچ شاهی دید

که نخواهد ز تیغ تو زنهار

خسروا نیز دم نیارد زد

بی مراد تو عالم غدار

به بشارت بهشت گشت جهان

نصرت آورد شاخ طوبی بار

نه عجب گر کنون مبشر فتح

پر برآرد چو جعفر طیار

پس ازین شعر فتح گویم از آنک

تیز شد فتح نامه را بازار

تا همی بندد آب در آذر

تا همی بارد ابر در آزار

باش از دولت بهار آیین

همچو آزاد سرو برخوردار

نعمت و جاه و شادی گیتی

بده و برکش و بگیر و بدار

شمارهٔ ۱۱۷ - مدح سیف الدوله محمود

وقت گل سوری خیز ای نگار

بر گل سوری می سوری ببار

بربط سغدی را گردن بگیر

زخمه به زیر و بم او برگمار

رشک همی آیدم از بربطت

تنگ مگیرش صنما در کنار

دست تو بر زیر تو آمد همی

زآن تن من گشت چو زیرت نزار

ای رخ تو چون گل سوری به رنگ

با رخ تو نه گل سوری به کار

گر نبود گل چه شود زانکه هست

از گل سوری رخ تو یادگار

روی تو ما را همه ساله بود

لاله خود روی و گل کامگار

خار بود جانا گل را مدام

روی تو آن گل که نباشدش خار

خیز بتا دست به می زن که می

دارد همواره ترا شاد خوار

زآن می نوشین که دو جانم بدی

گر شدی اندر تن من پایدار

آنکه بکان اندر همچون گهر

مهر مر او را شده پروردگار

آنکه بود در تن آزادگان

با همه شادی و طرب دستیار

گوهر جودست که گردد بدو

از گهر مردم جود آشکار

گر نبدی خاصیت او به جود

جای نبودیش کف شهریار

خسرو محمود شهنشاه دهر

مهر فروزنده به هنگام بار

آتش سوزنده به هنگام رزم

مهر فروزنده به هنگام بار

آن ملک عصر که هرگز بر او

چرخ فلک را نبود اختیار

آنکه ازو خوار نگردد عزیز

وانکه عزیزست بدو نیست خوار

آنکه ازو باغ بهارست ملک

کف زرافشانش چو ابر بهار

آنکه سوارست به هر دانشی

هست پیاده بر او هر سوار

آنکه چو بر خیزد ابر سخاش

در کند او بر همه عالم نثار

سبز شود باغ طرب خلق را

در غم و اندوه نماند غبار

ای خرد و جود و سخا یار تو

نیست تو را از ملکان هیچ یار

دولت تو دهر بگیرد همه

تو به طرب می خور و انده مدار

بس بودت دولت و دین راهبر

بس بودت فخر و ظفر پیشکار

تا فلک از سیر نگیرد درنگ

بادی مانند فلک کامگار

شاد به تو آنکه به تو دوستست

شاد ز تو آنکه تو را دوستدار

یمن همه ساله تو را بر یمین

یسر همه روزه تو را بر یسار

شمارهٔ ۱۱۸ - هم در ثنای او

رأی مجلس کرد رای شهریار

پادشاه تاج بخش تاجدار

سیف دولت شاه محمود آنکه شد

مجلس او آسمان افتخار

ای خداوند خداوندان دهر

هم توانا خسروی هم بردبار

مر فلک را رأی تو مهر منیر

مر زمین را کف تو ابر بهار

باغ ملک از کف تو خلد نعیم

جای عدل از رای تو دارالقرار

تیغ تو ناریست اندر رزمگاه

تیر تو بادیست اندر کارزار

جسم بدخواهان بود این را حطب

جان بی دینان بود آن را شکار

طبع تو در علم دریای دمان

کف تو در جود ابر تندبار

تیرهای تو چو کردند از خدنگ

گشت چوب او به بیشه پرنگار

مملکت را این چنین آرد به کف

هر کرا نعمت دهد پروردگار

پادشاهی را چنین گیرد به دست

هر کرا اقبال باشد پیشکار

خسروا بستان ز حور نوش لب

باده رنگین لعل خوشگوار

تا همی پاید زمین و آسمان

تا بود آن را مدار این را قرار

چون زمین و آسمان بادی مدام

بر زمانه پایدار و کامگار

شمارهٔ ۱۱۹ - مدح سلطان سیف الدوله محمود

نه از لب تو برآید همی به طعم شکر

نه با رخ تو برآید همی به نور قمر

نه چون تو صورت پرداخت خامه مانی

نه چون تو لعبت آراست تیشه آزر

نه از زمانه تصور شود چو تو صورت

نه آفتاب تواند کند چو تو گوهر

به نور آذری و از تو در دیده ام آب

به لطف آبی و از تست در دلم آذر

مرا چو عقلی در سر به مهر شایسته

مرا چو جانی در تن به دوستی در خور

ولیک سود چه دارد که با دریغ همی

برفت باید ناخورده از جمال تو بر

بدین زمانه ز فردوس هر زمان رضوان

همی گشاید بر بوستان خرم در

دمیده باد بر اطراف عنبر سارا

کشیده ابر بر آفاق دیبه ششتر

چو ناف آهو گشته همه هوا ز بخور

چو پر طوطی گشته همه زمین ز خضر

دریغ و درد کزین روزگار پر نزهت

چو زهر می شودم عیش ز انده دلبر

دریغ آنکه ندیده تمام روی تو من

نهاد باید رویم همی به راه سفر

ز بهر آب حیات از پی رضای تو

زمین به پیمایم همچو خضر و اسکندر

چنان بخواهم رفتن ز پیش تو صنما

که وهم خواهد بودن به پیش من رهبر

خبر نگویدت از من مگر که ابر بهار

نسیم ناردت از من مگر نسیم سحر

اگر جوازی یابم ز شهریار جهان

که اختیار ملوکست و افتخار بشر

به بحر در کنم از آتش دلم صحرا

به بادیه کنم از آب دیدگان فرغر

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

که قصد او فردوس است و دست او کوثر

مبارزی که عدیل سنان اوست اجل

مظفری که قرین حسام اوست ظفر

چو آفتاب ازو باختر ستاند نور

هنوز ناشده پیدا تمام از خاور

نماند آز چو شد کف راد او معطی

نماند جور چو شد روی روشنش داور

فلک زمین سزد ار جود او بود باران

جهان عر بود ار روی او شود جوهر

مدیح خوانش را بوستان سزد مجلس

خطیب نامش را آسمان سزد منبر

خدایگانا در رتبت و سخا آنی

که چرخ با تو زمین است و بحر با تو شمر

که دید هرگز از ابیات وصف تو مقطع

که یافت هرگز در بحر مدح تو معبر

هنوز روز معالیت را نبوده صباح

هنوز باغ بزرگیت را نرسته شجر

چو چوب خشک بسوزد اثیر گردون را

اگر ز آتش خشمت جهد ضعیف شرر

دلیلش از من کایدون ندیده هیچ آتش

ز تف خشم تو گشتم چو سوخته اخگر

ضعیف و بی دل گشتم شها که گر خود را

ز زندگان شمرم کس نداردم باور

نه بستر از تن من هیچ آگهی یابد

نه هیچ آگه گردد تن من از بستر

چنان بماندم در دست روزگار و جهان

که تیغ تافته در دست مرد آهنگر

ضمیر پاکم نشگفت اگر به آتش دل

ز رویم آمد پیدا چو گوهر از خنجر

اگر به چشم هدایت نگشت گیتی کور

وگر به گوش حقیقت نگشت گردون کر

چرا که نشنودم این همه به عدل سخن

چرا که آن نکند سوی من به مهر نظر

از آن غمی شده ام من که غم دلم بشکافت

مگر نخواهد جز در میانش کرد گذر

بسان مزمر بخت مرا میانه تهی است

از آن بنالم چون زیر زار بر مزمر

به پیش تخت تو شاها گله نکردم من

ز بخت تا نشدم سخت عاجز و مضطر

بسان عودم تا آتشی به من نرسد

پدید ناید آنچم به دل بود مضمر

به نزد دشمن اگر نیست روی سرخم زرد

به نزد دوست اگر نیست چشم خشکم تر

چو روی آبی روی مرا مباد بها

چو چشم نرگس چشم مرا مباد بصر

خدایگانا بر من چرا نمی تابی

چو می تابی بر خلق این جهان یکسر

نه تو فروتری اندر بزرگی از خورشید

نه من به خدمت تو کمترم ز نیلوفر

منم چو ذره و تو آفتاب عالمتاب

ز جود خویش چو خورشید ذره می پرور

وگر تو سایه ازین جان خسته برداری

به خاک خویش کنم خون خود به باد هدر

اگرچه آتش را قربی و عزتی باشد

به نفس خویش عزیزست نیز خاکستر

گرچه در و گهر قیمتی بود در کان

وگرچه زاید از گاو دریهی عنبر

ولیک سنگ بود مایه ثبات یکی

ولیک تلخ بود حاصل زهاب دگر

منم چو گوهر در سنگ خشک تن پنهان

منم چو عنبر در گاو بحر دل مضمر

سحاب دست تو خورشید را دهد مایه

لعاب کلک تو شاخ امل برآرد بر

به دولت تو بود روح در تن حیوان

به مکنت تو بود باده در دل ساغر

سخا به دست تو نازان چو تن به جان و روان

امل به دست تو حیران چو دیده اعور

ز بهر مدح تو و حمله عدو هستم

به بزم و رزم چو کلک و چو نیزه بسته کمر

اگر ببری سر از تنم چو کلک به تیغ

چو کلک رویدم از بهر مدحت از تن سر

وگر چو عنبر بر آتشم بسوزی پاک

مدیح یابی از من چو بری از عنبر

نیم چو آهو کز کشور دگر بچرد

نهد معطر نافه به کشور دیگر

بسان بازم کش چون داری اندربند

شکار پیش تو آرد چو باز باید پر

عجب نباشد کز منت ایادی تو

چو طوق قمری بر گردنم بماند اثر

دو تا چرا شوم از تو اگر کمان نشدم

تهی چرا شوم از تو اگر نیم ساغر

به مدحت اندر بسیار شد مرا گفتار

زیان بود چو فراوان خورند شهد و شکر

ز آب رویم قطره نماند جز که خلاب

نماند ز آتش طبعم مگر که خاکستر

خدایگانا دانی که چند سال آمد

که جز به درگه تو مر مرا نبود مقر

شبان و روزان بیدار و مضطرب مانده

ز بهر گفتن مدحت چو لاله و عبهر

بساط شکر تو گسترده ام به کوشش طبع

نهال مدح تو پرورده ام به خون جگر

به وصف مدح تو آکنده در دل اندیشه

به نظم وصف تو اندوخته به دیده سهر

ز بهر آن را تا بر زمانه جلوه کنند

مدیح های تو را ساختیم ز جان زیور

وگر بخواهد از بهر چشم زخم اکنون

دو دیده چو شبه بر بندمش به گردن بر

اگر به دفتر من جز مدایح تو بود

تنم ز بند بلا بسته باد چون دفتر

وگر سپهر ز خورشید سازدت دیهیم

مرصعش کنم از مدح تو بزرگ و نام آور

به طعنه گوید دشمن که کار چون نکنی

ز کار گردد مردم بزرگ و نام آور

چگونه کار توانیم کرد بی آلت

حسام هرگز بی قبضه کی نمود هنر

درست شد که زمانه است مر مرا دشمن

به جز زمانه مرا دشمن دگر مشمر

ز زاد و بومم بر کند و هر زمان و کنون

همی بماندم از صد هزار گونه عبر

از آنکه هستم ازو و از آنکه هست از من

بسنده کردم یک چند گه به خواب و به خور

اگر به کودکی امیدوارم از فرزند

چگونه باشدم امید پیری از مادر

رهی پسر را اینجا به تو سپرد امروز

که دی رهی را آنجا به تو سپرد پدر

بدان مبارک خانه همی رود ملکا

بدان مقام رساند مرا خدای مگر

جهان گذارم در نیک و بد بسان قضا

زمین نوردم در روز و شب بسان قدر

چو ریگ و ماهی باشم به کوه و در دریا

چو شیر و تنین خسیم به بیشه و کردر

چو باد شکر گزارم ز تو به خاص و به عام

چو مهر مدح رسانم ز تو به بحر و به بر

دعا و شکر تو گویم به درگه کسری

ثنا و مدح تو خوانم به مجلس قیصر

همیشه تا بدمد بر فلک ز مهر ضیا

همیشه تا بچکد بر زمین ز ابر مطر

بر آسمان جلالت بتاب چون خورشید

به بوستان عدالت ببال چون عرعر

نگاهبان تنت باد عدل چون جوشن

نگاهبان سرت باد داد چون مغفر

شمارهٔ ۱۲۰ - گل و می بهتر

یک شب از نوبهار وقت سحر

باد بر باغ کرد راهگذر

غنچه گل پیام داد به می

گفت من آمدم به باغ اندر

خیمه ها ساختیم ز بیرم چین

فرش کردم ز دیبه ششتر

نز عماری من آمدم بیرون

نه بدیدست روی من مادر

نگشادم نقاب سبز از روی

نه نمودم به کس رخ احمر

باد بر من دمید مشک و عبیر

ابر بر من فشاند در و گهر

منتظر بوده ام ز بهر تو را

کرده ام در میان باغ مقر

گر در این هفته نزد من نایی

در نیابیم تا به سال دگر

باد چون باده را بگفت پیام

لرزه بر وی فتاد در ساغر

شادمان گشت و اهتزاز نمود

روی او سرخ شد ز لهو و بطر

باد را گفت اینت خوش پیغام

مرحبا اینت خوب و نغز خبر

باز گرد و بگو جواب پیام

بازگو آنچه گویمت یکسر

گو تو هستی مخالف و بد عهد

کس ندیدم ز تو مخالف تر

سال تا سال منتظر باشیم

تا ببینیم چهره تو مگر

چو بیایی نپایی ایدر دیر

باربندی و بر شوی زایدر

خوب رویی و خوبرویان را

عهد با روی کی بود در خور

چند گه بازداشت بودم من

نه شنیدم نوای خنیاگر

اینک از دولت و سعادت تو

من ز حبس آمدم سوی منظر

کسوت من شدست جام بلور

مرکبم دست ترک سیمین بر

زود بشتاب تا به فرخ بزم

یابی از جود شهریار نظر

شاه با زر تو را برآمیزد

بر فشاند به دوستاران بر

باد از بوی باده مست شده

بازگشت و به باغ کرد گذر

هر چه پیش آمدش همی بربود

هر چه بسپرد کرد زیر و زبر

در گل آویخت اندر او و چنانک

سبز حله ش دریده شد در بر

روی گل ناگهان پدید آمد

از میان زمردین چادر

چون نگه کرد گل برابر دید

روی مه را ز گنبد اخضر

شد ز تشویر ماه رویش سرخ

در غم جامه گشت چشمش تر

شادمان شد همه شب و همه روز

شعرها می سراید از هر در

همچو خنیاگران شاه جهان

هر زمانی زنده ره دیگر

شاه محمود سیف دولت و دین

میر صف دار و خسرو صفدر

پادشاه ستوده سیرت و رسم

شهریار خجسته طالع و فر

شمارهٔ ۱۲۱ - ستایش دیگر از او

نگارخانه چین است یا شکفته بهار

مه دو پنج و چهارست یا بت فرخار

ز هر چهار نو آئین تر و بدیع ترست

نگار من که زمانه چو او ندید نگار

چو آفتاب ز من تا جدا شدند به سر

شدست بر من روز فراق او شب تار

ز اشک دیده در آبم چو شاخ نیلوفر

کبود گشته و لرزان و زرد و کوژ و نزار

نشسته بودم دوش از فراقش اندهگین

به طبع گوهر سنج و به دیده گوهربار

چو زلفکانش کرده ز زخم کف سینه

چو عارضینش کرده ز خون دیده کنار

درآمد از در حجره به صد هزار کشی

فرو نشست به پیشم چو صد هزار نگار

هزار گونه گلنار بر مه و پروین

هزار سلسله مشک بر گل و گلنار

ز روی کرده همه حجره بوستان ارم

به زلف کرده همه خانه کلبه عطار

هزار بوسه همی خواستم من از وی گفت

بده هزار ولیکن مده فزون ز هزار

در آن میان که همی بوسه دادمش بر لب

هزار بار غلط کردم از میانه شمار

گهی به شادی گفتم همی که باده بگیر

گهی به زاری گفتم همی بوسه بیار

چو باده بودی بر دست من برآوردی

نوای باربد و گنج گاو و سبز بهار

همی نواختی آن لعبت بدیع که هست

زبانش هشت ولیکن به لحن موسیقار

چو باده او را بودی بخواندمی پیشش

مدیح شاه جهان خسرو صغار و کبار

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

خدایگان جهانگیر شاه گیتی دار

مطفزی ملکی خسروی خداوندی

که میر شهر گشای است و شاه شیر شکار

به مجلس اندر رویش بلند خورشیدست

به معرکه در تیرش ستاره سیار

ربود هیبت او از تن سپهر کژی

ببرد خنجر او سر زمانه خمار

زدوده تیغش تا بی قرار گشت به رزم

به دست فرخ او مملکت گرفت قرار

هر آنکه از سر برنده خنجرش بجهد

به هر کجا که رود ندهدش فلک زنهار

کسی که گرد ز درگاه فرخش ساید

نگشت یارد گردش زمانه غدار

به زیر پای نکوخواهش آتش آب شود

به دست دشمنش اندر ز گل بروید خار

جم و فریدون گر جشن ساختند رواست

چنین بود ره و آیین خسروان کبار

نهاد جشنی شاه جهان از آن برتر

که هست از ایشان برتر به خسروی صدبار

چو رسم پارسیان ناستوده دید همی

به رسم تازی جشنی نهاد خسرو وار

زهی به سیرت تو تازه گشته رسم عرب

به تو فروخته دین محمد مختار

کسی که منکر باشد خدای بیچون را

بود به اصل و به نسبت ز دوده کفار

چو دید طلعت نورانی بهشتی تو

کند به ساعت بر هستی خدای اقرار

برهمنی که به زنار بود نازش او

ز بیم تیغ تو می بگسلد ز تن زنار

وگرنه هیبت آن تیغ اژدها پیکر

کند به ساعت زنار بر میانش مار

از آنچه پار تو کردی شها هزار یکی

نکرد رستم دستان زال در پیکار

هزار یک زان کامسال کرد خواهی باز

به تیغ تیز به هند اندرون نکردی پار

خبر شنیدیم از رستم و ز تو دیدیم

عیان و هرگز کی چون عیان بود اخبار

هزار سال بزی شاد تا به هر سالی

گشاده گردد بر دست تو هزار حصار

بتاب بر همه آفاق آفتاب صفت

بگرد گرد همه عالم آسمان کردار

به معرکه اندر با دشمنان چو بحر بجوش

به مجلس اندر بر دوستان چو ابر ببار

زمین چنانکه تو دانی به تیغ تیز بگیر

جهان چنان که تو خواهی به کام دل بگذار

خزینه های ملوک زمین همه بربخش

نهاده های شهان جهان همه بردار

ز چرخ یافته داد و ز بخت گشته به کام

ز ملک روزی مند و ز عمر برخوردار

شمارهٔ ۱۲۲ - صفت اسب و مدح عارض لشکر عمادالدین منصور بن سعید

بیار آن باد پای کوه پیکر

زمین کوب و ره انجام و تکاور

هیون ابر سیر تندر آوا

که لنگ و گنگ شد وزو ابر و تندر

تنش چون صورت ارژنگ زیبا

میان چون خامه مانی مصور

جهد بیرون ز چنبر گر بخواهی

کند ناورد گه بر تیغ چنبر

چو آهن صلب و کف خیزدش ز آهن

چو آذر تند و خوی زایدش ز آذر

قلم کردار دست و پایش و گوش

چو نامه در نوردد کوه و کردر

هوا از گرد او چون ابر تیره

روان کشتی او با چار لنگر

چرا تاریک شد از چشم خورشید

چو سمش سرمه گردانید مرمر

جهان رزم را بادی مجسم

زمین صیف را وهمی مصور

رکاب عارض لشکر کشنده

به حسن او کشیده خشم لشکر

عماد دین و قطب ملک منصور

که دولت را به نام اوست مفخر

خداوندی که ذات خلقت اوست

کمال صنع یزدان گرو گر

خجسته نام او بر فرق نصرت

نماینده چو اندر تاج گوهر

نه چون قدرش به بالا هفت گردون

نه چون جاهش به پهنا هفت کشور

ز خلقش کوه بابل خورده آسیب

ز جودش گنج قارون برده کیفر

صفات او ز هر زشتی منزه

خصال او به هر خوبی مشهر

رود انصاف با طبعش پیاپی

دود اقبال با امرش برابر

ز رایش آسمان ملک چونانک

زمین از آفتاب نور گستر

کمال او عروس آیین در آویخت

ز گوش و گردن ایام زیور

خرد با دستگاه جود و فضلش

نخوانده کوه و دریا را توانگر

بزرگا سرورا چون تو نبینند

به گیتی یک بزرگ و هیچ سرور

جهان با حشمتت همدست و همدل

فلک با رتبتت هم پشت و همبر

همانا حزم و عزم تو نهادست

به گرودن بر ثبات و سیر اختر

بگرید کلک تو بر عاج و کافور

بخندد خلق تو بر مشک و عنبر

نیاز از داوری کردن فرو ماند

چو شد امید را جود تو داور

به صحن مرغزار نعمت تو

امل را خوابگاهست و چرا خور

ز گیتی خشکسال بخل برخاست

از آن بارنده کف جود پرور

معالی را نماند روی بی رنگ

مکارم را نگردد شخص لاغر

ثنا را تیز باشد روز بازار

که باشد چون تو در عالم ثناخر

به حسن شعر من بر رادی تو

شگفتی بین که چون افتاد در خور

عطای تو نه معمول و نه مبغض

ثنای من نه منحول و مزور

خداوندا مرا اوصاف خلقت

چو نافه خاطری دارد معطر

میان موج مدح تو چنانم

که اندر ژرف دریا آشناور

نه دست آنکه در پایی زنم دست

نه روی آنکه بینم روی معبر

به جان و تن همی کوشید خواهم

ز بهر در درین دریای منکر

ز مدح تو به مدح کس نیازم

کس از دریا نیازد سوی فرغر

ولیکن بر من امروز از جدایی

شب دیجور شد روز منور

همی بگذارم اینجا قرص خورشید

نهم روی از ضرورت سوی خاور

به ز قوم و حمیم افکند خواهم

به تیمار و عنا رنجور و مضطر

تنی از بهر تو با زاری زیر

رخی از هجر تو با زردی زر

ز تف رنج اندیشه جگر خشک

ز بیم جان شیرین دیدگان تر

معاذالله نیم رنجور و غمگین

ز هجران نگار ماه منظر

دل افروزی که اندر جوی چشمم

خیالش رست چون سیمین صنوبر

گل از جور جمالش روی پرخون

چنار از رشک قدش دست بر سر

شده متروک از آن تصویر مانی

شده منسوخ از آن تمثال آذر

دژم گشته ز رویش روی لاله

خجل مانده ز چشمش چشم عبهر

فراق تو بخواهد گستریدن

ز خار و آتشم بالین و بستر

هوای تو به من برکرد خواهد

زمانه مظلم و آفاق مغبر

همی در پیش برخواهم گرفتن

رهی با سهم دوزخ هول محشر

کشنده آب او بر کوه شمشیر

خلنده خارش اندر خاره نشتر

سمومش گرد کرده آب در حوض

سرابش آب کرده سنگ در جر

ز ترس او هوا را دیده گریان

ز بیم او شفق را چهره اخضر

قضا را داد خواهم شب طلیعه

صبا را کرد خواهم روز رهبر

هژبری بود خواهم آهنین چنگ

عقابی گشت خواهم آتشین پر

مگر عبره کنم شبهای بی حد

پس پشت افکنم شخ های بی مر

چو کشتی از شکم در پنج دریا

برون آیم به پشت خنگ زین ور

برین لاغر تن گردن بریده

که از پولاد سفته دارد افسر

مرا جایی همی باید نهادن

ز باز و چرغ و شاهین راه یکسر

ازیرا سوی صدر تو ازین پس

نباشد قاصد من جز کبوتر

بس آسانست بر تو کز فراقت

نگردد آب عیش من مکدر

ولیکن بخت بد کرده ست بر من

نهاده طبعت اندک پایه برتر

همی چون از رضای شافی تو

در این مدت نصیبم هست کمتر

چنان نالم که بر معشوق عاشق

چنان گریم که بر فرزند مادر

ز من گر زخم من گرداندت شاد

همان یابی به گوش از زخم مزمر

و گر آتش زنی اندر دل من

همان گیری که مغز از دود مجمر

اگر پر زهر گردانی دهانم

زبانم گویدت شکری چو شکر

اگر بر فرق من خشمت ببارد

چو باران ذره از هر تیغ و خنجر

به حق نعمت تو گر گشایم

دری جز خدمتت بر خویشتن بر

همی تا خامه و ساغر به دستم

بود خندان و گریان درد و محضر

مرا در هیچ بزم و هیچ مجلس

مرا بر هیچ درج و هیچ دفتر

نخواهد جز به نامت رفت خامه

نخواهد جز به یادت گشت ساغر

همی تا هال یابد گوی مرکز

همی تا دور دارد چرخ محور

زمین روشن نگردد جز به خورشید

عرض قایم نباشد جز به جوهر

نشسته بر سریر عز مربع

به فرمان تو گردون مدور

به عشرت بر همه رامش توانا

به همت بر همه نهمت مظفر

به رتبت جاه تو گشته مقدم

به مدحت عمر تو گشته مؤخر

شمارهٔ ۱۲۳ - در صفت شیر و مدح آن وزیر

بگشاد خون ز چشم من آن یار سیم بر

چون بر بسیج رفتن بستم همی کمر

او آفتاب و همچو مطر اشکش و مرا

در آفتاب نادره آمد همی مطر

گه روی تافت گاه ببوسید روی من

گه بر بکند و گاه گرفت او مرا به بر

گه گفت اگر توانی ایدر مقام کن

گه گفت اگر توانی با خود مرا ببر

گفتم که حاجتم به تو افزون کنون از آنک

حاجت فزون بود به مه ای ماه در سفر

نه نوگلی و شکر دانم که چاره نیست

از آفتاب و باران کس را به راه در

ترسم ز آفتاب فرو پژمری چو گل

بگدازی ای نگار ز باران تو چون شکر

و ایدر مقام کردن دانی که چاره نیست

چون داد روی سوی سفر نازش بشر

بدرود کردم او را وز وی جدا شدم

در پیش برگرفتم راهی پر از عبر

در بیشه ای فتادم کاندر زمین او

مالیده خون جانوران و بریده سر

نه ز انبهی تواند آمد به گوش بانگ

نه ز دیدگان تواند رفتن برون نظر

چون سرگذشت مجنون پر فتنه و بلا

چون داستان وامق پرآفت و خطر

زان آمدم شگفت که از بس بلا و شور

در وی چگونه یارد رستن همی شجر

شد بسته مرکبان را دم از برای آن

کامد به گوش ایشان آواز شیر نر

آمد برون ز بیشه یکی زرد و سرخ چشم

لاغر میان و اندک دنبال و پهن سر

رویش چراست زرد نترسیده او ز کس

چشمش چراست سرخ نبودش شبی سهر

می جست همچو تیر و دو چشمش همی نمود

مانند کوکب سپر از روی چون سپر

مانند آفتاب همی رفت و بر زمین

همچون مجره پیدا از پنجه هاش اثر

از سهم روی و بانگ نخیز و گریز او

هر زنده چشم و گوش همی داشت کور و کر

آنجا که قصد کرد بسان قضاش دید

وانچش مراد بود بیامدش چون قدر

آتش نهاد و خیره بود در میان آب

خورشید رنگ و تیره از او جان جانور

ماننده خور است همیشه به طبع گرم

آری شگفت می نبود گرم طبع خور

از بهر چیست تارک جوشان و ترش روی

چون یافته است دانم بر جانور ظفر

در سهم و جنگ داند رفتن همی چو تیر

وز بد چو تیغ کرد نداند همی حذر

هست او قوی دل و جگرآور ز بهر آنک

باشد طعام او همه ساله دل و جگر

گشت او دلیر و نامور از بهر آنکه او

بسیار برد جان دلیران نامور

خورشید رنگ و فعل شهابست بهر آنک

در مرغزار چون فلک او را بود ممر

گفتم که یارب او را بگمار و چیره کن

بر دشمنان صاحب کافی پر هنر

منصوربن سعید بن احمد که در جهان

چون فضل نامور شد و چون جود مشتهر

گر طول و عرض همت او را داردی سپهر

خورشید کی رسیدی هرگز به باختر

ور آفتاب بودی چون مهر او به فعل

جز جانور نبودی در سنگ ها گهر

ای مدحتت به دانش چون طبع رهنمای

وی خدمتت به دولت چون بخت راهبر

جز خدمت تو خدمت کردن بود ریا

جز مدحت تو مدحت گفتن بود هدر

جودت به خاص و عام رسیده چو آفتاب

فضلت چو روزگار گرفته ست بحر و بر

چرخی و از تو باشد چون چرخ نیک و بد

بحری و از تو خیزد چون بحر نفع و ضر

با رتبت تو گردون بی قدر چون زمین

با هیبت تو آتش بی تاب چون شرر

در جسم ها هوای بقای تو چون روان

در چشم ها جمال لقای تو چون بصر

من مدحت تو گفت ندانم همی تمام

مانند تو تویی و سخن گشت مختصر

معشوق تا چو زر ز کف من جدا شده ست

او را همی بجویم در خاک همچو زر

از فضل خویش دایم رنجور مانده ام

شاخ درخت رنج بود دایم از ثمر

یک همت تو حاصل گرداندم همم

یک فکرت تو زایل گرداندم فکر

از آتش فراق دل آتشکده شده ست

وز آب این دو دیده کنارم همی شمر

از بس سمر که گفته ام اندر فراق دوست

همچون فراق گشته ام اندر جهان سمر

چون مهرباد روز بقای تو بی ظلام

چون چرخ باد ساعت عمر تو بی عبر

ماه تو با جلالت و عز تو با ثبات

عمر تو با سعادت و عیش تو با بطر

شمارهٔ ۱۲۴ - باز در ستایش او

چو روشن شد از نور خور باختر

شد از چشم سایه زمین زاستر

بر آورد خورشید زرین حسام

فرو رفت مه همچو سیمین سپر

چو خورشید تابان و سرو روان

نگارین من کرد بر من گذر

به دست اندرون بی روان نوان

ز من در غم عشق نالنده تر

ز تیمار آن لعبت زهره فعل

ز هجران آن روی خورشید فر

بدو گفتم ای بهتر از جان و دل

چو بردی دل من کنون جان ببر

دلم همچو زهره است در احتراق

تنم همچو خورشید اندر سفر

چرا هر شبی ای دلارام یار

چرا هر زمان این نگارین پسر

به دشت دگر بینمت خوابگاه

ز حوضی دگر بینمت آبخور

تو را ای چو آهو به چشم و بتگ

سگانند در تک چو مرغی بپر

چرا با تو سازند کاهو و سگ

نسازند پیوسته با یکدگر

تو را شب به صحرا نمد پوششست

تو را روز بر که فلاخن کمر

چو خورشید رنجت نیاید ز سیر

چو نرگس زیانت نداری سهر

مهی تو که هرگز نترسی ز شب

گلی تو که تازه شوی از مطر

چو نیلوفر انس تو با جوی آب

چو لاله همی جای تو در خضر

بریده به حکمت سراپای تو

بسفته به نیرنگ پهلو و بر

به حیلت کنند از شکر نی جدا

تو مقرون کنی نی همی با شکر

نی ناتوان چون درنگ آورد

دل اندر نشاط و تن اندر بطر

چون در سفته وز آب زاده چو در

چو زر زرد و از خاک زاده چو زر

شد او کهربا رنگ چون گشت خشک

زمرد صفت بود تا بود تر

چو شخصیست در وی نفس چون روان

چو شاخیست زو شادمانی ثمر

بسی بوده همشیره با شاخ گل

بسی بوده همخوابه با شیر نر

چو شخص دلیران همه پر ز زخم

چو دست عروسان همه در صور

سرش گوش گشتست و چشمش دهان

سراید به چشم و نیوشد به سر

چو عاقل همی تا نگوید سخن

ازو هیچ پیدا نیاید هنر

چو بلبل شد او بر گل روی دوست

نوا می زند وقت شام و سحر

تو گویی که طوطیست اندر سخن

که از آب گردد همی گنگ و کر

چو قمری همی نالد و همچو او

ز گردنش طوقی به گردنش بر

زبان نیست او را و جان نی ولیک

ز دست تو گویاست چون جانور

دم تو مگر مدحت صاحب است

کز او گنگ گویا شد و با خطر

عمیدی که اخبار او همچو دین

رسیده است در هر بلاد و کور

ابونصر منصور کاندر جهان

شده نام او چون هنر مشتهر

ازو خلق او چون ز گردون نجوم

وزو لفظ او چون ز دریا درر

ز حرص عطا خواهد اندامهاش

که هر یک شود دست و پا شد گهر

چنان کز پی شکر او مادحش

زبان خواهد اندام ها سر به سر

بزرگا سزد گر کنی افتخار

که بی شک جهان را تویی مفتخر

تو را صدق بوبکر و علم علی

تو را فضل عثمان و عدل عمر

تویی در تن سرفرازان روان

تویی در سر کامکاری بصر

که کرد از حوادث سپر جاه تو

که تیر قضا شد بر او کارگر

بنامت که زد دست در شاخ خشک

که چون نخل مریم نیاورد بر

چو مدح تو را گفت نتوان تمام

هیم جای کردم سخن مختصر

همی چون سکندر بگشتم از آنک

بماند به هر شهر از من اثر

سکندر ندید آب حیوان و من

همی بینم اینک به جام تو در

گر از مجلس تو بیایم قبول

بسان سکندر شوم بی مگر

به تاریکی روزگار اندرون

به دست آیدم کان گوهر دگر

بزی تا بتابد همی مهر و ماه

بمان تا بماند همی بحر و بر

به چشم بقا روی اقبال بین

به پای طرب فرش دولت سپر

بپای و ببال و ببار و بتاب

چو کوه و چو سرو و چو ابر و چو خور

مراد و نشاط و خزینه جهان

بیاب و ببین و بپاش و بخور

شمارهٔ ۱۲۵ - مدیح دیگر از آن بزرگ

دوال رحلت چون بر زدم بر کوس سفر

جز از ستاره ندیدم بر آسمان لشکر

چو حاجیان ز می از شب سیاه پوشیده

چو بندگان زمجره سپهر بسته کمر

به هست و نیست در آرد عنان من در مشت

چو دو فریشته ام از دو سو قضا و قدر

مباش و باش ز بیم و امید با تن و جان

مجوی و جوی ز حرص و فتوح در دل و سر

مرا به چون شود و کاشکی و شاید بود

حذر نگاشته در پیش چشم یک دفتر

اگر چه خواند همی عقل مرمرا در گوش

قضا چو کارگر آمد چه فایده ز حذر

گه از نهیبم گم شد همی چو ماران پای

گهم ز حرص برآمد همی چو موران پر

تن از درنگ هراس و دل از شتاب امید

به طؤ و سرعت کیوان همی نمود و قمر

چو خار و گل ز گل و خار روی و غمزه دوست

ز تف و نم لب من خشک بود و مژگان تر

وگرنه گیتی خشک از تف دلم بودی

ز اشگ چشمم بر خنگ زیورم زیور

بدان دم اندر راندم همی ز دیده سرشگ

دل از هوا رنجور و تن از بلا مضطر

به لون زر شده روی من از غبار نیاز

به رنگ می شده چشم من از خمار سهر

نه بوی مستی در مغز من مگر زان می

نه رنگ هستی در دست من مگر زان زر

رهی چو تیغ کشیده کشیده و تابان

اثر ز سم ستوران بر او به جای گهر

اگر چه تیغ بود آلت بریدن من

همی بریدم آن تیغ را به گام آور

وگر به تیزی گردد بریده چیز از تیغ

ازو همی به درازی بریده گشت نظر

چو آفتاب نهان شد نهان شد از دیده

نیام او شب دیرنده تیره بود مگر

مخوف راهی کز سهم شور و فتنه او

کشید دست نیارست کوهسار و کور

که از جگر جگر من چون خون دل گشته

گهی ز خون دلم خون شده دل اخگر

گهی چو خاک پراکنده دل ز باد بلا

گهم چو پوست ترنجیده دل ز آتش حر

شهاب وار به دنبال دشمنان چو دیو

فرو بریدم صد کوه آسمان پیکر

گهی به کوه شدی هم حدیث من پروین

گهی به دشت شدی هم عنان من صرصر

بسان نقطه موهوم دل ز هول بلا

چو جزء لایتجزا تن از نهیب خطر

ولیک از همه پتیاره ایمن از پی آنک

مدیح صاحب خواندم همی چو حرز زبر

عماد دولت منصور بن سعید که یافت

فلک ز فرش قدر و جهان ز قدرش فر

به باغ انس که رویش چو گل شکفته شود

ز بهر سایل و زایر سعادت آرد بر

به قوت نعم و پشت نعمت اویست

امید یافته بر لشگر نیاز ظفر

کجا سفینه عزمش بر آب حزم نشست

نشایدش مگر از مرکز زمین لنگر

شکوه جاهش گر دیده را شدی محسوس

سپهر و انجم بودی ازو دخان و شرر

ز ماده بودن خورشید را مفاخر تست

که طبع اوست معانی بکر را مادر

ز بهر آنکه به اصل از گیاست خامه او

باصل هم ز گیا یافتند زهر و شکر

به نعت موجز تیغش زمانه را ماند

که بر ولی همه نفع است و برعد و همه ضر

بزرگوار کریما چو طبع تو دریاست

شگفت نیست ز طبع تو گوهر و عنبر

مکارم تو اگر زنده ماند نیست شگفت

که مجلس تو بهشت است و دست تو کوثر

ندید یارد دشمن مصاف جستن تو

اگر چه سازد از روز و شب سپاه و حشر

نکرد یارد بی رای تو ممر و ممار

سپهر زود ممار و نجوم تیز ممر

به حل و عقد همی حکم و امر نافذ تو

رود چو ابر به بحر و رسد باد به بر

اگر نباشد فرمان حزم تو مقبول

ابا کند ز پذیرفتن عرض جوهر

وگر ز عزم و ز حزم تو آفریده شدی

به طبع راجع و مایل نیامدی اختر

بساختند چهار آخشیج دشمن از آن

که رأی تست به حق گشته در میان داور

به چرخ و بحر نیارم تو را صفت کردن

که چرخ با تو زمین است و بحر با تو شمر

ز بهر روی تو خورشید خواستی که شدی

شعاع ذره ش چون نور دیده حس بصر

به روز بخشش تو ابر خواستی که شدی

ز بهر جود کف تو چو قطره های درر

بهی ز خلق و هم از خلقی و عجب نبود

که هم ز گوهر دارند افسر گوهر

به نعمت تو که تا غایبم ز مجلس تو

نکرد در دل من شادی خلاص اثر

ببند گو در عمرم زمانه را چو نعم

نمی گشاید از مجلس تو بر من در

در آب و آذرم از چشم و دل به روز و به شب

نه هیچ جای مقام و نه هیچ جای مقر

ولیک مدح و ثنای تو را به خاطر و طبع

چو چندن اندر آبم چو عود بر آذر

ز شوق طلعت و حرص خیال تو هستم

به روز چون حربا و به شب چو نیلوفر

رضا دهی به حقیقت که کارم اندر دل

مگر به سر برم این عمر نازنین به مگر

ز فرق تا به قدم آتشم مرا دریاب

که زود گردد آتش به طبع خاکستر

به مجلس تو ز من نایب این قصیده بس است

که هیچ حاجت ناید به نایب دیگر

نمی توانم خواندنش به نام در یتیم

که عقل و فکرش امروزه مادرست و پدر

ز شرق و غرب ز رایت همی امان خواهد

که هست او را بر طبع و خاطر تو گذر

همیشه تا ماه از قرب و بعد چشمه مهر

گهی چو چفته کمان گردد و گهی چو سپر

زمانه باشد آبستنی به روز و به شب

سپهر باشد بازیگری به خیر و به شر

به پای همت بر فرق آفتاب خرام

به چشم نعمت در روی روزگار نگر

شراب شادی نوش و نوای لهو نیوش

لباس دولت پوش و بساط فخر سپر

ولیت سرو سهی باد سرکشیده به ابر

عدوت سرو مسطح که برنیارد سر

ز دست طبع همیشه به تیغ اره صفت

بریده باد چو ناخن عدوت را حنجر

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح سیف الدوله محمود

ای بقد برکشیده همچو سرو و کاشغر

ای رخ خوب تو همچون ماه و از وی خوبتر

این یکی ماه تمام آن ماه را مشکین عذار

و آن دگر سرو روان و آن سرو را زرین کمر

زلف تو چون مشک در مجمر به گاه سوختن

چشم تو چون نرگس اندر باغ در وقت سحر

آن یکی پرتاب و دارد مر مرا با پیچ و تاب

واندگر پر خواب و دارد مر مرا بی خواب و خور

دو رخت لاله ست توده بوینده مشک

دو لبت لعل است و در وی رسته سی و دو درر

قطره ای نوش است پنداری دهانت ای صنم

تارکی مویست پنداری میانت ای پسر

زان نیابی گر بخواهی از دل من جز نشان

زان نبینی گر بخواهی از تن من جز اثر

از وصال تو گشاید بر دلم درهای کام

وز صفات تو به بندد بر دلم راه فکر

این مرا شادان کند چون خدمت شاه جهان

و آن مرا حیران کند چون مدح شاه نامور

سیف دولت شاه محمود آنک سیف دولتش

همچو رای او ستوده دست و چو نامش مشتهر

آن بسان زهد سوی گنج رحمت ره نمای

وآن بسان عقل سوی علم و حکمت راهبر

زیر دست رای او شد رونق تابنده ملک

زیر پای قدر او شد تارک تابنده خور

این یکی اندر جهان خسروی کرده وطن

واندگر بر آسمان سروری کرده مقر

جاه و نامش در جهان گسترده و تابان شده

این یکی رخشنده خورشید آندگر تابان قمر

این همه گیتی گرفته چون ارادت بی گمان

وآن همه عالم رسیده همچو فکرت بی مگر

نیزه و تیرش به هنگام جدال بدسگال

این همه گردد قضا و وآن همه گردد قدر

این نیارامد مگر در جسم حاسد چون روان

وآن نیاساید مگر در چشم اعدا چون بصر

ماه شوال آمد ای شه سوی تو با عید جفت

هر دو گردند از سرور و از نشاطت بهره ور

این یکی آورد سوی تو نعیم و عز و ناز

و آن یکی آورد زی تو یمن و سعد کام و کر

مر خجسته باد عید و رفتن ماه صیام

باد ملکت بی زوال و باد تختت بی خطر

این یکی بادت به بخت و دولت عالی معین

و آن یکی بادت ز جور گنبد گردون سپر

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح عارض لشکر

ای جهان فضل و بحر رادی و کان هنر

روشنت روزست و صافی آب و با قوت گوهر

خواب کرده از تو امن و ملک در یک خوابگاه

آب خورده از تو دین و عدل در یک آبخور

رفعت از قدر تو باید چرخ از آن باشد رفیع

نسبت از حلم تو دارد کوه از آن دارد کمر

فتنه را از هیبت تو گم شود چون مار پای

حرص را از بخشش تو بر شود چون مور پر

شرک را ایمان تو چون کوه دارد مغز خشک

ظلم را انصاف تو چون ابر دارد دیده تر

بی مثال نافذ تو بر ندارد عدل گام

با شکوه سایس تو بر ندارد چرخ سر

دست حزم تو همی گیرد کمرگاه صواب

تیغ عزم تو همی درد جگرگاه خطر

ذکر مجدت در جهان محمدت سازد مسیر

نجم جودت بر سپهر مفخرت گیرد ممر

آفتاب رفعت تو بر کمال افکند نور

نوبهار دولت تو بر ثنا گسترد فر

وقت عفو تو درآید انگبین و می به جوی

روز خشم تو برآید آفتاب از باختر

نیست چون گفتار ملک آرای تو نفع سماع

نیست جز دیدار روز افزای تو نور بصر

چشم سر تو ببیند صورت هر نیک و بد

همچو چشم سر که اندر آئینه بیند صور

بوی گل در بوستان هم طبع اخلاق تو شد

ابر دامن کش نثار او را از آن آرد درر

دستبرد حشمت تو یک نمونه ست از قضا

کارکرد همت تو یک نموده ست از قدر

بر سپهر کامگاری هست قادر عزم تو

چیر دستی را عطارد تیزپایی را قمر

دهر هر حکمی که بیند از تو دارد پیش چشم

چرخ هر امری که یابد از تو گیرد پیش بر

دیده نرگس به رنگ روی بدخواه تو شد

از نهیب آن همی در روز باشد در سهر

چون توان کوشیدن افزون زین که می کوشد عدوت

در نبردت ساخته ست از جان و دل تیر و سپر

تا چو بر و بحر عقل و فضل تو گیتی گرفت

کثرت و بسطت ندارد آب و خاک و بحر و بر

گر تو ابر و آفتابی در جهان ویحک چرا

در عطا خالی نهادی بحر و کان از در و زر

مهر تو چشم امل را نور گرداند ظلام

کین تو کام بلا را زهر گرداند شکر

تا مزین شد به تو دیوان عرض شهریار

عرض کرد اقبال پیشت لشکر فتح و ظفر

از بداندیشان و بدخواهان نماند اندر جهان

یک تن پیکار جوی و یک سر پرخاشخر

کرد و گردانید بانگ خشم و قهر و کین تو

چشم هر بی رسم کور و گوش هر بی راه کر

سطوت بأس و نهیبت آب گردانید و خون

در سر طغیان دماغ و در تن عصیان جگر

کامگاری را دلیل وهم تو بنمود راه

نامداری را علو جاه تو بگشاد در

ای ز کفت زاد بحر جود را آب حیات

وی طبعت رسته باغ علم را شاخ هنر

بر سواران سخن میدان دعوی تنگ نیست

مرکب میدان همی باید که گیرد کر و فر

شاید ار باطل کنی گفتار هر بیداد جوی

چون تو اصحاب خرد را داوری و دادگر

روزها از گفت های من یقین گشتست گمان

سالها از کرده های من عیان گشتست خبر

تا همی روز آرد از شب کلک سحر آرای من

کار دشمن شد چو کار ساحران زیر و زبر

ضحکه را یارب مجال این سپهر سفله بین

سخره را ویحک مجال این سپهر دون نگر

نور تحفه کرد سوی مهر پرتابش سها

آب هدیه برد نزد بحر بی پایان شمر

ای شگفتی از برای چه همی خنجر کشید

آنکه می ز اندوه زد بر پشت پای خوب تبر

فتنه انگیزد همی آن کش نیارد یک بها

آتش افروزد همی آنکش بسوزد یک شرر

عاشقی افتاد در دل خرس را با آن لقا

رهبری کرد آرزو خفاش را با آن صور

گفتم آخر بی محابا من همی ترسم ز خصم

گر بترسد هرگز از روباه ماده شیر نر

تا همی خورشید و ابر روشن و تاریک را

از طبیعت باشد اندر عالم علوی اثر

بادت از خورشید و ابر تخت و جاه اندر جهان

روز دولت نورمند و شاخ نعمت بارور

شمارهٔ ۱۲۸ - مدح عمدة الملک رشیدالدین

روی ها را نگار کرده رسید

کار من زان نگار شد به نگار

آن نگاری که کافرش برخواند

بیش اسلام را نکرد انکار

کرد مرهم دل فگار مرا

چهره هایی به پنج گشته فگار

کاژ کرده برو بنفشه و گل

کار کرده برو به نقش و نگار

راست همچون زدوده رای تو بود

که زحملان خبر نداشت عیار

چون سخای تو بد صافی و پاک

که نیفتد به روز منت بار

همه دو روی و دوستند و عزیز

در دل و طبع مردمان هموار

هیچ دو روی را در این عالم

تیزتر زان ندیده ام بازار

تا درآمد چو آفتاب از در

شد ز روزن برون چون شب تیمار

هر درستی که بود ازو بشکست

لشکر دین بنازجان اوبار

زآن شکسته که بود زود ببست

هر شکسته که داشتم در کار

چون بسختم تمام و بشمردم

راست آمد به سختن و به شمار

چشم جود تو را و حال مرا

سخت اندک نمود و بس بسیار

گفتم ای ماه شکل بر پر سنگ

پدرت آفتاب چرخ گزار

راحتی دادیم سزاست که من

بی تو رنجو بودم و بیمار

از منت عذر خواست باید از آنک

گله دارم ز مادرت کهسار

راه بر من چنان ببست همی

که شدی روز روشنم شب تار

بخت من خفته مانده بود به گل

گر نکردیش همچو گل بیدار

عمده ملک و خاص شاه رشید

تحفه سعد گنبد دوار

آنکه باران ابر او کرده ست

فصل های جهان ز جود بهار

طبع او بحر گشت و بحر سراب

کف او ابر گشت و ابر غبار

از پس عز خدمتش همه ذل

وز پس فخر خدمتش همه خوار

کوکب خرم و رای او ثابت

اختر عزم و امر او سیار

همت او همی کند آسان

هر چه گردون همی کند دشوار

ای به طبع و به کف تو منسوب

در وقار و سخا جبال و بحار

روز تأیید تو نبیند شب

گل اقبال تو ندارد خار

سپر جاه تو مرا دریافت

زیر تیغ زمانه خونخوار

همچو آئینه طبع من بزدود

از پس آنکه بود پر زنگار

چون برستم ز حبس کج نروم

پیش فرمان تو قلم کردار

تو حقیقت چنان شمر که مرا

بر میانست چون قلم زنار

تا همی گردد و همی بارد

بر زمین آسمان و ابر بهار

چرخ مانند بر معادی گرد

ابر کردار بر موالی بار

شمارهٔ ۱۲۹ - باز در ثنای او

آلت رامش بخواه گوهر شادی بیار

رعد مثال این بزن ابر نهاد آن ببار

خلق همی بنگری روز و شب اندر نشاط

جز طرب اندر جهان نیز ندارند کار

خاک نبینی به ره خرده نقره بساط

ابر نبینی ازو ریزه کافوربار

شهر ز دیبای روی نغزتر از بوستان

راه ز خوبان شهر خوبتر از قندهار

روی چو دوزخ زمین گشت ز سبزه بهشت

فصل گرفته جهان شد به زمستان بهار

نز پی شادی همی هیچ دلی را ملال

نز پی مستی همی هیچ سری را خمار

تابد چون مه همی روی بت خوش سخن

خندد چون گل همی جام می خوشگوار

دانی امسال چیست جهان به سورست شاد

که ساخته سازش همی گردون پیرار و پار

عمده پاینده ملک خاصه خسرو رشید

آمد باز از عراق شاد دل و شاد خوار

جاه و بزرگی عدیل عز و سعادت ندیم

دولت و تایید جفت نصرت و اقبال یار

فتح و ظفر همرکاب فخر و شرف هم عنان

یمن رفیق یمین یسر قرین یسار

داشته در زیر ران سرسبکی خوش خرام

رهبر و هامون نورد که برو دریا گذار

چرخی و در زیر او تابان شکل هلال

کوهی و بر روی او رخشان زر عیار

کشتی شوریده بحر کوکب تاریک شب

قلعه روز نبرد آهوی وقت شکار

باد تکش کوفته بر تپش برق تیغ

رعد دمش خاسته در دل ابر غبار

خاصه سلطان بر او مهر صفت از بها

وان فلک آسای رخش چون فلک اندر مدار

ساعت ساعت بر او رأی ملک را نظر

منزل منزل برو سعد فلک را نثار

دیده ز چرخ کمال مهری بس نورمند

یافته از بحر ملک دری بس شاهوار

داد به شهزاده ای زاده شاهی چنو

در هنر مملکت دیده نبد روزگار

ز پشت آن شهریار که زیر دور سپهر

دیده دولت ندید روی چنو شهریار

آن پسر تاجدار تا که برافراخت تاج

هر دم بوسد زمین پیشش هر تاجدار

جود بدو چیره دست مجد بدو شاد کام

عقل بدو زورمند ملک بدو کامگار

ای به بر مهر تو مهر فروزان سها

وی به بر کین تو آتش سوزان شرار

با ادب و عقل تو چرخ نباشد قوی

با تلف جود تو کوه ندارد یسار

تا تو به فرخنده فال رفتی از پیش شاه

نداد حضرت فروغ نیافت دولت قرار

پنجه سبز چنار لرزان بود از دعا

دیده نرگس به باغ زرد شد از انتظار

گشتی مانند ابر بر سرکه های تند

رفتی مانند باد در دل شبهای تار

نه باکت آمد ز شیر نه ترس بودت ز تیغ

نه مانده گشتی ز کوه نه رنجه گشتی ز غار

بودت هر خار زار تازه تر از گلستان

گشتت هر سنگلاخ نرمتر از مرغزار

بوم خراسان بدید بر کف تو جام زر

شرم زد و می برست لاله از لاله زار

هر که همی مدح خواست داد بدان مدح زر

آمد و مدح تو گفت کرد بدان افتخار

لابد چونین بود کافی و بسیار فن

بی شک زینسان رسد محتشم نامدار

طبع چو دریا فراخ رای چو گردون بلند

عزم چو شمشیر تیز حزم چو کوه استوار

با ادب دلپسند با سخن جان فروز

با خرد بیکران با هنر بی شمار

با همه عالم جواد وز همه گیتی فزون

در همه میدان تمام بر همه دانش سوار

آنکه به صد ناز شاه بر کشدش پیش تخت

وانکه به صد فخر ملک پروردش برکنار

تا تو بیاراستی حضرت عالی به فر

گشت جهان پر بخور گشت زمین پر بخار

رود ز خوبان دهر جست بر رود زن

می ز بتان طراز خواست کف می گسار

روی زمین کوفتی نام نکو یافتی

اینت ستوده سفر اینت گزین اختیار

کاری کردی بزرگ تا که بماند جهان

ماند اندر جهان قصه آن یادگار

همسر شکر شده ست مدح تو بر هر زبان

همتک بادست و ابر نام تو در هر دیار

ای ز همه مفخرت عرض تو بسته حلی

وی ز همه مکرمت نفس تو کرده شعار

دانم پوشیده نیست بر دل بیدار تو

که من چه بینم همه در فزع این حصار

چو بوم خسبم ز بیم در شکم این مضیق

چو زاغ خیزم ز ترس بر سر این کوهسار

دو لبم از باد خشک دو رخم از اشک تر

گونه ام از درد زرد پیکرم از غم نزار

چو رعد هر شامگاه نالم از رنج سخت

چون ابر هر بامداد گریم از درد زار

بگرددم سر چو باد بخیزدم دم چو دود

بلرزدم دل چو برگ بپیچدم تن چو مار

شخص نوانم ز ضعف بر نسق چفته نال

چهره ز خون سرشک بر شبه کفته نار

کار ز سختی چو سنگ عیش به تلخی چو زهر

جای به تنگی چو کور روز به ظلمت چو قار

قامتم از بار رنج همچو کمان تو گوژ

سینه ز تیر بلا چون هدف تو فگار

داری جاه عریض مرتبت سرفراز

به نزد سلطان حق خسرو خسرو تبار

هست محلی تمام عالی چون آسمان

هست زبانی فصیح بران چون ذوالفقار

به حق داد آفرین به نعمت شاه زمین

که برکشی مر مرا زین غم و زین اضطرار

امید عالی تویی وفا کن امید من

زانکه امیدم به تست جمله پس از کردگار

تا بفروزد زمین چشمه گیتی فروز

تا بنگارد جهان چرخ زمانه نگار

دست به رادی گشای طبع به شادی زدای

روز به دولت شمر عمر به راحت گذار

بساط ایوان ملک به پای رتبت سپر

عنان فرمان شاه به دست اقبال دار

مهری چون مهر تاب چرخی چون چرخ گرد

سروی چون سرو بال ابری چون ابر بار

داده و انگیخته مجلس بزم تو را

جام بلورین فروغ مجمر زرین بخار

شمارهٔ ۱۳۰ - مدح جمال الملک رشید

چون ببستم کمر به عزم سفر

آگهی یافت سرو سیمین بر

رنجه و تافته به رسم وداع

اندر آمد چو سرو و ماه از در

گه به فندق همی شخود سمن

گه به لؤلؤ همی گزید شکر

مر مرا گفت ای عزیز رفیق

همه با رنج و محنتی تو مگر

از تو بازیچه ای عجب کرده ست

گردش این سپهر بازیگر

گاه سنگت کند همی بر کوه

گاه بادت کند به صحرا بر

گاه با دیو داردت هم رخت

گاه با شیر داردت همبر

گاه در حبس ها بداری پای

گاه در دشت ها برآری پر

گه یکایک به طبع بربندی

از پی رزم همچو نیزه کمر

گه بجوشد بر تو در جوشن

گه بتفسد سر تو در مغفر

ای عجب لااله الاالله

بخت باشد از این مخالف تر

گیرم از من به عجز بشکیبی

یا ندارد بر تو عشق خطر

خدمت مجلس جمال الملک

چون توانی گذاشت نیک نگر

مفخر و زینت زمانه رشید

که نیارد چنو زمانه دگر

آنکه او را خدای عزوجل

داد علم علی و عدل عمر

آنکه آثار همتش بسته ست

گردن دین و ملک را زیور

آنکه با خلق او ندارد بوی

نافه مشک و بیضه عنبر

خرم از جود او بهار عطا

روشن از عدل او جهان هنر

رای او را سها بود خورشید

خشم او را شرر بود آذر

بر ندارد سخای کفش را

بحر پر در و کان پر گوهر

بر نتابد نهیب بأسش را

مرکز خاک و چنبر محور

مهر او کرد شکر از حنظل

کین او ساخت حنظل از شکر

دهر با عزم او ندارد زور

مهر با رای او ندارد فر

قدر او چرخ گشت و چرخ زمین

طبع او بحر گشت و بحر شمر

به کمالش همی ببالد ملک

تاب جودش همی بکاهد زر

جان او پیش جان خلق جهان

گشته از تیر روزگار سپر

عدل شافی او به هر بقعه

رای کافی او به هر کشور

هیبت او چو شیر وقت نخیز

بسته بر نائبات راه گذر

ظلم را همچو باز دوخته چشم

فتنه را همچو مار کوفته سر

ای جهان را به مکرمت ضامن

وی خرد را به راستی داور

باز گردون گوژپشت سپرد

دل و جانم به انده بی مر

از قضا پیش من نهاد رهی

که در او وهم کور گردد و کر

آب حوضش به طعم چون زقّوم

برگ شاخش به شکل چون نشتر

من درین ره نهاده تن به قضا

وز توکل سپرده دل به قدر

به سم باره باز خواهم کرد

هر زمانی صحیفه های عبر

همه شب بر ستاره خواهم بست

به طلوع و غروب وهم و نظر

راست مانند ابر و باد مرا

رفت باید همی به بحر و به بر

از فراق هوای مجلس تو

با لب خشک و با دو دیده تر

رویم از گریه همچو روی زریر

دلم از سوز چون دل مجمر

ژاله گشته سرشک من ز عنا

لاله گشته دو چشم من ز سهر

از پی نور در شبان سیاه

آرزومند طلعت تو بصر

مدح های تو حرز جان و تنم

در بیابان و بیشه و کردر

ساخت خواهم ز نام تو تیغی

از پی جنگ شیر شرزه نر

راند خواهم ز گفته هات مثل

گفت خواهم ز کردهات سمر

تا ببینمت آفتاب نهاد

اندر آن صدر آسمان پیکر

بود خواهم ز هجر تو همه روز

بی قرار و نوان چو نیلوفر

دیده بی تو نخواهدم نعمت

دست بی تو نگیردم ساغر

بر من از فرقتت حرام بود

ناله نای و نغمه مزمر

دوری بزم تو بخواهد بر

زآتش طبع من فروغ و شرر

زنگ خواهد زد از جدایی تو

خاطر آبدار چون خنجر

عز من بی تو بود خواهد ذل

نفع من بی تو گشت خواهد ضر

بی توام شادیی نخواهد بود

ای شگفتی که داردم باور

تا همی باشدم به مدح و به شکر

طبع و خاطر قوی و کاریگر

مدح های تو بارم از خامه

شکرهای تو خوانم از دفتر

گر بدانجا کشد زمانه مرا

که برو سودمند نیست حذر

والله ار در جهان چو من یابی

هیچ مداح و بنده و چاکر

تا بتابد ز آسمان پروین

تا بروید به بوستان عرعر

به جلالت عنان دولت گیر

به سعادت بساط فخر سپر

دورها جشن های دولت بین

قرن ها سالهای عمر شمر

بر تن تو ز خرمی کسوت

بر سر تو ز فرخی افسر

گشته گردون به حلم تو گردان

داده گردن به امر تو اختر

شمارهٔ ۱۳۱ - مرثیه عمادالدوله ابوالقاسم و گریز به ستایش سلطان ابراهیم

گمان بری که وفا داردت سپهر مگر

تو این گمان مبر اندر وقاحتش بنگر

نهد چو چشمه خورشید بچه ای در خاک

چو نوعروسان بندد ز اختران زیور

نه شرمش آید ویحک همی ز کف خضیب

نه باک دارد از اکلیل بر نهاده به سر

فغان ز آفت آن روشنان تاری فعل

همه مخالف یکدیگر از مزاج و صور

سروی این بره سالخورده بر گردون

به زخم تیزتر از حد رمح و تیغ و تبر

کدام قصر برآورده سر ز گاو فلک

که آن نه باز شد تا نکرد زیر و زبر

دو پیکریست برین اژدهای پیکرخوار

عزیز و خوار نخواهد گذاشت یک پیکر

مجوی خیره ز خرچنگ کژرو کژ چنگ

مسیر راست گزین و مریز خون جگر

چه باشی ایمن ازین خفته در نخیز که هست

ستنبه شیری نعمت شکار عمر شکر

ز خوشه ای که برین مرغزار گردونست

چنانکه خواست به کوشش که هرگز بر

ترازوییست که آن را قضا همی سنجد

سبک به پله خیر و گران به پله شر

بهش که بر سر تو کژدمی است زود گزای

که گشت نیشش چون به زندگانی بر

از این کمان کشیده چرا نداری باک

که تیر ناوکش آسان کند ز کوه گذر

بزیست ماده درین بیشه دوازده بخش

که هست خرده بسی جان شیر شرزه نر

بسا که تشنه ازین دلو خشک دولابی

چو آب خواست به زهر آب گشت کامش تر

ز ماهیی که درین آبگون بی آبست

بترس و او را خونی یکی نهنگ شمر

چو شوخ جانورانیم راست پنداری

ندیده ایم حوادث نخوانده ایم عبر

چمیده ایمن بعضی به صیدگاه بلا

نشسته بهری ساکن به زخم جای خطر

بهایمیم وخوشیم نی این و نه آن

که در بهایم حزم است و درو حوش حذر

فساد چرخ نبینیم و نشنویم همی

که چشم ها همه کورست و گوشها همه کر

بسا کسا که مه و مهر باشدش بالین

به عاقبت ز گل و چوب گرددش بستر

چه فایده ز زره با گشاد شست قضا

چه منفعت ز سپر بانفاذ زخم قدر

اگر ز آهن و فولاد تفته حصن کنی

چو حال آید دست اجل بکوبد در

به روشنی و به خوشی عیش غره مشو

که ظلمت از پس نورست و زهر زیر شکر

دری که بر تو گشاید در هوا مگشای

رهی که با تو نماید ره هوس مسپر

دم تو ناگه خواهد گسست سخت مدم

بر تو دشمن خواهد درود رنج مبر

سپهر گشت دایه گریز ازین دایه

زمانه بودت مادر شکوه ازین مادر

به راهت اندر چاهست سر نهاده متاز

به جامت اندر زهرست ناچشیده مخور

عیار چرخ بگیر و نهاد دهر ببین

بساط حرص به پیچ و لباس آز بدر

گمان یقین شد طبع تو را میار مثل

خبر عیان شد چشم تو را مگوی سمر

اگر ز عبرت خواهی که صورتی بینی

به مرگ خاصه سلطان روزگار نگر

عماد دولت ابوالقاسم آنکه حشمت او

نهاد خواست جهان را همی نهاد دگر

برآمدش گه کین گرد تیره از دریا

بخاستش گه مهر آب روشن از آذر

به طوع هر که به خدمت نکرد چنبر پشت

به کره گردن او را کشید در چنبر

نه لفظ همت او برده بود نام سپاس

نه چشم نعمت او دیده بود روی بطر

بزرگوارا بر هر کس از مصیبت تو

همان رسید کز الماس تیز بر گوهر

بجست هوش دل از درد این عظیم عنا

بخست گوش سر از رنج این مهیب خبر

ز غم وفات تو در مغزها زد آتش موج

همی بخیزد در دیده ها ز آب شرر

ز صولت تو نرستی هژبر آهن چنگ

ز هیبت تو نجستی عقاب آتش پر

فلک دعای تو را همچو حرز داشت عزیز

جهان ثنای تو را همچو ورد خواند از بر

چو نیست لفظ تو رنجست گوش را ز سماع

چو نیست روی تو در دست هوش را ز بصر

دریغ روی تو از فرو نور چون خورشید

دریغ قدر تو در برزو زیب چون عرعر

اجل براند سحر بر تو شام حور به غدر

چنانکه نیز نپیوست شام تو به سحر

نبود سودی جان تو را ز حمله مرگ

ز بیکرانه سلاح و ز بی عدد لشکر

اگر نه تیر قضا بی حجاب سفتی جان

هزار جان گرامی فزون شدیت سپر

چو میل تو به سفر بود هم ز راه تو را

بزرگ همت تو داشت بر بزرگ سفر

تو آن بلند محل بودی و بزرگ عطا

که چرخ با تو زمین بود و بحر با تو شمر

صفات جاه تو را هندسی نکردی حد

خصال خوب تو را فلسفی نکردی مر

نه باک داشت همی خنجر تو از الماس

ببرد گوی همی باره تو از صرصر

نبود حزم تو ناگشته همنشین صواب

نخاست عزم تو نابوده همعنان ظفر

پس از وفات تو بازار نوحه گر دارد

چو در حیات تو بازار داشت خنیاگر

سزد که هست ز تو ماتمی به هر خانه

که بود فضله انعام تو به هر کشور

به مجلس تو بریده نشد صله ز صله

به درگه تو گسسته نشد نفر به نفر

شریف صدر تو بودی ملاذ هر مفلس

رفیع رأی تو گشتی پناه هر مضطر

هنرنمای نبیند به از تو خواسته باش

سخن فروش نیابد به از تو مدحت خر

همه هنر بگذارد کنون هنرپیشه

همه ثنا بنوردد کنون ثناگستر

نه بیش یازد نیکو سخن به نظم و به نثر

نه بیش تازد صاحب غرض به بحر و به بر

نماند رزمی کان را سیه نشد شوکت

نماند بزمی کان را نگون نشد ساغر

روا بود که پس از روز تو نتابد مهر

سزا بود که پس از جود تو نروید زر

پس از وفات تو از کاشکی چه خیزدمان

که در حیات تو سودی نبودمان ز مگر

عجب نباشد اگر صبر ما هزیمت شد

که آب دیده به پیکار او کشید حشر

نه آگهی که عزیزان تو به ماتم تو

به چشم و سینه همه لاله اند و نیلوفر

سیاه روزان چون بر تو ریختند سرشک

عجب نریخت سپهر و سیه نشد اختر

کدام تن که ازو این فزع نبرد قرار

کدام دل که در او این جزع نکرد اثر

به جایگاهی بودی ز کبریا و علو

که پایگاه ندیدست وهم از آن برتر

نبود قطع تو در دانش فلک پیمای

نگشت مرگ تو در خاطر ستاره شمر

به نعمت تو که این بس عظیم سوگندست

که این خبر چو شنیدم نداشتم باور

که دیده بود که کوهی برآید از بنیاد

که گفته بود که چرخی در افتد از محور

چو شب سیاه شود نور روز در تابش

چو خاک خشک شود آب بحر بی معبر

برو که روضه اقبال گشت پژمرده

برو که آتش امید گشت خاکستر

مباد چرخ که با چون تویی کند پیکار

مباد دهر که بر چون تویی کشد خنجر

تو را کمال و هنر هیچگونه سود نداشت

که خاک و آب سیه بر سر کمال و هنر

بزرگی تو بماند و تو رفتی و عجبست

که کس عرض را قایم ندید بی جوهر

بنای سنت پیغمبر از تو بود آباد

بود شفیع تو پیش خدای پیغمبر

همه جهان را سیراب داشتی به عطا

به روز محشر سیراب گردی از کوثر

نبود چون تو نشگفت از آنکه چون تو نبود

که پرورنده تو بود شاه دین پرور

ظهیر دولت و دین بوالمظفر ابراهیم

که دین و دولت ازو یافتند زینت و فر

به عدل شاهیش آراسته ست هر بقعه

به نام فرخش افروخته ست هر منبر

فلک نیارد هرگز چنو فلک همت

جهان نبیند هرگز چنو جهان داور

سپهر داد بدو ملک تا به جاویدان

خدای ملک بدو وقف کرد تا محشر

فدای جاهش جاه همه جهان یکدست

نثار جانش جان همه جهان یکسر

شمارهٔ ۱۳۲ - مدح نجم الدین شیبانی

ای غزا کار حیدر صفدر

وی سخا پیشه حاتم سرور

قطب ملت زریر شیبانی

مفخر آل و زینت گوهر

چون تو نا کرده گردش ایام

چون تا ناورده گردش اختر

به غزا رفته با هزار نشاط

آمده باز با هزار ظفر

به توکل ز دل بدر کرده

نظر زهره و اتصال قمر

بوستانیت گشته لشکرگاه

مرغزاریت بوده راهگذر

اندرین ره هزار بتکده بیش

کرده ویران به جنبش لشکر

واندران غزو صد حصار افزون

به پی پیل کرده زیر و زبر

تو کشیده سپه به نار آیین

ماکوه از تو در گریز و حذر

وز شکوه تو روشنایی روز

تیره گشته بر اهل کالنجر

لب کفر از نهیب نهب تو خشک

چشم شرک از هراس بأس تو تر

خلق را ساخته معسکر تو

صورتی شد ز عرصه محشر

یک رمه کو دید هرگز کس

که روان شد به روی صحرا بر

هر یکی در میانه دو ستون

اژدهایی فرو فکنده ز سر

گرد رفتارشان به کوه و به دشت

بانگ آیینه شان به بحر و به بر

گر ندیدی که من همی گویم

پیش لشکرگه تو گو بنگر

تا ببیند گزیده پنجه پیل

همه هامون نورد و دریا در

همه عفریت شخص و صاعقه فعل

همه خارا سرین و سندان بر

وآنکه شاهست بر همه پیلان

ای عجب هیکلی است بس منکر

بی ستونیست با چهار ستون

گه برآرد گه دویدن پر

که تکش کرده ساده را کهسار

که پیش کرده کوه را کردر

چون بگردد برادر نکباست

چون تک آورد خواهر صرصر

زو ببیند اگر بنهراسد

چون بر او افکنند ژرف نظر

صورت چرخ و صورت مریخ

صولت باد و نعره تندر

گذر یشکهاش بر پولاد

همچو بر چوب سست زخم تبر

اثر پایهاش بر خارا

همچو بر خاک نرم شکل سپر

عدت ملک پادشاه اینست

حشواتست هر چه هست دگر

سنگ دارد ز بهر خرجش سیم

خاک دارد ز بهر جودش زر

بحر هدیه همی کند لؤلؤ

کوه تحفه همی دهد گوهر

از پی بزم او به ترکستان

بچگان پرورد همی مادر

وز پی رزم او به هندستان

کان همی زاید آهن خنجر

می دوانند رومیان خفتان

می رسانند روسیان مغفر

مرکب از بادیه همی آرند

ادهم و ابرش اشهب و اشقر

کسوت و فرش را پسنده بود

روم و بغداد و بصره و ششتر

به همه وقت ها ازین اجناس

هر کس آرد بضاعتی در خور

که تواند که زنده پیل آرد

تو توانی تو ای یل صفدر

چون تو باید سپاه سالاری

کاین چنین آمد از غزات و سفر

آفرین باید آفرین بر تو

هر زمانی ز ایزد داور

شادزی شادزی خداوندا

کز بزرگی و جاه چون تو پسر

تربت بو حلیم شیبانی

روضه ای شد ز خلد یا کوثر

ملکانه است هدیه تو بر او

راه حضرت به فرخی بسپر

تو مر این هدیه را تباه مکن

از دگر جنس هیچ هدیه مبر

تا ببینی که شهریار جهان

چون فزاید تو را محل و خطر

جای تو در گذارد از اقران

جاه تو برفرازد از محور

تا بیفزاید از زمین آهن

تا بیفروزد از هوا آذر

دولتت باد همدل و هم پشت

نصرتت باد همره و همبر

طلعت دانش تو چون خورشید

قامت رامش تو چون عرعر

کردگارت به فضل یاری ده

روزگارت به طوع فرمانبر

بر تو فرخنده و همایون باد

عمل و شغل و جاه و جای پدر

شمارهٔ ۱۳۳ - مدح سلطان مسعود

بادی مسعود شاه دولت یار

تا ابد کامگار و برخوردار

شهریاری که چرخ بر نامش

گاه دولت کند سعود نثار

کرد عزم غزا و عزمش را

ظفر و فتح بر یمین و یسار

گشته بر مرکب فلک جولان

همچو خورشید نوربخش سوار

از بر آفتاب طلعت او

باز شد چتر آسمان کردار

شده خاک زمین به بوی عبیر

گشته فصل خزان به طبع بهار

تازیان باد گشته زیر عنان

بختیان ابر گشته زیر مهار

دست دولت همی کشد لشکر

چشم نصرت همی برد هنجار

در همه بوم هند هیبت شاه

لرزه افکنده بر جبال و قفار

نیست بر جای مانده یک مردم

نیست بر پای مانده یک دیوار

منهزم گشته هر چه بود سپاه

منهدم گشته بوته پیکار

وان تف تابدار در کوشش

نصرت و فتح را گرفته عیار

در پس این به چند روز کنند

تیغ او کوه و دشت را گلزار

پشت شاهان شود خمیده چو شاخ

دل رایان شود کفیده چو نار

باز در حمله گرز مسعودی

بر کشد سر به زخم همچون مار

بر شود گرد تیره از هر کوه

در شود خون تازه از هر غار

بدرد کفر پیرهن در بر

بگسلد شرک از میان زناز

باز پنهان کند به گرد و به خون

کافری در همه بلاد و دیار

سطوت آن عقاب عمر شکر

ضربت آن نهنگ جان اوبار

شود از تیغ ابر پیکر او

تربت گنگبار دریا بار

مرکبش را چه آب گیر و چه بحر

خنجرش را چه یک تن و چه هزار

ای به روی آفتاب ملک افروز

وی برای آسمان ملک نگار

کرد از همت تو گردون فخر

همت تو کند ز گردون عار

عزم تو در جهان ستاره مسیر

رای تو بر زمین سپهر آثار

رتبت تو که مرکز ملک است

برتر آمد ز گنبد دوار

در بزرگی تو سپهر محیط

کمتر آمد ز نقطه پرگار

صورتی کرد چرخ کلک تو را

تیر گفتار و مشتری دیدار

ساز او از قضا جهان ایمن

امر او در جهان قضا رفتار

عدل را ملک تو پناه و ملاذ

ملک را عدل تو شعار و دثار

عدل معشوق ملک تست به مهر

ملک عدل تو را گرفته کنار

طبع پهن تو بحر گوهر موج

دست راد تو ابر لؤلؤ بار

خورد زنهار جود تو بر گنج

داد رای تو خلق را زنهار

هست ممکن که آب و آتش را

ببرد لطف و عنف تو از کار

هر دو بی ره شوند و نبود نیز

بچه این و آن حباب و شرار

ترس جود تو در کف ضراب

حرص تاج تو در دل کهسار

لعل کردست گونه یاقوت

زرد کردست گونه دینار

گر بجنبد سموم هیبت تو

برنیاید ز آب بحر بخار

ور ببارد سحاب بخشش تو

برنخیزد ز خاک دشت غبار

عدل تو کرد حمله هیبت

تا تن ظلم را نماند قرار

داد تیغ تو شربت ضربت

تا تن فتنه را گرفت عیار

کوه را چون همی نگاه کنم

نیست با بخشش تو دستگزار

چرخ را چون همی نگاه کنم

نبود با محل تو مقدار

بخشش تو ولی دولت را

گنج ها داده بی قیاس و شمار

کوشش تو عدوی ملت را

در دل و دیده کوفته مسمار

هر که راندش ز پیش هیبت تو

ندهدش نزد خویش دولت بار

هر کرا دولت تو کرد عزیز

روزگارش نکرد یارد خوار

تا به باغ جلالتت بشکفت

مملکت را شکوفه ها هموار

عدل چون گل همی بخندد خوش

ظلم چون ابر می بگرید زار

هیچ بیمار و یک شکسته نماند

در جهان ای شه از صغار و کبار

به جز ار آنکه دلبران را هست

زلف و چشم شکسته و بیمار

همه کردارهای نیک تو دید

در جهان هر که بود بدکردار

رسم و کردارهای نیک آورد

شد ز کردارهای بد بیزار

در زمین از هراس و بأس تو بیش

نخورد شیر بره را زنهار

ساخته هر دو با همند چنانک

بره و شیر چرخ آینه وار

تو خداوندی و به جان کردند

همه شاهان به بندگیت اقرار

مرغزار تو گشت روی زمین

مر یکی شاه را در او مگذار

شه شکاری تو چون نماند شه

به ضرورت شوی تو شیر شکار

پیش دارنده زمان و زمین

همه شب برگرفته اند ابرار

از برای دعای دولت تو

دستها همچو پنجه های چنار

اندرین غزو و در چنین صد غزو

کردگار جهانت باشد یار

حاصل آید ز کردگار جهان

کامهای تو اندک و بسیار

شاخ هایی دمد ز همت تو

که همه فتح و نصرت آرد بار

تا بود خاک را به ذات سکون

تا بود چرخ را به طبع مدار

به ظفر شاه بند و شهرگشای

به هنر ملک ران و گیتی دار

شب و روز تو باد خرم و خوش

تا بود روز روشن و شب تار

هر موافق که باشدت بر صدر

هر مخالف که باشدت بردار

شمارهٔ ۱۳۴ - ستایش پادشاه و دعوی ترتیب کتابخانه سلطنتی

جهان دارا به کام جهان دار

جهان جز بر سریر ملک مگذار

چو نام تست بخت تو همیشه

که هستش جفت سعد چرخ دوار

خداوندا زبان بنده تو

به شکر تو چو ابری شد شکربار

نگه کن تا عروسان ثنا را

چگونه تیز خواهد کرد بازار

ز خوبی بوستان مدحت تو

همه قصر تو خواهد کرد فرخار

هزار آوای بزمت بود خواهد

که خواهد کرد بزمت را چو گلزار

به جان خواهد ستودت زانکه جانش

تو دادی از پس یزدان دادار

به جان درمانده بود و کرده بر وی

زمانه روز روشن را شب تار

تن او ز انده و تیمار بی جان

چو مار گرزه اندر آهنین غار

به یک فرمان که فرمانت روان باد

رهانیدش از آن اندوه و تیمار

همی گردد همی در حضرت امروز

عزیز و سرفراز و نام بردار

همش هر جشن جاه و خلقت شاه

همش هر روز عز خدمت بار

همش توقیع سیم و غله بوده

بیاسوده دلش زاندوه پیکار

نه زن گوید که بر تن نیست جامه

نه گوید بچه بر سر نیست دستار

دعای شاه چون تسبیح گویند

عیال بی حد و اطفال بسیار

کنون این وام ها ماند و نماند

چو بر نقدی روانش کرد ادرار

که بگذارد بچاره یک یک این وام

برون آرد ز پایش یک یک این خار

بیاراید کنون دارالکتب را

به توفیق خدای فرد جبار

ز هر دارالکتب کاندر جهانست

چنان سازد که بیش آید به مقدار

به شادی برجهد هر بامدادی

بروبد خاک هر حجره به رخسار

به جان آن را عمارت پیش گیرد

که چون بنده نباشد هیچ معمار

دهد هر علم را نظمی که هر کس

بود از علم نوعی را خریدار

کند مشحون همه طاق و رف آن

به تفسیر و به اخبار و به اشعار

گر این گفتار او باور نیاید

تو را ظاهر شود زین پس به کردار

چه مردست آنکه همچون هم نباشد

مر او را در جهان گفتار و کردار

قوی دل گردد آنکه کاندرین باب

بود توقیع سلطان جهاندار

همیشه تا ز دور چرخ گردان

به گیتی شاهی و شادی بود یار

ز شاهی شاد بادی زانکه امروز

تویی شاهی و شادی را سزاوار

تو بر تخت جلالت شاد و شاهان

میان بسته به پیشت بنده کردار

شمارهٔ ۱۳۵ - مدح علاء الدوله مسعود

بنیاد دین و دولت می دارد استوار

سلطان تاجدار و جهاندار بختیار

خسرو علاء دولت شاهی که دولتش

اندر زمانه فصل خزان را کند بهار

مسعود شاه مشرق و مغرب که هر زمان

بر تاج او سپهر سعادت کند نثار

عالی ز یمن طالع او فرق مشتری

روشن ز نور طلعت او چشم روزگار

دستش هزار بحر گشاید به گاه جود

رویش هزار مهر نماید به روز بار

اقبال او بر آب روان بر کشد بنان

انصاف او بر آتش سوزان کند نگار

تا دست او چو ابر ببارید بر جهان

در باغ ملک شاخ جلالت گرفت بار

ای کرده اختیار ز شاهان تو را خدای

هرگز ندید چشم جهان چون تو اختیار

با عدل تو ز سنگ بروید همی سمن

با سهم تو ز بحر برآید همی غبار

در رزم فتح یابی و در بزم گنج بخش

در خشم عفو خویی و در کینه بردبار

شاهی زمین گشایی و بر اوج آسمان

دارد زمین ز پایه تخت تو افتخار

تو آفتاب ملکی و از روی ورای تو

چون روزهای روشن گشته شبان تار

تا بوته آسمان نشد و آتش آفتاب

نگرفت عقل گوهر ملک تو را عیار

ای شاه شاه ملک شکاری تو در جهان

میدان ملک بیش نبیند چو تو سوار

بی شک عنان ملک بدینسان کند به دست

آن را که ملک باشد پرورده بر کنار

ای خسروی که باشد بر صحن صید تو

پیل دمانت باره و شیر ژیان شکار

گردون ز وقت آدم تا وقت ملک تو

بود از برای ملک تو را اندر انتظار

صاحبقران تویی و بلی طایع قران

این حکم بود و کرد ملک را بدین مدار

ای در جهان دولت شایسته پادشاه

وی از ملوک گیتی بایسته یادگار

تا شیرزاد شیر دل شیر زور تو

لشکر به غز و هند فرو راند شیروار

بازوی دولت تو چو بگشاد دست فتح

فرمود تیغ را به گه کارزار کار

رایت کشید بر مه ودر گرد رایتش

گردان کارزار چو شیران مرغزار

هر سو مصاف کرده زره پوش صد رفیق

یکسر عنان گشاده عنان دار سی هزار

از لشکرش هنوز نجنبیده یک نفر

کز هول او نهیب برآمد ز گنگبار

چون رستم از غلاف برآورد گاوسار

چون حیدر از نیام برآهیخت ذوالفقار

در بوم هند زلزله افکند هر سویی

کز هیبت و نهیبش بشکافت کوهسار

گه زینهار خورد و گهی زینهار داد

آن تیغ زینهار ده زینهار خوار

در کارزار هیچ نیاسود یک زمان

تا کرد کارزارش بر کفر کارزار

ننهاد روز و شب ز کف آن بی قرار تیغ

تا کار دین نداد به هندوستان قرار

رایان هند را ز اجل داد شربتی

کز مغزشان نخواهد بیرون شدن خمار

برزد به بت پرستان مردان دیو دست

بستد ز نامداران پیلان نامدار

بر کافران ز لشکر گیتی حصار کرد

تا چون حصار بستد پیلی ز هر حصار

پیلان که او گرفت چه پیلان که کوه کوه

پویان چو باد باد و زمین کرده غارغار

گویی ز روی هاشان تابد همی ظفر

گویی ز یشکهاشان بارد همی دمار

هست این همه که گفتم تا رفت و بازگشت

بود از فراق خدمت تو بادلی فگار

ناسود مغز عاقل او تا به مغز او

ناورد بوی حضرت تو باد مشکبار

تا خاک بارگاه نبوسید پیش تو

بر کام دل نگشت بهر نوع کامگار

دلشاد و شاد خوار شد از تو که تا ابد

با دید هر دو خسرو دلشاد و شاد خوار

وین پر هنر عزیزان شاهان نامور

در سایه سعادت و در حفظ کردگار

تا تیغ را ز ملک توان یافت کارگر

تا ملک را ز تیغ توان یافت استوار

چون باد باد تیغ تو بر ملک زورمند

چون کوه باد ملک تو از تیغ نامدار

رایان تو را مسخر و شاهان تو را مطیع

گردون تو را مساعد و اقبال دستیار

شمارهٔ ۱۳۶ - هم در ثنای او

مظفر آمد و منصور شاه گیتی دار

که هست یاور ملک و ز عمر برخوردار

سر سلاطین سلطان تاجور مسعود

که چرخ دارد بر حکم او به طوع مدار

کشید لشکر اسلام سوی خطه ملک

خدای ناصر و دولت معین و نصرت یار

بهار روی فروزانش آفتاب فروغ

به زیر سایه آن چتر آسمان کردار

زنند آینه پیل و زنگ و زد گویی

ز گرد لشکر منصور چرخ آینه وار

ز گرد ابر صفت گرد کوه رعد آوا

قرین فتح و ظفر پادشاه گیتی دار

ز زنده پیلان هر سو چو کوه کوه برفت

چو غارغار شد اطراف راه از آن رفتار

ز چند روز گذر کرد با نشاط و ظفر

به چند روز غزا کرد بر سبیل شکار

به خشت و تیر به هر بیشه عمر و جان بر بود

ز گرگ عمر شکار و ز شیر جان اوبار

فرو گرفت به لشکر چهار گوشه هند

چنانکه تاخت به هر گوشه ده هزار سوار

بکند پایه کفر و بسوخت مایه شرک

به تیغ طوفان فعل و به تیر صاعقه بار

چو گشت نیمی آراسته ز لشکر حق

به اسب و مال و غلام و غنیمت بسیار

بخواست نیز که نفس عزیز رنجه کند

به تیره میغ و به تیره شب و به تیره غبار

زمین هند به چشمش چو نقطه خرد نمود

به گردش اندر لشکر براند چون پرگار

فرو فرستاد از بهر عون و نصرت دین

خیاره کرد سپاهی ز لشکر جرار

بر آن سپاه و بر آن لشکر گران و بزرگ

چو شیر زادی لشکر کش و سپهسالار

به دست و بازوی دولت سپرد خنجر فتح

مثال داد که لشکر به گرد هند برآر

در آن همی نگرم کان هژبر گردنکش

همی سپاه چگونه کشد سوی پیکار

گهی چو رنگ دمان بر فراز کوه بلند

گهی چو شیر ژیان بر کنار دریا بار

به روز روشن راند چو ابرها لشکر

شب سیاه بود همچو اختران بیدار

به زیر رایت او بانگ برکشیده به فتح

چو رعد موکب منصور او به بیشه و غار

همی براند خون و هم برآرد دود

ز هر بزرگ سپاه و ز هر بلند حصار

فتاده روز و شب اندر میان هندستان

نفیر گیراگیر و خروش دارادار

یقین شناسم کاکنون بود برآورده

ز جان شاهان شمشیر او به رزم دمار

ز بت پرستان کشته بود گروه گروه

ز زنده پیلان رانده بود قطار قطار

ز دیوبندان بسته به بند چند نفر

ز ماه رویان کرده اسیر چند هزار

ز گنگبار درین وقت بازگشته بود

گرفته گوهر حق را به تیغ تیز عیار

به گردش اندر پیلان مست قلعه گشای

به پیشش اندر مردان گرد تیغ گذار

مراد و نهمتش آن باشد از جهان اکنون

که خاک بوسه کند پیش تخت شه گه بار

به شاه شرق نماید خجسته دیداری

ز تاجداران سازد به پیش شاه نثار

خدایگانا زین شاهزادگان برخور

سران شهر گشای ویلان لشکردار

بزرگ شاها چون شد عزیمت تو درست

که گرد ملک برآیی یکی سکندروار

سپاه راندی عزم تو هم عنان خزان

رجوع کردی رخش همرکاب بهار

به شادکامی می خواه با هزار نشاط

که نوبهاری بشکفت چون هزار نگار

ز نقش نیسان در چشم صورت دیباست

ز صوت قمری در گوش لحن موسیقار

همیشه تا بود از مهر و ابر نفع جهان

گهی چو مهر بتاب و گهی چو ابر ببار

ز ملک کامل در دیده های عدل تو نور

ز عدل شامل بر شاخه های برگ تو بار

شمارهٔ ۱۳۷ - مدیح ملک ارسلان

بر صفه پادشاه بگذر

و آرایش تخت و ملک بنگر

تا بینی در سرای سلطان

طوبی و نعیم و حوض کوثر

بر تخت نشسته خسرو شرق

منصور مؤید و مظفر

سلطان ملک ارسلان مسعود

تاج ملکان عصر یکسر

بی رنج به کام دل رسیده

از یاری بخت و عون کرکر

بسپرده به پای هفت گردون

آورده به دست هفت کشور

ای نازش کلک و قوت تیغ

ای رتبت بخت و عز افسر

روزی که شد از بلا چو دوزخ

هامون ز سپاه و روز محشر

پر تف سر هر مه سرافراز

پر خون دل هر یل دلاور

پوشیده تن مبارک تو

از نصرت و فتح درع و مغفر

افکنده همای بر تو سایه

زآن رایت سعد ماه پیکر

اندر صف رزم تاختی رخش

ای شاه جهان گشای صفدر

در زیر تو تابدار باره

در دست تو آبدار خنجر

خیزان خیزان چو شیر شرزه

گردان گردان چو باد صرصر

نصرت سپه تو را پیاپی

با رایت تو ظفر برابر

وآن لحظه ز بهر خدمت تو

خورشید پدید شد ز خاور

بر چتر و علامت تو افشاند

هر نور که داشت چشمه خور

آورد عنان تو گرفته

با مرکز ملک سعد اکبر

شد ملک به ساعتی مهیا

شد فتح به لحظه ای میسر

چون قدرت یافت دست دولت

بر چرخ نهاد پای منبر

بخشایش دیده اهل گیتی

از جود تو شاه جودپرور

وآسایش یافت خلق عالم

از داد تو شاه دادگستر

از دولت تو جهان دولت

بفزود جمال و زینت و فر

بر گوهر شب چراغ شد تاج

از گوهرت ای چراغ گوهر

رحمت کردی و فضل چندانک

چون دید زمان نداشت باور

ای آنکه چو تو نبود و نبود

یک شاه دگر به عالم اندر

نه چرخ به پیش تو تواناست

نه کوه به نزد تو توانگر

تو شاه بسنده ای جهان را

حاجت نبود به شاه دیگر

امروز بهار عالم آمد

تا تازه بهار ملک در خور

شد باغ چو بارگاه خر خیز

شد راغ چو کارگاه ششتر

از ابر همه زمین ملون

از باد همه هوا معطر

آراسته تن تذرو رنگین

بر قمری جفت بر صنوبر

هر سر و بنی به رنگ طوطی

در سایه ابر چون کبوتر

شست ابر به اشک روی گیتی

ساقی برجه به سوی ساغر

شد ملک ز سر جوان و تازه

پر کن قدح نبید تا سر

ای شاه به تخت ملک بنشین

می خواه و به یاد ملک می خور

آفاق به دست قهر بستان

افلاک به پای قدر بسپر

ایمای تو را جهان متابع

فرمان تو را فلک مسخر

جاه تو ز عرض عالم افزون

رای تو ز طول چرخ برتر

شمارهٔ ۱۳۸ - هم در ستایش او

ای ماه دو هفته منور

این هفته منه ز دست ساغر

برخیز و طرب فزای و می ده

بنشین و نشاط جوی و می خور

کاقبال خدایگان عالم

از چرخ مرا کشید برتر

خورشید ملوک جای من کرد

با زهره و مشتری برابر

ای روی تو سوسن شکفته

وی چشم تو نودمیده عبهر

در عبهر تو ز سحر سرمه

بر سوسن تو ز مشک چنبر

این بزم چو روی خویش بنگار

بنشین و به روی عقل بنگر

تا جان و روان خویش بندم

در خدمت شهریار صفدر

سلطان ملک ارسلان مسعود

تاج ملکان هفت کشور

آن شاه که وقف کرد یزدان

بر نامش ملک تا به محشر

ای رتبت جاه و خطبه تو

بر اوج سپهر برده منبر

از جزم تو رسته کوه بابل

در عزم تو زاده باد صرصر

از تیغ تو یافت عدل قوت

وز عدل تو یافت ملک زیور

بر روی زمین نماند درویش

از جود تو شاه جود پرور

وز خلق جهان نماند مظلوم

از داد تو شاه دادگستر

ناهید به پیش همت تست

بر چرخ به کف گرفته مزمر

از بهر عطای بندگان هست

در قصر تو ای به جاه قیصر

در بسته میان هزار دربان

بر کار شده هزار زرگر

در ساحت بزم تو زمین را

جود تو تهی نشاند از زر

بر عرصه ملک تو جهان را

تیغ تو کند به جان توانگر

جان خورده ز کوشش تو هیبت

کان برده ز بخشش تو کیفر

زان تا هم دولت تو پاید

بر گردون جفت شده دو پیکر

خورشید به ابر درکشد روی

چون بر سر تو ببیند افسر

از شادی روی تو بیفروخت

در تاج تو رنگ روی گوهر

وز هیبت بأس تو بیفسرد

در صفحه خنجر آب خنجر

تا امر هوای تو نباشد

گردون نشود به دور محور

تا حکم رضای تو نخواهد

قائم نبود عرض به جوهر

ای بزم تو خلد پر ز نعمت

گویی تو به صحن خلدی اندر

از امن تو رست شاخ طوبی

وز جود تو زاد حوض کوثر

وز عدل تو هیچ خسته دل را

ای شاه نگشت یارد آذر

در دست تو تیغ چون بخندد

خون گرید زار درغ و مغفر

ای بر عالم به حق خداوند

وی در گیتی به عدل داور

آن یافتم از شرف که هستند

در حسرت آن ملوک یکسر

تا ماند بنده ثناگوی

در وصف تو ای شخ ثناخر

پر مدح کند هزار دیوان

پر شکر کند هزار دفتر

ای بخت به فر تو مزین

وی تاج به روی تو منور

سرهنگ محمد علی را

شغلی دادی بزرگ و در خور

آن مرد که هست شیر شرزه

وان شیر که هست مرد منظر

از حشمت این ستوده بنده

وین قلعه به آسمان کشد سر

زین پس همه در مصالح ملک

دارد شب و روز را برابر

بر کار بود به روز چون چرخ

بیدار بود به شب چو اختر

وان چیست ز رای تو که اقبال

آن را نبود به طبع رهبر

امروز ربیع تو چو بفزود

این رتبت و این سعادت و فر

در هند کشد سپاه بی حد

در غزو کند فتوح بی مر

امسال محمد سپهبد

کوهست ربیع را برادر

از مرکز خویش تا سرندیب

یکسر بکشد سپاه و لشکر

در هند ورا به دولت تو

صد فتح قوی شود میسر

در غزو به خدمتت شتابد

منصور مؤید و مظفر

آرد ملکا به رسم خدمت

پیلان جهان گشای منکر

صد پیل دگر بیارد امثال

از پیل ملک پسند بهتر

هر جا که روند هر دو بادند

در نصرت ایزد گرو گر

زیرا که چنین دو بنده نیک

هرگز نبود به گیتی اندر

تا گوی زمین بود معلق

تا چرخ فلک بود مدور

جز برگه غز و ناز منشین

جز فرش نشاط و لهو مسپر

ایمای تو را قضا متابع

فرمان تو را قدر مسخر

شمارهٔ ۱۳۹ - ستایش سیف الدوله محمود

چه مرکبست که او را نه خفتن ست و نه خور

چو چرخ پر ز ستاره چو کان پر ز گهر

بسان صورت مانی ز خامه مانی

بسان لعبت آزر ز رنده آزر

رخش بسان رخ من ز عشق آن گلرخ

دلش بسان دل من ز هجر آن دلبر

برو ز دست حکیمان روزگار نشان

درو ز عارض و زلفین آن نگار اثر

غذا دهند مر او را و چون نیافت غذا

ز یافتنش بیابند جای دور خبر

از آن دهند مر او را که چار طبع جهان

بپرورندش تا شد به چنگ دریا در

و یا از آنکه بود دیده چند گاه حصار

حصار گرد آن گرد و نواحی بربر

بسان عشق که پنهانش کرد نتوانند

بسان فضل که هر جایگه شود مضمر

عزیز دارند او را همی همه عالم

که می نسب کند از خلق خسرو صفدر

خدایگان جهان خسرو زمان محمود

که نزد شاهان چون نزد خلق پیغمبر

خرد چو جسمی و نامش درو بسان روان

هنر چو چشمی و ذاتش درو بسان بصر

هزار نکته به هر لفظش اندرون پیدا

هزار فضل به هر نکته اش درون مضمر

به عمر خوش نخفتی شبی سکندر هیچ

اگر بدیدی در خواب تیغش اسکندر

به هیچ حال نگشتی ز بهر آب حیات

اگر بیافته بودی ز جود شاه مطر

چگونه گیرد آرام خان ترکستان

چگونه باشد ایمن به روم در قیصر

که چنگ ویشک بپوشد به پنجه و بتیفوز

ز سهم تیغش در بیشه شیر شرزه نر

ز بیم تیغش بر خویشتن کند نوحه

هر آهنی که کند بدسگال او مغفر

به عالم اندر کس فتح را به نستودی

اگر نبودی با فتح رایتش همبر

چراست از پی شمشیر او ظفر دایم

اگر نه بنده شمشیر او شدست ظفر

اگر نه باد وزانست اصل مرکب او

چرا چو باد وزان باشد او به بحر و به بر

وگرنه بست گرو با فلک چرا چو فلک

به گاه جولان کند به میدان در

وگرنه بنده او شد هلال و بدر چرا

یکیش زیر کف است و یکی به جبهت بر

چهار طبع جهان باشد او به چهار مکان

چهار وقت مخالف برین شگفت نگر

به گاه بودن خاک و به گاه جستن باد

سوی نشیب چو آب و سوی فراز آذر

ایا مظفر پیروز بخت روزافزون

بگیر گیتی و در وی بساط دین گستر

که گشت رای رزین تو را قضا بنده

که گشت امر روان تو را قدر چاکر

همیشه تا که بتابد زمین ز سیر فلک

همیشه تا که بتابد ز آسمان اختر

ز بخت خویش بناز و به ملک در بگراز

به کام خویش بزی و ز عمر خود برخور

به جای باد مقیم آسمان دولت تو

ز آفتاب سعدت بادی همیشه باد انور

به کامگاری بادی گشاده دایم دست

به پادشاهی بادی همیشه بسته کمر

شمارهٔ ۱۴۰ - صفت فیل و مدح آن پادشاه

همی گذشت به میدان شاه کشور

عظیم شخصی قلعه ستان و صفدر

بسان گردون رفتار و رنگ و فعلش

چو ماه بر روی آئینه منور

چو چرخ و عقدش تابان بسان انجم

چو ابر و برقش غران به جای تندر

نه باد لیکن در جنگ باد صولت

نه کوه لیکن در حمله کوه پیکر

بسان مرکز بر مرکز معلق

به زیر گنبد چون گنبد مدور

به پای گرد برآرد ز کوه بابل

به یشک خاک برآرد ز حصن خیبر

به گاه رفتن ماننده سماری

چهار پایش مانند چار لنگر

گه دویدن مانند اسب تازی

رونده اسبی از نیکویی مصور

زمین نوردی زین خنگ زیور اسبی

که هست زیور اسبان خنگ زیور

سرین و گردن و پشت و برش مسمن

میان گرده و پای و رخش مضمر

به گاه جستن مانند برق لامع

گه دویدن مانند باد صرصر

به شکل چنبر ناوردگاه سازد

وگر بخواهی بیرون جهد ز چنبر

چو چرخ محور گردد به گاه جولان

چنانکه گردد زو خیره چرخ محور

نه از مؤخر پیدا ورا مقدم

نه از مقدم پیدا ورا مؤخر

زوهم پیش شود او گه دویدن

اگر کنندش با وهم هیچ همبر

چنان دود چو دوانی برابر او را

که پای بیرون بنهد ز خط مسطر

ز هیچ چیز نترسد بسان نیزه

ز هیچ باک ندارد بسان خنجر

چگونه خنجری آن خنجری که وصفش

همی نگنجد کس را به خاطر اندر

سپهر صورت تیغی که از صحیفه ش

به جای زهره و تیر و نجوم دو پیکر

هزار کوکب مریخ گشته پیدا

که حکمشان همه نحسست بر عدو بر

چو وهم لابد اندر شود به هر دل

چو عقل ناچار اندر شود به هر سر

ز گونه گونه عرضهاست پر جواهر

ولی جواهر او را عرض چو جوهر

چنین شنیدم از مردمان دانا

که می بسنبد الماس گوهرآور

دروست گوهر و الماس طبع تیغش

چرا نسنبد الماس وار گوهر

چو چرخ و نورش مانند نور کوکب

چو آب و فعلش مانند فعل آذر

ز نور او شده روز حسود مظلم

ز صفوتش شده عیش عدو مکدر

چو وصل شاه جهان یافت او ز شادی

عروس وار بیاراست تن به زیور

چو نوعروسان زین روی دایم اکنون

گهی لباسش احمر بود گه اخضر

هر آن تنی که بدین تیغ گشت بی جان

نباشد او را هول نکیر و منکر

غذای او همه مغز عدوی بی دین

لباس او همه از خون مرد کافر

چو آتشست و بسوزد دل مخالف

وز آب گردد افزون فروغ اخگر

هر آنکه روزی در دهر گشت کشته

ازو طلب کند او جان به روز محشر

اگر نداری باور همی حدیثم

ازو بری به گه کارزار کیفر

همیشه باشد ازو مملکت به رونق

چو کلک باشد با او همیشه یاور

چگونه کلکی کلکی کزو بزاید

هزار معنی چون زاید ز مادر

چو یار دلبر معشوق و سرو قامت

چو مرد بیدل گریان و زرد و لاغر

چو کار گیتی بسته گره ز گیتی

چو رنگ خورشید رنگش ز تابش خور

بسان ماه و چو پیدا شد از سپهرش

به نور معنی گردد سپهرش انور

چو از سپهر فرو شد چو ماه روشن

شود سپهرش تاری و تیره یک سر

به رنگ زر شده بیماروار و او را

ز مشک بالین و ز سیم ناب بستر

اگر ز بالین تیره شود سر او را

ولیک تنش به بستر همه منور

ز بیم آنکه سر او چو تنش گردد

همی خضاب کند سر به مشک اذفر

بسان مستان از ره رود به یک سو

ز باده گویی خورده ست یک دو ساغر

از آنکه در خم مانند رنگ و بویش

به رنگ لعل بدخشی و بوی عنبر

به جامی از وی گردد غمی نشاطی

به جرعه از وی گردد جبان دلاور

به جام زرین همچون گل موجه

درونش احمر باشد برونش اصفر

گهی چو مرد معمر ولیکن از او

شود به طبع جوان مردم معمر

معین من به گه مدح شاه عالم

که هست بر همه شاهان دهر سرور

امیر غازی محمود سیف دولت

خدایگان جهان شاه دادگستر

شهی که دارد ظاهر چو پاک باطن

شهی که دارد مخبر چو خوب منظر

مراد او را گشته قضا متابع

هوای او را گشته قدر مسخر

زمین ز پایه تختش فزود رتبت

فلک ز عالی قدرش گرفت مفخر

شده ز سهمش تاری هزار خانه

شده ز نامش روشن هزار منبر

سپید گشته به مدحش هزار خاطر

سیاه گشته ز شکرش هزار دفتر

به گاه بخشش مانند حاتم طی

به گاه کوشش مانند رستم زر

نه با سنانش جوشن بود چو جوشن

نه با حسامش مغفر بود چو مغفر

به خواب دید غضنفر حسام او زآن

ز تب نباشد خالی تن غضنفر

ز بس که شاهان بوسند فرش او را

شدست فرشش ز آثار لب مجدر

به پیش خاطر او آفتاب تاری

به نزد همت او آسمان محقر

شها ز عدل تو چونان شدست گیتی

که باز جفت شد از بیم با کبوتر

شده نگون ز نهیب تو تاج کسری

شده خراب ز بیم تو قصر قیصر

منور است به رأی تو هفت گردون

مزین است به روی تو هفت کشور

فراخته ست برای تو چتر و رایت

فروخته ست به فر تو تخت و افسر

ز نور روی تو عالم شدست روشن

ز بوی خلق تو گیتی شده معطر

همی سعود بود حکم نجم زهره

چو گشت رای تو شاها برو مجاور

بلند گردون با همتت زمین است

بزرگ دریا با فک تست فرغر

ز ذوالفقار تو آن دیده اند شاهان

که خلق دیدند از ذوالفقار حیدر

به نزد خلق ظفر زآن ستوده باشد

که مر حسام و سنان تراست رهبر

اگر چه شعر رهی نیست شهریارا

به لفظ و معنی با شعرها برابر

ز دق مسلم باشد ز عیب خالی

نباشد از سخن هیچ کس مزور

چو بنده پیش تو مدحت کند روایت

دهان بنده به مدحت شود معنبر

هر آن مدیح که خالی بود ز نامت

بودش معنی منحول و لفظ ابتر

سخن به مدح تو نازد خدایگانا

چنانکه اخبار از هاشمی پیمبر

نکرد شاها بنده هیچ وصف نادر

که در صفات معانی نشد مکرر

تمام کرد یکی مدحتی چو بستان

ز وزن و معنی لاله ز لفظ عبهر

چنانکه راشدی استاد این صناعت

کند فضایل آن پیش شه مفسر

بدیهه گفته ست اندر کتابخانه

به فر دولت شاهنشه مظفر

بدان طریق بنا کردم این که گوید

حکیم راشدی آن فاضل سخنور

رونده شخصی قلعه گشای و صفدر

پناه عسکر و آرایش معسکر

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع

ز وزن مجتث باشد به وزن کمتر

خدایگانا امروز راشدی را

به فر دولت سلطان ابوالمظفر

رسید شعر به شعری و شد به گیتی

چو جود کف تو اشعار او مشهر

ز شعر اوست همه شعرهای عالم

چنانکه هست همه فعل ها ز مصدر

چو نثر او نبود نثر پر معانی

چو نظم او نبود نظم روح پرور

اگر نباشد پیشت رهی مصدق

وگر نداری مر بنده را تو باور

حدیث کردن بی حشو او نگه کن

بدین قصیده که امروز خوانده بنگر

دهند بی شک افاضل بدان گواهی

اگر به فضلش سازد رهیت محضر

هر آنکه یارش اقبال شاه باشد

طریق شعر بود نزد او میسر

خدایگانا می خور به شاد کامی

به لحن چنگ و به آرامی نای و مزمر

به روی حوری رویش چو نقش مانی

ز دست ترکی قدش چو سرو کشمر

به روی ماه تمام و به چشم نرگس

به زلف عنبر ناب و به قد صنوبر

به آب رویش نور جمال پیدا

به خم چشمش سحر حلال مضمر

زیاد بادت از بخت هر زمان عز

فزونت بادا در ملک هر زمان فر

همیشه تا ز زمین بردمد بنفشه

همیشه تا ز فلک می بتابد اختر

به فر و شادی و لهو و نشاط بنشین

ز عمر و دولت و شادی ملک بر خور

همیشه دولت تو یاور و مساعد

همیشه ناصر تو ایزد کروگر

زمانه رای تو را گشته همچو بنده

سپهر قدر بلند تو را چو چاکر

همیشه چتر تو را یمن و فتح همره

همیشه تیغ تو را نصر و سعد همبر

شمارهٔ ۱۴۱ - باز در مدح او

آن لعبت کشمیر و سرو کشمر

چو ماه دو هفته درآمد از در

با زیور گردان کارزاری

با مرکب تازی و خنگ زیور

در زلف دوتایش جمال پیدا

در چشم سیاهش دلال مضمر

سینه ش چو ز سیم سپید تخته

جعدش چو ز مشک سیاه چنبر

بنشست چو یک توده گل به پیشم

بربود دل من بدان دو عبهر

گفتا که همایونت باد و فرخ

این عید و صد عید و جشن دیگر

بخت تو چو نام تو با سعادت

روز تو چو رخسار من منور

گفتم که بوم با سعادت و عز

با دولت و اقبال و نصرت و فر

آن بنده که هر روز بامدادان

بوسد ز می قصر شاه صفدر

محمود شهنشاه سیف دولت

تاج سر شاهان هفت کشور

آن شاه مظفر امیر غازی

فرزند شهنشاه ابوالمظفر

در دولت عالی چو روح در تن

در ملکت باقی چو عقل در سر

ای دست بزرگی تو نهاده

بر تارک دولت ز عدلت افسر

ای کشتی خشم تو را همیشه

حلم تو به دریای عفو لنگر

بر کف تو فرضست مال دادن

زیرا که شدست از سخا توانگر

با عز کف تو بیافت باده

چون روی ولی تو گشت احمر

تا زر بر تو خوار دید خود را

چون روی عدوی تو گشت اصفر

مؤمن ز حسام تو گشته ایمن

کافر ز سنان تو برده کیفر

گردون به بر همت تو مرکز

دریا به بر کف تو چو فرغر

هر خامه که نامت نبشت خواهد

بدود به سر و دیده روی دفتر

هر خطبه که نام تو برد روزی

گردون شود از افتخار منبر

گویی که قضا را خدایگانا

با خنجر تو کرده اند همبر

هر جا که قضا رفت خنجر تو

آنجا برسد با قضا برابر

از بس که بر او مهر نصرت تست

ماننده کان گشت پر ز گوهر

وز بس که بر او فتح داده بوسه

رویش همه شد سر به سر مجدر

شاها تو سلیمان روزگاری

مرغان تو تیرهای با پر

چون باد تو را مرکبان تازی

با باد همه همعنان و همبر

آمد ملکا عید و رفت روزه

بنشین به مراد و بخواه ساغر

در دولت و اقبال باش دایم

بگذار جهان و ز جهان بمگذر

میمون و همایونت عید تازی

عید رمضان و سنت پیمبر

مقبول کناد از خیر و طاعت

روزی ده خلق ایزد اکبر

بادات مصون بقای دولت

تا هست همیشه فلک مدور

شمارهٔ ۱۴۲ - هم در ستایش آن شهریار

چو شد فروزان از تیغ کوه رایت خور

بسان رایت سلطان خدایگان بشر

هوا ز تابش خورشید بست کله نور

زمین ز نورش پوشیده جامه اصفر

شب از ستاره برافکنده بد شمامه سیم

فرو فکند جلاجل خور از نسیج بزر

مصاف لشکر روز و مصاف لشکر شب

چو روم و زنگ در آویخته به یکدیگر

ولیک گشت هزیمت ز پیش لشکر روم

سپاه زنگ و معسکرش گشت زیر و زبر

بسان لشکر بدخواه دین حق که شود

هزیمت از سپه پادشاه دین پرور

سرای پرده شب را بسوخت آتش روز

شب از نهیبش بدرید قیرگون چادر

نگار خود را دیدم که اندر آمد شاد

چو ماه مشکین خال چو سرو سیمین بر

ز روی خوب برافروخته دو لاله سرخ

پدید کرده به بیجاده در دو عقد درر

سلام کرد و مرا گفت کاین نشستن چیست

مگر نداری ازین مژده بزرگ خبر

که قطب ملت محمود سیف دولت و دین

نهاد روی سوی هند با هزار ظفر

چو این خبر ز دلارام خویش بشنیدم

ز جای خویش بجستم نهاده روی به در

نشستم از بر آن برق فعل رعد آوا

بجست زیر من آن بادپای که پیکر

ز جای خویش برآمد بسان باد وزان

نهاد روی سوی ره بسان مرغ بپر

بدین صفات همه راه رفت نعره زنان

به قصد خدمت دستور شاه شیر شکر

چو من بدیدم فرخنده درگه شاهی

بدان کمال برافراخته به کیوان سر

شدم پیاده و بر خاک برنهادم روی

به شکر پیش خداوند خالق الاکبر

همی دویدم روبان زمین به راه دراز

به روی تا به بر شاه خسرو صفدر

خجسته طلعت خسرو بدیدم اندر صدر

چو آفتاب و چو زهره ز هر دو روشن تر

تبارک الله گفتم بدین پدید آمد

کمال قدرت دادار ایزد داور

خدایگان جهان پادشاه گیتی دار

که رای او به سر ملک بر نهاد افسر

بدو بنازد شاهی و تخت و تاج و نگین

چنان که دین خدای جهان به پیغمبر

خرد چو جسمی و نامش درو بسان روان

هنر چو چشمی و رایش درو بسان بصر

هزار نکته به هر لفظش اندرون پیدا

هزار لفظ به هر نکته اش درون مضمر

نیام تیغ جهانگیر او دو چشم قضا

غلاف خشت عدو مال او دهان قدر

صریر تیرش دارد دو چشم زهره ضریر

خروش کوسش دارد و گوش گردون کر

به رزمگاه کمان و سپر به گاه جدال

به دست خسرو ناگه بگرید ابرو قمر

به عمر خویش نخفتی شبی سکندر اگر

بدیده بودی در خواب تیغش اسکندر

به هیچ حال نگشتی ز بهر آب حیات

اگر بیافته بودی ز جود شاه مطر

چگونه گیرد آرام خان ترکستان

چگونه باشد ایمن به روم اسکندر

به جنگ یشک بپوشد به پنجه و به نقود

ز بانگ یوزش در بیشه شیر شرزه نر

نفیر و شعله در دشمنان شاه افتد

هنوز رایت منصور او مقیم لطر

سفر کند ز تن حاسدانش جان و روان

چو کرد همت عالیش عزم و قصد سفر

چو تیغ شاه مجرد شود به گاه وغا

ز وهم و هیبت او در وغا بلرزد سر

زیان نبودی از مرگ خسروا خداوندا

بگیر گیتی و در وی بساط دین گستر

اگر چو قدر تو بودی بر آسمان به علو

زحل نمودی از آن صد هزار چندان خور

به عالم اندر هر فتح را به دستوری

اگر نبودی با فتح گشتنش همسر

ز بیم تیغش بر خویشتن کند نوحه

هر آهنی که کند بدسگال از آن مغفر

اگر نه همت تو داردی گرفته حصار

بر آسمان شودی نامت از سر منبر

خدای باری شب را و روز روشن را

شها ز خشم و ز مهر تو آفرید مگر

بدان دلیل درستست این حدیث که هست

یکی چو خشم تو مظلم یکی چو مهر انور

به مهر و خشم تو شاها همی کند نسبت

به گاه مهر بهشت و به گاه خشم سقر

بهشت و دوزخ دعوی همی کنند چنین

من این نگویم هرگز نه این کنم باور

که گر ز مهر و ز خشمت بدی نعیم و جهیم

نشان ندادی کس در جهان یکی کافر

اگر نه کف تو در بزم زر پراکندی

چنان فتادی ما را گمان که هست مطر

اگر کفت را گویم شها که چو دریاست

از آن که دارد دریا دو چیز نفع و ضرر

درست باشد قول رهی بدانکه گفت

به گاه بخشش نفع است و گاه کوشش ضر

بدان بلرزد شاه زمین که یاد آرد

از آن عمود گران سنگ و حمله منکر

یکی بلرزد بر خویشتن ز هیبت آن

ولیک باز براندیشد او ز حلم تو بر

اگر نه حلم تو بودی بدان که جرم زمین

ز سهم گر ز تو گشتی همه هبا و هدر

مباد شاها هرگز سپاه بی تو از آنک

حشر به تو سپه است و سپه بی تو حشر

ایا ز عدل وز انصاف بر نهاده کلاه

و یا ز رادی و مردانگی ببسته کمر

به سوی حضرت عالی شده به طالع سعد

سلامتت همراه و سعادتت همبر

خجسته بودت و میمون شدن به حضرت شاه

خجسته بادت باز آمدن بدین کشور

به پیشت آمده شاها پذیره ابر و هوا

نثار کرد به پیشت به جمله در و گهر

همیشه تا بود این آفتاب تابنده

گهی بتابد از باختر گه از خاور

گهی ببار و بتاب و گهی بگیر و بده

گهی بدار و رها کن گهی بیار و ببر

بتاب همچون ماه و ببار همچون ابر

بگیر ملک شهان و بده به هر چاکر

بدار ملک و رها کن ز بندگانت گناه

بیار رایت قیصر ببر ز ملکش فر

شمارهٔ ۱۴۳ - مدحی دیگر از آن پادشاه

ای آذر تو بافته از غالیه چادر

اندر دل عشاق ز دست آذرت آذر

زلفین تو ریحان دل عشاق تو جنت

دیدار تو خور دیده عشاق تو خاور

نه سرو سهی چون تو و نه لاله خودرو

نه طرفه چین چون تو و نه لعبت آذر

اندر دل عشاق تو آنست ز عشقت

کاندر دل حساد شهنشاه ز خنجر

سیف دول آن شاه که از رای رفیعش

گشتست جهان هنر و رادی انور

ای شاه سخی دست که درگاه سخاوت

لفظت درر افشاند دستت در و گوهر

ای شاه تو خورشیدی زیرا که چو خورشید

نور تو رسیدست به آفاق سراسر

لرزان شده از بیم سر تیغ تو فغفور

ترسان شده از هول سر گرز تو قیصر

تو شاه جهانگیری ای شاه جهاندار

تو خسرو صفداری ای خسرو صفدر

ای چتر تو را نصرت و تأیید شده یار

وی تیغ تو را فتح و سعادت شده یاور

در صدر چو خاقانی و در قدر چو هوشنگ

در عدل چو نوشروان در جنگ چو نوذر

حیران شود از وصف تو وصاف سخنگوی

عاجز شود از نعمت تو دانای سخنور

فرخنده کناد ایزد روی تو چو رایت

یار تو خداوند جهاندار کروگر

گه کار تو این نزهت و این کشتن کفار

در دست تو گه خنجر و گه زرین ساغر

رخسار نکوخواه تو چون لاله خود رنگ

رخسار حسود تو شده چون گل اصغر

شمارهٔ ۱۴۴ - باز در ستایش او

شاه محمود سیف دولت و دین

هر کجا باشد او به بحر و به بر

جفت بادش سر و رو دولت و بخت

رهبرش فتح و یمن و نصر و ظفر

شاه پیروز بخت فرخ پی

ملک عادل فرشته سیر

آنکه آراستست مجلس ازو

وانکه پیراستست ازو لشکر

ملک دولت گرفته زو رونق

پادشاهی بدو شده انور

آفتاب جهانش خوانم از آنک

هست پر نور از آن همه کشور

رای او جسم فضل را چون جان

رسم او چشم عقل را چو بصر

به مثل پای گر نهد بر سنگ

سنگ گردد به پیش پایش زر

پادشاهی که سهم او گه صید

جان ستاند ز شیر شرزه نر

به مصاف اندرون به وقت نبرد

در سر سرکشان کشد معجر

بند محکم همه گشاده شود

چون ملک بر میان ببست کمر

بر رهی کو گذر کند نکنند

شرزه شیران بدان حدود گذر

قبضه تیغ او شده ست قضا

تا که پیکان او شده ست قدر

این رود همچو فکرت اندر دل

وان بود همچو دانش اندر سر

به گه جنگ در میان مصاف

چون برد حمله شاه را بنگر

به برگرد افکنست و شیر شکار

شیر مرد اوژنست و ببر شکر

کافران پیش او چنان باشند

که نی و چوب خشک بر آذر

ای سنان تو را رفیق فتوح

وی حسام تو را ظفر رهبر

ای ز گرزت همیشه ترسان ترس

وی ز شمشیر تو حذر به حذر

آفرین گوی ملک تو شده اند

به گه حمله در مصاف اندر

گرز و زوبین و خشت و نیزه و تیر

سپر و تیغ و ناچخ و خنجر

چون که امسال رای غزو افتاد

به سعادت شدی به سوی سفر

کاشکی چشم من زمین بودی

تا بر آن داشتی مقام و ممر

بنده گر در سفر به خدمت نیست

به نپرداخت از دعا به حضر

برو ای شه که یار تست خدای

در همه کارت اوست یاریگر

جان به پیشت نثار کرد و سبیل

یله گاوان فربه و منکر

این دلیلست کت ظفر باشد

بر عدوی خدای و پیغمبر

زود باز آی ای ملک به مراد

با دل شاد و نصرت بی مر

بگشایی به دوستاران بر

چون بیایی به لهو و شادی در

شاد بادی ز بخت و دولت خویش

ای به تو شاد دوستان یکسر

باش باقی تو تا جهان باقیست

از جوانی و مملکت بر خور

سر تو سبز و تاج بر سر تو

دشمنت را برید سر ز تبر

شمارهٔ ۱۴۵ - هم در تمحید سلطان محمود

بهست قامت و دیدار آن بت کشمیر

یکی ز سرو بلند و یکی ز بدر منیر

بتی که هست رخ و زلف او به رنگ و به بوی

یکی شبیه عقیق و یکی بسان عبیر

دل و برش به چه ماند به سختی و نرمی

یکی به سخت حدید و یکی به نرم حریر

ببرد عارض و زلفینش از دو چیز دو چیز

یکی سپیدی شیر و یکی سیاهی قیر

دلم شد و تن ازو تا جدا شدم من ازو

یکی ز رنج غنی و یکی ز صبر فقیر

دو چیز دانم اصل نشاط و راحت خویش

یکی وصال نگار و یکی ثنای امیر

امیر غازی محمود کش دو چیز سزاست

یکی همایون تاج و یکی خجسته سریر

شهی که بینی دو دست جود او باشد

یکی چو بحر طویل و یکی چو بئر قعیر

شهی که هست دل و دست او به گاه سخا

یکی چو بحر محیط و یکی چو ابر مطیر

ببرد طلعت و فهم وی از دو چیز سبق

یکی ز زهره از هر یکی ز تیر دبیر

معین اوست فلک چون مشیر اوست جهان

یکی چه نیک معین و یکی چه نیک مشیر

قضا مساعد او و قدر مسخر او

یکی چو گشته رهین و یکی چو گشته اسیر

همی گشاید کشور همی ستاند ملک

یکی به عزم درست و یکی به رای بصیر

همیشه دولت و اقبال سوی او بینی

یکی به فتح مبشر یکی به سعد بشیر

خدایگانا همواره قدر و همت تست

یکی سنی و رفیع و یکی بلند و خطیر

ز هیبت تو برانداختند ببر و هژبر

یکی ز بیشه نشست و یکی ز دشت مسیر

ز بهر مجلست ای شاه ابر و باد آمد

یکی ز کوه بلند و یکی ز بحر قعیر

نثار مجلست آورد ابر و باد روان

یکی ز دریا در و یکی ز کوه عبیر

درخت و مرغ شدند از پی تو باغ به باغ

یکی گشاده نقاب و یکی کشنده صفیر

نشاط کن ملکا باده مروق نوش

یکی به مجلس حزم و یکی به نعمت زیر

همیشه باد دو دست تو تا جهان باشد

یکی به مشکین زلف و یکی به لعلی شیر

همیشه باد شها نیکخواه و بدخواهت

یکی به بزم نشاط و یکی به رنج زحیر

همیشه دولت و اقبال با تو باد به هم

یکیت باد ندیم و یکیت باد وزیر

همیشه باد سر و دیده بداندیشت

یکی بریده به تیغ و یکی خلیده به تیر

شمارهٔ ۱۴۶ - مدح امیر ابونصر پارسی

بونصر پارسی سر احرار روزگار

هست از یلان و رادان امروز یادگار

آبیست از لطافت و بادیست از صفا

بحریست از مروت و کوهیست از وقار

همت به روی و رایش بفراخت چون قمر

فضل از نصیب خلقش بشکفت چون بهار

ایوان به وقت بزم نبیند چنو سخی

میدان به گاه رزم نبیند چنو سوار

عنفش همی بر آب روان افکند گره

لطفش همی بر آتش سوزان کند نگار

از خشم و عنف او دو نشانست روز و شب

از مهر و کین او دو نمونست نور و نار

بر دشمنان بگشت به قهر آسمان نهاد

بر دوستان بتافت به جود آفتاب وار

تا در میان باغ بخندد همی سمن

تا در کنار جوی ببالد همی چنار

خندیده باد نزهت او را لب طرب

بالیده باد نعمت او را تن یسار

چون اوج چرخ دولت عالیش مهروار

چون بیخ کوه حشمت باقیش پایدار

شمارهٔ ۱۴۷ - مدح علاء الدوله مسعود شاه

شکوفه طرب آورد شاخ عشرت بار

که بوی نصرت و فتح آید از نسیم بهار

گرفت جام طرب عیش با هزار نشاط

نمود روز فرح روز با هزار نگار

بدین بشارت مطرب نوای نغز بزن

بدین سعادت ساقی نبیند لعل بیار

که بازگشت به فیروزی از جهاد غزا

علاء دولت مسعود شاه دولتیار

مؤیدی که زمین را به رأی کرد آباد

مظفری که جهان را به تیغ داد قرار

به بوی مهرش زاید همی زآتش گل

به باد کینش خیزد همی ز آب شرار

بنازد از شرف نام او همی دنیا

بخندد از طرب مهر او همی دینار

نهاد روی به هندوستان به نیت غزو

گذشته رایتش از اوج گنبد دوار

به عون اسلام افراخته هزار علم

به گرد هر علم آشفته لشکری جرار

کشیده خنجر مصقولش آفتاب نهاد

گشاده چتر همایونش آسمان کردار

مبارزان همه بر بارها فکنده عنان

مجاهزان همه بر کوهها کشیده مهار

ز حربه ها به صفت روزها نجوم آگین

ز نعل ها به شبه خاک ها هلال نگار

هوا ز رایت منصور او گلاب سرشک

زمین ز موکب میمون او عبیر غبار

براند سخت و بیاموخت باد را رفتن

برفت مسرع و بنمود آب را رفتار

صدای کوسش رعدی فکنده در هر کوه

سرشک تیغش سیلی گشاده از هر غار

مبارزانش چو شیران دست شسته به خون

به حمله هر یک چون اژدهای مردم خوار

بتاختند به هر گوشه ای چو پویان باد

بتافتند به هر جانبی چو سوزان نار

فکنده ناچخ در مغز کفر تا دسته

نشانده بیلک در چشم شرک تا سوفار

فلک بجنبید از هول و سهم گیراگیر

زمین بلرزید از ترس و بیم دارادار

سوار تعبیه بی شمار لشکر دین

کشیده صفها همچون زبانه های شرار

چو ابر و باد ز حرص جهاد و غزو بتاخت

ز هر سویی سپه ترک و لشکر جرار

ز باد تیغ چو دریا بخاست آتش رزم

ز بوم هند برآمد چو دود گرد و غبار

سپه به لشکر برهان پور ملعون زد

که بود ملهی مخذول را سپه سالار

چو بندیان دگر پالهنگ در گردن

بداشت او را در بارگاه حاجب بار

به هند شاها فتوح بود دارالملک

که کافری همه بر قطب او گرفت مدار

حدیث و قصه آن حال نیست پوشیده

که کعبه شمنان بود و قبله کفار

خزانه ها را در هند بازگشت بدوست

چو بازگشت همه رودها به دریا بار

سپاه و نعمت و پیل و سلیح ملهی را

که بود والی آن عاملی دگر پندار

ستیزه طبعی عفریت فعل و جادو کیش

پلید خویی ابلیس اصل و دیو تبار

شهاب سطوت و دریا نهیب و باد شکوه

زمانه بسطت و گردون توان و کوه یسار

به پیل غره و از کس نیافته مالش

زمال مست و به تنبیه ناشده بیدار

به قلعه ای که ازو باد کم رود بیرون

به بیشه ای که دور دیو بد برد هنجار

پناه کرده و نابوده هیچ وقت او را

ز تاختن غم و از رزم ساختن تیمار

ز دور چون خبر تیغ بی قرار تو یافت

فرار کرد و نیارست جست راه فرار

بجست بیهش و از بیم جان چنان پنداشت

که هست افعی پیچانش بر میان زنار

نه بازدید همی تند شخ ز ژرف دره

نه فرق کرد همی روز روشن از شب تار

نکرد یک شب خواب و نخورد یک روز آب

نیافت یک پی راه و ندید یک تن یار

به گوشش آمد آواز رعد و نفخه صور

به چشمش آمد شکل درخت صورت مار

نیافت دست و نشایست بودنش ناکام

نداشت پای و ببایست رفتنش ناچار

نهیب شاه برو حلقه کرد گرد جهان

که ره نبودش پیش و پس و یمین و یسار

شتافت خواست به خدمت ز بهر عز و شرف

دو دست کرده بکش بنده سان و چاکروار

ولی نبستش صورت که یک زمان ندهد

به جانش خنجر زنهار خوار تو زنهار

عزیز جان را آخر به سیم و زر بخرید

تو این تجارت نیکو تجارتی انگار

به عاملی چو دگر عاملانت شد راضی

به بندگی چو دگر بندگانت کرد اقرار

زهی به جاه تو دولت به فتح بسته کمر

خهی به رأی تو ملت ز فخر کرده شعار

تو دستبردی در بوم هند بنمودی

که گشت عمده امثال و مایه اشعار

ز معجزات تو یک نکته یاد خواهم کرد

قیاس گیرد دانش به اندک از بسیار

چو گشت رنگ سواران به رنگ دیده شیر

چو گشت کام دلیران به طعم زهره مار

فرو زدند یکایک به صیدگاه بلا

بساط خاک به روین ردای روز به قار

سرسران ز شغب گشت چون سر مفلوج

دل یلان ز فزع ماند چون دل بیمار

ز باد کوسش بلا گرفت خاک نبرد

به آب تیغ برافروخت آتش پیکار

به سطح خوف و رجا بربکرد مرکب غزو

قضا به دور فرو راند نطع را پرگار

ز حلق جنگ به جای نفس بجست آتش

ز پلک مرگ به جای مژه برآمد خار

عدم ز حرص همی جست با وجود قرین

اجل به طمع همی کرد با امل دیدار

ز جوش حمله جهان شد چو بحر طوفان موج

ز برق تیغ فلک همچو ابر صاعقه بار

چو ابر و برق ز هر جانب مصاف بخاست

ز تیغ گریه سخت وز کوس ناله زار

تو حمله کردی و آهخته گرز مسعودی

بر آن تکاور هامون نورد کوه گذار

به زیر زخم تو پران عقاب عمر شکر

به پیش رخش تو تازان نهنگ جان اوبار

نبوده طعن تو را حامل آتشین باره

نگشته زخم تو را حاجز آهنین دیوار

قضا چو شکل نهیب تو دید روی بتافت

سپید گشتش چشم و سیه شدش رخسار

چه دید دید سواری نهاده جان بر کف

چه گفت گفت پیاده ست چرخ با تو سوار

ز صحن صحرا کهسارها پدید آمد

ز بس که گشت بدن های کشتگان انبار

به زیر چرخ پدیدار گشت عالم روح

ز بس نفس که برآمد ز کشتگان چو بخار

چو بیخ کفر بریدی و شاخ شرک زدی

به سعی و دولت و توفیق ایزد دادار

تمام شد به سم مرکبان آهو سم

زمین هند ز بهر نهال دین شد یار

حسام برق تف ابر پیکر تو ز خون

به چپ و راست فرو راند جویها هموار

بهار هند ز بارنده تیغ تو بشکفت

ز استخوان سمنستان شد و ز خون گلزار

به مرزها در دلهای زاجران همه تخم

به شاخ ها بر سرهای بت پرستان بار

شکسته شد به یک آسیب تو هزار مصاف

گشاده شد به یک آشوب تو هزار حصار

ز شرزه شیران افکنده شد سپاه سپاه

ز ژنده پیلان آورده شد قطار قطار

قرار یافت پس از بی قرار بودن تیغ

چو فتح دادش بوس و ظفر گرفت کنار

ز کارکرد تو آگاه شد زمان و زمین

ز فتح نامه تو موج زد بلاد و دیار

فرانمود زمانه که جز به حکم تو نیست

مدار گنبد دوار و کوکب سیار

چنانکه جستی از بخت و داشتی در دل

برآمدت همه مقصود و راست شد همه کار

بدانکه رهبر اسرار رازهای تو بود

به هر چه کرد توفیق عالم الاسرار

چو عاجزست ز آثار و معجزت خاطر

چو قاصرست ز کردار نادرت گفتار

جز این چه دانم گفتن که عنصری گوید

«چنین نماید شمشیر خسروان آثار»

ز بخت بادی ای اصل بخت کامروا

ز ملک بادی ای فخر ملک برخوردار

چو حق خنجر بر دشمنان گذارده شد

تو حق ساغر با دوستان خود بگذار

چو سرو یازان و چو مهر تابان گرد

چو چرخ دولت یارو چو ابر نعمت بار

ز شاخ دولت پیوسته بار نصرت چین

به باغ عشرت همواره تخم نزهت کار

تو بود خواهی تا حشر پادشاه زمین

که مالک الارضینی و وارث الاعمار

نشاط جوی وزانصاف و راستی شب و روز

به بام دولت و دین هر دو پاسبان بگمار

شمارهٔ ۱۴۸ - هم در ثنای او

پادشاه بزرگ دین پرور

شهریار کریم حق گستر

خسرو کامگار مسعودست

کش زمانه ست بنده و چاکر

شاه شاهان علاء دولت و دین

آن فلک منظر ملک مخبر

تاجداری که رفعت نامش

بر فلک برد پایه منبر

کامگاری که بسطت دستش

بر زمین ریخت مایه کوثر

صحن ملکش به دهر هفت اقلیم

خیل بختش ز چرخ هفت اختر

راعی امن او به شرق و به غرب

داعی جود او به بحر و به بر

تارک رتبت بلندش را

زیبد اکلیل آسمان افسر

گردن همت بزرگش را

عقد گردون سزا بود زیور

بر در امر او به روز و به شب

بسته دارد فلک چو کوه کمر

در صف کین او ز چپ و ز راست

کند باشد درخش را خنجر

در برکه ز حرص افسر او

همچو لاله ست چهره گوهر

در دل کان ز بیم بخشش او

چون زریرست باز گونه زر

چون برانگیخت عزم نافذ او

زیبدش صبح و مهر تیغ و سپر

چون فرو داشت عزم ثابت او

برنداردش عاصف و صرصر

عدل او بانگ زد چنان بر ظلم

که ز گوگرد بازجست آذر

بر او بار لطف چندان کرد

که بر آذر شکوفه گشت شرر

داد پر پر امیدواران را

ساقی جود او شراب بطر

برد خوش خوش ضعیف حالان را

ساقی داد او خمار ز سر

حمله ای کرد سطوتش چونانک

فتنه را شد مصاف زیر و زبر

در سر و در شکم ز شور و بلا

آب و خون شد ز هول مغز و جگر

ای جهان از کمال تو پیدا

وی فلک در خصال تو مضمر

مملکت را مناقب تو مثل

مفخرت را مکارم تو سمر

از پی سازهای تاج تو را

قطره در می شود به بحر اندر

وز پی رودهای بزم تو را

سر به گردون همی کشد عرعر

بر لب نیک خواه دولت تو

آب حیوان شود می ساغر

در کف بدسگال دولت تو

بوی نفط سیه دهد عنبر

گر نباشد به طبع همت تو

چنگ بگذارد از عرض جوهر

گر بگردد ز حال فکرت تو

چرخ بگشاید از فلک چنبر

تو ولی گویی و به هیچ مهم

لفظ تدبیر تو نبوده مگر

جزم فرمانی و به هیچ مثال

شرط فرمان تو نبوده اگر

همه شادی شهی نهاد کزو

شد شکفته بهار دولت و فر

چون تف کارزار برزد جوش

قرص خورشید شد چو خاکستر

چهره را خاک بیخت گونه پوست

دیده را خار زاد نور بصر

تیره دیدند رنگ های امید

تیز دیدند چنگ های خطر

گردها کرده چشم گیتی کور

کوس ها کرده گوش گردون کر

تیغ چون مورد گشت چون لاله

روی چون لاله شد چو نیلوفر

سینه چون کوره تفته در جوشن

مغز چون کفته غنچه در مغفر

بر بساط بسیط خوف و رجا

برکشیده قضا حشر به حشر

در طریق مضیق عمر و فنا

برفکنده بلا نفر به نفر

در مصاف و مجال هر سردار

در شتاب و درنگ هر صفدر

آتش و آب و باد و خاک شده

ابرش و خنگ و بور و جم زیور

چون سر سنگ پشت و روی امل

گشته پنهان ز بیم تیغ و تبر

خارپشتی شده ز نیزه و تیر

اجل جان شکار عمر شکر

آن زمان لا اله الا الله

وهم نادرست کرد بر تو گذر

موی بشکافتی به طعن و به ضرب

کوه برداشتی به کر و به فر

نور شد حربه تو از بس خون

که زدش بر برخش و پهلو و بر

بازوی عون تو گرفته قضا

خنجر فتح تو کشیده قدر

در خوی و خون شده زران و کفت

باره نصرت و عنان و ظفر

وان همه صاعقه به یک ذره

در دل بأس تو نکرده اثر

ملک جویان سهم کام روا

دهر گیران گرد نام آور

همه از هول گرز مسعودی

بر سرافکنده چون زنان معجر

یکی افتاده در میانه شور

دیگری خسته بر کرانه شر

این رها کرده همچو ماران پوست

وان برآورده همچو موران پر

یک جهان را به بازوی معروف

بر کشفتی به حمله منکر

بازگشتی به قطب شاهی شاد

عون یزدان و سعی چرخ نگر

تارک تاج را به صد دامن

پایه تخت را به صد زیور

در بپاشید بخت نیک چو ابر

زرد پراکند نجم سعد چو خور

هر سویی زان ظفر به هر ساعت

برسانید جبرئیل خبر

آفرینش مزاج کرد بدل

زود از آن مژده در جهان یکسر

گشت از اقبال آن عبیر گلاب

خاک در دشت و آب در فرغر

شب تاری نمود گونه روز

زهر قاتل گرفت طعم شکر

داشت روز نشستن تو به ملک

فضل آن شب که داشت پیغمبر

بهر آتشکده که در گیتی است

راست چون یخ فسرده شد اخگر

شد سیه روی صورت مانی

شد نگون فرق لعبت آذر

شادباش ای ملوک را مخدوم

دیر زی ای زمانه را داور

ملک در جمله آن مراد بیافت

که همی بودش از فلک برتر

نه عجب گر ز فر دولت تو

جان پذیرد همی نبات و حجر

حرکت گیرد و بصر یابد

پنجه سرو و دیده عبهر

داند ایزد که زود خواهی دید

باختر زان خویش چون خاور

هفت کشور گرفته و بسزا

بنده ای را سپرده هر کشور

تو در آن هفته چون مه و خورشید

کرده و ساخته مسیر و ممر

گفت احوال تو فلک پیمای

کرد احکام تو ستاره شمر

تا ابد خسروی تو خواهی کرد

از چنین ملک خسروا برخور

ملکا حال خویش خواهم گفت

نیک دانم که آیدت باور

در جهان هیچ گوی نشنیدست

آنچه دیدست چشم من ز عبر

سالها بوده ام چنان که بود

بچه شیر خواره بی مادر

گه بزاری نشسته ام گریان

خان های ز سمج مظلم تر

گه به سختی کشیده ام نالان

بندهای گرانتر از لنگر

گهی آن کرد بر دلم تیمار

که کند زخم زخمه بر مزمر

خاطرم گاهی از عنا آن دید

گه به تف عود بیند از مجمر

چه حکایت کنم که می بودم

زآتش و خاک بالش و بستر

غرقه روی و رنج راحت و خشک

تشنه کور و چشم انده تر

بر سر کوههای بی فریاد

شد جوانی من هبا و هدر

شعر من باده شد به هر محفل

ذکر من تازه شد به هر محضر

عفو سلطان نامدار رضی

بر شب من فکند نور قمر

التفات عنایتش برداشت

بار رنج از تن من مضطر

اصطباع رعایتش دریافت

روزگار مرا به حسن نظر

داد نان پاره ای که هست کفاف

مر مرا با عشیرتی بی مر

سوی مولد کشید هوش مرا

بویه دختر و هوای پسر

چون به هندوستان شدم ساکن

بر ضیاع عقار پیر پدر

بنده بونصر برگماشت مرا

به عمل همچو نایبان دگر

نایبی نیستم چنانکه مرا

سازی و آلتی بود در خور

مردکی چند هست بس لتره

اسبکی چند هست بس لاغر

گاه طبلی زنم به زیر گلیم

گه تیغی کشم به زیر سپر

گه جهم همچو رنگ بر کهسار

گه خزم همچو مار در کردر

این همه هست و شغل های عمل

سخت با نظم و رونق است اندر

حشمت عالی علایی تو

در جهان خود همی کشد لشکر

کبک و شاهین همی پرد همبال

شیر و آهو همی رود همبر

سرکشان را کجاست آن یارا

که برآرند بر خلاف تو سر

گردنان را کجاست زهره آنک

پای عصیان برون نهند از در

گر ز مدح تو حال و جاه مرا

مستزادی بود عجب مشمر

ور وجیهی شوم ز خدمت تو

راست باشد ز مقتضای هنر

من شنیدم که میر ماضی را

بنده بود والی لوکر

بس شگفتی نباشد ار باشد

مادحت قهرمان چالندر

تا رساند به جشن هر نظمی

نقش کرده ز مدح یک دفتر

سازد از طبع درج های ثنا

قیمتی تر ز درج های درر

لیکن از بس که دید شعبدها

گام ننهد همی مگر به حذر

ترسد از عاقبت که دانستست

عادت عرف گنبد اخضر

دشمنان دارد و عجب نبود

دشمن آمد تمام را ابتر

باز چون نیک تر در اندیشه

نهراسد ز هیچ نوع ضرر

که دل و طبع تو ز رحمت و عفو

آفریدست خالق اکبر

تا هیولی است اصل هر عنصر

تا بود عنصر اصل هر پیکر

اصل ملک تو باد ثابت فرع

فرع اصل تو باد نافع بر

امرهای زمانه وصف تو را

مهر همراه و مشتری همبر

بزم های سپهر نعت تو را

ماه ساقی و زهره خنیاگر

شمارهٔ ۱۴۹ - ستایش ظهیرالدوله ابراهیم

ز عز و مملکت و بخت باد برخوردار

سر ملوک جهان خسرو ملوک شکار

ظهیر ملت حق بوالمظفر ابراهیم

نصیر دولت و دین پادشاه گیتی دار

زمانه عزم و قضا قوت و قدر قدرت

ستاره زیور و خورشید رای و چرخ آثار

زمین توان و هوا صفوت و اثیر نهیب

جهان مکانت و دریا نوال و کوه وقار

ز رأی طبع و کف راد و پهن عالی او

فلک زمین شد و دریا سراب و ابر غبار

تبارک الله از آن ابر آفتاب فروغ

که برفروزد ازو بخت آسمان کردار

چو ماه و مهر کند عدل را فراز و نشیب

ز فر و زیب دهد ملک را شعار و دثار

به عفوش از تف آتش همی بروید گل

به خشمش از گل تازه همی بروید خار

ز هیچ گردون چون روی او نتافت نجوم

ز هیچ دریا چون گفت او نخاست بخار

ستارگان مگر از حزم و عزم او زادند

که در جبلت این ثابتست و آن سیار

جهان پناها شاها جهان شاهی را

نبود بی تو دل و دیده روشن و بیدار

سحاب جود تو آباد کرد هر ویران

نسیم عدل تو گلزار کرد هر گلزار

اگر نه آتش بأست به رزم گشتی تیز

کجا ز گوهر ملک آمدی پدید عیار

به کارزار دگر کرده ای نهاد جهان

مگر که قسمت او بوده بود ناهموار

به حد و خنجر لعل تکاوران کردی

زمین هامون دریا و کوه آخته غار

جهان گشادی بی مرز گر ز سندان کوب

ملوک کشتی بی حد به تیغ خاره گذار

ز گرد رخش تو چون چرخ تیره بیند روی

ز آب خنجر ملک تو نصرت آرد بار

بهشت و دوزخ باشد ضیا و ظلمت را

به کیش مانوی آن مدعی چهره نگار

از آنکه نیک همانند نسبتی دارند

به مهر و کینه تو روز روشن و شب تار

شراب عدل تو گرمست کرد عالم را

نهیب تو ببرد از سر زمانه خمار

محیط گیتی گشته ست همت تو از آنک

همی نماید گیتیش نقطه پرگار

چو روی و پشت عدوی تو زرد و مجروحست

ز زخم سطوت جود تو چهره دینار

مگر مخالف و بدخواه ملک و دولت تست

ز آب و آتش خیل حباب و فوج شرار

از آن حباب چو سر برکند شود ناچیز

وز آن شرار چو سر برزند بمیرد زار

نماند در همه روی زمین خداوندی

که او به بندگی تو نمی کند اقرار

بزرگوار خدایا چو قرب ده سالست

که می بکاهد جان من از غم و تیمار

رخم ز ناخن خسته برم ز دست کبود

دلم ز آتش سوزان تنم چو موی نزار

ز بس که تف بلاچپ و راست بر من زد

ز من بجست چو سیماب بی قرار قرار

بدین تغیر هایل به نعمت عالی

که طعم عیشم زهرست و رنگ روزم تار

چنان بلرزم کاندر هوا نلرزد مرغ

چنان بپیچم کاندر زمین نپیچد مار

تنم هژبری دارد شکسته اندر چنگ

دلم عقابی دارد گرفته در منقار

چو کلک و نیزه اگر راست نیستم دل و تن

چو کلک و نیزه مرا هست بر میان زنار

چرا ز دولت عالی تو پیچم روی

که بنده زاده این دولتم به هفت تبار

نه سعد سلمان پنجاه سال خدمت کرد

به دست کرد برنج این همه ضیاع و عقار

به من سپرد و ز من بستدند فرعونان

شدم به عجز و ضرورت ز خانمان آوار

به حضرت آمدم انصاف خواه و داد طلب

خبر نداشتم از حکم ایزد دادار

نه روشنایی و باران ز مهر و ابر بود

نه جست باید روزی ز کف تو ناچار

مرا امید به هنجار مقصدی بنمود

دلم برد که به مقصد بیاردم هنجار

همی ندانم خود را گناهی و جرمی

مگر سعایت و تلبیس دشمن مکار

ز من بترسد ای شاه خصم ناقص من

که کار مدح به من بازگردد آخر کار

ز شال پیدا آرند دیبه رومی

ز جزع باز شناسند لؤلؤ شهوار

ز پارگین بشناسند بحر در آگین

ز تار میغ بدانند ابر گوهر بار

سپر فکند و ندیده به دست من شمشیر

بداد پشت و نبوده میان ما پیکار

در آن هزیمت تیری گشاد در دیده

مرا بخست چو من داشتم گشادش خوار

خدای داند و هر کو خدای را به دروغ

گواه خوانده باشد ز جمله کفار

که قصد من همه آن بود تا به خدمت شاه

چو بندگان دگر تیز گرددم بازار

هزار دیوان سازم ز نظم و در هر یک

هزار مدح طرازم چو صد هزار نگار

مشاطه وار عروسان پردگی ضمیر

به پیش تخت کنم جلوه و به مجلس بار

به صیقل صفت و مدح نیک بزدایم

ز تیغ آتش و آیینه هنر زنگار

به اختران خرد بخت را کنم گردون

به لعبتان سخن بزم را کنم فرخار

چو عندلیب سرایم ثنای مدحت تو

چرا ببندم چون باز بسته بر کهسار

یکی به رحمت بر جان و بر تنم بخشای

که من نه در خور بندم شهانه اهل حصار

نگاه کن که چه نیرنگ ها و شعبده ها

به مدحت تو برآرم ز جان و دل هر بار

نه من کفایت عرضه همی کنم به سخن

توان ستود فلک را به رتبت و مقدار

تکلفی نشود در مثل به حلم جبال

تعذری نبود در سمر به جود بحار

چه رنج فکرت باید کشید اگر گویم

که آفتاب منیرست و آسمان دوار

گزیده تر ز همه دولتست دولت تو

گزیده تر ز همه فصل هاست فصل بهار

به پایه ای ز محلت نمی رسد گردون

پدید باشد کآخر کجا رسد گفتار

اگر سزای تو باید همی مدیح و ثنا

مگر گشاده شود بر همه ملوک اشعار

همیشه تا زبر گوی بی مدار سپهر

نجوم و چرخ نیاساید از مسیر و مدار

خدایگانا چون آفتاب ملک افروز

زمانه دارا چون آسمان زمانه گذار

نظاره گاه تو بر تختگاه باد و چمن

نشستگاه تو از ملک فرق باد و کنار

شمارهٔ ۱۵۰ - وصف جلوه های طبیعت و گریز به مدح محمود

روز وداع از در اندر آمد دلبر

لب ز تف عشق خشک و دید ز خون تر

آب نمانده در آن دو رنگین سوسن

تاب نمانده در آن دو مشکین چنبر

عبهر چشمش گرفته سرخی لاله

لاله رویش گرفته زردی عبهر

بر گلش از زخم دست کاشته خیری

بر مهش از آب چشم خاسته اختر

کرده زمین را زرنگ روی منقش

کرده هوا را به بوی زلف معطر

گفت مرا ای شکسته عهد شب و روز

در سفری و نهاده دل به سفر بر

تا کی باشد تو را وساوس همراه

تا کی باشد تو را کواکب همبر

ملکت جویی همی مگر چو سلیمان

گیتی گردی همی مگر چو سکندر

رفتی تو در نشاط باشی آنجا

ماندم من در غم تو باشم ایدر

دلبر مه روی بی مرست به غزنین

زود نهی دل به ماه رویی دیگر

هیچ دل تو ز مهر من نکند یاد

نیز تو را یاد ناید از من غمخوار

گفتمش ای روی تو عزیزتر از جان

دیدن رویت ز زندگانی خوشتر

ای نه به خامه نگاشته چو تو مانی

وی نه برنده گذارده چو تو آزر

شرطی کردم که تا بر تو نیابم

بوسی ندهم بر آن عقیق چو شکر

حرمت روی تو را نجویم لاله

حشمت زلف تو را نبویم عنبر

می بنیوشم ز رود ساران نغمه

می نستانم ز میگساران ساغر

منتظر وصلت تو خواهم بودن

آری الانتظار موت الاحمر

زود خبر کن مرا نگارا زنهار

تات چه پیش آمد این فراق ستمگر

همچو مه اندر کنارم آمد و ماندیم

هر دو در آغوش یکدگر چو دو پیکر

گشتم ازو باز سوخته چو عطارد

او بشد از پیش من چو مهر منور

چشمم چو ابر و دامنم چو شمر شد

رویم چون زر دل چو بوته زرگر

گشت به ناخن چو پیرهنش مرا روی

شد ز طپانچه مرا چو معجر او بر

مانده و رسته ازین دو دیده چون جوی

آن قد بر رفته چو سیمین عرعر

رفتم از پیش او و پیش گرفتم

راهی سخت و سیاه چون دل کافر

راهی چون پشته پشته سنگ و در آن راه

سینه بازان به نعل گشته مصور

ننهد اندر زمینش شیر همی چنگ

بفکند اندر هواش مرغ همی پر

بر کمر کوهها ز شدت سرما

مرمر چون آب گشته آب چو مرمر

گردش گردون شده رحا وی و از وی

ریخته کافور سوده در که و کردر

از فزع راه گشته لرزان انجم

وز شغب شب شده گریزان صرصر

گردون چون بوستان پر ز شکوفه

تابان مریخ ازو چو چشم غضنفر

مهر فرو رفته همچو آتش بر چرخ

مانده پراکنده و فروخته اخگر

از نظر و چشم خلق پنهان کرده

چشمه خورشید را سپهر مدور

روی هوا را ز شعر کحلی بسته

گیسوی شب را گرفته در دوران بر

ماه برآمد چو موی بند عروسان

تابان اندر میان نیلی چادر

تیره بخاری برآمد از لب دریا

جمله بپوشیده روی گنبد اخضر

ابری چون گرد رزم هایل و تیره

برق درخشنده از کرانش چو خنجر

قطره باران از آن روان شده چون تیر

غران چون مرکب از میانش تندر

روی ز گردون نمود طلعت خورشید

چون رخ یار من از حلویی معجر

زاغ شب از باختر نهان شد چون دید

کآمد باز سپید صبح ز خاور

شب را معزول کرد چشمه خورشید

رایت دینارگون کشید به محور

گردون از درد شب بکند و بینداخت

از بر و از گوش و گردنش زر و زیور

آبی دیدم نهاده روی به هامون

بوده پدرش ابر و کوهسارش مادر

همچو گلاب و عرق شده مه آزار

بوده چو کافور سوده در مه آذر

روشن و صافی و بی قرار تو گفتی

هست مگر ذوالفقار حیدر صفدر

خسرو محمود آنکه شاهی از وی

تازه شده چون پیمبری به پیمبر

شمارهٔ ۱۵۱ - هم در ثنای آن پادشاه و تهنیت فتح اکره

ایا نسیم سحر فتح نامه ها بردار

به هر ولایت از آن فتح نامه ای بسیار

ز فخر منشین جز بر سر شهان بزرگ

ز عز مسپر جز دیده ملوک کبار

بدین مهینی اخبار خلق نشنیدست

مگر نگویی در کوه و بیشه این اخبار

به کوه و بیشه نماند پلنگ و شیر از بیم

چه گیرد آن گه شاه جهان به روز شکار

مبشران را راه گذر بیارایند

به هر ولایت رسم این چنین بود ناچار

مبشری تو و آراسته ست راه تو را

بهار تازه و نوروز خرم از گلزار

خوازه بست ز گلبن همه فراز و نشیب

بساط کرد ز سبزه همه جبال و قفار

به باغ بلبل و قمری و عندلیب از لهو

کشیده الحان چون ارغنون موسیقار

بدین بشارت چون بگذری به هر کشور

فشاند ابر هوا بر تو لؤلؤ شهوار

ز بهر آنکه مگر بر زمین مقام کنی

زمین بپوشید از سرخ گل شعار و دثار

بدان که تا نرسد بر تو تابش خورشید

کشید چرخ مظله ز گونه گونه بخار

به بوستان و به باغ از برای دیدن تو

ز بس شکوفه سراپای دیده گشت اشجار

به باغ برگذری شاخ ها ز میوه و گل

دو تا شوند به خدمت به پیش تو هموار

ازین نشاط ببالد چنار و سرو سهی

ز لهو لعل شود روی لاله و گلنار

ایا نسیم سحر عنبرین دم تو کنون

کند زمین و هوا را چو کلبه عطار

بدین خبر تو جوانی دهی به عالم پیر

کنی چو خلد جهان را ز نعمت بسیار

کنون ز فر تو در باغ ها پدید آمد

ز جنس جنس نبات وز گونه گون ازهار

ره تو سر بسر آراست نوبهار گزین

تو می خرام به صد مرتبت مبشر وار

به هفت کشور چون این خبر بگویی تو

ملوک جان و روان پیش تو کنند نثار

پیام خواهم دادن تو را به هفت اقلیم

چو فتح نامه بدادی پیام هم بگزار

تو خود مشاهد حالی و بوده حاضر

به کارزار شهنشه پیام من به چه کار

بگو که چون ملک عصر سیف دولت و دین

خدایگان جهان خسرو صغار و کبار

ز بهر نصرت اسلام را ز دارالملک

به بوم هند در آورد لشکر جرار

بدان که تا نبود لشکری گران و بزرگ

خیاره کرد ز لشکر چهل هزار سوار

چو چرخ کینه کش و چون زمانه با قوت

چو ابر طوفان فعل و چو ابر صاعقه بار

رهی گرفته به پیش اندرون دراز و مهیب

همه زمینش سنگ و همه نباتش خار

شعاع کوکب ثابت به چرخ بر رهبر

مسیر دیو دژآگه به خاک بر هنجار

همی خرامید اندر میان هندستان

فراشته سر رایت به گنبد دوار

سپهر نیک سگال و زمان فرمان بر

خدای راهنمای و ملایکه انصار

بدو ملوک ز اطراف روی بنهادند

چنان که آید از آفاق سوی بحر انهار

کمینه خدمت هر یک ز تن که صد بدره

کهینه هدیه هر یک ز جامه صد خروار

گهی گذاشت حصار و گهی گذاشت زمین

گهش مقام به بیشه گهش نزول به غار

چو می گذشت گذر کرد رایت عالیش

به گرد تیره بپوشید چرخ آینه وار

حصار اگره پیدا شد از میانه گرد

بسان کوه بر او باره های چون کهسار

به حسن رتبت او نارسیده دست قضا

نکرده با وی غدری زمانه غدار

سپه چو دایره پیچید گرد حصن و همی

نمود حصن ازو همچو نقطه پرگار

به کارزار زده دست و گرم گشته نبرد

ز تیغ آهن سنب وز تیر خاره گذار

به خواب دید دگر شب امیر آن چیپال

یکی بلندی و او بر سرش گرفته قرار

شده هراسان از جان و گرد بر گردش

همه سراسر پر شرزه شیر و افعی مار

ز دور دیده یکی مرغزار خرم و سبز

درو کشیده یکی سایبان پر زنگار

نهاده تختی زرین بر او فرشته وشی

دو فوج حور کمر بسته بر یمین و یسار

خیال دولتش آمد فراز و گفت بدو

که از ضلالت خود گشت بایدت بیزار

ببایدت بر آن سایبان رنگین شد

وز آن فرشته ببایدت خواستن زنهار

چو دید چیپال این خواب سهمگین در وقت

گرفت لرزه و گشت از نهیب آن بیدار

یقین شد او را کان سایبان محمودیست

درو نشسته شاه فریشته کردار

سراییان و غلامان دو فوج بسته کمر

سپاه اوست چو شیر و چو مار گرد حصار

چو شمع روز شد از کله کبود پدید

زمین ز حله زربفت سرخ کرد و شعار

امیر اگره چیپال از سر گنبد

فرو دوید و به پست آمد از بلند حصار

سرای پرده سیفی بدید و خدمت کرد

بز دو دست و بکند از میان خود زنار

پیام داد به خسرو که ای بزرگ ملک

گناه کردم و کردم بدان گناه اقرار

به بندگیت مقرم توام خداوندی

گذاشتم همه عصیان تو جرم من بگذار

اگر تو عفو کنی بر دلم ببخشایی

کنم ز تن که به بالای این حصار انبار

جواب داد شهنشاه سیف دولت و دین

که آمدم به غزا من بدین بلاد و دیار

حصار دیدم بی مر و لیک هر یک را

گشاده بود بدین لشکر هدی صدبار

همی بجستم حصنی عظیم و دوشیزه

که در جهان نبدش هیچ خسرو و سالار

کنون که یافته ام این حصار اگره را

ازین حصار برآرم به تیغ و تیر دمار

ملوک را همه مقصود سیم و زر باشد

مر مراد همه عفو ایزد دادار

پس آنگهی به سپه گفت جنگ پیوندند

من این حصار بگیرم به عون ایزد بار

سپاه گرد حصار اندر آمدند چنانک

مبارزان را چون لیل می نمود نهار

حصار اگره مانده میانه دو سپه

برونش لشکر اسلام و در درون کفار

بسان چرخ برو سنگ منجنیق روان

چنان کجا به سوی چرخ دعوت ابرار

پیاده دیدم با خود و جوشن و خنجر

همی خزید به کردار مار بر دیوار

به سنگ و تیر و به آتش همی نگشت جدا

بدوختندش گویی به آهنین مسمار

هزار زخم فکند و دلش نگشت ملال

هزار زخم بخورد و تنش نگشت فگار

هر آتشی که بینداختندی از کنگر

چنان نمودی کز چرخ کوکب سیار

هر آن سواری کاندر میان آتش رفت

و گرچه بود ز آتش به گرد آن انبار

برون شد او چو براهیم آزر از آذر

به گردش آتش سوزنده گشت چون گلزار

به زیرش اندر شاخ بنفشه گشت زکال

به گردش اندر برگ شکوفه گشت شرار

گذشت روزی چند و همی نیاسودند

سپه ز کوشش در روز روشن و شب تار

شبی که بود بسی سهمگین تر از دوزخ

کریه و زشت چو دود و سیاه و تیره چو قار

چو رعد از ابر بغرید کوس محمودی

برآمد از پس دیوار حصن مارامار

سرائیان ملک جملگی بجوشیدند

برآمدند بهر کنگر اژدها کردار

به تیغ کردند از خون دشمنان هدی

زمین اگره همچون زمین دریا بار

چو در حصار بجوشید تارک گبران

ز تاب آتش شمشیر گرم شد پیکار

همی نمود ز روی حسام خون عدو

چو آب شنگرف از روی تخته زنگار

ز ترس چنبر گردون بایستاده ز دور

ز سهم چشمه خورشید در شده به غبار

حسام بران در سر به معدن دانش

سهام پران در دل به موضع اسرار

خدایگان را دیدم به گرد رزم اندر

چو شرزه شیر به دست اژدهای مردم خوار

تبارک الله چشم بد از کمالش دور

چو نور بود بر آن مرکب جهنده چو نار

گشاده دست به زخم و ببسته تنگ میان

ز بهر خشندی و عفو ایزد دادار

ز غازیان به حصار اندرون درآمد بانگ

ز ملک خسرو محمود باد برخوردار

خدایگانا هر وقت فتح خوش باشد

ولیک خوشتر باشد به روزگار بهار

نمود در هند آثار فتح شمشیرت

«چنین نماید شمشیر خسروان آثار»

حسام تیز تو شد ذوالفقار و هند عرب

حصار اگره خیبر تو حیدر کرار

حسام تست اجل وز اجل که جست امان

سنان تست قضا وز قضا که یافت فرار

زمین هند چنان شد که تا به حشر برو

ز خون به کشتی باید گذاشت راهگذار

به بحر و کوه ز بس خون که راند تیغ تو شد

عقیق و بسد در یمین و زر عیار

هر آنچه اکنون اندر زمین او روید

چو شاخ و قواق از شاخ او سرآید بار

کنون مکوک ز اطراف زی تو بفرستند

ز زر سرخ به خروار و پیل نر به قطار

چو پیل جمع شود پیل خانه کن قنوج

به پیلبانی پیلانت جندرا بگمار

خجسته بادت این فتح تا به فیروزی

به تیغ نیز بگیری چنین حصار هزار

تو بود خواهی صاحبقران به هفت اقلیم

دلیل می کند این فتح تو بدین گفتار

همیشه تا به میان سپهر جای زمی است

کند به گرد زمین اندرون سپهر مدار

همیشه بادی در ملک کامگاری و ناز

ز دولت تو چنین فتح هر مهی صد بار

سعادت ازلی با تو روز و شب همبر

خدای عزوجل با تو گاه و بیگه یار

شمارهٔ ۱۵۲ - در مدح ابونصر منصور

مملکت را به نصرت منصور

روزگاری پدید شد مشهور

عارض ملک پادشا که ازوست

رایت او چو نام او منصور

نور عدلش زمانه را سایه ست

سایه دولتش جهان را نور

عزم او باد را نگفته عجول

حزم او کوه را نخوانده صبور

ای به ترجیح فخر نامعجب

وی به عز کمال نامغرور

ملک را از تو دولتی عالی

عدل را از تو عالمی معمور

این بدان بی غم از هراس خلل

وان بدین ایمن از نهیب فتور

بارگاه تو کارگاه وجود

پایگاه تو پیشگاه صدور

با عطای تو زار گرید زر

با ثنای تو زور گیرد زور

بر تو بر تن وضیع و شریف

مهر تو در دل اناث و ذکور

غرض از مدت بقای تو بود

رفته و مانده سنین و شهور

سبب عزت و سخای تو گشت

زاده و داده جبال و بحور

گر بپاشی به یک سخا گنجی

نبوی نزد خویشتن معذور

ور برآری به کینه زآب آتش

نشمری بدسگال را مقهور

ملک عدل تا به تخت نشست

به ز رای تو نامدش دستور

باعث لهو را ندید مزید

خوشتر از حسن تو نبودش سور

نرسد بی مؤونت به ذلت

طمعه و دانه وحوش و طیور

نبود بی طراوت بزمت

سیری و مستی نشاط و سرور

تشنگان امید فضل تو را

ننماید جهان سراب غرور

خفتگان فریب کین تو را

بر نیانگیزد از زمین دم صور

جز کف راد تو امید که کرد

غرقه موج آز را به عبور

جز دم داد تو نوید که داد

کشته تیغ ظلم را به نشور

پست اعراض تو نگشت بلند

مست انعام تو نشد مخمور

حشمتت را نخیز باز حریص

دشمنت را گریز زاغ حذور

بدسگال تو و تجمل او

شبهی دارد از سگ و ساجور

نیستش ترس کایمنش کردست

از تو عفو حمول و حلم وفور

طعمه شیر کی شود راسو

مسته چرخ کی شود عصفور

باره تو تبارک الله چیست

گهی آسوده و گهی رنجور

نیک آسان بودش بس دشوار

سخت نزدیک باشدش بس دور

تازش او به حرص چون صرصر

گردش او به طبع چون در دور

تگ او اگر کند عجب نبود

وهم را در صمیم دل محصور

و آتش نعل او بدی نه شگفت

گر مزاج هوا کند محرور

وان بریده پی شکافته سر

در کفت ساحریست چون مسحور

سخت نالان چو ناقه معلول

زار و گریان چو عاشق مهجور

نکته ها گیرد از هنر مرموز

حرفها گیرد از خرد مستور

گل کفاند بخار در میدان

در چکاند ز مشک بر کافور

دیده بی دیدگان برای العین

شکل مقسوم و صورت مقدور

ای به هر فضل ذات تو ممدوح

وی به هر خیر سعی تو مشکور

حله طبع باف وصف تو را

بوده انفاس صدق من مزدور

گوهر گنج سای مدح تو را

گشته غواص ذهن من گنجور

خاطر بدپسند من شاهیست

بر عروسان مدحت تو غیور

جمع کرده ز بهر زیورشان

در منظوم و لؤلؤ منثور

لعبتانی که کرده انفاسش

سر فرازند بر نجوم و بدور

زلفشان از فکنده آهو

لبشان از نهاده زنبور

همگان را به ناز پرورده

دایه رنج در ستور و خدور

نقش کرده به حسن برغیشان

تاج کسری و یاره فغفور

لیکن از رنج برده طبعم هست

راحتی دون نقثت المصدور

فوز نایافته شدم مانده

نجح نایافته شدم مغمور

چون شکایت کنم که فایده نیست

من ضمان علی الکریم یجور

دهر بی منفعت خریست پلید

چرخ بی عافیت سگیست عقور

بوم چالندرست مرتع من

مار و رنگم درین ثقاب و ثغور

کوههایی ست رزمگاه مرا

خواهر جودی و برادر طور

هر بلندی که لنگ و لوک شدست

از پس و پیش آن قبول و دبور

گل سختش به سختی سندان

شخ تندش به تیزی ساطور

میزبانان من سیوف و رماح

میهمانان من کلاب و نمور

غو کوس و غریو بوق مرا

لحن نایست و نغمه طنبور

آرزو باشدم که هر سالی

باشم اندر دو بقعه طنبور

بدو فضل اندرین دو فضل جلیل

غیبت من بدل شود به حضور

که مرا خوشتر از گلاب و عبیر

آب غزنین و خاک لوهاور

نیست روزی دگر چه اندیشه

بر به آمد شد از هوا مقصور

در قدر تا کجا رسد پیداست

قوت آفریده مجبور

کعبه جاه تو ملی و وفیست

به قضای حوائج جمهور

پس چرا اندرو مرا نبود

حج مقبول و عمره مبرور

نه مرا حاجتی ازو مقضی

نه مرا طاعتی ازو مأجور

خود نکردم گنه و گه کردم

هست اندر کرم گنه مغفور

خیره خلق الوف تو بی جرم

به چه معنی ز من شدست نفور

که نسیم صبای لطف تو شد

شب و روز مرا سموم خدور

ویحک ای آسمان سال نورد

کی رهیم از حریق این باحور

آخر ای آفتاب روز افزون

کی دمد صبح این شب دیجور

تا بود باغ و راغ را هر سال

به ربیع و خریف زینت و حور

زلف شاه اسپرغم و روی سمن

چشم بادام و دیده انگور

باد عیشت به خرمی موصوف

باد روزت به فرخی مذکور

روزگارت رهی و بخت غلام

فلکت بنده و جهان مأمور

از ازل دولت تو را توقیع

به ابد نعمت تو را منشور

تر و تازه خزان تو چو بهار

خوی و خرم روان تو چو سحور

ناله صدرت از سرور و سریر

ظلمت بزمت از بخار بخور

شمارهٔ ۱۵۳ - چیستان و گریز به مدح آن بزرگ

چو تو معشوقه و چو تو دلبر

نبود خلق را به عالم در

ای مرا همچو جان و دیده عزیز

این و آن از تو یافت عمر و بصر

ببرد عشق عقل و عشق تو باز

عقل بفزایدم همی در سر

به هنر طبع را تو استادی

به خرد روح را تویی رهبر

به تو صحبت کنند در دیوان

وز تو گویند بر سر منبر

گاه خلوت تویی مرا مونس

در حضرت مرا تویی داور

سخنانی که از تو دارم یاد

جفت دل دارم و عدیل جگر

به خلاف تو گر سخن گویند

نایدم هیچ از آن سخن باور

تا گریبان تو بنگشادم

از جمال توام نبود خبر

از سر تو همی نگاه کنم

تا به پایان جمال و حسنی و فر

پوست بر تو همی به دل گردد

گاه دیگر شوی و گاه دگر

گاه چون زنگیان بوی اسود

گه چو سقلابیان شوی احمر

واندرین هر دو حال ازین تبدیل

نشود هیچ حسن تو کمتر

همه جرم تو روی شد ویحک

همه روی تو راز شد یکسر

نه چو زلف چو عنبر سارا

نه چو روی تو دیبه ششتر

کلک مفتول کرد زلف تو را

بر شکستن به هم چو سیسنبر

جان و دل خوش شود چو می دارم

آن شکنهای زلف تو به نظر

چو تو آراسته ندیدم من

جلوه گر عشاق تو بود مگر

ور نبودست عاشق تو چرا

بافت در زلفکان تو گوهر

روز و شب در تو حاصلست که دید

روز و شب را گرفته اندر بر

عبرت از تو توان گرفت آری

که ز روز و ز شب است جمله عبر

رویت آراسته به خال همه

زیر هر خال معنی دیگر

به دو دیده حدیث تو شنوم

که مرا همچو دیده در خور

در کنارت گرفت نتوانم

تا روان باشدم ز دیده مطر

همه خشکی بود طراوت تو

که چو رویم مباد رویت تر

آب رویم ز تست نگذارم

که به رویت رسد ز آب اثر

از دو دیده ستاره می رانم

من برین کوه آسمان پیکر

نتوانستی رسید به من

گر همه تنت را ببودی پر

تا دهک راه سخت شوریده ست

جفت عقلی تو و عدیل هنر

اندرین وقت چون سفر کردی

در چنین وقت کم کنند سفر

نه غلط کرده ام تو آن داری

که به ذاتت بود ز خلق خطر

نام منصور صاحب کافی

داغ داری به پشت و پهلو بر

آنکه با نام او ز خلق همی

بازگردد ز ره قضا و قدر

شمارهٔ ۱۵۴ - مدح عمید علی سالار

ای باد بروب راه را یکسر

وی ابر ببار بر زمین گوهر

ای خاک عبیر گرد بر صحرا

وی ابر گلاب کرد در فرغر

ای رعد منال کامل آن مرکب

کز نعره او سپهر گردد کر

وی برق مجه که خنجری بینی

کز هیبت آن بیفسرد آذر

ای چرخ سپهر محمدت بشنو

وی چشمه مهر مرتبت بنگر

ای گرسنه شیر در کمین منشین

وی جره عقاب در هوا مگذر

بر باره نشست فتنه شیران

هان ای شیران ز راه یکسوتر

کامد سپهی که کرد یک ساعت

صحرا را کوه و کوه را کردر

در پیش سپه مبارزی کورا

مانند نگفته اند جز حیدر

سالار عمید خاصه خسرو

آن داده بدین و ملک و دولت فر

فرزانه علی که در همه گیتی

یک مرد چنان نژاد از مادر

از آن همه گردنان سرنامه

وان از همه سرکشان سردفتر

در چشم کمال عقل او دیده

بر گردن ملک رای او زیور

مردی سو دست و طبع او مایه

رادی عرضست و دست او جوهر

ای بزمگه تو صورت فردوس

وی رزمگه تو آیت محشر

خردست چو مکرمت کنی دریا

لنگست چو حمله آوری صرصر

آنی که به گاه حمله افکندن

بر شخص تو جبرئیل پوشد پر

مومست به زیر تیغ تو جوشن

گردست به زیر گرز تو مغفر

تیغ تو بود به حمله در دستت

همگونه شکل و برگ نیلوفر

ماننده برگ لاله گردانی

چون بردی حمله بر صف کافر

امسال تو را چو وقت غزو آمد

از عون خدای و نصرت اختر

از راه بخاست نعره و شیهه

چونان که در ابر قیرگون تندر

بر که بچکید زهره تنین

در بیشه بکاست جان شیر نر

از خاک برست عنبر سارا

وز کوه گشاد چشمه کوثر

بر آرزوی جمال دیدارت

بگشاد به باغ دیدگان عبهر

هر جا که روی و خیزی و باشی

اقبال و ظفر تو را بود رهبر

گویی نگرم همی در آن ساعت

کآواز ظفر بخیزد از لشکر

وز خنجر تو به دولت عالی

گردد ستده ولایتی دیگر

از گرد سپه هوا شود تاری

وز خون عدو زمین شود احمر

برداشته فتحنامه ها پیکان

زی حضرت پادشاه دین پرور

او خرم و شاد گشته از فتحت

و آگاهی داده زآن بهر کشور

فرموده جواب و گفته سر نه

هر جا که بباید اندر آن کشور

وان خطبه به نام تست ارزانی

تا خدمت تو بداده باشد بر

بر نام تو خطبه ای کنم انشا

تا برخوانند بر سر منبر

چونانکه ز بس فصاحت و معنی

در صنعت آن فرو چکانم زر

خدمت پس خدمتیست از بنده

گر نیستمی فتاده بر بستر

لیکن چه کنم که مانده ام اینجا

بیمار و ضعیف و عاجز و مضطر

از جور فلک سری پر از انده

وز آتش غم دلی پر از اخگر

یک ذره نماند آتش قوت

بر جای بمانده ام چو خاکستر

چون موی شده تن من از زاری

چون نامه شده ز غم دلم در بر

نه طبع معین من گه انشا

نه دستم در بیاض یاریگر

قصه چه کنم ز درد بیماری

شیرین جانم رسیده با غرغر

دل بسته به حسن رأی میمونت

امید به فضل ایزد داور

ور بگذرم از جهان ز غم رستم

تو باقی مان و از جهان مگذر

جز بر سر فخر و مرتبت منشین

جز دیده عز و خرمی مسپر

در حکم تو باد گردش گیتی

در امر تو باد گنبد اخضر

شمارهٔ ۱۵۵ - ستودن ترکان و ستایش سلطان مسعود

ترکان که پشت و بازوی ملکند و روزگار

هستند گاه حمله بزرگان کارزار

گردان سرکشند و دلیران چیره دست

شیران بیشه اند و پلنگان کوهسار

در دستشان کمان ها مانند ابرها

در زخم تیرهاشان باران تند بار

در چشم نیک خواهان رسته چو تازه گل

در جان بد سگالان رسته چو تیزخار

پولاد را به تیغ بسنبند گاه زخم

خورشید را به تیر بپوشند روز بار

باره برون جهانند از آتشین مصاف

بیلک برون گذارند از آهنین حصار

رحمت برین سران سرافراخته چو سرو

کاندر سرای ملک رزانند روز بار

رحمت برین یلان که به میدان کر و فر

خیزند وقت حمله چو شیران مرغزار

جان بردن عدو را بسته میان به جان

در پیش شهریار جهاندار کامگار

مسعود شاه مشرق و مغرب که دور چرخ

بر تاج او سعود کند هر زمان نثار

ای یافته سپهر ز تو قدر و مرتبت

وی کرده روزگار ز رأی تو افتخار

تو بدسگال مال وز کف تو روز بزم

چون بدسگال مال تو کم یافت زینهار

تیغ برهنه تو چنان یافت کسوتی

کان ملک را شعار بود عدل را دثار

تا عزم راه و قصد سفر کرده ای شدست

فصل خزان به خرمی فصل نوبهار

گردی روان به طالع میمون و فال سعد

اقبال راهبر شده و بخت کامگار

بر تیز خیز کوهی تند سبک رکاب

رخشی چو باد در تک و چون چرخ در مدار

وین شاهزادگان که بدیشان شدست باز

اصل بنای دولت و دین سخت استوار

با فر و جاه خسرو پرویز و کیقباد

با بأس و زور رستم و گیو و سفندیار

جمله تو را عزیزان چون جان و تن ولیک

امر تو را به رغبت مأمور و جانسپار

در گرد چتر و رایت تو کرده تعبیه

شیران بی نهایت و پیلان بی شمار

خو کرده دستهاشان با لعب طعن و ضرب

خوش گشته گوشهاشان با بانگ گیرودار

یک شاهزاده را تو اگر نامزد کنی

گویی که تخت قیصر و تاجش به حضرت آر

راند سپه به روم و کند روم را خراب

یک مه تو را ندارد بیش اندر انتظار

آراسته ست دولت و دین از تو تا به حشر

کایزد بهر دولت و دین کردت اختیار

شاها زمین هند به خون تشنه گشت باز

زینجا به سوی هند سپاهی کش ابروار

سیراب کن زمین را یک سر به تیغ تیز

هر سو ز خون فروران بر خاک جویبار

امروز بارد آنچه نبارید تیغ دی

امسال بیند آنچه ندیدست هند پار

امروز بت پرستان هستند بی گمان

در بیشه ها خزیده و در غارها بشار

اکنون چنان در افتد در هند زلزله

کز هر سویی بلرزد هامون و کوه و غار

از بوم و خاک هند بروید نبات مرگ

وز جان اهل شرک برآید دم و دمار

در هند بشکفاند آن تیغ برق زخم

هنگام کارزار به دی ماه لاله زار

بپراکند ز هول تو چون گرد هر سپاه

بشکافد از نهیب تو چون نار هر حصار

وز سهم آبرنگ حسام تو خسروا

آتشکده شود دل رایان گنگبار

از جمع بست پرستان وز فوج مشرکان

بانگ و نفیر خیزد روزی هزار بار

گویند بازخاست ز جای آن سپید شیر

کو را ز جان یاران باشد همه شکار

کردست عزم آن که بشوید ز کفر پاک

مرهند را به ضربت شمشیر آبدار

در دست تو به حمله علم ها بکند باز

آن رخش باد سیر تو و آن گرز گاوسار

وین هر دو را به کوشش یاری دهند نیز

آن رمح جان شکار تو و تیغ عمر خوار

از سطوت تو شرک بنالد چو رعد سخت

وز ضربت تو کفر بگرید چو ابر زار

گردد ظفر قوی و شود فتح زورمند

زان بیلک نحیف تو و خنجر نزار

گیرد زمین ز تیغ همه پاک رود خون

گردد فلک ز گرد هوا جمله بحر قار

ای جاه تو چو مهر ز رتبت فلک فروز

وی کف تو چو ابر به بخشش جهان نگار

تو سایه خدایی و خورشید خسروان

جز تو که دید هرگز خورشید سایه دار

اختر کجا فروزان باشد به نقش مهر

شاهان به تو چه مانند ای شاه و شهریار

حقا که چون تو راد ندیدست دور چرخ

والله که چون تو شاه ندیدست روزگار

دیوان ملک بیش نیابد چو تو ملک

میدان ملک بیش نبیند چو تو سوار

در جمله ملک بود تو را دایه زین سبب

گه بر کتف نشاندت و گاه با کنار

تا تیغ تیز مادر فتحست روز رزم

گردد به گاه زادن گریان و بی قرار

بر زادن فتوح قوی باد تیغ تو

تا هر زمانت فتحی زاید چو صد نگار

بادت خجسته عزم و ره نهمت و غزات

کام مراد تو همه حاصل ز کردگار

چرخت غلام وعمر به کام و زمانه رام

دولت رفیق و بخت معین و خدای یار

شمارهٔ ۱۵۶ - در ثنای ملک ارسلان

با روی تازه و لب پر خنده نوبهار

آمد به خدمت ملک و شاه کامگار

سلطان ابولملوک ملک ارسلان که ملک

ذات عزیز او را پرورد در کنار

گردون دادگستر و مهر جهان فروز

سلطان تاجدار و جهاندار بردبار

ای اختیار مملکت و افتخار عصر

شایسته اختیاری و بایسته افتخار

چون دست هر نبرده فرو ماند از نبرد

چون کارزار گردد بر مرد کارزار

هر حمله ای که آری شاها ثنا کند

بر تو روان رستم و جان سفندیار

کاری که جست رای تو آمد تو را به سر

تخمی که کشت بخت تو آمد تو را به بار

نه نه نگویم آنکه چه دیدی هنوز تو

از نوع بختیاری ای شاه بختیار

هست ابتدای دولت و خواهد شدن هنوز

فغفور پرده دارت و کسری رکابدار

صاحبقران شوی و بگیری همه جهان

وایزد بدین سبب ز جهان کردت اختیار

گردند خسروان زمانه فدای تو

وز خسروان تو مانی در ملک یادگار

گاهی به هند تازی و گاهی به قیروان

گاهی به روم و گاه به چین گاه زنگبار

آری ز ترک خانان بسته به بند پای

رایان ز هند و پیلان کرده ز تنکه بار

دانی که با خدای جهان چند نذر کرد

آن اعتقاد روشن تو در شبان تار

اقبال پایدار تو را استوار کرد

زان عهد پایدار تو و نذر استوار

در انتظار رحمت و فضل تو مانده ام

ای کرده روزگار تو را دولت انتظار

داند خدای عرش که گیتی قرار داد

کز رنج دل نیابم شبها همی قرار

من بنده سال سیزده محبوس مانده ام

جان کنده ام ز محنت در حبس و در حصار

زین زینهار خوار فلک جان من گریخت

در زینهارت این ملک زینهار دار

در سمج های تنگ و خشن مانده مستمند

در بندهای سخت بتر مانده سوگوار

دارم هزار دشمن و یک جان و نیم تن

لیکن گذشته وام من از هشتصد هزار

بی برگ و بی نوا شده و جمع گرد من

عورات بی نهایت و اطفال بی شمار

بسیار امیدوار ز تو یافته نصیب

من بی نصیب گشته و مانده امیدوار

شاها به حق آنکه به کام تو کرده است

کار جهان خدای جهاندار کردگار

پیر ضعیف حالم و درویش عاجزم

بر پیری و ضعیفی من بنده رحمت آر

گیرم گناهکارم و والله که نیستم

نه عفو کرده ای گنه هر گناهکار

تا شاد بگذرانم ارم روزگار هست

در مدح و در ثنای تو این مانده روزگار

گیرم به مدح و شکر و ثنای تو هر زمان

هر پایه ای ز تخت تو در در شاهوار

این گفتم و ندانم تا چند مانده است

این روح مستحیل درین عمر مستعار

ور من رهی بمانم گنج بماندت

زین طبع حق گزار و زبان سخن گذار

عمری دراز باید تابنده ای چو من

گردد به مدح چون تو جهاندار نامدار

تا سایه ور درختی گردد نهالکی

بنگر که چند آب درآید به جویبار

شاها فراخ سالست این سال ملک تو

وین بس بزرگ فالست اندیشه بر گمار

لؤلؤ ز بحر برده سحاب از پس سحاب

بر ملک تو فشانده نثار از پس نثار

یکرویه گشت ملک هلا روی ملک بین

دستت گرفت عدل هلا تخم عدل کار

نو عز و نو بزرگی و نو لهو و نو طرب

نو ملک و نو سعادت و نو روز و نو بهار

شد لعل روی عشرت و شد روی عیش سرخ

ساقی بیار جام می لعل خوشگوار

فارغ دل و مرفه بنشین به تخت ملک

انصاف پیشکار تو و عدل دستیار

دشمنت اگر به کینه برآرد چو مار سر

شمشیر تو دمار برآرد ز مغز مار

ناشاد شد عدو سپردش قضا به خاک

تو شادزی و دل به نشاط و طرب سپار

جز در رضای تو نبود چرخ را مسیر

جز بر مراد تو نبود بخت را مدار

شمارهٔ ۱۵۷ - در صفت پیلان و مدح آن سلطان

سوی میدان شهریار گذر

قدرت و صنع کردگار نگر

ایستاده نگاه کن چپ و راست

کوههای بلند و جاناور

هر یکی با یک اژدهای دمان

اژدها نه و اژدها پیکر

دو ستون در دهان هر یک از آن

اندر آهن گرفته سر تا سر

چون دژ آهنین ویشک قویش

در دژ آهنین گشاید در

دشمنی را اگر بخسبانند

از گل و خاک و خون بود بستر

آتشی را اگر بر افروزند

گردد آن را نجوم چرخ شرر

این همه نعمت ژنده پیلانست

که سر نصرتند و روی ظفر

همه مستند و اهتزاز کنند

به سرود و سماع بازیگر

همه دیوان روز پیکارند

برده دیوان ز زخمشان کیفر

صد زده زان چهار صد عفریت

که گه تک شوند مرغ به پر

این شگفتی کدام خسرو راست

یک جهان دیو گشته فرمانبر

چون سلیمان نشسته کامروا

ملک داد و رز دین پرور

شه ملک ارسلان بن مسعود

شادی تخت و نازش افسر

آنکه از نام همچو خورشیدش

آسمان شد ز بس شرف منبر

داده در دست از زمانه زمام

بسته در خدمتش سپهر کمر

ملک را کرده عدل او یاری

ملک را بسته عدل او زیور

به فغان آمده ز تیغش کفر

به خروش آمده ز دستش زر

ای بر رفعت تو چرخ زمین

وی بر بخشش تو بحر شمر

ملکی و به ملک هفت اقلیم

نیست اندر جهان ز تو حق تر

من زدم فال و فال گشت نهال

آن نهالی که دولت آرد بر

لشکری دولت تو تعبیه کرد

کاندرو وهم کس نیافت گذر

ژنده پیلان تو چو پیلانند

از پس و پیش آن قوی لشکر

پیش هر پیل فوجی از ترکان

رزمجویان چو شیر شرزه نر

هر کرا پیل و شیر بازیگر

دشمنان را به نزد او چه خطر

این همه هست هست و بود و بود

کردگار جهان تو را یاور

پیش چشم آیدم همی فتحی

که شود ناگهان به دهر سمر

من از آن فتح چون براندیشم

یادم آید همی ز فتح کتر

که در ایام جد جد تو را

کرد روزی کروکر داور

پادشاها به فرخی بنشین

شهریارا به خرمی می خور

چون به بزم تو در کف تو شود

باده آب حیات در ساغر

نه عجب گر فلک شود مجلس

ماه و ساقی و زهره خنیاگر

تا ز گردون و اختر اندر دهر

هر چه مضمر بود شود مظهر

باد گردان برای تو گردون

باد تابان به حکم تو اختر

هفت کشور تو را به زیر نگین

وز تو آباد و شاد هر کشور

شمارهٔ ۱۵۸ - مدح سیف الدوله محمود

چو روز روشن بنمود چهره از شب تار

زدود مهر ز آیینه فلک زنگار

چنان که نور ز رأی خدایگان جهان

بتافت مهر منیر از سپهر دایره وار

شبی گذشت به من بر چو روی اهریمن

چو خط مرکز در خط دایره پرگار

دلم چو گردون از عشق ناشکیب شده

پدید کرد همه رازش آن دو زلف چو قار

شبست زلفش و گردون دل من و نه عجب

که راز گردون آید پدید در شب تار

دلم چو دریا در موج کرده پیدا سر

به گاه موج ز دریا شود پدید شرار

مرا ز دیده روان خون و خواب رفته از آن

بلی ز رفتن خونست علت بیدار

جدا شده من از آن ماه خویش و گم کرده

ز من دلی به بیابان عاشقی هنجار

تنم به تیر غمان کرده عشق او خسته

دلم به تیغ هوا کرده هجر او افگار

عیاروار دل من ربود دلبر من

بلی ربودن باشد همیشه کر عیار

مرا خوشست وگر چند ناخوشست مدام

ز درد هجران عیش من ای ملامت کار

مکن ملامت و بر سوخته نمک مفکن

ز جنگ دست بدار و مرا عذاب مدار

ز چوب خشک چرا بود بایدم کمتر

که ناله گیرد چون او جدا شود از یار

نه کمترم به وفا داشتن من از قمری

که از فراق به گاه سحر بموید زار

چو زیر چنگ همه روز مدح او گویم

اگر چه گشتم چون زیر چنگ زار و نزار

همیشه جویم همچون شراب شادی او

وگرچه دارد چون جرعه شرابم خوار

اگر ببارد ابر رضای او بر من

خزان هجرش بر من شود ز وصل بهار

وگر برین دل من مهر مهر او تابد

درخت شادی و لهو و نشاط آرد بار

همی چه نالم چندین ز هجر آن دلبر

چو زود ناله کند دیر به شود بیمار

هزار شکرت امروز مر مرا ز فراق

هزار شکر بگویم نه بل هزار هزار

که از فراق دلارام شد مرا حاصل

وصال درگه معمور شاه گیتی دار

شه مظفر و منصور شاه دولت و داد

خدایگان فلک همت ملک دیدار

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

بنام و سیرت و کنیت چو احمد مختار

خجسته نامش زیبنده بر کمینه ملک

چو نقش بر دیبا و چو مهر در دینار

شهنشهی که به شاهنشهی او دولت

به طوع و رغبت اقرار کرد بی اجبار

شهی که هست کف و تیغ او به رزم و به بزم

چو بحر گوهر موج و چو ابر صاعقه بار

همی گشاید کشور همی ستاند ملک

به تیغ جان انجام و به گرز عمر اوبار

به بندگیش بزرگی همی شود راضی

به چاکریش زمانه همی دهد اقرار

جهان و گنبد دوار چون بدیدندش

به گاه آن که همی کرد با عدو پیکار

جهان ز روز و شب ساخت جوشن و خفتان

ز مهر و ماه سپر کرد گنبد دوار

زمانه کرد همی مستی از شراب ستم

ببرد خنجر او از سر زمانه خمار

همی به روزی صدره سر قلم بزند

از آن که هست قلم بسته بر میان زنار

نه مر فضایل او را جهان دهد تفصیل

نه مر مناقب او را کند سپهر شمار

خدایگانا مهر تو فکر توست مگر

کزو نباشد خالی دل صغار و کبار

اگر نکردی قدر تو بر فلک مسکن

فلک نبودی زینسان که هست با مقدار

اگر نگشتی نام تو در جهان سایر

جهان نبودی چونین که هست پر انوار

رکاب و پای تو جوینده عنان و کفت

به کارزار عدو در سوار گرد سوار

شود ز هیبت تیغت رکاب او خلخال

شود ز بیم سنان تو ساعدش افگار

همیشه باشد نام ملوک زنده به شعر

ولیک زند به نام تو بازگشت اشعار

شگفت نیست که مدحت همی بلند آید

به دولت تو رهی را بلند شد گفتار

سخن به وزن درست آید و به نظم قوی

چو باشدش هنر مرد پر خرد معیار

همیشه تا ملکا بردمد چو خاطر تو

به حکم ایزد خورشید روشن از شب تار

به کامگاری جز فرش خرمی مسپر

به شادمانی جز دل به خرمی مسپار

شمارهٔ ۱۵۹ - هم در ستایش او

رسید عید و من از روی حور دلبر دور

چگونه باشم بی روی آن بهشتی حور

مرا که گوید کای دوست عید فرخ باد

نگار من به لهاورد و من به نیشابور

ره دراز و غریبی و فرقت جانان

اگر بنالم دارید مر مرا معذور

ز یار یاد همی آیدم که هر عیدی

درآمدی ز در من بسان حور قصور

هزار شاخ ز سنبل نهاده بر لاله

هزار حلقه ز عنبر فکنده بر کافور

تن چو سیم برآراسته به جامه عید

نهاده بر دو کف خویشتن گلاب و بخور

ببردی از دل من تاب زآن دو زلف متاب

خمار عشق فزودی به چشمک مخمور

کسی که دور بود از چنین شگرف نگار

چگونه باشد بر هجر‌ش ای نگار صبور

چرا نباشم با عزم و حزم مردانه

چرا ندارم هر چه بود به دل مستور

چو یاد شهر لهاوُر و یار خویش کنم

نبود کس که شد از شهر و یار خویش نفور

مرا به است به هر حالی و به هر وجهی

جمال حضرت عزنین ز شهر لوهاور

بلی به است به از وصل آن نگار مرا

جلال خدمت درگاه خسرو منصور

امیر غازی محمود ابن ابراهیم

خدایگانی کش هست عادلی دستور

شهی که مردی بر لشکر‌ش شده سالار

شهی که رادی بر گنج او شده گنجور

به گاه هیبت سام و به گاه حشمت جم

به گاه کوشش نار و به گاه بخشش نور

مثال حلمش یابی چو بنگری به جبال

قیاس علمش بینی چو بنگری به حور

همی نجوید تیر‌ش به جز دل قیصر

همی نخواهد تیغش مگر سر فغفور

بترسد از سر گرز‌ش به روز هیجا مرگ

حذر کند ز حسامش به رزمگاه خدور

ز بهر دولت محمودیان جهان ایزد

بیافرید و بدان داد تا ابد منشور

چرا کنند طلب ناکسان ز گیتی مال

چرا شوند به بیهوده جاهلان مغرور

یقین بدان که بلاشک ندامت آرد بار

هر آنکه کارد اندر زمین جهل غرور

خدایگانا راهی گذاشتی که همی

برید باد ازو نگذرد به جز رنجور

ز پنج سیحون بگذشته ای بنامیزد

که باد چشم بد از تخت و روزگار تو دور

رسید عید همایون شها به خدمت تو

نهاده پیش تو هدیه نشاط لهو و سرور

به رسم عید شها باده مروق نوش

به لحن بربط و چنگ و چغانه و تنبور

خجسته بادت عید و خجسته بادت ماه

خجسته بادت رفتن به درگه معمور

شمارهٔ ۱۶۰ - وصف بهار و مدح ثقة الملک طاهر بن علی

رنگ طبعی به کار برده بهار

نقش ها بود از آنچه برد به کار

چهره سنگ و روی گل دارد

مانوی کارگونه گونه نگار

همه پرصورتست بی خامه

همه پر دایره ست بی پرگار

ابر بر کار کرد کار گهی

بسدین پود و زمردینش تار

بنگر اکنون ز میرم و دیبا

ساده و کوه فرش گردد ازار

هر چه زرنیخ دیده بودی تو

همه شنگرف بینی و زنگار

داد بانگ نماز بلبل و کرد

چشم های شکوفه را بیدار

اندرین نوبهار عطر افروز

به چنین روزگار خاک نگار

نه شگفت ار چو خاک رنگ به رنگ

بدمد شاخ رنگ بر کهسار

ابرها درفشان و لؤلؤ بیز

بادها مشک سار و عنبر بار

هر دو شاخی ز باد پنداری

یکدگر را گرفته اند کنار

طبع گوید که باده خور که ز خاک

لاله روید همی قدح کردار

آب در جوی باده رنگ شدست

باده آر ای نگاه باده گسار

نام آن نامدار بر که هواش

روح را باده ایست نوش گوار

ثقت الملک طاهر بن علی

شرف و فخر و زینت احرار

ای سخاورز راد نعمت بخش

ای ثناخر کریم شکر گزار

تا همی ابروار باری تو

شاخ های امید دارد بار

گشت واقف بلند همت تو

بر کم و بیش گنبد دوار

آتش عقل را دمیده به رأی

گوهر ملک را گرفته عیار

جامه از هول بر مخالف تو

گشت کام نهنگ جان اوبار

روز عیشش به تلخی و تنگی

دیده مور گشت و زهره مار

آتش هیبت و شکوه تو را

چرخ دود آمد و زمانه شرار

هر که با تو چو گل نباشد خوش

هر گلی کو بکند گردد خار

ورنه از بندگی به تو نگرد

دیده در چشم او شود مسمار

مهر تو گر زند به آتش چنگ

روی آتش شود همه گلنار

کین تو گر نهد به آب قدم

زو بخیزد چو خشک رود غبار

ذکر تو بر صحیفه احسان

نام تو بر جریده اشعار

حسن را همچو نقش بر دیبا

زیب را همچو مهر بر دینار

آن سوارست کلک تو که ازو

ناسوارست هر که هست سوار

وان شبانست عدل تو که ز بیم

نخورد گرگ بر بره زنهار

گشته فهم تو با قضا هم رخت

کرده وهم تو با قدر دیدار

آن نهاده به پیش این اعمال

وین گشاده به پیش آن اسرار

چرخ چون رتبت بلند تو دید

رتبت خویش یافت بی مقدار

کانچه در دستگاه خود نگریست

در خور جود تو ندید یسار

ای فزوده جهان ز جاه تو فخر

وی ز گردون نموده قدر تو عار

هر چه در مدحت تو خواهم گفت

هیچ واجب نیاید استغفار

بنده ای ام که تو ز من یابی

مدح معنی نمای دعوی دار

کشت گردون خیره روی مرا

خیره زینسان مرا فرو مگذار

رنج و تیمار در حصار مرنج

جان من رنجه کرد و طبع فگار

طبع و جان مرا به رحمت و فضل

بخر از رنج و برکش از تیمار

چون ز امسال و پار یاد کنم

زار گریم ز حسرت پیرار

شیر پیکر یلان رزم افروز

پخته گشته ز آتش پیکار

نه ز من جست هیچ شیر و پلنگ

نه ز من رست هیچ بیشه و غار

گه مرا باد بود زیر عنان

گه مرا ابر بود جفت مهار

سرکشان را ز من سبک شد دل

دستها را ز من گران شد بار

کند شد مرگ راز من دندان

تیز شد رزم را ز من بازار

بقعه رام کرده کاندر وی

مرگ بارید بر علی عیار

باز نشناخت هیچ وقت همی

دشمنم روز روشن از شب تار

آن همه شد کنون مرا سمجی است

بر سر کوه در میانه غار

روز بر من سیاه کرد چو شب

روزی تنگ و انده بسیار

با دلی خسته و رخی پرخون

قامتی چفته و تنی بیمار

بند من وزن سنگ دارد و روی

روز من رنگ قیر دارد وقار

با من این روزگار بین که چه کرد

جور این روزگار ناهموار

پر پرم داد باده دولت

تا ز محنت مرا گرفت خمار

کرده اند خدای ناترسان

در یکی زاویه ز حبس بشار

دعوی زیرکی همی کردم

زد لگد ریش گاویم هنجار

در جهان هیچ آدمی مشناس

بتر از ریش گاو زیرک سار

سرنگون داردم به مکر و به غدر

چرخ مکار و عالم غدار

گر همی باطلم کنی شاید

ده یک آن به نظم و نثر بیار

گفته ام رنج های خویش بسی

چه کنم هر زمان همی تکرار

چون قلم گر نه رام حکم توام

بر تنم هست چون قلم زنار

ای ز جاه تو عدل روزافزون

وی ز رأی تو ملک دولتیار

تیره شد روز من چو مهر بتاب

تشنه شد جان من چو ابر ببار

ای خزان را به طبع کرده بهار

بگذر این چنین بهار هزار

در بزرگی و سروری محمود

وز بزرگی و بخت برخوردار

شمارهٔ ۱۶۱ - ستایشگری

خسروا چون تو که دیدست افتخار و اختیار

خسروان را اختیاری خسروی را افتخار

شاهی و شیری و هر شاهی و هر شیری که هست

مانده از هول تو اندر اضطراب و اضطرار

ذات جاهت را نشانده کامگاری بر کتف

عدل ملکت را گرفته بختیاری در کنار

عدل و حق را سعی و عون تو یسارست و یمین

ملک و دین را امر و نهی تو شعارست و دثار

آفتابی گاه بزم و آسمانی گاه رزم

خسروی روز شکار و کیقبادی روز بار

جوهر ارواح با کین تو بگذارد عرض

عنصر اجسام بی مهر تو نپذیرد نگار

مجلس و درگاه تو اندر جهان گشتست و باد

کعبه فریاد خواه و قبله امیدوار

مهر خواندم همتت را مهر از آن بفزود فخر

چرخ گفتم رتبتت را رتبتت را کرد عار

پادشاه دادورز و شهریار گنج بخش

دیر زی ای پادشاه و شاه زی ای شهریار

روزگار پادشاهی از تو شاد و خرم است

اینت عالی پادشاهی اینت خرم روزگار

پایدار و استوارست از تو دین و مملکت

پایداری پایدار و استواری استوار

یادگار حیدر و رستم تویی اندر نبرد

رستمی با گاوسار و حیدری با ذوالفقار

بی گمان از آب انعام تو کوثر یک حباب

بی خلاف از آتش خشم تو دوزخ یک شرار

گه بهار از بخشش تو گشته هنگام خزان

گه خزان از مجلس تو گشته هم طبع بهار

دانش اندر حل و عقد آموزگار ملک تست

به ز دانش ملک را هرگز که دید آموزگار

دیده های بیکران چهره چرخ کبود

شد سپید ایرا که ملکت را بسی کرد انتظار

تیغ و رخشت آبدار و تابدارست و ظفر

در سر آن آبدار و در تن این تابدار

بوی مغز و رنگ دل تیر و سنان تو نیافت

وجه نام این و آن شد مغز جوی و دل گذار

آنکه دارد مغز پیش تو نیاید در مصاف

وآنکه آمد پیش تو بی دل شود در کارزار

گرچه بر شیری نباشد هیچ گاوی را ظفر

گردن شیران شکستی تو به گرز گاوسار

ژنده پیلان تو گردانند چون حمله برند

غارها را کوه کوه و کوهها را غارغار

همچو خاک اندر درنگ و همچو آب اندر شتاب

همچو آتش در نهیب و همچو باد اندر نهار

عمر و جان از هر یکی ترسان و لرزانست از آنک

هر یکی چون اژدهایی جان شکار و عمر خوار

چون حصاری از بلندی و ز تن سنگین او

پست گشته بر زمین چون خاک بر سنگین حصار

گرز خارا و ز آهن خاست اهل تیغ تو

پس چرا زخمش برآرد زآهن و خارا دمار

شد ز مور و مار پنداری مرکب زآنکه هست

روی او بر چشم مور و حد او با زخم مار

جان بدخواهان تو در قبضه ترکان تست

یک تن تنها از ایشان و ز بدخواهان هزار

کیفر از شمشیرشان برده نهنگ تیزچنگ

چاشنی تیرشان خورده هژبر مرغزار

این دلیران و یلان و گردنان و سرکشان

نوذرند و بیژنند و رستم و اسفندیار

پادشاها هفت کشور در مقام دار و گیر

هم بدین ترکان بگیر و هم بدین ترکان سپار

ای گزین کردگار از گردش چرخ بلند

صورت عالم دگرگون شد به صنع کردگار

بار کافور ترست از شاخ خشک بیدمشک

کابر لؤلؤ بار بوده باز شد کافور بار

آب چون می بوده روشن گشته شد همچون بلور

در قدح های بلورین می گسار ای میگسار

پر سمن شد باغ همچون لاله گردان جام می

گرچه نه وقت سمن زارست و وقت لاله زار

هر رهی کآن خوشتر و هر باده ای کآن تلختر

مطربا آن ره سرای و ساقیا آن باده آر

گرچه بینی توده برف اندر میان بوستان

نقشبند بوستان پر نقش های قندهار

زود خواهد کرد باغ و راغ و دشت و کوه را

گوهر آگین همچو تاج شهریار تاجدار

نوبهاری روی بنماید چو روی دوستان

گرچه یابی آب بسته بر کران رودبار

باز ابر آرد ز دریا در و لؤلؤ روز و شب

تا کند بر کنگره ایوان سلطانی نثار

شهریارا ماهی آمد بس عزیز و محترم

با مبارک عهد و مهر ایزد پروردگار

می به رغبت نوش و سنگ انداز کن با دوستان

زانکه گردون کرد جان دشمنان را سنگسار

باده و شادی و رادی هر سه یکجا زاده اند

این مر آن را پشتوان و آن مر اینرا دستیار

رای رادی خیزدت بر دست جام باده نه

بار شادی بایدت در طبع تخم باده کار

ای چو مهر و ابر دایم نورمند و سودمند

نور این بس بی قیاس و سود آن بس بی شمار

تا بتابد مهر بر عالم بسان مهر تاب

تا ببارد ابر بر گیتی بسان ابر بار

کام جوی و کام یاب و کام خواه و کام ران

شادکام و شاد طبع و شادمان و شاد خوار

شمارهٔ ۱۶۲ - وعظ و تنبیه

گردش آسمان دایره وار

گاه آرد خزان و گاه بهار

گه کند عیش زندگانی تلخ

گه کند روز شادمانی تار

دیده ای را زند ز انده نیش

جگری را خلد ز مرگی خار

نرهد زو نهنگ در دریا

نجهد زو پلنگ در کهسار

کرده بر سرکشان به حمله ستم

برده از خسروان به قهر دمار

نیست جسمی کزو ننالد سخت

نیست چشمی کزو نگرید زار

زندگانی و جان و دل شکرد

زخم این اژدهای عمر شکار

کامرانی و عز و لهو خورد

دهن این نهنگ مردم خوار

بس بناها که او برآوردست

باز کردست با زمین هموار

بس روان ها که او بپروردست

که ندادست باز پس زنهار

گاه بر مادری ز دست آتش

گه ربوده ست بچه ای ز کنار

تو اگر سال و مه بنالی سخت

تو اگر روز و شب بگریی زار

عاقبت هیچ فایده نکند

پس تن خویش هیچ رنج مدار

ای ملک زاده ای که فکرت تو

روشن آیینه ای است بی زنگار

نیک دانی که کس نیاید پس

با قضاهای ایزد دادار

چرخ تندست تن به رنجه منه

مرگ حقست دل به غم مسپار

شمارهٔ ۱۶۳ - به ابوالفرج نصر بن رستم نوشته است

ای کینه ور زمانه غدار خیره سار

بر خیره تیره کرده به ما بر تو روزگار

هر هفته انده دگر آری به روی ما

رنجی دگر به هر گه در لیل و در نهار

یک روز راحتی و یکی هفته رنج و غم

یک ماه برقراری و یک سال بی قرار

بر بندگان اگر بستیزست کار تو

بر خواجه عمید چرایی ستیزه کار

بر نصر رستم از چه ستمگار گشته ای

در مهتری نبود ستمگر به هیچ کار

آن بوالفرج که داد جهان را ز غم فرج

اکنون هم از جهان تو برآری همی دمار

آن مهتری که دستش دریای قلزم ست

دریا کنار مانده او راست بر کنار

ای چون مه چهارده در کاهش و کمی

مه را ز کاستن نبود هیچ ننگ و عار

ماه ار همه تمام نکاهد هر آنچه هست

آخر برآید از فلک از چه نزار و زار

آخر فزون شود که فزونی ز کاستیست

وز پستی آردش بر بلندی ده و چهار

جویی که آب رفته بود روزی اندرو

آخر هم اندرو کند آن آب رهگذار

این گردش فلک نه همه بر نحوست است

آخر سعادتیست در این اختر و مدار

آخر به کام دل برسی و هوای دل

آخر زمانه با تو کند باز افتخار

ای روزگار خواجه اگر خواجه جو شدی

باز آی باز خواجه و او را به پای دار

دانی که کامگارتر از تو نبود کس

در مرتبت زهر که صغارند و از کبار

خارا خمیر گشت به فرمان او همی

سهمش پدید کرد ز دریا همی غبار

عدلش همی بشست ز دندان مار زهر

فضلش همی برست گل از خاک خشت و خار

ای رای تو بر اسب زمانه سوار نیک

هر چند خود زمانه به ما بود بر سوار

از فر و از سعادت اندر دیار هند

فرشی فکنده ای تو کس از جود پود و تار

امید ما همه به همان روزگار تست

یارب تمام کن تو امید امیدوار

هر چند بارهای گران بر زمین بسیست

آخر چو حلم تو نکشیدست هیچ بار

آمد گه برآمدن آفتاب تو

تا کی ز بام صبح برآید ز کوهسار

ناگه شعاع روی تو بدرخشد ای عمید

خشنود گردد از تو همه ملک هوشیار

ای آنکه از نکویی و از نام نیک تو

بس مرد شوربخت که گشتست بختیار

ای دستگیر شاعر ممدوح با فتوح

ای حق شناس مهتر و حقدار حقگزار

دانی که بنده را بر تو حق خدمتست

آن خدمتی که ماند ز من تا گه شمار

از بنده یادگار جهان ماند مدح تو

هرگز مباد از تو جهان مانده یادگار

از غلظتی و وصلت غلظت همی کند

مر را بزرگ و نکو نام و نامدار

اندیشه برات دهی چون نداشتی

دادی به بنده صلت و شد کار چون نگار

شرح برات بنده به بوبکر گفته شد

طوسی که نیستش به نیشابور و طوس یار

تا آب و آتش آید پیدا همی ز ابر

تا خاک را غبار بود ابر را بخار

عز و بقات باد و سرت سبز و تن درست

دلشاد و شادکام و تن آباد و شادخوار

مسپار دل به انده و گیتی همی سپر

مگذر تو از جهان و جهان خوش همی گذار

شمارهٔ ۱۶۴ - مدح بهرامشاه و التزام به نام آن پادشاه

تا برآمد ز آتش شمشیر بهرامی شرار

داد گیتی را فلک بر ملک بهرامی قرار

کرد بهرام افتخار از ملک شه بهرام شاه

در همه معنی که برتر دیده از این افتخار

گشت ملک و عدل او آباد تا ملکست و عدل

ملک بهرامی لباس و عدل بهرامی نگار

پیش بهرام زمین بهرام گردون بنده شد

در زمانه بندگی ملک او کرد افتخار

بر فلک بهرام گوید دولت بهرام شاه

هر چه مقصودست گیتی را نهاد اندر کنار

زآسمان روح الامین گویان به صد شادی که هست

با ملک بهرام شه بهرام گردون جانسپار

سوخت شمشیر و جان بدسگالان روز رزم

زانکه ببرامست شمشیر تو را آموزگار

برتر آمد مرتبه بهرام را از مهر و ماه

تا ز نامی نام تو اندر جهان شد نامدار

در همه معنی چو احمد بود بهرامی مضا

از پی صدر وزارت کرد او را اختیار

در کف کافی او زان خامه بهرام سیر

سعد و نحس دوستان و دشمنان شد آشکار

این وزارت را که بهرامی است تیغ طبع او

از نشاط خدمت تو گشت خرم روزگار

تا به عون ملک و دین باشند پیش تخت تو

همچو بهرام از مضا هنگام رأی و وقت کار

راویا تو مدح های ملک بهرامی بخوان

ساقیا تو جام های بزم بهرامی بیار

شمارهٔ ۱۶۵ - مدح اختری و التزام به نام اختری و اختر

ای اختری نه‌ای تو مگر اختر

گردون فضل گشته به تو انور

آن اختری که سعد بود بی نحس

آن اختری که نفع بود بی ضر

اندر بروج مدح و ثنا شعرت

سایر چو اختر است به هر کشور

شعرت رسیده در ندب ظلمت

چشم مرا به نور یکی اختر

طبعی که راه گم کند او را تو

چو اختری به سوی خرد رهبر

مسعود گشت اختر بخت من

زین نظم نورمند فلک پیکر

در نظم چون خط سیهت دیدم

چون اختران معانی او یکسر

دانم شنیده ای که چو اختر من

هستم ز کوه تنگ به گردون بر

اختر مقاومت نکند با من

چون زو نیم به قدر و محل کمتر

از لرزه همچو اخترم آن ساعت

کز مشرق آفتاب برآرد سر

روزم شبست و در شب تاری من

بیدار همچو اختر بر محور

بر قد همچو چنبر من اشکم

چون اختران گردون بر چنبر

نشگفت ار اخترش شکفد از من

گز کف کبود شد چو سپهرم بر

صد باختر چو اختر اگر دیدم

ویحک چرا نبینم یک خاور

اندر میان اوج چرا زینسان

چون اختر از هبوط شدم مضطر

چون اخترانم از دل و از خاطر

زان همچو اخترم به وبال اندر

چون اخترم شگفت مکن چندین

گر محترق شدم از گران خور

چون خسرو سپهر محل آمد

اختر به جانش بنده شد و چاکر

چندین همی محاق چرا بینم

زین نور آفتاب ضیا گستر

شد مویه گر چو کیوان بخت من

زان پس که بود زهره خنیاگر

از پاکی ار چو مشتریم در دل

بهرام وار چون بودم آذر

نه من عطاردم که به هر حالی

هر روز هست سوزش من بی مر

من سوخته ز اختر وارونم

این اخترست یارب یا اخگر

چون اختر ارچه رفته ام از خانه

راجع چرا همی نشوم ز ایدر

اختر ز جرم چرخ چو بدرخشد

چو آتش از مشبکه مجمر

وز اختر شهاب فلک هر سو

گردد چو سنگ زردیشان زر

شب را به گوش و گردن بربندد

از اختران و خاطر جان زیور

تا روز از اشک دیده گلگونم

چون اختران نگون بودم خاور

زین اختران دیده که همچون در

بینی روان شده پس یکدیگر

گویی مکلل است مرا بالین

گویی مرصع است مرا بستر

هر شب که نو برآیند از گردون

این اختران شوخ نه جاناور

گردند هر زمان ز قضای بد

رنج و غم مرا پدر و مادر

آخر نه کم ز اخترم شود نیز

چون اخترم شود به سعادت فر

ابیات تو همین عددست آری

معنیست اندر اخترم از هر در

شمارهٔ ۱۶۶ - صفت اراده خویش و آرزوی سفر خراسان

چو عزم کاری کردم مرا که دارد باز

رسد به فرجام آن کار کش کنم آغاز

شبی که آز برآرد کنم به همت روز

دری که چرخ ببندد کنم به دانش باز

اگر ندارم گردون نگویدم که بدار

وگر نتازم گردون نگویدم که بتاز

نه خیره گردد چشم من از شب تاری

نه سست گردد پای من از طریق دراز

به هیچ حالی هرگز دو تا نشد پشتم

مگر به بارگه شهریار وقت نماز

چو در و گوهر در سنگ و در صدف دایم

ز طبع و خاطر از نظم و نثر دارم راز

ز بی تمیزی این هر دو تا چو بندیشم

چو بی زبانان هرگز به کس نگویم راز

نمی گذارد خسرو ز پیش خویش مرا

که در هوای خراسان یکی کنم پرواز

اگر چه از پی عزست پای باز به بند

چو نام بندست آن عز همی نخواهد باز

بیا بکش همه رنج و مجوی آسانی

که کار گیتی بی رنج می نگیرد ساز

فزونت رنج رسد چون به برتری کوشی

که مانده تر شوی آنگه که بر شوی به فراز

شمارهٔ ۱۶۷ - در نصیحت و ستایش منصور بن سعید

چند گویی که نشنوندت راز

چند جویی که می نیابی باز

بد مکن خو که طبع گیرد خو

ناز کم کن که آز گردد ناز

از فراز آمدی سبک به نشیب

رنج بینی که بر شوی به فراز

بیشتر کن عزیمت چون برق

در زمانه فکن چو رعد آواز

کمتر از شمع نیستی بفروز

گر سرت را جدا کنند بگاز

راست کن لفظ و استوار بگو

سره کن راه و پس دلیر بتاز

خاک صرفی به قعر مرکز رو

نور محضی به اوج گردون تاز

تا نیابی مراد خویش بکوش

تا نسازد زمانه با تو بساز

گر عقابی مگیر عادت جغد

ور پلنگی مگیر خوی گراز

به کم از قدر خود مشو راضی

بین که گنجشک می نگیرد باز

بر زمین فراخ ده ناورد

بر هوای بلند کن پرواز

گر تو سنگی بلای سختی کش

ور نه ای سنگ بشکن و بگداز

چند باشی به این و آن مشغول

شرم دار و به خویشتن پرداز

از دل و سر مساز سنگ و گهر

هر چه داری ز دل برون انداز

نیز منویس نامه های امید

بیش مفرست رقعه های نیاز

جز بر صاحب اجل منصور

آنکه مهرش برد ز چرخ نماز

در صفت مدح او چو گرد آید

لشکری کش ز عقل باشد ساز

مرکب شکر او چو رعد بکوب

علم وصف او چه مه به فراز

حمله ها بر به طبع تیغ گذار

رزم ها کن به وهم تیرانداز

تو بهی قرعه امید بزن

تو بری مهره مراد بباز

ور نوای مدیح خواهی زد

رود کردار طبع را بنواز

حرز جان تو بس بود ز بلا

مدحت شهریار بنده نواز

پادشاه بوالمظفر ابراهیم

آن زمانه نهاد گردون ساز

آنکه از عدل و جود او به جهان

رنج کوتاه گشت و عمر دراز

ای به هر حال چون عصای کلیم

تیغ برانت مایه اعجاز

مهر مجدی بر آسمان شرف

روز از تو بتافت زیب و براز

نام تو بر نگین دولت نقش

جاه تو بر لباس ملک طراز

شرف دودمان آدم را

به حقیقت تویی و خلق مجاز

صدفم من که در شود به ثبات

هر چه آید مرا به طبع فراز

داریم همچو مشرکان به عذاب

ورچه هرگز نخواندمت انباز

شده از من موافقان رنجور

شده بر من مخالفان طناز

نه غم مدح تو ازین دل کم

نه در سعی تو بر این تن باز

خواستم کز ولایت مهرت

بروم جان مرا نداد جواز

کردم این گفته ها همه موجز

که ستودست در سخن ایجاز

روز عیشم نداد خواهد نور

تا نبینم چو آفتابت باز

تا بود صبح واشی و نمام

تا بود ساعی و غماز

زین شود باغ طبله عطار

زان شود راغ کلبه بزاز

بر چمن ورد و سرو ماند راست

به رخ و قد لعبتان طراز

همچو ورد طری بتاب و بخند

همچو سرو سهی ببال و بناز

با علو سپهر بادت امر

با سعود زمانه بادت راز

همه فردای تو به از امروز

همه فرجام تو به از آغاز

شمارهٔ ۱۶۸ - ستایش سیف الدوله محمود

شبی چو روز فراق بتان سیاه و دراز

درازتر ز امید و سیاه تر ز نیاز

ز دور چرخ فرو ایستاده چنبر چرخ

شبم چو چنبر بسته در آخرش آغاز

برآمده ز صحیفه فلک چو شب انجم

چو روز در دل گیتی فرو شده آواز

من و جهان متحیر ز یکدگر هر دو

پدید و پنهان گشته مرا و او را راز

مرا ز رفتن معشوق دیده لؤلؤ ریز

ورا ز آمدن شب سپهر لؤلؤ ساز

چه چاره سازم کز عشق آن نگار دلم

ز شادمانی فردست و با غمان انباز

فراز عشق مرا در نشیبی افکندست

که باز می نشناسم نشیب را ز فراز

دلا چه داری انده به شاد کامی زی

بتاب غم چه گدازی به ناز و لهو گزار

اگر سپهر بگردد ز حال خود تو مگرد

وگر زمانه نسازد تو با زمانه بساز

کسی چه دارد غم کش بود خداوندی

بسان خسرو محمود شاه بنده نواز

خدایگان جهان سیف دولت آنکه برو

در سعادت شد بر جهان دولت باز

بسوخت خانه ظلم و بکند خانه کفر

برید بیخ نیاز و درید جامه آز

کند چو گرم کند باره عقاب صفت

عقاب مرگی گردد سنان او پرواز

برند بی شک هر روز خسروان بزرگ

به پیش خانه او چون به پیش کعبه نماز

گذشت سوی حجاز آفتاب کینه او

از آن همیشه بود تافته زمین حجاز

به خواب دیدست اهواز تیغ او زان رو

ز تب تهی نبود هیچ بقعه اهواز

ندید یارد دشمن سپاه او را روی

از آنکه بر وی کوته شود بقای دراز

کجا تواند دیدن گوزن طلعت شیر

چگونه یارد دیدن کوزن چهره باز

خدایگانا شادی فزای و رامش کن

نبید بستان از دست دلبران طراز

مباد زین ده خالی خجسته مجلس تو

همیشه تا به جهان در حقیقتست و مجاز

ز نزهت و طرب و عز و شادکامی و لهو

ز چنگ و بربط و نای و کمانچه و بگماز

به شاد کامی در عز بیکرانه بزی

به کامرانی در ملک جاودانه بتاز

شمارهٔ ۱۶۹ - مدح عبدالحمید بن احمد

در تو ای گنبد امید و هراس

گردش آس هست و گونه آس

سبز و خرم چو آسی اندر چشم

باز بر فرق تیز کرد چو آس

نه غلط می کنم تو داری تو

فعل الماس و گونه الماس

این چنین آفریده گشت جهان

شغل از انواع و مردم از اجناس

فلک سفله نحس گردد و سعد

خوشه عمر دانه دارد و داس

ای فلک شرم تا کی این نیرنگ

ای جهان تو به تا کی این وسواس

مژه بر پلکم ار شود پیکان

موی بر فرقم ار شود سرپاس

نایدم باک از آنکه ایمن کرد

تن و جان من از امید و هراس

خواجه عبدالحمید بن احمد

مفخر گوهر بنی عباس

آنکه او را قیاس وصف نکرد

زانکه شد وصف او محیط قیاس

نیست بی او جهان جهان چونانک

بی می ناب کاس نبود کاس

رتبت جاه و کثرت جودش

در جهان نه امل گذاشت نه یاس

رای او را فلک نشاند حرون

حلم او از زمانه برد شماس

خنجر آبداده را ماند

آن دل باد طبع آهن باس

این نبوده تو را خرد معیار

وی نگشته تو را هنر مقیاس

تیر وهم تو کز کمان بجهد

نجم برجیس باشدش بر جاس

تیغ رای تو خرد سپر نکند

گرچه چرخ فلک شود پر آس

در شب نعش و انجم معنی

در کف تو فلک شود قرطاس

روح را لفظ تو لطیف سخن

چشم را خط تو لذیذ نعاس

ای ز نعت تو عاجز و حیران

وهم حذاق و فکرت کیاس

از امارت دل تراست غذا

وز وزارت تن تراست لباس

گو ز وسواس خیزد اصل جنون

به جنون می کشد مرا وسواس

دل من تنگ کرد و مظلم کرد

وحشت آز و ظلمت افلاس

روز چون عندلیب نالم زار

همه شب چون خروس دارم پاس

کرد گردون ز توزی و دیبا

کسوت و فرش من به شال و پلاس

چون قلم زردم و نزار و نوان

اندرین روزگار چون انقاس

با چنین حال و هیأت و صورت

باز نشناسدم کس از نسناس

شغلم افزون ز شغل غواصی است

روزیم کم ز روزی کناس

نیست چون من کس از جهان مخصوص

بالبلیات من جمیع الناس

همه انفاس من مدایح تست

زان همی زنده داردم انفاس

جز سپاس تو نیست بر سر من

آفریننده را هزار سپاس

بشنوم نیک و بد ببینم راست

منم امروز مانده در فرناس

تو شناسی همی که شعر مرا

نشناسد تمام شعر شناس

بر زر مدح نفکنم حملان

دیبه نظم را نبافم لاس

از تو قیمت گرفت گفته من

نه عجب زر شود ز مهر نحاس

فرق کن فرق کن خداوندا

گوهر از سنگ و دیبه از کرباس

مادح خوش را به عدل ببین

بنده خویش را به حق بشناس

متنبی نکو همی گوید

باز دانند فر بهی ز آماس

این قصیده که من فرستادم

دل و جان را به دوست استیناس

بوی ازو یافت طبله عطار

شکل ازو برد کلبه نخاس

ماه را تا به دل شود هر ماه

شکل سیمین سپر به زرین داس

چرخ گردان بود به هفت اقلیم

جسم کوشان بود به پنج حواس

همتت را چو چرخ باد علو

دولتت را چو کوه باد اساس

شمارهٔ ۱۷۰ - ثنای سلطان علاء الدوله مسعود

شاد باش ای شاه عالم شاد باش

با بتان دلبر نوشاد باش

شاه مسعودی و تا باشد جهان

در سعادت خرم و آباد باش

مقتدای پادشاهانی به ملک

شهریاران را به عدل استاد باش

ملک همزاد تو آمد تو به ناز

در تن این نازنین همزاد باش

خلق گیتی بنده و آزاد تست

دستگیر بنده و آزاد باش

عدل بنیادیست عالی ملک را

تو به حق معمار آن بنیاد باش

در درنگ و حزم ثابت کوه شو

در شتاب و عزم نافذ باد باش

نصرت اندر آبگون پولاد تست

ناصر این آبگون پولاد باش

تا به داد و دین بود پاینده ملک

قطب دین و پیشگاه داد باش

تا عمل نیکو بود پاینده ملک

تو بر نیکان به نیکی یاد باش

همچنین با عزم و حزم جزم زی

همچنین با دست و طبع راد باش

عالم از انصاف تو شادست شاد

شاد باش ای شاه عالم شاد باش

شمارهٔ ۱۷۱ - هم در مدح او

شد مایه ظفر گهی آبدار تیغ

یارب چه گوهرست بدینسان عیار تیغ

گر داشت بر زمرد و لؤلؤ چرا کنون

در باغ رزم شاخ بسد گشت بار تیغ

لاله کند به خون رخ چون زعفران خصم

گر نه دراز خزان شکفد نوبهار تیغ

آتشکده شود دل سندان نهاد مرد

زان آبدار صفحه سندان گداز تیغ

در ظل فتح یابد عالم لباس امن

چون شد برهنه چهره خورشیدوار تیغ

چون بخت ملک تیغ سپارد به شاه حق

جان های اهل باطل زیبد نثار تیغ

دست زمانه یاره شاهی نیفکند

در بازویی که آن نکشیدست بار تیغ

گلهای لعل گردد در بوستان ملک

خون های تازه ریخته در مرغزار تیغ

از تیغ بی قرار گشاید قرار ملک

جز در دل حسود مباد قرار تیغ

سر سبز باد تیغ که در موت احمرست

جان عدوی ملک شه از انتظار تیغ

سلطان علاء دولت کز یمن دولتش

در ضبط دین و دنیا عالی است کار تیغ

مسعود کز سعادت فرش فتوح ملک

بگذشت از آنچه آمدی اندر شمار تیغ

مر ملک را ز تیغ حصاریست آهنین

تا دست شاه باشد عالی حصار تیغ

تیغ اختیار کرد که عالم بدو دهند

چرخ اعتراض نارد بر اختیار تیغ

با روی دادزی سفر آن می کند که آن

بر روی روزگار بود یادگار تیغ

اکنون به فخر تیغ سخنور شود که آن

از کرده های مفخر او افتخار تیغ

روزی که مغز مردان گردد غذای تیر

جایی که جان گردان باشد شکار تیغ

در وصف کارزار برآید دخان مرگ

در تف رزمگاه بخیزد شرار تیغ

آواز تندر آرد در گوش باد گرز

باران خون چکاند در تن بخار تیغ

چونان همی درآید در کار و بار حرب

کافزون کند ز سطوت خود کار و بار تیغ

گه بر تن گروهی درد دثار عمر

گاهی ز خون قومی سازد شعار تیغ

بوسه دهد سپهر بر آن دست فرخش

چون آرزوی تیغ نهد در کنار تیغ

از بهر غرقه کردن و سوز مخالفت

با هم موافقند به طبع آب و نار تیغ

ای خسروی که ملک تو را جانسپار گشت

وز رنج گشت حاسد تو جانسپار تیغ

تو کیقباد تختی و نوشیروان تاج

افراسیاب خنجر و اسفندیار تیغ

آن غم گرفت جان بداندیش ملک تو

کانرا شفا نباشد جز غمگسار تیغ

آموخت درفشانی و یاقوت و زر ناب

زانرو بود که دست تو گشته ست یار تیغ

با زر روی دشمن و یاقوت خون خصم

اندر یمین تو چه کم آید یسار تیغ

یکرویه کرد خواهد گیتی تو را از آن

دو رو ازین جهة شده مشخص نزار تیغ

تا حد تیغ باشد نصرت از ملک

تا نوک کلک باشد مدحت نگار تیغ

باد آن خجسته دست تو در زینهار خلق

کاورده دین حق را در زینهار تیغ

توقیع باد نامت برنامه ظفر

تاریخ باد کارت بر روزگار تیغ

شمارهٔ ۱۷۲ - ستایش یکی از بزرگان

زهی در بزرگی جهان را شرف

زهی از بزرگان زمان را خلف

نمایی به جود آنچه عیسی به دم

نمایی به رای آنچه موسی به کف

نه با دشمنان تو در آب نم

نه با دوستان تو در نار تف

یکی شربت آب خلافت که خورد

بشد اشکمش همچو پشت کشف

مه از اول مه شود بار ور

به آخر برآیدش عز و شرف

نبینی چو آبستنان هر زمان

فزون گردد او را به رخ بر کلف

به میدان مکن در شجاعت سبق

به مجلس مکن در سخاوت سرف

نباید که خوانند این را جنون

نباید که دانند آن را تلف

کجا دجله مدح تو موج زد

چو بغداد گردد جهان هر طرف

ز بهر معانی چون در تو

همه گوش کردیم همچون صدف

چگونه کنم شکر احسان تو

که ناکرده خدمت بدادی سلف

تو آنی که ارواح ناطق کنی

چو مادر پسر را به لطف و لطف

ستایش کنی مر مرا در سخن

گهر می دهی مر مرا یا خزف

مرا دشمنانند و با تیر من

همه خاکسارند همچون هدف

گر آیند با جنگ من صف زده

بکوشند با من ز بهر صلف

نمایند در چشم من همچنانک

کشیده ز شطرنج بر تخته صف

چگونه بخایم در ایشان رطب

که در حلقشان نیست الاختف

بگیرم سر اژدهای فلک

اگر رای تو گویدم لاتخف

بداری همی در کنف خلق را

جهاندار دارادت اندر کنف

نصیب ولیت از سعادت سرور

نصیب عدوت از شقاوت اسف

شمارهٔ ۱۷۳ - مدح علاء الدوله مسعودشاه

ای روزگار تو نسب روزگار ملک

پرورد روزگار تو را در کنار ملک

از روزگار آدم تا روزگار تو

از بهر روزگار بود انتظار ملک

مسعود نام شاهی و چون نام تو ز تو

مسعود فال گشت همه روزگار ملک

چون تو ندید هیچ ملک ملک در جهان

زیبد که باشد از تو همه افتخار ملک

با تو پیاده خواند جهان آفتاب را

تا تو شدی به طالع میمون سوار ملک

تا ملک را به حمله برانگیختی نماند

در دیده ملوک زمانه غبار ملک

چون روز کارگردان گردد مصاف سخت

قایم شود به نصرت تو کارزار ملک

کف الخضیب گردون گردد به زخم سخت

بر زخم سخت بازوی خنجر گذار ملک

واندر نبرد خنجر گوهر نگار تو

از رنگ خون دشمن سازد نگار ملک

یمن است و یسر حاصل تو تا یمین تو

در قبضه تصرف دارد یسار ملک

گر بوته ای انگشتی رای تو ملک را

هرگز کجا گرفتی گردون عیار ملک

دین را شعار عدلست از دادهای تو

با دولت تو یافت ز گردون شعار ملک

بردند نام کسوت و جاه تو ورنه هیچ

درهم نیوفتاد همی پود و تار ملک

تا دست ملک یافت ز تو دستوار عز

شد پای بند دشمن دین دستوار ملک

تا نور و نار یافت فلک از پی صلاح

چون مهر و کین تو نبود نور و نار ملک

از رای استوار تو اندر جهان عدل

تا حشر ماند قاعده استوار ملک

با همت و محل تو از قدر و منزلت

بگذشت از آنکه شرح توان داد کار ملک

چون برگ ریز دولت تو شد روان ملک

آراست چون بهار همه رهگذار ملک

انصاف را تو آری اندر بنای امن

اقبال را تو داری اندر جوار ملک

هر فخر کان برانی اندر شمار خویش

گردون براند آن را اندر شمار ملک

شمشیر تو به قهر شود خواستار جان

زانکس که او به عنف شود خواستار ملک

اندر شکارگاه نماند از تو هیچ شیر

اکنون یکی برآی نگردد شکار ملک

ملک ملوک عصر به خنجر شکار کن

مگذار یک ملک را در مرغزار ملک

ای گشته بارور به شرف شاخ بخت تو

چیند ز شاخ بخت تو کام تو بار ملک

فردوس عدن گشت روان تا به فرخی

باز آمدی به مرکز دارالقرار ملک

در حضرت تو تا ز تو دولت جمال یافت

هم با بهار سال درآمد بهار ملک

امروز شهریارا روزی مبارکست

کاین روز گشت از ملکان اختیار ملک

تا تو بهار سال به اقبال جفت کرد

نو روز کار دولت تو کردکار ملک

این روز هم به مرکز ملک آمدی تو باز

با طبع خوش ز طبع خوش سازوار ملک

گوید همی که ملک تو را نیست انتها

این روز ابتدا شدن کار و بار ملک

تا ملک را شرف بود از تاج و تخت تو

از تاج و تخت تو شرف پایدار ملک

بادت بگرد تخت همایون مدار بخت

بادت بگرد تخت بر افزون مدار ملک

تا عقل گه مشیر بود گه مشار باد

اقبال و دولت تو مشیر و مشار ملک

شمارهٔ ۱۷۴ - ستایش شاهزاده خسرو ملک

سپهریست ایوان خسرو ملک

ز دیدار تابان خسرو ملک

ببالد کمال و بنازد شرف

ز دعوی و برهان خسرو ملک

نهاده جهان و فلک چشم و گوش

به ایما و فرمان خسرو ملک

گشاده زبانست و بسته میان

جلالت به پیمان خسرو ملک

نبشته ملک نام های شرف

برو کرده عنوان خسرو ملک

ز شاهان کدامست کامروز نیست

به فرمان و دربان خسرو ملک

بنازد همی تاج و تخت و نگین

ز تمکین و امکان خسرو ملک

سپهرست و ماهست و مهرست و شاه

به یکجا در ایوان خسرو ملک

جدایی نبینی چو به بنگری

میان شرف و آن خسرو ملک

نیاساید از وزن زر و درم

شب و روز وزان خسرو ملک

برفت از جهان تشنگی نیاز

به جود چو باران خسرو ملک

برانداخت آز و نیاز جهان

عطای فراوان خسرو ملک

به یکبار هستند چون بنگریم

همه خلق مهمان خسرو ملک

زمانه به رغبت ثناخوان شود

به پیش ثناخوان خسرو ملک

نکوشد که خلق جهان غرقه شد

در انعام و احسان خسرو ملک

سزا باشد ار وقت ناوردگاه

بود چرخ میدان خسرو ملک

نیارد فلک هیچ جولان نمود

همی پیش جولان خسرو ملک

نباشد اگر بنگری کوه تند

چو یک ران یکران خسرو ملک

بس آسان آسان گذاره شود

ز پولاد پیکان خسرو ملک

همی تا جهانست بر جای باد

جهانبان نگهبان خسرو ملک

هزار آفرین از جهان آفرین

شب و روز بر جان خسرو ملک

شمارهٔ ۱۷۵ - شکوه از روزگار و ناله از زندان

کرد با من زمانه حمله به جنگ

چون مرا بسته دید میدان تنگ

رنج و غم را ز بهر جان و دلم

تیغ پولاد کرد و تیر خدنگ

هر زمانی همی رسد مددش

دو سپه روز و شب ز روم و ز زنگ

زان کشد تیغ صبح هر روزی

که نگشتش گسسته بر من چنگ

گشته ام چون عطارد اندر حوت

ورچه بودم چو ماه در خرچنگ

آتش گوهرم به خاطر و طبع

حبس از آن باشدم همی در سنگ

آب انده ز دیده چندان رفت

تا زد آئینه نشاطم زنگ

آب رویم نماند در رویم

آب مانند کس نبینی رنگ

محنتم همچو دوستان عزیز

هر شب اندر کنار گیرد تنگ

بالشی ام نهد ز پنجه شیر

بستری گسترد ز کام نهنگ

شربتی خورده ام به طعم چنان

نوشم آید همی به کام شرنگ

خورشم گشت خاک تیره چو مار

مسکنم کوه تنگ شد چو پلنگ

خوب گفتار و پر هنر حرکت

بدلم شد به خامشی و درنگ

گویی آن صورتم که بر دیوار

زده باشدش خامه نیرنگ

به دلم داده بود شاهی روی

به تنم کرده بود بخت آهنگ

چشم آن شد ز گرد انده کور

پای این شد ز دست محنت لنگ

هر چه بیشم دهد فلک مالش

بیش یابد ز من همی فرهنگ

هنرم هر چه داد بیش کند

چنگ را لحن خوشتر آرد چنگ

لیکن از حد چو بگذراند باز

بگسلاند به چنگ بر آهنگ

هر که او پاک چون هوا باشد

چون هوا نزد کس نگیرد سنگ

مرد باید که ده دله باشد

تا بود سرخ روی چون نارنگ

مردمان زمانه بی هنرند

زانکه فرهنگشان ندارد هنگ

نیست در کارشان دل زاغی

بانگ افکنده در جهان چو کلنگ

نیست از ننگ ننگشان ور چند

ننگ دارد ز ننگ ایشان ننگ

دوزخ آرد پرستش ایشان

راست هستند نامه ارژنگ

لاف رادی گران بود چون کوه

ور چو زفتی گران بود چون گنگ

خوب روی و ملبسند همه

طرفه رنگند و نادره نیرنگ

بار منت نشسته بر سر جود

زین سبب گشته هر سه حرفش تنگ

ابر هم خوی اهل عصر گرفت

بلبل منت زند به هر فرسنگ

قطره آب ازو همی بچکد

تا نگرددش روی پر آژنگ

خیز مسعودسعد رنجه مباش

بازدار از جهان و اهلش چنگ

نوش خواهی همی ز شاخ کبست

عود جویی همی ز بیخ زرنگ

چنگ باز هوا ندارد کبک

دل شیر عرین ندارد رنگ

هر زمان در سرایی از محنت

باره بخت تو ندارد تنگ

کار نیکو کند خدای منال

راه کوته کند زمانه ملنگ

بگذرد محنت تو چون بگذشت

ملک جمشید و دولت هوشنگ

شمارهٔ ۱۷۶ - ستایش یکی از فرمانروایان

ایا فروخته از فر و طلعتت او رنگ

زدوده رای تو ز آیینه ممالک زنگ

بلند رای تو خورشید گنبد دولت

خجسته نام تو عنوان نامه فرهنگ

ز نور رای تو مانند روز گردد شب

ز لطف طبع تو مانند آب گردد سنگ

به رأی و قدر تنت را ز چرخ باشد عار

به جود و علم دلت را ز بحر باشد ننگ

ولی به دولت تو بر شود به چرخ بلند

عدو ز هیبت تو در شود به کام نهنگ

ز بهر تیغ تو پر گوهر آهن و پولاد

ز بهر تیر تو پر صورتست چوب خدنگ

کدام شاه که او از تو نستدست امان

کدام میر که او نیست نزد تو سرهنگ

سپهر عاجز گردد به تو به روز شتاب

زمانه حیران گردد ز تو به گاه درنگ

ز هیبت تو شود سست دست و پای فلک

چو بر کمیت تو ای شاه تنگ گردد تنگ

غبار خنگ تو در دیده پلنگ شدست

ازین سبب متکبر بود همیشه پلنگ

سپید روز شود بر مخالفانت سیاه

فراخ گیتی بر دشمنانت گردد تنگ

خدایگانا اگر برکشند حلم تو را

سپهر و چرخ بسنده نباشدش پاسنگ

کنون که کردی شاها سوی هزار درخت

به شاد کامی و پیروزی و نشاط آهنگ

درو چو صبر تو ای شاه سبز گشت درخت

درو چو خنجر بی رنگت آب شد چون زنگ

جهان به زیب و به زیور چو لعبت آذر

زمین به نقش و به صورت چو نامه ارژنگ

چو زلف یار شبه زلف شد هوا از بوی

چو روی یار پری روی شد زمین از رنگ

مگر جهان را این فصل جادویی آموخت

از آن پدید کند هر زمان دگر نیرنگ

بخواه باده نوشین شها و نوش کنش

به بانگ و ناله بربط به لحن و نغمه چنگ

خدایگانا تا شاه آسمان دایم

گهی سوی بره آید گهی سوی خرچنگ

همیشه باد برایت فراخته رایت

همیشه باد به رویت فروخته اورنگ

شمارهٔ ۱۷۷ - ناله از گرفتاری

چو گوگرد زد محنتم آذرنگ

که در خاکم افکند چو بادرنگ

همی هر زمان اژدهای سپهر

ز دورم بدم درکشد چون نهنگ

برآورد بازم بر آن کوهسار

که بگرفت چنگم ز خرچنگ چنگ

همی گوید ای طالع سرنگون

چرایی همه ساله با من به جنگ

خداوند تو بادپایست و من

ازو مانده زینگونه ام پای لنگ

ازین اختران او شتابنده تر

تنم را چرا داد چندین درنگ

شد از ظلمت خانه ام چشم کور

شد از پستی پوششم پشت تنگ

درین سمج هرگز نگنجیدمی

به صد چاره و جهد و نیرنگ و رنگ

گرم تن نگشتی ازینسان نزار

ورم دل نبودی ازینگونه تنگ

چه کردم من ای چرخ کز بهر من

کشی اسب کین را همی تنگ تنگ

نه همخانه آهوان بوده ام

که همخوابه ام کرده ای با پلنگ

همی تا کیم کرد باید نگاه

به پشت و بدخش غیلواژ و رنگ

ز عمرم چه لذت شناسی که هست

طعامم کبست و شرابم شرنگ

دو گونه نوا باشدم روز و شب

ز آواز زاغ و ز بانگ کلنگ

چه مایه طرب خیزد آن را ز دل

که او را ازینسان بود نای و چنگ

بترسم همی کز نم دیدگان

زند روی آیینه طبع زنگ

چرا ناسپاسی کنم زین حصار

چو در من بیفزود فرهنگ و هنگ

همی شاه بندم کند هست فخر

همی روزگارم زند نیست ننگ

هنرهای طبعی پدیدار شد

تنم را ازین انده و آذرنگ

ز زخم و تراشیدن آید پدید

بلی گوهر تیغ و نقش خدنگ

نشد سنگ من موم ازین حادثه

نه آب من از گرد شد تیره رنگ

ازیرا که بر من بلا و عنا

چو آبست و چون گرد بر موم و سنگ

یقین دان تو مسعود کاین شعر تو

یکی سنگ شد در ترازوی سنگ

شمارهٔ ۱۷۸ - شکایت از حاسدان

تاکیم از چرخ رسد آذرنگ

تا کیم از گونه چون باد رنگ

خاکم کز خلق مرا نیست قدر

آبم کز بخت مرا نیست رنگ

شب همه شب زار بگریم چو شمع

روز همه روز بنالم چو چنگ

عیشی در انده تیره چو گل

طبعی از دانش روشن چو رنگ

در دل و در دیده من سال و ماه

آذر برزین بود و رود گنگ

پشتم بشکست ز آسیب چرخ

زانکه بکبر اندر بینم پلنگ

طبع و دلم پرگهر دانش است

زانهمه سختی که کشیدم چو سنگ

باشد پیوسته سپهر ای شگفت

با بد و با نیک به صلح و به جنگ

تیغ جهان گیران زنگار خورد

آئینه غران صافی زرنگ

هین منشین بیهده مسعودسعد

برکش بر اسب قضا تنگ تنگ

خرد مکن طبع نه چرخیست خرد

تنک مکن دل نه جهانیست تنگ

نه نه از عمر نداری امید

نه نه در دهر نداری درنگ

از پی یک نور مبین صد ظلام

وز پی یک نوش مخور صد شرنگ

تات نپرسند همی باش گنگ

تات نخوانند همی باش لنگ

سود چه از کوشش تو چون همی

روزی بی کوششت آید به چنگ

روزی بی روزی هرگز نماند

در دریا ماهی و در کوه رنگ

ای که مرا دشمن داری همی

هست مرا فخر و تو را هست ننگ

مردم روزی نزید به حسود

دریا هرگز نبود بی نهنگ

والله اگر باشی همسنگ من

گرت بسنجد به ترازوی سنگ

شمارهٔ ۱۷۹ - مدح سیف الدوله محمود و تهنیت فتح اگره

دو سعادت به یکی وقت فراز آمد تنگ

یکی از گردش سال و یکی از شورش جنگ

ما از این هر دو به شکر و به ثنا قصد کنیم

زانکه انده شد و شادی سوی ما کرد آهنگ

ماه نوروز دگر بار به ما روی نمود

قلعه اگره درآورد ملک زاده به چنگ

کشوری بود نه قلعه همه پر مرد دلیر

بر هوا بر شده و ساخته از آهن و سنگ

پی او رفته در آنجا که قرار ماهی

سر او بر شده آنجا که بنات و خرچنگ

گرد او بیشه و کوه گشن و سبز چنانک

گذر باد و ره مار درو ناخوش و تنگ

این چنین قلعه محمود جهاندار گرفت

به دلیری و شجاعت نه به مکر و نیرنگ

پشته ها کرد ز بس کشته در و پنجه جای

جوی خون کرد به هر پشته روان صد فرسنگ

برده زنجیر به زنجیر از آن قلعه قطار

همچنانست که بر روی هوا صف کلنگ

ای امیری که برون آرد بیم و فزعت

طعمه از پنجه شیر و خوره از کام نهنگ

باد را هیچ نباشد گه خشم تو شتاب

کوه را هیچ نباشد گه حلم تو درنگ

ای تو را فر فریدون و نهاد جمشید

وی تو را سیرت کیخسرو و رای هوشنگ

ای به صدر اندر بایسته تر از نوشروان

وی به حرب اندر شایسته تر از پور پشنگ

چرخ گردنده با پایه او رنگ تو پست

باد پوینده بر مرکب رهوار تو لنگ

زیر پای ولی و در دو کف ناصح تو

خاک چون عنبر سارا شود و بید خدنگ

بر تن حاسد و بد خواه تو و کام عدو

خز چون خار مغیلان شود و شهد شرنگ

زود باشد که ازین فتح خبر کرده شود

به خراسان و عراق و حبش و بربر و زنگ

این گلی بود ز بستان فتوحت خوشبو

شاخکی بود ز ریحان مرادت خوش رنگ

زین سپس نامه فتح تو سوی حضرت شاه

دم دم آید همی از معبر چین و لب گنگ

میل بعضی ملکا سوی نشاطست و طرب

اندرین فصل و سوی خوردن بگماز چو زنگ

زانکه بستان شده از حسن بسان مشکوی

زانکه صحرا شده از نقش بسان ارتنگ

مرغزار و کهسار از سپر غم و خیری

راست چون سینه طاوس شد و پشت پلنگ

اختیار تو درین وقت سوی عزم سفر

از پی قوت دین و قبل حمیت و ننگ

حرب کفار گزیده بدل مجلس بزم

بانگ تکبیر شنوده بدل نغمه چنگ

تا همی تازد بر مفرش دشت آهوی غرم

تا همی یازد بر دامن که بچه رنگ

تو بمان دایم وز فر تو آراسته باد

تاج و تخت شهی و افسر ملک و اورنگ

شمارهٔ ۱۸۰ - مدیح علاء الدوله سلطان مسعود

همیشه دشمن مالست شاه دشمن مال

یکیست او را در بزم و رزم دشمن و مال

علاء دولت سلطان تاجور مسعود

که تافت از فلک ملکش آفتاب کمال

پناه دولت و دینست و دین و دولت ازو

گرفته عز و بزرگی و دیده عز و جلال

نهاده بر فلک مفخرت به قدر قدم

نشانده در چمن مملکت به عدل نهال

همای رامش در بزم او برآرد پر

هژبر فتنه به رزمش بیفکند چنگال

نهاده روی به هندوستان ز دارالملک

به فرخ اختر و پیروز روز و میمون فال

کشید لشکر جرار تا به مرکز غزو

ره فراخ فرو بست بر جنوب و شمال

ز تیغ دستان بر کوهها گرفته طریق

ز باد پایان در دشت ها نمانده مجال

جبال جنگی در موکبش روان که به زخم

به روز معرکه از بیخ بر کنند جبال

به پی شکسته همی ماهی زمین را پشت

به یشک خسته همه شیر آسمان را یال

کدام شاهست اندر همه جهان یکسر

که از نهیبش گیرد قرار و یابد حال

خدایگانا یک نکته باز خواهم راند

که هست درگه عالی تو محط رحال

خزاین تو گشاده ست بر همه شعرا

جواهر تو بدیشان رسیده از هر حال

منم که تشنه همی مانم و دگر طبقه

رسیده اند ز انعام تو به آب زلال

یمین دولت سلطان ماضی از غزنین

به مدح گویان بر وقف داشتی اموال

غضایری که اگر زنده باشدی امروز

به شعر من کندی فخر در همه احوال

به هر قصیده که از شهر ری فرستادی

هزار دینار او بستدی ز زر حلال

بگویدی که به من تا به حشر فخر کند

«هر آن که بر سر یک بیت من نویسد قال »

همی چه گوید بنگر در آن قصیده شکر

که می نماید از آن زر بیکرانه ملال

«بس ای ملک که نه لؤلؤ فروختم به سلم »

بس ای ملک که نه گوهر فروختم به جوال »

خدای داند کاندر پناه شاه جهان

غضایری را می نشمرم به شعر همال

من آن کسم که گه نظم هیچ گوینده

به لفظ و معنی چون من ندارد استقلال

گهی به نثر فشانم و لفظ در ثمین

گهی به نظم نمایم ز طبع سحر حلال

چو یافتم شرف مجلس شهنشاهی

گذشت از اوج سر همتم ز کبر و دلال

به گوشم آمد فرخنده دعوت دولت

به چشمم آمد تابنده صورت اقبال

ولیک بخت به رغبت نمی دهد یاری

جهان شوخ همی دارد آخرم دنبال

که روز جشن مرا جود شاه یاد نکرد

اگر ز بخت بنالم که گویدم که منال

که گاه مدحت بودم ز جمله شعرا

به وقت خدمت بودم ز زمره عمال

نه پایگاه من از حشمتی فزود شرف

نه دستگاه من از خلعتی گرفت جمال

چه گویم آخر با مردمان لوهاور

چو باز گردم و از حال من کنند سؤال

ز ابر و مهر چو باران و روشنی طلبم

نه التماس کجست و نه آرزوی محال

شها ملوک همه ناز شاعران بکشند

تو آفتاب ملوکی بتاب تا صد سال

جهان پناهی و برگ و نوای خلق جهان

سخای تست پس از فضل ایزد متعال

همیشه تا ندهد جرم ماه تابش خور

همیشه تا نشود قد سرو قامت نال

چو مهر بر فلک مفخرت به فخر بگرد

چو سرو بر چمن مملکت به ناز ببال

شمارهٔ ۱۸۱ - ستایش سیف الدوله محمود

ولایت مه شعبان به روزه شد تحویل

بدل شد این مه با آز و اینت نیک بدیل

به امر باری شیطان شدست بسته به بند

زبان خلق گشاده شدست بر تهلیل

چو نار در دل کفار و نور در مسجد

چو نور در دل ابرار و نار در قندیل

کنون برآید بانگ مذکران به نشاط

کنون بخیزد آواز مقربان ز رسیل

خجسته بادا بر شهریار سیف دول

مه مبارک ماه صیام بر تفضیل

خدایگانی کز خسروان ببرد سبق

برای و روی منور به خلق و خلق جمیل

پناه شاهی محمود شاه کو دارد

ز پادشاهی تخت وز خسروی اکلیل

حسام او را اندر سر عدوست مقام

سنان او را اندر دل حسود مقیل

شکسته گردن گردنکشان به گرز گران

زدوده آینه ملک را به تیغ صقیل

چو از غلاف برآورد نیلگون صمصام

زند مخالف او جامه خود اندر نیل

خجسته درگه او سوی هر جلال سبب

خجسته خدمت او سوی هر کمال دلیل

عزیز خلق بود آنکه او کندش عزیز

ذلیل دهر شود هر که او کندش ذلیل

کنون که قصد سفر کرد رای عالی او

ز شر و فتنه تهی شه همه طریق و سبیل

به شیر گردد خالی ز دام و دد بیشه

به سیل گردد صافی ز گرد و خاک مسیل

خجسته بادا بر شاه قصد حضرت شاه

دلیل باد ورا جبرئیل و میکائیل

خدایگانا فرخنده بادت این مه نو

ز کردگارت بادا جزا ثواب جزیل

همیشه بادی از هر چه آرزوست به کام

همیشه بادی از هر مراد با تحصیل

مخالفانت گرفتار این چهار بلا

که داد خواهم هر یک جدا جدا تفصیل

یکی به تیغ گران و یکی به تیر سبک

یکی به پنجه شیر و یکی به خرطم پیل

همیشه باد تو را خسروی به ملک ضمان

همیشه باد تو را مملکت به تخت کفیل

جلالت ابدی با تو چون شجاعت جفت

سعادت ازلی با تو چون سخات عدیل

غلام گشته جهان پیش تو صغار و کبار

نصیبت آمده از مملکت کثیر و قلیل

شمارهٔ ۱۸۲ - مدح امیر ابوالفرج نصر بن رستم

خجسته بادا بر خواجه عمید اجل

خجسته عید رسول خدای عزوجل

عماد ملک و ملک بوالفرج مفرج غم

که هم عماد جلالست و هم عمید اجل

اساس نصرت نصربن رستم آن که به دوست

قوام دانش و فضل و نظام دین و دول

بسوده جاه عریضش به فضل جرم فلک

سپرده رای رفیعش به صدرفرق زحل

زدوده رایش روشن تر از مه و خورشید

ستوده رسمش شیرین تر از نبات و عسل

کجا کفایت باید ازو برند مثال

کجا سخاوت باید بدو زنند مثل

نه صاحبست ولیکن به فعل ازوست دوم

نه حاتم است ولیکن به جود ازوست بدل

اصول شادی بی طبع شاد او ناقص

رسوم رادی بی کف راد او مهمل

ز رسم فرخش اسباب مهتری جامع

ز ذات کاملش ابواب سروری مفصل

به طبع صافی او جوهر حیا قایم

ز کف کافی او دیده سخا اکحل

موفق آمد رایش چو طاعت مقبول

مصدق آمد قولش چو آیت منزل

دلش چو عقل منزه شد از مذمت و عیب

تنش چو علم مرفه شد از خطا و زلل

جمل یافت خرد زو چو تن لطف روان

شرف گرفت هنر زو چو خور ز برج حمل

چو جان ز علت صافی تنش ز عیب و عوار

چو کفر از ایمان خالی دلش ز مکر و حیل

که این نباشد با آن به وسع یک نقطه

که آن نسنجد با این به وزن یک خردل

ز علم فردا امروز واقف است همی

که علم دارد گویی دلش ز علم ازل

ایا به عقل و کفایت ز عاقلان او حد

ایا به فضل و شهامت ز فاضلان افضل

به جود و علم شبیهی به حیدر کرار

به قول و فعل بدیلی ز احمد مرسل

رهی نثر تو شاید هزار چون جاحظ

غلام نظم تو زیبد هزار چون اخطل

فلک نداند حل کرد مشکلات تو را

تو مشکلات جهان را کنی به دانش حل

بزرگوارا گیتی به کام دل گذران

که هیچ کس را با تو نماند جنگ و جدل

به ماضی ار دیدی رنجی از تغیر دل

هزار راحت بینی کنون به مستقبل

به رغم حاسد شهریار حاسد مال

بدین عمل بفزودت خطاب و جاه و محل

سزد که سربفرازی بدین خطاب شریف

سزد که پی بگذاری برین بزرگ عمل

همیشه تا نبود چون سریع بحر رجز

همیشه تا نبود چون خفیف بحر رمل

مباد نام تو از دفتر بقا مدروس

مباد عمر تو از علت فنا معتل

شمارهٔ ۱۸۳ - ثقة الملک طاهربن علی را ستوده است

به طاهر علی آباد شد جهان کمال

گرفت عدل نظام و فزود ملک کمال

رود به حکم وی اندر فلک مدار و مسیر

وزد به امر وی اندر هوا جنوب و شمال

چو مهر مملکت از صدر او فروخته روی

چو چرخ مفخرت از قدر او فراخته یال

ز بهر ساوش زاید ز خاک زر عیار

ز بهر جودش روید ز سنگ سیم حلال

نشاط طبع جز از بزم او ندید پناه

امید روح جز از جود او نیافت منال

هژبر هیبت او بر عدو گذارد چنگ

همای دولت او بر ولی گشاید بال

به روز بخشش دستش به مال داد جواب

همای دولت او بر ولی گشاید بال

به روز بخشش دستش به مال داد جواب

هر آن کسی که مر او را به مدح کرد سؤال

زهی بزرگی کت هست بر سپهر محل

زهی کریمی کت نیست در زمانه همال

اگر چه رای تو بی شک به قدر کیوانست

به نام ایزد بر ملک مشتریست به فال

تو آن کریم خصالی که چشم چرخ بلند

درین زمانه نبیند چو تو کریم خصال

به حشمت تو چنان شد جهان که بیش زباد

نه زرد گردد برگ و نه چفته گردد نال

عدو ز بار غم ار چه خمیده چوگانست

همی چو گوی نیابد ز زخم سهم تو هال

زوال دشمن دین در کمال دولت تست

کمال دولت شاهیت را مباد زوال

هزار رحمت بر سال و ماه و روز تو باد

که روز بخت تو ماه است و ماه عمر تو سال

بزرگوار خدایا به حال من بنگر

که چون بگشت و همی گردد از جهان احوال

وداع کرد مرا دولت نکرده سلام

فراق جست ز من پیش از آنکه بود وصال

چو باد دی دم من سرد و دم نیارم زد

که دل به تنگی میم است و تن به کوژی دال

درین حصار و در آن سمج تاریم که همی

نیارد آمد نزدیک من ز دوست خیال

ز رنج لرزان چون برگ یافته آسیب

به درد پیچان چو مار کوفته دنبال

گهی ز رنج بپیچم گه از بلا بطپم

چو شیر خسته به تیر و چو مرغ بسته به بال

دلم ز محنت خون گشت و خون همی گریم

همه شب از غم عورات و انده اطفال

چه تنگ روزی مردم که چرخ هر ساعت

در افکند به ترازوی روزیم مثقال

تنم هنوز نگشته ست هم به پیری پیر

ولیک رویی دارم چو روی زالی زال

بدان درست که در حبس و بند بنده تو

عقاب بی پر گشته ست و شیر بی چنگال

ز پیش آنکه زادرار تو بگشتم حال

نشسته بودم با مرگ در جدال و قتال

به فرش و جامه توانگر شدم همی پس از آنک

به حبس جامه من شال بود و فرش بلال

نگاه کن که چگونه زید کسی در حبس

که فرش و جامه او از بلال باشد و شال

غلامکی که جوالیست آنچه او دارد

ز بیم سرما هر شب فرو شدی به جوال

من و غلام و کنیزک بدان شده قانع

که هر سه روز همی یافتیم یک من کال

چو من ندیدم رویینه و برنجینه

ز بس ضرورت قانع شدم همی به سفال

سخن نگفتم چون نرم آن سفال نبود

سفال که دهد چون نیست خود به قدر سفال

بساختی همه اسباب من خداوندا

شدم ز بخشش تو نیک روز و نیکو فال

چو نوعروسان دادی مرا جهاز که هست

چو نوعروسان پایم ز بند در خلخال

ثنای من شنو و از فساد من مشنو

حدیث حاسد مکار و دشمن محتال

خدای بیچون داند که هر چه دشمن گفت

دروغ گفتم دروغ و محال گفت محال

ز رنج و غم نبود هیچ ترس و باک ولی

مرا بخواهد کشتن شماتت جهال

رهی جاه توام لازمست نان رهی

عیال جود توام واجبست حق عیال

ز کس ننالم جمله من از هنر نالم

از آنکه بر تن من جز هنر نگشت وبال

شود به آب گشوده گلو و حیلت چیست

که در گلوی من آویخته است آب زلال

درآمدم پس دشمن چو چرغ وقت شکار

چو چرز برزد ناگه بریش من پیخال

گر او ازین پس گوریش خواندم شاید

وزین حدیث نباید مرا نمود ملال

چو تیغ کند و سیه شد به حبس خاطر من

سپید و بران گردد به یک فسان و صقال

درخت من که همی سایه بر جهان گسترد

نیافت آب و همه خشک شد به استیصال

کنون ز شاخ من ار بار مدح خواهی جست

به دست خویش کن ای دوست مرمرا ز نهال

مرا بدان تو که در پارسی و در تازی

به نظم و نثر ندارد چو من کس استقلال

زبانم ار بنگردد به هر بیان گردد

بیان حکمت سست و زبان دانش لال

گواست بر من ایزد که هر امید که هست

به فضل تست پس از فضل ایزد متعال

بکند چرخت مسعود سعد ریش مکن

چو نال گشتی از رنج و ناله بیش منال

مجوی رزم که بازوت را بشد نیرو

مدار یاره که بازوت را نماند مجال

کریم طبعا رادا به خرمی بنشین

نشاط جوی و کرم کن به طبع نیک سگال

چو سبز گشت چمن لعل می ستان ز بتی

که بر سپیدی رویش بود سیاهی خال

همیشه تا بر دانش به حق گشاده بود

در ثواب و عقاب از ره حرام و حلال

به جشن و بزم تو مدحت ستان و خواسته ده

به مهر و کینه تو ناصح نواز و حاسد مال

چو مهر تابان تاب و چو چرخ گردان گرد

چو ابر باران بار و چو سرو بالان بال

گشاده چشم به دیدار ساقی و معشوق

کشیده گوش به آواز مطرب و قوال

همیشه باد بقای تو در کمال شرف

وزان کمال و شرف دور باد چشم زوال

شمارهٔ ۱۸۴ - توصیف اسب و مدح سلطان مسعود

شاد باش ای هیون آخته یال

هیکل کوه کوب و هامون مال

از پیت کوس خورده کوه ثبیر

وز تکت کاخ خورده باد شمال

بوده با رنگ وقت تک همسر

کرده با شیرگاه صید قتال

دیده چون بادها فراز و نشیب

کرده با ابرها جواب و سؤال

نه عقابی و رویدت چو عقاب

از دو پهلو گه شتاب دو بال

تو توانی رکاب شاه کشید

چو شود تنگ دور چرخ مجال

شهریار جهان ملک مسعود

که ازو یافت ملک عز و جلال

می رود همرکاب او نصرت

می دود هم عنان او اقبال

اجل از بأس او نموده حذر

امل از جود او گرفته مثال

ای زمانه توان گردون قدر

خسرو بحر طبع ابر نوال

راه هایی سپرده ای که درو

هیچ بی بدرقه نرفت خیال

غارهایی همه سقر مانند

کوههایی همه سپهر مثال

باد گشتی و ابر در شب و روز

که ز راندن تو را نبود ملال

شاد باش ای سکندر ثانی

در جهان بی نظیری از اشکال

نه عجب گز ز بانگ مرکب تو

چون بنالید زیر زخم دوال

کژدم چرخ را بریزد دم

شیر گردون بیفکند چنگال

نو عروسی شود نواحی هند

چون جهان را کند زمستان زال

بر تو ای شاه جلوه خواهد کرد

عالم این نوعروس دختر غال

تو تماشا کنان به هند خرام

خوش و خرم دل از همه اشغال

شاد و خرم نبیند مشکین بوی

می ستان از بتان مشکین خال

نارسیده به لاوهور هنوز

کندت فتح و نصرت استقبال

لشکر تو که بر مقدمه رفت

سی هزاری بود همه ابطال

راه در بر گرفته اند چو باد

روی داده سوی قفار و جبال

برگشاده چو شرزه شیران چنگ

برکشیده چو زنده پیلان یال

به همه کام ها و نصرت ها

برسانادت ایزد متعال

فال زد بنده و ببینی زود

فال این بنده مبارک فال

تو طرب جوی زانکه دشمن دین

به همه حال در همه احوال

همچو ماهیست خسته گشته به شست

همچو مرغی ست بسته گشته به بال

در تنش گشته آتش سوزان

شربتی گر خورد ز آب زلال

ملکا نیست هیچ خصم تو را

ور کسی گفت هست هست محال

ور کسی خصم گرددت شاید

که کنندش بدین گناه نکال

تو ز شاهان عصر بی مثلی

خصم ناچار باشد از امثال

گرچه شاهی خلاف تو سپرد

نکنی قصد او به استیصال

نکند باز رای صید ملخ

نکند شیر عزم زخم شکال

شاه شاهان تویی یقین و تو را

همه شاهان نیند جز عمال

پادشا نیست جز تو کس که مباد

پادشاهیت را فنا و زوال

چون حرامست ملک بر ظالم

کرد عدل تو بر تو ملک حلال

ظاهر ای شاه خاصه ایست تو را

که به گیتیش کس ندید همال

دیده روشن زمانه ندید

هیچ گاهی چنو به استقلال

همه بارش کفایت آید از آنک

کردی او را به دست خویش نهال

دعوتی سازد از پی حشمت

اندر اطراف مملکت هر سال

تو ز شادی او و رامش او

بزمی آراسته کنی در حال

مال بخشی و خواهی از ساقی

جام های نبید مالامال

جان ز بهر تو دارد ار خواهی

جان کند پیش تو نثار نه مال

تا که مهر مضی بتابد تاب

تا که سرو سهی ببالد بال

چشم روشن به دولتی که ازو

دور دارد خدای چشم کمال

ایزدت رهنمای و چرخ معین

دولتت یار و چرخ نیک سگال

شمارهٔ ۱۸۵ - هم در ثنای آن شهریار

ای اختیار ایزد دادار ذوالجلال

تاج از تو با شرف شد و تخت از تو با جمال

مسعود شهریاری کز فر عدل تو

بر ملک روزگار چو نام تو شد به فال

کرده نهال جاه تو را دست مملکت

آورده بار عدل و سخا شاخ این نهال

گوید تو را زمانه و خواند تو را فلک

برجیس با سعادت و خورشید بی همال

غران هزبر بر کند از حشمت تو چنگ

پران عقاب بفکند از هیبت تو بال

شبع سبع گذشت که جان عدوت خورد

زان پس که بود بر تن و بر جان او وبال

آورد چند مژده شمال امان تو را

از ملک بی کرانه و از عمر بی زوال

شاها به حال بنده مادح نگاه کن

کز روزگار بروی شوریده گشت حال

تا کرده چرخ موکب دولت ز من تهی

نالم همی ز انده چون مرکب از دوال

شصت و دو سالگی ز تن من ببرد زور

زان پس که بود در همه میدان مرا مجال

اندک شدست صبرم و بسیار گشته غم

از اندکی دخل و ز بسیاری عیال

آرام و خور به روز و شب از من جدا شدست

از هول مرگ دشمن و از بیم قیل و قال

ورچه تنم به ضعف شد از رنج هر زمان

آید همی قویترم این شعر با کمال

شیر مصاف رزمم و پر دل ترم ز شیر

وز بیم یاوه گویان بد دل تر از شکال

از چند گونه بطلان بر من نهند و من

زان بیگنه که باد زبان حسود لال

من خود ز وام ها که درو غرقه گشته تن

با دهر در نبردم و با چرخ در جدال

شاها اگر بخواهد رای بلند تو

از کار این رهی بشود وهن و اختلال

از نان و جامه چاره نباشد همی مرا

این هر دو می بباید گر نیست جاه و مال

در آرزوی آنم کز ملک وضعیتی

آرد به ربع برزگرم ده قفیز گال

کدیه نبود خصلت بنده به هیچ وقت

هر چند شاعران را کدیه بود خصال

هرگز نبود و نیز نباشد که باشدم

از منعمی درآمد و از مکرمی منال

جز در مدایح تو نخیزد مرا سخن

جز بر مواهب تو نباشد مرا سؤال

گر ز ابر آب خواهم و از آفتاب نور

چون بنگرم نباشد نزد خرد محال

چون دیگران توانگر گردم به یک نظر

از آن دهن مرفه گردم به یک مثال

روزی خلق گیتی اندر نوال تست

پاینده باد شاها در گیتی این نوال

تا مهر و سرو باشد و باشد درین جهان

زین بر هوا شعاع و از آن بر زمین ضلال

دیدار تو چهر مهر منیر از نجوم چرخ

ایام تو چو فصل بهار از فصول سال

شمارهٔ ۱۸۶ - تهنیت جلوس ملک ارسلان

به عون ایزد روز رفته از شوال

برآمد ز فلک دولت آفتاب کمال

گذشته پانصد و نه سال تازی از هجرت

زهی مبارک ماه و زهی مبارک سال

جهان به عدل بیاراست آن بزرگ ملک

که دین و دولت ازو یافته ست فر و جمال

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

که بحر کوه وقارست و کوه بحر نوال

ز هفت چرخ فلک او بیافت هفت اقلیم

که یافت ز تایید ایزد متعال

چه روز بود که پیش از زوال چشمه مهر

مخالفان را شد عمر و جان و جاه زوال

چهارشنبه بود و چهار گوشه تخت

گرفت نصرت و تایید و دولت و اقبال

همی ولیت بهم کرد زر و گوهر و در

همی عدوت بخایید ریگ و سنگ و سفال

تو را به حیلت حاجت نه و خدای معین

شده هبا و هدر جمله حیلت محتال

خدایگانا تا تو به ملک بنشستی

به فرخ اختر و پیروز روز و میمون فال

همای نصرت زی دولت تو گشت روان

عقاب خذلان در دشمن تو زد چنگال

نه ایستاده به میدان هنوز خصم توراست

تو گوی ملک به یک زخم سخت کردی هال

چو کوه قاف قوی شد ز فر رای تو ملک

چو رود دجله روان شد ز جود دست تو مال

چه بود ملک پس از سال پانصد از هجرت

بدان که پانصد دیگر چنین بود در حال

بقای دولت عالی که در جهان شرف

به باغ ملک چو خسرو ملک نشاند نهال

هلال ملک است این پادشاه زاده و بال

بر اوج شاهی ایمن ز هر خسوف و زوال

به هفت کشور گیتی بگستراند نور

چو بدر گردد پیش تو این خجسته هلال

چو ابر گاهی در بزم بر گشاید دست

چو شیر وقتی در رزم بر فرازد یال

خدای عزوجل چشم بد بگرداناد

ز ملکت ای ملک مال بخش اعدا مال

چنان درآید در قبضه تو ملک جهان

چنان که قیصر و کسری شوند از عمال

اگر برانی شاها به قصد بصره و روم

کند به پیش سپاه تو رهبری اقبال

امید هر که جز از تو امید داشت به ملک

دروغ بود دروغ و محال بود محال

همیشه بر کف تو واجبست روزی خلق

از آنکه کلف تو روزی دهست و خلق عیال

سبب تویی که دهی خلق را همی روزی

مسبب است بدان روزی ایزد متعال

مرادهای تو شاها خدای حاصل کرد

که روز روز امیدست و وقت وقت سؤال

همیشه تا به چمن سرو نازد و بالد

چو سرو در چمن مملکت بناز و ببال

شمارهٔ ۱۸۷ - یکی از بزرگان را ستاید

زهی به مهتری اندر ز مهتران اول

چو از کواکب کیوان چو از بروج حمل

کمال وصف تو جستم خرد چه گفت مرا

مجوی ثانی او چون خدای عزوجل

اگر نبودی اوصاف تو کجا هرگز

شرف گرفتی ارواح ناطقه به محل

شب سیاه ز رأیت چو روز گشت سپید

که سنگ بسته ز لطفت چو آب گردد حل

فروغ طلعت تو روشنایی دل جود

غبار مرکب تو توتیای چشم امل

ز بندگان تو کم نفع تر ز خدمت تو

نباشد ایرا باشد عطای تو مرسل

چو ثبت کردم نام تو در جریده مدح

کشید کلکم بر نام هر که جز تو بطل

دماغ روح مرا مدح تو غذا و شفاست

وگرنه کی برمی جان ز گونه گونه علل

که گاه انشا معنی و لفظ مدحت تو

به دست طبع برون آیدی تمام عمل

خبر نبودی اندیشه را که مدحت تو

به مغز و کام دهد بوی مشک و طعم عسل

اگر نبودی در گوش طبع و خاطر من

شکوه فضل تو هنگام نظم لاتعجل

ز بس قوافی جزل و ز بس معانی بکر

که گاه نظم شود گرد طبع من مجمل

همی ندانم تا چون دهم سخن را نظم

کدام بندم که در مدح تو به کار اول

رود ز بهر مدیح تو هر دو جنسی را

هزار گونه خصومت هزار نوع جدل

اگر میانه نجستی ز کارها دانش

که هر چه بگذشت از اعتدال شد مختل

بدان حقیقت هر خدمتی که ساختمی

هزار بیتی بودی یک قصیده اقل

تو را به تازی از بهر آن ثنا نکنم

که هست یک یک از آن نوع ناقص و معتل

به مجلس تو ثنای من آن چنان باید

که از غرایب و بدعت بدان زنند مثل

عزیز بودی نزد تو این معانی بکر

اگر نبودی این لفظ های مستعمل

به مصطلح همه الفاظ آن بدل کنمی

اگر نیفتدی الفاظ را فساد و خلل

در آن همی نگرم کآفریدگار جهان

بداشت صورت بر جای و روح کرد بدل

همیشه تا نبود خاک را فروغ اثیر

همیشه تا نبود ماه را علو زحل

به آب دولت تو رنگ داده باد وجوه

به خاک درگه تو سرمه کرده باد مقل

به کام خویش رسم گر به من رسانی زود

برسم هر سال آن حرف آخرین جمل

شمارهٔ ۱۸۸ - ستایش رئیس ابوالفتح بی عدیل و شکایت از گرفتاری

عمرم همی قصیر کند این شب طویل

وز انده کثیر شد این عمر من قلیل

دوشم شبی گذشت چگویم چگونه بود

همچون نیازتیره و همچون امل طویل

کف الخضیب داشت فلک ورنه گفتمی

بر سوک مهر جامه فرو زد مگر به نیل

از ساکنی چرخ و سیاهی شب مرا

طبع از شگفت خیره و چشم از نظر کلیل

گفتم زمین ندارد اعراض مختلف

گفتم هوا ندارد ارکان مستحیل

چشمم مسیل بود ز اشکم شب دراز

مردم درو نخفت و نخسبند در مسیل

این دیده گر به لؤلؤ را دست در جهان

با او چرا بخوابی باشد فلک بخیل

روز از وصال هجر درآبم بود مقام

شب از فراق وصل در آتش کنم مقیل

چون مور و پشه ام به ضعیفی چرا کشید

گردون به سلسله در پایم چو شیر و پیل

زنده خیال دوست همی داردم چنین

کاید همی برم شب تار از دویست میل

گه بگذرد ز آب دو چشمم کلیم وار

گه در شود در آتش دلم راست چون خلیل

نه سوخته در آتش و نه غرقه اندر آب

گویی که هست بر تن او پر جبرئیل

زر دست و سرخ دو رخ و دیده مرا به عشق

ز آن دو رخ منقش وز آن دیده کحیل

چون نوحه ای برآرم یا ناله ای کنم

داودوار کوه بود مر مرا رسیل

او را شناسم از همه خوبان اگر فلک

در آتشم نهد که نیارم بر او بدیل

تا کی دلم ز تیر حوادث شود جریح

تا کی تنم ز جور زمانه بود علیل

هرگز چو من نگیرد چنگ قضا شکار

هرگز چو من نیابد تیر قدر قتیل

یک چشم در سعادت نگشاد بخت من

کش در زمان دست قضا درکشید میل

نه نه به محنت اندرم آن حال تازه شد

کان سوی هر سعادت و دولت بود دلیل

پدرام و رام کرد مرا روزگار و بخت

خواجه رئیس سیدابوالفتح بی عدیل

آن در هنر یگانه و آن در خرد تمام

آن در سخا مقدم و آن در نسب اصیل

افعال او گزیده و آثار او بلند

اخلاق او مهذب و اقوال او جمیل

ای درگه تو قبله خواهندگان شده

کرد ایزدت به روزی خلقان مگر کفیل

هرگز نگشت خواهی از حال مکرمت

زیرا که تو به مکرمت اندر نه ای بخیل

محکمترست حزم تو از کوه بیستون

صافی ترست عزم تو از خنجر صقیل

طبع تو در زمستان باغی بود خرم

فر تو در حزیران ظلی بود ظلیل

جز بهر خدمت تو نبندم میان به جهد

روزی اگر گشاده شود پیش من سبیل

بر مرکب هوای تو در راه اشتیاق

سوی تو بر دو دیده روشن کنم رحیل

آنم که دست دهر نیابد مرا ضعیف

آنم که چشم چرخ نبیند مرا ذلیل

هرگز به چشم خفت در من مکن نگاه

ور چند بر دو پایم بندیست بس ثقیل

گوشم بدان بود که سلامم کنی به مهر

چشمم بدان بود که عطایم دهی جزیل

تا دیدگان و تا دل و جانست مر مرا

باشم تو را به جان و دل و دیدگان خلیل

تا چرخ را مدار بود خاک را قرار

تا کلک را صریر بود تیغ را صلیل

بادت بزرگیی به همه نعمتی مضاف

بادت سعادتی به همه دولتی کفیل

شمارهٔ ۱۸۹ - تفاخر و شکوی

تخم گشت ای عجب مگر سخنم

که پراکنده بر زمین فکنم

او بروید همی و شاخ زند

من ازو دانه ای همی نچنم

از فنای سخن همی ترسم

که بغایت همی رسد سخنم

آفتابست همتم گر چند

عرضی گشت همچو سایه تنم

بار گشته ست پوست بر تن من

چون توانم کشید پیرهنم

روزگارم نشاند بر آتش

صبر تا کی کنم نه برهمنم

هر زمانی به دست صبر همی

کردن آرزو فرو شکنم

گاه در انجمن چنان باشم

که فرامش شود ز خویشتنم

گه تنها ز خود شوم طیره

گویی اندر میان انجمنم

همه آتشکده شدست دلم

من از آن بیم دم همی نزنم

که ز تف دل اژدها کردار

پر ز آتش همی شود دهنم

سر به پیش خسان فرو نارم

که من از کبر سرو بر چمنم

منت هیچ کس نخواهم از آنک

بنده کردگار ذوالمننم

گر ز خورشید روشنی خواهد

دیدگان را ز بیخ و بن بکنم

ای که بدخواه روزگار منی

شادمانی بدانچه ممتحنم

تو اگر چه توانگری نه تویی

من اگر چند مفلسم نه منم

شمارهٔ ۱۹۰ - مدح یکی از خواجگان عصر

من که مسعود سعد سلمانم

در کف جود تو گروگانم

میزبانیست تازه روی سخات

من بر او عزیز مهمانم

به همه وقت بار شکر تو را

به نواها هزار دستانم

نازد از مدح تو همی طبعم

بالد از مهر تو همی جانم

داند ایزد که از ایادی تو

مجمل آنکه گفت نتوانم

بنده گر کسی به زر بخرد

تو چنان دان که من تو را آنم

وگر این از یقین نمی گویم

به یقین دان که نامسلمانم

ور بتابم ز خدمتت گردن

مار بادا زه گریبانم

کرده ام قصد حضرت عالی

برساند به فضل یزدانم

تا به هر محفلت دعا گویم

تا به هر مجلست ثنا خوانم

رازها دارم از مکارم تو

همه معلوم خلق گردانم

هر زمان دامنی ز گوهر طبع

بر عروس مدیحت افشانم

در و گوهر مرا نیاید کم

کز هنر بحر و از گهر کانم

در فصاحت بزرگ ناوردم

در بلاغت فراخ میدانم

در ثنا آفتاب پر نورم

در هجا ابر تند بارانم

چرخ هر چند جور کرد به من

در زیادت نکرد نقصانم

لیکن اکنون ز بهر ساز سفر

سخت بی توش و بس پریشانم

اگر آن التماس من برسد

نیک در خور عطیتی دانم

ور تهاون رسد ز خواجه عصر

من بدین روز تیره درمانم

ناتوان گشته ام ز فکرت دل

کرم طبع تست درمانم

بادی از عمر در تن آسانی

که من از عمر تو تن آسانم

شمارهٔ ۱۹۱ - ابراز خلوص نسبت به یکی از اکابر

ای آن که چون ز جاه تو بر تو ثنا کنم

گیتی ز نور خاطر خود پر ضیا کنم

هر گه که گفت خواهم مدح تو نظم خویش

چون باد از نفاذ و چو آب از صفا کنم

بحرم که هر چه یابد طبعم گهر کند

چون کوه که هر چه شنیدم صدا کنم

یک بار من به سال درون چون گیا و خار

از باغ خود تو را گل و لاله عطا کنم

نزدیک تو ز خار و گیا کمترم از آنک

در سال خدمت تو چو خار و گیا کنم

نی نی نه راست گفت کی دل دهد مرا

کز خدمتت زمانی خود را جدا کنم

هر خدمتی که در وی تقصیر کرده ام

ماننده نماز فریضه قضا کنم

بحرم شگفت نیست که گاهی تهی بوم

تیغم عجب مدار که گاهی خطا کنم

بیزارم از خدا و فرستاده خدا

گر جز هوای تو به دل اندر هوا کنم

بیگانه ام ز مردمی گر من به هیچ وقت

جز با رضای تو دل خود آشنا کنم

از مدح و خدمتت نشوم هیچ منزوی

ورچه همی ز مدح ملوک انزوا کنم

خورشید روی گردم هر گه که پیش تو

چون چرخ پشت خویش به خدمت دو تا کنم

از خواندن مدیح توام چشم روشنست

گویی که در دوات همی توتیا کنم

چون روز و شب مدیح تو گویم به سر و جهر

خورشید و ماه را به فلک بر گوا کنم

گر دیگران به خدمتت از سیم زر کنند

از خاک من به دولت تو کیمیا کنم

آید به من سعادت کآیم به نزد تو

بر من ثنا کنند چو بر تو ثنا کنم

وقت دعاست آخر شعر و تو را خدای

داد آنچه بایدت به چه معنی دعا کنم

شمارهٔ ۱۹۲ - مدیح سیف الدوله محمود

به پادشاه زمانه زمانه شد پدرام

گرفت شاهی تسکین و خسروی آرام

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

که بر نگینه شاهی نبشته بادش نام

قوام دولت عالی و عمدة الدین است

پناه بیضه ملکست و عمدة الاسلام

همی نگردد جز بر مراد او افلاک

همی نباشد جز در رضای او ایام

میان ببندد پیشش غلام وار سپهر

چو بست پیشش ترکش سپهروار غلام

مخالفش را اندر کشد اجل به دهن

چو تیغ تیز که در حمله برکشد ز نیام

فلک ز هولش بیهش به روز جنگ و نبرد

جهان ز بیمش خامش به روز بار و سلام

به گاه بخشش بخشنده دست او ناهید

به گاه کوشش رخشنده تیغ او بهرام

اجل بلرزد چون شاه راست کرد سنان

قضا بترسد چون باز برگرفت حسام

یکی نیابد جز در سر مبارز جای

یکی نگیرد جز در دل دلیر مقام

مخالفان ورا روی کهربا فامست

ز هول و هیبت آن خنجر زمرد فام

چو مملکت را آرام داد خواهی تو

ببرد بایدت از تیغ خسروی آرام

به هزبر چو شد خوردن عدوش حلال

به نزد مردم شد خوردن هزبر حرام

به نام او کرد ایزد جهان پر از نعمت

هنوز کون وی اندر ازل نگشته تمام

ز بهر ملکت او آفرید هفت اقلیم

ز بهر خدمت او آفرید هفت اندام

بزرگواران او را همی برند سجود

جهان ستانان پیشش همی کنند قیام

خدایگانا هرگز کدام خسرو بود

ز اردشیر و ز اسکندر و ز کسری و سام

که مملکت از وی چونانکه از تو دید شرف

که دولت از وی چونانکه از تو یافت نظام

خدای چشم بد از دولتت بگرداناد

که کرد دولت تو بر سر زمانه لگام

همیشه شادزی ای شهریار ملک افروز

تو را زمانه شده پیشکار و دولت رام

ز بخت و دولت بر پیشگاه ملک نشین

ز قدر و رتبت در بوستان ملک خرام

شمارهٔ ۱۹۳ - مدح سلطان و اظهار شکران

ای نام تو بخشیده بخشنده اقسام

اقسام مکارم را بخشی است از آن نام

از امر تو و نهی تو گردون و زمانه

یکسو نکشد گردن و بیرون ننهد گام

بی قوت رای تو خرد نیست مگر سست

بی آتش طبع تو هنر نیست مگر خام

جز هیبت تو تند فلک را نکشد نرم

جز حشمت تو پیر جهان را نکند رام

با باده بود لهو تو را پنجه ناهید

با حربه بود عون تو را قبضه بهرام

بی نام تو در هیجا بران نبود تیغ

بی یاد تو در مجلس گردان نبود جام

احکام تو را دست دهد مایه انجم

تا طالع تو سود کند مایه احکام

از حلم تو بگذارد ماهی زمین زور

وز بأس تو ننماید شیر فلک اقدام

اعمال طرازی تو به سلطانی حشمت

اسلام فروزی تو به یزدانی الهام

هر دست که او دست تو را نیست محرر

هر طبع که او شکر تو را نبود نظام

چون برگ فرو ریزدش انگشت ز انگشت

چون مار جدا گرددش اندام ز اندام

چون گریان بر خود و زره خندد ناچخ

چون خندان بر مغز و جگر گردد صمصام

از خون بسد اطراف شود خاک صدف رنگ

وز گرد شبه جرم شود چرخ سرب فام

چون خاک و هوا را بشود رتبت و صفوت

چون چرخ و زمین را بجهد راحت و آرام

از قلع سر رمح کند دل را وعده

وز مرگ لبت تیغ دهد جان را پیغام

بر سمت فضا سست نهد پای امل پی

در دشت بلا سخت کند دست اجل دام

ابطال جهانگیر درآیند به ابطال

اعلام صف آرای درآرند به اعلام

بر شخص ظفر جوی فتد لرزه مفلوج

بر لفظ سخنگوی زند لکنت تمتام

چون چرخ بود هیکل شبدیز تو جوال

چون صبح بود چهره شمشیر تو بسام

یازد به دم بردن دم رخش تو را دست

خارد ز پی خوردن خون تیغ تو را کام

آنگاه که از میدان آیی سوی دیوان

از حل تو و عقد تو خیره شود افهام

کاندر کف کافی تو زان لعبت جادو

پیراسته و آراسته شد دولت اسلام

روز و شب انصاف و ستم روشن تیره ست

زآن قالب چون صبحش وزان تارک چون شام

در فکرت اعمال هنر همدل اسرار

بر ساحت میدان خرد هم تگ اوهام

از رفته اثرها کند او در دل آگه

وز مانده خبرها دهد او جان را پیغام

اکنون به سر حال خود آیم که من از تو

با طالع میمونم و با دولت پدرام

چون دهر مرا کشت به افلاس و به اغلال

کردی تو مرا زنده به احسان و به انعام

بی جهد رهانیدیم از رنج به هر وقت

بی رنج رسانیدیم از بخت به هر کام

بر که شمرم جود تو ای عده رادی

پیش که کنم شکر تو ای مایه اکرام

از نعمت انواع تو هر نوع مرا لاف

وز کسوت اجناس تو هر جنس مرا لام

در خدمت تو نیز شکستم ندهد عزل

در دولت تو بیش گرانم نکند وام

اقبال تو بگرفت مرا بازوی دولت

گر حادثه بر من زد ناگه نه به هنگام

از دست همی بفکندم قوت همت

بر پای همی داردم امید سرانجام

تا نزد هنرمند نه چون عقل بود جهل

تا پیش خرد سنج نه چون خاص بود عام

در پیشگه دولت بالش نه و بنشین

در بزمگه رامش دامن کش و بخرام

با عیش مصفا زی و با بخت مساعد

با روی چو سوسن زی و با چشم چو بادام

خوشتر به همه عمر ز امروز تو فردا

بهتر به همه وقت ز آغاز تو فرجام

شمارهٔ ۱۹۴ - به سلیمان اینانج بیک فرستاده است

خوشم کردی ای قاصد خوش پیام

درین چند روزی که کردی مقام

به نزد من از بس لطافت همی

فزون گشتت هر ساعتت احترام

همی داند ایزد که باید مرا

که باشی ازینسان بر من مدام

ولیکن همی کرد نتوان گذر

ز احکام این چرخ آئینه فام

پریشان ازو کم گراید به جمع

شکسته ازو کم پذیرد لحام

درین کوهپایه مرا روز و شب

همی یازد اندر دم انتقام

ز هر گوشه انگیزدم فتنه ای

که با جان بر آن کرد باید قیام

بپراندم همچو تیر از کمان

بر آهنجدم همچو تیغ از نیام

گهم حلق با تاب داده کمند

گهم دست با آب داده حسام

گرازان به زیر من این نرم و گرم

که در حمله تندست و در زخم رام

همه مستی او ز جل و فسار

همه شادی او ز زین و لگام

ز گرمی چو نیلم شده روی و دست

ز خشکی چو زهرم شده حلق و کام

تن اندر عرق راست ماند بدان

که بر حال من می بگرید مسام

ندانم در آن گرد تاریک رنگ

که یاران کدامند و خصمان کدام

شب و روز در راندن و تاختن

خور و خواب گشتست بر من حرام

نه این تازیان را مرا و چرا

نه این بختیان را نشاط کنام

به گرد من این شیر دل ریدکان

که از رویشان مه کند نور وام

بدنها همه در دوتویی زره

زنخها همه در دوتایی لثام

بدینسان گذارم همی روزگار

و مأمول عنی منیع المرام

ولا زلت اسطو کلیث العرین

علی کل خصم ابدالخصام

تو قاصد همی جست خواهی سفر

زمین کرد خواهی همی زیر گام

سوی شهر آزادگان باز گرد

فزونت مرا دست و بیشست کام

چه گویی ز دل هیچ یادم کنی

چو این آرزو گشت بر تو تمام

چو آنجا رسیدی رسانی ز من

سلیمان اینانج بک را سلام

بزرگی که از نامه او مرا

برو عاشق و زار کردی به نام

تو گفتی که او آرزومند تست

سخن را ز نظم تو سازد نظام

نه بی نام تو لفظ او را مجال

نه بی ذکر تو عیش او را قوام

صفت های او گفته ای پیش من

که فخرالزمانست و خیر الانام

کریمیست کاندر جهان هیچ کس

ندیدست چون او کریم از کرام

سپهریست گردنده بر حل و عقد

سحابیست بارنده بر خاص و عام

شکارش همه شکر آزادگان

که رادیش دانه ست و حریش دام

بر جود او کم ز خاک و گل است

اگر زر پخته ست ور سیم خام

کفایت شود چیره و کامگار

چو در دست او خوش بخندید جام

همی تا به تندر زند ابر لاف

جهانش رهی باد و گردون غلام

به دست نکوخواه او خار گل

به چشم بداندیش او صبح شام

شمارهٔ ۱۹۵ - شکوه از گرفتاری، ناله از بدهکاری

روز تا شب ز غم دل افگارم

همه شب تا به روز بیدارم

به دل شخص جان همی کاهم

به دل اشک خون همی بارم

روز و شب یک زمان قرارم نیست

راست گویی بر آتش و خارم

از دو دیده دو جوی بگشادم

بر دو رخ زعفران همی کارم

همه همسایگان همی شنوند

گریه سخت و ناله زارم

بسته این سپهر رزاقم

خسته این جهان غدارم

کاین سیه می کند به غم روزم

وین تبه می کند به بدکارم

نه بدان غمگنم که محبوسم

نه بدان رنجه ام که بیمارم

سخت بیمار بوده ام غمگین

حبس بودست نیز بسیارم

نیست از حمله اجل باکم

نیست از بند پادشه عارم

از تقاضای قرض خواهانست

همه اندوه و رنج و تیمارم

هر زمانی سبک شود دل من

کز غم وام ها گرانبارم

عاجزم سخت و حقتعالی را

به تو مهتر شفیع می آرم

نه در کدیه همی کوبم

نه دم عشوه ای همی دارم

روزی نیم خورده می طلبم

که بدو وام کرده بگذارم

گر تو سعیی کنی برون آیم

از غمی کاندرو گرفتارم

ور نیابی به کار من توفیق

به خدای ار من از تو آزارم

که من از چرخ سرنگون همه سال

بسته اختر نگونسارم

در چنین رنج ها به حق خدای

که به جان مرگ را خریدارم

وین سخن گر نه راست می گویم

کافرم وز خدای بیزارم

شمارهٔ ۱۹۶ - ایضا شکوه و ناله

از دو دیده سرشک خون بارم

چون ز گفتارهات یاد آرم

باز ترسم که آگهی یابند

به ستم خویش را فرو دارم

من خیال تو را کجا بینم

چون همه شب ز رنج بیدارم

بر دو دیده همی به اندیشه

هر شبی صورت تو بنگارم

با مبارک خیال تو هر شب

غم دل زار زار بگسارم

تا بریدم ز تو رفیق غمم

تا جدایی ز عز تو خوارم

به سر تو که زندگانی را

زندگانی همی نپندارم

تا خریداریم همی نکنی

کاسد کاسدست بازارم

منکر نعمتت ندانم شد

که شنیدست هر کس اقرارم

فخر جویم همی به خدمت تو

ورچه هست از همه جهان عارم

صد رها گر زمین تهیست چه شد

چو جهان پر شدست ز آثارم

ور ببندم نمی توانم رفت

می رود در زمانه اشعارم

از غم و رنج بر دلم کوهیست

تا برین خشک تند کهسارم

خار اندام گشت پیرهنم

موی مالیده گشت دستارم

روزیئی دارم اندک و همه سال

در میان بلای بسیارم

گر نگیرم قرار معذورم

که درین تنگ سله چون مارم

نالم و ناله ام ندارد سود

ای عجب تندرست بیمارم

از ضعیفی چنان شدم که ز تن

در دل من ببینی اسرارم

آن به من می رسد ز سختی و رنج

که به جان مرگ را خریدارم

چیره شد بر جوانیم پیری

قار شد شیر و شیر شد قارم

نیست هنگام آنکه گویم من

به خطرها دلیر و عیارم

بر بلاها چو باد برگذرم

پای بر غم چو کوه بفشارم

تا سرشته شدم چو گل به عنا

ز آب دیده میان گلزارم

جان من نقطه ایست گویی راست

زانکه سرگشته تر ز پرگارم

فلک از من دریغ دارد خاک

زو زر و سیم امید کی دارم

که به هر قلعه ای و زندانی

در دو گز بیش نیست رفتارم

هیچ کس را هنر گناهی نیست

رنجه زین گنبد نگونسارم

زان همی عاجزم درین کوشش

که نه با چون خودی به پیکارم

دشمن خویشتن منم بی شک

از زمانه همی نیازارم

دی نرفتم به رسم تا امروز

به همه محنتی سزاوارم

همت من همی ز دل خیزد

من به همت ز دل گرفتارم

چه کنم بنده این فضولی را

واجبست ار ز غم دل افگارم

شاید ار ز اندهان دو تا پشتم

وز دو دیده به رخ فرو بارم

محض دیوانه ام ندارم عقل

کس نگوید همی که هشیارم

شمارهٔ ۱۹۷ - تیمار خواری

تیر و تیغست بر دل و جگرم

غم و تیمار دختر و پسرم

هم بدینسان گدازدم شب و روز

غم و تیمار مادر و پدرم

جگرم پاره است و دل خسته

از غم و درد آن دل و جگرم

نه خبر می رسد مرا ز ایشان

نه بدیشان همی رسد خبرم

بازگشتم اسیر قلعه نای

سود کم کرد باقضا حذرم

کمر کوه تا نشست منست

بر میان دو دست شد کمرم

از بلندی حصن و تندی کوه

منقطع گشت از زمین نظرم

من چو خواهم که آسمان بینم

سر فرود آرم و زمین نگرم

پست می بینم از همه کیهان

چون هما سایه افکند به سرم

از ضعیفی دست و تنگی جای

نیست ممکن که پیرهن بدرم

از غم و درد چون گل و نرگس

روز و شب با سرشک و با سهرم

یا ز دیده ستاره می بارم

یا به دیده ستاره می شمرم

ور دل من شدست بحر غمان

من چگونه ز دیده در شمرم

گشت لاله ز خون دیده رخم

شد بنفشه ز زخم دست برم

همه احوال من دگرگون شد

راست گویی سکندر دگرم

که درین تیره روزی و تاری جای

گوهر دیدگان همی سپرم

بیم کردست در دل امنم

زهر کردست رنج تن شکرم

پیش تیری که این زند هدفم

زیر تیغی که آن کشد سپرم

آب صافی شدست خون دلم

خون تیره شدست آب سرم

بودم آهن کنون ازو زنگم

بودم آتش کنون ازو شررم

نه سر آزادم و نه اجری خور

پس نه از لشکرم نه از حشرم

در نیابم خطا چو بی خردم

ره نبینم همی چو بی بصرم

نشنوم نیکو و نبینم راست

چون سپهر و زمانه کور و کرم

محنت آگین شدم چنانکه کنون

نکند هیچ شادیئی اثرم

ای جهان سختی تو چند کشم

وی فلک عشوه تو چند خرم

کاش من جمله عیب داشتمی

چون بلایست جمله از هنرم

بر دلم آز هرگز ار نگذشت

پس چرا من زمان زمان بترم

بستد از من زمانه هر چه بداد

راضیم با زمانه سر به سرم

تا به گردن ازین جهان چو روم

از همه خلق منتی نبرم

مال شد دین نشد نه بر سودم

رفت هش ماند جان نه بر ظفرم

این همه هست و نیستم نومید

که ثناگوی شاه دادگرم

پادشا بوالمظفر ابراهیم

که ز مدحش سرشته شد گهرم

گر فلک جور کرد بر تن من

پادشا عادلست غم نخورم

شمارهٔ ۱۹۸ - مدح سیف الدوله محمود

چو روی چرخ شد از صبح چون صحیفه سیم

ز قصر شاه مرا مژده داد باد نسیم

که عز ملت محمود سیف دولت را

ابوالمظفر سلطان عادل ابراهیم

فزود حشمت و رتبت به دولت عالی

چو کرد مملکت هند را بدو تسلیم

به نام فرخ او خطبه کرد در همه هند

نهاد بر سر اقبالش از شرف دیهیم

یکی ستام مرصع به گوهر الوان

علی جواد کالنجم صبح لیس بهیم

به سم و دیده سیاه و به دست و پای سپید

میان و ساقش لاغر بروسرینش جسیم

بر آب همچون کشتی و بر هوا چون باد

به کوه همچو گوزن و به دشت همچو ظلیم

به گاه گشتن جولان کند به حلقه نون

به کوه همچو گوزن و به دشت همچو ظلیم

به گاه گشتن جولان کند به حلقه نون

به گاه جستن بیرون جهد ز چشمه میم

خجسته بادا بر شاه خلعت سلطان

به کامگاری بر تخت و ملک باد مقیم

منجمان همه گفتند کاین دلیل کند

به حکم زیج بتانی که هست در تقویم

نه دیر زود خطیبان کنند بر منبر

به نام سیف دول خطبه های هفت اقلیم

به سال پنجه ازین پیش گفت بوریحان

در آن کتاب که کردست نام او تفهیم

که پادشاهی صاحبقران شود به جهان

چو سال هجرت بگذشت تی و سین و سه جیم

هزار شکر به هر ساعتی خدا را

که داد ما را شاهی بزرگوار و کریم

مبارزی که به هیجا ز تیغ و نیزه او

بترس باشد ترس و به بیم باشد بیم

اگر دو آید پیشش کند به نیزه یکی

وگر یک آید نزدش کند به تیغ دونیم

ز تیغ همچو شهابش همان رسد به عدو

کجا رسد ز شهاب فلک به دیو رجیم

خدایگانا آن رانده ز تیغ به هند

که آن نراند کلاب و عدی به تیم و تمیم

شده ز بس خون بیجاده سم گوزن به کوه

شده به بحر عقیقین پشیزه ماهی سیم

کنون به دولت تو ملک را فزاید فر

کنون به فر تو هندوستان شود چو نعیم

به باغهاش نروید مگر که اغچه زر

به روز ابر نبارد مگر که در یتیم

همیشه تا سر زلفین نیکوان بتان

چوخی و جیم شود هر دو بر صحیفه سیم

ز نجم سعدت بادا زمان زمان الهام

ز بخت نیکت بادا زمان زمان تعلیم

زمین ز عدل تو مانند باغ تو چو بهشت

جهان ز عدل تو مانند قصر تو چو حریم

شمارهٔ ۱۹۹ - ستایش قلم و گریز به مدح خواجه منصور بن سعید

من بدین آخته زبان قلم

گفت خواهم ز داستان قلم

یار بایدش کرد انگشتان

تا شود مرکب روان قلم

داستان در جهان فراوانست

نیست یک داستان چو آن قلم

اصل عقلست و مایه قوت

تن پیرو سر جوان قلم

جایگاه خرد چراست اگر

نیست مغز اندر استخوان قلم

گر جهان روشن از قلم گشتست

پس چرا تیره شد جهان قلم

همه زیر دخان بود آتش

زیر آتش بود دخان قلم

گر شرف نیستیش بر گیتی

آسمان نیستی مکان قلم

عز باقی هم از قلم یابد

هر که شد بسته هوان قلم

سرمه دیدگان عقل شناس

آن چو سرمه سیه لبان قلم

خدمت دست راد صاحب را

بسته زاد از زمین میان قلم

خواجه منصور بن سعید که گشت

عاجز از مدح او بیان قلم

آنکه در دست وی ز حشمت وی

بسته گوید سخن زبان قلم

مشک خون بوده در دوات کند

تا همه خون خورد سنان قلم

گرچه با وهم کارزار کند

زور گیرد تن نوان قلم

ای دل تو خزینه اسرار

خازن گوهرانش جان قلم

به یقین در جهان یقین دلت

کس نداند مگر کمان قلم

چو نگهبان سر تو قلم است

باد یزدان نگاهبان قلم

قهرمان هنر قلم باشد

تا کف تست قهرمان قلم

قلم تو شهاب دیوانست

درج در کفت آسمان قلم

به حقیقت قران سعدین است

همه با دست تو قران قلم

آسمان برین سزد میدان

گر سخن را دهی عنان قلم

خاطر عالی تو غارت کرد

گنج آسوده نهان قلم

زین شکایت بگیرد و نالد

تن رنجور ناتوان قلم

زانکه در بحر کف تو ابرست

همه درست کاروان قلم

راست گویی که به جز به کف تو بر

آفریده نشد بنان قلم

همچو در دو دیده هست فراخ

مر مرا در رایگان قلم

هست جنس من اندرین زندان

تن زرد چو خیزران قلم

منم امروز خسته و گریان

زار ناله کنان بسان قلم

درج در ضمیر من بگشاد

نوک پویان درفشان قلم

گر ز بیم قلم فرو شده ام

هم برآرد مرا امان قلم

هم قلم سود خواهم دادن

گرچه هستم همی زیان قلم

توشناسی مرا که نگشاید

کس چو من گنج شایگان قلم

جز ثنای تو نیست واسطه ای

به میان من و میان قلم

همت من ز بهر مدحت تست

تا گه مرگ در ضمان قلم

تا قلم هست ترجمان ضمیر

تا زبان هست ترجمان قلم

تا بخندد همی دهان دوات

تا بگرید همی زبان قلم

باد پیوسته پای دشمن تو

پیش تو چون سر دوان قلم

شمارهٔ ۲۰۰ - نکوهش گمان و ستایش منصور بن سعید

تا کی دل خسته در گمان بندم

جرمی که کنم به این و آن بندم

بدها که ز من همی رسد بر من

بر گردش چرخ و بر زمان بندم

ممکن نشود که بوستان گردد

گر آب در اصل خاکدان بندم

افتاده خسم چرا هوس چندین

بر قامت سرو بوستان بندم

وین لاشه خر ضعیف بد ره را

اندر دم رفته کاروان بندم

این سستی بخت پیر هر ساعت

در قوت خاطر جوان بندم

چند از پی وصل در فراق افتم

وهم از پی سود در زیان بندم

وین دیده پر ستاره را هر شب

تا روز همی بر آسمان بندم

وز عجز دو گوش تا سپیده دم

در نعره و بانگ پاسبان بندم

هرگز نبرد هوای مقصودم

هر تیر یقین که در گمان بندم

کز هر نظری طویله لؤلؤ

بر چهره زرد پرنیان بندم

چون ابر ز دیده بر دو رخ بارم

باران بهار در خزان بندم

خونی که ز سرخ لاله بگشایم

اندر تن زار ناتوان بندم

بر چهره چین گرفته از دیده

چون سیل سرشک ناردان بندم

گویی که همی گزیده گوهرها

بر چرم درفش کاویان بندم

از کالبد تن استخوان ماندم

امید درین تن از چسان بندم

زین پس کمری اگر به چنگ آرم

چون کلک کمر بر استخوان بندم

از ضعف چنان شدم که گر خواهم

زاندم گره چو خیزران بندم

در طعن چو نیزه ام که پیوسته

چون نیزه میان به رایگان بندم

کار از سخن است ناروان تا کی

دل در سخنان ناروان بندم

در خور بودم اگر دهان بندی

مانند قرابه در دهان بندم

یک تیر نماند چون کمان گشتم

تا کی زه چنگ بر کمان بندم

نه دل سبکم شود در اندیشه

هرگاه که در غم گران بندم

شاید که دل از همه بپردازم

در مدح یگانه جهان بندم

منصور که حرز مدح او دایم

بر گردن عقل و طبع و جان بندم

ای آن که ستایش تو را خامه

بر باد جهنده بزان بندم

بر درج من آشکار بگشاید

بندی که ز فکرت نهان بندم

در وصف تو شکل بهرمان سازم

وز نعمت تو نقش بهرمان بندم

در سبق دوندگان فکرت را

بر نظم عنان چون در عنان بندم

از ساز مرصع مدیحت را

بر مرکب تیزتگ روان بندم

هرگاه که بکر معنئی یابم

زود از مدحت برو نشان بندم

پیوسته شراع صیت جاهت را

بر کشتی بحر بیکران بندم

تا در گرانبهای دریا را

در گوهر قیمتی کان بندم

گردون همه مبهمات بگشاید

چون همت خویش در بیان بندم

بس خاطر و دل که ممتحن گردد

چون خاطر و دل در امتحان بندم

صد آتش با دخان بر انگیزم

چون آتش کلک در دخان بندم

در گرد وحوش من به پیش آن

سدی ز سلامت و امان بندم

گر من ز مناقب تو تعویذی

بر بازوی شرزه ژیان بندم

من گوهرم و چو جزع پیوسته

در خدمت تو همی میان بندم

دارم گله ها و راست پنداری

کز دست هوای تو زبان بندم

ناچار امید کج رود چون من

در گنبد کجرو کیان بندم

آن به که به راستی همه نهمت

در صنع خدای غیب دان بندم

شمارهٔ ۲۰۱ - گله از خلف وعده خواجه بوطاهر

من که مسعود سعد سلمانم

زانچه گفتم همه پشیمانم

زانکه خواجه مرا خداوندست

خویشتن را غلام او دانم

به همه وقت شکر او گویم

به همه جای مدح او خوانم

هر ثنائی که گفتم او را من

سجلست او به صدر دیوانم

هست معلوم او که در خدمت

من ز کس هیچ مزد نستانم

خواستم شغلکی که شغلی هست

هست از آنسان که من همی دانم

گفتی آن شغل را به قوت این

ز سر امروز تازه گردانم

چون بگفتندش اهتزاز نمود

نیکویی گفت بس فراوانم

با همه کس بگفتم این قصه

که من از نایبان دیوانم

کردم از همت و مروت او

شکرهایی چنانکه من دانم

خواستم تا قباله بنویسم

نایبی را به شغل بنشانم

چون به منشور نامه آمد کار

رفت چیزی که گفت نتوانم

گفتم آخر که بیش صبر نماند

در دل این غصه را بپیچانم

تیز در ریش و کفل درگه شد

خنده ها رفت بر بروتانم

سرد شد گرم گشته امیدم

کند شد تیز گشته دندانم

چه کنم قصه زرد شد رویم

چه دهم شرح رنجه شد جانم

خجل و تیره ام ز دشمن و دوست

نیک رنجور و سخت حیرانم

چون ز مهتر آمد اجنبیی

خیره اکنون زنخ چه جنبانم

خواجه طاهر تو طبع من دانی

که نه جنس فلان و بهمانم

گر کریمی مرا به جان بخرد

تو چنان دان که من بس ارزانم

گرچه هستم چو لاله سوخته دل

چون گل نوشکفته خندانم

کار کن تر بسی ز خایسکم

رنج بردارتر ز سندانم

خسته زخم های گردونم

بسته حملهای کیوانم

بر من آن گفت بس اثر نکند

که به تن آشنای حرمانم

در غم چیز دل نیاویزم

به دم حرص تن نرنجانم

تن سپرده به حکم دادارم

دل نهاده به فضل یزدانم

شمارهٔ ۲۰۲ - مدح ابوالفرج نصر بن رستم

افتخار اهل تیغ ای صاحب اهل قلم

شمع سادات عرب خورشید احرار عجم

ای امین شاه غازی صاحب دیوان هند

روشن از رای تو بینم کار تاریک حشم

ای عمید ملک سلطان بوالفرج اهل فرج

ناصر دین و دیانت خواجه نصر روستم

گنج دانش دایم از بحر دلت پر گوهر است

باغ طبع اهل فضلت گشت چون باغ ارم

چاکر کلک تو گشته بنده رایت شده

هر که هست اندر همه عالم ز اعیان محتشم

جاودان بشکفته بستان گل اقبال تو

زانکه دارد باغ ایران ز ابر تو همواره نم

جاه تو بر اوج کیوان سر برآورد از زمین

جود تو بر فرق فرقد بر نهاد ایدون قدم

آب مهر دوستانت خورده زان خوش گشت عود

خون بدخواهانت خورده گشت از آن رنگین بقم

ناصحان پیوسته از فر تو شاد و بی غمند

حاسدان همواره ز اقبال تو در تیمار و غم

چون تو در عالم نیامد صاحبی با داد و دین

گشته ای از داد و دین اندر همه عالم علم

تا دلت شد بحر معنی لفظ تو در و گهر

خوار شد پیش دل و دستت همه زر و درم

تا تو را دادار داد انصاف و داد اندر جهان

گشت چون سیمرغ پنهان از جهان جور و ستم

نامه ای شد فتح و دولت جود تو بر وی خطاب

دفتری شد عز و ملت جاهت اندر وی رقم

خسرو خسروشکن در مملکت همچون جم است

باز چون آصف تویی روز و شب اندر فضل جم

نیست همچون شاه عالم محتشم شاه ملوک

نیست از ارکان دولت همچو تو کس محتشم

سید اقران خویشی در کفایت روز فضل

همچنان چون صاحب گردان بهیجا روستم

گردش گردون نیارد همچو تو نیکو سیر

دیده گردون نبیند همچو تو عالی همم

از یم طبع تو خیزد گوهر عقل و خرد

گوهر عقل و خرد نیکوترست از در یم

پسته و فندق ز مهر و کین تو آگه شدند

این فم از مدحت گشاد و آن ز بیمت بست فم

هر که در راه خلاف و خشم تو بنهاد پای

رفتنش چون مار بر پشت زمین گشت از شکم

ایزد از خلق تو آرد در جهان پیدا بهار

زان چونیسان اندر آمد زآن شود گیتی خرم

همچو تو مخدوم ناید فضل را هرگز پدید

زین قبل گشتند افاضل مر تو را یکسر خدم

ای همایون طبع تو پیرایه جود و هنر

وی مبارک خاطر تو مایه فضل و کرم

از تو زیباتر نیاید در جهان صاحب بلی

از تو والاتر نباشد در زمین مهتر نعم

ظلمت این شعر رای روشن تو نور کرد

هر کجا آثار نور آمد شود روشن ظلم

بنده بر تو گشتم حلقه در گوش ای عمید

زانکه برناید ز من جز آفرینت هیچ دم

بس فراوان بینوا از فر تو گشته غنی

من هم از فر تو گشتم فارغ از رنج و الم

از تو در هندوستان یافتم من نام جود

قد بختم راست از تو شد کجا بد پر ز خم

در حوالی طوف خواهی کرد بر کام ولی

تا کنی بدخواه شاه از دولت سلطان دژم

تا بود بی قدر دایم در مسلمانی شمن

تا بود در پیش ایزد خار جاویدان صنم

بر بساط سرورانی جاودان دایم بمان

در بهشت ناحیت دلشاد جاویدان بچم

باد میمون و مبارک بر تو این عید جلیل

دشمنان را کن بسان گوسپند و گاو کم

شمارهٔ ۲۰۳ - ستایشگری

نیست گشت از هوای خود عالم

جز به مدح تو بر نیارد دلم

حشمتت در جهان فکند آواز

همتت بر فلک نهاد قدم

محمدت را ستوده رای تو جفت

مکرمت را گزیده خلق تو صنم

دهر پیش تو دست کرده بکش

پشت پیش تو چرخ کرده به خم

بی بنانت سخا بود مهمل

بی بیانت سخن بود مبهم

نه به جود تو در عطا حاتم

نه به بأس تو در وغا رستم

از نهیبت همی کند پنهان

ناخنان را به پنجه در ضیغم

به تو خورشید مهتری تابان

از تو بنیاد سروری محکم

برد اندیشه کفایت تو

راه جور از وجود سوی عدم

آسمانی به تو کشیده امید

آفتابی ز تو رمیده ظلم

لفظت از در بود شگفت مدار

چون بود طبع بی کران تویم

قلم از مدح تو همی نازد

ورچه نازد خرد همی به قلم

ای ز جودت امل شد فریی

وی ز عدلت نزار گشته ستم

ساخت اندر پناه طبع تو جای

مردی و رادی وفا و کرم

مفخرت را و نامداری را

به جز از همت تو نیست حکم

آمد این نوبهار حور لباس

راست گفتی که حور شد عالم

لاله جویبار پنداری

نیست جز روی آن خجسته صنم

خنده باغ بین و گریه ابر

که چه زیبا و نیکویند به هم

ای عجم را به جاه تو نازش

باد فرخنده بر تو جشن عجم

صدر دولت به تو مزین باد

جاهت افزون و عمر دشمن کم

همه احوال جاه تو به نظام

همه ایام عیش تو خرم

شمارهٔ ۲۰۴ - مدیح علاء الدوله مسعود

شاهان پیش را که نکردند جز ستم

شاه زمانه کرد به تیغ و به خشت کم

هست او بلی خلیفه یزدان دادگر

پس کی رضا دهد که رود بر جهان ستم

گویند خسروان زمانه به هر زمان

کامد علاء دولت و دین یادگار جم

ملک عجم به دین عرب کرد منتظم

مسعود پادشاه عرب خسرو عجم

زو کرد عدل ثابت یزدان و قد عدل

زو کرد ظلم زایل صنعش و ما ظلم

از آفتاب طلعت گیتی فروز او

دولت سپید روی شده چون سپیده دم

ای روستم گشاد کشیدی کمان چرخ

گرچه کمان خود نکشیدست روستم

تو راد گنج بخشی و رادان تو را عبید

تو شاه شاه بندی و شاهان تو را حشم

برنامه جلالت و بر جامه شرف

نام تو گشت عنوان جاه تو شد علم

دست تو وقت رادی و طبع تو گاه علم

بحریست از سخاوت و گنجیست از حکم

حشمت برد به درگه فرخنده تو راه

دولت خورد به جان گرامی تو قسم

همچون حضیض باشد بارتبت تو اوج

چون خشک رود گردد با بخشش تو یم

از روی چرخ بوسد ناهید و مشتری

هر جا که همت تو گذارد بر او قدم

جورست بر خزانه و گنج تو از عطا

تا دست جود بر تو شد جود را حکم

از عفو و خشم تو دو نمونه ست روز و شب

وز مهر و کین تو دو نمودست شهد و سم

خم گشت اصل دور سپهر ار نه بی خلاف

عدلت بخواست برد ز پشت سپهر خم

گرد جهان ملک تو چون طوف خواست کرد

چنبر شد از جبلت و آورد سر بهم

در مجلس نعم ز تو گردد توانگر انس

وحش از تو رونق یابد در موقف نعم

ای شاه وحش و انس ز امن تو باشد انس

اندر حریم ملک تو چون وحش در حرم

گر کل این جهان را یک موهبت کنی

طبع تو را نباشد زان موهبت ندم

زر و درم عزیز بود نزد خاص و عام

تا هست و باد نام تو بر زر و بر درم

این زر و این درم که عزیزست زین نهاد

خوار از چه روی شد بر آن طبع پر کرم

یابند ز ایران تو روز عطای تو

با اسب ساز بی مر و با بدره جامه ضم

چون چشم را سیاه کند خنجر سپید

چون بشنود ندای بلا نیزه اصم

یابد ز گرد روی هوا رنگ آبنوس

گیرد ز تیغ پشت زمین گونه بقم

گر همچو بحر موج زند رزمگه به خون

مرباره تو را نرسد تا به پاردم

گر هیچ شیر ماندست اندر همه جهان

از تیر تو گریخته در گوشه اجم

از شکل خویش عبرت گیرد چو در مصاف

هم شکل خویش بیند بر نیزه علم

رخشت همی به نعل برآرد ز بحر دود

تیغت همی به زخم برآرد ز فرق دم

در پیش سطوت تو اجل دل کند تهی

بر خوان نعمت تو امل پر کند شکم

جاه تو را هزار شرف در یکی شرف

رای تو را هزار نعم در یکی نعم

هر لحظه مملکت را نظمی و رونقی

رای تو در وجود همی آرد از عدم

گشت از نهال عدل تو گیتی چنانکه پیش

بر بوستان خزان نکند روی را دژم

شادی دولت تو چنان کرد خلق را

کاندر زمانه بیش نگیرند نام غم

چون ملک و شادی از پی تو آفریده شد

شاه و ملک تو باشی تا حشر لاجرم

خورد آب زندگانی جان تو در ازل

زد دست جاودانی بر عمر تو رقم

بزمیست این که هست سراسر سعود چرخ

پره زده به گرد بساط تو چون حشم

از گونه گونه نعمت وز جنس جنس عطر

در مجلس تو مست شده حس ذوق و شم

چندان لطیف ساخت تو را باز روزگار

تا بوستان عیش تو را کرد چون ارم

همچون شمن همی بپرستد به باغ باد

هر شاخ را که ابر طرازید چون صنم

کرد آفتاب و نم همه طبع جهان دگر

بنگر چه کار دارند این آفتاب و نم

هرگز به حرمت حرم ای شاه مر مرا

نامد به دل که گردم ازینگونه محترم

نه نه چو مدحت افسر حشمت بود سزد

گر مدح گوی تو شود از خلق محتشم

ار جو که ضعف تن نکند خاطر مرا

در مدح تو به عجز و به تقصیر متهم

گر رنج تن برین دل من دست یافت باش

ور درد دل برین تن من خیره شد چه غم

کافتاده بود ازین پیش این چرخ شیر زخم

با جان و مال و جاهم چون گرگ در غنم

در بندگیت ازین پس چون کلک چون دوات

بندم میان به جان و گشایم به مدح فم

بستاندم عنایت جاه تو از عنا

برهاندم رعایت رای تو از الم

وز تو جواب بنده بلا و نعم شود

زان پس که داد چرخ جوابش بلا و لم

تا از ظلم به حمله غنیمت برد ضیا

تا از ضیا به طعنه هزیمت شود ظلم

اندر بهار عشرت با خرمی بناز

واندر سرای دولت با خرمی بچم

لهو و نشاط ساخته در بزم تو به طبع

با یکدگر چو زیر و بم از لحن زیر و بم

شمارهٔ ۲۰۵ - هنرنمایی در مدیح سلطان مسعود

تنم از رنج گرانبار مکن گو نکنم

جگرم چون دلم افگار مکن گو نکنم

دل نزارست ز عشق تو ببخشای برو

تن نزارست به غم زار مکن گو نکنم

بر من ار بخت گشاده کند از عدل دری

آن دراز هجر به مسمار مکن گو نکنم

خار هجر تو بتا تازه گلی زاد ز وصل

آن گل اکنون به جفا خار مکن گو نکنم

عهد کردی که ازین پس نکنم با تو جفا

کردی این بار و دگر بار مکن گو نکنم

صعب دردیست جدایی تو به هر هفته مرا

به چنین درد گرفتاری مکن گو نکنم

به دگر دوستیی کردی اقرار و مرا

چون خبر دادند انکار مکن گو نکنم

گنهی چون بکنی عذری از آن کرده بخواه

پس از آن بر گنه اصرار مکن گو نکنم

من هوادار دل آزارم هرزه دل خویش

از هوای من بیزار مکن گو نکنم

تیز بازاری هر جای به آزار تو تیز

از هوای من بیزار مکن گو نکنم

ای مرا روی تو چون جان و دل و دیده عزیز

به همه چیز مرا خوار مکن گو نکنم

بر من ای زلف تو و روی تو همچون شب و روز

روز روشن چو شب تار مکن گو نکنم

جای مهر تو دلست ای دلت از مهر تهی

پس دلم را ز تن آوار مکن گو نکنم

چون نیم نزد تو ماننده دینار عزیز

رخم از رنگ چو دینار مکن گو نکنم

ای تن آسان دل آسوده ز بیماری هجر

کار من بر من دشوار مکن گو نکنم

این دلم را که همه مهر و وفای تو گرفت

به غم و انده بیمار مکن گو نکنم

این دل خسته به اندازه تو رنج کشید

غم برین خسته دل انبار مکن گو نکنم

کم شود مهر چو بسیار شود ناز بتا

ناز با عاشق بسیار مکن گو نکنم

ای بدان وی دل افروز چو گلنار ببار

دلم آگنده تر از نار مکن گو نکنم

آخر آن لاله رخسار تو پژمرده شود

تکیه بر لاله رخسار مکن گو نکنم

ای دل ار هجر کشد لشکر اندوه مترس

علم صبر نگونسار مکن گو نکنم

عاشقا جور و جفا دیدی هرگز پس ازین

یاد بد عهد جفاکار مکن گو نکنم

گر نخواهی که گل تازه تو خار شود

یاد آن لعبت فرخار مکن گو نکنم

غم آن نرگس مخمور مخور گو نخورم

هوس آن گل بر بار مکن گو نکنم

هیچ کس نیست که راز تو نگه خواهد داشت

با کس این راز پدیدار مکن گو نکنم

ور تظلم کنی از عشق تو ای سوخته دل

پیش سلطان جهاندار مکن گو نکنم

او نداد که تو را عشق چنین سخره گرفت

خویش را رسوا زنهار مکن گو نکنم

بنده عشق همی خواهی خود را به نهان

با کس این بندگی اظهار مکن گو نکنم

بندگی شاه جهان را کن و از عشق بتاب

جز بدین بندگی اقرار مکن گو نکنم

شاه مسعود که چون همت او یاد کنی

یاد این گنبد دوار مکن گو نکنم

علم و حلمش را گر نسبت خواهی که کنی

جز به دریا و به کهسار مکن گو نکنم

ای ز عدل ملک عادل در سایه عدل

گله چرخ ستمکار مکن گو نکنم

ای به بخشش نظری یافته از مجلس شاه

جمع جز زر به خروار مکن گو نکنم

ای سخندان تو اگر مدحت شه گویی امید

جز به داننده اسرار مکن گو نکنم

گر عیار هنر شاه جهانی خواهی جست

جز کفایت را معیار مکن گو نکنم

قیمت هر چه برآرد به زبان شاه جهان

کمتر از لؤلؤ شهوار مکن گو نکنم

ور تو تشبیه کنی بزم ملک را در شعر

جز به آراسته گلزار مکن گو نکنم

ور همی نکته ای از خلق خوشش یاد کنی

صفت از کلبه عطار مکن گو نکنم

گر نخواهی که تو را بفسرد اندر رگ خون

وصف آن خنجر خونخوار مکن گو نکنم

مار زخمست به گرد صفتش هیچ مگرد

دست را در دهن مار مکن گو نکنم

گر همی مدحت شه گفت بخواهی به سزا

لفظ جز لؤلؤ شهوار مکن گو نکنم

ور تو خواهی که کنی شه را در مدح صفت

به جز از وارث اعمار مکن گو نکنم

شمارهٔ ۲۰۶ - هم در ستایش او

گر یک وفا کنی صنما صد وفا کنم

ور تو جفا کنی همه من کی جفا کنم

تو نرد عشق بازی و با من دغا کنی

من جان ببازم و نه همانا دغا کنم

گر آب دیده تیره کند دیده مرا

این دیده را ز خاک درت توتیا کنم

گل عارضی و لاله رخی ای نگار من

در مرغزار آن گل و لاله چرا کنم

خار و گیا چو دایه لاله ست و اصل گل

از بهر هر دو خدمت آب و گیا کنم

جان و دل منی و دل و جان دریغ نیست

گر من تو را که هم دل و جانی عطا کنم

گر بر کنم دل از تو بردارم از تو مهر

آن مهر بر که افکنم آن دل کجا کنم

زان بیم کاشنایی و بیگانگی کنی

دل را همیشه با همه رنج آشنا کنم

ای چون هوا لطیف ز رنج هوای تو

شبها دو دست خویش همی بر هوا کنم

این هر چه بر تنست همه دل کند همی

کی راست باشد اینکه گله از هوا کنم

جور و جفا مکن که ز جور و جفای تو

باشد که بر تو از دل خسته دعا کنم

با تو به بد دعا نکنم گر تو بد کنی

در رنج و درد گر کنم ای بت خطا کنم

گر هیچ چاره کرد ندانم غم تو را

این دل که آفتست پس تو رها کنم

هرگز جدایی از تو نجویم که تو مرا

جانی ز جان خویش جدایی چرا کنم

جانم ز تن جدا باد ار من به هیچ وقت

یک لحظه جان ز مهر تو ای جان جدا کنم

هر شب که مه برآید من ز آرزوی تو

تا وقت صبح روی به ماه سما کنم

بر ناله و گریستن زار زار خویش

ای ماه و زهره زهره و مه را گوا کنم

وصفت نمی کنم به زبانی که هم بدان

بر شاه شرق و غرب همیدون ثنا کنم

مسعود پادشاهی کز چرخ قدر من

برتر شود که مدح چنین پادشا کنم

گوید همی حسامش نصرت روان شود

اندر وغا که روی به سوی وغا کنم

روی مرا ندید و نبیند عدوی تو

زیرا به رزم روی عدو را قفا کنم

بأسش همی چگوید من وقت کار زار

نیزه به دست شاه جهان اژدها کنم

وانگاه نیزه گوید من سحرهای کفر

همچون عصای موسی عمران هبا کنم

اقبال شاه گوید من کیمیاگرم

کز خاک و گل به دولت او کیمیا کنم

گوید همی طبیعت در دهر خلق را

از عدل شاه مایه نشو و نم کنم

هر روز بامدادان از عفو و خشم او

مر خلق را دو صورت خوف و رجا کنم

گوید همی زمانه که از کین و مهر شاه

در عالم اصل شدت و عین رخا کنم

گوید جهان که روز نبیند عدوی شاه

زیرا که هر صباح که بیند مسا کنم

چونان که شب نبیند هرگز ولی او

زیرا که ظلمتی که ببینم ضیا کنم

گوید همی جلالت کعبه ست قصر شاه

هر حاجتم که باشد در وی روا کنم

بوسم همیشه گوید تخت مبارکش

زان تخت گاه مروه کنم گه صفا کنم

بیتی که گفته بودم تضمین کنم همی

چون هست گفته من بگذار تا کنم

من ناشنیده گویم از خویشتن چو ابر

چون کوه نه که هر چه شنیدم صدا کنم

اقبال شاه چون ز علا و سنا شدست

من جمله آفرین علا و سنا کنم

آراسته ست دولت و ملت به این و آن

پس آفرین هر دو به حق و سزا کنم

چون من برشته کردم یاقوت مدح شاه

یاقوت را به ارز کم از کهربا کنم

دانش به من مفوض کردست کار نظم

زان نوع هر چه خواهد از من وفا کنم

چون کرد کدخدایی آن را به رسم من

یا کرده ام چنانکه ببایست یا کنم

گر هیچ گونه درگذرد مدحتی ز وقت

ناچار چون نماز فریضه قضا کنم

من شرح مدح شاه دهم در سخن همی

نه کار کرد خویش همی بر هبا کنم

دولت حقوق من به تمامی ادا کند

هرگه که پیش شاه مدیحی ادا کنم

انعام شاه را که مرا داد خانمان

بسیار شد به شکر چگونه جزا کنم

گر روز من ثنا کنمش بر ملا به نظم

در شب همی به نثر دعا در خلا کنم

در باغ وصف شاه چو بلبل زنم نوا

دلهای خلق بسته آن خوش نوا کنم

وانگه چو گوییم که توانی سزای شاه

پرداخت یک مدیح جواب تولا کنم

گوید ملک مرا که عنایت به باب تو

چندان کنم که جان عدو با عنا کنم

چون تو رضای شاه بجویی به مدح نیک

من سوی تو نگاه به چشم رضا کنم

شاها زمانه گوید من مقتدی شدم

در بیش و کم به دولت تو اقتدا کنم

گوید همی قضا که من اندر جهان ملک

حکم بقای شاه خلود و بقا کنم

شمارهٔ ۲۰۷ - مدح ملک ارسلان بن مسعود

زبان دولت عالی به بنده داد پیام

که ای تو را دو زبان پارسی و تازی رام

بدان دو چیره زان چون ثنا کنی بر شاه

تو را ثنا بود اندر جهان ز خاص و ز عام

بگو که دولت گوید همی که بنده تست

که تا ابد نکنم جز به درگه تو مقام

ز بهر ملک تو را من که دولتم شب و روز

کنم به مصلحت تو به جد و جهد قیام

ز هیچ لشکر باکی مبر که لشکر تو

ستارگان سپهرند و گردش ایام

همیشه کینه تو من کشم ز دشمن تو

رواست گر نکشی تیغ کینه کش ز نیام

پر آب داده حسامم به دست نصرت تو

تو را چه حاجت باشد به آبداده حسام

وگر نشاط شکار آیدت روا باشد

که با منست به هر بیشه کنون ضرغام

بدید ملک تو رویی چو صد هزار نگار

چو ژرف کرد نگه در سپهر آینه فام

تو آن مظفر شاهی که از جلالت تو

گرفت شاهی سامان و یافت عدل آرام

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

که هفت کشور شادست ازین مبارک نام

تو هفت کشور بگرفته و مخالف تو

ز هفت چرخ شده مبتلا به هفت اندام

ز روز عمر تو اکنون همی برآید صبح

بلی و روز بداندیش تو رسید به شام

نصیب تست ز گردون سعادت برجیس

چنانکه حظ مخالف نحوست بهرام

نداند آنکه بدان و بدین نگاه کند

که آفتاب کدامست و همت تو کدام

فلک تمام کند خسروا به هر وقتی

چنانکه رای تو باشد کند زمانه تمام

ظفر به پیش سپاه تو نامزد گردد

اگر سپاه کشی سوی مصر و بصره و شام

سپهر گردان دامی نهاد خصم تو را

که سخت زود شود همچو مرغ بسته به دام

میان ببندد پیشت غلام وار سپهر

چو بست پیش تو ترکش سپهروار غلام

زمانه جز به مراد تو برنیارد دم

سپهر جز به رضای تو برندارد گام

ز وام شاهی تو صد یکی نتوخت از آنک

برین مدور فیروزه فام داری وام

خدایگانا هنگام عشرتست و طرب

نشاط باید کردن درین چنین هنگام

نبید خواه ز بادام چشم دلجویی

از آنکه آمد وقت شکوفه بادام

هلال باشد با آفتاب جفت شده

چو روز بزم گرفتی به دست زرین جام

به جام زرین می خواه از آنکه زرین شد

ز بخشش تو همه سایلانت را در و بام

جهان ستانا تا هست قوت و نیرو

ز تست نیروی ایمان و قوت اسلام

به ذات خویش ندارم درین قصیده سخن

بگفتم آنچه شنیدم ز دولت پدرام

اشارتیست ز دولت به عمر و ملک ابد

بشارتیست جهان را ازین خجسته پیام

به کامگاری بر پیشگاه ملک نشین

به بختیاری اندر سرای عدل خرام

شمارهٔ ۲۰۸ - شکایت از زندان و ستایش سلطان

خدایگانا بخرام و با نشاط بخرام

ز بهر نصرت دین و معونت اسلام

کشیده تیغی چون تیغ آفتاب به چنگ

شده ز ضربت آن صبح عمر دشمن شام

بر اهل عصیان شمشیر تو گذارده زخم

بر اوج کیوان شبدیز تو گذارده گام

ز بهر تقویت و عون و فتح و نصرت تو

قضا ز دوده سنان و قدر کشیده حسام

فرو شده به همه محنت و بلا دشمن

برآمده ز همه همت و مرادت کام

نصیب تو ز زمانه سعادتست و علو

که از علو لقب تست وز سعادت نام

همی ستانی ملک و همی گزاری کام

به آسمانی اقبال و ایزدی الهام

کشیده سایه انصاف تو به بحر و به بر

رسیده منفعت جود تو به خاص و به عام

فروخت نور دل و نار طبع تو ورنه

هنر بماندی تاریک و عقل بودی خام

به سال و مه زند از بخشش تو گردون لاف

به روز و شب کند از خلعت تو گیتی لام

همی نماید شاها چو صد هزار نگار

به چشم شکر ز دست تو صورت انعام

ز مهر و کین تو خیزد همی بهار و خزان

ز عفو و خشم تو زاید همی ضیا و ظلام

ز هول رزم تو چون ابر می بگرید تیغ

ز مهر بزم تو چون گل همی بخندد جام

ز تف آتش سوزان و بأس سطوت تو

همی نیابد گردون گردگرد آرام

سپهر فخر ز اقبال تو فزود شرف

جهان ملک ز انصاف تو گرفت نظام

ز رتبت تو کم آید به پایها افلاک

ز مدت تو کم آید به دورها ایام

عدو ز دور چو ملواح حلم طبع تو دید

گمان ببرد که دارد اجل به زیرش دام

چو شیر گون فلک از گرد قیرگون شبه شد

عقیق رنگ شود خنجر زمرد فام

ز هول و هیبت پشت زمین و روی هوا

به چشم ها همه تنین نماید و ضرغام

به زیر گرد سیه روی درکشد خورشید

ز حرص خوردن خون کام خوش کند بهرام

ز گرد و خون سبک این هر دو را اجل بیند

سیاه و سرخ شده رنگ و روی و گونه کام

به هر طرف که تو از حمله گرز بگذاری

بخیزد احسنت از تربت نبیره سام

مبارزان دلاور ز ترس نشناسند

که دم اسب کدامست و یال اسب کدام

زمین ز تنگی همچون دلی شده غمگین

هوا ز گرمی همچون سری شده سرسام

شده بر آتش پیکار گوشت پخته به تف

ولیک باز ترنجیده پوست بر تن خام

زمین پهن پر اجسام گشته و ارواح

ز بیم تیغ تو بیزار گشته از اجسام

بماند خواهی شاها تو تا جهان ماند

میان به خدمت تو بسته دولت پدرام

که حکم عدل چنان آمد از شریعت حق

که ملک بر تو حلالست و بر ملوک حرام

خدایگانا هر ساعتم ز هفت افلاک

عقوبتی و عذابی رسد به هفت اندام

نه شخص زار مرا قوت شتاب و درنگ

نه حلق تلخ مرا لذت از شراب و طعام

نشستگاهم سمجی که بر سر کوهیست

ز سنگ خارا دیوار دارد و در و بام

بدین نهادست امروز حال و قصه من

خدای داند تا چون شود مرا فرجام

ز تیغ تیزترم خاطریست در مدحت

گرم چه هست یکی حبس تنگ تر ز نیام

صبور و صابر گشتم به حبس و بند ار چند

زمانه داردم اندر بلای جان انجام

نگویم از پس این حسب حال و محنت خویش

که شد به درد و غم و رنج طبع توسن رام

امید و بیم من از روزگار زایل شد

که یافتم ز بد و نیک روزگار اعلام

تمام مردی گشتم چو بر گرفتم من

ز روز دولت و محنت نصیب خویش تمام

همیشه گردون تا هست پایه انجم

همیشه انجم تا هست مایه احکام

به بختیاری از روی خرمی بر خور

به کامگاری در صحن مملکت بخرام

بگرد ملک تو عز تو در مجال و مدار

به پیش تخت تو بخت تو در سجود و قیام

خدای ناصر و دولت رفیق و نصرت جفت

زمانه بنده و گردون رهی و بخت غلام

شمارهٔ ۲۰۹ - مدح عمادالدوله ابوسعد بابو

نهاد زلف تو بر مه ز کبر و ناز قدم

کراست دست بر آن مشک گون غالیه شم

چو بود عارض تو لاله طبیعی رنگ

مگر نمود مرا عنبر طبیعی خم

بهاری روی تو از زلف تو فزون گشته ست

بهای دیبا آری فزون شود ز علم

ز خون دلها خطی نوشت خامه حسن

که آن به حلقه و خالست معرب و معجم

ز ضم نهادند اعرابش از چه شد مکسور

به جزم کردند او را چرا بود مدغم

تو را صفت به مه و گل نکرد یارم از آنک

مهت ز جمع عبیدست و گل زخیل خدم

شکیب و صبرم در دل نگر که روز و شبست

یکی فزون نشود تا یکی نگردد کم

چو پر شود به دماغم ز تف عشق بخار

ز ابر چشم فرود آیدم چو باران نم

ستام شب را خیری کند به طرف سرشک

چو زیر زین کشد او پشت باره ادهم

همی به حیرت و حسرت زنم دمی که زنم

از آنکه باز پسین دم گمان برم که زنم

وگر دلم ز دم سرد گرم گشت رواست

نه سرد باشد در گرم کوره ها هر دم

اگر دژم شدم از روزگار غم نخورم

که زود دولت خواجه مرا کند خرم

عماد دولت بوسعد مایه همه سعد

که هدیه است ز گردون و تحفه عالم

مضای عزمش بر روی باد بست جناح

ثبات حزمش در مغز کوه کوفت قدم

زهی فروخته و افراخته چو مهر و سپهر

بنای ملک به حد حسام و نوک قلم

تویی که رادی و انصاف تو بکند و ببست

به مال چشم نیاز و به عدل دست ستم

دیم به جود چو ثنا گفت کف راد تو بود

دو بهره بیش نباشد همیشه همه ز دیم

بر آشکار و نهان واقفست خاطر تو

که رهنمای وجودست و پیشوای عدم

بود زبانی و هستت صدف زمانه بلی

تو بوده ای غرض از گوهر بنی آدم

به پیش نور ضمیر تو ملک را مظلم

به نزد حل بیان تو چرخ را مبهم

چو هست ضد خداوند طالع تو به طبع

زحل نتیجه نوحه ست و مادر ماتم

چگونه باشد زنده مخالف تو از آنک

فسرده گشتش در تن ز هول کین تو دم

نساختندی در تن چهار دشمن ضد

اگر نگشتی مهر تو در میانه حکم

به اره گر ز سرش تا قدم فرود آرند

دو نیمه گردد زو ناچکیده خون چو بقم

چنانکه مهر درم باژگونه دارد نقش

درست خیزد ازو گاه ضرب نقش درم

شگفت نیست ازین طبع سست کژ که مراست

همه مناقب تو راست آید و محکم

همی به وصف تو جنبد ضمیرم اندر دل

همی به مدح تو گردد زبانم اندر فم

همیشه تا ز عدو در عقود هست نشان

همیشه تا ز طمع بر طبایعست رقم

نشاط را به دل و دولت تو باد امید

امید را به سر همت تو باد قسم

سماحت تو مثل گشته چون سخای عرب

کفایت تو سمر گشته چون دهای عجم

به شکر و مدحت تو تیز گشته طبع و زبان

به مال و نعمت تو سیر کرده آز شکم

شمارهٔ ۲۱۰ - ناله از تیره بختی خود و امتداد گرفتاری

از کرده خویشتن پشیمانم

جز توبه ره دگر نمی دانم

کارم همه بخت بد بپیچاند

در کام زبان همی چه پیچانم

این چرخ به کام من نمی گردد

بر خیره سخن همی چه گردانم

در دانش تیز هوش برجیسم

در جنبش کند سیر کیوانم

گه خسته آفت لهاوورم

گه بسته تهمت خراسانم

تا زاده ام ای شگفت محبوسم

تا مرگ مگر که وقف زندانم

یک چند کشید و داشت بخت بد

در محنت و در بلای الوانم

چون پیرهن عمل بپوشیدم

بگرفت قضای بد گریبانم

بر مغز من ای سپهر هر ساعت

چندین چه زنی که من نه سندانم

در خون چه کشی تنم نه زوبینم

در تف چه بری دلم نه پیکانم

حمله چه کنی که کند شمشیرم

پویه چه دهی که تنگ می دانم

رو رو که بایستاد شبدیزم

بس بس که فرو گسست خفتانم

سبحان الله مرا نگوید کس

تا من چه سزای بند سلطانم

در جمله من گدا کیم آخر

نه رستم زالم و نه دستانم

نه چرخ کشم نه نیزه پردازم

نه قتلغ بر تنم نه پیشانم

نه در صدد عیون اعمالم

نه از عدد وجوه اعیانم

من اهل مزاح و ضحکه و رنجم

مرد سفر و عصا و انبانم

از کوزه این و آن بود آبم

در سفره آن و این بود نانم

پیوسته اسیر نعمت اینم

همواره رهین منت آنم

آنست همه که شاعری فحلم

دشوار سخن شدست آسانم

در سینه کشیده عقل گفتارم

بر دیده نهاده فضل دیوانم

شاهین هنرم نه فاخته مهرم

طوطی سخنم نه بلبل الحانم

مر لؤلؤ عقل و در دانش را

جاری نظام و نیک ورانم

نقصان نکنم که در هنر بحرم

خالی نشوم که در ادب کانم

از گوهر دامنی فرو ریزد

گر آستیی ز طبع بفشانم

در غیبت و در حضور یکرویم

در انده و در سرور یکسانم

در ظلمت و عدل روشن اطرافم

در زحمت و شغل ثابت ارکانم

با عالم پیر قمار می بازم

داو سه سه و سه شش همی خوانم

وانگه بکشم همه دغای او

بنگر چه حریف آب دندانم

بسیار بگویم و برآسایم

زان پس که زبان بسی برنجانم

کس در من هیچ سر نجنباند

پس ریش چو ابلهان چه جنبانم

ایزد داند که هست همچون هم

در نیک و بد آشکار و پنهانم

والله که چو گرگ یوسفم والله

بر خیره همی نهند بهتانم

گر هرگز ذره ای کژی باشد

در من نه ز پشت سعد سلمانم

بر بیهده باز مبتلا گشتم

آورد قضا به سمج ویرانم

بکشفت سپهر باز بنیادم

بشکست زمانه باز پیمانم

در بند ز شخص روح می کاهم

از دیده ز اشک مغز می رانم

بیهش نیم و چو بیهشان باشم

صرعی نیم و به صرعیان مانم

غم طبع شد و قبول غم ها را

چون تافته ریگ زیر بارانم

چون سایه شدم ضعیف در محنت

وز سایه خویشتن هراسانم

با خنجر زخم یافته گویم

با کوژی خم گرفته چوگانم

اندر زندان چو خویشتن بینم

تنها گویی که در بیابانم

در زاویه فرخج و تاریکم

با پیرهن سطبر و خلقانم

گوریست سیاه رنگ دهلیزم

خوکیست کریه روی دزبانم

گه انده جان به یأس بگسارم

گه آتش دل به اشک بنشانم

تن سخت ضعیف و دل قوی بینم

امید به لطف و صنع یزدانم

باطل نکند زمانه ام زیرا

من بنده روزگار پیمانم

والله که چو عاجزان فرو مانم

هر گه که به نظم وصف او رانم

حری که من از عنایت رایش

با حاصل و دستگاه امکانم

رادی که من از تواتر برش

در نور عطا و ظل احسانم

ای آنکه همیشه هر کجا هستم

بر خوان سخاوت تو مهمانم

بی جرم نگر که چون در افتادم

دانی که کنون چگونه حیرانم

بر دل غم و انده پراکنده

جمع است ز خاطر پریشانم

زی درگه تو همی رود بختم

در سایه تو همی خزد جانم

مظلومم و خیزد از تو انصافم

بیمارم و باشد از تو درمانم

آخر وقتی به قوت جاهت

من داد ز چرخ سفله بستانم

از محنت باز خر مرا یک ره

گرچند به دست غم گروگانم

چون بخریدی مرا گران مشمر

دانی که بهر بهایی ارزانم

از قصه خویش اندکی گفتم

گرچه سخنست بس فراوانم

پیوسته چو ابر و شمع می گریم

وین بیت چو حر زو ورد می خوانم

فریاد رسیدم ای مسلمانان

از بهر خدای اگر مسلمانم

گر بیش به شغل خویش برگردم

هم پیشه هدهد سلیمانم

شمارهٔ ۲۱۱ - داستان سیه روزی

اوصاف جهان سخت نیک دانم

از بیم بلا گفت کی توانم

نه آنچه بدانم همی بگویم

نه آنچه بگویم همی بدانم

کز تن به قضا بسته سپهرم

وز دل به بلا خسته جهانم

از خواری ویحک چرا زمینم

ار من به بلندی بر آسمانم

بر جایم و هر جایگه رسیده

گویی ز دل بخردان گمانم

از واقعه جور هفت گردون

پنداری در حرب هفت خوانم

دایم ز دم سرد و آتش دل

چون کوه تفته بود دهانم

بفسرد همه خون دل ز اندوه

بگداخت همه مغز استخوانم

نشگفت که چون فاخته بنالم

زیرا که درین تنگ آشیانم

از بس که ز چشم آب و خون ببارم

پیوسته من این بیت را بخوانم

پیراهنم از خون آب دیده

چون توز کمانست و من کمانم

چون بافته پرنیانم ایراک

بیچاره تر از نقش پرنیانم

در و گهر طبع و خاطر من

کمتر نشود زانکه بحر و کانم

هر گونه چرا داستان طرازم

کامروز بهر گونه داستانم

بختم چو نخواهد خریدن از غم

این چرخ بها می کند گرانم

زین پیش تنم قوتی گرفتی

چون در دل و جان گفتمی جوانم

امروز هوازی به راه پیری

همچون ره از پیش کاروانم

بر عمر همی جاه و سود جستم

امروز من از عمر بر زیانم

بس باک ندارم همی ز محنت

مغبون من ازین عمر رایگانم

ای جان برادر ورا نمودی

با عهد نبودی چو دوستانم

در دوستی من عجب بمانی

در چرخ همی من عجب بمانم

دانی که به باطل چگونه بندم

دانی که به حق من چه مهربانم

گفتی که همانی که دیده بودم

یک بهره نبوده همی همانم

آنم به ثبات و وفا که دیدی

در چهره و قامت اگر جز آنم

پیچان و توان نحیف و زردم

گویی به مثل شاخ خیزرانم

از عجز چو بی جان فکنده شخصم

در ضعف چو بی شخص گشته جانم

خفتن همه بر خاک و از ضعیفی

بر خاک نگیرد همی نشانم

هست این همه محنت که شرح دادم

با این همه پیوسته ناتوانم

هر چند که پژمرده ام ز محنت

در عهد یکی تازه بوستانم

بالله که نه رنجورم و نه غمگین

بس خرم و نیکو و شادمانم

با مفخر آزادگان بخوانم

با رتبت آزادگان بیانم

در معرکه روزگار دونم

با هر چه همی آورد توانم

مانده خرد پر دل از رکابم

رنجه هنر سرکش از عنانم

برقم که کشیده یکی حسامم

دودم که زدوده یکی سنانم

وانگه که مرا زخم کرد باید

شمشیر کشیده زد و زبانم

پیداست هنرهای من به گیتی

گر چند من از دیده ها نهانم

گیرم که من از روزگار ماندم

امروز درین حبس امتحانم

والله که ز جور فلک نترسم

کز عدل شهنشاه در امانم

در حبس آرایش نخیزد از من

برنامه بماندست تر زبانم

ور هیچ بخواهد خدای روزی

از بخت چه انصافها ستانم

اندر دم دولت زمین بدرم

گر مرگ نگیرد دم روانم

بر سیم به خامه گهر ببارم

در سنگ به پولاد خون برانم

فردا به حقیقت بهار گردم

امروز به گونه اگر خزانم

وین بار به لوهور چون درآیم

گر بگذرم از راه قلتبانم

اندوه تو هم پیش چشم دارم

گر من چه در اندوه بیکرانم

ارجو که چو دیدار تو ببینم

بر روی تو زین گوهران فشانم

ترسم که تلافی بود و زان پس

گر رنج و عنا کم شود توانم

تو مشک به کافور بر فشانی

من عاج به شمشاد در نشانم

دانم سخن من عزیز داری

داری سخن من عزیز دانم

دانی تو که چه مایه رنج بینم

تا نظمی و نثری به تو رسانم

شمارهٔ ۲۱۲ - هم در آن موضوع و توسل به خواجه بونصر

شخصی به هزار غم گرفتارم

در هر نفسی به جان رسد کارم

بی زلت و بی گناه محبوسم

بی علت و بی سبب گرفتارم

در دام جفا شکسته مرغی ام

بر دانه نیوفتاده منقارم

خورده قسم اختران به پاداشم

بسته کمر آسمان به پیکارم

هر سال بلای چرخ مرسومم

هر روز عنای دهر ادرارم

بی تربیت طبیب رنجورم

بی تقویت علاج بیمارم

محبوسم و طالعست منحوسم

غمخوارم و اخترست خونخوارم

برده نظر ستاره تاراجم

کرده ستم زمانه آزارم

امروز به غم فزونتری از دی

وامسال به نقد کمتر از پارم

طومار ندامتست طبع من

حرفیست هر آتشی ز طومارم

یاران گزیده داشتم روزی

امروز چه شد که نیست کس یارم

هر نیمه شب آسمان ستوه آید

از گریه سخت و ناله زارم

زندان خدایگان که و من که

ناگه چه قضا نمود دیدارم

بندیست گران به دست و پایم در

شاید که بس ابله و سبکبارم

محبوس چرا شدم نمی دانم

دانم که نه دزدم و نه عیارم

نز هیچ عمل نواله ای خوردم

نز هیچ قباله باقیی دارم

آخر چه کنم من و چه بد کردم

تا بند ملک بود سزاوارم

مردی باشم ثناگر و شاعر

بندی باشد محل و مقدارم

جز مدحت شاه و شکر دستورش

یک بیت ندید کس در اشعارم

آنست خطای من که در خاطر

بنمود خطاب و خشم شه خوارم

ترسیدم و پشت بر وطن کردم

گفتم من و طالع نگونسارم

بسیار امید بود در طبعم

ای وای امیدهای بسیارم

قصه چه کنم دراز بس باشد

چون نیست گشایشی ز گفتارم

کاخر نکشد فلک مرا چون من

در ظل قبول صدر احرارم

صدر وزرای عصر ابونصر آن

کافزوده ز بندگیش مقدارم

آن خواجه که واسطه ست مدح او

در مرسله های لفظ دربارم

گر نیستم از جهان دعا گویش

در هستی ایزدست انکارم

گر نه به ثنای او گشایم لب

بسته ست مان به بند زنارم

ای کرده گذر به حشمت از گردون

از رحمت خویش دور مگذارم

جانم به معونت خود ایمن کن

کامروز شد آسمان به آزارم

برخاست به قصد جان من گردون

زنهار قبول کن به زنهارم

آنی تو که با هزار جان خود را

بی یک نظر تو زنده نشمارم

ای قوت جان من ز لطف تو

بی شفقت خویش مرده انگارم

شه بر سر رحمت آمدست اکنون

مگذار چنین به رنج و تیمارم

ارجو که به سعی و اهتمام تو

زین غم بدهد خلاص دادارم

این عید خجسته را به صد معنی

بر خصم تو ناخجسته پندارم

برخور ز دوام عمر کز عالم

در عهد تو کم نگردد آثارم

شمارهٔ ۲۱۳ - مدح خواجه ابوطاهر

خواجه بوطاهر ای سپهر کرم

کرمت در جهان چو علم علم

می بنازد روان آدم از آنک

چون تویی خاست از بنی آدم

ای ز فضل تو نامدار عرب

وی ز جود تو سرفراز عجم

در جهان کش به سروری دامن

بر فلک نه به افتخار قدم

شد زمستان و نوبهار آمد

تازه شد باز چهره عالم

در هوا نیز باز نزدیکست

که کمان ره به زه کند رستم

گشته از سبزه دشت پر دیبا

شده از لاله کوه پر میرم

بر چمن بارور کند هر شب

شاخ را عون باد و قوت نم

بی گمان روز بنده نو شده است

دل چه داری ز روزگارم دژم

چه نشانی به باغ عزت خار

چه نمانی به جای شادی غم

عیش ناخوش همی کنی به سخط

سود بی خود چرا کشی به ستم

روزگاری چنین تر و تازه

نوبهاری چنین خوش و خرم

می خور و می ده و ببال و بناز

کامجو عیش ران بناز و بچم

اندرین روزگار پر گوهر

اگر امروز مانده ای بر کم

چون گهر سخت روی بفروزی

با جهانی هنر کما اعلم

چون تو کس را که بخت یاری کرد

نعمت و کام در نیابد کم

من به عقل اندرو همی نگرم

که جهان زود گرددت ز خدم

تا ز چرخ و فلک سجود آرند

پیش تو چون شمن به پیش صنم

دشمنان را به عنف کامی کف

دوستان را به لطف و شادی دم

جانستانی چو موسی عمران

جان دهی همچو عیسی مریم

پس ازین نیز هیچ خم ندهد

پشت جاه تو را سپهر به خم

در سر کلک تو کند خسرو

روزی لکر و سپاه و حشم

نزند چرخ جز به حکم تو پی

نزند ابر جز به امر تو دم

شغل هایی به رسم و قاعده ها

بنهی بس به رسم و بس محکم

برگشایی به طبع هر مشکل

بر فروزی برای هر مبهم

همه ارکان سروری را باز

نقش دیبا کنی و مهر درم

بر همه خلق باز بگشاید

در انعام تو کلید نعم

فضل ورزی چو صاحب عباد

مال بخشی چو صاحب مکرم

بخل را در زنی به چشم انگشت

آز را پر کنی به جود شکم

خدمت مادحان دهی به سلف

صله سایلان دهی به سلم

بر نگارد به جای مهر شرف

نام تو بر نگینه خاتم

گه ز مدحت کند زمانه حدیث

گه به جانت خورد سپهر قسم

قصه بخت خود نخوانم نیز

غصه حال خود نگویم هم

هر جراحت که روزگارم کرد

سعی اقبال تو کند مرهم

کانچه گویم همی خبر دهدت

از نهاد و جود کون و عدم

زین سخن ها به گوش حرص شنو

از چو من مادح و چو من محرم

وانچه دیگر کسان تو را گویند

ماهتابست و قصه میرم

تا به باغ ارم زنند مثال

باد بختت به فر باغ ارم

بسته بر همت تو مهر نشان

زده بر دولت تو بخت رقم

با بقای تو کامرانی جفت

با مراد تو شادمانی ضم

شمارهٔ ۲۱۴ - در حسب حال خویش و مدح سیف الدوله محمود

کار آنچنان که آید بگذارم

عمر آنچنان که باید بگسارم

دل را ز کار گیتی برگیرم

تن را به حکم ایزد بسپارم

چون نیستم مقیم درین گیتی

خود را عذاب خیره چرا دارم

لیکن ز قوت چاره نمی بینم

گر خواسته نباشد بسیارم

آن را که جانور بود از قوتی

چاره نباشد ایدون پندارم

بر جای خویش ار چه همی گردم

گویی که ای برادر پرگارم

در ظلمت زمانه همی گردم

گویی مگر ستاره سیارم

در کار هر چه بیش همی کوشم

افزون همی نگردد مقدارم

در کشتنم به گرد من اندر شد

پیوسته همچو دایره تیمارم

از عمر خویش سیر شدم هر چند

زان آرزو که دارم ناهارم

بینم همی شماتت بدخواهان

ور نه ز نیستی نبدی عارم

سرم همی بداند بد گویم

من سر خود چگونه نگهدارم

کاین تن چنان ضعیف شد از بس غم

کاندر دلم ببیند اسرارم

پیوسته از نیاز چرا نالم

چندین کزین دو دیده گهربارم

گر دیده ام نبدی بانی

ور من چنین زمانه نشد یارم

ای سیدی نکوست نکوکاری

منت خدای را که نکوکارم

آزار کس نجویم از هر چیز

وز دوستان خویش نیازارم

روزی که راحتی نرسد از من

مر خلق را ز عمر نپندارم

گر هیچ آدمی را بدخواهم

از مردی و مروت بیزارم

در طبع من بدی نبود ایراک

مداح شهریار جهان دارم

محمود سیف دولت و دین شاهی

کاوصاف او بیابی ز اشعارم

سیفی که سیف عدل همی گوید

بزدود سیف دولت زنگارم

شمارهٔ ۲۱۵ - ستایش پادشاه

تو را بشارت باد ای خدایگان عجم

به جاه کسری و ملک قباد و دولت جم

پیام داد مرا دولت خجسته به تو

که ای دو دیده و جان شهنشه اعظم

تو را بشارت دادم به ملک هفت اقلیم

که تیغ تیز تو خواهد گشادن این عالم

به چین کنند به مدح تو خطبه بر منبر

به مصر و بصره به نامت زنند زر و درم

به شهر مکه به امرت روند سوی غزا

به روم و زنگ به نامت کنند جامه عمل

روان آدم شادان شد از تو شاه از آنک

به چرخ بردی از قدر گوهر آدم

به چون تو شاه به آیین شدست کار جهان

به چون تو خسرو روشن شدست چشم حشم

سرای ملکت محکم به تو شده عالی

بنای دولت عالی به تو شده محکم

برنده تیغ تو آسان کننده دشوار

رونده کلک تو پیدا کننده مبهم

برد سنان تو از روی پادشاهی چین

دهد حسام تو مر پشت کافری را خم

زده است بازوی تو در عنان دولت چنگ

نهاده پای تو اندر رکاب ملک قدم

چو شهریار تو باشی و پادشاه جهان

ندید خواهد چشم زمانه روی ستم

میان هند ببندی روان ز خون جیحون

کنون که گردد تیغت میان هند حکم

چو شد فروزان خورشید روشن از مشرق

کجا برآید از جایگاه تیره ظلم

تهی شود همه بیشه ز آهو و خرگوش

چو از نشیب که از خود برون شود ضیغم

زمین ز خون عدو گردد احمر و اشقر

چو کار زار تو گردد بر اشهب و ادهم

چو تیز ناوک تو با کمان بپیوندد

تن و روان مخالف جدا شوند از هم

چو آفتاب حسامت در آید از در هند

ز خون نماند اندر تن عدوی تونم

کنون که تیغ تو مانند ابر خون بارد

جهان سراسر گردد چون بوستان ارم

به هر کجا که نهد روی رایت عالیت

به دولت تو نیاید فتوح و دولت کم

شوند از آمد و رفتن مبارزان مانده

ز فتحنامه نوشتن شود ستوه قلم

به خنجر ای ملک اکنون تو خسته ای دل کفر

که کرده ای تو چه بسیار خسته را مرهم

به جود باطل کردی سخاوت حاتم

به تیغ باطل کردی شجاعت رستم

هر آنکه جز رقم بندگی کشد بر خود

برو کشد ز فنا دست روزگار رقم

جهان فلک را بر تارکش فرود آرد

اگر برآرد جز بر مراد رای تو دم

همیشه تا به جهان اندرون غم و شادیست

تو شاد بادی و وانکو به تو نه شاد به غم

تو پادشاه جهان و جهان به تو یاور

ملوک عصر تو را بنده تو ولی نعم

همیشه قدر تو عالی و بخت تو پیروز

همیشه عمر تو افزون و جاه تو خرم

شمارهٔ ۲۱۶ - تفاخر به دانش و گوهر خویش

هر آن جواهر کز روزگار بستانم

چرا دهم به خس و خار ار نه بستانم

به دست چپ بدهم آن گهر که در یک سال

بهای صد گهر از دست راست بستانم

چو تیر هر جا ناخوانده گر همی نروم

چرا که دایم سر کوفته چو پیکانم

بدان جهت همه کس را چو خویشتن خواهم

که من به دست و دل و تیغ گوهر افشانم

سخن نتیجه جانست جان چرا کاهم

گمان مبر که چو پروانه دشمن جانم

اگر جهان خرد خوانیم رواست که من

هم آخشیجم و هم مرکزم هم ارکانم

بلی به فرمان گویم اگر هجا گویم

از آنکه قول خداوند را به فرمانم

بخوان ز قرآن بر از یحب و ما یظلم

بدان طریق روم زانکه اهل قرآنم

کسی که خانه و خوانش ندیده ام هرگز

به مدح او سخن چرب و خوش چرا رانم

به گاه خدمت بر دستها چو بوسه دهم

چنان بگریم گویی که ابر نیسانم

چهار گوهر و هفت اخر و دوازده برج

هر آنچه بینی من صد هزار چندانم

من از دوازده و هفت و چار بگذشتم

چه گر به صورت با خلق عصر یکسانم

علوم عالم دانم ولیکن اندر عصر

اگر دو مردم دانم بدان که نادانم

خرد پشیمان نبود ز مدح گفتن من

ز مدح گفتن این مهتران پشیمانم

سزد که فخر کند روزگار بر سخنم

از آنکه در سخن از نادران گیهانم

خدای داند کز شعر نام جویم و بس

وگرنه جز به شهادت زبان نگردانم

بگفتم این وز من سر به سر سماع کنند

درست و راست که مسعود سعد سلمانم

شمارهٔ ۲۱۷ - هم در آن مقوله

چون مشرفست همت بر رازم

نفسم غمی نگردد از آزم

چون در به زیر پاره الماسم

چون زر پخته در دهن گازم

بسته دو پای و دوخته دو دیده

تا کی بوم صبور که نه بازم

با هر چه آدمیست همی گویی

در هر غمی کش افتد انبازم

من گوهرم ز آتش دل ترسم

ناگاهی آشکاره شود رازم

نه نه که گر فلک بودم بوته

وآتش بود اثر بنگدازم

روی سفر نبینم و از دانش

گه در حجاز و گاه در اهوازم

ابرم که در و لؤلؤ بفشانم

چون رعد در جهان بود آوازم

از راستی چو تیره بود بیتم

دشمن کشم از آن چو بیندازم

زان شعر کایچ خامه نپردازد

کانرا به یک نشست نپردازم

بادم به نظم و نثر و نه نمامم

مشکم به خلق و جود و نه غمازم

مقصود می نیابم و می جویم

مقصد همی نبینم و می تازم

بر عمر و بر جوانی می گریم

کانچم ستد فلک ندهد بازم

با چرخ در قمارم و می مانم

وین دست چون نگر که همی بازم

شمارهٔ ۲۱۸ - مدیح ابوالفرج نصر بن رستم

از قد تو سرو بوستان سازم

وز خد تو ماه آسمان سازم

از نرگس چشم باغت آرایم

وز زلف تو تار ضیمران سازم

نه نه رویت به بوستان ماند

وز روی تو رخ چو ارغوان سازم

در باغ نکو رخ تو روز و شب

دیدار تو راحت روان سازم

چون عشق تو هست کاهش جانم

دیدار تو را غذای جان سازم

از بهر گلت گلاب می ریزم

وز دیده همی گلابدان سازم

تا قامت همچو تیر تو دیدم

من این تن زار چون کمان سازم

از هندو رخ ظریف تر داری

در هند مکان خود از آن سازم

میل تو همه به زعفران بینم

از رخ ز برات زعفران سازم

تو ساخته ای دو نار بر سوسن

من باز دو دیده ناردان سازم

گر انده عشق کاروان گردد

من در دل جای کاروان سازم

فرتوت به عشقت ای صنم گشتم

خود را چه سبب همی جوان سازم

کی باشد دل ز تو بپردازم

با مدح عمید شه قران سازم

خورشید زمانه نصربن رستم

کز وی در هند خان و مان سازم

طبعم گهر مدیح او سازد

نشگفت اگر ز طبع کان سازم

مدحش سپه است و من همی در وی

از خاطر خویش پهلوان سازم

گردونش چو صاحب جهان کردست

زان از وی صاحب جهان سازم

از ابر سخاش باغ دل دایم

ماننده روضه جنان سازم

باد سبکست طبع او دایم

من از حلمش کهی گران سازم

از هفتم چرخ اگر گذر یابم

از همت او برو مکان سازم

من جوزا را به بندگیش آرم

از زر کمریش بر میان سازم

وانگاه به سوی زهره بشتابم

از مدحش در دهان زبان سازم

ای آنکه ز نعمت و ز فر تو

من در تن مغز استخوان سازم

بس روز بود ز دولت و فرت

بر چرخ ز جاه سایبان سازم

در دل هوات روشنی دارم

بر سر ز سخات طیلسان سازم

ایرا که ز تست بر تنم جامه

در جامه هم از تو سو زیان سازم

هستند کسان که من مر ایشان را

از دولت تو به خان و مان سازم

روبه بودم بلا و هور اکنون

خود را شیر نر ژیان سازم

جود تو ز نعمتم کند قارون

زانکه نغمات بی گمان سازم

جاوید بقای جاه تو خواهم

تا شغل ثنات جاودان سازم

کردست مرا مدیح تو پیدا

چون یاد مدیح تو نهان سازم

هر جا که سم ستور تو آید

من قبله خویش خاک آن سازم

هر در که در ورود نکو خواهت

من تکیه خود همی بر آن سازم

در خانه به بندگیت بنشینم

وز دانش باغ غیب دان سازم

شمارهٔ ۲۱۹ - هم در ستایش او

آمد صفر امروز چو دی رفت محرم

این شادیت آورد گر آن بود همه غم

تا بر عقب ماه محرم صفر آید

شادیت فزون باد و همه ساله غمت کم

ای بار خدایی که تو را یار نباشد

در حرمت و در مکرمت از تخمه آدم

تا هست تو را دولت و اقبال پیاپی

تو جام می لعل همی خواه دمادم

من بنده یکی فال نکو خواهم گفتن

اندر خور ایام تو ای مفخر عالم

خواهم ز خدا تا بود این گردش ایام

بهتر بودت حال مؤخر ز مقدم

ای بوالفرجی کز تو فرح یافته احرار

وی بونصری کز تو شده نصرت محکم

تا لاجرم افلاک همی گوید و ایام

احسنت زهی پور گرانمایه رستم

همواره تو را دولت و اقبال قرین باد

تا جز به خداوندی و رادی نزنی دم

تا روی بتان باشد چون چشم سمن سرخ

تا پشت سمن باشد چون زلف بتان خم

پایندگیت داد به عز اندر ایزد

کاندر دل احرار عزیزی و مکرم

تا شاد همی باش بدین فرو بدین شان

با حشمت اسکندر و با مرتبت جم

همواره بر اعدای تو ایام دژم باد

روز تو به انواع همیشه خوش و خرم

شمارهٔ ۲۲۰ - مکاتبه با دوستان و مدح سیف الدوله محمود

سپاس ازو که مر او را بدو همی دانیم

وزانچه هست نگردیم و دل نگرانیم

چنانکه دانیم او را به عقل کی باشد

چنانکه باشد او را به وهم کی دانیم

چگونه انکار آریم هستی او را

که ما به هستی او را دلیل و برهانیم

چو مستحیلان شوم و حرامخواره نه ایم

ازین سبب همه ساله اسیر حرمانیم

اگر به خواسته یکسان نه ایم شاید از آنک

نه آدمیم و به اصل و نژاد یکسانیم

ز رنج بر ما خانه بسان زندان شد

به دست انده ازین روی را گروگانیم

زبان و دیده فضل و فضاحتیم همه

چو دیده و چو زبان در میان زندانیم

شدست بر ما گردان سپهر پنداری

از آن چو مرکز بر جا همی فرومانیم

هزاردستان گشتیم در روایت شعر

از آن ز خلق جهان چون هزار دستانیم

نیاز نیست به ما خلق را همی به جهان

چنانکه گویی ما همچنان از ارکانیم

اگر ز خاک نگشته ست خوب صورت ما

شگفت نیست از آن در میان دیوانیم

اگر نه دیوند این مردمان دیو نشان

چرا چو مردم مصروع گشته حیرانیم

به کان حکمت مانند نور خورشیدیم

به بحر دانش مانند ابر نیسانیم

چنانکه تابش خورشید و ابر و باران ما

گهی به شوره ستانیم و گه به بستانیم

خیال آن بت خورشید روی نادیده

چو مه به آخر اندر محاق و نقصانیم

ندیده خوبی گشته اسیر عاشقی ایم

ندیده وصلی مانده اسیر هجرانیم

نه عاشق صنمانیم عاشق کیشیم

نه از نگارین دوریم دور از اقرانیم

بخاصه ناصر مسعود شمس نادر دهر

که ما به یکجا در مهر چون تن و جانیم

اگر نه روز و شب اندر ستایش اوییم

یقین بدانکه نه از پشت سعد سلمانیم

ز بهر حضرت غزنین و اهل فضلش را

غلام و بنده گردیز و زابلستانیم

بسان آدم دوراوفتاده ایم از خلد

از آن ز لهو و نشاط و سرور عریانیم

چنانکه آدم از کرد خود پشیمان شد

ز کردهای خود امروز ما پشیمانیم

چو شاخ بیدیم از راستی همیشه از آنک

ز باده هر کس چون برگ بید لرزانیم

نه بنده ایم خداوند دانش و هنریم

که بندگان خداوند شاه کیهانیم

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

که او چو احمد مکی و ما چو حسانیم

ز بس که بر ما زو رحمت است پنداری

که کف رادش ابرست و ما گلستانیم

ز روزگار نداریم هیچگونه گله

که سخت خرم و بانعمت و تن آسانیم

جواب ناصر مسعود شمس گفتم ازین

که بهر آن سخنان را چنین همی رانیم

که از قصیده ما حاصل آمد این معنی

زبان ندارد اگر قافیه برگردانیم

عطای یعقوب ای روشن از تو عالم علم

تو آفتابی و ما ذره را همی مانیم

کنون که دوریم از تو زروی و رای تو ما

چو ذره بی مهر از چشم عدل پنهانیم

عجب نداریم از روزگار خویش که ما

نه چون دگر کس در نعمت فراوانیم

بر زمانه ز ما این گنه بسنده بود

که نیک شعر و قوی خاطر و سخندانیم

ثنا نگوییم الا خدایگانی را

که ما ز دولت او زیر بر و احسانیم

نه از درودگر و از کفشگر خبر داریم

نه بر فقاعی و پالیزبان ثنا خوانیم

سخن بر تو فرستم از آنکه تو دانی

که ما به دانش نه چون فلان و بهمانیم

به شعر داد بدادیم داد ما تو بده

که ما چو داد بدادیم داد بستانیم

شمارهٔ ۲۲۱ - در مدح سلطان محمود

شب دراز و ره دور و غربت و احزان

چگونه ماند تن یا چگونه ماند جان

بسان مردم بی هوش گشته زار و نزار

دلم ز درد غریبی تن از غم بهتان

مرا دو دیده به سیر ستارگان مانده

که کی برآید مه کی فرو شود سرطان

بنات نعش بگیرد ز هفت کوکب بیم

که باشد از سپری لاجوردگون تابان

رهی دراز و درو جای جای یخ بسته

درین دو خاک به کردار را کاهکشان

مرا ز سودا دل در هزار گونه هوس

به کار خویش فرومانده عاجز و حیران

ز روی گنبد خضرا نهان شده پروین

مه چهارده تابان شده ز چرخ کیان

چو روی خسرو محمود سیف دولت و دین

که افتخار زمین است و اختیار زمان

مظفری ملکی خسروی خداوندی

که جاه و قدرش بگذشته است از کیوان

شهی که هند شد از فر او بسان بهشت

چو روی داد ز غزنین به سوی هندستان

خدایگانا دانی که بنده تو چه کرد

به شهر غزنین با شاعران چیره زبان

هر آن قصیده که گفتیش را شدی یک ماه

جواب گفتم زان بر بدیهه هم بزمان

اگر نه بیم تو بودی شها به حق خدای

که راشدی را بفکندمی ز نام و نشان

اگر دو تن را جنگ اوفتادی اندر شعر

ز شعر بنده بدیشان شواهد و برهان

یکی به دیگر گفتی که این درست نبود

اگر بگوید مسعود سعد بن سلمان

چو پایگاهم دیدند نزد شاهنشه

که داشتم بر او جاه و رتبت و امکان

به پیش شاه نهادند مر مرا تهمت

به صد هزاران نیرنگ و حیلت و دستان

مگر ز پایگه خود بیفکنند مرا

به پیش همه شه سود مرا کنند زیان

چو من جریده اشعار خویش عرضه کنم

نخست یابم نام تو بر سر دیوان

سزد که نام من این نامدار ثبت کنی؟

به ملک غفلت در متن دفتر نیسان

مرا مدار به طبع و هنر گران و سبک

که من به مایه سبک نیستم به طبع گران

همیشه تا به جهان سالی و تهی نبود

جواهر از اعراض و عناصر از الوان

دو حال نیک و بد آید همی ز سمت ملک

بهفت کوکب و از پنج و حس چار ارکان

چو سرو و لاله بناز و چو صبح و باغ بخند

چو ماه و مهر بتاب و چو عقل و روح بمان

خجسته دولت و فرخنده بخت تو هر سال

چو آفتاب منیر و چو نوبهار جوان

بخر مرا و نکویم بدار زیرا من

بهر نکویی حقم به هر بها ارزان

همیشه بادی در ملک بی کرانه عزیز

همیشه بادی از بخت جاودان شادان

نشاط کن ملکا بر سماع نای علی

نبید رنگین خور بر کنار آب روان

چنانکه چرخ بپاید تو همچو چرخ بپای

چنانکه کوه بماند تو همچو کوه بمان

شمارهٔ ۲۲۲ - مدح علاء الدوله سلطان مسعود

دولت جوان و ملک جوان و ملک جوان

ملک جهان گرفتن و دادن نکو توان

ای ترک باد جنگ برون کنی یکی ز سر

برخیز و باده در ده بر فتح جنگوان

بنمود خسروان جهان را نموده نی

تیغ علاء دولت و دین خسرو جهان

مسعود پادشاهی کز فر ملک او

آرایش بهار ستد صورت خزان

شاهی که رخش او را دولت بود دلیل

شاهی که تیغ او را نصرت بود فسان

اندر پی گمانش پی بگسلد یقین

واندر دم یقینش بی بفکند گمان

تا جود او به راه امل گشته بدرقه

نگسست کاروان مکارم ز کاروان

درماندگان کم درمی را سخای او

از دل همی به حاصل هستی کند ضمان

ترسیدگان بی نظیری را امید او

بر درج اعتماد نویسد همی امان

شاها زمین ز قوت اقبال ملک تو

ممکن بود که دست برآرد به آسمان

شاخ گل از نشاط دل افروز بزم تو

واجب بود که جانور آید به بوستان

امنست در حوالی ملک تو کار بند

عدلست در حوالی ملک تو قهرمان

دستت همی زمین را مفلس کند به زر

تیغت همی هوا را قارون کند ز جان

موجود شد ز کوشش تو در شاهوار

معلوم شد ز بخشش تو گنج شایگان

ملک تو عدل را پسری سخت نیک بخت

عدل تو ملک را پدری نیک مهربان

از دست تو ندیده مگر تیغ تو بلای

بر کار تو نکرده مگر گنج تو زیان

گیتی ز کارکرد تو گوید همی خبر

زیرا که دستبرد تو بیند همی عنان

بیند جلالت تو و گوید ثنای تو

گردون و روزگار تو بی چشم و بی دهان

از زخم گام باره تو در صمیم دی

بر کوه لاله رسته و بر دشت ضیمران

تو سوی شیر تاخته از حرص صید شیر

بر سخته زور و قوت بازو به امتحان

برده دو زخم حربه به یک خاستن به کار

کرده دو شیر شرزه به یک حمله بی روان

بگشادشان دو روزن جانکاه بر دو یال

ریزان از آن دو روزن از خون دو ناودان

آغار کرده خاک زمین را ز خون این

آهار داده سنگ سیه را ز مغز آن

این را نبوده کاری دندان عمر خوار

وان را نداده یاری چنگال جانستان

این سست پنجه گشته از آن بازوی قوی

وان کندیشک مانده از آن خنجریمان

حفظ خدای و تقویت چرخ و سعی بخت

بوده تو را پناه و معین و نگاهبان

تا فتح جنگوان تو در داستان فرود

گم شد حدیث رستم دستان ز داستان

اسباب غزو ساخته چون جد و چون پدر

چون جد و چون پدر کمر فتح بر میان

ره پیش برگرفتی و ناگاه پیش تو

مردان کار دیده و گردان کاردان

بر باره زمانه گذار و زمین نورد

تندر صهیل و اختر سیر و قضا توان

در لعب کر و فر تو گردان چو گردباد

بر عطف طعن و ضرب تو پیچان چو خیزران

خوش بگسلد چو خیزد زنجیر آهنین

باز ایستد به جای به یک تار پرنیان

حزم تو را ز فرق گذشته لب سپر

عزم تو را به گوش رسیده زه کمان

راندی چنانکه خاک نشورید بر زمین

رفتی چنانکه مرغ نجنبید ز آشیان

نادیده راههای تو را روزها اثر

نا داده گرزهای تو را بادها نشان

گه کوه زیر پای تو گه ابر زیردست

گه چرخ همرکاب تو گه وهم همعنان

آن کوه را که خاصه تو را جنگ جای بود

در پیش سجده کرد همی گنبد کیان

پرداختی طریقی مشکل به هفت روز

بر کوفتی ثغوری هایل چو هفت خوان

بر کشوری زدی که درو کیش کافری

سالی هزار بوده به تاریخ باستان

خلقی نه مردم آسا نه آدمی سرشت

با دیو هم سجیت و با غول همزبان

آنجا شراب تیغ چشیدند ناشتا

آنجا غریو کوس شنیدند ناگهان

بسته کمر ز هیبت و ز بیم تیغ تو

جز تیغ آفتاب نیفکنده زیر ران

چون بنگریستند به دستی نبود بیش

از راه کهکشانش تا راه کهکشان

یک خرده یادم آمد و این نیک خرده ایست

شاید که در سخن کنم این خرده را بیان

نمرود ساخت کرکس و آگه نبود از آنک

دارد سپهر گردون زانگونه نردبان

شمشیر آبدار تو در چین فکند زود

فرشی و سایبانی از آتش و دخان

از خون تازه یافت زمین لعل مقنعه

وز گرد تیره یافت هوا مشک طیلسان

گشتی چو شرزه شیر سپاهی به یک نفس

شستی ز کفر و شرک جهانی به یک زمان

نیلوفری حسام تو کشت آن گروه را

بر پشت و سینه لاله و بر چهره زعفران

در هر تنی پراکند آن پرنیان پرند

خاکی کزو نروید جز دار پرنیان

شد غورغار ژرف یک آهنگ رود خون

شد صحن دشت پهن همه کوه استخوان

سعی قوی نمود بیک بیک ضعیف

زخم سبک گزارد همی خنجر گران

خسته ز پیش تیغ تو و نعل رخش تو

خونش به نهروان شد و گردش به قیروان

خاکستری شد آن کوه از آتش نبرد

دودی سیه برآمد زان تیره دودمان

روح الامین فریشتگان را چه گفت گفت

خشنود گشت بار خدای از خدایگان

این چاشنیست شربت تیغ تو هند را

باقی دهد که باقی بادی تو جاودان

بخت جوان یکی شد با رای پیر تو

ای کرده باز پیر جهان را ز سر جوان

اکنون یکی به پیشگه عدل برنشین

یک هفته حرص جنگ ز خاطر فرونشان

بستان چو ناردان و چو گلنار باده ای

زان کش رخ و لبست چو گلنار و ناردان

شهزاده میزبان و تو مهمان روزگار

بسته میان به خدمت مهمان و میزبان

تا دایمست جنبش گردون و آفتاب

تا واجبست گردش نوروز و مهرگان

از چرخ حل و عقد زمانست بر زمین

وز دهر امر و نهی مکین است بر مکان

از بخت هر مراد که خواهی همی بیاب

وز دهر هر نشاط که داری همی بران

شمارهٔ ۲۲۳ - ستایش سلطان ابراهیم

همه زمین و زمان خرمست و آبادان

به پادشاه زمین و به شهریار زمان

ابوالمظفر سلطان عالم ابراهیم

که روزگار نبیند به حق چو او سلطان

خدایگانی توقیع و ذکر او منشور

جهان ستانی نامه ست و نام او عنوان

ز دست فتنه برآید به رزم او چنگال

به کام مرگ برآید ز تیغ او دندان

یکی حصاری گیرد چو بر گشاد دو چنگ

یکی سپاهی خاید چو باز کرد دهان

بکوبد آنکه خلاف خدایگان خواهد

که کارنامه بی مغز را یکی برخوان

نگاه کن که چه بر خویشتن بپیچد از وی

چگونه روی بدو داد محنت و حرمان

شدش فرامش آن حال کامد از جاجرم

نمد قبایی پوشیده پاره و خلقان

به راه مرکب او بود پیر لاشه خری

ز چوب کرده رکاب و ز لیف کرده عنان

همه فراغت او آنکه گرم خفتی شب

همه تنعم او آنکه سیر خوردی نان

لباس خوبش پشم و بساط نرمش خاک

سلیح و آلت خاشاک و خون او انبان

به فر و دولت و اقبال شهریار اجل

به قدر و رتبت بگذاشت تارک از کیوان

چو یافت از ملک شرق زور و زهره شیر

بدو سپرد ملک مرغزار هندستان

ز رزم جویان دادش چهل هزار سوار

چو تیغ آخته قد و چو نیزه بسته میان

ولایتی که بدو داد خسرو عالم

هزار رای فزون بود در نواحی آن

به طول بود ز مهیاره تا به آسا سرو

به عرض بود ز کشمیر تا به سیبستان

چو مار پیچان بودی ز حد تیغش رای

چو برگ لرزان بودی ز نوک تیرش خان

چو از قبایل نسبت همی به شیبان کرد

شدند بر فلک از مفخرش بنی شیبان

بدان سپاه و بدان خواسته فریفته شد

بگشت در سر بی هوش و مغز او عصیان

به نیم ساعت کفران ز هر چه نعمت داشت

تهی نشاندش آری چنین کند کفران

به پای ها بر بندی شدی دوال رکاب

به گردن اندر طوقی شدش ز خفتان

طلوع بودش چون نجم و نجم نام ویست

غروب باشد آری پس از طلوع بدان

به قرب خسرو شد محترق چنین باشد

هر آن ستاره که با آفتاب کرد قران

کدام حصن ز هند او حصار خواست گرفت

که نه به دولت سلطان برو شدی زندان

نه پند بودش از حال قتلغ و بیرنی

نه عبرت افتاد او را ز بی خرد به میان

نه از ستادن یاد آمدش که در سنور

چه ره گرفت چو اصرار کرد بر طغیان

ز راجه پیران و ز رایکان چه لشکر داشت

بر آن حصار برافراخته چو چرخ کیان

چو فوجی از سپه شاه روی داد بدو

مه نشاط وی اندوه گشت و سود زیان

شدش فرامش از بویه لباح و دمن

فرو گرفت به نیرنگ و تنیل و دستان

همی به قوت گردن فراخت همچون شیر

همی به کوشش آتش فشاند چون ثعبان

غریو مرکب خسرو چو گرد حصن بتاخت

گرفت سخت گریبان بخت او خذلان

سعادت ملک او را فرو کشید ز حصن

به غل دو دست و همی خواست زینهار و امان

شکوه شاه به خم کرد چون کمان پشتش

گلوی او به زه اندر کشید همچو کمان

ز نور و ساده نه محکمترست فرهنده

کزین دو جای حصین تر نبود در کیهان

خیال آن را گردون نکرده بود قیاس

سپاه آن را گیتی ندیده بود کران

نه در دیارش بادی وزیده از اسلام

نه در زمینش بویی رسیده از ایمان

چو رأیت ملک آن جایگاه سایه فکند

زنای موکب عالی بخاست بانگ و فغان

سری نبود که آنرا نبود هوش وخرد

تنی نماند که آن را نخست جان و روان

خدای عزوجل نصرتیش داد که چرخ

به خسروان گذشته نداده بود نشان

هزار بتکده هر یک هزار ساله فزون

سپاه خسرو کردش به یک زمان ویران

دگر فتوح ملک یاد چون توانم کرد

که عاجزست ز اوصاف او بنان و بیان

بگویم اکنون زان جمله مختصر لختی

که نیست قادر اندیشه در تمامی آن

ز فتح بودیه گرده یکی به نظم آرم

حقیقتست که افزون شود ز صد دیوان

عمر چو دید که آمد سپاه خسرو شرق

بتاب آتش سوزان و زور باد وزان

ز گرد ایشان خورشید و ماه گشته سیاه

ز بار ایشان ماهی و گاو گشته گران

در آب جست چو ماهی از آنکه دانست او

که تیغ خسرو مرگست و رست ازو نتوان

ز بهر جنگ ملک مرکبان چوبین ساخت

نهنگ وار در افکندشان به آب روان

نشسته در شکم هر یکی دویست سوار

به زیر ایشان آن مرکبان بر آب سنان

بر آب کشتی خسرو روان چو کشتی نوح

زمین گرفته ز شمشیر تیز او طوفان

چو شد زمانی اندر میان آب حسام

فروخت آتشی از خون و جان شرار و دخان

در آب غرق عمر با سپاه چون فرعون

ملک مظفر گشته چو موسی عمران

عدو شکسته و سحرش همه فرو خورده

به دست شاه جهان آن حسام چون ثعبان

ز فتح غور و ز حال محمد علاش

چه شرح دانم دادن به صد هزار زبان

چو کوه ثهلان آسوده بود از جنبش

چو چرخ گردان بی باک بود از حدثان

نه از فراخی پهنای او برون شده باد

نه بر بلندی بالای او زده باران

چو قصد کرد به پیکار رزم او خسرو

چو حلقه بست سپه گرد آن حصار کلان

ز بس که خون راند آنجا سپاه خسرو گشت

جبال غور همه پر شقایق نعمان

نه دیر دیدند او را سراییان ملک

به پالهنگ کشان پیش خسرو ایران

خدای داند تا از خزانه های ملوک

از آن حصار چه برداشت شهریار جهان

زهی به دولت ملک تو چرخ کرد زمین

زهی به نصرت و فتح تو دهر کرده ضمان

نه بی رضای تو اختر همی کند تأثیر

نه بی هوای تو گردون همی کند دوران

کدام کار که رایج نبودت از گردون

کدام کام که حاصل نگشتت از یزدان

کدام شاه است از شاهزادگان بزرگ

که او نبوسید آن فر خجسته شادروان

همیشه تا بود اندر زمین ضیا و ظلام

همیشه تا رسد اندر جهان بهار و خزان

چو آفتاب بتاب و چو نوبهار بخند

چو روزگار بگرد و چو کوهسار بمان

به بزم بنده نواز و به رزم خسرو بند

به جود گیتی بخش و به تیغ ملک ستان

خدای عزوجل مستجاب گرداناد

به خیر دعوت مسعود سعد بن سلمان

شمارهٔ ۲۲۴ - چیستان و مدح آن سلطان

گوهری جان نمای و پاک چو جان

گوهری پر ز گوهر الوان

زده بر پشت او یکی خایسک

سوده بر روی او بسی سوهان

روشنش کرده هر دو روی آتش

تنکش کرده هر دو روافسان

در دو حدش دو روی او صیقل

زده الماس و یافته مرجان

نه ببینند روی او به یقین

نه بدانند حد او به گمان

زخم او چون قوی ندید ضعیف

دست او چون سبک نیافت گران

چرخ رنگست و همچو چرخ بدو

باز بسته همه صلاح جهان

بر ز ناهید و مشتری و درو

فعل بهرام و گونه کیوان

تیز و روشن چو شعله آتش

سبز و تازه چو شاخی از ریحان

ظلمت حرب را زدوده شهاب

دهن رزم را کشیده زبان

روی تاریک ها بدو روشن

کار دشوارها ازو آسان

تابش او به قصد راندن خون

لرزه او ز حرص بردن جان

بر کند جان و نیستش چنگال

بخورد عمر و نیستش دندان

بوده گردون عدل را خورشید

گشته دعوی ملک را برهان

چرخ قدر ولی به دوست بلند

سود عمر عدو ازوست زیان

دوست را روز رزم و دشمن را

اصل فتحست و مایه خذلان

آلت یمن و گوهر نصرت

آفت خود و فتنه خفتان

یار او لعبتی است زرد و نزار

پیکری بی روان و زرد و نوان

بی قراریست با هزار قرار

ناتوانیست با هزار توان

قد او همچو تاب یافته تبر

سر او همچو آب داده سنان

رویش از خاک دید گونه پیر

تنش از آب یافت زور جوان

رنگ دادست شسته رویش را

نور خورشید و قطره باران

باز کرده دهن سخن گوید

که بود گنگ باز کرده دهان

او کند مشکل را حل

زو شود مبهم زمانه بیان

نه برو دور چرخ پوشیده

نه درو راز روزگار نهان

رفتن راه راست جسته به سر

خدمت شاه راست بسته میان

کار دولت همی بپیرایند

هر دو در دست خسرو ایران

پادشا بوالمظفر ابراهیم

آن به حق خسرو و به حق سلطان

آنکه از مهر زیبدش افسر

وانکه از چرخ شایدش ایوان

خسروی زو چو آسمان برین

مملکت زو چو روضه رضوان

دشت از موکبیست مرکب او

که ازو عاجزست بادبزان

لنگرش چون فروکشید رکاب

باد پایش چو بر کشید عنان

از همه سقطها شدست ایمن

که بتگ در نیابدش حدثان

ای به تو زنده ملت اسلام

وی به تو تازه سنت ایمان

نه چو فرتو مهر در حمل است

نه چو جود تو ابر در نیسان

سرکشان را رسول تو شمشیر

خسروان را خطاب تو دهقان

روح بر جان تو ثناگستر

عقل بر همت تو مدحت خوان

با فنا ناچخ تو هم حمله

با فلک باره تو هم جولان

خسته تیغ تو نرفت و نجست

جسته رزم تو نیافت امان

آتش هیبت تو را باشد

اختر و آسمان شرار و دخان

طبع تیغ تو سرد و خشک آمد

زان شدش خون گرم بر دامان

زخم بر خنجر تو پتک ز دست

به دو نیمه چرا کند سندان

تیر تر از عقاب یابد پر

کرکسان را چرا کند مهمان

از سخای تو نیز گشت و روا

شغل ضراب و پیشه وزان

نه عجب کز سخاوت تو کنون

از زر و سیم بفکند حملان

تکیه بر گنج کن که جود تو را

زر یکساعته ندارد کان

ای زمین را به حق شده خسرو

وی جهان را قبول کرده ضمان

خسروان را ز شاه باقی باد

تا بقای بقا بود به جهان

شصت سال تمام خدمت کرد

پدر بنده سعدبن سلمان

گه به اطراف بودی از عمال

گه به درگاه بودی از اعیان

دختری خرد دارم و پسری

با دو خواهر به بوم هندستان

دختر از اشک دیده نابینا

پسر از روزگار سرگردان

سی چهل تن ز خویش و از پیوند

بسته در راحت تو جان و روان

همه خواهان ملک و دولت تو

در سعادت ز ایزد سبحان

ای رهاننده خلق را ز بلا

زین بلا بنده را تو باز رهان

که دلم تنگ و طبع مظلم کرد

تنگی بند و ظلمت زندان

روز عیشم ز محنت و شدت

تیره چون ظلم و تلخ چون هجران

جرم من گرچه سخت دشوارست

در ره رحمت تو صد چندان

به امید آمده به حضرت شاه

راه زد بر امید من حرمان

مادح شاهم از که جویم عز

بنده شاهم از که خواهم نان

تا کند لعل روی لاله بهار

تا کند زردرنگ برگ خزان

تا بود بر سپهر هفت اختر

تا بود در جهان چهار ارکان

ملک عالیت باد در بیعت

چرخ گردانت باد در فرمان

شده با فتح رای تو قرین

کرده با عدل دولت تو قران

سرطانی به تن پر از علت

سرطانی به دل پر از احزان

شمارهٔ ۲۲۵ - مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم

این نعمت و این رتبت و این خلعت سلطان

فرخنده کند ایزد بر خسرو ایران

محمود براهیم شهنشاه جهانگیر

آن داده یزدان و دل دیده شاهان

رادی که چو او ابر نبارد که مجلس

گردی که چو او شیر نباشد گه میدان

شیریست که تیغست و را ناخن و چنگال

ابریست که زرست ورا قطره باران

ای آنکه بر گرز تو مغفر نه چو مغفر

ای آنکه بر تیغ تو خفتان نه چو خفتان

تو سیفی و از تست نگه داشتن دولت

بر ملک نباشد به جز از سیف نگهبان

در بزم تو را معجزه عیسی مریم

در رزم تو را معجزه موسی عمران

گفت تو ولی را به گه جود حیاتست

تیغ تو عدو را به گه کوشش ثعبان

شاها تو سلیمانی و در دولت و ملکت

هر مرکب شبدیز تو چون تخت سلیمان

فرمان تو بر خلق روانست همیشه

بر خلق جهان جمله روان بادت فرمان

او چوب روان داشت تو را کوه روانست

او تخت یکی داشت تو را باره فراوان

افعال تو نیکوست به هر حال چو دولت

خلق تو ستوده ست به هر جای چو ایمان

هر دل که شود خسته تیر غم و اندوه

جز رای تو او را نکند دارو و درمان

هر جای که نام تو رسد در همه گیتی

گر چند، خرابست شود یکسره عمران

هرگز نرسد فتنه بر آن بقعت شاهی

آباد بر آنجای که از روضه رضوان

تعویذ کند گیتی هر نامه که آن را

محمود براهیم بود بر سر عنوان

موجود شد و بهری از آن آمد باقی

وانگاه مرکب شد ازو این چار ارکان

چون جنبش و آرامش تو کینه و مهرست

هر چار پدیدار شد از قدرت یزدان

این خاک گران آمد و آن باد سبک شد

این آب روان آمد و آن آتش سوزان

فانی شود از قهر تو و کین توزین روی

از آب همه ساله شود فانی و ویران

آرام تو برباید بر جنبش تو زین

از باد همی خاک شود عاجز و پژمان

زیرا که گه رزم بجنبی سوی حمله

جنبان شود از مرکز تا تارک کیوان

آن چار دگرسان نشود آری هرگز

این چار طبایع نشود هیچ دگرسان

این بنده چو در مجلس مدح تو سرایم

گر سحر شود بر شعرا گردد تاوان

هر بیت که چون تیر به اندام زمن رفت

در وقت زند بر دل بدخواه تو پیکان

سحرست خداوندا در مدح تو شعرم

زیرا که همی عالم ازو گردد حیران

با این همه عاجز شدم از مدح تو شعرم

زیرا که همی عالم ازو گردد حیران

دانم که چو من عاجزم از مدحت تو کس

مدح تو نگوید به سزا در همه گیهان

ای خلعت فرخنده تو را وصف چه گویم

کت گشت فزون مرتبت از خسرو ایران

افزون نشود جاه تو گر مدح تو گویند

ور مدح نگویندت نقصان نشود زان

ای شاه تو خورشیدی و خورشید چنانست

نز مدح زیادت شود و نز ذم نقصان

آراسته گشتی بتن شاهی کو را

ناورد و نیارد به جهان همتا دوران

ای شاه همه شاهان زیبنده شاهی

زیبد که نیندیشی از گنبد گردان

تو خسرو کیهانی وز شادی تو خلق

شادند تو زینی که همی باشی شادان

دانی که خداوند جهان سلطان از تو

شادست و تویی معجزه او را برهان

یک ذره تهی نیست ز مهر تو تن او

جانست ورا مهر تو شایسته دو چندان

آن کن که بود در همه سال سوی تو

خلعت پس یکدیگر چون قطره باران

خرم شدی و تازه ازین خلعت عالی

خرم شود از ابر بلی دایم بستان

تا از فلک گردان خورشید بتابد

وافزون شود از تابش او گوهر درکان

بادی تو چو خورشید وز تو نیز خزاین

راننده کان گشته پر از گوهر الوان

فرمانت روا باد ابر عالم و بر تو

میمون و همایون باد این خلعت سلطان

شمارهٔ ۲۲۶ - مدیح سیف الدوله محمود

قدحی نوش کرد شاه زمین

شاه محمود سیف دولت و دین

تا که نفس چو آب او شد پاک

شد متین شخص او چو کوه متین

نز پی علتی و رنجی خورد

بود بر صحت تنش به یقین

گیرد آیین خسروان زیراک

خسروان را چنین شدست آیین

بوستان را بگفت باد که کرد

قدحی نوش پادشاه زمین

بوستان از برای شاه به راه

بازگسترد سنبل و نسرین

بست بر گلستان ز گل حجله

وز شکوفه درخت را آذین

شاخها از برای خدمت او

کوژ کردند پشت را همگین

لاله ها از برای شربت را

حقه هایی شدند یاقوتین

چون ملک نوش کرد شربت را

یافت در طبع پاک او تسکین

تهنیت کرد شاه را قدسی

کرد روح الامین برو آمین

خسروا رای تو رسانیدست

رایت خسروی به علیین

تا بروید به بوستان سوسن

تا بتابد ز آسمان پروین

تا بود زلف نیکوان بر رخ

حلقه در حلقه گشته چین در چین

شاد بادی ز ملک و دولت و عمر

هر سه بادند با تو گشته قرین

فتح و اقبال مرا تو را پس و پیش

نصرت و سعد بر یسار و یمین

بر تو فرخنده باد و فرخ باد

ای شهنشاه شربت نوشین

دولتت پیشکار باد و رهی

ایزدت رهنمای و بخت معین

شمارهٔ ۲۲۷ - مدح ثقة الملک طاهر بن علی

ثقت الملک را خدای جهان

دولتش بهره داد بخت جوان

طاهربن علی که از رایش

شد جوان باز پیر بوده جهان

روزگار ار ز طبع او بودی

نشدی چیره بر بهار خزان

در مدار فلک نیفتادی

روز و شب را تفاوت و نقصان

تا شکفته بهار دولت او

کرد چون باغ عرصه گیهان

روی و چشم دعوی او شده است

از دل و روی لاله نعمان

جامه و نامه بزرگی را

جاه و نامش علم شد و عنوان

بی دل او شهامت و فطنت

بی کف او سماحت و احسان

ماه بی نور و تیغ بی آبست

شاخ بی بار و ابر بی باران

ای ضمیر تو فضل را معیار

وی ذکای تو عقل را میزان

از گمان تو عاجزست یقین

از یقین تو قاصرست گمان

عدل را از تو تیز شد بازار

ظلم را از تو کند شد دندان

از تو جاه و بزرگی و حشمت

یافته نظم و رونق و سامان

از تو قلب الاسد که شادی دید

ماند از آن روز باز از خفقان

چشم نرگس به دشمنت نگریست

گشت مأخوذ علت یرقان

تا گران گشت پله جودت

قیمت زر و سیم شد ارزان

نه شگفت از سخاوت تو کند

این و آن را عیار بی حملان

گر زر و سیم را نکردی چرخ

در دل خاک و طبع سنگ نهان

هر زر و سیم کافرید خدای

تو به روزی بدادیی آسان

در کف تو چو خوش بخندد جام

زار بر خویشتن بگرید کان

زانکه چندان عطا دهی که همی

مایه زر نباشدش چندان

تا به بزم تو منقطع نشود

صله رود ساز و مدحت خوان

نیست بیکار سکه ضراب

هست پربار کفه وزان

بر عرض ها درت گشاده شود

تا سخاوت تو را بود دربان

بی هوای تو نیست هیچ ضمیر

بی ثنای تو نیست هیچ مکان

صلت تو گشاده داد در

نعمت تو نهاده دارد خوان

جودت آن میزبان که در گیتی

کرد امل های خلق را مهمان

رایت آن قهرمان که از وی دید

حاسد و ناصح تو قهر و امان

بخشش از مدحت تو یافته شد

گنج بر بخشش تو یافت زیان

خلق و خلق تو در همه معنی

راست چون دین و پاک چون ایمان

نوبهاری و باغ تو مسند

آفتابی و چرخ تو ایوان

قصر جاه تو را گشاده دری

دولت از صحن روضه رضوان

آب عز تو را کشیده رهی

نعمت از قعر چشمه حیوان

لفظ و دست تو را به رزم و به بزم

که به هر نوع کرده اند ضمان

صفت لفظ عیسی مریم

معجز دست موسی عمران

کاین به دم کرده مرده را زنده

وان به کف کرد چوب را ثعبان

نکته ای گویم از جلالت تو

استماعی کنش به عقل و به جان

قدر کیوان بلند شد زیراک

پایه رتبت تو شد کیوان

سعد اکبر بدان بود برجیس

که برد دولت تو را فرمان

هست بهرام با عدوت به چنگ

در کفش زان بود کشیده سنان

همه از رای تو ستاند نور

مهر تابان ز گنبد گردان

سزد ار وقت لهو تو ناهید

همچو خنیاگران زند دستان

تیر جادوگه نگار سخن

شود از نوک کلک تو حیران

رهبر عزم تست ماه که هست

برده از اختران سبق برهان

گر به سندان و خاره یازد چرخ

نام تو برنهد برین و برآن

زیر نام تو موم گردد و گل

تارک خاره و دل سندان

خردت را هنر نکرد قیاس

هنرت را خرد ندید کران

از مدیح تو عاجز آمد فهم

وز صفات تو خیره گشت بیان

چو بکردند قسمها نرسید

قسمت دشمن تو جزخذلان

چون بدادند بخش ها نامد

بخش بدخواه تو مگر حرمان

تن بدخواهت ار شود فولاد

بر تنش ترس تو شود سوهان

ور کند قصد آن که بگریزد

گرددش پوست گرد تن زندان

از پی کارزار دشمن تو

بر گرفته ست چرخ تیر و کمان

هست و باشد کمان و تیرش را

از بلا قبضه وز اجل پیکان

چون بخیزد ز جای هیبت تو

به تگ اندر نیابدش حدثان

وهم تو چون نهد به کاری روی

نتواندش داد چرخ نشان

حزم تو در مقام کوه رکاب

عزم تو در مسیر باد عنان

نه عجب گر شود گذرگه تو

از کمال و شرف سپهر کیان

پس از آن نیز پرستاره بود

راه تو همچو راه کاهکشان

آن سپهرست رای سامی تو

که کند گرد مملکت جولان

گویی ابرست خنجرت که به طبع

هم درو صاعقه ست و هم طوفان

در ثنای تو تیز باشد و سخت

گه تک نوک کلک و عقد بنان

وز هراس تو پست گردد و کند

یشک پیل دمان و شیر ژیان

همت تو به هیچ حال ندید

فسخ در عزم و نقص در پیمان

خاطر تو به هیچ وقت نخواند

سوره سهو و آیه نسیان

با گشاد مثال تو نبود

معتمد هیچ جوشن و خفتان

بی سؤال و جواب تو نشود

معتبر هیچ حجت و برهان

دیر زی ای بهار هر بقعت

شاد باش ای سوار هر میدان

که به مهر و به ماه تو شده اند

روزگار و سپهر پایندان

ای بزرگی و حشمت تو شده

اصل تمکین و مایه امکان

مردمان متهم کنند مرا

با همه کس جدل زدن نتوان

که کشد سوی لووهور همی

دل مسعود سعدبن سلمان

در دل من به ایزد ارماندست

ذره ای از هوای هندستان

چه کنم من به لووهور آخر

نزد آن قوم بی سر و سامان

کی کشد دل به بقعتی که شود

تالی دوزخی به تابستان

روی تابم ز عز مجلس تو

خویشتن را در افکنم به هوان

بود اندر جهان چون من گوریش

باشد اندر جهان چو من نادان

دارم ایمان به دولت شاهیت

مال از انواع و نعمت از الوان

هر کس از بهر نام و نان کوشد

من ز جاه تو نام دارم و نان

تو رسانیدیم به جاه بلند

تو رهانیدیم ز بند گران

از فراوان مکارم تو رسید

کسوت من به اطلس و برکان

برگشادی به یک سخن بر من

در اقبال مجلس سلطان

در بزرگی همی کشم دامن

بر کشیده سر از همه اقران

مرده بودم تو کردیم زنده

از پس فضل و رحمت یزدان

ناتوان گشته بودم از محنت

مر مرا دولت تو داد توان

عاجزم در ثنات گرچه مراست

لفظ سحبان و معنی حسان

این که گفتم همه حقیقت گیر

اینکه گویم همه مجاز مدان

کافرم کافرم گر اندیشم

نعمت وافر تو را کفران

در خراسان و در عراق همی

عاشقانند بر هنر همگان

همه اندر ثنای من یک لفظ

همه اندر هوای من یکسان

خرد نامیست اینکه شرح دهند

که فلان زنده شده به سعی فلان

زیور فاخر عروس ثنات

کردم از در و گوهر و مرجان

شاید ار بر مدیح شکر تو من

جان فشانم که از تو دارم جان

ای به جاه تو شاهی آسوده

وی برای تو دولت آبادان

گر ز نیسان جهان شود خرم

اینک آمد به خرمی نیسان

از پی باغ فرش ها آورد

ابر نیسان ز میرم و کمسان

طبع گیتی نگار باز افکند

بر چمن هفت رنگ شادروان

لاله از حرص باز کرده دهن

زانکه شد غنچه چو سرپستان

شیر اگر ابر دارد از پی چیست

سر پستان غنچه در بستان

به دو هفته همه گلستان شد

بر زمین هر چه بود خارستان

چمن از گلشن و شکوفه شدست

تخت کسری و تاج نوشروان

شد به یک بار نقش سوزن کرد

هر کجا بود صنعت کمسان

دیده عقل را به نقش بهار

قدرت کردگار گشت عیان

داد شادی بده به جام نبید

باز داد از لب بتان بستان

تا بود متفق ز هفت انجم

در تن این مختلف چهار ارکان

چرخ را بی خلاف محکم باد

در وفاق هوای تو پیمان

همه ساله ز بخت یاری بین

همه مدت به کام دولت ران

با طرب خیز و با نشاط نشین

در شرف پای و در بزرگی مان

تو میان بسته پیش تخت ملک

پیش تو روزگار بسته میان

تو گشاده دهان به حل و به عقد

دهر در مدح تو گشاده دهان

رتبت جاه تو سپهر محل

سطوت بأس تو زمانه توان

باد فرخنده عید بر تو و باد

از تو مقبول طاعت رمضان

شمارهٔ ۲۲۸ - مدح سلطان ابراهیم

شب آخر شد از جهان شب من

که نگرددش روز پیرامن

بست صورت مرا چو در پوشید

شب تیره سیاه پیراهن

که بر اطراف چرخ زنگاری

به کواکب بدوختش دامن

از سیاهی شب به رنگ و به شکل

بود چون ماه منخسف روزن

ریخته دهر قیر بر صحرا

بیخته چرخ دوده بر برزن

چرخ گردان چو خسروان بزرگ

در و گوهر نشانده بر گرزن

چون به نظاره در سپهر کبود

بنگرستم چنان فتادم ظن

کز شهاب و مجره بر گردون

زر و تیغ است بر محک و مسن

چون بدیدم که صبح باز گرفت

از چراغ ستارگان روغن

شاد گشتم بدانکه دانستم

که چو خورشید دید خواهم من

طلعت آنکه نور طلعت او

می فروزد چو آفتاب زمن

پادشا بوالمظفر ابراهیم

آسمان خوی و ابر پاداشن

آن ستوده چو فضل در هر باب

وآن گزیده چو فخر در هر فن

هیبتش گرنه دست داودست

موم چون گرددش همی آهن

ای تو از خلق چون خرد ز روان

تنت از دهر همچون سر ز بدن

نیست رای تو را ظلام خطا

نیست جود تو را غبار منن

مجلس تو ز تو به شب روز است

صفه تو ز تو شده گلشن

مسند از روی تو به نور چو چرخ

مجلس از لفظ تو به در چون عدن

مجلست جز خلاف را منبع

درگهت جز نیاز را مأمن

مشک شد خاک زیر پای ولیت

مار شد در کف عدوت رسن

دشمنت را نماند یک تن دوست

دوستت را نماند یک دشمن

باد و خاکی گه شتاب و درنگ

آب و ناری به رای و پاداشن

با رفیقان و پیش مهمانان

عید تو مورد گشت روی سمن

در مصاف تو از شهاب سهام

نتواند گریخت اهریمن

گر عدوی تو آفتاب شود

کندش خشم تو چو نجم پرن

با سر تیغ و گردن گرزت

سر سرخست و گردن گرزن

از نهیب شکستن و بستن

سر گردن بخست و گردن تن

ناچخ تیغ تو زر اندودست

هر دو روئین گذار و شیر اوژن

زانکه افسان تیغ و ناچخ تو

ترک خودست و غیبه جوشن

ای یلان پشت رزم می نمایید

کز پی رزم زنده شد بهمن

ای گرازان هلاجهان گیرید

که جهان را پدید شد بیژن

ای ضحی کرده عقل را ایام

ای برافکنده روزگار فتن

هر که هست از سخن گرفت شرف

باز از تو شرف گرفت سخن

از عطارد فصیح تر بودم

چو زحل کرده ای مرا الکن

گر بر آتش نهی مرا چون موم

ور در آب افکنیم چون چندن

در صفات توام به باغ ثنا

می سرایم چو فاخته به چمن

گر مرا دیده و زبان از تو

نیست امروز جاری و روشن

این و آن را به کوری و گنگی

باد نهزان تنگ چشم و دهن

تا همی گل دمد به فروردین

سوسن آید به بار در بهمن

شاد بادی به طبع همچون گل

تازه بادی به روی چون سوسن

در سلامت به مجلس میمونت

باز آورده ایزد ذوالمن

شمارهٔ ۲۲۹ - مدح ارسلان بن مسعود

نگاه کن به بزرگی و جاه این ایوان

که برگذشته به رفعت ز تارک کیوان

نشسته سلطان بر تخت با جمال و کمال

که دور بادا چشم کمال ازین سلطان

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

سپهر قدر و قدر رتبت و زمانه توان

به حلم کوه متین و به رأی بدر منیر

به طبع بحر محیط و به قدر چرخ کیان

زمانه دارا اندر زمانه شاهی نیست

که او نخواست ز تیغ تو زینهار و امان

حریم ملک چنان شد ز عدل تو ملکا

که بر رمه به چراگاه گرگ گشت شبان

به پادشاهی بر عدل سود کردی تو

نکرد هرگز بر عدل هیچ شاه زیان

نگاه کردم یک فخر عدل را آنست

که فخر کرد پیمبر به عصر نوشروان

کنون به عصر تو و یاد عصر تو جاوید

هزار فخر نماید همی زمین و زمان

تو پادشاه جهانی و چرخ و گیتی رام

تو شهریار جوانی و ملک و بخت جوان

بوی و بادی صاحبقران درین گیتی

ز خسروان چو تو صاحبقران ندید قران

ز حرص جود تو در کان همی بخندد زر

ز بیم دست تو بر زر همی بگرید کان

خدایگانا گستاخی است اندر شعر

که شاعر آن را نیکو کند به شعر بیان

ملوک فالی کز لفظ شاعران شنوند

خجسته دارند ای زینت ملوک جهان

درین قصیده ز مدحت کرانه کرد رهی

اگر چه مدح تو را طبع او ندید کران

هزار یک ز ثنای تو گفت نتواند

به حسب حال بخواهد همی گشاد زبان

اگر چه پویه غزوت بود چو جد و پدر

ز بهر تقویت دین و نصرت ایمان

نداشت باید در طبع و دل عزیمت هند

بسنده باشد یک ترک تو به هندستان

به بزم ساقی تو هست زاده خاتون

به رزم یاور تو هست بچه خاقان

تهی نباید کردن خزانه از زر و سیم

نباید آورد ای شاه در خزینه زیان

به زر و سیم نباید همی خریدن ترک

دریست سخت گشاده رهیست نیک آسان

چو بندگان همه ترکان چیره دستانند

کشید باید لشکر به غزو ترکستان

چو گشت ویران بوم و بر نتیجه رأی

بکند باید بوم و بر نبیره خان

بهر غنیمت چندان به دستت آید ترک

که بی کرانه سپاهی فرازت آید از آن

به کف گرفتی ملک و تمام داری مرد

یقین شمر که چنین است رسم این گیهان

به مرد ملک بجای و بمال مرد به پای

نگاه داشتن ملک جز چنین نتوان

تو مال داری چندان که هر چه خواهی مرد

به جان ببندد پیش تو روز جنگ میان

اگر که نهمت غزویت هست کار بساز

ز بهر غزو سپاهی چو ابر و باد بران

نه ممتنع بودت غزو اگر نباشد هند

به ترک و روم کش این لشکر و سپاه گران

ربیع ملک شد از عدل وجود تو خرم

چنانکه باغ ربیع از نسیم و از باران

یقین بود که ربیع است تازه ملک تو را

که هیچ وقت نبیند گزند باد خزان

دریغ ربیع نگر تا ربیع شیبانی

چگونه آید با چند خدمت الوان

به کینه بندد و آرد به حضرتت امسال

به رسم خدمت صد زنده پیل مست ژیان

زهدی ها که رسانید و مالها کاورد

یقین بدان که شود ده خزینه آبادان

به بارگه رمه زنده پیل مست آورد

که کوههای دمانند و حصن های روان

دویست مرکب دریا گذار دشت نورد

که گاه کوه رکابند و گاه باد عنان

زمانه پیش تو او را چو دید بسته کمر

چه گفت گفت زهی قدر گوهر شیبان

تو شهریارا کیخسروی به جاه و هنر

ربیع پیش تو مانند رستم دستان

نه هیچ شاه چنین بنده داشت اندر ملک

نه هیچ بنده چنین جاه داشت از اعیان

کنون که نوبت آسایش است و وقت نشاط

به شادکامی بنشین و مطربان بنشان

بنوش باده که بی باده شادکامی نیست

ز شادکامی بی باده کس نداد نشان

جمال دولت بین و بساط فخر سپر

سرای ملک فروز و نهال عدل نشان

به جان و طبع نبید و سماع خواه که هست

نبید قوت طبع و سماع راحت جان

درین مبارک قصر و بدین همایون تخت

هزار سال به پای و هزار سال بمان

زبان گشاده چو مسعود سعد پیش تو باد

هزار شکر سرای و هزار مدحت خوان

شمارهٔ ۲۳۰ - مدح سیف الدوله محمود

چرا نگرید چشم و چرا ننالد تن

کزین برفت نشاط و از آن برفت وسن

چنان بگریم کم دشمنان ببخشایند

چو یادم آید از دوستان و اهل وطن

سحر شوم ز غم و پیرهن همی بدرم

ز بهر آنکه نشان منست پیراهن

ز رنج و ضعف بدان جایگه رسید تنم

که راست ناید اگر در خطاب گویم من

صبور گشتم و دل در بر آهنین کردم

بخاست آتش ازین دل چو آتش از آهن

بسان بیژن در مانده ام به بند بلا

جهان به من بر تاریک چون چه بیژن

برم ز دستم چون سوزن آژده وشی

تنم چو سوزن و دل همچو چشمه سوزن

نبود یارم از شرم دوستان گریان

نکرد یارم از بیم دشمنان شیون

ز درد و انده هجران گذشت بر من دوش

شبی سیاه تر از روی و رأی اهریمن

نمی گشاد گریبان صبح را گردون

که شب دراز همی کرد بر هوا دامن

طلایه بر سپه روز کرد لشکر شب

ز راست خرقه شعری ز چپ سهیل یمن

مرا ملال گرفته ز دیر ماندن شب

تنی به رنج و عذاب و دلی به گرم حزن

در آن تفکر مانده دلم که فردا را

پگاه ازین شب تیره چه خواهدم زادن

از آنکه هست شب آبستن و نداند کس

که هاله چون سپری شد چه زاید آبستن

گذشت باد سحرگاه وز نهیب فراق

فرو نیارست آمد بر من از روزن

نخفته ام همه شب دوش و بوده ام نالان

خیال دوست گوای منست و نجم پرن

نشسته بودم کآمد خیال او ناگاه

چو ماه روی و چو گل عارض و چو سیم ذقن

مرا بیافت چو یک قطره خون جوشان دل

مرا بیافت چو یک تار موی نالان تن

ز بس که کندد و زلف و بس که راندم اشک

یکی چو در ثمین و یکی چو مشک ختن

مرا و او را از چشم و زلف گرد آمد

ز مشک و لؤلؤ یک آستین و یک دامن

به ناز گفت که از دیده بیش اشک مریز

به مهر گفتم کز زلف بیش مشک مکن

درین مناظره بودیم کز سپهر کبود

ز دوده طلعت بنمود چشمه روشن

چو رای خسرو محمود سیف دولت و دین

که پادشاه زمینست و شهریار زمن

جهانستانی شاهی مظفری ملکی

که رام گشت به عدلش زمانه توسن

نموده اند به ایوانش سروران طاعت

نهاده اند به فرمانش خسروان گردن

به نام و ذکرش پیراست منبر و خطبه

به فر و جاهش آراست یاره و گرزن

هزار گردون باشد به وقت باد افراه

هزار دریا باشد به روز پاداشن

خدایگانا هر بقعتی که جود تو یافت

وبا نیارد گشتنش زمانه ریمن

اگر زمین همه چون صبح پر ز تیغ شود

شود به پیشش رایت چو قرص مهر مجن

دو چشم دولت بی تیغ تو بود اعمی

زبان دولت بی مدح تو بود الکن

ز تو بنازد اقبال چون بدن به روان

به تو بماند تایید چون روان به بدن

به دشمنان بر روز سپید روشن را

سیاه کردی چون شب از آن بخفت فتن

چو روز رزم تو بر طاغیان خزان باشد

ز خون چگونه کند ذوالفقار تو گلشن

به رنگ تیغ تو شد آبهای دریا سبز

ز بهر آن را دارند ماهیان جوشن

حرام باشد خون برنده خنجر تو

حلال باشد در کارزار خون شمن

ز بیم تیغ تو دشمن نماند در گیتی

ز جود کف تو گوهر نماند در معدن

مگر که ذات تو جانست کش نداند وهم

مگر که وصف تو عقلست کش نیابد ظن

چگونه باشد دستت به جود بی گوهر

چگونه آید تیغت به رزم بی دشمن

سخن فرستم از اوصاف تو همی منثور

به مجلس تو رسانم چو نظرم کردم من

اگر ندادی اوصاف تو مرا یاری

چگونه یافتمی در خور ثنات سخن

همیشه تا دمد از روی ماه تابش مهر

همیشه تا دمد از کنج باغ روی سمن

خجسته مجلس تو بوستان خندان باد

درو کشیده صف دلبران چو سرو چمن

به خدمت تو همیشه فلک ببسته میان

به مدحت تو همیشه جهان گشاده دهن

سپهر ساخته از بهر دوستانت تاج

زمانه دوخته از بهر دشمنانت کفن

همیشه موکب تو سعد و فتح را مأوا

همیشه درگه تو عدل و ملک را مأمن

شمارهٔ ۲۳۱ - وصف بهار و مدح آن شهریار

مقدمه چو درآمد ز لشگر نیسان

به باغ ساقه برون راند از سپاه خزان

به باغ رایت عالیش سرو آزادست

به کوه مطرد رنگینش لاله نعمان

کنار باغ ز نورسته شاخ پر تیرست

میان باغ ز نورسته غنچه پر پیکان

زمین بگسترد از سبزه هر زمان مفرش

سپهر بر کشد از ابر هر زمان ایوان

مشاطه گل پیوست لؤلؤ خوشاب

عروس گلبن بربست گوهر الوان

به مجمر گل از بوی عود ماند اثر

به جام لاله دراز رنگ باده مانده نشان

به باغ عرعر بی جان همی کند حرکت

به شاخ بلبل بی رود می زند دستان

بسان کاشان بی رنگ خامه نقاش

چگونه گشت همه باغ پرنگارستان

مگر که باغ به نیسان چو ملک مایه گرفت

ز طبع و خاطر خورشید خسرو ایران

امیر غازی محمود سیف دولت و دین

که هست نامش بر نامه شرف عنوان

سپهر قدری کو را متابع است سپهر

جهان ستانی کو را مسخر است جهان

سرای او را در بزم دولتست بساط

حسام او را در رزم نصرتست فسان

نه ملک زیبد بی او نه چرخ بی خورشید

نه خلق باشد بی او نه کشت بی باران

نه جور بینی ازو و نه تیرگی ز بهار

نه نقص یابی ازو و نه عیب در قرآن

کدام بند که او را نه نام اوست کلید

کدام دارد که او را نه ذکر او درمان

سرای و خانه نیکوسگال و بدخواهش

به تیغ تیزش آباد این و آن ویران

شگفت نیست که آبست تیغ او بی شک

به آب باشد ویران جهان و آبادان

در آن زمان که براندازدش به ابر شود

سنانش برق درخشنده و اجل باران

چو پشت ماهی و چون پشت سنگ پشت شود

ز روی جوشن و برگستوان همه میدان

چو سایه گردد تن از حسام چون خورشید

چو یخ شود دل در رزم همچو تابستان

ز هوا طعنه درافتد به نیزه ها لرزه

ز بیم ضرب درافتد به تیغ ها خفقان

حسام در دل هر کس چو نار در کوره

عمود بر سر هر یک چو پتک بر سندان

خدایگان زمین اندر آن زمان گویی

هزار دارد دل یا هزار دارد جان

ز زخم تیغش چون باد در قفس باشد

به پیش حمله او در تن عدوش روان

ز تیغ و حمله او چشم و روی دشمن او

چو لاله گردد از خون و چون زر اندر کان

به گرز بر سر و چشم و دهانش پست کند

به تیغ تیز کند تنش پر ز چشم و دهان

ز بهر دیدن و گفتار باشد از کف شاه

درین ز پیکان دیده در آن ز تیغ زبان

خدایگانا آنی که چون برآشفتی

نگه کنند به هر نوع برتری ز گمان

اگر ملوک بخوانند کارنامه ملک

نخست نام تو بینند بر سر عنوان

سپهر هشت شود چون کنند چتر تو باز

بهشت نه شود آنگاه که گسترندت خوان

تو خفجه پاشی و بیکار شد ز تو صراف

تو بدره بخشی و بی شغل شد زتو وران

ز بهر پاکی جود تو عدل تو نه شگفت

که از عیار زر و سیم بفکند حملان

ز تیغ تو نکند خسروی به معرکه سود

ز دست تو نکند مادحی به بزم زیان

زمین دو پیکر گردد ز بس که در حمله

ز سر دو نیمه کند خنجر تو تا به میان

خدنگ تیز تو چون از عقاب یابد پر

چرا که کرکس را در وغا کند مهمان

ز هیبت تو گمان افتد که جانوریست

بروز بار به پیش تو شیر شاد روان

اگر بداندی آهن که خنجر تو ازوست

به جای جوهر از طبع راندی مرجان

ز ترک بچه که زاید ز بهر خدمت تو

چو کلک زاید برجسته قد و بسته میان

تو را سعادت چون بندگان کند خدمت

تو را جلالت چون چاکران برد فرمان

چو ابر و باد به طاعت همی بکوشم من

به شکر مدح تو روز و شب آشکار و نهان

ز اهتزازم ماننده کشیده حسام

ز بار شکرم ماننده خمیده کمان

اگر نبودی دیدار و مدح تو بودی

دهان و چشمم بر دیده و زبان زندان

همیشه تا بود از مهر پر ز نور فلک

همیشه تا شود از ابر پر ز گل بستان

به دولت اندر همچون زمانه گیتی دار

به نعمت اندر همچون سپهر نهمت ران

هزار شهر بگیر و هزار شاه ببند

هزار قصر برآر و هزار سال بمان

شمارهٔ ۲۳۲ - هم در ستایش او

بگذشت ز پیش من نگار من

با موی سمور و باخز ادکن

تابنده ز موی روی چون ماهش

چونانکه مه از میانه خرمن

چون سرو و به سرو بر مه و زهره

چون ماه و به ماه بر گل و سوسن

آن روشن و تیره عارض و زلفش

چون روی پری و رای اهریمن

بر بسته میان و در زده ناوک

بگشاده عنان و در چده دامن

گفتم که بکش عنان مکن تندی

ای تند سوار کره توسن

ای جعد تو بر شکسته چون زلفت

چون جعد و چو زلف عهد من مشکن

ای سوخته بر تو خاصه و عامه

وی شیفته گشته بر تو مرد و زن

شایسته تری ز عقلم اندر سر

بایسته تری ز جانم اندر تن

بفشان سر آن دو زلف را از گرد

وان گرد درین دو دیده بپراکن

تا دیده تیره گشته از گریه

از گرد دو زلف تو شود روشن

گفتا که سر دو زلف نفشانم

مشک است و عبیر بر دو زلف من

گرد سپه شهنشه غازی

محمود شه یگانه در هر فن

آن بار خدای خاتم و خنجر

آن بار خدای یاره و گرزن

ای آنکه به گاه کوشش و بخشش

دشمن مالی و مال را دشمن

ببنند نبشته ناصح و حاسد

بر کلک و حسام دیده معدن

آن در مجلس بر آنکه لانیأس

وین در میدان بر اینکه لاتأمن

ای بیژن روزگار و از سهمت

بر دشمن تو جهان چه بیژن

آبستن شدن به فتح ها تیغت

پیداست نشان روی آبستن

آنک بنگر ز روی او یکسر

کارام نماندش گه زادن

تا دسته چتر و ناچخت شاها

از چندان کرده اند و از چندن

اینجا ز نهیب زرد چون شمشاد

آنجا ز نشاط سرخ چون روین

ای شاه جهان تو بندگان داری

چون رستم و طوس و بیژن و قارن

لشکر کش و قلعه گیر و دشمن کش

پیل افکن و شاه گیر و شیر اوژن

تا هر ساعت یکی تو را بنده

فتحی آرد تو را زهر معدن

آن کس که برون نهد ز خطت سر

وز امر و مثال تو کشد گردن

بندی گردد رکاب بر پایش

طوقی گرددش جیب پیراهن

چون آهن و سنگ سوخته بادا

دشمنت بر آتش غم و شیون

جفت تو همیشه دولت عالی

یار تو همیشه ایزد ذوالمن

این شعر بدان طریق گفتم من

«کای فتنه برزن آستین برزن »

شمارهٔ ۲۳۳ - هم در مدح او و تفاخر به فضائل خویش

دوش تا صبحدم همه شب من

عرضه می کرده ام سپاه سخن

بیشتر زان سپاه را دیدم

از لباس هنر برهنه بدن

امرای سخن بسی بودند

این تفحص نکرده بد یکتن

زین سپس کار هر یکی به سزا

سازم ار خواهد ایزد ذوالمن

بنخفتم چو شمع تا بنشست

زرد شمع اندرین سپید لگن

همه شب زین دو چشم تیره چو شب

پر کواکب مرا شده دامن

به عجب بر سر بنات النعش

جمع گشته بسان نجم پرن

دم من همچو باد در آذر

چشم من همچو ابر در بهمن

نرگس و گل شدم که نگشایم

جز به باد و به آب چشم و دهن

سخنم نیست بر زمانه روان

همچو بر روی سنگ سخت ارزن

ناروایی سخن همی ترسم

که زبان مرا کند الکن

خط موهوم شد ز باریکی

اندرین حبس فکرت روشن

یا ز مرمر شدست اندیشه

در دل همچو چشمه سوزن

بس شگفتی نباشد ار باشد

رنج و تیمار من ز دانش من

بخت من زیر فضل شد ناچیز

زانکه بسیار گشت در هر فن

خیزد از آهن آتشی که چو آب

می شود زو گداخته آهن

آهنم بی خلاف زانکه همی

در دل خویش پرورم دشمن

به حقیقت چراغ را بکشد

اگر از حد برون رود روغن

نشوم خاضع عدو هرگز

گرچه بر آسمان کند مسکن

باز گنجشک را برد فرمان

شیر روباه را نهد گردن

راست گردد سپهر کژ رفتار

رام گردد زمانه توسن

بکنم کار و کار فرمایم

هستم اندر دو جای تیغ و مسن

جوشنم گر شود منازع تیغ

تیغ گردم چو او شود جوشن

زان تن من بود همی به عنا

زان دل من بود همی به حزن

کاندر افتاد همی به طبع ملال

کاندر آید همی به عمر شکن

گر بخواهد خدایگان زمین

شاه محمود شهریار زمن

پادشاهی که زیبدش گاه بار

ماه و خورشید یاره و گرزن

نوبهارست کز سخاوت او

هست بر نیکخواه او گلشن

سایل بزم او سزد حاتم

کشته رزم او سزد بهمن

چون یلان در وغا برانگیزد

آتش رزمگاه روز فتن

ای به هنگام حلم صد احنف

وی به هنگام حرب صد بیژن

زیر آلای تست حزم خرد

دون اوصاف تست غایت ظن

باطن دشمنم چو ظاهر زشت

باطن من چو ظاهرم احسن

عود و چندن نه هر دو خوشبویند

بر زمین هر دو را یکیست وطن

چون به آتش رسند هر دو به هم

نبود فعل عود چون چندن

راستم همچو سرو در هر باب

زان برم نیست همچو سرو چمن

آتش شغل من نجسته هنوز

دود عزلم برآمد از روزن

تا چو باران رضای تو بچکد

بر من و تازه داردم چو سمن

به خدایی که آکند صنعش

مشک در ناف آهوان ختن

که اگر من شوم به دانش پیر

همچنان چون صدف به در عدن

چون صدف در همه جهان نکنم

جز به دریای مدح تو معدن

که جز از تو به هیچ خدمت و مدح

طمع دارم ز خلق پاداشن

بر وفات حفاظ و سوک خرد

پاره ام باد جیب و پیراهن

ور نباشد به معصیت راضی

به برم زانکه روبه است سمن

ای چو کعبه وحوش را همه امن

خلق را قصر و درگهت مأمن

نیت کعبه کرده بنده تو

بنده را زین مراد باز مزن

تا بخواهد ز ایزد آمرزش

پیش از آن کش شود لباس کفن

بندد اندر رضای یزدان دل

تن گشاید ز بند اهریمن

تا فروزند در مجوس آذر

تا پرستند در هنود وثن

چرخ ملک تو باد با خورشید

باغ لهو تو باد پر سوسن

شمارهٔ ۲۳۴ - مدیح دیگر از آن پادشاه

با دل پر آتش و دو دیده پر خون

رفتم از لاوهور خرم بیرون

تافته از دشمنان و شیفته از دوست

سوخته از روزگار و خسته ز گردون

گردان ز عشقت ای به حسن چو لیلی

گرد بیابان و کوه و دشت چو مجنون

گاه زند راه بر صبوری من عشق

گاه کند بر دلم فراق شبیخون

فتنه برانگیختم ز شهر چو گشتم

بر سر مفتول زلفکان تو مفتون

این تن و جان از فراق قارون گشتند

تا به غم اندر فرو شدند چو قانون

زان لب و زان غمزگان چون رطب و خار

گشتم زرد نزار و کوژ چو عرجون

هر جا کز راه پی نهادم آنجا

گشتست از خون دیدگانم معجون

نیست عجب گر درین ره از پس این روز

خاک نزاید نبات جز که طبر خون

گر تو بخواهی که مر مرا دریابی

خیز و بیا و نگاه دار اثر خون

دردا کز هجر یار گشتم پر درد

غبناگز روزگار گشتم مغبون

باشد هرگز که باز بینم و بوسم

دو رخ گلگون یار و دو لب میگون

تا به نمانم ز جور عشق هم اینجا

تا به نمیرم ز درد هجر همیدون

هستم آگه که نیستی آگه جانا

تا چه همی بینم از زمانه وارون

خار مغیلان مرا چو قالی رومی است

برگ درختان مرا چو دیبه مرقون

بسته میان تنگ و روز و شب بگشاده

به رغم عشق از دو دیده بسته دو جیحون

گر نبدی آتش دلم به حقیقت

راه من از آب دیده گشتی سیحون

از غم تو پیش این دو دیده گریان

هامون چون کوه گشت و کوه چو هامون

کارم انشاد کردن غزل و مدح

یارم شمشیر و نام ایدز بیچون

مونس من مدح های خسرو محمود

آنکه غلامش سزد به دانش مأمون

آنکه بدو تازه شد نهاد سکندر

وانکه بدو زنده گشت نام فریدون

همت او آسمان و رایش خورشید

دولتش از رای او چو ماه برافزون

ذکرش چون نام کردگار مبارک

فرش چون سایه همای همایون

رایش چرخی که نگردد هرگز

باشد با هر کسی به فعل دگرگون

تیغش ماری که زهر او نشود دفع

ز تف بدخواه او به دارو و افسون

دانی شاها که من به مجلس عالی

هرگز ناورده ام قصیده مدهون

دانی شاها که چند گاه شب و روز

بودم ز اندیشه همچو مردم مجنون

رفتم و غواص وار گوهر حکمت

از صدف بحر عقل کردم بیرون

تا که برو گردن عروس مدیحت

جمله بیاراستم به گوهر مخزون

لاجرم از پرده نشاط و سعادت

بیرون ماندم مشاطه کردار اکنون

رفتم تا در جهان ثنای تو گویم

دارم در خدمت تو شکر تو مضمون

نه غلطست این کجا توانم رفتن

زانکه به جود و سخات هستم مفتون

رحم کن ای شهریار عادل و مشنو

بر من مرحوم قول دشمن ملمون

منگر شاها به قول حاسد و غماز

مشنو بر من حدیث هر خس و هر دون

تا پس آبان بود همی مه آذر

تا پس تشرین رسد همی مه کانون

ملک تو پاینده باد و دولت باقی

ناصح تو شادمان و حاسد محزون

ملک باقیت را سعادت همبر

دولت عالیت را جلالت مقرون

روز تو فرخنده باد و عیش تو خرم

و آمدن عید بر تو فرخ و میمون

گاهی لشکرکشی به تبت و بلغار

گه سپه آری به سر سنی و بداوون

گاه بگیری دو زلف بچه خاقان

گاه ببوسی لبان زاده خاتون

بنده ز هر منزلی فرستد شعری

در وی هر نکته ای چو لؤلؤ مکنون

شمارهٔ ۲۳۵ - مدیح محمد بهروز

خدای عز و جل در ازل نهاد چنان

که جمله از دو محمد بود صلاح جهان

ز یک محمد گردد زمانه آسوده

ز یک محمد باشد شریعت آبادان

محمد قرشی و محمد بهروز

که یافت عز و شرف دین و ملک ازین و از آن

وزیر زاده وزیری که از فنون و هنر

ز وصف و نعتش عاجز بود بیان و بنان

کمینه مایه از طبع اوست بحر محیط

کهینه پایه از قدر اوست چرخ کیان

زهی به جاه تو معمور کعبه دولت

زهی به صدر تو منسوب قبله احسان

تویی که چشم وزارت چو تو ندید وزیر

تویی که لفظ کفایت چو تو نداند نشان

زده شکوه تو در شرق و غرب لشکرگاه

فکنده امن تو در بر و بحر شادروان

خطابهای تو را دهر برنهاد به سر

مثال های تو را باز بسته ملک به جان

فروغ عدل تو ایام ملک را خورشید

مضای عزم تو دعوی ملک را برهان

هزار دریا جودی نشسته در مجلس

هزار عالم فضلی نشسته در ایوان

بر عطای تو بسیار جمع دهر اندک

بر ذکای تو دشوار حکم چرخ آسان

به مکرمت ها دادست سیرت تو ظهور

به آرزوها کردست همت تو ضمان

ولوع تو به سخا ممکنست و نزدیکست

که از عیار زر و سیم بفکند حملان

ز تو پذیرد کیوان سعادت برجیس

ز تو ستاند برجیس رفعت کیوان

ضیاء ذهن تو زاید ز چشمه خورشید

نسیم خلق تو خیزد ز روضه رضوان

براعت تو خرد را همی دهد یاری

سخاوت تو امل را همی کند مهمان

کمال را به دهاء تو تیز شد بازار

نیاز را ز عطای تو کند شد دندان

هنر ندید در ایام تو فتور و خلل

ستم نیافت ز انصاف تو نجات و امان

گشاده داد تو بر زخم های جور کمین

کشیده بر تو بر کردگاه آز کمان

نوشته صورت مهر تو در دل اقبال

نشسته لشکر خشم تو در دم حدثان

فلک معالی جاه تو را نکرده قیاس

جهان معانی تو را پاک ندیده کران

هنر سرای تو را راست یافت چون اسلام

خرد هوای تو را پاک دید چون ایمان

به دهر با چو تو داور کجا بود مظلوم

به ملک با چو تو معمار کی شود ویران

به حشمت تو جهان شد چنانکه باد چنین

که حاجتی نبود بیش تیغ را به فسان

زه گریبان طوق است گردن آن را

که پای بیرون آرد ز دامن عصیان

مساعی تو در شر و خیر بست و گشاد

به تیغ صاعقه انگیز و کلک فتنه نشان

فری ز پویه آن بندیی که بند فلک

شود گشاده چو بیرون گذاردش زندان

به رنگ برگ خزان گشته از خزان و بهار

دونده با سه موکل به هم چو باد خزان

به دو زبانی مشهور گشته بی تهمت

به سر بریدن مأخوذ گشته بی طغیان

چو جرم دهر مرکب شده ز ظلمت و نور

چو دور چرخ معین شده به سود و زیان

به زندگانی و مرگی دلیل خلق شدست

که تنش پیری پیرست و سر جوان جوان

چنان گزارد رازی که گویدش خاطر

که گوش نشنودش اینت غایت کتمان

به حل و عقد و به ابرام و نقض در کف تو

همی طرازد و سازد مصالح گیهان

در آن محال که تعویذ جان بود شمشیر

در آن مضیق که زندان تن شود خفتان

زند ز خاک زمین بر هوا تف دوزخ

جهد ز باد هوا بر زمین دم ثعبان

سیه شود شب و از وی شهاب تیغ کند

مثال مردمک چشم صورت شیطان

گران شود سر مردم به زخم های سبک

سبک شود دل گردان به گرزهای گران

چو برگ لرزه درافتد به عضوهای زمین

چو سرمه گرد بخیزد ز دیده های زمان

به گوش پر شود از کوس ناله تندر

به تیغ بردمد از خاک لاله نعمان

شود مطول گوی زمین ز خسته بدن

شود مسطح خم فلک ز جسته روان

چو زهر گردد در کام ها لعاب و دهن

چو مار پیچد در یالها دوال عنان

چنان کز آب شکافد ز آتش دل سنگ

چنان کز آتش خیزد ز آب تیغ دخان

حسام روشن روز امل کند تیره

گران رکاب تو نرخ اجل کند ارزان

ز تیغ و نیزه نداری شکوه و بگرازی

چو تیغ آخته قد و چو نیزه بسته میان

بر آن جهنده پوینده دونده به طبع

که در درنگ یقین است و در شتاب گمان

تبارک الله از آن باره ای که نسبت کرد

تنش به کوه متین و تکش به باد وزان

به یال گردن دریابد او هدایت دست

به پشت و پهلو بشناسد او اشارت ران

چو دست و پایش پرگاروار بگشاید

هزار دایره صورت کند به یک جولان

بره تو ابری و باشی نشسته بر بادی

کزو صنوف قضا و قدر بود باران

به دست فرخت آن آب رنگ صاعقه فعل

کز آبش آتش خیزد ز صاعقه طوفان

هزار زخم ز خایسک خورد و پاره نشد

دو پاره کرد به یک زخم تارک سندان

تویی که قدرت و امکان تو درین گیتی

بقا شدست و فنا اینت قدرت و امکان

کم از بلند محل تو چرخ با رفعت

کم از بزرگ عطای تو بحر بی نقصان

به بزم و رزم کند سجده بذل و بأس تو را

روان حاتم طائی و رستم دستان

همه رضای تو سازد هر آنچه سازد بخت

همه عطای تو را زیبد آنچه زاید کان

به فخر دولت بر دیده مالد آن نامه

که از محمد بهروز باشدش عنوان

به بد نظر نبود هیچ دیده را سوی تو

که نه مژه همه بر پلک او شود پیکان

خلاف نیست که اندر تن مخالف تو

چهار خلط بود دشمن چهار ارکان

بزرگ بار خدایا شنیده ای به خبر

که از نوائب گیتی چه دیده ام به عیان

به رنج بودم عمری ز چرخ بی هنجار

به درد ماندم قرنی ز چرخ نافرمان

دل نژندم گم کرده راه و من ماندم

چو گمرهان متردد چو بی دلان حیران

به تنگی اندر همخانه گشته با ظلمت

به ظلمت اندر همخوابه گشته با خذلان

بلا فراوان راندم نگشت باز بلا

فغان فراوان کردم نکرد سود فغان

ز بس که دیده من روی من بشست به آب

نماند آبش و نزدیک خلق شد خلقان

نبودم آگه کآمد بشارتی ناگه

مرا به عاطفت شاه و رحمت یزدان

گرفت شغلم رونق که بود بی رونق

به باغ مدح تو پیوسته می زنم دستان

همه هوای من آنست کاین سپهر دو تا

به اعتدال شب و روز را کند یکسان

به بوستان ها نظم قلاده گلبن

شود موافق با نقش حله نیسان

کند طبیعت مینا و لعل و پیروزه

هر آنچه ابر دهد در و لؤلؤ و مرجان

ز دست بفت زمین کسوتی کند کهسار

ز کارکرد هوا زینتی زند بستان

برافکنند بهر کوه دیبه ششتر

بگسترند بهر دشت مفرش کمسان

چو نوعروسان باید لباس و پیرایه

ز باد و ابر تن و شاخ عاطل و عریان

به لحن بلبل و قمری ز آبهای چو می

کند پدید دل خلق رازهای نهان

برآید ابر و مسام هوا فرو گیرد

چو مست عاشق دامن کشان و نعره زنان

اگر به آب چو آبستن گران باشد

ز بهر شیر سبک باز مالیش پستان

بدان امید که او را به مهر شیر دهد

شکوفه باز کند در چمن به حرص دهان

به قصد حضرت تو در مراحل آرم روی

چو مهر مرحله آرد برابر میزان

بهار و تابستان من عزم خدمتت یابم

همه سلامت فصل بهار و تابستان

به فخر تا بنبوسم زمین درگه تو

به کام باز نبینم زمین هندستان

من این چنینم و از دولت تو محرومم

چه حیلت است چه با بخت سر زدن نتوان

مگر سپهری و هستی که باشد از تو همی

نصیب هر کس رزق و نصیب من خذلان

نبوده ام دو زبان هرگز و نبود چو من

به خامه دو زبان یک تن اندرین میدان

بود به نظمم در ده لطیفه صد معنی

بود ز گفته من یک قصیده ده دیوان

بگفت من نرسد صد هزار مدحت گو

که هست راوی من صد هزار مدحت خوان

چو من نداری مادح مرا عزیز بدار

چو من نداری بنده مرا ز پیش مران

چنانکه خواهی بینی مرا به هر مجلس

چنانکه خواهی یابی مرابه هر میدان

حدیث دونان بر من به ناسزا مشنو

که سخت زور بماندم به طالع از بهتان

وزان شهید حیات الاالله الرحمت

به من رسید فراوان مکارم الوان

چگونه منکر و کافر شوم به نعمت تو

چو گفته باشم در صد قصیده طیان

ندید کس که مرا بود عادت انکار

ندید کس که مرا خاست تهمت کفران

حسد کنندم و درمان آن ندانم یافت

که دید هرگز داروی درد بی درمان

همیشه رنجه ام و هیچ رنج دانا را

ز رنج ها نبود چون عداوت نادان

درست و راست بگفتم به رحمت ایزد

نه راست گفت منازع به نعمت سلطان

همیشه تا بود از بهر حکم کون و فساد

ستاره در حرکات و سپهر در داوران

ستاره وار بر اقبال پیش دستی کن

سپهروار بر ایام کامرانی ران

همه مراد که جویی ز چرخ یافته گیر

همه نشاط که داری ز چرخ ساخته دان

به طبع دولت با همت تو در بیعت

به طبع نصرت با همت تو در پیمان

به حق که داند گفتن چنانکه داند گفت

ثنا و مدح تو مسعود سعدبن سلمان

بهار گردد بزمت چو این قصیده خوش

به لحن خواند ابوالفتح عندلیب الحان

شمارهٔ ۲۳۶ - ستایش ابونصر منصور

چون نهان گشت چشمه روشن

خاک را تیره گشت پیرامن

شب پر از در و گوهر و لؤلؤ

از گریبان چرخ تا دامن

از نهیب شب دراز و سیاه

برمیده کواکب از مسکن

متفرق بنات نعش از هم

به هم اندر خزیده نجم پرن

هست دیوار و بام را گویی

از سیاهی شب درو روزن

شب تاریک سرمه بود مگر

که ازو چشم زهره شد روشن

من بگشته ز حال و صورت خویش

در غم آن نگار سیم ذقن

گشته از ضعف همچو بی تن جان

مانده بر جای همچو بی جان تن

مونسم شمع و هر دو تن گریان

من ز هجر بت او ز مهر لگن

اشک او بر مثال زر عیار

اشک من از قیاس در عدن

همچو جان منش بسوزش دل

همچو رنگ منش به رنگ بدن

بر گل نظم چون هزار آوا

تا گه صبح می سرایم من

مدحت صاحب اجل منصور

مفخر آل احمد بن حسن

آنکه در آفرینش عالم

غرض او بد ز ایزد ذوالمن

از پی طبعش آفریده نشاط

وز پی مدحش آفریده سخن

آسمان گر ز همتش بودی

گشتی ایمن ز قحط و آز زمن

زادی از بوستان ز زر ترنج

رستی ا ندر چمن ز سیم سمن

ای گزیده چو علم در هر باب

وی ستوده چو فضل در هر فن

خلق و طبع تو گوهر و درست

حزم و عزم تو آتش و آهن

چون مدیحت مرا فصیح کند

حشمت تو مرا کند الکن

گر به خدمت همی کنم تقصیر

تات بر من تبه نگردد ظن

که همی من به خود بپردازم

از بلای زمانه ریمن

دوست تا از برم جدا گشتست

در برم دشمن است پیراهن

دوستان چون جفا کنند همی

من چه امید دارم از دشمن

گرچه دورم ز مجلس سامیت

من ازین بخت و دولت توسن

همچو قمری به باغ دولت تو

هستم استاده و گشاده دهن

می سرایم ثنا و مدحت تو

طوق مهرت فکنده بر گردن

تا دهد نور چرخ را خورشید

تا دهد زیب باغ را سوسن

دست تو سوی جام های نبید

چشم تو سوی لعبتان ختن

اصل جاه از جهان فضل بگیر

بیخ بخل از زمین آز بکن

شمارهٔ ۲۳۷ - مدح محمد وزیر و شرح گرفتاری خویش

بیار آن مه دیده و مهر جان

که بنده ست و چاکرورا این و آن

از آن ماه پرورده مهر بخت

که از ماه تن دارد از مهر جان

چو بر کف گرفتیش گویی مگر

همی بر سمن بشکفد ارغوان

چو بر لب نهادیش گوید خرد

مگر آب نار است یا ناردان

ازو کس دهان ناف آهو نکرد

که نه زهره بستد ز شیر ژیان

چنان باشد اول که گویی مگر

ز سستی تنش را برآید روان

چنان گردد آخر که گویی تنش

دو دل دارد از باب زور و توان

چو گردد جوان پیر بوده چمن

می پیر زیبد ز دست جوان

زمین را ز دیبا بیاراستند

که روید همی لاله و ضیمران

سر کوه با افسر اردشیر

تن باغ با کسوت اردوان

چو افعی بپیچد همی شاخ از آنک

زمرد همی خیزد از خیزران

اگر دیده او شکوفه است زود

شود گفته چون دیده افعوان

چو شد زعفران بیز نگشاد هیچ

دهان را به خنده همی بوستان

کنون لب ز خنده نبندد همی

چو دامن تهی گشتش از زعفران

مرا ای به حسن تو خوبی ضمین

به مهر تو جانیست کرده ضمان

بهار ار نباشد مرا باک نیست

که قد تو سروست و روی ارغوان

تو ماهی و صدر من از تو فلک

تو حوری و بزم من از تو جنان

چو برداشتی جام روشن نبید

تو آن را قرین مه و زهره خوان

چو خرچنگم و شادی افزایدم

بلی چون کند ماه و زهره قران

بده می که تا یاد آید مرا

ز شبدیز در زیر بر گستوان

چو نازی به عزم شکار عدو

چو دیوی به زیر شهاب سنان

چو چرخی روان در طلوع و غروب

چو کوهی دوان در ضراب و طعان

کمانش دو پایست و تیرش دو دست

ولیکن به جستن چو تیر از کمان

ز سمش همی در کف نعل بند

شکسته شود پتک های گران

به داس آنچه بر دارد از نعل او

دگر اسب را نعل بستن توان

همی سایه با او برابر رود

گه سبق اگر نه ببردی رهان

به دریای خون کشتی جانور

رکاب و عنان لنگر و بادبان

بجنبد چو کوه ار بداری رکاب

بپرد چو باد ار گذاری عنان

نه کشتیست ابریست بارانش خوی

برو تازیانه ست باد بزان

خروشنده رعدش چو غران صهیل

درخشنده نعلش چو برق یمان

یکی پرنیان رنگ پرنده ای

که سندانست با زخم او پرنیان

چو از آتش نعل آهن تنان

ز گرد سپه سر برآرد دخان

تو گویی که در بوته کارزار

زبرجد همی حل کند بهرمان

ز محسوس برتر به حد و گهر

ز معقول کمتر به کردار و شان

ز چیزی که حس یقین عاجزست

نیابد عقل و گمان وصف آن

صفت چون کنم گوهری را که او

فزون از یقین است و دور از گمان

شد آسوده از قبضه او کفم

از آنم چنین رنجه و ناتوان

کنون لعبتی تیزتگ بایدم

که انگشت من باشدش زیر ران

دل ما نهانست و رازش پدید

دل او گشادست و رازش نهان

زبان درست از گشاده دهن

کند هر چه خواهیم گفتن بیان

پس او ضد ما آمد اندر سخن

که بسته دهانست و کفته زبان

اگر دو زبانست نمام نیست

در آن دو زبانیش عیبی مدان

که او ترجمان زبان و دلست

جز از دو زبان چون بود ترجمان

اگر استخوانیست از شکل و رنگ

چرا گشت ازو خون تیره روان

به فر همایست لیکن همای

نیارد ز منقار سود و زیان

همای استخوان خورد و هرگز که دید

که فر هما آید از استخوان

چو مرغیست در بوستان خرد

سراینده نامه باستان

اگر ممکنستی به حق خدای

من از دیدگان سازمش آشیان

ازیرا که در مدح خاص ملک

جهانی به هم برزند یک زمان

محمد که رایش مه از آفتاب

محمد که جاهش بر از آسمان

شرف گوهر خدمتش را به طوع

چو جزع یمانست بسته میان

کم از پایه قدر او هفت چرخ

کم از مایه خشم او هفتخوان

نهان گرددی قرص گیتی فروز

اگر گرددی همت او عیان

زهی رای تو مایه هر مثل

زهی جود تو اصل هر داستان

نه یکساله عمر تو گشته ست چرخ

نه یکروزه جود تو دادست کان

دهان و کفت ابر و خورشید شد

که آن در نثارست و این زرفشان

نه این از پی آن ببیند اثر

نه این از ره آن بیابد نشان

چو جاه تو شد عدل را بدرقه

چو رای تو شد ابر را دیدبان

شود در پی راه بخل و نیاز

سخا و عطای تو در هر مکان

ز جود تو چون گشت مال و نیاز

شکسته سپاه و زده کاروان

نخواهی ثنا تا عطاهای تو

ستانندگان را بود رایگان

نجویی همی مایه را هیچ سود

زهی سخت بی باک بازارگان

عیار سخا را به عامه شمر

چو حملان بر آن افکند امتنان

تو یک عیب داری و خالی ز عیب

نباشد مگر ایزد مستعان

بگفتم همه عیب اینست و بس

که جودست بر گنج تو قهرمان

تو انصاف ده چون بماند رمه

چو از گرگ درنده سازی شبان

جهان بزرگی تو نشگفت اگر

عطای تو گنجی بود شایگان

به وصف تو ای کرده وصفت ملک

به مدح تو ای گفته مدحت جهان

ز معنی همی آن فراز آمدم

که لفظش نگنجد همی در دهان

بترسد همی کشتی نظم من

که دریای مدحت ندارد کران

به سازنده آسمان و زمین

طرازنده نوبهار و خزان

که از بهر بخشش نگویم ثنا

تو را ای به بخشش زمین و زمان

نه محکم بود مرکز دوستی

چو پرگار باشد بر او سوزیان

فزونست ده سال تا من کنون

نه با دوستانم نه با دودمان

نه دل بیندم لذت نوبهار

نه تن یابدم نعمت مهرگان

من آن خوارم اندر جهان ای شگفت

که نیکو نگه داردم پاسبان

به حصن حصین اندرم آرزوست

که بینند حصن حصینم حصان

ز من دوستان روی برتافتند

نه کس دستیار و نه کس همزبان

ز نامم دهانشان بسوزد مگر

که هرگز نگفتند چون شد فلان

اگر مرده ام هم بباید کفن

وگر زنده ام هم بیرزم به نان

اگر گوهرم چند خواهد گرفت

عیارم چو زر این سپهر کیان

چه درآتش حبس بگدازدم

نه بر سنگ گوهر کنند امتحان

مرا جای کوهست و اندوه کوه

تنم در میان دو کوه کلان

فلک بر سرم اژدهایی نگون

زمین زیر من شرزه شیر ژیان

نه در زیر دندان آن تن ضعیف

نه با زخم چنگال این دل جبان

به رنج ار بکاهم ننالم ز غم

ز چرخ ار بمیرم نخواهم امان

چو کورست گردون چه خیر از هنر

چو کرست گردون چه سود از فغان

نه روز و شب این روزگار ابلقست

سرشتست در طبع ابلق خران

زمانه که با چون منی بد کند

چرا خواندش عقل بسیار دان

وگر چرخ کرد این بدیها چرا

بدین گشت با چرخ همداستان

جهان را چو من هیچ فرزند نیست

به من بر چرا گشت نامهربان

همه کام دلخواه از اقبال بین

همه داد سر بر ز دولت ستان

ز رای تو قدر تو چون مهر و ماه

ز خوی تو صدر تو چون مشک و بان

مبیناد عمر تو بوی فنا

مبیناد جاه تو روی هوان

به دولت به ناز و چو دولت به پای

ز نعمت به بال و چو نعمت بمان

به هر باغ چهرت چو گل تازه روی

به هر بزم طبعت چو مل شادمان

ز اقبال و افضال هر ساعتی

طریقی گشای و نهالی نشان

چو اختر همه تازگی ها بیاب

چو گردون همه آرزوها بران

شمارهٔ ۲۳۸ - ثنای ابوالرشد رشید

پیرگشته جهان به فضل خزان

شد به اقبال خاص شاه جوان

بوستانیست بزم فرخ او

برده مایه ز رتبت نیسان

دیدگانند نسترن چهره

مطربانند عندلیب الحان

گل و لاله ست باده سوری

یافته بوی این و گونه آن

دست خاص ملک چو ابر بهار

کرده بر باغ مکرمت باران

عمده مملکت رشید که ملک

زو بیفروخت چون ز مهر جهان

آنکه پیشش زمانه بست و گشاد

خدمت و مدح را میان و دهان

داده دعوی جود را انصاف

کرده درد نیاز را درمان

شب کینش ندیده تابش صبح

سود مهرش ندیده بوی زیان

تا ترش گشت روی هیبت او

کند شد شیر چرخ را دندان

هر چه ویران کند سیاست او

نکند روزگارش آبادان

وانچه آباد کرده همت او

کرد نتواندش فلک ویران

کرد جودش چو میزبانی کرد

آرزوهای خلق را مهمان

زین سبب تیغ همتش کردست

ای شگفتی نیاز را قربان

ای ستوده جواد هر مجلس

وی نبرده سوار هر میدان

تحفه بس بدیعی از گردون

هدیه بس شریفی از گیهان

بهتر از خدمت تو نیست پناه

برتر از مدحت تو نیست بیان

ساخته در تن از هوای تواند

این مخالف شده چهار ارکان

گر نبودی ز حرص خدمت تو

کالبد کی قبول کردی جان

روشن از تست عالم اقبال

تازه از تست روضه احسان

محمدمت را ز جاه تو تمکین

مکرمت را ز طبع تو امکان

از سخای تو می بگرید ابر

از عطای تو می بگرید کان

پای قدرت کبود کرد و سیاه

به لگد روی و تارک کیوان

هر که جوید ز دست تو روزی

نیست ممکن که باشدش حرمان

وانکه قرب جوار جاه تو داشت

هیچ باکی ندارد از حدثان

وانکه از بأس و سطوت تو بخست

داد نتواندش زمانه امان

وانکه از نصرت تو خالی ماند

به هزیمت گریزد از خذلان

بر نکو خواه تو ظلام ضیاست

بر بداندیش تو هوا زندان

تند کوهی است حزم تو که فکند

لرزه بر کوه بابل و سهلان

تیز تیغی است عزم تو کآن را

نصرت و فتح صیقل است و فسان

عدل را جامه ایست حشمت تو

که نگرداندش فلک خلقان

ملک را نامه ایست سیرت تو

از هنر سطر و از خرد عنوان

صورت هر خبر که در گیتی است

دیده تدبیر تو به چشم عیان

هدف هر یقین که عالم راست

دوخته رای تو به تیر کمان

تویی آن راد کف کجا رادی

کرده ای بر همه جهان تاوان

جود هر دعویئی که خواهد کرد

به ز کف تو نیستش برهان

در جهان جست امید نعمت را

جو به درگاه تو نیافت نشان

چون در آن نعمت کثیر افتاد

بحر کردار ازو ندید کران

از برای تو آفریده مگر

هر چه نیکی است ایزد سبحان

همه الهام ایزدی باشد

هر چه در خلق تو دهند نشان

گفته و کرده تو را لایق

نص اخبار و آیت قرآن

چون کند تیز دشنه پیکار

روز بازار خنجر و پیکان

به کتف در جهد درخش حسام

به جگر بر زند شهاب سنان

این گران سر شود به زخم سبک

وان سبک دل شود به زخم گران

پشت را خم دهد شکنج زره

گوش را کر کند صریر کمان

تاب گیرد حسام چون آتش

سوی بالا کشد روان چو دخان

بر هوا ترس مرگ بنگارد

دهن شیر و دیده ثعبان

تو برانگیزی آفتاب نهاد

آن هیون هیکل فلک جولان

دل نداند که او چه خواهد کرد

او بداند که می چه خواهد ران

باد ساکن کنی به پای و رکاب

کوه گردان کنی به دست و عنان

به کف آن آبدار آتش زخم

کآب او دل کند چو آتشدان

بزنی بر میانه مغفر

بکشی تا به دامن خفتان

و این چنین معجزه تو دانی و بس

شاد باش ای سپهبد سلطان

پادشا بوالمظفر ابراهیم

که نیارد چو او هزار قران

شده زو تازه عزم اسکندر

مانده زو زنده عدل نوشروان

خشم او تف آتش دوزخ

عفو او آب چشمه حیوان

هر چه اندر جهان همه شاهیست

پیش او بوسه داده شادروان

گشته بر بد سکال دولت او

هر گلستان که بود خارستان

حاسدش در سؤال خشک دهن

دشمنش در جواب گنگ زبان

هر که دل کج کند بر او گردد

سوخته دل همچو لاله نعمان

ور به بد بنگرد بر او گردد

چشم او چشم نرگس از یرقان

گر ز ادبار خویش طایفه ای

به هوس گشته اند بی سامان

از سراسیمگی نمی بینند

کام آشفته اژدهای دمان

تو نگه کن که جان ایشان را

چه رساند به عاقبت طغیان

رمه را گرگ زود دریابد

چون کند گم رده سپرده شبان

مگر از بهر طوق طاعت شاه

گشته پرورده گردن عصیان

مگر از بهر حق نعمت شاه

عالمی را فرو خورد کفران

ای جهان را ز تو پدید شده

همه آثار رستم دستان

تو بسی با هزار ببر شمند

تو بسی با هزار شیر ژیان

دل بر این و بر آن مبند که چرخ

همه این ملک را برد فرمان

کرده اند اختران سیاره

به ثباتش هزار سال ضمان

به سر آرد تمام زود نه دیر

لشکر شاه ملک ایلک و خان

بزدوده حسام آب چو باد

بر چمن حله ای فکنده خزان

باغ را چون کنار سایل تو

پر ز دینار کرد باد بزان

هر چه گردش بهار سوزن کرد

تیر ماهش همی کند یکسان

همه از دیده خود بپالاید

دختر رز به خانه دهقان

می بخواه و به خرمی بنشین

وآنکه خواهی ز بندگان بنشان

داد گیتی بدادی اندر جود

داد سرما ز خز و می بستان

دشمنان را به موج مرگ انداز

دوستان را به اوج چرخ رسان

لشکری را ز مفلسی برکش

عالمی را ز نیستی برهان

مرغزار نشاط را بنیاد

به وزیر آن هزبر هندستان

آنکه از گوهرش به چرخ رسید

رتبت گوهر بنی شیبان

شرح احوال من ز من بشنو

چه شنوی از فلان و از بهمان

بنده ام تو را به طوع و به طبع

برسیده ز تو به نام و بنان

مدحت تو مرا عروس ضمیر

صفت تو مرا نگارستان

تحفه و هدیه منت همه روز

درج در و طویله مرجان

بس گران می فروشمش به بها

گرچه من می خرم به طبع ارزان

شرف مجلس تو می خواهم

نه کفایت من از بهای گران

گر جهانی به ساعتی بدهی

در نیاید به چشم جود تو آن

جامه افزون دهی ز سیم و ز زر

که بود بر عیارشان حملان

از تو پیش خدای می گویم

شکرهای مکارم الوان

نیست چیزی جز آنکه از بحرم

به گهر موج زد زمین و زمان

شعر من گشته فخر هر دفتر

نام من گشته تاج هر دیوان

حاسدان گشته خاسر و خائب

دشمنان مانده خیره و حیران

آنچه گفتم همه حقیقت دان

وآنچه گویم همی مجاز مدان

شب بی روز و درد بی داروست

حسد دون و کینه نادان

تا بود بر فلک طلوع و غروب

تا بود در زمین مکین و مکان

بر همه جنس دست نصرت یاب

بر همه نوع کام نهمت ران

در شرف چون شرف بتاب و بگرد

در طرب چون جهان بپا و بمان

به سخن ابروار لؤلؤ بار

به سخا مهروار زر افشان

گوش تو گه به لحن خنیاگر

هوش تو گه به قول مدحت خوان

بسته پیشت کمر دو پیکروار

بت مشکوی و لعبت کاشان

شمارهٔ ۲۳۹ - مدیح ابونصر منصور

ویژه می پیر نوش گشت چو گیتی جوان

دل چو سبک شد ز عشق در ده رطل گران

بر ارغوان بیش خواه از ارغوان رخ بتی

چو ارغوان باده ای که رخ کند ارغوان

خانه اندوه را زیر و زبر کن همی

زانکه به طبع و نهاد زیر و زبر شد جهان

از ابر تاریک رنگ شد آسمان چون زمین

وزاشکفه گونه گون گشت زمین آسمان

بتاز در مرغزار بناز در جویبار

بغلط در لاله زار بنشین در بوستان

قرابه سر بلیف ز باد کورآوری

مرغی در گردنا به لاف آری و جان

گرد بلا کن مگر در وی جفا کن مبین

نزد دغا کن مباز لفظ خطا کن بران

کام زیادت مجو کار زیادت مکن

سخن زیادت مگوی خلق زیادت مخوان

بس بود ار بخردی تو را سخنگوی بزم

سر ز سرین لعبتی بتی بریشم زبان

رویش سینه مثال ساقش دیده نگار

گردن ساعد نهاد گوشش انگشت سان

پنجه پهنش ز عاج بینی سختش ز ساج

چوبک پشتش ز مورد پهلویش از خیزران

لنگ ولیکن نه سست زرد ولکن نه زشت

گنگ و نگردد خموش ضخم و نباشد گران

نیست عجب گرز گوشت جداش کردند رگ

چون ز بر پوستش بنهادند استخوان

هوای جان را همی هواش گیرد از آنک

هواست او را سخن هواست او را زبان

ذاتش دارد به فعل ز هفت کوکب هنر

از آن ببستش خرد به هفت پرده میان

خود مگر زعفران که گشتش اندام زرد

اکنون شادی دهد دل را چون زعفران

راست نگردد به طبع تاش نمالند گوش

ناید اندر سخن تا بنخسبد ستان

غنوده نازنین که باشدش چون غنود

ران و کف دلبری زیر کف و زیر ران

خفته ز آواز او رامش بیدار دل

کودک و گوید تو را ز باستان داستان

جان او را دستیار دل او را دوستدار

طبع ورا سازوار عقل ورا ترجمان

به مهر همتای طبع به طبع همتای عقل

به لهو انباز دل به لحن انباز جان

بریست او را تهی که دل نباشد درو

راز دل خود به خلق فاش کند در زمان

آنکه بود یک زبان راز کند آشکار

هشت زبان ممکنست که راز دارد نهان

کرده ز یکپاره چوب ناخن از شکل و رنگ

که در نوازش ازو همی برآرد فغان

بتی است کز بهر او گر شودی ممکنم

دو قسمتم باشدی با او جان و روان

بباش مسعود سعد بر آنچه گویی همی

حق را باطل مکن یقین مگردان گمان

بی این لعبت مباش بی این پیکر مزی

چنین کن ار ممکنست جز این مکن تا توان

تا نبود نعمتی بباش مهمان خویش

چو نعمت آری به دست مباش جز میزبان

رای شرف خیزدت بر سر همت نشین

بار ثنا بایدت نهال رادی نشان

تند جهان رام شد تند مکن جان و دل

تیز فلک نرم شد تیز مشو زین و آن

مصاف دشمن بدر دیده حاسد بدوز

حشمت این برکشوب هیبت آن برفشان

بسنده باشد تو را تیر و کمان نبرد

تیر خرد مهتری وجودش اندر کمان

منصور آن نامور که ده یک یک عطاش

نداشت دارنده دهر نزاد زاینده کان

تنگ شدی جان خلق ز رحمت عام او

گر چو هوا نیستی که او نگیرد مکان

درخت اقبال را همچو زمین را درخت

بنان افضال را همچو قلم را بنان

نقطه ای از وهم او نگنجد اندر ضمیر

نکته ای از فضل او نیاید اندر بیان

چو بر گراید عنان دهرش بوسد رکاب

چون بنماید رکاب چرخش گیرد نشان

هنر سواری دلیر که روی میدان ازو

چو کاغذ از کلک او ز نعل گیرد نشان

تمام در روی او که کرد یارد نگاه

ز نور خورشید را که دید یارد عیان

مخائل سروری به کودکی زو بتافت

چو بر چمن شد دو برگ بوی دهد ضیمران

ای به کف از فقر و آز روی زمین را سپر

وی به دل از جهل و ظلم خلق جهان را امان

اگر بنامت یکی برون خرامد به جنگ

نام تو گرداندش باری چرخ کیان

بپوشد او را ز پوست باره او را به چرم

طبع چو ماهی و گرگ جوشن و برگستوان

ماه وفای تو را کسوف نامد ز عذر

گلبن جود تو را خار نگشت امتنان

گرفته راه امید نشسته رهبان عقل

که کاروان سخاش نگسلد از کاروان

چو نوبهار گزین خرمی از هر فلک

چو آسمان برین ایمنی از هر زیان

مال تو یکساعت است گنج تو ناپایدار

رو که برآسوده ای ز خازن و قهرمان

وصف تو چون گویمی جهان نیارد چو تو

اگر جهان نیستی مادر نامهربان

هر که ثنای تو را حد و نهایت نهاد

بحر و فلک را بجهد جست میان و کران

گویمش این احتراق نه از قران خیزدی

که نیست با آفتاب و ای تو کرده قران

گر به مدیح و به شکر داده ام انصاف تو

رای تو با من به جور چراست همداستان

اوج تو جویم ز چرخ چه داریم در حضیض

عز تو جویم ز دهر چه داریم در هوان

تازیم از بهر آن ضعیف مانده به جای

ز عجز چون صورتی ریخته بر بهرمان

موی برآورد غم بر سر شادی من

وز غم موی سپید مویی گشتم نوان

اگر شدم ناتوان ز پیری آری رواست

مرد ز پیری شود ای عجبی ناتوان

ز بس که چون عندلیب مدح سرائیدمت

کرد مرا روزگار خانه چون آشیان

سوخته خاکسترم از آنکه نگذاشت چرخ

از آتشم جز شرار از شررم جز دخان

اگر به نزدیک خلق خوارم و نایم به کار

روز نگهبان چراست بر من و شب پاسبان

همی ببارد چو ابر بر سر من هفت چرخ

هر چه بلا آفرید ایزد در هفتخوان

به مغزم اندر نشاند وز جگرم درگذشت

حد کشیده حسام نوک زدوده سنان

چنان فتاد آن درین که خار در برگ گل

چنان گذشت آن ازین که سوزن از پرنیان

مرا برون آر تو که آهوی مشک ناب

نبود و نبود مگر شکار شیر ژیان

چو گوهرم بازگیر ز بهر تاج هنر

چو زر بدین و بدان مرا مده رایگان

نیم چو بد عهد زر به زیر هر نام رام

به قدر و پایندگی چو گوهرم زامتحان

تیغم و طبعم به فضل تیز کند تیغ عقل

جز گهر من که دید هرگز تیغ و فسان

تا به دو قسمت جهان بهره دهد خلق را

لذتش اندر بهار نعمتش اندر خزان

چرخ سخایی چو چرخ روشن و عالی بگرد

کوه وفایی چو کوه ثابت و ساکن بمان

لهو و نشاط تو گرم سایه عیشت خنک

فکرت و رای تو پیر دولت و بختت جوان

جهان و تأیید باد تو را مشیر و مشار

سپهر و اقبال باد تو را معین و معان

فدای جان تو باد این سخن جان فزای

که ماند خواهد جان جاوید اندر جهان

شمارهٔ ۲۴۰ - مدح عمادالدوله رشید خاص

چو کردم از هند آهنگ حضرت غزنین

بر آن محجل تازی نهاد بستم زین

شبی شده به من آبستن و من اندر وی

ز ضعف سمع و بصر سست مانده همچو جنین

هوا سیاه تر از موی زنگیان و شهاب

چو باد یافته از دست دیلمان زوبین

چنین رهی و چپ و راستش قضا و قدر

چو ببر داده نخیز و چو شیر کرده کمین

سراب پشت زمین کرده پر تف دوزخ

سموم روی هوا بسته از دم تنین

چو رنج هجران در کوه سنگ تو بر تو

چو زلف خوبان در حوض آب چین بر چین

گهی به دشت شدی همعنان من صرصر

گهی به کوه شدی همرکاب من پروین

ز هول تن متفکر مرا ضمیر و خرد

ز بیم جان متحیر مرا گمان و یقین

بلا دماغ مرا آب داده بی آتش

اجل روان مرا خطبه کرده بی کابین

نخفت چشمم در راه لحظه ای گر چند

ز ریگ و سنگ بسی بود بستر و بالین

بدان ببردم ازو جان که بود پیوندم

ثنا و مدحت خاص خدایگان زمین

عماد دولت عالی جمال ملک رشید

که پای قدرش بسپرد اوج علیین

رسوم ملک نهاد و طریق عدل گشاد

به عزم های درست و به رایهای متین

سپهر دولت او را همی دهد تعلیم

صواب فکرت او را همی کند تلقین

به پای جاه فکرت را کشیده زیر رکاب

به دست امر جهان را گرفته زیر نگین

شتاب عزمش را سجده برده باد وزان

درنگ حزمش را قبله کرده کوه رزین

چو روز کرد ایادیش جود را روشن

چو کوه داد معالیش ملک را تسکین

ز خاک و باد نماید اثر به حزم و به رزم

ز آب و آتش گوید سخن به مهر و به کین

غمی شدست ز جودش به کوه زر عیار

خجل شدست ز دستش به بحر در ثمین

زهی به دولت تو پایدار نصرت و فتح

زهی به نصرت تو نامدار دولت و دین

که یافته ست در احکام عدل چون تو حکم

که داشتست در اطراف ملک چون تو نگین

نهاده رتبت تو بر سپهر گردان پای

فکنده سطوت تو بر قضاء نافذ زین

سیاست تو ز آب روان برآرد گرد

کفایت تو ز سنگ سیه براند هین

ز جود تو شمری گشت دجله بغداد

ز خشم تو شرری گشت آذر برزین

حشر ز جود تو خواهد سحاب لؤلؤ بار

مدد ز خلق تو جوید نسیم مشک آگین

اگر لطافت تو جان دهد به شیر بساط

سزد که هیبت او جان برد ز شیر عرین

ز بهر تیغ تو دشمن قوی کند گردن

ز بهر شیر همی پرورد گوزن سرین

چرای مردم در مرغزار همت تست

ازان به روی بهی باشد و به جسم ثمین

بزرگ بار خدایا نکو شناخته ای

که نیست یک تن چون من تو را رهی و رهین

ز بهر مدح تو خواهم دو گوش قصه شنو

ز بهر روی تو دارم دو چشم گیهان بین

سه هفته بیش نبودم به بوم هندستان

اگر چه بود به خوبی چو روی حورالعین

رهی گذاشته ام کز نهیب وحشت او

به سوی دوزخ یازد همیشه دیو لعین

ز تنگ بیشه او کم برون شد نخجیر

به تند پشته او بد برآمدی شاهین

گواه بر من یزدان که بهر خدمت تو

مرا نداشت زمانی مگر نژند و حزین

عنان بخت گرفته هوای مجلس تو

همی کشید مرا تا به حضرت غزنین

دعات گویم پیوسته با دل تحقیق

ثنات گویم همواره بر سر تحسین

به نزد خالق والله که مستجابست آن

به نزد خلقان بالله که مستحب است این

همیشه تا ببر عاقلان شود موصوف

به ثقل خاک کثیف و به لطف ماء معین

ز چرخ نور دهد زهره و مه و خورشید

به باغ بوی دهد سنبل و گل و نسرین

هر آن مراد که داری ز کردگار بیاب

هر آن نشاط که داری ز روزگار ببین

نموده طاعت امر تو را قضا و قدر

نهاده گردن حکم تو را شهور و سنین

بلند قدر تو با اوج چرخ کرده قران

خجسته فال تو به انجم سعد گشته قرین

جهانت مادح و داعی سپهر و دولت رام

زمانه بنده و چاکر خدای یار و معین

تو آن کسی که دعای تو بر زمین نرود

که نه فریشتگان ز آسمان کنند آمین

شمارهٔ ۲۴۱ - ستایش علی خاص

تبارک الله بنگر میان ببسته به جان

ز بهر خدمت سلطان سپهبد سلطان

بلند رای علی خاص خسرو ابراهیم

که نه بقدرش چرخ است و نه به جودش کان

همی نتازد جز بهر نصرت اسلام

همی نکوشد جز بهر قوت ایمان

نه روز یارد کردن دلش نشاط سبک

نه خواب یارد دیدن به شب دماغ گران

به رای خویش کند کار همچو چرخ بلند

به چنگ خویش کند صید همچو شیر ژیان

زمانه باشد مقهور چون برد حمله

سپهر باشد مأمور چون دهد فرمان

قضا بترسد و چرخ و فلک بپرهیزد

ز نامه ای که علی خاص باشدش عنوان

به رای چرخی کان را نباشد اندازه

به طبع بحری کان را نیوفتد نقصان

نه به آستانه جاهش رسیده هیچ یقین

نه بر کرانه مدحش گذشته هیچ گمان

خجسته مجلس او را ز دولتست بساط

زدوده خنجر او را ز نصرتست فسان

نگر چه کرد او در کار جنگوان امسال

به رمح خطی و تیر خدنگ و تیغ یمان

چو سرکشیدند از خط و خط بدبختی

به جان و نفس امل برکشیدشان خذلان

عمید و خاصه سالار شهریار اجل

بساخت از پی کوشش چو رستم دستان

نه گشته تاری از موی بندگانش کم

نه پالهنگی گشته ز مرکبانش زیان

به کارزار شد و فتح کرده باز آمد

به رای روشن و عزم درست و بخت جوان

شده سپاهی از ذوالفقار او بی سر

شده جهانی از کارزار او ویران

سپه گردان از کارزار او خیره

نجوم تابان اندر حسام او حیران

نه نور داده چو تیغش ز گرد برق درخش

نه پویه کرده چو رخشش به دشت بادبزان

ز تف دماغ بجوشید زیر هر مغفر

ز جوش گشت جگر پاره زیر هر خفتان

به نور روی دلارام شد فروزان تیغ

به شکل ابروی معشوق خم گرفت کمان

چو خواب در سر مردان مرد جست حسام

چو وهم در دل گردان گرد رفت سنان

نه جای یافت همی در دماغ جز خنجر

نه راه برد همی سوی دیده جز پیکان

هوا و خاک ز گرد و ز خون به گونه و رنگ

بنفشه طبری گشت و لاله نعمان

عقاب وار قضا برگشاده تیز دو چنگ

نهنگ وار اجل باز کرده پهن دهان

به رزمگاه درآمد چو حیدر کرار

به دست قبضه آن ذوالفقار ملک ستان

چنان نمود همی خنجرش ز تیره غبار

چنانکه آتش سوزنده در میان دخان

چنان بگشت که گفتی هزار دارد دل

چنان شتافت که گفتی هزار دارد جان

بشد ز جای زمین چون فرو گرفت رکاب

بماند چرخ ز گردش چو برکشید عنان

زمانه وار همی کند هر چه یافت ز جای

اجل نهاد همی برد هر چه دید روان

اگر نه از پی دشمنش را به کار شدی

به هیچ حال نجستی ز تیر او حدثان

وگرنه مرگ ز یاران او یکی بودی

نیافتی ز حسامش به هیچ روی امان

زهی ستوده خلق خدای عز و جل

زهی گزیده و خاص خدایگان جهان

فراخته ست برای تو مملکت رایت

فروخته ست به روی تو شهریار ایوان

سپهر طبعی در صدر مسند مجلس

زمانه فعلی در گرد مرکب و میدان

سپاه عزم تو را پیشرو بود نصرت

خلاف رأی تو را راهبر بود حرمان

حسان و نیزه و تیر تو بگذرد که زخم

ز مغز روی و دل سنگ و تارک میدان

شکسته گشت به تیغ تو لشگر کفار

خراب شد به سپاه تو کشور افغان

ز بس که سوخته جان و رانده خون گشت

زمین و آب به رنگ خماهن و مرجان

به سور فتح تو مزمر همی زند زهره

به سوک دشمنت اندر کبود شد کیوان

تمام گفت ندانم ثنا و مدحت تو

گرم برون دمد از تن به جای موی زبان

زبان نگفت جز از بهر مدحت تو سخن

قلم نبست جز از بهر خدمت تو میان

چو بوی وصف تو یابد همی بخندد طبع

چون نور مدح تو بیند همی بنازد جان

به راه کرد بهار خجسته استقبال

ز شادکامی روی تو خرم و خندان

دریغ داشت سم مرکب تو را از خاک

بساط کرد زمین را به لاله و ریحان

ز سرو پر قد ممشوق گشت ساحت باغ

ز لاله پر رخ معشوق گشت لاله ستان

به باغ عز تو گلبن همی فشاند گل

به نظم مدح تو بلبل همی زند دستان

بزرگوارا آنی که در جهان چون تو

به هر هنر ندهد هیچ جای خلق نشان

مرا کنون تو خداوندی و تو خواهی بود

کراست چون تو خداوند در همه گیهان

بهای خویش ز تو چند بار یافته ام

گران خریدی مفروش مرمرا ارزان

یکی حکایت بشنو ز حسب حال رهی

به عقل سنج که عقلست عدل را میزان

بر این حصار مرا با ستاره باشد راز

به چشم خویش همی بینم احتراق و قران

منم نشسته در پیشم ایستاده به پای

خیال مرگ و دهان باز کرده چون ثعبان

گسسته بند دو پای من از گرانی بند

ضعیف گشته تن من ز محنت الوان

بلای من همه بود از رجا و از محمود

که گشته بادا این هر دو خرطه سبع روان

وگرنه کس را از من همی نیاید یاد

که هست یا نه مسعود سعدبن سامان

نشسته بودم در کنج خانه ای بدهک

به دولت تو مرا بود سیم و جامه و نان

چو بر حصار گذشتی خجسته رایت تو

شدی دمادم بر من مبرت و احسان

کنون نگویم کاحسان تو ز من ببرند

که چون حساب کنم بر شود ز عقد بنان

به دولت تو مرا نیست انده نفقات

ز خلعت تو مرا نیست جامه خلقان

ولیک کشت مرا طبع این هوای عفن

ز حیر گشتم از این مردمان بی سامان

نه مردمیست که با او سخن توان گفتن

نه زیرکیست که چیزی ازو شنید توان

اگر نبودی بیچاره پیر بهرامی

چگونه بودی حال من اندرین زندان

گهی صفت کندم حالهای گردش چرخ

گهی بیان دهدم رازهای چرخ کیان

مرا ز صحبت او شد درست علم نجوم

حساب هندسه و هیأت زمین و مکان

چنان شدم که بگویم بر گمان به یقین

که چند باشد یک لحظه چرخ را دوران

چنان کنم که دگر سال اگر فرستم شعر

بدیع صنعت تقویم من بود با آن

سر زمستان بی حد فرستمت اشعار

اگر به جان برهم زین سموم تابستان

اگر نبودی تیمار آن ضعیفه زال

که چشمهاش چو ابرست و اشک چون باران

خدای داند اگر غم نهادمی بر دل

که حال گیتی هرگز ندیدمی یکسان

ولیک زالی دارم که در کنار مرا

چو جان شیرین پرورد و مرد کرد و کلان

نسبت هرگز او را خیال و نندیشید

که من به قلعه سومانم او به هندستان

همی بخواند با آب چشم و با زاری

خدای عز و جل را به آشکار و نهان

در آن همی نگرم من که هر شبی تا روز

چه راز گوید یارب به منش باز رسان

نه بیش یاد کنم هیچ رنج و شدت خویش

نه بیش شرح دهم نیز محنت و هجران

قصیدهات فرستم همه مناقب تو

همه موافق اوصاف و مختلف اوزان

یقین شدم که به کوشش زمن نگردد باز

اگر قضایی هست کردست ایزد سبحان

چو نیست دولت رنجور کی شود کم رنج

بخواهد ایزد دشوار کی شود آسان

همیشه تا پس نیسان همی ایار بود

همیشه تا رسد آذر همی پس از نیسان

شود چو دیبه چین باغها ز ابر بهار

شود چو شفشه زیر شاخ ها ز باد خزان

به تیغ نصرت یاب و به فتح گیتی گیر

به ناز رامش جوی و به کام دولت ران

به جود نیکی کار و به عدل کار گذار

به جاه ملک فروز و به رای فتنه نشان

شمارهٔ ۲۴۲ - ستایش استاد رشیدی

شب سیاه چو برچید از هوا دامن

زدوده گشت زمین را ز مهر پیرامن

ز برگ و شاخ درختان که بر زمین افتاد

فروغ مهر همه باغ کرد پر سوسن

چو برگ برگ گل زرد پاره پاره زر

که گر بخواهی بتوانی از زمین چیدن

نسیم روح فزای آمد از طریق دراز

به من سپرد یکی درج پر ز در عدن

اگر چه بود کنارم ز دیدگان دریا

بماند خیره در آن درج هر دو دیده من

چگونه دری بود آنکه بر لب دریا

همی ندیدم جز جان و دیدگانش ثمن

یکی بهار نو آیین شکفت در پیشم

که آنچنان ننگارید ابر در بهمن

همی به رمز چگویم قصیده ای دیدم

چو از زمانه بهار و چو از بهار چمن

حقیقتم شد چون گرد من هوا و زمین

ز لفظ و معنی آن شد معطر و روشن

که هست شعر رشیدی حکیم بی همتا

به تیغ تیز قلم شاعری بلند سخن

به وهم شعرش بشناختم ز دور آری

ز دور بوی خبر گویدت ز مشک ختن

چو باز کردم یک فوج لعبتان دیدم

بدیع چهره و قد و لطیف روح و بدن

چو عقد گوهر مکنون به قدر او اعلی

چوتخت دیبه مدفون به خوبی او احسن

چو آسمانی پر زهره و مه و پروین

چو بوستانی پر لاله و گل و سوسن

به دیده بر نتوانستمش نهاد از آن

که تر همی شد ازو آستین و پیراهن

زدود طبع مرا چون حسام را صیقل

فروخت جان مرا چون چراغ را روغن

ز بهر جانم تعویذ ساختم آن را

که کرد قصد به جانم زمانه ریمن

زهی چو روز جوانی ستوده در هر باب

زهی چو دانش پیری گزیده در هر فن

سخن فرستم نزد تو جز چنین نه رواست

که زر و آهن ما را تویی محک و مسن

مرا جز این رخ زرین ز دستگاه نماند

وگرنه شعری نبودی ز منت پاداشن

به شعر تنها بپذیر عذر من کامروز

زمانه سخت حرونست و بخت بس توسن

نه بر نظامم کار و نه بر مراد جهان

نه نیکخواه سپهر و نه کارساز زمن

بسان آب ز ماه و ز مهر در شب و روز

مرا فزاید و کاهد به روز و شب غم و تن

نه مر دلم را با با لشکر غمان طاقت

نه مر تنم را با تیر اندهان جوشن

ز ضعف گشته تنم سوزن و ز بیداری

همه شبم مژگان ایستاده چون سوزن

چو فاخته نه عجب گر همی بگریم زار

چو کبک نشگفت ار کوه باشدم مسکن

بنفشه کارد بر من طپانچه همی

چو سان نرویدم از دیدگان همی روین

بقای مورد همی خواستم ز دولت خویش

گمان که برد که خواهدش بود عمر سمن

رمیده گشتند از من فریشته طبعان

تبارک الله گویی نیم جز اهریمن

ز پیش بودم بیم امید دشمن و دوست

به رنج دوستم اکنون و کامه دشمن

نه دشمن آید زی من نه من روم بر دوست

که اژدهایی دارم نهفته در دامن

دو سر مر او را بر هر سری دهانی باز

گرفته هرسر یک ساق پای من به دهن

به خویشتن بر چون پیچد و دهان گیرد

چنان بپیچم کم پر شود دو رخ ز شکن

گزند کرد نیارد مرا که چون افسون

همی بخوانم بر وی مدیح شاه ز من

ابوالمظفر سلطان عادل ابراهیم

که چرخ و خورشیدش تخت زیبد و گرزن

شنیده بودم کوهی که دارد آهن را

ندیده بودم کوهی که داردش آهن

در آن مضیقم آنجا که تابش خورشید

نیارد آمد نزدیک من جز از روزن

شبم چو چنبر بسته در آخرش آغاز

غم دراز مرا اندرو کند چو رسن

بایستاده و بنشسته پیش من همه شب

چو بنده سره شمع و چو یار نیک لگن

من این قصیده همی گفتم و همی گفتم

چگونه هدیه فرستم به بوستان راسن

که اوستاد رشیدی نه زان حکیمانست

که کرده بودی تقدیر و برده بودی ظن

حکیم نیست که او نیست پیش او نادان

فصیح نیست که او نیست نزد او الکن

همی بخواهم ز ایزد به روز و شب به دعا

که پیش از آنکه بدوزد مرا زمانه کفن

در استقامت احوال زود بنماید

مرا همایون دیدارش ایزد ذوالمن

ز بس که گفتی اشعار و پس فرستادی

بضاعتی ز سمرقند به ز در عدن

شگفتم آمد از آن که آتشست خاطر تو

سخن چگونه تواندش گشت پیرامن

همه زبانی هنگام شعر گفتن از آن

که در شنیدن آن گوش گرددم همه تن

بداد شعرت از طبع آگهی ما را

چنانکه بوی دهد آگهی ز مشک ختن

بسان فاخته گشتم که شعرهای تو را

همی سرایم و طوق هوات در گردن

چو ز آرزوی تو من شعر خود همی خوانم

شود کنارم پر در ز دیده و ز دهن

مرا که شعر تو ای سیدی توانگر کرد

که هر زمانم پر در همی کند دامن

چو سنگ و آهن داریم طبع هایی سخت

همی بداشتم از وی سخن به حیلت و فن

شگفت نیست کزین کارگاه زاید شعر

که آب و آهن زاید ز سنگ و از آهن

مرا مپندار از جمله دگر شعرا

به شعر گفتن تنها مدار بر من ظن

یگانه بنده شاهم گزیده چاکر او

ازوست عیشم صافی و روز ازو روشن

همی بتابم از حضرتش چو ماه سما

همی ببالم در خدمتش چو سرو چمن

به جاه اوست مرا رام روزگار حرون

به فر اوست مرا نرم کره توسن

ز من نثاری پندار و هدیه انکار

هر آن قصیده که نزدیک تو فرستم من

نکو بخوان و بیندیش و بنگر و سره کن

مدار خوارش و مشکوه و مشکن و مفکن

چو در و گوهر در یک طویله جمعش کن

چو زر و سیمش هر جایگاه مپراکن

شمارهٔ ۲۴۳ - به دوستی خوشدل نام فرستاده

ای خوشدل ای عزیز گرانمایه یار من

ای نیکخواه یار من و دوستدار من

رفتی و هیچ گونه نیابی ز غم قرار

با خویشتن ببردی مانا قرار من

مهجورم و به روز فراق تو جفت من

رنجورم و به شب غم تو غمگسار من

خوردم به وصلت تو بسی باده نشاط

در فرقت تو پیدا آمد خمار من

دانم که نیک دانی در فضل دست من

واندر سخن شناخته ای اختیار من

بد روزگار گشت فرو ماند و خیره شد

بدخواه روزگار من از روزگار من

کاینجا به حضرت اندر دهقان دشمنم

پیدا همی نیارد در ده هزار من

گریان شدست و نالان چو ابر نوبهار

نادیده یک شکوفه هنوز از بهار من

گر بحر گردد او نبود تا به کعب من

ور باد گردد او نرسد در غبار من

آن گوهرم که گردد گوهر مرا صدف

وان آتشم که آتش گردد شرار من

وان شیرم از قیاس که چون من کنم زئیر

روبه شوند شیران در مرغزار من

گر دهر هست بوته هر تجربت چرا

گردون همی گرفت نداند عیار من

بر روزگار فاضل باشد مرا بسی

گر او کند به راستی و حق شمار من

ای یادگار مانده جهان را ز اهل فضل

بس باشد این قصیده تو را یادگار من

هرگز نبود همت من در خور یسار

هرگز نبود در خور همت یسار من

ای همچو آشکار من وهم نهان من

دانسته ای نهان من و آشکار من

یک ره بیا بر من و کوتاه کن غمم

وز بهر خود دراز مدار انتظار من

ای بحر راد مهری از بهر من بگیر

این شعرهای چون گهر شاهوار من

شمارهٔ ۲۴۴ - نکوهش بروج دوازده گانه

ازین دوازده برجم رسید کار به جان

که رنج دیدم از هر یکی به دیگر سان

حمل سرود نوا شد به من همی شب و روز

چنانکه بختم ازو گشت رنجه و پژمان

بداد ثور بسی شیر اول و آخر

به یک لگد که برو زد بریخت ناگاهان

چو شخص جوزا هر دو شدند جفت به هم

نخست کرت زادند بهر من احزان

همیشه سرطان با من به هر کجا که روم

همی رود کژ و ناچار کژ رود سرطان

اسد بسان اسد سهمگین و خشم آلود

همی بخاید بر من ز کین من دندان

ز سنبله همه داس آمدست قسمت من

اگر چه دانه او هست قسمت دگران

عجب ز میزان دارم از آن که روزی من

به گاه دادن بر سخته می دهد میزان

مرا چو عقرب عقرب همی زند سر نیش

که درد آن نشود به ز دارو و درمان

همیشه قوس به من بر بسان قوس بزه

همی زند به دلم بر زاند هان پیکان

ز جدی هست فزون رنج من از آنکه به دل

چریده سبزه لهوم ز روضه امکان

عجب ز دلو همی آیدم که نوبت من

تهی برآید از چاه و من چنین عطشان

ز حوت خاری جسته ست مر مرا در حلق

که هر زمان کنم از درد او هزار افغان

چنین دوازده دشمن که مر مراست کراست

که با همه ز یکی خویشتن نداشت توان

به حکمشان کم و بیش توانگر و درویش

ز امرشان بد و نیک رعیت و سلطان

بدین دوازده دشمن بگو چگونه زید

اسیر دل شده مسعود سعدبن سلمان

شمارهٔ ۲۴۵ - اندرز و تنبیه

تا بود شخص آدمی را جان

نبود حرص را قیاس و کران

چون تامل کنی نبینی هیچ

شره بیر کم ز حرص جوان

گر بیندیشدی ز آخر کار

از بد و نیک گنبد گردان

نه نهالی نشاندی به زمین

نه بنایی برآردی به جهان

جمله کون و فساد عالم را

چرخ کردست ناگزیر ضمان

روز را در پی است ظلمت شب

سود را در پس است بیم زیان

از پس یکدگر همی آرد

گه زمستان و گاه تابستان

به چنین پوشش و چنین دیوار

احتیاجی نباشدش زینسان

گر به گرما نتابدی خورشید

ور به سرما نباردی باران

رنج گرما و شدت سرما

چون مسلط شدست بر گیهان

آدمی را چه چاره از جاییست

که بدو بی گزند دارد جان

از سرانجام هیچ یاد مکن

که معینست عیش را نسیان

کز پس تو نشست خلق شود

این همه خانه و همه بستان

عاقبت گر به پیش چشم آرند

کس نیابد مزه ز آب و ز نان

وز ز ویران شدن براندیشند

نکنند ایچ موضع آبادان

از درختان دیگران برچین

وز پی دیگران درخت نشان

در بناهای مردمان بنشین

داد شادی و خرمی بستان

شکر و منت خدای عالم را

که مرا داد از هنر چندان

که همه مردمان همی گویند

به همه گیتی آشکار و نهان

سعد مسعود راهمان دادست

از براعت که سعد را سلمان

شمارهٔ ۲۴۶ - ای برادر نکو نگر به وجود

خویش را در جهان علم کردن

هست بر خویشتن ستم کردن

تن به تیمار در هوس بستن

دل به اندیشه جای غم کردن

خشمگین بودن وز خشم خدای

بر تن بی خرد رقم کردن

دوستان را و زیر دستان را

به دل آورد و متهم کردن

دست با راستی زدن در کار

قامت راستی به خم کردن

دل و جان را همه طعام و شراب

نغمه و لحن زیر و بم کردن

از حرام و حلال جاهل وار

روز و شب خواسته به هم کردن

یاد ناکردن از سؤال و شمار

خانه پر زر و پر درم کردن

لقمه لقمه ز آتش دوزخ

اندین مردری شکم کردن

عمر ناپایدار چون شمنان

در پرستیدن صنم کردن

ای برادر نکونگر به وجود

سازد اندیشه عدم کردن

تن و جان در خصومتند و سزد

عقل را در میان حکم کردن

گوش بر لابنه به عجز چو نیست

مذهب مردمان نعم کردن

کرم از هیچ کس مجوی که نیست

عادت هیچ کس کرم کردن

با نصیبی که داری از روزی

ممکنت نیست هیچ ضم کردن

نیست از عقل گر بیندیشی

تکیه بر تیغ و بر قلم کردن

همه چاره کنی و نتوانی

چاره این شمرده دم کردن

نیست مسعود سعد باب خرد

دل ز کار جهان دژم کردن

رنج بر دل منه که گردون را

پیشه افزونی است و کم کردن

هر چه دانی بگوی از آنکه زبانت

خشک باشد به وقت نم کردن

شمارهٔ ۲۴۷ - وصف لیل و قلم

چون سیه کرد خاک پیرامن

شب کشان کرد بر هوا دامن

گیسوان نگار شد گویی

واندرو در بنات نعش و پرن

آز من زو و او دراز چو آز

محنتم زو و او سیه چو محن

از درازی چو زلف نامفتول

وز سیاهی چو جعد پر ز شکن

از نسیم و ستاره دانستم

منفذ باب و مدخل روزن

همچو تیغی مجره پر گوهر

چرخ گردان درو به جای مسن

می نیارست کرد بانگ از بیم

طیلسان دار چرخ در مؤذن

زان کجا فرقدان به چرخ بلند

چشم بی نور می فتادش ظن

من بدست اندر از پی صفتش

لعبتی مشک چهر زرین تن

مهر رنگی چو در کسوف شود

به لآلی معانی آبستن

چون شود جفت بحر قار سزد

زاید از وی معانی روشن

اگر او زاد کر ز مادر خویش

چون فصیح آمد و بلیغ سخن

باز کرده دهن سخن گویند

او شود گنگ باز کرده دهن

پس از آن گوید او کجا به تیغ

سر او را ببری از گردن

کار ملکست راست پنداری

که بپیرایدش همی آهن

چون تواناست او و برنا سر

که چنان لاغرست و پیر بدن

چون زبان گشت ترجمان ضمیر

همچو دل گشت قهرمان فطن

گر شهادت بگفت از چه بود

خورش او ز رای اهریمن

بند بر پای و تیز رو چون باد

تیره و زاید او سهیل یمن

شمارهٔ ۲۴۸ - ناله از بند و زندان و مدح ثقة الملک طاهر

مقصور شد مصالح کار جهانیان

بر حبس و بند این تن رنجور ناتوان

در حبس و بند نیز ندارندم استوار

تا گرد من نباشد ده تن نگاهبان

هر ده نشسته بر در و بر بام سمج من

با یکدیگر دمادم گویند هر زمان

خیزید و بنگرید مبادا به جادویی

او از شکاف روزن پرد بر آسمان

هین بر جهید زود که حیلت گریست این

کز آفتاب پل کند از سایه نردبان

البته هیچ کس به نیندیشد این سخن

کاین شاعر مخنث خود کیست در جهان

چون بگذرد ز روزن و چون بر پرد ز سمج

نه مرغ و موش گشتست این خام قلبتان

با این دل شکسته و با دیده ضعیف

سمجی چنین نهفته و بندی چنین گران

از من همی هراسند آنان که سالها

زایشان همی هراسد در کار جنگوان

گیرم که ساخته شوم از بهر کارزار

بیرون شوم ز گوشه این سمج ناگهان

باچند کس برآیم در قلعه گرچه من

شیری شوم دژآگه و پیلی شوم دمان

پس بی سلاح جنگ چگونه کنم مگر

مر سینه را سپر کنم و پشت را کمان

زیرا که سخت گشته ست از رنج انده این

چونان که چفته گشته ست از بار محنت آن

دانم که کس نگردد از بیم گرد من

زینگونه شیرمردی من چون شود عیان

جانم ز رنج و محنتشان در شکنجه است

یارب ز رنج و محنت بازم رهان به جان

در حال خوب گردد حال من ار شود

بر حال من دل ثقت الملک مهربان

خورشید سرکشان جهان طاهر علی

آن چرخ با جلالت و آن بحر بی کران

ای آن جوان که چون تو ندیدست چرخ پیر

یارست رای پیر تو را دولت جوان

هم کوفسون مهر تو بر خویشتن دمد

ز آهنش ضیمران دمد از خار ارغوان

با جوش حشمت تو چه صحرا چه کوهسار

با زخم خنجر تو چه سندان چه پرنیان

دارد سپهر خوانده مهر تو را بناز

ندهد زمانه رانده کین تو را امان

بالای رتبت تو گذشته ز هر فلک

پهنای بسطت تو رسیده به هر مکان

یک ماهه دولت تو نگشته ست هیچ چرخ

یک روزه بخشش تو ندیدست هیچ کان

گرید همی نیاز جهان بر عطای تو

خندد همی عطای تو بر گنج شایگان

نه چرخ را خلاف تو کاری همی رود

نه ملک را ز رأی تو رازی بود نهان

پیوسته طیره و خجل است ابر و آفتاب

زان لفظ درفشان تو و دست زرفشان

جاه تو را سعادت چون روز را ضیا

عزم تو را کفایت چون تیغ را فسان

گر نه ز بهر نعمت بودی بدان درست

از فصل های سال نبودی تو را خزان

از بهر دیده و دل بد خواه تو فلک

سازد همی حسام و فرازد همی سنان

بیمت چو تیغ سر بزند دشمن تو را

گر چون قلم نبندد پیشت میان به جان

از تو قرین نصرت و اقبال و دولتست

ملک علای دولت و دین صاحب قران

والله که چشم چرخ جهاندیده هیچ وقت

نه چون تو بنده دید و نه چون او خدایگان

ای بر هوات خلق همه سود کرده من

بر مایه هوات چرا کرده ام زیان

اندر ولوع خدمت خویش اعتقاد من

دانی همه و داند یزدان غیب دان

چون بلبلان نوای ثناهای تو زدم

تا کرد روزگار مرا اندر آشیان

آن روی و قد بوده چو گلنار و ناردان

با رنگ زعفران شده با ضعف خیزران

اندر تنم ز سرما بفسرده خون تن

بگداخت بازم آتش دل مغز استخوان

آگنده دل چو نار ز تیمار و هر دو رخ

گشته چو نار کفته و اشکم چو ناردان

تا مر مرا دو حلقه بندست بر دو پای

هستم دو دیده گویی از خون دو ناودان

بندم همی چه باید کامروز مر مرا

بسته شود دو پای به یک تار ریسمان

چون تار پرنیان تنم از لاغری و من

مانم همی به صورت بی جان پرنیان

چندان دروغ گفت نشاید که شکر هست

از روی مهربانی نز روی سوزیان

در هیچ وقت بی شفقت نیست گوتوال

هر شب کند زیادت بر من دو پاسبان

گوید نگاهبانم گر بر شوی به بام

در چشم کاهت افتد از راه کهکشان

در سمج من دکانی چون یک بدست نیست

نگذاردم که هیچ نشینم بر آن دکان

این حق بگو چگونه توانم گزاردن

کاین خدمتم کنند همیدون به رایگان

غبنا و اندها که مرا چرخ دزدوار

بی آلت سلاح بزد راه کاروان

چون دولتی نمود مرا محنتی فزود

بی گردن ای شگفت نبوده ست گردران

من راست خود بگویم چون راست هیچ نیست

خود راستی نهفتن هرگز کجا توان

بودم چنانکه سخت به اندام کارها

راندم همی به دولت سلطان کامران

بر کوه رزم کردم و در بیشه صف درید

در حمله بر نتافتم از هیچ کس عنان

هر هفت روز کردم جنگی به هفت جای

در قصها نخواندم جز جنگ هفتخوان

اقبال شاه بود و جوانی و بخت نیک

امروز هر چه بود همه شد خلاف آن

در روزگار جستم تا پیش من بجست

در روزگار جستن کاریست کالامان

گردون هزار کان ستد از من به جور و قهر

هرچ آن به زور یافته بودم یکان یکان

اکنون درین مرنجم در سمج بسته در

بر بند خود نشسته چو بر بیضه ماکیان

رفتن مرا ز بند به زانوست یا به دست

خفتن چه حلقه هاش نگونست یا سنان

در یکدرم ز زندان با آهنی سه من

هر شام و چاشت باشم در یوبه دونان

سکباجم آرزو کند و نیست آتشی

جز چهره به زردی مانند زعفران

نه نه نه راست گفتم کز بر وجود تو

در سبز مرغزارم و در تازه بوستان

خواهم همی که دانم با تو به هیچ وقت

گویی همی دریغ که باطل شود فلان

آری به دل که همچو دگر بندگان نیک

مسعود سعد خدمت من کرد سالیان

این گنبد کیان که بدینگونه بی گناه

بر کند و بر کشفت مرا بیخ و خانمان

معذور دارمش که شکایت مرا ز تست

نه بود و هست بنده تو گنبد کیان

ور روزگار کرد نه او هم غلام تست

از بهر من بگوی مر او را که هان و هان

مسعود سعد بنده سی ساله منست

تو نیز بنده منی این قدر را بدان

کان کس که بندگی کندم کی رضا دهم

کو را به عمر محنتی افتد به هیچ سان

ای داده جاه تو به همه دولتی نوید

ای کرده جود تو به همه نهمتی ضمان

در پارسی و تازی در نظم و نثر کس

چون من نشان نیارد گویا و ترجمان

پر گنج و پر خزینه دانش ندیده اند

چون طبع و خاطر من گنجور و قهرمان

آنک که بانگ من چو به گوش سخن رسد

اندر تن فصاحت گردد روان روان

من در شب سیاهم نام من آفتاب

من در مرنجم و سخن من به قیروان

جز من که گفت خواهد در خورد تو ثنا

جز تو که را رسد به بزرگی من گمان

آرایشی بود به ستایشگری چو من

در بزم و مجلس تو به نوروز و مهرگان

ای آفتاب روشن تابان روزگار

کردست روزگار مرا دایم امتحان

گرچه ز هیچ جنس ندیدم من این عنا

نه هیچ وقت خوانده ام از هیچ داستان

معزول نیست طبع من از نظم گرچه هست

معزولم از نبشتن این گفتها بنان

خود نیست بر قلمدان دست مرا سبیل

باری مرا اجازت باشد به دوکدان

تا دولتست و بخت که دلها از آن و این

همواره تازه باشد و پیوسته شادمان

هر ساعتی ز دولت شمعی دگر فروز

هر لحظه ای ز بخت نهالی دگر نشان

تا فرخی بپاید در فرخی بپای

تا خرمی بماند در خرمی بمان

از هر چه خواستند به دادی تو داد خلق

اکنون تو داد خلق ز دولت همی ستان

بنیوش قصه من و آنگه کریم وار

بخشایش آر بر من بدبخت گم نشان

تا شکر گویمت ز دماغی همه خرد

تا مدح خوانمت به زبانی همه بیان

چون شکر من تو نشنوی از هیچ شکر گو

چون مدح من تو نشنوی از هیچ مدح خوان

تا در دهان زبان بودم در زبان مرا

آرم زبان به شکر و ثنای تو در دهان

وانگه که بی ثنای تو باشد زبان من

اندر دهان چه فایده دارد مرا زبان

ای باد نوبهاری وی مشکبوی باد

این مدح من بگیر و بدان پیشگه رسان

بوالفتح راوی آنکه چو او نیست این مدیح

یا در سراش خواند یا نه به وقت خوان

دانم که چون بخواند احسنت ها کنند

قاضی خوش حکایت و لؤلؤی ساربان

شمارهٔ ۲۴۹ - هم در مدح آن بزرگ

فراخت رایت ملک و ملک به علیین

کفایت ثقت الملک طاهربن علی

که قوت تن دادست و شادی دل دین

بهار کرد زمان و بهشت کرد زمین

سپهر قدر بزرگی که بر عدو و ولی

بضر و نفع بگردد همی سپهر آیین

حریم ملک چنان شد ز امن و حشمت او

که بنده وار برد سجده کبک را شاهین

نمونه ای ز فروزنده عفو او فردوس

نشانه ای از گدازنده خشم او سجین

هوای جان بفروزد گرش بتابد مهر

بنای عمر بسوزد گرش بجوشد کین

نه بی ثناش دهد طبع عقل را امکان

نه بی هواش کند شخص روح را تمکین

گمان او دل او را گواهی ندهد

که نه سجل کند او را به وقت علم یقین

به هر سپیده دمی و به هر شبانگاهی

عروس روز که گیتی ازو برد تزیین

ز حرص طلعت او بر زند ز گردون سر

ز شوق خدمت او برنهد به خاک جبین

زهی زدوده و افزوده دین و دولت را

به رأی های صواب و به عزم های متین

هزار جوی گشاده به پیش جود روان

هزار حصن کشیده به پیش ملک حصین

بکرد حشمت تو کار رایت و مرکب

نمود خامه تو فعل خنجر و زوبین

ذکا و ذهن تو در سبق وامق و عذرا

سخا و طبع تو در عشق خسرو و شیرین

در آفرینش اگر مرکبی شدی اقبال

به نام جاه تو بودیش داغ گرد سرین

وگرنه مهر فراوان شدی و این نه رواست

به نقش نام تو زادی ز کان و کوه نگین

درنگ حزم تو در مغز کوه گیرد جای

شتاب عزم تو بر پشت باد بندد زین

اگر بسنجد حلم تو را سپهر کند

ز کوه قافش پا سنگ پله شاهین

دل ولی و عدوی تو را امید و نهیب

که هست اصل حیات و ممات از آن و ازین

همی نوازد چون زیر رود از زخمه

همی شکافد چون مغز سنگ از میتین

اگر نباشد رای تو را سپهر دلیل

وگر نگردد عز تو را ستاره معین

شکسته بینی جرم صحیفه گردون

گسسته یابی عقد طویله پروین

به قبض و بسط ممالک ندید چون تو ثقه

بحل و عقد خزاین نیافت چون تو امین

زبان بخت همی آفرین کند بر تو

که آفرین همه دشمنانت شد نفرین

بدین ثنا که فرستاده ام تو را زیبد

که تو ز خلق گزینی و این ز حسن گزین

معانی هنرت داد فهم را تعلیم

معالی شرفت کرد ذهن را تلقین

به فال اختر سعدست و نور چشمه مهر

به ارج زر عیارست و قدر در ثمین

یقین بدانی چون بنگری که در هر بیت

یکانگی به هوای تو کرده شد تضمین

تو شاه محتشمانی و از تو نستاند

عروس خاطر من جز رضای تو کابین

شود به دولت مخصوص اگر شود مخصوص

به گاه انشاد از لفظ تو به یک تحسین

چنان کنم پس ازین مجلس تو در مه دی

که دشت گشته ست اکنون ز ماه فروردین

خدای داند گر آرزو جز این دارم

که در دو دیده کشم خاک حضرت غزنین

ز لفظ و طلعت تو گرددم خوش و روشن

دو گوش صوت نیوش و دو چشم صورت بین

به مجلس تو که پیوسته جای دولت باد

بیان کنم همه احوال خویش غث و سمین

بزرگوارا پشت زمین و روی هوا

به رنگ و بوی دگر شد ز دور چرخ برین

ز باد و ابر نشیب و فراز ساده و کوه

به رنگ دیبه روم است و نقش بیرم چین

چمان تذروان بر فرش های بوقلمون

نوان درختان در حله های حورالعین

به باغ عاشق و معشوق را چو مست شوند

همه شکوفه و سبزه ست بستر و بالین

نثارها ز دل و جان و طبعت آوردند

نشاط و لهو و طرب لاله و گل و نسرین

به شادکامی بنشین و زاده انگور

بخواه و بستان از دست بچه تسکین

به صف و جرم هوا و به بوی مشک تبت

به رنگ چشم خروش و به طبع ماء معین

لطیف باده شادی ز دست لهوستان

لذیذ میوه نهمت ز شاخ دولت چین

ز قدر و قدرت بر تارک سپهر خرام

به فرو بسطت بر دیده زمانه نشین

همه سیادت و رز و همه سخاوت کن

همه سعادت یاب و همه جلالت بین

مخالف تو ز آفت چو باد سرگردان

منازع تو ز انده چو آب رخ پرچین

ز من ثنا و ز لفظ ممیزان احسنت

ز من دعا و ز لفظ مسبحان آمین

شمارهٔ ۲۵۰ - در مدح سلطان مسعود

ای چرخ ملک و دولت و سلطان داد و دین

مسعود شهریار زمان خسرو زمین

در بزم و رزم نوری و ناری نه ای نه ای

سوزان تری از آن و فروزنده تری ازین

بادی به وقت حمله و کوهی به گاه حلم

مهری به گاه مهر و سپهری به گاه کین

آهن ز عنف باس تو مومی شود به ذات

آتش ز طبع لطف تو آبی شود معین

تایید یافت نعمت و اقبال یافت عز

زان طبع زودیاب تو و رای دوربین

در چرخ ملک و عصر شرف روی و رأی تو

ماهیست نیک روشن و رأییست بس مبین

مانند بارگیران ایام کرده داغ

اقبال را به نام بزرگی تو سرین

برسان نوعروسان از نور بسته چرخ

خورشید را عصابه جاه تو بر جبین

دامن پر از سعود کند هر شبی فلک

تا بامداد بر تو فشاند به آستین

از فخر خاتمیست در انگشت ملک تو

کش ز آفتاب حلقه ست از مشتری نگین

بر صحن دهر جاه عریض تو هر زمان

از امن گرد ملک تو حصنی کشد حصین

از طبع بردبار تو عفو گناه را

از بیخ حلم کوهی روید همی متین

در روزگار عدل تو ممکن شود که هیچ

در روی حوض آب نیفتد ز باد چین

نگذاشت جود و عدل تو ای اصل جود و عدل

در دهر هیچ مفلس و در خلق یک حزین

نه عدل یافته ست به از ملک تو پناه

نه ملک یافته ست به از عدل تو قرین

از دست و رای و بخشش و پیکار بی گمان

چون نیک بنگریم ز روی خرد یقین

چون ابر در بهاری و چون مهر در شرف

چون تیغ در نبردی و چون شیر در عرین

تازان سپاه حشمت جود تو در جهان

از مصر تا به بصره و از روم تا به چین

هر فصلی از مثال تو پیری بود مصیب

هر لفظی از خطاب تو دری بود ثمین

هر جنبشی ز ذات تو عزمی بود مفید

هر فکرتی ز طبع تو رایی بود رزین

جز جود را نداری بر گنج قهرمان

هر چند نیست جود تو بر گنج تو امین

کردست چرخ گردان از بیم جود تو

در طبع خاک و سنگ زر و سیم را دفین

نشگفت اگر به بزم نباشی امین به مال

زیرا که روز جنگ به جان نیستی ضمین

مشرف شناخت بود یمین تو را یسار

کاندک شمرد گنج یسار تو را یمین

مامور شد بیان تو را چون بیان بنان

تا هر هنر به نزد تو شد چون نگین نگین

از طبع بی اجازت مهر تو در رحم

جان را قبول کرد نیارد تن جنین

گر هیچ عمر یابد بدخواه ملک تو

بر جان او ز بیم سنانها شود سنین

نرهد ز رنج خنجرت از چند بار زه

زاید ز بیم خنجر تو دشمن لعین

هرگز چگونه جان برد از دست نره شیر

روباه اگر چه زاید پوشیده پوستین

همرنگ ریگ تیغ تو چون ریگ خورد آب

تشنه شود چو ریگ به خون عدوی دین

رخشت به دشت حمله چو بر کوفت پای فتح

تیغت ز تیغ کوه براند به زخم هین

نصرت نهاد تارک رمح تو را سنان

چون فتح کرد قبضه تیغ تو را لحین

چون خنجر از هوای نهفته شود پدید

این لون لاله گیرد و آن رنگ یاسمین

از حرص فتح تیغ برآرد ز خواب سر

بر جوش حمله پای درآرد اجل به زین

روی هوا ز گرد سواران شود سیاه

خاک زمین به خون دلیران شود عجین

از حربه سینه ماند چون کنده از تبر

وز گرد مغز گردد چون جامه از کدین

شمشیر تو چو برق بکوبد در ظفر

شبدیز تو چو باد بروبد ره کمین

نام تو را چو یاد کند لفظ روزگار

از فخرش احتراز کند گنبد برین

چون جسم و روح ملک و سعادت شوند جفت

از پیش آنکه بندد در حرف میم و سین

مجد و سنا و عاطفت و رج و دولتست

در پیش تو به راستی ای چرخ راستین

ای آفریده جانت جان آفرین به حق

از آفرین که از وی بر جانت آفرین

گشتند سرفراز عزیزانت بر ملوک

چونانکه بر بنات سرافراز شد بنین

جاوید ماند خواهی اندر کنار ملک

با صد هزار ناز چو فرزند نازنین

گر خسرو پسین بود آخر زمانه را

بیشک تو بود خواهی آن خسرو پسین

تا جان به زندگانی تن را شود کفیل

تا می به شادکامی دل را شود ضمین

از بهر شادی دل و جان جام می ستان

از دست آنکه هست به خوبی چو عور عین

ای اصل خرمی همه در خرمی خرام

وی ذات فرخی همه در فرخی نشین

هر کام کان عزیزتر از اوج چرخ یاب

هر میوه کان لذیذتر از شاخ بخت چین

بر هر مکان به پای شرف سوی تخت شو

در هر نظر به چشم طرب روی لهو بین

شاهی تو را مساعد و شادی تو را عدیل

دولت تو را رهی و بزرگی تو را رهین

گیتی است رام و بخت به کام و فلک غلام

یزدان دلیل و دهر مطیع و فلک معین

از سعد هفت کوکب هر هفته ای تو را

جشنی خجسته در شرف ملک همچنین

شمارهٔ ۲۵۱ - ستایش شهریار

ای تاخته از غزنین ناگه زده بر سقسین

چونان که به صید اندر بر کبک زند شاهین

در زیر عنان تو آن ابر فلک جولان

در زیر رکاب تو آن برق نجوم آگین

بر باره چو گردون رانده همه شب چون مه

کرده چو بنات النعش آن لشکر چون پروین

از جمع سرافرازان وز جمله کین داران

پیش تو که پیچد سر یا با تو که ورزد کین

شاهی و همه شاهان فرمانبر تو گشته

بر عرصه ملک تو بر پیش تو چون فرزین

سلطان جهانگیری مسعود ملک شاهی

کت قدر فلک رتبت بگذشت ز علیین

هستی تو چو کیخسرو هر بنده به پیش تو

چون رستم و چون بیژن چون نوذر و چون گرگین

اعوان سپاهت را عزم تو کند یاری

اطراف ممالک را تیغ تو دهد تسکین

عدل تو و بذل تو سایر شده و جاری

ای عدل تو را سیرت وی بذل تو را آیین

از فر تو هر مجلس روشن شده و خرم

وز جود تو هر بقعه زرین شده و سیمین

ای پایه قدر و جاه سرمایه ناز و عز

ای قوت تخت و تاج وی بازوی ملک و دین

نوروز بدیع آمد با فتح و ظفر همره

بنگر که چه خوب آمد بادی مه فروردین

از سبزه چون مینا کردست زمین مفرش

وز گلبن چون دیبا بسته ست هوا آذین

از شادی بزم تو امسال بهاری شد

با رتبت خلد آمد با زینت حورالعین

هم گونه هر شادی در باغ طرب می خور

هم زانوی هر نصرت در صدر طرب بنشین

تا دور کند گردون تا نور دهد کوکب

تا سبز بود بستان تا بوی دهد نسرین

هرچ آیدت اندر دل هرچ افتدت اندر سر

از ملک همه آن ران وز بخت همه آن بین

شمارهٔ ۲۵۲ - خطاب به شمشیر پادشاه

ای تیغ شاه موسم کارست کار کن

وز خون کنار خاک چو دریا کنار کن

چون نام شهریار کن ایام شهریار

یک سر زمانه بر اثر شهریار کن

از بهر عون و نصرت دین حیدرست شاه

در دست او همه عمل ذوالفقار کن

چون باد خیز و آتش پیشکار برفروز

چون ابر بارو و راه ظفر بی غبار کن

وقت نشاط تست به دست ملک بخند

وز خرمی خزان را فصل بهار کن

خواهی شراب خوردن و خون باشد آن شراب

از کارزار صحن جهان لاله زار کن

آن قبضه مبارک شاه جهان ببوس

زان قبضه مبارک او افتخار کن

در رزمگاه نوبت خدمت به تو رسید

خدمت به رزمگاه ملک بنده وار کن

با فتح همعنانی امروز فتح را

با خویشتن به خدمت او دستیار کن

ترکان رزمساز عدو سوز شاه را

بر مرکبان نصرت و دولت سوار کن

شاه جهان حصار گشادست باک نیست

بر دشمنان شاه جهان را حصار کن

در دیده عدوش ز خون رست لعل گل

آن لعل گل که رست در آن دیده خار کن

رایان هند را و هزبران سند را

در بیشه ها بیاب و به یک جا بشار کن

بتخانها بسوز و بتان را نگون فکن

در کارزار بر دشمنان کار زار کن

در دست شهریار به هر حمله در نبرد

یک فتح کرده بودی اکنون هزار کن

در کار کرد سطوت سلطان روزگار

تاریخ نصرت و ظفر روزگار کن

گردون به تو مفوض کردست کار رزم

ای دستیار کاری وقتست کار کن

در کارزار دشمن چیزی مشعبدی

رغبت نمای و دست سوی کارزار کن

مهره ز پشت و گردن رایان بود تو را

زان مهره لعبت شعبده ها آشکار کن

گر تخم فتح خواهی کشتن به بوم هند

خون ران و دشت ها همه پر جویبار کن

خون خوردنست خوی تو گرت آرزو کند

تا خون خوری شبیخون بر گنگبار کن

از بیخ و اصل بتکده گنگ را بکن

آنگاه قصد بتکده قندهار کن

از دهر عیش و روز بداندیش ملک را

هم طعم زهر قاتل و هم رنگ قار کن

در مغز بدسگال فرو شو چو آفتاب

روزش به گریه چون شب دیجور تار کن

در عدل ملک پرور و صد تقویت بکن

وآن تقویت به قوت پروردگار کن

قد عدو ز هول تو چون چفته مار گشت

اکنون سرش به ضرب چنو کفته نار کن

ای تیغ جانشکاری و وقت شکار تست

جانها ز بت پرستان یکسر شکار کن

ای آبدار تیغ به هند آتشی فروز

آفاق جمله پر ز دخان و شرار کن

بی رنگی ار چه هستی زنگارگون به خون

شنگرف ساز و روی زمین را نگار کن

هر معجزه که داری در ضرب کار بند

هر قاعده که دارد دین استوار کن

صافی عیار گوهری از آتش نبرد

هر ملک را به گوهر صافی عیار کن

ناورد کرد خواهد رخش ملک به رزم

سرهای بت پرستان پیشش نثار کن

اوباش را نباشد نزدیک او محل

مغز سر سران ویلان اختیار کن

در مرغزار پنجه شیران شرزه را

بی کار همچو پنجه سرو و چنار کن

در کار شو برهنه و از فتح و از ظفر

مردین و ملک را تو شعار و دثار کن

تو چرخ پر ستاره و از گوهر ملک

مانند چرخ گرد ممالک مدار کن

ای نورمند قسم نکو خواه نور ده

وی نار فعل خط بداندیش نار کن

ای مار زخم دیده مارست گوهرت

از زخم کام جان عدو کام مار کن

آن گرز گاوسارت باری مساعدست

اندر مصاف یاری آن گاوسار کن

تو آبدار و رخش جهاندار تابدار

ای آبدار نصرت آن تابدار کن

ای کامگار زخم کم و بیش شرق و غرب

بر کام و نهمت ملک کامگار کن

جرمی بدیع وصفی وصف بدیع خویش

اندر بدیع گفته من یادگار کن

امروز داد و دولت و دین در جوار تست

یاری ده و رعایت حق جوار کن

ای بی قرار در کف شه بی قرار باش

اطراف را قرار ده و با قرار کن

بر بای عمرهای ملوک جهان همه

بر تخت و ملک و عمر ملک پایدار کن

شمارهٔ ۲۵۳ - مدح سیف الدوله محمود

آفرین بر دولت محمودیان باد آفرین

کافریدش زآفرین خویشتن جان آفرین

آفرین بر دولتی کش هر زمان گوید خدا

آفرین باد آفرین بر چون تو دولت آفرین

چون نباشد آفرین ایزدی بر دولتی

کش بود سیف دول یاری ده و دولت معین

قطب ملت سیف دین و دولت آن شاهی که هست

دین او عالی چو دولت دولتش صافی چو دین

آنکه در مردی شجاعت باشدش زیر رکاب

وانکه در رادی سخاوت باشدش زیر نگین

خلق و فعل او ستوده حزم و عزم او درست

نظم و نثر او بدیع و رای و لفظ او متین

نیکخواه او ز جودش سرفرازد روز رزم

بدسگال او ز بیمش جان گدازد روز کین

زیر تیر چار پرش قدر و قدرت را مکان

زیر رای چرخ سایش همت و رفعت مکین

پای تختش را نهاده یمن و دولت بر کتف

نام تیغش را نبشته فتح و نصرت بر جبین

گشته یازنده به سوی چتر فرخنده ش فلک

گشته تازنده به زیر سم شبدیزش زمین

هر کجا آن رایت میمون او باشد بود

یسر دولت بر یسار و یمن دولت بر یمین

ماه تابانست گویی با قدح هنگام بزم

شیر غران است گویی با کمان اندر کمین

ماه تابانست لیکن رزمگاه او را فلک

شیر غران لیکن رزمگاه او را عرین

ای خداوندی که گر خورشید بیند مر تو را

از بهار طلعت تابانت گردد شرمگین

تا بود مطرب همیشه همچنین مطرب نشان

تا بود شادی و دولت همچنین شادان نشین

دولتت پاینده باد و ملکت افزاینده باد

صدر تو پاینده باد آمین رب العالمین

شمارهٔ ۲۵۴ - هم در مدح او

به نام ایزد بی چون به قصد حضرت سلطان

ز هندستان برون آمد امیر و شاه هندستان

ملک محمود ابراهیم امیر عالم عادل

که سیف دولت و دین است و عز ملت و ایمان

سر شاهنشه غازی پناه ملک ابوالقاسم

که خورشید جلالست و سپهرش حضرت سلطان

همی راند او سوی حضرت به فیروزی و بهروزی

کشیده رایت عالیش سر بر تارک کیوان

خجسته طلعتش تابان میان کوکبه لشکر

چنان کاندر کواکب ماه افروزنده تابان

چو خوشید درخشنده نهاد او روی در مغرب

شده فیروزه گون گردون پسان دیبه کمسان

سپهر نیلگون گردی لباس نیلگون توزی

زمین کهرباگون را شدی رخ قیرگون یکسان

به جنگ روز تاری شب سپاه آوردی از ظلمت

درخشان روز از گیتی شدی از بیم او پنهان

شب تاری به جنگ اندر کمان را تیز بگشادی

زدی بر ساج گون جوشن هزاران عاج گون پیکان

نشست آن خسرو غازی به فرخ مرکبی بر کوست

به موکب شمسه موکب به میدان زینت میدان

سماری سیر و کوه اندام و کوکب چشم و رعد آوا

جهان هیئت زمین طاقت قمر جبهت فلک جولان

رونده مرکبی تازی که پیماید جهان یک شب

تو گویی با فلک دارد به گاه تاختن پیمان

بشستی دست هر گه کوب زین پای اندر آوردی

ز رایت رای هندستان ز خانه خان ترکستان

شمالی باد هر ساعت شتابش را همی دادی

ز پویه بوی خلق او نسیم روضه رضوان

تو گویی جامه ظلمست از عدلش شده معلم

تو گویی نامه کفرست بروی از هدی عنوان

چو صبح کاذب از مشرق نمودی روی گفتی تو

عمود سیم شاهستی ابر سیمابگون خفتان

چو روی از کله بنمودی به گیتی روز افکندی

به روی کوه و صحرا بر به نور مهر شادروان

ملک زاده شه غازی به رامش کردی آرامش

نه گشته لشکرش مانده نه گشته مرکبش پژمان

بسان تیره شب تاری بسان تیره شب روشن

چو زلف و دیده حورا چو طبع و خاطر شیطان

ز نور طلعت خسرو بسان روز روشن شد

که حاجت نامد اندر وی به نور مشعل سوزان

چو بگذشتی بدی چونان که عقل از وی شدی عاجز

ز وصفش وهم ها خیره ز نعتش فهم ها حیران

بیابانی شده پیدا که بودی اندر او بی شک

هزاران جان شده بی تن هزاران تن شده بی جان

و زنده باد و تابان مهر در وی راه گم کردی

جز این دو نه درو چیزی ز سیر این و تف آن

به حوض اندر شده آبش چو قرطه دلبران پرچین

به دشت اندر شده تیغش چو زلف دلبران پیچان

نه جز خار خسک بستر نه جز سنگ سیه بالین

نه جز باد وزان رهبر نه جز شیر سیه رهبان

نه گفتم چیز جز یارب نه جستم چیز جز رستن

نه راندم اسب جز پویه نه دیدم خلق جز افغان

چو بگذشتی بدی چونین که کردم وصف او پیدا

چو زینگونه بیابانی گذاره کرد او زینسان

پدیدار آمدی کوهی چو رایش محکم و عالی

بنش بگذشته از ماهی سرش بگذشته از سرطان

ز راوه . . .

گذشتی چون ز نیل مصر بر موسی بن عمران

همه کاری توان کردن چو باشد یاورت نصرت

به هر راهی توان رفتن چو باشد رهبرت یزدان

زهر آبی که بگذشتی به هر دشتی که پیوستی

شدی سنگ اندر او لؤلؤ شدی ریگ اندر آن مرجان

شه غازی ملک محمود ازین راهی بدین صعبی

به فیروزی برون آمد به نام حضرت سبحان

شهنشاهی که او داده سریر ملک را رتبت

خداوندی کز او گشته قوی مر ملک را بنیان

بدو عالی شده دولت بدو صافی شده نیت

بدو پیراسته موکب بدو آراسته ایوان

شود ملکش همی افزون دهد بختش همی یاری

کند دهرش همی خدمت برد چرخش همی فرمان

همی بسیاری دریا به نزد کف او اندک

همه دشواری عالم به پیش تیغ او آسان

صنیع خویشتن خواند امیرالمؤمنین او را

شده امکان او افزون که بادش بر فزون امکان

همایون باد و فرخنده بر او این عز و جاه او

همیشه عزوجاه او چو نامش باد جاویدان

رسیده باد حلم او چو سهم او به هر موضع

بر افزون باد تمکینش ز امیرالمؤمنین هزمان

خداوندا تو آن شاهی که پیش تو هبا باشد

سخای حاتم طائی و زور رستم دستان

ز رای خویشتن شاها به یک لحظه نهی چرخی

اگر جز بر مراد تو کند چرخ فلک دوران

اگر ناگه حسود تو کند عصیان تو پیدا

شود اندر دلش آتش به ساعت بی گمان عصیان

همی تا منتظم دارد زمین را دور هفت انجم

همی تا تربیت یابد جهان از طبع چار ارکان

همیشه شاد زی شاها به روی زاده خاتون

می مشکین ستان دایم ز دست بچه خاقان

شمارهٔ ۲۵۵ - ستایش دیگر از آن پادشاه

الا ای باد شبگیری گذر کن سوی هندستان

که از فر تو هندستان شود آراسته بستان

به هر شهری که بگذشتی به آن شهر این خبر می ده

که آمد بر اثر اینک رکاب خسرو ایران

ملک محمود ابراهیم بن مسعود محمود آنک

چو او شاهی در این نسبت نیارد گنبد گردان

کشیده رایت عالی بر اوج آسمان از وی

خجسته طلعت خسرو چو جام چارده رخشان

غریوان کوس محمودی چو رعد از ابر نیسانی

سپاه گرد بر گردش چو ابری کش بلا باران

خروش نای رویینش تو گفتی نفخ صورستی

که از وی زلزله افتاده در جرم زمین یکسان

اگر از نفخ او اهل زمین گردد همی زنده

کند این نفخ صور اینجا مر اهل شرک را بی جان

خداوندا همی گیتی تو را مأمور شد یکسر

رکاب تو به پیروزی خرامد سوی هندستان

هر آن بقعت که اهل آن بگرداند سر از طاعت

بر آن بقعه فرود آرد عود گرز تو طوفان

چو بجهد برق تیغ تو که ابر رزم خون بارد

زمین از کارزار تو شود چون لاله نعمان

بهر بیشه که بگزاری ز سهم یوز و باز تو

بریزد ببر را ناخن بیفتد شیر را دندان

تو را کشتی چه کار آید به هر آبی که پیش آید

گذر کن چون به نیل مصر بر موسی بن عمران

کرا بود از شهنشاهان چنین جاه و چنین رتبت

که دیدست از جهانداران چنین قدر و چنین امکان

خداوندا جهان سلطان به جای هیچ فرزندی

کجا کردست این اکرام و این اعزاز و این احسان

فرستادت بسی تحفه ز هر نوعی و هر جنسی

ز خاص خویش خلعت ها که فر ملک ازو تابان

سلاح نادره بی حد فراز آورده از عالم

ز تیغ و ناچخ و گرز و عمود و خنجر و خفتان

غلامانی همه کاری به بزم و رزم شایسته

همه چون شید در مجلس همه چون شیر در میدان

همه با تیر هم رخت و همه با نیزه هم خوابه

همه با شیر هم شیر و هم با پیل هم دندان

فراوان مرکب تازی که از مجنونشان نسبت

همه چون ابر در رفتن همه چون چرخ در جولان

به تیغ کوه چون رنگ و به صحن دشت چون آهو

میان آب چون ماهی میان بیشه چون ثعبان

همه با ساز پر گوهر بسان چرخ با کوکب

پر از پروین پر از خرقه پر از شعری پر از کیوان

عماری بر شتر رهبر جلالش از نسیج زر

به در و گوهرش از سر مرصع کرده تا پایان

نوشته عهد منشوری امارت را و اندر وی

ز هر نوعی و هر جنسی بکرده بر تو بر پیمان

کمر شمشیر و اندر وی مرصع کرده گوهرها

که این را از میان برکش جهان از دشمنان بستان

سپاهی بر نشان بی حد به کین جستن همه چیره

ز گیتی جور بردار و ز عالم فتنه ها بنشان

گر آسایش همی خواهی بیاسای و وگر خواهی

که سوی غزو بخرامی تو به دانی رسوم آن

به دست تست امر تو تو را فرمان روا باشد

زرایان خدمت و طاعت ز تو فرمودن فرمان

کنون زین پس تو هر روزی همه فتح و ظفر بینی

شود پر نامه فتحت همه روم و همه ایران

ازین پس نصرت بی حد بود هر روز چون باشد

معین و یار تو بخت و دلیل و ناصرت یزدان

سخا و زور تو شاها هدر کردست در گیتی

سخای حاتم طائی و زور رستم دستان

گر از خشم تو بودی شب نخفتی هیچ کس در شب

ور از رای تو بودی مه نبودی ماه را نقصان

همیشه تا همی تابد ز روی چرخ هفت انجم

همیشه تا همی پاید به گیتی در چهار ارکان

بقا بادت به سرسبزی و پیروزی و بهروزی

تو را هر روز عز افزون دگر روزت دو صد چندان

جلال و دولتت دایم ز سلطان هر زمان افزون

جلال و دولت سلطان به گیتی مانده جاویدان

شمارهٔ ۲۵۶ - هم در مدح او

طبع هوا بگشت و دگرگونه شد جهان

حال زمین دگر گشت از گشت آسمان

دور سپهر گشت رحاوی و چون رحا

کافور سوده بارد بر باغ و بوستان

باد خزان همی جهد از هر طرف چو تیر

تا گشت شاخ گلبن خم گشته چون کمان

تا آب همچو باده همی خورد شاخ گل

چون روی مست لعل همی بود بوستان

اکنون ز هول باد خزان گشت زرد روی

برگش چو زعفران شد شاخش چو خیزران

رویش چراست زرد اگر ناتوان نشد

وآبش چراست روشن اگر گشت ناتوان

تا تاج زر نهاد به سر بر درخت بست

گلبن به خدمتش کمر زر بر میان

تا آب جویبار چو تیغ زدوده شد

پوشیده آبگیر زره ها ز بیم آن

باشد چو روی و قامت زهاد برگ و شاخ

قمری بزد ز بیم نواهای دلستان

تا پر ستاره بود ز گل باغ را چمن

پیوسته بود بلبل در باغ پاسبان

اکنون که برگ شاخ چو خورشید زرد شد

بلبل چو پاسبانان معزول گشت از آن

چون گشت باغ پیر نهان گشت راز او

چونان که بود پیدا آنگه که بد جوان

آری جوان و پیر همیدون چنین بوند

کاین راز خود پدید کند وان کند نهان

گویی که کاروانی از زعفران تر

آمد به باغ و باد بزد راه کاروان

باد وزان همی جهد اکنون ازین نشاط

کش هست بیکرانه و بی مرز زعفران

بر جستنش ملال نه از سیر و ماندگی

گویی که هست رکب شاهنشه جهان

محمود سیف دولت و دین پادشاه دهر

تاج ملوک و فخر زمین خسرو زمان

شاهی که گشت زنده و تازه ز رای او

دین رسول تازی و آیین باستان

با حلم او زمین گران چون هوا سبک

با طبع او هوای سبک چون زمین گران

بر ملک او سیاست او گشته پای بند

بر کنج او سخاوت او گشته قهرمان

جز در مدیح او همه فضل زمانه نقص

بیرون ز خدمتش همه سود جهان زیان

ابرست و باد مرکب تازیش در نبرد

گر ابر با رکاب بود باد با عنان

از سم او ببینی بر دشت ها اثر

ز آوای او بیابی در گوش ها نشان

تیغش به روز کوشش مانند صاعقه ست

ذکرش به عالم اندر گشتست داستان

چرخیست پرستاره و ابریست پرسرشک

آبیست بی تحرک و ناریست بی دخان

ای پادشاه عادل و ای شهریار حق

ای خسرو مظفر و ای شاه کامران

ای گاه بردباری و رادی چو اردشیر

وی وقت کامگاری و مردی چو اردوان

ای عدل را کمال تو چون چشم را بصر

وی ملک را جلال تو چون جسم را روان

در وصف کرده های تو حیران شده ضمیر

وز نعت داده های تو عاجز شده بیان

هرگز که ساخت اینکه تو سازی همی شها

از خسروان کافی و شاهان کامران

در ملک دید هیچکس این رتبت و شرف

در جود داشت هیچ کس این قدرت و توان

آمد خزان فرخ شاها به خدمتت

شد بوستان و باغ به دیگر نهاد و سان

در بوستان به جای گل و لاله و سمن

آمد ترنج و نرگس و نارنج بیکران

گر ارغوان ز باغ بشد هیچ باک نیست

می خواه ارغوانی بر یاد ارغوان

فرخنده باد بر توش ها مهرگان ز مهر

بگذار در نشاط دو صد مهر و مهرگان

تو بر سریر و آنکه تو را دوست در سرور

تو باهوای خویش و عدو مانده در هوان

تو سرفراز خسرو و شاهان تو را رهی

تو شادمان و آنکه به تو شاد شادمان

جاه تو بی تغیر و ملک تو مستقیم

عز تو بی کرانه و عمر تو جاودان

شمارهٔ ۲۵۷ - مدیح دیگر از آن پادشاه

مگر که هجران هست از چهار طبع جهان

که چار طبع مرا داد هر زمان هجران

دلم پر آتش گردید و گشت دیده پر آب

تنم چو باد سبک گشت و سر چو خاک گران

ببرد جانم جانان و زنده ماندم من

که دید هرگز در دهر زنده بی جان

عجب نباشد اگر زنده ام که در تن من

مرکب است ز هجران او چهار ارکان

چو شد حرارت عشقش بر این دلم غالب

از این دو دیده گشادم من اکحل و شریان

اگر حرارت کمتر شود به رفتن خون

چرا حرارت من شد فزون ز رفتن آن

شبی گذشت مرا دوش دور از آن دلبر

سیاه و تیره چو دیدار و فکرت شیطان

سیه نبود ولیکن مرا سیاه نمود

سیاه باشد خود روز عاشق حیران

به چشم همچو هم آمد مرا سیاه و سپید

به حکم هر دو چو هم بود آشکار و نهان

چنان نمود به چشم من از درازی شب

نبود خواهد گویی که هرگزش پایان

چو خیل پروین بر آسمان پدید آمد

بنات نعش نهان شد ز گنبد گردان

پگاه دلبر دلجوی من ز حجره خویش

نهاد دست بر آن روی بیروان و توان

ز لعل و شکر در وی دمید باد به هم

هزاردستان گفتی که می زند دستان

چو گشت گویا آن بی زبان هزار آواز

گل مورد او گشت لاله نعمان

نگر چه گفت مرا گفت مرمرا درنی

که خیز و برجه مسعود سعدبن سلمان

مدیح گوی که فردا به شادکامی و لهو

شراب خواهد خوردن خدایگان جهان

سر ملوک جهان تاج خسروان محمود

که هر چه گویمش از مدح هست صد چندان

خدایگانی و شاهی که مدح و خدمت او

گزیده چون هنرست و ستوده چون احسان

به گاه بخشش مانند عیسی مریم

به گاه کوشش مانند موسی عمران

دو دست او به گه بزم بر ولیش جنان

حسام او به گه رزم بر عدو ثعبان

زمین شود چو هوا و هوا شود چو زمین

چو شد گران و سبک شاه را رکاب و عنان

خدایگانا شاها کیا تو آن ملکی

که در کمال تو عاجز شدست وصف و بیان

زمانه حرزی سازد همی از آن نامه

که سیف دولت محمود باشدش عنوان

به کشوری که به نامت کنند خطبه ادا

درو نبینند از قحط و از نیاز نشان

هر آن بنا که به نامت نهند بنیادش

به عمرها نکند دست حادثه ویران

هر آن دیار که ویران کند سیاست تو

فلک نداند کردنش هرگز آبادان

ز رای تست همه معجزات دهر پدید

ز لفظ تست همه مشکلات چرخ عیان

به نزد دست تو بسیار سوزیان اندک

به نزد تیغ تو دشوار روزگار آسان

همیشه تا بود از آسمان زمین ساکن

کند به گرد زمین آسمان همی دوران

به قدر و رفعت مانند آسمان بادی

چو آسمانت روانت باد بر جهان فرمان

سپهر با تو بکرده به مملکت بیعت

زمانه با تو ببسته به خسروی پیمان

به عون دولت عالم به دوستان بسپار

به تیغ نصرت گیتی ز دشمنان بستان

بزن به باغ جلالت سرای پرده فتح

درو بگستر از انصاف و عدل شادروان

بساط خسروی اندر جهان فرو گستر

علامت ملکی از سپهر بر گذران

ز ملک خویش بناز و عدل خود برخور

به کام و لهو بپای و به عز و ناز بمان

تو شادمانه و سلطان اعظم ابراهیم

به روزگار تو همواره خرم و شادان

شمارهٔ ۲۵۸ - همورا ستوده است

تهنیت عید را چو سرو خرامان

از در خرپشته اندر آمد جانان

بو یا زلفش به بوی عنبر سارا

رنگین رویش به رنگ لاله نعمان

کرده به شانه دو تاه سیصد حلقه

کرده به تنبول لعل سی و دو مرجان

مشک سیاهش به زیر حلقه مغفر

سیم سپیدش به زیر عیبه خفتان

لاله خود روی زیر جعد مسلسل

سوسن آزاد زیر زلف پریشان

ماندم حیران ز روی خوب وی آری

هر که ببیند پری بماند حیران

گریان گریان نگاه کردم در وی

دیده من کرد پاک خندان خندان

تهنیتم کرد و گفت عید مبارک

گفت چو من روز عید خواهی مهمان

بر رخ او بر زدم گلاب تو گفتی

هست گل سرخ زیر قطره باران

گفتمش امروز نزد چاکر بنشین

و آتش هجران من زمانی بنشان

گفتا برخیز و سوی خدمت بشتاب

تهنیت عید بر شهنشه بر خوان

خسرو محمود شهریار جهانگیر

خسرو محمود شهریار جهانبان

آتش سوزان زده حسامش در هند

دو دو شرارش رسیده در همه گیهان

ای گه بخشش بسان عیسی مریم

وی گه کوشش بسان موسی عمران

گفت تو آن کرد کو نکرد به دعوت

تیغ توآن کرد کو نکرد به ثعبان

تو به لهاور و هول تو به سراندیب

تو به بلا رام و سهم تو به خراسان

بسته ایام را به ظل تو راحت

خسته افلاس را سخای تو درمان

مال فراوان به نزد جود تو اندک

خدمت اندک به مجلس تو فراوان

کار جلالت ز ملکت تو به رونق

شغل بزرگی به دولت تو به سامان

شاهان دعوی کنند و برهانشان نیست

تو نکنی دعوی و نمایی برهان

سست شود دست و پای شاهان چون تو

سخت کنی تنگ روز جنگ به یکران

ای چو سلیمان به جاه و حشمت و رتبت

باره شبدیز تو چو تخت سلیمان

رفت مه صوم و عید میمون آمد

هست مبشر به فتح های فراوان

عیدت فرخنده باد و طاعت مقبول

باد دل و عمر تو ز دولت شادان

باد به کردار عمر نوح تو را عمر

باد حسام تو بر عدوی تو طوفان

چرخ تو را دولت سمایی رهبر

تیغ تو را نصرت خدایی افسان

شمارهٔ ۲۵۹ - باز در مدح آن شهریار

به سوی هند خرامید بهر جستن کین

رکاب خسرو محمود سیف دولت و دین

گشاده چتر همایون چو آسمان بلند

کشیده رایت عالی بر اوج علیین

قرار برده ز برنده خنجر هندی

ز بهر آنکه دهد بوم هند را تسکین

ز عکس خنجر او آفتاب خیره شده

ز سم مرکب او زلزله گرفته زمین

چه تاب دارد نخجیر و آهو و روباه

چو سوی صید خرامد ز بیشه شیر عرین

خدایگانا این داستان معروف است

که کرد بنده به شعر خود اندرون تضمین

هزار بنده ندارد دل خداوندی

هزار کبک ندارد دل یکی شاهین

هزار سرکش هر روز بامداد پگاه

به پیش فرش تو بر خاک می نهند جبین

همه غلام تو اند با که کرد خواهی رزم

همه رهی تو اند از که جست خواهی کین

مگر ز بهر تماشا به راه و رسم شکار

یکی خرامی ناگه ز راه هند به چین

بگرد شاها اندر جهان که گشتن تو

دهد جهان را ترتیب و ملک را تزیین

تو آسمان برینی و بی گمان باشد

ثبات گیتی از گشت آسمان برین

به کار نایدت از بهر رزم تیغ و عمود

نه نیز حاجت باشد به خنجر و زوبین

جهان بگیری بی آنکه هیچ رنج بری

به حزم صادق و عزم درست و رای رزین

زهی موفق و مسعود پادشاه بزرگ

زهی مظفر و منصور شهریار زمین

هزار بحری هنگام بزم در یک صدر

هزار شیری هنگام رزم در یک زین

تو را بیژن و گرگین صفت چگونه کنم

که هر غلام تو صد بیژنست و صد گرگین

چو بر فروختی از تیغ آتش اندر هند

به شهر فارس فرو مرد آتش برزین

به هر چه قصد کنی مر تو را چه باک بود

چو هست ایزد در کارها دلیل و معین

به هر کجا که نهی روی باشدت بی شک

فتوح و نصرت پیوسته بر یسار و یمین

همیشه بادی تابنده تر ز بدر منیر

همیشه بادی پاینده تر ز کوه متین

به هر رهی که روی رهبر تو فتح بود

کراست در همه آفاق رهبری به ازین

نه دیر باشد شاها که کلک هفت اقلیم

چنانکه هند شود مر تو را به زیر نگین

هزار شهر گشایی ز شهرهای بزرگ

هزار نامه فتحت رود سوی غزنین

محل رتبت تو بر شده به مهر سپهر

ثبات ملک تو پیوسته بر شهور و سنین

مباد هرگز عمر تو را فنا یا رب

مباد هرگز ملک تو را زوال آمین

شمارهٔ ۲۶۰ - مدح ثقة الملک طاهربن علی

کرد همتای روضه رضوان

ملک سلطان به دولت سلطان

ثقت الملک طاهربن علی

آنکه گردون چو او نداد نشان

آن فلک همت ستاره محل

آن قضا قوت زمانه توان

مهر او آب و کین او آتش

خشم او درد و عفو او درمان

در گشاده ولیش را نصرت

راه بسته عدوش را خذلان

کرده در زیر دست و زیر قدم

همت و رتبتش زمین و زمان

کمترین پایه ای ازین برجیس

کمترین مایه ای از آن کیوان

ای خداوند شاه و شاهی را

از دهای تو اندرین گیهان

زنده گشتست ملک کیخسرو

تازه گشتست عدل نوشروان

به هنرها بکرده ای دعوی

به اثرها نموده ای برهان

خیره از وصف تو روان و خرد

عاجز از مدح تو یقین و گمان

بدسگال تو جنگ پیوستست

برنشسته به باره ای حرمان

کرده از دولت مخالف تیر

برده از بخت سرنگون پیکان

هر زمانی همی گشاید شست

بگسسته زه و شکسته کمان

تو به کلک آن گشاده ای به تیغ

نگشاده ست رستم دستان

خیل عزم تو را ذکاست دلیل

تیغ حزم تو را دهاست فسان

دو زبانیست کلک تو که به دوست

اعتماد زبان شاه جهان

تا زبان آوران همه شده اند

یک زبان در ثنای آن دو زبان

رخ نیکوست زیر خال جمال

دو رخ درج زیر نقش بنان

مرکب فکرتست و همچو سوار

چون سرانگشت بر فشار دران

همه در کردنی دهد ناورد

همه در بودنی کند دوران

زیبدش عرض آفتاب مجال

شایدش طول آسمان میدان

آن فشاند به لحظه ای بر خلق

که نبارد به سالها باران

نکته ای نیز یاد خواهم کرد

شاعر استاخ باشد و کشخان

بزم تو نیست هیچ بی انعام

دست تو نیست هیچ بی احسان

به عطاها بسی تهی کردی

شایگان گنج ها یکان و دوکان

هست چرخ سپهر عمر تو را

صد و پنجاه ساله کرده ضمان

دست بخشش کشیده دار و مدار

همگنان را بهر عطا یکسان

مایه سنگ و خاک چندین نیست

سخت نیکوست این قضیه بدان

تنگدل گردی ار ز بهر عطات

زر و نقره نماند اندر کان

نه بگفتم نکو غلط کردم

که نگردد ز امر تو دوران

گر بگردد فنا زمین به زمین

ور نماند جهان کران به کران

دولتت را خدای عز و جل

آفریند دگر چهار ارکان

دورها در هم آنچنان بندد

که نیابد ره اندر او حدثان

از زمستان چو بهره برداری

آردت نوشکفته تابستان

بنگر اکنون که از پی بزمت

چون برآراست باغ را نیسان

بر همه دشت و که فراز و نشیب

فرش روم است و حله کمسان

نه عجب گر ز حرص عشرت تو

گل دمد سال و ماه در بستان

نه شگفت ار هزار دستان نیز

بر گل از مدح تو زند دستان

ای ازین سمج تنگ دیده من

سرمه که فتاد ناگاهان

گل ندیدم ز خون چو گل شد چشم

خارجست اندرین دو دیده از آن

یادم آمد که هست سالی سه

نه زیادت این و نه نقصان

که نکردی ز بنده یاد شبی

در چمن ها به پیش آن ایوان

در گل افشان تو چه عشرت کرد

مدح خوانان چو رعد و نعره زنان

مطربانت ز گفته های رهی

بر کشیده به آسمان الحان

کرده بنده به شکر نعمت تو

بر بدیهه ترانها پران

یافته از تو با هزار لطف

خلعت و نورهایی دگران

که رکاب و عنان تو نکشد

مگر ابر بهار و باد بزان

حال دیگر شد ای شگفت آری

این چنین است حال چرخ کیان

رنج بسیار بود و گشت اندک

حال دشوار بود و گشت آسان

دشمن و دوست دیده بود که من

پار بودم ز جمله اعیان

اسب بسیار و بنده بی حد

مال انواع و نعمت الوان

ز بس مانی و قرطنانی عجب

تا به حدی که گفت هم نتوان

گفت هر دوستی که بود مرا

کام کمتر کن ای برادر هان

من چو مستان همی دوانیدم

از چپ و راست بر گشاده دهان

بر همه اعتماد آنکه مرا

نتواند که کس نهد بهتان

کرده ام شغل و گفته ام مدحت

که ندیده ست کس چنین و چنان

از عمل نیست یک درم باقی

بر من از هیچ وجه در دیوان

شاه دادست هر چه دارم و هست

صنعت و نعمت آشکار و نهان

مدح ها گفتم و مرا به عوض

داد توقیع هایی بس طنان

من همی گفتم این و هاتف گفت

سبلت و ریش کنده کم جنبان

لاجرم بر بداد کبر و بطر

گشت سامان و کار بی سامان

هستم اینک درین حصار مرنج

کنده و سوخته نه خان و نه بان

زار ناله کنان درین کهسار

بر سر و برزنان درین زندان

پای من خاک را نکرده به گام

چشم من روز را ندیده عیان

موی بر فرق و دیده اندر چشم

پنجه شیر و صورت ثعبان

شکم و پشت من درین یک سال

والله ار یافته ست جامه و نان

یافته ست این ولیک بس اندک

داشته ست آن ولیک بس خلقان

مشتکی گر برنج یابم و من

نزنم جز که راه حول و جلان

ور بود در جهم به گوشت چنانک

کودک شیرخواره در پستان

هر زمانم چنان که مژده بود

گوید این تازه روی زندانبان

بس بود از سرشک تو امسال

اندرین کوه لاله نعمان

ور درین مژده ندهمش چیزی

زند او در دو چشم من پیکان

اندرین سمج کار من شب و روز

مدح سلطان و سوره قرآن

ندهندم همی دوات و قلم

نشنوندم همی نفیر و فغان

من به آواز چون همی خوانم

یاد گیرد ز دور باد وزان

ببرد تا به مدح موج زند

بوم ایران و بقعت توران

گر ز جاه توام امان باشد

دهدم گردش زمانه امان

حکم و فرمان خدای راست بلی

او کند حکم و او دهد فرمان

در دل پاک تو هم او فکند

که برون آریم ازین زندان

بنشانی مرا تو بر خوانی

که ازو زاده چشمه حیوان

که همه آرزوی من نانست

نان چو شد منقطع نماند جان

خلعتی ام دهی ز خاصه خویش

که ازین پیش داده ای زآنسان

باز من بنده را بیارایی

این سرو تن به اطلس و برکان

منت هر لحظه مدحتی خوانم

که نخواندست هیچ مدحت خوان

صورت آن همه شفای بصر

لذت این همه غذای روان

ببرندش چو تحفه دست به دست

بشود در جهان دهان به دهان

تو گشاده دو دست چون حاتم

من زبانی گشاده چو سحبان

گر بود از توام به نعمت سود

نبود از منت به مدح زیان

بس خوشست آرزوی من یارب

تو بدین آرزو مرا برسان

تا دهد بخت رای را یاری

رای تو پیر باد و بخت جوان

با تو اقبال چرخ را تاکید

با تو تایید جاه را پیمان

شاه صاحبقران هفت اقلیم

تو مشار و مشیر حکم قران

ماند یک آرزو بخواهم خواست

شاد بنشین و مطربان بنشان

ایستاده به بوی تو عباس

باده فرمای پنج پیش از خوان

تا چنان سست گرددش گردن

که شود سخت بر همش دندان

آید آواز نوش ساقی او

همچو آواز پتک بر سندان

هر چه گوید مرا رواست روا

دوستی دوستیست بی تاوان

یارب آن روزگار خواهم دید

آن چو مه طلعت و چو مور میان

تو خداوند شاد و خرم زی

تو خداوند کام و دولت ران

در بزرگی چو آفتاب بتاب

در سعادت چو روزگار بمان

شمارهٔ ۲۶۱ - مدیح منصوربن سعید

دوش گفتی ز تیرگی شب من

زلف حورست و رای اهریمن

زشت چون ظلم و بیکرانه چو حرص

تیره چون محنت و سیه چو حزن

مانده شد مهر گویی از رفتار

سیر شد چرخ گویی از گشتن

همچو زنگار خورده آینه ای

می نمود از فراز من روزن

که زرنگش نمی توانستم

اندرو روی صبح را دیدن

چرخ مانند گرزنی که بود

اندرو در و گوهر گرزن

آتش اندر دلم بسوخته صبر

آب ازین دیدگان ببرده وسن

مهر چون آتشی فرو شد و زو

پر ز دود سیاه شد روزن

گر نه دود سیاه بود چرا

زو روان گشت آب دیده من

از سیاهیش چشم من اعمی

وز نهیبش زبان من الکن

در دلم ترجمان شده کلکی

چون زبانم همی گشاده سخن

از دلم چون شب سیاه آورد

از معانی کواکب روشن

گر نه آبستن است از چه سبب

ناشکیبا بود گه زادن

کس نداند که او چه خواهد زاد

این چنین باشد آری آبستن

به سرش رفتن و کشان از پس

گیسوی عنبرینش چون دامن

تیز رفتار گردد و چیره

چونکه مجروح گردد از آهن

دشمن اوست آهن و که شنید

کس که باشد صلاحش از دشمن

نوبهاری همی برآرد زود

که ازو عقل را بود گلشن

زآن سیاهیش چون دل لاله

بر سپیدیش همچو روی سمن

بست زنار و شد نگار پرست

صاحب از بهر آن زدش گردن

خواجه منصوربن سعید که کرد

زنده آثار احمدبن حسن

ای سخای تو در جهان سایر

وانکه گرداردی سخات بدن

به جهان در نماندی خالی

از هوا جای یک سر سوزن

وعده تو ندید هرگز بطل

بخشش تو نداشت هرگز من

نیست پاداشنی سخای تو را

نه سخای تو هست پاداشن

تو حسامی به گوهر و به هنر

باز پیش حسام فقر مجن

وین عجب تر که تیغ دانش را

هم تو صیقل شدی و هم توسن

به گه آفرینش از حشمت

باقیی ماند گشت اصل فتن

ای ز بهر وزارت آورده

مر تو را سروری چو در عدن

دری و در نظم و نثر تو را

کس نداند درین زمانه ثمن

از دل و جان رهی خاص توام

تا مرا جان و دل بود در تن

در هوای توام ببسته میان

در ثنای توام گشاده دهن

من بیفتاده ام مرا بردار

بار اندوه از تنم بفکن

خز کوفی مدار همچو پلاس

گل سوری مبوی چون راسن

ای شکسته منازعان را پشت

پشت اندیشه را به من بشکن

رخ برافروز همچو مهر سپهر

سر برافراز همچو سرو چمن

باده گیر از کف دلارایی

لعبتی ماهروی زهره ذقن

گر نماندست سوسن و گل هست

عارض و روی چون گل و سوسن

مجلست چرخ باد و تو خورشید

ساغرت ماه و می سهیل یمن

باد دستار نیکخواهت تاج

باد پیراهن عدوت کفن

شمارهٔ ۲۶۲ - ارسلان بن مسعود را ستاید

ز خورشید روی ملک ارسلان

شد این قصر روشنتر از آسمان

جهاندار شاهی که مانند او

ندیدست یک چشم شاه زمان

نبیند سر همتش را فلک

نیابد یقین دلش را گمان

تو آن قصر داری بهاری ز ملک

که آن را نباشد به گیتی خزان

تو آن بوستانی که در صحن تو

ز مه بیکران هست سرو روان

که دیدست هرگز چنین شهریار

که دیدست هرگز چنین بوستان

همی روزگار از تو دارد مثل

همی از تو گوید فلک داستان

بلی پیشگاه امانی ز عدل

به تو خرم و شاد عدل و امان

تویی معدن ملک تا حشر پای

تویی منبع جود جاویدمان

همیشه به تو خرم و شاد باد

شهنشاه عادل ملک ارسلان

زمین شهریاری جهان داوری

که ملکش جوانست و بختش جوان

ز صاحبقران ها قرانها چنو

جهان را نبودست صاحبقران

نه چون حشمتش حشمت اردشیر

نه چو همتش همت اردوان

جهان و فلک مدح و فرمانش را

گشاده دهانست و بسته میان

نه چون دولت او جهان فراخ

نه چون رتبت او سپهر کیان

ز سهمش بلرزد همی بحر و بر

ز جودش بنالد همی کوه و کان

ز جودست بر گنج او کاربند

ز عدلست بر ملک او پاسبان

همی تا بود شادمانه ولی

دلش باد از مملکت شادمان

فلک پیش شاهیش بسته کمر

زمانه به شادیش کرده ضمان

شمارهٔ ۲۶۳ - مدیح سیف الدوله محمود

ای تو را خوانده صنیع خود امیرالمؤمنین

همچنین بادا جلالت بر زیادت همچنین

سیف دولت مر تو را زین پیشتر بوده لقب

عز ملت را بر افزون کرد امیرالمؤمنین

اصبحت شمس العلی فی دولت من مشرق

نحمدالرحمن حمدا و هو رب العالمین

این بشارت حور عینان را همی گوید به خلد

بر نبشته بر دو پر خویشتن روح الامین

بخت زیبنده لقب کردند شاهان مر تو را

این لقب خواهند کردن خسروان نقش نگین

هر که خواهد تا بود همواره با شادی و ناز

این لقب را گو بخوان و صاحبش را گو ببین

هر کسی را هست یک عید و تو را شاها دو عید

هر دو با رامش عدیل و هر دو با شادی قرین

آن یکی این عید فرخنده که می آید مدام

وان یکی فرخ لقب کامد تو را اکنون بحین

فرخجسته باد و میمون این همایون هر دو عید

دوستانت شاد بادند و بد اندیشان غمین

شمارهٔ ۲۶۴ - درود بر خواجه احمد بن حسن

شاد باش ای زمانه ریمن

بکن آنچ آید از تو در هر فن

تن اگر روی گرددم بگداز

پشت اگر سنگ گرددم بشکن

گر بنایی برآیدم بشکوب

ور نهالی ببالدم بر کن

هر که افتاد برکشش در وقت

من چو برخاستم مرا بفکن

بازم اندر بلایی افکندی

که کشیدن نمی تواند تن

اندر آن خانه ام که از تنگی

نجهدم باد هیچ پیرامن

که ز تنگی اگر شوم دلتنگ

نتوانم درید پیراهن

نور مهتاب و آفتاب همی

به شب و روز بینم از روزن

ترسم از بس که دید تاریکی

اندرین حبس چشم روشن من

دید نتوانم ار خلاص بود

همچو خفاش چشمه روشن

بند من گشت از آنچه نسبت کرد

از دل دلربای من آهن

زان کنون همچو بچگان عزیز

دارمش زیر سایه دامن

اگر از من به حیله ببریدند

این همه دوستان عهد شکن

چه سبب را فرو گذاشت مرا

خواجه سید رئیس ابن حسن

آنکه از نوبهاری رادی او

به خزان رست در جهان سوسن

آنکه دانش بدو نموده هنر

وانکه دانا ازو گشاده سخن

ای بزرگی و فضل را ماوی

وی کریمی و جود را مسکن

نه چو لفظ تو در دریا بار

نه چو کف تو ابر در بهمن

هر جوادی به نزد تو سفله

هر فصیحی به نزد او الکن

تا همی مهر بردمد به فلک

تا همی سرو بر جهد ز چمن

در جهان دوستکام بادی تو

که شدم من به کامه دشمن

بر تو نالم همی معونت کن

مر مرا از زمانه ریمن

باد جفت تو دولت میمون

باد یار تو ایزد ذوالمن

شمارهٔ ۲۶۵ - مدح شیرزاد

راست کن طارم کاراسته شد گلشن

تازه کن جانها جانا به می روشن

بر جمال شه ساقی تو قدح ها ده

بر ثنای شه مطرب تو نواها زن

بازوی دولت و تاج شرف و ملت

شیرزاد آن شه پیل افکن شیر اوژن

آنکه در خدمت گیتی شودش بنده

وانکه از طاعت گردون نهدش گردن

بسطت جاهش در دهر برد لشکر

رفعت قدرش بر چرخ کشد دامن

لطف و خلقش را چون آب شود آتش

عنف و بأسش را چون موم شود آهن

ببرد رخشش گر چرخ بود مقصد

بگذرد زخمش گر کوه شود جوشن

دست لهوش را ناهید شود یاره

فرق عزش را خورشید سزد گر زن

روز بزم او یادی مکن از حاتم

وقت رزم او ذکری مبر از بیژن

باد در دولت تا عقل بود در سر

باد در نعمت تا روح بود در تن

شمارهٔ ۲۶۶ - مدح سیف الدوله محمود

دو مساعد یار و دایم جفت و با هم همزبان

شکل و رنگ این و آن چون گلبن و سرو روان

با لباس حور عین با صورت خلد برین

با جلال آفتاب و با کمال آسمان

دوستان دارند ایشان هر یکی بس بی شمار

عاشقان دارند ایشان هر یکی بس بیکران

دوستان اندر ثناشان جمله بگشاده دهن

عاشقان اندر هواشان یکسره بسته میان

آفتاب و آسمان و کوه و دریا زیر این

پیل مست و ببر تند و شیر غران زیر آن

گاهشان باشد قرار و گاهشان باشد مدار

گاه بر مرکز بوند و گاه بر باد وزان

با بها گشته ز اقبال شهنشاه زمین

یافته زینت ز فر شهریار کامران

شاه محمودبن ابراهیم سیف الدوله آنک

ناورد چون او شهنشاهی فلک در صد قران

عز ملت شاه غازی آنکه از تأیید بخت

پایه کیوان شده هر پای تختش را مکان

پادشاهی چشم و روشن رایش اندر وی بصر

شهریاری جسم و عالی نامش اندر وی روان

مدحت او چاکران را سوی هر نعمت دلیل

خدمت او بندگان را سوی هر دولت نشان

دوستانش را خزان و زهر او چون نوبهار

دشمنانش را بهار از کینه او چون خزان

تا پدید آمد چو آتش تیغ او اندر مصاف

همچو سیماب از جهان شد بدسگال او نهان

ای نهاده قدر تو بر تارک عیوق پای

همت عالی تو با مشتری کرده قران

خلعتی دادت شهنشاه جهان از خاص خویش

از بدایع همچنان چون نوشکفته بوستان

گرد بر گردش نوشته دست پیروزی و عز

نام تو خسرو که گردی در جهان صاحبقران

همچنین بادا شهنشاه زمانه همچنین

فرخ و فرخنده بادت خلعت شاه جهان

تا بگردد آسمان و تا بتابد آفتاب

تا بپاید مرکز و بر وی بروید ارغوان

شاه گیر و شاه بند و مال بخش و داد ده

دیر زی و شاد باش و ملک گیر و ملک ران

شمارهٔ ۲۶۷ - سلطان مسعود را ستاید

ای ملک شیردل پیل تن

صفدر لشکرشکن تیغ زن

خسرو مسعود سعود فلک

بر سر تاج تو شده انجمن

دولت در خدمت و در مدح تو

بسته میانست و گشاده دهن

رخش تو بر خاک چو بگشاد کام

دشت شود پر گل و پر یاسمن

تیغ تو چون گشت برهنه به جنگ

جوشن پوشد ز نهیب اهرمن

بیش به هندستان از غزو تو

نه تن بت ماند نه جان شمن

گویدی اوصاف تو گر یابدی

خامه و شمشیر و زبان و سخن

بر فلک گردان نعش بنات

تا نشود جمع چو نجم پرن

بادی تابنده چو مهر فلک

بادی بالنده چو سرو چمن

ناصح تو محتشم و محترم

حاسد تو منهزم و ممتحن

شمارهٔ ۲۶۸ - قصیده دیگر در مدح ملک ارسلان

ملک ملک ارسلان

ساکن روض الجنان

شاه زمانه فروز

خسرو صاحبقران

رایت و رایش بلند

دولت و بختش جوان

همت او آفتاب

رتبت او آسمان

مطرب راهی بزن

راوی بیتی بخوان

فی ملک عدله

یخدمها النیران

ای بدل اردشیر

وی عوض اردوان

بنده امرت سپهر

بسته حکمت جهان

ای ملک کامران

خسرو صاحبقران

دوش به خواب اندرون

وقت سپیده دمان

آمد نزد رهی

روان نوشیروان

گفت که مسعود سعد

شاعر چیره زبان

دیدی عدلی که خلق

یاد ندارد چنان

دید کآباد کرد

جمله زمین و زمان

عدل ملک بوالملوک

شاه ملک ارسلان

در صفت عدل او

مدح به گردون رسان

ورچه امروز هست

تنت چنین ناتوان

چو گرددت تن درست

و ایمن گردی به جان

تو وصف این عدل کن

به وصف نیکو بیان

درین معانی به شعر

بساز ده داستان

ای ملک مال ده

خسرو گیتی ستان

سیاست ملک را

پیش تو در یک زمان

جمع شد از هر سویی

دویست کوه روان

جمله بر آن هر یکی

یک اژدهای دمان

بر سر هر پیل مست

نشسته یک پیلبان

برین سیاست که رفت

ای ملک کامران

قحط چو باران نشاند

رحمت تو از جهان

احسنت ای پادشاه

شاد به گیتی بمان

داشتن ملک و دین

جز که چنین کی توان

خلق جهان را همه

کودک و پیر و جوان

به جود کردی غنی

به عدل دادی امان

زایل کردی شها

ز خلق نرخ گران

جانشان دادی همه

که اصل جانست نان

خلق به گیتی ندید

چون تو شهی مهربان

زین پس دزدان شوند

بدرقه کاروان

بیش نترسد ز گرگ

بر رمه مرد شبان

ز جود خالی نه ای

حظی داری از آن

عدل تو بر ملک و دین

جود تو بر گنج و کان

چون تو نبودست و نیست

خسرو فرمان روان

عادلی و عدل تو

رسید در هر مکان

شاها با عدل و ملک

زنده بمان جاودان

شمارهٔ ۲۶۹ - مدح عمیدالملک ابوالقاسم

روز نوروز و ماه فروردین

آمدند ای عجب ز خلد برین

تاجها ساخت گلبنان را آن

حله ها بافت باغ ها را این

باد فرخنده بر عمید اجل

خاصه پادشاه روی زمین

عمده دین و ملک ابوالقاسم

که بیاراست روی ملک به دین

آن بزرگی که رایت همت

بگذرانید از اوج علیین

به ذکا کرد ملک را ثابت

به دها داد فتنه را تسکین

هنر از رای او برد تعظیم

خرد از طبع او کند تلقین

عزم او را مضای بادبزان

حرم او را ثبات کرده متین

این یکی را زمانه زیر رکاب

وان یکی را سپهر زیر نگین

نور و ظلمت بود به عفو و به خشم

آب و آتش بود به مهر و به کین

نه عجب گر ز داد او زین پس

خویش گردد تذرو را شاهین

شاد باش ای جهان به روی تو شاد

غم نصیب عدوست شاد نشین

نه چو تو گاه بزم ابر بهار

نه چو تو وقت رزم شیر عرین

راست گویی ز بهر تیغ و قلم

آفریده شد آن خجسته یمین

بنده خویش را معونت کن

ای جهان را شده به عدل معین

هر که خواهد همیشه شادی تو

نبود در همه جهان غمگین

شب نخسبم همی ز رنج و عنا

نیست حاجت به بستر و بالین

گر به تو نیستی قوی دل من

چکدی زهره من مسکین

از تو بودی همه تعهد من

گاه محنت به حصن های حصین

جان تو دادی مرا پس از ایزد

اندرین حبس و بند باز پسین

به خدایی که صنع و حکمت او

ماند از گردش شهور و سنین

که به باقی عمر یک لحظه

رو نتابم زخدمتت پس ازین

سازم از جود تو ضیاع و عقار

گیرم از مدح تو رفیق و قرین

ببرد چون به روی تو نگرم

شادی تو ز روی بختم چین

فخرم آن بس بود که هر روزی

بر بساطت نهم به عجز جبین

تا بود بر فلک طلوع و غروب

تا بود در زمان مکان و مکین

باد چرخ محل و رتبت تو

روشن از ماه و زهره و پروین

باد باغ نشاط و نزهت تو

خرم از لاله و گل و نسرین

من مبارک زبان و نیک پیم

هم چنین باد و هم چنین آمین

شمارهٔ ۲۷۰ - مدیح سیف الدوله محمود

گر نه شاگرد کف شاه جهان شد مهرگان

چون کف شاه جهان پر زر چرا دارد جهان

ور نشد باد خزان را رهگذر بر تیغ او

پس چرا شد بوستان دیناری از باد بزان

راست گویی منهزم گشت از خزان باد بهار

چون سپاه اندر هزیمت ریخت زر بیکران

ابر گریان شد طلایه نوبهار اندر هوا

گشت ناپیدا چو آمد نوبت باد خزان

راست گویی بود بلبل مدح خوان نوبهار

چون خزان آمد شد از بیم خزان بسته دهان

زعفران اصلی بود مر خنده را هست این درست

هر که او خندان نباشد خنده ش آرد زعفران

چون خزان مر بوستان را زعفران داد ای شگفت

پس چرا باز ایستاد از خنده خندان بوستان

یا ز بسیاری که دادش بازگشتست او به عکس

هر چه از حد بگذرد ناچار گردد ضد آن

روز نقصان گیرد اکنون همچو عمر بدسگال

شب بیفزاید کنون چون بخت شاه کامران

آب روشن گشت و صافی چون سنان و تیغ او

شاخ زرد و چفته شد چون پشت و روی بندگان

قطب ملت سیف دولت شهریار ملک گیر

تاج شاهی عز دولت خسرو گیتی ستان

شاه ابوالقاسم ملک محمود آن کز هیبتش

لرزه گیرد گاه رزم او زمین و آسمان

تیغ او چون برفروزد آتش اندر کارزار

جان بدخواهان برآید زو به کردار دخان

آنکه از بیمش بریزد ناخن ببر هژبر

وانکه از هولش بدرد زهره شیر ژیان

آنکه وصف او نگنجد هیچ کس را در یقین

وانکه نعت او نیاید هیچ کس را در گمان

فر خجسته رای او بر جامه شاهی علم

گستریده نام او بر نامه دولت نشان

هر چه او بیند بود دیدار او عین صواب

هر چه او گوید بود گفتار او سحر بیان

مشتری و زهره را هرگز نبودی حکم سعد

گر نبودی قدر او با هر دوان کرده قران

گر نبودی از برای ساز او را نامدی

در ناسفته ز دریا زر پاکیزه ز کان

طرفهای ساز بگشادند در مدحش دهن

کرد گردون هر یکی را گوهری اندر دهان

ای جلال پادشاهی وی جمال خسروی

هستی اندر جاه و رتبت اردشیر و اردوان

چون به گوش آمد صریر کلک تو بدخواه را

بشنود هم در زمان از تن صفیر استخوان

گر نه قطب دولت و بخت جوان شد تخت تو

پس چرا گردند گردش دولت و بخت جوان

مهرگان آمد به خدمت شهریارا نزد تو

در میان بوستان بگشاد گنج شایگان

باده چون زنگ خواه اندر نوای نای و چنگ

نوش کن از دست حوری دلبر نوشین روان

ای به تو میمون و فرخ روزگار خسروی

بر تو فرخ باد و میمون خلعت شاه جهان

همچنین یادی همیشه نزد شاهنشه عزیز

همچنین باد از تو دایم شاه شاهان شادمان

تا همی دولت بود در دولت عالی به ناز

تا همی نعمت بود در نعمت باقی بمان

مملکت افزون و همچون مملکت بفروز کار

روزگارت فرخ و چون روزگارت مهرگان

التجای تو به بخت آمد و نعم الملتجاء

ایزدت دایم معین والله خیرالمستعان

شمارهٔ ۲۷۱ - هم در مدح او

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

مهر بفزای ای نگار مهرجوی مهربان

همچو روی عاشقان بینم به زردی روی باغ

باده باید بر صبوحی همچو روی دوستان

تاجهاشان بود بر سر از عقیق و لاجورد

قرطه هاشان بود در بر از پرند و پرنیان

کله ها زد باد نیسان از ملون جامه ها

پرده ها بست ابر آزار از منقش بهرمان

مشک بودی بی حد و کافور بودی بی قیاس

در بودی بی مر و یاقوت بودی بی کران

حمل بویا مشک بودی تنگها بر تنگها

بار مروارید بودی کاروان در کاروان

تا خزانی باد سوی بوستان لشکر کشید

زینتش گشتست روی ارغوان چون زعفران

هر کجا کاکنون به سوی باغ و بستان بگذری

دیبه زربفت بینی زین کران تا آن کران

از غبار باد دیناری شده برگ درخت

وز صفای آب زنگاری شده جوی روان

شد چو روی بدسگال مملکت برگ درخت

باشد آب جوی همچون تیغ شاه کامران

سیف دولت شاه محمود بن ابراهیم آنک

جان شاهی را تنست و شخص شاهی را روان

خسرو خسرو نژاد و پهلو پهلو نسب

شهریار بر و بحر و پادشاه انس و جان

پیش او حلم زمین همچون هوا باشد سبک

پیش طبع او هوا هم چون زمین باشد گران

از نهیب گرز او در چرخ گردنده اثر

وز سر شمشیر او بر ماه دو هفته نشان

ای گه بخشش فریدون گاه کوشش کیقباد

ای به همت اردشیر و ای به حشمت اردوان

ور فریدون قباد و اردوان و اردشیر

زنده اندی پیش رخشت بنده بودندی دوان

کوه و بحر و آفتاب و آسمان خوانم تو را

کوه و بحر و آفتاب و آسمانی بی گمان

تو به گاه حلم کوهی و به گاه علم بحر

گاه رفعت آفتابی گاه قدرت آسمان

تیغ تو چون برفروزد در میان کارزار

مغز بدخواهت بجوشد در میان استخوان

جشن فرخ مهرگان آمد به خدمت مر تو را

خسروانی جام بستان بر نهاد خسروان

جوشن و برگستوان از خز باید ساختن

کامد اینک با لباس لشکری باد خزان

فرخ و فرخنده بادت مهرگان و روز مهر

باد دولت با تو کرده صد قران در یک قران

ملک از تو با نشاط و تو ز ملکت با نشاط

دولت از تو شادمان و تو ز دولت شادمان

شمارهٔ ۲۷۲ - ستایش سلطان مسعود

ای خرد را به راستی قانون

وی دل تو ز هر هنر قارون

دون طبع تو مایه دریا

زیر قدر تو پایه گردون

فضل را فکرت تو یاری گر

جود را نعمت تو را همنون

هر محاسن که در جهان باشد

نبود از خصال تو بیرون

به کمال بضاعتی منسوب

وز دها و کفایتی معجون

از سعودست نام و کنیت تو

که همه با سعادتی مقرون

بحر طبعی شگفت نیست که هست

همه لفظ تو لؤلؤ مکنون

گرد اقبال تو نیارد گشت

به مضرت زمانه وارون

هر زمان فتنه بر سیاست تو

چون معزم همی کند افسون

هر که از مجلس تو دور بود

همچو من باشد ای عجب مغبون

خون همی گردد و نیارم گفت

دلم از رنج های گوناگون

دارم از حرز مدح تو تعویذ

ورنه در حال گردمی مجنون

باز پشتم قوی به دولت توست

از فلک باک نایدم اکنون

چون تو حری مرا به دست بود

کی براندیشم از زمانه دون

تا کند ماه و آفتاب همی

روز و شب را به روشنی مرهون

باد روزت نهار لهوانگیز

باد بختت هلال روزافزون

شمارهٔ ۲۷۳ - ثنای سیف الدوله محمود

بر من بتافت یار و بتابم ز تاب او

طاقت نماند پیش مرا با عتاب او

این روی پر ز دره و در خوشاب گشت

از آرزوی دره و در خوشاب او

از رشگ آن نقاب که بر روی او رسد

گشت این تن ضعیف چو تار نقاب او

چون نوشم آید ارچه چو زهرم دهد جواب

زیرا که هست بر لب راه جواب او

بربود خواب از من و آنگه بخفت خوش

پیوسته گشت گویی خوابم به خواب او

خوردم شراب عشقش یک ساغر و هنوز

اندر سر منست خمار شراب او

چنگ عقاب زلفش و پرتذرو روی

ایمن رخ تذرو ز چنگ عقاب او

باز سپید روی و غراب سیاه زلف

وز بیم باز او شده لرزان غراب او

داند که هست بسته زلفین او دلم

هر ساعتی فزون کند از پیچ و تاب او

چون زر پخته شد رخ چون سیم خام من

زان آفتاب تابان وز مشک ناب او

گر زر ز آفتاب زیادت شود همی

نقصان چرا شود زرم از آفتاب او

بر عاشق ای نگارین رحمت کن و مسوز

بر آتش فراق دل چون کباب او

شاید که آب او بر توبه شود که هست

زان مجلس شهنشه گیتی مآب او

محمود سیف دولت شاهی که در جهان

شاهنشه ست از همه شاهان خطاب او

هر ملک را اگر چه فراوان بود زمان

محمود شاه باشد مالک رقاب او

شخصش سپهر و خلقش در وی نجوم او

خشمش اثیر و تیرش در وی شهاب او

کفش سحاب و تازه ازو بوستان ملک

زحمت ندید و صاعقه اندر سحاب او

یابد فلک درنگ به وقت درنگ او

گیرد زمین شتاب به گاه شتاب او

باشد هوا گران چو سبک شد عنان او

گردد زمین سبک چو گران شد رکاب او

صافی شدست آب جلالت ز آتشش

افروخته ست آتش هیبت ز آب او

آبست و آتشست حسامش به رزمگاه

روی زمین و چرخ پر از موج و تاب او

در دیده مخالف ملکست سیل او

واندر دل معادی دین التهاب او

هر بقعه ای که مرکب او بسپرد زمینش

گردد گلاب و عنبر آب و تراب او

روید به جای خار شقایق ز عنبرش

باشد به جای سنگ گهر در گلاب او

آثار مهر اوست در آباد این زمین

تأثیر کین اوست چنین در خراب او

کم باد بدسگال وی و باد بر فزون

اقبال و ملک و دولت و عمر و شباب او

چون باغ باد مجلسش آراسته مدام

چون عندلیب و بلبل چنگ و رباب او

شمارهٔ ۲۷۴ - در مدح

ای اختیار عالم در اختیار تو

وی پیشوای ملک و ملک پیشکار تو

بر آسمان دولت قطب کفایتی

بسته مدار مملکت اندر قرار تو

خورشید گشت همت گردون فروز تو

تا چرخ شد جلالت گیتی نگار تو

تا در وجود نامدی از عالم عدم

گردون سپید دیده شد از انتظار تو

سعد فلک همی نکند اختیار خویش

تا ننگرد نخستین در اختیار تو

چون مهر بر سپهر بود گر تویی سوار

شیر سپهر خم زدی از رهگذار تو

گردون سرفراخته را کوژ گشت پشت

تا سر فراخت همت گردون گذار تو

در تاختن پیاده شد فتنه سوار

چون پاشنه گشاید عزم سوار تو

بی بیم شد ز زلزله حادثه جهان

تا تکیه کرد بر خرد استوار تو

گردون ز خط کام تو بیرون نبرد گام

تا بانگ زد برو هنر کامگار تو

دریای پهن خاست ز موج سخای تو

کوه بلند رست ز بیخ وقار تو

چون باغ خلد چرخ بیاراست ملک شاه

آیین و سیرت و ادب شاهوار تو

عدل بسیط تو به چه دارد همی روا

زینگونه ظلم همت تو بر یسار تو

در دفتر سخای تو چون بنگریم هست

اندک ترین رقم صلت صد هزار تو

هر روز ریع شکر و ثنا بر زیادتست

تا هست خلق وجود ضیاع و عقار تو

مست شراب جودی و هرگز به هیچ وقت

چشم زمانه چشم ندارد خمار تو

شاداب و سرفراخته سروی به باغ عز

تا گشت فر دولت عالی بهار تو

گویند بارور نبود سرو نیست راست

سروی تو و مصالح ملکست بار تو

در مجلس تو خون قنینه چگونه ریخت

گر مال پاره پاره شد از کارزار تو

ای ذوالفقاروار کشیده زبان تیز

زو حیدرانه رفته همه نظم کار تو

در کر و فر صلح به کردار راست

بر حل و عقد دولت تو ذوالفقار تو

ای پر هنر سوار به میدان نام و ننگ

باد قضا شکاف ندارد غبار تو

بگذارد کار دولت و بگشاد راه دین

گیتی گشای بازوی خنجر گذار تو

بدخواه در شتاب و گریزست و گیرگیر

از هیبت درنگ تو و کارزار تو

گردد به خدمت تو سر مرد بارور

صحن سرای فرخ تو روز بار تو

ای جوهر محیط شده بر عیار دهر

هرگز به حق گرفت که داند عیار تو

از زینهار خوردن گیتی بری شود

هر کو پناه گیرد در زینهار تو

ای شیر مرغزار نیارد گذار کرد

یک شیر شرزه بر طرف مرغزار تو

بر چهره عدوی تو نشکفت هیچ گل

کاندر دلش نرست ز اندیشه خار تو

من گویمی که یار نداری به هیچ روی

گر بخت نیستی به همه وقت یار تو

در طبع تو نگردد هرگز بزرگیی

کان سعی بخت تو ننهد در کنار تو

چون افتخار کرد به تو هر چه بود و هست

اندر زمانه از چه نهد افتخار تو

آن گوهری که شاید گوهر تو را صدف

آن آتشی که زیبد آتش شرار تو

شاگرد ملک بودی استاد از آن شدی

آموزگار نیست جز آموزگار تو

هر نعمتی که هست بود در شمار من

تا هست نام شعر من اندر شعار تو

نکبت نگشت یارد اندر جوار من

تا جان من خزیده بود در جوار تو

از مفخرت شدست شعار و دثار من

تا بر تن منست شعار و دثار تو

بادی ازین جهان به همه وقت یادگار

هرگز جهان مباد ز تو یادگار تو

امروز من به طوع تو را بنده تر ز دی

امسال تو به طبع تو را به ز پار تو

شمارهٔ ۲۷۵ - مدح منصور بن سعید

ای کشتئی که در شکم توست آب تو

آرام جانور همه در اضطراب تو

نیک و بد زمین ز فراز و نشیب تو

بیش و کم جهان ز درنگ و شتاب تو

هر گه که تو برآیی گوید فلک به مهر

اینک ببافتند به دریا نقاب تو

تا روز ناله تو به گوش آیدم همی

شب نغنوی ببست مگر باد خواب تو

تابست در و نرگس ما چشم روشنست

تا چشم تو بریخت برو در ناب تو

تا بر تو خوی چکاند بر گل ز تو چو گل

گلبن معطرست به طبع از گلاب تو

گر اصل زندگانی مایی همی چرا

یک لحظه بیش ناید عمر حباب تو

پر آب و آتشست کنار تو سال و ماه

پس چون که آتش تو نمیرد ز آب تو

بر جای خلق رحمت باشی همه چرا

زینسان به آب و آتش باشد عذاب تو

کوهی به طبع و شکل وز آن چون کنی سؤال

جز کوه کس نداند دادن جواب تو

ای کودک جوان ز عطای تو باغ و راغ

پیری شدی به رنگ و شب آمد خضاب تو

ای چرخ پر ستاره کجا خواب دیده ای

کایدون دمادمست بجستن شهاب تو

ای سایبان خاک بیا از چه مانده ای

کافتاده و گسسته عمود و طناب تو

فتحست فتح باب تو روزی خلق را

از کف صاحبست مگر فتح باب تو

منصوربن سعید که از شرم رای او

خورشید و ماه روی کشد در حجاب تو

این خنجری که آب تو شد آبروی تو

مهرست و کینه در تو براندود باب تو

هر چاکریت در هنر افزون ز صاحبست

صاحب چگونه یارم کردن خطاب تو

آن پهن عالمی که نباشد زمانه را

چون جوش تو برآید پایاب و تاب تو

چون خاک چرخ پست شود از سموم تو

چون سنگ بحر غرقه شود در سراب تو

ای پر هنر سوار به میدان کر و فر

در باد و برق چیست مجی و ذهاب تو

چرخ فلک بماند پیش عنان تو

گوی زمین بگردد زیر رکاب تو

چون شب همیشه اصل زمین گشت روز تو

چون شیب مایه خرد آمد شباب تو

افراخته ست چرخ ز قدر بلند تو

افروخته ست ملک به رای صواب تو

تا همتت به قدر سپهر دگر شدست

ما را دگر جهانی آمد جناب تو

خوی تو خشم و عفو جهاندار گشت از آنک

دوزخ شد و بهشت ثواب و عقاب تو

حرص ارچه در صواب جواب تو غرقه گشت

شد سوخته حذر ز چه آتش عقاب تو

در دولت آنچنانی کابادتست ملک

باشد خزانه تو همیشه خراب تو

جز میوه وزارت نامد نصیب تو

بی شک چو هست بیخ وزارت نصاب تو

هر گه که عالمی را بینم به هر مراد

جود تو سیر کرده و من با شتاب تو

با خویشتن چه گویم گویم دروغ شد

زی مردمان به خدمت تو انتساب تو

مسعود از آن چو باز به بند او فتاده

زیرا ز فال زجر برآمد غراب تو

چون خار و خس ببالد بدخواه تو همی

زیرا کز آتش تو برفت التهاب تو

تازد تذرو و گور به بیشه که روزگار

بشکست چنگ و مخلب شیر و عقاب تو

مانا جناب بستی با منعمان دهر

زین روی باشد از همگان اجتناب تو

اکنون نمی ستاند چیزی ز دست کس

دست تو تا نگردد برده جناب تو

ای صید پای بسته و رفته ز کار دست

وجهست اگر نترسد از تو کلاب تو

آن گوشت پاره گشته از خنجر بلا

کز تو همی براند سیری ذباب تو

ای تیغ روزگار تو را در نیام کرد

مانا بترس بود به بیم از ضراب تو

از خانه چون پیاده شطرنج رفته ای

کاندر میان نطع نباشد ایاب تو

در تنگی یی شدی که نداند برون شدن

از دولت تو دعوت نامستجاب تو

آخر چرا ضعیف تری هر زمان به زور

چندین که روزگار بیفزود تاب تو

ای شیردل مگردان نومید دل که چرخ

آخر زران رنگان سازد کباب تو

ای آفتاب رأی جهان از تو نورمند

خفاش تیره چشم شد ز آفتاب تو

دانی که گوهری ام اندر صمیم کوه

ویحک چرا نپروردم نور و تاب تو

من با تو جنگ دارم و میلم به آتشیست

واندیشه هیچ گونه نجوید عتاب تو

گر در حساب توست همه نادرات دهر

پس من چرا برون شده ام از حساب تو

در خویشتن شگفت بماند ازین نهاد

رد سپهر داند گشت انتخاب تو

هر یک همی دواند دریابدم هلاک

گر در نیا بدم خرد زودیاب تو

این بار من دعای تو قصر تو را کنم

گویم که سرمد باد جهان را تراب تو

حور بهشت باد گرامی عبید تو

آب حیات باد مروق شراب تو

باغ بهار بادی از خرمی و زیب

قمری و عندلیب تو چنگ و رباب تو

شمارهٔ ۲۷۶ - مرثیت یکی از دوستان

بر عمر خویش گریم یا بر وفات تو

واکنون صفات خویش کنم یا صفات تو

رفتی و هست بر جا از تو ثنای خوب

مردی و زنده مانده ز تو مکرمات تو

دیدی فضای مرگ و برون رفتی از جهان

نادیده چهره تو بنین و بنات تو

خلقی یتیم گشت و جهانی اسیر شد

زین در میان حسرت و قربت ممات تو

گر بسته بود بر تو در خانه تو بود

بر هر کسی گشاده طریق صلات تو

تو ناامید گشتی از عمر خویشتن

نومید شد به هر جا از تو عفاف تو

نالد همی به زاری و گرید همی به درد

آنکس که یافتی صدقات و زکات تو

بر هیچ کس نماند که رحمت نکرده ای

کز رحمت آفرید خداوند ذات تو

مانا که پیش خواست تو را کردگار از آنک

شادی نبود هیچ تو را از حیات تو

خون جگر ز دیده برون افکند همی

مسکین برادر تو سعید از وفات تو

گوید که با که گویم اکنون غمان دل

از که شنید خواهم چون در نکات تو

اندوه من به روی تو بودی گسارده

و آرام یافتی دل من از عظات تو

از مرگ تو به شعر خبر چون کنم که نیست

دشمن ترین خلق جهان جز ثقات تو

جان همچو خون دیده ز دیده براندمی

گر هیچ سود کردی و بودی نجات تو

ایزد عطا دهادت دیدار خویشتن

یکسر کناد عفو همه سیئات تو

شمارهٔ ۲۷۷ - ستایشگری

ای شیر رزم شیر شکاری شکار تو

بادا شکار شیران همواره کار تو

در بیشه نره شیر ژیان را قرار نیست

از ذوالفقار شیر کش بی قرار تو

کردند ذوالفقار تو را بی قرار نام

از بس که بی قرار بود ذوالفقار تو

روزی که بی حصار نباشند سرکشان

تیغ حصار گیر تو باشد حصار تو

در بیشه شیر ترسان از یوزبان تو

در که عقاب لرزان از بازدار تو

ای فخر دولت و شرف اندر سرای تو

ون ناز و نزهت و طرب اندر کنار تو

آرد به دولت تو به تاراج تاج خان

گر رخصه یابد از توش ها چتردار تو

در پای شاه چین بربندی نهد گران

گر یابد از تو فرمان سالار بار تو

قیصر به خواب دید تو را در میان جنگ

وان خنجر اندر آن کف خنجر گذار تو

بیدار شد ز خواب و ندیدش دیده دیر

از هول نقش خنجر خاره گذار تو

همواره باد دولت و تایید جفت تو

پیوسته باد نصرت و توفیق یار تو

از تو خجسته گشت همه روزگار من

بر تو خجسته باد همه روزگار تو

شمارهٔ ۲۷۸ - مدح یکی از شهان

ای خنجر بران تو روز وغا برهان تو

برهان که دید اندر جهان جز خنجر بران تو

خورشید روشن تخت تو ماه فروزان تاج تو

روی مجره فرش تو چرخ برین ایوان تو

بحری و جود کف تو روز سخاوت موج تو

چرخی و تیر و تیغ تو روز وغا کیوان تو

چشم فلک تیره شده از خنجر پر نور تو

گوش زمانه کر شده از مرکب غران تو

شیر عرین عاجز شده از شوکت یکران تو

باد وزان حیران شده از شولک پران تو

در هر سپاسی سهم تو در هر دیاری وهم تو

در هر زبانی شکر تو در هر دلی پیمان تو

فتح و ظفر بنهاده سر بر ناچخ و شمشیر تو

روح الامین پوشیده پر بر جوشن و خفتان تو

بس نیست چون رادی کنی زرهای کان با گنج تو

بس نیست چون جولان کنی روی زمین میدان تو

نه دفع باشد نه خطا در رزم پیکان تو را

بنشانده اند اندر قضا گویی مگر پیکان تو

رستم به گاه معرکه بسیار دستان ساختی

باشد قوی بازوی تو در معرکه دستان تو

دعوی شاهان زمین شاها بود معنی تو

از رزم و بزم آمد پدید اندر هنر برهان تو

بازوی تو چون رأی تو دیدار تو چون فعل تو

تیغ تو چون اوهام تو خوی تو چون ایمان تو

در جد و هزل آمد پدید اندر ادب معنی تو

دشوار پیران جهان شاها بود آسان تو

خالی نباشد یک زمان زایل نگردد یک نفس

از بدسگالان بیم تو وز دوستان دستان تو

هنگام بزم تو شها پر زر و گوهر شد جهان

از لفظ گوهر بار تو وز دست زر افشان تو

فرزانگان در جود تو آزادگان در شکر تو

بر پادشاهان حکم تو بر خسروان فرمان تو

یک ذره نبود نیکویی روزی به شادی نگذرد

آن را که در دل بگذرد یک ذره از عصیان تو

شاها بگرد اندر جهان تا عالم آبادان شود

چرخی و آبادان شود این عالم از دوران تو

بس زود باشد خسروا از نصرت و تایید تو

تا هفت کشور مر تو را گردد چو هندستان تو

جان عدو از تیغ تو باشد همیشه در فنا

صدآفرین ایزدی هر ساعتی بر جان تو

گیتی همه خرم شده از دولت و اقبال تو

سلطان به تو شاد و جهان بر حشمت سلطان تو

عز و شرف در صدر تو لهو لعب در طبع تو

فتح و ظفر در پیش تو نزل بقا بر خوان تو

شمارهٔ ۲۷۹ - مدح ابوسعد بابو و شرح حال خویش

لاله رویاند سرشکم تازه در هر مرحله

پس بهاری دارد از من در زمستان قافله

عشق دلبر قرعه زد چون دل نصیب او رسید

راه پیشش برگرفتم دل بدو کرده یله

بر من رفته دل تفته دماغ از هجر او

شد سیه در گفتگو آمد جهان در مشغله

هند و روم و زنگ را بر من بشوراند همی

یار هندو چشم چشم رومی عارض زنگی کله

در وداعش ز آب دیده آتش دل داشت راز

کام طعم حنظل و رخسار رنگ حنظله

من دریده جیب و اندر گردن آن سیم تن

دستها در هم فکنده همچو گری و انگله

رفته و گفته غم سوداش بر هر طایفه

کرده از هجرانش بر سر خاک در هر مرحله

آفتی آید همی هر گه مرا بی واسطه

اندهی زاید همی هر شب مرا بی فاصله

اندرین سرما ز رنج راندن سخت ای شگفت

من چنانم در عرق چون کودکان در آبله

صحن دریا روی هامون گشته از موج غبار

یا شبه گشته به زورق های زرین سر خله

خنجر برق آمده بر تارک کوه و شده

زنگ خورده تیغ شب را صبح روشن مصقله

من فکنده راحله بر سمت هنجار جبل

مدحت بوسعد بابو کرده زاد راحله

آنکه بستاند شکوهش قوت از هر نائبه

وانکه بر بندد هراسش راه بر هر نازله

ملک و دولت را به قبض و بسط رایش مقتدا

دین و ملت را به حل و عقد عقلش عاقله

چرخ طبع او نگردد هیچ بی خورشید و ماه

بحر جود او نباشد هیچ بی موج صله

در جهان از باد خشمش زلزله خیزد همی

گر نه از حلمش زمین ایمن شدی از زلزله

هیبتش چون بانگ بر عالم زد افکانه شود

هر شکم کز حادثات دهر باشد حامله

ای سؤال آزمندان از صحیفه جود تو

چون دعای نیک مردان در صحیفه کامله

بند جود و طوق منت ساختی زیرا که هست

مکرمت های تو در هم گشته همچون سلسله

گر نبیند چشمم از تو زود سودی بی زیان

نشنود گوش تو از من دیر شکری بی گله

تا سخن را فخر نامت زیور و پیرایه داد

مدح گوهر یاره گشت و شکر لؤلؤ مرسله

خانه جاه تو را دست شرف بافد بساط

کسوت لهو تو را کف طرب گیرد کله

صید جان دشمنانت شد به آواز اسد

تخم عز دوستانت گشت بار سنبله

تا همی نزدیک ذوق ارکان و اوزان بحور

از سبب گردد مرکب از وتد وز فاصله

باد سرو نزهتت بالان و نالان بلبلان

باد باغ عشرتت خندان و گریان بلبله

بدسگالان تو را جانها و دلها روز و شب

از غمان در وسوسه وز اندهان در ولوله

چشم و دلشان سالها از درد زخم و تف رنج

حلق های نیزه باد و حقه های مشعله

سینهاشان بر دریده مغزهاشان کوفته

چنگ شیر شرزه و خرطوم پیل منگله

من ثنا گویم نخستین پس دعا پس حسب حال

که فریضه ست اول آنگه سنت آنگه نافله

چست بر کندی مرا بی هیچ جرم و احتیال

خرد بشکستی مرا بی هیچ حقدو غائله

شاد و غمگین گشته از خذلان من در پیش تو

دشمنان دو زبان و دوستان یک دله

سست پای و خیره سرگشتم چو دیدم گرد خویش

دیلمان خاکپای سر برهنه یک گله

همچو ما زو رویشان نفج و سیه همچون تذرو

چو هلیله زردشان روی و ترش چون آمله

رویها تابان ز خشم اندام ها پیچان ز بغض

گوئیا دارند باد لقوه و درد چله

گبر کردندی همه بر کتفشان بی کور دین

صدر جستندی همه در پایشان بی حاصله

خانه من زان سگان گو شکم شد پارگین

حجره من زان خران پر شکم شد مزبله

خرده سیمم نماند از خرج ایشان در گره

ذره مغزم نماند از بانگ ایشان در کله

حاصل و ناحاصل آن پنج ویرانه مرا

خورده و ناخورده آن برکشیده حوصله

والله ار دیدم ز ریع آن بوجه سود کرد

یک جو و یک حبه و یک ذره و یک خردله

شمارهٔ ۲۸۰ - مدحتگری

ای نصرت و فتح پیش بر کرده

تن پیش سپاه دین سپر کرده

بر دست نهاده عمر شیرین

جان گردمیان خود کمر کرده

از ملتان تا به حضرت غزنین

بر مایه نصرت و ظفر کرده

نه لشکر بیکران بهم خوانده

نه مردم بی عدد حشر کرده

از لشکر ترک و هند و افغانان

بر باره هزار شیر نر کرده

وز بهر شکار بد سگالان را

چون گرسنه شیر پر خطر کرده

بگرفته عنان دولت سلطان

توفیق خدای راهبر کرده

بر دشت زمرد جنگ سد بسته

در کوه به تیغ تیز در کرده

بر دامن کوه کوفته موکب

گوش ملک سپهر کر کرده

وین روشن دیده مهر تابان را

از گرد سپاه بی بصر کرده

صد ساله زمین خشک را از خون

تا ماهی و پشت گاو تر کرده

صحرای فراخ و غار بی بن را

از خون مخالفان شمر کرده

کفار ز بیم تیغ برانت

بر کوه چو رنگ مستقر کرده

بر کشور جنگوان زده ناگاه

هر زیر که یافته زبر کرده

افروخته تیغت آتش سوزان

مغز و دل کفر پر شرر کرده

انگیخته روز معرکه ابری

بارانش ز ناچخ و تبر کرده

بر دشمن کسوتی بپوشیده

وان کسوت تازه را عبر کرده

از خاک درشت ابره را داده

وز خون سیاهش آستر کرده

مر عالم روح را به یک ساعت

چون بتکده ها پر از صور کرده

این ساعت عالم دگر بوده

آن ساعت تیغ تو دگر کرده

کاری که به ده سفر نکردی کس

آسان آسان به یک سفر کرده

آنجا زده ای که اهل آن دلها

بودند ز کفر چون حجر کرده

نه بوی رسیده در وی از ایمان

نه باد هدی برو گذر کرده

هر پیر پدر که از جهان رفته

ده عهد به کفر با پسر کرده

خواهم دهن مبشرانت را

مانند صدف پر از درر کرده

ای همت و عادت تو را ایزد

فهرست بزرگی و هنر کرده

غزوی نکنی که ناردت ایزد

از نصرت و فتح بهره ور کرده

گیری پسران بی پدر بوده

آری پسران بی پدر کرده

آن چیست که خسروت بفرماید

کش ناری پیش همچو زر کرده

نو روز خدمتت همی آید

گیتی همه پر ز بار و بر کرده

بس رود و زمین و کوه را یابی

چون دیبه روم و شوشتر کرده

از کوه شکفته لاله ها بینی

سرها ز میان سنگ بر کرده

آیند به باغ بلبل و قمری

این قصه فتح تو زبر کرده

آواز به مدحت تو بگشاده

سرها ز نشاط پر بطر کرده

تو ساخته مجلسی و از خوبان

پر زهره روشن و قمر کرده

در صدر نشسته و می نصرت

در روی و دماغ تو اثر کرده

بر اول می که گیری اندر کف

یاد شه راد دادگر کرده

واندر دل مهربانت افتاده

در زاری کار من نظر کرده

امروز منم ثنا و شکر تو

داروی تن و دل و جگر کرده

روزان و شبان ز بهر مدح تو

دارم قلمی به دست سر کرده

بس زود کتابخانه را یابی

از گفته من پر از گهر کرده

کی باشی باز گشته زان جانب

نه راه به جانب دگر کرده

وین نصرت و فتح را من اندر خور

بسیار دعای ما حضر کرده

دزدیده ز دور دیده دیدارت

وز بیم پیادگان حذر کرده

تا مهر ز خاور فلک باشد

آهنگ به سوی باختر کرده

از خاور تا به باختر بادا

رای تو به هر هنر سمر کرده

هر ساعت عز و دولت عالی

باغ طرب تو تازه تر کرده

شمارهٔ ۲۸۱ - مدح محمد خاص

دولت خاص و خاصه زاده شاه

رایت فخر بر کشید به ماه

تاج گردون محمد آنکه گرفت

در بزرگیش ملک و عدل پناه

ملک را داد رای او رونق

ظلم را کرد عدل او کوتاه

همتش یافت بر مکارم دست

حشمتش بست بر حوادث راه

آسمانیست بر جهان هنر

آفتابیست در میان سپاه

چون ز حضرت به سوی هندستان

زرد به فرمان شاه لشکر گاه

چشم گیتی به تیغ کرد سپید

روی گردون به گرد کرد سیاه

در همه بیشه ها ز سهمش رفت

شیر شرزه به سایه روباه

آبدان شد همه ز باران ریگ

بارور شد همه به دانه گیاه

کشت پیدا نبود و هر منزل

بود انبارهای کوفته کاه

دشت مازندران که دیو سپید

دروی از بیم جان نکرد نگاه

گرمی او نبرده بوی نسیم

خشکی او ندیده روی میاه

روز بودی که صد تن کاری

اندرو گشتی از سموم تباه

شد بهشت برین به دولت او

حوض کوثر شد اندرو هر چاه

ره چنان شد ز آب کاندر وی

حاجت آمد سپاه را به شناه

ای بزرگی که ملک رای تو را

کرد اقرار طلوع بی اکراه

باشد افزون زده هزار سوار

که بر اقبال تو شدند گواه

نیست بر حزم تو قدر واقف

نیست از عزم تو قضا آگاه

هم تو را خسرویست سیرت و رسم

هم تو را ایزدیست فره و راه

هم مرا دشمنست گشت فلک

کوششم در زمانه هست تباه

هیچ کس داشته ست ازین گونه

معجزاتی علیک عین الله

به همه کار عون و ناصر تو

رای پیرست و دولت بر ناه

از چو تو محتشم فروزد ملک

وز چو تو پیشگاه نازد گاه

ابر بارنده به پاداشن

بحر آشفته ای به پاد افراه

ای عمیدی کز آستانه تو

خاک روبند سرکشان به جباه

رفته صیت تو در همه عالم

مانده مدح تو در همه افواه

تا زدم در بهار دولت تو

دست در شاخه خدمتت ناگاه

عذرها خواست روزگار از من

بازگردد همی ز کرده گناه

به سلام آمدم همی هر روز

دولت و بخت بامداد پگاه

تا پناهست عدل را به حسام

تا شکوهست ملک را به کلاه

باد روزت به فال نیکو گوی

باد کارت به کام نیکو خواه

تهنیت خلعت تو را گویم

که مهنا به توست خلعت شاه

دشمنت را ز تن برآید جان

چون بدین غم ز دل برآرد آه

خلعتی بادت از ملک هر روز

دولتی بادت از فلک هر ماه

دست گیتی به دولت تو دلیل

پشت گردون به خدمت تو دو تاه

بینی از بخت هر چه جویی جوی

یابی از چرخ هر چه خواهی خواه

شمارهٔ ۲۸۲ - گفتگو با خویشتن

ای سرد و گرم دهر کشیده

شیرین و تلخ دهر چشیده

اندر هزار بادیه گشته

بر تو هزار باد وزیده

بی حد بنای آز کآشفته

بی مر لباس صبر دریده

در چند کارزار فتاده

در چند مرغزار چریده

اقلیم ها به نام سپرده

در دشت ها به وهم دویده

در سمج های حبس نشسته

با حلقه های بند خمیده

در بحرها چو ابر گذشته

در دشت ها چو باد تنیده

بی بیم در حوادث جسته

بی باک با سپهر چخیده

اندوه بوته تو نهاده

واندیشه آتش تو دمیده

گردون تو را عیار گرفته

یک ذره بر تو بار ندیده

اعجاز گفته تو شنوده

انصاف کرده تو گزیده

سحر آمده به رغبت و اشعارت

از تو به گوش حرص شنیده

باغیست خاطر تو شکفته

شاخیست فکرت تو دمیده

هر کس بری ز شاخ تو برده

هر کس گلی ز باغ تو چیده

وان سر بریده خامه بی حبر

رزق تو از تو باز بریده

افزون نمی کند ز لباده

برتر نمی شود ز ولیده

وان کسوتی که بختت رشته ست

نابافته ست و نیم تنیده

تا چند بود خواهی بی جرم

در کنج این خراب خزیده

لرزان به تن چو دیو گرفته

پیچان به جان چو مار گزیده

چهره ز زخم درد شکسته

قامت ز رنج بار خمیده

جان از تن تو چیست گسسته

هوش از سر تو پاک رمیده

چشمت ز گریه جوی گشاده

جسمت به گونه زر کشیده

ادبار در دم تو نشسته

افلاس بر سر تو رسیده

نه پی به گام راست نهاده

نه می به کام خویش مزیده

اشک دو دیده روی تو کرده

نار چهار شاخ کفیده

گویی که دانه دانه لعلست

زو قطره قطره خون چکیده

از بهر خوشه ای را بسیار

بر خویشتن چونال نویده

در چشم تو امید گلی را

صد خار انتظار خلیده

شمشیر سطوت تو زده زنگ

شیر عزیمت تو شمیده

سرو طراوت تو شکسته

روز جوانی تو پریده

بر مایه سود کرد چه داری

ای تجربت به عمر خریده

حق تو می نبیند بینی

این سرنگون به چندین دیده

حال تو بی حلاوت و بی رنگ

مانند میوه ایست مکیده

هم روزی آخرت برساند

ایزد بدانچه هست سزیده

مسعود سعد چند کنی ژاژ

چه فایده ز ژاژ لبیده

شمارهٔ ۲۸۳ - ستایش ثقة الملک طاهر بن علی

ای ملک ملک چون نگار کرده

در عصر خزانها بهار کرده

شغل همه دولت قرار داده

در مرکز دولت قرار کرده

از عدل بسی قاعده نهاده

بر کلک تکاور سوار کرده

کلکی که بسی خورده قارو گیتی

در چشم معادی چو قار کرده

گوید همه روزه بلند گردون

کوهست به ما بر مدار کرده

این ملک به حق طاهر علی را

هست از همه خلق اختیار کرده

تو صدر جهانی صدر حشمت

از حشمت تو افتخار کرده

اقبال تو مانند گل شکفته

در دیده بدخواه خار کرده

ای هیبت تو چون هزبر حربی

جان و دل دشمن شکار کرده

کام ملک کامگار عادل

بر کام تو را کامگار کرده

مسعود که پیش سپهر والا

بر تاج سعادت نثار کرده

ای شهرگشایی که مر تو را شه

بر کل جهان شهریار کرده

پرورده به حق عدل را و تکیه

بر یاری پروردگار کرده

ای از پدر خویش کار دیده

بهتر ز پدر باز کار کرده

زیور زده دولت و به حشمت

از جاه تو دولت شعار کرده

اقبال تو را روزگار شاهی

تاج و شرف روزگار کرده

ای روز بزرگیت را سعادت

در دهر بسی انتظار کرده

ای حیدر مردی و مردی تو

بر ملک تو را ذوالفقار کرده

ای عالم رادی و رادی تو

مر سایل را با یسار کرده

دریاب تنم را که دست محنت

در حبس تنم را بشار کرده

هست این تن من در حصار انده

جان را ز تنم در حصار کرده

من دی به بر تو عزیز بودم

وامروز مرا حبس خوار کرده

بی رنگم و چو رنگ روزگارم

بر تارک این کوهسار کرده

این گیتی پر نور و نار زینسان

نور دل من پاک نار کرده

با منش بسی کارزار بوده

بر من ز بلا کارزار کرده

این آهن در کوره مانده بوده

بر پای منش چرخ مار کرده

چون دانه نارم سرشک اندوه

آکنده دلم را چو نار کرده

این دیده پر خون زمین زندان

در فصل خزان لاله زار کرده

بیماری و پیری و ناتوانی

دربند مرا زرد و زار کرده

این چرخ نهال سعادتم را

برکنده و بی بیخ و بار کرده

نی نی که مزور شدم ز رنجی

کو بود تنم را نزار کرده

زین پیش به زندان نشسته بودم

بیمار دلم را فگار کرده

از آتش دل محنت زمانه

چون دود تنم پر شرار کرده

اندر غم و تیمار بی شمارم

پیداست همان را شمار کرده

امروز منم با هزار نعمت

صد آرزو اندر کنار کرده

زین دولت ناسازگار بوده

با بخت مرا سازگار کرده

از بخشش تو شادمانه گشته

اقبال توام بختیار کرده

باریده دو کفت چو ابر بر من

ایام مرا بی غبار کرده

نعمت رسدم هر زمان دمادم

بر پشت ستوران بار کرده

تو با فلک تند کار زاری

از بهر مرا کارزار کرده

از رغم مخالف پناه جانم

اندر کنف زینهار کرده

من بنده از صدر دور مانده

بر مدح و دعا اختصار کرده

از دوری نادیدن جمالت

نهمار سرم را خمار کرده

تا چهره گردون بود و به شب ها

از اختر تابان نگار کرده

در ملک شهنشاه باد و یزدان

اقبال تو را پایدار کرده

تو پیش شه تاجدار و گردون

بد خواه تو را تاج دار کرده

در دولت سالی هزار مانده

یک عز تو گردون هزار کرده

بر یاد تو خورده جهان و دایم

از خلق تو را یادگار کرده

شمارهٔ ۲۸۴ - مدح ملک ارسلان بن مسعود

ای به عارض سپید و زلف سیاه

چون لب خود نبید لعل بخواه

روی دولت سپید و قصر سپید

روز دشمن سیاه و چتر سیاه

مملکت را هزار شمع فروخت

می بیار ای به روی شمع سیاه

تا می چند جانفزای خوریم

بر بساط بقای دولت و شاه

شه ملک ارسلان بن مسعود

ملک عدل ورز داد پناه

پادشاهی که بر بزرگی او

دارد اقبال او هزار گواه

ای خداوند بندگی تو را

گیتی اقرار کرده بی اکراه

آفتابی به وقت پاداشن

آسمانی به گاه پاد افراه

ناصحت را نکرد گیتی رد

دشمنت را نداشت چرخ نگاه

روزگار تو هر چه راست نهاد

نکند گشت روزگار تباه

راز تو با زمانه پیمان بست

چون ز راز زمانه گشت آگاه

دست ظلم دراز دست شده

کرد عدل تو از جهان کوتاه

روزگار گناهکار امروز

باز گردد همی به عذر گناه

گاه و بیگاه زر همی بارد

تا ز تو گاه شاد شد ناگاه

نه عجب گر ز ابر بخشش تو

برگ زرین دمد به جای گیاه

مهر گویی که از چهارم چرخ

روی توست از چهار پر کلاه

خا بوسد سپهر هر روزی

پیش تخت تو بامداد پگاه

گشت خورشید چرخ روشن چشم

چون سوی دولت تو کرد نگاه

دید روی تو چشم چشمه مهر

گفت شاها علیک عین الله

با تو یک روی شد جهان در روی

با تو یکتاه شد جهان دوتاه

ملک آراست از سپاه سپهر

هین برآرای چون سپهر سپاه

از خراسان چو بار برداری

سوی ملک عراق در کش راه

مملکت ها ستان و شاهان بند

پادشاهی فزای و دشمن کاه

خسروان بزرگ هفت اقلیم

خاک روبند پیش تو به جباه

زیر زخمت چه تاب دارد کوه

پیش صرصر کجا برآید کاه

شیر شرزه چو از نخیز بخاست

بیش در بیشه نگذرد روباه

دشمن تو اگر شود بیژن

نیست جاش از جهان مگر تک چاه

تا ز گردون همی فروزد روز

تا ز دوران همی فزاید ماه

چون فروزنده روز بادت ملک

چون فزاینده ماه بادت جاه

ناصح دولت تو دانش پیر

عون ملک تو دولت برناه

شمارهٔ ۲۸۵ - تهنیت فتح هندوستان

ای ذکر خنجر تو به عالم سمر شده

وز عدل تو به چین و به ماچین خبر شده

گردون به پیش همت تو گشته چون زمین

دریا به نزد دو کف تو چون شمر شده

زی حلم و طبع تو نسب آرند کوه و بحر

زآنند هر دو پر گهر و پر درر شده

اندر جهان سراسر از خاطر و گفت

دانش خطر گرفته و زر بی خطر شده

از جود تو سخاوت حاتم شده هبا

وز زور تو شجاعت رستم هدر شده

آن چیست نه ز دولت تو یافته نصیب

وآن کیست نه ز دولت تو بهره ور شده

از بیم گرز و تیغ تو خورشید گشته زرد

وز بانگ نای و کوس تو بهرام کر شده

تیغ تو آتشیست که تف و شرار آن

در تارک و دو دیده شیران نر شده

ای آنکه در دو موضع کلک و حسام تو

یاری ده قضا و دلیل قدر شده

اکنون که سوی غزو خرامی به خرمی

از فر تو جهانی بینی دگر شده

رایان هند را و امیران نغز را

لبها ز بیم خشک شده دیده تر شده

اکنون به هند بینند از سهم و هیبتت

صد خاندان شاهان زیر و زبر شده

بس قلعه بلند که بینند زین سپس

ویران شده ز بیم تو و رهگذر شده

در بیشه های هند کنون بی خلاف هست

شیر از نهیب تیغ تو بی خواب و خور شده

بینند خسروان را در چین و روم و زنگ

اخبار رزم های تو جمله زبر شده

شیران لشکر تو در آن قلب رزمگاه

با دشمنان دولت تو کینه ور شده

هر فوج از آن چو پروین گرد آمده به هم

هر یک بسان جوزا اندر کمر شده

اندر میان معرکه چون شیر مرغزار

اندر کنار مجلس چون سرو بر شده

چون تیغ ضیمران رنگ آهنجی از نیام

بینند کارزار تو چون معصفر شده

ای آنکه مدح گوی تو اندر مدیح تو

عاجز شده ز مدح و سخن مختصر شده

با تو کسی نکوشد و نستیزد از ملوک

جز آن کسی که باشد عمرش به سر شده

سالی شده به خشکی چون کف مفلسان

در باغ ها درختان بی برگ و بر شده

اکنون دلیل و نصرت و اقبال ایزدیست

کآمد به خدمت ابر هوا پر مطر شده

بادی همیشه شاها در نصرت خدای

اقبال پیش رایت تو راهبر شده

از نام تو به روم بترسیده شاه روم

وز تیغ تو به هند ظفر بر ظفر شده

بینند این دو غزو تو را گشته داستان

وان داستان به گرد جهان در سمر شده

چتر تو را همیشه شده سعد رهنمون

بر داعیان دولت خود کامگر شده

شمارهٔ ۲۸۶ - مدح سیف الدوله محمود

ز در درآمد دوش آن نگار من ناگاه

چو پشت من سر زلفین خویش کرده دو تاه

چگونه شاد شود عاشقی ز هجر غمی

که یار زیبا از در درآیدش ناگاه

ز شادمانی گفتم چو روی آن دیدم

که ای نگار تویی لا اله الا الله

سپید کرد شب من بدان رخان سپید

سیاه کرد دل من بدان دو زلف سیاه

به شرم گفتم کز دوست حاجتی خواهم

به ناز گفت ز من هر چه خواهی اکنون خواه

دلیر گشتم و گفتم که با تو دارم جنگ

که می بکاهم چون ماه از آن رخان چو ماه

اگر تو داری حسن و ملاحت یوسف

چرا چو یوسف من مانده ام ز عشق به چاه

دراز گشت مرا عشق کوته تو از آنک

دراز کردی جانا دو زلفک کوتاه

جواب داد که امشب عتاب یکسو نه

که دوستی را یارا کند عتاب تباه

بساز مجلس خرم بیار باده لعل

من و تو باده خوریم ای نگار هم زین گاه

به یاد خسرو محمود سیف دولت و دین

که او سزد که بود در زمانه شاهنشاه

خدایگانی کو را زمانه بر دولت

به پادشاهی اقرار کرد بی اکراه

شهی که هست بر از فرقدان به صدر و به قدر

مهی که هست بر از مشتری به جای و به جاه

بر آسمان جلالش نهاده پایه تخت

وز آفتاب کلاهش گذشته پر کلاه

ازو ببالد هنگام رزم تیغ و کمند

وزو بنازد هنگام بزم مسند و گاه

ایا ز تیغ تو بدخواه جفت اندوهان

چنانکه از کف تو یار لهو نیکو خواه

رسید نامه فتحت به حضرت سلطان

نصیر دولت و دولت بدو گرفته پناه

بر آن سبیل که از حاجبان او نعمان

گشاد مکران چون سوی او کشید سپاه

فشاند جان عدو بر هوا به جای غبار

براند خون عدو بر زمین به جای میاه

ز خون حاسد دین آن زمین چنان شد رنگ

که جز طبر خون ناید از آن به جای گیاه

خدایگانا بیشک بدان که هر روزی

خجسته نامه فتحت رسد به حضرت شاه

چگونه مدح کنمت ای خدایگان جهان

وگرچه هست مرا رهنمای عون الله

جز آنکه گویم وصفت همی ندانم کار

مقر گشتم وزین بیشتر ندارم راه

تو بحر گوهر موجی به روز پاداشن

تو ابر صاعقه باری به وقت پاد افره

همیشه بادی شاها چو بخت خود پیروز

ولی به لهو و نشاط و عدو به ویل و به واه

شمارهٔ ۲۸۷ - از زندان بالاهور که مولد اوست سخن گوید

ای لاهوور ویحک بی من چگونه ای

بی آفتاب روشن روشن چگونه ای

ای آن که باغ طبع من آراسته تو را

بی لاله و بنفشه و سوسن چگونه ای

تو مرغزار بودی و من شیر مرغزار

با من چگونه بودی و بی من چگونه ای

ناگاه عزیز فرزند از تو جدا شده ست

با درد او به نوحه و شیون چگونه ای

بر پای تو دو بند گرانست چونستی

بی جان شدی تو اکنون بی تن چگونه ای

نفرستیم پیام و نگویی به حسن عهد

کاندر حصار بسته چو بیژن چگونه ای

گر در حضیض برکشدت باژگونه بخت

از اوج برفراخته گردن چگونه ای

ای تیغ اگر نیام به حیلت بخواستی

دردا که تو برهنه چو سوزن چگونه ای

در هیچ حمله هرگز نفکنده ای سپر

با حمله زمانه توسن چگونه ای

باشد تو را ز دوست یکایک تهی کنار

با دشمن نهفته به دامن چگونه ای

از زهر مار و تیزی آهن بود هلاک

با مار حلقه گشته ز آهن چگونه ای

از دوستان ناصح مشفق جدا شدی

با دشمنان ناکس ریمن چگونه ای

در باغ نوشکفته بکردی همی نظر

وز بیم رفته در دم گلخن چگونه ای

آباد جای نعمت نامد تو را به چشم

محنت زده به ویران معدن چگونه ای

ای بوده بام و روزن تو چرخ و آفتاب

در سمج تنگ بیدر و روزن چگونه ای

ای جره باز دست گذار شکار دوست

بسته میان تنگ نشیمن چگونه ای

بر ناز دوست هرگز طاقت نداشتی

امروز با شماتت دشمن چگونه ای

ای دم گرفته زندان گشته مقام تو

بی دل گشاده طارم و گلشن چگونه ای

شمارهٔ ۲۸۸ - مدیح سلطان ابراهیم بن مسعود

ز فردوس با زینت آمد بهاری

چو زیبا عروسی و تازه نگاری

بگسترده بر کوه و بر دشت فرشی

کش از سبزه پو دست وز لاله تاری

به گوهر بپیراست هر بوستانی

به دیبا بیاراست هر مرغزاری

بتی کرد هر گلبنی را و شاید

که هر گلستانیست چون قندهاری

برافکند بر دوش این طیلسانی

در آویخت در گوش آن گوشواری

میی خواه بویا چو رنگین عقیقی

بتی خواه زیبا چو خرم بهاری

همه کارها را نیامیز بر هم

ز هر پیشکاری همی خواه کاری

ز مطرب نوایی ز ساقی نبیدی

ز معشوق بوسی ز دلبر کناری

زمینی است چون صورت دلفروزی

هواییست چون سیرت بردباری

ز روی تذروان زمین را بساطی

ز پشت کلنگان هوا را بخاری

اگر چرخ دارد ز هر گونه چیزی

که شاید نمودن بدان افتخاری

ز شاهان گیتی به گیتی ندارد

چو خسرو براهیم مسعود باری

جهان شهریاری که در شهریاری

زمانه ندارد چنو شهریاری

چو او کامگاری که از کامگاران

نشد چیره بر کام او کامگاری

بر جود او آب دریا سرابی

بر قدر او چرخ گردان غباری

ثواب و عقابش به میدان و ایوان

فروزنده نوری و سوزنده ناری

بدان آتشین تیغ در هر نبردی

گرفته ست هر خسروی را عیاری

به شمشیر داده قوی گوشمالی

شهان جهان را به هر کار زاری

برآورده گردی ز هر تند کوهی

فرو رانده سیلی به هر ژرف غاری

نه با رای او اختران را فروغی

نه با گنج او کوهها را یساری

جهاندار شاها جهان را به شاهی

نکردست گردون چو تو اختیاری

نبودست چون امر و نهی تو هرگز

زمانه نوردی و گیتی گذاری

ندادت گلی چرخ هرگز فراکف

که نه در دل دشمنت خست خاری

ازینسان برآید همه کام نهمت

کرا بود چون دولت آموزگاری

شه روزگاری و چون روزگارت

ندیدست کس ملک را روزگاری

اگر ملک را یادگاری بباید

بیابد هم از ملک تو یادگاری

همی تا بود کوکبی را شعاعی

همی تا بود آتشی را شراری

همی دیده ای بر گشاید گیایی

همی پنجه ای برفرازد چناری

روان باد حکم تو بر هر سپهری

رسان باد امر تو در هر دیاری

گهت گوش بر نغمه رود سازی

گهت چشم بر صورت میگساری

شمارهٔ ۲۸۹ - هم در مدح او و شکوه از تیره بختی

جداگانه سوزم ز هر اختری

مگر هست هر اختری اخگری

یکی سخت سنگم که بگشاد چرخ

ز چشم من آبی ز دل آذری

همه کار بازیچه گشتست از آنک

سپهرست مانند بازیگری

گهی عارضی سازد از سوسنی

گهی دیده ای سازد از عبهری

گهی زیر سیمین ستا می شود

گهی باز در آبگون چادری

ز زاغی گهی دیده بانی کند

گه از بلبلی باز خنیاگری

گه از باد پویان کند مانیی

که از ابر گریان کند آزری

بهر خار چندان همی گل دهد

کجا یک شکوفه ست بر عرعری

من از جور این کوژپشت کبود

همی بشکنم هر زمان دفتری

چو تاریخ تیمار خواهم نوشت

جهان از دل من کند مسطری

همانا که جنس غمم کاندروی

به تشدید محنت شدم مضمری

به من صرف گردد همه رنجها

مگر رنجها را منم مصدری

دلم گر ز اندوه بحری شدست

چرا ماندم از اشک در فرغری

بلای مرا مادر روزگار

بزاید همی هر زمان دختری

نخورده یکی ساغر از غم تمام

دمادم فراز آردم ساغری

حوادث ز من نگسلد زانکه هست

یکی را سراندر دم دیگری

مرا دهر صد شربت تلخ داد

که بنهادم اندر دهان شکری

ز خارم اگر بالشی می نهد

بسا شب که کردم ز گل بستری

تن ارشد سپر پیش تیر بلا

پس او را زبانیست چون خنجری

زمانه ندارد به از من پسر

نهانم چه دارد چو بد دختری

از آن می بترسم که موی سپید

کنون بر سر من کند معجری

ز خون جگر وز طپانچه مراست

چو لاله رخی چون بنفشه بری

نه رنج مرا در طبیعت بنی است

نه کار مرا از جبلت سری

نه نیکی ز افعال من نه بدی

نه شاخی درخت مرا نه بری

تنم را نه رنگی و نه جنبشی

بود در وجود این چنین پیکری

اگر بی عرض جوهری کس ندید

مرا گو ببین بی عرض جوهری

به حرص سرویی که سود آیدم

زبان کرده ام گوش همچون خری

در آن تنگ زندانم ای دوستان

که هستم شب و روز چون چنبری

کرا باشد اندر جهان خانه ای

ز سنگیش بامی ز خشتی دری

درو روزنی هست چندان کز آن

یکی نیمه بینم ز هر اختری

درین تنگ منفذ همی بنگرم

به روی فلک راست چون اعوری

شگفت آنکه با این همه زنده ام

تواند چنین زیست جاناوری

ز حال من ای سرکشان آگهید

بسازید بر پاکیم محضری

چرا می گذارد برین کوهسار

چنان پادشاهی چنین گوهری

ملک بوالمظفر که زیر فلک

چو او شهریاری ندید افسری

سر افراز شاهی که اقبال او

دگرگونه زد ملک را زیوری

زمانه مثالی فلک همتی

زمین کدخدایی جهان داوری

سپهری که با همت او سپهر

نماید چنان کز ثریا ثری

جهانی که در ذات او از هنر

بجوشد به هر کشوری لشکری

در اطراف شاهیش عادی نخاست

که نه هیبتش زد بر او صرصری

سر گرز او چون برآورد سر

نیارد سر از خط کشیدن سری

یکی غنچه گل بود پیش اوی

گر از سنگ خارا بود مغفری

همی گوید اندر کفش ذوالفقار

جهان را ز سر تازه شد حیدری

در آفاق با زور و بازوی او

کجا ماند از حصن ها خیبری

از آن تا نماند ز دشمنش نسل

نبینیش دشمن مگر ابتری

ثواب و عقابش به هر بامداد

کند صحن میدان او محشری

چو فرخنده بزمش بهشتی بود

شود در سخا دست او کوثری

ز خوبان چو ایوان بهاری کند

ز خلعت شود بزم او ششتری

چو عنبر دهد بوی خوش خلق را

که نفروزدش خشم چون مجمری

مکن بس شگفتی ز خلقش از آنک

تهی نیست دریایی از عنبری

نخوانم همی آفتابش از آنک

جهان نیستش نقطه خاوری

به از رای هندست هر بنده ای

به از خان ترکست هر چاکری

شها شهریارا کیا خسروا

که برتر نباشد ز تو برتری

درین بند با بنده آن می کنند

که هرگز نکردند با کافری

تو خورشید رایی و از دور من

به امید مانده چو نیلوفری

بپرور به حق بنده را کز ملوک

به گیتی چو تو نیست حق پروری

چو اسبان تازی شکالم منه

به تلبیس و تزویر هر استری

نه چون بنده یک شاه را مادحست

نه چون سامری در جهان ساحری

شه نامجویی و از نام تو

مبیناد خالی جهان منبری

شود هفت کشور به فرمان تو

غلامیت سالار هر کشوری

شمارهٔ ۲۹۰ - مدیح دیگر از آن پادشاه و شمه ای از روزگار سیاه خویش

ای فلک نیک دانمت آری

کس ندیدست چون تو غداری

جامه ای بافیم همی هر روز

از بلا پود و از عنا تاری

گر دری یابیم زنی بندی

ور گلی بینیم نهی خاری

نه به تلخی چو عیش من زهری

نه به ظلمت چو روز من قاری

گر مرا جامه زمستانی

آفتابست قانعم آری

کرد تاریک ابر پر نم را

چون نیستانی از هوا تاری

آفتاب ای عجب حواصل شد

که به سرماش جست بازاری

گر بیابم در این زمان بخرم

من به دستی از او به دیناری

ای شگفتی کسی درین عالم

دید بی زر چون من خریداری

منم آن کس که نیست تمکینم

در دیاری ز هیچ دیاری

نه مرا یاریی دهد حری

نه به من نامه ای کند یاری

مرده ای ام چو زنده ای امروز

خفته ای ام بسان بیداری

گه چو بومی نشسته بر کوهی

گه چو ماری خزیده در غاری

دل ز انده فروخته شمعی

تن ز تیمار تافته تاری

ندهد بیخ بخت من شاخی

ندهد شاخ فضل من باری

در عذاب تن منی شب و روز

نیست پنداریت جز این کاری

مر مرا اندکی همی ندهد

کاندکی باشد از تو بسیاری

من بدین رنج و حبس خرسندم

این قضا را نکردم انکاری

تا عزیزی نبیندم به جهان

در بلای نیاز چون خواری

گه بکوشم به جهد چو موری

گه بپیچم ز درد چون ماری

گر مرا کرد پادشه محبوس

نیست بر من ز حبس او عاری

بر جهانی کند سرافرازی

هر که بندش کند جهانداری

مر مرا حبس خسرویست که نیست

خسروی را چو او سزاواری

پادشا بوالمظفر ابراهیم

چرخ فعلی زمانه آثاری

آنکه یک بخشش نباشد و نیست

ملک بحری و ملک کهاری

آنکه با او ندارد و نارد

مهر سنگی و چرخ مقداری

آنکه تا خاست از کفش ابری

گشت گیتی همه چو گلزاری

نه زمین را چو مهر او آبی

نه فلک را چو کین او ناری

ای نبوده بنای گیتی را

به کف و رای چون تو معماری

بنده مسعود سعد سلمان را

بیهده در سپرد مکاری

که نکرده ست آنقدر جرمی

که برد بلبلی به منقاری

تو چنان دان که هست هر مویی

بر تن او به جای زناری

گر نه خونش از غذای مدحت توست

باد در زیر تیغ خونخواری

ور نخواهد ز بهر ملک تو چشم

باد هر دیده ایش مسماری

خسروا حال او به عقل بسنج

که به از عقل نیست معیاری

کیست او در جهان ز منظوران

نه عمیدیست او نه سالاری

زار بنده ضعیف درویشی است

جفت رنج و رهین تیماری

نه به ملک تو دارد آسیبی

نه ز سر تو داند اسراری

نه بپوشد فراخ پیرهنی

نه بیابد تمام شلواری

تنش در حسرت زبر پوشی

سرش در آرزوی دستاری

نیک اندیشه است و بد روزی

پست بختی بلند اشعاری

تا نفس می زند به هر نفسی

دارد از روزگار آزاری

زینهارش ده ای پناه ملوک

کو همی خواهد از تو زنهاری

تا نیفتد ز باد طوفانی

تا نگردد ز چرخ دواری

باد هر بنده ایت بر تختی

باد هر حاسدیت بر داری

شمارهٔ ۲۹۱ - مدح دیگر از آن پادشاه

اگر مملکت را زبان باشدی

ثنا گوی شاه جهان باشدی

ملک بوالمظفر که گر قدر او

عیان گرددی آسمان باشدی

شه کامرانی که خواهد فلک

که مانند او کامران باشدی

اگر شکل خلقش پدید آیدی

شکفته یکی بوستان باشدی

وگر آتش تیغ سوزانش را

چو سوزنده آتش دخان باشدی

یکی دوزخی باشدی سهمگین

که دوزخ در آسیب آن باشدی

شها شهریارا حقیقت شمر

که گر مملکت را روان باشدی

به پیش تو چون بندگان دگر

همیشه کمر بر میان باشدی

جهاندار شاها اگر پیش تو

چو بنده دو صد مدح خوان باشدی

یقین دان که افزون از آن نامدی

که در مجلس بار و خوان باشدی

رهی تو گر صد دهان داردی

که در هر دهان صد زبان باشدی

بدان هر زبان صد لغت داندی

که در هر لغت صد بیان باشدی

بنان گرددی مویها بر تنش

یکی کلک در هر بنان باشدی

پس آن کلکها و بنانها همه

به مدحت روان و دوان باشدی

نبشته که با گفته گرد آمدی

وگر چند بس بیکران باشدی

ز صد داستان کان ثنای تو است

همانا که یک داستان باشدی

شها خواهدی رخش تو تا بتگ

عنانش ز باد وزان باشدی

روا داردی کو تنش را چو کرگ

هم از پوست گستوان باشدی

فلک خواهدی تا تو را روز و شب

چو شبدیز در زیر ران باشدی

بدان تا برو انجم و مهر و ماه

ستام و رکاب و عنان باشدی

سپهر برین گر زبان داردی

مثال تو را ترجمان باشدی

وگر قرص خورشید جان یابدی

به گنج تو بر قهرمان باشدی

اگر جویها را که در بیشه هاست

ز عزم تو آب روان باشدی

سر نیزه هایی که روید ز خاک

سراسر همه با سنان باشدی

گواهی ز عدل تو گر نیستی

یقین زمانه گمان باشدی

وگر مهر تو نیستی در جهان

فلک سخت نامهربان باشدی

وگر دست تو نیستی در سخا

همه سود عالم زیان باشدی

شهی کز تو ترسان شود خواهدی

که در تنگتر آشیان باشدی

ز بیم حسامت روا داردی

که در کام شیر ژیان باشدی

وگر نه چو شاهی که شطرنج راست

تن او همه استخوان باشدی

مگر زیر یک زخم شمشیر تو

زمانی تنش را توان باشدی

نداند که همی نیستی سودمند

گرش سنگ تن روی جان باشدی

سعود فلک را قران نیستی

اگر جز تو صاحبقران باشدی

اگر نیستندی حقیقت بدان

که ملکت همی جاودان باشدی

نه روی زمین خرمی داردی

نه طبع جهان شادمان باشدی

شمارهٔ ۲۹۲ - ناله از حصار نای

نالم ز دل چو نای من اندر حصار نای

پستی گرفت همت من زین بلند جای

آرد هوای نای مرا ناله های زار

جز ناله های زار چه آرد هوای نای

گردون به درد و رنج مرا کشته بود اگر

پیوند عمر من نشدی نظم جانفزای

نه نه ز حصن نای بیفزود جاه من

داند جهان که مادر ملکست حصن نای

من چون ملوک سر ز فلک برگذاشته

زی زهره برده دست و به مه بر نهاده پای

از دیده گاه پاشم درهای قیمتی

وز طبع گه خرامم در باغ دلگشای

نظمی بکامم اندر چون باده لطیف

خطی به دستم اندر چون زلف دلربای

ای در زمانه راست نگشته مکوی کژ

وی پخته ناشده به خرد خام کم درای

امروز پست گشت مرا همت بلند

زنگار غم گرفت مرا تیغ غمزدای

از رنج تن تمام نیارم نهاد پی

وز درد دل بلند نیارم کشید وای

گیرم صبور گردم بر جای نیست دل

گویم به رسم باشم هموار نیست رای

عونم نکرد همت دور فلک نگار

سودم نداد گردش جام جهان نمای

بر من سخن نبست نبندد بلی سخن

چون یک سخن نیوش نباشد سخن سرای

کاری ترست بر دل و جانم بلا و غم

از رمح آب داده و از تیغ سرگرای

چون پشت بینم از همه مرغان درین حصار

ممکن بود که سایه کند بر سرم همای

گردون چه خواهد از من بیچاره ضعیف

گیتی چه خواهد از من درمانده گدای

گر شیر شرزه نیستی ای فضل کم شکر

ور مار گرزه نیستی ای عقل کم گزای

ای محنت ار نه کوه شدی ساعتی برو

وی دولت ار نه باد شدی لحظه ای بپای

ای تن جزع مکن که مجازیست این جهان

وی دل غمین مشو که سپنجیست این سرای

گر عز و ملک خواهی اندر جهان مدار

جز صبر و قناعت دستور و رهنمای

ای بی هنر زمانه مرا پاک در نورد

وی کوردل سپهر مرا نیک بر گرای

ای روزگار هر شب و هر روز از حسد

ده چه ز محنتم کن و ده در ز غم گشای

در آتش شکیبم چون گل فرو چکان

بر سنگ امتحانم چون زر بیازمای

از بهر زخم گاه چو سیمم فرو گداز

وز بهر حبس گاه چو مارم همی فسای

ای اژدهای چرخ دلم بیشتر بخور

وی آسیای چرخ تنم تنگ تر بسای

ای دیده سعادت تاری شو و مبین

وی مادر امید سترون شو و مزای

زین جمله باک نیست چو نومید نیستم

از عفو شاه عادل و از رحمت خدای

شاید که بی گنه نکند باطلم ملک

کاندر جهان نیابد چون من ملک ستای

مسعود سعد دشمن فضلست روزگار

این روزگار شیفته را فضل کم نمای

شمارهٔ ۲۹۳ - مدح ملک شیرزاد

ای چرخ مشعبد چه مهره بازی

وی خامه جاری چه نکته سازی

ای تن چه ضعیفی و چه نژندی

ای شب چه سیاهی و چه درازی

ای عشق جگرسوز سخت زخمی

وی صبر گلوگیر تیز گازی

ای روی همه روز لعل و زردی

وی چشم همه شب فراز و بازی

ای رنگ دو رخ شادی حسودی

ای آب دو دیده فساد رازی

ای دل چه طراز هوای نگاری

بر جامه همه مهر بت طرازی

هر چند برویش نیازمندی

تا چند کشی ناز آن نیازی

ای خاطر مسعود سعد سلمان

شاید که ز جان تحفه طرازی

چون گوهر عقد مدیح بندی

بر بازوی دولت امیر غازی

فخر ملکان شیرزاد شاهی

کو را رسد از فخر سرفرازی

ابری که ز بارانش می نروید

از طبع مگر تخم دل نوازی

ای پشت دیانت سپهر زوری

وی بازوی دولت زمانه تازی

پتیاره ظلمی بلای بخلی

درمان نیازی علاج آزی

آرام نیابی به هیچ وقتی

کز کوشش و بخشش در اهتزازی

تو رستم رخشی چو حمله آری

چون صید کنی بیژن گرازی

آواز دل انگیز مرکب تو

آورده اجل را به پای بازی

در جور مخرب رسیده عدلت

بنموده بدو کارگر درازی

از هول تو شیر زینهار خواره

پیش رمه ترسان کند نهازی

یک چند شها کام بزم راندی

شاید که کنون کار رزم سازی

همچون پدر و جد خود به رغبت

آماده شوی تو به غزو تازی

در بوته پیکار جان دشمن

از آتش خنجر فرو گدازی

جمعی ز مغازیت حاصل آید

من نظم کنم جمع آن مغازی

چون خواجه تو را کدخدای باشد

با فتح چمی با ظفر گرازی

فرزانه ابونصر پارسی کو

دارد به هنر تازه دین تازی

از بهر تو جان بازی است پیشش

جان بازی او را مدار بازی

بشنو سخن او و بر خلافش

مشنو سخن مرغزی و رازی

انچ آید ازو ناید از دگر کس

کی کار حقیقت بود مجازی

دیده ست کسی از گوزن شیری

جسته ست کسی از تذرو بازی

تا در عمل هندسه نگردد

خطی که بود منحنی موازی

زیبد که به هر نعمتی ببالی

شاید که به هر دولتی بنازی

شمارهٔ ۲۹۴ - در جواب قصیده یکی از شعرا

ای به تو زنده نام حاتم طی

صاحب صد هزار صاحب ری

تاج اهل عرب قصی آمد

تا تو نسبت همی کنی به قصی

خاک را بر فلک مفاخر توست

تا تو بروی همی گذاری پی

از سخای تو منکسر شده بخل

وز رشاد تو منهزم شده غی

رای تو علم و فضل را چونانک

گوشت را خون و استخوان را پی

چون گل از نم همی بخندد ملک

تا بگرید همی به دست تو می

عقل بیدار شد ز حشمت تو

گفت ناگه به بانگ هیبت هی

گشت ز راز نهیب جود تو زرد

رفت گل را ز شرم خوی تو خوی

یاد جود تو جسته در همه شهر

صیت فضل تو رفته در هر حی

نشر کردی به محمدت ذکری

که سپهرش نکرد یارد طی

آتش هیبت تو تا بفروخت

دل دشمنت سوخته ست به کی

تا بهار سعادتت بشکفت

شد دم حاسد تو چون دم دی

گفته تو جواب آن گفتست

کآب بهتر هزار بار ز می

معجز نظم دیده ام تا تو

قافیه کرده ای شگفت انا ای

خوشتر از آب می نبرد کسی

کز همه فضل بهره دارد وی

من رهی را که خاطر تو سپرد

چون توانم سپرد عز علی

گر چو ماهی نظر بود در یم

که تواند رسید هرگز کی

تا بود آفتاب در دم ظل

در دم آفتاب یازد فی

تا به مردیست نام رستم زال

تا به رادیست ذکر حاتم طی

کاروانی و لشکری را رسم

به همه وقت باج باشد و می

باد کاریگر تو دولت رام

باد یاریگر تو ایزد حی

بر خرد عرض کردم این گفته

گفت هذالکلام لیس به شئی

شمارهٔ ۲۹۵ - مدح علاء الدوله سلطان مسعود

چرخ سپهر شعبده پیدا کند همی

در باغ کهربا را مینا کند همی

بر دشت آسمان گون تأثیر آسمان

شکل بنات نعش و ثریا کند همی

دیبای روم شد همه باغ و چو رومیان

از هر دو شاخ باد چلیپا کند همی

گرنه سپیده دم دم او سوده توتیاست

چشم شکوفه را ز چه بینا کند همی

بی کلک طبع شاخک شاهسپر غم را

بر حرفهای خط معما کند همی

گلبن همی ببندد پیرایه بهشت

تا لاله دل چو دیده حورا کند همی

این روزگار تازه درختان خشک را

بنگر چگونه طرفه مطرا کند همی

این ابر نقشبند بر این باد رنگریز

در باغ و راغ صورت دیبا کند همی

وین نوبهار زیبا بر خاک و سنگ و چوب

بنگر که نقش های چه زیبا کند همی

شبها سرشک ابر قدح های لاله را

پر باده لطیف مصفا کند همی

حرص جهان رعنا بر عشق کودکی

هامون و کوه پر گل رعنا کند همی

گریه ز ابر و خنده ز برقست نوبهار

از ابر و برق وامق و عذرا کند همی

بر شادی بهار نوآیین به جویبار

سرو سهی نگر که چه بالا کند همی

سعی سپهر والا از حسن باغ را

چون بزمگاه خسرو والا کند همی

گل مدح شاه گفت از آن ابر هر زمان

اندر دهانش لؤلؤ لالا کند همی

دهر ضعیف پیر توانا شد و جوان

وین عدل پادشاه توانا کند همی

سلطان علاء دولت مسعود تاجدار

کاسباب دین و ملک چو آبا کند همی

شاهی که هول و کینه او بر عدوی ملک

تابنده روز را شب یلدا کند همی

دولت همی چو خطبه اقبال او کند

منبر ز اوج گنبد خضرا کند همی

کشتی حلم را که فرو می کشد به جای

لنگر ز جرم مرکز غبرا کند همی

از طبع ورای حلم متین و بلند و پهن

دریا و چرخ و که را رسوا کند همی

چرخ از علاش بین که چه بالا گرفت باز

بحر از سخاش بین که چه پهنا کند همی

آن را که دل معرا باشد ز عشق او

چرخ از لباس عمر معرا کند همی

صحرا ز زنده پیلان گر کوه کوه کرد

که را به باد پایان صحرا کند همی

جز کوه نیست رخشش و در گردکار زار

گرد مصاف گردش نکبا کند همی

اندر کنار او ننهد چرخ نعمتی

کانرا به او نه بخت مهنا کند همی

گرچه دوتاست گردون از خلقت ای شگفت

او را نیایش از دل یکتا کند همی

شاها خجسته طالع تو برج ملک را

پر مشتری و زهره زهرا کند همی

گردون نهاده چشم و زمانه نهاده گوش

هر حکم را که رای تو امضا کند همی

آن خسروی و رادی دائم که امر ونهی

از درگه تو ملجاء و مأوی کند همی

شاها خدای داند تا لفظ روزگار

بر جاه و قدر تو چه ثناها کند همی

واندر بر چو سنگ رهی فکرت چو نور

صد معجزه ز مدح تو پیدا کند همی

آری که مهر تابان یاقوت زرد را

رنگین و لعل در دل خارا کند همی

مدحت چو طوق قمری بر گردن منست

هر ساعتم چو قمری گویا کند همی

شاها زمانه بر تن من جور می کند

او را بدو گذاشته ام تا کند همی

بخت مطیع بوده و گشته مرا مقر

از من رمیده گشت و تبرا کند همی

سودایی است بخت و نگویم که هر زمان

جرمی نکرده بر من صفرا کند همی

چون هر چه بود خون همه پالوده شد ز چشم

بی خون مرا چراست که سودا کند همی

شیدا نهاد بند گران دارم و مرا

بند گران به زندان شیدا کند همی

بدخواه من بگوید بر من همه دروغ

وآن را که او نبیند اغرا کند همی

نقاش چیره دستست آن ناخدای ترس

عنقا ندیده صورت عنقا کند همی

هر ساعتم زمانه به چوبی دگر زند

این فعل بخت نحس همانا کند همی

با منش کینه ایست ندانم ز بهر چیست

وین هر چه او کند همه عمدا کند همی

خواهم ز روزگار چو گوید جواب من

یک ره نعم کند نکند لا کند همی

گر نه صواب کردم دانش نداشتم

کار صواب مردم دانا کند همی

نه نه زمانه خود چکند خود زمانه کیست

حکم قضا خدای تعالی کند همی

یارست با زمانه به هر کرده آدمی

بدها بدو زمانه نه تنها کند همی

بر بنده رحم کن که همی بنده جان و تن

در مدح و خدمت تو مسما کند همی

در مدحت این قصیده غراست کافرین

هر کس بر این قصیده غرا کند همی

تا قصه گوی چیره زبان پیش عاشقان

قصه ز عشق عروه و غفرا کند همی

در پیش تخت خدمت بخت تو را فلک

بسته کمر به طوع چو جوزا کند همی

شمارهٔ ۲۹۶ - مدح ثقة الملک طاهر

در کف دو زبانیست مرا بسته دهانی

گوید چو فصیحان صفت بیت زمانی

آن کودک عمری که بود کوژ چو پیری

و آواز برآورده چو آواز جوانی

ترکیب بدیعش ز جماد و حیوانست

شخصش ز جمادی و زبان از حیوانی

چون زرین را نیست ازو ساخته کفی

تکیه زده بر ران و کف سیمین رانی

جان را ز همه شادی دادست نصیبی

دل را ز همه رامش کردست ضمانی

در بزم خداوند سراید غزل و مدح

صد گونه سخن گوید بی هیچ زبانی

طاهر ثقت الملک سهری که ز رأیش

در ملک بیفزاید هر روز جهانی

خورشید که هر روز سر از ملک برآرد

گوید به بیانی که چنان نیست بیانی

نه چون ثقت الملک بود ملک فروزی

نه نیز چو مسعود ملک ملک ستانی

ای جسم تو جانی که سرشتست ز نوری

هرگز نبود پاکتر از جسم تو جانی

در طبع تو از چرخ نگشتست هراسی

بر عقل تو از دهر نمانده ست نهانی

افروخته رای تو همی ملک فروزد

ای رای تو تیغی که چنان نیست فسانی

حزمت چو بیارامد و عزمت چو بجنبد

آن کوه رکابی بود این باد عنانی

اقبال تو و هیبت تو نوری و ناری

مهر تو و کین تو بهاری و دخانی

از خامه تو ملک به خوبی و به نغزی

چون لعبت آذر شد و چون صورت مانی

هرگز نکشد پی به گمان تو یقینی

هرگز نبرد پی به یقین تو گمانی

کام تو به هر وقتی آراسته بزمی

جود تو به هر وقتی پرداخته کانی

مال تو خریدار ثنا گشته و هر روز

داری ز ثنا سودی و از مال زیانی

ای رای تو آن سخت کمانی که ندیدست

این سخت کمان چرخ چو او سخت کمانی

این طالع بختم سرطانست همیشه

زان کج رود این بخت بدم چون سرطانی

امروز خداوندا در حبس تنم را

جان در غلیانست و تن اندر خفقانی

چون مردم بیمار که در بحران باشد

پیوسته همی گویم با خود هذیانی

گر گویم و گر نه غم دل در دل چون نار

می بترکد این دل اگر گویم یانی

از رنج روانم را رفته همه قوت

زیرا که تنی دارم چون رفته روانی

پیوسته درین حبس گرفتارم و مأخوذ

هر روز به جلویزی و هر شب به عوانی

تا دوزخی نبود درمانده نگردد

در دست چنین دوزخی زندان بانی

من بسته بدخواهم غبنا که بدینسان

گردد چو منی بسته تلبیس چنانی

این هست همه سهل جز این نیست که امروز

در دل زندم دوری روی تو سنانی

جانم که بترسیده ست از چرخ ستمگر

از رای کریم تو همی خواهد امانی

ور من بمرم فضل فرو گرید و گوید

والله که ازین پس بنبینیم چو فلانی

دردا و دریغا که شود ضایع و باطل

زین نوع بنانی و ازین جنس بیانی

نه نه که به حسن نظر دولت سامیت

آخر بکنم روزی با بخت قرانی

امروز من از رای بلند تو بدیدم

از دولت و اقبال دلیلی و نشانی

والله که بخواهم دید ارزنده بمانم

بر تن ز تو تشریفی و بر سر برکانی

خوش چیز از آنست سبک خیزی تازی

از ساز به زریال و به رخشش چو گرانی

وین حال عیانست مرا ز آنکه بر عقل

احوال جهان نیست نهانی چو عیانی

تا هیچ تهی نیست مکانی ز مکینی

چونان که جدا نیست مکینی ز مکانی

یک لحظه و یک ساعت قصر تو مبادا

بی صدری و دیوانی بی بزمی و خوانی

سر سبزتر از مورد و فزاینده تر از سرو

دلشاد ز هر سرو قدی مورد نشانی

چون لاله شده جام تو از باده و گشته

از روی بتان بزم تو چون لاله ستانی

می خواسته از غالیه خطی که دهانش

باشد چو درآید به سخن غالیه دانی

شمارهٔ ۲۹۷ - مدیح سلطان مسعود

نخواست ایزد گر خواستی چنان شدمی

که من ز رتبت بر گنبد کیان شدمی

وگر سعادت کردی مرا به حق یاری

ندیم مجلس سلطان کامران شدمی

همه زبان شدمی در ثنا و بزم همه

ثنا گرفتی چون من همه زبان شدمی

کس ار به پارسی و تازی امتحان کردی

مرا مبارز میدان امتحان شدمی

گلی شکفتی از بخت هر زمان تازه

که من ز مدحش در تازه بوستان شدمی

چو بلبلان همه دستان مدح او زدمی

چنانکه در همه آفاق داستان شدمی

چو طبع و خاطر تیز از ثنا و مدح ملک

چنانکه خواستمی در شرف چنان شدمی

چو طبع و خاطر تیز از ثنا و مدح ملک

چنانکه خواستمی در شرف چنان شدمی

علاء دولت مسعود کآسمان گوید

اگر نبودی قدرش کی آسمان شدمی

زحل چه گوید حاجت نیابد ار نه من

ز چرخ هفتم بر ملک دیده بان شدمی

بهار گفت که پیوسته بزمش آرایم

وگر نه هرگز کی راحت روان شدمی

ز بهر رامش و شادیش گشتم ار نه چرا

بنفش رنگ چو دیبای بهرمان شدمی

اجل چه گفت ز دشمنش کشته کم نشدی

اگر ددان را در جنگ میزبان شدمی

امل چه گفت یقین باز گشتمی قارون

اگر به خانه رادیش میهمان شدمی

زمین چه گفت به یک بخششم تهی کردی

اگر سراسر پر گنج شایگان شدمی

چه گفت لاله همه شکل جام او دارم

وگر نه نداشتمی زرد زعفران شدمی

همیشه خندان باشم ز شادی بزمش

وگرنه زینسان من کی همه دهان شدمی

چه گفت مشتری از بهر سعد طالع او

عیان شدم من ورنه کجا عیان شدمی

چه گفت مریخ از هستی طبیعت خویش

زدوده خنجر برانش را فسان شدمی

چه گفت خورشید از بهر روز او تابم

وگرنه در شب همچون هوا نهان شدمی

چه گفت زهره ز بزمش طرب برم ورنه

کجا وسیلت شادی این و آن شدمی

چه گفت چرخ اگر عزم او نکردی عون

ز بار حلمش من چون زمین گران شدمی

چه گفت عدلش کس خلق را ندیدی شاد

من ار نه زینسان بر خلق مهربان شدمی

چه گفت امنش یک دزد کاروان بزدی

من ار نه بدرقه راه کاروان شدمی

چه گفت قهرش دل همرکاب غم گشتی

اگر نه با دل من زود هم عنان شدمی

چه گفت نیزه دل دشمنان او دوزم

به زخم اگر نه دو تا همچو خیزران شدمی

چه گفت آهن شمشیر او شدم ورنه

ز سهم حمله او سبز پرنیان شدمی

چه گفت تیر گر انگشت او نپیوستی

مرا بزه پس من کژتر از کمان شدمی

چه گفت آتش گر هیبتش نه یار شدی

مرا به سوزش تیره تر از دخان شدمی

چه گفت کوه به یک لحظه ام برافشاندی

گر از جبلت من مال و سوزیان شدمی

چه گفت باد گر از عزم او نکردی یاد

کجا ازینسان من در جهان روان شدمی

چه گفت گنجش ار شکرها نکردندی

سخاوتش را من پاک رایگان شدمی

چه گفت سود که امید اوست یاری من

وگرنه بودی در جمله من زیان شدمی

چه گفت مغز گرم بر او نپروردی

به ناز و لطف به سختی چو استخوان شدمی

همی چه گوید علم ار علاج خاطر او

مرا نبودی از جهل ناتوان شدمی

چه گفت و هم چو او شه ندیدمی گر چند

گهی به مشرق و گاهی به قیروان شدمی

یقین چه گفت ضمیرش مرا معونت کرد

وگر نکردی من بی گمان گمان شدمی

قلم چه گفت مدیحش نویسم ار نه من

کجا گزیده یزدان غیب دان شدمی

سخن چه گوید گر حکمتش نکردی منع

گه روایت من بر زبان زیان شدمی

به هیچ حال به وصفش نبودمی در خور

اگر چه لؤلؤ دریا و زر کان شدمی

شدم ز مدحش عالی و گرنه در عالم

چگونه محضر نوروز و مهرگان شدمی

بقاش گوید سالی هزار خواهم ماند

خدای راست خلود ار نه جاودان شدمی

مرا مهیا کردی خدای روزی خلق

اگر نه روزی در عهده او ضمان شدمی

نه تن بماند و نه جان اگر نه من همه روز

معین تن بدمی و دلیل جان شدمی

خدایگانا با دولت جوان بادی

وگر بخواستی من ز سر جوان شدمی

علاء دولت صاحبقران عالم شد

وگرنه من به جهان صاحب قران شدمی

شمارهٔ ۲۹۸ - مدیح منصور بن سعید

دور از تو مرا عشق تو کرده ست به حالی

کز مویه چو مویی شدم از ناله چو نالی

تا شب دل من سوزی هر روز به جنگی

تا روز تنم کاهی هر شب به خیالی

ماننده خورشیدی پیدا شده و من

از تو شده ام زرد و خمیده چو هلالی

از وصلت خورشید شود ماه پریشان

من چونکه پریشانم نابرده وصالی

زآن قامت همچون الف و زلف چو دالت

باریک شدم چون الف و چفته چو دالی

در هر شکن زلف تو بندی و فریبی

در هر نظر از چشم تو غنجی و دلالی

مشک تو بجوشید بتا زآتش رویت

یک قطره چکید از وی و شد نادره خالی

فردا به تظلم شوم از تو به در شاه

گر باشدم از صاحب بی مثل مثالی

منصور سعید آنکه ازو مجلس سلطان

چون چرخ ز خورشید گرفتست جمالی

از آل وزیرالوزراییست که هرگز

نه هست و نه بود و نه بود چون او آلی

ای عالم رادی را بارنده سحابی

وی باغ بزرگی را بالیده نهالی

چون گفت توانیم سزای تو مدیحی

چون در همه چیزیت نبینیم همالی

اندر همه آفاق یکی فاضل نبود

کو بر کف راد تو نباشد چو عیالی

ای آنکه فزونست مدیحت ز مقالت

درخواستی از بنده بدینگونه مقالی

تا طبع مرا صیقل اقبال تو باشد

در معرکه نظم نباشدش کلالی

من سبلت خلقی بکنم باک ندارم

گر شعر مرا عیب کند کنده سبالی

. . .

هرگز نزند شیر تو از گله غزالی

تا باغ به حسنی شود از ابر به حسنی

تا دهر به حالی شود از مهر به حالی

هر روزت کم باد عدویی و حسودی

هر لحظه فزون بادت جاهی و جلالی

شمارهٔ ۲۹۹ - شکوه از گرفتاری و مدح یکی از بزرگان

ای شاد به تو جان من و جان جهانی

هر روز فزون بادا در جان تو جانی

خالی نه ای از مکرمت و حری روزی

فارغ نه ای از رادی و افضال زمانی

پیدا شود از رادی و از دولت هر روز

در جاه تو و مال تو سودی و زیانی

نه راست تر از فکرت و از رای تو تیری

نه تیزتر از عزم و مضای تو سنانی

هنگام خزانست ز مهر تو بهاری

در فصل بهارست ز کین تو خزانی

جاه تو به شادی ها گشتست ضمینی

جود تو به روزی ها کرده ست ضمانی

در دولت امروز به چرخ ایمنم از چرخ

زیرا که مرا جاه تو داده ست امانی

شکر ایزد را هست به فر تو لباسی

وز دولت تو هست بحمدالله نانی

نزد تو سبک بودم از بس که گرانی

آری بر تو گشته ام اکنون چو گرانی

والله که مرا پاک تر از آب یقین است

تابد نبری بر من بیچاره گمانی

نگذاشته ام طبع و زبان را به همه وقت

بیکار ز شکر و ز ثنای تو زمانی

در حبس چه آید ز من و من به چه ارزم

کامروز نمی بینم جز زندانبانی

فردا اگر از دولت تو یاری یابم

جاه تو مرا ندهد دستی و توانی

چون ابر پدید آرم در مدح تو طبعی

چون رعد گشاده کنم از شکر زبانی

در نعمت تو هر روز به موج آرم بحری

در مدح تو هر روز به عرض آرم کانی

گر چرخ ستمکار درین بندم بکشد

این گفته من ماند آخر به نشانی

گر هیچ به فر تو گشاده شوم از بند

در پیش خودم بینی بر بسته میانی

بخشای به من از سر شفقت تو که هرگز

مظلوم تر از من به جهان نیست جوانی

شخصی شده از خوردن اندوه چو مویی

قدی شده از رنج کشیدن چو کمانی

این نام نخواهی که بزرگان همه گویند

بنده است فلانی را امروز فلانی

تا به رزمی آید ز دو مخلوق نتاجی

تا بر فلک افتد ز دو سیاره قرانی

مشغول همه ساله یمین تو به رطلی

آراسته همواره یسارت به عنانی

گوش تو به الحانی چون نغمه بلبل

چشم تو به معشوق چون صورت مانی

آسوده شود ارجو از امن تو مسعود

زانگونه که آسوده شدست از تو جهانی

در طبع نکوخواه تو نوری و سروری

در مغز بداندیش تو ناری و دخانی

شمارهٔ ۳۰۰ - ناله از حصار نای و مدح محمد خاص

نوا گوی بلبل که بس خوش نوایی

مبادا تو را زین نوا بینوایی

نواهای مرغان دو سه نوع باشد

تو هر دم زنی با نوایی نوایی

گر از عشق گویا شدستی تو چون من

مبادات از رنج و انده رهایی

بسی مرغ دیدم به دیدار نیکو

ندانند ایشان به جز ژاژ خایی

همه جو فروشان گندم نمایند

تو گندم فروشی و ارزن نمایی

زهی زند باف آفرین باد بر تو

که بس طرفه مرغی و بس خوشنوایی

بخسبند مرغان و تو شب نخسبی

مگر همچو من بسته در حصن نایی

نگویی تو ای رنج با من چه باشی

تو ای بی غمی نزد من چون نیایی

به من بر بلا از فراق تو آمد

نهنگ فراقی تو یا اژدهایی

همیشه دو چشمم پر از آب داری

به چشم من اندر تو چون توتیایی

تو ای چشم من چشم داود گشتی

تو ای دامنم دامن اوریایی

ببر صبحت از من فراق تو یک ره

که داده ست با من تو را آشنایی

وگرنه بنالم که طاقت ندارم

چگونه کنم صبر با مبتلایی

به پیش ولی نعمتم باز گویم

که دارد کفش بر سخا پادشایی

که او خاص شاهست و من خاص دولت

بر او دولت و بخت داد این گوایی

الا این کریمی که اندر غمانم

بلا را نجاتی و غم را دوایی

مثل زد نباید ز نعمان و حاتم

که نعمان نبردی و حاتم سخایی

محمد خصالی و آدم کمالی

براهیم خلقی و یوسف لقایی

اگر مدح و حمد و ثنا راست معدن

تویی معدن حمد و قطب ثنایی

بیا کند باید بدر آن دهانی

که از نطق او چون تویی راستایی

به تو حاجتی دارم ای خاص سلطان

که تو مرکز جود و کان عطایی

ازین شاعرانی که آیند زی تو

ولیکن به علم و خرد روستایی

بیایند این قوم زی تو همیشه

ز بهر گدایی و کالا ربایی

ز من بنده بر دل تو یادی نیاری

نپرسی نگویی که روزی کجایی

چراغیست افروخته طبع شاعر

ضو آنکه فزاید که روغن فزایی

چو کم گشت روغنش تاریک سوزد

به مقدار روغن دهد روشنایی

بمیرد چو روغن ازو بازگیری

چگونه بود چون فتیله فزایی

مرا پشت بشکست گردون گردان

فرو ماندم از ورزش کدخدایی

نکو گردد این پشت بشکسته آنگه

که از جود تو باشدش مومیایی

الا تا سکونست دایم زمین را

بود پیشه باد خاک آزمایی

چنان باد رای جهان زی تو سرور

که تا او بپاید تو با او بپایی

شمارهٔ ۳۰۱ - مدح علی خاص

نگار من تویی و یار غمگسار تویی

وگر بهار نباشد مرا بهار تویی

جدا شدی ز کنار من و چنان دانم

که شب گرفته مرا تنگ در کنار تویی

چگونه یابم با درد فرقت تو قرار

که جان و دل را آرامش و قرار تویی

شکار کردی جانا دل مرا و مرا

ز دام عشق به دست آمده شکار تویی

چو جویبارست از اشک دیده من زانک

به قد بر شده چون سرو جویبار تویی

مباد عمر من و روزگار من بی تو

که شادی و طرب عمر و روزگار تویی

مرا نه جان هست امروز نه جهان بی تو

از آنکه جان جهان من ای نگار تویی

ولیک کبر به اندازه کن نه در حشمت

عمید خاصه و سالار شهریار تویی

علی که خسرو هر ساعتش همی گوید

چو جان و دیده و دل ملک را به کار تویی

بزرگ بار خدایا گر افتخار کنی

تو را سزد که سر اهل افتخار تویی

خدایگانا از بهر هر مهم بزرگ

معین و رایزن و پشت و دستیار تویی

گر استواران دارد ملک به حاشیه بر

چو باز کار به جان افتد استوار تویی

سپرد جان و تن خویشتن به تو چو بدید

که پیش او به همه وقت جانسپار تویی

اگر شکفته گلی باغ ملک را شاید

که در دو دیده بدخواه ملک خار تویی

ز پور زال و ز نوشیروان و حاتم طی

به مردی و خرد وجود یادگار تویی

چو جود ورزی دریای بی کرانی تو

چو رزم جویی گردون در مدار تویی

به پیش تو گردنکشان عصر امروز

پیاده اند بهر دانش و سوار تویی

به عرضگاه بزرگی که عرض فخر کنند

سر جریده تو و اول شمار تویی

به هیچ زلزله و باد جنبشی نکنی

که کوه تند و سرافراز و پایدار تویی

چو گاه تیزی باشد همه شتابی تو

چو وقت حلم بود مایه وقار تویی

تو را سزد که به کف ذوالفقار گیری از آنک

به نام و زور خداوند ذوالفقار تویی

جهان نبیند و همچون غبار پست شود

چو دید مرد مبارز که در غبار تویی

پلنگ وار گهی در دم مخالف ملک

گرفته راه و سر تیغ کوهسار تویی

گهی چو شیرین عرین از پی شکار عدو

رده بخیزد ز اطراف مرغزار تویی

گهی شتابان اندر قفای افغانان

چو اژدهای دژآگه میان غار تویی

گهی به خنجر درنده مصاف تویی

گهی به تیغ گشاینده حصار تویی

چو اختیار کنندت منجمان جهان

که در سعادت فهرست اختیار تویی

روان و دانش و دل متفق شدند بر آن

کز آفرینش مقصود کردگار تویی

تو شاد بنشین و کوشش به بندگان بگذار

اگر چه لشکر ساز و سپاه دار تویی

ز کارزار بکش چنگ و باده خور یک چند

نه مادر و پدر جنگ و کارزار تویی

بروی خبان دلشاد و شاد خوار بزی

که در حقیقت دلشاد و شادخوار تویی

به فضل خویشم سیراب کن خداوندا

که تشنه مانده ام و ابر تندبار تویی

غرض چه گویم دانی همی به حاصل کن

که بر مراد من امروز کامگار تویی

هزار کرت روزی فزون کنم سجده

به شکر آنکه خداوند این دیار تویی

ز جان و دیده کنم مدح تو که مدح تو را

به جان و دیده خریدار و خواستار تویی

مباد هرگز ایوان خسرو از تو تهی

که فرو زینت ایوان به روز بار تویی

شمارهٔ ۳۰۲ - مدح یکی از آل شیبان

ای خداوند عید روزه گشای

بر تو فرخنده شد چو فر همای

مژده ها داردت ز نصرت و فتح

شاد باش و به عز و ناز گرای

ای بر اطراف مملکت برده

پاسبان خنجر عدو پیرای

به گه جود حاتمی تو به حق

به گه جنگ رستمی تو به جای

چون درآید دو فوج رویاروی

چون برآید به حمله ها یاهای

چرخ با رخش تو ندارد تاب

کوه با زخم تو ندارد پای

ای سخا کار راد بزم افروز

وی هما پیشه گرد رزم آرای

بده انصاف آنچه می بینی

من بگفتم تو را به قلعه نای

خواندمت شعرهای طبع آویز

گفتمت مدحهای گوش سرای

مژده ها دادمت به قوت دل

وعده ها کردمت به صحت رای

فال هایی که من زدم دیدی

که چگونه تمام کرد خدای

آنچه کردست وانچه خواهد کرد

ده یکی نیست یک دو ماه بپای

تا نبینی که بخت روز افزون

چه طرازد ز جاه گردون سای

هم بدین حشمت زمانه نورد

هم بدین همت فلک پیمای

هم بدین تیغ های آتشبار

هم بدین سرکشان آهن خای

رتبت بو حلیمیان برکش

افتخار زریریان بفزای

دولتی را ز بن دگر پی نه

عالمی را دگر ز سر بگشای

به حسام ز دوده روشن

تیره زنگار شرک را بزدای

خانه گمرهی به آتش ده

چهره کافری به خون اندای

طاغیان را به یک زمان افکند

ناله کوس تو به ناله وای

تو بدین بیرهان غره شده

اثر فتح ایزدی بنمای

چون قلم پیشت ار بسر بروند

سرشان چون قلم ز تن بربای

مغزهاشان چو مغز مار بکوب

نیز افسایشان چو مار افسای

تیغ زهر آبداده پازهرست

بگزایدت زهر زود گزای

فال گیر این ستایشی کآرد

بر تو سید ملوک ستای

رو که نصرت تراست یاری گر

رو که ایزد تراست راهنمای

با مراد همه جهان بخرام

با فتوح همه جهان بازآی

شمارهٔ ۳۰۳ - مدح سپهسالار محمد

جهان را نباشد چنین روزگاری

که آراید او را چنان نامداری

سر سر کشان زمانه محمد

که دولت ندارد چو او یادگاری

صف آرای پیلی کمربند شیری

جهانگیر گردی سپه کش سواری

ز عفو و ز خشمش ولی و عدو را

فروزنده نوری و سوزنده ناری

نه بی مادحش در جهان بزمگاهی

نه بی سایلش بر زمین رهگذاری

نه با فکرتش اختری را شعاعی

نه با هیبتش آتشی را شراری

نه آثار مردی او را کرانی

نه آیات رادی او را شماری

شب کین او را نیابی صباحی

می مهر او را ندانی خماری

شده شرک را هول او پای بندی

بده ملک را رای او دستیاری

شده بحر با طبع او چون سرابی

بود ابر با دست او چون غباری

شکسته سپاهی به هر رزمگاهی

دریده مصافی به هر کارزاری

برآورده گردی ز هر تند کوهی

فرورانده سیلی بهر ژرف غاری

چو از خون گردان بجوشد فراتی

چو از جان مردان برآید بخاری

زمین بر دلیران شود چون تنوری

هوا بر سواران شود چون حصاری

نباشدش ترس از چنان صعب حالی

نباشدش باک از چنان هول کاری

نوردد زمین و گذارد زمانه

به هامون نوردی و دریا گذاری

به زیر اندرش باره غرنده شیری

به دست اندرش نیزه پیچنده ماری

شگفتی از آن خنجر مرگ سطوت

که جز جان شیران نجوید شکاری

به خون هزبران خونخواره ویحک

چرا تشنه باشد چنان آبداری

زهی آنکه جز کوششت نیست رایی

زهی آنکه جز بخششت نیست کاری

چنین باشد و جز بدینسان نباشد

کرا بود چون دولت آموزگاری

فلک بافدت هر زمانی لباسی

ز تأیید پودی ز اقبال تاری

ازین پیش بی حرز مدح تو بودم

چو آسیمه هوشی و دیوانه ساری

کنون گشته ام در ثنا عندلیبی

چون من یافتم در پناهت بهاری

تو شاه یلانی و بنمایمت من

عروسی ز مدحت به زینت نگاری

همی تا برآید به هر کشتمندی

همی تا بروید به هر مرغزاری

ز هر تخم بیخی ز هر بیخ تردی

ز هر ترد شاخی ز هر شاخ باری

روان باد حکم تو بر هر سپهری

رسان باد نام تو بر هر دیاری

شمارهٔ ۳۰۴ - مدح ابوالفرج نصربن رستم

ایا آنکه بر دلبران پادشایی

جهان همچو بستان تو باد صبایی

اگر حجت صنع الله باید

رخان تو حجت به صنع خدایی

بتان سرایی بسان ستاره

تو ماهی میان بتان سرایی

دل من بماندست در درد عشقت

نیابد ازو هیچگونه رهایی

ز گفتار من خشمت آید همیشه

چنین خشمگین بر رهی بر چرایی

تکبر مکن بر من بنده زینسان

کزین کبر کردن بتا در سرآیی

نباید که جور و جفایت بگویم

به رادی که او راست فرمانروایی

عمید ملک بوالفرج نصر رستم

که بفزود شه را ازو پادشایی

ایا آنکه زین زمین و زمانی

ولی را نجاتی عدو را بلایی

زمین و زمان از تو نازند دایم

که بر هر دو داد ایزدت کدخدایی

هر آن بینوایی که پیش تو آید

نبیند از آن بیشتر بینوایی

به بزم اندرون کسری و کیقبادی

به رزم اندرون شیری و اژدهایی

هر آنگه برافراز باره نشینی

به میدان چون شیر ژیان اندرآیی

سنانت چنان در دل دشمن افتد

که چونان نیفتد قضای خدایی

هر آن جنگجویی که آمد به جنگت

چو سرمه به سم ستورش بسایی

تو پاکیزه ستی و پاکیزه مذهب

تو فرخنده فعلی و فرخ لقایی

تو مر دشمنان را رسانی به انده

تو از دوستان رنج انده زدایی

تو ابر گهر پاش و دینار باری

تو خورشید تابان و بدرالد جایی

تو بنیاد فضلی و اصل سخایی

به فضل و سخا حیدر مرتضایی

شد آراسته کشور هند از تو

گرفته ز اقبال تو روشنایی

کند افتخار از تو سلطان عالم

کز ایزد مر او را تو نیکو عطایی

اگر اوست چون جم به تخت جلالت

تو اندر دها آصف بر خیایی

تو زو بی غمی او ز تو شاد و خرم

سزا او تو را و تو او را سزایی

به نیکی خلیلی به پاکی کلیمی

به روی و خرد یوسف و مصطفایی

همی شکر و مدح تو گویند دایم

به هند اندرون شهری و روستایی

الا تا هر آن چیز کاید ز بنده

بدو نیک باشد سراسر قضایی

همه سال بادی عمید ولایت

عمل را ز رأی رفیعت روایی

شمارهٔ ۳۰۵ - عرض بیچارگی و شرح حبس و گرفتاری

نه بر خلاص حبس ز بختم عنایتی

نه در صلاح کار ز چرخم هدایتی

پیشم نهد زمانه ز تیمار سورتی

هر گه که بخوانم ز اندوه آیتی

از حبس من به هر شهر اکنون مصیبتی

وز حال من به هر جا اکنون روایتی

تا کی خورم به تلخی تا کی کشم به رنج

از دوست طعنه ای وز دشمن سعایتی

من کیستم چه دارم چندم کیم چیم

کم هر زمان رساند گردون نکایتی

نه نعمتی مرا که ببخشم خزینه ای

نه عدتی مرا که بگیرم ولایتی

نه روی محفلی ام و نه پشت لشکری

نه مستحق و در خور صدر و ولایتی

پیوسته بوده ام ز قضا در عقیله ای

همواره کرده ام ز زمانه شکایتی

از بهر جامه کهن و نان خشک من

زینجا کدیه ایست وز آنجا رعایتی

ای روزگار عمر به رشوت همی دهم

پس چون نگه نداریم اندر حمایتی

گر آمدی جنایتی از من چه کردیی

کاین می کنی نیامده از من جنایتی

چونان که در نهاد تو را نیست آخری

رنج مرا نهاد نخواهی نهایتی

نه از تو هیچ وقتم در دل مسرتی

نه از تو هیچ روزم در تن وقایتی

هر جا رسد کند به من آکفت نسبتی

هر چون بود کند به من انده کنایتی

دارم ز جنس جنس غم و نوع نوع درد

تألیف کرده هر نفسی را حکایتی

آخر رسید خواهد از این دو برون مدان

یا عمر من به قطعی یا غم به غایتی

ای کم تعهدان ببریدم تعهدی

ای کم عنایتان بکنیدم عنایتی

باری دعا کنید و ز بهر دعا کنید

زهاد مستجاب دعا را وصایتی

شمارهٔ ۳۰۶ - در مدح سلطان مسعود

گفتی که وفا کنم جفا کردی

وز خود همه ظن من خطا کردی

زآن پس که بر آنچه گفته بودی تو

صد بار خدای را گوا کردی

در آب دو دیده آشنا کردم

تا با غم خویشم آشنا کردی

شرمت ناید ز خویشتن کز من

برگشتی و یار ناسزا کردی

کردی تو مرا به کام بدگویان

ای بی معنی چنین چرا کردی

من چون دل خود به تو رها کردم

ای دوست چرا مرا رها کردی

آن دل که ز من به قهر بربودی

از بهر خدای را کجا کردی

از من دل خویش بستدی ترسم

آن را به دگر کسی عطا کردی

ای عاشق خسته دل جفادیدی

زآن کش به دل و به جان وفا کردی

شاید که ز عشق دل بپردازی

چون قصد ثنای پادشا کردی

مسعود که نام او چو برگفتی

والله که بر او همه ثنا کردی

شاهی که ز خدمت همایونش

هر کام که داشتی روا کردی

شاهی که ز خاک صحن میدانش

اندر کف بخت کیمیا کردی

شاهی که غبار مرکب او را

در دیده عمر توتیا کردی

چرخی که ز مدح او همه گیتی

مانند اثیر پر ضیا کردی

مهری که چو وصف ذات او گفتی

از فخر نشست بر سما کردی

بحری که چو غور طبع او جستی

در موج جلال آشنا کردی

بر جان مخالفان به مدح او

هر بیتی تیری از بلا کردی

از شه به رضای خود ثنا دیدی

جان زود فدای آن رضا کردی

وآنگاه عروس مدح خوبش را

پیرایه ز دره پر بها کردی

کرد از گردون فریشته آمین

چون ملک و بقاش را دعا کردی

شمارهٔ ۳۰۷ - هم در ثنای او

ای شاه شده ست از تو جهان تازه جوانی

کز شادی و از لهو جدا نیست زمانی

مسعود جهانگیر جهانداری و گردون

در ملک تو افزاید هر روز جهانی

از وصف تو عاجز شده هر پاک ضمیری

وز نعت تو خیره شده هر چیره زبانی

هم کوهی و هم بادی در حیله چو باشی

بر کوه رکابی که شود باد عنانی

شمشیر جهانگیر تو باشد به همه وقت

با صاعقه انگیزی و با فتنه نشانی

آن سخت کمانیست قوی رای تو در زخم

کین چرخ ندیدست چو او سخت کمانی

ای داد ده ملک ستانی که ندیدند

در دهر چو تو داد دهی ملک ستانی

پیرست و جوان رای تو و بخت تو و نیست

چون رای تو پیری و چو بخت تو جوانی

جود تو به هر مجلس و بذل تو به هر بزم

بر پا شد گنجی و براندازد کانی

رای تو و دست تو کند در همه احوال

بر دولت تو سودی و بر مال زیانی

داری تو یقینی به همه چیز که در طبع

هرگز نبرد ره سوی او هیچ گمانی

ای شاه همه شاهان امروز بهاریست

از نعمت گوناگون مانند خزانی

تو شاد همی زی که فلک تا ابدالدهر

کرده ست به ملک تو و عمر تو ضمانی

هر ساعت و هر لحظه بپیوندد بی شک

از جان جهانداران بر جان تو جانی

از خرمی مورد و برافروختن سرو

می خور ز کف سرو قدی مور میانی

این شعر در آن پرده خوش آمد که بگویند

ای دوست به صد گونه بگردی به زمانی

شمارهٔ ۳۰۸ - مدح دیگر از آن پادشاه

گر چون تو به چینستان ای ترک نگارستی

پیوسته به چینستان ای ماه بهارستی

گر نه همه زیبایی با قد تو جفتستی

گر نه همه دلجویی با روی تو یارستی

آن زلف سیه گر نه هم بوی بخورستی

کی دیده بی خوابم پرنم چو بخارستی

شب گر نه به همرنگی بودی چو دو زلف تو

کی در شب تاریکم یک لحظه قرارستی

از روی تو گر شبها روشن نشدی چشمم

با روی چو ماه تو شمعم به چه کارستی

از زلف چو دود تو بر روی چو گلبرگت

شب بستر من گویی از آتش و خارستی

کی خون رودی چندین بر دو رخم از دیده

گر نه دل پر خونم زان غمزه فگارستی

کی مست و خرابستی از عشق دلم هرگز

گر نرگس موزونت نه جفت خمارستی

زان دانه نار تو گر یافتمی قسمی

کی اشک دو چشم من چون دانه نارستی

گر تو دهیم بوسی پیشت نهمی گنجی

گر در خور این عشقم امروز یسارستی

آخر بدهی گه گه چون لابه کنم بوسی

آیا که اگر گه گه با بوس و کنارستی

من پار ز تو یک شب با شادی دل خفتم

ای کاش مرا امسال آن دولت پارستی

از عشق تو گر روزم زینگونه نه تیره ستی

در هجر تو گر کارم زین نوع نه زارستی

گر وصل تو همچون جان در دل نه عزیزستی

کی عاشق بیچاره در چشم تو خوارستی

از شاه نمی راند کز چشم تو خون زاید

بس خون که نراندستی از هیچ نیارستی

مسعود که گر گردون بنده نشدی او را

نه دهر فروزستی نه خاک نگارستی

رویم نه شخودستی قدم نه خمیدستی

روحم نه رمیدستی شخصم نه نزارستی

چون شیر شکارستی شاها همه شاهان را

در دهر گر از شاهان یک شیر شکارستی

بر پیل نشاندستی با بند گران بی شک

گر هیچ درین گیتی یک پیل سوارستی

گر نه سپهت هستی ساکن شده از کوشش

مسکون زمین یکسر بر تیره غبارستی

دستش همه رودستی رودش همه خونستی

سنگش همه خاکستی کوهش همه غارستی

لطف تو و عنف تو گر هیچ شدی مرئی

این جوهر نورستی آن عنصر نارستی

ور کینه و مهر تو محسوس بصر گشتی

آن گونه لیلستی و آن لون نهارستی

گر آتش خشمت را حلم تو نکردی کم

زو چرخ دخانستی سیاره شرارستی

گر نه کف میمونت بارنده چو ابرستی

کی شاخ سخا زینسان پیوسته ببارستی

گر باد شکوه تو بر چرخ نرفتستی

در چرخ کجا هرگز زینگونه مدارستی

گر در خور جشن تو تحفه ستی و هدیه ستی

از هفت سپهر انجم پیش تو نثارستی

شمارهٔ ۳۰۹ - توسل به یکی از بزرگان پس از سیزده سال حبس

ای به رادی بلند ملک آرای

چشم بد دور از آن مبارک رای

چون قضا نام تو زمانه نورد

چون دعا قدر تو فلک پیمای

آفتابی برای دهر افروز

آسمانی به جاه گردون سای

من درین حبس چند خواهم بود

مانده بندی گران چنین بر پای

هفت سالم بکوفت سو و دهک

پس از آنم سه سال قلعه نای

بند بر پای من چو مار دو سر

من بر او مانده همچو مار افسای

در مرنجم کنون سه سال بود

که ببندم در این چو دوزخ جای

ناخن از رنج حبس روی خراش

دیده از درد بند خون پالای

گر مرا از میانه زندان

در رباید جهان مرد ربای

به خدای ار دگر چو من یابند

پس ازین هیچ پادشاه ستای

نشنود گوش هیچ مدح نیوش

در جهان هیچ گوش مدح سرای

نه چون من بود یک ثناگستر

نه چو من هست یک سخن پیرای

نه ازین پس نبود خواهم نه

نه چنین ژاژ خای خام درای

بر گرفتم دل از وسیلت شعر

تا نگوید کسی که ژاژ مخای

توبه کردم ز شعر از آنکه ز شعر

بدم آید همی به هر دو سرای

این سرایم عذاب بوده بود

وای از آن هول روز محشر وای

ای گشاده هزار بسته چرخ

بسته محنت مرا بگشای

دست بخشایش تو نیک قویست

بر من پیر ناتوان بخشای

روزگار مرا همایون کن

سایه بر من فکن چو پر همای

دل من شاد کن به فرزندان

روی آن خرد کان مرا بنمای

این کلام خدای هست شفیع

نزد تو این بزرگوار خدای

تا بماند همی زمانه بمان

تا بپاید همی سپهر بپای

هر چه بفزایدت فلک دولت

تو کریمی به شکر آن بفزای

رادی و مکرمت بخواهد ماند

جز به رای و مکرمت مگرای

شمارهٔ ۳۱۰ - مدح منصور بن سعید

ای ابر گه بگریی و گه خندی

کس داندت چگونه ای و چندی

که قطره ای ز تو بچکد گاهی

باران شوی چه نادره آوندی

بنداخت بحر آنچه تو برچیدی

بگزید خاک آنچه تو بفکندی

بر کوهی و به گونه دریایی

بر بحری و به شکل دماوندی

گاهی به بانگ رعد همی نالم

گاهی به نور برق همی خندی

از چشم و دیده لؤلؤ بگشایی

بر دست و پای گلبن بر بندی

از در همه کنار تهی کردی

تا خوشه را به دانه بیاکندی

بخشیدن از تو نیست عجب ایرا

دریای بی کران را فرزندی

زنهار چون به غزنین بگذشتی

لؤلؤ بدان دیار پراکندی

پیغام می دهمت بگو زنهار

از این حزین تنگدل بندی

با تاج سروران همه حضرت

خواجه عمید حضرت میمندی

منصور بن سعید خداوندی

کز فر اوست تازه خداوندی

ای چون خرد تنت به خرد ورزی

وی چون هنر دلت به هنرمندی

افلاک را به رتبت هم جنسی

اقبال را به رادی مانندی

برد از نیاز همت تو قوت

برد از کبست جود تو خرسندی

از هر هنر جهان را تمثالی

وز هر مهم فلک را سوگندی

شاخ سخا و رادی بنشاندی

بیخ نیاز و زفتی برکندی

تو حاتم زمانه و من چونین

درمانده نیاز تو نپسندی

کارم ببست چونکه نبگشایی

جانم گسست چونکه نپیوندی

گویم ببین همی که غنی گردی

بپذیر پند اگر ز در پندی

زانچ از دو دیده بر رخ بفشاندی

وانچ از دو رخ ز دیده فرو راندی

فردا مگر ز من بنیابی تو

امروز آنچه یافتی از من دی

ای آنکه از سمامه و خورشیدی

از جود و خلق شکری و قندی

دلشاد زی بدانکه بود او را

لب قند و روی سیب سمرقندی

شمارهٔ ۳۱۱ - مدح ملک ارسلان

با نصرت و فتح و بختیاری

با دولت و عز و کامگاری

سلطان ملک ارسلان مسعود

بنشست به تخت شهریاری

دولت کردش به ملک نصرت

ایزد دادش به کار یاری

بر اسب ظفر سوار گشته

آموخته چرخ را سواری

در تاخت به مرغزار دولت

ماننده شیر مرغزاری

چون باد وزان به پیشدستی

چون کوه متین به استواری

با طبع مبارزان به رزمی

با جمله یلان کار زاری

پیچیده به گرد رایت او

یغمائی و قالی و تتاری

در طاعت بسته بر میانها

جانها ز برای جانسپاری

ای تیغ تو ملک را یمینی

ای رمح تو فتح را یساری

بی سعی شما به قوت خود

بی عون شما به فضل باری

نه گشته زمین به خون معصفر

نه مانده هوا ز گرد تاری

نه سطوت سرکشان جنگی

نه قوت حملهای کاری

در ملک نشسته شاه عالم

این نصرت بین و بختیاری

این نعمت نعمت خداییست

وین دولت دولت قراری

ای خسرو بردبار بی رنج

بدرودی و باز بردباری

مر شاهان را تو پیشوایی

مر ایشان را تو اختیاری

ای شاد ز روزگار دولت

تاج ملکان روزگاری

از جمله خسروان گزینی

در ملک ز ایزد اختیاری

در هر بزمی به مهر نوری

در هر رزمی به کینه ناری

از حزم زمین با سکونی

وز عزم سپهر در مداری

در عرصه کارزار دشمن

چون صاحب مرد ذوالفقاری

وز صاحب ذوالفقار والله

کامروز به عصر یادگاری

تو چشمه آفتاب ملکی

تو سایه فضل کردگاری

شاگرد تو ابر تندبارست

کز بخشش ابر تندباری

ماهیست که از برای تو ابر

لؤلؤ آرد همی نثاری

این دولت بین که جشن دولت

پیوست به جشن نوبهاری

قمری بگشاد لحن و نغمه

بر سرو بلند جویباری

بر کوه به قهقهه درآمد

از شادی کبک کوهساری

شاها ز خدای خواست هر کس

ملک تو به آب چشم و زاری

ای مایه زینهار هستند

ای خلق بر تو زینهاری

حق تو گزارد نصرت حق

زیرا که تو شاه حق گزاری

تو راحت هر ضعیف حالی

تو شادی هر امیدواری

بر باعث داد داد ورزی

بر طالب رزق رزق باری

بر خلق به جود مال پاشی

در دهر به فضل عدل کاری

زآنروی که رحمت خدایی

بر خلق خدای رحمت آری

در گیتی دیده بان انصاف

بر ساحت مملکت گماری

چون مهر فلک جهان فروزی

چون ابر هوا زمین نگاری

صد جشن به فرخی نشینی

صد سال به خرمی گذاری

شمارهٔ ۳۱۲ - مدح علاء الدوله مسعود

گر چون تو به چینستان ای بت صنمستی

پشت شمنان خدمت او را بخمستی

آزادی اگر بنده بدی ار ز تو امروز

والله که همسنگ تو زر و درمستی

در خوبی اگر دعوی میری بکنی تو

یک لشکرت از خوبان زیر علمستی

طیره ست پری از تو و حسن تو رمیده ست

ور نه به سر تو که تو را از خدمستی

گر نیستی آن زلف برآورده سر از کبر

کی بر مه تابانش نهاده قدمستی

در جمله اگر یک صنمستی چو تو در حسن

اندر همه عالم سخن آن صنمستی

زینگونه اگر نیستی از دیده روان خون

دلداده عشق تو کجا متهمستی

داری دژم و تازه دل و عشق من ارنه

کی سوسن تو تازه و نرگس دژمستی

بنگاشت مژده بر دو رخم راز دل ارنه

کی بر دو رخ از خون دو دیده رقمستی

من سغبه آنم که دم سرد زنی تو

گویی که دم گل به گله صبحدمستی

آن خوی که بر آن روی نشیند همی از شرم

گویی که به گلبرگ برافتاده نمستی

گر حسن تو جادو و مشعبد نشدستی

بر روی تو کی لاله و نرگس بهمستی

گر نیستمی در هوس و پویه وصلت

امروز مرا در همه عالم چه غمستی

ور نیستی اندوه و فراق تو برین دل

در عیش مرا شادی و راحت چه کمستی

بد خوی اگر نیستی زینسان بدخوی

جای تو همه مجلس شاه عجمستی

مسعود که گر عدل نورزیدی رایش

بر خلق ز گردون ستمگر ستمستی

یک دفتر مدحش را بس نیستی امروز

گوهر چه درختستی یکسر قلمستی

گر نیستی از بهر عدو فرمان دادن

هر لفظ که هستیش بلا و نعمستی

یک دشمن او نیستی اندر همه عالم

گرنه همه آیینش حلم و کرمستی

ور نیستی آن رأی فروزنده تابان

چون شب همه آفاق جهان پرظلمستی

گر خواهدی و هست بدان حاجتمندیش

او را به فلک برز کواکب حشمستی

هرگز به نعم کی شودی سیر خلایق

گرنه ملک العصر ولی نعمستی

ظاهر نشدستی شرف گوهر آدم

گر نه شرف خسرو عالی هممستی

گر نیستی از بهر وجود شرف او

در جمله وجود همه گیتی عدمستی

باشد به گیا حاجت ورنه به همه هند

از خنجر خونریزش رسته بقمستی

با همت او شیر فلک یار شد ار نه

شیر فلک افتاده چو شیر اجمستی

یک روی گنهکار ندیدی به جهان کس

گر درگهش از امن چو بیت الحرمستی

یک روستمش خوانم در حمله که گویی

با تاج قبادستی و با تخت جمستی

گر نیستی از جودش پیوسته ضیافت

امید ز هر نعمت خالی شکمستی

زود دشمنی ار خواهدی اموال و زر او

چون سایل او دشمن او محتشمستی

در کل جهان نیستی انصاف پدیدار

گر رای رزینش نه جهان را حکمستی

در شعر دعا گویمی ار نه به همه وقت

این چرخ و فلک را به وجودش قسمستی

شمارهٔ ۳۱۳ - شکوه از پیری

پیریا پیریا چه بد یاری

که نیابد کسی ز تو یاری

هیچ دل نیست کش تو خون نکنی

هیچ جان نیست کش تو نازاری

هیچ گونه علاج نپذیری

که چو تو نیست هیچ بیماری

تخم رنجی و بیخ اندوهی

شاخ دردی و بار تیماری

روی را خاک و کام را زهری

مغز را خون و دیده را خاری

عمر با تو همی کناره کنم

لیکن اندر عنا و دشواری

بکنی آنچه ممکن است و مرا

چون برفتی به خاک نسپاری

نکنی آنچه من همی گویم

که مرا در زمانه نگذاری

ژاژ خایم همی و این گفته

همه هست از سر سبکساری

این همه هست و هم روا دارم

که مرا در بلا همی داری

روشنایی ندید کس به جهان

که به مرگش جهان نشد تاری

همه فانی شوند و یک یک را

روح گیرد ز شخص بیزاری

آنکه باقی بود جهانداریست

که مر او را رسد جهانداری

گر تو مسعود سعد با خردی

این جهان را به خس نینگاری

شاید و زیبد و سزد که سخن

هر چه آری همه چنین آری

حق بختت خدای داد ز عقل

به چنین پند نغز بگزاری

پس گرانباری و گناه تو را

توبه آرد همی سبکباری

مرد مردی اگر بر این توبه

پای چون پر دلان بیفشاری

گرچه در انده و غم و محنت

خسته و بسته و دل آزاری

زینت کار دیدگانی تو

پیش نادیدگان مکن زاری

هر که باشد عزیز گردد خوار

چون نداند عزیزی از خواری

همه عز اندر آن شناس که تو

نکنی حرص را خریداری

شمارهٔ ۳۱۴ - قصیده

فتح و ظفر و نصرت و پیروزی و اقبال

با عز خداوند قرین بودند امسال

مشهور شد از رایت او آیت مهدی

منسوخ شد از هیبت او فتنه دجال

شاهان سرافراز نهادند بدو روی

رایان قوی رای سپردند بدو مال

بنمود بدو حکم و قضا قدرت و امکان

بفزود بدو دولت و دین حشمت و اجلال

شاهی است که عزم حشمش دود برآورد

از دوده مظلومان از مجمع اضلال

بحری است که موج سخطش گرد برانگیخت

از قلعه بودارو وز لشکر چیپال

چندان علم شیر برافراشت که بفزود

ز ایشان به فلک بر چو اسد بیعدد اشکال

چندان گله پیل درآورد که برخاست

زیشان به زمین اندر بی زلزله زلزال

شاها بیلک رمح تو چون معجز موسی

شاخی است که با او نرود حیلت محتال

آموخته زاید بچه شیر ز مادر

از عدل تو در پنجه نهان کردن چنگال

روزی که همی گرید اشخاص بر ارواح

وقتی که همی خندد آجال بر آمال

بر خاک زمین وصل کند باد هوا ابر

وز باد هوا باز کند خاک زمین بال

گه عقل پریشان کند از جرعه شمشیر

گه هوش خروشان شود از دره طبال

دیو از الم خشت تو بر خشت زند سر

کوه از فزع گرز تو در برز کشد یال

آنی که ز کردار تو آرد گهر استاد

آنی که ز گفتار تو سازد هنر استال

گر وهم تو بر خاطر ابدال گذشتی

در علم ابد چنگ زدی همت ابدال

ور قوت عدل تو بصلصال رسیدی

بی روح بجنبیدی در ساعت صلصال

تا معدن اعدا به تو اطلال ندیدند

ظاهر نشد از عدل تو کیفیت اطلال

اندر خطر زخم تو چو نال شود کوه

وندر نظر رحم تو چون کوه شود نال

تا از پس و پیشینه کم و بیش و بدو نیک

تا در تک و پویند شب و روز و مه و سال

طبع و دل و طبل و علم و رأی تو بنیاد

فتح و ظفر و نصرت و پیروزی و اقبال

مقطعات

شمارهٔ ۱ - ناله از قلعه نای : به جمله ما که اسیران قلعه ناییم

شمارهٔ ۲ - شاعران بینوا : شاعران بینوا خوانند شعر با نوا

شمارهٔ ۳ - اندرز : آسان گذران کار جهان گذران را

شمارهٔ ۴ - هجا : با تو نکال از هجاست زیراک

شمارهٔ ۵ - به خواجه ناصر : خواجه ناصر خدای داند و بس

شمارهٔ ۶ - شکایت : نه جای شخودن بماند از دو رخ

شمارهٔ ۷ - مدح ابوسعید : ای مایه سعادت ای بوسعید

شمارهٔ ۸ - شکوه : ای بزرگی که پایه قدرت

شمارهٔ ۹ - به خواجه ابوالقاسم فرستاده : خواجه ابوالقاسم ای بزرگ اصیل

شمارهٔ ۱۰ - ستایشگری : ای بزرگی که در همه احوال

شمارهٔ ۱۱ - ناله از روزگار : دست بر زخم من فلک نگشاد

شمارهٔ ۱۲ - تأسف بر سپید شدن موی : مویم آخر جز از سپید نگشت

شمارهٔ ۱۳ - مدیح : ای بزرگی که حسن رای تو را

شمارهٔ ۱۴ - نصیحت : عذر بی منفعت نهادن چیست

شمارهٔ ۱۵ - وصف خروس : ناگه خروس روزی در باغ جست

شمارهٔ ۱۶ - پیری و جوانی : آدمی سر به سر همه عیب است

شمارهٔ ۱۷ - حسب الحال : مرا بس ز دیوان مرا ز خدمت

شمارهٔ ۱۸ - عرض بیچارگی و آرزوی گرمابه : گرمابه سه داشتم به لوهور

شمارهٔ ۱۹ - به عمر کاک فرستاده : عمر کاک را که خواهد گفت

شمارهٔ ۲۰ - مدح ثقة الملک طاهر : ثقت الملک تا به صدر نشست

شمارهٔ ۲۱ - مدح ابورشد رشید : مجلس سامی جمالی را

شمارهٔ ۲۲ - موعظه : ایمنی را و تندرستی را

شمارهٔ ۲۳ - مرثیت : راشد از رشد روزگار نیافت

شمارهٔ ۲۴ - ستایش : ای بزرگی که باغ رادی را

شمارهٔ ۲۵ - ناله از حصار مرنج : ای حصن مرنج وای آنکس

شمارهٔ ۲۶ - پیشگوئی منجم : مرا منجم هشتاد سال عمر نهاد

شمارهٔ ۲۷ - در پنجاه و هفت سالگی : پنجاه و هفت رفت ز تاریخ عمر من

شمارهٔ ۲۸ - مدیح : ای بزرگی که سوی درگه تو

شمارهٔ ۲۹ - ثنا : ای بزرگی که رای صایب تو

شمارهٔ ۳۰ - افراط و تفریط روزگار : نرسد دست من به چرخ بلند

شمارهٔ ۳۱ - چیستان : لعبتانی که زی تو می آیند

شمارهٔ ۳۲ - دیده نرگس : آن شب که دگر روز مرا عزم سفر بود

شمارهٔ ۳۳ - سمنزار : چون به بنفشه ستان کز شب دیجور زاد

شمارهٔ ۳۴ - مدح صاحب دیوان مولتان : خواجه عمید صاحب دیوان مولتان

شمارهٔ ۳۵ - موعظت : چرخ چندیمان به خاک اندر کشید

شمارهٔ ۳۶ - ناله از گرفتاری : ای خداوند رای سامی تو

شمارهٔ ۳۷ - حسب حال : هر زمانی تنم چو زیر شود

شمارهٔ ۳۸ - در مدح مظفر بن بوسعید : ای مظفر تو در خور صدری

شمارهٔ ۳۹ - بدرود : ای روی نکو سلامتت باد

شمارهٔ ۴۰ - موعظه : آگاه نیست آدمی از گشت روزگار

شمارهٔ ۴۱ - مدیح : ای خداوند رحمت ایزد

شمارهٔ ۴۲ - مرثیت : چنان بگریم بر تو که هیچ کس نگریست

شمارهٔ ۴۳ - اسیر خوبان : اگر اسیر کسی ام که میر خوبان شد

شمارهٔ ۴۴ - مطایبه : اشعبی را اجل به دوزخ برد

شمارهٔ ۴۵ - هجا : مالک آن سنگروت را بر بود

شمارهٔ ۴۶ - دروغ : گه گهی اندر سخن دروغ بباید

شمارهٔ ۴۷ - مرثیه : بونصر حسن جوان بمیرد

شمارهٔ ۴۸ - حسب الحال : گر بماندی چنانکه اول بود

شمارهٔ ۴۹ - ستایش : عجب آمد مرا ز آدمیی

شمارهٔ ۵۰ - صفت گل رعنا : دور وی چنین بود که رعناست

شمارهٔ ۵۱ - وصف گرز پادشاه : طعمه شیر مغز گاو آمد

شمارهٔ ۵۲ - سپیدی موی : تاری از موی من سپید نبود

شمارهٔ ۵۳ - مدح سلطان مسعود : تا جهان باشد ملک مسعودی باد

شمارهٔ ۵۴ - ستایش پادشاه : ملکا جهان ز عدل تو به نوبهار ماند

شمارهٔ ۵۵ - مدیح مسعود : ای شاه سال و ماه تو بر تو خجسته باد

شمارهٔ ۵۶ - تهنیت جشن مهرگان : خسروا شب‌های عمرت روز باد

شمارهٔ ۵۷ - حسب حال : کدام رنج که آن مر مرا نگشت نصیب

شمارهٔ ۵۸ - خیر باد شغل و سفر : ای خواجه دل تو شادمان باد

شمارهٔ ۵۹ - مدح سید محمد ناصر : شعر سید محمد ناصر

شمارهٔ ۶۰ - شکوه از دوری مظفر : ای مظفر فراق یافت ظفر

شمارهٔ ۶۱ - به ابوالفرج نوشته : بوالفرج ای خواجهٔ آزاد مرد

شمارهٔ ۶۲ - مدح خواجه بوسعد : خواجه بوسعد عمدة الملکی

شمارهٔ ۶۳ - ایام شادخواری : ای بسا شب که تا به روز سپید

شمارهٔ ۶۴ - مدح : سرفرازا ز خدمت تا شدم دور

شمارهٔ ۶۵ - خنده جام و گریه شمشیر : اگر بخندد در دست من قدح نه عجب

شمارهٔ ۶۶ - ثناگری : ای نظم تو چو رای بگذشته از اثیر

شمارهٔ ۶۷ - اندرز : در نشیب آمدی مجوی فراز

شمارهٔ ۶۸ - ستایش : همایون باد این فرخنده طارم

شمارهٔ ۶۹ - ستایش و تشجیع خویش : تو ای تن برامش میا و مرو

شمارهٔ ۷۰ - حسب الحال : منم امروز بسته در سمجی

شمارهٔ ۷۱ - مرثیه عطای یعقوب : عطای یعقوب از مرگ تو هراسیدم

شمارهٔ ۷۲ - بر فوت محمد علوی : بر وفات محمد علوی

شمارهٔ ۷۳ - توصیف پیل : عجب از دیو پیکری کاو را

شمارهٔ ۷۴ - نبشتن ز گفتن مهمتر شناس : نبشتن ز گفتن مهمتر شناس

شمارهٔ ۷۵ - یک زمان در بهشت : یک زمان در بهشت بودم دوش

شمارهٔ ۷۶ - تلون چرخ : چرخ هر لحظه ای دگر گردد

شمارهٔ ۷۷ - مرثیت : خون همی بارم از دو دیده سرد

شمارهٔ ۷۸ - مدح : سخا زریست کز همت زند رای تو بر سنگش

شمارهٔ ۷۹ - تقاضای تیول : خسروا بود و هست خواهد بود

شمارهٔ ۸۰ - برتری قلم به تیغ : فلک اندر دمید پنداری

شمارهٔ ۸۱ - در ده روشن رحیق : ای صنم ماهروی در ده روشن رحیق

شمارهٔ ۸۲ - پیری : گر کنم جامه ها ز پیری چاک

شمارهٔ ۸۳ - خشک و خالی : از من و تو همی بخواهد ماند

شمارهٔ ۸۴ - با این همه شهرت : معروف تر از من به جهان نیست خردمند

شمارهٔ ۸۵ - چشم و بینی ببست عزرائیل : جای تحسین چو دست مرگ از این

شمارهٔ ۸۶ - بوالفضایل : والا مردست بوالفضایل

شمارهٔ ۸۷ - دست بدان قبضه خنجر زدیم : گردن و گوش غزل و مدح را

شمارهٔ ۸۸ - از بخت همیشه سرنگونم : از بخت همیشه سرنگونم

شمارهٔ ۸۹ - نداند حقیقت که من کیستم : چه کین است با من فلک را بدل

شمارهٔ ۹۰ - ز بیم بلا آنچه دانم نگویم : ضعیفم به جان وز ضعیفی چنانم

شمارهٔ ۹۱ - ای جوانی تو را کجا جویم : ای جوانی تو را کجا جویم

شمارهٔ ۹۲ - شکوه از موی : پیوسته من از سپید مویی

شمارهٔ ۹۳ - حقگزاری از خواجه مظفر : از خواجه مظفر کریوه

شمارهٔ ۹۴ - هزل : بتی یافتم دوش گفتم به حرص

شمارهٔ ۹۵ - از زبان ملک ارسلان گوید : من مایه عدل و مایه جودم

شمارهٔ ۹۶ - مدح و شکران : چه خدمت کرد شاها بنده تو

شمارهٔ ۹۷ - ستایش : ملکا بنشین بر تخت به کام

شمارهٔ ۹۸ - ثناگستری : ابرم که همی ز دریا بردارم

شمارهٔ ۹۹ - ستایشگری : ای بزرگی که همتت گوید

شمارهٔ ۱۰۰ - مدح : ای تو بحر و فضایل تو درر

شمارهٔ ۱۰۱ - ای بخت بد : ای بخت بد که هیچ نبودم من از تو شاد

شمارهٔ ۱۰۲ - به خواجه ابراهیم : ای نسیم صبا تحیت من

شمارهٔ ۱۰۳ - مرثیت امیر یعقوب : از وفات امیر یعقوبم

شمارهٔ ۱۰۴ - مطایبه : این چنین روز مر حریفان را

شمارهٔ ۱۰۵ - مدیح : چو من جریده اشعار خویش عرض کنم

شمارهٔ ۱۰۶ - ثناگری : به خدمت آمد فرخنده فصل فروردین

شمارهٔ ۱۰۷ - مطایبه : دوشم جمازه به کف آمد کش

شمارهٔ ۱۰۸ - ای خوشا در بوستان با دوستان : بوستان شد همچو روی دوستان

شمارهٔ ۱۰۹ - بخل کوه : گرچه پیوسته همه از زر و سیم

شمارهٔ ۱۱۰ - پند : راز در گرمی سخن زنهار

شمارهٔ ۱۱۱ - وصف ناچخ شاه : ای عجب ناچخ دو مهره او

شمارهٔ ۱۱۲ - مدح سید رئیس ابن حسن : افتخار زمین و فخر و زمن

شمارهٔ ۱۱۳ - به ابوالفرج رونی نویسد : ای خواجه بوالفرج نکنی یاد من

شمارهٔ ۱۱۴ - چون بدیدم به دیده تحقیق : چون بدیدم به دیده تحقیق

شمارهٔ ۱۱۵ - ستایش : ای گشته ملک ساکن ز امر روان تو

شمارهٔ ۱۱۶ - بهار نو : ملک نو و شاه نو نوروز و بهار نو

شمارهٔ ۱۱۷ - ثناخوانی در کوهسار : در کوه پیش کبکان خواندم ثنای تو

شمارهٔ ۱۱۸ - ضرورت : ای به تو گشته دل خرم قوی

شمارهٔ ۱۱۹ - تبارک الله ازین بخت و زندگانی من : تبارک الله ازین بخت و زندگانی من

شمارهٔ ۱۲۰ - درخواست حضور یکی از دوستان : ای به فضل و کفایت و دانش

شمارهٔ ۱۲۱ - اثر بخت و طالع : گویند که نیکبخت و بدبخت

شمارهٔ ۱۲۲ - مدح سیف الدوله محمود : رسید نامه فتح و ظفر ز شاهنشاه

شمارهٔ ۱۲۳ - در زندان : روزن سمج مرا ز گردش گردون

شمارهٔ ۱۲۴ - وصف کتاب : ای کتاب مبارک میمون

شمارهٔ ۱۲۵ - به غرابی شاعر فرستاده : ای غرابی غریب نظمی تو

شمارهٔ ۱۲۶ - مدح عبدالحمید بن احمد : ای فلک ار جای فرشته شدی

شمارهٔ ۱۲۷ - توسل : ای به تو برپای شهریاری

شمارهٔ ۱۲۸ - مدح خواجه ابوالقاسم : ای قلم دست خواجه را شایی

شمارهٔ ۱۲۹ - مدیح خواجه ابوالفتح : این دو شغل برید و عرض به تو

شمارهٔ ۱۳۰ - فرامش گشت رسم شادمانی : بر آن افراخته کوهم که گویی

شمارهٔ ۱۳۱ - مرثیت یکی از سخنوران : گفتم تو مرا مرثیت کنی

شمارهٔ ۱۳۲ - آفت مردمی پشیمانی است : ما به هر مجلسی ز تو زده ایم

شمارهٔ ۱۳۳ - ای خروس : ای خروس ایچ ندانم چه کسی

شمارهٔ ۱۳۴ - خطاب به روزن زندان : ای دلارای روزن زندان

شمارهٔ ۱۳۵ - سخن بی تکلف : ای بد از نیک فرق کرده بسی

شمارهٔ ۱۳۶ - شکر مر او را که نه ای زشت روی : عین زمانی تو به تدبیر و رای

شمارهٔ ۱۳۷ - وصف طبیعت : گفتم چو فرو شد آفتاب از که

شمارهٔ ۱۳۸ - گوشت قربان : عاقبت یار عاشقان آخر

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح سیف الدوله محمود : شها خورشید کیهانی چراغ آل محمودی

شمارهٔ ۱۴۰ - شکران : مهترا از بزرگی آن کردی

شمارهٔ ۱۴۱ - ای شعر محمد خطیبی : ای شعر محمد خطیبی

شمارهٔ ۱۴۲ - مجازات باد خزان : گرد باد خزان کرد به ما به رحیل آری

شمارهٔ ۱۴۳ - شکوه از سعایت ابوالفرج : بوالفرج شرم نامدت که بجهد

شمارهٔ ۱۴۴ - قطعه : ز اقبال تو شاها گفت خواهم

شمارهٔ ۱ - ناله از قلعه نای

به جمله ما که اسیران قلعه ناییم

نشسته ایم و زیان کرده بر بضاعتها

نه مالهایی کآنگاه بود فایده داشت

نه سود دارد اکنون همی براعتها

همان کفست و نخیزد ازو سخا و کرم

همان دلست نجنبد درو شجاعت ها

به روز تا بر ما اندر آید از روزن

کنیم روشنی و باد را شفاعت ها

ز بهر هستی ها نیست کردمی لیکن

به نیستی ها کردم بسی قناعت ها

دراز عمری دارم که اندرین زندان

بر من از غم دل سالهاست ساعتها

چه نازها کنم امروز من به برنایی

کنم ز پیری فردا بسی خلاعت ها

به کردگار که در راحتم ز تنهایی

که سیر گشت دل من از آن جماعت ها

من ار نکردم بذله مصون زیم چونان

چو نظم ما را افتد همی اشاعت ها

اگر جهان را چونین ندانمی مجبور

به شعرها زنمی بر جهان شناعت ها

شمارهٔ ۲ - شاعران بینوا

شاعران بینوا خوانند شعر با نوا

وز نوای شعرشان افزون نمی گردد نوا

طوطیانه گفت و نتوانند جز آموخته

عندلیبم من که هر ساعت دگر سازم نوا

اندران معنی که گوید بدهم انصاف سخن

پادشاهم بر سخن جایز نباشد پادشا

باطلی گر حق کنم عالم مرا گردد مقر

ور حقی باطل کنم منکر نگردد کس مرا

گوهر اردر زیر پا آرم کنم سنگ سیاه

خاک اگر در دست گیرم سازم از وی کیمیا

گر هجا گویم رمد از پیش من دیو سپید

ور غزل خوانم مرا منقاد گردد اژدها

کس مرا نشناسد و بیگانه رویم نزد خلق

زآنکه در گیتی ز بی جنسی ندارم آشنا

شمارهٔ ۳ - اندرز

آسان گذران کار جهان گذران را

زیرا که جهان خواند خردمند جهان را

پیراسته می دار به هر نیکی تن را

آراسته می خواه به هر پاکی جان را

میدان طمع جمله فرازست و نشیب است

ای مرکب پر حرص فرو گیر عنان را

جانست و زبانست زبان دشمن جانست

گر جانت بکارست نگهدار زبان را

دی رفت و جز امروز مدان عمر که امید

بسیار بفرساید و برساید جان را

پیش از تو جهان بودست آن کن که پس از تو

گویند نکو بود ره و رسم فلان را

شمارهٔ ۴ - هجا

با تو نکال از هجاست زیراک

به جلوه است آن تن تو و ایضا

مست و خراب دوش بخفتی

شد پاره دامن تو و ایضا

واکنون دو رنگ بینم از هار

ریش ملون تو و ایضا

هرگز فر حج ندیدم جز تو

ای روسپی زن تو و ایضا

امروز از این حکایت عیشست

در کوی و برزن تو ایضا

شمارهٔ ۵ - به خواجه ناصر

خواجه ناصر خدای داند و بس

کآروزی تو تا کجاست مرا

من چو رفتم تو هیچ کردی یاد

صحبت من بگوی راست مرا

کار چونست مر تو را کامروز

کار با برگ و بانواست مرا

نزد بونصر پارسی گویم

روز بازار تیز خاست مرا

همه کام و هوا به دولت او

از فلک رایج و رواست مرا

آنچنان داردم که پنداری

به دعا از خدای خواست مرا

سرفرازی که گرد موکب او

همه در چشم توتیاست مرا

نامداری که خاک درگه او

همه در دست کیمیاست مرا

لیکن اندر میان شغلی ام

که در او شدت و رخاست مرا

عملی می کنم که از بد و نیک

گاه خوفست و گه رجاست مرا

گاه اندر میان صدری ام

کز همه دوستان ثناست مرا

ز آفتاب سعادت تابانش

روز اقبال پرضیاست مرا

زین همه نیکویی مرا حظ است

با همه شادی التقاست مرا

باز گه بر کران دشتی ام

که درو بیم صد بلاست مرا

کمترین رهبری مرا غول است

بهترین همرهی صباست مرا

نرمتر بالشی مرا سنگ است

گرمتر بستری گیاست مرا

عز با دردسر که دارد من؟

جاه با رنج دل کراست مرا

در فروغ دل چنین مخدوم

آن همه رنج ها رواست مرا

ای رفیقان فراق روی شما

در دل و جان و غم و عناست مرا

دل و جانم همه شاد دارید

وین شگفتی بدین رضاست مرا

کس نگوید که زنده چون مانم

چون دل و جان ز تن جداست مرا

پس چو بیجان دو دل همی باشم

بی شما زیستن خطاست مرا

چه کنم قصه کآرزوی شما

داند ایزد که جان بکاست مرا

ورنه این دوستی ز جان و دلست

به شما این شغب چراست مرا

نکنم عشرتی به طبع و همه

هوس عشرت شماست مرا

خواجه با توام کزین گفتار

از سر سمعه و ریاست مرا

شمارهٔ ۶ - شکایت

نه جای شخودن بماند از دو رخ

نه جای دریدن بماند از قبا

بگریم همی در فراقت چنانک

که داود بر تربت او ریا

که از بس سرشکم بروید همی

به یاقوت انگشتری بر گیا

شمارهٔ ۷ - مدح ابوسعید

ای مایه سعادت ای بوسعید

ای از سعود گشته مرکب

جاهت ز چرخ یافته میدان

رایت ز مهر ساخته مرکب

روحی ز عیب و نقص منزه

عقلی به ذات و عرض مهذب

چون صدر تو که یابد مقصد

از جود تو نشسته مرتب

بازم قضا فکند چو صرصر

ناکام در مسالک مسبب

چونانکه به بینم از دور

. . .

اندر مضا شهابم گویی

چون چرخ پوشد سلب مسلب

در کردهای او هم دارم

در زیر ران هیونی اشهب

آن کوه را چو ابر مهیا

وآن دشت را چو باد مجرب

پیچان به پس و پیش چو لبلاب

گردان به چپ و راست چو کوکب

پر نیش عقربم همه زنده

از انتظار . . . عقرب

ناگه بر این ستام مرصع

گردون کشد جلال مذهب

تا روز در دعای ملاقات

برداشته دو دست به یارب

تا طلعت تو باز ببینم

راضی نیم به بخت مراقب

ای از هنر به مدح معین

وی از خرد به شکر معاتب

چون دست تو نیارد گردون

چون رای تو نیارد کوکب

آنی که عز و دولت معجب

چون دیگران نکردت معجب

هم سیرت فرشته ای از آنک

گردت زمانه داد معرب

اقبالها بساز دمادم

زآن خورده جام های لبالب

شاهست میزبان تو فافخر

ملکست بوستان تو فاطرب

کان الشراب بعد زمان

مصباح بان عرب فاشرب

در صبح دولتی به صبوحی

می خور فداک عندی اصوب

شمارهٔ ۸ - شکوه

ای بزرگی که پایه قدرت

همچو خورشید بر فلک سوده ست

مفلس از جود تو غنی گشته ست

رنجه از جاه تو برآسوده ست

صیقل عدل تو به تیغ هنر

از جهان زنگ جور بزدوده ست

هر که او تخم خدمتت کشته ست

جز بزرگی و جاه ندروده ست

نیست پوشیده حال بنده تو را

که تنش چون زغم بفرسوده ست

عمر شیرین به باد بر داده ست

دل مسکین به درد پیموده ست

به همه وقت بی گمان بر من

دلبر مهربان ببخشوده ست

تا بتازی و پارسی طبعم

بسزا هر زمانت بستوده ست

صلت و خلعت مرا هر بار

از همه کس تمامتر بوده ست

چون که این بار و بر و احسانت

مر مرا هیچ روی ننموده ست

یا ببرده ست از میان خازن

یا خداوند خود نفرموده ست

تا مرا دشمنست گشت فلک

کوششم در زمانه بیهوده ست

باد عمرت فزوده در دولت

که به تو عمرها بیفزوده ست

شمارهٔ ۹ - به خواجه ابوالقاسم فرستاده

خواجه ابوالقاسم ای بزرگ اصیل

غم معشوقه هیچ کمتر هست

هستی آگه ز حال کآن خاتون

جز تو آنجاش یار دیگر هست

در وفای تو گر خورد سوگند

که نخورده ست . . . باور هست

شادی وصل او که خواهی یافت

با غم هجر او برابر هست

راههایی که او زند بر چنگ

یاد داری و هیچت از بر هست

برد خواهیش هیچ راه آورد

زین معانیت هیچ در سر هست

آمدن در خورت نبود اینجا

بازگشتنت هیچ در خور هست

شمارهٔ ۱۰ - ستایشگری

ای بزرگی که در همه احوال

ناصر تو خدای بیچونست

کمترین پایه ای ز همت تو

برترین موضعی ز گردونست

خلق تو جسم عنبر ساراست

لفظ تو رشک در مکنونست

روز تأیید تو در اقبال است

ماه اقبال تو بر افزونست

سفر تو چو عید فرخنده است

عید تو چون سفر همایونست

شمارهٔ ۱۱ - ناله از روزگار

دست بر زخم من فلک نگشاد

تا درین سمج بی درم نه ببافت

کس چو من گوهری به نظم نسفت

کس چو من حله ز نثر نبافت

از چنین کارهای بی ترتیب

دل من خون شد و جگر بشکافت

سخن خوب و نغز طوطی گفت

خلعت و طوق مشک فاخته یافت

دل به تیر عنا نباید خست

جان به تف بلا نباید تافت

نه سهی سرو گشت هر چه دمید

نه غنیمت گرفت هر که شتافت

شمارهٔ ۱۲ - تأسف بر سپید شدن موی

مویم آخر جز از سپید نگشت

گرچه اول جز از سیاه نرست

رنگ آن سرخ هم نشد گر چند

مردم آن را به خون دیده بشست

مرد را چون سپید گردد موی

تن چو موی سپید گردد سست

نادرستی بودش رنگ دوم

چون درستیش بود رنگ نخست

تن بنه مرگ را حرص خلود

از دل خویشتن برون کن چست

موی چون نادرست گشت بدان

که نمانده است جای موی درست

دوزخ جاودانه جست آن کس

کز جهانی عمر جاودانی جست

پند این مستمند بشنو نیک

دل بر آن نه که آن سعادت توست

شمارهٔ ۱۳ - مدیح

ای بزرگی که حسن رای تو را

هر زمان بر من اصطناعی نوست

ابر کف تو تند و پر گهرست

بحر فضل تو ژرف و پر لؤلؤست

دل شادت چو عقل بی زللست

کف رادت چو علم بی آهوست

جز تو از مهتران خطاب که کرد

بنده خویش را برادر و دوست

هم رگ و پوست خواندیم شاید

وین تمثل ز روی عقل نکوست

زآنکه چون خون و استخوان شد طبع

مر مرا خدمت تو در رگ و پوست

گر مرا جان و دل ز خدمت تو

سال و مه با صفا و با نیروست

چون تخلف کنم ز خدمت تو

که مرا اصل زندگانی اوست

یاد پشتم ز بار رنج دو تاه

گرنه در مهر تو دلم یکتوست

تربیت کردیم به نظم و تو را

تربیت کردن چو من کس خوست

آن قصیده به جنب این قطعه

راست گویی که نامه مانوست

شمارهٔ ۱۴ - نصیحت

عذر بی منفعت نهادن چیست

پیش دانش بر ایستادن چیست

مرگ را زاده ایم و مرده نه ایم

خویشتن را غرور دادن چیست

پس چو در جمله می بباید مرد

همه را ای شگفت زادن چیست

در رنجی که منفعت نکند

بر تن خویشتن گشادن چیست

روزی خویشتن خورد هر کس

خلق را در هم اوفتادن چیست

دیگران چون پس از تو بردارند

این به کف کردن و نهادن چیست

شمارهٔ ۱۵ - وصف خروس

ناگه خروس روزی در باغ جست

در زیر شاخ گل شد و ساکن نشست

آن برگ گل که دارد بر سر بکند

اندر دو ساق پایش دو خار جست

آن از پی جمالی بر سر بداشت

وآن از پی سلاحی بر پای بست

شمارهٔ ۱۶ - پیری و جوانی

آدمی سر به سر همه عیب است

پرده عیبهاش برناییست

زیر این پرده چون برون آید

همه بیچارگی و رسواییست

شمارهٔ ۱۷ - حسب الحال

مرا بس ز دیوان مرا ز خدمت

خوشا روز بیکاری و وقت عطلت

بر این تیغ کوه گل انبار گویی

چو فغفور بر تختم و فور برکت

چو دولت مهیا بود مر کسی را

اگر او نجوید بجویدش دولت

امامی که بر روزگارست ما را

اگر او ندارد بدادمش مهلت

اگر دولت آید و گر نکبت آید

به نزدیک من هر دو را هست آلت

شمارهٔ ۱۸ - عرض بیچارگی و آرزوی گرمابه

گرمابه سه داشتم به لوهور

وین نزد همه کسی عیان است

امروز سه سال شد که مویم

ماننده موی کافرانست

بر تارک و گوش و گردن من

گویی نمد تر گران است

از رنج دل اندکی بگفتم

باقی همه در دلم نهانست

پاداش من درین غم و رنج

بر ایزد پاک غیب دان است

شمارهٔ ۱۹ - به عمر کاک فرستاده

عمر کاک را که خواهد گفت

کای عزیز و گزین برادر دوست

در هوای من اردل تو دوتاست

دل من در هوای تو یک توست

مهر هر کس کهن کهن گشته

در دل من زمان زمان نو نوست

برگ و پوست گشته ای با من

چون توانم نشست به برگ و پوست

به تو محتاج گشته ام که مرا

پای بی زور و دست بی نیروست

آنکه محتاج او نیم همه روز

مانده در پیش من چو دست آهوست

برود آنکه زوست راحت من

نرود آنکه غصه من ازوست

شدن او چو مهر بر آبست

ماندن این چو نقش بر زیلوست

تو بر من به آمدن خو کن

که مرا خوست باز جستن دوست

شمارهٔ ۲۰ - مدح ثقة الملک طاهر

ثقت الملک تا به صدر نشست

دهر پیشش میان به طوع ببست

تا همایون دوات پیش نهاد

الفش را فلک به تا پیوست

درد دشمن شدست و داروی دوست

تاش بسپرد آن مبارک دست

بنگر اکنون به تازگی عجبا

کاندر آن لفظ درد و دارویست

شمارهٔ ۲۱ - مدح ابورشد رشید

مجلس سامی جمالی را

بنده مسعود سعد خدمت کرد

مجلسی را که چون بهشت خدای

معدن جاودانه نعمت کرد

واندرو حشمت خداوندیست

که ازو روزگار حشمت کرد

کعبه ای شد ز بس که اهل امید

گرد او طوف جست و رحمت کرد

عمده مملکت رشید که ملک

مجلسش آسمان همت کرد

بدهادش خدای صد چندان

که ز اقبال چرخ نهمت کرد

شمارهٔ ۲۲ - موعظه

ایمنی را و تندرستی را

آدمی شکر کرد نتواند

در جهان این دو نعمتی ست بزرگ

داند آن کس که نیک و بد داند

تا فراوان نایستی تو ذلیل

روزگارت عزیز ننشاند

آنچه بدهد فلک تو را بستان

باز ده پیش از آنکه بستاند

تو چه دانی که چند بد هر روز

بخت نیک از تو می بگرداند

راستی کن همه که در دو جهان

به جز از راستیت نرهاند

سخت بیدار باش در همه کار

بیش از آن کت قضا بخسباند

نیک رو بد مرو که نیک و بدست

که ز ما یادگار می ماند

شمارهٔ ۲۳ - مرثیت

راشد از رشد روزگار نیافت

رشد از اینگونه بس فراوان کرد

تن او را که جان دانش بود

فلک جان ربای بی جان کرد

گوهری بود رشکش آمد ازو

در دل خاک از آتش پنهان کرد

ای برادر چگونه شرح دهیم

آنچه بر ما سپهر گردان کرد

هر زیارت ز مال و جاه که بود

ما دو تن را به قهر نقصان کرد

دل ما خود ز حبس بریان بود

دیده ما ز درد گریان بود

صالحی داشتم که شیر نکرد

آنچه او سالها به میدان کرد

چون همی دید کار من دشوار

کار خود را به مرگ آسان کرد

راشدی داشتی تو فرزندی

که همه کار تو به سامان کرد

در ربودش ز تو زمانه دون

تا تو را مستمند و حیران کرد

بد نیارست کرد چرخ بدو

تا تو را در نهفته زندان کرد

زانکه دانست کاین چنین فعلی

با تو جز پای بسته نتوان کرد

تو بر آن راشد آن جزع کردی

که همه کس حکایت آن کرد

داستانی شد آنچه بر صالح

باز مسعود سعد سلمان کرد

شمارهٔ ۲۴ - ستایش

ای بزرگی که باغ رادی را

شاخ بأس تو فتح بار آورد

تیغ تیز تو در مصاف عدو

شرک را تا به حشر کار آورد

حیدری صولتی و خنجر تو

عادت و رسم ذوالفقار آورد

کف بارنده مبارک تو

جود را موسم بهار آورد

بنده مسعود سلمان را

نزد تو بخت پایدار آورد

چون نبودش ز نام خود نیمی

نیمی از نام خود نثار آورد

شمارهٔ ۲۵ - ناله از حصار مرنج

ای حصن مرنج وای آنکس

کو چون من بر سر تو باشد

هر دیو در آن جهان که بجهد

از خانه خود بر تو باشد

ور پنهان خانه ای کند مرگ

در پیشگهش در تو باشد

تو مادر دوزخی بگو راست

یا دوزخ مادر تو باشد

نه نه که نه اینی و نه آنی

دوزخ چو برابر تو باشد

تو مهتر مهتری مر او را

او کهتر کهتر تو باشد

گر آتش تو ورا بسوزد

والله که فراخور تو باشد

شمارهٔ ۲۶ - پیشگوئی منجم

مرا منجم هشتاد سال عمر نهاد

ز عمر دوستی امید من بر آن افزود

خدای داند من دل در او نمی بندم

که باد پیمود آن کس که آسمان پیمود

تو خود چنین گیر آخر نه پنجه و دو گذشت

هر آنچه خوشتر گیتی ز عمر من بربود

امید خوشه چه دارم دگر که داس فنا

دو بخش تازه از گشت عمر من بدرود

فلک بفرسود آن قوت جوانی من

چو ضعف پیری آمد نداندش فرسود

شمارهٔ ۲۷ - در پنجاه و هفت سالگی

پنجاه و هفت رفت ز تاریخ عمر من

شد سودمند مدت و ناسودمند ماند

و امروز بر یقین و گمانم ز عمر خویش

دانم که چند رفت و ندانم که چند ماند

فهرست حال من همه با رنج و بند بود

از حبس عبرت و از بند پند ماند

از قصد بدسگالان وز غمز حاسدان

جان در بلا فتاد و تن اندر گزند ماند

چوگان بنه که گوی تو اندر چه اوفتاد

خیره متپ که کره تو در کمند ماند

لیکن به شکر کوش که از طبع پاک تو

چندین هزار بیت بدیع بلند ماند

شمارهٔ ۲۸ - مدیح

ای بزرگی که سوی درگه تو

ره بزرگان به دیدگان سپرند

فخر جویند و بنده تو شوند

جان فروشند و مدحت تو خرند

مرکبان تو میزبانانند

لاغران مرا بدانچه خرند

راه بی لاغران من نروند

کاه بی لاغران من نخورند

مرکبان تو را همی شنوم

که به جای دو جای من نگرند

لاغران مرا چه فرمانی

کز الیکو کدام جای برند

شمارهٔ ۲۹ - ثنا

ای بزرگی که رای صایب تو

کارهای عمل به سامان کرد

کار کرد هنر کفایت تو

بر کفاة زمانه تاوان کرد

هر چه تاریک دید روشن ساخت

هر چه دشوار دید آسان کرد

شفقت های راستت بر من

مکرمت های بس فراوان کرد

عادتم کرده ای به خلعت خویش

عادت کرده باز نتوان کرد

شمارهٔ ۳۰ - افراط و تفریط روزگار

نرسد دست من به چرخ بلند

ورنه بگشادمیش بند از بند

قسمتی کرد سخت ناهموار

بیش و کم در میان خلق افکند

این نیابد همی به رنج پلاس

و آن نپوشد همی ز ناز پرند

آنکه بسیار یافت ناخشنود

وآنکه اندک ربود ناخرسند

خیز مسعود سعد رنجه مباش

هر چه یزدان دهد بر او بپسند

گر جفا بینی از فلک مگری

ور وفا یابی از زمانه مخند

کاین زمانه نشد کسی را دوست

دهر کس را نگشت خویشاوند

شمارهٔ ۳۱ - چیستان

لعبتانی که زی تو می آیند

کهربا چشم و زمردین یابند

بر کف سیم جام زر دارند

مجلس خرم تو را شایند

یک گره بر بساط طلعت تو

چشم ها باز کرده می آیند

یک گره گفته اند تا رویت

بنبینند چشم نگشایند

شمارهٔ ۳۲ - دیده نرگس

آن شب که دگر روز مرا عزم سفر بود

ناگاه ز اطراف نسیم سحر آمد

بوی تبتی مشک و گل سرخ همی زد

وآن ترک من از حجره چو خورشید برآمد

زآن دیده چون نرگس چون دیده نرگس

در دیده تاریک به وقت سحر آمد

شمارهٔ ۳۳ - سمنزار

چون به بنفشه ستان کز شب دیجور زاد

تازه سمن ها شکفت ار نفس بامداد

گویی هر زر و سیم که داشت در مغز دل

خاک به رخ برفشاند سنگ به دل در نهاد

شمارهٔ ۳۴ - مدح صاحب دیوان مولتان

خواجه عمید صاحب دیوان مولتان

فرزانه ایست کافی و آزاده ایست راد

در عالم عطیت معطی چو او نبود

وز مادر کفایت کافی چو او نزاد

چون ابر بر بساط سخا راد کف نشست

چون کوه در مصاف هنر پر دل ایستاد

راهی که او سپرد به همت نکو سپرد

رسمی که او نهاد به حشمت نکو نهاد

هرگز به هیچ مکرمت از خود عجب نکرد

روزی به هیچ تربیت از ره نیوفتاد

نه چون تنگ دلان بفزایش نمود فخر

نه چون سبکسران به ستایش گرفت باد

تا شد گشاده ما را یک در به صحبتش

بر ما ز شادمانی صد در فزون گشاد

چونین که در فراقش بودیم بس غمین

والله که از وصالش هستیم سخت شاد

پیوسته شاد باد که شادیم ازو همه

زو خرمیم سخت که در خرمی زیاد

هست او چنانکه باید و چون او ز خلق نیست

بادا چنانکه خواهدو بدخواه او مباد

شمارهٔ ۳۵ - موعظت

چرخ چندیمان به خاک اندر کشید

چند ناکامی به روی ما رسید

هیچ حسرت ماند کاین دل آن نخورد؟

هیچ عبرت ماند کاین چشم آن ندید؟

لعبت زنجیر زلف حلقه جعد

بر جدایی دل نهاد و آرمید

آب رویم برد آب دیدگان

تا زمانه بدخویی پیش آورید

راز من چون آفتاب اندر جهان

روزگار نامساعد گسترید

دوستان گویند بس کردی مرا

لاجرم شد ناخوشت عیش لذیذ

ناشنیدستی که پیغمبر چه گفت

من شنیدستم ز من باید شنید

قال ایاکم و خضراء الدمن

دور از آن پاکی که اصل آن پلید

مشت هرگز کی برآید با درفش

پنبه با آتش کجا یارد چخید

دست چون ماند به زیر سنگ سخت

جز به نرمی کی توان بیرون کشید

نامبین گفتم این ابیات از آنک

ستر دل یکبارگی نتوان درید

شمارهٔ ۳۶ - ناله از گرفتاری

ای خداوند رای سامی تو

مملکت را همی بیاراید

عزم تو ملک شاه را تیغ است

که چو تیغش ز زنگ بزداید

از غم و رنج و انده و تیمار

این تن من همی بفرساید

چشم سمج سیه همی بیند

پای بند گران همی ساید

بسته اندم چو شیر و بر تن من

چرخ دندان چو شیر می خاید

بند من مار گرزه گشت و فلک

هر زمانم چو مار بفساید

شد تن من چنان که گر خواهد

مگس آسان ز جای برباید

این همه هست و محنت پیری

هر زمان سستیی درافزاید

کار اطلاق من چو بسته بماند

که همی ایزدش به نگشاید

مر مرا حاجتی همی باشد

وز دلم خارشی همی زاید

محملی باید از خداوندم

که ازو بوی لووهور آید

که همی ز آرزوی لوهاور

جان و دل در تنم همی پاید

گرچه او میر محمل شاهی

پر پهن و بزرگ فرماید

اندرین سمج شدت سرما

این تنم را چو زهر بگزاید

چون امیدم بریده نیست ز تو

همه رنجی که بایدم شاید

اهل بخشایشم سزد که دلت

بر تن و جان من ببخشاید

جز ز من هیچ کس بود که تو را

به سزا در زمانه بستاید

بنده تو هزار دستانیست

که همی جز ثنات نسراید

شمارهٔ ۳۷ - حسب حال

هر زمانی تنم چو زیر شود

بر سر خلق در نفیر شود

خار گردد مرا گل اندر دست

خار بر دشمنم حریر شود

سخن من از آن بود سوزان

کاتش دل همی ضمیر شود

به چنین رنج کز زمانه مراست

کودک هفت ساله پیر شود

از همه مردمان بر آن بخشای

که به دست هوا اسیر شود

هر زمانی ز بخت بد سوی من

نا امیدی همی سفیر شود

دره گر بر سرم فرود آید

به گرانی که ثبیر شود

به زمستان سرد بر سر من

شرر نار زمهریر شود

شمارهٔ ۳۸ - در مدح مظفر بن بوسعید

ای مظفر تو در خور صدری

صدر دیوان به تو مزین باد

نیکبختی و نیک روزی را

بسته با دامن تو دامن باد

پدر تو که خواجه بوسعدست

به تو فرزند چشم روشن باد

بر مخدوم خویشتن همه سال

محترم جانب و ممکن باد

وآنکسی را که جز چنین خواهد

پاش چون پای من در آهن باد

شمارهٔ ۳۹ - بدرود

ای روی نکو سلامتت باد

من در غم تو تو با دلی شاد

رفتی و شدی مرا نبردی

ایزد به سلامتت بیاراد

شمارهٔ ۴۰ - موعظه

آگاه نیست آدمی از گشت روزگار

شادان همی نشیند و غافل همی رود

دل بسته هواست گزیند ره هوا

تن بنده دل آمد و با دل همی رود

گر باطلی به بیند گوید که هست حق

حقی که رفت گوید باطل همی رود

ماند بر آن که باشد بر کشتیی روان

پندارد اوست ساکن و ساحل همی رود

شمارهٔ ۴۱ - مدیح

ای خداوند رحمت ایزد

بر تن و دولت جوان تو باد

به همه کام ها و نهمت ها

چرخ گردنده در ضمان تو باد

همه ساله همه مصالح ملک

در بیان تو بنان تو باد

بر همه نامه های جود و کرم

به همه وقت ها نشان تو باد

بر سر دولت هنرمندان

سایه عدل جاودان تو باد

بهر اندیشه صلاح و صواب

در یقین تو گمان تو باد

ملجاء سروران سرای تو شد

مسند سروری مکان تو باد

هر که او را زمانه بیم کند

در پناه تو و امان تو باد

آفتابی و تا جهان باشد

حضرت عالی آسمان تو باد

فتح و نصرت بهر چه رای کند

در رکاب تو و عنان تو باد

ناتوانی نصیب دشمن توست

تندرستی همه از آن تو باد

جان ما بندگان که داد به ما

جان هر کس فدای جان تو باد

شمارهٔ ۴۲ - مرثیت

چنان بگریم بر تو که هیچ کس نگریست

که هیچ وقت به فضل تو هیچ کس ناید

تو با زمانه گر بس نیامدی شاید

که هیچ مرد هنر با زمانه بس ناید

شمارهٔ ۴۳ - اسیر خوبان

اگر اسیر کسی ام که میر خوبان شد

نه من نخست کسی ام کاسیر خوبان شد

شکیب کردن نادلپذیر دان ز دلی

که بسته سخن دلپذیر خوبان شد

نباشد ایمن گر کوه را سپر سازد

تنی که او هدف زخم تیر خوبان شد

شمارهٔ ۴۴ - مطایبه

اشعبی را اجل به دوزخ برد

زندگانی مردمان مزه داد

پسرش را خدای مزد دهد

پیش از آن کآن پلید را بزه داد

شمارهٔ ۴۵ - هجا

مالک آن سنگروت را بر بود

آتش اندر تنش زد و شاید

آهکش کرد خواهد اندر گور

تا بدان بام دوزخ انداید

شمارهٔ ۴۶ - دروغ

گه گهی اندر سخن دروغ بباید

زانکه به شیرین دروغ دل بگشاید

نه که اگر مرده را دروغ همیدون

زنده کند خود دروغ گفت نشاید

شمارهٔ ۴۷ - مرثیه

بونصر حسن جوان بمیرد

وز عمر ملالتان نگیرد

رد کرده ترین عالم انگار

آن کس که ورا جوان نمیرد

آن به که خود آدمی نزاید

چون زاد همان زمان بمیرد

شمارهٔ ۴۸ - حسب الحال

گر بماندی چنانکه اول بود

آنچه بر تن ز دیدگان بارید

تافته رشته ایستی تن من

درکشیده همه به مروارید

شمارهٔ ۴۹ - ستایش

عجب آمد مرا ز آدمیی

که تو را بیند و نگه نکند

آفتابی اگر زمانه تو را

ناگهان از حسد سیه نکند

شمارهٔ ۵۰ - صفت گل رعنا

دور وی چنین بود که رعناست

طیره شده و روان پر درد

یک روی ز شرم دوستان سرخ

یک روی ز بیم دشمنان زرد

شمارهٔ ۵۱ - وصف گرز پادشاه

طعمه شیر مغز گاو آمد

که سر گاو جنگ شیر خورد

سر گرز ملک نگر که به شکل

گاوی آمد که مغز شیر خورد

شمارهٔ ۵۲ - سپیدی موی

تاری از موی من سپید نبود

چون به زندان فلک مرا بنشاند

ماندم اندر بلا و غم چندان

که یکی موی من سیاه نماند

شمارهٔ ۵۳ - مدح سلطان مسعود

تا جهان باشد ملک مسعودی باد

کاین جهان گشت از ملک مسعود شاد

در زمانه دیده رادی ندید

هیچگه همچون ملک مسعود راد

که بهمت چون ملک مسعود چرخ

نه بسطوت چون ملک مسعود باد

چون شراب عدل نو شد مملکت

گیرد از نام ملک مسعود یاد

رادی از کف ملک مسعود رست

نصرت از تیغ ملک مسعود زاد

آز محرومان ملک مسعود برد

داد مظلومان ملک مسعود داد

این جهان شاد از ملک مسعود شد

تا جهان باشد ملک مسعود باد

شمارهٔ ۵۴ - ستایش پادشاه

ملکا جهان ز عدل تو به نوبهار ماند

کف راد تو بدین ابر زمین نگار ماند

تو بزرگ شهریاری و که دید شهریاری

که ز جمع شهریاران به تو شهریار ماند

تو شکار شیر خواهی و بدان نشاط جویی

که شکار گه ز خون راست به کارزار ماند

چو به حمله باز دست تو به تیغ تیز یازد

همه رزمگه به چشم تو به مرغزار ماند

همه کار ملک مخصوص به کارکرد رایت

همه کارکرد رای تو به روزگار ماند

چو ز آتش شکوه تو جدا شود شراری

دل دشمن تو خواهم که بدان شرار ماند

شمارهٔ ۵۵ - مدیح مسعود

ای شاه سال و ماه تو بر تو خجسته باد

دولت میان به خدمت بخت تو بسته باد

مسعود پادشاهی و چون نام تو مدام

همزانوی تو با تو سعادت نشسته باد

هر شاه کو به فرمان با تو درست نیست

مغزش ز زخم گرز تو در هم شکسته باد

وآن دل که بر خلاف تو اندیشه ای کند

در تن به زخم ناوک دلدوز خسته باد

پیوسته باد جان تو با هر چه خرمی است

وآنکو چنین نخواهد جانش گسسته باد

شمارهٔ ۵۶ - تهنیت جشن مهرگان

خسروا شب‌های عمرت روز باد

مهرگان ملک تو نوروز باد

رای نورانی تو خورشیدوار

در جهان عدل ملک افروز باد

تو قدر بأسی و قادر بأس تو

چون قضا بر دشمنان پیروز باد

از بداندیشان تو کین تو ختن

بر سر آن خنجر کین توز باد

آتش پیکار گیتی گیر تو

ضربت شمشیر دشمن سوزباد

وز تف سهم و نهیب کین تو

مغز دشمن چون در آتش کوز باد

روز ملک تو مبیناد انتها

و ابتدای ملک تو هر روز باد

تا همی از چرخ باشد عون و بخت

چرخ و بختت یار نیک آموز باد

شمارهٔ ۵۷ - حسب حال

کدام رنج که آن مر مرا نگشت نصیب

کدام غم که بدان مر مرا نبود نوید

اگر غم دل من جمله عمر می‌بودی

به گیتی اندر بی‌شک بماندمی جاوید

همی بپیچم از رنج چوشوشه زر

همی بلرزم بر خویشتن چو شاخک بید

امید نیست مرا گر کسی امید بود

امید منقطع و منقطع امید امید

نگر چگونه بود حال من که در شب و روز

چراغم از مهتابست و آتش از خورشید

سپید گشت به من روی روزگار و کنون

همی سیاه کند روزگارم اینت سپید

شمارهٔ ۵۸ - خیر باد شغل و سفر

ای خواجه دل تو شادمان باد

جان تو همیشه در امان باد

این راه و سفر که پیش داری

بر تو به خوشی چو بوستان باد

اقبال و جمال و دولت و عز

بر جان و تن تو پاسبان باد

هر جا که روی و تا بیابی

جبار تو را نگاهبان باد

زین شغل و عمل که اندرویی

چونان که تو خواهی آنچنان باد

اعدای تو باد باد و دایم

فرمان تو بر همه روان باد

اقبال نصیب دوستانت

ادبار نصیب دشمنان باد

شغل تو چو رای تو قوی شد

بخت تو چو عمر تو جوان باد

هر چند ز دین تازیانی

عمر تو چو عمر عادیان باد

شمارهٔ ۵۹ - مدح سید محمد ناصر

شعر سید محمد ناصر

دل من شاد کرد و خرم کرد

شدم از گرمی طبیعی پوست

همچو تشنه که آب باید سرد

بر دل من نشاط رامش یافت

زو تن من روان و جان پرورد

هیچ فاضل به گرد آن نرسد

گشته هر فاضلی به یادش گرد

در هنر فرد و یک جهانست او

یک جهان را چگونه خوانم فرد

این قصیده اگر چه دارد جمع

همه وصف نبرد و نعت نبرد

شمارهٔ ۶۰ - شکوه از دوری مظفر

ای مظفر فراق یافت ظفر

بر تن من نکرده هیچ نبرد

خنجری ناکشیده در حمله

باره ای نافکنده در ناورد

فرقت خیره روی روبا روی

از منت در ربود مردا مرد

فلک هجر خوی سفله مرا

فرد کرد از من ای بدانش فرد

وصل تابنده را فرو شد روز

هجر تاریک را بر آمد گرد

دل بر توست و با تو خواهد بود

من بی دل چگونه خواهم کرد

بود خواهم ولیک سخت به رنج

زیست خواهم و لیک نیک به درد

بر تن سست کوفته غم سخت

وز دل گرم خاسته دم سرد

چشم من آب روی خواهد برد

روی من آب چشم خواهد خورد

نقش کار فراق پیدا شد

اینک از اشک لعل و چهره زرد

دهر بی شرم چون بخواست نوشت

فرش شادی ما چرا گسترد

چرخ بی رحم چون بخواست برید

شاخ امید من چرا پرورد

ای هنر سنج مهتری که فلک

در فنون فلک چو تو ناورد

دل سپردم تو را به غزنین بر

بر آن دوستان به راه آورد

شمارهٔ ۶۱ - به ابوالفرج نوشته

بوالفرج ای خواجهٔ آزاد مرد

هجر وصال تو مرا خیره کرد

دید ز سختی تن و جان آنچه دید

خورد ز تلخی دل و جان آنچه خورد

ای به بلندی سخن شاعران

هرگز مانند تو نادیده مرد

روی توام از همه چیز آرزوست

خسته همی جوید درمان درد

شمارهٔ ۶۲ - مدح خواجه بوسعد

خواجه بوسعد عمدة الملکی

همچنین سالها بمانی دیر

عقل را دانش تو گیرد دست

آز را بخشش تو دارد سیر

عدل را ظلم خواست کرد تباه

در جهان خواست کشت فتنه دلیر

حشمت تو دو رویه کرد مصاف

هیبت تو دو دسته زد شمشیر

باز بأس تو یافت کوهه پیل

چشم زخم تو یافت پنجه شیر

این به پستی بایستاد ز کار

وآن ز بالا در اوفتاد به زیر

آفت یأس رفت بر من دست

انده خواست گشت بر من چیر

خورد بشکستیم کنون شاید

که کنی این شکسته را کفشیر

شمارهٔ ۶۳ - ایام شادخواری

ای بسا شب که تا به روز سپید

متعجب ز من بماند اختر

به چپ و راست سیلها راندم

به قدح ز آن گداخته گوهر

با رخ و زلف ساقیان ما را

یاد نامد ز لاله و عبهر

به هم آمیخته شد اندر گوش

نوش ساقی و لحن خنیاگر

ساغر می شده به رنگ و به بوی

چشم را شمع و مغز را مجمر

یک زمان شد به یکدگر گفتیم

چو بدیدیم روی یکدیگر

تن ز مستی همی نپاید پای

دل ز شادی همی برآرد پر

شمارهٔ ۶۴ - مدح

سرفرازا ز خدمت تا شدم دور

بباشد دیدگانم هر زمان تر

چنان گریم که بی معشوق عاشق

چنان نالم که بی فرزند مادر

وگر آتش زنی اندر دل من

همان گیری که مغز از دود مجمر

وگر پر زهر گردانی دهانم

زبانم گویدت شکری چو شکر

مرا در هیچ بزم و هیچ مجلس

مرا در هیچ درج و هیچ دفتر

نخواهد جز به نامت رفت خامه

نخواهد جز به یادت گشت ساغر

شمارهٔ ۶۵ - خنده جام و گریه شمشیر

اگر بخندد در دست من قدح نه عجب

که بس گریست فراوان به دست من شمشیر

همه به آهو ماند ز تو جز انگشتان

که لعل گشتست از عکس من چو پنجهٔ شیر

چو دست حنا بسته ست دست ار زنگین

از آن نداری در دست خویش ساغر زیر

اگر چه هستم تشنه بی می من از کف تو

نمی ستانم کز روی تو نگردم سیر

از آنکه دست تو بر جای جرعه گیرد جام

به حرص در کشم آن جرعه ای که ماند زیر

شمارهٔ ۶۶ - ثناگری

ای نظم تو چو رای بگذشته از اثیر

در نظم هست لفظ تو چون لؤلؤ نثیر

ماننده ستاره ست اندر شب سیاه

معنی روشن تو در آن خط همچو قیر

در بزم و رزم چون تو که باشد شجاع و راد

در نظم و نثر کیست چو تو شاعر و دبیر

گویا شود ز خواندن شعرت زبان گنگ

روشن شود ز دیدن آن دیده ضریر

هنگام فضل طبع تو بحری بود دمان

هنگام جود دست تو ابری بود مطیر

تا در جهان جوانی و پیری بود مدام

جفت و قرینت بخت جوان باد و رای پیر

شمارهٔ ۶۷ - اندرز

در نشیب آمدی مجوی فراز

وقت ناز تو نیست تیز متاز

نه ای آگه ز حال و معذوری

خفته غفلتی و بسته آز

پی گسسته چرا دهی ناورد

پر شکسته چرا کنی پرواز

سست شد قوت تو سخت مجه

کند شد باره تو تیز متاز

صحن تو تنگ شد مکش دامن

سقف تو پست گشت سر مفراز

از دو دل باز تقویت مطلب

به یک انداز تیر جنگ مساز

پاره پاره به راستی باز آی

اندک اندک به حال خود پرداز

زار بگری که بر تو می خندند

چرخ مزاح و عالم طناز

شمارهٔ ۶۸ - ستایش

همایون باد این فرخنده طارم

بر این فرزانه حر ممیز

عمید نامدار راد محمود

جمال گوهر بوبکر ملغز

بزرگی در همه فضلی مقدم

کریمی در همه فنی مبرز

همی بر حشمت او هیچ نصرت

نداند یافتن دهر مفیز

همی بر دانش او هیچ نیرنگ

نیارد ساختن گردون کربز

ز حزمش کند ماند آتشین تیغ

ز عزمش رخنه گردد آهنین دز

همه افعال او در جود نادر

همه آثار او در فضل معجز

نشست جای او خالی مبادا

گه و بیگاه و سال و ماه هرگز

ز یمن بخت و نصرت کامران باد

ز مجد و فخر و جاه و دولت و عز

شمارهٔ ۶۹ - ستایش و تشجیع خویش

تو ای تن برامش میا و مرو

تو ای سر به شادی مخسب و مخیز

تو ای دل دژم باش و هموار باش

تو ای دیده خون ریز و پیوسته ریز

نبینید پیری که جان مرا

نشسته ست چون شیری اندر نخیز

بناگوش من پر ز شمشیر کرد

ز موی سپید اینت کین و ستیز

عجب می کند زان بناگوش من

که هرگز ندیده ست شمشیر تیز

از آن رو که با تیغ تیز آشنا

مر او را نبوده ست در رستخیز

شناسد مرا تیغ بران که کس

ندیده ست پشت مرا در گریز

چو نیزه روم در اجل بند بند

اگر همچو جوشن شوم ریز ریز

شمارهٔ ۷۰ - حسب الحال

منم امروز بسته در سمجی

چشم بر دوخته چو مار گریز

هست پیراهنی و شلواری

نیست بر هر دو نیفه و تیریز

بر جهان دارم و روا دارم

گر بپیمائیم به کون قفیز

راضیم گر مرا به هر دینار

بدهد روزگار نیم پشیز

ابلهی کن برو که بره فروش

بره نفروشدت به عقل و تمیز

چیز باید که کار در عالم

حیز دارد که خاک بر سر حیز

تن بده قلب را که در گیتی

زر همه روی گشت و از ارزیز

آنچه یابی به شکر باش به شکر

وانچه داری عزیز دار عزیز

کانچه کم شد چنان نیابی بیش

وانچه گم شد چنان نیابی نیز

شمارهٔ ۷۱ - مرثیه عطای یعقوب

عطای یعقوب از مرگ تو هراسیدم

شدی و نبود بیشم ز مرگ هیچ هراس

دریغ لفظی بر همه نمط همه گوهر

دریغ طبعی بر هر گهر همه الماس

سپهر معطی شانست و هیچ عیب نبود

اگر به چون تو عطا بر جهان نهاد سپاس

و گرت بستد و رشک آمدش عجب نبود

که در کمال و بزرگی تو را نبود قیاس

گر بگرید بر تو فلک روا باشد

که بیش چو تو نبیند جهان مردشناس

شمارهٔ ۷۲ - بر فوت محمد علوی

بر وفات محمد علوی

خواستم زد به شعر یک دو نفس

باز گفتم که در جهان پس ازین

زشت باشد که شعر گوید کس

شمارهٔ ۷۳ - توصیف پیل

عجب از دیو پیکری کاو را

دولت آورد نام کرد سروش

خاره خو جثه ایست خاره بدن

خیره کش هیکلی است خیری پوش

قالبی باد خیز خاک آرام

پیکری آب گرد آتش کوش

که تن و پشته پشت و غار دهن

ابر تک برق جوش و رعد خروش

در دهانش دو تا ستون بخرط

در دماغش دو چشمه قیر به جوش

گاه بادش گرفته بر گردن

گاه گردش کشیده در آغوش

بر فکنده جلیل فتح به پشت

بر نهاده سریر ملک به دوش

راست گویی که باد رفتارش

خاستست از دو باد بیزن گوش

اژدهای دهانش بر دشمن

زهر مانند کرده عیش چو نوش

جلف طبعست و تند خو گر چند

هست می خواره و سماع نیوش

نه بساود سرین و گردن او

هیچ جانباز و هیچ عمر فروش

صفت او درست نتوان گفت

کز نهیبش همی نماند هوش

شمارهٔ ۷۴ - نبشتن ز گفتن مهمتر شناس

نبشتن ز گفتن مهمتر شناس

به گاه نوشتن بجا آر هوش

سخن با قلم چون قلم راست دار

به نیک و به بد در سخن نیک کوش

دو نوک قلم را مدان جز دو چیز

یکی صرف زهر و یکی محض نوش

تو از نوش او زندگانی ستان

ز زهرش مکن جان شیرین به جوش

به گفتن تو را گر خطایی فتد

ز بربط فزونت بمالند گوش

وگر در نبشتن خطایی کنی

سرت چون قلم دور ماند ز دوش

شمارهٔ ۷۵ - یک زمان در بهشت

یک زمان در بهشت بودم دوش

نوش کردم ز گفته های تو نوش

گر نبودم برسم معذورم

در جمال تو بسته بودم هوش

گاه بودم به مدحتت گویا

گاه بودم ز حشمتت خاموش

گاه چون بحر طبعم اندر موج

گه چو خورشید ذاتم اندر جوش

ای فلک رأی مهتری که تو را

نام پیغمبر است و طبع سروش

هر چه اقبال بدهدت بستان

وآنچه دولت بگویدت بنیوش

آمدی دی تو از پی کاری

بنده ام گشته حلقه اندر گوش

قدم من همی ببوسد فخر

تا گرفتی مرا تو در آغوش

من نیابم چو تو یقین گشتم

تو نیابی چو من مرا مفروش

دوش دیدم سلامت و شادی

این همه شادی و سلامت دوش

تا همی لاله باشد و باده

روی باده ببین و باده بنوش

همچو باده به طبع لهوانگیز

همچو لاله لباس شادی پوش

رأی عالی رضای تو جسته ست

تو به جان در رضای عالی کوش

شمارهٔ ۷۶ - تلون چرخ

چرخ هر لحظه ای دگر گردد

زان به ما بر دگر شود رایش

زان فرا پیش بایدم که چو ماه

کاهش خلق هست ز افزایش

از تنم زان بجست بی معنی

که ازینسان خراب شد جایش

جانم از تن همی بخواست گریخت

غم یکی بند گشت بر پایش

می شادی ز غم که مشفق دار

وقت سختی نمود بخشایش

شمارهٔ ۷۷ - مرثیت

خون همی بارم از دو دیده سرد

بر وفات محمد خراش

رازها داشتم نهان چون جان

که خرد گفته بود در دل باش

چون مرا خون دیده جوش گرفت

کرد راز نهفته را همه فاش

از لطافت بهار عشرت بود

زین قبل بیشتر نبود بقاش

شمارهٔ ۷۸ - مدح

سخا زریست کز همت زند رای تو بر سنگش

سخن نظمی است کز معنی دهد رای تو سامانش

ازین اندک هنر خاطر همی امید بگسستم

چو در مدح تو پیوستم هنر دیدم فراوانش

مرا دانی که آن باید که هر کو نیک شعر آید

نباشد جز به نام تو همه فهرست دیوانش

به حلمی کز توانایی ستاند کوه البرزش

به طبعی کز قوی حالی پرستد بحر عمانش

چو گردون خادمی داری بناز تن همی دارش

چو دولت مرکبی داری به کام دل همی رانش

شمارهٔ ۷۹ - تقاضای تیول

خسروا بود و هست خواهد بود

روزگارت رهی و چرخ مطیع

ملک را قدر تو سپهر بلند

عدل را همت تو حصن منیع

نه ز طبع تو هست جود شگفت

نه ز خورشید هست نور بدیع

هر مرادی که خواست بنده ز شاه

یافت بی هیچ رنج و هیچ شفیع

ماند یک آرزو بخواهد گفت

چشم دارد همی ز رای رفیع

این دو ده را که بنده را بخشید

تازه گردان کرامت توقیع

گر همی بنده وقف خواهد کرد

بر همه مردمان شریف و وضیع

شاه باشد در آن ثواب شریک

و هو عندالاله لیس یضیع

تا همی بر سپهر آینه گون

سیر اختر بود بطی ء و سریع

باد روشن شب تو همچون روز

باد خرم خریف تو چو ربیع

شمارهٔ ۸۰ - برتری قلم به تیغ

فلک اندر دمید پنداری

باد در آستین ما در تیغ

حکم اختر بدو مهابت از آنک

هم به تیغ اندرست اختر تیغ

به همه حال ها اجل عرض است

لیک قایم شده به جوهر تیغ

بکند چشم تیغ اگر داری

گوهر کلک را برابر تیغ

شمارهٔ ۸۱ - در ده روشن رحیق

ای صنم ماهروی در ده روشن رحیق

چون لب معشوق لعل چون دل عاشق رقیق

بشنو و نیکو شنو نغمه خنیاگران

به پهلوانی سماع به خسروانی طریق

کرده به کف لاله زار ز بهر بزم فلک

چندین جام بلور چندین کاس عقیق

نشسته شد شیرزاد به دولت و بخت شاد

به قدر چرخ بلند به طبع بحر عمیق

با همه اقبال جفت با همه تأیید یار

حشمت باقی عدیل دولت عالی رفیق

شمارهٔ ۸۲ - پیری

گر کنم جامه ها ز پیری چاک

زآن ندارد به جبه پیری باک

گر نشاطی که در تن آمده بود

به جوانی نشد به پیری پاک

مژده مرگ پیری آرد و بس

گر کند در جهان پیری خاک

شمارهٔ ۸۳ - خشک و خالی

از من و تو همی بخواهد ماند

به جهان در دو جای خالی و خشک

من ز دیده کنم زمین پر خون

تو ز زلفین کنی هوا پر مشک

شمارهٔ ۸۴ - با این همه شهرت

معروف تر از من به جهان نیست خردمند

پس بسته چراام به چنین جایی مجهول

نه خفته نه بیدار نه دیوانه نه هشیار

نه مرده و نه زنده نه بر کار و نه معزول

شمارهٔ ۸۵ - چشم و بینی ببست عزرائیل

جای تحسین چو دست مرگ از این

کرد سوی سقر همی تحویل

دهنش گنده بود و رویش زشت

چشم و بینی ببست عزرائیل

شمارهٔ ۸۶ - بوالفضایل

والا مردست بوالفضایل

زیبا مردست بوالفضایل

ما مرد نه ایم هیچ بی او

بی ما مرست بوالفضایل

مردان نکنند کار تنها

تنها مردست بوالفضایل

هر جا که چو زن شود همه مرد

آنجا مردست بوالفضایل

زن روسبیی بود که گوید

رعنا مردست بوالفضایل

شمارهٔ ۸۷ - دست بدان قبضه خنجر زدیم

گردن و گوش غزل و مدح را

بی حد پیرایه و زیور زدیم

بی مر با بخت در آویختیم

با فلک سفله بسی سر زدیم

سود ندیدیم ز نوک قلم

دست بدان قبضه خنجر زدیم

خیره فرو ماند فلک زانکه ما

بر بت و بتخانه و بتگر زدیم

از قبل بچه آزر به تیغ

آتش در قبله آزر زدیم

وز پی این آهو چشمان باغ

با همه شیران جهان بر زدیم

شمارهٔ ۸۸ - از بخت همیشه سرنگونم

از بخت همیشه سرنگونم

زیرا که چو دیگران نه دونم

زین عمر که کاست انده دل

هر روز همی شود فزونم

زیبد که منی کنم ازیراک

از دل میم و ز پشت نونم

ای چرخ تو چندم آزمایی

زر و گهری به آزمونم

پیوسته ز بهر تنگ زندان

چون مار همی کنی فسونم

جز بر تن و جان من نکویی

از خلق بر تن من زبونم

در حبس بدین چنین زمستان

ترسم که فزون شود جنونم

بگداخت ز گریه دیدگانم

در سر باشد فسرده خونم

پر پنبه و آرد شد در و بام

من گرسنه و برهنه چونم

هر چند به کام و رأی من نیست

بخت بد و دولت زبونم

گنگیست چو چوب همنشینم

کوریست چو سنگ رهنمونم

شکر ایزد را که اندرین حبس

از دیدن سفلگان مصونم

شمارهٔ ۸۹ - نداند حقیقت که من کیستم

چه کین است با من فلک را بدل

که هر روز یک غم کند نیستم

ازین زیستن هیچ سودم نبود

هوایی همی بیهده زیستم

اگر مهربانی بپرسد مرا

چه گویم ازین عمر بر چیستم

از آن طیره گشتم که بخت بدم

بخندید بر من چو بگریستم

بدان حمل کردم که گردون همی

نداند حقیقت که من کیستم

شمارهٔ ۹۰ - ز بیم بلا آنچه دانم نگویم

ضعیفم به جان وز ضعیفی چنانم

که از سختی جان کشیدن به جانم

به دل خونم آری به جان در گزندم

به رخ زردم آری به تن ناتوانم

همه شاخ خشکست در مرغزارم

همه نجم نحس است بر آسمانم

اگر آنچه هست اندرین دل برآرم

ز آتش چو انگشت گردد زبانم

ز بیم بلا آنچه دانم نگویم

ز رنج و عنا آنچه گویم ندانم

ز گردون جز این نیست سودم که هر شب

به یک روز از عمر خود بر زیانم

به هر معنیی کم بدان حاجت آید

سخن از ثری بر ثریا رسانم

وگر بر براعت سواری نمایم

سپهر برین بر نتابد عنانم

شمارهٔ ۹۱ - ای جوانی تو را کجا جویم

ای جوانی تو را کجا جویم

با که گویم غم تو گر گویم

یاسمین تو تا سمن گشته ست

سمن و یاسمین نمی بویم

نزد خوبان سیاه روی شوم

تا ز پیری سپید شد مویم

موی و رویم سپید گشت و سیاه

روی شد موی و موی شد رویم

نشود پاک رنگ هر دو همی

گرچه هر دو به خون همی شویم

گر مرا شهریار شهر گشای

بند کرده ست بنده اویم

مجلس او چرا نمی سپرم

گر ز باغ هنر همی رویم

گاه تازه چو لاله بر چمنم

گاه یازان چو سرو بر جویم

یاربم عفو او تو روزی کن

کز جهان عفو او همی جویم

شمارهٔ ۹۲ - شکوه از موی

پیوسته من از سپید مویی

حجام بروت کنده باشم

تا می بکنم سپید مویی

ده موی سیاه کنده باشم

با ریش چنین که من برآرم

سخت از در ریش خنده باشم

با موی خودم چو برنیایم

با چرخ کجا بسنده باشم

وین قصه به دوستان رسانم

گر بگذارند زنده باشم

شمارهٔ ۹۳ - حقگزاری از خواجه مظفر

از خواجه مظفر کریوه

امروز هزار شکر دارم

غافل نیم و یکان یکان من

بر خود شب و روز می شمارم

سر جمله آن به طبع و خاطر

من بر دل و جان همی نگارم

چون ایزدم از بلا برآرد

آن از دل و جان همی برآرم

چون باد به مدح و شکر کوشم

چون ابر بر او ثنا ببارم

امروز چو عاجزم ز حقش

بعضی به دعا همی گزارم

روزی ز ثنا برآرد او را

این تخم که من همی بکارم

بی اصل و حرامزاده باشم

گر من حق او فرو گزارم

دانم که بدین که من بگفتم

دارد چو بخواند استوارم

و او هم نکند مرا فراموش

تا بسته به حبس این حصارم

فرزند سعادتم که او را

بنده ست بدو همی سپارم

در دولت طاهری زدم چنگ

زو روشنیی گرفت کارم

والله که به خدمتش نه بس دیر

گلها شکفد ز خشک خارم

در دولت او به دولت تو

از بخت همی امیدوارم

شمارهٔ ۹۴ - هزل

بتی یافتم دوش گفتم به حرص

که امشب جماعی فراوان کنم

رگ من بخسبید و خفته بماند

ندانستمش تا چه درمان کنم

بدو گفتم ار چاره آن کنی

که این لت شود تا در انبان کنم

حقیقت تو را آنچه باید ز من

به جای تو از مردمی آن کنم

مرا گفت اگر زآنکه موسی شوم

عصای تو در دست ثعبان کنم

چه خواهی ز من من نه عیسی شوم

که اندر چنین مرده ای جان کنم

شمارهٔ ۹۵ - از زبان ملک ارسلان گوید

من مایه عدل و مایه جودم

سلطان ملک ارسلان مسعودم

خورشید جهان فروز شد رأیم

باران زمین نگار شد جودم

محمود خصال و رسم و ره رانم

زیرا شرف نژاد محمودم

با قوت و قدرت سلیمانم

زیرا از اصل و نسل داودم

خورشید ملوک هفت اقلیمم

تا سایه کردگار معبودم

ایزد داند که جز رضای او

از ملک نبود و نیست مقصودم

شمارهٔ ۹۶ - مدح و شکران

چه خدمت کرد شاها بنده تو

که با توست این چنین اعزاز و اکرام

ولیکن خسروا تو آفتابی

که هست این گیتی از تو گشته پدرام

تو دریایی و از دریا همه کس

لالی و درر یابد به اقسام

تویی بارنده ابر و ابر دایم

ببارد یکسره بر خاص و بر عام

چه دانم گفت شاها من ز شکرت

کنم شکرت به طاقت تا سرانجام

خداوند جهان پاداش بدهد

تو را ای شه بدین انعام و اکرام

ببند شکر پای بنده بستی

به منت بنده را کردی تو احکام

همیشه یار بادت چرخ گردون

نگهدار تو باد ای شاه قسام

شمارهٔ ۹۷ - ستایش

ملکا بنشین بر تخت به کام

می مشکین خور در زرین جام

هیبت سوزان خود خنجر توست

بر مکش خنجر زرین ز نیام

حشمت عدل علایی به جهان

قهرمان تو تمام است تمام

مر تو را چرخ مطیع است مطیع

مر تو را دهر غلام است غلام

مملکت بر تو حلال است حلال

بر همه جز تو حرام است حرام

وآنکه از شاهان جز چاکر توست

در همه عصر کدام است کدام

طالعی داری مسعود به قال

زآنکه تو شاهی مسعود بنام

تا بود تخت تو بر تخت نشین

تا بود ملک تو در ملک خرام

شمارهٔ ۹۸ - ثناگستری

ابرم که همی ز دریا بردارم

وآنگاه همی به دریا بر بارم

از خواجه عمید همی گیرم

مدحی که همی تو را دارم

مادح شدمش گرچه نه طماعم

بنده شدمش گرچه ز احرارم

در آفتاب دولت او دایم

مانند چرخ عالی مقدارم

روزی که من نبینم رویش را

آن روز از عمر می نانگارم

وانگاه بینمش به دو سه روزی

بس کوته ست عمر که من دارم

در ره همی نیابم تا یک ره

بر صد هزار حیله دهد بارم

دورم چرا کند که نه من جغدم

از من چرا رمد که نه من مارم

کردم بر آنکه خامه برگیرم

بس وهم بر خیالش بگمارم

کافور و مشک ناب برانگیزم

وآن صورت لطیفش بنگارم

هر گه که بار بدهد بنشینم

با صورتش غم دل بگسارم

ای صاحب موفق فرزانه

اندیشه می نداری از کارم

نه نیز بپرسی احوالم

نه بیش بخوانی اشعارم

بازار تیز گشت مرا زی تو

زیرا شدی به طبع خریدارم

از من چو جان و دل را بخریدی

نزدیک تو تبه شد بازارم

می جوی مر مرا که نوا جویم

باز آر مر مرا که دل آزارم

بادت بقا و دولت پیوسته

این خواهمت ز ایزد دادارم

شمارهٔ ۹۹ - ستایشگری

ای بزرگی که همتت گوید

من به قدر آسمان دوارم

مهر مانند بر جهان تابم

ابر کردار بر زمین بارم

من که مسعود سعد سلمانم

خویش را بنده تو انگارم

خدمتت را به دیده کوشانم

مجلست را به جان خریدارم

ور چنین نیست اینکه می گویم

از خدا و رسول بیزارم

بی تو داند خدای عزوجل

کز همه شادیی بر انکارم

پس چه سازم که بس پریشانم

چیست حیلت که بس گرانبارم

من که دل پر ز نقطه ام بسیار

گرچه سرگشته تر ز پرگارم

همه آفاق می بباید گشت

راست گوئی سپهر سیارم

این همه هست و هیچ غم نخورم

طبع روشن به دیو نسپارم

من ز بی باک روزگار حرون

باک دارم که چون تویی دارم

لیک امروز هم به نعمت تو

که ز یک چیز بس دل افگارم

همه یادند و من فراموشم

تو چه گویی نباید آزارم

بس لطیفی و هم بدین معنی

که کنی آرزوی دیدارم

هر چه خواهی بکن که در همه عمر

نیست جز مدح و شکر تو کارم

شمارهٔ ۱۰۰ - مدح

ای تو بحر و فضایل تو درر

وای تو چرخ و مکارم تو نجوم

ای به حری به هر زبان ممدوح

وی به رادی به هر مکان مخدوم

لیکن اینجا موانعی است مرا

که در آن هست عذر من معلوم

زی تو خواهم همی که بفرستم

هر دو سه روز خدمتی منظوم

سخنان را چگونه جمع کند

خاطر بر بلا شده مقسوم

چرخ با سعد و نحس اگر گردد

همه یمن زمانه بر من شوم

طبع من موم بود و کردش سنگ

نقش بر سنگ بود و کردش موم

بخت بد کرد هر چه کرد به من

نیستم چون ز بخت بد مظلوم

ور نه جز خود همی که داند کرد

چون منی را ز چون تویی محروم

نه عجب گر ز بخت بد گردم

بهر خلق چو مشک تو مز کوم

سیدی حق من رعایت کن

بازخر مر مرا ز چرخ ظلوم

مصطفی گفت هر عزیز که او

به دلیلی فتد بود مرحوم

داند ایزد که من به کدیه طبع

از ضرورت نمی شوم مرسوم

تا همی از خرد به طبع اندر

منقسم نیست نقطه موهوم

باد جاه تو را زمانه رهی

باد رایی تو را سپهر خدوم

نه ز رای تو فرخی زایل

نه ز طبع تو خرمی معدوم

شمارهٔ ۱۰۱ - ای بخت بد

ای بخت بد که هیچ نبودم من از تو شاد

هر لحظه ای ز زخم تو درد دگر کشم

بس آب گرم و باد خنک هر شبی که من

از دیدگان ببارم و از سینه برکشم

یا پاره کن به قهر گریبان عمر من

یا دامنی بده که بدان پای درکشم

شمارهٔ ۱۰۲ - به خواجه ابراهیم

ای نسیم صبا تحیت من

برسان نزد خواجه ابراهیم

آنکه چون خلق او نداند بود

در بهاران به باغ بوی نسیم

ای کریمی که در کرم چون تو

مادر مکرمت نزاده کریم

ای ز تو برده منعمان نعمت

وای تو را بر مقدمان تقدیم

شده گیتی به چون تو راد بخیل

گشته گردون تو مرد عقیم

روی دولت به همت تو سپید

جسم دولت به همت تو جسیم

باز این شعر چون نعیم گرفت

پیش بر عزم من رهی چو جحیم

هیکلی زیر ران کشیدم باز

در تک و پوی چون عذاب الیم

نه چو او در شتاب طبع سفیه

نه چو او در درنگ رأی حلیم

پس از ایزد مراد بود چنانک

که کنم وصف او به طبع کریم

نتوانم ثناش کرد به حق

نتوانمش وصف کرد از بیم

که اگر وصف او براندیشم

شود اندیشه را میان بدو نیم

زو کنم حکم نیک و بد که دروست

گوهری چون حروف بر تقویم

وان یکی وصف دون اندیشه

تا بدو داد طبع را تعلیم

هفت سیاره در سفر کشدم

ناشده هفته ای به خانه مقیم

چه کنم چاره چون نمی سازد

چیره عزم صحیح و بخت سقیم

هم برون آرمش ز آهن و سنگ

عرضم ار در شود به تاب عظیم

ای بهر مفخرت که در گیتی است

کرده فرزانگان تو را تسلیم

زآتش کارزار و آب حسام

کیسه چون در شود به آتش و سیم

کس تو را در میان آتش و آب

باز نشناسد از خلیل و کلیم

عز تو گشت عصر تو ور نه

مانده بود این جهان سیاه و تمیم

کعبه دولت است فتح آثار

تا بود در مقام ابراهیم

کی بود کی که باز بینم باز

آن همایون لقا و فرخ دیم

شمارهٔ ۱۰۳ - مرثیت امیر یعقوب

از وفات امیر یعقوبم

تازه تر شد وقاحت عالم

آنچنان شخص را که یار نداشت

جان ستاند چه گویم اینت ستم

گوهری بود در هنر که ازو

فخر می کرد گوهر آدم

گفت و از گفته برنتافت عنان

کرده و از کرده برنداشت قدم

پشت عمرش به خم شد و هرگز

گردن نخوتش نگشت به خم

بر سخن بود نیک چیره سوار

در هنر بود بس بلند علم

در سرآوردش آخر ای عجبی

پویه اشهب و تگ ادهم

که کند پیش باز در که گشاد

گره و بند مشکل و مبهم

پس ازو روز فضل و دانش و علم

نبود هیچ روشن و خرم

نگشاید دهان به طبع دوات

به نبندد میان به طوع قلم

خشک شد خشک مرغزار ادب

تیره شد تیره جویبار حکم

تعزیت کرد کی تواند صبر

مرثیت گفت کی تواند غم

که نشسته ست وایستاده به جد

نثر در سوک و نظم در ماتم

جان ما را همی بپالد تف

جسم ما را همی بکوبد نم

ملک اهل فضل بی جان شد

چه شگفتی که بی دلند حشم

شمارهٔ ۱۰۴ - مطایبه

این چنین روز مر حریفان را

پای باید کشید در دامن

میزبان نیز کعبتین خزان

سیم آسا ز خانه روشن

این چه گوید که هفت بخشیده

وآن دگر گویدش بزن بر من

گویدش میز نصر آزاده

می نبینی سبک مترس و بزن

باز سرهنگ ابوالحسن گوید

بزن وگرنه کعبتین بفکن

این و آن را به دم علی ناییست

کند انکار ده و به زرق و به فن

سوسو اندر میان نشسته چو شیر

با یکی دوست با یکی دشمن

دستها را برهنه کرده تمام

راست چون دست های بابیزن

سخن از هفتم آسمان گوید

پنج شش جای پاره پیراهن

دعوی ده کند که در خانش

به خدای ار علف بود یک من

زخم های برهنه کرده بره

دست از دست باشدش بشکن

زان حلال و حرام باغ و زرع

می خورد همچو شکر و روغن

باز نور زیاده قمره زده

مانده بر بسته همچو چوب دهن

گاه گوید ز درد دل یارب

گاه خارد ز زخم بد گردن

پسران نجیب ایزد یار

کرد بیرون نهاده با دو سه تن

گر ببردند برجهند که بیش

نتوان بست پایشان به رسن

ور نمانند هیچ آن گویند

که بود راست بابت گلخن

دانی آنگاه تا چگونه رود

از ثناهای خوب و مادر و زن

وآن مجاهز شماره های جهیز

کرده و تازه گشته همچو سمن

ای برادر به گرد سیم برآی

بر نیاید جهیز تو به سخن

گر بخواهی که تخم جمع شود

بیش خویشش تریز چون خرمن

مایه باید که سود بربندی

ورنه برخیز و خیره ریش مکن

شمارهٔ ۱۰۵ - مدیح

چو من جریده اشعار خویش عرض کنم

نخست یابم نام تو بر سر دیوان

سزد که نام من ای نامدار ثبت کنی؟

به کلک غفلت در متن دفتر نسیان

مرا مدار به طبع هنر گران و سبک

که من به سایه سبک هستم و به طبع گران

بجز مراد نکویی نکو مدار که من

بهر نکویی حقم به هر بها ارزان

همیشه تا به جهان خالی و تهی نبود

جواهر از اعراض و عناصر از ارکان

دو حال نیک و بد آرد همی ز هفت فلک

به هفت کوکب در پنج حس و چار ارکان

چو سرو و لاله بناز و چو صبح و باغ بخند

چو مهر و ماه بتاب و چو عقل و روح بمان

خجسته دولت و فرخنده بخت تو همه سال

چو آفتاب منیر و چو نوبهار جوان

شمارهٔ ۱۰۶ - ثناگری

به خدمت آمد فرخنده فصل فروردین

مهی که تازه ازو گشت عز و دولت و دین

خجسته باد بدان شاه سرفراز کز او

رسید رایت شاهی به اوج علیین

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

که شهریار زمانست و پادشاه زمین

خدایگانی شاهنشهی جهان گیری

که چرخ زیر قدم کرد و ملک زیر نگین

تو شاهی دلشاد زی خداوندا

که بندگان تواند اختران چرخ برین

ازین دوازده برج سپهر و هفت اختر

همه جلالت یاب و همه سعادت بین

به کامگاری بر دیده زمانه خرام

به بختیاری بر تارک سپهر نشین

جهان به کام و زمانه غلام و دولت رام

قضا معین و سعادت قرین و بخت رهین

شمارهٔ ۱۰۷ - مطایبه

دوشم جمازه به کف آمد کش

با بور خویش گفتم جولان کن

الحق معید بچه دیدم

گفتمش گفتگوی به پایان کن

ما را فروش جامه ها کنند

کار سپید چرخ به سامان کن

گفتا تو این ز من نخری دانم

گفتم خرم بهاش تو ارزان کن

ور دل نمی دهدت که بفروشی

اینک به دست سرخ گروگان کن

بشنو ز من گر هوای ما داری

این کن که منت گفتم فرمان کن

گر کارکرد او تو نپسندی

او را بدآنچه خواهی تاوان کن

بر پای جست سرخ بدو گفتم

کاین دردمند را درمان کن

قدش بدید و گفت بنامیزد

از چشم بد جمالش پنهان کن

گفتم که شبروست عسس پیشه

این را بگیر و زود به زندان کن

گفت این به دست من چه کنم این را

گفتم تنور داری بریان کن

چون نیمه ای به حیله درون کردم

گفت ای خدای بر من آسان کن

وقف است بر غریبان این خانه

کت گفت وقف خلق و پیران کن

شمارهٔ ۱۰۸ - ای خوشا در بوستان با دوستان

بوستان شد همچو روی دوستان

باز روی دوستان چون بوستان

بوستان با دوستان خوشتر کنون

ایخوشا در بوستان با دوستان

دوستان را خیز و دستانی سرای

ای به خوبی در زمانه داستان

باستانی باده ای ده چون عقیق

من به یاد خسرو گیتی ستان

شاه مسعود آنکه یاد او کند

دشتها را نو شکفته بوستان

شمارهٔ ۱۰۹ - بخل کوه

گرچه پیوسته همه از زر و سیم

گنجها پر کند این کوه کلان

طرف های کمرش برف و یخست

بخل از این بیش نباشد به جهان

شمارهٔ ۱۱۰ - پند

راز در گرمی سخن زنهار

تا نجوشد ز لفظ تو بیرون

گرت کتمان آن بکاهد تن

به کت اظهار آن بریزد خون

شمارهٔ ۱۱۱ - وصف ناچخ شاه

ای عجب ناچخ دو مهره او

بوالعجب شد به کینه دشمن

مهره بارد به رزمگاه آری

مهره پشت و مهره گردن

شمارهٔ ۱۱۲ - مدح سید رئیس ابن حسن

افتخار زمین و فخر و زمن

خواجه سید رئیس ابن حسن

آن که مهریست در میانه صدر

وآنکه بحریست زیر پیراهن

آنکه چرخیست وقت باد افراه

وآنکه ابریست وقت پاداشن

آنکه هست او امام در هر باب

وآنکه هست او تمام در هر فن

آنکه مفتاح روزی خلقان

کلک او کرد ایزد ذوالمن

وعده ای داد مرمرا که کند

روزگار نشاط من روشن

چون بدان مجلس رفیع رسم

مگر او ابتدا کند به سخن

که ز بس حشمت و بزرگی او

زود گردد زبان من الکن

چون بود وقت من بفرماید

تا به هنگام خود بیابم من

دولتش باد و زندگانی و عز

او به لهو و مخالفش به حزن

شمارهٔ ۱۱۳ - به ابوالفرج رونی نویسد

ای خواجه بوالفرج نکنی یاد من

تا شاد گردد این دل ناشاد من

دانی که هست بنده آزاد تو

هر کس که هست بنده و آزاد من

نازم بدانکه هستم شاگرد تو

شادم بدانکه هستی استاد من

ای رونی ای که طرفه بغدادی

دارد نشستگاه تو بغداد من

مانا نه آگهی تو که باران اشگ

از تن همی بشوید بنیاد من

در کوره ای ز آتش غم یافته ست

نرم آهن است گویی پولاد من

نزدیک و دوربینی که خاص و عام

فریاد گر برفت ز فریاد من

پنجاه و پنج وعده درین سال شد

کز هیچ گونه ناگذرد داد من

بنشاد روزگار و اندر نشاند

در عاج سفته و سفته شمشاد من

ران هزبر لقمه کند رنگ من

مغز عقاب طعمه کند خاد من

چون باد و آب در که و دشت اوفتد

تیغ چو آب و بارهٔ چون باد من

با گیتی استوار کنم کار خویش

گر بخت استوار کند لاد من

از روزگار باز نخواهم شدن

تا روزگار می بدهد داد من

هیچم مکن فرامشم از یاد خویش

زیرا که نه فرامشی از یاد من

شمارهٔ ۱۱۴ - چون بدیدم به دیده تحقیق

چون بدیدم به دیده تحقیق

که جهان منزل فناست کنون

راد مردان نیک محضر را

روی در برقع حیاست کنون

آسمان چون حریف نامنصف

بر سر عشوه و عناست کنون

دل فگارست همچو دانه از آنک

زیر این سبزه آسیاست کنون

طبع بیمار من ز بستر آز

شکر یزدان درست خاست کنون

در عقاقیر خانه توبه

نوشداروی صدق خواست کنون

آن زبانی که مدح شاهان گفت

مادح حضرت خداست کنون

لهجه پر نوای خوش نغمت

بلبل باغ مصطفاست کنون

سر آسوده و تن آزاد

پنج گز پشم و پنبه راست کنون

مدتی مدحت شهان کردم

نوبت خدمت دعاست کنون

شمارهٔ ۱۱۵ - ستایش

ای گشته ملک ساکن ز امر روان تو

کرده جوان جهان را بخت جوان تو

نام تو و خطاب تو از سعد و از علوست

با سعد و با علوست همیشه قران تو

گردنده آسمانی و عدل آفتاب تو

تابنده آفتابی و تخت آسمان تو

خنجر درخش گردد در کف دست تو

چون باره ابر گردد در زیر ران تو

بوسد چو بر نشینی دولت رکاب تو

گیرد چو حمله آری نصرت عنان تو

بر شخص بت پرستی و بر مغز کافری

زخم سبک گذارد گرز گران تو

از شخص جانفزای تو در شخص ملک جان

باد آفرین ایزد بر شخص و جان تو

تا بر میان جوزا بسته بود کمر

از ملک باد بسته کمر بر میان تو

تا بوستان بود گل دولت شکفته باد

از روی دوستان تو در بوستان تو

شمارهٔ ۱۱۶ - بهار نو

ملک نو و شاه نو نوروز و بهار نو

هر ساعتی از دولت پیدا شده کار نو

آسوده جهانداری در سایه عیش خوش

پوشیده شهنشاهی از ملک و شعار نو

ای بر تو ثنا کرده تاج زر و تخت زر

پیدا شده در گیتی کار نو و بار نو

لشکر همه او نعمت چشم پرودست پر

و اقبال تو از دولت با دستگزار نو

تا بخت تو شاهی را پیدا شده نو عهدی

با جاه تو دولت را افتاده قرار نو

در باغ شرف رسته از ملک تو شاخ نو

چیده کف اقبالت از نصرت بار نو

رسم است به بار شه خاصه به چنین ملکی

از سعد فلک را هست پیوسته نثار نو

از دولت یار نو آمد به سرای نو

بستان قدح باده بر شادی یار نو

ای شاه جهان آمد با تهنیت ملکت

فرخنده بهار نو با نقش و نگار نو

از ملک و بهار نو گیتی همه خرم شد

خرم زی و رامش کن بر ملک و بهار نو

شمارهٔ ۱۱۷ - ثناخوانی در کوهسار

در کوه پیش کبکان خواندم ثنای تو

کبکان شدند بسته به دام بلای تو

بر چشم سرمه کرده دویدند تا همه

روشن کنند دیده به عز لقای تو

شمارهٔ ۱۱۸ - ضرورت

ای به تو گشته دل خرم قوی

سخت قوی پشتی دارم به تو

تا به ضرورت نرسد کار من

والله کابرام نیارم به تو

شمارهٔ ۱۱۹ - تبارک الله ازین بخت و زندگانی من

تبارک الله ازین بخت و زندگانی من

که تا بمیرم زندان بود مرا خانه

اگر شنیدمی از دیگران حکایت خود

همه دروغ نمودی مرا چو افسانه

چو من مهندس دیدی که کردی از سمجی

بخاری و طنبی مستراح و کاشانه

ضعیف چشمم بی آفتاب چون خفاش

همی بسوزم بی شمع همچو پروانه

چو شانه شد جگرم شاخ شاخ ز انده آن

که موی دیدم شاخ سپید در شانه

ازین زمانه من از غبن پشت دست گزم

که بست پایم صد ره به دام بی دانه

چو شیر خایم دندان ز درد و روزی بود

که بود بر من دندان شیر دندانه

زمانه گر نکشد محنت مرا گیتی

که نه سپهر به پهلو فرو برد خانه

چو شادیم ز درمسنگ داده بود فلک

روا بود که کنون غم دهد به پیمانه

من از که دارم امروز امید مهر و وفا

که دوست دشمن گشته ست و خویش بیگانه

از آن عقیم شد این طبع نیک ره به ثنا

که هست مکرمت هر که بینم افسانه

درست و راست چو دیوانگان بر آن گویم

که در تو گیرم ازین روزگار دیوانه

تو خویشتن را مسعود سعد رنجه مدار

اگر نخواهی محنت مباش فرزانه

نکو نگفتی و هرگز نکو نداند گفت

رمیده دیوی ماند میان ویرانه

اگر چه کار به دولت مخنثان دارند

غلام مردان باش و بگوی مردانه

شمارهٔ ۱۲۰ - درخواست حضور یکی از دوستان

ای به فضل و کفایت و دانش

دور گردون چو تو نیاورده

ببر من دوستانی آمده اند

هرگز از یکدیگر نیازرده

حال ها دیده کام ها رانده

باده ها خورده عیش ها کرده

به حضور تو آرزومندند

زان کجا با تواند خو کرده

پاک رفته رهیست بی مانع

باز کرده دریست بی پرده

بذله و بربطی و ربابی و نای

بر گرفته نوای سرپرده

خربزه هست گرمه تایی چند

زآن کجا نیست موسم سرده

سیکی هست اگر نشاط کنی

اندر آب شبانه پرورده

ساقی ار سرخ روی ترکی نیست

هست ازین هندوی سیه چرده

ور تنعم کنی بدین چنگی

کت نهاده ست و خویش گسترده

شمارهٔ ۱۲۱ - اثر بخت و طالع

گویند که نیکبخت و بدبخت

هست از همه چیز در فسانه

یک جای دو خشت پخته بینی

پخته به تنور در میانه

این بر شرف مناره افتد

وآن در بن چاه آب خانه

شمارهٔ ۱۲۲ - مدح سیف الدوله محمود

رسید نامه فتح و ظفر ز شاهنشاه

به سیف دولت شاه بلند حشمت و جاه

که برد حاجب نعمان سپه سوی مکران

به بخت و دولت سلطان به فر و عون اله

به تیغ روز نکو خواه ملک کرد سپید

به گرز روز بداندیش شاه کرد سیاه

ببست کفر و ضلال و مخالفی را در

گشاد سنت و اسلام و ایمنی را راه

کنون که حاجب نعمان بکرد این خدمت

بیافت بی شک تصحیف نام خویش از شاه

ایا گداخته بد خواه را به تیغ گران

ایا گذاشته از اوج چرخ پر کلاه

ز حمله تو بلرزد به آب در ماهی

ز صولت تو به رزم اندرون بترسد ماه

فتوح خواهد بودن ازین سپس هر روز

به دولت تو و تأیید و فر شاهنشاه

همیشه باد ز فتح و ظفر سوی تو نفر

همیشه کار بادا به کام نیکو خواه

عماد ملک و شریعت همیشه بادا راست

همیشه پشت بداندیش ملک باد دو تاه

شمارهٔ ۱۲۳ - در زندان

روزن سمج مرا ز گردش گردون

رنگ سپیده زنند و گونه دوده

آینه او چو رنگ زد ز شب ابر

گردد بی شک ز صبح روز زدوده

شمارهٔ ۱۲۴ - وصف کتاب

ای کتاب مبارک میمون

ای دلفروز دلکش دلخواه

کاغذ و حبر تو به حسن و به زیب

همچو روی سپید و زلف سیاه

بر کمال تو وقف کردم عقل

تا شدی بر کمال عقل گواه

در تو جمعست نظم ها که به لفظ

سوی هر خرمی نماید راه

از خردها نتیجه هاست در آن

کز هنرها همی کنند آگاه

در تو بینیم نعت قد چو سرو

وز تو یابیم وصف روی چو ماه

تو کنی مدح چشم های دژم

تو کنی وصف زلف های سیاه

نام شاه زمانه بر تو چنانک

مهر بر زر و نقش بر دیباه

خبری کن مرا که شاه جهان

هیچ در تو نگه کند گه گاه

یا تو هم طالع من آمده ای

حرمتی نیست به مجلس شاه

پادشاه جهان ملک مسعود

ملک ملک بخش داد پناه

فر پر همای گسترده ست

در زمانه به فر پر کلاه

آنگه گشت از نهیب سطوت او

صولت شیر ذلت روباه

آسمانیست نور رایش مهر

آفتابیست او و چرخش گاه

جود او در جهان نفر نفرست

عدل او بر زمین سپاه سپاه

بحر و ابرست روز پاداشن

چرخ و دهرست گاه باد افراه

حرص دستش همه به بذل و عطا

میل طبعش همه به عفو گناه

جز به چشم جلالت و تعظیم

نکند سوی او سپهر نگاه

همه عین صواب ملک بود

هر چه گوید علیه عین الله

جاه او تاج فرق دولت شد

که بر افزونش باد نعمت و جاه

باد دایم معین و ناصر او

دانش پیر و دولت برناه

دوستش سرفراز باد چو سرو

دشمنش باد پی سپهر چو گیاه

دولتی بادش از جهان هر روز

نصرتی بادش از فلک هر ماه

شمارهٔ ۱۲۵ - به غرابی شاعر فرستاده

ای غرابی غریب نظمی تو

آن غرابی که اهل دام نه ای

گر تمامی ء آدمی به فناست

تو بدین نکته خود تمام نه ای

نیستی اهل لاف و کم سخنی

کهنه پوشی و مرد لام نه ای

نیستی بوالفضول چون راوی

نیز چون یار بوالکلام نه ای

بد کنند این دو به تو نکنی

زانکه با حقد و انتقام نه ای

ور چو ایشان نه ای لئیم ظفر

شکر این کن که از لئام نه ای

نیستی نیک تنگ چشم به خرج

کدیه را بس فراخ کام نه ای

فلکی را همی بری با خود

تات گویند بی دوام نه ای

خوش حدیثی و نیستی بدخو

جلف طبع گران سلام نه ای

به شراب و مقامری و زنا

تازه و تر و شادکام نه ای

در خور خود تو را حلالی هست

زین سبب راغب حرام نه ای

دوستان را تو نیک واسطه ای

گرچه خواهان رود و جام نه ای

پاره فحش را که بر تو کنند

نیک تندی و هیچ رام نه ای

ور به اندام طیبتی خیزد

نیز نوزین و بد لگام نه ای

سوخته روی تو همی گوید

که تو در هیچ کار خام نه ای

غول شبهی چو شد نه ای الحق

برده زنگی چو شد غلام نه ای

هر کسی گویدت که شو نبری

پس چرا هیچ پی به کام نه ای

شفق سرخ رنگ شد چشمت

که تو جز تیره چهرشام نه ای

اختران سپید در خنده

چه نمایی اگر ظلام نه ای

تو چو عنبر سیاه رو

که چو صابون سپید فام نه ای

گر چو خیری کبود رویی تو

نیست غیبی که زشت نام نه ای

شکر کن کردگار عالم را

که چو لاله سیاه کام نه ای

شمارهٔ ۱۲۶ - مدح عبدالحمید بن احمد

ای فلک ار جای فرشته شدی

چند از این عادت اهریمنی

هر چه خوری از نفس من خوری

وآنچه زنی بر جگر من زنی

خون رود از دیده من روز و شب

تا که به سوزنش همی آژنی

ای دل سوزنده مگر آتشی

وی تن تابدیده مگر آهنی

از تو بدردم که همی نفسری

وز تو برنجم که همی نشکنی

تا نکند صاحب یاری مرا

کم نکند چرخ فلک ریمنی

صدر همه عالم عبدالحمید

آن به محل عالی و دولت سنی

نیست جدا خاطر او از هنر

نیست ز خورشید جدا روشنی

از همه کافی و ننازد به فخر

وز همه بی مثل و نیارد منی

گیتی بی او ندهد خرمی

گردون با او نکند توسنی

ای به هنر چرخ و به رای آفتاب

سایه همی بر سر خلق افکنی

فکرت اسرار فلک را دلی

قوت اقبال جهان را تنی

رایت مجدست که می برکشی

بیخ نیازست که می برکنی

هر چه جهان کرد همه یک زمان

ممکن باشد که تو بپراکنی

از پس یزدان جهان آفرین

در همه احوال امید منی

تا چو دلیری نبود بد دلی

تا چو فصیحی نبود الکنی

معدن هر دولت صدر تو باد

زآنکه تو هر دانش را معدنی

حشمت تو باقی و دولت بلند

دولت تو صافی و نعمت هنی

شمارهٔ ۱۲۷ - توسل

ای به تو برپای شهریاری

وی به تو بر جای پادشایی

این ز پی کدیه می نگویم

نیست مرا عادت گدایی

جان و دل اندر ثنات بستم

تا فرجم را دری گشایی

زآنکه تو در هر چه رای کردی

با فلک سخت سر برآیی

خوب خصالی گزیده فعلی

میمون لفظی خجسته رایی

جاه تو آرد همی بلندی

کار تو دارد همی روایی

جان روان را همی بکوشم

تا دهدم روز روشنایی

بندگی خویش کرد باید

زانکه نکردست کس خدایی

خلق جهان را فرا نمایم

گر تو عنایت فرا نمایی

ارجو تا آسمان بپاید

روشن و عالی چو او بپایی

شمارهٔ ۱۲۸ - مدح خواجه ابوالقاسم

ای قلم دست خواجه را شایی

که بر آن دست نامدار شوی

در کف همچو ابر بوالقاسم

تو همی ابر تندبار شوی

درج او نوبهار گردد و تو

دایه بال و نوبهار شوی

پرنگاری و چون شدی افکار

تیز سیر و سخن نگار شوی

گاه در مرغزار عاج ایی

گاه در آبگاه قار شوی

شب شوی گاه و گاه گردی روز

گل شوی گاه و گاه خوار شوی

بند بر پای داری و گه گاه

همچو محبوس در حصار شوی

دیو وارون شود نهان که تو باز

چون شهاب از وی آشکار شوی

آن کمر بند لعبتی که همی

خدمت ملک را به کار شوی

تیغ بی رحمت است سخت و تو باز

رحمت آری که کامگار شوی

ملک را پایگاه چرخ و همی

چون تو با تیغ دستیار شوی

بر عدو نیک تیز خشمی تو

بر ولی سخت بردبار شوی

از برای فروغ خاطر شاه

معدن در شاهوار شوی

چون تو را دست خواجه بردارد

بر همه عز و افتخار شوی

خلق را در هنر پیاده کنی

چون بر انگشت او سوار شوی

یادگار زمانه باد و مباد

که ز دستش تو یادگار شوی

شمارهٔ ۱۲۹ - مدیح خواجه ابوالفتح

این دو شغل برید و عرض به تو

یافته خرمی و زیبایی

روی این را همه بیفروزی

صدر آن را همه بیارایی

چون پدید آمدی تو بر هر کس

چون که بر من پدید می نایی

در حق کار من کجا کردی

آن شگرفی و آن نکورایی

مهتر چرخ همتی ز چه رو

همت مهترانه ننمایی

چه گماری حسود را بر من

که شدم زین زحیر سودایی

خنده ها می زند به خوش منشی

طنزها می کند به رعنایی

زیبدت گر کنی چرا نکنی

داری اصل و جمال و برنایی

هر چه خواهی همی توانی کرد

دستگه داری و توانایی

تو مرا چون که شادمان نکنی

کاسمان جاه و مشتری رایی

خشک رودی چرا کنی بر من

چون تو را هست خوی دریایی

اصل فتحی بلی که بوالفتحی

کارک من چرا به نگشایی

آن رشیدی رشید را مطلق

آنچه می بایدم بفرمایی

از تنم بار رنج برداری

وز دلم زنگ ننگ بزدایی

دفتر نظم را که پیش منست

بابی از مدح خود درافزایی

من به اقبال تو برآسایم

تو ز گفتار من برآسایی

شکر من شکر یک جهان انگار

که منم یک جهان به تنهایی

دولت اهل فضل بر جایست

تا تو در دولتی و بر جایی

شمارهٔ ۱۳۰ - فرامش گشت رسم شادمانی

بر آن افراخته کوهم که گویی

مرا فرمود گردون دیده بانی

شدی بی غم ز ظل و خط مقیاس

اگر جایی چنین دیدی بیانی

همانا باز نشناسی چو بینی

مرا روزی ز زاری و نوانی

کمانی گشته قد من ز سروی

زریری گشته چهر ارغوانی

زده را هم قضا و اوفتاده

زیان مالی و جاهی و نانی

ز بیم لشگر پیری به زندان

منقص گشته بر من زندگانی

اگر پیری بماندی جاودانه

چه انده بودی از هجر جوانی

کم آید حاصل رنجم تو گویی

ثوالث ضرب کردم در ثوانی

چرا بیکار خوانم خویشتن را

که دارم بر بلاها قهرمانی

گرم فانی نگشتی گوهر اشک

یکی گنجی شدستی شایگانی

مرا اینجا ز بس انده که خوردم

فرامش گشت رسم شادمانی

غم آمد سود من بر مایه عمر

که کردست این چنین بازارگانی

گرم شد این جهانی عمرضایع

نشد ضایع ثواب آن جهانی

تو ای از هر بدی چون جان منزه

بکن نیکی به هر کس تا توانی

نهاد نیک و بد دانی که دانم

نهاد بیش و کم دانم که دانی

ندارد سود درمان زمینی

کرا دریافت درد آسمانی

مرا زین حادثه بس هول نبود

که در دل بود ازین عالم گمانی

همی دیدم که کیوان روی دادست

به طالع بیش ازین باشد نشانی

درآمد بازگشت و اندر آمد

چه خواهی کرد این بار از زبانی

چرا نالم چرا باشم هراسان

ز محنت چون ز دزدان کاروانی

سزد گر فخر جویم آشکارا

بر آن کو مفخرت جوید نهانی

منم کاندر عجم و اندر عرب کس

نبیند چون من از چیره زبانی

گر افتد مشکلی در نظم و در نثر

ز من خواهد زمانه ترجمانی

بدین هر دو زبان در هر دو میدان

به گردونم رسیده کامرانی

سجود آرد به پیش خاطر من

روان رودکی و ابن هانی

معاذالله مرا چه افتاد زنهار

نباید کاین به طیبت بربخوانی

چنانم کرد محنت کانچه گویم

نمی دانم من از تیره روانی

چنان دارم امید از لطف یزدان

که زایل گردد از من ناتوانی

بیابم همت خویش ار به یکبار

نخواند بخت بر من لن ترانی

برون آیم ز بند و حبس روزی

چو در بحری و چون زرکانی

چو پیش آیم مرا خوشتر نوازی

چو بنشینم مرا بهتر نشانی

تو فرشی گستری تازه ز حرمت

چو بنوشتم بساط سوزیانی

چنین باشد چو دانستی که از من

نباشد جز به آمد شد گرانی

نبودم جز چنین الحمدالله

به حق حرمت سبع المثانی

منش دارم که گر گردد مجسم

تو در بالای او خیره بمانی

من از شادی روی فرخ تو

کنم چو لاله روی زعفرانی

تو اندر دولتی افزون زبوده

به گیتی بیش ازین مانده بمانی

شود قدرت چو گردون از بلندی

برد امرت چو جیحون از روانی

مروت کرده باشی گر بزودی

جواب این به نزد من رسانی

برین خوانم ز یزدان استعانت

فان الله اکرم مستعانی

شمارهٔ ۱۳۱ - مرثیت یکی از سخنوران

گفتم تو مرا مرثیت کنی

خویشان مرا تعزیت کنی

فرزند مرا چون برادران

در هر هنری تربیت کنی

یابی به جهان عمر تا که قاف

تا قاف پر از قافیت کنی

شاهان جهان را به مدح ها

هر جنس بسی تهنیت کنی

عمال خرد را ز طبع و دل

ترتیب نهی تمشیت کنی

جان را و روان را به فضل و عقل

تیمارکش تقویت کنی

میدان سخن را به نظم و نثر

بر باره نیکو شیت کنی

در عالم دانش به سعی فهم

طاعت همه بی معصیت کنی

کی بود گمانم کز این جهان

بی زاد به رفتن نیت کنی

شمارهٔ ۱۳۲ - آفت مردمی پشیمانی است

ما به هر مجلسی ز تو زده ایم

همچو بلبل هزاردستانی

بسته کاری نکرده ای با ما

مردمی کرده ای فراوانی

زود در هر چه خواستیم از تو

داده ای خوب جزم فرمانی

آفت مردمی پشیمانیست

تا نگردی تو چون پشیمانی

بر فلک ایمنی مدار که او

شیر چنگیست مار دندانی

بسته مدتست هر شخصی

مانده غایتست هر جانی

نظم شکر و شکایتست از ما

خط حری و قسم کشخانی

وز چو ما مردمان سخن گویند

که فرو خواندش سخندانی

شکر منظوم را نخواهی یافت

تو چو مسعود سعد سلمانی

شمارهٔ ۱۳۳ - ای خروس

ای خروس ایچ ندانم چه کسی

نه نکو فعلی و نه پاک تنی

سخت شوریده طریقیست تو را

نه مسلمانی و نه برهمنی

طیلسان داری و در بانگ نماز

به همه وقتی پیوسته کنی

مادر و دختر و خواهی که توراست

زن شماری به همه چنگ زنی

دین زردشتی داری تو مگو

گشتی از دین رسول مدنی

با چنین مذهب و آئین که توراست

از در کشتنی و باب زنی

شمارهٔ ۱۳۴ - خطاب به روزن زندان

ای دلارای روزن زندان

دیدگان را نعیم جاویدی

بی محاق و کسوف بادی زآنک

شب مرا ماه و روز خورشیدی

همه سعدم تویی از آنکه مرا

فلک مشتری و ناهیدی

ور همی دیو بینم از تو رواست

که گذرگاه تخت جمشیدی

به امید تو زنده ام گر نه

مر مرا کشته بود نومیدی

شمارهٔ ۱۳۵ - سخن بی تکلف

ای بد از نیک فرق کرده بسی

قدر دعوی شناخته ز خسی

بده انصاف حق که هست امروز

دانشت را تمام دست رسی

به تکلف چنین سخن خیزد

در ثنای کسی ز طبع کسی؟

شمارهٔ ۱۳۶ - شکر مر او را که نه ای زشت روی

عین زمانی تو به تدبیر و رای

فرخ نام تو چو فر همای

شکر مر او را که نه ای زشت روی

منت او را که نه ای ژاژ خای

کی بود ای خواجه که چون راشدی

شغل نقابت را بندی قبای

تا ما در دولت تو می زییم

با طرب و شادی و هوی و های

شمارهٔ ۱۳۷ - وصف طبیعت

گفتم چو فرو شد آفتاب از که

بنمود شفق چو شعر عنابی

زرین طبق است و زبرش لاله

چون روی نگار من به سیرابی

بنمود مه دو هفته در خرمن

در زنگی اوفتاده سقلابی

گفتم ز برای آن طبق مانا

بر کارگه سپهر دولابی

از دیبا کرده اند سرپوشی

پر در لگنی میانه سیمابی

شمارهٔ ۱۳۸ - گوشت قربان

عاقبت یار عاشقان آخر

استخوان جوش بوسعید شدی

در همه خانه ها همی برسی

گوشت قربان روز عید شدی

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح سیف الدوله محمود

شها خورشید کیهانی چراغ آل محمودی

چو روی خویش مسعودی و چو رای خویش محمودی

به همت همچو خورشیدی به قدرت همچو گردونی

به سیرت همچو محمود به صورت همچو مسعودی

تو سیف دولت و دینی ابوالقاسم سرجودی

تو محمود بن ابراهیم مسعود بن محمودی

بپا اندر جهان دایم که کیهان را تو در خوردی

بزی شادان به عالم در که عالم را تو مقصودی

شمارهٔ ۱۴۰ - شکران

مهترا از بزرگی آن کردی

که در آفاق داستان کردی

شب من بر فروختی چون روز

روز بر من چو بوستان کردی

رتبت قدر من به دولت خویش

برتر از چرخ فرقدان کردی

هر زیانم که بود کردی سود

سود بدخواه من زیان کردی

خدمتی نیست مر مرا بر تو

آنچه از تو سزد تو آن کردی

کلک بر داشتی و بر دفتر

مشکل کار من بیان کردی

به روان امر خود به یک ساعت

هر دو او را ز من روان کردی

ذکر مستقبلم نبشتی و نیز

ذکر ماضی من نشان کردی

خوب سعی و نکو بضاعت خویش

همه در باب من عیان کردی

بر من ای سر به سر همه احسان

بار احسان خود گران کردی

دایم از عمر شادمان بادی

که مرا زود شادمان کردی

جاودان باد دولت تو که تو

نام نیکوت جاودان کردی

شمارهٔ ۱۴۱ - ای شعر محمد خطیبی

ای شعر محمد خطیبی

چون گل همه حسن و رنگ و طیبی

نشگفت بود چو تو نتیجه

از طبع محمد خطیبی

شمارهٔ ۱۴۲ - مجازات باد خزان

گرد باد خزان کرد به ما به رحیل آری

وز لشکر نوروز برآورد دماری

دارم چو تو بت روی و دلارام نگاری

سازم ز جمال تو من امروز بهاری

شمارهٔ ۱۴۳ - شکوه از سعایت ابوالفرج

بوالفرج شرم نامدت که بجهد

به چنین حبس و بندم افکندی

تا من اکنون ز غم همی گریم

تو به شادی ز دور می خندی

شد فراموش کز برای تو باز

من چه کردم ز نیک پیوندی

مر تو را هیچ باک نامد از آنک

نوزده سال بوده ام بندی

زآن خداوند من که از همه نوع

داشت بر تو بسی خداوندی

گشته او را یقین که تو شده ای

با همه دشمنانش سوگندی

چون نهالیت بر چمن بنشاند

تا تو او را ز بیخ برکندی

وین چنین قوتی تو راست که تو

پارسی را کنی شکاوندی

وآنچه کردی تو اندرین معنی

نکند ساحر دماوندی

تو چه گویی چنین روا باشد

در مسلمانی و خردمندی

که کسی با تو در همه گیتی

گر یکی زین کند تو نپسندی

هر چه در تو کنند گنده کنی

ای شگفتی نکو خداوندی

به قضایی که رفت خرسندم

نیست اندر جهان چو خرسندی

کرده های تو ناپسندیده ست

تا تو زین کرده ها چه بربندی

زود خواهی درود بی شبهت

بر تخمی که خود پراکندی

شمارهٔ ۱۴۴ - قطعه

ز اقبال تو شاها گفت خواهم

یکی مشروح دستی با دلالت

من آن عدلم درین معنی به گفتار

که در گیتی بخوانندم عدالت

مرا یاقوت خاتم سرخ روی است

از آن شادی نام با جلالت

اگر یاقوت ها هم سرخ رویند

ولیکن سرفرویند از خجالت

مرا فکرت چنین گفت و درین ریاب

به دانش می کند فکرت حوالت

چنین دانم که دانش نه ز خود گفت

که از روح الامین بود این مقالت

هر آنکو این سخن باور ندارد

ندارد جز ره جهل و ضلالت

درستست این سخن نی مستحیل است

که ملکت را نباشد استحالت

مثنویات

شمارهٔ ۱ - توصیف بر شکال : برشکال ای بهار هندستان

شمارهٔ ۲ - ثنای عضدالدوله شیرزاد : گرچه خرم شده ست لوهاوور

شمارهٔ ۳ - توصیف اسب : مرکبش فعل برق و صرصر پای

شمارهٔ ۴ - ستایش سلطان مسعود : پدری کز همه ملوک جهان

شمارهٔ ۵ - مدح خواجه ابونصر : خواجه بونصر پارسی که جهان

شمارهٔ ۶ - مدح امیر بهمن : باز کس چون امیر بهمن نیست

شمارهٔ ۷ - مدح ابوالفضایل : بوالفضایل که سیدیست اصیل

شمارهٔ ۸ - مدح امیر ماهو : ماهو آن سید ستوده خصال

شمارهٔ ۹ - مدح امیر کیکاوس : در برابر امیر کیکاوس

شمارهٔ ۱۰ - مدح شاهینی : باز شاهینی نکو دیدار

شمارهٔ ۱۱ - مدح ابوالقاسم دبیر : باز ابوالقاسم آن خیاره دبیر

شمارهٔ ۱۲ - مدح حسین طبیب : مشفق عمرها حسین طبیب

شمارهٔ ۱۳ - در حق خویش گوید : من که مسعود سعد سلمانم

شمارهٔ ۱۴ - صفت محمد نایی : لحن نای محمد نایی

شمارهٔ ۱۵ - صفت عثمان خواننده : باز عثمان عندلیب آواز

شمارهٔ ۱۶ - صفت علی نایی : از دگر سو علی به نغمه نای

شمارهٔ ۱۷ - صفت اسفندیار چنگی : چنگ اسفندیار چنگی باز

شمارهٔ ۱۸ - صفت کودک جعبه زن : جعبه کودک خویش دلکش

شمارهٔ ۱۹ - صفت زرور بربطی : زرور از بربط بدیع نوا

شمارهٔ ۲۰ - صفت پری بانی : پری خوش خط ار به رنگ رباب

شمارهٔ ۲۱ - صفت بانوی قوال : بانو آن نادر جهان بسرود

شمارهٔ ۲۲ - صفت ماهوک رقاص : ماهوک در میان چو در گردد

شمارهٔ ۲۳ - طیبت : طیبتی می کنم معاذالله

شمارهٔ ۱ - توصیف بر شکال

برشکال ای بهار هندستان

ای نجات از بلای تابستان

دادی از تیر مه بشارت ها

باز رستیم از آن حرارت ها

هر سو از ابر لشکری داری

در امارت مگر سری داری

بادهای تو تو میغ ها دارند

میغ های تو تیغ ها دارند

رعدهای تو کوس هاکوبند

چرخ گویی همی که بکشوبند

طبع و حال هوا دگر کردی

دشت ها را همه شمر کردی

سبزه ها را طراوتی دادی

عمرها را حلاوتی دادی

راغ را گل زمردین کردی

باغ را شاخ بسدین کردی

ای شگفتی نکونگار گری

رنگ طبعی نکو به کار بری

تو بدین حمله ای که افکندی

بیخ خشکی ز خاک برکندی

تیر بگذشت ناگهان بر ما

منهزم گشت لشکر گرما

تن ما زیر جامه های تنگ

گشت تازه ز بادهای خنک

اینت راحت که رنج گرما نیست

پس ازین جز امید سرما نیست

حبذا ابرهای پر نم تو

حبذا سبزه های خرم تو

عیش و عشرت کنون توان کردن

می شادی کنون توان خوردن

که ز گرمی خبر نگردد جان

نشود همچو چوب خشک دهان

جام باده بجوشد اندر کف

چون سر دیگ بر نیارد کف

گرچه دور اوفتد ز چشم ترم

من به وهم اندرو همی نگرم

شمارهٔ ۲ - ثنای عضدالدوله شیرزاد

گرچه خرم شده ست لوهاوور

باشد آن کس که می خورد معذور

منظر شاه خلد را ماند

که بر او ابر گوهر افشاند

در دل افروز مجلس عضدی

از همه نوع نعمت ابدی

شاه بر تخت و جام باده به دست

روزگار از نشاط او سرمست

عضدالدوله آنکه دولت حق

دست او کرده بر جهان مطلق

تیغ ملت که ملت تازی

کند از تیغ او سرافرازی

شیرزاد آنکه شیر در بیشه

باشد از بیم او در اندیشه

تا به هندوستان بماند شیر

او نگردد ز شیر کشتن سیر

من غلط می کنم که کس به جهان

ندهد نیز هیچ شیر نشان

خشت او بس که کرد شیران کم

شیر گردون بماند و شیر علم

منقطع کرد نسل شیران را

اعتباریست این دلیران را

همه فرمانبرانش را مانند

خدمتش را سزا و شایانند

پیشه کردند بندگی کردن

کس نپیچد ز امر او گردن

ور بپیچد زود بیند سر

چون سر شیر نر به کنگره بر

سخن جمله گفت خواهم من

در بزرگی شاه نیست سخن

آسمانیست جاه او به مثل

آفتابیست رای او به محل

خلق را قصه ایست آثارش

هند را عبره ایست پیکارش

بخشش او بلات کان گشتست

سخن او غذای جان گشتست

جود را ملجا است همت او

جاه را مرکزست حشمت او

حله پوش برهنه خنجر اوست

گوهری کاب او ز آذر اوست

جان ستانیست پاک همچون جان

پیکر و حد او یقین و گمان

مار زخمی که همچو مهره مار

ملک را هست بی خلاف به کار

شمارهٔ ۳ - توصیف اسب

مرکبش فعل برق و صرصر پای

وهم گردد سبک چو خاست ز جای

سنگ در زیر سم او گرداست

رخش خیز است و دلدل آورد است

در نوردد زمین همی بتگی

اینت محکم پیی و سخت رگی

باز چون نعره بر سوار زند

خاک در چشم روزگار کند

شه به تیرش چون برانگیزد

از که و دشت لرزه برخیزد

آن خداوند کونبست کمر

لحظه ای جز به بندگی پدر

شمارهٔ ۴ - ستایش سلطان مسعود

پدری کز همه ملوک جهان

چرخ هرگز چو او نداد نشان

پادشاه زمین ملک مسعود

که نصیبش ز چرخ هست مسعود

گوید امروز شیر زان منست

گویی اندر میان جان منست

دل او در هوای من گردد

همه گرد رضای من گردد

او به من شاد و من بدو شادم

او چنین باد و من چنین بادم

شه پاک اعتقاد شاه زمین

می شناسد یقین که هست چنین

به دعا برگشاده دارد لب

شکر ایزد کند به روز و به شب

خرم و شادمان همی باشد

سیم و زر در جهان همی پاشد

هر زمان تازه بزمی آراید

به نشاط و سماع بگراید

باره را شاهوار بنشیند

خرم آن کس که روی او بیند

پیش او کدخدای سهم مکین

کش همه راستی کند تلقین

شمارهٔ ۵ - مدح خواجه ابونصر

خواجه بونصر پارسی که جهان

هیچ همتا نداردش ز مهان

آن دبیری که تا قلم برداشت

همه بر صحن درج سحر نگاشت

و آن سواری که تا سوار شدست

زو دل کفر بی قرار شدست

شاه را بوده نایب کاری

کرده شغل سپاهسالاری

سرکشان را نموده در پیکار

که چگونه کنند مردان کار

هر سخن کو بگوید از هر در

چون گهر بایدش نشاند به زر

مجلس شاه را چنان باشد

که بدن را لطیف جان باشد

چون ز می دلش مست و خرم شد

جد و هزلش تمام در هم شد

طیبتی طرفه در میان افکند

ثلث شهنامه در زبان افکند

ساتگینی گرفت و پس برخاست

دولت شه ز پاک یزدان خواست

مرکز حشمت و سیادت باد

دولتش هر زمان زیادت باد

سر همت بلند باد بدو

شادمان شاه شیرزاد بدو

شمارهٔ ۶ - مدح امیر بهمن

باز کس چون امیر بهمن نیست

آن کش از خلق هیچ دشمن نیست

مایه دانش و خردمندی است

وصل نیکی و نیک پیوندی است

محتشم زاد و محتشم دوده ست

به همه وقت محترم بوده ست

سخت معروف و نیک منظورست

راست گویی که پاره نورست

بیشتر لفظ خرمی گوید

دل از آن خرمی همی جوید

رسم مجلس چو او نداند کس

در لطافت بدو نماند کس

چو مر او را عدو به پیش آید

گذرد راه را بیاراید

آن سواری کند نشسته بران

که نکرده ست رستم دستان

شمارهٔ ۷ - مدح ابوالفضایل

بوالفضایل که سیدیست اصیل

زهره شیر دارد و تن پیل

کارها دیده بزمها خورده

کامها رانده رزمها کرده

فخر گردان و تاج را دانست

زو دل شاه سخت شادانست

شاه را طبع در نشاط آرد

می که با او خورند بگوارد

چشم بد دور صورتی دارد

که شجاعت ازو همی بارد

بزم را چون پگاه برخیزد

عشرتی از میان برانگیزد

ساغر بوالفضایلی بر کف

برود چون مبارزان بر صف

دوستگانی دهد ندیمان را

بر فروزد دل کریمان را

مست گردد چو پیل با یک و پنج

نقل سازد ز نارسیده ترنج

عیب او نیز یاد خواهم کرد

دل خصمانش شاد خواهم کرد

کس نباشد قمار دوست چو او

ز آن همه طایفه هموست همو

خواهد از شاه تا قمار کند

ببرد سیم و در کنار کند

چون حریفان به جمله گرد آیند

سیم ریزند و کیسه بگشایند

نا زده زخم خرمراد او را

بکند صد هزار گونه دعا

باز چون ماند سیم کم شمرد

دست چون بر زد از میان ببرد

چون برد آستین کند پر سیم

ندهد هیچ بورک اینت غنیم

بستهد چون نماند بر خیزد

با حریفان به جمله بستیزد

چون موکل شود بدو فراش

عشوه ها سازد و دهد کرناش

راست گویم ظریف جانوریست

از لطافت به راستی جگریست

چه عجب گر زنانش فتنه شوند

از پس او به شهرها بروند

هیچ زن را به لطف ننوازد

تا همه خانه اش نپردازد

سغبه گردند و دوست گیرندش

جامه و سیم و زر پذیرندش

شمارهٔ ۸ - مدح امیر ماهو

ماهو آن سید ستوده خصال

باشد آهسته طبع در همه حال

مایه دانش است پنداری

هست مستی او چو هشیاری

ذات دانا و طبع برنا نیست

مثل او هیچ تیز و دانا نیست

در همه کارها کند انجاح

نبود مثل او به هزل و مزاح

شه چو از حال او خبر دارد

هر زمانش عزیز تر دارد

بنهد بد سگال را گردن

گرچه خو دارد او فرو خوردن

می کند نرم نرم کوشش خویش

می کند آشکاره جوشش خویش

دلش ار گه گهی گران گردد

در سر او همیشه آن گردد

که بود جاهش از دگر کس بیش

داردش شه عزیز و خاصه خویش

برتر از دست خود نخواهد کس

عیب او این توان نهادن و بس

از همه چیز جاه دارد دوست

این ز اصل بزرگ و همت اوست

شمارهٔ ۹ - مدح امیر کیکاوس

در برابر امیر کیکاوس

خوب و رنگین نشسته چون طاوس

مایه عشرتست و کان طرب

نکند جز نشاط و عیش طلب

پیل زوری که چون کند کشتی

پیل را زور او دهد پشتی

شیر زخمی که چون برانگیزد

شیر بیشه ازو بپرهیزد

با چنین قوت و چنین مردی

هست با همت و جوانمردی

نیست خالی ز جنس جنس علوم

خبری دارد او ز شعر و نجوم

نیست عیبش چو آنکه بی سیم است

همه امیدش از پدر بیم است

چون شود تنگدست و درماند

روی صلح از پدر بگرداند

یله گردد شهر و گیرد راه

سوی دهقان کشد سپه ناگاه

گوید از عجز بر ضیاع پدر

اندر آید به گرد آن یک سر

منزل او به نو نهاله کند

تا مگر نان از آن نواله کند

آنگه آید به دیه کل هری

شاید ار نام خوک او نبری

گر همه یک دو من کرنج دهند

وآنقدر نیز هم برنج دهند

از پس آنکه مرد بگراید

کر و فری عظیم بنماید

این همه پر دلی به کار آرد

تیغ بر خاک خشک بگذارد

آرد گیلانش از براش بود

در همه یک دو مشت ماش بود

شمارهٔ ۱۰ - مدح شاهینی

باز شاهینی نکو دیدار

بزم را کرد همچو باغ بهار

شاهش افزوده از شرف جاهی

شادمانه نشسته چون ماهی

ره به سوی نشاط بر بردار

سنگی از هر که هست برخوردار

نه طلا بن بود نه حازه بود

هر زمان زو بساط تازه بود

در طرب همچو گل همی خندد

هر چه او گفت شاه بپسندد

از لطافت قرین جانست او

پاک چون آب آسمانست او

گرچه او را به سالها زین پیش

هوسی کرده بود در سر خویش

هر دو حالی شراب خوردندی

مست گشته نشاط کردندی

پیش از این هیچ کار دیگر بود

که شبی مست پیش او بغنود

دست بر ناف او نهاد بر مهر

بر برش بوسه داد و داد به مهر

ور کنون طیبتی کند گه گه

نیست او را سخن معاذالله

از حکایات آن امیر گزین

نتوان هیچ چیز گفت جز این

حال مردانگیش معلوم است

کآهن او را به دست چون موم است

او نه زین پر دلان اکنونست

که به مردی ز رستم افزونست

چون نهد دست زور میل به میل

نهد انگشت بر میانه کیل

خیزد از جای خویش و هوی کشد

گرنه او را بدید عوی کشد

حمله آرد چو شیر بگرازد

میل خونین ز کف بیندازد

او ز برگ کلم گذاره کند

شلغم پخته را دو پاره کند

آخر او برکشد به مردی سر

نکند کس زیان به مردی بر

شمارهٔ ۱۱ - مدح ابوالقاسم دبیر

باز ابوالقاسم آن خیاره دبیر

کودکست و به رأی و دانش پیر

کلک او بر رقم که پیوندد

هر دبیری که دید بپسندد

تازی و پارسی نکو داند

هر چه راند همه نکو راند

گر ز طیبت درو گشادگی است

چه شد آنجا بزرگ زادگی است

هیچ عیب دگر جز آتش نیست

که تن سنگی گرانش نیست

ار ضعیف ار قوی دهند شراب

طبع بی تاب او ندارد تاب

چون کند پر کم و ندارد جای

طشت سازد ز آستین قبای

منتظر ایستاده ده فراش

تا چگونه رود حدیث هراش

هر چه خورده بود براندازد

معده پر شده بپردازد

آنچنانش برندمست و خجل

که نشاطش فرو مرد در دل

پس بشستن قبا دهد ناچار

نرسد چند گه به خدمت بار

چون بدانند علت تأخیر

اینک آید خیانت و تقصیر

زود بینی که از حوالت شاه

سوی هر دستگاه یابد راه

شمارهٔ ۱۲ - مدح حسین طبیب

مشفق عمرها حسین طبیب

در همه فعلها بدیع و غریب

آنکه در علم طب کند افسوس

بر حکیم بزرگ جالینوس

جد او اصل نیکنامی هاست

هزل او اصل شادکامی هاست

پس به رسمست و نیک شایسته

شاه را بنده ایست بایسته

تندرستی چو در دهان دارد

شه بر او اعتماد جان دارد

نکته گوید بسی چو بازد نرد

اینت زیبا و اینت خوشدل مرد

سیکی هفت و هشت چون بخورد

دست زی عشرت و نشاط برد

اندر آید برنج و بقره بقو

راست گویی که هست جنس لقو

زود یک پای چست بردارد

راه آیم روم به پیش آرد

در همه حال آشکار و نهان

علم ابدان شناسد و ادیان

خوش ندیمی ست راست باید گفت

همه علمست آشکار و نهفت

عادت او دروغ و بهتان نیست

به گه هزل و جد گران جان نیست

گاه و بیگاه چون طبیب شهست

ظاهر و باطنش حبیب شهست

پای غوری که او تواند کوفت

خرس هرگز چو او نداند کوفت

شمارهٔ ۱۳ - در حق خویش گوید

من که مسعود سعد سلمانم

کمتر و پستر از ندیمانم

شاه بی موجبی عزیزم کرد

وز همه بندگان پدید آورد

جای من پیش خویشتن فرمود

تا مکان و محل من بفزود

دان که من کس نیم گدایی ام

سست عقل و ضعیف رایی ام

ابلهی ناخوشی گرانی ام

همه ساله چو ناتوانی ام

گه سر از رنج دست می مالم

گه ز درد شکم همی نالم

پیش ساقی همی کنم زاری

تا بکم دادنم کند یاری

از من خام قلتبان گران

خدمتی بایدش به رسم خران

که به حالی بهانه ای جویم

حسب حالی ترانه ای گویم

چه کند این چنین ندیم برش

که ز دیدار او نگردد کش

لاجرم چون چنین گران جانم

ناخوش و ناترنگ و نادانم

رفتم اینک به سوی چالندر

تا کی آیم به شهر بار دگر

رنج بر خویشتن کنم کوتاه

تا ببینم رفیع مجلس شاه

مجلسی باشد آنکه خلد برین

گویی آید ز آسمان به زمین

مطربانی چو باربد زیبا

چنگ و بربط چغانه و عنقا

ارغنون با سماعشان ناخوش

ندما از لقای این شه کش

تا جهان را همی بود بنیاد

باد بر تخت شادمانی شاد

مسند و ملک و حشمت اندر وی

از همه نوع نعمت اندر وی

باده های لطیف نوشگوار

رودهایی به لحن موسیقار

شمارهٔ ۱۴ - صفت محمد نایی

لحن نای محمد نایی

ارغنونی بود به تنهایی

چون به سر نای او درافتد دم

شاد گردد دلی که دارد غم

نغمه او چو جان بیفزاید

گر نثارش کنند جان شاید

راحت آن ساعتست کو از خشم

مهره بازی کند به پلک دو چشم

امر و نهی از امارتش خیزد

زر و در از عبارتش ریزد

مطربان را به جمله گرد آرد

پرده از پیش صفه بردارد

ناصر کل دوان شود هر سو

لت و سیلی روان شود هر سو

آن خر کون دریده بیرو را

بزند . . . خواره بانو را

زین همه زخم و چوب بند و جرس

غرض او بر آش باشد و بس

گر نه زین روسبی و آن گنده

نبود حاصلی مگر خنده

قلتبان چون گرفت خشم و لجاج

زود گردد روان ز هر سو کاج

چون ببیند ز خره دانگانه

جمله دارد فدای او خانه

در همه حال سیم دارد دوست

قلتبانی از آتش عادت و خوست

شمارهٔ ۱۵ - صفت عثمان خواننده

باز عثمان عندلیب آواز

کرده از قول جادویی آغاز

دست زد چون به خفچه ایقاع

بگذراند ز اوج چرخ سماع

بانگ ناگه چو بر سرود زند

آتش اندر دماغ عود زند

خواجه ناگه چو در سماع آید

عشرت و خرمی بیفزاید

ساتگینی بزرگتر خواهد

زو سرود و سماع درخواهد

خواهد از وی زمان زمان بازی

گاهگاهش کند هم آوازی

گر نبودی گریز پای و دنس

بزم ها را چو او نبودی کس

مطربان را به هم بر آغالد

از میانه سبک برون کالد

تا کند گنده ای درشت به کف

راست با هره ای چو چنبر دف

تا بخسبد به کنجی اندر مست

با یکی قحبه کلنده کست

هرگز آن شوخ دیده بی شرم

زلت خادمان نگردد نرم

آن کسانی که دشمن اویند

بیهده چیزکی نمی گویند

آنچه گویند من چرا گویم

عیب آن بی هنر چرا جویم

او نبوده ست کودک نیکو

خوش نبوده ست لحن و نغمت او

به سرای کجک نرفته است او

مست هرگز به شب نخفته است او

گرد بازار و کوی گم گشتست

به سر مرغزار بگذشته ست

من سخن گر همی نگردانم

وز طریقی دگر همی رانم

حلقه گوش او همی گوید

که زبان زین سخن چه می جوید

یک اشارت کفایتست او را

بنده را درخورست زخم عصا

شمارهٔ ۱۶ - صفت علی نایی

از دگر سو علی به نغمه نای

دل برانگیزد ای شگفت ز جای

دارد از جنس جنس دمدمه ها

آرد از نوع نوع زمزمه ها

می زند نای و تنگ می جوشد

به هوا روی عقل می پوشد

با دل خویشتن همی گوید

که غم از جان من چه می جوید

عشق و رنج محمد نایی

مر مرا گشت اینت رسوایی

چه زند آخر او را که من نزنم

اگر او هست مرد من نه زنم

دل چرا بیهده دژم دارم

نه ز کس دستگاه کم دارم

من به خانه چرا نه بنشینم

توبه با صلاح بگزینم

کار بی ورز و بی وبال کنم

کسب خویش از ره حلال کنم

که اگر سیم ها به سود دهم

نعمتی زین طریق زود نهم

باطن این گوید و به ظاهر باز

صد تضرع فزون کند ز آغاز

آنکه در حکم او بود شب و روز

برفشاند به روی گنبد گوز

آب بی روی وی نیارد خورد

پیش او هیچ از این نیارد کرد

شمارهٔ ۱۷ - صفت اسفندیار چنگی

چنگ اسفندیار چنگی باز

با دل و جان ز عیش گوید راز

راست گویی هزار دستانیست

مجلس از لحن او گلستانیست

خوش زن و خوش سرود و خوش قواد

خوش سماعی کند همی به مراد

لیکن آن روسپی زن بی باک

هر چه یابد همه ببازد پاک

شاه خلعت دهدش در پوشد

چون برون شد ز کوشک بفروشد

لتره ای بر تن و یکی بر سر

کفش آن پای دیگر این دیگر

تن خویش از دروغ بفریبد

یک زمان از قمار نشکیبد

چون نشست و قمار در پیوست

از بغل که بریده بادش دست

جام ها را گرو کند به قمار

برود قلتبان به یک شلوار

چنگ بفروشد و ندارد ننگ

عاریت خواهد از حریفان چنگ

از خرابات چون بخوانندش

روی ناشسته میدوانندش

شوله برداشته دوان چون سگ

از پس او مجاهران در تگ

چون سگ قلتبان همی پوید

با خود او نرم نرم می گوید

پدرم خسرو سگابادی

بگذرانید عمر در شادی

جامه های نهاده تو بر تو

زآن نپوشد مگر که نو بر نو

بیشتر گر نکویمش باری

باشدش ده هزار دیناری

پس هشتاد و پنج خرم و شاد

ملک الموت ازو نیارد یاد

من بدبخت مانده بی برگم

آرزومند یک شکم مرگم

یارب آن مژده ام که آرد یاد

کان گرانی روان به مالک داد

تا من آن چارپا به زخم آرم

حق آن پیر مرد بگزارم

شاد و خرم کنم روانش را

ندهم هیچ بچگانش را

مردمان سخت گمرهند همه

پند بی منفعت دهند همه

ای عجب هر که او بخواهد مرد

جز قمار از جهان چه خواهد برد

شمارهٔ ۱۸ - صفت کودک جعبه زن

جعبه کودک خویش دلکش

راه اشکر همی سراید خوش

چون فرو راند زخمه بر جعبه

هر که بشنید گرددش سغبه

یک زمانی سماع گرم کند

دل سخت از نشاط نرم کند

پس بگیرد دلش ز انبوهی

فکند در میان دو کوهی

خیره با خویشتن همی گوید

چون ببیند رهی فرو موید

سر ببندد بهانه ها سازد

سوی کردانه ناگهان تازد

سیمکی کهنه بنهد اندر پیش

شرم نایدش زآن دو گیسوی خویش

به کف آرد نبیند کاسی را

بدهد او به دور طاسی را

کار و باری چنین فرو سازد

پیش معشوق جعبه بنوازد

او نشسته میان قلاشان

که درآیند زود فراشان

اول آشفته را برون آرند

شکرش با گرفته خون آرند

باز گشته به روسپی خانه

کرده خون را ز بیم دیوانه

عین عین کرده چشم را به دروغ

راست مانند گاو جسته زیوغ

چون بپیش شه اندر آرندش

اندر آن پایگه بدارندش

روی از آژنگ همچو طفطفه ای

بر خود افکنده کرم هفهفه ای

شه ترنجی زند به رویش بر

کند از خون روی مویش تر

چون بدان زخم بشکند بینیش

بوالعجب گشت صورتی بینیش

روی پر گرد و بینی اندر خون

بر خزیده دو دیده ملعون

آبش از دیده آمدن گیرد

جعبه برگیرد و زدن گیرد

عذرها خواهدش سبک عثمان

درد او را کند سبک درمان

دل او خوش کند به یاری لک

تا شود نرم و راست گردد رگ

بکنند این همه ندارد سود

روز دیگر همان بخواهد بود

نشنود باز آنچه عادت اوست

ار شود باز از آن سعادت اوست

آنچه او را دهد به زودی شاه

هیچ خاطر بدان نیابد راه

هر چه از جود شه به کف کند او

در خرابات ها تلف کند او

روز کوریش هیچ کم نشود

نشد او نیکبخت وهم نشود

شمارهٔ ۱۹ - صفت زرور بربطی

زرور از بربط بدیع نوا

برکند لحظه ای به لحن هوا

باربد زخم و سرکش آوازست

شادی افزای و رنج پردازست

زان نواها که او تواند زد

هیچ خنیاگری نداند زد

هیچ مطرب به گرد او نرسد

که کس اندر نبرد او نرسد

چه شد از کودکی نکو بودست

خوش عنان و لطیف خو بودست

من نبودم او فراز رسید

الحق از لطف دلنواز رسید

خلق را صورتش نگاری شد

لهو را از رخش بهاری شد

با سماع غریب دلجویش

بر رخ لاله رنگ گل بویش

مردمان باده ها همی خوردند

مهتران عیش ها بسی کردند

هم به خانه نثار کردندش

به همه خانه ها ببردندش

بر کف دست همچو آبله ای

کس نکردی ز بار او گله ای

عامل سرسنی ازو بر خورد

که شبی ناگهان بدو برخورد

چون می و شیر یافت اندامی

راند هر ساعتی بر او کامی

بنشستی و پیش بنشاندی

همه وقتیش نوش لب خواندی

وآنچه خورشید کرد کس نکند

دست خفاش پشت پس نکند

اندرو گفته بود بیچاره

چون شد از درد عشق دل پاره

آن دو بینی که نام بهروزیست

آخرش روشنی و پیروزیست

ای دریغا که برنخوردم من

زان رخ چون گل و تن چو سمن

زآن نکویی گذشته یافتمش

تو بره ریش گشته یافتمش

شمارهٔ ۲۰ - صفت پری بانی

پری خوش خط ار به رنگ رباب

رانده جمع مطربان همه آب

قمری مجلسی است و بلبل بزم

بشکفاند نوای او گل بزم

کرد جعد سیاه مرغولان

بهر مهر و ستیزه دولان

در سرود حزین که بردارد

لب و دندان او شکر بارد

هیچ عیب اندرو نمی دانم

نکته ای زین سبب نمی رانم

آنکه گوید که او سفر کردست

سوی چالندر او گذر کردست

در رواق منقش سر چاه

مست ماندست خفته در خرگاه

چون گریبان به ناز بگشادست

عامل او را سه توله زر دادست

روز دیگر عتابها کردست

سعد و کرا به یاری آوردست

با لب ریش بسته بنشسته است

بازمانده ست و چنگ پیوسته ست

محملی بسته است و خوش گشته ست

از سر آن حدیث نگذشته ست

این دروغ چنین چرا گویم

رنج آن نازنین چرا جویم

هر که او آن لب و دهان بیند

آن کمرگاه و آن میان بیند

بر تن او به بد گمان نبرد

ور برد زو بدان که جان نبرد

بر میان تیر کاریی دارد

سخت محکم گذاریی دارد

گر زند هیچگونه بر دیوار

آتش اندر زند به موی زهار

شمارهٔ ۲۱ - صفت بانوی قوال

بانو آن نادر جهان بسرود

حمله آورد بر بریشم رود

از بر آواز در سر افکندست

به گلو مقنعه در افکندست

گفتمی هست دختر لرزان

گر نبودیش نرخ سخت ارزان

دارد او همت و طریقه آن

که نباشدش خانه بی مهمان

بی ده آزاد مرد ننشیند

که صلاح خود اندر آن بیند

کند آماده کار ایشان زود

خوش کند روزگار ایشان زود

شویش آن شیر مرد سرهنگی

نکند هیچگونه دلتنگی

بیش و کم دیده است و باخته ای

واقفی نیک و بد شناخته ای

چشم بر کارها فرو گیرد

کوه خواهد که حلم او گیرد

نیکنام است و رشک نشناسد

که ز دزد و عسس بنهراسد

غیرت رنگ و جنگ و جوشش نیست

جز غم خوردنی و پوشش نیست

چون شتر بر گرفت راه دره

خویشتن خفته سازد اینت سره

با دل خویش گوید ای عجبی

نیست کس راز مردمان ادبی

در هم افتاده اند چون خر و گاو

همه با یکدیگر بکاوا کاو

از میانه عوی برآورده

رشک را دست موزه ای کرده

زآن بضاعت کزو نگردد کم

چه خورد ریش گاو رشگن غم

ور شود نیز وقتی آلوده

چه دهد دل به رنج بیهوده

خیره ویحک چرا شود غمناک

چون به مشتی دو آب گردد پاک

این همه چیزها گران نبود

بچه باید که در میان نبود

ور بود هم چرا بود در تاب

نه بریده شدست تخم سداب

سرخ سر خود چرا رود به رهی

که شود زو پدید سرسیهی

گیرد او بر نشسته ایمن بود

بر هنر لاخ و لخ چنین فرمود

لاجرم خانه ایست آماده

برهم آمیخته نر و ماده

در گشاده ست و پیشگه رفت

این نشسته ست وان دگر خفته

منت گفتم یقین بدان ای دوست

که همه دول خانه خانه اوست

این همه هزل بود و بازی بود

آنچه گفتم همه مجازی بود

من ازین نوع طیبتی کردم

آن نه از بهر ریبتی کردم

گفتمش بنگرم چه رنگ آرد

روی نیکو به سوی چنگ آرد

سرفراز و شگرف و عیارست

جلد و شوخ و ظریف و تندارست

او به هر کار بس به اندام است

هم نکو روی و نکو نام است

سخت شلوار بند و پاکیزه ست

ممکن آید که نیکو دوشیزه ست

وآنچه گفتم همه درست ترست

که به خوبی زبیده دگرست

وآنکه بر آخری رسد مجلس

شود از عقل هر کسی مفلس

شمارهٔ ۲۲ - صفت ماهوک رقاص

ماهوک در میان چو در گردد

مجلس از خرمی دگر گردد

طقطق پای او چو برخیزد

شادی و لهو در هم آمیزد

بس نشاطی و مجلسی طیبی است

عیش را و نشاط را سببی است

مادر قحبه را نکو خلف است

روسپی زاده را نکو علف است

نرخری گر به پشت ماده خری

بر جهد و افتدش بر او نظری

باز ماند دو دست او از کار

آب گیرد دهانش در شلوار

بوالفضایل بر او نهد دیده

راست چون مردمان نادیده

شمارهٔ ۲۳ - طیبت

طیبتی می کنم معاذالله

از پی خرمی مجلس شاه

شاعر آری چنین بود گستاخ

که بگوید سخن به نظم فراخ

چون از آن مجلس بهشت آیین

دورم افکند روزگار چنین

من دگر چاره ای ندانم کرد

دل ازین نوع خوش توانم کرد

تا فلک را همی مدار بود

خاک را اندرو قرار بود

دولت شاه باد پاینده

نعمتش هر زمان فزاینده

مرکب جاه زیر رانش باد

جان دشمن فدای جانش باد

روزگارش شده مسخر باد

دولتش بنده باد و چاکر باد

باد سلطان و پادشاه زمن

از لقایش به دیدگان روشن

تا به دل در نشاط و شادی باشد

دولت و ملک شیرزادی باد

غزلیات

شمارهٔ ۱ : ای ترکِ لاله‌رخ بده آن لاله‌گون شراب

شمارهٔ ۲ : گفتم که چند صبر کنم ای نگار؟ گفت:

شمارهٔ ۳ : ای نگارین چون تو از خوبان کجاست

شمارهٔ ۴ : دیده گر در فراق خون بارد

شمارهٔ ۵ : بدان دو عارض چون شیر و آن دو زلف چو قیر

شمارهٔ ۶ : در دل چو خیره خیره کند عشق خار خار

شمارهٔ ۷ : مرا روی تو ای نازنین نگار

شمارهٔ ۸ : طعنه زنی که یار کنم دیگر

شمارهٔ ۹ : ای گشته دل من به هوای تو گرفتار

شمارهٔ ۱۰ : ای سلسله مشک فکنده به قمر بر

شمارهٔ ۱۱ : آمد آهسته با کرشمه و ناز

شمارهٔ ۱۲ : ای می لعل راحت جان باش

شمارهٔ ۱۳ : در بزم پادشا نگر این کاروبار گل

شمارهٔ ۱۴ : بدم دوش با آن نیازی به هم

شمارهٔ ۱۵ - از زبان پادشاه : ای لعبت و بت و صنم و حور و شاه من

شمارهٔ ۱۶ : به چشم دل همی بینم غم و تیمار جان ای جان

شمارهٔ ۱۷ : بدرود همی کرد مرا آن صنم من

شمارهٔ ۱۸ : غم بگذرد از من چو به من برگذری تو

شمارهٔ ۱۹ : ای ترک ماهروی ندانم کجا شدی

شمارهٔ ۲۰ : چو مه روی نیکو برآراستی

شمارهٔ ۲۱ : تابنده ماه باز برآراستی

شمارهٔ ۲۲ : ای آنکه به رخساره ارغوانی

شمارهٔ ۱

ای ترکِ لاله‌رخ بده آن لاله‌گون شراب

تابان ز جامِ چون رخِ لعل از قَصَب نقاب

من گویمی گلاب است آن مِی که می‌دهی

گر هیچ‌گونه گونهٔ گل داردی گلاب

جز دوستیِّ ناب نیابی ز من همی

واجب بوَد که از تو بیابم نَبیدِ ناب

تیره نکردش آتش آن‌گه که آب بود

اکنون که آتش است ضعیفش مکن به آب

آب است و آتش است و ازو شد خراب غم

نشگفت ار آب و آتش جایی کُنَد خراب

آسایش است و خرّمی از آبْ دیده را

این است و زان بلی که کُنَد دیده را به خواب

از لطف بردوید به سر وین شگفت نیست

روح است و روح را سویِ بالا بوَد شتاب

در مغز و طبعم افتاد آتش ز بهرِ آنک

دستِ تو بر نَبید و بلور است و آفتاب

تا ندهی‌ام نَبیدی چون دیدهٔ خروس

باشد به رنگِ روزم چون سینهٔ غُراب

شمارهٔ ۲

گفتم که چند صبر کنم ای نگار؟ گفت:

تا هست عمر، گفتم: رنجه مدار، گفت:

بی رنجْ عشق نبوَد، گفتم: نیم به رنج،

فرسوده چند باشد ازین ای نگار؟ گفت:

جز انتظار روی ندارد تو را همی

گفتم: شدم هلاک من از انتظار، گفت:

این روزگار با تو بد است، این ازو شناس

گفتم که نیک کِی شودم روزگار؟ گفت:

چون گشت زایل این سَخَطِ شهریار راد

گفتم که کِی شود سَخَطِ شهریار؟ گفت:

چون بخت رام گردد تا تو رسی به کام

گفتم که بخت کِی شودم جفت و یار؟ گفت:

آمرزشی بخواه شود عفوْ جرمِ تو

این گفت در کریمِ نبی کردگار گفت

شمارهٔ ۳

ای نگارین چون تو از خوبان کجاست

نیست کس را آنچه از گیتی تراست

قد و روی و زلف،سرو و ماه مشک

مشک، پیچان، ماه، تابان، سرو،راست

تا مرا مهر تو اندر دل نشست

از دل من بیش مهر کس نخاست

ای نگار از طاعت تو چاره نیست

راست گویی خدمت خسرو علاست

شاه مسعود آفتاب داد و دین

آنکه بر شاهان گیتی پادشاست

از نهیبش ماه با رخسار زرد

وز شکوهش چرخ با پشت دوتاست

خسروان را آب حوضش زمزم است

سرکشان را خاک قصرش کیمیاست

شاه گردون همت گردون محل

خسرو دریا دل دریا عطاست

از بقا و عز و دولت شاد باد

تا به گیتی دولت و عز و بقاست

شمارهٔ ۴

دیده گر در فراق خون بارد

حق او هم تمام نگزارد

با غمش هیچ بر نیارم دم

گر جهان بر سرم فرود آرد

در وفا داشتنش جان بدهم

تا مرا بی وفا نپندارد

آزر و مانی ار شود زنده

هر یکی خواهدش که بنگارد

این به رنده چو او نپردازد

وآن به خامه چو او نبگذارد

روی او همچو گل همی خندد

چشم من همچو ابر می بارد

نشمرد نیم ذره جرم رهی

چونکه روز فراق نشمارد

یا دل او مرا نمی خواهد

یا به من آمدن نمی یارد

رفت و ترسم که او به نادانی

به کسی دل به مهر بسپارد

همه شب در هوس همی باشم

که نباید که عهد بگذرد

در همه گر کبوتری بینم

گویم از دوست نامه ای آرد

باد اگر گرد بام من بوزد

گویم از یار مژده ای دارد

هر کجا هست شاد باد بدانک

از من دلشده به یاد آرد

مرا در غم فرقتت ای پسر

دو دیده چو ابرست و دامن شمر

وزین دل برافروخته ست آتشی

کش از درد و رنجست دود و شرر

دو چشمم بمانده به هنجار راه

دو گوشم بمانده به آواز در

امید وصال ار نبودی مرا

که روزی درآیی ز در ای پسر

پر از گرد جعد و برآشفته زلف

گشاده خوی از روی و بسته کمر

بر آوردمی جان شیرین ز تن

بیالودمی چشم روشن ز سر

شمارهٔ ۵

بدان دو عارض چون شیر و آن دو زلف چو قیر

به ابروان چو کمان و به غمزگان چون تیر

به زیب قدی کش بنده گشت سرو سهی

به حسن رویی کش بنده گشت بدر منیر

به چشم چشمی کش سرمه بود سحر حلال

به بوی زلفی کش دانه بود مشک و عبیر

که گر تنم را زین پس کنی به مهر عذاب

وگر دلم را زین پس کنی به عشق زحیر

شمارهٔ ۶

در دل چو خیره خیره کند عشق خار خار

با رنج دیر دیر کند صبر دار دار

در تن خزد ز بویه وصل تو مور مور

در من جهد ز انده هجر تو مار مار

سر در کشم به جامه در از شرم زیر زیر

گریم ز فرقت تو دل آزار زار زار

بر دیده ام چو اشک زند یار تیر تیر

پیچان شوم چنانکه کنم جامه تار تار

آویزدم نظر نظر اندر مژه مژه

از دانه دانه لؤلؤ دیده چو هار هار

تا کی برآزماییم ای دوست نیک نیک

تا چند برگراییم ای یار بار بار

گل گل فتاده بر دو رخ من رده رده

تا تازه تازه در جگرم خست خار خار

غم کم خورم که هست زیانکار خیر خیر

دل خوش کنم که هست جفاکار یار یار

از راهها که هست مخوفست راه راه

وز کارها که هست نه خوبست کار کار

شمارهٔ ۷

مرا روی تو ای نازنین نگار

به دی ماه بسی خوشتر از نوبهار

من از روی تو چون زرد شد چمن

گل و لاله سوری چینم ز بار

نه چون قد تو سروی به بوستان

نه چون روی تو نقشی به قندهار

چه خوشتر به جهان از جمال تو

مگر مجلس سلطان کامگار

جهان داور مسعود تاجدار

زمین خسرو مسعود شهریار

بقای شرف از روزگار اوست

بقا بادش تا هست روزگار

شمارهٔ ۸

طعنه زنی که یار کنم دیگر

طعنه مزن که من نکنم باور

تو جان و دل ز بهر مرا خواهی

من از دل تو آگهم ای دلبر

جان و جهان من به تو خوش باشد

ای روی تو ز جان و جهان خوشتر

ای طیره گشته از رخ تو لاله

وی شرم خورده از لب تو شکر

شاد آن زمان شوم که تو را بینم

تابان چو ماه و نازان چون عرعر

بگشایی آن دو بسد پر لؤلؤ

بفشانی آن دو چنبر پر عنبر

گاهی ربایم از لب تو بوسه

گاهی ستانم از کف تو ساغر

شمارهٔ ۹

ای گشته دل من به هوای تو گرفتار

دل بر تو زیان کرد چه سودست ز گفتار

از غم دل جوشان مرا بار گران کرد

آن عنبر پر جوش بر آن اشهب پر بار

ای نرگس بیمار تو بر خواب چو نرگس

چشمم همه شب در غم بیمار تو بیدار

تو سخت جفاکاری و من نیک وفاجو

من سخت کم آزارم و تو نیک دل آزار

هر چند که من بیش کنم پیش تو زاری

تو بیش رمی از من دلسوخته زار

منمای مرا رنج و مکن بر تن من جور

کز جور تو و رنج تو تن گشت گرانبار

باشد که من از جور تو در پیش شهنشه

جامه بدرم روز مظالم به گه بار

تاج ملکان خسرو مسعود براهیم

سلطان جهانبخش جهانگیر جهاندار

شمارهٔ ۱۰

ای سلسله مشک فکنده به قمر بر

خندیده لب پر شکر تو به شکر بر

چون قامت تو نیست سهی سرو خرامان

چون چهره تو نیست گل لعل به بر بر

تا تو کمری بستی باریک میان را

گویی که عیان بستی ویحک به خبر بر

مانا که رخم زرین کردی ز فراقت

کردی ز رخم طرف و نشاندی به کمر بر

چندان غم و اندوه فراز آمده در دل

کاندوده شده انده و غم یک بدگر بر

دل شد سپر جان ز نهیب مژه تو

تا چون مژه زخمی زند آخر به جگر بر

جان و تن بیچاره درمانده نمانند

گر زخم جگردوز تو آمد به جگر بر

تا هجر نشسته ست به نزدیک تو ساکن

این وصل سراسیمه بماند دست به در بر

بر تو گذرم روی بتابی همی از من

گویی که ندیدی تو مرا جز به گذر بر

من بر تو همی هر چه کنم دست نیابم

ای رشک قمر دست که باید به قمر بر

شمارهٔ ۱۱

آمد آهسته با کرشمه و ناز

دوش نزد من آن نگار طراز

زلف پرپیچ بر شکست به گل

چشم پر خواب سرمه کرده به ناز

بر نهاده بر ابروان چوگان

تیر غمزه به چشم تیر انداز

گفتمش چون روی به نومیدی

چنگ مانند ناز کرد آغاز

ای نیازی مرا نیاز به توست

ورچه دارد به من زمانه نیاز

من چو پرداختم به مهر تو دل

تو زمانی به وصل من پرداز

شمارهٔ ۱۲

ای می لعل راحت جان باش

طبع آزاده را به فرمان باش

روزگار بخست مرهم شو

دردمندم ز چرخ درمان باش

بی تو بیجان تنی است جام بلور

تن پاکیزه جام را جان باش

دلم از قحط مهر خشک شده است

بر دلم سودمند باران باش

گر تو زندان کشیده ای چون من

مر مرا یار بند و زندان باش

اختر شب شد آشکار به تو

کس نگوید تو را که پنهان باش

نامه ای می نویسم از شادی

بر سر آن نبشته عنوان باش

بچه آفتاب تابانی

نایب آفتاب تابان باش

شمع اگر نیست تو چون روشن شمع

پیش مسعود سعد سلمان باش

شمارهٔ ۱۳

در بزم پادشا نگر این کاروبار گل

وین باده بین شده به طرب دستیار گل

گل چند ماه منتظر بزم شاه بود

وز بهر آن دراز کشید انتظار گل

دیدار گل شده ست همه اختیار خلق

تا بزم شاه ساخت همه اختیار گل

گلبن ملونست چو دیبای هفت رنگ

تا لعل سبز گشت شعار و دثار گل

تا با می کهن گل نو سازوار شد

گل پیشوای می شد و می پیشکار گل

در بزم تو گل است در آمیخته به هم

با هم نثار زر بود و هم نثار گل

خیزد گل از نشاط که پر زر ساده شد

همچون کنار سایل خسرو کنار گل

فخر و شرف نبینی جز در شمار شاه

لهو و طرب نبینی جز در شمار گل

شاها همه ز شادی بزم رفیع توست

این سرخ رویی گل و این افتخار گل

از روزگار گل دل و جان شاد و خرمست

یارب چه روزگارست این روزگار گل

شمارهٔ ۱۴

بدم دوش با آن نیازی به هم

زده پیشم از بی نیازی علم

همه گوی از روی او لاله رنگ

همه حجره از موی او مشک شم

نشاط اندر آمد ز در چون نسیم

ز روزن برون رفت چون درد و غم

ز شادی رویش بخندید جام

ز اندوه جانم بنالید بم

چو نرگس همه چشم گشتم از آنک

چو لاله همه روی بود آن صنم

بدو گفتم ای کرده جانم غمی

بدو گفتم ای کرده پشتم به خم

نعم از برای چه ناموختی

همه زلف تو پر حروف نعم

به من گفت اینم که بینی همی

نه افزون شوم زینکه هستم نه کم

گزیده ترین عادت من جفاست

ستوده ترین خصلت من ستم

مپیوند با یار بد مهر مهر

مکن پیش معشوقه محتشم

شمارهٔ ۱۵ - از زبان پادشاه

ای لعبت و بت و صنم و حور و شاه من

وی سوسن و گل و سمن و مهر و ماه من

ای جان دل عزیزتر از هر دویی و هست

ایزد بر این که دعوی کردم گواه من

ای دوست بی گناه مرا متهم کنی

جز دوستی خویش چه دانی گناه من

گفتی چرا گرفتی جعد دراز من

وآن گه چرا کشیدی زلف دو تاه من

ای مهر و ماه چند کشم در غم تو آه

ترسم که مهر و ماه بسوزد ز آه من

ما هر دو پادشاهیم ار نیک بنگریم

من پادشاه گیتی تو پادشاه من

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان منم

کامروز عدل و مردی و رأیست راه من

پر کلاه من که برون آید از حجاب

نجم پرن بسوزد پر کلاه من

آباد شد زمانه ز جاه من و که دید

اندر زمانه هرگز جاهی چو جاه من

باک از سپاه دشمن کی باشدم چو هست

گردون و مهر و ماه و ستاره سپاه من

افکنده گشته دشمن و افتاده دوست مست

در رزمگاه من بود و بزمگاه من

حق دستیار من شد و من دستیار عدل

من در پناه ایزد و دین در پناه من

من شادمان ز بخت و ز من ملک شادمان

من نیکخواه خلق و فلک نیکخواه من

شمارهٔ ۱۶

به چشم دل همی بینم غم و تیمار جان ای جان

به اندیشه همی دانم همه اسرار جان ای جان

به حاجت جان تو را خواهد به رغبت دل تو را جویم

مجوی آزرم جان آخر مخواه آزار جان ای جان

ز اندوهت گران شد جان چو از عشقت سبک دل شد

تو بر دل نه کنون سختی هلا از بار جان ای جان

ز هجرت جان همی نالد ز تو یاری همی خواهد

تو یاری ده یکی جان را که هستی یار جان ای جان

چو تو نزدیک جان داری همیشه تیز بازاری

چرا نزد تو کاسد شد چنین بازار جان ای جان

تو خود جانی چه رنجانی همی جان را چو می دانی

که مدح شاه مسعودست شغل و کار جان ای جان

جهانداری که رای او صلاح دولت و دین را

روانش گنج ها دارد به استظهار جان ای جان

خرد در باغ مدح او چو برگردد تماشا را

رسیده میوه ها چیند ز شاخ و بار جان ای جان

ز مهرش جان چو گلزاری شده زو زندگانی خوش

که هر ساعت گلی روید بدان بازار جان ای جان

چو سازد خلعتی فاخر به نام دولت اندیشه

به وصفش کسوتی بافد ز پود و تار جان ای جان

شمارهٔ ۱۷

بدرود همی کرد مرا آن صنم من

گریان و درآورده مرادست به گردن

از زخم دو کف همچو دلش کردم سینه

ور آب دو دیده چو برش کردم دامن

رنجور شد از بهر من و روی دژم کرد

کز حسرت آن روی دم سرد زدم من

در رویش اثر کرده دم سرد من امروز

چونان که دم گرم در آیینه روشن

شمارهٔ ۱۸

غم بگذرد از من چو به من برگذری تو

آن لحظه شوم شاد که در من نگری تو

از نازکیِ پایِ تو ای یارِ دلِ من

رنجه شود ار سوسن و نسرین سپری تو

وین دیدهٔ روشن چو من از بهر تو خواهم

خواهم که بدین دیدهٔ روشن گذری تو

ای ناز جهان پیرهنی دوختی از ناز

بیم است که این پردهٔ رازم بدری تو

از غایتِ خوبی که دگر چون تو نبینم

گویم که همانا ز جهانِ دگری تو

بخْریده غمت من به دل و جان و تو دانی

شاید که دل و جانِ من از غم بخری تو

ز اندازه همی بگذرد این رنج و تو از من

چون بشنوی آن قصه بدان برگذری تو

از خود خبرم نیست شب و روز ولیکن

دارم خبر از تو که ز من بی‌خبری تو

سرمایهٔ این عمر سر است و جگر و دل

رنجِ دل و خونِ جگر و دردِ سری تو

چون زهر دهی پاسخ و چون شهد خورم من

وین از تو نزیبد که به دولت شکری تو

هر چند که کردی پسرا عیشِ مرا تلخ

در جمله همی گویم شیرین‌پسری تو

بیدادگری کم کن و اندیش که امروز

در حضرت شاه ملک دادگری تو

بیدادگران جان نبرند از تو و ترسم

کز شاه چو بیداد کنی جان نبری تو

شمارهٔ ۱۹

ای ترک ماهروی ندانم کجا شدی

پیوسته که گشتی کز من جدا شدی

بودم تو را سزا و تو بودی مرا سزا

ترسم ز نزد من به ناسزا شدی

درد دلا که بنده دیگر کسی نشد

وآن گه شدی که بر دل من پادشا شدی

بیگانه گشتن از من چون در سر تو بود

با جان من به مهر چرا آشنا شدی

کی بینمت که پردگی و نازنین شدی

کی یابمت که در دهن اژدها شدی

آن گه بریدی از من جمله که بارها

گفتم به مردمان که تو جمله مرا شدی

ای تیر راست چون بزدی بر نشانه زخم

وی ظن نیک من به چه معنی خطا شدی

آری همه گله نکنم چون شدی ز دست

تا خود همی به زاری گویم کجا شدی

امروزم ار ز هجر زدی در دو دیده خاک

بس شب که تو به وصل در او توتیا شدی

شمارهٔ ۲۰

چو مه روی نیکو برآراستی

سیه زلف مشکین بپیراستی

خرامان چو کبک دری از وثاق

برون آمدی بر زده آستی

چو آراسته روی نیکوی خویش

همه مجلس شه بیاراستی

رسیدی به کام دل خویشتن

که چون سرو از جای برخاستی

بیاراستی چون چمن بزم را

اگر خدمت شاه را خواستی

جهاندار مسعود کز رای او

پدیدار شد ملک را راستی

شمارهٔ ۲۱

تابنده ماه باز برآراستی

بوینده مشک باز بپیراستی

برخواست نعره از دل لهو و نشاط

تا باده برگرفتی و برخاستی

جام بلور بر کف شاهانه دور

همچون بلور تابان آراستی

آراسته چو سرو فراز آمدی

باغ بساط شاه بیاراستی

شادی روی تو که همی بامداد

شادی طبع شاه جهان خواستی

مسعود شهریاری کز عدل او

پذرفت کار دولت و دین راستی

شمارهٔ ۲۲

ای آنکه به رخساره ارغوانی

نوشین لبی و شیرین زبانی

بازار تو خود همچو آسمانست

زیرا که تو چون ماه آسمانی

فرمان نکویان همه تو را شد

زیرا که تو سالار نیکوانی

این را به لطافت همی فروشی

آن را به سیاست همی دوانی

گر طره ز بهر بهانه داری

بر تخته سیمین چرا نشانی

ترکیبات و ترجیعات

شمارهٔ ۱ - در مدح خواجه رشیدالدین : نوبهاری عروس کردارست

شمارهٔ ۲ - هم در مدح او : نه چو تو در زمانه ناموری

شمارهٔ ۳ - در مدح ملک ارسلان : گشتند با نشاط همه دوستان گل

شمارهٔ ۴ - مرثیه برای رشیدالدین : پرده از روی صفه برگیرید

شمارهٔ ۵ - در ستایش بهرامشاه : شد پرنگار ساحت باغ ای نگار من

شمارهٔ ۱ - در مدح خواجه رشیدالدین

نوبهاری عروس کردارست

سرو بالا و لاله رخسارست

باغ پر پیکران کشمیرست

راغ پر لعبتان فرخارست

کسوت این ز دیبه روم است

زیور آن ز در شهوارست

حله دست باف نیسان را

بسدش پود و زمردش تارست

بخشش باد را به گلها بر

گردش کردگار پرگارست

چمن و برگ را به ذات و به طبع

نقش دیبا و مهر دینارست

آب تیغ زدوده داشت چرا

چهره خاک پر ز رنگارست

عاشق گل هزاردستان شد

پس چرا شب شکوفه بیدارست

زار بلبل چرا همی نالد

که گل زرد زار و بیمارست

باغ پر کار کرد شد شاید

که بهر خاک طبع پرکارست

***

چرخ چون دستبرد بنماید

زینت بوستان بیفزاید

تخت گلبن چو افسر کسری

به جواهر همی بیاراید

ابر بر گل گلابها ریزد

باد بر مل عبیرها ساید

بی فسان ابر تیره صیقل وار

زنگ تیغ درخش بزداید

طبع بی داس هر زمان گویی

سرو آزاد را بپیراید

آهوی مشک نافه گشت نسیم

که ز جستن همی نیاساید

گرد طبعش نگشت عشق چرا

روی لاله به خون بینداید

تا نبندد نقاب بچه بحر

مادر گل نقاب نگشاید

از مه و مهر بارور شد باغ

زهره و مشتری از آن زاید

هر چه جاییست بزم را زیبد

هر چه جامیست باده را شاید

***

بوستان با سپهر همتا شد

که پر ز شعری و ثریا شد

کوه چون تکیه گاه خسرو گشت

دشت چون بزمگاه دارا شد

باد رنگ ابر نقشبندی کرد

خاک بر هفت رنگ دیبا شد

هر دو شاخی صلیب وار و درخت

از شکوفه به شکل جوزا شد

تا هوا در بخار پنهان گشت

راز پنهان سبزه پیدا شد

شاد شد سرو و مورد پنداری

پهلوی سرو مورد بالا شد

آمد از بید در لغز ناژو

بلبل از سرو در معما شد

اشک چشم سبل گرفته ابر

تا روان گشت سوی صحرا شد

زلفهای بنفشه پیچان گشت

چشم های شکوفه بینا شد

چشم بد دور باد ازین عالم

که به دیدار سخت زیبا شد

***

پرده گل همه صبا بدرید

کرد چهره به شرم شرم پدید

ابر پوشید روی ماه وز برق

رایت روی ماه بدرخشید

با صیادوار دست گشاد

ابرآذار دام حلقه کشید

کرد بدرود باغ و راغ ضرور

کاندرو پای بند خویش ندید

قصر و کاخ رشید خاصه نگر

که ز بس کبر بر جهان خندید

تا که بنیاد او به ماهی رفت

سرو بالای او به ماه رسید

طبع پر گرد و مشک بید همه

راست چون عنکبوت پرده تنید

باغش از خرمی بهشتی شد

کوثرش جانفزای جام نبید

صورتش را روان به حرص بخواست

صحبتش را خرد به جان بخرید

خواست گردون شکوفهاش به چشم

دیده هایش همه از آن بکفید

***

طرفه حالا که بوستان دارد

عمر پیر و تن جوان دارد

پاسبان کرد باغ قمری را

که بسی گنج شایگان دارد

از خوی ابر گل صدف کردار

در ناسفته در دهان دارد

چشم ساغر به باده می افروز

که صبا جسم و شاخ جان دارد

بی قرارست ابر و شاید از آنک

باره تند زیر ران دارد

در سخاوت همی بیاساید

خوی خاص خدایگان دارد

عمده مملکت رشید که ملک

مدح او بر سر زبان دارد

نامداری که آفتاب نهاد

همتش سر بر آسمان دارد

پس ازو آرد آنکه چرخ آرد

کم ازو دارد آنچه کان دارد

وصف او را بنان قلم گیرد

شکر او را زبان بیان دارد

***

ای به تو سرفراخته شاهی

مشتری رای و آسمان جاهی

کوه در حلم و ابر در جودی

شیر در رزم و ماه بر گاهی

تا تو چون چرخ بر زمین گشتی

مملکت بازیافت برناهی

تا هژبری کند سیاست تو

ننماید زمانه روباهی

هر درازی که از درازان داشت

یافت از نعمت تو کوتاهی

تا جهان شاد شد به دولت تو

کس ندارد ز انده آگاهی

تا کند خاطر تو راهبری

کی بترسد خرد ز گمراهی

موج زد کفت و نماند همی

مکرمت چون به خشک در ماهی

کند از بهر عمر تو عالم

هر شبی دعوی سحرگاهی

بینی از چرخ هر چه می جویی

یابی از دهر هر چه می خواهی

شمارهٔ ۲ - هم در مدح او

نه چو تو در زمانه ناموری

نه چو نام تو در جهان سمری

عزم تو کف حزم را تیغی است

حزم تو روی عزم را سپری

نه چو کین تو ظلم را زهری

نه چو مهر تو عدل را شکری

بی هوای تو نیست هیچ دلی

بی ثنای تو نیست هیچ سری

مال شد در جهان چو منهزمی

تا بر او یافت جود تو ظفری

رعد کردار در هوا افتد

از هوای تو در زمان خبری

فلکی خیزد از تو هر نفسی

عالم باشد از تو هر نظری

یک صله مادح تو ناستده

اندر آید دمادمش دگری

پیش چشمت نعوذبالله ازو

نیست چرخ و زمانه را خطری

کس نبیند چو تو کمربندی

در جهان پیش هیچ تاجوری

خاص خسرو رشید باقی باد

که جهان را جمال باقی باد

چرخ بی حشمت تو روشن نیست

ملک بیرای تو مزین نیست

نیست آهن به بأس و همت تو

ورچه چیزی به بأس آهن نیست

بی نمودار طبع صافی تو

صورت مکرمت معین نیست

نیست از گفته تو یک نکته

که درو صد هزار مضمن نیست

خلق را با گشاد دشت قضا

بهتر از خدمت تو جوشن نیست

به جز از کین و مهر تو به جهان

شب تاریک و روز روشن نیست

تا ز دل نعره زد سیاست تو

فتنه را هیچ هوش در تن نیست

نیست یک شیر تند گردنکش

که تو را رام و نرم گردن نیست

کم ز کیخسرو نه ای زیراک

هر غلامیت کم ز بیژن نیست

سبب این بلند گفتن من

دولت توست فکرت من نیست

خاص خسرو رشید باقی باد

که جهان را جمال باقی باد

تا تو را بندگی زمانه کند

خدمت چرخ بی بهانه کند

آسمان بلند رتبت را

رتبت قدرت آستانه کند

تیر امید کز کمان بجهد

مال و گنج تو را نشانه کند

هر دری را که همت تو زند

فلک از دولت آستانه کند

اختران فلک شرار شوند

کآتش خشم تو زبانه کند

شکم حادثات آبستن

از نهیب تو آفکانه کند

موکب عدل تو چو بخروشد

به هزیمت ستم روانه کند

بچگان را ز امن تو دراج

زیر پر عقاب خانه کند

دست اقبال تو به خیر همی

در دهان قضا دهانه کند

غور ایام در نیابد چرخ

گر جز از رای تو کمانه کند

خاص خسرو رشید باقی داد

که جهان را جمال باقی باد

سوی هر مقصدت که رای کشد

زین تو جاه چرخ سای کشد

فر تایید تو به گیتی بر

هر زمان سایه همای کشد

مرکب جود تیز دست کند

در هزیمت نیاز پای کشد

به جلالت عنان دولت را

حکم جام جهان نمای کشد

لشکر نصرت نصیری را

گرد تو تیغ در سرای کشد

خلق بدخواه تو ز هیبت تو

دم و ناله بسان نای کشد

گردن دشمنت گرفته اجل

زین سرای اندر آن سرای کشد

هر زمانم بهار مدحت تو

در یکی باغ دلگشای کشد

صد هزاران گل ثنات درو

فکرت من به چند جای کشد

به همه کامهات آهسته

صنع و توفیق یک خدای کشد

خاص خسرو رشید باقی باد

که جهان را جمال باقی باد

ای سرشته به سیرت رادی

داد رادی به واجبی دادی

تازه در خسروی به حل و به عقد

صد طریق ستوده بنهادی

رنجها را برسم در بستی

عرصها را به قصد بگشادی

غرض مدح و محمدت بودی

وز پی جود و مکرمت زادی

عدل را نوربخش خورشیدی

ملک را آب داده پولادی

خلق را سودمند پیشگهی

شاه را استوار بنیادی

مملکت شاد شد به شاگردی

تا تو سر بر زدی به استادی

بودم آزاد زاده آزاد

بنده گشتم به بند بیدادی

وز تو آزادیم نباید از آنک

بندگی تو به ز آزادی

خاص خسرو رشید باقی باد

که جهان را جمال باقی باد

بسته طاعت تو گردون باد

گیتی از نعمت تو قارون باد

تا فلک را قران سعد بن است

بخت با دولت تو مقرون باد

صولت عز را جلالت تو

گوشمال زمانه دون باد

مدد دخل تو ز هر جانب

مدد مایه دار جیحون باد

حیله گوش و گردن مدحت

زر بی عدو در مکنون باد

دشمن تو از این جهان کم باد

وآنچه دشمن نخواهد افزون باد

هرکه اندر حساب تو ناید

از حساب زمانه بیرون باد

نار کردار حاسدت را دل

به حسد گفته باد و پر خون باد

جای نظاره گاه چشم تو را

زلف گلبوی و روی گلگون باد

فال شاهی به تو همایون شد

روی شادی به تو همایون باد

خاص خسرو رشید باقی باد

که جهان را جمال باقی باد

شمارهٔ ۳ - در مدح ملک ارسلان

گشتند با نشاط همه دوستان گل

بس نادر آمد ای عجبی داستان گل

بی ابر گل نخندد و بی باد نشکفد

ابرست و باد گویی جان و روان گل

گل عاشق شه است و چو دیدار او بدید

گشت آشکاره از دل راز نهان گل

بنگر که هر سپیده دم از حرص بزم شاه

تازه رسد همی به چمن کاروان گل

گویی که هست مادح سلطان زرفشان

گل در میان باغ و زر اندر میان گل

ساقی نبید پیرده اکنون که شد جوان

این باغ پیر گشته به عمر جوان گل

گل مدح شاه خواند و پر در همی کند

این ابر درفشان به سحرگه دهان گل

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

باغ ملک ز گل چو بهشت برین شدست

گلبن درو به خوبی چون حورعین شدست

شادی و لهو و رامش شاه زمانه را

سوسن نگر که جفت گل و یاسمین شدست

صاحبقران عالم هرگز قران به حکم

با طالع سعادت گلی قرین شدست

مانا هزار فتح نشسته است و عز و ناز

با همنشین او به جهان همنشین شدست

او را ز هفت کوکب تابان هفت چرخ

از ملک هفت کشور زین نگین شدست

شادان شده زمانه و خرم شده زمین

کو خسرو زمانه و شاه زمین شدست

دانم یقین که او را در دل گمان نماند

کاندر جهان گمانش عین الیقین شدست

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

شاه جهان به تیغ چو ملک جهان گرفت

دولت رکاب دادش و نصرت عنان گرفت

فالی گرفت چرخ و همی گرفت مملکت

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان گرفت

شاهی که ملک هرگز چون او ملک ندید

خصمش چو دید مملکت او را جهان گرفت

بختش چو روی داد به نیکی همان زمان

دولت به کارهای بزرگش ضمان گرفت

تأثیر حل و عقدش در قبض و بسط ملک

بر آب نقش گشت و بر آتش نشان گرفت

این سعی بنده وار که بخت جوان نمود

امروز ملک عالم شاه جوان گرفت

ساقی بیار باده ای چون گل به رنگ و بوی

کامروز باغ و راغ همه گلستان گرفت

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

شاها به شادکامی گلشن کنی همی

چون آسمان زمین را روشن کنی همی

چون خلق تو معطر گشتست بحر و بر

کامروز در سعادت گلشن کنی همی

رام است بخت تو که به هر وقت حاصلست

حکمی که بر زمانه توسن کنی همی

هر جا همی ز بخشش تخمی پراکنی

وز شکر و مدح هر جا خرمن کنی همی

در دو جهان همی دهدت ایزد کریم

پاداش مکرمات که بر من کنی همی

در سور ملک بادی با دوستان که تو

مر سور دشمنم را شیون کنی همی

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

تا روزگار ملک تو را آشکاره کرد

چشم ملک در او به تعجب نظاره کرد

روزی که ملک جستی چرخ فلک تو را

از فتح تیغ کرد وز اقبال باره کرد

چون روز بزم خواری زد دید پیش تو

یاقوت سرخ معدن در سنگ خاره کرد

در باغ ملک تا گل بختت شکفته شد

بر تن مخالف تو گل جامه پاره کرد

ملک تو را فلک چو بزرگی تو بدید

از عزت و جلالت دیهیم و یاره کرد

خورشید خسروانی و بزم چو چرخ تو

این گلشن تو از گل زیر است پاره کرد

گویی که مست شد گل لعل از نشاط تو

رازی که داشت در دل از آن آشکاره کرد

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

شاها بهانه جویی تا زرفشان کنی

وز سیم و زر زمین چو ره کهکشان کنی

از دوستی بخشش گلشن کنی همی

کز زر و گل زمین را چون گلستان کنی

زین سیم و زر که بخشی شاها شگفت نیست

کز سیم و زر به گیتی جیحون روان کنی

تا بوستان چنین است از گل سزد که تو

گر عشرتی کنی همه در بوستان کنی

بختت جوان و ملک جوانست و تو جوان

ممکن بود که پیر جهان را جوان کنی

ای شاه گل به تهنیت ملکت آمده ست

زیبد که تو کنون همه رامش بر آن کنی

جان را و مغز را ز گل و باده قوتست

شاید کنون که تقویت مغز و جان کنی

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

شاها همیشه فصل خزانت بهار باد

بر روی آن بهار ز دولت نگار باد

تا دور چرخ بر تو سعادت کند همی

از دور چرخ بر تو سعادت نثار باد

تا شاخ و بار باشد و تا باغ و بوستان

بر شاخ دولت تو ز اقبال بار باد

هر تازه گل که بشکفدت در بهار ملک

در دیده مخالف تو تیز خار باد

تا هست شهریاری و شاهی تو را به عز

بر تخت شهریاری و شاهی قرار باد

تا چرخ و کوه باشد ملک و بقای تو

چون چرخ پایدار و چو کوه استوار باد

از روزگار توست همه فخر روزگار

تا هست روزگار همین روزگار باد

اندر زمانه شاه جهان تا جهان بود

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان بود

شمارهٔ ۴ - مرثیه برای رشیدالدین

پرده از روی صفه برگیرید

نوحه زار زار در گیرید

تن به تیمار و اندهان بدهید

دل ز شادی و لهو برگیرید

هر زمان نوحه نو آغازید

چو به پایان رسد ز سر گیرید

گر عزیز مرا قیاس کنید

از مه نو و شاخ برگیرید

چون فرو شد ستاره سحری

کار ماتم هم از سحر گیرید

بر گذرگه اجل کمین دارد

گر توان رهگذر دگر گیرید

با ستیز قضا بهش باشید

وز گشاد بلا حذر گیرید

کار گردون همه هبا شمرید

حال گردون همه هدر گیرید

***

ای مه نو اگر تمام شدی

سخت زود آفتاب بام شدی

گیتی او را به جان رهین گشتی

دولت او را به طوع رام شدی

عمده کار مرد و زن بودی

عدت شغل خاص و عام شدی

فضل او در جهان بگستردی

جهل بر مردمان حرام شدی

مایه فخر و محمدت جستی

مایه جاه و احترام شدی

چون زدوده یکی سنان گشتی

چون کشیده یکی حسام شدی

به همه حکمتی یگانه شدی

در همه دانشی تمام شدی

ناتمامت فلک ز ما بربود

ای دریغا اگر تمام شدی

***

گر زمانه بر او دگر گشتی

مایه معنی و هنر گشتی

به همه مکرمت مثل بودی

در همه مفخرت سمر گشتی

شب فرزانگان چو روز شدی

زهر آزادگان شکر گشتی

شد فدای پدر که در هر حال

همه گرد دل پدر گشتی

ور نگشتی سر اجل به قضا

پدر او را به طبع سرگشتی

سخت نیکو نیک خوش بودی

که سر آنچنان پسر گشتی

همه گفتیش عمر بخشیدی

اگرش عمر بیشتر گشتی

یک جهان حمله حمله آوردی

گر اجل زو به جنگ برگشتی

***

ای رشید ای عزیز و شاه پدر

روز و شب آفتاب و ماه پدر

ای ادیب پدر دبیر پدر

اعتماد پدر پناه پدر

به تو نازنده بود جان پدر

از تو بالنده بود جاه پدر

تا نشسته پدر بر آتش توست

پاره دودی شدست آه پدر

ره نمای پدر رهت زده شد

که نماند از پس تو راه پدر

بی گناه پدر تو خواهی خواست

عذر این بی عدد گناه پدر

از برای چه زیر تخته شدی

وقت تخت تو بود شاه پدر

مرگ اگر بستدی فدای تو بود

نعمت عمر و دستگاه پدر

***

ای دگرگون شده به تو رایم

برگذشت از نهم فلک وایم

بسر آیم به سوی تربت تو

زین سبب رشک می برد پایم

جز روان تو کی بود جفتم

جز سر گور کی بود جایم

تخت شاهان چگونه آرایند

گو تو همچنان بیارایم

به روان تو گر سر گورت

جز به خون دو دیده اندایم

هر زمان ماتمی بیاغازم

هر نفس نوحه ای بیفزایم

به تو آسوده بودم از همه غم

تو به مردی و من نیاسایم

تو به زیر زمین بفرسایی

من ز تیمار تو بفرسایم

***

ای گرامی تو را کجا جویم

درد و تیمار تو کرا گویم

شدی از چشم چون مه و خورشید

تیره شد بی تو خانه و کویم

بر وفات تو روز و شب نالم

از هلاک تو سال و مه مویم

دل به کف دو دست می مالم

رخ به خون دو دیده می شویم

گرچه گل همچو بوی و روی تو بود

دل همی ندهدم که گل بویم

همه در آتش جگر غلطم

همه در آب دیدگان پویم

لاله لعل شد ز خون چشمم

خیری خشک شد ز کف رویم

خون بگریم ز مرگ چون تو پسر

چون ببینم سپیدی مویم

***

تا ز پیش پدر روان کردی

خو دل بر رخم روان کردی

بر رخان پدر ز خون دو چشم

زعفران زیر ارغوان کردی

همه روز پدر سیه کردی

همه سود پدر زیان کردی

تا به تیراجل بخستت جان

تیر قد پدر کمان کردی

صورت مرگ زشت صوت را

پیش چشم پدر عیان کردی

خاک بر هر سری پراکندی

خون ز هر دیده ای روان کردی

کاروانی که گفته بود روان

که تو آهنگ کاروان کردی

نور بودی مگر چو نور لطیف

قصد خورشید آسمان کردی

***

مرده فرزند مادرت زارست

مرگ ناگاه را خریدارست

گرچه بر تو چو برگ لرزان بود

چون گل اکنون ز درد بیدارست

همه شب زیر پهلو و سر او

بستر و بالش آتش و خارست

اگر ز دیده بر تو خون بارد

چون تو فرزند را سزاوارست

هیچ بیکار نیست یک ساعت

ماتم تو فریضه تر کارست

باد خوشرو بر او دم مرگست

روز روشن به او شب تارست

خسته آسمان کینه کش است

بسته روزگار غدارست

گر نه از جان و عمر سیر شده ست

از روان تو شاه بیزارست

***

هیچ دانی که حال ما چون شد

تا ز قالب روانت بیرون شد

تا چو گل در چمن بپژمردی

رویش از خون دیده گلگون شد

زندگانی و جان و کار همه

بر عزیزان تو دگرگون شد

هر که بود از نشاط مفلس گشت

گرچه از آب دیده قارون شد

مغزها از وفات تو بگداخت

دیده ها در غم تو جیحون شد

حسرتا کان تن سرشته ز جان

صید گردون ناکس دون شد

ای دریغا که آن روان لطیف

طعمه روزگار وارون شد

وای و دردا که آن دل روشن

خون شد و دیده ها پر از خون شد

***

بندگان تو زار و گریانند

زار هر ساعتی تو را خوانند

چفته بالا و خسته رخسارند

کوفته مغز و سوخته جانند

تا شبیخون زده ست بر تو اجل

همه از دیده خون همی رانند

هر زمان از برای خرسندی

خاک گور تو بر سر افشانند

زانکه عمر تو بیشتر دیدند

همه از عمرها پشیمانند

از دل اندر میان صاعقه اند

وز دو دیده میان طوفانند

هر زمانی به رسم منصب خویش

زی تو آیند و دید نتوانند

راست گویی که در مصیبت تو

همه مسعود سعد سلمانند

***

غم تو بر دلم مگر نیش است

که همه ساله در عنا ریش است

غم تو من کشم که مسعودم

که به جان غم کشیدنم کیش است

موی بر فرق گوئیم تیغست

مژه بر دیده گوئیم نیش است

گر همی خون رود ز دیده من

نه شگفت است زانکه دل ریش است

از سیاهی و تیرگی روزم

همچو اندیشه بداندیش است

این تن و جان زار پژمرده

تن بیمار و جان درویش است

من بدینگونه ام که خویش نیم

چه بود آنکه او تو را خویش است

مکنید این همه خروش و نفیر

که همه خلق را همین پیش است

***

ای فلک سخت نابسامانی

کژ رو و باژگونه دورانی

محنت عقل و شدت صبری

فتنه جسم و آفت جانی

مار نیشی و شیر چنگالی

خیره چشمی و تیز دندانی

بدهی و آنگهی نیارامی

تا همه داده باز نستانی

زود بیند ز تو دل آزاری

هر که یابد ز تو تن آسانی

بشکنی زود هر چه راست کنی

بر کنی باز هر چه بنشانی

هر چه کردی همه تباه کنی

مگر از کرده ها پشیمانی

نکنم سرزنش که مجبوری

بسته حکم و امر یزدانی

***

تو رشید ای سرخداوندان

اصل نیکان و نیک پیوندان

آن کشیدی ز غم کجا هرگز

نکشیدی ز خاره و سندان

ره جز این نیست عاقبت گر ما

بندگانیم یا خداوندان

آسمانیست آتشین چنگال

روزگاریست آهنین دندان

گرچه هست آن عزیز اندک عمر

به حقیقت سزای صد چندان

بر گذشته چنین جزع کردن

نشمردند از خرد خردمندان

در رضا و ثواب ایزد کوش

گرچه صعب است درد فرزندان

مهر من نیستی اگر نه امی

خسته بند و بسته زندان

شمارهٔ ۵ - در ستایش بهرامشاه

شد پرنگار ساحت باغ ای نگار من

در نوبهار می بده ای نوبهار من

من در خمار هجر تو نابوده مست وصل

تو می کنی بلب بتر از می خمار من

شد باغ لاله زار و گر نیز کم شود

ای لاله زار باغ تویی لاله زار من

زلف تو بی قرار و دلم گشته بی قرار

زین هر دو بی قرار ببردی قرار من

گویی که سال و ماه به هم عهد کرده اند

آن بی قرار زلف و دل بی قرار من

گل گشت خار گشت مرا هجر و وصل تو

ای وصل تو گل من و هجر تو خار من

می ده میی که غم نخورم هیچ تا تویی

در عمر غمگسار من و میگسار من

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

آمد به سوی باغ درود و سلام می

جام می آر کآمد هنگام خام می

از بهر سور باغ که کرد دست نوبهار

آید همی بلهو نوید و خرام می

در پوست می نگنجد گل تا به گل رسید

بر لفظ باغ وقت صبوحی پیام می

گر پخته ای به عقل می خام خواه از آنک

رامش نخیزدت مگر از ذات جام می

می اصل شادی آمد خیز ای غلام من

می ده مرا به شادی ای من غلام می

کام می آن بود که تو باشی همیشه شاد

باشی همیشه شاد چو باشی به کام می

می را عزیز بدار و به چشم خرد ببین

در بزم شاه عالم عز و مقام می

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

تا تو بتاب کردی زلف سپاه را

در تو بماند چشم به خوبی سیاه را

ای رشک مهر و ماه تو گر نیک بنگری

در مهر و ماه طیره کنی مهر و ماه را

گر هیچ بایدت که شوی مشک بوی تو

یکبار برفشان سر زلف سیاه را

شادی و خرمی کن کامروز در جهان

شادی و خرمیست دل نیکخواه را

گردون به تخت و ملک همی تهنیت کند

سلطان ملک پرور بهرامشاه را

جمشید خسروان شد و خورشید آسمان

بوسد زمین درگه او عز و جاه را

تاج و کلاه سر به فلک بر کشید ازو

کآراست عز و ملکش تاج کلاه را

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

ای آفتاب دولت بر آسمان ملک

وز طلعت تو روشن گشته روان ملک

تا ابروار بارد دست تو بر جهان

خرم چو بوستان شد و تو بوستان ملک

قوت گرفت و قوت او باد بر فزون

از عون و رای پیر تو بخت جوان ملک

چون داستان ملک نهاد این جهان همی

بر نام تو نهاد سر داستان ملک

تا پای تو بسود به دولت رکاب فتح

در دست تو نهاد جلالت عنان ملک

سر در کشید فتنه و روی جهان ندید

تا شد زدوده خنجر تو پاسبان ملک

صاحبقران تو باشی و هستی و هیچ وقت

جز با تو چشم ملک نبیند قران ملک

چون بر فلک دعای تو گوید همی ملک

اندر جهان ثنای تو گوید زبان ملک

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

ای پادشاه دولت دین را یمین تویی

ای شهریار ملت حق را امین تویی

آباد و خرم است ز جاه تو ملک و دین

زیرا که این و آن را پشت و معین تویی

روی زمین چو خلد برین شد ز نیکویی

از فخر آنکه خسرو روی زمین تویی

نیک و بعد عدو و ولی مهر و کین توست

چون نیک بنگریم سپهر برین تویی

ایزد تو را به ملک جهان برگزید از آنک

اندر جهان ملک ز شاهان گزین تویی

دولت بدان مسلط گشته ست بر جهان

کاندر عزیز خاتم ملکت نگین تویی

گویند هفت کشور زیر نگین کند

شاهی ز اصل و نسل یمینی و این تویی

اندر جهان نخواهد بودن پس از تو شاه

ای شاه تا قیامت شاه پسین تویی

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

چون در کف تو کشت کشیده حسام تو

آمد به گوش دولت عالی پیام تو

هنگام حمله خواست که ناگه به ذات خویش

بی دست تو برآید تیغ از نیام تو

از خون سرکشان ویلان شد عقیق رنگ

اندر کف تو خنجر الماس فام تو

اقبال دست ملک روان کرد هر سویی

منشورها نوشت جهان را به نام تو

در بارگاه ملک میان بست و ایستاد

بر طاعت تو دولت پدرام رام تو

در دهر داد دین ز تو آسوده شد که هست

از بهر دین و داد قعود و قیام تو

اندر زمانه حاصل گشته ز جود توست

هر کام دل که باد زمانه به کام تو

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

شاها همیشه مهر سپهر افسر تو باد

ماه دو هفته چتر شده بر سر تو باد

از خدمت تو حاجت شاهان روا شود

تا هست کعبه کعبه شاهان در تو باد

اندر جهان چو خنجر برهان ملک توست

برهان ملک در کف تو خنجر تو باد

یاری گری تو خلق جهان را با من و عدل

ایزد بهر چه خواهی یاری گر تو باد

اقبال آسمانی و تأیید ایزدی

هر سو که قصد و عزم کنی رهبر تو باد

تا بر سپهر اختر باشد همه سعود

سرمایه سعود سپهر اختر تو باد

فخر سخا ز دست سخا کستر تو خاست

عز هنر ز رای هنر پرور تو باد

گردون به امر و نهی کهین بنده تو شد

گیتی به حل و عقد کمین چاکر تو باد

گشته ست تخت و ملک ز بهرامشاه شاد

تا تخت و ملک باشد بهرام شاه باد

مسمطات

شمارهٔ ۱ - مدیح ابوالفرج نصر بن رستم : هجران تو این شهره صنم باد خزانست

شمارهٔ ۲ - وصف بهار و مدح منصور بن سعید : پرستاره ست از شکوفه باغ برخیز ای چو حور

شمارهٔ ۳ - مدح ملک ارسلان : روی بهار تازه همه پرنگار بین

شمارهٔ ۴ - مدیح سیف الدوله محمود : لشگر ماه صیام روی به رفتن نهاد

شمارهٔ ۱ - مدیح ابوالفرج نصر بن رستم

هجران تو این شهره صنم باد خزانست

کاین روی من از هجر تو چون برگ رزانست

در طبع نشاطم طمع وصل چنانست

در باغ دلم باد فراق تو همانست

انگشت و زبان رهی از عشق گرانست

کاندر دل من نیست ز لهو و طرب آثار

هجران تو بر جان من از رنج حشر کرد

خون جگرم باز ز دو دیده بدر کرد

از دیده برون رفت و ز رخسار گذر کرد

گفتم که مگر به کند این کار بتر کرد

هجر تو پسر آنچه بدین جان پدر کرد

هرگز به نکرد آن به حسین شمر ستمگر

تا تو ز من ای لعبت فرخار جدایی

رفت از دل من خسته همه کام روایی

هر روز مرا انده هجران چه نمایی

هر روز به من برغم عشقت چه فزایی

ز اندیشه تو نیست مرا روی رهایی

تا روی چو ماهت نکنی باز پدیدار

ای ماه درخشان تو بر سرو سهی بر

برده رخ چون ماه تو را روی رهی بر

مفزای دگر رنج برین رنج رهی بر

مفزای نگارا تبهی بر تبهی بر

خط سیهی زشت بود بر سیهی بر

بر یاد نکو بد نبود یاد نکوکار

مولای تو و بنده آن روزی چو ماهم

چون شیفتگان بسته آن زلف سیاهم

هر چند من از عشق تو در ناله و آهم

هر چند من از عشق تو از گاه به چاهم

با وصلت هجران تو ای دوست نخواهم

کز وصلت تو در نورم و از هجر تو در نار

آن چیست به آب اندر این سرو سمنبر

بیرونش کبودست و سفیدی به میان بر

ماننده روی تو و رخساره چاکر

. . .

هرگز به جهان دیده این نادره پیکر

یک بهره به تو مانده و سه بهره بدین یار

در حوض نگه کن به میان در نه کناره

گویی که سپهریست دگر پر ز ستاره

تابان چو مه زرین بر فرق مناره

نیلوفر و رویی چو گل باغ هزاره

آرند ازو دسته بسته به گواره

نزدیک کریمان جهان روزی صد بار

آن شاخ چه شاخ است به زلفین تو ماند

جز مجلس احرار جهان جای نداند

خواهد چو سر زلفک تو مشک فشاند

خواهد که مرا با تو به یک جای نشاند

بوی خوش او باز مرا سوی تو خواند

بنگر که چه چیزست بیندیش و برون آر

ای من رهی آن رخ بستان افروز

گر نیست گل و لاله به جایست امروز

هجران تو چون آتش سوزان و دلم کوز

کم سوز دل خسته این عاشق دلسوز

وقت آمد اگر گردم بر عشق تو پیروز

وقتست که از خواب عنا کردم پندار

گر باد خزان کرد به ما برحیل آری

وز لشکر نوروز برآورد دماری

من شکر کنم از ملک العرش که باری

دارم چو تو بت روی و دلارام نگاری

سازم ز جمال تو من امروز بهاری

چو تو صنمی نیست به یغما و به فرخار

تابنده تر از زهره و از مشتری آن چیست

چیزی که در این عالم بی او نتوان زیست

کان طرب و خرمی و خوبی و خوشیست

شاید که ازو بربخوری بلبله بیست

در مجلس شایسته آن چیست بگو کیست

مخدوم و ولی نعمت من باشد ناچار

پیش آر کزو گوهر تن گردد پیدا

هر کس که ازو خورد شود خرم و شیدا

مردم نکند یاد بدو انده فردا

پس این همه از قوت او گیرد بالا

هست این ز در مجلس آن صاحب والا

کز محتشمان نیست چو او سید احرار

خورشید جهان بوالفرج آن فارس عالم

نصر آنکه بدو فخر کند گوهر آدم

در حشر به فردوس بدو نازد رستم

زیرا که چو او نیست خداوند مکرم

شادست همه ساله ازو خسرو اعظم

در ملک چو او نیست یکی راد نکوکار

تا او به همه ملک شهنشاه عمیدست

در ملک ورا هر که عمیدست عبیدست

دیدار همایونش فرخنده چو عیدست

با جود قریب آمد و از بخل بعیدست

با سیرت پاکیزه و با رای شدیدست

گفتار چو کردار و چو کردارش گفتار

همواره سوی خدمت مداح گراید

مدحی که جز او را بود آن مدح نشاید

بر باره چو بنشیند و از راه درآید

گویی که همی باره گردون را ساید

سادات جهان را ز جهان هر چه بباید

داده ست مر او را همه جبار جهاندار

فرزانگی و حری ازو نازد هر روز

تا حاسد وی در غم بگدازد هر روز

آزادگی و مجلس نو سازد هر روز

بر جان بداندیش تو غم تازد هر روز

کس شاعر را چندان ننوازد هر روز

چندانی کآن راد به سیم و زر بسیار

دارد خرد و علم و سخاوت به سر اندر

دارد هنر و فضل و کفایت به بر اندر

هستش بسرشته ظفر اندر هنر اندر

مداحان را گیرد دایم به زر اندر

گر نیست به هنگام عطا در خطر اندر

دستش چو بهارست پر از گوهر و دینار

ای خواجه عمید زَمَن و فخر زمانه

ای صاحب آزاده و زیبا و یگانه

مر فضل تو را نیست پدیدار کرانه

تو زنده و فضل تو در آفاق فسانه

خشم تو چو تیرست و عدو همچو نشانه

رایت چو سپهریست پر از کوکب سیار

ایزد همه جود و هنر اندر تو نهاده ست

کز مادر همچون تو هنرمند نزاده ست

طبع همه زوار ز دست تو گشاده ست

پیش تو جهان راست چو مداح ستاده ست

ایام همه در دل مهر تو فتاده ست

نطقت چو سر تیغ علی بن عم مختار

تأیید فلک داد تو آزاده بداده ست

مر دولت را طبع ز روی تو گشاده ست

گیتی همه سر پیش تو بر خاک نهاده ست

پیش تو سوار سخن امروز پیاده ست

وز دولت تو خلق در اقبال فتاده ست

زیرا که به جای همه کس داری کردار

نازد به تو همواره جوانمردی و رادی

زیرا که همه ساله تو آزاده جوادی

شادست شهنشاه و تو از سلطان شادی

با سیرت پاکیزه و با دولت دادی

چون تو کف بخشنده گه جود گشادی

احسنت کنندت همه احرار به یکبار

آنچه تو بدان کلک کنی روز هدایت

صاحب به همه عمر نکردی به کفایت

ای زاهدی از رای سدید تو بدایت

وآن را کند از همت تو بر تو عنایت

پیش تو زنادیده کند بر تو حکایت

بی جان به جهان کیست چو تو عاقل و هشیار

گر حاتم طایی نه بجایست تو بجایی

بر جای چنان راد سخا پیشه سزایی

خواهم که شب و روز همه جود نمایی

خواهم که همه ساله تو در صدر بیایی

در خزو قزو جامه دیبای بهایی

صد فصل خزان در طرب و راحت بگذار

ای آن که تو را دولت چون بخت جوانست

بازار من امروز به نزد تو روانست

طبعم چو تن و مدح و در طبع چو جانست

این گفته مسعود بدان وزن و بیانست

«خیزید و خز آرید که هنگام خزانست »

گر خواهی از این به دگری گویم این بار

شمارهٔ ۲ - وصف بهار و مدح منصور بن سعید

پرستاره ست از شکوفه باغ برخیز ای چو حور

باده چون شمس کن در جام های چون بلور

زان ستاره ره توان بردن سوی لهو و سرور

زانکه می تابد ستاره وار از نزدیک و دور

هیچ جایی از ستاره روز روشن نیست نور

زین ستاره روز را چندانکه خواهی نور هست

نسل را بیشک ز کافور ار زیان آید همی

چون که نسل شاخ را از وی بیفزاید همی

هر شب از شاخ سمن کافورتر زآید همی

سوی او زان طبع گرم لاله بگراید همی

گر شود کافور گر باد هوا شاید همی

کز سمن چندانکه باید بر چمن کافور هست

لاله بر نرگس چو مهر و دوستی آغاز کرد

ابر خرم مجلسی از بهر ایشان ساز کرد

ابر چون می خورد هر یک مست گشت و ناز کرد

چون هزار آواز قصد نغمت و پرواز کرد

نرگس مخمور چشم از خواب نوشین باز کرد

تا ببیند لاله را کو همچو او مخمور هست

برگ زرد ار حور شد چون یافت اندر شاخ گل

از گل سوری جدا شد پر ز گوهر شاخ گل

تا همی بیند به دست لاله ساغر شاخ گل

راست چون مستان گران دارد همی سر شاخ گل

فاخته گوید همی وقت سحر بر شاخ گل

هیچ کس چون من ز یار خویشتن مهجور هست؟

جام همچون کوکبست از بهر آن تابد به شب

لاله همرنگ میست از بهر آن دارد طرب

جام می خوردست بی حد ز آتش خندیدست لب

از طبیعت در بدن خونست قوت را سبب

گر نشاط دل قوی گردد همی نبود عجب

زانکه ما را خون رز از دیده انگور هست

ای رفیقان در بهار از باغ و بستان مگذرید

بر نوا و نغمه قمری و بلبل می خورید

گل همه گل شد به زیر پی به جز گل مسپرید

باده چون جان گشت جان ها را به باده پرورید

چشم بگشایید و اندر روی بستان بنگرید

تا چمن جز خلد و گلبن اندرو جز حور هست؟

روزگارم در سر و کار بتی دلگیر شد

کودکم چون بخت برنا بوده من پیر شد

روزم از بس ظلمت اندوه و غم چون قیر شد

شیر رویم قیر گشت و قیر مویم شیر شد

این تن از زخم زمانه راست همچون زیر شد

گر ز زخم او همی نالد کنون معذور هست

پای من در بند محنت کرد دست روزگار

نوش نادیده بسی خوردم کبست روزگار

تا شدم از باده اندوه مست روزگار

چون هم آید پیش چشمم خوب و پست روزگار

هر زمان گویم به زاری از شکست روزگار

یارب اندر دهر چون من یک تن رنجور هست؟

طبع تو بحرست وز گوهر برای مسعود سعد

زآفتاب رای خویشش پرور ای مسعود سعد

خوب نظمی ساز همچون گوهر ای مسعود سعد

رو ثنایی بر به صاحب در خور ای مسعود سعد

در همه عالم به حکمت بنگر ای مسعود سعد

تا بزرگی چون عمید نامور منصور هست؟

آنگه گر خاک سرایش را بدیده بسپرند

در محل و رتبت از بهرام و کیوان بگذرند

نشمرند احسان او با آنکه انجم بشمرند

سرنپیچندش ز سر آنان که بر عالم سرند

چون حقیقت بنگرندش گر حقیقت بنگرند

پیش زور او فضل جز زور هست؟

چون شتاب او ببخشیدن شتاب چرخ نیست

جز ز بیم حشمت او اضطراب چرخ نیست

زیر پای همتش نیرو و تاب چرخ نیست

هر چه او رد کرد زان پس انتخاب چرخ نیست

رای نورانی او جز آفتاب چرخ نیست

زانکه نورش در جهان نزدیک هست و دور هست

ای نبیره آنکه مطلق بود امرش در جهان

از جهانش نخوتی می داشت اندر سر جهان

از پس او مر تو را گشتست فرمانبر جهان

زانکه بود او را همیشه بنده کمتر جهان

ای جهان فضل و دانش نیک بنگر در جهان

تا جز آن کش بنده مطبوع بد دستور هست

ای به هر جایی ز دانش قهرمانی مر تو را

از پی روزی خلقان هر ضمانی مر تو را

بر ستایش چیره گشته هر زبانی مر تو را

از سخا در هر هنر باشد نشانی مر تو را

بر نگیرد گاه بخشیدن جهانی مر تو را

گنج ها باید ازیرا کز سخا گنجور هست

تا همی از دولت و جاهت به کام و فر رسیم

وز سخای تو به فر و نعمت بی مر رسیم

گر فلک گردیم و اندر نظم بر اختر رسیم

کی به یک پایه ز جاه و رتبت تو در رسیم

هر که می آید ز آفاق جهان می بر رسیم

تا به حاجت چون سرایت خانه معمور هست

شاید از شادی به روی یار تو شادی کنی

دولت تو رام گشت از دولت آزادی کنی

همچو مهر و ابر از زر و گهر رادی کنی

داد بدهی وز سخا بر گنج بیدادی کنی

شاید ار از اصل و فضل خویشتن یادی کنی

کآن یکی مشهور بود و این دگر مذکور هست

تا بروید لاله سوری چو لاله دار روی

جام چون لاله کن از روی چو لاله کام جوی

جز به گرد باغ عیش و گرد قصر عزمپوی

جز پی رامش مگیر و جز گل دولت مبوی

نظم سست آوردم و کردم گناه از دل بگوی

تا گناه من کریما نزد تو مغفور هست؟

باد همچون عرضت ایمن از حوادث جان تو

دولت تو محکم و پاکیزه چون ایمان تو

چرخ در حکم تو و ایام دو پیمان تو

کوکب برتر فرود کنگره ایوان تو

چون قضا بادا همیشه در جهان فرمان تو

این چنین باشد بلی کت دولت مأمور هست

شمارهٔ ۳ - مدح ملک ارسلان

روی بهار تازه همه پرنگار بین

خیز ای نگار و می ده و روی نگار بین

در مرغزار خوبی هر لاله زار بین

وز لاله زار رتبت هر مرغزار بین

بالیدن و نویدن سرو و چنار بین

کاین پیر کشته گیتی طبع جوان گرفت

بگریست ابر و باز بخندید بوستان

چون نالهای بلبل بشنید بوستان

کز می لباس خود را بخرید بوستان

بر سر ز نوبهار بپوشید بوستان

زد کله های دیبا چون دید بوستان

کز خانه باز دوست ره بوستان گرفت

بر گل مل آر خیز که وقت گل و مل است

گل عاشق مل است که مل قصه گل است

اکنون چرای آهو در دشت سنبل است

بر شاخ ها ز بلبل پیوسته غلغل است

کو بلبله که وقت نواهای بلبل است

بگریخت زاغ و بلبلش اندر زمان گرفت

بین ای مه آسمان و مبین آسمانه را

وآهنگ باغها کن بگذار خانه را

کامروز هم نخواهد مرغ آشیانه را

خندید باغ ملک به خندان چمانه را

و آراست مهر شاه زمانه زمانه را

تا این زمانه حسن بت مهربان گرفت

آمد فراهم از همه جانب سپاه ملک

واندر سرای عدل گشاده ست راه ملک

چرخ کمال برد به عیوق جاه ملک

شد شادمان ز ملک دل نیکخواه ملک

شد قدر ملک عالی چون پیشگاه ملک

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان گرفت

ای شاه جان دهد به نکوخواه بزم تو

چونان که جان برد ز بداندیش رزم تو

وقت ثبات ثابت کوهست حزم تو

گاه مراد قادر بادست عزم تو

بگذشت ز آب و آتش فرمان جزم تو

بر آب نقش ماند وز آتش نشان گرفت

روزی که چرخ برد همی سر بر آسمان

می ساخت از برای تو را افسر آسمان

روح الامین دعای تو گویان بر آسمان

گفتی همی که پاره شود از سر آسمان

می گفت راز ملک تو بر اختر آسمان

تا تو جهان گرفتی دشمن جهان گرفت

ترکان چو بانگ حمله شنیدند پیش تو

بر دست جان نهاده رسیدند پیش تو

چون بارگیر فتح کشیدند پیش تو

چون آن مصاف هایل دیدند پیش تو

بسته کمر چو شیر دویدند پیش تو

دولت رکاب دادت و نصرت عنان گرفت

بزدود فتح خنجر شیر اوژن تو را

عیبه نهاد دست ظفر جوشن تو را

می خواست چرخ گردان پاداشن تو را

تعلیم کرد ملک دل روشن تو را

یک لشکر تو بود ولیکن تن تو را

ده لشکر از فریشتگان در میان گرفت

این سرکشان که شیر شکارند روز جنگ

با چرخ در وفای تو یارند روز جنگ

آن عزم و آن عزیمت دارند روز جنگ

تا حق نعمت تو گزارند روز جنگ

وز دشمنان دمار برآرند روز جنگ

از مرگ هیچ مرد نخواهد کران گرفت

گردون ز دولت تو زند داستان همه

وز نعمت تو گردد گیتی جوان همه

شاهان برند بندگی تو به جان همه

دارند شاد و خرم جانها بدان همه

مردی و داد زود بگیرد جهان همه

آری جهان به داد و به مردی توان گرفت

ای رای روشن تو شده داستان به عدل

هرگز نبود مثل تو صاحبقران به عدل

ملک تو کرد پیر جهان را جوان به عدل

آراسته شد از تو زمین و زمان به عدل

ای شاه عدل ورز بگیری جهان به عدل

کاین طالع مبارک تو آسمان گرفت

شمارهٔ ۴ - مدیح سیف الدوله محمود

لشگر ماه صیام روی به رفتن نهاد

عید فرو کوفت کوس رایت خود برگشاد

تاختن آورد عید در دم لشکر فتاد

ای خنک آنکو به صوم داد خود از وی بداد

آمد عید شریف فرخ و فرخنده باد

فیه کلوا و اشربوا یا ایها الصائمون

روزه ز ما تافت روی راه سفر برگزید

رفت به سوی سفر و ز ما صحبت برید

عید برو دست یافت تیغ ظفر برکشید

چون سیه منهزم روزه ازو در رمید

زود شود این شگفت از بر ما ناپدید

روزه شد و عید باز از پسش آمد کنون

این شدن و آمدن فرخ و فرخنده باد

بر ملک کامگار خسرو خسرو نژاد

روزه ش پذرفته باد باد همه ساله شاد

محمود سیف دول شاه خردمند راد

آن شه با علم و حلم آن شه با عدل و داد

فاز لکل العلوم فاق جمیع الفنون

آن شه خورشید رای و ان ملک ابر کف

بحر دمان روز رزم شیر ژیان پیش صف

جوشن پیشش چو خر خفتان نزدش چو خف

مملکت از وی شریف همچو ز لؤلؤ صدف

خدمتش اصل جلال مدحتش اصل شرف

ای بخرد رهنمای وی به هنر رهنمون

ای شده شهره به تو هر چه در آفاق شهر

عالم سر تا به سر یافت ز فر تو بهر

بر همه گردنکشان کرده به شمشیر قهر

زهر ز مهر تو نوش نوش ز کین تو زهر

آنچه تو جویی ز چرخ و انچه تو خواهی ز دهر

لاشک فی انهم لابد فی ان یکون

شاها ملک جهان نظم ز روی تو یافت

همت و قدر تو را چرخ فلک بر نتافت

سعد فلک یکسره سوی جنابت شتافت

هر کوکین تو جست کینه دلش بر شکافت

هر که ز فرمان تو گردن روزی بتافت

گردون از گردنش پاک بپالود خون

شاها بر حاسدانت چرخ بر آشفته باد

دولت بدخواه تو همچو تنش خفته باد

سوی تو از عز و ناز سفته و بس سفته باد

هر چه بکردی ز خیر از تو پذیرفته باد

گلبن دولت مدام پیش تو بشکفته باد

فی نعم لایزول فی دول لایحون

دیوان اشعار

رباعیات

قصاید

مقطعات

مثنویات

غزلیات

ترکیبات و ترجیعات

مسمطات

مستزاد در مدح سلطان مسعود : ای کامگار سلطان،انصاف تو به گیهان

مستزاد در مدح سلطان مسعود

ای کامگار سلطان،انصاف تو به گیهان

گشته عیان

مسعود شهریاری،خورشید نامداری

اندر جهان

ای اوج چرخ جایت،گیتی ز روی و رایت

چون بوستان

چون تیغ آسمان گون،گردد به خوردن خون

همداستان

باشد به دستت اندر،از گل بسی سبک تر

گرز گران

بر تیز تگ هزبری،برقی که گردد ابری

زیر عنان

کوهی که باد گردد،چون گردباد گردد

در زیر ران

پیش رفیع تختت،از طوع و طبع بختت

بسته میان

کس چون تو ناشنوده،عادل چو تو نبوده

نوشین روان

در هیچ روزگاری،کس چون تو شهریاری

ندهد نشان

در شکر و مدحت تو،پاینده دولت تو

شد همزبان

آمد بهار خرم،شد عرصه های عالم

پر گلستان

از دست هر نگاری،نیکوتر از بهاری

باده ستان

در عز و ناز و شادی،بر تخت ملک بادی

تا جاودان

شهرآشوب

شمارهٔ ۱ - یار عنبر فروش را گوید : دو زلف تو صنما عنبر و تو عطاری

شمارهٔ ۲ - یار ترسا بچه را می گوید : ز آب چشم من ای دوست روی و موی بشوی

شمارهٔ ۳ - صفت یار رنگریز کند : رخ زرد کرد آن رخ رنگریز

شمارهٔ ۴ - صفت دلبر رقاص کند : ای بت پای کوب بازی گر

شمارهٔ ۵ - در حق یار میهمان گوید : میزبان کرد مرا دوش بتم

شمارهٔ ۶ - در حق دلبر صافی گوید : آن را که ز عشق تو بلا نیست بلا نیست

شمارهٔ ۷ - صفت دلبر فصاد بود : آمد آن حور و دست من بربست

شمارهٔ ۸ - صفت یار جعد زلف بود : زلف تو مگر جانا امید و نیازست

شمارهٔ ۹ - صفت دلبر خباز کند : اندر تنور روی چو سوسن فرو بری

شمارهٔ ۱۰ - صفت یار پای کوب کند : چو کوبی پای و چون گیری پیاله

شمارهٔ ۱۱ - در حق دلبر نابینا گفت : چشم تو اگر نیست چو نرگس چه خوری غم

شمارهٔ ۱۲ - صفت دلبر کشتی گیرست : ای دلارام یار کشتی گیر

شمارهٔ ۱۳ - در حق یار چاهکن گوید : زمین مبر بسیار و مکن ازین پس چاه

شمارهٔ ۱۴ - در حق دلبر خباز بگفت : آنکه او بر دکان ز بس خوبی

شمارهٔ ۱۵ - صفت یار گنگ می گوید : هر گه که آن نگار شکر لب کند حدیث

شمارهٔ ۱۶ - صفت یار خوش آواز کند : به نغمه خوش داودی و از آن آوا

شمارهٔ ۱۷ - در حق یار رگ زده گوید : چو راست گشت بر اکحلش نشتر فصاد

شمارهٔ ۱۸ - در حق دلبر نحوی گوید : من دوش بپرسیدم بر وجه یقینت

شمارهٔ ۱۹ - در حق دلبر شاعر گفته : شاعری تو مدار روی گران

شمارهٔ ۲۰ - صفت دلبر ساقی باشد : عیش و نشاط و شادی و لهوست مرمرا

شمارهٔ ۲۱ - صفت یار با خط و خال است : ای نگاری که ز خوبی رخت

شمارهٔ ۲۲ - صفت یار لشکری گوید : رفتی به جنگ و جز تو که دید ای صنم صنم

شمارهٔ ۲۳ - صفت دلبر صوفی مذهب : گفتم چرا نسازی با من تو

شمارهٔ ۲۴ - در حق دلبر نوخط گفته : نیکوتری به چشم من از دولت

شمارهٔ ۲۵ - صفت یار برزگر گوید : ای به دو رخ بسان تازه بهار

شمارهٔ ۲۶ - صفت دلبر فیروزه فروش : کی خرند از تو فیروزه هرگز

شمارهٔ ۲۷ - صفت دلبر زرگر باشد : مه سنگین دلی ای مهر دلجوی

شمارهٔ ۲۸ - صفت یار نیلگر گوید : نیلگر یاری و ز غم بر من

شمارهٔ ۲۹ - صفت دلبر فقیه بود : ز روی خواهش گفتم بدان نگار که من

شمارهٔ ۳۰ - صفت یار هندسی گفت : خورشید ملاحت است رویش

شمارهٔ ۳۱ - در حق دلبر مؤذن گوید : ای بت کشمیر و سرو کشمر

شمارهٔ ۳۲ - صفت یار خط برآورده : تا شد تمام منکسف آن آفتاب تو

شمارهٔ ۳۳ - وصف دلدار و درد دیده او : خواهی که درد ناید بر چشمت

شمارهٔ ۳۴ - عشق هم کیمیاگری داند : آن دلفریب دلکش و آن دلربای دلبر

شمارهٔ ۳۵ - سایبان کرده دلبر از پیکر : خواهی کز آفتاب کنی سایه مر مرا

شمارهٔ ۳۶ - صفات دلبر زرین کمرست : ای ماهروی لعبت جوزا کمر

شمارهٔ ۳۷ - صفت دلبر دبستانی : ای یار دبستانی و دبستان

شمارهٔ ۳۸ - صفت دلبر صیاد بود : تو را ای چو آهو به چشم و به تگ

شمارهٔ ۳۹ - صفت دلبر واعظ باشد : ای مزین شده به تو منبر

شمارهٔ ۴۰ - در حق حاکم شهری باشد : حکم تو بر هر دلی روان شده در شهر

شمارهٔ ۴۱ - صفت یار کبوترباز است : انس تو با کبوترست همه

شمارهٔ ۴۲ - صفت دلبر نایی گوید : ای دلکش و دلبند من فدیتک

شمارهٔ ۴۳ - صفت دلبر معبر گفت : ای صنم گر معبری دانی

شمارهٔ ۴۴ - صفت یار درودگر گفته است : نزار و تافته گشتم بسان ساروی تو

شمارهٔ ۴۵ - صفت دلبر چوگان باز است : تازان درآمد از در میدانش

شمارهٔ ۴۶ - سبل چشم خویش را گوید : ز بس که در غم هجرت ز دیده ریزم آب

شمارهٔ ۴۷ - در حق دلبر احول گفته : ای دو زلفت چو ماه در آخر

شمارهٔ ۴۸ - صفت یار فلسفی گوید : به علم فلسفه چندین چه نازی

شمارهٔ ۴۹ - صفت دلبر طبال کند : طبل از وصل تو چنان نالد

شمارهٔ ۵۰ - در حق دلبر نقاش بود : بخواست کاغذ و برداشت آن نگار قلم

شمارهٔ ۵۱ - صفت یار باغبان باشد : ای روی تو باغ و باغبانی تو

شمارهٔ ۵۲ - صفت یار لشکری گوید : آمد به عرض گاه دلارام من فراز

شمارهٔ ۵۳ - صفت یار خال در چشم است : ای روی تو چون تخته سیمین و نبشته

شمارهٔ ۵۴ - صفت دلبر خوشرو گفته : ای آفتاب حسن تو را آفتاب

شمارهٔ ۵۵ - صفت دلبر صیاد بود : ای بت صیاد جز از تو که دید

شمارهٔ ۵۶ - گفته در حق یار بازرگان : ای دلارام یار بازرگان

شمارهٔ ۵۷ - صفت یار زرگر است این شعر : تا کی تویی به تعبیه جنگ ساختن

شمارهٔ ۵۸ - صفت دلبر دیبا بافست : ای بت دیبا رخان به دو رخ دیبا

شمارهٔ ۵۹ - صفت یار به حج رفته بود : به حج شدی و من از اندهان هجرانت

شمارهٔ ۶۰ - صفت یار روزه دار بود : ای بت شکر لب شیرین دهان

شمارهٔ ۶۱ - در حق دلبر کاتب گفته : تا بدیدم که شد از دست تو ای جان پدر

شمارهٔ ۶۲ - صفت یار عرق کرده بود : چو اشک ابر به گل برچکیده بینم خوی

شمارهٔ ۶۳ - صفت یار غیر مسلم خویش : ای بت زیبا کافر دلی و کافر دین

شمارهٔ ۶۴ - صفت دلبر نوخط باشد : ای لب تو چنانک زو در عمر

شمارهٔ ۶۵ - صفت یار رگ زده گوید : خود را چرا رگ زدی بی علتی

شمارهٔ ۶۶ - صفت یار عقیقین دندان : زرد کردی رخم به انده و غم

شمارهٔ ۶۷ - صفت یار تیرگر باشد : دو گونه تیر داری بر کف و چشم

شمارهٔ ۶۸ - صفت دلبر سقا باشد : چون میل تو به آب همی بینم ای صنم

شمارهٔ ۶۹ - صفت دلبر چنگی گوید : ای صنم چنگ زن چنگ ساز

شمارهٔ ۷۰ - صفت دلبر آهنگر گفت : اگر آهنگریست پیشه تو

شمارهٔ ۷۱ - در حق یار مسافر گوید : یارم به سفر شد ای مسلمانان

شمارهٔ ۷۲ - دل دلدار چو مغناطیس است : ای خجسته بر چو سیم تو را

شمارهٔ ۷۳ - صفت دلبر قاضی باشد : من وقف کرده ام به تو مر دل را

شمارهٔ ۷۴ - صفت یار هندسی گوید : هندسی یاری ای یار عزیز

شمارهٔ ۷۵ - وله : جانا ز حسن گشت رخ تو چو جان من

شمارهٔ ۷۶ - صفت یار قلندر باشد : تیغ قهرت چو به وقت اندر دست

شمارهٔ ۷۷ - صفت دلبر خربنده بود : آهنین پوش ندیدم چو تو سرو

شمارهٔ ۷۸ - صفت دلبر گریان گفته : چون ابر مکن دیده را نگارا

شمارهٔ ۷۹ - صفت دلبر حاجب گفته : ای پسر حاجبی و محجوبی

شمارهٔ ۸۰ - صفت یار زاهد عابد : تو زاهدی و دو زلف تو آفتاب پرست

شمارهٔ ۸۱ - صفت دلبر قصاب بود : آلت کشتن داری صنما غمزه و کارد

شمارهٔ ۸۲ - صفت دلبر عطار بود : عطر فروشی بتا تو دایم ازین روی

شمارهٔ ۸۳ - صفت یار باغبان گفته : از باغ مکن بیش بنفشه که بنفشه

شمارهٔ ۸۴ - صفت یار آشناگر گفت : نگارینا نرستی ز آب و در آب

شمارهٔ ۸۵ - صفت یار بربطی گفته : بتا زهره آسمان جمالی

شمارهٔ ۸۶ - صفت یار تیغ زن گفته : آهخته چه داری مدام تیغت

شمارهٔ ۸۷ - صفت دلبر طبیب بود : ای یار ماهروی طبیبی و حاذقی

شمارهٔ ۸۸ - صفت دلبر منجم شد : ای منجم نگاه نجم جبین

شمارهٔ ۸۹ - صفت یار فالگیر بود : ای فال گیر کودک فالم ز روی تو

شمارهٔ ۹۰ - صفت دلبر دیباباف است : دیبا بافی ای بت دیبا رخ

شمارهٔ ۹۱ - صفت دلبر تاجر باشد : ای آنکه به رخسار ارغوانی

شمارهٔ ۹۲ - شکر شاهی : نشکفت گر آراسته ای تو به ملاحت

شمارهٔ ۱ - یار عنبر فروش را گوید

دو زلف تو صنما عنبر و تو عطاری

به عنبر تو همی حاجب اوفتد ما را

مرا فراق تو دیوانه کرد و سرگردان

ز بهر ایزد دریاب مر مرا یارا

بمان بر تن من زلف عنبرینت که هست

علاج مردم دیوانه عنبر سارا

شمارهٔ ۲ - یار ترسا بچه را می گوید

ز آب چشم من ای دوست روی و موی بشوی

که این چو برکه معبود توست و تو ترسا

گلوی وصل من از تیغ هجر خویش مبر

که ذبح حیوان در مذهب تو نیست روا

شمارهٔ ۳ - صفت یار رنگریز کند

رخ زرد کرد آن رخ رنگریز

که بالاش سروست و رخ آفتاب

بشستش پس از رنگ آب دو چشم

که شست آب هجران از آن هر دو خواب

بلی هر چه رنگش کند رنگ ریز

از آن پس بشوید مر او را به آب

شمارهٔ ۴ - صفت دلبر رقاص کند

ای بت پای کوب بازی گر

مایه نزهتی و اصل طرب

گشتن تو به آسمان ماند

چون چنین باشد ای پسر نه عجب

گه گه از روی تو نماید رو

گه گه از زلف تو نماید شب

شمارهٔ ۵ - در حق یار میهمان گوید

میزبان کرد مرا دوش بتم

آن گرانمایه تر از در خوشاب

مجلسی داشتم آراسته خوب

از گل و نرگس و سیم و می ناب

چشم او نرگس و رخسارش گل

زنخش سیب و لب لعل شراب

شمارهٔ ۶ - در حق دلبر صافی گوید

آن را که ز عشق تو بلا نیست بلا نیست

آن را که ز هجر تو فنا نیست فنا نیست

سه بوسه همی خواهم منعم مکن ای دوست

تو صوفیی و منع به نزد تو روا نیست

شمارهٔ ۷ - صفت دلبر فصاد بود

آمد آن حور و دست من بربست

زدم استادوار دست به شست

ز نخ او به دست بگرفتم

چون رگ دست من به شست بخست

گفت هشیار باش و آهسته

دست هر جا مزن چو مردم مست

گفتم ار من به دست بگرفتم

ز نخ ساده تو عذرم هست

زآنکه هنگام رگ زدن رسم است

سیب سیمین گرفتن اندر دست

شمارهٔ ۸ - صفت یار جعد زلف بود

زلف تو مگر جانا امید و نیازست

زیرا که چنین هر دو سیاه است و درازست

بسته ست به جعد تو دل من نه عجب زآنک

دلها همه در بسته امید و نیازست

شمارهٔ ۹ - صفت دلبر خباز کند

اندر تنور روی چو سوسن فرو بری

چون شمع و گل برآری بازار تنور راست

تا بر سر تنوری می ترسم از تو ز انک

طوفان نوح گاه نخست از تنور خاست

شمارهٔ ۱۰ - صفت یار پای کوب کند

چو کوبی پای و چون گیری پیاله

تنت از لطف گردد همچو جانت

چنان گردی و پیچانی میان را

ندارد استخوان گویی میانت

ز می گرچه تهی باشد پیاله

نماید پر می از عکس رخانت

شمارهٔ ۱۱ - در حق دلبر نابینا گفت

چشم تو اگر نیست چو نرگس چه خوری غم

بی دیده بسان سمن تازه شکفته ست

از بس که دم سرد زدم در غم تو من

زو آیینه چشم تو زنگار گرفته ست

شمارهٔ ۱۲ - صفت دلبر کشتی گیرست

ای دلارام یار کشتی گیر

سینه تو ز سنگ آکنده ست

هر تنی کش برت زده ست آسیب

همچو مارش ز هم پراکنده ست

که تواندت بر زمین افکند

ماه را بر زمین که افکنده ست

شمارهٔ ۱۳ - در حق یار چاهکن گوید

زمین مبر بسیار و مکن ازین پس چاه

که چاه کندن ناید ز روی خوب سپید

بدان سبب که تو خورشیدی و روا نبود

که روز روشن در زیر گل رود خورشید

شمارهٔ ۱۴ - در حق دلبر خباز بگفت

آنکه او بر دکان ز بس خوبی

همچو خورشید بر سپهر آمد

شد فراز تنور چون دل من

باد و مه رفت و باد و مهر آمد

شمارهٔ ۱۵ - صفت یار گنگ می گوید

هر گه که آن نگار شکر لب کند حدیث

بر دو لبش حدیثش عاشق چو ماه شود

هر حرف از آن که بر لب شیرینش بگذرد

آویزد اندرو و به سختی جدا شود

چونان کند حدیث که گویی کنون زبانش

برگفتن حدیث همی آشنا شود

شمارهٔ ۱۶ - صفت یار خوش آواز کند

به نغمه خوش داودی و از آن آوا

دلم چو مرغ به نغمه بر تو روی نهاد

سزد که نرم کنی بر من آهنین دل خود

که نرم کردی داود آهن و پولاد

شمارهٔ ۱۷ - در حق یار رگ زده گوید

چو راست گشت بر اکحلش نشتر فصاد

گل گداخته دیدم کز آن میان بچکید

نه خون بد آنکه تو دیدی میان زرین طشت

سرشک دیده آهن بدو کزان بچکید

شمارهٔ ۱۸ - در حق دلبر نحوی گوید

من دوش بپرسیدم بر وجه یقینت

زان بت که به نحو اندر زین الادبا شد

گفتم که بود جانا مکسور به علت

زلفین تو بی علت مکسور چرا شد

گفتا که پر از همزه ست این زلف چو لامم

مکسور کند لام تو را ظن خطا شد

شمارهٔ ۱۹ - در حق دلبر شاعر گفته

شاعری تو مدار روی گران

شاعران روی را گران نکنند

نکنی آنچه گویی و نه شگفت

کآنچه گویند شاعران نکنند

شمارهٔ ۲۰ - صفت دلبر ساقی باشد

عیش و نشاط و شادی و لهوست مرمرا

تا ساقی من آن بت حوری لقا کند

زهره ست و ماه باده و رویش به روشنی

زان هر دو نور مجلس ما پر ضیا کند

آری چو ماه و زهره به یک جا قران کنند

عیش و نشاط و شادی و لهو اقتضا کند

شمارهٔ ۲۱ - صفت یار با خط و خال است

ای نگاری که ز خوبی رخت

حور در خلد گرفتار بماند

رخ تو حسن به پرگار بزد

در میان نقطه پرگار بماند

شمارهٔ ۲۲ - صفت یار لشکری گوید

رفتی به جنگ و جز تو که دید ای صنم صنم

کو با هزار مرد مبارزه فره بود

باز آمدی مظفر و پیروز و روز نو

آری چو تو صنم همه جا روز به بود

لابد مظفر آید آن کس که گاه جنگ

از غمزگان و زلفش تیر و زره بود

شمارهٔ ۲۳ - صفت دلبر صوفی مذهب

گفتم چرا نسازی با من تو

تا کی تنم ز بهر تو بگدازد

گفتا تو بت پرستی و من صوفی

با بت پرست صوفی کی سازد

شمارهٔ ۲۴ - در حق دلبر نوخط گفته

نیکوتری به چشم من از دولت

وز نعمت جوانی شیرین تر

ماهی و نور داده تو را ایزد

سروی و آب داده تو را کوثر

پرگار حسن بر رخ تو گشته

صد دایره فکنده بر آن رخ بر

بر مشک زده دایره را از آن

افتاده نقطه ای به میان اندر

شمارهٔ ۲۵ - صفت یار برزگر گوید

ای به دو رخ بسان تازه بهار

نکنی کار جز به میل و شمار

گر ز من زاریست همواری

کارم از تو چراست ناهموار

همچنان کز شیار گل ببری

همچنان گرد عشق تو شاد یار

هر چه تخم است آن توانی کشت

و آن به دست تو بهتر آرد بار

هست ما را به تخم صبر نیاز

بر دل بنده تخم صبر بکار

شمارهٔ ۲۶ - صفت دلبر فیروزه فروش

کی خرند از تو فیروزه هرگز

چون ببینندت ای بدیع نگار

لب و دندان تو همی بینند

لعل خوشرنگ و لؤلؤ شهوار

هر چه فیروزه بایدت بفروش

شبه از بهر چشم زخم بدار

شمارهٔ ۲۷ - صفت دلبر زرگر باشد

مه سنگین دلی ای مهر دلجوی

بت شیرین لبی ای یار زرگر

بدیدم زرگری شیرین نهادی

از آن کردم رخان خویش چون زر

مگر روزی دخان چون زر من

نهی جانا به سیمین عارضت بر

شمارهٔ ۲۸ - صفت یار نیلگر گوید

نیلگر یاری و ز غم بر من

نیلگون کرده جهان یکسر

عارضین و رخان و انگشتانت

سمن است و گل است و نیلوفر

مزن آسیب دست بر عارض

که به خط ماند آن کبود اثر

شمارهٔ ۲۹ - صفت دلبر فقیه بود

ز روی خواهش گفتم بدان نگار که من

ز شادمانی درویشم ای بت دلبر

مرا نصیب زکوة لبان یاقوتین

بده که نیست ز من هیچ کس بدان حق تر

جواب داد که من فقه خوانده ام دانم

ز فقه واجب ناید زکوة بر گوهر

شمارهٔ ۳۰ - صفت یار هندسی گفت

خورشید ملاحت است رویش

نورش به جهان شده است سایر

پرگار لطافت است دستش

بی نقطه همی کشد دوایر

شمارهٔ ۳۱ - در حق دلبر مؤذن گوید

ای بت کشمیر و سرو کشمر

ای حور دلارام و ماه دلبر

چون بتکده آزرست مسجد

از روی تو ای نگار آزر

ای دوست مؤذن تو را ز ایزد

بفزود از آنت زینت و فر

قدر تو نداند مؤذن تو

بی قدر بود به مسجد اندر

شمارهٔ ۳۲ - صفت یار خط برآورده

تا شد تمام منکسف آن آفتاب تو

چون چرخ پر ستاره شد از اشک من کنار

آری چو آفتاب شود منکسف تمام

از چرخ کوکبان همه گردند آشکار

شمارهٔ ۳۳ - وصف دلدار و درد دیده او

خواهی که درد ناید بر چشمت

آنجا که ناصواب بود منگر

اکنون گمان برم که ز چشم بد

آسیب یافت چشم تو ای دلبر

یا نیست سرخ چشم تو از علت

عکس رخت فتاده به چشم اندر

شمارهٔ ۳۴ - عشق هم کیمیاگری داند

آن دلفریب دلکش و آن دلربای دلبر

با صد هزار کشی خندان درآمد از در

تنبول کرده آن بت تنبول کرده پیدا

سی و دو نار دانه در نار دانش اندر

تا کیمیای حسنش کرده ست لعل درش

از کیمیای عشقش گشتست لعل من زر

شمارهٔ ۳۵ - سایبان کرده دلبر از پیکر

خواهی کز آفتاب کنی سایه مر مرا

ای از همه ظریفان یکسر ظریف تر

سایه نیوفتد صنما بر من از تنت

زیرا ز آفتاب تن تو لطیف تر

شمارهٔ ۳۶ - صفات دلبر زرین کمرست

ای ماهروی لعبت جوزا کمر

سیم است و زر به ماه و به جوزابر

امروز روز لهو و نشاط است خیز

پیش من آر باده و اندوه بر

زیرا چو مه به جوزا باشد بتا

روز نشاط باشد و لهو و بطر

ور خوش نیایدت کمر زر همی

دل ز آن مدار تنگ و غم آن مخور

کز پشت و روی اشک همی سازم

به ز آنکه هست پشتش طرف کمر

هرگز بود که گرد میانت یکی

آرم دو دست خود چو کمر سر به سر

شمارهٔ ۳۷ - صفت دلبر دبستانی

ای یار دبستانی و دبستان

نادیده چو تو دلربا و دلبر

حوری و دبستان به تو مزین

ماهی و محلت به تو منور

از نور تو این گشته چرخ اعلا

وز فر تو آن گشته خلد اکبر

گاه گاه برند اوستاد خود را

بادام و شکر کودکان یکسر

او را تو همی از دو چشم و از لب

بادام بری هر زمان و شکر

شمارهٔ ۳۸ - صفت دلبر صیاد بود

تو را ای چو آهو به چشم و به تگ

سگانند در تگ چو مرغی به پر

چرا با تو سازند کاهو و سگ

نسازند پیوسته با یکدیگر

مهی تو که هرگز نترسی ز شب

گلی تو که تازه شوی از مطر

چو نیلوفر انس تو با حوض آب

چو لاله همی جای تو در خضر

چرا هر شبی ای دلارام یار

چرا هر زمان ای نگارین پسر

به دشتی دگر بینمت خوابگاه

ز حوضی دگر بینمت آبخور

شمارهٔ ۳۹ - صفت دلبر واعظ باشد

ای مزین شده به تو منبر

خلق بر روی خوب تو نظار

یا مده خلق را تو چندین پند

یا دل من به بیهده مازار

ور همی کرد بایدت تذکیر

زلف رقاص و چشم مست مدار

شمارهٔ ۴۰ - در حق حاکم شهری باشد

حکم تو بر هر دلی روان شده در شهر

نام تو زین روی شد به حاکم سایر

جور کنی بر من و ز حاکم شهری

جز تو که دید ای نگار حاکم جابر

شمارهٔ ۴۱ - صفت یار کبوترباز است

انس تو با کبوترست همه

ننگری از هوس به چاکر خویش

هم به ساعت بر تو باز آید

هر کبوتر که رانی از بر خویش

رفتن و آمدن به نزد رهی

چون نیاموزی از کبوتر خویش

شمارهٔ ۴۲ - صفت دلبر نایی گوید

ای دلکش و دلبند من فدیتک

زلفین تو دلبند و چشم دلکش

چو خامه آزر میانت لاغر

چون نامه مانی رخت منقش

نای تو به دست چون منی آمد

نالنده از زخمت ای پریوش

آواز خوش آمد بتا ز نایت

زیرا که گذرگاهش آن لب خوش

هر گه که تو در نای در دمیدی

روی تو برافروزد ای بت کش

رخسار تو آتش است آری

بیشک ز دمیدن فروزد آتش

شمارهٔ ۴۳ - صفت دلبر معبر گفت

ای صنم گر معبری دانی

آنچه گویم بگیر تقدیرش

وصل بینم همی من اندر خواب

چون که باشد فراق تعبیرش

شمارهٔ ۴۴ - صفت یار درودگر گفته است

نزار و تافته گشتم بسان ساروی تو

مکن بترس ز ایزد ز عاقبت بندیش

چو مته تو شدم در غم تو سرگردان

بسان چوب تو از اسکنه شدم دلریش

همیشه هجران جویی بسان اره خود

به سوی خویش تراشی همه چو تیشه خویش

شمارهٔ ۴۵ - صفت دلبر چوگان باز است

تازان درآمد از در میدانش

چون ماه آسمان یکرانش

گوی و دلم دو کوی به پیشش در

هر دو غمی ز زخم فراوانش

این گوی خسته از مژه چشمش

وآن گوی جسته از سر چوگانش

شمارهٔ ۴۶ - سبل چشم خویش را گوید

ز بس که در غم هجرت ز دیده ریزم آب

به دیدگان من ای دوست راه یافت خلل

سبل گرفت مرا دیده و تو می گویی

به غمزه برگیر از روی دو دیده سبل

شمارهٔ ۴۷ - در حق دلبر احول گفته

ای دو زلفت چو ماه در آخر

وی رخانت چو مشک در اول

احول اکحلی و متفقند

خلق در حسن احول اکحل

شده بار دگر کسی هم جفت

کرده با دیگری مرا تو بدل

گر مرا نیستی امید وصال

نیمی جفت یار دان به مثل

یک دو بینی همی و این نه شگفت

یک دو بیند همی به چشم احول

شمارهٔ ۴۸ - صفت یار فلسفی گوید

به علم فلسفه چندین چه نازی

که باشد فلسفی دایم معطل

هزاران گونه مشکل بیش بینم

در آن زلفین مفتول مسلسل

ارکب حل شکل کل یوم

و حل الشکل من صدغیه اشکل

تو را حل گردد اشکال مجسطی

اگر شکل دو زلف خود کنی حل

شمارهٔ ۴۹ - صفت دلبر طبال کند

طبل از وصل تو چنان نالد

که من اندر فراق روح کسل

من روا دارم و همی گویم

که روا داری ای نگار چگل

کاسه سازم تو را ز تارک سر

پوست بندم بر او ز پرده دل

شمارهٔ ۵۰ - در حق دلبر نقاش بود

بخواست کاغذ و برداشت آن نگار قلم

مثل صورت خود را برو کشید رقم

چنان نگاشت تو گفتی که کاغذ آینه بود

پدید گشت در او روی آن بدیع صنم

قلم چو صورت او دید شد بر او عاشق

ز چشم خویش ببارید همچو باران نم

گهی ز مهر ببوسیدش آن لب چو عقیق

گهی به مهر درآویخت زان دو زلف به خم

چو من نوان و خروشان و زرد و لاغر گشت

هزینه کرد بر او هر چه چیز داشت قلم

چو چهره بگشاد آن دلربای صورت را

پدید کرد ز شنگرف هر چه بد مبهم

قلم ز انده هجرانش خون گریست همی

بدانگهی که جدا خواستند گشت از هم

شمارهٔ ۵۱ - صفت یار باغبان باشد

ای روی تو باغ و باغبانی تو

روی تو و باغ هر دو همچون هم

دانم که تو ابر و نم روا داری

ز آن دیده چو ابر کرده ام پرنم

در باغ تو تا که باغبان باشی

لاله بگه خزان نیاید کم

خرم شده باغ از تو چون جنت

چون باغ تو باغ نیست در عالم

تو مهر و مهی و مهر و مه دایم

دارند همیشه باغ را خرم

شمارهٔ ۵۲ - صفت یار لشکری گوید

آمد به عرض گاه دلارام من فراز

پیش بساط عارض در جمله حشم

خیره بماند عارض چون حیلتش بدید

گفتا که هست لاله رخ و نوش لب صنم

دو لب عقیق و شکر دو روی مهر و ماه

دو چشم لطف و خوبی دو زلف پیچ و خم

خالی به زیر زلفش و چاهیش در ز نخ

خال اصل فتنه گشته و چه معدن ستم

دادش جواب گفت محلی که هست راست

اینست آنچه گفتی و یک ذره نیست کم

شمارهٔ ۵۳ - صفت یار خال در چشم است

ای روی تو چون تخته سیمین و نبشته

دو صاد و دو جیم از تبتی مشک در آن سیم

بر صاد فتادست مگر نقطه جیمت

با نقطه شده صادت و بی نقطه شده جیم

شمارهٔ ۵۴ - صفت دلبر خوشرو گفته

ای آفتاب حسن تو را آفتاب

سجده برد همچو من از آسمان

خردی تو و بزرگ تو را پایگاه

سال تو اندک و تو بسیار دان

چو آفتاب خردی در چشم خلق

لیکن رسیده نور تو در هر مکان

از فرقت تو بر من تاریک دهر

در وصلت تو روشن بر من جهان

در طبع تو همی ز تو زاید گهر

وز آفتاب زاید گوهر به کان

گر ز آفتاب نور بکاهد ز تو

چه فزایدم به چشم آب روان

نتوان به تو رسیدن جانا همی

در آفتاب و ماه رسش کی توان

شمارهٔ ۵۵ - صفت دلبر صیاد بود

ای بت صیاد جز از تو که دید

صیدی که صید کند در جهان

آلت تو غمزه و ابروی توست

صید تو زین روی دلست و روان

این نه شگفتست بتاز آنکه هست

آلت صیادان تیر و کمان

شمارهٔ ۵۶ - گفته در حق یار بازرگان

ای دلارام یار بازرگان

ماه نقطه دهان موی میان

دل و جانم به بوسه بخری

اینت کالا خریدن ارزان

سود جست اندر آن که کرد آری

سود جوید همیشه بازرگان

شمارهٔ ۵۷ - صفت یار زرگر است این شعر

تا کی تویی به تعبیه جنگ ساختن

وین اسب کامگاری پیوسته تاختن

همواره کینه داری و پر خاش و مشغله

هرگز مرا به مهر ندانی نواختن

تو زرگری و من زر بگداختی مرا

زرگر چه کار دارد جز زر گداختن

پس چون که مر مرا نشناسی همی به حق

گر زر همیشه زرگر داند شناختن

شمارهٔ ۵۸ - صفت دلبر دیبا بافست

ای بت دیبا رخان به دو رخ دیبا

تا نکنی پاره پاره صد دل پر خون

رشته مگر عاشق است بر لب تو زان

تافته داری همیش چون من محزون

ای دو لب تو عقیق و در دو عقیقت

دو رده درست هر دو صافی و مکنون

باشد منظوم در برشته ولیکن

در تو منظوم و رشته از در بیرون

در نه بر آن دو لب تو عاشق گشته ست

چون که بپیچید اندر آن دو لبت خون

شمارهٔ ۵۹ - صفت یار به حج رفته بود

به حج شدی و من از اندهان هجرانت

به گرد خانه تو گشته ام چو حاج دوان

تو ماه و مکه ز روی تو آسمان برین

تو حور و کعبه ز روی تو روضه رضوان

رواست ار تو مرا می کشی به تیغ فراق

از آن که رسم بود در حج ای پسر قربان

شمارهٔ ۶۰ - صفت یار روزه دار بود

ای بت شکر لب شیرین دهان

خوبتر از عمری و خوشتر ز جان

روزه همی داری مردم کشی

راست نیایند به هم این و آن

هر چه تو را دارد از روزه سود

داردت از کشتن عاشق زیان

شمارهٔ ۶۱ - در حق دلبر کاتب گفته

تا بدیدم که شد از دست تو ای جان پدر

قلم چون زر بر کاغذ چون سیم روان

من به امید وصال تو به کردار قلم

لاغر و زرد و نوان گشتم و گریان و دوان

من بسان قلم ار روزی فرمان دهیم

به سر خود چو قلم گردم پیش تو روان

شمارهٔ ۶۲ - صفت یار عرق کرده بود

چو اشک ابر به گل برچکیده بینم خوی

بر آن دو عارض گلگون و آن دو زلف نگون

شگفت نیست ز آتش بکاهد آب ولی

ز آتش دلم آب دو دیده گشت فزون

چرا فروخته تر باشد آتش رخ تو

ز آب آن دو سیه زلفکان غالیه گون

شمارهٔ ۶۳ - صفت یار غیر مسلم خویش

ای بت زیبا کافر دلی و کافر دین

کفر و ایمان شده از زلف و رخت هر دو یقین

اگر آن ظلمت کاندر دل پر ظلمت توست

روز را بودی تاریک شدی روی زمین

وگر آن نور که بر دو رخ نورانی توست

در دلت بودی جای تو بدی خلد برین

شمارهٔ ۶۴ - صفت دلبر نوخط باشد

ای لب تو چنانک زو در عمر

نتوان شهد و نوش نوشیدن

عارض تو گرفت مذهب مصر

که بخواهد سیاه پوشیدن

شمارهٔ ۶۵ - صفت یار رگ زده گوید

خود را چرا رگ زدی بی علتی

ای آنکه هست خون رگت جان من

دانسته ای که خون تو جان منست

زین روی را بریخته ای خون ز تن

یا از برای آن زده ای تا شوی

بر رگ زدن دلیر چو من در سخن

برگ گلست دست تو آری بتا

بر برگ گل درست شود رگ زدن

شمارهٔ ۶۶ - صفت یار عقیقین دندان

زرد کردی رخم به انده و غم

لعل کردی دهان تنبول تن

در دندانت تا عقیق شدست

لعل گشته ست جزع دیده من

شمارهٔ ۶۷ - صفت یار تیرگر باشد

دو گونه تیر داری بر کف و چشم

سپیدان بعضی و بعضی سیاهان

بداندیشان رمند از تیر دستت

رمند از تیر چشمت نیک خواهان

اگر چون غمزه خود تیر سازی

به گوهرها بخرند از تو شاهان

شمارهٔ ۶۸ - صفت دلبر سقا باشد

چون میل تو به آب همی بینم ای صنم

مانند چشمه کردم من چشم خویشتن

سقا اگر همیشه کند سوی چشمه میل

بس چون که میل نیست تو را سوی چشم من

دانسته ای مگر که بود بی خلاف گرم

آن آب دیده ای که بود از غم و حزن

جانا بیا که سرد همی گردد آب چشم

هر گه که شد جدا دم سرد من از دهن

شمارهٔ ۶۹ - صفت دلبر چنگی گوید

ای صنم چنگ زن چنگ ساز

فخر همه چنگ زنان جهان

چنگ تو در چنگ تو از چنگ تو

همچو من عشق تو کوژونوان

در غم هجران تو خاموش بود

از طرب وصل تو دارد فغان

روی تو گل چنگ تو بلبل ولی

بلبل بر گل شود افغان کنان

شمارهٔ ۷۰ - صفت دلبر آهنگر گفت

اگر آهنگریست پیشه تو

با من ای دلربای درده تن

از دل خویش وز دلم برساز

از پی کار کوره و آهن

کآهنی نیست سخن چون دل تو

کوره ای نیست گرم چون دل من

شمارهٔ ۷۱ - در حق یار مسافر گوید

یارم به سفر شد ای مسلمانان

دل همره او و همره دل جان

ای رفته و برده جان و دل باز آی

از بهر خدای تا کی این هجران

با وصل رهی یکی زمان بنشین

وین آتش هجر خویش را بنشان

دانم که ز حال گشته باشی تو

مشک و گل تو شده به دگرسان

مشک تو ز گرد عنبر اشهب

وز مهر گل تو لاله نعمان

هر حال که باشدت به راه اندر

زنهار به سوی بنده بنویس آن

تا گرت به راه رود پیش آید

خشکش کنم از تف دل سوزان

ور خشکی دشت سارت آید پیش

از دیده خود فرستمت باران

نه نه نفرستمت که ترسم من

کاین صاعقه گردد آن شود طوفان

شمارهٔ ۷۲ - دل دلدار چو مغناطیس است

ای خجسته بر چو سیم تو را

تیغ بدریده غیبه جوشن

آنکه شمشیر زد همی گه جنگ

قصد زحمت نکرد گاه زدن

دل تو هست سنگ مغناطیس

به سوی خویش می کشد آهن

شمارهٔ ۷۳ - صفت دلبر قاضی باشد

من وقف کرده ام به تو مر دل را

ویران چرا کنی دل من ای جان

گویی که قاضیم نه همانا که

قاضی بود که وقف کند ویران

شمارهٔ ۷۴ - صفت یار هندسی گوید

هندسی یاری ای یار عزیز

بر تو هندسه چون تو بر من

گر به قولت نشود نقطه همی

منقسم ای صنم نقطه دهن

از برای چه دهان تو همی

منقسم گردد هنگام سخن

شمارهٔ ۷۵ - وله

جانا ز حسن گشت رخ تو چو جان من

وندر جمال خویش عیان شد گمان تو

جستی ز لشکری که کند لاش حسن تو

رستی ز آفتی که بپوشد رخان تو

از انده بنفشه بتا ارغوانت رست

در خار باز رست گل ارغوان تو

بازم رهان ز ظلمت هجران ز بهر آنک

ایمن شد از تباهی ظلمت رخان تو

شمارهٔ ۷۶ - صفت یار قلندر باشد

تیغ قهرت چو به وقت اندر دست

رویت از پس چو مهر تابنده

بانگ به وقت چو نفخ صور شده ست

که چو بشنیدمش شدم زنده

شمارهٔ ۷۷ - صفت دلبر خربنده بود

آهنین پوش ندیدم چو تو سرو

نمدین خود ندیدم چو تو ماه

سرو را هرگز خربنده که دید

ماه را دید کس از پشم کلاه

از ره راست بیفتاده ست آنک

او تو را از پی خر دارد راه

شمارهٔ ۷۸ - صفت دلبر گریان گفته

چون ابر مکن دیده را نگارا

بر روی خود از اشک همچو ژاله

لاله ست رخ تو و زیانش دارد

گردد تبه از ژاله برگ لاله

شمارهٔ ۷۹ - صفت دلبر حاجب گفته

ای پسر حاجبی و محجوبی

از دو چشم رهی گه و بیگاه

تو مهی و قبات ابر سیه

ز سیه ابر به نماید ماه

تو عزیزی به نزد خرد و بزرگ

از تو مصرست شهرت ای دلخواه

از پی چه سیاه پوشیدی

که نپوشد عزیز مصر سیاه

شمارهٔ ۸۰ - صفت یار زاهد عابد

تو زاهدی و دو زلف تو آفتاب پرست

به سجده اید شما هر دو درگه و بیگاه

چرا دو چشم تو دیبای لعل پوشیدست

اگر نپوشند ای دوست زاهدان دیباه

ز راه گمشده را زاهدان به راه آرند

تو باز مردم با راه را کنی بیراه

تو زاهدی ز چه رویست چشمک تو دژم

تو عابدی ز چه معین است زلفک تو دو تاه

زمانه تیغ غمان ای نگار بر دارد

ز هر کسی که به چنگ آرد آن دو زلف سیاه

مگر که هست بتا حلقه‌های زلفینت

حروف اشهد ان لا اله الا الله

شمارهٔ ۸۱ - صفت دلبر قصاب بود

آلت کشتن داری صنما غمزه و کارد

زین دو ناکشته ز دستت نرهد جانوری

تو مرا جانی و چون با تو بوم جانوری

زنده گردم که ز دیدار تو یابم نظری

می بترسم که مرا روزی بکشی تو از آنک

جانور کشتن نزد تو ندارد خطری

شمارهٔ ۸۲ - صفت دلبر عطار بود

عطر فروشی بتا تو دایم ازین روی

زلف تو خود مشک ناب ساید بر روی

عنبر از زلف توست خوشبو آری

عنبر سارا به مشک گردد خوشبوی

شمارهٔ ۸۳ - صفت یار باغبان گفته

از باغ مکن بیش بنفشه که بنفشه

در نسبت زلف تو همی دارد دعوی

اندر دو بناگوش ممال ای پسر آن را

ترسم که رسد زو به بناگوش تو عدوی

شمارهٔ ۸۴ - صفت یار آشناگر گفت

نگارینا نرستی ز آب و در آب

سبک رفتاری و نیکو شناهی

بلی تو ماهی سیمی و هرگز

نترسد در میان آب ماهی

کنارم آبگیری هست و در وی

توانی آشنا کرد ار بخواهی

شمارهٔ ۸۵ - صفت یار بربطی گفته

بتا زهره آسمان جمالی

چو زهره به من بر تو فرخنده فالی

کنار تو خالی نباشد ز بربط

ز بربط نباشد بلی زهره خالی

شمارهٔ ۸۶ - صفت یار تیغ زن گفته

آهخته چه داری مدام تیغت

ای دوست بگو بر که کینه داری

ماند صنما غمزه و رخت را

تیغ تو به تیزی و آبداری

مریخ شوی چون سلیح پوشی

زهره شوی آنگه که می گساری

شمارهٔ ۸۷ - صفت دلبر طبیب بود

ای یار ماهروی طبیبی و حاذقی

در دست توست جان پدر جان هر کسی

فرمان تو روان شده بر هر کسی و باز

بر تو روان نبینم فرمان هر کسی

درمان ما بدانی کز توست درد من

آری طبیب داند درمان هر کسی

شمارهٔ ۸۸ - صفت دلبر منجم شد

ای منجم نگاه نجم جبین

راست حکم و درست تقدیری

گر ز شرمت هنوز بر ناید

آفتاب سپهر شبگیری

حکم تو راست آید از تو بتا

طالع از روی خویشتن گیری

شمارهٔ ۸۹ - صفت یار فالگیر بود

ای فال گیر کودک فالم ز روی تو

با روشنایی مه و با سعد مشتری

هستت ز نخ بلورین گوی و در آن بلور

پیدا خیال حسن لطیفی و دلبری

دارند صورت پری اندر بلور و تو

گوی بلور داری در صورت پری

شمارهٔ ۹۰ - صفت دلبر دیباباف است

دیبا بافی ای بت دیبا رخ

هر پیشه را به دو رخ برهانی

دیبا بافی از همه جنسی تو

چون روی خویش بافت نمی دانی

دیبای روم کس نخرد هرگز

گر نقش روی خویش بگردانی

شمارهٔ ۹۱ - صفت دلبر تاجر باشد

ای آنکه به رخسار ارغوانی

نوشین لبی و شیرین زبانی

بازار تو همچون آسمانست

زیرا که تو چون ماه آسمانی

برجند دکان ها تو را و چون مه

زین برج بر آن برج تو روانی

فرمان نیکوان همه تو را باشد

زیرا که تو سالار نیکوانی

این را به لطافت همی فروشی

آن را به سیاست همی دوانی

گر طره ز بهر بها نداری

بر تخته سیمین چرا نشانی

شمارهٔ ۹۲ - شکر شاهی

نشکفت گر آراسته ای تو به ملاحت

شاهان همه آراسته باشند و تو شاهی

یک بوسه بخواهم ستدن من ز تو زیراک

رسم است ز شاهان ستدن شکر شاهی

ماههای فارسی

شمارهٔ ۱ - فروردین ماه : خدایگانا رامش گزین و شادی بین

شمارهٔ ۲ - اردی بهشت ماه : بهشت است گیتی ز اردیبهشت

شمارهٔ ۳ - خرداد ماه : زینت باغ ماه خرداد است

شمارهٔ ۴ - تیرماه : ماه تیرست ای نموده تیره از روی تو ماه

شمارهٔ ۵ - مرداد ماه : مردان مهست سخت خرم

شمارهٔ ۶ - شهریور ماه : شهریور است و گیتی از عدل شهریار

شمارهٔ ۷ - مهر ماه : ای مه مه مهر و مهر ماه است

شمارهٔ ۸ - آبان ماه : ماه آبان چو آب جوی ببست

شمارهٔ ۹ - آذر ماه : ای ماه رسیده ماه آذر

شمارهٔ ۱۰ - دی ماه : ماه دی آمد که هوا هر زمان

شمارهٔ ۱۱ - بهمن ماه : ماه بهمن نبید باید خورد

شمارهٔ ۱۲ - سپندارمذ ماه : سپندارمذماه آخر ز سال

شمارهٔ ۱ - فروردین ماه

خدایگانا رامش گزین و شادی بین

که مژده دادت از بخت ماه فروردین

همی چه گوید که ملک هفت اقلیم

به حکم و امر تو خواهد شدن ز چرخ برین

چنان نهاد ز قسمت خدای عزوجل

که تا به حشر تو باشی خدایگان زمین

خراج و ساو فرستد تو را به طوع و به طبع

گهیت مالک روم و گهیت مالک چین

ابوالملوک ملک ارسلان مسعودی

که نازد از تو همی تاج و تخت و ملک نگین

به باغ ملک همیشه نهال عدل نشان

ز شاخ عدل همیشه نبات دولت چین

به گوش جاه همیشه ندای بخت شنو

به چشم دولت همواره روی شادی بین

شمارهٔ ۲ - اردی بهشت ماه

بهشت است گیتی ز اردیبهشت

حلال آمد ای مه می اندر بهشت

به شادی نشین هین و می خواه می

که بی می نشستنت زشتست زشت

به راغ و به باغ و به کوه و به دشت

ز فر گرانمایه اردی بهشت

بخندید گلزار و بگریست ابر

بنالید مرغ و ببالید کشت

بسی کله یابی که رضوانش بافت

بسی حله بینی که حوراش رشت

تو گویی که ملک ملک ارسلان

گل و عنبر و مشک درهم سرشت

جهاندار شاهی که چرخ بلند

به ملکش یکی عهد محکم نبشت

شمارهٔ ۳ - خرداد ماه

زینت باغ ماه خرداد است

گر به باده گرایی از دادست

بت نو شاد گشت گلبن و باغ

گویی از حسن و زیب نو شادست

بلبلان را که خطبه خوان شده اند

منبر از شاخ سرو آزادست

با نشاط است و رامش و شادی

هر چه بنده ست و هر چه آزادست

ملک عالی و عدل ازو عالی

شاه شادست و خلق ازو شادست

شه ملک ارسلان بن مسعود

که ازو دین و دولت آبادست

جاه او ملک باد تا ملک است

کار او داد باد تا دادست

شمارهٔ ۴ - تیرماه

ماه تیرست ای نموده تیره از روی تو ماه

می درین مه لعل روشن گردد ای مه می بخواه

وقت نعمتهاست لیکن نعمتی چون می مدان

جان بدین گفته که من گفتم گواه آید گواه

دل به می تازه ست تازه جان همی شادست شاد

گر گناه من همی جویی همی دارم گناه

ور نبودی می عزیز اکنون که من گویم همی

کی عزیزش داشتی شاه جهان در بزمگاه

آنکه هستش نام شاه و شیر و هستش در جهان

خسته و بسته ازو جان و دل هر شیر و شاه

پایگاه و دستگاه دولتش کرد و گذاشت

چرخ را بی پایگاه و کوه را بی دستگاه

ملک او پاینده باد اندر جهان تا هست ملک

جاهش افزاینده باد اندر شرف تا هست جاه

شمارهٔ ۵ - مرداد ماه

مردان مهست سخت خرم

می نوش پیاپی و دمادم

از گردون طبع خاک پر تف

وز باران چشم ابر پر نم

بر دشت لباسهای رو نیست

بر کوه لباسهای میرم

بنشین و طرب فزای و می خواه

در دولت شهریار اعظم

سلطان ملک ارسلان مسعود

تاج سر خسروان عالم

ای تاج به تو شده مزین

وی تخت تو را شده مسلم

تو شاد نشین که دشمن تو

از هول تو جان داد در غم

شمارهٔ ۶ - شهریور ماه

شهریور است و گیتی از عدل شهریار

شادست خیز و مایه شادی بر من آر

باده شناس مایه شادی و خرمی

بی باده هیچ جان نشد از مایه شادخوار

ای کامگار بر دل من خیز و باده ده

بر یاد دولت ملک و شاه کامگار

سلطان تاجدار ملک ارسلان که ملک

مانند او نبیند سلطان تاجدار

ای اختیار کرده سپهر از جهان تو را

هرگز ندید چشم جهان چون تو اختیار

شهریور است و گردون کافور بار شد

بستان ز دوست باده مشکین خوشگوار

در نوبهار ملک قدح گیر و باده نوش

کز ملک تو خزان جهان گشت نوبهار

شمارهٔ ۷ - مهر ماه

ای مه مه مهر و مهر ماه است

بی باده نشستن از گناه است

روز و رخ دوستان سپید است

روی و دل دشمنان سیاه است

سلطان ملک ارسلان مسعود

در ملک به کام نیکخواه است

شاهان همه بندگان اویند

امروز چو او کدام شاه است

کعبه است عزیز و پیشگاهش

یارب چه خجسته پیشگاه است

یکتاست به بندگیش گردون

گر چند به خدمتش دو تاه است

ایوانش نه پیشگاه ایوانش

سرمایه عز و اصل جاه است

شمارهٔ ۸ - آبان ماه

ماه آبان چو آب جوی ببست

آب انگور باید اندر دست

آن نکوتر که شاد باشی شاد

وآن نکوتر که مست خسبی مست

شاد زیست آنکه عقل و دانش داشت

پشت اندوه را به می بشکست

هر که او چشم در خرد بگشاد

حرز و تعویذ باده بر جان بست

شاد بنشین و باده خور کامروز

گیتی از رنج رست و از غم جست

شه ملک ارسلان بن مسعود

خرم و شادمان به باده نشست

پادشاهی که عالم از عدلش

شاه طبع است و جای شادی هست

شمارهٔ ۹ - آذر ماه

ای ماه رسیده ماه آذر

برخیز و بده می چو آذر

آذر بفروز و خانه خوش کن

ز آذر صنما به ماه آذر

گر باغ بماند ساده بی گل

ور شاخ بماند زود بی بر

ملک ملک ارسلان جهان را

چون باغ بهشت کرد یک سر

ای خلق همه ز عدل و جودت

در گیتی ایمن و توانگر

آنی تو که ملک وقف کرده ست

بر نام تو ایزد گروگر

تا هست سپهر و مهر بادت

رتبت ز مه و سپهر برتر

شمارهٔ ۱۰ - دی ماه

ماه دی آمد که هوا هر زمان

بارد کافور همی بر جهان

از فلک امروز مؤنث کند

لشکر سرما را باد خزان

باده چون آذر برزین بیار

چاره سرما به جز آن را مدان

بنگر کز دست بتان باده خواست

شاه جهاندار ملک ارسلان

آنکه به دی مه نظر عدل او

کرده جهان را همه چون بوستان

ای ملک از ملک تو و عدل تو

زنده شد اسکندر و نوشیروان

تا همی افلاک بپاید به پای

تا همی ایام بماند بمان

شمارهٔ ۱۱ - بهمن ماه

ماه بهمن نبید باید خورد

ماه بهمن نشاط باید کرد

در جهان هر که هست فرزانه

به پسندد نشاط جان پرورد

ز آنکه امروز مطرب و ساقی

رود و باده به بزم شاه آورد

شه ملک ارسلان بن مسعود

شاد بنشست و باده خواهد خورد

آنک رادی چو او نیارد راد

وآنکه مردی چو او نبیند مرد

خسروا تا جهان ز مهر و ز چرخ

گه شود گرم و گاه گردد سرد

گاه بر دوستان چو مهر بتاب

گاه بر دشمنان چو چرخ بگرد

شمارهٔ ۱۲ - سپندارمذ ماه

سپندارمذماه آخر ز سال

که گشت آخرین ماه هر بدسگال

همی مژده دارد که تا چند روز

پذیرد چمن حسن و زیب و جمال

به هر مرغزاری بتازد تذرو

به هر بوستانی ببالد نهال

کشد ابر بر سایه فرش بهار

دمد مشک بر کوه باد شمال

ز سلطان گیتی ملک ارسلان

شود طالع سال فرخنده فال

جهاندار شاها تویی از ملوک

که گردون محلی و دریا نوال

چو مهر مضی تاب و بر خلق تاب

چو سرو سهی بال و در ملک بال

نام روزهای فرس

شمارهٔ ۱ - اورمزد روز : امروز اورمزدست ای یار میگسار

شمارهٔ ۲ - بهمن روز : بهمن روز ای صنم دلستان

شمارهٔ ۳ - اردیبهشت روز : اردیبهشت روزست ای ماه دلستان

شمارهٔ ۴ - شهریور روز : ای تنت را ز نیکویی زیور

شمارهٔ ۵ - سپندارمذ روز : سپندارمذ روز خیز ای نگار

شمارهٔ ۶ - خرداد روز : خرداد روز داد نباشد که بامداد

شمارهٔ ۷ - مرداد روز : روز مرداد مژده داد بدان

شمارهٔ ۸ - دیباذر روز : روز دی است خیز و بیار ای نگار می

شمارهٔ ۹ - آذر روز : ای خرامنده سرو تابان ماه

شمارهٔ ۱۰ - آبان روز : آبان روز است روز آبان

شمارهٔ ۱۱ - خور روز : روز خورست ای به دو رخ همچو خور

شمارهٔ ۱۲ - ماه روز : ماه روز ای به روی خوب چو ماه

شمارهٔ ۱۳ - تیر روز : ای نگار تیر بالا روز تیر

شمارهٔ ۱۴ - گوش روز : گوش روز ای نگار مشکین خال

شمارهٔ ۱۵ - دیمهر روز : ای مرا همچو جان و از جان به

شمارهٔ ۱۶ - مهر روز : روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

شمارهٔ ۱۷ - سروش روز : روز سروش است که گوید سروش

شمارهٔ ۱۸ - رشن روز : روز رشن است ای نگار دلربای

شمارهٔ ۱۹ - فروردین روز : فروردینست و روز فروردین

شمارهٔ ۲۰ - بهرام روز : ای روی تو به خوبی افزون ز مهر و ماه

شمارهٔ ۲۱ - رام روز : رام روز است بخت و دولت رام

شمارهٔ ۲۲ - باد روز : چون باد روز روز نشاط آمد ای نگار

شمارهٔ ۲۳ - دیبدین روز : دیبدین است و دین مرد خرد

شمارهٔ ۲۴ - دین روز : دین روز ای روی تو آگفت دین

شمارهٔ ۲۵ - اردروز : ارد روزست فرخ و میمون

شمارهٔ ۲۶ - اشتاد روز : اشتاد روز و تازه ز گل بوستان

شمارهٔ ۲۷ - آسمان روز : آسمان روز ای چو ماه آسمان

شمارهٔ ۲۸ - رامیاد روز : چون روز رامیاد نیاری ز می تو یاد

شمارهٔ ۲۹ - مار اسپند روز : ای دلارام روز مار اسپند

شمارهٔ ۳۰ - انیران روز : انیران ز پیران شنیدم چنان

شمارهٔ ۱ - اورمزد روز

امروز اورمزدست ای یار میگسار

برخیز و تازگی کن و آن جام باده آر

ای اورمزد روی بده روز اورمزد

آن می که شادمان کندم اورمزدوار

تا بر نشاط مجلس سلطان ابوالملوک

باشیم شادمان و نشینیم شاد خوار

آن زینت ملوک ملک ارسلان که ملک

هرگز چو او نبیند یک شاه تاجدار

اندر زمانه نعمت و دولت فزونش باد

تا نعمت خزان بود و لذت بهار

شمارهٔ ۲ - بهمن روز

بهمن روز ای صنم دلستان

بنشین با عاشق در بوستان

شاد نشینیم کزین مملکت

خلق جهان هست همه شادمان

کرد جهان را چو بهشت برین

عدل جهاندار ملک ارسلان

آنکه نبودند یک انگشت او

روستم و حاتم و نوشیروان

تا به جهان ملکی باقی بود

باد بدو باقی ملک جهان

شمارهٔ ۳ - اردیبهشت روز

اردیبهشت روزست ای ماه دلستان

امروز چون بهشت برینست بوستان

زآن باده ای که خرم ازو گشت عیش و عمر

زآن باده ای که گردد ازو تازه طبع و جان

زیرا رسیده ایم به دولت به کام خویش

در ملک و دولت ملک و شاه کامران

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان که یافت

از ملک او زمین شرف از اوج آسمان

شمارهٔ ۴ - شهریور روز

ای تنت را ز نیکویی زیور

شهره روزیست روز شهریور

می شناس ای نگار جان را قوت

گاه می ده مرا و گه می خور

تا به اقبال شهریار جهان

بگذرانیم جان به لهو و بطر

شه ملک ارسلان بن مسعود

ملک پیل زور پیل شکر

ظفر و فتح تا بود به جهان

باد هر ساعتیش فتح و ظفر

شمارهٔ ۵ - سپندارمذ روز

سپندارمذ روز خیز ای نگار

سپند آر ما را و جام می آر

می آر از پی آنکه بی می نشد

دلی شادمان و تنی شادخوار

سپند آر پی آنکه چشم بدان

بگرداند ایزد ازین روزگار

که از عدل سلطان ملک ارسلان

خزان گشت خرم تر از روزگار

قوی باد ملکش که از ملک او

شد اندر جهان عدل و جود آشکار

شمارهٔ ۶ - خرداد روز

خرداد روز داد نباشد که بامداد

از لهو و خرمی بستانی ز باده داد

از باده جوی شادی و از باده باش خوش

بی باده این جهان صنما بادگیر باد

خاصه که عدل شاه جهان چون بهشت کرد

دریای خرمی و بطر بر جهان گشاد

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان که چرخ

گوید که تا به حشر ملک ارسلان زیاد

دایم عزیز باد که دین هست ازو عزیز

از ملک شاد باد کزو هست خلق شاد

شمارهٔ ۷ - مرداد روز

روز مرداد مژده داد بدان

که جهان شد به طبع باز جوان

عدل بارید بر جهان یک سر

دولت و ملک شهریار جهان

شه ملک ارسلان بن مسعود

آن به حق خسرو و به حق سلطان

آنکه صاحبقران ندید چو او

در جهان هیچ وقت و هیچ قران

هست رایش گذشته از عیوق

باد قدرش رسیده تا کیوان

شمارهٔ ۸ - دیباذر روز

روز دی است خیز و بیار ای نگار می

ای ترک می بیار که ترکی گرفت دی

می ده به رطل و جام که در بزم خسروی

بنشست شاه شاد ملک ارسلان به می

شاهی که کرد چرخ و فلک را به زیر پای

تا کرد فرش شاهی و دولت به زیر پی

تا ملک را به نام وی اسناد کرد چرخ

کرد از زمانه نام ملوک زمانه طی

شمارهٔ ۹ - آذر روز

ای خرامنده سرو تابان ماه

روز آذر می چو آذر خواه

شادمان کن مرا به می که جهان

شادمان شد به فر دولت شاه

شه ملک ارسلان که گردون را

کرد بر ملک او خدای گواه

ملک را جاه اوست یار و معین

عدل را رای اوست پشت و پناه

رای او همچو ماه تابان باد

تا ز گردون همی بتابد ماه

شمارهٔ ۱۰ - آبان روز

آبان روز است روز آبان

خرم گردان به آب رز جان

بنشین به نشاط و دوستان را

ای دوست به عز و ناز بنشان

تا باده خوریم و شاد باشیم

بر یاد خدایگان گیهان

سلطان ملک ارسلان مسعود

کایام چو او ندید سلطان

آن شاه که هست نام عالیش

بر نامه عدل و ملک عنوان

شمارهٔ ۱۱ - خور روز

روز خورست ای به دو رخ همچو خور

تافت خور از چرخ فلک باده خور

باده خور و نیز مرا باده ده

خوبی احوال زمانه نگر

عدل جهاندار ملک ارسلان

باغ ارم کرد جهان سر به سر

آنکه چو او شاه به جود و به عدل

چشم فلک نیز نبیند دگر

تا بود از تاج سر افراز ملک

باد به گیتی ملک و تاجور

شمارهٔ ۱۲ - ماه روز

ماه روز ای به روی خوب چو ماه

باده لعل مشکبوی بخواه

گشت روشن چو ماه بزم که گشت

نام این روز ماه و روی تو ماه

شاد گردان به باده ما را خیز

که جهان شاد شد به دولت شاه

شه ملک ارسلان بن مسعود

خسرو جود و رز داد پناه

تا بود گاه و افسر آلت ملک

باد ازو افتخار افسر و گاه

شمارهٔ ۱۳ - تیر روز

ای نگار تیر بالا روز تیر

خیز و جام باده ده بر لحن زیر

عاشقی در پرده عشاق گوی

راههای طبع خواه دلپذیر

شعرهای شهره از من دار گوش

در ثنای شهریار شهر گیر

آنکه هستش نام شاه و شیر مست

زو شده هر شاد و شیر اندر نفیر

تا سریر و تاج باشد در جهان

باد ازو افراخته تاج و سریر

شمارهٔ ۱۴ - گوش روز

گوش روز ای نگار مشکین خال

گوش بر بط بگیر و نیک بمال

من ز بهر سماع خواهم گوش

بی سماعم مدار در هر حال

من نگنجم ز شادی اندر پوست

زآنکه بینم به کام نیک سگال

از ملک ارسلان بن مسعود

ملک و خسرو ستوده خصال

باد موجود کامهاش ز بخت

باد مسعود روزهاش به فال

شمارهٔ ۱۵ - دیمهر روز

ای مرا همچو جان و از جان به

بامدادان نشاط کن، برجه

دی به مهرست مهربانی کن

کز همه چیز مهربانی به

سخن از عز ملک سلطان گوی

باده بر یاد ملک سلطان ده

شه ملک ارسلان که عالم را

غرقه کردست در عطای فره

مایه جود او ز دریا بیش

پایه جاه او ز گردون به

شمارهٔ ۱۶ - مهر روز

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

مهر بفزای ای نگار ماه چهر مهربان

مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر

مهربانی به بروز مهر و جشن مهرگان

جام را چون لاله گردان از نبید باده رنگ

واندر آن منگر که لاله نیست اندر بوستان

کاین جهان را ناگهان از خرمی امروز کرد

بوستان نوشکفته عدل سلطان جهان

آنکه هستش نام شاه و شیر و شاه و شیر نیست

اندرین گیتی که از وی نیست ترسیده به جان

شمارهٔ ۱۷ - سروش روز

روز سروش است که گوید سروش

باده خور و نغمه مطرب نیوش

سبز شد از سبزه همه بوستان

لعل می آر ای صنم سبزپوش

شاه جهاندار ملک ارسلان

می ز کف نوش لبی کرد نوش

آنکه دهد یاری جاهش فلک

وآنکه کند قوت ملکش سروش

تا به ابد دولت و اقبال را

باد گشاده سوی فرمانش گوش

شمارهٔ ۱۸ - رشن روز

روز رشن است ای نگار دلربای

شاد بنشین و به جام می گرای

تا توانی هیچ یک ساعت مباش

بی می شادی فزای غمزدای

می خور و در ساز گیتی دل مبند

ساز گیتی خود همی سازد خدای

امر سلطان جهان دارد جهان

ملک سلطان را جهان دارد به پای

آنکه هستش نام شاه و شیر و هست

دولت او را پیشکار و رهنمای

شمارهٔ ۱۹ - فروردین روز

فروردینست و روز فروردین

شادی و طرب را کند تلقین

ای دو لب تو چو می مرا می ده

کآن باشد رسم روز فروردین

بر یاد خدایگان شه عالم

کآراسته زوست ملک داد ودین

سلطان ملک ارسلان دریا دل

کیخسرو رسم و کیقباد آیین

دولت چو دعای ملک او گوید

بر چرخ کند فریشته آمین

شمارهٔ ۲۰ - بهرام روز

ای روی تو به خوبی افزون ز مهر و ماه

بهرام روز باده بهرام رنگ خواه

اندوه این جهان مخور ای ماه شاد باش

کامروز شادمانست از تخت و تاج شاه

افروخته ست طبعش و افراخته محل

پیراسته ست ملکش و پیراسته سپاه

گوید سپهر باشد دولت سپید روی

تا هست چتر ملک ملک ارسلان سیاه

تا نیکخواه راه نماید به عقل باد

توفیق رهنمایش و اقبال نیکخواه

شمارهٔ ۲۱ - رام روز

رام روز است بخت و دولت رام

ای دلارام خیز و در ده جام

ز آن قنینه یکی قدح پر کن

همچو کبک دری یکی بخرام

کام ران و جهان به لهو گزار

که خداوند ما رسید به کام

شه ملک ارسلان که فخر کند

آفرینش بدین مبارک نام

تا بود نام و بخت و دولت باد

تخت او رام و دولتش پدرام

شمارهٔ ۲۲ - باد روز

چون باد روز روز نشاط آمد ای نگار

شادی فزای هین و بده باده و بیار

باده ست شادی دل پیوسته باده خور

بی باده هر چه بینی باد هوا شمار

این باده را اگر نه چنین باشدی بدانک

این منزلت نبودی در بزم شهریار

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان که ملک

اندر جهان ملک بدو کرده افتخار

تا هست کوه و چرخ همی ملک و دولتش

چون چرخ باد عالی و چون کوه پایدار

شمارهٔ ۲۳ - دیبدین روز

دیبدین است و دین مرد خرد

آن شناسم که لعل باده خورد

باز دارد خرد تو را ز نبید

مشنو اندر نبید پند خرد

ای شگفتی نبید خواره همی

صد هنر در نبید برشمرد

هنری بهتر آنکه خورد نبید

پیش ایوان شاه سجده برد

شه ملک ارسلان که چشمه مهر

طیره طیره به روی او نگرد

شمارهٔ ۲۴ - دین روز

دین روز ای روی تو آگفت دین

می خور و شادی کن و خرم نشین

با می و می خوردن دین را چه کار

می خور و می نوش و قوی دار دین

هر گنهی کز می حاصل شود

محو کند خدمت شاه زمین

شاه جهانگیر ملک ارسلان

آنکه کند ملک بر او آفرین

تا به نگین نازد ملک جهان

ملک جهان بادش زیر نگین

شمارهٔ ۲۵ - اردروز

ارد روزست فرخ و میمون

با همه لهو و خرمی مقرون

ای دلارای یار گلگون رخ

خیز و پیش آر باده گلگون

تا به یاد خدایگان زمین

شاد باشیم و می خوریم اکنون

شه ملک ارسلان که او دارد

تاج جمشید و تخت افریدون

باد عدلش همیشه دهر آرای

باد ملکش همیشه روز افزون

شمارهٔ ۲۶ - اشتاد روز

اشتاد روز و تازه ز گل بوستان

ای دوست می ستان ز کف دوستان

در بوستان نشین و می لعل نوش

زیرا که سبز گشت همه بوستان

بر کام کامگاریم امروز ما

از شاه کامگار ملک ارسلان

ای صاحب قران که نبیند چو تو

چشم سپهر گردون صاحبقران

در دهر تا زمانه بپاید به پای

در ملک تا سپهر بماند بمان

شمارهٔ ۲۷ - آسمان روز

آسمان روز ای چو ماه آسمان

باده نوش و دار دل را شادمان

جان ز باده شاد کن زیرا که عقل

باده را بیند همی شادی جان

هر زمان باده خور ای تازه چو گل

تازه کن شادی به باده هر زمان

شکر جوی از جود خورشید ملوک

مدح خوان در صدر سلطان جهان

تا تو را گردد جهانی شکر گوی

تا تو را باشد جهانی مدح خوان

شمارهٔ ۲۸ - رامیاد روز

چون روز رامیاد نیاری ز می تو یاد

زیرا که خوشتر آید می روز رامیاد

خاصه به یاد شاه ملک ارسلان که چرخ

هرگز نداشتست چو او هیچ شاه یاد

آن آسمان دولت و آن آفتاب ملک

آن پادشاه عادل و آن شهریار راد

بسیار دید ملک چو او عادلی ندید

بسیار داد چرخ چو او خسروی نداد

شادست تخت و تاج ز جاه و جلال او

تا تاج و تخت باشد و با تاج و تخت باد

شمارهٔ ۲۹ - مار اسپند روز

ای دلارام روز مار اسپند

دست بی جام لعل می مپسند

خرمی در جهان خرم بین

شادمانی کن و بناز بخند

ز آنکه عدل خدایگان جهان

بیخ جور و نیاز را برکند

شه ملک ارسلان بن مسعود

شاه گیتی گشای دشمن بند

ملک او را سپند سوز ای دوست

کاین بود رسم روز مار اسپند

شمارهٔ ۳۰ - انیران روز

انیران ز پیران شنیدم چنان

که می خورد باید به رطل گران

بیارای نگار آن می مشکبوی

کزو نافه مشک یابی دهان

دل اندر کم و بیش گیتی مبند

همی دار جان را همی شادمان

که شادست و زو مملکت شاد باد

شهنشاه گیتی ملک ارسلان

به دولت جهان را جوان دارد او

که بختش جوان باد و ملکش جوان

روزهای هفته

شمارهٔ ۱ - یک شنبه : یک شنبه است و دارد نسبت به آفتاب

شمارهٔ ۲ - دوشنبه : دوشنبه که دارد مزاج ماه ای ماه

شمارهٔ ۳ - سه شنبه : سه شنبه به مریخ دارد نسب

شمارهٔ ۴ - چهارشنبه : چهارشنبه بتا نوبت عطارد راست

شمارهٔ ۵ - پنجشنبه : باشد ابروی و موی و خوی تو خوب

شمارهٔ ۶ - جمعه : آدینه مزاج زهره دارد

شمارهٔ ۷ - شنبه : زحل والی شنبه است ای نگار

شمارهٔ ۱ - یک شنبه

یک شنبه است و دارد نسبت به آفتاب

بر روی آفتاب به من ده شراب ناب

ای آفتاب روی بده باده ای که آن

در روشنی حکایت گوید ز آفتاب

بر یاد خسروی که چو می یاد او خورم

آب حیات گردد در دست من شراب

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان که هست

او را ز چرخ تاج ملوک جهان خطاب

ای آفتاب ملک جهان از تو نورمند

تا تابد آفتاب تو چون آفتاب تاب

شمارهٔ ۲ - دوشنبه

دوشنبه که دارد مزاج ماه ای ماه

چو ماه مجلس بفروز و جام باده بخواه

چرا نخواهم باده چرا نجویم فخر

که شادمانه ام از عز ملک شاهنشاه

ابوالملوک ملک ارسلان بن مسعود

که فخر و کبر کند زو همیشه افسر و گاه

از آن سپید و سیاهست روز و شب را رنگ

که روی ملک سپیدست و چتر شاه سیاه

همیشه تا بود اقبال و جاه و دولت و عز

فزونش بادا اقبال و عز و دولت و جاه

شمارهٔ ۳ - سه شنبه

سه شنبه به مریخ دارد نسب

چرا باده ندهی مرا ای عجب

بده باده لعل مریخ رنگ

که مانند مریخ تابد به شب

شود مر مرا باده تلخ نوش

ز دست تو ای دلبر نوش لب

به یاد ملک ارسلان خسروی

که تاج عجم گشت و فخر عرب

نشاط و طرب تا بود در جهان

دلش باد جای نشاط و طرب

شمارهٔ ۴ - چهارشنبه

چهارشنبه بتا نوبت عطارد راست

نشاط باید کرد و نبید باید خواست

بتا عطارد جادو و چشم تو جادو

ازین دو جادوگر مظلمت کنیم رواست

به پیش شاه ملک ارسلان بن مسعود

که پادشاه زمینست خسرو دنیاست

جهان ستانی شاهی که نام او بر ملک

چو مهر بر درم است و چو نقش بر دیباست

بماند خواهد ملک بزرگ او تا حشر

بر این که گفتم گردون و روزگار گواست

شمارهٔ ۵ - پنجشنبه

باشد ابروی و موی و خوی تو خوب

پنجشنبه به مشتری منسوب

باده در ده که عمر بی باده

نیست نزدیک بخردان محسوب

خاصه بر یاد آنکه کرد خدای

از پی عدل ملک او منصوب

شه ملک ارسلان که دولت او

غالبست و عدوی او مغلوب

باد تا طالعی برآرد چرخ

طالع ملک او بری ز غروب

شمارهٔ ۶ - جمعه

آدینه مزاج زهره دارد

چون آمد لهو و شادی آرد

ای زهره جمال باده درده

کامروزم باده به گوارد

بر یاد خدایگان عالم

کو ملک جهان به عدل دارد

سلطان ملک ارسلان که جودش

چون چرخ همی زمین نگارد

مهر ار نبود چو مهر تابد

ابر ار نبود چو ابر بارد

شمارهٔ ۷ - شنبه

زحل والی شنبه است ای نگار

مرا این چنین روز بی می مدار

زحل تیره رأیست و تاریک جرم

تو خیز و می لعل روشن بیار

که امروز گیتی همه روشن است

ز اقبال و عدل شه کامگار

ملک ارسلان پادشاهی که او

زمانه فروزست و گیتی نگار

بهار و خزان باد روز و شبش

شبش به روز باد و خزانش بهار

توصیفات

شهرآشوب

ماههای فارسی

نام روزهای فرس

روزهای هفته

مسعود سعد سلمان

دیوان اشعار

توصیفات