معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ محیط قمی

میرزا محمد تقی قمی، متخلص به «محیط» و ملقب به شمس الشعراء، از شاعران با ذوق و خوش قریحه ی دوران قاجار است. پدر محیط اهل فضل و علم بوده و در خدمت به شرح نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و نشر علم و ارشاد خاص و عام جهد بسیار کرد، در طریق قدس و تقوی قدم می نهاده و از صاحبان نفس و دعا بوده است. مرحوم دوست علی خان (معیرالمماک) از وزرای ادب پرور و با تدبیر زمان که با اهل فضل حشر و نشر داشته، به طریقی خانواده محیط را به طهران منتقل و پدر محیط را به معلمی فرزندش امیر دوست محمد خان معیرالممالک گماشت. میرزا محمد تقی (محیط) اوایل عمر خود را در قم به سر برده و در آنجا مشغول فراگرفتن علوم مورد علاقه اش بوده است. محیط قمی باقیمانده ی عمر خود را در طهران سکونت گزیده و با ادبا و شعرای هم عصر خود محشور و مأنوس بوده، در اکثر مجالس ادبی شرکت جسته و سرآمد اقران بود. چنان که پیدا است، از دستگاه معیرالممالک متنعّم بوده و در چند جای دیوان خود، مدح و قصیده به مناسبت هایی در ستایش ولی نعمت خود دارد. محیط قمی، یکی از شاعران پرقدرت عصر قاجاریه است که از ذوقی سرشار و هوشی وافر برخوردار بوده و در زمینه ی بذله گویی و طنز نیز ید طولانی داشته است. مسلک و مشرب درویشی و عرفان را دارا بوده و اکثر اشعار او، مختوم و موّشح به نام مبارک مولای درویشان امیرمؤمنان علی علیه السلام است که الحق خوب از عهده آن بر آمده است. دیوان محیط قمی قبلاً دو چاپ سنگی شده که هر دو آنها مغلوط و ناخوانا است. متأسفانه در این اواخر همان ها نیز به کلی نایاب بود و خطوط دیوان (نستعلیق) سبک قدیم و سطور آن بسیار فشرده و در هم چاپ شده بود. محیط قمی در حدود سال ۱۲۵۰ هجری در یکی از روستاهای شهرستان قم به دنیا آمد، در سال ۱۳۱۷ هجری به سرای باقی شتافت و در «شیخان» قم به خاک سپرده شد. آثار محیط قمی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

هفت شهر عشق

شمارهٔ ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم : درخور حمد و ثنا بار خدایی است کریم

شمارهٔ ۲ - در نعت حضرت ختمی مآب گوید : اگر زنطقه ی موهوم، آمده دهنی

شمارهٔ ۳ - در منقبت شاه سریر ولایت حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴ - در ثنای عصمت کُبرای خدا حضرت فاطمه ی زهرا علیهما السلام

شمارهٔ ۵ - در مدح اصغر ثقلین و اکبر سبطین حضرت امام حسن علیه السلام

شمارهٔ ۶ - در مدح رابع اصول دین ثالث ائمه هُدی حضرت سیّدالشهداء علیه السلام

شمارهٔ ۷ - مزیّن به مدح حضرت علی بن الحسین علیه السلام

شمارهٔ ۸ - موشّح به مدح باقر علوم النبیّین حضرت امام محمد باقر علیه السلام

شمارهٔ ۹ - در ثنای امام به حق ناطق امام جعفر صادق علیه السلام

شمارهٔ ۱۰ - در مدح امام هفتم باب الحوائج حضرت امام موسی کاظم علیه السلام

شمارهٔ ۱۱ - در منقبت ثامن الائمّه حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام

شمارهٔ ۱۲ - در مدح بابُ المراد حضرت امام محمد تقی جواد علیه السلام

شمارهٔ ۱۳ - در مدح امام دهم حضرت امام علی النّقیّ علیه السلام

شمارهٔ ۱۴ - در مدح امام یازدهم حضرت حسن بن علی العسکری علیه السلام

شمارهٔ ۱۵ - در منقبت خاتم الاوصیاء حضرت صاحب العصر و الزّمان علیه السلام

شمارهٔ ۱۶ - در مدح حضرت ابوالفضل العبّاس علیه السلام

شمارهٔ ۱۷ - در مدح حضرت علی بن الحسین الاکبر علیه السلام

شمارهٔ ۱۸ - در مدح نور دیده ی مجتبی حضرت قاسم علیه السلام

شمارهٔ ۱۹ - در رِثاء حضرت علیّ بن الحسین الاصغر علیه السلام

شمارهٔ ۲۰ - مختوم به مدح حضرت مالک اشتر روحی له الفدا

شمارهٔ ۲۱ - بنگر صفای جام و می لعل فام را : بنگر صفای جام و می لعل فام را

شمارهٔ ۲۲ - در میلاد سعادت بنیاد امام زمان علیه السلام

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امام الانس و الجّان صاحب العصر و الزمان علیه السلام

شمارهٔ ۲۴ - در نعت وجود مقدس خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۲۵ - مختوم به منقبت شاه ولایت علیه السلام : بی رخ و زلف تو دل را روز و شب آرام نیست

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً در مدح شاه اولیاء ارواح العالمین له الفدا

شمارهٔ ۲۷ - و له علیه الرحمه فی التّشبیب و التّحبیب

شمارهٔ ۲۸ - در منقبت مولای متقیان امیرمؤمنان علیه السلام

شمارهٔ ۲۹ - موشح به منقبت شاه ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام

شمارهٔ ۳۰ - در منقبت حضرت ابوالامه علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۳۱ - در مدح سیّد صادق طباطبایی فرماید : خوبان جهان از چو جهان مهر وفا نیست

شمارهٔ ۳۲ - مختوم به منقبت حضرت ولایت مآب علیه السلام

شمارهٔ ۳۳ - در نعت حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۳۴ - ایضاً در مدح شاه اولیا ارواح العالمین له الفدا

شمارهٔ ۳۵ - ایضاً من نوادر طبعه و خیاله علیه الرحمه

شمارهٔ ۳۶ - در مدح حضرت اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۳۷ - و منه ایضاً فی التّشبیب و التّجبیب علیه الرحمه

شمارهٔ ۳۸ - مختوم به مدح شاه ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام

شمارهٔ ۳۹ - مختوم به اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام

شمارهٔ ۴۰ - در مدح امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیه السلام

شمارهٔ ۴۱ - ایضاً در مدح شاه ولایت علیه السلام : دوش چو در بزم جام، بر لب جانان رسید

شمارهٔ ۴۲ - در مدح امیرالمؤمنین و امام المتّقین علیه السلام

شمارهٔ ۴۳ - مختوم به مدح حضرت ساقی کوثر حیدر صفدر علیه السلام

شمارهٔ ۴۴ - مختوم و موّشح به مدح حضرت شاه ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴۵ - مختوم به مدح مولای متقیان و امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴۶ - در منقبت عین الله الناظره حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴۷ - مختوم به مدح شاه ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۴۸ - مختوم به مدح مولای متقیان و امیرمؤمنان علیه السلام

شمارهٔ ۴۹ - در منقبت شاه اولیا و سلطان اوصیا علیه السلام

شمارهٔ ۵۰ - در نیایش حضرت امیرالمؤمنین و امام المتقین علیه السلام

شمارهٔ ۵۱ - در میلاد سعادت بنیاد امام زمان علیه السلام

شمارهٔ ۵۲ - ایضاً در میلاد با سعادت حضرت صاحبّ الزّمان علیه السلام

شمارهٔ ۵۳ - در تهنیت غدیر و منقبت حضرت امیر علیه السلام

شمارهٔ ۵۴ - در منقبت سلطان سریر امامت حضرت صاحب الزّمان علیه السلام

شمارهٔ ۵۵ - در مدح ولیّ مطلق و امام بر حق حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

شمارهٔ ۵۶ - در مدح معیّر الممالک دام مجدُهُ : آب خضر از لب لعل تو نه من جویم و بس

شمارهٔ ۵۷ - وَ لَهُ عَلَیهِ الرَّحمه ایضاً فی التَّشبیب

شمارهٔ ۵۸ - و له ایضاً فی التَّشبیب و التّحبیب : کیست آن مه که چو جولان دهد از ناز فرس

شمارهٔ ۵۹ - ایضاً در مدح سلطان سعید مبرور مغفور : ای دل به راه عشق بتان استوار باش

شمارهٔ ۶۰ - ایضاً مختوم به مدح سلطان سریر ارتضا حضرت علیّ مرتضی علیه السلام

شمارهٔ ۶۱ - مختوم به مدح خانواده ی عصمت و طهارت علیه السلام

شمارهٔ ۶۲ - موشّح به اسم مبارک اعظم اسماء الله الحسنی علیه السلام

شمارهٔ ۶۳ - و له ایضاً: عَلَیهِ الرَّحمَه : یاد آیدم چو محنت ایام سخت خویش

شمارهٔ ۶۴ - در منقبت حضرت صاحب الأمر و الزّمان علیه السلام

شمارهٔ ۶۵ - در منقبت و رثاء حضرت فاطمه ی زهرا علیه السلام

شمارهٔ ۶۶ - ایضأ در رثاء حضرت صدیقه ی کبری و سیده ی نساء علیه السلام

شمارهٔ ۶۷ - در نعت و منقبت عقل اول و پیغمبر آخر حضرت خاتم النّبیّین صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۶۸ - در وفات شیخ الفقها حاج ملّا علی کنی می فرماید

شمارهٔ ۶۹ - در منقبت ولیّ خدا و وصیّ نبی، علیّ مرتضی علیه السلام

شمارهٔ ۷۰ - و له عَلَیهِ الرَّحمَه ایضاً فی التّشبیب و التّحبیب

شمارهٔ ۷۱ - مختوم و موشّح به مدح آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۷۲ - موشّح به نام نامی حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۷۳ - ایضاً در منقبت شاه ولایت مآب حضرت ابو تراب علیه السلام

شمارهٔ ۷۴ - در مدح امیرالمؤمنین و امام المتقین علیه السلام

شمارهٔ ۷۵ - مزیّن به اسم مبارک نبی و وصیّ صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۷۶ - در مدح حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۷۷ - موشّح و مختوم به نام نامی حضرت صاحب الزمان علیه السلام

شمارهٔ ۷۸ - در ستایش و مدح مولای پرهیزکاران علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۷۹ - در مدح شاه اولیا علیه صلوات الله فرماید

شمارهٔ ۸۰ - و له ایضاً علیه الرَّحمَةِ و الغُفران : خاطر از زلف تو امروز، پریشان کردم

شمارهٔ ۸۱ - ایضاً غزل: منه تَغَمَّده الله تعالی بِغُفرانه

شمارهٔ ۸۲ - ایضاً منه علیه الرَّحمَةِ و الغُفران : ای دل ز غنم کم گو، از فقر و فنا دم زن

شمارهٔ ۸۳ - ایضاً منه تَغمّدهُ الله تعالی برحمته : ای یاد تو مونس دل من

شمارهٔ ۸۴ - در تهنیت ولادت سیّد کائنات حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۸۵ - موشّح و مختوم به مدح شاه اولیاء علیه السلام

شمارهٔ ۸۶ - ایضاً فی مدح اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۸۷ - در منقبت حضرت ولی عصر امام زمان علیه السلام

شمارهٔ ۸۸ - ایضاً منه تَغَمَدَّهُ الله تعالی بِغُفرانه

شمارهٔ ۸۹ - مختوم و موشّح به مدح کننده ی در خیبر ارواح العالمین له الفدا

شمارهٔ ۹۰ - در ولایت با سعادت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام

شمارهٔ ۹۱ - در نیایش امام دوازدهم حضرت صاحبّ الزّمان علیه السلام

شمارهٔ ۹۲ - موشّح به نام نامی حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۹۳ - و له ایضاً الرَّحممَه : المنة الله که گرفتار کمندی

شمارهٔ ۹۴ - در مدح وزیر عدلیه غلامحسین خان غفاری : آگهی دیگر چه‌ها ای غارت جان کرده‌ای

شمارهٔ ۹۵ - مزیّن به منقبت عین الله الخالق حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۹۶ - و له علیه الرَّحمَةُ وَ الغُفران : برهاند قید عشقم، ز بلای پارسایی

شمارهٔ ۹۷ - در تهنیت جلوس مظفرالدین شاه و نیایش صدراعظم

شمارهٔ ۹۸ - در مدح سلطان مغفور ناصرالدین شاه : نوبهار آمد و باد سحری غالیه‌بوست

شمارهٔ ۹۹ - در وصف قوش شکاری گوید : گه نخجیر زوبین چنگ قوشم

شمارهٔ ۱۰۰ - در تاریخ آئینه کاری حرم محترم حضرت امام زاده حمزه علیه السلام

شمارهٔ ۱۰۱ - ایضاً در تاریخ آئینه کاری حرم مطهر حضرت امام زاده حمزه علیه السلام

شمارهٔ ۱۰۲ - در تهنیت ولادت امیر دوست محمد خان گوید

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح حضرت اشرف ظلّ السلطان دامت شوکته

شمارهٔ ۱۰۴ - در ستایش سلطان مظفرالدّین شاه قاجار : به گه کودکی مرا استاد

شمارهٔ ۱۰۵ - در ثنای سلطان سعید مغفور ناصرالدین شاه

شمارهٔ ۱۰۶ - در اعطای تشریف شاهنشاهی به جناب دوست محمد خان معیّر الممالک

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح شاه فقید سعید ناصرالدین شاه می فرماید

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح سلطان سعید شهید ناصرالدین شاه : فرخنده باد نوروز بر شهریار آفاق

شمارهٔ ۱۰۹ - در تیر زدن شاه مبرور بر پلنگ : شد زمین سیم گون از تیر خسرو لعل رنگ

شمارهٔ ۱۱۰ - ) : شد زدار محن به دار نعیم

شمارهٔ ۱۱۱ - خطاب به حضرت والا شاهزاده شمس الشعرا گوید

شمارهٔ ۱۱۲ - در رثاء و تاریخ رحلت سلطان سعید ناصرالدّین شاه

شمارهٔ ۱۱۳ - در ولادت میرزا کاظم فرزند سعادتمند میرزا حسن

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح امیر دوست محمد خان معیّر الممالک دام مَجده

شمارهٔ ۱۱۵ - در تهنیت قرن شهید مبرور ناصرالدّین شاه طاب ثراه

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح آقا سید صادق طباطبایی : فرخنده باد نوروز بر قبلهٔ خلایق

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح مظفر الدّین شاه و صدر اعظم : به آب و رنگ، دو گل راست اعتبار یکی

شمارهٔ ۱۱۸ - مختوم به مدح قنبر علی مرتضی علیه السلام

شمارهٔ ۱۱۹ - موشّح به اسم مبارک حضرت علی مرتضی علیه السلام

شمارهٔ ۱۲۰ - و له ایضاً علیه الرحمه : چشم آن دارم کز آن آتش که بر تن می‌زنی

شمارهٔ ۱۲۱ - مزیّن به منقبت حضرت ولایت پناه : بگذار خواجه زسر، خواب خوش سحری

شمارهٔ ۱۲۲ - موشّح و مختوم به مدح ساقی کوثر امیرمؤمنان علی علیه السلام

شمارهٔ ۱۲۳ - در منقبت شاه ولایت حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۱۲۴ - و له ایضاً علیه الرحمة و الغفران : در سفر گویند فردا می‌روی

شمارهٔ ۱۲۵ - منه علیه الرحمة و الغفران : دام ره خلقی شده، بندی که تو داری

شمارهٔ ۱۲۶ - و له ایضاً فی التّشبیب و التّحبیب : جم رفت و نماند از وی، بر جای به جز جامی

شمارهٔ ۱۲۷ - و له ایضاً علیه الرحمة : صدف دیده شد از اشک روان دریایی

شمارهٔ ۱۲۸ - مختوم به مدح و منقبت حضرت شاه مردان علیه السلام

شمارهٔ ۱۲۹ - ترجیع بند در مدح ابوالائمه شاه ولایت علیه السلام

شمارهٔ ۱۳۰ - در تاریخ فوت ضیاء السلطنه فرماید : یگانه گوهر دریای عصمت

شمارهٔ ۱۳۱ - در تاریخ وفات نجف قلی خان فرماید : ای آن که بر مزار غریبان کنی گذار

شمارهٔ ۱۳۲ - در قطعه در تقاضای مرمّت عمارت خود فرماید

شمارهٔ ۱۳۳ - قطعه : ای وفا ای که در وفاداری

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح جنّت مکان علی قلی میرزا طاب ثراه

شمارهٔ ۱۳۵ - در تاریخ وفات محیط سروده شده : رفت از جهان به ماه صفر صد هزار حیف

شمارهٔ ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

درخور حمد و ثنا بار خدایی است کریم

که ز خوان کَرَمش بهره بَرد دیو رجیم

نیک و بد را ننمود از در احسان محروم

سلطنت داد به فرعون و نبوت به کلیم

آیت بخشش او نقد روان است و خرد

چشم بیننده و گوش شنوا قلب سلیم

احد است و صمد و لم یلد و لم یولد

حاکم منتقم و عادل و علّام و حکیم

آشکار است بر او راز نهان همه کس

که سمیع است و بصیر است و خیبر است علیم

همه ی عمر اگر بنده کند معصیتش

به یکی توبه به بخشد که غفور است و رحیم

غیب‌ها داند و هرگز ندَرد پردهٔ کس

عیب‌ها بیند و پوشد همه زالطاف عمیم

نَبُرد روزی مُجرم به گناهان بزرگ

نَدَرد پرده ی عاصی به معاصی عظیم

بی عنایاتش اگر طاعت کونین تو راست

هان مشو غرّه که هست از بَدی خاتمه بیم

با عطیّاتش، گر حُرم دو عالم داری

دار امیّد بهشت أبد و دار نعیم

رحمت بی‌حد او می‌دهدم مژدهٔ خُلد

گرچه از کرده خود هست مرا بیم جحیم

مالک الملک أبد خالق اَبدان و نُفوس

که زفیض ازلی زنده کند عظم رمیم

دولت بی سر و پایی به گدایان بخشید

قسمت تاجوران کرد سریر و دیهیم

در خور نعمت او نیست سپاس ثقلین

شُکر حادث نبود در خور احسان قدیم

بارالها به شفیعان جزا احمد و آل

درگذر از گنه خلق زالطاف عمیم

بخش آزادگی از قید علایق همه را

ایمن از وسوسهٔ نفس کن و دیو رجیم

بی‌نیازش ز کسان کن که سگ تو است «محیط»

سگ خود را نپسندد، به در غیر کریم

شمارهٔ ۲ - در نعت حضرت ختمی مآب گوید

اگر زنطقه ی موهوم، آمده دهنی

دهان تو است در آن نقطه هم بود سخنی

نمود لعل تو اثبات ذات جوهر فرد

روا است بوسه زدن بر چنین لب و دهنی

ستاره سان همه چشم فلک صفت همه گوش

که بینم آن دهن و بشنوم از آن سخنی

لطیف پیکر او، زآن نداشت سایه که بود

زجان زنده دلانش لطیف تر بدنی

بر او چو یزدان تشریف مَکرَمت پوشاند

نهفت کون و مکان را درون پیرهنی

تو شمع انجمنی دیگران چو پروانه

اگر کنند نکویان شهر انجمنی

قد تو سرو، دل عاشقان بود چمنش

که دیده است چنین سروی و چنین چمنی

ز شانه زلف شکن در شکن، مزن برهم

که آشیانه مرغ دلی است هر شکنی

مرا به مشک ختن با تو احتیاجی نیست

که چین ظره ی تو هست مُشک را ختنی

حکایت دل درمانده است ورطه ی عشق

شنیده ای تو اگر، شرح موری و لگنی

مرا ببین که کنم کوه راه ناله زجای

مخوان فسانه، کزین پیش بود کوهکنی

به عالمی نفروشم ترا که نتوان داد

گران بها گهری را، به کمترین ثمنی

غریب عالم خاکیم، سال ها به گذشت

در این دیار ندیدم مردم وطنی

من و مدایح ختم رسل، شه لولاک

که نیست خوشتر ازین شیوه، در زمانه فنی

نخست فیض ازل اولین تجلی حق

که او است مظهر فیّاض کُل، به هر زمنی

نبیّ مکّی امیّ محمد عربی

که هست علت ایجاد هر روان و تنی

«محیط» مادح احمد خدای باشد و بس

مدیح حضرت او نیست، حق هم چو منی

شمارهٔ ۳ - در منقبت شاه سریر ولایت حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

ای دل به یمن سلطنت فقر، شاه باش

بی پا و سرپناه سریر و کلاه باش

با نیستی بساز و غم بیش و کم مخور

بر بیش و کم هر آن چه بود پادشاه باش

تا کی سپید جامه توان بود و دل سیاه؟

یک چند دل سپید و مرقع سیاه باش

طی طریق پرخطر عشقت آرزو است

وارسته از دو کون، چو مردان راه باش

آزادیت هوا است، ره خواجگان گزین

از خیل بندگان ولی الاه، باش

در گلشن زمانه اگر گل نمی شوی

خود خوار هم مباش، خدا را گیاه باش

بگریز در پناه شه اولیاء، علی

از حادثات دور فلک، در پناه باش

ای جان مقیم درگه والای شاه شو

چون عرش خاکسار، در آن بارگاه باش

ای دیده کسب نور، از آن آستانه کن

و آن گاه نوربخش به خورشید و ماه باش

ما را شفاعتش طلبد چون گنهکار

ای تن مدام، غرقه ی بحر گناه باش

از جان و دل غلام غلامان حیدرم

یا رب مرا به صدق ارادت گواه باش

ای عذرخواه نامه سیاهان، به روز حشر

جرم «محیط» را بر حق، عذرخواه باش

شمارهٔ ۴ - در ثنای عصمت کُبرای خدا حضرت فاطمه ی زهرا علیهما السلام

ای چهر بر فروخته ات، لاله زار عمر

بازآ که بی رخ تو خزان شد بهار عمر

عمرت دراز باد که آمد طرب فزا

با یاد روی و موی تو لیل و نهار عمر

سرو و گلی نیامده چون عارض و قدت

در گلشن زمانه و در جویبار عمر

صبر و قرار عمر، تو بودی و بی تو رفت

از کف زمام طاقت و صبر و قرار عمر

هر دم که بی تو می گذرد دیده جای اشک

خون گریدا به حال من زار و کار عمر

آشفته تر زطره ی تو گشته حال من

آشفته تر زحالت من، روزگار عمر

تاری اگر زطره ی تو افتدم، به چنگ

آید به دولت تو به دست، اختیار عمر

هرکس که دید روز وداع تو واقف است

بر بی دلان چه می گذرد، از گذار عمر

هر دم که بی حضور عزیزان به سر رود

انصاف، خواندنش نتوان از شمار عمر

به گرفته دل غبار کدورت زهستیم

کو نیستی که شویَدم از دل غبار عمر

جز کشتگان دوست که جاوید زنده اند

جاوید بر نخورده کس از شاخسار عمر

غفلت نگر که پیک اجل در رسید و باز

دل بسته ای به دولت بی اعتبار عمر

فهم سخن اگر ننمایی، شگفت نیست

هوشت زسر ربوده می خوشگوار عمر

خواهی زخواب غفلت، بیدار شد ولی

صهبای مرگ بشکندت، چون خمار عمر

با رشته ی ولای بتولش، چو بستگی است

از هم گسسته می نشود، پودر و تار عمر

خورشید آسمان ولایت که پرتوی

ز انوار او است شمس وجود نهار عمر

هر تن که عاری است زتشریف مهر او

باشد دو روزه صحبت او ننگ و عار عمر

اوقات عمر صرف ثنایش کنم که هست

این شیوه مایه ی شرف و افتخار عمر

گر هیچ یادگار نباشد «محیط» را

این نغز گفته بس بودش یادگار عمر

شمارهٔ ۵ - در مدح اصغر ثقلین و اکبر سبطین حضرت امام حسن علیه السلام

منم که شهره به سرگشتگی به هر کویم

فتاده در خم چوگان عشق، چون گویم

هوای گلشن فردوس برده از خاطر

نسیم روح فزا، خاک آن سر کویم

چنان ز خویش تهی گشته ام، ز جانان پر

که گر ز پوست برآیم تمام خود اویم

عجب مدار اگر مشک بوی شد نَفَسم

که همدم سر آن زلف عنبرین بویم

هزار سلسله بگسسته ام ز شور جنون

از آن زمان که گرفتار، تار آن مویم

به سوی خویش کشم روزگار رفته ز دست

اگر به چنگ فتد آن کمند گیسویم

به رغم آن گه زند طبق عشق زیر گلیم

حدیث حسن تو بر بام عرش می گویم

درون سینه دلم از طرب به رقص آید

در آن زمان که بنشسته ای به پهلویم

ترا به تیغ چه حاجت برای کشتن من

که خود هلاک کند، آن کشیده ابرویم

مرا ز پای نیفکنده نیز برده ز دست

سپید ساعد آن شوخ سخت بازویم

ز بس به روز فراقت گریستم بگرفت

تمام روی زمین را سرشک چون جویم

هزار بار گَرَم هم چو تاک سر بزنی

ز شوق تیغ تو بار دگر همی رویم

اگر پیاله گرفتم ملامتم مکنید

به باده رنگ ریا را ز خرقه می شویم

حوالتم به می ناب و لعل یار کند

علاج درد دل خود ز هر که می جویم

ز فیض خاک در مجتبی شه کونین

به آب خضر زند طعنه نظم نیکویم

ولی ایزد یکتا دوم امام حسن

که هست مدحت او طبع و عادت و خویم

گرم به تیغ زند از درش نتابم رخ

که فیض او در دولت گشاده بر رویم

به هر کجا که روم، روی دل به جانب اوست

که نیست دیدهٔ امّید از دگر سویم

چو دستبرد سپهرم ز پا برآرد، مرا

طریق بندگیش را به سر همی پویم

مرا به روز قیامت «محیط» فخر و شرف

همین بس است که مدّاح حضرت اویم

شمارهٔ ۶ - در مدح رابع اصول دین ثالث ائمه هُدی حضرت سیّدالشهداء علیه السلام

نیمه شب بر سرم آن خسرو شیرین آمد

خفته بودم که مرا بخت به بالین آمد

آمد آن گونه که تقریر نمودن نتوان

چون توان گفت به تن جان به چه آیین آمد

قامت افروخته افروخت رُخ طُرّه ی پَریش

بهر یغمای دل عاشق مسکین آمد

تلخی زهر غم هجر به امید وصال

به مذاق من سودازده شیرین آمد

به همه عمر دَمی شاد نخواهم دل ریش

تا شنیدم که مقامت دل غمگین آمد

سخن از قد و رخ و زلف و بنا گوش تو رفت

یادم از گلشن فردوس و ریاحین آمد

فکر دنیا هوس و کسب جنان مُزدوری است

قرب یزدان نه از آن حاصل و نی زین آمد

دل سودازده طوف سر کوی تو کند

صعوه را بین که به جولانگه شاهین آمد

عرصه ی دل زنهیب شه پیل افکن عشق

ساده از اسب و رخ و بیدق و فرزین آمد

کسب دولت مکن ای خواجه که درویشان را

ترک دولت سبب حشمت و تمکین آمد

من و مدّاحی شاهی که «حسین منی»

مدحتش مادح وی ختم نبیّین آمد

آن چنان پای به میدان محبت بفشرد

که سروش زیب سنان سپه کین آمد

خامس آل عبا شافع کونین حسین

که غلامیّ درش فخر سلاطین آمد

ما سوایش به فدا باد که فرخ ذاتش

ما سوی را سبب خلقت دیرین آمد

توشه ی روز جزا مایه ی امید «محیط»

شیوه ی منقبت عترت یاسین آمد

شمارهٔ ۷ - مزیّن به مدح حضرت علی بن الحسین علیه السلام

یک دو روزی در کفم آن سیم ساق افتاده بود

یاد آن ایام خوش، کین اتفاق افتاده بود

بهره ای کز عمر خود بردیم، این اوقات بود

که اتفاق صحبت اهل وفاق افتاده بود

با خیالش بس که مشغولم ندانستم به عمر

کی وصالش اتفاق و کی فراق افتاده بود

عَقد اُلفت نو عروس دهر با هرکس به بست

از نخستین روز در فکر طلاق افتاده بود

واعظ شهرم به ترک عشق دعوت می نمود

لیک نشنیدم که بس تکلیف شان افتاده بود

دوش در بزم از فروغ جام و عکس چهر یار

مهر و مه را خوش قرانی اتفاق افتاده بود

دست گر نگرفته بودش همت خاصان شاه

دل زپا از کید ارباب نفاق افتاده بود

سید سجاد زین العابدین چارم امام

آن که با غم جفت و از هر عیش طاق افتاده بود

آن مریض عشق کو را تلخی زهر بلا

در هوای دوست شیرین در مذاق افتاده بود

کاش آن ساعت که از تاب تبش می سوخت تن

لرزه بر ارکان این نیلی رواق افتاده بود

بار دادندی اگر حجاب درگاهش «محیط»

هم چو عرش آنجای با صد اشتیاق افتاده بود

شمارهٔ ۸ - موشّح به مدح باقر علوم النبیّین حضرت امام محمد باقر علیه السلام

به بزم قرب حجابی به غیر دوست ندیدم

چو زین حجاب گذشتم به وصل دوست رسیدم

ز لوح دل چو زدودم غبار ظلمت کثرت

جمال شاهد وحدت به چشم خویش بدیدم

ز کام خود بگذشتم به خواهش دل جانان

رضای خاطر او بر مراد خویش گزیدم

ز غیر دوست رمیدن بود طریقه ی عاشق

عجب مدار اگر من زخویشتن برمیدم

به دور نرگس مخمور لعل باده پرستت

وداع عقل به گفتم طمع زهوش بریدم

به یمن همت عشقت چه قیدها بشکستیم

ز شور جذبه ی شوقت چه خرقه ها که دریدم

ترا به خلوت دل بوده منزل و من غافل

به هرزه در طلبت گرد هر دیار دویدم

به عالمی نفروشم غم محبت جانان

که این متاع گرامی به نقد عمر خریدم

بسان نرگس شوخت مدام سرخوش و مستم

از آن زمان که زلعلت شراب شوق چشیدم

کمان عشق که گردن کشیدنش نتواند

به یک اشاره ی ابروی دلکش تو کشیدم

به جز محمد و آلش زکس امید ندارم

به کامرانی جاوید زین امید رسیدم

ز خاک درگه پنجم امام رفت حدیثی

شمیم روضه ی رضوان زشش جهت بشنیدم

محمّد بن علی باقرالعلوم شه دین

که داغ بندگیش از ازل به جبهه کشیدم

به عرض حال چه حاجت بود که هست یقینم

که واقف است به درد نهان و رنج پدیدم

«محیط» در حق من ظنّ بد مبر به خرابی

که مست باده ی عشق شهم نه مست نبیدم

شمارهٔ ۹ - در ثنای امام به حق ناطق امام جعفر صادق علیه السلام

شهی که شیوه ی درویش پروری داند

رموز سلطنت و سرّ سروری داند

بقای دولت آن شاه را بشارت باد

که رسم معدلت و دادگستری داند

بماند نام انوشیروان ز عدل به جای

خلاف آن که بقا در ستمگری داند

ز تیر آه حذر کن که این خدنگ بلا

گذشتن از سپر چرخ چنبری داند

وجود من که از این پیش تیره خاکی بود

ز فیض عشق کنون کیمیاگری داند

کشد به ساحل مقصود تخته پاره ی تن

به بحر عشق هر آن کو شناوری داند

به رهگذار طلب هر که پا ز سر نشناخت

قدم زدن به طریق قلندری داند

بلند مرتبه ی فقر در خرد آن است

که پشت و پای زدن بر توانگری داند

به یمن مقدم دُردی کِشان صاف ضمیر

زمین میکده با چرخ همسری داند

به دفع فتنه ی یاجوج غم ز دل ساقی

به جام بستن سدّ سکندری داند

دلم ربوده به چوگان طُره طَرّاری

که بردن از مه و خور گوی دلبری داند

نگاه آهوی وحشی خرام کبک دری

تجلی مُلک و جلوه ی پری داند

ز حلقه حلقه ی گیسو کند زره سازی

ز نوک ناوک مژگان زره دری داند

ز زرّ جعفریش نقد اعتقاد به است

کسی که مذهب و آئین جعفری داند

ششم امام که ز انوار مهر او طبعم

به هفت اختر رخشنده برتری داند

ز جعفر بن محمد ولیّ حق مددی

اگر به ذرّه رسد، مهرپروری داند

ز فیض صادق آل محمد است اگر

«محیط» طرز سخن گفتن دَری داند

بهای گوهر والای نغز گفتارم

سخن شناس و هنر سنج و گوهری داند

شمارهٔ ۱۰ - در مدح امام هفتم باب الحوائج حضرت امام موسی کاظم علیه السلام

یار برفت و دور از او، صبر و قرار شد زکف

سیل سرشک از پیش، گشت روان به هر طرف

تا شده از نظر نهان، نقطه ی خال دلکشش

دایره سان به دور دل، اندوه و غم کشیده صف

بی رخ و طُرّه ات مرا، ای مه آفتاب رو

روز سیاه شد زغم، دیده سپید از أسف

مشعل آفتاب شد، تیره زدود آه من

تا مه عرضت گرفت از خط مشک سا کلف

زیبد اگر به عالمی، فخر کنی که سال ها

مادر دهر ناورد هم چو تو نازنین خلف

یار کمان کشید و من، دل بر او به چابکی

آمد از این کِشاکِشم، تیر مراد بر هدف

هر که به غیر عاشقی، پیش گرفت پیشه ای

کرد به یاوه زابلهی، عمر عزیز را تلف

از خط جام ساقیا، آیت مغفرت به خوان

بخشش دوست را سبب، لغزش ما است لا تخف

گردش آسمان مگر، گوهری سخن شده

آن که نیاز از سفه، فرق زُمرّد از علف

بهر نشاط قدسیان، زهره به جام آسمان

نظم طرب فزای من، خواند به بانگ چنگ و دف

هشت بهشت را بها، مدح امام هفتمین

موسی کاظم است و من، آمده ام بها به کف

والی دین ولی حق، آن که نموده از ازل

عرش زفرش درگهش، کسب سعادت و شرف

دل صدف است و گوهرش، مهر گران بهای او

بهتر از این گهر دگر، هیچ نپرورد صدف

کاش «محیط» چون شود، خاک بر غم خارجی

خاک وجود او بَرَد، باد صبا سوی نجف

شمارهٔ ۱۱ - در منقبت ثامن الائمّه حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام

نسیم روح فزا از دیار دوست رسید

که کشتگان غم هجر را روان بخشید

بهار آمد و بهر نثار مقدم او

فشاند ابر بهاری زدیده مروارید

و عارض و خط دلجوی دوست سبزه و گل

به شاخسار شکفت و زجویبار دمید

قدح نهاده به کف لاله شد به طرف چمن

زمان عشرت و فصل گل است و دور نبید

جفا و جور رها کن به شکر این نعمت

که سرو قد ترا حدّ اعتدال رسید

ندیده هیچ زیانی هزار سود ببرد

هر آن که گنج ولی را به نقد مهر خرید

غلام همّت آن خواجه ی خردمندم

که درک فیض و سعادت به کسب مال گزید

ز تند باد حوادث فتاده کشتی دل

در آن محیط که او را کرانه نیست پدید

من و ملازمت آستان پیر مغان

که جام جم به گدایان آستان بخشید

مرا زباده غرض مهر احمد و آل است

که دل زساغر وحدت کَه اَلَست کشید

هُمای همّت من شاهباز اوج شرف

به بال شوق سوی آشیان قدس پرید

چو طفل طبع مرا مادر مشیّت زاد

به مهر عترت پاک رسول ناف برید

زبان به مدحت سلطان دین رضا بگشود

ز پیر عقل چو آموخت طرز گفت و شنید

شه سریر ولایت علی بن موسی

که جام زهر بلا را کشید و دم نکشید

امام ثامن ضامن که می تواند کرد

به یک اشاره به هر لحظه نه سپهر پدید

ولی ایزد یکتا که دست همت او

هماره قفل مهمات خلق راست کلید

«محیط» از شرف بندگی آل رسول

به دولت أبد و مُلک لایزال رسید

شمارهٔ ۱۲ - در مدح بابُ المراد حضرت امام محمد تقی جواد علیه السلام

کجا است زنده دلی کاملی مسیح دمی

که فیض صحبتش از دل برد غبار غمی

خلیل بت شکنی کو که نفس دون شکند

که نیست در حرم دل به غیر او صنمی

ز کید چرخ در آن دور گشت نوبت ما

که نیست ساقی ایام را سر کرمی

زمانه خرمن دانش نمی خرد به جوی

بهای گنج هنر را نمی دهد درمی

مباد آن که شود سفله خوی کامروا

که هر زمان کند آغاز فتنه و ستمی

گذشت عمر و دریغا نداد ما را دست

حضور نیم شبی و صفای صبح دمی

قسم به جان عزیزان به وصل دوست رسی

اگر از این تن خاکی برون نهی قدمی

خلاف گوشه نشینان دل شکسته مجو

که نیست جز دل این قوم دوست را حرمی

غم زمانه مخور ای رفیق باده بنوش

که دور چرخ به جامی گذاشته، نه جمی

ز بینوایی و دولت غمین و شاد مباش

که در زمانه نماند گدا و محتشمی

ز اشتیاق بلند آستان شه هر شب

فراز عرش فرازم زآه خود عَلَمی

به خَلق آن چه رسد فیض زآشکار و نهان

ز بحر جود شه دین جواد هست نَمی

محمد بن علی تاسع الائمه تقی

که بحر همت او است بی کرانه یَمی

بدان خدای که باشد زکلک قدرت او

نقوش دفتر هستی ماسِوی رَقمی

که با ولای شفیعان حشر احمد و آل

«محیط» را نبود از گناه خویش غمی

شهان کشور نظمیم ما ثناگویان

اساس سلطنت ما است دفتر و قلمی

شمارهٔ ۱۳ - در مدح امام دهم حضرت امام علی النّقیّ علیه السلام

سر رفت و دل هوی تو بیرون زسر نکرد

ترک طلب نگفت و خیال دگر نکرد

چشمم سپید شد به ره انتظار و باز

از گرد رهگذار تو قطع نظر نکرد

به گذشت عمر و سروقد من دمی زمهر

بر جویبار دیده ی گریان گذر نکرد

شمع وجود بی مه رویش نداد نور

نخل حیات بی قد سروش ثَمر نکرد

در سنگ خاره ناله ی من رخنه کرد لیک

سختی نگر که در دل جانان اثر نکرد

بد عهدی زمانه نظر کن که آسمان

گردش دمی به خواهش اهل هنر نکرد

دل در جهان مبند که این تندخو حریف

با هیچ کس شبی به محبت سحر نکرد

معمار روزگار کدامین بنا نهاد

کز تندباد حادثه زیر و زبر نکرد

دنیا متاع مختصری غم فزا بود

خرم کسی که میل بدین مختصر نکرد

فرخنده بخت آن که در این عاریت سرا

جز کسب نیک نامی، کار دگر نکرد

دل با ولای حجّت یزدان دَهُم امام

از کید نه سپهر مخالف حذر نکرد

سلطان دین علی نقی آن که آسمان

سر پیش آستانش، از شرم بر نکرد

ترک مراد خاطر او را قضا نگفت

اندیشه ی خلاف رضایش قدر نکرد

خورشید آسمان ولایت که ذره ای

بی مهر او به عالم امکان گذر نکرد

انوار فیض عامش بر ذره نتافت

کان ذرّه جلوه ها بر شمس و قمر نکرد

طبع «محیط» غیرت دریا است نظم او

هر کس شنید فرق زعقد گهر نکرد

شمارهٔ ۱۴ - در مدح امام یازدهم حضرت حسن بن علی العسکری علیه السلام

دلم که بود زآلایش طبیعت پاک

گرفته گرد کدورت از این نشیمن خاک

مَلول گشتم از این همرهان سست عنان

کجا است راه نوردی مُجرّدی چالاک

اگر از این تن خاکی سفر کنی ای دل

نخست گام نهی پای بر سر افلاک

بلند و پست جهان ای رفیق بسیار است

گهی به چرخ برد که گذارت برخاک

چو نیستی است سرانجام، هرچه پیش آید

به هر طریق که باشی مدار دل غمناک

به یاوه ابر بهاری به دجله می بارد

به راه بادیه لب تشنگان شدند هلاک

رواق صومعه را آن زمان شکست آمد

که سرکشید به اوج سپهر طارم تاک

نکو است هرچه کند دِلستان چه جور و چه مهر

خوش است آن چه دهد او، چه زهر و چه تریاک

به کیش اهل کرم کافری، اگر ای دل

کنی به راه عزیزان زبذل جان امساک

گرم رسد به گریبان جامه ی جان دست

کنم به روز فراق تو تا به دامان چاک

من و خیال خلاف رضای تو، هیهات!

تو و هوای حصول مراد من؟ حاشاک

ز یُمن دوستی بندگان خسرو دین

ز دشمنی زمانه، مرا نباشد باک

ولیّ حق حسن بن علی، شه کونین

امام یازدهم، سبط خواجه ی لولاک

بزرگ آیت یزدان که درک ذاتش را

توان نمودن گر ذات حق شود ادراک

خدیو کون و مکان، شهسوار مسک وجود

که بسته سلسله ی کائنات بر فتراک

شها وجود دو عالم طُفیل هستی تو است

تو اصل فیضی و ارواح عالمین، فداک

به لطف عام تو دارد «محیط» چشم امید

در آن زمان که سپارد طریق تیره مغاک

شمارهٔ ۱۵ - در منقبت خاتم الاوصیاء حضرت صاحب العصر و الزّمان علیه السلام

حدیث موی تو نتوان به عمر گفتن باز

از آن که عمر شود کوته و حدیث دراز

به راه عشق تو انجام کار تا چه شود

برفت در سر این کار هستیم زآغاز

به طاق دلکش آن ابروان محرابی

که دور از تو نباشد مرا حضور نماز

اگر نه از دل من رسم سوختن آموخت

چرا دمی نکند شمع، ترک سوز و گداز

گرت هوا است که از خلق بی نیاز شوی

زیادتی مطلب، با نصیب خویش بساز

گناه بخت سیه بود، دست کوته ما

وگرنه سلسله ی موی دوست، بود دراز

نحست گام نهی پای بر سر گردون

چو از نشیب طبیعت قدم نهی به فراز

اگر سعادت جاوید بایدت، ای دل

نمای شرح حقیقت، سخن مگو زمجاز

حدیث لیلی و مجنون عامری بگذار

مخوان فسانه ی محمود غزنوی و ایاز

مدیح مظهر حق، مظهر حقایق گوی

ثنای حجّت ثانی عَشَر، نما آغاز

سمّی ختم رُسل خاتم الائمه که هست

نهان زدیده و بر حضرتش عیان هر راز

سلیل خسرو دین عسکری شه کونین

ولی حق شه دشمن گداز و دوست نواز

امام مُنتظر خلق، حجّت موعود

که هست چشم جهانی به رهگذارش باز

پناه کون و مکان صاحب الزمان مهدی

ولی قائم بالسیف، شهسوار حجاز

خجسته نامش زان بر زبان نمی آرم

که روزگار رقیب است، آسمان غمّاز

ز خوان مکرمتش وحش و طیر روزی خوار

به شکر موهبتش جنّ و انس هم آواز

به اوج جاهش جبرئیل عقل می نرسد

به بال شوق کند تا ابد اگر پرواز

شها حقیقت وحدت تویی و دور از تو

شده حقیقت و وحدت بدل به شرک و حجاز

ز حال مردم و وضع زمانه ناگفته

تو واقفی و نباشد به عرض حال نیاز

درآ زپرده و از یک تجلی رخسار

غبار شرک زمرآت ماسوی پرداز

«محیط» زنده شود بعد مرگ گر نشود

ظهور دولت حق راست نوبت آغاز

شمارهٔ ۱۶ - در مدح حضرت ابوالفضل العبّاس علیه السلام

آن قوی پنجه که آزردن دل ها است فَنَش

الفتی هست نهان با دل غمگین مَنش

جان رسیده به لب از دوری جان بخش لبش

دل به تنگ آمده از حسرت نوشین دهنش

آن که می گفت بود حاصل ایام دمی

گشت زانفاس خوش دوست مُبَرهَن سخنش

هر که دارد چو تو زیبا رخ و نیکو قامت

نیست حاجت به گل گلشن و سرو چمنش

گر به فردوس بَرَندش غم غُربت دارد

نیک بختی که سرو کوی تو باشد وطنش

دوش در طرف چمن بلبل شیدا می گفت

نو بهار آمد و افزود غمم زآمدنش

باغ ماند به صف ماریه لاله و گل

به شهیدان به خون غرقه ی گلگون کفنش

ابر در ماتم سقّای شهیدان گرید

که همه عمر بود دیده ی گریان چو منش

نور حق ماه بنی هاشم، عباس که هست

مهر او شمع و دل جمع محبان لگنش

زور بازوی یدالله، ابوالفضل که هست

چنگ ضرغام قضا پنجه ی دشمن شکنش

حامل رایت و میر سپه عشق که داشت

قوت سیل اجل همت بنیاد کنش

دستش از تن که بریدند به کف محکم بود

رشته بندگی و مهر امام زمنش

گفت در ماتم او شاه شهیدان گریان

دید افتاده چو در معرکه پرخون بدنش

شد کنون قطع امید من و پشتم بشکست

بعد از این وای به حال دل و رنج و محنش

از خیال تو به شد خواب زچشم من و خفت

آن که از بیم تو بیداری شب بود فنش

یادم آمد لب خشکیده و چشمان ترش

جگر سوخته از غم دل خون از حزنش

به فرآت آمد تا آب برد سوی خیام

بهر یاران جگرسوختهٔ ممتحنش

کرد کف زآب پر و برد به نزدیک دهان

بود خشکیده زبان چون زعطش در دهنش

جلوه گر گشت لب خشک برادر بر او

تازه شد اندوه دیرینه و رنج کهنش

ریخت آب از کف و لب تشنه برون شد زفرات

سخنی گفت که آتش زده در جان سخنش

گفت این شرط وفا نیست که من آب خورم

سوخته زاده ی زهرا زعطش جان و تنش

ز آن نبردش شه دین سوی شهیدان دگر

که مسیر نشد از معرکه بر داشتنش

برگرفتن نتوان پیکر آن کشته زخاک

که نه تن مانده به جا و نه به تن پیرهنش

هر که در ماتم عباس بگرید چو «محیط»

هست امید شفاعت ز حسین و حسنش

شمارهٔ ۱۷ - در مدح حضرت علی بن الحسین الاکبر علیه السلام

ای لعبت فَرّخ رخ فرخنده شمایل

دل ها به تو مشتاق و روان ها به تو مایل

افتاده ی تیر نگهت عارف و عامی

دلداده ی چشم سهیت عالم و جاهل

بر پای دل از سلسله ی موی تو زنجیر

بر گردن جان از سر زلف تو سلاسل

از جور غم هجر تو دست همه بر سر

در خاک سر کوی تو پای همه در گِل

در حلّ یکی عقده زموی تو بماندیم

با اینکه نمودیم بسی حلّ مشاکل

بگشا لب جان بخش که ما سنگ دلان را

در نقطه ی موهوم شده مسئله مشکل

مجموعه ی خوبی شد زآن گه که وجودت

پر گشته زمهر شه فرخنده خصایل

مرآت جمال ازلی شبه پیمبر

مصباح هدا نور خدا شمس قبایل

مقتول نخستین زسلیل شه لولاک

که آمد غم او ناسخ غم های اوایل

فرزانه ذبیحی که به میدان محبت

پیش از همه یاران شده در جستن قاتل

محبوب خلیلی که نموده به ره حق

یک مرتبه هفتاد و دو قربانی قابل

از خویش تهی گشته و سرشار زمعشوق

گردیده زجان دور و به جانان شده واصل

بودی علی اکبر شاه شهدا را

نور بصر و راحت جان و ثمر دل

ز آن رو شه دین گفت پس از وی که نباشم

ای راحت جان بی تو به جان راغب و مایل

رفتی تو و فارغ شدی از اندوه عالم

من ماندم و غم بی تو درین غمکده منزل

در بحر جهان آل علی کشتی توحید

مستمسک این فُلک بَرد رَخت به ساحل

ز انوار علی بن حسین بن علی شد

از عرصه ی دل ظلمت هر وسوسه زائل

چون یار «محیط» است ولای علی و آل

از زلزله ی حشر نگردد متزلزل

شمارهٔ ۱۸ - در مدح نور دیده ی مجتبی حضرت قاسم علیه السلام

پی خرابی دل سیل عشق بنیان کن

رسید و کند زبنیان بنای هستی من

اگر چه کرد خرابم خوشم که می دانم

پی عمارت جان بود این خرابی تن

حجاب چهره ی جانان وجود خاکی تو است

بر این حجاب شراری زبرق غیرت زن

مقیّدان طبیعت اسیر جاویدند

خوشا به حالت آزادگان قید شکن

که رَسته اند زقید عوالم کثرت

فضای خلوت تجریدشان بود مأمن

رسیده اند بدانجا زیُمن همت عشق

که می نگرددشان شک و ریب پیرامن

از این عزیزان عشاق کربلا است مراد

که مالکان نفوسند و تارکان بدن

مرا زواقعه ی کربلا به یاد آمد

حدیث ماتم جانسوز قاسم ابن حسن

به حیرتم که کدامین غمش کنم تقریر

که بود او را بیرون زحد بلا و محن

به شرح ماتم او نیست حاجت گفتار

توان زعشرت وی پی به ماتمش بردن

بساط عشرت او بود خاک قربانگاه

وصال دوست شهادت، لباس عیش کفن

حنای شادی او خون دیده و دل ریش

سرود عیشش افغان و ناله و شیون

گه وداعش با آن همه تحمل و صبر

فتاد بی خبر از خویشتن امام زمن

دریغ و آه از آن دم که در صف هیجا

نشان سنگ ستم گشت آن لطیف بدن

ز منجنیق ستم سنگ بس بر او بارید

شکسته تر زدلش گشت استخوان در تن

نداشت تاب سواری، کشید پا زرکاب

ز پشت زین سمندش به خاک شد مسکن

به زخم بی حد او خاک گشت مرهم نه

به ماه طلعت او مهر بود سایه فکن

به پرسش غم او خاک کرد دلجویی

به شرح حالت وی زخم باز کرد دهن

به خواند خسرو عشاق را که برگیرد

ز خاک مقدم او زاد ره گه رفتن

امیر قافله ی عشق آمدش بر سر

سرش زخاک گرفت و نهاد بر دامن

ز آب دیده بشستن زچهره گرد و غبار

به گریه گفت ای نور دیده ی تر من

گر آن بود که به خوانی مرا به یاری خویش

کنم اجابت و یاری نیارمت کردن

«محیط» خواست چه شرح مصیبتش گوید

رسید برق غم و سوخت نطق را خرمن

شمارهٔ ۱۹ - در رِثاء حضرت علیّ بن الحسین الاصغر علیه السلام

ز رنگ هستی خود ساده ساز لوح ضمیر

گرت هوا است که گردد زغیب نقش پذیر

به راه پر خطر عشق پا منه که آنجا

گذار بر دم تیغ است و راه بر سر تیر

به زندگانی عشاق، دل مرا سوزد

که هست یاورشان درد و غم معین و ظهیر

از آن به حال مجانین عشق رشک برم

که هست سلسله ی زلف یارشان زنجیر

به عالمی نفروشم غمت که کس ندهد

چنین نفیس متاعی، بدین بهای حقیر

کرا که محنت و غم شد زخوان غیب نصیب

نشاط و عیش نگردد، مسیر از تدبیر

همان حکایت صعوه است و چنگُل شهباز

حدیث نیروی تدبیر و قوّت تقدیر

توان نمودن هر درد سخت را درمان

به غیر درد جدایی که نیست چاره پذیر

خطا سرودم مرگ است، چاره ی هجران

گرت خلاصی ندهد، زقید هجر بمیر

ترا زسرّ حقیقت، چو نیست آگاهی

ز جهل نکته به شوریدگان عشق مگیر

دمی امید رهایی مدار در همه عمر

برای آن که شود در کمند عشق اسیر

خدای هر دم، تقصیر من زیاد کُناد

اگر محبت خاصان حق بود تقصیر

گواه صدق مقال حق اینکه نیست مرا

به جز محبت عشاق کربلا به ضمیر

حدیث محنت آن تشنگان غرقه به خون

حکایتی است که نتوان نمودنش تقریر

عجب ترا زهمه شرح غم علی اصغر

که گر جوان شنود، از ملال گردد پیر

به دشت ماریه چون آه اختر سوز

شد از درون جگر تشنگان به چرخ اثیر

علی اصغر خود را نهاد بر کف دست

خدیو دین ملک العشق، شاه عرش سریر

میان معرکه آمد بر سپاه عدو

ستاد و از دل پردرد، برکشید نفیر

سرود هست گنه، گر را به کیش شما

به هیچ کیش ندارد، گناه طفل صغیر

دهید جرعه ی آبی بدین صغیر که سوخت

درون سینه دل نازکش زقحطی شیر

جواب مقصد شه را، کمان گشود زبان

رساند آب به حلقوم اصغرش با تیر

برید حنجر او گوش تا به گوش و نشست

به بازوی شه دین، نوک تیر خصم شریر

گلوی خشکش گردید تر، ولی از خون

به حلق تشنه ی او نی رسید آب و نه شیر

تبسمی به رخ شاه کرد و رفت زدست

به بزم قدس زدندش زبام عرش صفیر

کشید تیر زحلقوم او شه شهداء

ز دیده اشک فرو ریخت هم چو ابر مطیر

فشاند خون گلویش به سوی چرخ برین

به گریه گفت که ای ایزد سمیع و بصیر

فصیل ناقه ی صالح، به رتبه ی برتر نیست

از این صغیر که گردید، کشته بی تقصیر

«محیط» شرح غمی را چسان تواند گفت

که از شگفتی نتوان، نمودش تصویر

شمارهٔ ۲۰ - مختوم به مدح حضرت مالک اشتر روحی له الفدا

مرید عشق نجوید، مراد خاطر خویش

خوش است عارف سالک، به هر چه آید پیش

نکو است آن چه کند دلستان، چه جور و چه مهر

خوش است هرچه زجانان رسد، چه نوش و چه نیش

غلام همت آنم که خاطر مجموع

پی دو روزه ی دنیای دون نکرد، پریش

ز چنگ حادثه خواهی شکسته دل نشوی

به هوش باش نگردد، دلی زدست تو ریش

ز بندگان طبیعت مجو مسلمانی

که این سیاه دلان، کافرند در همه کیش

طُفیل هستی یارند، بنده و آزاد

رهین منّت عشقند، منعم و درویش

به عشق کوش که مردان راه حق بردند

به یُمن سلطنت عشق، کارها از پیش

ز عشق مالک اشتر، بدان مقام رسید

که قاصر است زدرکش، عقول دوراندیش

شه ولایت فرمود، بهر من مالک

چنان بُدی که بُدم من، برای سید خویش

بُرنده تیغی خواندش، زتیغ های خدا

مر این حدیث زگفتار او است، بی کم و بیش

«محیط» بندگی بندگان، آل رسول

مراست مذهب و آیین، مراست ملت و کیش

شمارهٔ ۲۱ - بنگر صفای جام و می لعل فام را

بنگر صفای جام و می لعل فام را

کز باده فرق می نتوان کرد، جام را

نازم به بزم دُردکشان کز فروغ جام

از هم تفاوتی نبود، صبح و شام را

در طی راه عشق چو خامند، پختگان

اندیشه کن که حال چگونه است خام را

تحصیل نام، از در میخانه کی توان

طوفان خم به باد دهد، ننگ و نام را

انصاف خواهمی زتو، هرگز شنیده ای؟

عاقل به اختیار کند، ترک کام را

ما را غرض زباده، شراب ولایت است

نی باده ای که آمده مقصد، عوام را

دی بر در سرای مغان، ازدحام بود

پرسیدم از مُغی، سبب ازدحام را

گفتا که هست عید و به عیدانه، پیر دیر

بنموده وقف دُردکشان، رطل و جام را

میلاد فر خجسته ی ساقی کوثر است

آمد نوید فتح و بشارت، گرام را

سلطان اولیاء، شه مردان که حُب او

شرط قبول گشته صلوة و صیام را

مولود شد به کعبه و عزّ و شرف فزود

حجر و حطیم و زمزم و رکن و مقام را

اِحرام طوف درگه او هر که بست یافت

اجر هزار عمره و حجّ تمام را

بر خاک آستانهٔ وی هر که جبهه سود

دریافت حق واقعیِ استلام را

بین صفا و مروهٔ درگاه و روضه اش

کن سعی کسب روضهٔ دارالسلام را

می کُن وقوف، در عرفات ولای او

جویی اگر سلامت یوم القیام را

مقصد ز رمیِ جَمْر، تبری زخصم اوست

کین شیوه شاهد است، تولای تام را

قربانی منای تقرب، که فُزت گفت

دید از شراب وصل، لبالب چو جام را

بعد از ثنای شاه ولایت علی، رواست

گفتن مدیح صدر فلک احتشام را

ز آن رو که عرض مدحت مولی نمودن است

در کیش اهل عشق، ستودن غلام را

آن خواجهٔ کریم که زد جاودان صلا

بر خوان جود و فضل و کرم، خاص و عام را

فرزانه صدر اعظم اشرف که شه سپرد

در کفّ او زمام تمام انام را

در دفع خصم مملکت و حفظ داد و دین

کلکش نموده کار بُرنده حسام را

ز آن شد امین سلطان، کز پای گوهری

جز در ره امانت، ننهاده گام را

دایم «محیط» از کرم شاه اولیاء

خواهد دوام دولت صدرالکرام را

شمارهٔ ۲۲ - در میلاد سعادت بنیاد امام زمان علیه السلام

عید است و کرده دلبر من دست و پا خضاب

خوش رنگ تازه ریخته از بهر دل بر آب

دارد برای بردن دل، شیوه ها به چشم

ریزد بر آب رنگ و بَرَد دل ز شیخ و شاب

تنها نه من ز نرگس مستش شدم ز دست

بر هر که بنگری ز همین باده شد خراب

ماه هلال ابروی من، بر فروخت چهر

وز پرتو جمال بِزد، راه آفتاب

سالی است در میان دل و لعل آن نگار

باقی است از برای یکی بوسه شکرآب

عیدانه را ستانم، امروز بوسه ای

زان لعل لب که ریزدم از کان شهد ناب

شد سال نو، زدست مده باده ی کهن

کین آب زندگی است در ایام، دیریاب

آمد بهار و روز گُل است و زمان مُل

ساقی بیار باده به بانگ دف و رباب

از سبزه شد بساط زُمرّد بسیط خاک

وز کف فشاند لؤلؤ لالا، بر آن سَحاب

از بهر دلربایی عُشّاق بی قرار

سُنبل بِتار طُره درافکند، پیچ و تاب

ز افغان عندلیب و هیاهوی می کِشان

بیدار چشم نرگس مَخمور شد ز خواب

هم چون صنوبر قد جانان به چشم من

افکنده سایه سرو سهی در میان آب

ذرات کائنات به رقصند و در سماع

از یُمن مولد مَلک مالک الرقاب

کَهف امان پناه جهان صاحب الزمان

شاهی که سوده نُه فلکش جبهه بر جناب

مهدی ولی قائم موعود و منتظر

آخر امام و یازدهم نجل بوتراب

عنوان آفرینش و فهرست کُن فکان

کز دفتر وجود بود، فرد انتخاب

با پایه ی عنایت او، پاید آسمان

در سایه ی حمایت وی، تابد آفتاب

هستند ریزه خوار ز خوان عطای او

از پیل تا به پشه، ز شهباز تا ذباب

راعی شود ز معدلتش، گرگ بَر غَنم

غالب شود به مملکتش صعوه بر عقاب

بی امر او نریزد، یک برگ از درخت

بی فیض او، نبارد یک قطره از سحاب

باشد گه تجلّی یزدان بی مثال

آن ذات حق نما، چو برون آید از حجاب

گیرد ز عدل و دادش، آرام روزگار

از ظلم و جور گیرد، هرگاه انقلاب

حَصر مَحامدش نتوان کرد از آن که هست

نطق الکن و محامد بی حد و بی حساب

درمانده ام (اَغِثُنی) یا صاحب الزمان

یا خاتم الائمه و یا تالی الکتاب

بگشا در عطا زکَرم بر رخ «محیط»

ای بی کف عطای تو مسدود، فتح باب

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امام الانس و الجّان صاحب العصر و الزمان علیه السلام

ای پایه ی جلال تو آن سوتر از جهات

برتر بود مقام تو زادراک ممکنات

جایی رسیده ای ز جلالت که آمده

در عالم تصور ذاتت، عقول، مات

فرخ سلیل حجت حق، عسکری تویی

جدّ تو هست ختم رسل، فخر کائنات

هستی تو نخبه ی عرب و زبده ی عجم

بابت ز طیّبین بُد و مامت، ز طیّبات

ای برترین سلاله ی ارواح محترم

ای بهترین نتیجه ی آباء و اُمّهات

دامان عصمت تو مبرّا بود ز عیب

زاصلاب شامخاتی و ارحام طاهرات

فرخنده درگه تو بود ساحل امید

در بحر روزگار، تویی کشتی نجات

بگشوده فیض عام تو بر چهر ماسوی

ابواب جاودانه عطیات وافرات

بر زهر، بَر دمند اگر نام مهر تو

مانند آب خضر شود مایه ی حیات

خوانند گر، به آب بقا وصف قهر تو

چون زهر جانگزای شود مورث ممات

می خواست مهر و قهر ترا حق نشانه ای

ایجاد کرد دوزخ و جنات عالیات

در رتبه ماسوی همه جسمند و تو روان

نی نی خطا سرودم، اینان صفت تو ذات

باشد گه تجلی یزدان ظهور تو

حق راست در وجود تو هر دم تجلّیات

نبود ولی قائم بالسیف، جز تو کس

هم صاحب الزمانی و هم مالک الجهات

هستی امام غایب و مهدی منتظر

ای مظهر غرائت آثار و معجزات

از پا فتاده ام ز کرم دست من بگیر

یا ناصر الأحبة و یا حامی الولات

نبود مرا ز کار فرو بسته غم که هست

دست گره گشای تو حلال مشکلات

دستی بر آر و ریشه ی کافر دلان بکن

یا قاهر الاعادی و یا قامع الطُّغات

یا خاتم الائمه و یا هادی الأمم

با مبدأ الهدایة و یا منتهی الهُدات

در حضرت تو حاجت اظهار حال نیست

باشد چه احتیاج به توضیح واضحات

دارد زلطف عام تو چشم کرم «محیط»

ای ریزه خوار خوان عطای تو کاینات

گوید بدین امید ثنایت که روز حشر

انعام او، به روضه ی رضوان کنی برات

در خورد حضرت تو نباشد ثنای من

ای عاجز از بیان ثنای تو ممکنات

هر دم ترا نثار فرستند قدسیان

از بارگاه قُدس تحیّات زاکیات

شمارهٔ ۲۴ - در نعت وجود مقدس خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله و سلم

اول صبح دوم، آخر دوران شب است

هله عید آمد و روزی خوش و وقتی عجب است

هر که را می نگری سرخوش صهبای سرور

هر کجا می گذری بزم نشاط و طرب است

آید از هر شجری صوت انا الله در گوش

چشم دل بازنما گاه تجلی رب است

همه سکّان سماوات هم آواز شده

زهق الباطل و جاء الحقشان ورد لب است

گشت مولود چنین روز مهین فرزندی

که وجودش سبب خلقت هر أمّ و أب است

قائل کُنتُ نبیاً که مبارک ذاتش

خلقت آدم و ذریه ی او را سبب است

سید خیل رسل ختم نبیین احمد

شه لولاک محمد که امینش لقب است

حجة الله علی الخلق نبی الرحمه

مصطفی کز همه ی کون و مکان منتخب است

شیبة الحمد بُدش جدّ و پدر عبدالله

مادرش آمنه و آمنه بنت وهب است

هفدهم روز مبارک ز ربیع الاول

مولدش مکه در آنجای که نامش شعب است

تافت هنگام ولادت ز جبینش نوری

که فروغ مه و خورشید از آن مُکتسب است

از حرم یک سره با پای خود اصنام شدند

گه میلادش، این واقعه بس بوالعجب است

هجرتش سیزدهم سال ز بعثت بشمار

بعثتش هفتم عشرین ز ماه رجب است

معجز ثابته ی باقیه ی او، قرآن

آن کلام الله مُنزل، به لسان عرب است

زو عجب نبود، شق القمر و ردّ الشمس

کآسمان هاش چوگویی، به کف از لطف رب است

شب معراجش سابع عشر شهر صیام

بلکه همواره به هر سال و مه و روز و شب است

دین او ناسخ ادیان تمامی رسل

ذات او از همه برتر به عُلو و حسب است

منظر تابع او روضه ی فردوس برین

منزل عاصی او ناراً ذات لهب است

نتوان گفت قدیمش که قدیم ازلی

ذات بی چون خداوند بری از نسب است

حادثش هم نتوان خواند که حادث خواندن

ایزدی ذات ورا دور ز رسم ادب است

فیض پاینده ی حق باشد و حادث خواندن

فیض پاینده ی حق را نه طریق ادب است

صِهر و ابن عم و اول وصی او است علی

کز نهیبش به تن و جان عدو تاب و تب است

به نبی و علی و آل تولا کردن

مایه ی أمن و امان دافع رنج و تعب است

شرف از مدحتشان یافته تا نظم «محیط»

قدسیان را زپی کسب شرف ورد لب است

باد بر آن نبی رحمت و آلش صلوات

تا بود نخل ثمرآور و بارش رطب است

شمارهٔ ۲۵ - مختوم به منقبت شاه ولایت علیه السلام

بی رخ و زلف تو دل را روز و شب آرام نیست

با کسی این طایر وحشی به جز تو رام نیست

ناصحم گوید: دهد بر باد، نام نیک، عشق

می نداند عاشقان را قید ننگ و نام نیست

عقدهٔ زلف دو تا را برگشا، از پای دل

مرغ دست‌آموز را، حاجت به بند و دام نیست

آتشین می، پختگان سخت بنیان را سزد

در خور این لقمه هر نازک مزاج خام نیست

ساقیا می ده که از کلید سپهر و اختران

هیچ کس ایمن مگر در دور و رطل جام نیست

خاصیه گان را نیست آگاهی چو زاسرار وجود

دار معذورش اگر زین رمز، آگه عام نیست

تا نشنیدم در دم مرگم، نماید شاه رخ

در همه عمرم به جز ادراک آن دم کام نیست

شاه درویشان علی مرتضی که افلاک را

بهر طوف آستانش روز و شب آرام نیست

با خبر از شوق و ذوق و شور مستی «محیط»

کس به جز صافی دلان رند دُرد آشام نیست

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً در مدح شاه اولیاء ارواح العالمین له الفدا

بی تو نباشد عجب، گر زدل آرام رفت

می رود آرام دل، چون که دل آرام رفت

از رخ و زلف تو بود، گر زدل آرام رفت

بی رخ و زلفت زدل طاقت و آرام رفت

سعی نمودم بسی، در طلب تو ولی

کام مسیر نشد، عمر به ناکام رفت

کوشش بی فایده است، بی مدد لطف حق

کیست که کاری ازو، پیش به ابرام رفت

دور ززلف و رخت، ای مه خورشید رو

با غم و رنجم بسی، صبح شد و شام رفت

پخته نشد هر که را، سینه زسودای عشق

درین سپنجی سرا، خام شد و خام رفت

دیدم در خواب دوش، دام سر زلف دوست

مرغ دلم پَر گرفت، در پی آن دام رفت

شیوه ی دُردی کشی، کرد مجرّد مرا

یک سره اسباب زهد، در گرو جام رفت

غیر زمانی که شد، صرف ثنای علی

جمله به بیهودگی، حاصل ایام رفت

مایه ی آرام دل، نام علی شد «محیط»

رفت زدل اضطراب تا به لب این نام رفت

طی طریق طلب، باید کردن به سر

راه نیابد به دوست، هر که به اقدام رفت

شمارهٔ ۲۷ - و له علیه الرحمه فی التّشبیب و التّحبیب

تا زتاب می گل رویت شکفت

ترک گل بلبل زسودای تو گفت

از پی آویزه ی گوش تو دل

با مژه بس دانهٔ یاقوت سُفت

آن موحد شد که با جاروب لا

از حریم دل غبار شرک رُفت

گر فروشد بوسه را جانان به جان

می‌ستانم من که ارزان است و مفت

جز هلال ابروان ماه من

دلبری را کس ندیده طاق و جفت

ساقیا می ده که دور خرمی است

بخت شد بیدار و چشم فتنه خفت

چون ثنای شاه دین گوید «محیط»

پای تا سرگوش شو بهر شنفت

نوبهار جود کز فیض دَمش

گلشن ایجاد را گل‌ها شکفت

شمارهٔ ۲۸ - در منقبت مولای متقیان امیرمؤمنان علیه السلام

تهی زخویشم و سرشار آن چنان از دوست

که گر زپوست برآیم هر آن چه بینی اوست

زمن مپرس بد و نیک وضع عالم را

که هرچه در نظر آید مرا تمام نکوست

نکو است هرچه درآید مرا به پیش نظر

که هیچ پیش نظر نایدم به جز رخ دوست

زعشق روی توام منع می کند زاهد

بیا و روی نگه کن که سخت تر از روست

حدیث دوستی زلف تو روزی زدم و می خواران

چو خوب در نگری داستان سنگ و سبوست

به چنین زلف تو روزی به شوخی دست

گذشت عمری و دستم هنوز غالیه بوست

به چین زلف تو دل رفت و روزگاری شد

خبر ندارم ازو در کدام حلقه ی موست

مرا تلق خاطر به سرو بالایی است

که بنده ی قد او هر چه سرو بر لب جوست

مرا تبی است که هر چیز او بود نیکو

نکوتر از همه این یک بود که نیکو خوست

غلام حلقه بگوشان ان بتم که سپهر

فتاده در خم چوگان قدرتش چون گوست

ولی ایزد بی چون علی شه مردان

که مظهر حق و دست و زبان و دیدهٔ اوست

«محیط» ترک ولای علی نخواهد گفت

به جرم عشق اگر بر کنندش از سر پوست

شمارهٔ ۲۹ - موشح به منقبت شاه ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام

جان ناقابل قربان تو نیست

ورنه دل بستگیم هیچ به جان جان تو نیست

شاهد حال بود وضع پریشان که مرا

بستگی جز به زلف پریشان تو نیست

چون شوم محرم کویت بکَنم جامه زتن

زان که این دلق کهن لایق ایوان تو نیست

به یکی لطمه دو صد گوی دل از جای بکند

تا نگویند اثر در خم چوگان تو نیست

هر که شد بسته ی ید تو زغم آزاد است

بسته ی بند غم است آن که به زندان تو نیست

در همه شهر تنی نیست زصاحب نظران

که دل او هدف ناوک مژگان تو نیست

زتو ای کان ملاحت همه کس بهره ور است

در سری نیست که شوری زنمکدان تو نیست

آب حیوان بود مایه ی عمر ابدی

چشمه ی آن به جز از چاه زنخدان تو نیست

روز محشر که زهولش سخنان می گویند

سخت روزی است ولی چون شب هجران تو نیست

چون قلم بر خط فرمان تو سر به نهادم

باز گویند که این بنده به فرمان تو نیست

قربت ای کعبه ی مقصود اگر دست دهد

با کی از بُعد ره و خار مغیلان تو نیست

بعد از این آب دهم کِشت خود از چشمه ی چشم

دیگر ای ابر مرا چشم به باران تو نیست

برو ای شیخ که از کبر و غرورت ما را

گشت معلوم که جز باد در انبان تو نیست

با تولای علی ای همه تن غرق گناه

دل قوی دار که اندیشه زعصیان تو نیست

روز محشر چو به طومار عمل درنگرند

جز ثنای علی و آل به دیوان تو نیست

یا علی روی دل و دیده ی امید «محیط»

جز به دست کرم و درگه احسان تو نیست

ای کلام الله ناطق به تمام قرآن

نیست یک آیت تعظیم که در شأن تو نیست

شمارهٔ ۳۰ - در منقبت حضرت ابوالامه علی بن ابیطالب علیه السلام

چون در چمن چمان شد، آن شوخ سرو قامت

در هر قدم به پا کرد هنگامهٔ قیامت

از آب و رنگ رخسار، بر آبروی گلزار

بازار سرو به شکست، قدّش زاستقامت

تو خون خلقی نوشی ای شیخ و ما می ناب

انصاف ده از این دو، شاید که را ملامت

در خاکدان گیتی، بی عشق هر که سر کرد

خواهد به خاک رفتن، با حسرت و ندامت

فانی است هر چه بینی در این سرای خاکی

جز نام نیک عشاق که او راست استدامت

به شکست ساغر دل، لعل لبت به فرما

کز بوسه ای برآید، از عهده ی غرامت

ای محرمان حضرت، با پادشه بگوئید

تیمار خستگان است، سرمایه ی سلامت

منعم اگر نپرسد، از حال بینوایان

پرسند و باز ماند، در عرصه ی قیامت

در ری شده است ما را، بی دوست کار مشکل

نی مانده پای رفتن نی طاقت اقامت

مهر علی است جنت، قهر علی است دوزخ

حُب علی است میزان در عرصه ی قیامت

از پا «محیط» افتاد، از دست برد ایام

دست بگیر زالطاف، ای منبع کرامت

شمارهٔ ۳۱ - در مدح سیّد صادق طباطبایی فرماید

خوبان جهان از چو جهان مهر وفا نیست

این سلسله را پیشه به جز جور و جفا نیست

آغاز فنا بود، جهان را و چو آغاز

انجام مر این غمکده را غیر فنا نیست

از زهد فروشان بگریزند که دیدیم

این سلسله را دوستی و مهر و وفا نیست

تا خرقه ی صوفی به می صاف نشویند

بی شبه ی آلایش تزویر و ریا نیست

از خاک در میکده با همت رندان

آن فیض توان یافت که در آب بقا نیست

آشفته اگر گویم، معذور بدارید

سودایی عشقم، دل شوریده به جا نیست

در شهر یکی نیست که از دست غم تو

مانند منش پیرهن صبر قبا نیست

لعل لب میگون تو پیمود به عشاق

زآن راح روان بخش که در میکده ها نیست

نتوان رخ زیبای تو را شمس و قمر خواند

این همه خوبی و صفا نیست

ای بنده خمش باش که در کار خدایی

جای سخن و دم زدن از چون و چرا نیست

کردیم بسی تجربه با پنجه ی تقدیر

تدبیر به جز شیوه ی تسلیم و رضا نیست

گر شهد به اعدا دهد و زهر به احباب

باشد ز ره حکمت و از روی خطا نیست

سرمایه ی عیش ابد و دولت جاوید

ای خواجه به جز نیکی با خلق خدا نیست

در مردمی و جود یکی در همه آفاق

چون زاده سلطان رسل خواجه ی ما نیست

مولی العماء «صادق» کان در نظر او

ملک دو جهان را چو کنی خاک بها نیست

غیر از علی و آل «محیط» به ره حق

کس بعد نبی راهبر و راهنما نیست

شمارهٔ ۳۲ - مختوم به منقبت حضرت ولایت مآب علیه السلام

دور نمودم تا فلک از آستان دوست

دارم تن و دلی چو دهان و میان دوست

دارم دل شکسته و دانم که جای او است

ورنه به دل علاقه ندارم به جان دوست

تا از خودی تو اثری است، گرچه نام

هرگز گمان مبر که بیابی نشان دوست

بیرون بود زقوه ی ما سست بازوان

با ضعف دل کشیدن محکم کمان دوست

باید گذشتن از تن خاکی که این غبار

حائل شده میانه ی ما و میان دوست

گیرد چو سیل حادثه آفاق را تمام

در الامان ما است، بلند آستان دوست

دانی که دوست کیست، علی شاه اولیا

چه بود «محیط» خاک ره پاسبان دوست

از مویه هم چو موی وز ناله شدم چو نای

از دوری دهان و فراق میان دوست

دادن به سرو، نسبتش از پست همتی است

برتر زطوبی است، قد دلستان دوست

گردد کجا ز زلزلت الارض مضطرب

آن را که دل قوی است به خط امان دوست

شمارهٔ ۳۳ - در نعت حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم

سه چیز اهل طلب را بود نشان سعادت

خلوص نیت و قلب سلیم و صدق ارادت

نه بندگی است که مر، دوری است و نفس پرستی

زبیم دوزخ و شوق جنان کنی چو عبادت

طبیعت سبعی غالب است تا به نهادت

گمان مبر که سوی آدمی و اهل سعادت

دل شکسته به دست آر و درد عشق که گردد

دلت مقام حق و آیدت خدا به عبادت

زحال عیسی و قارون پدید گشت که تن را

برد به چرخ تجرد، کشد به خاک زیادت

غم فراق توام کشت و زنده کرد وصالت

فراق و وصل تو آمد، دلیل موت و اعادت

کجا قبول شود دعوی خدای پرستی

از آن که نفس پرستی نموده شیوه و عادت

نبود نام زآدم که بود سید بطحا

نبی خاتم و بودش به کائنات سیادت

بدان رسیده که خوانند غالیش چو نصیری

ز بس که شاه‌پرستی «محیط» را شده عادت

شمارهٔ ۳۴ - ایضاً در مدح شاه اولیا ارواح العالمین له الفدا

غیرت طوبی بود، قامت دلجوی دوست

رشک ریاض جنان، خاک سر کوی دوست

قید غلایق گسست، قوّت بازوی عشق

حجاب هستی به سوخت، تجلّی روی دوست

سلسلهٔ کائنات، جمله به رقصند و هست

سلسله‌جنبانشان، سلسلهٔ موی دوست

روی زمین را گرفت، تیغ زبانم تمام

تا که حکایت شود، زتیغ ابروی دوست

اول ایام عمر، روز وفات من است

زان که به روز وفات، ببینمی روی دوست

در کف داود از آن، آهن چون موم بود

که می رسیدنش مدد، زسخت بازوی دوست

واسطه ی فیض روح، بود دم عیسوی

منبع آن فیض بود، لعل سخنگوی دوست

با ید بیضای کلیم، گشت زخود بی خبر

کرد تجلی به طور، چو ایزدی روی دوست

دوست که باشد علی، هست مراد «محیط»

وان که بود بعد مرگ، خاک سرکوی دوست

شمارهٔ ۳۵ - ایضاً من نوادر طبعه و خیاله علیه الرحمه

نه به تنها دل من از پی دلدار به رفت

هرکجا بود دلی، در سر این کار به رفت

دل سودازده با سلسله رقصد زطرب

تا که در سلسله ی گیسوی دلدار به رفت

ای خوش آن جان که نثار ره جانان گردید

سرفراز آن که سرش در قدم یار به رفت

بوسه بر خاک در دوست تواند دادن

هرکه منصور صفت تا به سر دار به رفت

کو مجالی که دهم شرح که از دست غمت

چه ستم ها به من زار دل افکار به رفت

هر شب از هر مه روی تو ای رشک قمر

ناله ی زارم تا گنبد دوار به رفت

این عجب بین که به لب نامده شد شهره شهر

ماجرایی که میان من و دلدار به رفت

چهره ی شاهد معنی همه ی عمر بدید

هر که بیرون دمی از پرده انکار به رفت

کیست این ساقی سرمست که از جلوه ی او

از حریفان کهن هوش به یک بار به رفت

بود در نقطه ی موهوم دهان تو سخن

گفتگوها بسی از عالم اسرار به رفت

سود بازار جهان جمله زیان است ای دل

صرف آن برد کزین بیهده بازار به رفت

ره به سر منزل مقصود تواند بردن

هرکه در مرحله ی عشق، سبک بار به رفت

ای خوش آن روز که گویند از این خانه «محیط»

رخت بر بست و به سر منزل دلدار به رفت

شمارهٔ ۳۶ - در مدح حضرت اسدالله الغالب علی ابن ابیطالب علیه السلام

آن شاهد مقصود که در پرده نهان بود

دوشینه ی بر دیده ی من، جلوه کنان بود

نوشین لب و رخشان رخ و زلف به خم او

نور بصر و تاب دل و قوت روان بود

خواندم مه و مهرش به نکویی چو بدیدم

بهتر ز مه و مهر، نه این بود و نه آن بود

می خواندمیش ماه اگر، ماه سخنگو

می گفتمیش سرو، اگر سرو روان بود

بیدار شد از خواب چو چشمان تو شد باز

هر فتنه ی خوابیده که در ملک زمان بود

خود را نگه از فتنه ی ایام، توان داشت

وز نرگش فتان تو، ایمن نتوان بود

هر سود که گفتند به بازار جهان هست

دیدیم به جز سود غمت جمله زیان بود

معذور همی دار اگر بی خود و مستیم

هشیار به دور لب لعلت نتوان بود

گر زلف و بناگوش ترا خلق نمی کرد

ایزد، نه زدین نام و نه از کفر نشان بود

در حلقه ی نوشین دهنان، هرکه بدیدم

این ملطع جان بخش منش ورد زبان بود

روزی که نه از ماه نه از مهر نشان بود

روشن زتجلی علی کون و مکان بود

وجه الله باقی که عیان شد زشهودش

آن شاهد غیبی که پس برده نهان بود

موسی ار نی گوی، چه در طور درآمد

نوری که تجلی بر آن بود، همان بود

با کشتی خود خود نوح زحملش سخنی گفت

زان روی زطوفان حوادث، به امان بود

آتش به خلیل الله از آن برد سلامت

گردید که حبّ علیش جوشن جان بود

صوت خوش داود که بردی دل عالم

یک شمه اش از فیض لب و لطف میان بود

از شادی قرب حرمش از دل آدم

رفت آن غم و اندوه که از بعد جنان بود

چون یافت مدد از دم او عیسی مریم

جان بخش دمش غیرت آب حیوان بود

چون نام علی نقش نگین کرد سلیمان

حکمش چو قضا بر همه ی خلق روان بود

تنها نه همین بود معین، ختم رسل را

بر خیل رسل یار، به هر عهد و زمان بود

در منقبتش هر چه «محیط» از دل و جان گفت

صدق است و یقین دان، نه دروغ و نه گمان بود

شاهی که تولاش بود معنی ایمان

کافر بود آن کس که بگوید، نه چنان بود

شمارهٔ ۳۷ - و منه ایضاً فی التّشبیب و التّجبیب علیه الرحمه

بسیار زلف پرشکن و پرخم اوفتد

بر روی تو چه دلربایی زلفت کم اوفتد

درهم شود چو خاطر من وضع روزگار

بر روی تو چو طره ی تو در هم اوفتد

باشد رقیب دیو و دهانت، نگین جم

ترسم به چنگ دیو، نگین جم اوفتد

جز لعل تو که مرهم ریش دل من است

هرگز شنیده ای که نمک مرهم اوفتد؟

بُرقع فکن که از شرر آتش رُخت

ترسم شرر به مزرعه ی عالم اوفتد

باشند جاودانه دل و غم قرین هم

یک دل ندیده ام که جدا از غم اوفتد

آدم به دام دانه ی حسن اوفتاد چون

نبود عجب اگر که بنی آدم اوفتد

با کس مگوی راز دل خود، گمان مدار

کز صد هزار دوست، یکی محرم اوفتد

روزی اگر به خاک شهیدان کنی گذار

شور قیام در همه ی عالم اوفتد

شد در هوای دانه ی خال تو مرغ دل

ترسم بدام، طرّه ی خم در خم اوفتد

آزادی از کمند محبت، بود محال

هر کس درین کمند فتد، محکم اوفتد

هر کس که بوسه زد به لب جام و لعل یار

جاوید زنده است و مسیحا دور اوفتد

شمارهٔ ۳۸ - مختوم به مدح شاه ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام

چون کارها موافق تقدیر می‌شود

ابله کسی که غره به تدبیر می‌شود

در هر زمان هر آن چه مقدر شده شود

تقدیم نی ز سعی و نه تأخیر می‌شود

ساقی شتاب کن که زبس عمر تندروست

هرچند باده زود دهی، دیر می‌شود

زآهوی چشم شیردلان را کند شکار

چون ترک شوخ من سوی نخجیر می‌شود

چون حلقه‌های زلف ز هم باز می‌کند

هر حلقه طوق گردن صد شیر می‌شود

گر ابرویت گرفت دلم را شگفت نیست

تسخیر هر دیار، به شمشیر می‌شود

تنها نه من به کوی تو از پا درآمدم

اینجا چه خاک، باد زمین گیر می‌شود

رنجی که بر من از غم دوران رسید اگر

بر طفل شیرخواره رسد، پیر می‌شود

هرکس شود ز حادثهٔ عمر با خبر

چون من ز زندگانی خود سیر می‌شود

بی‌طالعم چنان که به یک تار مو، گرم

بندند، تار موی چو نرفته، گلو گیر می‌شود

پرهیز کن ز لقمهٔ دونان تنگ‌چشم

کز لب فرو نرفته، گلوگیر می‌شود

دانا برد به صدق و صفا، کار را، ز پیش

نادان در این گمان که به تدبیر می‌شود

امروز در تمامی ری، من کفر منم

گر کیش عشق موجب تکفیر می‌شود

گر از ولی حق برسد، مور را مدد

آن مور روز معرکه چون شیر می‌شود

سلطان اولیاء شه مردان که امر او

جاری به کائنات، چو تقدیر می‌شود

گر بنگرد به جانب خاک سیه ز لطف

خاک سیاه غیرت اکسیر می‌شود

بر دفتر گُنه خط بطلان کشد «محیط»

مدح شهش به نامه چه تحریر می‌شود

شمارهٔ ۳۹ - مختوم به اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام

جماعتی که دل و جان به عشق نسپارند

به حیرتم! چه تمتع ز زندگی دارند

بر آن سرم که برآرم دمی به خاطر جمع

گرم دو زلف پریشان دوست بگذارند

به صاحبان نظر ساقیا مده ساغر

که با حضور تو پیوسته مست دیدارند

به دور چشم تو مستی ما عجب نبود

عجب ز حالتِ آنان بوَد ، که هُشیار اند

زاهل مدرسه ای دل، امید حال مدار

که اهلِ قال ، ز سر تا به پای ، گفتار اند

به رویِ خویش ، ز شش سوی بسته راهِ یقین،

نشسته در پس هفتم حجاب بیدارند

زخیل خاک نشینان جماعتی دانم

که چون سپهر رفیع و بلند مقدارند

چو نوش، راحت روحند و در مذاق چو نیش

چو گل عزیز و به چشم جهانیان خارند

شکسته قید علایق به زور بازوی عشق

نه چون من و تو به دام هوس گرفتارند

نگاهدار زاندیشه های باطل، دل

حضورشان که ز راز درون خبر دارند

مدد زهمت ایشان رسد به پیل دمان

ولی به زیر قدم، مور را نیازارند

شَهان عالمِ ایجاد و مالکانِ وجود،

غلام خواجه ی لولاک و آل اطهارند

به اهل بیت رسالت مرا است چشم امید

چه پُر گناه ، تنم را به خاک بسپارند

به غیر آن که نشاید خدایشان خواندن

به هرچه وصف نمایندشان سزاوارند

«محیط» از شرف مدحت محمد و آل

متاع نظم تو را خسروان خریدارند

شمارهٔ ۴۰ - در مدح امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیه السلام

دل در غم تو دژم نباشد

نیش تو زنوش کم نباشد

با زلف و رخ تو دل شب و روز

شاد است و دمی دژم نباشد

در شهر یکی نشان ندارم

کز عشق تو متهم نباشد

پیوسته به جز خیال خطت

بر لوح بصر زغم نباشد

آن دل که گرفت سکه ی عشق

هرگز زپی درم نباشد

آن را که قناعت است پیشه

اندیشه ی بیش و کم نباشد

عارف که صمد پرست گردید

در سجاده بر صنم نباشد

می نوش و مخور غم جهان زانک

جز جام نشان زجم نباشد

هر دل که به باده شست و شو یافت

آلوده ی درد و غم نباشد

از غیر علی و آل ما را

از کس طمع کرم نباشد

شاهی که برش وجود کونین

جز قطره به نزد یَم نباشد

بی داغ غلامش زشاهان

اندر عرب و عجم نباشد

در محکمه ی شریعت و دین

عادل تر از او حَکَم نباشد

تنها نه درین جهان که جز او

حاکم صف حشر هم نباشد

از یاد علی «محیط» غافل

در عمر به هیچ دم نباشد

جز نام نشان و هستی من

با بود تو چون عدم نباشد

شمارهٔ ۴۱ - ایضاً در مدح شاه ولایت علیه السلام

دوش چو در بزم جام، بر لب جانان رسید

دُردکِشان را ز رشک، حمله به لب جان رسید

رونق گلزار را، گُلبن عزّت شکفت

خرّمی باغ را، سرو خرامان رسید

یار درآمد ز در، چهره برافروخته

مجلسیان الحذر، که آتش سوزان رسید

تشنه لبان را روان، سوخت زسوز جگر

ابر کرم ریزشی که وقت باران رسید

صبح سعادت دمید، مژده دولت رساند

پیک مبارک قدم، از بر جانان رسید

قاصد اقبال داد، مژده دیدار دوست

خسته دلان را به تن زمژده اش جان رسید

روشنی آمد پدید، دیده ی یعقوب را

جامه ی یوسف زمصر، به پیر کنعان رسید

قصه ی عشقش به عمر، گفتم گردد تمام

قصه نگشته تمام، عمر به پایان رسید

رفت زمانی که دهر، جور تواند نمود

آن که بود عدل را سلسله جنبان رسید

تا بستاند زچرخ، داد دل عاشقان

داور دنیا و دین، صاحب دیوان رسید

شاه ولایت پناه، کز مدد همتش

دین خداوند را، کار به سامان رسید

چسان تواند «محیط» عرض مدیح شهی

که لافتی به مدحش، زپاک یزدان رسید

شمارهٔ ۴۲ - در مدح امیرالمؤمنین و امام المتّقین علیه السلام

دوش در صحن چمن از چه سبب غوغا بود

مگر آن سرو چمان جلوه کنان آنجا بود

راستی سرو چمن این همه آشوب نداشت

این قیامت همه از قامت او برپا بود

ایمن از حادثه ی دور فلک صحن چمن

لیک پر فتنه زهنگامه ی آن بالا بود

طرّه اش را به خطا مشک ختن خواندم دوش

رفت در تاب و چو دیدیم خطا با ما بود

دلبر ما که مجرّد بود از قید مکان

این عجب بین که به جا که شدیم آنجا بود

غیر اقرار به تقصیر به امید کرم

عرض هر عذر که کردم همه نازیبا بود

گفت در جبهه ی زاهد اثر تقوی نیست

پیر میخانه که با نور خدا بینا بود

خرّم آن روز که در ساحت میخانه مرا

به کفی طره ی ساقی، به کفی مینا بود

ما حریفان زمی عشق گهی مست بُدیم

که نه خمخانه و نی ساقی نی صهبا بود

دوست حق داشت اگر پای چشمم ننهاد

دید کز اشک روان هر طرفش دریا بود

سرخوش از ساغر سرشار ولایت چو شدیم

پیر ما ختم رسل، ساقی ما مولا بود

شجر طور ولایت، علی عمرانی

که تجلی رخش راه بر موسی بود

مژده ی مقدم جان پرور او داد مسیح

دم قدسیش از آن روی روان بخشا بود

نه همین یار نبی بُد که بهر دور معین

انبیا را همه از آدم و تا عیسی بود

نوح را همت او داد نجات از طوفان

ورنه تا روز جزا، ره سپر دریا بود

بود با فاطمه در بزمگه قُرب قرین

اندر آن روز که نی آدم و نی حوا بود

مدحتش پیشه از آن کرد در امروز «محیط»

کز ویش چشم شفاعت بگه فردا بود

شمارهٔ ۴۳ - مختوم به مدح حضرت ساقی کوثر حیدر صفدر علیه السلام

ساقیا زان می دیرینه بده جامی چند

که زیک جرعه ی آن پخته شود خامی چند

گوش دل باز کن ای عاشق مشتاق که باز

دارم از جانب جانان به تو پیغامی چند

همّتی کُن که به جانان رسی ای جان عزیز

گر برون زین تن خاکی بنهی گامی چند

لذت عمر خضر یابم و فیض شب قدر

با رخ و زلف تو گر صبح کنم شامی چند

با خضر تا چه کند رنج حیات ابدی

کشت ما را غم بیهوده ی ایامی چند

شد زکیفیت چشمان تو ما را معلوم

که همه عمر توان ساخت به بادامی چند

گرد خال سیهت زلف بخم دانی چیست؟

گرد یک دانه بگسترده قضا دامی چند

پی صید دل آشفته ی من از هر سو

دامی از طرّه بگسترده دل آرامی چند

آدمی زاده پی دنیای فانی نرود

زانکه این مزرعه وقف است به انعامی چند

این عجب با که توان گفت که ما گردیدیم

نیک نام از شرف دولت بد نامی چند

چشم دارد به دم مرگ وصف حشر «محیط»

کز کرم ساقی کوثر دهدش جامی چند

شمارهٔ ۴۴ - مختوم و موّشح به مدح حضرت شاه ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام

شکر چون لعل تو شیرین نباشد

چو رویت سرخ گل رنگین نباشد

چو چشمت باده از خُلّر نیارند

چو مویت مشک تر در چین نباشد

گرفتم مشک چین ماند به مویت

به بو چون او به رنگ و چین نباشد

مرا با تو به جز صدق و ارادت

تو را با من به غیر از کین نباشد

زیاد تو چنان خرم شود دل

که گلشن فصل فروردین نباشد

دلا آن لعل شورانگیز بنگر

مگو دیگر نمک شیرین نباشد

غلام خواجه ای گشتم که او را

به غیر از جور و کین آئین نباشد

دل غمگین چه دارد دوست جانان

دلم خون با دگر غمگین نباشد

نکویان را دعای خیر میکُن

که بد را، حاجت نفرین نباشد

هر آن کس را که حبّ مرتضی نیست

به خوان کافر، که اهل دین نباشد

شه مردان که پیش آستانش

فلک را حشمت و تمکین نباشد

«محیطا» چون ثنای شاه خوانی

ملک را ذکر، جز تحسین نباشد

زدوری مه رویت شبی نیست

که چشمم ز اشک، پُر پروین نباشد

شمارهٔ ۴۵ - مختوم به مدح مولای متقیان و امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیه السلام

قد پی تعظیم خلق خم نتوان کرد

بندگی غیر ذوالکرم نتوان کرد

هر سو مو گر شود هزار زبان باز

شکر تو یا سابغ النعم نتوان کرد

منت دونان پی دونان نتوان برد

بهر درم حال خود دژم نتوان کرد

دامن همت که پاک آمده از عیب

طمع و حرص، متهم توان کرد

غره مشو بر دو روز دولت دنیا

زنده دلا، تکیه بر عدم نتوان کرد

از پی مخلوق، ترک حق نتوان گفت

ترک صمد، سجدهٔ صنم نتوان کرد

با تو برادر هر آن چه شرط وفا بود

گفتم و تکرار، دم به دم نتوان کرد

آن چه زدیوان غیب، گشته مقرر

هیچ به تدبیر، بیش و کم نتوان کرد

جز زنبی و علی و فاطمه و آل

از دگری خواهش کرم نتوان کرد

ترک ولای علی «محیط» نگوید

بر خود و بر جان خود، ستم نتوان کرد

شمارهٔ ۴۶ - در منقبت عین الله الناظره حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

کوه نتواند شدن سدّ ره مقصود مرد

همت مردان برآرد از نهاد کوه گرد

کار مردان طی وادی خونخوار عشق

زهره ی مردان نداری، گرد این وادی مگرد

چون خیال دوست باشد قائد مرد طریق

آیدش در دیده خار رهگذر، ریحان و ورد

زیر ویران خانه ی تن هست گنج جان نهان

زنده دل آنان کز آن ویران برآوردند گرد

قرب جانان بایدت از جان و دل دوری گزین

نامه ی معشوق خوانی، دفتر خود در نورد

تن پرستان را توانایی بود از خورد و خواب

حق پرستان را توانایی زترک خواب و خورد

زاهدان را آگهی از عالم عشّاق نیست

تندرستان را خبر نبود زحال اهل درد

گرمی بازار عالم هست از سودای عشق

عشق گر، دکان ببندد، گردد این بازار سرد

در جهاد نفس هرکس گشت غالب، مرد او است

گفت پیغمبر جهاد اکبرستی، این نبرد

مرد این میدان که گفتم، هیچ می دانی که کیست

آن که نادیده چو او مردی، سپهر گرد گرد

«لافتی الّا علی لاسیف الّا ذوالفقار»

حق به وصفش گفت و مردی را به ذاتش ختم کرد

رایت اسلام را تیغ کجش به نمود، راست

ارغوانی چهره ی گُردان زبیمش گشت زرد

می نگویم در ثنایش «لَیس باق غیره»

ور بگویم کی تواند مدعی انکار کرد

گفت یزدان «کلّ شیءٍ هالِک الّا وجهه»

کیست وجه الله، عین الله، جز آن شاه فرد

غیر گر به گرفت چندی جای شه، چون شه نشد

از مقام مرد جستن، زن نخواهد گشت مرد

گرچه مردم جزیی از نامش بود مردم گیاه

در عداد مردمان او را نمی شاید شمرد

بعد آن دونان که دانی دولت دیدار شاه

عارفان را بود چون دیدار، ورد از بعد برد

گشت از یمن مدیح شاه دین نظم «محیط»

ذکر تسبیح ملائک، بیت بیت و فرد فرد

شمارهٔ ۴۷ - مختوم به مدح شاه ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام

گر به شمشیر توام قتل میسّر می‌شد

عمرم از زندگی خضر فزون‌تر می‌شد

کاش آن روز که دورم ز تو می‌کرد فلک

روز محشر شده دور فلکی سر می‌شد

آستین گر نشدی سدّ ره سیل سرشک

همچو کوی تو همه روی زمین تر می‌شد

آب چشمانم اگر آتش دل به نشاندی

دودم از فرق گذشته، به فلک بر می‌شد

دیدن روی ترا، مدت ایام کم است

کاش افزوده بر آن مدت دیگر می‌شد

خرم آن روز که چشم دل و جان، چون خورشید

از فروغ مه روی تو، منور می‌شد

می‌زدم بوسه مکرر به لب نوشینت

هر زمانم هوس قند، مکرر می‌شد

منظر دیده زهر سو گل و سنبل بودی

چون خیال رخ و زلف تو، مصور می‌شد

رگ خونم ز دل و دیده گشودی غم هجر

بی‌توام هر مژه در دیده، چو خنجر می‌شد

از فراق قد چون سرو و رخ چون ماهت

رشک جو دیده و دل غیرت آذر می‌شد

جوی خون بود که از دیده به دامان می‌رفت

دود دل بود که از سر به فلک بر می‌شد

جان به شکرانه نثار قدمت می‌کردم

گر وصال تو بدین کار، میسر می‌شد

چون دم مرگ جمال شه مردان بینم

کاشکی زودترم مرگ، میسر می‌شد

از پی مدحت او، مدت ایام کم است

کاش افزوده بر آن مدت دیگر می‌شد

شمارهٔ ۴۸ - مختوم به مدح مولای متقیان و امیرمؤمنان علیه السلام

مدام فتنه از آن چشم مست می‌ریزد

ولی به جان من می‌پرست می‌ریزد

نگار من چو نشنید به بزم و برخیزد

بلا و فتنه ز بالا و پست می‌ریزد

مدام خون جگر، جای اشک از دیده

به لعل نوش تو دل، هرکه بست می‌ریزد

گر از شکسته دلم ریخت چون عجب نبود

که باده ساغر آن، چون شکست می‌ریزد

به دام فرصتت افتد چو خصم، خونش ریز

که خون تو گر، ازین دام جست می‌ریزد

به دوش بار بلایی که جان من دارد

ز قید این تن خاکی چو رست، می‌ریزد

به تیر غمزه تو، آن را که می‌زنی سرو جان

به مقدمت ز پی ناز شست می‌ریزد

مدام ساقی کوثر، به ساغر دل من

می ولایت خود، از الست می‌ریزد

علی ذوالنعم که فیض و عطا

غلام درگه او را، ز دست می‌ریزد

پناه خسته‌دلان شاه راد، ناصر دین

که خون هرکه دل خلق خَست، می‌ریزد

شمارهٔ ۴۹ - در منقبت شاه اولیا و سلطان اوصیا علیه السلام

مرغ دل پر در هوای آشنایی می‌زند

فرصتش بادا که پر در خوش هوایی می‌زند

گوش و دل بگشا و بشنو نغمهٔ جان بخش نی

کین شکر لب دم ز لعل دلربایی می‌زند

این نواهای مخالف را مدد از یک دم است

گرچه هر مطرب دم از دیگر نوایی می‌زند

عارفان دانند فرق، آواز خضر و غول را

ورنه در راه طلب آن هم صدایی می‌زند

پشت پا باید به عالم اسرار نیست

هرکه بینی در خور اندیشه رایی می‌زند

هیچ کس را آگهی از عالم اسرار نیست

هرکه بینی کاسه و با بوریایی می‌زند

همت درویش را نازم که کوس سلطنت

با سفالین کاسه و با بوریایی می‌زند

گر بداند لذت وارستگی سلطان قدم

در ره فقر و فنا با هر گدایی می‌زند

جبهه می‌ساید به درگاه شه مردان «محیط»

نقد قلب خویش را بر کیمیایی می‌زند

شمارهٔ ۵۰ - در نیایش حضرت امیرالمؤمنین و امام المتقین علیه السلام

مه من هر که تو را ناظر و مایل نبود

هیچش از دیده و دل بهره و حاصل نبود

آدمیزاده نه از خیل بهائم باشد

حیوانی که به دیدار تو مایل نبود

هست چون حلقه ی گیسوی تو هر سلسله ی

تیره بخت آن که گرفتار سلاسل نبود

درگذر از تن خاکی که میان تو و یار

غیر این گرد برانگیخته حائل نبود

چون زخود دور شوی در بر جانانه رسی

حاجت قطع ره و طی منازل نبود

رهروی را که بود قائد توفیق، دلیل

جز سرکوی تواش مقصد و منزل نبود

برکنم دیده گرش غیر تو منظور بود

دل بر آتش فکنم گر به تو مایل نبود

نه همین غرقه ی احسان تو من باشم و بس

لطف عام تو که را که آفل و شامل نبود

دست می داد مرا کاش زجان خوبتری

زان که جان از پی تقدیم تو قابل نبود

هرکه شد غرقه ی دریای محبت، امید

که دگر باره کشد رخت به ساحل نبود

حل هر عقده ی مشکل ز ولی الله خواه

غیر او کافی و حلال مشاکل نبود

دست حق ضارب خندق که به یک ضربت او

طاعت جن و بشر جمله مقابل نبود

یا علی گرچه مرا عقده بسی در کار است

حل آن با مدد لطف تو مشکل نبود

روز محشر که دل کوه، بلرزد زنهیب

با تولای توام، دل متزلزل نبود

شاه پیوسته چه آگاه و کریم است «محیط»

بیم محرومی و ناکامی سائل نبود

ابلهی را که به سر شور پری رویان نیست

به جنون وصف کن ای خواجه که عاقل نبود

مقبلی را که به شمشیر تو گردد مقتول

دیتی خوبتر از دیدن قاتل نبود

شمارهٔ ۵۱ - در میلاد سعادت بنیاد امام زمان علیه السلام

نوبهار فرّخ آمد، نوبت بستان بود

نوبت بوستان و گاه سیر سروستان بود

ساحت گیتی عبیر آگین چو صحرای ختن

چون شمیم زلف جانان باد مشک افشان بود

هرطرف بینی نظر بر لاله و گل اوفتد

هرکجا پویی گذر بر سنبل و ریحان بود

گریه ی ابر بهاری باغ را خندان کند

ابر می گرید از آن رو بوستان خندان بود

بر دمید از خاک ساده لاله های رنگ رنگ

رشحه ی از کلک صنع ایزد سبحان بود

می رسد از درگه سلطان دین باد بهار

کز شمیم او عبیر آگین مشام جان بود

نیمه ی شعبان بود عیدالتجلی و الظهور

زان که میلاد سعیدش نیمه ی شعبان بود

شمس گردون ولایت، نور پاک ذوالجلال

کز فروغ وی منور، عالم امکان بود

شهسوار عرش خرگه، حاکم رد قبول

که آسمانش گوی آسا، در خم چوگان بود

چون خرد در جسم و جان در جسم و بینش در بصر

پسش چشم سر عیان وز چشم سر پنهان بود

گرچه مستغنی است از برهان وجود اقدسش

شاهد بودش، بقای عالم امکان بود

می نیارم مدحتش گفتن که در توصیف او

نطق الکن، عقل درمانده، خرد حیران بود

عجز من در وصف ذات او دلیل معرفت

دعوی عرفان ذاتش، شاهد نقصان بود

قائم آل محمد مهدی موعود، آنک

از نژاد عسکری و جانشین، آن بود

حجت پاینده ی حق، قائم آل رسول

آن که او را ماسوی الله، بنده ی فرمان بود

رشحه ای ز ابر عطایش، نعمت خوان وجود

پایه ای از قصر قدرش، گنبد گردان بود

عدل او میزان حق است و ولای او صراط

مهر او خلد برین و خشم وی نیران بود

می شود گاه قیام او قیامت آشکار

ایمنی آن را بود آن دم که با ایمان بود

بی رضای او ندارد طاعت جاوید، سود

با ولای او چه باک از کثرت عصیان بود

نیک بخت آن کس که در دیوان محشر چون «محیط»

مدح شاهنشاه دینش زینت دیوان بود

شمارهٔ ۵۲ - ایضاً در میلاد با سعادت حضرت صاحبّ الزّمان علیه السلام

ای منتظران مژده که آمد گه دیدار

بر بام برآئید که شد ماه پدیدار

از خانه درآئید که جانان ز ره آمد

جان پیشکش آرید که زر نیست سزاوار

آن شاهد غیبی که نهان بود، به پرده

از پرده به بزم آمد و از بزم به بازار

باز آمد و از رنگ رخ و جلوه ی بالاش

شد کلبه ی ما رشک چمن غیرت گلزار

از شهد لب و شور دل آشوب کلامش

عالم شکرستان شد و آفاق نمکزار

برخاست شمیم خوش آن طره ی مشکین

یا قافله ی مشک رسیده است زتاتار

تا باد گذر کرده به چین سر زلفش

آفاق معطر شده چون طلبه ی عطار

ای شیخ مکن منع من از عشق نکویان

کز منع توام حرص فزون گردد و اصرار

از سبحه و دستار مرادی نتوان یافت

مقصد مطلبی، طره ی دلدار به دست آر

با ما مکن از سبحه و دستار حکایت

رندانه سخن گوی ز زلف و رخ دلدار

عید است نگارا، پی شیرینی احباب

بگشا به شکر خنده لب لعل شکربار

در گلشن عالم گل بی خار نباشد

غیر از رخ خوب تو که باشد گل بی خار

گر ماه کله دار بود، سرو قبا پوش

تو سرو قبا پوشی و تو ماه کله دار

لعلت می جان پرور و خمار تو و من

هم طالب می هستیم و هم طالب خمار

روی تو گل تازه و گلزار تو و من

هم عاشق گل هستیم و هم عاشق گلزار

هر سال بهار ار چه بسی نغز و نکو بود

امسال نکوتر بود از، پار و، زپیرار

عید است و بود مولد مسعود شه کل

هم نام شهنشاه رسل، احمد مختار

شاهنشه دین حجت موعود که باشد

بر قافله ی کون و مکان، قافله سالار

هم آمر و هم ناهی و هم ناهی و هم صاحب امر است

هم قادر و هم عالم و هم فاعل مختار

از یمن قدوم وز پی طوف حریمش

گردیده زمین ساکن و گردون شده دوار

آن شمس ولایت که فروغی است از او مهر

شد مه شعبان، بگه نیمه نمودار

در طور جهان کرد تجلی چو جمالش

شد شش جهت از نور رخش مطلع انوار

آثار جمالش همه جا گشته هویدا

از فیض طلوعش همه کس گشت خبردار

نادیده جمالش همه دادند بدو، دل

کردند به نیکویی رویش، همه اقرار

بابش زعرب باشد و هستش زعجم مام

آن فخر عرب ذخر عجم نخبه ی ابرار

هادی امم، مظهر حق، مهدی موعود

آن قائم غایب، زنظر، واقف اسرار

چون جان به تن و عقل به سر، نور بدیده

پیدا است بر غلق و نهان است زانظار

یک شمه زاوصاف جمیلش نتوانند

خلق دو جهان یک سره گردند اگر یار

سر رشته ی کارم شده از کف، مددی کن

ای در کف فیاض تو سر رشته ی هر کار

دیوان «محیط» از شرف منقبت شاه

شد حرز تن و جان و دل و دیده ی احرار

شمارهٔ ۵۳ - در تهنیت غدیر و منقبت حضرت امیر علیه السلام

گرفت عهد زاشیا، دو روز، رب قدیر

یکی به روز الست و یکی به روز غدیر

گرفت عهد ز ذرات، بر خدایی خویش

نخست روز و دویم روز بر خلاف میر

شه سریر ولایت، علی عمرانی

که از فزونی نتوان، فضائلش تقریر

نخست روز الست بربکم فرمود

بدون واسطه ای، بعثت رسول و سفیر

الست اولی بالمؤمنین من انفسهم

سرود روز دوم زامر حق، رسول و بشیر

ولی به روز دوم یافت دین حق تکمیل

به نصّ آیه ی اکمال و بیّنات کثیر

گشای گوش حقیقت، نیوش تا برتو

زشرح روز دوم، شمّه ای کنم، تقریر

به حکم نصّ صریح و تواتر و اجماع

ثبوت یافته در نزد عالمان خبیر

که روز ثامن عشر دوم ز ذی لاحجّه

که از الست بعید غدیر، گشته شهیر

پس از فراغت اعمال حجّ، باز پسین

رسید خواجه ی لولاک چون، به خمّ غدیر

بُدند ملتزم موکب شرف زایش

زسر فرازان، جمعی کثیر و جمع غفیر

به حضرت نبوی جبرئیل شد نازل

به امر بار خدا، ایزد سمیع و بصیر

به خواند آیه ی یا ایّها الرّسول بر او

که هست امر به نصب، امیر خیبر گیر

مفاد آیه که اصلی، غرض رسالت را

بود رساندن و تبلیغ این مهم خطیر

نکرده ای تو رسالات خویش را تبلیغ

گر این رسالت ماند، به پرده ی تستیر

مدار بیم زمردم که حفظ یزدانت

نگاه دارد از شرّ منکران شریر

رسول اکرم، ابلاغ امر یزدان را

فرود آمد، در آن مقام بی تأخیر

نمود انجمنی آن چنان که مانندش

ندیده است و نبیند، دگر سپهر اثیر

شمار خلق زسبعین الف افزون بود

سخن کنم زکمی، درگذشتم از تکثیر

برای آن که تمامیّ خلق بینندش

که کس نگوید، تبلیغ را شده تقصیر

نمود منبری آماده از جهاز شتر

فراز عرشه برآمد، رسول عرش سریر

به خواند آیت تبلیغ را به صوت بلند

پس از ستایش یزدان بی شریک و نظیر

بلی به پاسخ گفتند، اهل انجمنش

تمام متّفق القول، از کبیر و صغیر

گرفت عهد از ایشان چو بر رسالت خویش

نمود آمدن جبرئیل را تقریر

گرفت دست علی را به دست و کرد بلند

چنان که در نظر ناظران نماند ستیر

به گفت هر که منش مقتدا و مولایم

علی است او را مولا، علی بر او است امیر

چنان که هارون از بهر موسی عمران

علی مرا است وصیّ و علی مرا است وزیر

نمود از پی اتمام حجّت و تبلیغ

مر این کلام فرح بخش جان فزا تقریر

سپس سرود که یا رب، والِ مَن و والاه

ظهیر و ناصر، او را، ظهیر باش و نصیر

نخست تابع او را عزیز دار مدام

حسود و منکر او را، نمای خوار و حقیر

نزول آیه ی الیوم را پس از این امر

به گفت از پی تکمیل امر حق، تکبیر

سه روز کرد در آنجا وقوف و از مردم

گرفت بیعت بهر، امیر خیبر گیر

زبان به بخ بخ گشود، بن خطاب

برای تهنیت میر بی عدیل و نظیر

ازین قضیه برآشفت، حرث بن نعمان

که بُد منافق و کافر دل و خبیث و شریر

بر رسول خدا آمد و گشود، زبان

ز روی کینه ی خصمانه، برکشید نفیر

به خشم گفت که ما را، بهر چه کردی امر

به ظاهر از تو شنیدیم، چون نبود گزیر

کنون به گویی باشد علی پسر عم من

امیر بر همه ی خلق از صغیر و کبیر

خدای گفته چنین یا تو خویش می گویی

رسول اکرم فرمود: گفته حیّ قدیر

سرود حرث: خدایا گر این سخن صدق است

به من فرست عذابی، در آن مکن تأخیر

فرود آمد سنگی، زآسمان به سرش

زخشم ایزد و شد رهسپار، سوی سعیر

«محیط» را خط بطلان کشیده شد به گناه

به دست شوق چه کرد، این حدیث را تحریر

شمارهٔ ۵۴ - در منقبت سلطان سریر امامت حضرت صاحب الزّمان علیه السلام

نوید مقدم دلدار داد، باز بهار

جهان پیر، جوان شد زوجد دیگر بار

بهار آمد و بهر نثار مقدم آن

به باغ و زاغ زکف کشت، ابر لؤلؤ بار

صبا مسیح نفس گشت و شاخ موسی دست

چو بیت مقدس و طور است، ساحت گلزار

کند حدیث گل از حشمت سلیمانی

به شرح نغمه ی داود، لب گشود هزار

قدح نهاده به کف، لاله شد به طرف چمن

صلای سرخوشی، ای صوفیان دُردی خوار

ندانما زچه خمخانه خورده می نرگس

که تا زخاک برآمد، به چشم داشت خمار

بشنو غبار کدورت زدل به رشحه ی جام

کنون که طلعت گل راست، آب آینه دار

به عیش کوش و غنیمت شمار وقت عزیز

کنون که فتنه به خواب است و عافیت بیدار

به عمر خویش ندیدم به غیر شاخه ی گل

که هیچ شاخ دگر، آفتاب آرد بار

بهار اگر چه بهر سال روح پرور بود

کنون بهار زپیرار بهتر است و زپار

از آن که داد نوید قدوم حضرت دوست

جوان نمود جهان را، زوجد دیگر بار

غرض ز دوست بود آن بهشت روحانی

که گرد رهگذرش کرده حور زیب عذار

حدیث طوبی و کوثر که شهره گشته بود

کنایتی زقد و لعل آن خجسته نگار

سخن ز جنت و دوزخ مگو دگر واعظ

که قرب دوست همه جنت است و بُعدش نار

نشان زلف و رخ فرخش اگر طلبی

در این سراچه بود روز روشن و شب تار

به مهر نسبت او را نمی توان دادن

که ماه عارض او راست مهر آینه دار

زچهره شاهد بزم ازل نقاب گرفت

گه تجلی حق است یا اولی الابصار

فروغ شمس حقیقت جمال شاهد غیب

که شد زپرتوش آفاق و مطلع الانوار

خدیو کون و مکان شهریار عرش سریر

که سر به خاک در او سپهر راست مدار

دلیل رهروان طریق صدق و نجات

سمی ختم رسل ختم اوصیاء کبار

امام جن و بشر، صاحب الزمان مهدی

سلیل عسکری و شِبل حیدر کرار

به انتظار قدومش چو روشنان فلک

مدام عیسی گردون نشین بود بیدار

به هرچه رأی کند در زمان، شود موجود

که او است قادر بالفعل و فاعل مختار

گر او نه واسطه ی نظم ممکنات بدی

شدی گسسته زهم عقد ثابت و سیار

بقای عالم و آدم، دلیل هستی او است

که بی روان نبود جسم را ثبات و قرار

چو نور در بصر و جان به جسم در عالم

بود نهفته به ذات و پدید از آثار

گذر کند بر خلق و نمی شناسندش

از آن که دیده ی حق بینشان گرفته غبار

دهد به باد فنا خاک شرک و آب ریا

چو از نیام کشد ذوالفقار آتشبار

مراد جان و دل ما ظهور حضرت او است

خوش از آن زمان که دل و جان شوند برخوردار

نخست منهی اقبال او بود جبریل

امین وحی مهین پیک ایزد دادار

بداست نیمه شعبان خجسته میلادش

به سال دو صد و پنجاه و پنج یا که چهار

مرا زکج روی چرخ شکوه ها باشد

که شرح آن نتوان سال ها یکی زهزار

به عرض حال نباشد «محیط» را حاجت

که شاه واقف حال است و کاشف اسرار

شمارهٔ ۵۵ - در مدح ولیّ مطلق و امام بر حق حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

زچهره پرده بر افکند، پردار امروز

کمال قدرت حق گشت آشکار امروز

نمود شمس حقیقت طلوع و رنگ مجاز

زدوده گشت زمرآت روزگار امروز

ثبوت وحدت حق را بر غم مدعیان

گرفت پرده ز رخ دست کردگار امروز

فضای عالم ایجاد، مطلع الانوار

شده زجلوه ی آن ایزدی عذار امروز

شد از تجلی او عقل، بی خود و مدهوش

فتاده روح مجرد، کلیم وار امروز

زبان ناطق حق آشکار شد که رسد

به گوش صوت اناالحق زهر کنار امروز

به رهگذار طلب گرچه داشت عمری چشم

زمانه آمده بیرون زانتظار امروز

زنام فرخ سلطان عشق رز وجود

گرفت زینت و شد کامل العیار امروز

زدند سکه ی دولت به نام خسرو دین

فراز گنبد این نیلگون حصار امروز

امین خلوت وحدت به عالم کثرت

قدم نهاد زالطاف بی شمار امروز

نثار مقدم او را به ساحت گیتی

نمود عقد ثریا، فلک نثار امروز

وصول حضرت او را سوی بسیط زمین

نمود عیسی گردون نشین گذار امروز

پدید آمد، حلّال مشکلات و گشود

جهانیان همه را عقده ها، زکار امروز

قسیم جنت و دوزخ ولی بار خدای

نمود قسمت روزی مور و مار امروز

به خوان جود، صلا زد جهانیان همه را

رسید صیت سخایش، به هر دیار امروز

زبطن مام هویت به مهد امکان پای

نهاد والد والای هفت و چهار امروز

عدو به کَتمِ عدم شد نهان زملک وجود

زبیم صاحب برنده، ذوالفقار امروز

سخن نهفته چه گویم درون پرده غیب

هرآن چه بود نهان گشت آشکار امروز

شه سریر ولایت، علی نمود ظهور

اساس ملت حق گشت استوار امروز

درون خانه ی حق در وجود آمد و یافت

زیمن مقدم او خانه، اعتبار امروز

زغیر خانه به پرداخت، صاحب خانه

حریم خلوت او گشت، خاص یار امروز

پی ذخیره ی روز شمار، کرد «محیط»

زمدح بی حد او، شمه ی شمار امروز

شمارهٔ ۵۶ - در مدح معیّر الممالک دام مجدُهُ

آب خضر از لب لعل تو نه من جویم و بس

چون سکندر طلبد چشمهٔ حیوان همه کس

خط آزادی و منشور سرافرازی یافت

سرو تا بندگی قد تو را کرد هوس

در خم زلف تو مرغ دل دیوانه اسیر

هم چو دزدی که شود بسته به زنجیر عسس

طپد از هجر گل روی تو در سینه دلم

بلبل آری چه کند غیر طپیدن، به قفس

یار در محمل و مرغ دلم از سوز نوا

شور در قافله افکند، به آهنگ جرس

شب وصل است مکن زمزمه ای مرغ سحر

تو هم ای صبح خدا را، مکش از سینه قفس

می فروشد لب شیرین تو شکر، لیکن

راه بر مشتریان بسته، رقیبان چو مگس

گر به گنجور تو نالد فرزین

شاطرش حلقه به گوشت کند از نعل فرس

خاصه داماد ملک، دوست محمد که جهان

بود اندر نظر همت او کم ز عدس

شمارهٔ ۵۷ - وَ لَهُ عَلَیهِ الرَّحمه ایضاً فی التَّشبیب

غیر بوسیدن تو نداریم هوس

هوس ما به همه عمر، همین باشد و بس

دیگران را هوس حور و قصور است و مرا

نیست جز دیدن روی و سر کوی تو هوس

بی گل روی تو ای سرو قد و لاله عذار

هست بر دلشدگان، ساحت گلشن چو قفس

سوختم از غم هجران تو چونان که بود

بر سوز دل من، آتش دوزخ چو قبس

شوق ما کم نشود با تو زغوغای رقیب

بادبیزن نکند منع تقاضای مگس

باز باد سحری غالیه بو گشته مگر

به هوای سر زلف تو برآورده قفس

رفت جانانه و صد قافله دل گشت روان

از پی محمل وی ناله کنان هم چو جرس

کیست آن شاهسوار خوش شیرین حرکات

که فتاده دل خلقیش بدنبال فرس

تا مگر اهل دلی را به کف آرم روزی

روزگاری است که محرم شده ام با همه کس

به فصاحت شده ام شهره آفاق ولی

در بیان سخن عشق تو باشم اخرس

به همه عمر دمی با تو بسر برده «محیط»

حاصل عمر گرانمایه همین باشد و بس

شمارهٔ ۵۸ - و له ایضاً فی التَّشبیب و التّحبیب

کیست آن مه که چو جولان دهد از ناز فرس

دل عُشّاق شود ناله کنان هم چو جرس

من برآنم که ره عشق تو گیرم در پیش

گر بدانم که دوصد عائله دارد در پس

یار اگر نیست وفادار، چه فرق از اغیار

باغ اگر طرب زا، چه تفاوت زقفس

چند گویی نفسی باش زمعشوق صبور

کی به عشاق بود دور ز معشوق نفس

تا که زنبور میانی چو تو بربوده دلم

دست بر سر زنم اندر عقبت هم چو مگس

بر رخ صافی تو رنگ به ماند زنگاه

بر تن نازک تو خار خلد از اطلس

تا دلم عاشق رخسار تو شد نشناسم

پند از بند و نشاط از غم و نسرین، از خس

زاهدا منع میم در طمع خلد مکن

خلد من خاک در میکده می باشد و بس

همه را گر هوس از تو است مرا عشق از تو است

چه کنم طفلی و نشناخته ای، عشق و هوس

بوالعجب بین که چو زد شمع توام شعله به جان

رود از دیده ی جیحون همه دم، رود ارس

پیشتر زان که زنم شکوه زدستت به امیر

پای در ره نه و باز آی، به فریادم رس

صهر شه دوست محمد که آفاق امروز

زاحتساب سخطش دزد کند کار عسس

شمارهٔ ۵۹ - ایضاً در مدح سلطان سعید مبرور مغفور

ای دل به راه عشق بتان استوار باش

گر سر رود ز ره مرو، و پای دار باش

گسترده دام ها پی صید تو، دیو نفس

پا در ره طلب چو نهی، هوشیار باش

گر طالبی ز دام رهی، ترک دانه کن

به پذیر، پند نغز من و رستگار باش

محنت فزاست شش جهت خاندان خاک

جویی سلامت از همه سو، بر کنار باش

گیتی چو تل خاکی و گردون غبار او است

آئینه ای تو! دور، زخاک و غبار باش

چون عنکبوت رای به صید مگس مکن

تو شیر شیرزه هستی مردم شکار باش

نی نی چو شیر در پی آزار کس مباش

مانند مور جور کش و بردبار باش

منصور وار لاف انا الحق اگر زدی

آماده ی سیاست، تکفیر وار باش

بگذار تو از مجال است پست همتان

خاک قدوم مردم عالی تبار باش

خواهی که روسیه نشوی گاه امتحان

مانند زر خالص کامل عیار باش

تا کی غم زمانه خوری، باده نوش کن

جانا ترا گفت؟ که دایم فکار باش

سرمست شو زساغر سرشار نیستی

ایمن زبیم شحنه و رنج خمار باش

از عاکفان درگه سلطان عشق شو

از محرمان خلوت اسرار یار باش

آزادی دو کون گرت هست آرزو

از بندگان درگه هشت و چهار باش

بگریز در پناه شه اولیا علی علیه السلام

آسوده از کشاکش روز شمار باش

یا دعوی بزرگی و آزادگی مکن

یا چون امین خلوت نیکو شعار باش

تا روزگار، پایدار ای میر کامکار

دلشاد در پناه شه روزگار باش

ظل الاه ناصر دین شه که آفتاب

گوید به چرخ، در ره وی خاکسار باش

نزد امین خلوت شه خواجه ی «محیط»

ای نظم دلفریب، زمن یادگار باش

شمارهٔ ۶۰ - ایضاً مختوم به مدح سلطان سریر ارتضا حضرت علیّ مرتضی علیه السلام

دیار دل که پرآشوب بود، ناحیتش

خیال دوست به یک لحظه داد تمشیتش

بس است خاصیت می، همین که دفع ریاست

گرفتم اینکه جز این نیست، هیچ خاصیتش

گذار شیخ فتد گر به بزم، می خواران

زبوی باده نمایند، قلب ماهیتش

دلم زچشم تو آموخت رسم بیماری

که سال ها شد و یک لحظه نیست، عافیتش

به فیض یابی مقتول عشق، رشک برند

که هم قاتل و هم وارثی و هم دیتش

ممیزان حقیقت به نیم جو، نخرند

متاع دار مجازی و ملک عاریتش

زچشم زخم، زمن آن وجود ایمن باد

که دستگیری افتادگان بود، نیتش

بگوش صوت اناالحق رسد زخاک نجف

غنوده تا که زبان خدا، به ناحیتش

ولی ایزد بی چون، علی مربی کل

که خاک تیره شود زر، زیمن تربیتش

نشان بندگیش، خواست آسمان چو محیط

نهاد دست قضا داغ مه به ناصیتش

شمارهٔ ۶۱ - مختوم به مدح خانواده ی عصمت و طهارت علیه السلام

عجب مدار اگر وضع عالم است پریش

که یار کرده پریشان شکنج طُرّه ی خویش

مکن به حلقه ی گیسوی او گذار، ای دل

که هر که یافت در آن پرده راه، گشت پریش

به جد و جهد گشودم گره زطره ی دوست

به سعی خویش نمودم پریش، حالت خویش

نخست گام، نمودم وداع هستی خود

طریق پرخطر عشق چون گرفتم، پیش

به جز لبم که زلعل تو یافت بهبودی

شنیده ای زنمک به شود، جراحت ریش؟

گذشت در غم هجران، زمان عمر و هنوز

امید وصل تو دارد، دل محال اندیش

ز رنج و راحت دوران غمین و شاد مباش

که نیستی است سرانجام هر دو، ای درویش

به جد و جهد نخواهد شدن، میسر نوش

زخوان غیب تو را، چون نصیب آمده نیش

ولای احمد و آل است کیش ما یا رب

بدار باقی ما را، برین شریعت و کیش

طریق صدق و ارادت گرفته پیش «محیط»

امید هست کزین ره رسد به مقصد خویش

شمارهٔ ۶۲ - موشّح به اسم مبارک اعظم اسماء الله الحسنی علیه السلام

غارت هوش می کند، جلوه ی سرو قامتش

آن که نَرُسته در چمن، سرو به استقامتش

ساغر دل زدست او گر بشکست نیست غم

لعل لبش به بوسه ای باز دهد غرامتش

آن که تجلی تواش کرده زخویش بی خبر

باز نیاورد به خود، واقعه ی قیامتش

مفتی شهر چون خورد، خون کسان نمی سزد

در حق می کشان دگر سرزنش و ملامتش

رست ز رنج زاهدی چون که مریض عشق شد

دل که مباد تا ابد عافیت و سلامتش

تو به ولایت علی گشته «محیط» دل قوی

بیم زمرگ نبود و، واهمه ی قیامتش

هر که گذاشت عاشقی در سر پند زاهدان

تجربه کردم عاقبت، کشت غم ندامتش

شمارهٔ ۶۳ - و له ایضاً: عَلَیهِ الرَّحمَه

یاد آیدم چو محنت ایام سخت خویش

بر تن درم چو مردم دیوانه رخت خویش

بیمار درد هجرم و مرگم بود طبیب

دارم دوا زخون دل لخت لخت خویش

پشمین کلاه خویش به سلطان نمی دهم

گر فی المثل عوض دهدم، تاج و تخت خویش

شاهی که جور پیشه نماید همی زند

با دست خویش تیشه به پای درخت خویش

تا شد ثنای آل علی روزیم «محیط»

ممنون شدم زطالع مسعود و بخت خویش

شمارهٔ ۶۴ - در منقبت حضرت صاحب الأمر و الزّمان علیه السلام

دو چیز مایه ی عشرت بود، علی التّحقیق

وصال یار موافق، وصل جام رحیق

وصول جام رحیق است، آیت دولت

وصال یار موافق، سعادت و توفیق

به سالخورده می ناب و خورد سال نکار

دهم هر آن چه مرا هست، از جدید و عتیق

رموز غیب بخوانم، زخط روشن جام

زلعل دوست کنم درک نکته های دقیق

مرا زخاصیت لعل دوست، شد معلوم

نگین خاتم جم بوده لاله رنگ عقیق

کنار سبزه به نوشم، به نغمه ی دف و چنگ

بیاد لعل لب دوست، باده ی چو عقیق

هر آن که موسم گل بگذرد زشاهد گل

اگر فلاطون باشد، تو می کُنش تَحمیق

همان تصور بی جا است ترک یار مدام

که هیچ عقل سلیمش نمی کند تصدیق

برای روشنی دیده، حرز جان سازم

گرم به دست فتد خاک پای یار شفیق

زنقد جان گهری نیست چون گرامی تر

به شوق دل کنمی جان نثار راه رفیق

به یادگار حدیثی بگویمت، بشنو

که یاد دارم از ناصحی شفیق و صدیق

دل شکسته بدست آر، اگر خدا طلبی

که این مقام بود جای حق، نه بیت عتیق

جزای کرده ی خود هرکسی چو خواهد دید

تو را چه کار که آن مؤمن است و آن زندیق

حدیث عقل بر عاشقان چنان باشد

که در شریعت فتوای مُفتی زندیق

طریق صدق و ارادت طلب که راه نجات

طریق بندگی او بود، علی التّحقیق

بود سلامت دست و زبان، مسلمانی

نمود پیر خرابات، این سخن تحقیق

حذر نمای زدیوان آدمی صورت

که قاطعان طریقند و قائدان فریق

طریق پیروی شاه دین ز دست مده

که راه کعبه ی قُرب است این خجسته طریق

خدیو خطه ی امکان شهنشه کونین

که با فلک نتوان کرد، درگهش تطبیق

پناه کون و مکان نوح وقت فلک نجات

که کائنات به بحر عطای او است غریق

ولی قائم بالسیف، حجت موعود

امام عصر ولی الاه خضر طریق

به غیر اینکه سزا نیست ذات حقش خواند

هرآن چه عرضه کنم در ثنای او است حقیق

مثال هستی کونین در بر ذاتش

مثال هستی قطره است، نزد بحر عمیق

پی سعادت جاوید نامه ی اعمال

«محیط» داد زمدح و ثنای شه تنمیق

شمارهٔ ۶۵ - در منقبت و رثاء حضرت فاطمه ی زهرا علیه السلام

امروز قلب عالم امکان بود ملول

روز مصیبت است و گه رحلت رسول

باشد ملول گر دل خلقی شگفت نیست

که امروز قلب عالم امکان بود ملول

کشتی چرخ غرقه ی طوفان اشک شد

سیل عزا گرفت جهان را زعرض و طول

با پهلوی شکسته و رخسار نیلگون

امروز برد، شکوه ی اعدا بر رسول

آن بانویی که کرد حریمش گذر نکرد

از دور باش، عصمت او و هم بوالفضول

خورشید آسمان ولایت که داد رخ

از شرم تار گیسوی او، مهر را افول

زهرا که ز امر حق پی تعیین شوی او

به نمود نجم زهره به بیتُ الولی نزول

ام الائمة النّجبا، بانوی جزا

نورالهدی، حبیبه ی حق، بضعة الرسول

خیر النساء، فاطمه مرآت ذوالجلال

که ادراک ذات او را، حیران شود عقول

کوهی زصبر خلق نمودی، اگر خدای

مانند وی نبودی، بر رنج و غم حمول

دارد به کثرت غم و اندوه و ماتمش

صیت علی، مصائب لوانّهای شمول

راه نجات، حبّ بتول است و آل او

گُم ره شود هر آن که ازین ره کند عدول

دعوی حُبّ و بندگیش می کند «محیط»

دارد امید آن که شود دعویش قبول

شمارهٔ ۶۶ - ایضأ در رثاء حضرت صدیقه ی کبری و سیده ی نساء علیه السلام

ما را کجا به کوی تو ممکن بود وصول

که آنجا خیال را نبود قدرت نزول

طول زمان هوای تو از سر بدر نبرد

اصلی بود محبت و الاصل لا یزول

گفتم به عقل چاره کنم، درد عشق را

غافل از این که عشق بود، آفت عقول

درویشم و به هیچ قناعت همی کنم

بگذاردم به خویش، اگر نفس بوالفضول

اول رفیق باید، آن که طریق از آنک

باید رفیق خضر شدن، نی مرید غول

گر باخبر شوی زبقای پی از فنا

اندر فنای نفس چو نیکان شوی عجول

آسودگی نیابی، در عرصه ی جهان

گر بسپری بسیط زمین را به عرض و طول

در حیرتم که شادی و عیش جهان که راست

هستند چون فقیر و غنی هر دو تن ملول

از آن زمان که بار امانت قبول کرد

معلوم شد که آدم خاکی بود جهول

چشم امید نیست به هیچ آستان مرا

الابه آستانه ی فرخنده ی بتول

ام الائمة النقبا، بانوی جزا

نورالهدی، حبیبه ی حق بضعة الرسول

زهرا که زامر حق پی تعیین جفت او

در شب نمود زهره به کاخ علی نزول

صدیقه آن که کرده پی کسب عزوجاه

روح الامین ز روز ازل خدمتش قبول

در وصف ذات پاک و کرامات بی حدش

گردیده نطق الکن و حیران شود عقول

باشد «محیط» شاد زیمن ولای

او در روز رستخیز که هر کس بود ملول

شمارهٔ ۶۷ - در نعت و منقبت عقل اول و پیغمبر آخر حضرت خاتم النّبیّین صلی الله علیه و آله و سلم

ای در وجود تو کون و مکان عدم

نتوان حدوث ذات تو را فرق از قدم

با نسبت وجود تو هستی کائنات

مانند هستی قطرات است نزد یَم

«لَولاکَ لَما خَلَقتُ اللَفلاکَ» در ثبات

ای خسرو «لعمرک» به سرود ذوالکرم

هستی تو اصل هستی و دفتر وجود

هستند فرع ذات تو اشیا، زبیش و کم

عنوان نگار نامه ی هستی تو بوده ای

زآن پیشتر که خلق شود لوح با قلم

تو عقل اولی و نخستین عطای حق

تو ختم انبیایی و تو هادی اُمَم

شاها به یک اشاره ی ابروی تیغ تو

گردید راست، رایت دین، پشت کفر خم

افزون تو و مقام تو ز ادراک ماسوی

این بهترین سلاله ی ارواح محترم

در بندگی تو «ان عبد» همی سرود

شاهی که ذات او به خدایی است متهم

جایی که جبرییل امین را نبود راه

رفتی برون نهادی از آنجای هم قدم

حَیَّ عَلَی الصَّلوة: و حَیَّ عَلَی الفَلاح

فرخنده ذکر مهد تو بوده است، دمبدم

باقی بود زمان تو تا رستخیز

نی نی خطا سرودم در رستخیز هم

شق القمر نمودی و زین معجز شگفت

بر گنبد سپهر زرفعت زدی علم

گاه ولادت تو شد آثار بس پدید

و آن جمله بر صحیفه ی عالم بود رقم

گسترده خوان جود تو در عرصه ی وجود

آن سان که حرص گشته از آن ممتلی شکم

شد نعمت ولای تو و اهل بیت تو

ما را نصیب از کرم سابغ النعم

از فر خجسته اسم تو احمد گرفته زیب

فرخ کتاب ایزدی ای شاه محتشم

عاجز بود زبان «محیط» از ثنای تو

ای بهترین سلاله ی ارواح محترم

بر ذات فرخ تو و فرخنده عترتت

بادا درود بی حد تا حشر دمبدم

شمارهٔ ۶۸ - در وفات شیخ الفقها حاج ملّا علی کنی می فرماید

ای دریغا که باز در اسلام

خللی روی داد، سخت عظیم

«ثُلمةٌ لا یسدُّها شیء»

یافت ره، در اساس شرع قویم

منکسف گشت شمس چرخ هدی

تیره شد روز عالمی از بیم

عالمی در غمند و ماتم، از آنک

عمل و علم و فضل، گشت یتیم

آن که از زادن چو او، نحریر

ما در روزگار هست، عقیم

حجة المسلمین والاسلام

حاج ملّا علی، فقیه جسیم

مولدش کن و خطهٔ تهران

بود مسکن، ز روزگار قدیم

در زمان هزار و دو صد و بیست

هست مولود آن فقیه علیم

در سپنجی سرای، فانی بود

قرب هشتاد و هفت سال مقیم

خلق را سوی حق هدایت کرد

داد آیین بندگی تعلیم

زادراه معاد، آماده

کرد ر اعمال نیک و قلب سلیم

شادمان نفس مطمئنه ی او

کرد رجعت به سوی ربّ کریم

به دو سال هزار و سیصد و شش

کرد جان را به پیک حق تسلیم

در محرم سه روز مانده زماه

پنجمین هفته شد، به دار نعیم

در جوار دو بحر رحمت حق

گشت مدفون و یافت فوز عظیم

شاه عبدالعظیم و حمزه که هست

زاده هفتمین امام کظیم

یافت زاسماء حق غفور ودود

بهر تاریخ رحلتش ترقیم

حاج ملاعلی و باغ و جنان

هست تاریخ آن فقیه علیم

باز تاریخ را «محیط» سرود

به جنان شد معین شرع قویم

شمارهٔ ۶۹ - در منقبت ولیّ خدا و وصیّ نبی، علیّ مرتضی علیه السلام

با غم هجر تو جانا، شادمانی چون کنم

چون سرآمد دور عمرم، زندگانی چون کنم

عاشقان را کامرانی باشد از دیدار یار

من که دور از یار گشتم، کامرانی چون کنم

موسی آسا یافتم ره تا به طور قرب دوست

آیدم چون عار از شاهی شبانی چون کنم

پاسبانی را نخستین شرط هوشیاری بود

من که با یاد تو مستم، پاسبانی چون کنم

گر کند جانان بهای بوسه جان، از من طلب

چون بود ارزان به جان دادن، گرانی چون کنم

بود از شهد لب نوشت مرا شیرین زبان

چون شدم دور از لبت، شیرین زبانی چون کنم

در خور دیدار جانان چون ندارم دیده ای

گر نسازم با جواب «لن ترانی» چون کنم

بد بلای ناگهانی هجر بی هنگام تو

عیش و راحت با بلای ناگهانی چون کنم

سال های چون از دل و جان با تو خو به گرفته ام

از در خویشم اگر روزی برانی چون کنم

گر شفیع من نباشد شافع عصیان علی

بعد رحلت با عذاب آن جهانی چون کنم

نکته دانان در بیان مدحتش چون الکنند

من که گنگم، عرض و شرح نکته دانی چون کنم

آسمان بر آستانش خاکساری می کند

من که از خاکم مدار آسمانی چون کنم

خاک درگاهش زآب زندگانی بهتر است

در بر آن خاک آب زندگانی چون کنم

گر نگیرد دست عفوش بار جرم از دوش من

حمل این بار گران با ناتوانی چون کنم

لطف عامش گر نگردد شامل حالم «محیط»

با گناه آشکارا و نهانی چون کنم

شمارهٔ ۷۰ - و له عَلَیهِ الرَّحمَه ایضاً فی التّشبیب و التّحبیب

امروز دلا از دوش، آشفته‌ترت بینم

جز مستی می در سر، شور دگرت بینم

هرچند بُدی هر روز، آشفته و دیوانه

امروز زهر روزه، دیوانه ترت بینم

گویا شده ای عاشق، ای که بدین گونه

خوناب جگر جاری، از چشم ترت بینم

تلخ است مذاق جان، ای نوش دهان دریاب

کز لعل روان پرور، کان شکرت بینم

قامت چو بر افرازی، سرو سیهت یابم

عارض چو بر افروزی، رخشان قمرت بینم

شد عمر و جزاینم نیست، در سر هوسی که این سر

افتاده بسان گوی، در رهگذرت بینم

ذرات وجود من، از وجد به رقص آید

ای مهر جهان آرا، گر یک نظرت بینم

چون غنچه گل بر تن، از شوق بدرم پوست

ای تنگ دهان هرگه، خود را به برت بینم

سوزم به حضور جمع، پروانه صفت از رشک

چون شمع به بزم غیر، گه جلوه گرت بینم

گردید گه پرواز، ای طایر جان همت

اندر قفس تن چند، به شکسته پرت بینم

زاسرار نهان سازم، یک باره خبردارت

مانند «محیط» از خویش، گر بی خبرت بینم

شمارهٔ ۷۱ - مختوم و موشّح به مدح آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم

افکنده موی یارم، بس عقده‌ها به کارم

آشفته‌تر ز حالم، گردیده روزگارم

هرچند پار هم بود، دیوانگی شعارم

امسال شور مستی، افزون بود زپارم

مستم ولی نه از می، سرمست لعل یارم

باشد مدام مستی، زآن راح پر خمارم

بخشیده بی نیازی ، از خلق ، کردگارم

از دولت قناعت، سلطان روزگارم

مولی الکرام صادق، خواجه بزرگوارم

مدح محمد و آل، باشد «محیط» کارم

شمارهٔ ۷۲ - موشّح به نام نامی حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

چشمان تو امروز نموده است خرابم

آن گونه که مدهوش به فردای حسابم

هجران و وصال تو بود خلد و جحیمم

اندیشه خود جرم و خیال تو صوابم

با عدل تو حسن عمل نیست امیدم

با بخشش و فضلت نبود بیم عذابم

باز آی که دور از رخ و زل تو شب و روز

ماهی و سمندر شده در آتش و آبم

بر هرچه شوم ناظر و با هرکه مخاطب

کوی تو بود منظر و سوی تو خطابم

تا دل به خم زلف گره گیر تو بستم

بگسست زکف رشته ی آسایش و تابم

در خواب اگر جان جهان را نتوان دید

آمد رخ خوب تو چرا، دوش به خوابم

مستم زمی عشق علی، ساقی کوثر

زنهار مپندار که مدهوش شرابم

چون آب بقا یافته ام از کرم خضر

کی راه زدن، غول تواند به سرابم

بر معصیتم گر بکشد خواجه خط محو

شاید که شده منقبتش ثبت کتابم

با مدح «محیط» از کرم شاه ولایت

آسوده چو امروز، به فردای حسابم

بر باد روی ای تن خاکی که غبارت

گردیده پی دیدن جانانه حجابم

شمارهٔ ۷۳ - ایضاً در منقبت شاه ولایت مآب حضرت ابو تراب علیه السلام

چون ماه رخت به خواب بینم

در تیره شب آفتاب بینم

من آن چه کنم گناه باشد

تو آن چه کنی ثواب بینم

در دور لبت، مدام خود را

سرخوش زشراب بینم

چون چشم تو را به یاد آرم

در خود اثر شراب ناب بینم

دل را به خم کمند زلفت

پیوسته به پیچ و تاب بینم

از شعله ی آتشین عذارت

مرغ دل و جان کباب بینم

گیرم که شوم زاهل دوزخ

با یاد تو کی عذاب بینم

دل را بر چاه غبغب تو

در ورطه ی اضطراب بینم

همواره میان جان و جانان

چون هستی خود حجاب بینم

فرخنده دمی که خانه ی تن

از سیل اجل خراب بینم

شادم دم مرگ چون در آن دم

خرّم رخ تو پر آب بینم

شاهی که زبحر همت او

گردون چو یکی حباب بینم

با فیض تراب آستانش

آب حیوان سرآب بینم

با حبّ علی «محیط» در حشر

باور منما عذاب بینم

شمارهٔ ۷۴ - در مدح امیرالمؤمنین و امام المتقین علیه السلام

حالی دارم پریش و وضعی درهم

مرغی دلی مبتلای دام دو صد غم

از ستم آسمان و کید مه و مهر

روزم جمله شب است و شب همه مظلم

آمدن از این سپس بلار به کشتی

باید کز سیل اشک من شده چون یَم

غرقه ی طوفان بحر چشم گهربار

تنهایی دشت شد که کوه و کمر هم

نیست پریشانی من از غم دینار

حالی درهم نباشد از پی درهم

نیست مرا انده زمانه چه دانم

ماندنی عالم و نه ملکت عالم

دولت دینا به نوبت است و درآیند

خلق در این عاریت سرا زپی هم

مفلس و درویش و عورم و نفروشم

گوشه آزادگی به مملکت جم

گنج قناعت بس است و کنج سلامت

مایه ی عشرت مرا است زین دو فراهم

گوهر نظمم شکسته قیمت لؤلؤ

طبع گهر زاد برده آبروی یَم

هست غم من ز رنج دوری جانان

شهد به کامم بود زفرقت او سمّ

دور شد ستم زچه زقامت چون سرو

وز رخ و زلفی چو لاله و چو سپر غم

دور شدم از بتی که می زد در بزم

طعنه لب لعل او به باده ی در غم

شکوه زگیتی خطا بود که خداوند

هست به ترتیب کار از همه اعلم

با که توان گفت این عجب که جهان را

گشته زآشفتگی، امور منظم

دوش به آواز چنگ مطرب مجلس

خواند مر این چند بیت و برد زدل غم

باده خور و غم مخور برای کم و بیش

خواجه که آخر نه بیش ماند و نی کم

دور جهان را اگر بقایی بودی

جام به مستان نمی رسیدی از جم

طالب آسایشی مجوی زیادت

کسب قناعت نما چو زاده ی ادهم

گرد علایق فشان زدامن همت

تا به فلک برشوی چو عیسی مریم

نیست رهایی زدام سخت علایق

بی مدد صاحب ولایت اعظم

شاه ولایت علی که پشت سماوات

بهر سجود درش مدام بود خم

شمس هدایت که از فروغ جمالش

آمده روشن چراغ دوده ی آرام

چون حرم پاک کعبه مولد او شد

گشت پناه ملوک و قبله ی عالم

سنگ و گلی را نبود این همه مقدار

کسب شرف کرده زآن مبارک مقدم

تا شرف کعبه را فزایم، گویم:

درگه او کعبه است و خاکش، زمزم

گردد از وی به پا قیامت کبری

هست در این دعویم ادله ی محکم

عدل و ولایش صراط باشد و میزان

لطف روان بخش خلد و قهر جهنم

بنده آن خواجه ام که آل علی را

بنده بود چون خدایگان معظم

صهر شهنشه امیر دوست محمد

خان معیر امیر اکرم افخم

شوی مهین دخت شاه عصمت دولت

آن که بود با عفاف خواهر توام

آمده از خلق خوش، فرشته ی رحمت

خلق شده طینتش ز روح مجسم

دخت شهنشه یم است و ایزد بی چون

کرده سه والا گهر، پدید از این یم

زآن سه یکی عصمت الملوک که زیبد

خواندن او را، نخست بانوی عالم

آن چه بود مایه ی شرافت انسان

کسبی و فطری برای او است فراهم

و آن دگری اعتصام سلطنت شاه

دوست علی خان راد، میر مکرم

منبع جود و کرم که کف کریمش

آفت دینار هست و غارت درهم

سومشان فخر تاج، بانوی آفاق

وین سرگهر در شرافتند، مسلّم

را دنیاشان شه است و مام مهین مام

بانوی مه تاج، دولت شه اعظم

گوهر والای ذاتشان به یم دهر

ماند تا نام باشد از گهر و یم

خوشدل و آسوده در پناه شهنشاه

دور فلکشان به کام و خاطر خرم

هر سر مویم اگر زبانی گردد

شرح کمالات ذاتشان نتوانم

داعی دولت «محیط» مدحت ایشان

گوید و خواند علی الدّوام دمادم

گر همه ی عمر شکر نعمت ایشان

گویم انصاف می دهم، بودی کم

شمارهٔ ۷۵ - مزیّن به اسم مبارک نبی و وصیّ صلی الله علیه و آله و سلم

روزگار پیش از این، خوش روزگاری داشتیم

چشم روشن از مه روی نگاری داشتیم

بود با زلف و رخ او صبح و شام ما به خیر

عشرت افزا دوره ی لیل و نهاری داشتیم

سبزه ی خط در گلستان رخش نارسته بود

از برای خود گل بی نیش خاری داشتیم

نرد الفت با خط و خال بتی می باختیم

نقش خوب آورده بود و خوش قماری داشتیم

چون فروزان می شدی از تاب می رخسار دوست

از برای سیر، خرم لاله زاری داشتیم

گاهگاهی شیشه ی صهبا به ما می داد وام

نزد پیر می فروشان، اعتباری داشتیم

از تو ای گل تا گلستان جهان پرشور بود

بلبل آسا نغمه ی جانسوز زاری داشتیم

ساقی مجلس به صافی باده دادی شست و شوی

از کدورت گر به لوح دل غباری داشتیم

یاد ایامی که از طوفان عشق و سوز دل

سینه ی سوزان و چشم اشک باری داشتیم

ای که می گویی برو از کوی بد نامی برون

می شدیم از خویشتن گر اختیاری داشتیم

لذت آسودگی بردیم ایامی که سر

در کمند بندگی شهسواری داشتیم

بود رایج نقد ما از سکه ی سلطان عشق

قلب پاک بیغش کامل عیاری داشتیم

از جفای آسمان گشتیم بی یار و دیار

ورنه ما هم بهر خود یار و دیاری داشتیم

همت مردانه ی ما کوه را کندی زجای

چون بنای عشق، عزم استواری داشتیم

سرفرازی را زخاک درگه سلطان دین

جاودان بر فرق، تاج افتخاری داشتیم

کسب رفعت می نمود از مقدم ما آسمان

چون به عالی درگهش جای قراری داشتیم

نی خطا گفتم کنون هم بنده ی آن درگهیم

غیر آن درگه کجا در عمر، کاری داشتیم

راستی دوم پیمبر بودی و سوم علی

جز خداوند احد، گر کردگاری داشتیم

در جهان جاوید ماندی نام ما هم چون «محیط»

گر زمدح شاه، نیکو یادگاری داشتیم

شمارهٔ ۷۶ - در مدح حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

رنج‌ها برده فراوان، هنر آموخته‌ام

وز همه عشق ترا خوب‌تر آموخته‌ام

نی خطا گفتم جز عشق، ندارم هنری

به عمر همین یک هنر آموخته‌ام

تا نموده است ز خود بی‌خبرم جذبهٔ دوست

علم آگاهی از هر خبر آموخته‌ام

کیمیاگر شده از اشک سپید و رخ زرد

صنعت ساختن سیم و زر آموخته‌ام

رسم بیداری شب شیوهٔ افغان سحر

ز سگان تو و مرغ سحر آموخته‌ام

شیوهٔ رهروی و پیشهٔ قلاشی را

از رفیقی دو سه بی‌پا و سر آموخته‌ام

از گدایان در میکده شاهان سلوک

طرز بخشیدن تاج و کمر آموخته‌ام

نظری دوست به حالم ز عنایت فرمود

آن چه آموخته‌ام زآن نظر آموخته‌ام

ذره‌ام وز اثر تربیت شمس وجود

تربیت کردن شمس و قمر آموخته‌ام

شه مردان اسدالله که از همت وی

پنجه بر تافتن شیر نر آموخته‌ام

اقتدا هست پسر را به پدر، حب علی

من خلف بوده‌ام و از پدر آموخته‌ام

شاعری را ز پی منقبت شاه «محیط»

از ازل نی زپی کسب زر آموخته‌ام

شمارهٔ ۷۷ - موشّح و مختوم به نام نامی حضرت صاحب الزمان علیه السلام

گدای میکده ام خشت زیر سر دارم

زمهر افسر و از کهکشان کمر دارم

زیمن عاطفت پیر می فروش مدام

شراب صافی و ساقی سیمبر دارم

مبین به چشم حقارت به وضع مختصرم

که بس جلال بدین وضع مختصر دارم

خوشم به بی سر و پایی که تا چنین شده ام

نه رنج پاس کلاه و نه بیم سر دارم

به سلطنت ندهم پیشه ی قناعت را

که اهل دانشم و بینش و بصر دارم

فراغ خاطر و عیش مدام و خلوت امن

هرآن چه دارم ازین پیشه سربسر دارم

زخویش بی خبرم تا نموده جذبه ی عشق

به جان دوست که از عالمی خبر دارم

فقیر و عاجز و درویش و عورم ای خواجه

مرا بخر که از این گونه بس هنر دارم

همان همایون شاخم که باغبان از من

مر آن ثمر که به جوید، همان ثمر دارم

دل و دمی چه جهان تاب مهر و روشن روز

زفیض آه شب و ناله ی سحر دارم

به جز محبت نیکان زمن مجو هنری

که در سرشت نهفته همین هنر دارم

نیازمندم به چشم امید در همه عمر

به لطف حجت موعود منتظر دارم

پناه کون و مکان صاحب الزمان مهدی

که خاک درگه والاش تاج سر دارم

به جرم دوستی او اگر بُرند سرم

گمان مبر که سر از آستانش بردارم

زیمن تربیت بندگان او است محیط

که طبع هم چو یم و نظم چون گهر دارم

شمارهٔ ۷۸ - در ستایش و مدح مولای پرهیزکاران علی بن ابیطالب علیه السلام

مایهٔ ایمان و کفر، عشق تو شد ای صنم

خاک سر کوی تو است، قبلهٔ دیر و حرم

گر تو شوی بی نقاب، ای مه من آفتاب

در برت از روشنی، دم نزند صبحدم

گرد من و گرد تو، صف زده جانا مدام

گرد تو دل دادگان، گرد من اندوه غم

بخت من و چشم تو، هر دو به خوابند لیک

این یک تا روز حشر، آن یک تا صبحدم

شوق لب لعل تو، زاهد صد ساله را

جانب دیر مغان، برده زطوف حرم

دور جهان را بقا، نیست بیا ساقیا

باده پیاپی بده، وقت شمر مغتنم

تا کی غم می خوری، باده بنوش ای رفیق

که هیچ جز وصف جام، نمانده باقی به جم

آن چه زدیوان غیب، گشته مقرر نخست

هیچ به تدبیر ما، می نشود بیش و کم

طی طریق طلب، کردن ناید زما

را بود آتشین، ما همه مومین قدم

پشت سپهر برین، خمیده دانی ز چیست

پی سجود در، شه ملایک خدم

ابن عمّ مصطفی، دست بلند خدا

که برتر از نُه سپهر زده ز رفعت علم

شها چو چهر تو را، نگاشت نقاش صنم

بر خود تحسین نمود، بر رخ خوب تو هم

نسبت ذات تو را، به ماسوا، کی توان

نزد وجودت بود، کون مکان چون عدم

موجب ردّ و قبول، حبّ تو بغض تو است

ختم شد اینجا کلام، شها و جفّ القلم

مدح تو را اگر «محیط» چنان که باید نمود

گوید و گردد به کفر، چو غالیان متّهم

شمارهٔ ۷۹ - در مدح شاه اولیا علیه صلوات الله فرماید

ما پاک دلان بی ریاییم

مرآت جمال کبریاییم

در طور تقرّب و تجرّد

مدهوش تجلّی خداییم

از خویش تهی، زدوست سرشار

او گشته دگر نه من نماییم

بی پرده شود جمال مقصود

روزی که زپرده رخ نماییم

زآن دم که دمیده دوست در ما

پیوسته در آن هوا هبابیم

فانی شده در هوای جانان

پیوسته در آن هوا هباییم

به گرفته هوای طرف بامش

پرواز کنان در آن هواییم

تا خاک شدیم در ره دوست

در چشم سپهر توتیاییم

چون درگذری زملک امکان

آگاه شوی که ما کجاییم

از عیش و نشاط روزه داران

از گردش چرخ غم فزاییم

بگذار لبان تو به بوسم

تا روزه به نقل و می گشاییم

زالطاف علی شه ولایت

در کسوت فقر پادشاییم

در خورد غلامیش نباشیم

او را سگ حاجب سراییم

نی نی سگ آستان او را

مانند سپهر خاک پاییم

عالم زنوای ما است پرشور

تا پر ز، دم تو هم چو ناییم

خاک از نظری کنیم اکسیر

برتر به اثر زکیمیاییم

یک دم نرسد مدد گر از وی

فانی شده و دگر نپاییم

فیض از دم ما «محیط» جوید

چون لب پی مدحتش گشاییم

تا محرم راز عشق گشتیم

بیگانه زخویش و آشناییم

شمارهٔ ۸۰ - و له ایضاً علیه الرَّحمَةِ و الغُفران

خاطر از زلف تو امروز، پریشان کردم

دیده از فرقت رخسار تو گریان کردم

شکرلله که به یمن شرف دولت عشق

خویش را مالک صد ملک سلیمان کردم

تا مرا سلطنت فقر، به پوشید لباس

من تن خود، به تمنای تو عریان کردم

شمارهٔ ۸۱ - ایضاً غزل: منه تَغَمَّده الله تعالی بِغُفرانه

من شیفته و مست و خراب از غم یارم

حیران و جگر سوخته از هجر نگارم

گر یار مرا باز نخواند به سر خویش

من خون جگر در غمش از دیده به بارم

سوگند بدان عهد که با زلف تو بستم

جز بر سر زلفت به کسی دل نسپارم

یا رب سببی ساز که باز آن خم گیسو

یک روز به چنگ آرم و جان را به سپارم

ای کاش که باز آن شوخ پری چهره ی طناز

باز آید و چون ماه، نشیند به کنارم

شمارهٔ ۸۲ - ایضاً منه علیه الرَّحمَةِ و الغُفران

ای دل ز غنم کم گو، از فقر و فنا دم زن

سلطان حقیقی شو، پا بر همه عالم زن

این ملکت فانی را، با دون طلبان بگذار

در دولت باقی چنگ، چون زاده ی ادهم زن

رب ارنی گویان، در طور تقرب شو

بی واسطه ی جانان، ای موسی جان دم زن

این قالب تن بفکن، این قید روان بشکن

در چرخ تجرد گام، چون عیسی مریم زن

ای رشک ملک روزی، از پرده بیا بیرون

وز عارض گندم گون، راه دل آدم زن

از راه وفا مرهم، بر زخم دل ما، نه

با تیغ بلا بر آن، زخمی زن و محکم زن

جمعیت دل ها را، آشفته اگر خواهی

آشفته نما گیسو، این سلسله بر هم زن

مستان محبت را، پیمانه نیارد شور

پیمانه به خاک افکن، بر کشتی و بر یم زن

این پند «محیط» از جان، به پذیر که یابی سود

با مهر علی و آل، اندر دو جهان دم زن

شمارهٔ ۸۳ - ایضاً منه تَغمّدهُ الله تعالی برحمته

ای یاد تو مونس دل من

رخسار تو شمع محفل من

فردوس، نمی کنم تمنا

تا کوی تو هست منزل من

شادم که غم تو ای دل آرام

خو کرده مدام، با دل من

دیوانه ی عشقم و نباشد

جز طره ی تو سلاسل من

مهرم به تو تازگی نباشد

ای دلبر نیک مقبل من

گر عشق تو ای صنم نورزم

باشد چه به دهر، حاصل من

دیری است چو روح، در تن ای دوست

مهر تو سررشته با گل من

حاجت به چراغ نیست کافی است

رخسار تو شمع محفل من

خورشید ز ذره هست کمتر

باشد چو رخت مقابل من

مشکل شده زندگی به هجران

حل کن ز وصال مشکل من

شمارهٔ ۸۴ - در تهنیت ولادت سیّد کائنات حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

به یمن مولد ختم رسل، رسول امین

به مهر ماه جهان گشت، رشک عرش برین

زمین ز فرط شرف، رشک آسمان گردید

به یمن مولد ختم رسل، رسول ایمن

محمد عربی، علت وجود دو کون

خدیو کون و مکان، اشرف سلاله ی من

سرود بار خدا، در ثنای او لولاک

به خود نمود زاینجا ذات او تحسین

شعاع دایره ی ذات مرکز ایجاد

بزرگ آیت حق، پیشوای اهل یقین

نه می توانم خواندش قدیم و نه حادث

کز آن فزونتر و کمتر بود بسی از این

فتاد زلزله در طاق کسروی و شکست

وز آن شکستن شد، کار دین درست و متین

به هر کجا صنمی بود، رخ نهاد به خاک

زفر مقدم آن شهریار عرش مکین

از این قبیل بس آیات در جهان رخ داد

که شرح آن نتوان در همه شهور و سنین

عجب نبود از او، رد شمس و شق قمر

که پیش قدرش پست است قدر علّیین

گرفت جشنی شاهانه، گاه میلادش

بزرگ چاکر وی، شاه معدلت آیین

خدیو کیهان، شمس الملوک ظلّ الله

پناه ملت اسلام، شاه ناصر دین

خدیو ایران صاحب قران ملک عجم

که صیت عدل و سخایش گرفته روی زمین

هماره تا که کند کسب نور، ماه از شمس

همیشه تا به درخشنده زهره و پروین

مدام تا که بود نام از این همایون عید

زدست و تارک شه باد زیب تاج و نگین

شمارهٔ ۸۵ - موشّح و مختوم به مدح شاه اولیاء علیه السلام

بَرِ رُخ تو حرام است روی گُل دیدن

به پیش زلف تو جعد بنفشه بوئیدن

به نزد تنگ دهانت، به غنچه دل بستن

خطاست شرط کمال است، نکته سنجیدن

نموده وام، صراحی گریستن از من

چنان که جام زلعل لب تو خندیدن

تو شمع محفل انسی و وقت دادن جان

خوش است گرد تو پروانه وار گردیدن

برنجم از تو بتیغم، اگر زنی ای دوست

که نیست شیوه ی عاشق، زیار رنجیدن

به غیر ساتر و ستار، اسم اعظم نیست

که بهترین صفات است، عیب پوشیدن

مراد خاطر مولی طلب، چو بنده شدی

که نیست حد تو، رد کردن و پسندیدن

بساط عیش مچین در بسیط خاک که چرخ

نچیده دست گشاید، برای برچیدن

مرو به عشق بتان، ای که باک جان داری

که کار بوالهوسان نیست، عشق ورزیدن

حذر ز نفس پرسی نما که افزون است

گناه نفس پرسی، ز بت پرستیدن

نموده اند بدین شیوه عارفان تسلیم

که حاصلی ندهد، غیر رنج کوشیدن

«محیط» هرچه به گوید به جز ثنای علی

مدار گوش که فرض است، لغو نشنیدن

علی چو دست و لسان خدای و عین خدا است

علی پرستی باشد، خدا پرستیدن

شمارهٔ ۸۶ - ایضاً فی مدح اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

خوش است در دم رفتن، رخ تو را دیدن

رخ تو دیدن و از خویش چشم پوشیدن

چو لاف عقل زنی، هیچ خودپسند مباش

از آن که غایت جهل است، خود پسندیدن

شوی چو مدعی عشق، لب ز شکوه ببند

بود به مذهب عشاق، کفر رنجیدن

دلیل نفس‌پرستی تو است، خودبینی

که حق‌پرست فرو بسته، چشم بد دیدن

هزار جرم زخما دید و جمله را پوشید

ز پیر میکده آموز، عیب پوشیدن

زشوق بوسه دست تو غنچه گل گردد

چو سوی شاخ بری، دست بهر گل حق دیدن

بود چه فایده گوش و چشم، می‌دانی؟

حدیث عشق شنیدن، جمال حق دیدن

یکی نبودی ناکام و نامراد به دهر

اگر مراد میسر شدی به کوشیدن

در آن زمان که شوم خاک، آرزو دارم

به تربتم گذر آری، برای گردیدن

زخاک شیوه افتادگی طلب، ای دل

ز باد، گرد سر خاص و عام گردیدن

ولیّ حق اسدالله که با حمایت او

به شیر شرزه توانیم زور ورزیدن

به روز حشر که کار همه گریستن است

«محیط» راست به مهرش شعار خندیدن

شمارهٔ ۸۷ - در منقبت حضرت ولی عصر امام زمان علیه السلام

صباح الخیر زد بلبل به گلشن

گل من عید شد، چشم تو روشن

گلی در گلشن ایجاد به شکفت

که گل می نشکفد چون او به گلشن

به آزادی سمر گشتند زآغاز

زیمن بندگیش، سرو و سوسن

زبویش ساحت گیتی معطر

زرویش عرصه ی کیهان مزین

تجلی گرد آن ذات مقدس

که نورش تافت در، وادی ایمن

بود آن خلد روحانی وجودش

که خاص الخاص را آمد معین

بسیط خاک آمد رشک افلاک

زفرخ مقدمش چون شد مزین

همایون عهد میلاد خدیوی است

که گردد سر خلقت زو معین

سمی و جانشین و سبط احمد

ولیّ مطلق دادار ذوالمن

ولی قائم بالسیف، شاهی

که تیغش بهر دین حِصنی است زآهن

مثال ماسوی، با حضرت او است

مثال ظل ذی ظل فن و ذی فن

کنند انکار بودش را به غیبت

گروهی منکران دیو دیدن

«تعالی شأنُه عَمَّا یقُولُون»

بود هستی او از شمس، ابین

گواه هستی شئی است، آثار

در این معنی نباشد شُبهه و ظن

وجود شمس را روشن دلیلی است

فروغ شمس، تابیدن ز روزن

بقای ملک امکان است برهان

به بود آن شه لاهوت مسکن

خوش آن ساعت که امر آید زیزدان

بدان شه کی ولی غایب من

هویدا شو که هنگام ظهور است

زطلعت پرده ی غیبت، برافکن

زعدل و قسط، گیتی را بیارای

نهال ظلم را، از بیخ برکن

زوال دولت سیفیانیان را

به نام باقی خود، سکّه برزن

به گفتن نیست حاجت، آن چه دانی

بکن ای علم یزدان را تو مخزن

به اقلیم شهود، عالم غیب

درآید آن شه، خورشید گرزن

بدان جاه و جلال کبریایی

که باشد در بیانش، نطق الکن

بر ادهم بر شود وز گرد موکب

نماید چشم مهر و ماه، روشن

طریق حضرتش پویند، نیکان

زسر پا کرده ره را طی نمودن

کند بر پیشوایان، پیشوایی

رسوم دین حق را زنده کردن

درآرد بر «انّی امرالله» آواز

الهی منهی عرش نشیمن

جنوداً لم تروها، در رکابش

پی طاعت کمر بر بسته متقن

مسیح و دانیال و خضر و الیاس

زمانی در یسارش گه در ایمن

به ظلّ رأیت فرخنده ی او

تمام ماسِوَی الله جسته مأمن

قدر قلاده ی امرش قضاوار

پی طاعت نموده طوق گردن

عطارد گاه عرض لشگر وی

شود درمانده از احصا نمودن

نخستین آن که یابد فیض قربش

بود جبریل فرخ پیک ذوالمن

نخست از بندگان خاص آن شاه

زانسان سیصد است و سیزده تن

قوی دل مردمانی، سخت بازو

که گردد مویشان در دست آهن

دل حق جویشان بر دشمن و دوست

زآهن سخت تر وز موم الین

«اشدّاء علی الکفار» فرمود

پی توصیفشان حیّ مهیمن

به جبهه جمله را، داغ محبت

کمند عشق یک سر را به گردن

کشد تیغ از نیام و برق تیغش

زند کفار را آتش به خرمن

زعدل و داد پر سازد جهان را

که پر باشد زجور و ظلم، دامن

کشد بر دار، آن دونان که دانی

زند آتش بر آن دیوان ریمن

زبیم شحنه ی قهار عدلش

برآید از نهاد جور، شیون

فراخای جهان بر خصم گردد

زخوفش تنگ تر، از چشم سوزن

کُشد دجّال را، عیسی بن مریم

به امر آن شهنشاه، مهیمن

شود آفاق زیباتر زگلزار

که بودی زشت تر صدره زگلخن

عرب را فخر از بابش به کونین

عجم را مام آن شه بهترین زن

حدیث روح پرور آب حیوان

زفیض خاک راه او مبرهن

بریدش قابض ارواح باشد

گه پیغام فرمودن به دشمن

محبش هرکه خواهد زنده گردد

برای کیفر از دشمن کشیدن

«محیط» آن روز مقصودی ندارد

به جز جان در رکاب او فشاندن

شمارهٔ ۸۸ - ایضاً منه تَغَمَدَّهُ الله تعالی بِغُفرانه

قیرگون زشام خط، صبح روی یارم بین

روز عشرتم شب شد، تیره روزگارم بین

سرو قد موزونش تا نهان شد از چشمم

جوی خون دل جاری، بر رخ و کنارم بین

داده دست عشق یار، خاک هستیم بر باد

رفته از جفای او، بر فلک غبارم بین

باختم نخستین گام، نقد هستی و شادم

شادمانیم بنگر، شیوه ی قمارم بین

پیر می فروشانم، وام می دهد باده

با نیاز و درویشی، قدر و اعتبارم بین

یک نفس نیارم زد، بی مراد و رأی دوست

جبر، می ندانم چیست، حرز اختیارم بین

عشق آب و من ماهی، سیر شیب و بالا را

عجز و قدرتم بنگر، جبر و اختیارم بین

یاد لعل و چشم او، کرده مست و مخمورم

می نخورده ای ساقی، مستی و خمارم بین

دست گیر زاحسانم، کو فتاده ام از پا

رحمی ای قوی بازو، عجز و انکسارم بین

مایه ام سخن باشد، پیشه مدحت مولا

اعتبار و سرمایه، افتخار و کارم بین

از غلامی حیدر، حکم می کنم بر چرخ

از عنایت خواجه، فر و اقتدارم بین

چون جزای هر بیتی، از جنت

شو به خلد مهمانم، قصر بی شمارم بین

رو کنم چو در محشر، از ملائک رحمت

از یمین من فوجی، فوجی از یسارم بین

دعوی محبت را، گر گواه می جویی

آه آتشین بنگر، چشم اشکبارم بین

چون روم از این عالم، یادگار من نظم است

تا تو را به یاد آیم، نغز یادگارم بین

فرق بحر طبع من، از «محیط» تا دانی

رشک لؤلؤ لالا، نظم آبدارم بین

داده یاد کوی دوست، خاک هستیم بر باد

رفته در هوای او، بر فلک غبارم بین

شمارهٔ ۸۹ - مختوم و موشّح به مدح کننده ی در خیبر ارواح العالمین له الفدا

بوی جان آید زتار موی تو

زنده دارد عالمی را بوی تو

گر نباشد قبله جانا کوی تو

از چه باشد روی عالم سوی تو

خط کعبه یافتم، از قطب دل

راست باشد با خم ابروی تو

بس دل خونین بر او آویخته

شد چو شاخ ارغوان گیسوی تو

نیست دامی در ره اهل نظر

سخت تر از حلقه های موی تو

در برم دل از طرب آید به رقص

چون به خاطر آورم پهلوی تو

گر نبودی آب لعل دلکشت

می زدی آتش به عالم خوی تو

شد زفیض آستان بوسی شاه

جان فزا لعل لب نیکوی تو

شاه درویشان که از خاک درش

هست فیضی آب و رنگ روی تو

حق پرستان را نباشد یا علی

در دو عالم روی دل جز سوی تو

زنده گردم بعد رحلت گر وزد

بر مزار من نسیم کوی تو

نیست ای دست خدا کاری شگفت

در زخیبر کندن از نیروی تو

می تواند کوه را کندن زجای

قوه ی سر پنجه و بازوی تو

ای هژبر بیشه ی دین با ولات

حمله بر شیران کند آهوی تو

شادمان گردد، دم رحلت «محیط»

زانکه در آن دم ببیند روی تو

شمارهٔ ۹۰ - در ولایت با سعادت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام

سومین روز شعبان شده طالع آن ماه

که بود طلعت وی مطلع انوار الاه

پرتوی هست ز رخشنده رُخش، روشن صبح

از سواد خم مویش اثری شام سیاه

قصه حسن تو همّت عشّاق رُخش

داستانی است که مشهور بود، در افواه

شرح مویش نتوان گفتن، در مدت عمر

زانکه این قصه دراز آید و مدت کوتاه

زکجا می رسد این قافله سالار نفوس

که دو صد قافله جان آمده با وی همراه

از پی چشم بدش نام نهادستم مه

ورنه عکسی بود از مهر رُخش، رخشان ماه

آتش از یاد رخش گشت گلستان به خلیل

شد خیال ذقنش همدم یوسف در چاه

آیتی هست زدستش، ید بیضای کلیم

نفحه ی از دم قدسیش، دم روح الله

درگهش کشتی نوح است به دریای وجود

دفع طوفان فتن را بود آن ملک پناه

منبع آب بقا آمده خاک ره او

خضر را بوده به هر مرحله وی هادی راه

غیرت طوبی کوثر، قد و لعل لب او است

سید خلیل جوانان بهشت است آن شاه

«خیرة الله من الخلق ابی» گفته ی او است

شهدالله بعلو نسبش صدق گواه

مصطفی در حق او گفته «حسینّ منّی»

نفس خود خواند و اباعبدالله

تا فزایم شرف عرش برین، می گویم

باشدش عرش برین، فرش مبارک درگاه

قرن ها پیش ز آدم به نهان بود و عیان

سال عمرش بودی، هفت فزون از پنجاه

هر که را، زاد معاد است ولایش چو «محیط»

در جنان جای بود، گر بودش کوه گناه

شمارهٔ ۹۱ - در نیایش امام دوازدهم حضرت صاحبّ الزّمان علیه السلام

یاری که بهر او بود، بسیار چشم در ره

در روز نیمه ی ماه، از ره رسید ناگه

معشوق منتظر را، آمد زمان دیدار

عشاق منتظر را، آگه کنید، آگه

به گرفت شاهد غیب، برقع زایزدی رخ

روشن ز طلعتش گشت، بزم شهود خه خه

هان ای خداپرستان، گردید حق پدیدار

آرید سوی او رو، جویید در برش ره

زاندیشه های باطل، دل را نگاه دارید

کاین واقف الضمایر، باشد زقلب آگه

در هیکل بشر کرد، رب البشر تجلی

کونین جبهه سودند، بر خاک سجداله

از مشرق ولایت آن شمس گشته طالع

کز وی فروغ جوید، هم آفتاب و هم مه

سلطان ملک امکان، مهدی صاحب الامر

فرماندهی که باشد، بر ماسوی شهنشه

در دست قدرت او است، عرش برین چو خاتم

ظلّ الاه افسر، تخت ولایتش که

گردون به رتبه باشد، خرگاه حشمت وی

رخشنده اخترانش، رخشان قباب خرگه

دست گهرفشانش، ابری است بی کرانه

الطاف بی نهایت، بحری که نیستش ته

یوسف چو داشت در چنگ، حبل ولایت وی

بر اوج تخت عزّت، شادان شد از ته چَه

ممکن نیارمش خواند، زآن جهت که هر دم

از وی صفات واجب، گردد پدید صد ره

واجب نشایدش گفت، ز آن رو که ذات واجب

بی چون خدای باشد، ربی و ربه الله

گر از نظر نهان است، در پیش دیده ظاهر

باشد ممد کونین، الطاف او بهر گه

گیرد ز حال اشیاء، یک لحظه گر نظر باز

ماند نه بیش و نی کم، پاید نه کوه و نی که

هستند رهنمایان، بعد از نبی ده و، دو

این خضر وقت باشد، خاتم بر آن دو، و ده

از یمن بندگیش، گردید شاه اسلام

بوالنصر ناصرالدّین، بر خسروان شهنشه

هر جا که روی آرد، این شهریار عادل

الطاف حُجت عصر، بادش معین و همره

بادا بقای خسرو، و ایام دولت او

چندان که مهر و مه است، در آسمان سفر گه

بر عارفان چو دارند، نظم «محیط» عرضه

لله در قائل، گویند رحمة الله

شمارهٔ ۹۲ - موشّح به نام نامی حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

یار چون تیغ کشد، گو سپر اندازی به

ور زند تیر برش، برش سینه هدف سازی به

سر، مار و دم شیر است، خم طره ی دوست

با چنین طره دلا، گر نکنی باز به

درد عشق است نکوتر ز سلامت، جانا

به مدادای چنین درد، نپردازی به

تا شود خانه ی دل درخور خلوتگه یار

اگر این خانه زاغیار، به پردازی به

چون حلاوت طلبی، لعل لب دوست نیوش

کین طبزرد، بود از شکر اهوازی به

نای گردید تهی، از خود و پر از دم دوست

از دف و چنگ دم او، به خوش آوازی به

همه آفاق بگشتیم، بتان را دیدیم

وز بت خویش ندیدم، به طنازی به

چنگ را ساز نما و طرب و در پرده مگو

با دلارام، گر این دلشده بنوازی به

اگر از پرده برون آیی و از فیض جمال

کام جان و دل مشتاق، روا سازی به

به یکی جلوه، تو را مات رخ خویش کند

با چنین شاه مقامر، نکنی بازی به

مدحت شاه عرب را بر سلطان عجم

پارسی عرضه کنم، گرچه بود تازی به

شه مردان، اسدالله که به تحقیق بود

خاکساری در او، ز سرافرازی به

هست شه ناصر دین، شیر قوی چنگ علی

پنجه در پنجه ی این شیر، نیندازی به

پیش از آن کت شکند قوه ی سرپنجه ی شاه

جنگ به گذاشته و صلح بیاغازی به

حفظ دین را بود این خسرو اسلام پناه

از شه بت شکن غزنوی غازی به

شیخ سعدی چو به دوران اتابک نازید

تو به این عهد ابد، مهد اگر نازی به

گرچه مطبوع و روان بخش بود نظم «محیط»

هست الحق غزل سعدی شیرازی به

شمارهٔ ۹۳ - و له ایضاً الرَّحممَه

المنة الله که گرفتار کمندی

گشتیم و برستیم زهر قیدی و بندی

صد شکر که بخت خوش و اقبال بلندم

به نمود گرفتار سر زلف بلندی

شادم که به پای دل دیوانه نهادم

از سلسله ی زلف گره گیر تو بندی

جز خال به روی تو ندیدم که به ماند

از سوخته بر آتش سوزنده سپندی

بگشا به شکر خنده لب لعل و به بخشا

شوریده دلان را زکرم پسته و قندی

چون خاک شدم پست، مگر بر سرم از مهر

روزی فکند سایه ی قد سرو بلندی

یا شاه سواری زسر لطف و کرامت

روزی کندم پی، سپهر سم سمندی

در سایه الطاف علی، شاه ولایت

ایمن شده، رستیم ز هر بیم و گزندی

در صومعه تا چند توان بود «محیطا»

برخیز و قدم زن به ره میکده چندی

شمارهٔ ۹۴ - در مدح وزیر عدلیه غلامحسین خان غفاری

آگهی دیگر چه‌ها ای غارت جان کرده‌ای

زلف را آشفته و خلقی پریشان کرده‌ای

بر رخ خورشیدوَش افکنده‌ای مشکین نقاب

روز ما را تیره‌تر، از شام هجران کرده‌ای

ای کمان‌ابرو، ز شرّ غمزه‌ات افغان که باز

رخنه‌ها ز آن ناوک دلدوز، در جان کرده‌ای

تا تو ای سرو خرامان، از کنارم رفته‌ای

جوی خون از دیده‌ای جاری به دامان کرده‌ای

چشم بد دور از وجودت باد کز رخسار و قد

بزم ما را غیرت گلزار و بستان کرده‌ای

تا گشودستی به شکرخنده لعل روح‌بخش

خون ز حسرت در دل لعل بدخشان کرده‌ای

ای عزیز مصر خوبی یوسف جان را اسیر

در، چه سیمین زنخ چون ماه کنعان کرده‌ای

مردمان گویند، بوسی را به صد جان می‌دهی

گر چنین باشد نگارا، خوب ارزان کرده‌ای

ای بلای جان دمی بنشین که تا برخاستی

فتنه‌ها برپا از آن بالای فتان کرده‌ای

زان چه کردستی عیان گفتیم جانا شمه‌ای

لیک در عالم بسی آشوب پنهان کرده‌ای

ای امین خلوت شه، فخر کن بر عالمی

زان که عمری خدمت سلطان دوران کرده‌ای

خواستی تا همت از طبع امینی ای محیط

شهره خود را در سخن چو سلمان کرده‌ای

گر وجودت کیمیا گردد، عجب منمای چون

جبهه‌سایی در ره خسرو، فراوان کرده‌ای

ناصرالدین شه که گردون گویدش ای شهریار

حلقهٔ فرماندهی در گوش کیوان کرده‌ای

شمارهٔ ۹۵ - مزیّن به منقبت عین الله الخالق حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

ای آفتاب از مه روی تو آیتی

تاریک شب ز ظلمت مویت کنایتی

جز پیر می‌فروش پی دفع درد و غم

از هیچ کس به عمر ندیدم کفایتی

سرو چمن ز قامت دلجوت جلوه‌ای

آب خضر ز لعل لبانت کنایتی

در هر سری ز سنگ جفایت نشانه‌ای

در هر دلی ز آتش عشقت سرایتی

شاهی تو را سزد که توانی بنا، گرفت

هر دم به یک اشاره ابرو ولایتی

در فوج دلبران که به نصرت مُسلّمند

فرخنده‌تر ز سرو قدت نیست رایتی

بپْذیر پند من که شنیدم ز کاملی

وز این صحیح‌تر نشنیدم روایتی

مشکن دل کسی که به اجماع عقل و نقل

نبْود به هیچ کیش، بتر زین جنایتی

غیر از علیّ و آل، نباشد «محیط» را

از کس امید لطفی و چشم عنایتی

شمارهٔ ۹۶ - و له علیه الرَّحمَةُ وَ الغُفران

برهاند قید عشقم، ز بلای پارسایی

که از این خجسته قیدم، ندهد خدا رهایی

طلب صلاح و تقوی، نکنید دیگر از ما

که ز عاشقان نیاید، ره رسم پارسایی

چه ثمر ز زهد دیدی، به من ای فقیر برگو

به جز این که شهره گشتی، تو به زاهد ریایی

نگر این عجب که باشی، همه جا و کس نداند

که تو کام‌بخش جان‌ها، چه مقامی و کجایی

چو رسی به بزم قربش، مزن از وجود خود دم

که خلاف عقل باشد، بر یار خودستایی

شود عقده دل ما، ز شمیم او گشوده

چو صبا ز چین زلفت، بکند گره‌گشایی

به امید اینکه وقتی، مه روی تو ببینم

همه شب به کویت آیم، به بهانه گدایی

هله مطرب حریفان، پی عشرت دل ما

ز کرم بزن نوایی، ز نوای آشنایی

مه آفتاب رویم، بگشا نقاب از رخ

که به روی شب‌نشینان، در صبح را گشایی

بگذار تا به پایت، بسپارم این زمان جان

که چو عمر رفته ترسم، بر من دگر نیایی

نه همین به روز وصلت، طرب است و عیش ما را

که خوشیم با خیالت، همه دم شب جدایی

گه وصل هم نمایم، ز جداییت شکایت

بر قلب تا نداند که تو هم انیس مایی

ز جفا به خانه دل، مزن آتش و حذر کن

ز زیان خویش جانا که تو خود در این سرایی

به ره شه زمانه، پی کسب جاه و رفعت

کند این بلند گردون، شب و روز جبهه‌سایی

ملک‌الملوک عالم، شه عالم شه راد ناصر دین

که بود صفات و ذاتش، همه رحمت خدایی

شده نغز و خوب و دلکش، غزلم چو آزمودم

زامین خلوت شه، روش غزل‌سرایی

بر آن امیر دانا، بزند «محیط» چون دم

که ربوده گوی دانش، ز عراقی و سنایی

شمارهٔ ۹۷ - در تهنیت جلوس مظفرالدین شاه و نیایش صدراعظم

به شاه باد مبارک، قبای سلطانی

به همت شه مردان، علی عمرانی

ابوالائمه، امام مبین، لسان الله

مبین حکم و معضلات فرقانی

به حکم آن که یدالله بود، توان گفتن

که هست عالم ایجاد را، علی بانی

به انبیاء همه زآدم گرفته تا خاتم

مدد رسید از او، آشکار و پنهانی

ابوالبشر چو از و علم یافت، گردیدند

فرشتگان، بر او معترف به نادانی

زناخدایی الطاف او سفینه ی نوح

زچار موج حوادث، نگشت طوفانی

نسیم عاطفتش بر خلیل چون به وزید

نمود آتش سوزان، او گلستانی

نموده اند زلعلش، مسیح و هارون وام

یکی طریقه ی احیا، یکی سخندانی

به کوه طور، تجلی نمود چون روشن

کلیم یافت رهایی، زتیه حیرانی

نظر به جانب یوسف چو داشت، روشن گشت

به لمس پیرهنش، چشم پیر کنعانی

چو موم در کف داود، نرم شد آهن

زعون قوت بازوی او، به آسانی

زیمن بندگی او، شهنشه اسلام

گرفت خاتم شاهی و یافت سلطانی

غلام شاه ولایت، مظفرالدین شاه

که ذات فرخ او آیتی است یزدانی

به پاکی گهر و خلق خوب و خلق نکو

فرشته ای است عیان، در لباس انسانی

شهنشهی که پی کسب عز و جاه و شرف

به خاک درگه او، چرخ سوده پیشانی

زبیم گرگ ستم ایمنند گله ی خلق

خدای تا که به او داده شغل چوپانی

اگر زدست و دل شه، نشانه ای خواهی

ببین به بحر محیط و به ابر نیسانی

ملک به حشمت و شوکت، دوم سلیمان است

چنان که صدر فلک قدر آصف ثانی

ابوالصدور علی اصغر بن ابراهیم

که کاخ فضل و کرم راست همتش ثانی

به هر چه رأی نماید، ظفر رسد او را

زدست حق، شه مردان علی عمرانی

ز وصف خاتم شه شد جهان مسخر من

نداشت فیض چنین خاتم سلیمانی

به میمنت شه اعلی جلوس کرده نگاه

خور سماوی سال جلوس شه دانی

به دست و تارک او جاودان و فرخ باد

نگین سلطنت وافر جهانبانی

گرفت روی زمین را «محیط» تا گردید

لالی سخنش، شمع بزم خاقانی

شمارهٔ ۹۸ - در مدح سلطان مغفور ناصرالدین شاه

نوبهار آمد و باد سحری غالیه‌بوست

گاه طرف چمن و سایهٔ بید و لب جوست

خیز تا بهر تفرّج سوی گلزار رویم

که صبا غالیه‌افشان و زمین غالیه‌بوست

مشک‌بو از چه سبب شد نفس باد بهار

مگر این مونس جان همدم آن حلقهٔ موست

در رُخش پرتو خورشید بود سایه‌فکن

چشم بد دور ز بس دلبر من آینه‌روست

روز عید است و مرا از کرم شاه جهان

یار در منظر و گل در بر صهبا به سبوست

بر شهنشاه جهان سایهٔ یزدان نوروز

باد فرخنده و بر هرکه ز جان بندهٔ اوست

ناصرالدین شه قاجار خداوند ملوک

که نکومقدم و والاهمم و نیکوخوست

ابدالدّهر بماناد که در دولت او

هرکه را می‌نگرم وضع خوش و حال نکوست

تا به فیروزی بر تخت شهی کرده جلوس

ساحت ملک ز یُمن قدمش چون مینوست

شمارهٔ ۹۹ - در وصف قوش شکاری گوید

گه نخجیر زوبین چنگ قوشم

نماید صید دل تاراج هوشم

کبوتر چیست شاهین قوی چنگ

بود چون صعوده در چنگال قوشم

پری از وی به صد مرغ بهشتی

اگر بدهم بسی ارزان فروشم

صدای شهپرش هنگام پرواز

چون صوت قدسیان آید به گوشم

چو این فرخنده طایر گشت رامم

مدام از جام عشرت باده نوشم

سرودم از زبان خواجه این نظم

از آن رو دلربا آمد خروشم

امین خلوت شاه زمانه

امیر نیک خوی جرم پوشم

دعای دولت شه روزگاری است

بود ورد زبان هرشب چو دوشم

نیارم دم زدن نزد امینی

محیطا زآن سبب دایم خموشم

شمارهٔ ۱۰۰ - در تاریخ آئینه کاری حرم محترم حضرت امام زاده حمزه علیه السلام

چو روزگار شهنشاه کامکار آمد

سپاس ملت و اسلام استوار آمد

غلام شاه ولایت مآب ناصر دین

که تاج بخش سلاطین روزگار آمد

به روزگار شهنشاهیش بسیط زمین

بسان صحن چمن فصل نوبهار آمد

زیمن مقدم او خاک شد عزیز چو زر

به پیش همت او زر چو خاک خار آمد

فروغ صبح سعادت ز رأی انور او است

نشان روز عدویش شبان تار آمد

زسال هجرت ختم رسل حبیب خدا

که ماسوی زطفیل وی آشکار آمد

گذشته بد نود و یک و با هزار و دویست

بزرگ چاکر او را خدای یار آمد

امیر دوست محمد خدایگان زمن

که صِهر و خازن شاه جهان مدار آمد

جهان مجد که نقد همت او

بسان جد و پدر کامل العیار آمد

بنای آینه ی این حرم که تربت او

زخاک پاک نکوتر هزار بار آمد

نمود دولت جاوید یافت خدمت او

قبول درگه بخشنده کردگار آمد

ز اهل بیت رسالت که بهر کسب شرف

به پاک درگهشان عرش خاکسار آمد

درین حرم شده مدفون شهی که درگه او

پناه خلق زآسیب روزگار آمد

سلیل اطهر هفتم امام حمزه که جان

برای خاک درش کمترین نثار آمد

مدیح حضرت او را که هست مظهر حق

زهی چگونه نماید که بی شمار آمد

شمارهٔ ۱۰۱ - ایضاً در تاریخ آئینه کاری حرم مطهر حضرت امام زاده حمزه علیه السلام

ایزد بخشنده در پناه شهنشاه

میر زمن را دهاد عمر مؤبد

گشت به دوران شهریار مؤید

ملت اسلام را اساس مشیّد

ماحی آثار کفر و ظلم و ظلالت

حامی شرع مبین متقن احمد

سایه ی یزدان خدیو عادل باذِل

فخر سلاطین غلام آل محمد

ناصر دین شاه بی همال که او را

دولت جاوید بادو ملک مخلد

یافت به دوران زدادگستری او

ملت بیضا شکوه فر مجدد

هریک از چاکران درگه شاهی

پیشه نمودند کسب دولت سرمد

این حرم محترم که تربت پاکش

صد ره بهتر بود ز روح مجرّد

سال هزار و دویست و نود و یک

چون به شد از هجرت رسول مسدّد

کرد خجسته بنای آینه اش را

صِهر شهنشه امیر اکرم امجد

فخر خوانین سپهر شوکت و حشمت

خان معیر جهان همت و سودّد

زاده ی گنجور شاه دوست محمد علی خان

خازن خسرو و امیر دوست محمد

وارد این بقعه چون شوی که بروبد

خاک درش حور عین ز زلف مجعّد

آن چه به خواهی طلب نما که خداوند

هیچ دعا را درین مکان نکند رد

سجده کن و خاک را به بوس که اینجا

آمده مدفون سلسل اطهر احمد

زاده ی هفتم امام حمزه که هر دم

بادا بوی درود و رحمت بی حد

روز قیامت سفید رو بود و شاد

هرکه بساید به خاک درگه او خّد

در حرمش مهر و مه بود چو دو قندیل

روز شبش خادمان ابیض و اسود

عارف او ناجی است و صالح و مؤمن

منکر وی هالک است و طالح و مرتد

آل پیمبر همه مظاهر حقند

مدحتشان چون ثنای حق شده بیعد

نیست چو ممکن مدیح حضرت حمزه

ختم سخن بر دعا نمود محمد

شمارهٔ ۱۰۲ - در تهنیت ولادت امیر دوست محمد خان گوید

رسید مژده که سرسبز گشت نخل امید

نهال دولت و اقبال بارور گردید

بهار خرمی آمد گل مراد شکفت

زشوق لعل لب دوست جام مُل خندید

فروغ بزم طرب را به نغمه ی دف و چنگ

بیار ساقی روشن ضمیر جام نبید

زفیض تربیت آفتاب لطف آله

کهن درخت جلالت جوان شد و بالید

نمود اختر سعدی طلوع در طهران

که کرده کسب سعادت زمطلعتش ناهید

مهی برآمد از آسمان عزّ و جلال

که پرتوی است ز رخشنده طلعتش خورشید

هزار و سیصد و ده سال رفته از هجرت

طلوع ماه نوی را سروش داد نوید

به روز هفدهم مه جمادی الاولی

خطا سرودم در شب گه سحر تابید

به قوس داشت مکان آفتاب و مه باشد

مه مبارک گردون سروری چو دمید

زچهر شاهد مقصود پرده برگیرم

چه عذر قافیه خواهم رسید عید سعید

قدم به عرصه عالم نهاد مولودی

که مولدش زشرف سر به اوج چرخ کشید

سلیل دخت شهنشاه عصمت الدوله

که برتر است مقامش ز حد گفت و شنید

امیر دوست محمد سمّی راد پدر

که دست همت او گنج جود راست کلید

نکو نهاد امیری که نقد طینت وی

بصیر صیرفی پیر عقل به پسندید

خدایگان امیران معیّر ایران

که روزگار چو او کامل العیار ندید

ثنای خواجه نیارم چنان که باید گفت

زخواجه زاده شنو تا شود حدیث پدید

نیای رادش صاحب قران دادگر است

که هست وارث اورنگ و افسر جمشید

پناه ملت اسلام ناصرالدّین شاه

که باد عهدش پاینده دولتش جاوید

بزرگ مام میهن مام بانوی آفاق

که شهریار لقب تاج دولتش بخشید

مهین برادر وی اعتصام سلطنت است

کز او کمال به سر حدّ اعتدال رسید

دو خواهر است ورا هر یکی به نیکی طاق

به غیر این دو مگر دیده جفت طاق ندید

نخست زآن دو گهر عصمت الملوک بود

که مام دهر همالش ندید و نی زائید

سپس کریمه ی فرخ سرشت فخر التّاج

که روزگارش محمود باد بخت سفید

چو آن خجسته قدم گشت زیب بزم جهان

نوید مقدم فرخنده اش محیط شنید

قدم نموده زسر سوی آستانش شد

غبار فرّخ آن آستان به چشم کشید

به دفع چشم حسود از بلند درگاهش

وان یکاد بسی خواند و بر فراز دمید

پی نثار مبارک قدوم حُجّابش

زبحر طبع برآورد عقد مروارید

نمود عرضه به تاریخ عید میلادش

امیر دوست محمد شده به قوس پدید

به دهر تا بود از خاندان عصمت نام

به ظلّ شاه به مانند این مهان جاوید

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح حضرت اشرف ظلّ السلطان دامت شوکته

ساقی به یاد لعل تو چون ساغر آورد

ما را به دور اول از پا درآورد

آن سرزمین که چون تو پری زاید آدمی

نبود عجب که خارگل احمر آورد

گویند سرو را ثمری نیست ای عجب

من سرو دیده ام که ثمر شکّر آورد

سرو است قامت تو و لعل لبت شکر

زین لب چه شاخ میوه ی شیرین تر آورد

در صد هزار قرن کجا دور آسمان

یک تن همال داور دانشور آورد

فرخنده ظلّ سلطان خورشید ملک دین

کو را سپهر سجده به خاک درآورد

آگاه دل خدیوش مسعود خواند و گفت

این نو نهال ملک سعادت برآورد

گردد چو سایه گستر زاقصای باختر

در زیر سایه تا به حد خاور آورد

هر گه همای همّت او بال گسترد

آفاق را تمام به زیر پرآورد

گردد به خلق داور دانای نیک خواه

هنگام داوری به نظر داور آورد

دارد نگاه پاس رعیت به عدل و داد

وز جود کام گوشه نشینان برآورد

نتوان ثنای حضرت او گر به جای مو

زاعضای من تمام زبان سر بر آورد

ماناد در پناه شهنشاه شادمان

نامی به فصل گل طرب بی مَر آورد

ز الطاف شاه منهی اقبال هر زمان

او را نوید موهبتی دیگر آورد

بهر نثار بزم حضورش زبحر طبع

هر دم محیط نظمی چون گوهر آورد

شمارهٔ ۱۰۴ - در ستایش سلطان مظفرالدّین شاه قاجار

به گه کودکی مرا استاد

داد پندی که مانده است به یاد

گفت چون بر تو کار گردد سخت

از جفای سپهر سست نهاد

عرض حاجت برِ کریمی کُن

تا زقید غمت کند آزاد

به تمامی عمر من یک بار

کار بستم نصیحت استاد

عرضه کردن نیازمندی خویش

در بر شهریار باذل راد

سایه ی حق مظفرالدّین شاه

آفتاب ملوک پاک نژاد

دادخواهی که دست معدلتش

از بلند آسمان ستاند داد

تاجداری که مادر ایام

نه چه او زاده و نخواهد زاد

شاه در بندگی آل الله

بود چون ثابت و قوی بنیاد

دید غیر از مدیح احمد و آل

فنّ دیگر رهی ندارد یاد

صلتی جاودانه بخشیدم

ایزدش ملک جاودان بخشاد

در دو سال و سه ماه با صد رنج

به صدور برات گشتم شاد

بردمش در بر معین الملک

تا دهد وجه نقدم از ره داد

او حوالت به خان موسایی

داد و میقاتش اربعین به نهاد

لیک عاید نگشت دیناری

گرچه از وعده روز شد هشتاد

دوستانم به طنز می گویند

جیره ات را به یخ حوالت داد

من به فکر وصول وجه برات

که فلک دست انتقام گشاد

بیدقی راند شاه پیل افکن

باخته رخ وزیر ز اسب افتاد

گشت طی نوبت معین الملک

آسمان برد عهد او از یاد

دال گو باش قافیه کردم

بعد عزلش برات استر داد

لاجرم بر کشیده با شنجرف

خط بطلان برات را پس داد

زین تطاول غریق در شطرنج

گشته ام با خرابی بغداد

چشم دارم که دست همت شاه

زین گرفتاریم نجات دهاد

هم به ایصال وجه پار و کنون

هم به تبدیل بعد حکم کناد

تا بود نام از برات و محیط

می شود از وصول زر دلشاد

ثبت در دفتر دوام و خلود

تا ابد عهد شاه عادل باد

شمارهٔ ۱۰۵ - در ثنای سلطان سعید مغفور ناصرالدین شاه

حبّذا شهباز شاهنشاه چون پروا کند

چرخ دیگر از همایون پر خود برپا کند

تا دهد چرخ کهن را شیوه ی بیداد یاد

تازه چرخی هر زمان از پر خود برپا کند

صخره صمّا اگر درّاج را گردد بنه

رخنه ی زوبین چَنگُلش در صخره صمّا کند

کبک و تیهو چیست شاهین را اگر آرد به چنگ

طعمه در دم زاستخوان وی هما آسا کند

خون مرغان شکاری را زبس ریزد به خاک

رنگ هامون را به رنگ لاله ی حمرا کند

زیبدش گردون نشیمن وز مجّره پای بند

آشیان باید فراز گنبد خضرا کند

نسر طایر را رباید از سپهر هشتمین

نُه فلک را چون زمین پر شورش و غوغا کند

آهنین چنگال وی مریخ را در خون کشد

صوت زرین دنگ او ناهید را شیدا کند

قاف تا قاف جهان را آورد در زیر پر

چون به اقبال شهنشه بال همت وا کند

ظل یزدان ناصرالدین شه که در هر بامداد

کسب نور از رأی وی مهر جهان آرا کند

شهریار دادگر گز یمن فرّخ مقدمش

بر نُهم گدون تفاخُر ساحت غبرا کند

آسمان کوشید که خاک آستان وی شود

تا به این تدبیر قدر خویش را والا کند

لیک نگذارد امین خلوت شاه جهان

ره به دربار ملک هر سفله ی پیدا کند

خواجه ی باذل که ابر دست گوهر بار او

عرصه ی آفاق را رشک دل دریا کند

چون گشاید لب پی عرض سخن فیض دمش

گنگ مادرزاد را بلبل صفت گویا کند

نیست گر آب بقا نظم روان بخشش چرا

کشتگان محبت ایام را احیا کند

نام او را چون برم بوسد دهانم را نگار

کام من شیرین زشهد لعل شکرخا کند

دلبری دارم که بالای بلا انگیز او

هر زمان در کشور دل فتنه ها برپا کند

شوخ سرمستی زبردستی که گر یابد امان

خون خلقی را به جای باده در مینا کند

کرده با ما گوشه گیران حالت چشمان او

آن چه با دُردی کشان صاف دل صهبا کند

یاد صبح وصل و شام هجر آن زیبا صنم

نوجوان را پیر سازد پیر را برنا کند

هر سخن زآن سرو بالا بر زبان آرد «محیط»

زهره اش ورد زبان در عالم بالا کند

شمارهٔ ۱۰۶ - در اعطای تشریف شاهنشاهی به جناب دوست محمد خان معیّر الممالک

شکر خدا که از اثر بخت کامکار

نخل امید را ثمر عیش گشت بار

ز الطاف بی شمار شهنشاه دادگر

گردید سرفراز امیر بزرگوار

شاه زمانه ناصر دین شه که خسروان

سازند خاک مقدم او تاج افتخار

دارد گدای درگه وی ننگ از شهی

آید مقیم خدمت او را زخلد عار

یک ذره ی زنور رُخش انجم سپهر

یک رشحه ی ز ابر کفش گوهر بحار

آمد نمونه سخطش موسم سموم

باشد نشان خلق خوشش فصل نوبهار

محکوم حکم محکم او هر چه حکمران

مقهور بخت قاهر وی آن چه بختیار

گرچه کتاب مدح شهنشه مطوّل است

مدّاح عقل کرده به یک بیت اختصار

تا می کند خدای خدایی شهست شاه

تا ذات باقی است بود سایه برقرار

بر صِهر خویش دوست محمد که بر درش

سایند روی عجز امیران روزگار

بخشید خلعتی که معیّر تویی سپس

چون دید نقد طینت او کامل العیار

خلعت نه آفتابی بر پیکر سپهر

خلعت نه گلستانی بر سر و جویبار

هم از شعاع شمسه ی او مهر شرمگین

هم از ضیاء گوهر او ماه شرمسار

نسّاج لطف بافته او را به دست مهر

پودش زحشمت آمده تارش زاقتدار

خیاط جود دوخته با سوزن کرم

از رشته ی عنایت و احسان و اعتبار

جاوید باد خلعت شه در بر امیر

فرخنده و مبارک چون رأی شهریار

چون یافت صافی او مخزن خلوص

از بخشش شهانه نمودش خزانه دار

فرمود کی امیر جوان بخت فخر کُن

بر چاکران پیر تو را باشد افتخار

بابت رسانده خدمت خود را به منتها

هان ابتدای خدمت تو است ای خجسته کار

زیبد به مژگانی این مژده دوستانش

سازند سیم و زر سر تن جان و دل نثار

چون مدحتش نیاری گفتن تو ای محیط

بر گو دعای او را پنهان و آشکار

یا رب به قرب و منزلت و جاه پنج تن

یا رب به جاه و مرتبه و شاه هشت و چار

پاینده دار دولت او تا به روز حشر

پیوسته دار عزّت او تا صف شمار

کردند ساکنان جنابش مقیم خلد

باشند حاسدان جنابش مکین نار

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح شاه فقید سعید ناصرالدین شاه می فرماید

نو بهار آمد و آراست چمن را چو عروس

موسم عشرت و هنگام کنار آمد و بوس

باغ ز انواع ریاحین چو پرطاووس است

گلستان از گل حمری همه چون چشم خروس

عارض باغ زمشّاطه گی باد بهار

شده آراسته تر از رخ زیبای عروس

گرت امروز دهد دست به جای می و نقل

چشم جانانه ببین و لب معشوقه به بوس

من به یک بوسه بدان شوخ فرنگی به خشم

گر میسّر شودم سلطنت روس و پروس

روز عید است و پی دعوت ارباب نیاز

خاست از درگه شاهنشه دوران غوکوس

ناصرالدین شه قاجار خداوند ملوک

که کمین چاگر او راست فر کیکاوس

تا فلک خاسته بانگ طرب از ساحت ملک

تا به اقبال بر اورنگ شهی کرده جلوس

عهد او عهد سلامت بود و دور امان

حبّذا این شه و این عهد سعادت مأنوس

کاروان گر ببرد دفتر اشعار محیط

شکر از هند عوض آورد و قند از روس

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح سلطان سعید شهید ناصرالدین شاه

فرخنده باد نوروز بر شهریار آفاق

بوالنّصر ناصرالدین شاه خجسته اخلاق

خورشید تاجداران فرخنده ظلّ یزدان

فرمانده سلاطین مولی الملوک آفاق

گر ظلّ کردگارش خواندم بود سزاوار

باشد خدیو عادل بر خلق ظلّ خلّاق

در جمع خسروانش نتوان نظیر جستن

این بی همال خسرو باشد زخسروان طاق

باشد فروغ رویش بهتر زچارمین نجم

باشد اساس قدرش برتر زهفتمین طاق

چون مفلساتن به دولت خستگان به راحت

دل ها به او است راغب جان ها به او است مشتاق

تیغ خجسته ی او است مفتاح هفت کشور

با این خجسته مفتاح مفتوح گردد آفاق

جستم زنکته دانی مصداق سوره ی فتح

گفتا که رایت او این آیه راست مصداق

برهان فیض سرمد ذات ستوده ی او است

که آسوده عالمی را دارد زفرط اشفاق

هر روز او چو نوروز فیروز باد تا هست

روز وصال معشوق عید سعید عشاق

دیوان نظم من گشت حِرز شهان محیطا

تا نام نیک شاهش گردیده زیب اوراق

شمارهٔ ۱۰۹ - در تیر زدن شاه مبرور بر پلنگ

شد زمین سیم گون از تیر خسرو لعل رنگ

در کجا در کوهساران از چه از خون پلنگ

در بهاران نی عجب گر لاله می روید زخاک

در زمستان تیر خسرو لاله رویاند زسنگ

یک تنه شه می کند صید پلنگان جفت جفت

هم چنان کز خیل مرغان شاهباز تیز چنگ

داستان پیل مست و تیر رستم تازه شد

زان چه در کار پلنگان کرد با تیر تفنگ

بازوی صید افکنش شد شُهره در صید افکنی

در همه اقطار ایران تا به اقصای فرنگ

شب به عشرت تاز و در هر روز صیدی تازه کن

گه گوزن و گاه قوچ و گه پلنگ و گاه رنگ

شمارهٔ ۱۱۰ - )

شد زدار محن به دار نعیم

رادمردی بزرگوار و حکیم

فخر دوران طبیب پاک سرشت

که دمش بد شفای جان سقیم

مَلک الطّب سلیل نادر شاه

شاهزاده محمد ابراهیم

آن که او مستشار اطبّا را

بود از حسن رأی و ذوق سلیم

در سپنجی سرا و دار بقا

بود پنجه و هشت سال مقیم

به دو سال هزار و سیصد و شش

در محرم نمود جان تسلیم

نیمه عشر سومین از ماه

شد ز دار محن به دار نعیم

چون به خاکش گذر نمود محیط

بهر تاریخ آن یگانه حکیم

هست پای ادب به پیش و سرود

به جان باد مستشار مقیم

شمارهٔ ۱۱۱ - خطاب به حضرت والا شاهزاده شمس الشعرا گوید

ایا شمس گردون فضل و بلاغت

زتو تربیت یافته هر سخندان

تو را می سزد دعوی فضل کردن

که داری به دعوی زگفتار برهان

تو را می سزد مدحت شاه گفتن

که ملک سخن باشدت زیر فرمان

شهنشاه خاقان تو خاقانیستی

به نسبت بود ملک ری شهر شروان

بر طبع تو طبع افسرده ی من

به رُتبت بود قطره‌ای نزد عمان

مر آن نامهٔ فرّخ روح‌پرور

که به نوشته بودی ز مرز خراسان

به من گشت در خطّهٔ لار نازل

شدم شاد چندان که تقریر نتوان

به بوسیدم و مهر از آن برگرفتم

ختامش بُد از مشگ و از نور عنوان

مر آن چند بیت بدیع مرادف

که بُد جمله در مدحت شاه دوران

نمودم بر خواجه ی راد عرضه

به فرمود تحسین بی حد و پایان

بیان کلمات تو آید از من

اگر بیکران بحر گنجد به فنجان

کلام تو سحر حلال است و سحری

کز اعجاز بخشد نیوشنده را جان

کلام تو ماه است چرخ سخن را

ولیکن مهی در تزاید نه نقصان

شمارهٔ ۱۱۲ - در رثاء و تاریخ رحلت سلطان سعید ناصرالدّین شاه

سزد بگرید گردون اگر به حال زمین

زبعد خسرو اسلام شاه ناصر دین

میر ملوک جهان شهریار ذوالقرنین

گه قرنهایش نیاید یکی به دهر قرین

دریغ و حیف از آن خلق خوب و کریم

دریغ و حیف از آن منطق خوش و شیرین

دریغ و حیف از آن زور بازو و مردی

دریغ و حیف از آن عزم و جزم و رأی متین

دریغ و حیف از آن شهریار بنده نواز

دریغ و حیف از آن تاجدار عدل آیین

شهی که چاره ی یأجوج ظلم را عدلش

به ملک بودی سدّ سدید و حِصن حصین

تنی که رنجه بدی از حریر و قاقم و خز

زخاک و خشتش گردید بستر و بالین

قدی که طعنه به سرو سهی زدی از ناز

بسان سایه ی سرو افتاد روی زمین

اگر نه کوه بنالد ازین مصیبت سخت

چرا کند به زبان صد افغان و حنین

اگر نه گردون گرید در این بزرگ عزا

چرا زدیده عیان کرده اشک چون پروین

اگر ندارد داغ فراق شه به جگر

چرا زخاک دمد لاله با دل خونین

نموده صبح گریبان در این مصیبت چاک

بریده شام از این سوک طره ی مشکین

سنین عمر ملک شصت و هفت و سلطنتش

رسید بر چهل و نه شماره اش ز سنین

هزار و سیصد با سیزده چو از هجرت

گذشت شه زجهان شد به سوی خلد برین

به جمعه هفتدهمین روز ماه ذیقعده

زتختگاه شه پاک دین به صد تمکین

طواف روضه ی عبدالعظیم را اِحرام

به بست از سر صدق و خلوص قلب و یقین

نکرد منع تنی را ز زایران و بُدند

در آن مقام بسی خلق از کهین و مهین

قدم نهاد در آن آستان عرش مقام

ز روی صدق و ارادت به خاک سود جبین

فروتنی را بی دور باش سلطنتی

ورود او در آن روضه ی بهشت آیین

حکایت آن که دیو خوی تیره روان

که باد لعن بر او تا به روز بازپسین

زخبث باطن و اغوای بد نهادی خویش

کمر به قتل شهنشاه بسته بود زکین

چو ابن ملجم دون انتظار فرصت را

کشیده بود کمان و نموده بود کمین

چو دید شه را با یاد حق زخود غافل

به حیله شد پی انجام مقصد دیرین

به رسم اهل تظلّم گرفت طوماری

بدست حیلت و شد سوی شهریار مهین

یکی طپانچه نهان کرده بود در طومار

گشاد داد سوی شهریار روی زمین

به خون طپید دل اهل کشوری چون تیر

رسید خسرو نیکو ضمیر را به وطین

زپا درآمد سرو بلند قامت شاه

فتاده لرزه به ارکان ملک و دولت و دین

سرور قرن دوم شد به دل به سوک قران

سرود عیش مبدّل به اشک و آه و انین

چو صدر اعظم اشرف بدید حالت شاه

نمود پیشه صبوری زفکر آخر بین

برای آن که مباد از ظهور این فتنه

شود گسسته زهم عقد نظم دولت و دین

اگرچه بود پریشان تر از همه عالم

ز روی ظاهر ننمود خویش را غمگین

به بر گرفت تن شاه را چون جان و سرود

هزار شکر گذشت از ملک قران چنین

به طور پاسخ خسرو گهی سخن گفتی

گهی گشودی چون شاه منطق شیرین

زبعد آن که ره فتنه را زشش سو بست

به فکر صائب و رأی زرین و عزم متین

وقوع حادثه را عرضه تلگرافاً کرد

به درگه شه گردون سریر مهر نگین

پناه دولت و ملت مظفرالدّین شاه

که بهر فتح و ظفر نامش آیتی است مبین

ازین قضیه چنان شهریار محزون گشت

که عالمی را به نمود حزن شاه حزین

به غیر صبر و تحمل چو هیچ چاره ندید

به حکم صبر و سکون داد سوز دل تسکین

برای حفظ رعایا ودایع یزدان

نمود صدر فلک قدر را ملک تعیین

به عون ایزد زاقبال شهریاری گشت

امور دولت و دین جمله در خور تحسین

چنان منظّم گردید کشور ایران

که کس نشان ندهد أمن کشوری چونین

شمارهٔ ۱۱۳ - در ولادت میرزا کاظم فرزند سعادتمند میرزا حسن

فروغ بزم جهان نمود وجه حسن

جمال دولت اسلام کاظم بن حسن

سپهر شوکت و حشمت جهان عز و جلال

مه سپهر مهی شمع خاندان کهن

گرانبها گهر بحر دولت ایران

که نقد جان بودش کمترین بها و ثمن

سلیل فرخ مستوفی الممالک راد

وزیر کافی روشن دل نکو دیدن

به فرخی حسبش چون نسب بود عالی

بسان گوهر جان باشدش مبارک تن

بدند جمله نیاکان باب و مام او را

شهان روی زمین صدور اهل زمن

نیای امی او هست ناصرالدین شاه

غریق رحمت حق خسرو جنان مسکن

مهین نیای ابی صدر اعظم ماضی

عزیز مصر شرف خواجه یوسف بن حسن

جلیله مادر وی عصمت الملوک بود

که شرح منقبتش را زبان بود الکن

به روز دوم عشر سوم مه شوال

زجلوه بزم جهان کرد غیرت گلشن

ز روز جمعه دو ساعت گذشته در طهران

فروغ بزم جهان را نمود وجه حسن

مکان به برج حمل داشت مهر و ماه به جدی

زآفتاب رخش گشت چون جهان روشن

به فرق منتظران گشت آن همایون فال

به سال نیک تخافوی ئیل سایه فکن

قرین طالع مسعود گشت چون مولود

به مجمعی پی تاریک سال رفت سخن

به فرّخی پی تاریخ او سرود محیط

دهد به ملک جهان زیب کاظم بن حسن

همیشه تا بود از گل طراوت گلزار

مدام تا که زسرو سهی است زیب چمن

قرین مام و پدر در پناه حجّت عصر

به کامرانی ماناد سالم و ایمن

به هرچه رأی نماید مدد رسد او را

ز لطف حق ملک العرش ایزد ذوالمن

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح امیر دوست محمد خان معیّر الممالک دام مَجده

خجسته طلعت والای ناصرالدین شاه

خجسته باد به بالای میر کیوان جاه

امیر دوست محمد سرآمد امرا

ستوده خازن و داماد ناصرالدین شاه

بر غم دشمنش از بهر حرز جان بخشید

زمهر خلعت تن پوش شاه مهر کلاه

بزرگوار امیری که از کمال و جلال

فلک ندید نظیر و نبیندش اشتباه

سپهر صورت و معنی جهان مجد و شرف

که آستان جلالش زمانه راست پناه

زعدل او نه به جز بر درخت بارگران

به عهد او نه به جز شب کسی برور سیاه

زسروری و بزرگی بر آستانه ی او

سران ملک بسایند از انکسار جباه

زهی به مرتبه داماد خاص شاهنشاه

خهی زنام نکو دوست با رسول الله

به پای اسب جلالش تو پیل گردون مور

به جنب فر و شکوه تو کوه آهن کاه

به راه جاه تو دشمن فکند چاه و به عکس

زلطف دوست اثر بر حلاف شد ناگاه

چو آفتاب فلک ای عزیز مصر شرف

برآمد اختر بختت چو یوسف از تک چاه

ببین که دور فلک کرده خسته و پیرم

نهاده بر دلم از بس که محنت جانکاه

غم زمانه چنانم زپا درآورده

که نیست قوت آن کز جگر برآرم آه

تو شاه کشور جودی و من گدای درت

یکی به جانب فرزین بکن زمهر نگاه

به بار بر سر من ای سحاب جود و کرم

نسوخته مرا تا زبرق فاقه گیاه

به بخش نان رهی سال و مه به استمرار

که در پناه تو باشم چو بندگان به رفاه

اشاره ای است کفایت کنون به دولت تو

دعا کنم که شود دشمنت ذلیل و تباه

همیشه تا که بود رستگاری مؤمن

به ذکر طیّبه ی لا اله الّا الله

به کامرانی و عشرت بمان به کوری خصم

در آفتاب جهان تاب ظلّ ظلّ الله

شمارهٔ ۱۱۵ - در تهنیت قرن شهید مبرور ناصرالدّین شاه طاب ثراه

به ماند بر سریر کامرانی

شهنشاه مظفر جاودانی

خدیو دادگستر ناصرالدین

شرف افزای دیهیم کیانی

جهانداری که زد بر خوان احسان

جهانی را صلای میهمانی

به نام وی به فیروزی و اقبال

برآمد سکه ی صاحب قرانی

زآغاز جهانبانی قاجار

چو یک صد سال شد با کامرانی

به فرخ روزگارش تازه گردید

جهان پیر را عهد جوانی

اساس ظلم و کین را داد بر باد

بنای معدلت را گشت بانی

کف بخشنده اش ابر است گر ابر

نماید جاودان گوهر فشانی

همایون رأی شه را خواندمی مهر

نبودی گر فروغ مهر فانی

پی کسب شرف بر آستانش

کند بهرام هرشب پاسبانی

چنین شاهنشه عالی همم را

نشاید خواند ذوالقرنین ثانی

سکندر گر بدی در روزگارش

ز وی آموختی کشور ستانی

بود در فیض بخشی خاک راهش

بسی خوشتر زآب زندگانی

ملک ظلّ خداوند است و وصفش

بود بیرون زحدّ نکته دانی

توانی گر سپس ذات بی چون

ثنای داور دوران توانی

جهان تا پایدی پیوسته بادا

به کام شاه، دور آسمانی

نهال دولت فرخنده ی وی

نگردد رنجه از باد خزانی

قرون بی شُمَر بر تخت شاهی

به پاید با نشاط و شادمانی

به جو تاریخ قرن ناصری را

«محیطا» بیت مقطع را چو خوانی

به نام شاه عادل آمده نیک

همایون سکه ی صاحب قرانی

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح آقا سید صادق طباطبایی

فرخنده باد نوروز بر قبلهٔ خلایق

فرخ سلیل احمد مولی الکرام صادق

آن خواجه ی که آمد چون قلب صافی وی

دامان همتش پاک زآلایش علایق

هر روز او چو نوروز فرخنده باد و فیروز

با روزها شبانش در فرّخی مطابق

گلزار هستی وی شاداب باد و خرم

تا هست چهر معشوق خرّم بهار عاشق

این عیدها که بینی باشد همه مجازی

عید حقیقی ما است آن مظهر حقایق

دارد هرانکه چون او آسوده عالمی را

ذات خجسته ی او است عید همه خلایق

دل ها از او است مسرور سرها از او است پرشور

جان ها به او است مشتاق تنها به او است شایق

با امر پاک یزدان فرمان او است توأم

با گفته ی پیمبر گفتار او موافق

در خورد رتبه ی او گر خیمه ی فرازند

صد بار برتر آید زین مرتفع سرادق

گر بار نخل باسق باشد دُر معانی

کلک دُرر فشانش ماند به نخل باسق

هستش تقرب حق عید و لباس تقوی

آری برای این عید این جامه هست لایق

از چهر شاهد غیب کشف حُجُب نموده

با او گزیده خلوت آسوده از عوایق

با شام تیره گویم شرحی اگر ز رأیش

آن تیره شام گردد روشن چو صبح صادق

از یمن مدحت وی نظم محیط به شکست

نرخ نبات مصری بازار شهد فایق

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح مظفر الدّین شاه و صدر اعظم

به آب و رنگ، دو گل راست اعتبار یکی

گل بهشت یکی، طلعت نگار یکی

غذای روح من آمد، دو راح روحانی

شراب عشق یکی، لعل نوش یار یکی

مرا کشد به سوی خویش، دوست با دو کمند

کمند شوق یکی، زلف تابدار یکی

به طرّه ی تو تلق گرفته اند دو چیز

دل شکسته یکی، نافه ی تتار یکی

به سایه ی قد تو، یافت تربیت دو نهال

نهال عمر یکی، سرو جویبار یکی

فضای بزم جهان از دو نور روشن شد

فروغ مهر یکی، رأی شهریار یکی

علی الدوام نماید دو کار شاه جهان

ظهور عدل یکی، جود بی شمار یکی

بر آستان شهنشه، دو چاکرند بزرگ

بلند چرخ یکی، صدر کامکار یکی

به صدر اشرف اعظم، دو شیوه ختم شده

به روز جود یکی، پاس شهریار یکی

دو آیت است زکف کریم راد ملک

وسیع بحر یکی، ابر نوبهار یکی

شمارهٔ ۱۱۸ - مختوم به مدح قنبر علی مرتضی علیه السلام

بشنو پند من ای خواجه بسی سود بری

پرده بر عیب کسان پوش و مکن پرده دری

باده نوشیدن در پرده شب های دراز

خوشتر از پرده دری باشد و ورد سحری

ای که دور تو به آزار کسان می گذرد

چشم داریم که این دور به پایان نبری

آن چنان طبع بهیمی شده غالب بر نفس

که فراموش شدش یک سره خوی بشری

هیچ دانی زچه درویش زشاهی به گذشت

عار می آیدش از شغل بدین مختصری

راستی تاج شهی گرچه بسی نغز و نکو است

می نیرزد به دمی دردسر، این تاجوری

آدمی زاده ندیدم که تواند جز تو

نگه آهوی وحشی، روش کبک دری

من همان روز که خط تو بدیدم گفتم

دور بر هم زند این آفت دور قمری

دور چون با تو بود داد دل از جام بگیر

که بناچار شدن دور تو خواهد سپری

دل منه خواجه بر این خانه خاکی که به باد

در رود هرچه زخاک آمده تا درنگری

حامل بار گرانی شدم از همت عشق

که شود کوه قوی پشت زحملش کمری

به خیال لب نوشین تو تا غرق شدم

شد سراپای وجودم چو لبانت شکری

بعد احمد که بود راهبر راه نجات

از علی آید و اولاد علی، راهبری

توشه برگیر زمهر علی و آل «محیط»

پیشتر زانکه از این مرحله گردی سفری

شمارهٔ ۱۱۹ - موشّح به اسم مبارک حضرت علی مرتضی علیه السلام

چون شمع گر به بزم وفا ترک سرکنی

سر پیش عاشقان رخ دوست برکنی

اول قدم کزین تن خاکی برون نهی

در ملک جان به حضرت جانان گذر کنی

گیری اگر حجاب دوئیت زچشم دل

روشن زچشم شاهد وحدت بصر کنی

دنیا متاع مختصر است و زیان بری

گر نقد عمر، صرف بدین مختصر کنی

به پذیر پند من که چه عقد گهر بود

زیبد که زیب گوش، زعقد گهر کنی

سود و زیان تراست، مساوی است بهر من

گر گوش، پند من ننمایی و گر کنی

تن پروری رها بکن ای یار عیسوی

حیف است از تو این همه تیمار خرکنی

انصاف ده برای پدر کرده ای چه چیز

تا بهر خود، توقع آن زپسر کنی

دارالشفا است خاک نجف گر تو راست درد

از ابلهی است روی به جای دگر کنی

اکسیر اعظم است ولای علی، بیا

تا خود، مس وجود، به اکسیر زر کنی

منظور کائنات شوی آن زمان «محیط»

کز کائنات یکسره قطع نظر کنی

شمارهٔ ۱۲۰ - و له ایضاً علیه الرحمه

چشم آن دارم کز آن آتش که بر تن می‌زنی

شعله‌ای بر جان زنی آن دم که دامن می‌زنی

از همان آتش که زد در خرمن پروانه شمع

از تجلی هر زمان ما را، به خرمن می‌زنی

حاضرم در بندگی بر هرچه فرمان می‌دهی

سر نمی‌پیچم گرم با تیغ گردن می‌زنی

آن چنانم بی‌خبر از خود که آگه نیستم

خارم از پا می‌کشی یا تیر بر تن می‌زنی

از سود طره شرح، قیرگون شب می‌کنی

از بیاض جبهه دم از روز روشن می‌زنی

نوعروسان چمن را حال دیگرگون شود

چون تو زیبارو، قدم در صحن گلشن می‌زنی

زآب و رنگ چهر رنگین، رونق گل می‌بری

از شمیم زلف مشکین، راه سوسن می‌زنی

بگذار از خود، با دوییت دعوی وحدت خطاست

او نگیردی تا که دم از ما و از من می‌زنی

گاه می‌پاشی نمک بر زخم دل از لعل لب

گه بر آن از نوک مژگان نیش سوزن می‌زنی

چون گذارم شکر این نعمت که ای ماه از وفا

هر زمانی دم ز مهر تازه با من می‌زنی

ای که با تدبیر خواهی دفع نیروی قدر

چنگ مومین از سفه، بر تفته آهن می‌زنی

خلع نعلین علایق کن ز پای دل «محیط»

چون قدم در ساحت وادی ایمن می‌زنی

وادی ایمن بود درگاه شاه اولیا

ایمنی تا دم از آن فرخنده مأمن می‌زنی

چون علی را دوست داری، باشدت گر صد گناه

خیمه بر فردوس، بر کوری دشمن می‌زنی

شمارهٔ ۱۲۱ - مزیّن به منقبت حضرت ولایت پناه

بگذار خواجه زسر، خواب خوش سحری

به گذشت عمر عزیز تا چند بی خبری

دنیا و هرچه در اوست، هیچ است و تو همه چیز

تا چند ای همه چیز، غم بهر هیچ خوری

ای شیخ طعنه مزن، بر می کشان که بود

در پرده باده کشی، بهتر ز پرده دری

ناید ز نوع بشر، چون تو بدیع جمال

روحی تو یا ملکی، شمسی تو یا قمری

خوبی چنان که اگر، در آینه رخ خویش

بینی به جلوه گری، از خویش دل ببری

با دوستان علی است، محکم ارادت من

وز دشمنان علی، هستم همیشه بری

نخل وجود مرا، حب علی ثمر است

برهان خوبی نخل، باشد زنکو ثمری

دویم تجلی حق، اول وصی نبی

که آموخت خضر از او، آیین راهبری

یا رب نصیب «محیط» به نمای خاک نجف

روزی که دور حیات، خواهد شدن سپری

شمارهٔ ۱۲۲ - موشّح و مختوم به مدح ساقی کوثر امیرمؤمنان علی علیه السلام

حبذا شیوهٔ رندی و خوشا بی‌باکی

خرقه آلودگی و مستی و دامن پاکی

خویشتن را هدف تیر ملامت کردن

شهره شهر شدن در صفت بی باکی

خرقه بر تن درم از شوق چو یادم آید

فارغ البالی ایام گریبان چاکی

گر شد آلوده به می خرقه ی ما باکی نیست

که همین شیوه یود شاهد دامن پاکی

نعمت عشق حرام است بر آن نفس پرست

که کشد بار غم دوست به اندوه ناکی

طی وادی طلب آید از آن تند قدم

که به گردش نرسد چرخ و فلک بدین چالاکی

باده نوشین در رده به شب های دراز

زدعای سحری به بود و هتاکی

طرفه مرغی است الهی دل مردان خدا

که بود معنی او عرشی و صورت خاکی

یافت زالطاف علی شاه ولایت پر و بال

ورنه این طایر خاکی نشدی افلاکی

حکم فرمای قدر، شاهسواری که قضا

دست و پا بسته شکاری بودش فتراکی

قلب ماهیت اشیاء اگر امر دهد

درد درمان شود و زهر کند تریاکی

قوهٔ مدرکه در معرفت شه چو «محیط»

معترف گشته به نادانی و بی‌ادراکی

شمارهٔ ۱۲۳ - در منقبت شاه ولایت حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام

خوشا دمی که لبم را به لب چو جام نهی

لبت به بوسم و قالب کنم زشوق تهی

رخ نکوی تو دیدن بود صباح الخیر

از آن که خرم و خندان چو گل به صبح گهی

از آن زمان که عیان شد، چه زنخدانت

کبوتر دل یوسف زجان شده است چهی

ز زیب قامت و حسن جمال سروی و ماه

ولیک سرو قباپوش و ماه کج کلهی

شود زوصف بنا گوش تو گشوده دلم

چنان که غنچه گل از نسیم صبح گهی

از آن زمان که شدم با خبر ز رحمت دوست

نه از گناه که شرمنده ام زکم گنهی

جهان بگشتم و دیدم تمام خوبان را

جهان فدای تو بادا که از تمام بهی

مشو زکثرت عصیان زلطف حق نومید

که لطف صرصر و تو با گنه چو پرکهی

به شست و شوی نگردد سفید جامه ی بخت

که را که رفته قلم در حقش به رو سیهی

میانه ی تو و جانان حجاب هستی تو است

به وصل می نرسی تا زخویشتن نرهی

ترا نموده علایق اسیر دام بلا

به کوش تا به تجرد، زدام او برهی

خطا است رفتن نزد کریم چون بازاد

بر آستان تو وارد شدیم دست تهی

خطا سرودم، آورده ام مدیح شهی

که از تمام جهانش فزونی است و بهی

قسیم دوزخ و جنت، علی که با حبش

زیان نمی رسدت گرچه غرفه ی گنهی

شها مدیح تو گویم برای آن که به حشر

مرا زورطه ی اندوه و غم، نجات دهی

به خاک پای تو سوگند و آسمان بلند

که با غلامی تو عار آیدم زشهی

گزافه گفتم و من در خور غلامی تو

نیم غلام و سگت را سگم زجان و رهی

«محیط» را به حمایت زبیم ایمن کن

به راه پر خطر آخرت شود چو رهی

شمارهٔ ۱۲۴ - و له ایضاً علیه الرحمة و الغفران

در سفر گویند فردا می‌روی

خود دروغ است این خبر یا می‌روی

ای شکارافکن تو هرجا می‌روی

از برای صید دل‌ها می‌روی

هرکجا تو سرو بالا می‌روی

فتنه برپا می‌کنی تا می‌روی

تا زنی راه غزلان از نگاه

ای غزال من، به صحرا می‌روی

در نهان یک شهر دل همراه تو است

گرچه در ظاهر تو تنها می‌روی

رهزنان از خلق پنهان می‌روند

تو قوی‌دل آشکارا می‌روی

چون نشینی می‌نشانی فتنه را

فتنه برپا می‌کنی تا می‌روی

هرکجا بوده دلی، بردی کنون

از پی تاراج جان‌ها می‌روی

با کمند زلف و تیغ ابروان

بهر خونریزی دل‌ها می‌روی

تا نشانی آتش دل یک زمان

می‌نشینی در برم یا می‌روی

بهتر است از هر تماشا روی تو

تو کجا بهر تماشا می‌روی

دانی از هردو جهان بهتر کجاست

هر کجا تو، سرو بالا می‌روی

تا رواج مذهب ترسا دهی

کرده گیسو را چلیپا می‌روی

می‌شود از رفتنت غوغا به پا

تا کنی برپای غوغا، می‌روی

می‌شود خرم بهشت آنجا که تو

با قد دلکش چو طوبی می‌روی

می‌کنی یغما دل ترکان تمام

ترک من، هرگه به یغما می‌روی

گر نهی بر چشم مه‌رویان قدم

جای دارد، بس که زیبا می‌روی

جان من تو با کمند گیسوان

از برای صید دل‌ها می‌روی

تیغ ابرویت اشارت می‌کند

کز پی قتل احبا می‌روی

آگهی کز رفتنت جان می‌دهم

بهر قتل ما، به عمدا می‌روی

روز و شب ای دل پی آن زلف و لب

با سری پرشور و سودا می‌روی

چون توانی رفت بر چشم و سرم

از چه رو بر خاک و خارا می‌روی

راستی رفتار تو این گونه است

یا چنین ای سرو بالا می‌روی

تا کشی بیمار هجران را، ز شوق

بر سرش گاهی به عمدا می‌روی

جان درویشان فدایت باد چون

بهر طوف کوی بر عرش اعلا می‌روی

شاه درویشان که بر درگاه او

چون روی بر عرش اعلا می‌روی

شمارهٔ ۱۲۵ - منه علیه الرحمة و الغفران

دام ره خلقی شده، بندی که تو داری

افتاده همه کس، به کمندی که تو داری

ای زلف گره گیر، رهایی زتو ما را

مشکل شده از حلقه و بندی که تو داری

بالای خوش سرو، بر افروخته قامت

پست است بر قد بلندی که تو داری

نوشین دهنا، با همه شیرینی شکر

تلخ است بر لعل چو قندی که تو داری

مجمر صفت افروخته دارم همه ی عمر

دل از پی خال چو سپندی که تو داری

هرگز نبود طبع تو را میل به یاران

آه از دل اغیار پسندی که تو داری

آزاده دل آنان که اسیرند، همه عمر

در بند دل آویز کمندی که تو داری

ای عشق جانسوز، زآسایش و راحت

خوشتر بود آسیب و گزندی که تو داری

دلبستگیت با قد جانانه «محیطا»

پیداست ازین طبع بلندی که تو داری

شمارهٔ ۱۲۶ - و له ایضاً فی التّشبیب و التّحبیب

جم رفت و نماند از وی، بر جای به جز جامی

می ده که جهان را نیست، جز نیستی انجامی

گر رند و خراباتی، گشتم مکنیدم عیب

کز زهد فروشی هیچ، حاصل نشدم کامی

بد نام تری از من، در حلقه ی رندان نیست

هر لحظه بود دلقم، جایی گرو جامی

شوریده دلی دارم وز هر طرفی شوخی

گسترده پی صیدش از زلف سیه دامی

تنها نفکند از بام، طشت من سودایی

هر دم فکند عشقش، طشتی زلب بامی

پیوسته نمایندم، خوبان ز رخ و گیسو

شامی زپی صبحی، صبحی ز پی شامی

رو کسب قناعت کن تا با زرهی ای دل

از منِّت هر خاصی، از طعنه ی هر عامی

جز احمد و ال او، ما را به دو عالم نیست

از کس طمع لطفی یا دیده ی انعامی

مانند «محیط» امروز در شهر نمی باشد

قلّاش نظر بازی، دُردی کش بد نامی

بی ساقی آتش دست، بی باده ی آتش وش

کی رام شود شوخی، کی پخته شود خامی

شمارهٔ ۱۲۷ - و له ایضاً علیه الرحمة

صدف دیده شد از اشک روان دریایی

به هوای گهر لعل روان بخشایی

جوی خون گر رود از دیده، به دامان شاید

که به رفت از نظر سرو سهی بالایی

غم عشق تو خریدیم، به نقد دل جان

کس نکرده است ازین خوبترک سودایی

غرقه ی بحر غم عشق نترسد زبلا

نوح را نیست زطوفان بلا پروایی

طی وادی خطرناک پرآشوب طلب

نتوان بی مدد راهبر بینایی

دوش در میکده در عالم مستی می گفت

با دل از کف شده ی خویش بت ترسایی

می توان یافتن از حالت امروزی شیخ

کین سیه دل نبود معتقد فردایی

ملک العرش گواه است که بعد از احمد

جز علی نیست مرا راهبر و مولایی

تا قوی دل به تولّای علی گشته «محیط»

نیست از دشمنی نه فلکش پروایی

شمارهٔ ۱۲۸ - مختوم به مدح و منقبت حضرت شاه مردان علیه السلام

عشق بخشنده مرا حشمت و جاه عجبی

از دل و آه سحر ملک و سپاه عجبی

رهنما عشق بود راه طلب ملک فنا

رهنمای عجبی دارم و راه عجبی

شرف خدمت درویش گرت دست دهد

مده از کف که بود حشمت و جاه عجبی

تخت درویش بود عرش و کله سایه ی دوست

دارد این بی سر و پا، تخت و کلاه عجبی

تاک سر سبز نماناد که ای فرخ شاخ

دفع آفات ریا راست پناه عجبی

شرق تا غرب بگیرد، به یکی آه سحر

دارد این شاه جهان گیر، سپاه عجبی

پیر روشن دل ما گفت ز زاهد بگریز

کین تبه حال بود نامه سیاه عجبی

دعوی پاک دلی دارم بر صدق مقال

هست آلودگی خرقه گواه عجبی

شد کدر آیینه ی روی تو زآه دل من

برکشیدم زدل سوخته آه عجبی

مهر من گشت فزونتر به تو خطت چو دمید

رست در باغ رخت مهر گیاه عجبی

رخت در سایهٔ الطاف شه مردان کش

که بود سایهٔ این شاه پناه عجبی

شه مردان علی است و سپهش درویشان

چشم بد دور بود شاه و سپاه عجبی

پیش دارد سفر عشق و ره دیر «محیط»

خوش مبارک سفری باشد و راه عجبی

شمارهٔ ۱۲۹ - ترجیع بند در مدح ابوالائمه شاه ولایت علیه السلام

ای دل شده عاشقان بشارت

از دوست به وصل شد اشارت

به گرفت نقاب، شاهد غیب

از چهره ی ایزدی نظارت

گلزار نشاط عاشقان را

آمد گه نصرت و خضارت

افتاد به چنگ عشق بازان

سرمایه ی سود بی خسارت

در خانه ی کعبه پای به نهاد

معمار ازل پی عمارت

زآلایش غیر خانه را پاک

به نمود و فزود بر طهارت

جبریل ورود مقدمش را

چون داد به قدسیان بشارت

از عرش شدند جانب فرش

کردند قدوم او زیارت

بردند برای زینت عرش

گرد ره فرخش بغارت

سلطان قدم به ملک امکان

به نهاد قدم پی سفارت

شاهنشه دین علی که او راست

بر جمله ی ماسوی امارت

در مدحت او زبیم اغیار

گفتن نتوان جز این عبارت

اوّل وصی نبیّ مُطلق

دوم اثر تجلّی حق

آید بوجود مظهر عشق

مرآت جمال داور عشق

شاگر نبی املح حسن

استاد فنون بی مر عشق

فرخنده در مدینه ی علم

کشاف رموز دفتر عشق

گوینده ی لو کشف که دیده است

بی پرده جمال دلبر عشق

شاهی که به دعوی سلونی

بگشود زبان به منبر عشق

سلطان چهار بالش علم

فرمانده ی هفت کشور عشق

از نام خوش علی به کونین

رایج شده جعفری زر عشق

از آدم تا مسیح را او است

هادی طریق و رهبر عشق

هر چیز که داشت در ره عشق

در داده شده توانگر عشق

والا در گنج کُنتُ کنزاً

بی شبه و نظیر گوهر عشق

وجه الله باقی شه حسن

عین الله و دست داور عشق

با او است حساب یار و اغیار

بر پای شود چو محشر عشق

سر حلقه ی می کشان وحدت

ساقی زلال کوثر عشق

هادی امم ابوالائمه

پرورده ی مهد مادر عشق

موقوف به خاتم ولایش

حق کرده قبول محضر عشق

لبریز بود زپای تا سر

جسمش زخدای اکبر عشق

فرخنده ثنای حضرت او

اکنون شده ثبت دفتر عشق

این مذهب من بود نترسم

خوانندم اگر مکفر عشق

اوّل وصی نبیّ مُطلق

دوم اثر تجلّی حق

شمارهٔ ۱۳۰ - در تاریخ فوت ضیاء السلطنه فرماید

یگانه گوهر دریای عصمت

درخشان مهر مهر چرخ احتشاما

خجسته دختر فتحعلی شاه

خدیو عادل جنت مقاما

ضیاء السلطنه بانوی ایران

که او را شاه بیگم بود ناما

زبعد رحلت شه التجا برد

به فرّخ درگه سوم اماما

پی کسب شرف، رخ سود عمری

در آن فرخنده درگه صبح و شاما

هزار و دو صد و هشتاد با پنج

چو شد از هجرت خیرالاناما

وداع این سرای عاریت گفت

سه روزی مانده از ماه صیاما

در آن فرخنده درگه رفت در خاک

برست از پرسش روز قیاما

«محیط» از بهر تاریخش رقم زد

ضیاء السلطنه مینو مقاما

شمارهٔ ۱۳۱ - در تاریخ وفات نجف قلی خان فرماید

ای آن که بر مزار غریبان کنی گذار

آهسته پای نه که بود چشم و روی و سر

آهسته پای نه که به هر جا کنی گذار

بر پیکر لطیف عزیزی بود گذر

این خفته زیر خاک که خوارش نمود مرگ

بودی در این جهان عزیزتر

والاگهر سلیل علی خان نجف قلی

خان خجسته خوی، امیر نکوسیر

هجرت نمود عهد صغر را زسیستان

آمد به سوی خطه ی ری با مهین پدر

با عز و جاه زیست چهل سال و برد عمر

در کف نیک نامی و آزادگی بسر

سال هزار و سیصد و سه جانب جنان

گردید روز عاشر ذی حجه ره سپر

در ری وداع دار فنا گفت و مدفنش

شد خاک پای قم که بود در شرف ثمر

در درگهی که عالمیان را بود مطاف

مانند کعبه هست در آفاق مشتهر

تاریخ سال رحلت وی جستم از «محیط»

به نمود چون به سوی ریاض جنان سفر

گفتات نجف قلی خان طوبی مقر بود

تاریخ سال رحلت او هست در شمر

شمارهٔ ۱۳۲ - در قطعه در تقاضای مرمّت عمارت خود فرماید

ای خواجه که کار توام مدح و ثنا بود

هرجا که نام نیک تو تحریر می‌شود

ویران شدم چنان که به فکر عمارتم

هرچند خواجه زود قتد دیر می‌شود

دارم یکی سرا که بر او تند اگر وزد

باد سحرگهی، زبر و زیر می‌شود

با این همه خرابی معمار لطف تو

گر همتی نماید تعمیر می‌شود

شمارهٔ ۱۳۳ - قطعه

ای وفا ای که در وفاداری

صفت روزگار را داری

گل نمایی عبث مکن بر خلق

که همان طبع خار را داری

مهره ی دوستی به کس مفروش

که همان نیش مار را داری

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح جنّت مکان علی قلی میرزا طاب ثراه

وقت است زچهره پرده برداری

دلداده هزار، بیشتر داری

یک بار اگر جمال به نمایی

بازار دو کون، بی خبر داری

بر راه تو دیده ها است از هر سو

تا رأی کدام، رهگذر داری

پیوسته علاج ضعف دل ها را

از عارض و لعل گل شکر داری

ای تازه نهال باغ زیبایی

افسوس که جور و کین ثمر داری

بر دل شدگان عیان ز روی و مو

روز دگر و شب دگر داری

از طره ی مشک سا، به طراری

افکنده کمند بر قمر داری

بر مهر و مه از غلامی خواجه

بس فخر تو شوخ سیمبر داری

شهزاده علی قلی که بر بابش

مانند فلک مدام سر داری

شاها به مثل تو آن درخت استی

کز بخشش وجود برگ و بر داری

خوش باش «محیط» کز عطای میر

دامان مه و سال پرگهر داری

شمارهٔ ۱۳۵ - در تاریخ وفات محیط سروده شده

رفت از جهان به ماه صفر صد هزار حیف

قطب سخنوران و رح پاک دین محیط

کلک دبیر از پی او نگاشت

حیف از محیط فضل و عزیز بهین محیط

رباعیات

شمارهٔ ۱ : ای سید والا گهر نیک نسب

شمارهٔ ۲ : سرمایهٔ مردی و فتوت باشد

شمارهٔ ۳ : دستور چو با عقل و کفایت باشد

شمارهٔ ۴ : ایران همه دلکش و منظم باشد

شمارهٔ ۱

ای سید والا گهر نیک نسب

تو شمسی و سادات زمان چون کوکب

چون رادنیا شاه جهان شرفی

زآنت شده سیده جهان شاه لقب

شمارهٔ ۲

سرمایهٔ مردی و فتوت باشد

جود و کرم و سخا و همت باشد

دارای صفات مردمی در این عهد

شمس الأمرا مشیر خلوت باشد

شمارهٔ ۳

دستور چو با عقل و کفایت باشد

در فکر بقای دین و دولت باشد

چون خواجهٔ کافی علی اصغر که چو جان

محبوب بر دولت و ملت باشد

شمارهٔ ۴

ایران همه دلکش و منظم باشد

این گونه زعدل صدر اعظم باشد

بوالمجد علی اصغر بن ابراهیم

کش بنده ی جود معن و حاتم باشد

محیط قمی

هفت شهر عشق

رباعیات