معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ عثمان مختاری

حکیم ابوعمر بهاءالدین عثمان بن عمر مختاری غزنوی شاعر و حماسه‌سرای برجسته دوره پایانی سده پنجم و دوره آغازین سده ششم هجری قمری بود. از زندگانی او دانسته‌های اندکی در دست است. تاریخ زاده شدن او را میان سال‌های ۴۵۷–۶۹ و درگذشت او را میان سال‌های ۵۱۲–۵۴۸ نوشته‌اند. مختاری در سرودن غزل و قصیده و رباعی و قطعه و ترکیبات و مثنوی استاد بوده‌است؛ ولی بیشتر به قصیده‌سرایی و مثنوی‌گویی گرایش داشته و قصاید و مثنویات او بر دیگر آثاری که از خود بر جای نهاده برتری دارد. مختاری چندین تن از شاهان و فرمان‌روایان دوران زندگی خویش را نیز مدح گفته است. از میان آن‌ها می‌توان به علاءالدوله مسعود بن ابراهیم غزنوی نام برد که مختاری شهریارنامه را به نام او کرده‌است. دو مثنوی به نامهای شهریارنامه و هنرنامه یمینی از او هستند که بخش بزرگی از آثار او را تشکیل می‌دهند. بیشتر آثار او امروزه در دست است. در سال ۱۳۴۱ خورشیدی دیوان او به کوشش جلال‌الدین همایی در تهران در ۹۴۷ صفحه به چاپ رسید. مختاری شهریارنامه را متعاقب از شاهنامه فردوسی، گرشاسپ‌نامه اسدی طوسی، برزونامه عطاء بن یعقوب کاتب متخلص به عطایی و امثال آن‌ها به رشته نظم درآورده است. انتساب «شهریارنامه» به عثمان مختاری قطعی نیست و آن را به فرخی سیستانی یا شاعری هم‌نام (مختاری) با گرایشات شیعی نیز نسبت داده‌اند.

شهریارنامه

بخش ۱ - آغاز : کس از پاسبانان نه آگاه بود

بخش ۲ - کشته شدن نیو بدست کنازنگ گوید : زمین را بخون لعل گون ساختند

بخش ۳ - نامه فرستادن هیتال شاه به نزد جمهور شاه در مغرب زمین گوید

بخش ۴ - شکار رفتن ارژنگ شاه با شهریار گوید : جهان دیده دهقان چنین کرد یاد

بخش ۵ - افتادن شهریار در طلسم عنبر دز گوید : به پیش اندرون پیر و یل در قفا

بخش ۶ - اظهار عاشقی کردن مرجانه با شهریار گوید : سپهبد بپیچید بر خویشتن

بخش ۷ - کشتن عباس هامان پسر هیتال شاه را گوید : وزآن روی بشنو سخن از سپاه

بخش ۸ - صف آراستن دو لشکر در برابر همدیگر گوید : بشد شاد هیتال بر پیل کوس

بخش ۹ - کشته شدن فرهنگ بدست زرفام گوید : دلاور برون راند آن فیل زود

بخش ۱۰ - رزم لشکر ارژنگشاه با زرفام گوید : بجنبید لشکر چه دریای چین

بخش ۱۱ - رزم شهریار بافرانک و اظهار عاشقی فرانک گوید

بخش ۱۲ - آگاه شدن شهریار از مکر و دستان شیرافکن گوید

بخش ۱۳ - رفتن شهریار بشکار و کشتن شیرافکن را گوید : چو خور سر زد از چتر فیروزه رنگ

بخش ۱۴ - رسیدن سپاه ارژنگ شاه و خبر دادن از حال او گوید

بخش ۱۵ - رسیدن شهریار بطلایه هیتال شاه و شکستن و رفتن پیش ارژنگ شاه گوید

بخش ۱۶ - کشته شدن زرفام بدست شهریار گوید : چو شیر اندر آمد روان زیر فیل

بخش ۱۷ - برگشتن هر دو لشکر از همدیگر و آوردن شهریار جمهور رابه پیش ارژنگشاه گوید

بخش ۱۸ - شناختن شهریار مرجانه جادو را گوید : تو امشب به می شاد با من نشین

بخش ۱۹ - رسیدن نامه هیتال شاه بارژنگ شاه گوید : فرستاده ای را فرستاد و تفت

بخش ۲۰ - جواب نامه نوشتن ارژنگشاه به هیتالشاه گوید : چنین پاسخ نامه گردید زود

بخش ۲۱ - گرفتن عاس شهریار را و بردن پیش هیتال شاه گوید

بخش ۲۲ - بند افتادن شهریار در زندان سراندیب گوید : بعاس آن زمان گفت هیتال شاه

بخش ۲۳ - رزم کردن ارژنگ شاه با هیتال شاه و شکست خوردن ارژنگ شاه گوید

بخش ۲۴ - نامه نوشتن ارژنگ شاه به زنگبار و یاری خواستن گوید

بخش ۲۵ - آمدن ارژنگ شاه با سپاه بر سر هیتال شاه گوید

بخش ۲۶ - بند پاره کردن شهریار در بارگاه هیتال شاه گوید

بخش ۲۷ - صف کشیدن ارژنگ شاه بر هیتال شاه گوید : کزین روی ارژنگ آمد به پیش

بخش ۲۸ - پیدا شدن نقاب دار زرد پوش و کشتن نصوح را گوید

بخش ۲۹ - رفتن نسناس زنگی به رزم او گوید : گرآن زرد پوشی که آید به جنگ

بخش ۳۰ - کشته شدن بلال بدست نسناس زنگی گوید : بدو گفت کای زنگی دیو چهر

بخش ۳۱ - پیدا شدن نقاب دار زرد پوش و رزم او با نسناس گوید

بخش ۳۲ - پیدا شدن نقابدار سیه پوش و رزم او با نقابدار زرد پوش گوید

بخش ۳۳ - نامه نوشتن هیتال شاه به اکره دیو و آمدن شنگاوه گرد گوید

بخش ۳۴ - صف آرائی هیتال با ارژنگ شاه در برابر همدیگر

بخش ۳۵ - رها شدن شهریار از بند هیتال شاه گوید : چو صف دو لشکر چنین راست گشت

بخش ۳۶ - خبردار شدن هیتال شاه از بند پاره کردن شهریار و بدر رفتن گوید

بخش ۳۷ - بردن شهریار شنگاوه را به پیش ارژنگ شاه گوید

بخش ۳۸ - هنرنمائی کردن فرانک با شهریار گوید : بیامد به پیش فرانک دلیر

بخش ۳۹ - بخشیدن جام انجمن نمای با آئینه حکمت ارژنگ شاه به شهریار گوید

بخش ۴۰ - مجلس آراستن ارژنگ شاه با شهریار گوید : چنین گفت ارژنگ با نامور

بخش ۴۱ - صف کشیدن لشکر با همدیگر در برابر همدیگر گوید

بخش ۴۲ - رزم شنگاوه با لشکر هیتال شاه : به قلب اندرون شاه در پیش پیل

بخش ۴۳ - رزم توپال برادر هیتال شاه با شنگاوه گوید : به شنگاوه گفت ای ستمکاره مرد

بخش ۴۴ - رزم توپال با شهریار و کشته شدن توپال گوید : چو آمد برآویخت توپال شیر

بخش ۴۵ - رزم هیتال شاه با شنگاوه گوید : کزین روی شنگاوه چون پیل مست

بخش ۴۶ - رزم شهریار با نقابدار زرد پوش : یکی سنگ افکند بر آن سوار

بخش ۴۷ - داستان آمدن ارژنگ شاه به دروازه شهر سراندیب گوید

بخش ۴۸ - قسمت کردن شهریار دروازه ها به نامداران کوید

بخش ۴۹ - رفتن شهریار به پای قلعه سراندیب گوید : چو آمد به برج فلک آفتاب

بخش ۵۰ - پیدا شدن نقابدار سرخ پوش و جنگ او با شهریار

بخش ۵۱ - بازگشتن نقابدار سرخ پوش و شهریار از یکدیگر گوید

بخش ۵۲ - آمدن مضراب دیو به خیمه شهریار و بردن دلارام گوید

بخش ۵۳ - گرفتن سرخ پوش ارژنگ را گوید : جهان جوی ارژنگ بر بست کوس

بخش ۵۴ - کشته شدن هیتال شاه بدست بهزاد و بر تخت نشستن ارژنگ گوید

بخش ۵۵ - پادشاه شدن فرانک درسراندیب و بند گردن ارژنگ را گوید

بخش ۵۶ - آمدن رسول پادشاه خاور زمین به پیش لهراسپ و شکایت کردن او از ابلیس دیو گوید

بخش ۵۷ - خواب دیدن رستم شاه کیخسرو را کوید : تهمتن شب تیره راخواب شد

بخش ۵۸ - آمدن رستم به خدمت لهراسپ شاه گوید : شهنشاه رفتش پذیره به پیش

بخش ۵۹ - خبردار شدن لهراسپ از کشتن جهن گوید : چو رستم برفت از در شاه نو

بخش ۶۰ - آمدن ارجاسپ شاه با پسر پولادوند بر سر ایران گوید

بخش ۶۱ - داستان رفتن شهریار دربیشه بر سر مضراب دیو گوید

بخش ۶۲ - رسیدن شهریار به بیشه اول و جنگ او با فیلان گوید

بخش ۶۳ - رسیدن شهریار به بیشه دویم و جنگ او با گرگان گوید

بخش ۶۴ - در رسیدن شهریار به بیشه سوم و کشتن اژدها گوید

بخش ۶۵ - رسیدن شهریار به بیشه چهارم و جنگ او با موران و دیدن دخمه گرشاسب را گوید

بخش ۶۶ - رسیدن شهریار به بیشه پنجم و رزم او با شیران گوید

بخش ۶۷ - رسیدن شهریار به بیشه ششم و جنگ او با غولان گوید

بخش ۶۸ - رسیدن شهریار به بیشه هفتم و جنگ او با زنگیان گوید

بخش ۶۹ - رسیدن شهریار به بیشه هشتم و جنگ او با بوزینگان گوید

بخش ۷۰ - رسیدن شهریار به بیشه نهم و رزم او با سگسار گوید

بخش ۷۱ - رفتن شهریار در قلعه مضراب دیو و آزاد کردن دلارام گوید

بخش ۷۲ - رزم شهریار با مضراب دیو و گرفتن او را گوید

بخش ۷۳ - بند پاره کردن مضراب دیو و رفتن از بند شهریار گوید

بخش ۷۴ - رزم زنگی زوش با لشکر سرخ پوش نقابدار گوید : فرود آمد آنگه یل دیوبند

بخش ۷۵ - رزم زنگئی ذوش بانقاب دار سیه پوش گوید : سواری برون آمد از آن سپاه

بخش ۷۶ - رزم شهریار با نقابدار سیه پوش گوید : برون خواست بردن ز آوردگاه

بخش ۷۷ - رزم زنگی زوش با نقابدار سرخ پوش و گرفتن سرخ پوش او را گوید

بخش ۷۸ - برکشتن هر دو لشکر ازهمدیگر و گریختن زنگی زوش از بند سرخ پوش گوید

بخش ۷۹ - رزم شهریار با نقابدار سرخ پوش گوید : چو این کوی زرین نمودار شد

بخش ۸۰ - رزم شهریار با نقابدار سرخ پوش گوید : فکندند شمشیرها را ز چنگ

بخش ۸۱ - نامه فرستادن شهریار به نزدیک فرانک گوید : سپه را بسوی سراندیب برد

بخش ۸۲ - جواب نامه نوشتن فرانک به شهریار گوید : چنین پاسخ نامه شیر کرد

بخش ۸۳ - آمدن ارجاسپ شاه با لشکر بر سر لهراسپ شاه گوید

بخش ۸۴ - خبردار شدن زال رز از آمدن ارهنگ دیو گوید : از آن رو چه ارهنگ پولادوند

بخش ۸۵ - رزم خورشید مینو با سپاه ارهنگ دیو گوید : چه آمد به نزدیک ارهنگ تنگ

بخش ۸۶ - آمدن ارهنگ به میدان خورشید مینو گوید : برانگیخت از جای سرکش سمند

بخش ۸۷ - رزم سام با ارهنگ دیو و گرفتار شدن سام گوید

بخش ۸۸ - جواب نامه نوشتن زال زر به نزد زواره گوید : جهان دیده زال این سخن چون شنید

بخش ۸۹ - جنگ زوراه با ارهنگ دیو گوید : زواره کمر بند را تنگ کرد

بخش ۹۰ - نامه فرستادن زال زر به نزد ارده شیر و به مدد طلبیدن گوید

بخش ۹۱ - نامه فرستادن زال زر به نزد وزیر ارجاسب شاه گوید

بخش ۹۲ - آمدن ارهنگ به پای حصار سیستان و بیرون آمدن زال زر گوید

بخش ۹۳ - رزم زال زر با ارهنگ دیو و شکسته شدن ارهنگ گوید

بخش ۹۴ - گریختن ارهنگ از زال زر به جانب بلخ و رفتن گوید

بخش ۹۵ - برون آمدن گودرز با چهار صد مرد جنگ آور به پای دار گوید

بخش ۹۶ - نامه فرستادن لهراسپ به نزدیک گشتاسپ گوید : یکی نامه در شهر شیراز شاه

بخش ۹۷ - درخیانت بسرم و گشوده شدن شهر بلخ گوید : شنیدم ز گوینده داستان

بخش ۹۸ - گریختن لهراسپ از بلخ و گرفتار آمدن گودرز گوید

بخش ۹۹ - رزم زن لهراسپ با ترکان گوید : چه بانو چنان دید شد سوی کوه

بخش ۱۰۰ - رسیدن طهماسپ برادر ارجاسپ و رزم او با لهراسپ گوید

بخش ۱۰۱ - رسیدن فرامرز از هندوستان و جنگ او با ترکان گوید

بخش ۱۰۲ - کشتن فرامرز برادر گشتاسپ طهماسپ را گوید : فرامرز چون دید بر گرد بور

بخش ۱۰۳ - در خواب دیدن زال کیخسرو را گوید : شب تیره چون خفت بر تخت زال

بخش ۱۰۴ - فرستادن ارجاسپ ارهنگ دیو را بجنگ لهراسپ و آمدن ارجاسپ به سیستان و آگاه شدن لهراسپ گوید

بخش ۱۰۵ - فرستادن ارجاسپ ارهنگ را بری گوید : وزین روی ارهنگ ره کرد طی

بخش ۱۰۶ - رزم گشتاسپ با ارهنگ دیو گوید : که از راه شیراز گشتاسپ زود

بخش ۱۰۷ - جنگ مادر گشتاسپ با گشتاسپ گوید : چه گشتاسپ آن دید برگاشت اسپ

بخش ۱۰۸ - صف آرائی کردن لهراسپ در برابر ارجاسپ گوید

بخش ۱۰۹ - داستان خلاص شدن شهریار از بند فرانک گوید : کنون ای سراینده داستان

بخش ۱۱۰ - مکر کردن دلارام در خلاصی شهریار از بند فرانک گوید

بخش ۱۱۱ - رفتن فرانک به مهمانی دلارام گوید : دلارام روزی بر شاه شد

بخش ۱۱۲ - رفتن فرانک با دلارام در شکارگاه گوید : چه از کوه بنمود رخسار مهر

بخش ۱۱۳ - دادن شهریار فرانک را به ارژنگ شاه گوید : یکی سخت پیمان کنون یاد دار

بخش ۱۱۴ - رسیدن نامه زال زر به شهریار و خشم کردن شهریار گوید

بخش ۱۱۵ - داستان جنگ لهراسپ با ارجاسپ گوید : دلارام را ماند اندر سراند

بخش ۱۱۶ - دار زدن ارجاسپ گودرز پیر را گوید : دگرپور کشواد گودرز را

بخش ۱۱۷ - نامه فرستادن زال زر به نزدیک ارجاسپ گوید : چه خوابید در دخمه گودرز پیر

بخش ۱۱۸ - پیدا شدن ابر تیره و بردن فرامرز گوید : که ناگاه ابری برآمد سیاه

بخش ۱۱۹ - کشته شدن گرگوی و گرگین بدست ارهنگ و گرفتار شدن اردشیر بیژن گوید

بخش ۱۲۰ - فرستادن ارجاسپ گرگوی گرگین و ارده شیر و پاس پرهیزگار را روئین حصار گوید

بخش ۱۲۱ - زخم زدن ارهنگ بانو گشسپ را گوید : چو آمد بر او تیر بارید چیر

بخش ۱۲۲ - رسیدن شهریار به دربند چین و رزم او با منقاش چین گوید

بخش ۱۲۳ - کشته شدن شیر در نخجیر گاه بدست شهریار گوید

بخش ۱ - آغاز

کس از پاسبانان نه آگاه بود

جهان جوی خفته به خرگاه بود

نهفته به خرگه درآمد چو مار

نیامد بر نامور شهریار

سرش گفت بردارم از یال ،من

برم هدیه نزدیک هیتال، من

چو آمد به نزدیک تخت آن سیاه

که بیدار شد پهلوان سپاه

سیاهی بد استاده در پیش تخت

سیه تر ز روز نگون گشته بخت

یکی دشنه در دست آن بدسکال

چو در دست زنگی گردون هلال

برآمد ز جا نامدار سپاه

بیازید و بگرفت دست سیاه

برافروخت روی سیاه از شتاب

چو انگشت کز آتش آید بتاب

دگر پهلوان گفت کای دیوچهر

که بخت از تو امشب بریدست مهر

چه مردی و اینجا چه کار آمدی

که در خیمه پنهان چو مار آمدی

سیه گفت ای از تو روشن روان

بود دور چشم بد از پهلوان

نگهبان این قلعه ازبن منم

همه ساله بارای اهریمنم

بدان آمدم تا سری زین سپاه

ببرم برم نزد هیتال شاه

ولیکن چو بخت از کسی گشت دور

بپای خود آید روان سوی گور

بیفکند خنجر ز چنگ آن زمان

بگفتا ببندم هم اندر زمان

جهانجوی بربست دست سیاه

برون شد ز خرگه چو از ابر ماه

خروشید بر پاسبانان چو نای

سرآسیمه جستند یکسر ز جای

بگفتا ز گفتار بستید لب

چنین خواب کردید در تیره شب

به گله درون گرگ و چوپان به خواب

شب تیره نه تابش آفتاب

خردمند زد بر یکی داستان

نیوش ار تورا هست روشن روان

به جائی که دشمن بود خواب یاد

مکن ور کنی سر دهی خود بباد

بدیشان نمود آن سیاه دراز

که بگرفته بد آن یل سرفراز

پس آگاهی ازاین بارژنگ شد

برآشفت و از روی اورنگ شد

سراسیمه آمد بکردار مست

بدید آنکه بسته سیه را دو دست

بدان پاسبانان برآورد خشم

بدیشان بگرداند از کینه چشم

همی خواست کردن سیه را تباه

چنین گفت با نامدار سپاه

مرا گر بدارید در زیر بند

برآنم که باشد یکی سودمند

به جائی ازین پس بکار آیمت

بکاریکه باید بیارایمت

بدو گفت شاه ای سیاه حسود

در قلعه بر من بباید گشود

سپاری بمن گرد دزمال را

همان گنج اسباب هیتال را

به یزدان که چون دست بندم ورا

سپارم همه ملک و بخشم ترا

چنین پاسخ آورد با شاه غاس

همی از تو در دل مرا صد هراس

سپارم بتو گنج دزمال را

بیارم سر شاه هیتال را

به پیمان یکی خاطرم شاد کن

مرا در سراندیب داماد کن

ببخشی بمن دخت هیتال را

بگیری چو زو تخت و کوپال را

وزآن پس تو را کمترین چاکرم

کمربسته پیش تو چون کهترم

بدوگفت ارژنگ بخشیدمت

مرآن دخت چون راستی دیدمت

زمین بوسه زد پیش تخت بلند

گشودند دست سیه را ز بند

برفت و در قلعه را کرد باز

بدانگه که خورشید شد سرفراز

سپهدار شه را بدان قلعه برد

همه مال هیتال شه را سپرد

شهش داد از آن گنج بسیار مال

رساندش بگردون گردنده بال

دگر روز بر پیل بستند کوس

شد از گرد پیلان جهان آبنوس

طلایه به پیش سپه برد نیو

ز پیلان جهان پر ز جوش و غریو

پس لشکرش گرد هیتال داشت

که در کینه در چنگ کوپال داشت

بقلب اندرون شاه ارژنگ بود

صدای دف وناله چنگ بود

برافراشته چتر هندی بسر

همی گوش گردون شد از کوس کر

زبس بانگ پیلان و آوای زنگ

شد از چهره مهر گل رنگ رنگ

سپهدار روشن شد اندر نهیب

شد از پس سرافراز کرد از نشیب

چه شد خور ازاین گنبد لاجورد

ز پیش سپه خواست بانگ نبرد

کنازنگ هیتال با ششهراز

بیامد برآمد غوگیرودار

چو از پیش برخاست بانگ غریو

بجنبید از جا سپهدار نیو

برآمد شب تیره آوای زنگ

بدشت سراندیب برخاست سنگ

شب تار و آوای روئینه خم

بتن زهره شید گردیده گم

کنازنگ غرید مانند دیو

گرفته ره گرد فرخنده نیو

برآویختند آندو سرکش بهم

یکی خشم و کین و یکی خود دژم

دو هندی بکردار دو نره دیو

کنازنگ و دیگر سرافراز نیو

بخش ۲ - کشته شدن نیو بدست کنازنگ گوید

زمین را بخون لعل گون ساختند

تو گفتی فلک را نگون ساختند

کنازنگ زوبین هندی گرفت

بر نیو آمد چو دیو شکفت

چنان زدش بر سینه زخم درشت

چه زوبین برون رفت بازاو پشت

چه کوه از بر اسب غلطید نیو

به میدان روان شد کنازنگ دیو

چه شد کشته نیو اندران رزمگاه

سپاهش گریزان بشد پیش شاه

شنیدند آن نامدارن ازوی

برفتند پیش یل جنگجوی

بگفتند توپال خنجر گزار

پیام آوریده بر شهریار

چه فرمان دهد سرور انجمن

بگفتا کش آرید نزدیک من

ببردند آنرا بر شاه نو

چه توپال آمد بر شاه کو

زمین را ببوسید گفتا بدوی

که ای نامورشاه آزاده خوی

درودت رسانم بهیتال شاه

همی گویدت ای سرافرازگاه

دو هفته است کاشوب جوئیم و جنگ

پی کین بهر سوی بربسته تنگ

دمی پهلوانان نیاسوده اند

یکی جام با هم نپیموده اند

نه با کام دل هیچ پرداختند

نه یک لحظه خوان خورش ساختند

نه از بستر خواب یکدم غنود

نه کس از میان تیغ کین برگشود

سپه را چنین جام می آرزوست

اگرچه بسی را شما تندخوست

دو هفته کنون رامش آریم و جام

وز آن پس بکوشیم از بهرنام

چه بشنید گفتار مرد دلیر

بدو گفت کای مرد برنای خیر

ز من شاه را گوی پاسخ چنین

که هر چند خواهی تو رامش گزین

به چنگ از سر کار خواهی سپاه

نپیچیم ما سر ز فرمان شاه

چه آن گفته بشنید توپال زود

بر شاه هیتال آمد چه دود

بیامد بر شاه و آن باز گفت

چه بشنید هیتال این درشگفت

بفرمود تا مؤبد آمد به پیش

نشاندش به نزدیکی تخت خویش

بخش ۳ - نامه فرستادن هیتال شاه به نزد جمهور شاه در مغرب زمین گوید

یکی نامه فرمود اندر زمان

به نزدیک جمهور روشن روان

سخن در سرنامه آغاز کرد

ز گنج معانی درش باز کرد

بسیم اندر آنسیم عنبر فشاند

بقرب اندر آن سکه بر زر نشاند

چنین گفت کاین نامه نامدار

ز ما نزد جمهور خنجر گزار

بدان ای شهنشاه با رای داد

که از گاه جمشید تا کیقباد

نیاکان من جمله شاهان بدند

بزرگان و فرخ کلاهان بدند

دلیران که بودند در روزگار

چه در هند و سند و سرند و گشار

کس از رای فرمان ایشان نیافت

نه از بندگی کردن ما بتافت

من از نسل مهراج دارم نژاد

چه مهراج شاهی ز مادر بزاد

کنون کار بر من به تنگ آمد است

یکی نامدارم به جنگ آمد است

بود پور برزوی یل شهریار

دلیر است گردافکن کام کار

ندارد کسی تاب بازوی او

نبینم کسی هم ترازوی او

کنون گشته داماد ارژنگشاه

وزین برده ارژنگ بر مه کلاه

سپاهش همه گرد و نام آورند

دلیران و گردان مرز سرند

که جز او بهنگامه کارزار

نتابد گه رزم با شهریار

چو نامه بخوانی سوی ما خرام

ابا نامور شاه با رای و کام

بیاور سپهد ارززفام را

دلیر سرافراز خود کام را

بدین رزم اگر یاری من کنی

مرین لشکر بی شمر بشکنی

بهر رزم کاید تو را نیز پیش

بیایم ابامرد آزاده کیش

چه آئی صد و شصت پیل گزین

ببخشم ترا در گه رزم و کین

بهر فیل بر تختی از زر ناب

درخشنده تر از مه و آفتاب

چه نامه به مهر اندر آورد شاه

یکی مرد جست از سران سپاه

بدو گفت هیتال کای نامور

مراین نامه زین در به مغرب ببر

برو تازیان تا به مغرب زمین

به نزدیک جمهورشاه گزین

ببوسید روی زمین مرد گرد

روان شد سوی مغرب و نامه برد

چه آمد بنزدیک جمهور شاه

بدو داد آن نامه در پیشگاه

چه برخواند جمهور آن نامه شاد

سپه ساز کرد و بیامد چه باد

دوره صدهزار گرد جنگی سوار

همه نام داران خنجرگزار

بسوی سراندیب برداشت راه

همی راند منزل به منزل سپاه

بخش ۴ - شکار رفتن ارژنگ شاه با شهریار گوید

جهان دیده دهقان چنین کرد یاد

که ارژنگ روزی گه بامداد

چنین گفت با نامور شهریار

مرا هست امروز رای شکار

سپهدار گفتا که فرمان کنم

سر شیر در خم چوگان کنم

که دیریست دارم هوای شکار

که جان گشت فرسوده از کارزار

به هامون کشیدند پس یوز و باز

هژیران شیرافکن سرفراز

به نخچیر کردن دلیر آمدند

بدنبال گوران چو شیر آمدند

چو شد گرم بازار نخچیرگاه

برآمد غو طبل زرین به ماه

یکی گور آمد بر شهریار

ز سر تا به دم پیکرش بدنگار

سرافراز برداشت پیمان کمند

بدان تا سر گور آرد به بند

به پیش اندرون گور میرفت تند

سپهبد ز رفتن نمیگشت کند

همی راند اسب و به دستش کمند

برانگیخت از جای سرکش سمند

ز لشکر جدا ماند نخچیرگاه

چنین تا بشد روی گیتی سیاه

چو شد دامن افشان شب تیره یاز

شد آن گور گم از یل سرفراز

شب تیره و دشت بیراه بود

سپهبد ز دشمن نه آگاه بود

در آن دشت می گشت آن نامدار

سرش برگذشته ز چرخ چهار

یکی دز بر افراز آن کوه دید

که بر مه سر کنگرش میرسید

رسیده در آن قلعه بی بدل

سر پاسبان تا به پای زحل

چو برداشت ترک ختن سر ز جای

شب تیره بنهاد سر زیر پای

یکی خانه تاریک آمد پدید

جهانجوی چون دخمه ریگ دید

تکاور بدان خانه ریگ راند

خدای جهان را به یاری بخواند

یکی کوه دید آن یل نامدار

سرش برگذشته ز چرخ چهار

بر افراز آن گر پریدی عقاب

شدی از تف خور همان دم کباب

اگر مرغ اندیشه صد سال پر

زند ناورد سوی بامش گذر

به دامان کُه بد یکی مرغزار

بدید آن سرافراز با گیر و دار

علف دید جای خور و خواب دید

عنان تکاور بدان سو کشید

فرودآمد از اسب برداشت زین

بیامد سر چشمه گرد گزین

شکم گرسنه بود و لب ناچران

جهانجوی را برد خواب گران

زمانی بدان چشمه سر بغنوید

چو بیدار شد گرد فرخنده دید

یکی مرد پیر ایستاده برش

بکف بر یکی خوان سراسر خورش

بیاورد پیش سپهبد نهاد

بدو گفت کای گرد فرخ نژاد

بدین قلعه مأوای جای منست

چنین رسم و آئین و رای منست

که هرکس که آید بدین کوهسار

به مهمانی آرمش سوی حصار

سه روزش به این جای مهمان کنم

وزان پس روانش سوی خان کنم

بود نام من گرد پیران پیر

جهان دیده گرد روشن ضمیر

بسی گلّه دارم بدین کوهسار

ز هر چارپا کاید اندر شمار

کنون ماحضر این خورش نوش کن

همه رنج و انده فراموش کن

سپهبد بدو گفت فرمان تو راست

خورش پیش آور که جانم بکاست

نهاد آن خورش پیش، آن پیر گرد

سپهدار چندان که بایست، خورد

ز خوردن چو پرداخت آن پیل مست

به بالای دژ رفت از راه پست

بخش ۵ - افتادن شهریار در طلسم عنبر دز گوید

به پیش اندرون پیر و یل در قفا

همی رفت مانند باد صبا

چه لختی بدین کوه بنهاد گام

معطر شد او را ز عنبر مشام

به پیر آنزمان گفت گرد دلیر

که بختت جوان باد رای تو پیر

که این که مگر کوه عنبر بود

کزینسان مشامم معطر بود

سراینده شد پیر گفت ای جوان

مراین کوه را کوه عنبر بخوان

دو گاو اندرین کوه دارد نشست

نر و ماده هریک چو یک پیل مست

از آن هر دوان عنبر آید پدید

بفرمان یزدان ناهید و شید

کسانی که عنبر طلب میکنند

بدین کوه پایه به شب میکنند

که گر آدمی را ببینند روز

بدرند از هم بکردار یوز

مخوان گاو کایشان دو شیر نرند

ز پیلان جنگی به کین برترند

بشد شاد ازاین گفتگو شهریار

همی رفت با پیر سوی حصار

که در خان آن پیر مهمان شود

درآن در دمی شادمان بغنود

ندانست کش چه بره کنده اند

بچه اندرش ناگه افکنده اند

به دربند دز چون شد آن نامور

مرآن پیر شد ناپدید از نظر

در آن دز بگردید شیر یله

ندید اندر آن در نشان گله

از آن در همی خواست بیرون شود

از آن کوه سرسوی هامون شود

در دز شد از چشم او ناپدید

سپهداد آه از جگر برکشید

بهر خوانه ای کامدی نامور

بجز سیم و گوهر ندیدی دگر

در قلعه را دید بگشاده باز

شد آن نامور گرد گردنفراز

بدان تا بهامون رود نامور

دگر باره گم گشت از قلعه در

سپهدار از آن کار بگریست زار

چه دید آنکه برگشت ازو روزگار

یکی لوح زرین در آن قلعه یافت

که از روشنی همچو مه می بتافت

نوشته بدان لوح کای نام دار

چنین است آئین رسم گذار

که گاهت نشاند بر افراز گاه

که از گاه اندازدت زیر چاه

فتادی بدشتی که منزلت نیست

بماندی به بحری که ساحلت چیست

محالست ازین جای رفتن برون

که این جا طلسمست و گرداب خون

مر این قلعه را نام عنبر شده

بسی تن درین قلعه بی سر شده

مر این قلعه را ساخت هنگام خویش

جهانجوی جمشید فرخنده کیش

همه گنج ایران در این قلعه کرد

ز بیم گزند آن شه راد مرد

بدان تا ازین قلعه این زر برند

طلسمی چنین کرد اینجا بلند

چنین کرد جادوئی مرزکار

که یک مرد گردد رها زین حصار

که باشد جهانجوی از پشت زال

سرافراز گردنکش بی همال

بهنگام لهراسب این بشکند

مر این قلعه و باره ویران کند

زر و گوهرش را به ایران کشد

همه پیش شاه دلیران کشید

ولی برد خواهد بسی درد و رنج

بدان تا بدست آرد این مال گنج

که ناگه یکی بانگ برخواست سخت

بدان سان که لرزید یل چون درخت

بناگه یکی زنگی آمد برش

که تا ابر گفتی رسیده سرش

بدو گفت کای بدتن خیره سر

ز بهر چه کردی به اینجا گذر

همانا که از جانت سیرآمدی

که زین حصن عنبر دلیر آمدی

چه نر اژدها و چه شیر شکار

نکرده بدین حصن عنبر گذار

بگفت این و خنجر کشید از نیام

سوی شهریار آمد آن تیره فام

کشید از میان پهلوان سپاه

یکی تیغ زد بر میان سیاه

ز بر نیمه زنگی آمد بزیر

بیک تیغ آن پهلوان دلیر

تن قیر فامش درآمد به خاک

شد آن زنگی دیو چهره هلاک

بناگه یکی باد چون زمهریر

بر آمد که شد روی گیتی چو قیر

سپهدار برخود بلرزید سخت

بدان سان که لرزید یل از درخت

سه روز اندرین قلعه بی آب و نان

همی بود و میریخت از دیده خون

بروز چهارم یکی گنده پیر

بیامد برش روی مانند قیر

به گردن برافکنده قرصی ز زر

بدان سان که در شب بماند قمر

ز روی شب از رنگ اورنگ رفت

از او بوی بد تا بفرسنگ رفت

بر شهریار آمد آن دیوسار

چنین گفت کای نامور شهریار

بدام بلایت من افکنده ام

مر این چه ز بهر تو من کنده ام

مر آن گور کامد برت در شکار

ز سر تا به دم پیکرش در نگار

بدان ای جهانجو که من بوده ام

که از جستجویت نیاسوده ام

مرا نام مرجانه ساحراست

کز افسان من ساری ماهر است

مرا جفت بود آنکه کشتی به تیغ

نیابی ز چنگ من اکنون گریغ

کنون بامن امروز دلشاد شو

بیا جفت من باش داماد شو

رهائی اگر بایدت زین حصار

بده کام من ای یل نامدار

بگفت این بگرفت دستش بدست

به بردش از آنجا به جائی نشست

نخستین خورش برد جادو برش

چه بد گرسنه خورد یل آن خورش

پس آنگه بیامد بر شهریار

بگفتا که کام دلم رابرآر

بیا و بکن دست بر گردنم

بچین خوشه کام از خرمنم

بخش ۶ - اظهار عاشقی کردن مرجانه با شهریار گوید

سپهبد بپیچید بر خویشتن

سرم گفت کز خود ببری ز تن

که حاصل نگردد ز من کام تو

نیاید سر من بدین دام تو

تو دودی و من آتش سرکشم

تو شامی و من صبح خنجرکشم

ترا کی شناسم بجای عروس

کجا جفت با زاغ گردد خروس

گزیدن ز تو دوریم دور نیست

تو قیری و جفت تو کافور نیست

مرا سر ز تن دور بهتر بود

که مثل تو زشتم برابر بود

چو مرجانه بشنید ازو این سخن

خروشید چون شیر نر اهرمن

که ای نامور کاشناه آمدم

ولیکن تو را نیکخواه آمدم

چرا نیست در روز رخشنده ماه

شب تیره باشد فروزنده ماه

سمن عارضان رخ چو زینت دهند

به گل برگ بر خال عنبر نهند

بباغ ارچه گلهای الوان بود

بنفشه هم از خیل ایشان بود

بیا از من امروز بردار کام

مزن بیرضای من امروز گام

وگرنه ز من رنج بینی بسی

نیابی دگر کام خود از کسی

جهانجو ز افسان چنان بود مست

که نارست یازد سوی تیغ دست

بدان دز همی بود و خون میگریست

چگویم که از درد چون میگریست

بخش ۷ - کشتن عباس هامان پسر هیتال شاه را گوید

وزآن روی بشنو سخن از سپاه

ز ارژنگ گردان زرین کلاه

چه رفت از پی گود یل شهریار

بگشتند گردان در آن مرغزار

پی اسب آن نامور یافتند

برآن سوی گردان عنان تافتند

بدیدند اسبش به آن کوهسار

گرفتند و بردند مردان کار

به نزدیک ارژنگشاه بزرگ

بگفتند کای نامدار سترک

بدیدیم اسب یل نامدار

که کردی چرا در لب جویبار

ندیدیم ما پهلوان را بدشت

ندانم چرخ از برش چون گذشت

چه ارژنگ ازین کار آگاه شد

بره درد و شادیش کوتاه شد

بفرمود کاید برش عاس تیز

که در کشته بودی چه الماس تیز

بدو گفت ای گرد والانسب

ز من دخت هیتال کردی طلب

سپارم بتو کشور و دخترش

بدانگه که از تن ببرم سرش

کنون گم شد از من یل نامدار

جهان پهلوان گرد خنجرگزار

بداند که این گرد هیتال شوم

نمانم بیک تن درین مرز و بوم

ز کین دست بر تیغ تیز آورد

به ما بر یکی رستخیز آورد

از آن پیش کآگاه گردد ازین

یکی چاره پیش آر ای گرد کین

بیاری برم گر سر شاه را

سپارم بتو کشور و ماه را

تو خود شرط کردی که از تن سرش

ببری بگیری ز من دخترش

بدو عاس گفت ای شه نام دار

کنون هست هنگامه گیر و دار

هرآن چیز گفتی بجای آورم

بخنجر سرش زیر پای آورم

بناگه برآمد غو کره نای

ابانای و سرغین و هندی درآی

همان نعره فیل و آوای کوس

ز درگاه هیتال با صد فسوس

چه خورشید برداشت از کوه سر

ز کارآگهان مردی آمد ز در

که شاها زمغرب در آمد سپاه

که از گردشان گشت گم مهر و ماه

ز مغرب سپاهی ز در در رسید

کشان کرد بر فرق مه بر رسید

همه عاد مانند مردان کار

همه شیره مردان خنجرگزار

سرانی که هر یک بروز نبرد

برآرند از فیل و از شیر گرد

چه جمهور زرفام با گیر و دار

رسیدند با لشکر بیشمار

چه ارژنگ بشنید دلتنگ شد

دلش سست و از روی اورنگ شد

بدو عاس گفت ای شه نامدار

مخور غم دل خویش رنجه مدار

همین شب روم سوی هیتال من

سراز کین ببرمش از یال من

چه هیتال را سر ببرم به تیغ

نمایند این لشکر ازماگریغ

بگفت این بیرون شد از پیش شاه

شب تیره آمد میان سپاه

نه آوای زنگ و نه نای جرس

نه های کشیک چی نه هوئی عسس

چه آمد بنزدیک خرگاه شاه

یکی اژدها دید در پیش گاه

کش از دم همی آتش آمد برون

نیارست از بیم رفتن درون

چنان بد که هیتال تیره روان

به جادوگری کرده بد آن نشان

که از دشمن ایمن بود گاه خواب

چنین تا برآمد ز که آفتاب

ز مرجانه این سحر آموخته

به شاگردیش دل برافروخته

چنین کرده مرجانه پیمان به شاه

که گر زی تو آید ز دشمن سپاه

بیایم بسازم همه کار تو

بهر کار باشم هوادار تو

چه دید اژدها را جهاندیده عاس

بگردید از آنجای دل پرهراس

بخرگاه ماهان برون رفت تفت

بخنجر سرش را ز تن برگرفت

روان برد نزدیک ارژنگشاه

نهاد آن سر بی بهایش بگاه

بپرسید شه کین سر از آن کیست

که بر جان او زار باید گریست

چنین داد پاسخ که ای شهریار

سر گرد هامان خنجرگزار

رسانیدم اینک بنزدیک تخت

ازو گشته بدبخت بد یاربخت

چه رفتم بنزدیک هیتال شاه

بدیدم یکی اژدهای سیاه

که بد خفته در پیش تخت بلند

بترسیدم آید به من زو گزند

چه ارژنگ بشنید ازو شاد شد

تو گفتی که از بند آزاد شد

سرش در سنان برد دربارگاه

زدند و بدیدند یکسر سپاه

چه روز دگر خسرو خاوری

برآمد بر این طاق نیلوفری

بهیتال گفتند جاوید مان

که هامانت بربست رخت از جهان

برافروخت هیتال بگریست زار

برو روز روشن چه شب گشت تار

تنش را بآتش فکندند زود

بماتم سه روز اندرون شاه بود

چهارم چو شد خاست آوای زنگ

که از مغرب آمد سپاهی به جنگ

جهاندار جمهور زرفام شیر

رسیدند زی شاه با دار و گیر

چه بشنید هیتال بربست کوس

جهان شد ز گرد سپه آبنوس

پذیره بیامد باین داد و دین

بر نامور شاه مغرب زمین

ورا دید شاد و بایوان شدند

برآمد خروش تبیره بلند

همه شب بدو داشت هیتال روی

ز ارژنگ بودش همه گفتگوی

بدو گفت جمهور کای نامور

بدان آمدم بسته کین را کمر

که تا این سپه را ز کین بشکنم

نه گر این کنم پس نه مردم زنم

بفرمای تا نای کین دردمند

که امروز مائیم خصم بلند

سر شاه ارژنگ آرم بچنگ

چه زی تیغ دست آورم روز جنگ

مر آن زابلی را سر آرم بدست

تنش را بخاک افکنم زار و پست

بخون سه فرزند هیتال من

سرانشان بکوبم بکوپال من

بخش ۸ - صف آراستن دو لشکر در برابر همدیگر گوید

بشد شاد هیتال بر پیل کوس

ببست و جهان شد بگرد آبنوس

دلیران هندی پی کین همه

بروها بکردند پرچین همه

ز قطران یکی بحر آمد بجوش

بشد سر ز بانگ تبیره ز هوش

بلرزید کوه از دم گاودم

بتن زهره شیر گردیده گم

ببردند گردان بهامون درفش

شد از تیغ هامان سراسر بنفش

یلان صف کشیدند نیزه بکف

نیستان زمین گشته از هر طرف

غو بادپایان ز گردون گذشت

ز بانگ تبیره جهان خیره گشت

زمین سراندیب چون کوه شد

ز بس کشته در دشت انبوه شد

بقلب سپه شاه هیتال بود

به دستش ز کین تیغ کوپال بود

به یکدست جمهور زرین کلاه

جهان بود از گرد لشکر سپاه

به یکدست او گرد زرفام بود

که رزمش به ساطور خودکام بود

به پیش سپه داشت توپال جای

همی ناله آمد ز هند و درای

وزین روی ارژنگ صف برکشید

پی رزم هیتال لشکر کشید

به قلب سپه جای خود ساخت شاه

نهاد از بر کوهه پیل گاه

دو لشکر چو زین گونه بستند صف

یلان تیغ هندی گرفته به کف

ز گردان مغرب یکی شیره مرد

به میدان درآمد که جوید نبرد

دلیری ز لشکر برون راند اسب

بزین برخروشان چه آزرگشسب

سرافراز را نام فرهنگ بود

ورا رزم با فیل نر ننگ بود

چه آمد سر ره به شیرویه بست

یکی تیز زوبین گرفته بدست

به شیرویه گفت ای یل سرفراز

بگیر از من این حربه جانگداز

بگفت این و آمد بتنگ اندرش

برافروخت ژوبین زد بر سرش

چنان چونکه بیرون شد از پشت او

نماندش بجز باد در مشت او

ز بر زیر آمد سرتاج ور

سرش زیر پا گشت و پا زیر سر

چو شد کشته شیرویه رزمخواه

یکی دیگر آمد ز مغرب سپاه

ورا نیز فرهنگ آورد زیر

ز بالای زین بر بیک چوب تیر

یکی دیگر آمد ورا نیز کشت

همی کشت و در رزم ننمود پشت

چه هیتال ازقلب لشکر بدید

بلرزید از خود چه از باد بید

بدو گفت جمهور کای شهریار

ز رزم یلان رنجه خاطر مدار

و دیگر ز ما کشته شد یک دو مرد

چنین است آئین روز نبرد

من اکنون دلیری فرستم بجنگ

که جنگ آورد روز کین با نهنگ

یکی زین سپه زنده نگذارد او

چه نهصد منی گرز بردار او

وز آن پس نگه سوی زرفام کرد

که زی رزم رای آور ای شیره مرد

سراین دلاور بیاور برم

بدان تایکی رزم تو بنگرم

بخش ۹ - کشته شدن فرهنگ بدست زرفام گوید

دلاور برون راند آن فیل زود

خروشان وجوشان بیامد چه دود

به فرهنگ بربست راه ستیز

به کف داشت از کینه ساطور تیز

به فرهنگ گفتن که اندر نبرد

ندیدی هنرهای مردان مرد

نمودی به مردان ما دستبرد

ولی کس ز من گوی مردی نبرد

به من در جهان کس هم آورد نیست

بمغرب زمین کس چه من مرد نیست

کنم پیکرت رابساطور نرم

که من چون پلنگم توئی همچو غرم

بدو گفت فرهنگ کای پرگزاف

ز مردان نه نیکوست آئین لاف

من امروز بینم یکی مرگ تو

بکوبم بگرز گران ترک تو

بگفت این و زی رزم آورد روی

برآمد ز گردان یکی های هوی

یکی تیر برداشت پیکان سترک

بزد بر بر زنده پیل بزرگ

نشد تیر بر فیل او کارگر

که بودی در آهن ز پا تا به سر

برافراخت زرفام ساطور کین

خروشان و بر ابرو افکنده چین

درآمد خروشان بتنگ اندرش

برافروخت به ساطور و زد بر سرش

زمن گفت مانا که برگشت بخت

زمن بخت خواهد بپرداخت رخت

بگفت این و یکباره جنگ آورید

مر این مغربی را بچنگ آورید

بخش ۱۰ - رزم لشکر ارژنگشاه با زرفام گوید

بجنبید لشکر چه دریای چین

دمیدند در دم گره بر جبین

خروشیدن سنج و شیپور و کوس

همی گفت بر نامداران فسوس

وزین روی جمهور و هیتال شاه

کشیدند لشکر سوی رزمگاه

برانگیخت زرفام فیلش ز جای

برآمد غو طیل و آوای نای

ز بس کز دو رویه برآمد خروش

شد از جوش دریای بی بن خموش

تو گوئی بدرید گوش سپهر

درافتاد از طاق فیروزه مهر

ز بیم دم تیغ الماس رنگ

جگر آب شد در درون نهنگ

ز بس خون فرو ریخت روز نبرد

نه برخاست ز آن دشت تا حیزه گرد

به چشم دلیران و مردان جنگ

فزون از مژه بود تیر خدنگ

شکست از سوی شاه ارژنگ بود

سه روز اندرون رزمگه جنگ بود

فتاده تن نامداران بخاک

سر و پشت و پهلو به شمشیر چاک

چه ارژنگ دید آن چنان کارزار

بگرداند رو از دم گیر و دار

همی شد گریزان ز هیتال شاه

دمان و رمان از پس او سپاه

همه راه پرخسته و کشته شد

ز کشته بهر سوی صد پشته شد

یکی کوه پیش اندر آمد براه

بنه سوی که برد فرخنده شاه

یکی کنده در پیش که کرد زود

کز آنجای رفتن نبودش بسود

کز آن کوه ره دورند تا سرند

بکه جای گیرد یکی کنده کند

همه مردمش خسته و بسته دید

گهی دست و گه لب بدندان گزید

چه زد بر سرش گرد آن جام زر

شد از دود آن قلعه زیر و زبر

زمانی چه شد برطرف گشت دود

در دز بروی سپهبد گشود

ز در بند دز زود بیرون دوید

از آن کوه سر سوی هامون دوید

بیآمد بدان چشمه کامد نخست

تنش بود لرزان دلش بود سست

بدان چشمه سر یکدمی بغنوید

بناگه شد از دشت کردی پدید

سواری برون آمد از تیره کرد

که نعل مستورش جهان تیره کرد

فتاده ز سر خود و کیش از میان

نه برجای تیر و نه بر زه کمان

بخش ۱۱ - رزم شهریار بافرانک و اظهار عاشقی فرانک گوید

تنش بود لرزان دلش بود سست

خروشان و جوشان بکردار کوس

سپهبد چه دیدش فرو ماند سخت

کزین مرد گویا که برگشته بخت

چه آمد بر شهریار آن سوار

فرود آمد از باره راه وار

به سرچشمه آمد رخی پر ز خوی

چه مردی که سرمست باشد ز می

چه روی سپهدار فرخنده دید

زمین بوسه داد آفرین گسترید

سپهبد بدو گفت حال تو چیست

چه مردی و دردت ز کردارکیست

چنین داد پاسخ که ای نامجوی

کنون نیست هنگام این گفتگوی

کنون برنشین این سمند مرا

نگه دار پیمان کمند مرا

بیا و ببین تا سرانجام چیست

فتاده ز سربخودم از دست کیست

چنین داد پاسخ بدو شهریار

بمن تا نگوئی نکردم سوار

جوان گفت ای گرد نیکو سیر

مرا نام بهزاد هندی شمر

یکی قلعه دارم بدین کوهسار

ز گردان جنگی در او صد هزار

برادر یکی هست مهتر ز من

جهانجوی شیرافکن صف شکن

جهانجوی را نام شیرافکن است

سرافراز در جنگ شیراوژن است

بدین دشت بهر شکار آمدیم

بدام بلا در گذار آمدیم

بدان سنگلاخی که بینی ز دور

چه نزدیک گشتیم برخاست شور

یکی نعره آمد از آن کوهسار

چه تندر که غرد بگاه بهار

سواری پدید آمد از سنگلاخ

میان تنگ و سر گرد و سینه فراخ

یکی تنگ حلقه زره در برش

برخ برقع و خود زر بر سرش

تو گوئی که شیر است در پشت بور

که دید است دشتی پر از نره گور

برآشفت ما را چه دید آن سوار

که ای نامور گرد خنجرگزار

خرد نیست ما ناشما را بسر

که کردید زی صیدگاهم گذر

ندانید کاین صیدگاه منست

بدین صیدگه جایگاه منست

به نخجیرگاه یلانتان چه کار

که چون شیر آئید بهر شکار

مگر آنکه نشنیدی این داستان

که میگفت با بچه شیر ژیان

که زی صیدگاه هژبران متاز

به نیروی بازوی مردی مناز

بجائی که شیران شکار افکنند

بدانجا یلان کی شکار افکنند

بگفت این و برکند از جای اسب

خروشان و جوشان چه ارزگشسب

بما بر یکی حمله کرد آن سوار

بشد راست هنگامه گیر و دار

برادرم شیرافکن آمد بجوش

برآورد گرزگران را بدوش

مرا شد از آن تندیش دست کند

برو بر یکی حمله آورد تند

سوار اندر آمد چه شیر ژیان

بزد دست بگرفت او را میان

درختی که بد اندرین کوهسار

دلاور ببستش بدان استوار

چه بردار بستش دلاور دو دست

سبکبار بر کوهه زین نشست

بمن بریکی حمله آورد سخت

بلرزیدم از بیم او چون درخت

گریزان شدم من به پیش دلیر

چه گوریکه بگریزد از نره شیر

فتاد از سرم خود و کیش از میان

گسسته کمر رفت رنگ از رخان

برادر کنون در کمند وی است

بر آن دشت در زیر بند وی است

کنون گرتو او را رهائی ز بند

سرم را رسانی به چرخ بلند

که تا بد ز تو فره پهلوان

جهانجو فرامرز پشت گوان

فرامرز را مانی ای نامور

گمانم ازآن تخمه داری گهر

ز هنگام کیخسرو تاجدار

فرامرز را دیده ام چندبار

چنین داد پاسخ بدو شهریار

که ای گرد بهزاد خنجرگزار

فرامرز را گر بمانم رواست

نشد کج گمانی که بردی تو راست

مرا هست گوهر ز سهراب گرد

که گوی دلیری ز گردان ببرد

جهانجوی برزوی باب من است

و زین تخمه در جوی آب من است

من او را هم اکنون رهانم ز بند

به نیروی بازوی چرخ بلند

ز گردان بهزاد کرد سه چار

رسیدند از راه با گیر و دار

سپهبد نشست از بر اسب زود

برانگیخت آن باره مانند دود

بدان سنگلاخ آمد از گرد راه

زنعل ستورش رخ مه سیاه

چه آمد یکی نامور دید سخت

یکی نره گوری زده بر درخت

همی پخت گور و همی خورد شیر

نبد آگه از شیر شمشیر گیر

چه آمد به نزدیک جنگی هژبر

یکی برخروشید مانند ببر

چو آن نعره بشنید برجست تفت

نشست از بر اسب و نیزه گرفت

دلیر اندر آمد سوی کارزار

خروشید کای نامدار سوار

چه نامی بگو و نژادت ز کیست

بدین دشت و این رزم کام تو چیست

هم اکنون چه شیرافکنت دست بخت

به بندم دودست و زنم بردرخت

بر آتش چو نخجیر بریان کنم

دل مادرت برتو گریان کنم

بدو پهلوان گفت کای جنگجوی

ز مردان نزیبد چنین گفتگوی

نه من از تو درگاه کین کمترم

نه تو کوه البرز من صرصرم

نخستین بگو نام ای نام دار

چرا بسته ای روی در کارزار

نزیبد که مردان ببندند روی

به میدان در آیند سر کینه جوی

چنین داد پاسخ سوارش که بس

نباشد برابر بعنقا مگس

پدر نام من کرد شاپور گرد

بسی کرده ام در جهان دستبرد

همیشه مرا رای نخجیر هست

کمند و کمان گرز و شمشیر هست

همه ساله در دشت شیر افکنم

به تیغ و کمند و به تیر افکنم

بگو با من اکنون تو را نام چیست

که مادر بجانت بخواهد گریست

سپهبد چنین گفت با آن سوار

مرا نام نامی بود شهریار

ز نسل جهانجوی برزو منم

به تیر و به شمشیر بازو منم

ز سهراب و برزو نژاد منست

فلک زیر اسب چو باد منست

برزمی که من دست یازم به تیغ

بجز خون نبارد ز بارنده میغ

برزم دلیران چو رای آورم

سر سروران زیرپای آورم

چو نام دلاور رسیدش بگوش

درآمد چو دریای جوشان خروش

بزد دست برداشت پیچان سنان

درآمد بکردار شیر ژیان

سرنیزه برنامور راست کرد

به یک حمله ز اسبش جدا خواست کرد

سپهبد به پیچید ز افزار اسب

بزد تیغ در دم چو آرزگشسب

به دو نیم کردش سنان بلند

بزد دست و برداشت پیچان کمند

برافکند و آمد سرش زیر دام

سپهبد بپیچید و بر پس لگام

ز بالا همی خواست کاردش زیر

جوان نعره ای زد بکردار شیر

بزد تیغ ببرید بند ورا

جدا کرد از خود کمند ورا

به تنگ اندرش رفت مانند شیر

برآورد شمشیر شیر دلیر

دو گرد دلاور بشمشیر تیز

نمودند در دشت کین رستخیز

ز گرد سواران فلک تیره شد

برایشان دو چشم ملک خیره شد

زمین شد سیه آسمان شد کبود

سپهبد ندانست کان یل که بود

سرانجام کامد بر نامور

بزد تیغ افکندش از اسب سر

سپهبد به تندی و تیزی چو شیر

فرو جست ازپشت آن بور زیر

جوان نیز آمد بزیر از سمند

چو شیری که در خشم آمد ز بند

میان جهانجوی بگرفت تنگ

جهانجوی هم تیز بارید چنگ

میان جوان را ببر درگرفت

جوان ماند ازآن زور بازو شگفت

بکشتی گرفتن درآویختند

ز پی گرد بر چرخ مه ریختند

سپهبد سرانجام یازید دست

گرفتش کمربند چون فیل مست

برآوردش از جای و زد بر زمین

بزد دست و برداشت خنجر ز کین

همی خواست کز تن ببرد سرش

بخون غرقه سازد بر و پیکرش

برآهیخت چون خنجر آبدار

جوان نعره ای زد چو ابر بهار

که تندی مکن ای جوان دلیر

چه گر تند باشد با نخجیر شیر

شکاری کزین گونه در قید تست

دلش مدتی شد که در صید تست

بدین دشت و نخجیر جویان بدم

ز بهر تو هر سو هراسان بدم

فرانک منم دخت هیتال شاه

که برد از رخم رشگ تابنده ماه

شنیدم بسی ازدلیریت من

برسم فسانه بهر انجمن

دلم آرزوی وصال تو کرد

قدم را فدای خیال تو کرد

ز لشکر چو ماندی جدا ای سوار

بدانگه که رفتی بسوی شکار

دلم خواست تا آرمت در کمند

نشینم برافراز سرکش سمند

کنون مدتی شد که در کوه و غار

گریزانم ای نامور شهریار

ز سر مغفر هندوئی کرد دور

نمایان شد از ابر رخشنده هور

سپهبد رخی دید کز آفتاب

گرو برده از خوبی و آب تاب

نه دختر که بودی چو حور و پری

کمین بنده اش زهره و مشتری

دو چوکان زلفش شده گوی باز

به میدان گل در نشیب و فراز

دو زلفش به گل سنبل مشکبوی

لبش غنچه دندان چو شبنم بروی

دو جادوی مستش فریبنده بود

به پیش رخش ماه شرمنده بود

چه گویم من از خوبی روی او

که مه بود هندوی هندوی او

نگاری پری چهره و سرو قد

برخ همچو لعل و به لب چون بسد

جهانجوی را دل براو گرم شد

پذیرنده شرم آزرم شد

بیفکند خنجر ز کف کامیاب

تذروی برون شد ز چنگ عقاب

فرانک چنین گفت کای نامور

درخت مراد من آمد ببر

دلیریکه اکنون به بند من است

سرش زیر خم کمند من است

کنون مدتی شد که از باب من

گریزان شدست او بدین انجمن

گرفتست یک قلعه در کوهسار

بدزدی گرفتست در که قرار

کنونش چنین بسته نزدیک شاه

فرستم چه کو نیست با من سپاه

بدان تا بداند شه نامدار

که از دخت او شد هنر آشکار

کنون خیز تا سوی ایوان رویم

بشادی ابا همدگر بغنویم

که دنیا سپنجی ست نااعتبار

غنیمت بود دیدن روی یار

چنین داد پاسخ بدو شهریار

که ای از رخت مهر و مه شرمسار

نه خوب آمد از مردم باخرد

که بد را مکافات با بد سزد

خردمند آنست کز رای کیش

به جای بدی نیکی آرد به پیش

خرد را در این کار در کار بند

برون آور این مرد را از کمند

بود آنکه جائی بکار آیدت

درختی که کاری ببار آیدت

ز نیکی هر آنکس که رای آورد

سراسر بدی زیر پای آورد

فرانک چنین داد پاسخ بدوی

که ای شیر آشفته تندخوی

هر آن چیز گوئی بجان آن کنم

بفرمان تو جان کروکان کنم

ولیکن همی ترسم ای نامدار

که بد بینم آخر سرانجام کار

برفت و برون آوریدش ز بند

چو شیر افکن آن دید برساخت بند

که گر در سرای من آیند شاد

نگیرم ازین رزم و اندوه یاد

شود روشن از رویتان خان من

دو روزی بباشید مهمان من

همی خواست تا هر دوان را به بند

در آرد بافسون و نیرنگ و بند

وز آن پس برد هر دو را نزد شاه

بدان تا ببخشد شه او را گناه

جهانجوی گفتا نخستین بدوی

بیا در هیونی چو صرصر بپوی

که گنجی که در حصن عنبر بود

چه از سیم و لعل و چه از زر بود

ازین قلعه یکسر برون آوریم

وز آن پس به پشت هیون آوریم

به بهزاد شیرافکن آواز داد

که زی قلعه درتاز مانند باد

هیون آنچه در دست داری بیار

دلاور برفت و بیاراست کار

هیونان کفک افکن آورد چند

همه دشت پهلو و بالا بلند

برفتند گردان با گیر و دار

بدان قلعه با نامور شهریار

ز دربند دژ چون درآمد دلیر

یکی اژدها دید مانند قیر

سپهدار دانست کان اژدها

نباشد بجز جادوئی بی بها

زبان را بنام خدا برگشاد

خدای جهان را همی کرد یاد

سپهبد در گنج بگشود زود

برون برد از آن قلعه هر چیز بود

ز سیم و زر و لعل و یاقوت زرد

ز بیجاده و عنبر لاجورد

همه سوی هامون کشید از فراز

ابا کرد بهزاد گردن فراز

نماندند در قلعه جز سنگ و خشت

تهی کرد زآن قلعه چیزی به هشت

وز آن جایگه با فرانک چو باد

سوی خان بهزاد رفتند شاد

بخش ۱۲ - آگاه شدن شهریار از مکر و دستان شیرافکن گوید

جهانجوی شیرافکن آمد ز راه

بدیبا بیاراست آن قلعه گاه

بهشتی شد از بس که دیبای زر

بهر کوی و برزن کشیدند در

برافراز هر روزن از داد نای

زن و مرد آن قلعه بربط سرای

دم نای کر کرد گوش سپهر

به نظاره آمد در آن قلعه مهر

سپهدار آمد در ایوان او

نبد آگه از مکر و دستان او

سه روز اندرون قلعه مهمان شدند

ز می خرم و شاد و خندان شدند

ولیکن نبد آگه آن نامجوی

که دام اوفکند است مهمان اوی

کش آرد بدام و به بند آورد

سر نامور در کمند آورد

ز دانا شنیدم من این داستان

که میگفت از گفته راستان

که هرکس که چه در سر ره کند

رهش را زمان سوی آن چه کند

ز گردان دو صد مرد جنگی گزید

بدیشان به پیمان سخن گسترید

چنین است پیمان که در جشن گاه

چه فردا نشیند سپهبد بگاه

چه سرگرم گردد هم آنکه ز می

زنم دست بردست گویم که هی

سران سربسر حمله آور شوید

یکایک بر این دلاور شوید

ز بالای تختش بزیر آورید

بخم کمندش بزیر آورید

ز فکرش چه بهزاد آگاه شد

دلش تیره زان کار بدخواه شد

بدل گفت این کای سزای منست

که این کپسوان در سرای منست

نباشد سزاوار زه دار و گیر

که دام افکنم در ره نره شیر

همان به کزین کارش آگه کنم

و زو دست بدخواه کوته کنم

بشد زود و این با سپهبد بگفت

سپهبد چو بشنید ماندش شگفت

چنین داد پاسخ بدان نامدار

که کردی نهان بدان آشکار

ترا باد سرسبز و فرخنده بخت

بود روشن از روی تو تاج و تخت

بشد تا به نزد فرانک چو باد

بدان ماه رخ کرد آن نیز یاد

فرانک بدو گفت ای نام دار

برآریم فردا از ایشان دمار

نگفتم که بیرون میارش ز بند

همان تا بماند بخم کمند

بخش ۱۳ - رفتن شهریار بشکار و کشتن شیرافکن را گوید

چو خور سر زد از چتر فیروزه رنگ

سپهبد کمر کینه را بست تنگ

بفرمود تا اسب او زین کنند

یلان رابه نخجیر آئین کنند

نشست از بر اسب با ماهروی

برون شد ز قلعه سبک جنگجوی

جهانجوی بهزاد هم برنشست

برون آمد از قلعه چون فیل مست

چه شیرافکن آن رای نخجیر دید

تبه کردنش را نه تدبیر دید

همان نیز آمد برون از حصار

ابا باز شاهین برای شکار

سوار صد از دز بزیر آمدند

به نخجیر کردن دلیر آمدند

چو آمد به نزدیکی شهریار

ستمکاره شیرافکن کامکار

سپهبد چو دیدش برآشفت تند

کز آن تندیش رعد گردید کند

خروشان بدو گفت کای بیخرد

چه بد دیدی از من که کردی تو بد

ز مرد خردمند کی این سزاست

که رخ بربپیچی تواز راه راست

من آزاد کردم سرت را ز بند

بدی ورنه اکنون بخم کمند

بگفت این و از پی برانگیخت اسپ

کش از زین برآرد چو آذر گشسب

دگرباره آردش سر در کمند

چنانست کردار چرخ بلند

بدانست شیرافکن نامدار

که با وی نتابد بهنگام کار

عنان را بپیچید مرد دلیر

چو روبه گریزان شد از نره شیر

سپه دار برداشت پیچان کمند

چو باد از پسش راند سرکش سمند

خروشید کای مرد با نام ننگ

گریزان چرائی ز شیران جنگ

ترا گر بدی نام و ننگ و نژاد

نگشتی به مزدوری دیو شاد

ترا دیو و اژده ازراه برد

هرآن چه که کندی بدان چاه برد

ندانستی ای ابله بیخرد

که بد را مکافات بد میرسد

به تنگ اندرش چون درآمد فکند

خم خام آمد برش زیر بند

ز پشت تکاور کشیدش بزیر

فرود آمد و بست دستش چو شیر

سپردش به بهزاد کاو را بدار

و گرنه تو دانی بدارش برآر

بدو گفت بهزاد کای کامران

بگویم شگفتی یکی داستان

بدارم گر او راکنون زیر بند

از او بر من آید دمادم گزند

من و این دلاور ز یک مادریم

بدین قلعه با هم کنون یاوریم

پدرمان دو باشد ایا نامدار

شگفتی بسی هست در روزگار

ز عم من ای گرد فرخنده زور

یکی دختری مانده بهتر ز حور

کنون عاشق این کس بدان دختر است

بدین کین من در دلش اندر است

بدو در نیارد سر آن ماهروی

که مهرم بدل دارد آن نیکخوی

اگر یابد از من رها مرد کین

مرا می کشد ای سوار گزین

یکی آنکه کردمت آگاه نیز

ز مکر و ز دستان بدخواه نیز

دوم آنکه این دخت را دید شست

سرش رابباید ز تن کرد بست

چه دشمن بدست آیدت کش مدار

وگرنه پشیمانی آرد ببار

بگفت این و برداشت خنجر ز کین

نه شرم از برادر نه از راه دین

بزد تیغ از تن سرش را برید

تن نامدارش به خون در کشید

ز بهر زن او را چنان کشت زار

که گم باد نام زن از روزگار

که ناگه خروشی برآمد ز دشت

سواری صد از دشت دیدار گشت

همه خسته و رنجه و زخم دار

خروشان و جوشان چو ابر بهار

بخش ۱۴ - رسیدن سپاه ارژنگ شاه و خبر دادن از حال او گوید

چه دیدند روی سپهدار شیر

فکندند تن را ز بالا بزیر

همه پیش او در خروش آمدند

چو دریای جوشان بجوش آمدند

که ای گرد ما را به فریاد رس

که هستیم یکسر در آتش چه خس

سپهدار از ایشان بپرسید راز

بگفتند کای گرد گردن فراز

دلیران ارژنگ شاهیم ما

که زاری ز بدخواه داریم ما

جهانجوی ارژنگشاه بزرگ

چه غر مست مانده به چنگال گرگ

بکوه اندرون مانده بی زاد و خورد

برآورده بدخواه از آنشاه گرد

یلان جهانجوی شاه سرند

بکوه سراندیب بیخور بدند

خورش جز گیا نیست در کوهسار

جهانجوی ماند است در کوه خوار

یکی را بفرمود تا در زمان

رود پیش ارژنگ شاه جهان

بگوید که شاها بدل غم مدار

که آمد جهانجوی یل شهریار

دلیریکه بد تندتر ز آن گروه

برون راند و شد تازیان سوی کوه

که شه را از آن کار آگه کند

یلان را دل از رنج کوته کند

سپهبد ازین روی برساخت کار

به بهزاد بسپرد گنج و حصار

وز آن بس چنین گفت با ماهروی

که ای برده روی تو از ماه گوی

تو با گرد بهزاد ایدر بمان

بدان تا من آیم زی آزادگان

فرانک بدو گفت ای نامدار

بکام تو گردد جهان پایدار

مرا بودن ایدر نه در خور بود

روم زی سراندیب بهتر بود

بدان تا ببینم سرانجام کار

ببخشید اگر یاریم کردگار

که دیگر ببینم رخ پهلوان

که پیشست بسیار رنج گران

بگفت این و شد زی سراندیب شاد

وزین رو سپهدار فرخ نژاد

ابا نامداران سوی کوه شد

شب تیره رو سوی انبوه شد

وزین روی آمد سوار از گروه

بشد پیش ارژنگ در بزر کوه

که شاها مخور غم که آمد براه

جهانجوی داماد فرخنده گاه

شه او را ببخشید سر تابپای

هرآن چیز پوشیده بد جابجای

که بر گو کجا دیدی آن شیر را

خداوند کوپال و شمشیر را

سراسر بشه گفت آن چیز دید

چه بشنید شه شادمانی گزید

بفرمود تا کوس بنواختند

پی رزم و کین گردن افراختند

برآمد خروش ازمیان گروه

بجنبید گوئی سراندیب کوه

دم نای شادی بدرید گوش

چو دریا شد آن کوه آمد بجوش

ز لشکر دلیران گروها گروه

ز شادی دویدند بر بزر کوه

چو از تیره شب پاسی اندر گذشت

یل نیو آمد خروشان بدشت

گدازان و تازان و خنجر بدست

چو ابر خروشان و چون فیل مست

بخش ۱۵ - رسیدن شهریار بطلایه هیتال شاه و شکستن و رفتن پیش ارژنگ شاه گوید

طلایه برآمد سر راه نیو

گرفتند برخاست بانگ غریو

که برگو چه مردی بدین تیره شب

چرا بسته داری ز گفتار لب

سپهدار بگرفت برنده تیغ

میان سپاه اندر آمد چه میغ

کنون نام من گفت تیغ من است

که لرزان ازین نام اهریمن است

بگفت این و زد خویش را بر سپاه

شد از گرد گردان رخ مه سیاه

طلایه بگرد اندرش در ستیز

تو گفتی شد آنشب یکی رستخیز

سراسیمه لشکر شد از دار و گیر

برآمد غو کوس و بانگ نفیر

سپهبد ز خون دشت چون کرد جوی

بهرسو که از کین همی کرد روی

رخ شب ز خون کرد گلگون دلیر

وزآن جای درتاخت بیرون چه شیر

زکشته درو پشته انبوه کرد

چه شیر ژیان سوسوی کوه کرد

بیامد بنزدیک ارژنگ شاه

چه ارژنگ دیدش برآمد ز گاه

ببوسید روی و بر شهریار

به شاه آفرین کرد آن نامدار

که جاوید بخت و نشان تو باد

خرد همنشین با روان تو باد

بپرسید شاهش که ای نامدار

فتادی ز من دور روز شکار

ندانستم احوال کردار تو

سراسیمه بودم من از کار تو

بگویم چه پیش آمدت ز آسمان

که بختت جوان باد روشن روان

چه دیدم تو را شاد و خرم شدم

وز اندوه دیرینه بیغم شدم

ببارید ارژنگ از دیده آب

بدو گفت ای پهلو کامیاب

چه رفتی بیامد سپاهی به جنگ

ز مغرب زمین ای گو تیز چنگ

یکی اهرمن پیش لشکر بود

کاز دیو در رزم بدتر بود

بیامد بدرید آن رزمخواه

به نیروی ساطور قلب سپاه

بزد تند ساطور قلبم شکست

چه بختم بشد تیره دادم شکست

ازآن بدگهر مغز من خیره شد

همه روز برمن ازو تیره شد

بدو گفت آن گرد آورد خواه

که او را من آرم به نزدیک شاه

نه هیتال مانم نه جمهور را

بگیرم ز زرفام ساطور را

بشد شاد سالار بنواخت نای

بجوشید کوه از دم کره نای

غو نای شادی چه هیتال شاه

شنید از بر بزر کوه سیاه

به جمهور گفتا که آن زابلی

بیامد ابا خنجر کابلی

کزین سان خروشید چون کوهسار

بدو گفت زرفام دل بد مدار

که من زابلی را سرآرم بزیر

تو آرام جوی و لب جام گیر

که ناگه طلایه سراسر ز راه

برفتند تا پیش هیتال شاه

بگفتند یک شب چه و چون گذشت

کزآن دشت خون تا به جیحون گذشت

برآشفت هیتال چون او شنید

به زردی رخش گشت چون شمبلید

بگفتا مبادا که آن زابلی

بیاید ابا خنجر کابلی

چنین تا بیامد ز کوه آفتاب

بزد دزد شب راه سلطان بخواب

بشد پیش هیتال جمهور شاه

ز شبخون بپرسید وز رزمگاه

بدو گفت هیتال کای نام دار

طلایه شکستست شب یکسوار

گمانم که آن بچه دیوزاد

که از رستم زال دارد نژاد

پدید آمد است اندرین رزمگاه

شب تیره بگذشته ازاین سپاه

ندانم که تا کار ما چون بود

که از خون که و دشت گلگون بود

چنین پاسخ آورد جمهورشاه

که غمگین مباش از چنین رزمخواه

زیک تن چه آید بروز نبرد

کزین گونه کردی تو رخسار زرد

برآور سپاه و بیارای صف

دلیران بگیرند خنجر بکف

هم آورد اگر آید از کوهسار

به بینی ز گردان یل کارزار

دگر کس ازاین کوه ناید بدر

برم تابر کنده یکسر حشر

نگردانم از کین سمند نوند

بدان تا نگیریم کوه بلند

بفرمود تا در دمیدند نای

به یکباره برخاست لشکر ز جای

رسیدند صف یکسره پیش کوه

چکوه دکر گشت از هر کزوه

تو گفتی زمین آهن آورد بار

زبس کاندران دشت بد نیزه دار

زبس گرد بر رفت ازآن رزمگاه

بپوشید خورشید چتر سیاه

چو شب تیره شد روز روشن ز گرد

سپهر دگر گشت گرد نبرد

جهانجوی هیتال در قلبگاه

بایستاد بارای آئین راه

چه ارژنگ دید آن سپاه کشن

که هستند در جوش چون اهرمن

بفرمود تا ساز کین آورند

ز کین آسمان بر زمین آورند

بدان کوه دامن یلان صف کشند

که تا چیست کردار چرخ بلند

سر راهها را بگیرند تنگ

نمانند گردی که آید بجنگ

دلیران صف از روی کین ساختند

پی رزم گردن برافراختند

بر افراز که جای خود ساخت شاه

کمین دید از افراز آن رزمگاه

سپهبد به نزدیک شه داشت جای

همین آمدی ناله کره نای

دلیری که زرفام بد نام اوی

درآمد به میدان کین جنگجوی

سراپای میدان بگردید مرد

هم آورد میجست اندر نبرد

دلیری ز گردان ارژنگشاه

برون راند اسپ از میان سپاه

جهانجوی را نام سماک بود

دلیر و زبردست و چالاک بود

سر ره بدان مرد بگرفت تنگ

یکی تیغ هندی گرفته بچنگ

نخستین چه آمد بنزدیک وی

بزد تیغ و آن فیل را کرد پی

که از عاد بودیش گفتی نژاد

بپاشد مرآن پیل آن بدنژاد

بزد دست و دم ستورش گرفت

برآوردش از جا چکوی شگفت

بزد بر زمین مرد را با ستور

که با هم بجفتند یکجا بگور

یکی دیگر آمد سرش را بلند

به میدان کینش به خاک اوفکند

دوده مرد نامی ز گردان بکشت

چه از ضرب تیغ و چه از ضرب مشت

سپهبد چه دید آن برافراز کوه

که شد تنگ آن رزم برآن گروه

بپوشید گبر و بیامد بجنگ

کمر بر کمر کرده از کینه تنگ

خروشید کای مرد فیروز چنگ

هم آوردت آمد بیارای جنگ

چو آن مغربی دید یال و برش

نشست و نهیب و سر و افسرش

یلی دید ماننده شرزه شیر

کمر بسته آمد برزمش دلیر

بفرمود تا آورند از سپاه

دمان پیل نر تا شود رزمخواه

بفرمود هیتال تا فیلبان

یکی فیل زی او برد در میان

یکی فیل بردند چون اهرمن

نشست از بر فیل آن پیل تن

بیامد بنزدیکی شهریار

خروشان چو فیل و به فیلی سوار

نخستین بپرسید نام دلیر

که نامت بگو ای یل شیرگیر

که اکنون بگرید بمرگ تو زار

کسی کو بگیرد سرت در کنار

چنین پاسخش داد جنگی سوار

که کمتر بزن لاف در کارزار

گر از نام جستن ترا نام هست

برین خنجر کین مرا کام هست

بگیر و بخوان نام گردنکشان

که درخاک سایست گردن کشان

بدو مغربی گفت کای تاجور

نژادت مگرهست از زال زر

که بالت سطبر است بازو قوی

نشست و نشانت بود پهلوی

بدو پهلوان گفت کای رزمجوی

مپرس از نژاد و کنون رزم جوی

نیا خود مرا رستم زابلی است

نژادم چه پرسی که یالم قویست

پدر گرد برزوی شیر افکن است

کزو لرزه بر جان اهریمن است

بگفت این و برداشت گرز گران

گران شد رکاب و سبک شد عنان

چو آن مغربی دست گرزش بدید

چو آتش ز باد دمنده دمید

برآورد گرز و درآمد بجنگ

شد از روی گردون گردنده رنگ

بگرز گران هر دو آویختند

همی گرد بر چشم هم ریختند

همی دسته گرزشان خم گرفت

زمین زیر پاشان ز خوی نم گرفت

فکندند گرز گران را ز چنگ

بشمشیر کردند آهنگ جنگ

برآورد ساطور نهصد منی

مر آن مغربی همچو اهریمنی

زمین شد پر از آتش داد و گیر

برآمد ز لشکر صدای نفیر

بدان کوه دامن سپاه سرند

برافراز پیلان تبیره زدند

چنان بانگ از آن هر دو لشکر بخاست

که دل در بر شیر در بیشه کاست

گریزان از آن دشت پیلان شدند

دو لشکر کزین سان غریوان شدند

جهانجوی ارژنگ از افراز کوه

همی دید یل را میان گروه

که با مغربی بود اندر نبرد

سرخود سوی داور پاک کرد

که یارب تو او را نگهدار باش

نگه دارش ازشر اشرار باش

وزین رو سپهبد برآورد تیغ

ز تیغ آتش افشاند بر تیره میغ

برانگیخت آن مغربی پیل را

برآورد ساطور چون نیل را

غریو دو لشکر برآمد باوج

تو گفتی که قلزم برآورد موج

برآورد ساطور چون شد برش

بدین تاز کین آورد بر سرش

یل نیو آمد ز بالا بزیر

نینداخت شمشیر آمد بزیر

بخش ۱۶ - کشته شدن زرفام بدست شهریار گوید

چو شیر اندر آمد روان زیر فیل

یکی برخروشید چون رود نیل

سراندر بر ناف آن فیل برد

برآوردش ازجای یک فیل برد

چنان برزمین کوفت فیل و سوار

میان دو صف آن یل نامدار

که چون سنگ در زیر پی پیل نرم

شود نرم شد استخوانش بچرم

ز بالا چو آن دید ارژنگشاه

ز شادی بیفکند از سر کلاه

برآمد از آن کوه سر بانگ نای

چسان چونکه خندان که بد نزد جای

سپهبد نشست ازبر باره شاد

همی تاخت تاپیش صف همچو باد

گواژه زنان گفت هیتال شاه

که اکنون بینداز کوپال راه

که آمد کت ازتن بسر بی بهاء

ببرم نهم دردم اژدها

همی تاخت تا قلب لشکر چو باد

بدیشان زکین گرز کینه نهاد

بهر حمله فیلی فکندی به خاک

که از کشته شد دشت و که بر مغاک

بهر حمله آوردی آن رزمخواه

فرو کوفتی کوس ارژنگشاه

چنین تا بر تخت هیتال شد

به تیغ و کمند و به کوپال شد

کمند خم اندر خم تاب دار

بیفکند زی او یل نامدار

درافتاد درگردن شه کمند

کمند از بر یال هیتال کند

همیخواست کش زیر آرد ز فیل

که ناگاه ابری بیامد چو نیل

بپیچید ابر سیه بر کمند

کمند از بر شاه هیتال کند

ورا برگرفت از بر فیل برد

برآمد خروشیدن دار و برد

چنان بد که مرجانه دیوسار

بیامد بیاورد این کارزار

چه ارژنگ دید آن برافراز کوه

بیامد تبیره زنان با گروه

چو سیل بلا درهم آویختند

زهر دو طرف مرکب انگیختند

بشمشیر برنده بردند دست

خروشان و جوشان چون پیل مست

زمین شد ز بس تیغ کین آهنین

همی آمد از آسمان گرز کین

فرو ریخت از باد برنده تیغ

سپرهای پی قبه چون لخت میغ

گرفتند شیران شمشیرزن

بکف کاوسرهای خارا شکن

زدند آنچنان سخت بر فرق هم

کزآن پشت گاو زمین یافت خم

فلک گشت از موج خون لاله گون

سرنامداران بخون شد نگون

چنان موج زد بحر تیغ و سپر

کز آن آب شد بستر شیر نر

شده باره کشتی دریا بخون

که شاید برد صاحبش را برون

ز جولان فیلان پولادپوش

محیط ضلالت درآمد بجوش

ز خون گشت گیتی چو دریای نیل

درو بد نهنگ ستیزنده فیل

نشستند فیلان بخون تا به ناف

پراز لاله شد دامن کوه قاف

کجک در کف پیلبان گشت آل

نمود از کف زنگی شب هلال

سپهبد چو (شیر) اندران رزم گاه

بشد تا بر تخت جمهور شاه

بیازید چنگ و گرفتش کمر

ربودش چو (موش) ازبر فیل نر

بزیر کش آورد بردش کشان

بنزدیک ارژنگ چون بیهشان

زدش بر زمین دست بستش چو سنگ

دگر ره درآمد به آهنگ جنگ

چو گرگ اندر آید میان گله

تو گفتی که بد شیر گشته یله

دلیران هندی چو دیدند آن

بگفتند با هم بهندی زبان

کزینگونه مردی ندیدیم ما

نه از نام داران شنیدیم ما

مگر ز اهرمن زاده این نامدار

که زینگونه شد آگهی کارزار

دلیران ارژنگ هریک چو شیر

به تیغ و کمند و بگرز به تیر

ز لشکر بکردند چون پشته دشت

نیارست کس پیش ایشان گذشت

بدین گونه بین رزم کرد آن درشت

برآن تا که بنمود خورشید برپشت

بخش ۱۷ - برگشتن هر دو لشکر از همدیگر و آوردن شهریار جمهور رابه پیش ارژنگشاه گوید

دگرباره آن ابر آمد پدید

بیاورد هیتال را چون سزید

نشاند ازبر کوهه زنده پیل

دور و بد نهنگ ستیزنده پیل

بفرمود کز رزم دست آختند

تبیره زنان طبل بنواختند

دو لشکر چه از کین کشیدند دست

طلایه ز هر سو سر زه ببست

سپهبد به نزدیک ارژنگ شد

پر از خون چو شیران بدو چنگ شد

بد از خون همه جوشنش لعلگون

تو گفتی که زد غوطه در بحر خون

ببوسید ارژنگ چشم و سرش

فشاندند یاقوت و رز بر سرش

به فرمود جمهور تا آورند

بنزدیک ارژنگ شاه سرند

بدان تا چه باشد بدو رای شاه

کشد مرد را یا ببخشد گناه

کشانش چنان بسته بردند پیش

سرافکنده در پیش و دل گشته ریش

چو ارژنگ دیدش برآشفت سخت

برآورد خنجر فرو شد ز تخت

که ریزد ز کین خون جمهور شاه

سپارد بکین پیکرش زیر چاه

بدو گفت جمهور کایشاه زوش

بدینگونه از خشم بر من مجوش

ترا گر ز من کینه در سر بود

بداریم در بند بهتر بود

که سالار خونریز کیفر بود

چه پوزش گنه را بداور بود

بفرمود ارژنگ تا درکشند

به بند و برندش بشهر سرند

ببردندش اندر زمان سروران

کشیدند در زیر بند گران

وزین رو چه برگشت هیتال شاه

نه سر دید پیدا نه تن با سپاه

نشست و سر آن سپه را بخواند

وزین درد از دیدگان خون چکاند

که چو نازم از دست این دیو زاد

که نفرین براین تخمه زال باد

کزین تخمه هرکس کمربست تنگ

ره از پردلی بریلان بست تنگ

کزین تخمه نفرین ز گردان سزاست

کزین تخمه مردی بدینسان نخواست

همه لشکر و کشورم کرد پست

چو بر دسته تیغ کین برد دست

که ناگاه مرجانه دیوسار

بیامد بنزدیک آن نامدار

چنین گفت کایشاه بادار و برد

از اندوه دلرا میاور بدرد

که امشب من او را بیارم به بند

سپارم بدست شه ارجمند

وزآن پس ازاین لشکر بیشمار

کشم کین دیرینه ای شهریار

بدو گفت اگر این بجای آوری

سر زابلی زیر پای آوری

ترا آنقدر بخشم از سیم و گنج

که آئی از آن زر کشیدن برنج

برون آمد آن جادوی دیو خوی

بدان لشکر از کینه بنهاد روی

برافروخت رخ را بجادوگری

بصد ناز و عشوه بصد دلبری

برخ چون فرانک شد از جادوئی

چنان چونکه نبود میانشان دوئی

چنانکه فرانک نشیند بناز

بر ماهرویان گردنفراز

یکی باره گلگون بزیر اندرش

برخ برقع و تاج رز برسرش

چنین تا به نزد طلایه رسید

سمندش یکی شیهه ای برکشید

دلیران شنیدند آواز اسب

بدیدند مردی چو آذر گشسب

که آمد به پیش اندر آن تیره شب

فرو بسته چون مه ز گفتار لب

بگفتند کای مرد آزاده خوی

چه مردی بگو نام بنمای روی

چنین پاسخ آورد مرجانه باز

که ای نامداران گردن فراز

مپرسید نامم میان یلان

نشانی دهیدم سوی پهلوان

که نامم جهانجوی دارد بیاد

مرا می شناسد باصل و نژاد

دلیران ببردند او راسوار

بنزدیکی خیمه شهریار

بدی پیش یل عاس خنجر گذار

کزو دخت شه کرده بد خواستار

دلیری بیامد ز خرگاه شاد

بدان یل سخن کرد از ماه یاد

که گردی بدین گونه آمد ز راه

که داند مرا پهلوان سپاه

بر پهلوان جهانم برید

وزین لشکر امشب نهانم برید

بگفتا بیارید او را برم

بدان تا یکی روی او بنگرم

ببردند او را بر نامجوی

سپهبد بدو گفت بنمای روی

برافکند مرجانه از رخ نقاب

جهانجو رخی دید چون آفتاب

فرانک مه گلرخان را بدید

ز شادی یکی ویله ای برکشید

بدو گفت امشب چسان آمدی

که زی ما چنان مهربان آمدی

بدو گفت مرجانه دیو سار

که بودم ز دوریت بس بی قرار

مرا رشته مهرت اینجا کشید

چنین مهرت ایدر مرا آورید

که بی تو مرا دیگر آرام نیست

مرا مرغ دل جز به تو رام نیست

سپهبد بشد شاد با وی نشست

گرفته سر دست جادو بدست

بدانست عاس یل اندر زمان

که هست او فرانک مه گلرخان

بدین گونه آمد سرکامیاب

نشستند با هم مه و آفتاب

بمن گفت بخشیده این دخت شاه

کنون شد مه پهلوان سپاه

چه او راجهانجوی شد خواستار

بمن گو بیارد ورا شهریار

روم این بگویم به ارژنگ شاه

بدان تا بداند شه نیکخواه

برون آمد از خرگه شهریار

دل آکنده از کین آن نامدار

جهانجوی گفتا بدان ماهروی

که پوشیده از شرم او ماه روی

مرا امشب از خاک برداشتی

که زی من چنین روی بگذاشتی

مرا بزم روشن ز روی تو شد

معطر دماغم ز بوی تو شد

یک امشب به هم شادمان می خوریم

غم روز فردا کنون کی خوریم

چنین گفت مرجانه نابکار

که ای نامور گرد پرهیزکار

نگردم جدا زین سپس از تو من

بنزد جهانجوی خواهم بدن

بگفت این و جامی پر از باده کرد

نگه سوی آن شیر آزاده کرد

که از دستم این جام را نوش کن

غم روزگاران فراموش کن

سهپد گرفت آن می لعل رنگ

کز آن میگرفتی بکان لعل رنگ

ورا نام مرجانه ساحر است

که در سحر و در جادوئی ماهر است

به مرگ وی این جام می میخوریم

غم روز دیرینه کی میخوریم

گر افتد بدست من آن دیو زوش

سرش را به تیغ افکنم من ز دوش

برآهیخت خواهم ز پیکرش چرم

بپرداخت خواهم ز دل کینه گرم

بگفت این آن جام را کرد نوش

ز کین خون مرجانه آمد بجوش

ز مرجانه گفتا چرا غم بود

که پیش من اواز خوی کم بود

بخش ۱۸ - شناختن شهریار مرجانه جادو را گوید

تو امشب به می شاد با من نشین

که فردا منش بسته آرم برین

به پیش من او را نباشد درنگ

چه من دست بازم به شمشیر چنگ

سپهبد بدو گفت کای نازنین

زن ارچند باشد دلیر گزین

ز زن کار مردان نیاید پدید

در چاره رازن بود خود کلید

دمان پیر جادو ستمگر بود

مکانش درین کوه عنبر بود

دمش باز دارد زرفتار آب

به بندد ز افسون دم آفتاب

کشنده جز از من ورا نیست مرد

من او را سرآرم به کین زیر گرد

بگفت این برداشت آن جام زر

به مرجانه داد آن یل نامور

بگفتا بنوش این می و شاد باش

ز مرجانه و رنجش آزاد باش

ندانست آن یل که مرجانه است

کزین گونه اندر پی چاره است

ز مرجانه بگرفت آن جام می

بخورد آن بیاد سپهدار کی

سپهبد بروبر یکی بنگرید

ز دیدار او شادمانی گزید

بگفتا به یزدان سپاس ای نگار

که دارم چنین مه رخ گلعذار

چو یل یاد یزدان دارنده کرد

دگرگونه شد چهر جادو ز درد

برافروخت آن جادوی نابکار

چه بشنید زو نام پروردگار

سپهدار دانست جادوست او

فرانک نه آن دخت گلرو است او

ببازید چنگ گرفتش میان

خروشید مانند شیر ژیان

میان ستمگر چه بگرفت زود

بشد رنگ جادو به کردار دود

بدو گفت ای جادوی نابکار

تو بنما به من روی خود آشکار

چو نیکو فتادی تو در دام من

برآمد کنون از تو خود کام من

به بستش بنام خداوند دست

که آن بند را کس نیارد بدست

چه دستش ببست آن یل نامدار

بنام خداوند پروردگار

یکی پیر عفریت در بند دید

کزین گونه عفریت گیتی ندید

کزو زشت خو ریمن تند خوی

کزو تا به فرسنگ میرفت بوی

بزد دست برداشت تیغ آن دلیر

یکی برخروشید مانند شیر

زدش بر زمین بردو نیمه چو ابر

نگون اندر آمد لعین سطبر

دلیران چه زین آگهی یافتند

سوی خیمه گرد بشتافتند

بارژنگ شه آگهی شد ازین

بیامد بر پهلوان گزین

بدید آنکه جادوی افتاده خوار

ز جان آفرین خواند برنام دار

ز شادی تبیره فرو کوفتند

مران لشکر امشب برآشوفتند

ز شادی همه شب تبیره زنان

چنین تا برآمد خور از خاوران

خبر شد پس آنگه به هیتال شاه

که شد کشته آن جادوی با گناه

فرو ماند بر جای چون خر به گل

سرافکنده در پیش گشته خجل

ندانم کزین پس چه درمان کنم

که این زابلی را هراسان کنم

که از دست این زابلی کار من

سراسر تباهست کردار من

یکی نامه زی شاه ارژنگ گفت

نویسند با رای و تدبیر جفت

دبیر آمد و زد قلم بر حریر

یکی نامه بنوشت دانا دبیر

خردمند چون دست بر نامه کرد

نخستین ز یزدان سر نامه کرد

که این نامه از نزد هیتال شاه

بر شاه ارژنگ گیتی پناه

که ای شاه روشندل جانفزای

جهانجوی دانای کشورگشای

چه دیدی که با من برابر نه ای

برابر به این کشن لشکر نه ای

شدی از سراندیب سوی سرند

گرفتی بزرگی و گشتی بلند

از ایران یکی شوم آمیختی

دگر فتنه از سر برانگیختی

ازین رزم جستن تو را سود نیست

وزین آتشت جز دم و دود نیست

تو دانی که هست این زمین آن من

رسیده به من از نیکان من

برو ترک این رزم و پیکار کن

به چشم اندکی شرم دیدار کن

مشو ضامن خون هر بی گناه

کزین پس بریدند در کینه گاه

بروزی سرآمد بشادی نشین

بدادار یزدان جان آفرین

که دیگر نرانم سپه زی سرند

ز گردان هر آنکس که با من شدند

فرستم بنزدیک تو شادمان

بدان تا بباشند پیشت روان

تو نیز از سران سپه مرد چند

روان کن بنزدیک من ارجمند

فرانک فرستم بر تاجور

تو فرزند باشی و من چون پدر

چنان چونکه دانی نبر این ببند

مران زابلی را بگیر و ببند

سرش را ز تن کن به شمشیر دور

سپارش همانجای پیکر بگور

که ما هر دومان خویش یکدیگریم

به بیگانه کشور چرا بسپریم

نه بر آنکه رایت نه براین بود

دل آکنده و سر پر از کین بود

میان کینه را کن روان استوار

بر آرای با من یکی کارزار

مرا گر تو از کینه زیر آوری

شود کوته این فتنه و داوری

تو را باشد این کشور و بوم من

تو باشی ازین پس شه انجمن

وگر من تو را سر بزیر آورم

بهندوستان زین سپس داورم

مراباشد این کشور و ملک هند

ز مرز سراندیب تامرز سند

و گر من شوم کشته در رزم گاه

تو را زابلی باد پشت و پناه

همین است ما را سلام و پیام

بنزد تو ای شاه فرخنده کام

چو این نامه بنوشت پیش سپاه

نهاد ازبرش مهر هیتال شاه

بخش ۱۹ - رسیدن نامه هیتال شاه بارژنگ شاه گوید

فرستاده ای را فرستاد و تفت

فرستاده آن نامه بگرفت رفت

به پیش سپه آمد او با شتاب

بر شاه آمد بهنگام خواب

به شه نامه بسپرد و شاهش بخواند

بجنباند سر در شگفتی بماند

جهانجوی را خواند نزدیک تخت

بدو گفت کای گرد پیروزبخت

چنین نامه را زی من آورده اند

بسی پند افزون در او کرده بند

چه گوئی تو ای گرد پرخاشجوی

کنم آشتی یا شوم رزمجوی

سهبد بدو گفت کاکنون چه سود

که شد ز آتش کین جهان پر ز دود

مجو آشتی رزم او را مجوی

جز از رزم پاسخ جوابی مگوی

به یزدان که گر او شود اژدها

نیابد ز چنگم گه کین رها

گرش زنده تن در نیارم بدار

نباشد نژادم ز سام سوار

مر این رزم مابس دراز اوفتاد

ندارد کسی اینچنین رزم یاد

که خواهم سپه سوی ایران برم

تزلزل به آن مرز شیران برم

چو زی مرز ایران حشر آورم

هنرها پدید از گهر آورم

بداند فرامرز کین بی پدر

چنان از گهر یافت فر هنر

بخش ۲۰ - جواب نامه نوشتن ارژنگشاه به هیتالشاه گوید

چنین پاسخ نامه گردید زود

که جز رزم نبود دگر هیچ سود

چو فردا سر از خواب دوشین کشم

سپه بار دیگر بدین کین کشم

درآیم به میدان هیتال شاه

یکی رزم سازم درین کینه گاه

به بینیم تا بر که باشد سپهر

سپهر بلند فروزنده مهر

فرستاده آن نامه بگرفت برد

به نزدیک هیتال با وی سپرد

و زین روی ارژنگ فرمود کوس

نوازند هنگام بانگ خروس

که فردا کمر کینه را بسته ام

که از رزم هیتال دلخسته ام

چو فردا کشد تیغ تیز آفتاب

غو کوس سازد تهی سر ز خواب

یکی رزم سازیم در کینه گاه

که از خون زند موج دریا به ماه

بگفت این و شد زی سراپرده شاه

بخوابید بر تخت آن نیکخواه

سپهدار آمد به خرگاه باز

بخوابید بر تخت زر سرفراز

بخش ۲۱ - گرفتن عاس شهریار را و بردن پیش هیتال شاه گوید

سرآینده دهقان چنین یاد کرد

چو این از ره داد بنیاد کرد

که عاس آن جفاپیشه نابکار

دل آکنده از کینه شهریار

نداد او بمن دخت هیتال را

سپردم به او من دز مال را

کنون شد سپهبد ورا خوستار

بمن کی گزارد ورا شهریار

همان به که او را به بند آورم

بچاره به خم کمند آورم

ببرم برم پیش هیتال شاه

به هدیه شب تیره از این سپاه

چو او را برم پیش شه بسته دست

ببخشد مرا شاه کوس و . . .

بگفت این و زی خیمه شیر رفت

نهفته بد آن خیمه چون تیر رفت

جهانجوی را خفته در خواب دید

بر تخت او کوزه آب دید

بدان کوزه بر داروی هوش بر

فرو ریخت آن ریمن چاره گر

زمانی به یکسوی آرام کرد

چنین از پی شیر نر دام کرد

زمانی چه شد گرد بیدار گشت

ز بس خفته در خواب بیدار گشت

سر زلف دلدارش آمد بیاد

بپیچید بر خود چو سنبل ز باد

بدی تشنه برداشت چون سر ز خواب

بزد دست برداشت آن ظرف آب

چو خورد آب از آن کوزه بیهوش گشت

بیفتاد بر جای بیتوش گشت

فرو جست عاس از کمینگه چو شیر

فرو بست دست کو شیرگیر

بدوش افکنید ببردش چو باد

شب تیره نزدیک هیتال شاد

بدربان شه گفت شه را بگوی

که آمد همان آب رفته بجوی

جهانجوی عاس آمد آن شیر زوش

یکی هدیه دارد پی شه بدوش

سیه پوش رفت و به شه این بگفت

ز شادی چو بشنید چون گل شکفت

طلب کرد مر عاس را در زمان

بشد تا بر تخت آن بدگمان

زمین را ببوسید گردآفرین

نهاد آن سرافراز را بر زمین

هم اندر زمان بندهای گران

نهادند بر پایش آهنگران

کشیدند مانند شیرش به بند

نبد آگه از بند آن ارجمند

یکی داستان زد به بچه عقاب

که ایمن ز دشمن مشو گاه خواب

چه آمد بهوش آن یل ارجمند

سرپای خود دید در زیر بند

بدو گفت هیتال کای زابلی

دلیری شیرافکن کابلی

هم اکنونت بردار کین آورم

تو را ز آسمان بر زمین آورم

همه کشورم شد ز دست تو پست

سر نام من دست چنگم شکست

سپهبد بدو گفت کای بدکنش

ز کشتن به من بر مزن سرزنش

ازین سرزنش کی مرا غم بود

مرا کینه جوئی چه رستم بود

تهمتن بدین خون شود خواستار

چه این بشنود از یلان سوار

بعاس آن زمان گفت هیتال شاه

به نزد یلان و سران سپاه

از ایدر ببر برکش او را بدار

که او را سر آمد همی روزگار

وزیر پسندیده با شاه گفت

که شاها خرد کن بتدبیر جفت

مکش مرد را تا سرانجام کار

پشیمانی آرد بدین کارزار

کسی را که باشد نیا پور زال

کشی مر روا نیست نیکو سکال

تهمتن بدین کین چه بندد کمر

جهان سازد از کینه زیر و زبر

دگر آن که جمهور زرین کلاه

به بند است در دست ارژنگ شاه

مر او را نگهدار اکنون به بند

که بند آید از شهریاران پسند

ترا دشمن ارژنگ شاه است بس

کزین سان بدین کینه گاهست بس

مر او را چه از کین در آری ز پای

ازآن پس چنان کن که زیبد ز رای

چه بشنید شاه این پسند آمدش

که زینگونه دشمن ببند آمدش

بخش ۲۲ - بند افتادن شهریار در زندان سراندیب گوید

بعاس آن زمان گفت هیتال شاه

که برکش همین شب مر او را به راه

به سوی سراندیب بر بند کن

دل از بند او شاد خورسند کن

سراندیب را خود کمیندار باش

شب و روز هشیار و بیدار باش

فکندند یل را به پشت نوند

ببردند آن گاه در زیر بند

به سوی سراندیب در پیش شاه

شب تیره با سروران سپاه

به زندان مهراج کردش به بند

جهان جوی را عاس ناارجمند

خود آن جای شد پاسبان دلیر

ابا ده هزار از یلان همچو شیر

سپهبد به زندان مهراج ماند

جدا او هم از باره و تاج ماند

دگر روز دستور آمد بگاه

به هیتال گفت ای شبان کلاه

یکی نامه ای کن به نزدیک زال

بگویش که ای پهلو بی همال

نبیر تو ایدر به بند من است

گرفتار خم کمند من است

بدین گونه در هند آمد نهان

برآورد این فتنه از هندیان

دلیری روانکن بدین با یلان

که او رابیارد به زابلستان

من و شاه ارژنگ و هندو سپاه

ببینیم تا بر که گردد کلاه

به ارژنگ گو هند یابد قرار

دهد باز با شاه ایران دیار

به من گر بگیرد قرار این زمین

دهم باژ و هرگز نیایم بکین

چو این بشنود زال سام سوار

فرستد یقین در پی شهریار

ز هندوستان سوی ایران برند

بر نامور شاه شیران برند

از آن پس بود رزم ارژنگ شاه

به بیند تا برکه گردد کلاه

پسندید هیتال این عزم اوی

فرستاد نامه سوی رزمجوی

برزال رز کاینچنین است کار

بداند جهاندار زابل دیار

فرستاده زی زابلستان برفت

ز درگاه هیتال چون باد تفت

پس آگه ازین گشت ارژنگ شاه

برآشفت و برکرد جامه سیاه

بخش ۲۳ - رزم کردن ارژنگ شاه با هیتال شاه و شکست خوردن ارژنگ شاه گوید

بگاهی که سرزد خور از کوه روس

برآمد ز درگاه آوای کوس

دو لشکر ز کین صف کشیدند باز

جهان شد پر از ناله رزم ساز

تو گفتی ز بس ناله نای کوس

رخ ماه ماننده شد سندروس

ز بس بر فلک بانگ فریاد شد

نفیر سرافیل بر باد شد

دو لشکر بدینگونه صف بر کشید

زمین را دو که زآهن آمد پدید

دو هندو سپه چون دو دریای قیر

کشیدند صف از پی دار و گیر

بجنبید از جای کوه از خروش

رمیدند ز آن دشت طیر و وحوش

چنان شد ز بس ناله گاودم

که گاو زمین دست و پا کرد گم

فغان دلیران و آوای کوس

ز دشت سراندیب شد تا بروس

بجنبید هیتال از قلب گاه

چه کوه اندر آمد میان سپاه

فراز یکی پیل با یال و دم

که شیر از نهیبش همی خورد رم

قدی چون یکی پاره ابر سیاه

بپوشید گردش رخ مهر ماه

خروشان چو تندر بگاه بهار

نهاده به سر تاج گوهر نثار

به ارژنگ گفت ای شه بدسکال

یکی گرز کین را بر آور به یال

اگر ملک را خواستار آمدی

بکین زی من ای شهریار آمدی

بیا تا یکی رزم شیران کنیم

نبرد یلان دلیران کنیم

بپوشید ارژنگ جوشن ز کین

نهاد از بر فیل تخت گزین

نشست از بر تخت ارژنگ شاه

برون راند فیل از میان سپاه

در آهن نهان خسرو تاج دار

بدست اندرش گرزه گاو سار

سرره به هیتال بربست شاه

نظاره بر ایشان دورویه سپاه

چو آمد چنین گفت هیتال را

سپهدار با تیغ و کوپال را

که ای بدمنش دیو واژونه کار

ترا شرم ناید ز پروردگار

بکشتی جهان دیده باب مرا

بکردی چنین تیره آب مرا

نمکدان شکستی نمک ریختی

چنین فنته از کینه انگیختی

ترا آن که بد ملک و گنج و سپاه

نبیند بسی کس جهان سیاه

من از ملک گنج پدر بهره مند

نبودم بجز بوم مرز سرند

همی خواستی کان بگیری ز من

مگر برد دیوت خرد را ز تن

سرت دیو پیچید بر سوی آز

که کردی در فتنه و کینه باز

کنون گر سزاوار شاهی منم

تنت را کفن کام ما بی کنم

چنین گفت (هیتال) ارژنگ را

میالا ز خون یلان چنگ را

به بینی تو آن سکری زابلی

بدین گونه کردی بکین پر دلی

کنون آن دلاور به بند من است

دو دستش به خم کمند من است

بگفت این بنهاد بر زه کمان

برانگیخت از جای نیل دمان

جهان جوی هم تیز برداشت چرخ

بزه برنهاد و برافراشت چرخ

چو سوی کمان دست بردند تیر

برآمد زهازه به کیوان و تیر

همی تیر بر هم ز کین می زدند

دمادم گره بر جبین می زدند

چو از تیر ترکش تهی ساختند

بزوبین کین گردن افراختند

درآمد به ارژنگ هیتال شاه

خروشان به کردار شیر سیاه

یکی خشت زد بر سر پیل او

دمان پیل نر اندر آمد برو

در افتاد ارژنگ از پشت پیل

جهان تیره شد پیش چشمش چه نیل

ز گردان سوار صد از قلبگاه

رساندند خود را به نزدیک شاه

سر راه هیتال بستند زود

جهان شد ز گرد سواران کبود

جهان جوی ارژنگ بر زین نشست

به شمشیر برنده بردند دست

گرفتند هیتال را در زمان

برآمد خروش یلان و سران

سپاه جهانجوی هیتال شاه

به یکبار رفتند زی رزمگاه

دلیران گردان شاه سرند

به یکبار از کین بر ایشان زدند

چنان فتنه سرگرم شد در نبرد

که شد خشک دریای و برخاست گرد

ز بس نعره فیل و بانگ فرس

گره شد نفس در گلوی جرس

ز بس خون در آن عرصه گاه مصاف

نشستند فیلان به خون تا به ناف

سپاهان هندی همچون کلاغ

به خون غرقه گشتند چون چشم زاغ

ز گردی کزان رزمگه بردمید

فلک چادر سرخ در سر کشید

چو از چرخ بنمود خورشید بشست

بارژنگیان گشت گیتی چو رشت

ظفر یافت بر خصم هیتال شاه

نگون گشت ارژنگ شه را کلاه

ستیزندگان منفعل از ستیز

گرفتند در پیش راه گریز

نه ایستاد کس پیش صفهای پیل

نه بستند کس راه دریای نیل

ز خرطوم و دندان فیلان مست

به بستند لنگر درآمد شکست

ز شیران که ازآن گریزان شدند

بدو خسته گاه اشک ریزان شدند

گریزان همی رفت ارژنگ شاه

نه گنج و نه تخت و نه تاج و کلاه

چنین تا بیامد بسوی سرند

در قلعه کردند و دم بر زدند

دو منزل ز پس رفت هیتال شاه

ز بس کشته و خسته بد تنگ راه

همه گنج و مال سپاه سرند

ز اسب و سلاح و چه و چون و چند

همه یکسره زی سراندیب برد

زبالا سر خصم و در زیر برد

اسیر آنکه بود از سپاه سرند

هزار و صد و شصت بودی به بند

نخستین به دزمال آمد ز راه

فرود آمد آن جای و زد بارگاه

همه گنج دزمال بیرون کشید

سر مرد دزخوار خون درکشید

دو هفته بد آنجای بنشست شاه

بدان تا که آسوده گشت آن سپاه

سوم هفته هنگام بانگ خروس

ز درگاه بر خواست آوای کوس

سپه را بسوی سراندیب برد

ز گرد آسمان را ز پر شیب برد

بخش ۲۴ - نامه نوشتن ارژنگ شاه به زنگبار و یاری خواستن گوید

وزین رو چه (آن دید) ارژنگ شاه

نمانده کلاه و شکسته سپاه

فرستاد زی خسرو زنگبار

یکی نامه از خون دیده نگار

که ای شاه ما را به فریاد رس

که در آتش افتاده ام همچو خس

شکستی چنین آمد از کین مرا

بماندم کنون در دم اژدها

بیاری اگر شاه آید برم

بگردون گردان بساید سرم

که با من چنین بود پیمان تو را

ایا شاه بارای و فرمان روا

که جائی که آید مرا کار پیش

بیاری سپاهی ز اندازه پیش

کنون گر بیاری سپه سوی من

بیاری برافروزد این روی من

چو شد نامه نزدیک آن نامدار

شد آگه از آن رزم آن نامدار

یکی نامور گرد سرهنگ داشت

که با فیل گردان سر جنگ داشت

جهانجوی را نام نسناس بود

بکین اندر آن همچو الماس بود

دوره سی هزار ازیلان برشمرد

بدو داد گفت ای سپهدار گرد

از ایدر برو تازیان با سپاه

بیاری به نزدیک ارژنگ شاه

به شمشیر بستان ز هیتال باج

ابا گنج و آن باره و تخت عاج

سپار آن همه خود به ارژنگ شاه

وز آنجای برکش سوی من سپاه

برآورد نسناس زنگی ز جای

سپاهی برآمد غو کره نای

بیاورد آن لشکر بیشمار

سرافراز نسناس خنجر گزار

به نزدیک ارژنگ شاه سرند

بدشت سرند آن سپه صف زدند

جهان پر شد از لشکر زنگبار

سراسر بکردار دریای قار

جهان سربسر مرد زنگی گرفت

ز لشکر همه دشت تنگی گرفت

چو ارژنگ دید آن سپه شاد گشت

دلش بود در بند آزاد گشت

زسلطان کجرات هم مرد خواست

وزین روی او یاری آورد خواست

ز کجرات آمد سپه سی هزار

ابا گرد شنگاوه خنجر گزار

چو نزدیک ارژنگ شنگاوه شد

بتن شاه ارژنگ را آوه شد

دگرباره شه ساز لشکر گرفت

جهان سربسر گرز و خنجر گرفت

دو هفته به نسناس شنگاوه شاه

برآراست رزمی به آئین راه

در گنج بگشاد و زر دادشان

زره با کلاه و کمر دادشان

در بسته را زر کلید آورد

هنر بی هنر را پدپد آورد

بخش ۲۵ - آمدن ارژنگ شاه با سپاه بر سر هیتال شاه گوید

سپاهی که از زر توانگر بود

بدست از پی کینه اش سر بود

سرهفته بنواخت شیر نای و کوس

شد از گرد لشکر جهان آبنوس

دگر ره بسوی سراندیب شد

چو سیلی که از کوه در شیب شد

کزین آگهی شد به هیتال شاه

که ارژنگ آورد دیگر سپاه

سپاهی که باشد برون از شمار

دلیران زنگی خنجر گزار

چو بشنید هیتال شاه این سخن

بپیچید چون مار بر خویشتن

یلان سپه را سراسر بخواند

یکی انجمن کردو زر برفشاند

سپه را ز کین باز آئین ببست

در کینه بگشاد در زین نشست

بدشت سراندیب لشکر کشید

اجل باز از کینه لشکر کشید

سپاهش چو از شهر بیرون شدند

سراپرده در دشت و هامون زدند

بعاس آن زمان گفت هیتال شاه

که ای نامور پهلوان سپاه

بیاور مر آن زابلی را برم

بدان نام آور یکی بنگرم

چنین گفت ازین پس بدانا وزیر

که ارژنگ آمد ابا دار و گیر

پس از هیجده ماه آمد به راه

بیاورد زی من به کین یک سپاه

بدین سالیان این گو ارجمند

به زندان مهراج باشد به بند

بشد نامه این به زابلستان

بنامد نشانی بدین سالیان

مر این فتنه ارژنگ از بهر اوی

بجوید بدین کینه آورد روی

من او را برآرم کنون سربدار

چه دارمش دربند زین گونه خوار

چو ارژنگ ازین دل شکسته ز راه

بگردد برد باد پس آن سپاه

بهر چند گفتند این روزگار

نباشد تو او را بجا بر بدار

که پیغام دستان رسد دم بدم

بدین آتش کینه دم برسدم

به پذرفت لشکر برآورد زود

بهامان کشید از در کین حدود

ببردند یل رابه نزدیک او

برافروخت آن جان تاریک او

جهان جوی را گفت ای بدسکال

ببرم سرت را هم اکنون زبال

که این فتنه یکسر تو کردی پدید

که ارژنگ ازین گونه لشکر کشید

به هندوستان فتنه از پیش تست

کنون شاه ارژنگ خود خویش تست

کزین گونه زی من سپاه آورد

جهان پیش چشمم سیاه آورد

ببرم چو از تن سرت را به تیغ

نیارد سزد گر بیارد گریغ

چنین داد پاسخ بدو شهریار

که چاره چو از گردش روزگار

مرا گر زمان آمد اکنون فراز

بهیجا نگردد ز من هیچ باز

چو دیدی مرا دست بسته چو سنگ

بخونم چنین کرده ای تیز چنگ

به یزدان که گر دست من بود باز

ترا می زدم (بر) نشیب و فراز

چو هستم چنین (بندی) اکنون چه سود

که نبود بر این کار بر تارپود

چو هیتال پاسخ بدانسان شنید

بلرزید و شد روی چون شنبلید

بفرمود تا بر در بارگاه

یکی دار زد عاس پیش سپاه

بگفتش ببر برکش او را بدار

بدارش چنان بسته چندان بدار

که تا من ازین رزم آیم برت

بگردون گردان رسانم سرت

بشد اهرمن پیش دژخیم زود

یکی دار زد بر در شهر رود

وزان پس بیامد برشهریار

سر پالهنگش گرفت استوار

بخش ۲۶ - بند پاره کردن شهریار در بارگاه هیتال شاه گوید

سپهبد چو آن دید آمد بخشم

برو بر بگرداند از کینه چشم

بزد دست و غرید چون پیل مست

غل و بند و زنجیر در هم شکست

سر مرد دژخیم از تن بکند

بدان نامور بارگاهش فکند

بزد دست و برداشت کرسی عاج

بشد تازیان تابر تخت ساج

چو هیتال دید از برتخت آن

تن افکند از تخت اندر زمان

بزد نعره کورا به بند آورید

سرش را بخم کمند آورید

دلیران گرفتند اندر میان

برآمد خروشیدن پردلان

سپهبد بدان کرسی زرنگار

بسی را به خاک اندر افکند خوار

چو کرسی زرین بهم درشکست

یکی تیغش آمد بناگه بدست

ز گردان شمشیرزن را بدار

چهل نامور کشت آن نامدار

در بارگه را گرفتند سخت

بند راه کاید برون نیکبخت

بسر برش آن خیمه انداختند

دگر باره کارش تبه ساختند

سواران فرو ریختند از دو روی

ببستند دست یل جنگجوی

نهادند زنجیر بند گران

بگردن بکردندش آهنگران

بزد نعره هیتال کای شوم روی

روان کردی از خون بدین بام جوی

بفرمود تا برکشندش بدار

دلیران گردان خنجرگزار

ببردند گردان گردنکشان

ز پیش شهش بسته و تن کشان

بدژخیم خون ریز فرمود شاه

ببر برکش او را بدار سیاه

رساندند یل را به نزدیک دار

نگه کرد بردار یل شهریار

به یزدان بنالید و بد در شگفت

دل از جان و از زندگانی گرفت

ببارید از دیده خوناب گرم

همی گفت گریان به آوای نرم

که از مرگ چون نیست کس را گذر

پی مرگ مان بست باید کمر

چو گیتی نباشد بکس پایدار

همان به که میریم در پای دار

ولی با من ای بخت بد ساختی

بکام نهنگم درانداختی

همی آرزو بودم از روزگار

کز ایدر بایران خرامم سوار

یکی حلقه در گوش شیران کنم

هنر با دلیران ایران کنم

جهان دیده دستان ببیند هنر

ازین بی هنر نامور بی پدر

همه رسم برزوی (جا) آورم

هنر هدیه پیش نیا آورم

که با رستم زال شد در نبرد

بدشت سمنگان برآورد کرد

ولیکن نیامد ز بخت این مراد

که بدبخت مردم بگیتی مباد

مرا باتو این بخت بد جنگ نیست

که با بخت بد جنگ را چنگ نیست

که بسیار مردم چو من سینه چاک

بمرد و ببرد آرزو زیر خاک

وز آن پس چنین گفت زین انجمن

کسی گوید این با گو پیل تن

که از ناسزا گفتن سام زار

به هندوستان گشته ام شهریار

وگرنه چکارش به هندوستان

بدین مرز پر مکر جادوستان

بیاو بخواه از بدان خون من

ایا نامور رستم پیل تن

بدین بد که از ره یکی تیره گرد

برآمد که رخسار مه تیره کرد

سواری بکردار غرنده ببر

برون آمد از گرد چون تیره ابر

یکی اسب گلگون چو ابر آن عقاب

بزیر اندر آن بسته بر رخ نقاب

ز سر تابه پا یل سیه پوش بود

چو ابرش بکف تیغ در جوش بود

چو آمد برآورد تیغ ستیز

بر عاس شد در زمان تند و تیز

چنان زدش تیغی چو آمد ز باد

که سر از تنش زیر پا اوفتاد

سوار سه چار از دلیران بکشت

سرباره گرد(ا)ند و بنمود پشت

که لشکر فزون بود و او یک سوار

نبد جای آویزش و کارزار

چنان چونکه آمد بزد رفت شاد

ازان لشکر کشن مانند باد

ندانست کس کآن سوار از کجاست

که از چپ درآمد برون شد ز راست

چو هیتال از این کار آگه نبود

جهان شد دگر پیش چشمش چه دود

همی خواست کآید بر شهریار

ز کین مرد را خود بدارد بدار

برآمد ز جا پاک دستور شاه

زمین بوسه زد در زمان پیش شاه

بدو گفت ای نامور شهریار

مکن مرد را گفتم از کین بدار

کنون نامه تو به ایران شده

بر نامور شاه شیران شده

دمادم رسد رستم رزمخواه

براندیش از خود مکن تیره ماه

کنونش بفرمای بند گران

چو باز آئی از رزم با سروران

به بند اندرش کش به ایران فرست

به نزدیک شاه دلیران فرست

سپارش بلهراسب بسته دو دست

بگو این بدان شاه یزدان پرست

که مالی که مهراج آورده تاو

بضحاک شاه از پی باج مار

من آن مال اکنون بشه میدهم

بجای یکی پانزده میدهم

شه او را فرستد به نزدیک زال

وزین کین نباشی تو خود بدسکال

که بار سمت نیست از کینه تاو

که رستم عقابست و تو چون چکاو

بفرمود کاید برش باژگیر

چو بشنید هیتال گفتار پیر

چو آمد برش باژگیر آن زمان

بدو گفت هیتال تیره روان

ببر زابلی را بنارین حصار

ستون ز آهن آور به قلعه چهار

بپایش یکی بند آهن به بند

بزن بر زمین آن ستون بلند

به بندش ورا در میان ستون

چو شرزه هیون و چو لختی هیون

شب و روز ازین یل خبردار باش

مخور باده از خواب بیدار باش

ز بیگانه مردم میان حصار

نباید که بگذاری ای نامدار

برفت آن زمان باژگیر و ببرد

یل نیو را از بر شاه گرد

ستون زآهن آورد دردم چهار

ابا طوق و زنجیر و غل استوار

بن آن ستون ها بزد بر زمین

ستونش مگو چار دار کزین

بگردنش بنهاد طوق گران

به بستش بمسمار آهنگران

در قلعه بربست و هشیار بود

شب و روز زان یل خبردار بود

چنین است آئین چرخ بلند

گهت شاد دارد گهت مستمند

نگارنده نقش بند سخن

رقم این چنین زد ز مشک ختن

که هیتال شاه آن شه بدسکال

یکی نامه بنوشت نزدیک زال

که بر رای دستان روشن روان

نماند مر این آشکارا نهان

که فرزند برزوی یل شهریار

برآورد از این لشکرما دمار

کمر را بیاری ارژنگ بست

چو درباره زین گه کین گذشت

بسی مرد از دلیران من

مرآن ده سواران شیران من

بدین کین سه فرزند من کشته است

مرا بخت یکباره گی گشته است

کنونش به بند گران کرده ام

برای تو او را نیارزده ام

از آنگه که رستم گو نامدار

که برتر از او نیست در کارزار

به هندوستان گشت شه یار را

کمر بست از کین چو پیکار را

بهر سال بهر تو میداد باج

چو از یاده و طوق و با تخت عاج

چنان چونکه رای نیاکان من

من آن باج را برنهادم بتن

کزآن نامداران یکی نامدار

بهندش روان کن ابا صد هزار

بدو تا به نیرو فرستم برت

وزین تیز منت نهم بر سرت

من و شاه ارژنگ و هندوستان

به بینم که تا چیست رای جهان

بارژنگ اگر هند گیرد قرار

ستان باج از آوای (گو) نامدار

بمن گر بگیرد قرار این زمین

دهم باج هرگز نباشم به کین

هم اکنون ابا لشکر و کوس و پیل

سوی شاه ارژنگ چون رود نیل

نهاد از بر نامه چون مهر شاه

نوندی سوی سیستان گرد راه

فرستاده چون پیش دستان رسید

زمین بوسه زد آفرین گسترید

بدستان ازاین داستان کرد یاد

چو بشنید دستان دلش گشت شاد

چو آن نامه را خواند دستان پیر

پر از خنده لب تازه شد جان پیر

بخلوت شد و این به رستم بگفت

تهمتن چو بشنید ماندش شگفت

چنینی گفت مر زال را کای دلیر

مزاید بجز بچه نره شیر

نیا گرد سهراب و برزو پدر

چرا بی هنر ماند آن بدگهر

بشد رستم آن دم بر نام اوی

ز پورش خبر داد و از کام اوی

بشد شاد مادر چو آن را شنید

ز شادی همی خواست جامه درید

بخش ۲۷ - صف کشیدن ارژنگ شاه بر هیتال شاه گوید

کزین روی ارژنگ آمد به پیش

وزین روی هیتال با فیل خویش

دو لشکر برابر دگر صف زدند

غو پیل بر شد به چرخ بلند

جهانرا تو گفتی سیاهی گرفت

سیاهی بر مه به ماهی گرفت

به پیش سپه پیلبانان شدند

بکردند حصنی ز پیلان بلند

ز نعل ستوران زمین گشت چاک

شد انباشته چشمه خور ز خاک

ز پیش سپه هندوئی چون هیون

بکف بر یکی نیزه ای چون ستون

درآمد به میدان برخواست گرد

هم آورد خود خواست اندر نبرد

ز لشکرگه شاه هیتال تیز

یکی گرد با تیغ و کوپال نیز

به میدان او رفت و برخاست گرد

برآمد بگیر و بدار نبرد

دو پر دل ابر هم زدند از ستیز

بزد مرد ارژنگ رخ در کویز

دو لشکر خروشان چو دریا شدند

زمین و فلک زیر و بالا شدند

چو نصوح دید آن برانگیخت فیل

خروشان درآمد چو دریای نیل

برآورد ژوبین تیزاب دار

بزد بر جگرگاه مرد سوار

چنان زدش زوبین کزو درگذشت

ز پا تن ببرد پای از سر گذشت

از آن هر دو لشکر برآمد خروش

غو نای برد از سر مرد هوش

ز گردان هیتال مردی دگر

چو آمد زمان وی آمد بسر

به ژوبین ورا نیز افکند خوار

غو نای بر شد به چرخ چهار

یکی دیگر آمد به میدان دلیر

ز بالا ورا نیز آورد زیر

به ژوبین دو شش مرد هیتال شاه

بیفکند بصوح بر خاک راه

جهان گشت در چشم هیتال تار

چه دید آنچنان دست ضرب سوار

همی خواست برگردد از رزمگاه

کز آن دشت برخاست گرد سپاه

ز سر تا به پا بود پوشیده زرد

سواری برون آمد از تیره گرد

برخ برقع و تیغ هندی بدست

چو آمد سر ره به نصوح بست

بخش ۲۸ - پیدا شدن نقاب دار زرد پوش و کشتن نصوح را گوید

به پرسید هیتال کین مرد کیست

کزین سان سواری به گیتی نزیست

ندانیم گفتند کین نامدار

که باشد که آمد درین کارزار

کزین روی آمد مران زرد پوش

به نزدیک نصوح آمد بجوش

چو از کین به نزدیک نصوح شد

تو گفتی یکی دیک در جوش شد

به نصوح گفت ای ستمکاره مرد

هم اکنون سرت آورم زیر گرد

برآورد نصوح از کینه خشت

چه خشتی که از تیر بودش سرشت

به تنگ اندرش رفت و غرید سخت

که لرزید کوه از غوش چون درخت

برآورد دست و برآورد خشت

سوار از بر زین روان در گرفت

شد اندر زمین خشت او ناپدید

سوار از بر زین شد و بر دمید

بزد دست و گرز گران برکشید

سوی او عنان تکاور کشید

ز کین گرز بر کله فیل زد

که فیل دمان نعره چون نیل زد

فرود آمد از پیل نصوح تند

چو بادی که آمد گه نوح تند

ز سر مغز آن فیل بر خاک ریخت

اجل بر سر فیل بر خاک ریخت

برآورد تیغ و بر او دوید

جوان گرز کین بار دیگر کشید

چنان زدش بر سر عمود کشن

چو طهمورث شیر بر اهرمن

سر نامور رفت در زیر پای

تنش نرم با خاک شد جابجای

جوان چون چنین دستبردی نمود

برانگیخت اسب و برون رفت زود

نه بشناخت او راکسی زآن سپاه

بشد رنگ از روی ارژنگ شاه

ز شادی چو هیتال دید آنچنان

چنان سست شد کش ز کف شد عنان

وزین روی ارژنگ چون او بدید

رخش گشت از بیم چون شنبلید

عنان رابه پیچید و شد باز جای

برآمد ز هر سو غو کره نای

بدو گفت نسناس کای نامدار

چو فردا برآید خور از کوهسار

به میدان یکی رزم شیران کنم

که از خون همه دشت مرجان کنم

بخش ۲۹ - رفتن نسناس زنگی به رزم او گوید

گرآن زرد پوشی که آید به جنگ

بباید سرش آورم زیر چنگ

نمایم بدو آنچنان دستبرد

که گردد پشیمان ازاین دار و برد

دگر روز چون سرکشید آفتاب

تهی شد سرنامداران ز خواب

دگر باره آن هر دو لشکر ز کین

کشیدند صف از یسار و یمین

برانگیخت نسناس فیل دمان

به میدان درآمد چو کوه روان

یکی برخروشید مانند فیل

که آواز او رفت تا پنج میل

یکی اره پشت ماهی بدست

ازو لرزه بد بر تن فیل مست

دو ابروش چون پاچه گوسفند

چو بر مویهایش کبود و بلند

چو یک تبره ریش دراز و قوی

سبیلش چو دم خر عیسوی

میان دو لشکر چو آمد سیاه

طلب کرد مردی در آوردگاه

دلیری به میدان درآمد چو شیر

کمانش بدست و یکی چو به تیر

چو آمد بر او تیرباران گرفت

چپ و راست رزم سواران گرفت

چو زنگی چنان دید برگرد فیل

خروشان درآمد چو دریای نیل

بزد بر سرش تیغ زهر آبدار

که با مرکبش کرد پیکر چهار

یکی دیگر آمد ورا نیز کشت

بدان اره کین که بودش به مشت

چنین تاز گردان هیتال شاه

دوده گرد افکند بر خاک راه

دگر کس نیامد به میدان اوی

نکردند آهنگ جولان اوی

برآشفت بلال بر گرد فیل

زمین گشت لرزان چو دریای نیل

سر ره پی کین نسناس بست

به تندی به کردار الماس بست

بخش ۳۰ - کشته شدن بلال بدست نسناس زنگی گوید

بدو گفت کای زنگی دیو چهر

بگیری زمن دستبردی بدهر

چنانت ز میدان فرستم بدر

که بر تو بگریند مام و پدر

بگفت این و برداشت گرز کشن

بغرید ماننده اهرمن

بزد بر سر گرد نسناس تیز

مر آن گرز کین همچو الماس تیز

فتاد از بر فیل بر خاک خوار

به یک گرز برگشت از کارزار

چو هیتال دید آن رقیب سپاه

که شد کشته بلال در رزمگاه

ز سر شهپر خسروی برگرفت

ببارید خون دست بر سر گرفت

چو برگشت بخت از من خاکسار

چو شد کشته بلال خنجر گزار

بخش ۳۱ - پیدا شدن نقاب دار زرد پوش و رزم او با نسناس گوید

که از دشت ناگاه برخواست گرد

بیامد سواری به ساز‌ِ نبرد

دگر ره پدیدآمد آن زرد پوش

چو دریای آتش برآمد بجوش

سره ره به نسناس زنگی گرفت

به کردار شیران جنگی گرفت

به زنگی یکی حمله آورد تند

که گشت از نهیبش دل شیر کند

برآورد آن اره زنگی ز کین

بدو اندر آمد ز شیر عرین

بزد آن چنان برسر نامور

که ببرید خود و بشد سوی سر

بدزدید از تیغ او سر سوار

بزد در زمان تیغ زهر آبدار

بدواره نامی که کردش دو نیم

دل شاه ارژنگ شد پر ز بیم

برآمد ز لشکر غونای کوس

شد از بیم رخسار مه سندروس

بشد شاد هیتال ازآن ضربدست

برآمد ز شادی بجایش نشست

همی کرد از افراز فیل دمان

سوی رزمگه بر نگاه آن زمان

چو زنگی چنان دید برداشت خشت

بدو اندر آمد مر آن دیو زشت

بیفکند آن خشت زهر آبدار

بزد چنگ و بگرفت آن نامدار

عنان باز پیچید و زد بر سرش

که جوشن بشد چاک هم پیکرش

شدش خسته قالب هم از خشت او

برافروخت رخساره زشت او

که ناگاه گردی برآمد کبود

که شد دشت پرگرد و تیره چه دود

سیه پوش کردی به رخ برنقاب

سمندی بزیرش چو پران عقاب

درآمد به نزدیک آن زرد پوش

خروشید ماننده شیر زوش

بخش ۳۲ - پیدا شدن نقابدار سیه پوش و رزم او با نقابدار زرد پوش گوید

بد آن زرد پوش آن سیه پوش گفت

که مردی ز مردان نماند نهفت

هم اکنون تو را سربزیر آورم

چو آهنگ شیران چه شیر آورم

نخستین بمن گوی نام تو چیست

ز یاری هیتال کام تو چیست

بدو گفت آن زرد پوش سوار

که ای هندی خیره نابکار

مرا نام گرز است و تیغ است و تیر

جز این نیست نام یلان دلیر

تو بر گوی با من کنام و نژاد

که اکنون چنانی که مامت نزاد

نه من از تو درگاه کین کمترم

نگه کن گه کین ز تو بهترم

نه تو شیر غران و من روبهم

که بیم ازتو در جان گه کین نهم

ترا دست و پا هست چشم و دو گوش

مرا نیز آن هست هنگام جوش

بدست تو گر تیغ بران بود

مرا در کمان تیرپران بود

گه کین ترا گر سنانست و بس

مرا تیر و گرز گران است و بس

تو را گر بکف هست خشت بلند

به بازو مرا هست پیمان کمند

تو را گر زره هست ور کبر یار

مرا هست پیکان جوشن گزار

تو را گر سر پنجه پهلویست

مرا نیز بازو و گردن قویست

مگر آنکه نشنیدی این داستان

که زد شاه جمشید روشن روان

زره گر گر از سنگ سازد زره

ز پیکان گرش هست بر دل گره

سیه پوش گفتا که ای زرد پوش

هم اکنون کفن برتن از گرد پوش

ز گردان نزیبد که لاف آورد

چو بانامداران مصاف آورد

چو بازم سوی نیزه جنگ جنگ

فرو افکند نیزه جنگ چنگ

بگفت این برداشت پیچان سنان

بدو اندر آمد چو شیر ژیان

دو یل نیزه بر نیزه انداختند

یکی رزم مردانگی ساختند

هر آن بند آن بست این می گشود

هرآنچ آن گشود این دگر مینمود

زره از تن آن دو جنگی سوار

ز باد سنان ریخت چون برگ خوار

زمین زآتش نیزه افروختند

به نیزه زره بر بدن دوختند

دو شیر ژیان هر دوان خشمناک

بدلشان نه ترس و بسرشان نه باک

فکندند نیزه ربودند گرز

نمودند آن هر دو آن بال و برز

به هم هر دو یل گرز کین می زدند

به هردم گره بر جبین می زدند

سیه پوش بنهاد رو در گریز

به شد زرد پوش از پسش تند و تیز

برآمد از آن هر دو لشکر خروش

زمین آمد از بانک شیران بجوش

چوان زرد پوش اندر آمد به تنگ

سیه پوش بنهاد از کینه چنگ

بیفکند در گردنش خم خام

سر زرد پوش اندر آمد به دام

به تندی بزد تیغ و برداشت تیغ

بغرید ماننده تیره میغ

کمندش ببرید یازید چنگ

سبک در ربودش ز زین خدنگ

کشیدش بر ترکش آن نامور

وزآن هر دو لشکر به برد آن بدر

ندانست کس کان دو گرد از کجاست

که زین گونه رزمی ز گردان نخاست

بشد شاه ارژنگ را تیره چشم

برآشفت با خود برآمد بخشم

که گویا ز من بخت برگشته است

همی گفت و میکند از کینه دست

بسی شاد ازین شاه هیتال شد

به چرخ بلندش سر و یال شد

بخش ۳۳ - نامه نوشتن هیتال شاه به اکره دیو و آمدن شنگاوه گرد گوید

چو کرد اژدهای شب قیر فام

نهان مهره مهر در زیر جام

دو لشکر دگر باره شد باز جای

نشستند بر تخت آوای نای

طلایه برون از دو لشکر شدند

ابا گرز و شمشیر و خنجر شدند

غونای برد از سر مرد هوش

بدرید بانک تبیره دو گوش

بفرمود در لحظه ارژنگ شاه

که نسناس آمد به نزدیک گاه

از آن نوش دارو که در گنج داشت

ز بهر چنین روز و این رنج داشت

بدادش جهانجوی تا شد درست

چنان شد تن او که بود از نخست

به هیتال مردمی فرستاد زود

که ای شاه با رای باکبر و خود

یکی گفت باید که شادان شویم

نیاریم آهنگ کین بغنویم

بدان تا بر آسوده گردد سپاه

سر هفته آئیم در رزمگاه

پذیرفت هیتال چون او شنید

ز جنگ و ز شورش فرود آرمید

وز آن پس طلب کرد دانا دبیر

بدو گفت کای مرد دانای پیر

به اکره یکی نامه بفرست زود

بر شاه اکره به مانند دود

که گر هست مارا جهان جوی یار

سپاهی فرستد بدین کارزار

ابا گرد شنگاوه تیز چنگ

کزو لرزه دارد به دریا نهنگ

کزین گونه کاری مرا اوفتاد

ندارد کسی رزم اینگونه یاد

بدیشان مرا نیست در کینه تاو

که ایشان عقابند و من چون چکاو

بجز گرد شنگاوه نامور

نبندد درین کین ابا شه کمر

چو آن نامه بشنید لشکر کشید

فرستاد با ساز کین چون سزید

سپهبد چو شنگاوه شیرگیر

ابا سی هزار از یلان دلیر

ز پیلان جنگی دگر یک هزار

بیاورد شنگاوه نامدار

شنیدم که شنگاوه تیز چنگ

بدی حره اش درکه کینه سنگ

یکی جامه بودش ز چرم پلنگ

هم از چرم کرکان بدی ساز چنگ

به گاهی که او سوی میدان شدی

پی رزم شیران و گردان شدی

یک تبره در پیش زین پر ز سنگ

همی داشت در بهر میدان جنگ

ورا چون هژبر ژیان جنگ بود

همه حربه اش گاه کین سنگ بود

زره پیش چنگش چو کرباس بود

تو چنگش مگو کان الماس بود

بدیدی در آن چنگ از خاره راه

در آخر نه چنگ و نه سنگ سیاه

چو آمد به نزدیک هیتال شاد

ببردش نماز و زمین بوسه داد

بدو گرد هیتال شاه آفرین

یکی مجلس آراست در دم کزین

به می خوردن اندر نشستند شاد

به کردند از رزم ارژنگ یاد

که اکنون از ارژنگ غم کی بود

که سورش دگر جمله ماتم بود

یکی هفته زین گونه پیمود نوش

کاز خوردن می نشد کس خموش

صدای دف و چنگ می بود و بس

به مجلس درون جوش می بود و بس

سرهفته برخاست آوای نای

دگرباره جنبید لشکر ز جای

بخش ۳۴ - صف آرائی هیتال با ارژنگ شاه در برابر همدیگر

سپه جمله جنبید از جای خویش

ندانست بیدل سر از پای خویش

بکردند دم ستوران گره

به خود راست کردند گردان زره

میان تنگ بستند مر جنگ را

کشیدند تنگ و زبر تنگ را

سنانها گرفتند در دست خوار

بزین خدنگ اندر آمد سوار

علم ها ز هر سو برافراشتند

همه رزمرا بزم پنداشتند

نهادند سر سوی آوردگاه

دو لشکر ز کین همچو ابر بلاه

کشیدند صف در صف یکدگر

سپرد در کف و تیغ کین در کمر

تبیره زنان پیل با نان شاه

ابر پشت پیل آن میان سپاه

همین ناله نای و شیپور بود

یلانرا تو گوئی مگر سور بود

سر پر دل از باده کینه مست

دل بیدلان رفته بیرون ز دست

بایستاد شنگاوه پیش سپاه

پس پشت او فیلبانان شاه

ز فیلا(ن) که آمد بعرض شمار

بدی شش هزار اندران کار زار

همه زیر برگستوان کجیم

بدی کوه را دل از ایشان دونیم

بهرفیل برده دلیری سوار

همه ناوک انداز خنجر گزار

درآمد به معرض شمار سپاه

دوره صد هزار اندر آوردگاه

صف اندر صف ایستاد لشکر چو کوه

فکندند برجای ها همچو کوه

وزین روی صف شاه ارژنگ بست

کمر باز مر کینه را تنگ بست

کشیدند صف از یمین و یسار

دلیران زنگی دوره صد هزار

به پیش اندران گرد نسناس بود

که در کنیه اش چنگ چون داس بود

کشیدند پیلان به پیش سپاه

به قلب اندر آن بود ارژنگ شاه

هزار صد شصت پیل گزین

به پیش سپه داشت از بهر کین

سیاهان کشیدند صف شگرف

چو زاغان که باشند بر روی برف

بدست سیاهان سپرهای زر

نموده چو در شب ز گرد(و)ن قمر

سنانها بدست سیاهان بتاب

نموده چو در شب ز گرد(و)ن شهاب

کمان در کف هندوی بدسگال

نموده چو در دست کیوان هلال

ز بس جوشن و خنجر و خود و کبر

تو گفتی ستاره نموده ز ابر

زمین موج میزد ز لشکر شگرف

چنان چونکه از باد دریای ژرف

بخش ۳۵ - رها شدن شهریار از بند هیتال شاه گوید

چو صف دو لشکر چنین راست گشت

برآمد یکی گرد از روی دشت

سپاهی سراسر در آهن نهان

همه شیر مردان جنگ آوران

در آهن نهان جمله همچون شرار

سراسر همه کرد خنجر گزار

رسیدند بستند صف یک طرف

همه گرز و شمشیر و خنجر بکف

برابر سه لشکر بکین خروش

سه دریائی از قیر گفتی بجوش

سراینده داستان کهن

ز راوی بدینگونه گوید سخن

که روزیکه کردند یل را بلند

بدان قلعه و شهر حصن بلند

نگهبان آن قلعه بد باج گیر

اباپور فرخنده یل اردشیر

شبی با پسر باج گیر سوار

سراسر همه گرد خنجرگزار

یک امشب در این قلعه هشیار باش

ز خوردن بپرهیز و بیدارباش

بدین تا کنم چشم از خواب گرم

مکن خواب و بیدار می باش نرم

بگفت و بخوابید در خوابگاه

بشد پاسبان اردشیر سیاه

چو نیمی گذشت از شب دیو چهر

به زندان شب در گرفتار مهر

خروس سحر خوان فرو هشته بال

تبیره زن افکنده از کف دوال

دم صبح بشکسته در نای شب

نه آوای زنگ و نه بانگ سلب

بشد پیش یل اردشیر سوار

بدو گفت کای نامور شهریار

ترا گر برون آورم من ز بند

رهانم ازاین حلقه های کمند

چه چیز از بزرگی مرا می دهی

که باشم از این پس تو را من رهی

بدو گفت آن چیز امید هست

نهم من سراسر بدستت درست

بدخت جهانجوی توپال گفت

گرفتارم ای گرد با یال رفت (سفت)

سپهدار گفتا کای نامدار

برون آوری گر مرا زین حصار

چو بردارم ازکینه کوپال را

سپارم بتو دخت توپال را

تو را در سراندیب خسرو کنم

جهان را در آرایش نو کنم

بشد شاد و از بند گردش بدر

نه آگاه از این لشکر نه پدر

بدادش یکی اسب هامان گذار

شب تیره گردش برون از حصار

ز لشکر کس آگه ازین یل نبد

برفت و بخوابید بر جای خود

چو روز دگر سرکشید آفتاب

سر باج گیر اندر آمد ز خواب

ندید آن زمان پهلوان را به بند

همان بند دید و ستون بلند

یکی با پسر زین درشتی نمود

یکی چوب زد بر سرش همچو دود

مکن گفتمت خواب گفت ای پسر

پر از باد باد آرزویت پدر

چو پوزش برم پیش دژخیم شاه

چو پرسد چه پاسخ دهم پیش شاه

وزین در چو شد نامور شهریار

همی راند مرکب چو باد بهار

بدان راه بر تند چون باد شد

چنین تا بر حصن بهزاد شد

دم صبح آمد به پای حصار

خبر یافت بهزاد از شهریار

برون آمد از حصن مانند باد

بکرد آفرین و زمین بوسه داد

جهانجوی گفتا ز گردان کار

گزین کن هزار از پی کارزار

که زی شاه ارژنگ رو آورم

همان آب رفته بجو آورم

گزین کرد بهزاد در دم سوار

ز گردان نامی دوره صدر هزار

برفتند از آنجا می دردم براه

رسیدند شادان بدان رزمگاه

که بودند بسته صف کارزار

دو شاه و سه شکر چو ابر بهار

جهانجوی هم بست صف سپاه

دل آکنده از کین هیتال شاه

بخش ۳۶ - خبردار شدن هیتال شاه از بند پاره کردن شهریار و بدر رفتن گوید

کشیدند صف چار لشکر چنین

دوتا از یسار و دو تا از یمین

که آمد خبر پیش هیتال شاه

که بگریخت از بند او نیکخواه

همه بند زندان بهم درشکست

مرآن شیر دیوانه از بند جست

چو هیتال بشنید آمد بخشم

برآشفت از آن کار و شد تیره خشم

بدو گفت شنگاوه کای پادشاه

مده دل بغم زین یل کینه خواه

یک امروز من کینه خوار آورم

بارژنگیان کارزار آورم

بگفت این و برکاست از جای فیل

زمین گشت لرزان چو دریای نیل

درآمد به میدان که جوید نبرد

شد از گرد فیلش جهان لاجورد

برآن پیل بسته یل تیز چنگ

دو کیسه پر از سنگ از بهر جنگ

چو آمد به میدان برآورد جوش

تو گفتی (کند) ابر غران خروش

بدشنام ارژنگ را برشمرد

وزآن پس طلب کرد از آن مرد گرد

بشد رنگ از روی ارژنگ شاه

یکی بانگ زد بر سران سپاه

که مردی ز گردان به میدان رود

به آئین گردان و شیران رود

برانگیخت از جای نسناس پیل

بکف بریکی گرز مانند نیل

درآمد چه کوهی میان سپاه

غو نای ژوبین برآمد بماه

چو آمد به نزدیک شنگاوه تنگ

ببازید شنگاوه زی سنگ چنگ

بگفتش که ای زنگی دیو سار

تو را با شه ارژنگ باری چه کار

هم اکنون سرت زیر پای آورم

به آهنگ شیران چو رای آورم

نه بستی چرا تنگ پیل استوار

که کردی چنین روی در کارزار

چو نسناس بشنید خم کرد پشت

که تا بنگرد تنگ پیلش درشت

به تندی یکی سنگ زد بر سرش

فرو ریخت مغز سرش از برش

ز بالای تخت اندر آمد به خاک

سبک سنگ ازو بخت برگشته پاک

چو ارژنگ از اینگونه کردار دید

ببارید خونابه بر شنبلید

به میدان شنگاوه آورد روی

سپهدار فرخنده شیرخوی

بدینسان چنان شهریار بلند

برانگیخت از جای سرکش سمند

به میدان شنگاوه آورد روی

سپهدار فرخنده شیر خوی

چو آمد دلاور به آوردگاه

شه ارژنگ دیدش ز قلب سپاه

چو از قلب لشکر یکی بنگرید

جهانجو سپهدار یل را بدید

بشد شاد ارژنگ بنواخت سنج

بگفتا سرآمد مرا درد و رنج

چو آمد بیاری مرا شهریار

برآرم ز بدخواه اکنون دمار

دمادم ز شادی همی کوفت کوس

شد از بیم چرخ کبود آبنوس

سپهبد چو آمد میان سپاه

به شنگاوه ره بست در رزمگاه

بگفتا که ای هندوی نابکار

ندیدی تو رزم یلان سوار

چنین پاسخ آورد آن اهرمن

چونامی بگو نام خود پیش من

که اکنون بگرید به مرگ تو مام

ز گیتی نبینی دگر هیچ کام

بدو گفت در دسته تیغ من

مرا نام ای ریمن اهرمن

هم اکنون بخوانم به تو نام خود

چو بردارم از تیغ کین کام خود

چو شنگاوه بشنید برداشت سنگ

تهی کرد کین گرد زین خدنگ

چنان بر سرین گاه آن باره خورد

که شد استخوان بر سر باره خورد

درآمد ز بالا سر باره زیر

برآمد ز هر سوی بانگ نفیر

چو ارژنگ دید آن همه اندر زمان

یکی باره در زیر زین در زمان

فرستاد زی نامور شهریار

جهانجوی شد بر تکاور سوار

بغرید زی تیغ کین دست برد

که بنماید او را یکی دستبرد

دگر باره برداشت شنگاوه سنگ

سپر پیش رو برد آن تیز چنگ

بزد تیغ خرطوم فیلش فکند

بغلطید بر خاک فیل بلند

فروجست شنگاوه از پشت پیل

تو گوئی که از کوه غلطید سیل

شد از پیش او شیر نر در گریز

نشد از پسش یل چنان تند و تیز

بدانست کان جمله ریو است ورنگ

که ناگه زند بر سرشیر سنگ

چو شنگاوه آن کرد آن نامدار

نرفت ازپسش از پی گیر و دار

بدانست کز مکر آن نامدار

شد آگاه برگشت چون شیر نر

درآمد به نزدیک یل تند و تیز

گرفتش گریبان ز روی ستیز

کش ازباره کین بزیر آورد

تنش را به چنگال شیرآورد

کشانش برد پیش هیتال شاه

بدان تا ببینند یکسر سپاه

سپهدار آمد ز بالا بزیر

کمربند شنگاوه بگرفت شیر

دو پردل ز کین درهم آویختند

بناخن زتن خون فرو ریختند

که از دشت برخاست کردی چو قیر

سواری بیامد چو شیر دلیر

سیه پوش از پای تا سر سوار

برخ برقع بسته یل نامدار

کشید از میان خنجر برق سان

به نزدیک شنگاوه آمد میان

که راند به شنگاوه آن تیغ کین

نهشتش جهانجوی گرد و گزین

بدو گفت ای نامدار سوار

تو را با نبرد دلیران چکار

که از بور لشکر مر آن زردپوش

بیامد چو دریای آتش بجوش

سیه پوش را گفت ای ارجمند

تو را بسته بودم بخم کمند

که ازبند من کرد بیرون تو را

. . .

سیه پوش گفتا که پروردگار

رهاندم ز بند و شدم رستگار

بگفت این و برداشت پیمان سنان

فکندند طرح نبرد سران

چو از قلب هیتال شاه آن بدید

برآشفت لب را بدندان گزید

به لشکر بگفت این دلیر گزین

نه آن زردپوشست آمد بکین

بگفتند گردان بلی آن بود

که در کینه چون شیر غران بود

وزین رو جهانجوی یل شهریار

بغرید برسان ابر بهار

کمربند شنگاوه بگرفت تنگ

خروشید برسان غران پلنگ

ز جا در ربودش به نیرو و تاو

چنان چونکه عنقار باید چکاو

زدش بر زمین و دو دستش ببست

چو شیر ژیان باز بر زین نشست

بخش ۳۷ - بردن شهریار شنگاوه را به پیش ارژنگ شاه گوید

ببردش کشا(ن) پیش ارژنگ شاه

چنان خسته و بسته ز آوردگاه

چو از دور ارژنگ شاه سوار

بدید آن رخ نامور شهریار

فرود آمد از پشت پیل دمان

بشد پیش آن نامور پهلوان

بغل برگشود و گرفتش ببر

ببوسید یل را رو آن چشم و سر

بگفتا سپاس از خداوند گار

که دیدم دگر رویت ای نامدار

سپهدار گفتا به یزدان سپاس

که دیدم دگر شاه یزدان شناس

هر آن چیز کامد ورا پیش گفت

شنید و از او ماند اندر شگفت

جهانجوی شنگاوه را بسته دست

ببردش بر شاه یزدان پرست

دگر باره آمد به میدان کین

دژم روی آشفته و خمشگین

کزین رو سیه پوش آن زردپوش

ز کین هر دو بودند با هم به جوش

سنان در کف هر دو با هم شکست

گرفتند از کین کمانها بدست

بهم هر دو یل تیغ کین می زدند

ز کین آسمان بر زمین می زدند

زبس کز دو جانب روان تیر شد

سپر در کف هر دو کفگیر شد

نشد تیر بر کبرشان کارگر

کشیدند چون تیغ تیز از کمر

چو زی هم رسیدند آن زردپوش

برآورد چون شیر غران خروش

بزد بر سر آن سیه پوش تیغ

تو گفتی که زد برق بر کوه میغ

سیه پوش دزدید از تیغ سر

فتاد از سرش درزمان خود زر

فرود آمد خود بر سر نهاد

نشست از بر باره دیگر چو باد

برآورد آن تیغ زهر آبدار

در آمد . . .

سپر بر سر آورد آن زردپوش

نبودش رسیده از آن تیغ هوش

بزد دست برداشت پیچان کمند

زمین کرد لرزان ز نعل سمند

سیه پوش هم در زمان خم خام

ز فتراک بگشاد از بهر نام

فکندند هر دو بر هم کمند

سر هر دو یل اندر آمد به بند

بگرداند اسپ آن ازین این از آن

زهر دو (جوان) خواست بانگ فغان

زبس هر دو برهم فکندند زور

سیه پوش افتاد از پشت بور

کشانش همی خواست بیرون برد

ز خونش روان جوی جیحون برد

ز سرخود آن نامور اوفتاد

گره مویش از تیر جوشن گشاد

رخی گشت پیدا بزیر نقاب

چنان چونکه از زیر ابر آفتاب

یکی دختری دید یل شهریار

بغرید برسان ابر بهار

برآورد اندخت کحلی پرند

بزد نعره کای شهریار بلند

فرانک منم دخت هیتال شاه

برهنه سراندر میان سپاه

کشنده منم عاس را پای دار

چو دیدم ترا بسته ای شهریار

بکشتم من از کینه نصوح را

فکندم درآتش تن روح را

ز بهر تو ای نامور شهریار

به بند اندرونم چنین خوار و زار

گرت هست با من سرت برگرای

یکی زی من دستبردی نمای

رها جانم از چنگ این زردپوش

نه جای درنگست و جای خموش

مبادا کزین شاه آگه شود

ز شادی مرا دست کوته شود

بگیرد مرا او در آرد به بند

فتد طشتم از طرف بام بلند

سپهبد چو بشنید آن گفتگوی

برانگیخت ازباره تند پوی

چو آمد به نزدیک او را بدید

بزد دست تیغ از میان برکشید

بزد تیغ ببرید پیچان کمند

سر مه رها گشت از زیر بند

برفت و نشست از بر باره شاد

دگرباره آن خود بر سر نهاد

چو دید آن چنان زردپوش سوار

چنین گفت کای سکزی نابکار

شکار من از بند بیرون کنی

هم اکنون به چنگال من چون کنی

ندانی کاو خود شکار من است

در و دشت یکسر سوار من است

همه چشم دارند بر چنگ من

بدین گرز و شمشیر و آهنگ من

تو را آرزو گر نبرد من است

هم اکنون سرت زیر گرد من است

رها شد گر از دست من آن غزال

کمند افکنم شیر نر را به یال

سر نامدارت بدام آورم

چو من دست بر خم خام آورم

ولیکن کنون گشت از چرخ هور

به بندیم شبگیر تنگ ستور

به میدان درآئیم و جنگ آوریم

بکف دامن نام و ننگ آوریم

بگفت این و برگشت آن نامدار

برفت ازبر نامور شهریار

بخش ۳۸ - هنرنمائی کردن فرانک با شهریار گوید

بیامد به پیش فرانک دلیر

سپهدار فرخنده شیر گیر

چه دیدش فرانک برآمد برش

فرود آمد و بوسه زد بر سرش

سپهدار کردش بسی آفرین

که شاهین به تختت بود تیزبین

دگر رای میدان گردان مکن

چنین آرزو رزم میدان مکن

برو تا نداند کسی زین سپاه

که هستی تو دخت جهان جوی شاه

چو باریم بخشد خداوند ماه

بگیرم سر تخت هیتال شاه

وز آن پس تو را سوی ایران برم

تو باشی سربانوان حرم

ولیکن ندانم ایا گلعداز

که بود این چنین زرد پوش سوار

فرانک بدو گفت ای نره شیر

به من نیز ننمود روی آن دلیر

مرا برد و در زیر بند آورید

سرم را به خم کمند آورید

به نیرو گسستم شب تیره بند

بر شیر کی تاب دارد کمند

برون آمدم من ز زندان اوی

بریدم سر پاسبانان اوی

شب تیره و کس نبد با خبر

همه پاسبانان به خواب سحر

بر اسبی نشستم شب تیره من

برفتم برون از دم انجمن

سپهدار گفتا برون باد گرد

بدین سان مکن باز رای نبرد

فرانک سبک سوی لشکر گرفت

سبک آنکه بردست سر برگرفت

جهان جوی برگشت از آوردگاه

فرود آمدند آن دو شاه سپاه

بخش ۳۹ - بخشیدن جام انجمن نمای با آئینه حکمت ارژنگ شاه به شهریار گوید

چو زین باغ طاووس زرین پر

برون شد به شام از حد باختر

غزالان مشکین به باغ آمدند

همه چشمها چون چراغ آمدند

سه لشکر برابر فرود آمدند

برآمد خروش طلایه بلند

بفرمود ارژنگ تا تخت زر

نهادند و گردان پرخواشجوز

همه یکسره پیش شاه آمدند

کمر بر میان با کلاه آمدند

سپهدار آمد به نزدیک شاه

شه ارژنگ برخواست از روی گاه

ببوسید چشم و سر نامور

برو بر فشاندند زرو گهر

به گنجور گفت آنکه گفتم بیار

بنه آن بر نامور شهریار

برفت و بیاورد گنجور شاه

نهادند بر پهلوان سپاه

نخستین یکی جام گوهر بکار

بیاورد پیش یل نامدار

ز گوهر مرصع مر آن جام زر

نهادند گردان پر خواشخور

دویم نیز در پیش آن نامدار

یکی آئینه پاک و صاف از غبار

بخش ۴۰ - مجلس آراستن ارژنگ شاه با شهریار گوید

چنین گفت ارژنگ با نامور

که این جام و آئینه را در نگر

که تا هریک از این دو صنعت بود

وزین هر دو بسیار حکمت بود

مر این جام را جام انجم نمای

بخواند خردمند مشکل گشای

مرآینه آینه حکمت است

دو حکمت درو کرده ار صنعت است

چنین کرد انجام انجم نمای

خردمند صنعت گر دلگشای

که هرگاه باشد پر از باده جام

نماید درو شکل انجم تمام

ستاره هرآنچه اندر افلاک هست

نمایان درین جام زر پاک هست

بداند هرآنکس که آرد بدست

بدو نیک گیتی ز بالا و پست

ببیند همه سعد نحس سپهر

و زین جام با گردش ماه و مهر

شما را مدار سپهر جهان

شود اندرین جام حکمت عیان

همان طالع شاه کشورگشای

توان دید در جام انجم نمای

دگر طالع هر که در عالم است

نمایان درین جام پرحکمت است

دویم حکمتش آنکه زین جام می

هرآنکس که نوشد به آئین کی

برآرد چو از لب برآرد خروش

سپارت بگوید که بادات نوش

شنیدی چو تعریف جام کهن

ازآئینه هم نیز بشنو سخن

کز آئینه دل شود زنگ غم

شنیدم کاین مانده از شاه جم

به هندوستان اندران یادگار

مر آئینه در جام گوهر نگار

ولیکن مر آئینه از روی بود

که نزدیک شاه جهان جوی بود

مر آئینه کو ز فولاد خاست

سکندر بهنگام خود کرد راست

کنون حکمت آینه کوش کن

ز گوینده داستان کهن

دو رو داشت آئینه دیو سار

به یک روی کج و به یک روی راست

بهر روی از آن حکمتی شد پدید

که ماندش شگفت آنکه او را شنید

چنین بود حکمت بروی دراز

که باهم دو کس کر شدی رزمساز

زبهر متاع خرید و فروخت

یکی زین دو گر چشم رایش بدوخت

شدی آن دو کس پیش آئینه شاد

بکردی به آئینه سوگند یاد

بدیدی درآئینه گر مردروی

قسم راست بودی از آن گفتگوی

در آئینه گر رو ندادی فروغ

شدی شرمسار او ز گفت دروغ

بدان روی دیگر چنین بوده است

مر آئینه کو ز حکمت بخاست

که در وی اگر خسته ای بنگرید

رخ خود در آئینه دیدی سفید

شدی شاد گر غم نگردد تباه

وگر مردنی بود دیدی سیاه

سپهدار از این بشد شادمان

دعا کرد ارژنگ را در زمان

که گردون بکام شهنشاه باد

سر و دانشت برتر ازماه باد

سمند ترا نعل بادا هلال

کمند تو در گردن بدسکال

کمین چاکرت نامور شهریار

ببوسید دستش یل نامدار

چهل اسب بازین زر پیش داد

چهل نازنین خوبرو بیش داد

همه ماهرویان پروین عذار

همه مشکمویان آهو شکار

وزین پس یکی مجلس آراست شاه

که بردی بدو جشن اورنگ ماه

می و نقل و ساقی گلچهره بود

فروزنده تر مجلس از مهره بود

ز لحن مغنی ز سر رفت هوش

چو بلبل دم نای میزد خروش

رخ سرکشان بود گلگون ز می

همی مرغ بود و می و نقل و نی

چو بر سبز میدان نیلی حصار

ززنگار زد خیمه شاه تتار

بخش ۴۱ - صف کشیدن لشکر با همدیگر در برابر همدیگر گوید

دلیران ببستند ساز نبرد

برآمد براین چرخ گردنده گرد

جهان شد بکردار روی عروس

برآمد ز هر سوی آوای کوس

خروش ستوران ثریا گذشت

شد از نیل چون کوه و صحرا گذشت

که امروز بازار رزمست گرم

سر سروان زیر ترکست نرم

سه لشکر برابر دگر گشت راست

ز دست اجل فتنه بر پابخواست

چنان شد ز لشکر در و دشت تنگ

که بر مور آمد شدن گشت تنگ

ز بس لشکر هند انبوه شد

زمین سراندیب چون کوه شد

بیاورد شنگاوه را شهریار

به نزدیک شه در صف کارزار

به ارژنگ شنگاوه تیز چنگ

چنین گفت کای شاه با فرو هنگ

مرا گر ازین بند بیرون کنی

ز هیتالیان دشت جیحون کنی

کمر را ببندم بیاری شاه

چو شیر اندر آیم به آوردگاه

سپهبد چنین گفت با انجمن

بیارید آن آئینه پیش من

بدان تا به بینیم کردار او

دروغست یا راست گفتار او

بیاورد آئینه آئینه دار

به نزدیک شیر ژیان شهریار

به شنگاوه گفتا در آئینه روی

ببین تا شود راستی گفتگوی

در آئینه شنگاوه چون بنگرید

در آئینه رویش نیامد پدید

بزد دست و تیغ از میان برکشید

سرش خواست از تن بزودی درید

چنین گفت شنگاوه کای شهریار

مکن تندی و تیغ کین بر مدار

مرا دل کنون گشت با شاه راست

به بینم در آئینه اکنون گواست

در آئینه بار دوم بنگرید

در آئینه شد چهره او پدید

در آئینه دیدش سپهدار روی

بدانست شد راست گفتار اوی

یکی اسپ تازی و با زین زر

بدادش ابا تاج زرین کمر

بشد تا بر تخت ارژنگ شاه

بزد بوسه بر پایه تخت شاه

شهش داد اسب و کلاه و کمر

یکی جوشن و تیغ و خود و سپر

بپوشید شنگاوه تشریف شاه

به همراه شه رفت تا تختگاه

بخش ۴۲ - رزم شنگاوه با لشکر هیتال شاه

به قلب اندرون شاه در پیش پیل

جهان بود گوئی چه دریای نیل

دم نای مغز سران میسترد

نفس در گلوی اجل می شمرد

وزین روی هیتال (شه) بسته صف

نشست از بر فیل گرزی بکف

ز یکسو دلیری کند زردپوش

سپه را بیاراست چون شیر زوش

به پیش صف استاد نیزه بدست

چو شیریکه گردد ز نخجیر مست

بگردان چنین گفت هیتال شاه

که ای نامداران لشکر پناه

یلی کیست امروز از کین بجوش

مگر اندر آید بکین زردپوش

کزین زردپوشم بیاری کند

بمن بر کنون بخت زاری کند

کزین روی شنگاوه رزمخواه

نشست از بر (گاه) ارژنگ شاه

که امروز این رزم زان منست

که تازی شه زیر ران منست

یک امروز کاری کنم در نبرد

کز آن باز گویند مردان مرد

بدین گفت ارژنگ کای نامدار

یک امروز مردانه کن کارزار

فرو برد سر پیش شه در زمان

درآمد به میدان چو شیر ژیان

یکی کیسه در پیش زین پر ز سنگ

که جستی گه کین ابا سنگ جنگ

بگردید چون شیر در کینه گاه

طلب کرد گردی ز هیتال شاه

بزد نعره هیتال کای سروران

دلیران و شیران جنگاوران

کسی کو بیارد به نزدیک من

سر گرد شنگاوه اهرمن

به یزدان که این تاج گوهر نگار

نهم بر سرش در صف کارزار

سرش را بگردون گردان برم

سرش کو بیارد به میدان برم

یکی هندی تیز مغز از سپاه

بزد دست آمد به آوردگاه

به نزدیک شنگاوه آمد به دشت

بزد تیرو ژوبین و زو درگذشت

برین در بپیچید شنگاوه زود

یکی سنگ برداشت مانند دود

درآمد به پشت سرش تیز چنگ

بیازید چنگ و برآورد سنگ

چنان زد بر پشت سنگ درشت

که شد نرم مر مهره هایش به پشت

از اسپ اندر افتاد بسپرد جان

برآمد ازان هر دو لشکر فغان

یکی دیگر آمد بیک زخم سنگ

فرو ریخت مغزش به میدان جنگ

چنین تاز گردان هیتال کشت

دوده گرد نامی به سنگ درشت

دگر کس نیامد برون از سپاه

جهان پیش هیتال شه شد سیاه

چو توپال آندید برکرد پیل

به آوردگه رفت چون رود نیل

بخش ۴۳ - رزم توپال برادر هیتال شاه با شنگاوه گوید

به شنگاوه گفت ای ستمکاره مرد

برآرم هم اکنون ز جان تو گرد

بگفت این و برداشت گرز گران

درآمد بشنگاوه اندر زمان

یکی گرز زد برسر ترک او

نبد هیچ کآید بسر مرگ او

بدزدید سر گرد شنگاوه زود

فرو جست از پشت باره چه دود

یکی سنگ زد بر بر پیل او

که پیل اندر آمد ز بالا برو

فرو رفت توپال از فیل زود

برآویخت با او به کردار دود

گرفتش کمربند بردش کشان

بر شاه هیتال اندر زمان

ببست و سپردش به هیتال شاه

چو شیر اندر آمد میان سپاه

سپهبد چو آندید برکاشت بور

برآورد چون شیر غرنده شور

فرو تاخت در قلب هیتال شاه

دگر باره آمد میان سپاه

بگرز گران قلب لشکر شکست

ز شنگاوه گرز گران برشکست

بگفتا که هین برنشین از پسم

که یاری ز یزدان گیتی بسم

نشست از پسش تند شنگاوه تیز

سپهبد برآورد شمشیر تیز

بکشت از سواران دلاور دویست

چو آن دید هیتال از غم گریست

که از دست این زابلی کار من

تبه گشت و شد سرد بازار من

بگیرید گردش سواران کار

که او یک تنست و شما صدهزار

ز یزدان نداریم شرم ای سپاه

که یک تن کند لشکری را تباه

نه از آهن است این نبرده سوار

که سستی نمائید در کارزار

سپاه اندر آمد چه دریا به جوش

بر آمد دم نای بانگ خروش

گرفتند یل را میان آن سپاه

به توپال گفتا سپهدار شاه

برو بر سر راه ارژنگ زود

بر او کن ره کینه گه تنگ زود

نشست از بر پیل توپال زود

برآورد چون باد کوپال زود

فرو ریخت زی قلب ارژنگ شاه

پس و پشت او سرکشان سپاه

بخش ۴۴ - رزم توپال با شهریار و کشته شدن توپال گوید

چو آمد برآویخت توپال شیر

به پیش صف شاه ارژنگ چیر

چو ارژنگ آندید آمد بکین

بجنبید گفتی ز لشکر زمین

گرفتند توپال را در زمان

بیامد هیاهوی کند آوران

ستمکاره توپال شیر نر

درافتاد در لشکر بی شمر

جهان کرد بر شاه ارژنگ تنگ

ز خون شد زمین هر طرف لاله رنگ

سپهبد به نیروی پروردگار

برون آمد از لشکر بی شمار

بیاورد شنگاوه در پیش شاه

کشیدند از رزم دست آن سپاه

دو لشکر دگر باره بر جای شد

همی برفلک ناله نای شد

ستم کاره کوپال در دشت جنگ

به ایستاده و گرز کینش به چنگ

سپهدار برداشت پیچان کمند

برآورد کردند سرکش سمند

برآویخت با گرد توپال شیر

میان دو لشکر چو شیر دلیر

بدانست توپال کاندر نبرد

نتابد ابا آن یل شیره مرد

بتابید سر پیل را در زمان

که آمد سپهبد چو شیر ژیان

درانداخت در گردنش خم خام

سرگرد توپال آمد بدام

کشیدش ز بالا بزیر آن دلیر

فرو رفت و برداشت خنجر چو شیر

سرش را بزد دست و از تن برید

ز میدان کین پیش شاه آورید

برآورد دم ناله کوه نای

فرو رفت ارژنگ از باد پای

سر بی بها برگرفت آن زمان

بخون پدر خورد خونش روان

ببوسید روی و بر شهریار

بسر کرد ارژنگ شه زر نثار

چو هیتال آن دید بگریست خون

که شد بختم اکنون و گشتم نگون

برادر بشد کشته خویش من

گرامی سه فرزند من پیش من

بخش ۴۵ - رزم هیتال شاه با شنگاوه گوید

کزین روی شنگاوه چون پیل مست

بزد باز بردسته گرز دست

درآمد بناورد گه همچو شیر

خروشان و جوشان چو شیر دلیر

چو هیتال آن دید بگریست زار

دلش رزم را شد یکی خواستار

فرود آمد از پیل بر زین نشست

کشن گرزه کاو پیکر ببست

به میدان رزم اندر آمد روان

خروشان چو دیوان مازندان

به شنگاوه گفت ای سگ ناسپاس

نه در چشم شرم و نه در دل هراس

زمن روی برکاشتی در نبرد

کنون با منت (هست) در سر نبرد

چنانت بکوبم به کوپال نرم

که گردد سرو سینه و یال نرم

بدو گفت شنگاوه کای نامدار

نه برگشتم از شاه و از کارزار

مرا چون گرفت آن جوان دلیر

به میدان مردی گه دار و گیر

سرم خواست ازتن ببرد به تیغ

کند روشن از جان من تیره میغ

بتابنده آئینه سوگند من

بخوردم دروغ ای شه انجمن

در آئینه ننمود رویم فروغ

بدانست کان هست یکسر دروغ

چو دیدم دروغم نشد کارگر

کنون بسته دارم بکین این کمر

و دیگر که اقبال ارژنگ شاه

بلند است و با اوست خورشید و ماه

بگفت این برداشت شنگاوه سنگ

برافراخت یال و بیازید چنگ

درآمد به تنگ و بزد بر سرش

که از بر بزیر اندر آمد برش

کمان برد شنگاوه کو جان سپرد

بدان سنگ گردید پیکرش خرد

ز اسپ اندر آمد که برد سرش

بخورد پلنگان دهد پیکرش

چو آمد بنزدیک هیتال گفت (؟)

بجست و سرو دست او را گرفت

کمرگاه شنگاوه بگرفت تنگ

که اکنون نمایم تو را رزم سنگ

گرفتش چو آندید شنگاوه ریش

به نیرو کشیدش به نزدیک خویش

دو پر دل بهم کینه جو آمدند

همی مشت بر هم ز کین میزدند

سرانجام شنگاوه یازید چنگ

گرفتش کمرگاه مانند سنگ

برآورد از جای و زد بر زمین

سرش خواست از تن ببرد به کین

شد از جادوئی در زمان شاه کم

خروش آمد و ناله گاو دم

پدید آمد آنگاه پیش سپاه

دژم روی افتاد از سر کلاه

نشست از بر پیل شد در ستیز

همی خواست کارد از آنجا گریز

که آن زرد پوش آندر آمد چه گرد

که باگرد شنگاوه جوید نبرد

بشد شاه هیتال و استاد باز

جهان شد پر از ناله طبل و ساز

چو آن زردپوش اندر آمد به تنگ

بیازید شنگاوه برداشت سنگ

نشست از بر زین و آمد دلیر

خروشان به تنگ اندرش همچو شیر

چنین گفت شنگاوه را زردپوش

کزینگونه بر رزمگه بر مجوش

بدشتی که شد روبه از کینه هی

که نبود در آن دشت از شیر پی

خروشنده باشد در آنجای زاغ

که از باز باشد تهی دشت و زاغ

بدو داد شنگاوه پاسخ چنین

که ای گرد گردن کش روز کین

بدیدی تو ضرب یلان روز جنگ

بگفت این و برداشت از کینه سنگ

برد بر (سر) باره زردپوش

که مغز از سرباره آمد بجوش

نگون اندر آمد ز بر آن سوار

بغرید برسان ابر بهار

کمان را بزه کرد مانند تیر

سپر برد شنگاوه بر سر چو شیر

بخش ۴۶ - رزم شهریار با نقابدار زرد پوش

یکی سنگ افکند بر آن سوار

فرو داد پشت آن یل نامدار

کزو سنگ بگذشت شد بر زمین

که آمد سواری و اسپی بزین

بیاورد مرد جوان برنشست

بزد بر کمر از سر کینه دست

ز چپ اندر آمد به شنگاوه تنگ

بیازید بازوی بگشاد چنگ

درافکند در یال شنگاوه خام

سرگرد شنگاوه آمد بدام

کشیدش ز بالای باره نشیب

سبک کرد برداشت آن یل رکیب

کشانش برون برد از آن رزمگاه

بگردان سپردش به پیش سپاه

دگر ره به میدان در آمد سوار

بزد نعره کای نامور شهریار

تو را دی بمن وعده جنگ بود

پی کین کمربسته ات تنگ بود

کنون زی من آی و کمر تنگ کن

بر آرای کین رای آهنگ کن

چو بشنید زو این سخن شهریار

برانگیخت باری ز در باگذار

ازین تیز تک آهوی تیز سم

که گردش صبا کرده در پویه گم

سر راه بگرفت بر زردپوش

چه دریا که از باد آمد بجوش

چنین گفت با زردپوش سوار

که ای نامور گرد خنجرگزار

بیاری هیتال کین آوری

همی آسمان بر زمین آوری

هم اکنونت آرم بزیر سمند

درآرم چه شنگاوه ات زیربند

بدیدی تو پرخاش شیران روش

که در کین شدستی چنین تندگوش

بود خنده کبک چندان بکوه

که بازی نیاورده بر وی شکوه

بدآنجای بلبل بود نغمه ساز

که شاهین نکرده بکین چنگ باز

بگفت این و بنهاد بر زه کمان

برانگیخت باره چه باد دمان

بدان نامور تیره باران گرفت

چپ و راست گردسواران گرفت

بزد دست آن زردپوش و نهاد

بزه در کمان و درآمد چو باد

دو یل هر دو در زیر جوشن بدند

همی تیر بر ترک و بر تن زدند

نشد تیر بر کبرشان کارگر

کشیدند گرز گران بر کمر

یکی گرز زد زردپوش سوار

به ترک سپهدار یل شهریار

بدزدید سر آن یل نامدار

بشد تیره گردان ز گرد سوار

یکی باره بازین جهانجوی شاه

فرستاد زی پهلوان سپاه

جهانجوی بر اسب تازی نشست

بغرید زی گرز کین برد دست

به تنگ اندرش رفت بفراخت بال

تو گفتی که آمد بکین بهرزال

سپر برد بر سر دوان زردپوش

سپهدار چون ببر برزد خروش

چنین بر سرش گرز کین کوفت گرد

که در دست او شد سیر زود خورد

تکاور از آن ضرب او شد هلاک

فتادند مرد و تکاور به خاک

چو افتاد از جای برخواست زود

بزد دست پیچان سنان در ربود

یکی نیزه بر پهلوی اسپ اوی

چنان زد که اسپ اندر آمد بروی

جهان جوی آمد ز بالا بزیر

خروشان و جوشان بکردار شیر

گرفت آن زمان نامور شهریار

گریبان آن زردپوش سوار

بزد دست آن زردپوش از شگفت

گریبان گرد سپهبد گرفت

دو یل هر دو از کین بجوش آمدند

بکشتی چو شیران زوش آمدند

ز نیرو قد هر دوان خم گرفت

ز بس خوی زمین زیرشان نم گرفت

چنین تا بشد مهر گرم سپهر

شب تیره بنمود بر کوه چهر

بزد دست و برداشتش پهلوان

بزد بر زمین همچو شیر ژیان

ببستش دو دست از قفا همچو سنگ

نهادش بگردن خم پالهنگ

بزد دست و بربودش از سر کلاه

رخی دید یل چون فروزنده ماه

یکی دختری دید چون آفتاب

که گردد نمایان ز زیر نقاب

لبش پسته شور در جان فکند

چنان چون نمکدان نمکدان فکند

بکین ترک چشمش پی شیر داشت

کمان ز ابروان در مژه تیر داشت

جهان جوی را دل برون شد ز دست

سرش از پی عشق او گشت مست

بدو گفت ای حور رضوان سرشت

بکو کآدمی یا که حور بهشت

کزین گونه روئی ندیدم دگر

که در روز ماهست و در شب قمر

بدو گفت آن مه که ای نامدار

کمین بنده ات چاکرت روزگار

بدانگه که مادر مرا نام کرد

مرا نام نامی دلارام کرد

پدر مر مرا گرد جمهور دان

ز بهر وی این فتنه و شور دان

که در بند ارژنگ شاه است و بس

بدان بند کارش تباهست و بس

بدان راندم از شهر مغرب سمند

که شاید رهانم پدر را ز بند

ولیکن ندانستم ای نامدار

که زین (سان) شود مرمرا کارزار

به بند جهانجوی آید سرم

به خاک اندر آید سر و افسرم

کنون چون ترا دیدم ای شهریار

ز مهرت مرا جان بود پر شرار

جهاندار گفتا به خورشید و ماه

به تاج و به تخت و به دیهیم شاه

به سوگند لب را یکی کار بند

بدان تا گشایم ز دستت کمند

برون آرم از بند جمهور را

برون کن ز سر فتنه و شور را

بدان تا بگفتارت آید فروغ

مبادا که گوئی سخن را دروغ

بسوگند لب برگشود آن نگار

به تاج و به تخت و سر شهریار

به تابنده خورشید و رخشنده ماه

به مهر و نگین جهان جوی شاه

که هستم ز جان چاکرت شهریار

و گر بگذرم زین شوم شرمسار

جهان جوی برداشت بند از سرش

نهادش بسر بر دگر افسرش

کنون گفت بر گرد روباز جای

بدانگه که رای آیدت زی من آی

بدان تا نداند کسی کار تو

بود بخت نیکو هوادار تو

دلارام زی لشکر خویش رفت

جهان جوی شد پیش ارژنگ تفت

از آن رزم برگشت هیتال شاه

دورویه فرود آمدند آن سپاه

سپهبد چو نزدیک ارژنگ شد

بگردان غو ناله زنگ شد

بارژنگ گفت آنچه بود از شکفت

چو بشنید ارژنگ چون گل شکفت

چنین میگذشت از شب دیر باز

دلارام آمد بر سرفراز

رهانید شنگاوه را هم ز بند

بیامد به نزدیک شاه بلند

سپهدار فرمود تا در زمان

برفتند گردان و کند آوران

جهانجوی جمهور شه را ز بند

رهاندند از بند چاه سرند

رساندند او را بدرگاه شاه

شهش داد جا پیش خود بربگاه

دو هفته نشستند گردان به می

می و نقل بود و دف و چنگ و نی

دلارام را داد جمهور شاه

به آئین شاهان بدو نیکخواه

بخش ۴۷ - داستان آمدن ارژنگ شاه به دروازه شهر سراندیب گوید

سپهدار برداشت ز آن ماه کام

درانداخت در حام یاقوت خام

وزآن روی هیتال چون این شنید

بسوی سراندیب لشکر کشید

گریزان بشد با سپه سوی شهر

برآن نوش گردید بر دهر زهر

دلیران مغرب چو آگه شدند

برفتند سوی سپاه سرند

به نزدیک جمهور شاه آمدند

بر شاه خود آن سپاه آمدند

سه هفته همی بود عیش و طرب

چو صبح و چو شام و چه روز و چو شب

سر هفته فرمود ارژنگ شاه

بسوی سراندیب آمد ز راه

به بستند بر کوهه پیل کوس

ز گرد سپه شد زمین آبنوس

بسوی سراندیب آمد ز راه

ز ماهی همی جوش شد سوی ماه

بکرد سراندیب خرگه زدند

درفش از بر خرگه مه زدند

چو هیتال آگه شد از آن سپاه

کآمد دگر باره ارژنگ شاه

در شهر بربست و شد رزمساز

دهن اژدهای اجل کرد باز

برآمد بگیر و ببند از دو روی

جهان شد دگر ره پر از گفتگوی

ز لشکر طلایه برون تاختند

درآن دشت آتش برافروختند

وزین روی بر برجهای حصار

فروزان همی مشعل زرنگار

جهان روشن از شمع و فانوس بود

همی گوش گردون کر از کوس بود

کر از خواب درآن تیره شب

شب تیره و بانگ کوس و صلب

و زین رو بگردان سپرده سرای

نشستند و برخواست آواز نای

دگر روز چون کوزه لاجورد

بجوش آمد از آتش سرخ و زرد

ز برج فلک زد زبانه شرار

شد آئینه چرخ پاک از غبار

بجوش آمد آن لشکر بیشمر

کشیدند صف جمله در پیش در

چو بشنید هیتال آمد دلیر

بدآن باره شهر بر شد چو شیر

ز پیش سپه تا به قلب سپاه

دو رویه سپردار آهن کلاه

سپهدار آمد به پیش حصار

ز بس ناوک انداز خنجرگزار

دلیران هندی ز بالا و زیر

به هم برگشادند بازو به تیر

خروش دلیران و آوای زنگ

گذشت از بر طارم نیل رنگ

هر آن تیر کامد ز بالا بزیر

شدی بر دل هندیان جایگیر

ور از زیر رفتی به بالا خدنگ

نشانش نبودی به جز خشت و سنگ

همی سنگ از افراز همچون تگرگ

سر مردمی کوفت در زیر سنگ

خروش دلیران بعیوق شد

همی گوش گردان کر از بوق شد

هر آن کو بدر کارزار آورد

ابر خویشتن کار زار آورد

بسی لشکر از هندیان کشته شد

که دامان قلعه پر از پشته شد

کشیدند فیلان به پیش حصار

که شهباز ایشان بدو کوهسار

به دندان نمودند پیلان ستیز

جهان شد پر از آتش رستخیز

فکندند آتش چو باد خزان

بیفتاد در خرمن جانشان

همه نفط و نی در هم آمیختند

برافروختند و فرو ریختند

چو بر پیل آتش ز بر درگرفت

بپیچید و ره سوی لشکر گرفت

ز بس خشم آتش ستیزنده پیل

به لشکر(گه) افتاد چون رود نیل

همی کردی از لشکر خود تباه

شد از گرد آن روی گیتی سیاه

گسستند پیلان که بودند بند

فتادند در خیل شاه سرند

زبالا همی کوفت هیتال کوس

زمین تیره بود و سپهر آبنوس

بسی کشته شد از سپاه سرند

بدان تا کشیدندشان زیربند

چو خورشید سر بر زد از چاه غرب

یلان آختند دست از کار حرب

بخرگاه خود شاه ارژنگ شد

برو خون دل چنگ از چنگ شد

بخش ۴۸ - قسمت کردن شهریار دروازه ها به نامداران کوید

چو آمد به نزدیکی گاه شاه

بدو گفت مر پهلوان سپاه

که فردا چو خورشید از چاه غرق

برآید برآیم زجا همچو برق

ز بالا نیایم از کین شیب من

کنون تا نگیرم سراندیب من

چو بر باره پا دارم از کین نبرد

بدارم ازاین باره برخاک کرد

بکو پال دروازه ها بشکنم

در و بندش از سر بزیر افکنم

به تاراج در شهر رو آورم

ز شمشیر بر دشت جو آوردم

بگیرم سر تخت هیتال من

نهم غل صد منش بر یال من

بیارمش بسته به نزدیک شاه

اگر بخشدم داور هور و ماه

بفرمود ارژنگ کای نامدار

کنون بخش کن با دلیران حصار

که هرکس (کند) رزم بر جای خویش

چو بنهند فردا به کین پای خویش

نخستین ز زنگی سپاهی هزار

طلب کرد بر نامور شهریار

برادر یکی بود نسناس را

که کندی به نیروی سنگ آس را

ورا نام الماس زنگی بدی

که در کینه چون شیر جنگی بدی

سه دروازه شهر گفتا تراست

چو فردا در آید خور از کوه راست

زمین بوسه داد و بشد نامدار

سه دروازه را کرد ره استوار

وز آن پس طلب کرد شنگاوه را

بدو گفت کایمرد فرمانروا

سه دروازه شهر هم زآن تست

فلک زین سپس زیر فرمان تست

بشد با دلیران سه ره ده هزار

شب تیره بگرفت راه حصار

به جمهور شه گفت بس آن دلیر

تو را شد سه دروازه در دار و گیر

بشد گرد جمهور یل با سپاه

سه دروازه را بست سرهای راه

شنیدم که ده داشت دروازه شهر

چنین بخش کرد آن دلاور به قهر

از آن ده یکی و یکی رزمساز

گزید آن دلاور یل سرفراز

وز آن رو به هیتال آمد بجای

شب تیره و بانگ هندی درای

سه دروازه دیگر آن نامدار

بگردی سپردش در آن گیر و دار

سه دروازه شهر با ده هزار

ز گردان جنگی و خنجرگزار

سپرد آن زمان شاه با باجگیر

سه دیگر سپردش به یل اردشیر

مرآن در کشد باز زودت سپاه

نگهدار او شد جهانجوی شاه

بدین گونه آرایش جنگ شد

چنین تازگردان شب آهنگ شد

بخش ۴۹ - رفتن شهریار به پای قلعه سراندیب گوید

چو آمد به برج فلک آفتاب

سرهندی شب درآمد ز خواب

رمید از سر سروران خواب شد

چو از آتش روز شد آب شد

ز پائین کشیدند برباره شک

ز بالا رساندند برباره تنگ

بهر در دلیری برآراست جنگ

بکین شیر گشتند همچون پلنگ

به دروازه ها بسته بودند پیش

دلیران رزمی از اندازه بیش

چنان از سراندیب برخاست جوش

که در دم بکردند مردم خروش

دد و دام از آن جوش بگریختند

از آن دشت در کوه آویختند

برافروخت از آتش کین سپهر

در او سوخت مانند پروانه مهر

ز بالا چنان جنگ پیوسته شد

که گاو زمین را جگر خسته شد

چنان سنگ از افراز آمد به زیر

که بارد زمین را هوا زمهریر

ز بر خشت و ژوبین بد و تیر و سنگ

ز پائین سر و سینه و پشت و چنگ

ز بالا بدی خشت و سنگ و سفال

بزیر سپر سینه و پشت و یال

روان خون به خندق چو سیلاب شد

دل شیر گردان ز بیم آب شد

بگشتند گردان هندی ز چنگ

بدیشان به بندیم از خشت و سنگ

جهانجو سپهدار چون پیل مست

بغرید و آمد عمودش بدست

به نزدیک کنده چو غرنده شیر

و یا همچو رعدیکه غرد دلیر

فرود آمد از باره راهوار

نظر کرد بر باره اختصار

ز ره دامنش بر میان زد چو شیر

از آن ژرف خندق بجست او دلیر

به نزدیک در شد بر آورد گرز

که بنماید از کین یکی یال و برز

ز بالا چو هیتال دید آن گریز

بدل گفت کامد کنون رستخیز

چو دید آن چنان فتنه و شور جنگ

زدش او بسر بر سرافراز سنگ

بهر چند سنگی که آمد بزیر

نپیچید رخ پهلوان دلیر

همی دید از دور ارژنگ شاه

دمادم ز سر برگرفتی کلاه

زبان برستایش بیاراستی

نشستی و ازجای برخاستی

چنان تا به نزدیک دروازه کرد

برفت و بگرز گران دست برد

در و بند و زنجیر درهم شکست

سرباره از بر درآورد پست

بفرمود شه تا یلان دلیر

خروش آورند و زنندش به تیر

به یک باره جوشان شدند آن سپاه

خروش دلیران برآمد به ماه

نهادند رخ سوی آن پیلتن

برآمد خروشیدن مرد و زن

سپر داشت بر سر سپهدار شیر

نه پیچید و برجای بودی دلیر

بخش ۵۰ - پیدا شدن نقابدار سرخ پوش و جنگ او با شهریار

که ناگاه از دشت گردی بخاست

که برشد سرگرد بر چرخ راست

سپاهی برون آمد از گرد یار

سراسر در آهن نهان شد شرار

چنان اندر آهن بدی مرد غرق

زسرتا به پا و ز پا تا به فرق

تو گفتی مگر مرد از آهن است

نه در سر یلان را بکین در خور است

چو آمد مرآن لشکر از گرد راه

دلیری برون آمد از آن سپاه

ز سر تا به پا سرخ پوش آن دلیر

چو مه کو شود در شفق جایگیر

برخ بر یکی پرده نیلوفری

سپاهی چو شیر اندر آن داوری

بدست آندرش نیزه ای بود راست

تو گفتی که در دشت شیر اژدهاست

به نزدیک ارژنگ شد رزمساز

چو دید آن چنان گرد گردن فراز

از آن جنگ دروازه پیچید روی

بدان نامور گشت پیکارجوی

چو دیدند هیتالیان آن ستیز

که پیدا شد از دشت یک رستخیز

به ژوبین و شمشیر بردند دست

به ارژنگیان اندر آمد شکست

به پیکار آن قلعه دست آختند

دلیران سر از پای نشناختند

ز بالا همه شهر نظاره گر

وزین روی این شیر پرخواشخور

بد آن سرخ پوش اندر آمد دلیر

بزد بانک کای مرد گرد دلیر

چو نامی و این کینه با شاه چیست

بکو تا نژادت به گیتی به کیست

بدو گفت آن سرخ پوش سوار

که با نام گردان ترا چیست کار

بگفت این و برداشت پیچان سنان

درآمد بر او همچو شیر ژیان

سنان در ربود آن جهانجوی هم

درآمد بر او همچو شیر دژم

به نیزه گسستند بند زره

کشود این سرند و آن زد گره

زره حلقه حلقه فرو ریختند

دو شیر ژیان درهم آویختند

سنان درکف هردو شد ریزه ریز

چنان آن دو شیر ژیان در ستیز

خروشان و جوشان چه شیرآن زوش

نهادند گرز گران را بدوش

چنان گرم شد رزم گرز گران

که شد گرم بازار آهنگران

سرو ترک هر دو شد از گرد پست

فکندند گرز گران را بدست

کمربند یکدیگران را به چنگ

گرفتند آن هر دو فیروز جنگ

به کشتی گرفتن چه شیر دژم

برآویختند آن دو پر دل بهم

کمر بند هر دو ز نیزه گسیخت

زره از تن هر دو بر خاک ریخت

رخ هر دوان پر خوی و خاک شد

برو سینه از ناخنان چاک شد

چنین تا خور آزین بخاور کشید

شب تیره از کوه چادر کشید

سپهدار را گفت آن سرخ پوش

که ای نامور شیر با تاو و توش

شب آمد برو سوی پرده سرای

نشین شاد با نای و پرده سرای

بخش ۵۱ - بازگشتن نقابدار سرخ پوش و شهریار از یکدیگر گوید

چو خورشید تابان برآرد درفش

برآریم تابان درفش بنفش

بگردیم باهم در آوردگاه

برآریم گرد از زمین تا به ماه

چنین داد پاسخ بدو شهریار

که مانا شدی سست در کارزار

برو تا بر آید ز کوه آفتاب

که شب باشد از بهر آرام و خواب

چو از یل شنید این سخن سرخ پوش

خروشید و شد از برش شیر زوش

سپهدار آمد به نزدیک شاه

فرود آرمیدند یکسر سپاه

وزین (سو) بیاراست هیتال شهر

همی نوش می جست می دید زهر

وزین رو سپهبد به ارژنگ گفت

کزین سرخ پوشم کنون در شکفت

ندیدم به نیروی او هیچ مرد

برآرد درآورد از شیر گرد

ندانم سرانجام این جنگ چیست

ندانم کاین مرد بیگانه کیست

که زین گونه آهنگ او تیز کرد

نخستین بدین لشکرانگیز کرد

بدو گفت ارژنگ کای نامدار

بدانم سرانجام این کارزار

بترسم که جز این سرانجام من

دگرگون شود گم شود نام من

سپهبد بدو گفت انده مدار

که با ماست توفیق پروردگار

چو یاریم بخشد خداوند ماه

جهان را کنم روشن از بخت شاه

سراندیب را تخت گاهت کنم

همه هندیان در پناهت کنم

بگفت این پیش دلارام شد

دمی شادمان باده جام شد

شد از باده سرمست شیر ژیان

دلارام را گفت کای مهربان

بیا تا زمانی بجوشیم شاد

دلارام گفتا که ای پاکزاد

شب تیره ناید مرا هیچ خواب

که ترسم شود کرده از خواب خواب

یکی دشمنی دارم اندر قفا

ستمکاره و ریمن و پر جفا

بود مرو را نام مضراب دیو

همه شهر مغرب بود پز غریو

به من مهربان است آن اهرمن

کنون آمد است او به دنبال من

بترسم که مضراب وارونه کار

کند دورم از نامور شهریار

کنون شد بدو پنج ماه ای دلیر

که بادات خورشید روشن ضمیر

ز بیم ستمکاره مضراب من

نکردم شب تیره خود خواب من

شب تیره صدبار کردم کمین

که برباید آن دیو از جای هین

به شمشیر برنده بردم چو دست

سراسیمه پتیاره از من بجست

چسان چشم سازم من از خوابگرم

که دارم من از دیو مضراب کرم

کسی را که دشمن توانا بود

کند خواب مانا که دانا بود

چه دشمن ز من باشدت خواب یاد

مکن گر کنی میدهی سر به باد

سپهبد بدو گفت مندیش هیچ

ز دیوان ما خواب را خود بسیج

که از تن برد خواب اندوه و درد

ز بس خواب آرد رخ سرخ زرد

کند چون در شب تیره فام

بود روز خرم تر از آفتاب

وز آن روی نرگس به باغ

که سوزد ز بیداری شب دماغ

تو بنشین به آرام و خوش خواب کن

تهی دل هم از بیم مضراب کن

چو یارایش آید بخرگاه من

که دزد در ز خرگاه من ماه من

بگفت این بگرفت دستش بدست

سر هر دو از باده باده مست؟

بخوابید در پیش یل خوب چهر

تو گفتی که شد ماه مهمان مهر

بخش ۵۲ - آمدن مضراب دیو به خیمه شهریار و بردن دلارام گوید

شب تیره ای بود مانند قیر

نتابنده ماه و نه تابنده شیر

فلک بسته گویا در صبحگاه

گشاده در دوزخ و دود آه

ز ماهی سیه تا به مه بد جهان

سر پاسبانان به خواب گران

که ناگاه مضراب وارونه کار

بیامد بر خیمه شهریار

پری را مر آن دیو بد در کمین

کمین برگشود و ربود از زمین

مهی نو که گفتی که اکنون ربود

و یا دیو مهر سلیمان ربود

یکی تندی بادی برآمد نژند

خرامنده سروی ز بستان بکند

عقابی برون تاخت با صد شکوه

خرامان تذروی ببرد از گروه

ز چنگال بلبل گلی بود زاغ

و یا کشت بادی فروزان چراغ

یکی نعره زد ماه تابنده چهر

که بربود دیو آن مهت از سپهر

چو خواب گران است ای گرد نیو

بهوش آ که بردم ستمکاره دیو

چو بشنید آواز دختر دلیر

سر از خواب برداشت آن نره شیر

ندید آن دلاور دلارام را

نگار سمن بود خود کام را

شب تیره و ماه پیدا نبود

برآمد ز جان سرافراز دود

همی بود با ناله آن کامیاب

چنین تا برآمد ز کوه آفتاب

بخواند آن زمان گرد جمهور را

بگفتا که ای کرد فرمانروا

دلارام را برد مضراب ریو

بمن گوی اکنون یکی جای دیو

بدان تا بسویش برانم سمند

سر دیو وارونه آرم به بند

دلارام را نیز آرم بدست

ببرم سر دیو واژون پرست

چو جمهور بشنید آهی کشید

بلرزید و رخ کرد چون شنبلید

سپهدار را گفت بگذر ازین

مکن رای آهنگ دیو چنین

که آن دیو واژونه نابکار

نتابد رخ از لشکر صد هزار

گه کین چو زی سنگ چنگ آورد

سر پیل نو زیر سنگ آورد

بود این پسر زاده اهرمن

ورا هست در کوهساران مکن

دو دیگر کزین جای تا جای اوی

بسی هست راه ای جهان جنگجوی

به مغرب ورا جای در کوهسار

بود ای دلاور یل کامکار

یکی قلعه در کوه دارد بلند

بود اندر آن قلعه دیو نژند

سپهبد چو بشنید شد خشمناک

بگفتا بدارنده آب و خاک

که زین برنگردم ز پشت سمند

بدان تا نیارم سرش زیر بند

کنون ترک جام و می و خواب کن

بسیج ره رزم مضراب کن

کنون راه بنماد شو راهبر

مرا بر سر دیو بدخواه بر

بدو گفت جمهور کای نامدار

دو راهست اید(ر) مغرب دیار

یکی از ره ژرف دریا بود

یکی دیگر از سوی صحرا بود

ز دریا توان بر بریدن دو ماه

به شش ماه صحرای راه هست راه

بدین راه رو کانت نیکوتر است

ازین دو کدامت ببین در خور است

بگفتا که دور است از این هر دو راه

شکیبا نباشد دلم بر دو ماه

که این جای ارژنگ تنها بود

دو دشمن بدینسان توانا بود

نشانی که از راه نزدیک هست

مرا روشن این روز تاریک هست

بدو گفت جمهور کای پاکزاد

یکی راه نزدیک دارم بیاد

ولیکن مر آن راه دارد خطر

ز عفریت و از شیر و غولان نر

همه پشته پر مار و پر جاودان

همه جای دیوان بد کاردان

توان رفت زین راه هر شب و روز

ایا نامور گرد گیتی فروز

همه بیشه یکسر پر از گرگ و پیل

ز هر بیشه تا بیشه ای بیست میل

چنین است نه بیشه در پیش راه

که گفتم ابا پهلوان سپاه

سپهدار گفتا بسیج سفر

بکن با دو صد مرد پرخاشخور

که در راه هر یک چو شیر نوند

نبرده سوار دلیران بوند

بسیج سفر گرد جمهور کرد

جهان را پر از فتنه و شور کرد

سپهدار گفتا به ارژنگ شاه

سپردم تو را با خداوندگاه

هم ای در بمان با سپاه گران

مکن جنگ می باش با سروران

وگر بر تو تنگ آید این روزگار

سپه بر سوی کوه کش کن حصار

بدان تا من آیم از این راه باز

چو کوهست با درد و رنج دراز

بدو گفت ارژنگ کای کامکار

چرائی چنین سست نااعتبار

دو لشکر چنین تا در کارزار

مبادا که برمن شود کارزار

گر این سرخ پوش اندر آید به تاو

بمانم به چنگال او چون چکاو

همه کار من گشت خواهد تباه

بترسم درآید به خاکم کلاه

مزن با درفش ستیزنده مشت

بخود برمکن روزگارت درشت

بدین راه هرگز نرفت آدمی

ازین رو ندید است کس خرمی

سپهدار گفتا مکن روی زرد

ازین کار دل را می آور به درد

نیای من آن رستم زال زر

به مردی شد از هفت خوان ره سپر

کجا بود در بند کاووس شاه

شد از هفت خو(ا)ن پهلوان سپاه

به دیوان مازنداران رو نهاد

ز بند گران داد شه را نژاد

ز دیوان بپرداخت آن بوم و بر

به دیوان جهان کرد زیر و زبر

که عندی و سجه چو دیو سفید

قمیران و اولاد و ارژنگ بید

سرانشان بگرز گران نرم کرد

چو برگرز دست یلی گرم کرد

کنون من ازآن تخمه دارم نژاد

نترسم از آن راه با کین و زاد

یکی پاسخ افکند زی سرخ پوش

که ای نامور گرد با رای و هوش

سه هفته نگهدار بر جای پای

بدان تا من آیم از ین ره بجای

از آن پس بکوشیم در کارزار

به بینیم تا چیست انجام کار

بگفت این سروری راه آورید

ز ره گرد بر اوج ماه آورید

ولیکن از آن روی آن سرخ پوش

چو روز دگر شد برآمد بجوش

بخش ۵۳ - گرفتن سرخ پوش ارژنگ را گوید

جهان جوی ارژنگ بر بست کوس

به فیل جهان شد ز گرد آبنوس

دو جنگ گران کرده شد در سه روز

چهارم چو بفروخت گیتی فروز

دو لشکر برابر ستادند باز

برآمد دم نای ژوبین دراز

به میدان درآمد مر آن سرخپوش

طلب کرد مرد و درآمد بجوش

بشد گرد شنگاوه رزم خواه

برآویخت با او به آوردگاه

سرانجام برداشت آن سرخ پوش

کمند و فکندش ابر یال و دوش

سر دوش شنگاوه آمد به بند

کشیدش بزیر از فراز سمند

به بستش دو دست و ببردش بجای

برآمد زهر سوی آواز نای

چو شنگاوه در بند یل اوفتاد

جهان جوی الماس آمد چو باد

ورا نیز بر بست و بردش کشان

چنان هست آورد گردنکشان

جهان جوی بهزاد آمد چو شیر

ورا نیز بربست گرد دلیر

چو سلطان بدید آن چنان دستبرد

بشد شادمان نامور مرد گرد

دگرباره نعره زد آن سرخپوش

که مردی درآید ابا تا و توش

کجا رفت آن نامدار دلیر

که دیروز آمد به میدان چو شیر

بهانه کز ای در برفت از برم

چو ترسید از گرز کو پیکرم

بگفت و برانگیخت از جا سمند

بزین گرز در دست پیچان کمند

بیامد بدانجا کجا بد درفش

رخ از بیم ارژنگ را شد بنفش

به تنگ اندرش راند آن سرخپوش

بغرید جوشید چون شیر زوش

بینداخت در گردن شه کمند

سر شاه ارژنگ آمد به بند

از آن تخت پیلش بزیر آورید

برون از سپاهش چو شیر آورید

سپاهش سراسر گریزان شدند

بهر سوی افتان و خیزان شدند

زر و مال و اسباب و خرگاه شاه

همه برد آن سرخ پوش از سپاه

همه گنج آکنده شاه بشد

ز تخت و کلاه ز خرگاه و برد

ستوران و پیلان و بختی هیون

ز زرین عماری و سیمین ستون

کمر با کلاه و زره برد نیز

سپرهای زرین هرگونه خیز

نماندند چیزی بجز آن سپاه

به غارت ببردند از آن رزمگاه

چه شب شد بجزگاه ارژنگ رفت

نشست از بر تخت ارژنگ تفت

طلب کرد بهزاد را در زمان

بدو گفت کای گرد روشن روان

چو خواهی که یابی رهائی ز بند

کمر یابی و تخت و گاه بلند

از آن تخت پیلش بزیر آورید

برون از سپاهش بزیر آورید

ببین چیست پیش تو از خواسته

زر و گوهر و گنج و آراسته

کجا از خزینه شهنشه برون

ببرد آن جوان یل ذوفنون

کنون آن بمن جمله بسپار شاد

که کردند پیش من از گنج یاد

بدو گفت بهزاد کای بیهمال

مبیناد خورشید بختت زوال

بیارم من (آن) مال و آن خواسته

به پیش جهانجوی آراسته

برفتند با وی سواری هزار

کشیدند آن خواسته از حصار

چهل پیل در زیر زر بود و بس

چهل هم بزیر گهر بود و بس

مرآن جمله پیش سپهدار بود

بگنجور او یک به یک برشمرد

یکی هفته بود اندر آن کارزار

سر هفته آمد به پای حصار

دلیری به فرمان آن سرخ پوش

برآورد چون شیر غران خروش

که ای شاه هیتال آزاده بخت

سرافراز گاه و نگهدار تخت

برون آی از قلعه در دم دمان

که خواهد تو را نامور پهلوان

که دشمنت را بر تو با بسته دست

سپارد به یزدان یزدان پرست

بشد شاه هیتال و آمد برون

ابا تحفه و هدیه آن ذوفنون

بهمراه او صد جوان دلیر

همان باج گیرسر و ارده شیر

چو آمد به نزدیک خرگاه شاه

برآن بد که آیابر آن نیکخواه

به رسمرل؟ نیزه نزدیک او

کند روشن این جان تاریک او

ز خرگه نیامد برون نامدار

نه از پهلوان خنجر گذار

از آن گشت هیتال را تیره بر چشم

همی رفت و با خود همی کرد خشم

که ای ابله غافل از روزگار

ز بهر چه بیرون شدی از حصار

مبادا که این سرخ پوش دلیر

بگیرد تو را و بدوزد به تیر

ولیکن نبد چاره آمد به پیش

چنین تا به نزدیک آن پاک کیش

نجنبید از جای آن سرخ پوش

دل از جان هیتال آمد بجوش

بزد نعره آن سرخ پوش دلیر

که ای نامداران بکردار شیر

ببندید آن (بی)بها را دودست

که سرخواهمش کرد از کینه پست

سر و دست هیتال بستند سخت

به دل گفت هیتال برگشت بخت

همان باج گیر و دگر ارده شیر

دلیران که بودند با وی دلیر

ببستند مر جمله را پا و دست

کشیدندشان جمله را بسته دست

بفرمود تا دار برپا کنند

جهان را پر از شور و غوغا کنند

زدند آن زمان بر در شهر دار

مرآن یوزبا(نا)ن خنجر گذار

بفرمود که ارژنگ را در زمان

بدرگاه آرند کشنه کشان

رساندند آنگاه ارژنگ را

مرآن شاه رفته ز رخ رنگ را

بزد نعره آن سرخ پوش دلیر

که ای شاه ارژنگ و هیتال شیر

تبیره منم شاه مهراج را

سپارید اکنون به من تاج را

ز ملک سراندیب تا رود سند

سراسر ز من کشت این ملک هند

نباشد دو شه در خور یک سرای

شنیدم من از مرد دانش فزای

دو تیغ ستیزند دریک نیام

نکردند هرگز به گیتی مقام

کنون هر دو را من برآرم بدار

نشانم فر و فتنه روزگار

بگفت این فرمود جلاد را

که این هر دو ناپاک بیداد را

از ایدر ببر بند و برکش بدار

که تا آرمیده شود روزگار

ببردند مر هر دو را بسته دست

ز خرگاه بیرون بکردار مست

که نا(گا)ه مردی برآمد ز دشت

که از نعل اسبش زمین آب گشت

ز فولاد خود و ز آهن سپر

زره در بر و تنگ بسته کمر

چه شیر آمد آنگاه آن دار دید

مر آن جوشن و شور پیکار دید

بزد تیغ ببرید از دار بند

فرود آمد از پشت سرکش سمند

هم آنگاه بستند بر پیل کوس

زمین شد بکردار چرخ آبنوس

بشد در زمان تا بر سرخ پوش

ببردش هم آنگاه سر سوی کوش

بگوشش فرو گفت راز دراز

بجست آن زمان آن یل سرفراز

مر این مرد را گفت در زیر بند

بدارید با حلقه های کمند

هم آنگاه بستند بر فیلشان

برفتند از آنجای گردنکشان

هر آن زر که در گنج هیتال بود

کشیدند و بردند مانند دود

ز سیم و زر و جعلت شاهوار

زلعل و زر و دیبه زرنگار

زره های سیمین کله های زر

زره با کمان و کله با سپر

همه جمله کردند بر پیل بار

یلان و دلیران خنجر گزار

بخواند آن زمان گرد بهزاد را

دلیر سرافراز و آزاد را

دو شاه جهان را چنان بسته دست

به بهزاد بسپرد آن شیر مست

که در قلعه این هر دو را بند کن

دل از درد و اندوه خرسند کن

بدان تا که من باز آیم ز راه

دگر نامور پهلوان سپاه

سپهبد ببندد مرا گر دو دست

بود ز آن او هند و بالا و پست

اگر من دو دستش به بند آورم

سرش را بخم کمند آورم

ابا شاه هیتال ارژنگ شاه

بدارمش بر دار و سازم تباه

ترا زآن سپس سرفرازی دهم

میان یلان سرفرازی دهم

سپردش به بهزاد چون باد تفت

وز آن جایگه راه را برگرفت

دو گنج و دو شاه گران مایه زود

مرآن نامور با دلیران گرد

وزین رو چو بهزاد آمد به شهر

به هیتال بد کینه آورد قهر

بخش ۵۴ - کشته شدن هیتال شاه بدست بهزاد و بر تخت نشستن ارژنگ گوید

بگردید بخت از شه کامکار

بفرمود تا برکشیدند دار

کشیدند دار آن زمان یوزبان

جهان را بسی هست زین در نهان

دلیران بکردند باران تیر

نظاره بر او بود برنا و پیر

فلک را همیشه چنین است کار

برآرد وز آن پس برآرد دمار

منه دل بر این گوژ پشت ای پسر

که بسیار چون تو بکشت ای پسر

وز آن پس بفرمود ارژنگ را

که روشن کن از خویش اورنگ را

که زیبد تو را تاج مهراج شاه

نهاد آن زمان بر سر آن تاجگاه

نشست از بر تخت و شادی گزید

همه هند در زیر بند آورید

چو شاه سراندیب ارژنگ شد

فرانک از آن شاه دلتنگ شد

مرا گفت کای زندگی در خور است

که ارژنگ مر هند را مهتر است

مرا بی گمان کاین بد از روزگار

رهانیدمی پیش از این روزگار

شدی کشته ماندی بجا باب من

نگشتی چنین تیره از آب من

یکی دام افکند بر راه شاه

بپیچید دیوش سر از دار راه

طلب کرد بهزاد را پیش خویش

که شه را بگو ای یل پاک کیش

که سازد مرا سرفراز جهان

بیاید به مهمانی من دوان

کند روشن از روی خود جان من

شود شاه یک روز مهمان من

بشد پیش ارژنگ و بهزاد گفت

چو بشنید ارژنگ زو برشکفت

سوی خو(ا)ن او رفت ارژنگ شاه

نه آگاه از گردش مهر و ماه

فرانک بیامد به نزدیک او

به جوش از پی مکر بد دیک او

زمین را به مژگان بر شه برفت

دعائی بر آن شهنشاه گفت

نوازش نمودش بسی گشت شاد

که بادت پر از بر درخت مراد

تو را صبر بادا ز مرگ پدر

تو سر سبز بادی همه ساله در

فرانک بدو گفت که ای شهریار

تو باشی (همه) ساله به روزگار

هزاران چو هیتال بادت رهی

همیشه کند دولتت همرهی

وز آن پس یکی مجلس شاهوار

بیاراست از بهر این نامدار

بمن بر از آن داروی هوش بر

برآمیخت پنهان از آن تاجور

از آن می چو یک جام شد کرد نوش

فرو رفت و شد از بر شاه هوش

دلیران همه مست و بیهش شدند

همه بی خور و خواب خامش شدند

دو صد مرد جنگی بدش در کمین

برون آمدند از کمین گاه هین

به بستند مر جمله را دست و پای

هر آنکو در آن مجلس آمد بجای

همان گرد بهزاد و شنگاوه را

دلیران و گردان و جنگ آورا

هر آنکس که دربند ارژنگ بود

برون کرد از بند و از تنگ رود

سپه داری خود به یل اردشیر

سپرد آن زمان آن مه شیرگیر

بسر بر نهاد آن زمان تاج را

بیاراست آن تخت مهراج را

بخش ۵۵ - پادشاه شدن فرانک درسراندیب و بند گردن ارژنگ را گوید

به شادی نشست از بر تخت عاج

فشاندند گوهر دلیران تاج

به شاهی بر او هندیان آفرین

بخواندند شد نام او بر نگین

جهان جوی را خواست سازد تباه

بشد ارده شیر آن زمان پیش گاه

که اکنون چه شاهی بتو راست شد

دلت آنچه از دهر می خواست شد

مکش مرد را و بدارش به بند

چنین بسته با حلقه های کمند

مبادا سپهبد برآید ز راه

شود خواستار جهان جوی شاه

تو را با سپهدار خود تاو نیست

برابر بشیر ژیان گاو نیست

ورا گر سر از تن بری دور نیست

که از خون او فتنه دستور نیست

نخست او بدی چاکر شاه ما

که اکنون چنین است بدخواه ما

فرانک چو بشنید از او این سخن

پسندید و شد شاد در انجمن

دل از کین بهزاد آکنده کرد

همه تخم دانش پراکنده کرد

برآشفت و لب را پر از باد کرد

نگه بر سوی گرد بهزاد کرد

بدو گفت ای ناکس و ناسزا

ز بهر چه کردی تو شه را تباه

چه یارا تو را آنکه شاهی کشی

بخون شهی تیغ کین برکشی

بفرمود کو را برند از برش

سر بی بهایش برند از سرش

دلیران چه بردند از پیش شاه

بشد اردشیر آن زمان پیش گاه

بدو گفت کای شاه آزاده بخت

همیشه ترا باد آماده تخت

ورا نیز گر آوری زیر بند

بسی آید از شهریاران پسند

تو گر از سپهبد بریدی امید

توانش ازین پس ز تن سر برید

چه هیتال زنده نگردد هزار

چه بهزاد اگر برکشی سربدار

ور این نیز در بند باید کشید

بدان تا چه آید ز گردون پدید

ورا نیز بردند و کردند بند

به نزدیک ارژنگ شاه سرند

چو خوش گفت این داستان را به چنگ

که زنهار با کس مکن رای جنگ

که نیکوتر از آشتی چیز نیست

که در جنگ جز خنجر تیز نیست

چه کشتی و کشتی یکی را به جنگ

بخون کسانش میالای چنگ

که آخر کنندت بخون قصد جان

مشو میهمان خویش او را بخان

بدو راست شد شاهی هند و سند

زکجر(ا)ت تا مرز بوم سرند

ز دفتر شنیدم که یکسال راست

نشست از بر تخت هیتال راست

شهنشاه ارژنگ بودش ببند

بدین سال یک زیر خم کمند

بخش ۵۶ - آمدن رسول پادشاه خاور زمین به پیش لهراسپ و شکایت کردن او از ابلیس دیو گوید

کنون بشنو از شاه ایران سخن

هم از زال رستم گو پیلتن

شگفتی یکی داستانی زنو

ز پیر پسندیده دهقان نو

چنین گفت گوینده داستان

که لهراسب آن شاه روشن روان

به بلخ اندرون بود پیروز و شاد

ابا نامداران و گردان راد

همه پیش تخت جهان جو به پای

به اورنگ شاهی جهان کدخدای

یکی روز لهراسپ در باغ بود

که از گل فروزان همه راغ بود

به برج بره آفتاب اندرون

هوا همچو قیر و زمین لاله گون

چکاوک ز شادی پرافشان شده

درخت از شکوفه زرافشان شده

همی باغ پر بانگ بلبل بدی

بکوه اندرون رسته سنبل بدی

چه آمد سیه پوش درگه به باغ

پر از خنده لب روی همچون چراغ

که شاها یکی مرد بالا بلند

که نبود به بالای او یک کمند

همی بار جوید ز لهراسپ شاه

چه جوید جهان جوی با دستکاه

یکی مرد دید او جوان و دلیر

سیه مژه و روی مانند شیر

همه پوشش او ز چرم سمور

تنش بود پر موی مانند گور

رسیده سر و ریش پیش زهار

شکفت اندرون ماند آن شهریار

به پیش جهان جوی زمین بوسه داد

به آئین خاور زمین کرد یاد

نمودش نوازش جهان جوی شاه

برو بر همی کرد خیره نگاه

بدو گفت شاد آمدی ای دلیر

بگو کز کجا میرسی خیر خیر

بشد پیش و زد بوسه بر پیش گاه

یکی نامه بنهاد بر دست شاه

سرنامه بگشاد شاه جهان

نگه کرده برخواند او را روان

نخست از جهان آفرین کرد یاد

خداوند جان و خداوند داد

به نزد جهان جوی لهراسپ شاه

برازنده تخت و زیبا کلاه

ز آنکس که تو خسرو خاور است

که از جان همی شاه را چاکر است

بدان ای جهان جوی با جاه آب

که شد ملک ایران از ایشان خراب

ز دیوان یکی دیو وارونه کار

گرفت است در شهر خاور قرار

ز ما کس برابر بدان دیو نیست

که دیوی چه او در جهان نیو نیست

بود نام او زشت ابلیس دیو

برآورده از شهر خاور غریو

چو گر مردم من دلیرند و بس

گه رزم هریک چو شیرند و بس

بد آن دیو بدخواب را برده اند

همانا که یک تن به خاور نه اند

سراسر ز ابلیس ترسان شدند

ز خاور به مغرب گریزان شدند

به خاور ز صحرانشینان نماند

که یک تن سوی شهر مغرب نراند

کنون ای جهان جوی در شهر ما

یکی مؤبدی هست انجم نمای

شمار سپهر و مدار جهان

بدانش بداند همه در نهان

بمن گفت کز تخمه سام شیر

کسی گر بیاید به خاور دلیر

شود کشته در دست آن مرد دیو

که باشد ز تخم نریمان نیو

کنون گر از آن تخمه یک تن برم

فرستی به گردون بساید سرم

فرستم بهر سال پیش تو ساو

زر خاوری پر دو ده خم گاو

چو لهراسب بشنید این گفتگوی

ابر نامداران خود کرد روی

که ای نامداران با جاه و آب

بگوئید پاسخ چه گویم جواب

دلیرانش گفتند کای نیک خواه

چنان کن که باشد سزاوار شاه

پناه از تو جوید شه خاوری

تو را کرد باید بدو یاوری

ز گردان کسی تاب این کارزار

ندارد بجز رستم نامدار

یکی نامه بفرست نزدیک زال

که رستم بیاید گو بیهمال

نو(ند)ی همانا برافکند شاه

به زابل بر پهلوان سپاه

یکی نامه زی پهلوان تیز کرد

نوندش بره باد را تیز کرد

چنین تا بیامد به نزدیک او

رساندش دعای شهنشاه نو

سپردش به رستم همان نامه شاه

سپهبد سرنامه را برکشاد

نوشته جهان جوی کای نیک خواه

مر این نامه از پیش لهراسب شاه

بنزد گراینده گرز کین

رباینده مرد ازپشت زین

سر انجمن پور دستان سام

که سیمرغ رستمش کرد است نام

نیاید بیک بار از مات یار

ندانم چو زید از من آن نیکزاد

به شاهی من گر تو را عار هست

نگه دار پیمان خسرو بدست

تو را گر ز من رنج و آزرم نیست

ز شاه جهان خسروت شرم نیست

که یکره نیائی به نزدیک من

بر افروزی این جان تاریک من

شهان جمله از تیغ شاهی کنند

همان حکم تا ماه و ماهی کنند

من از تیغ نگرفتم این تاج و تخت

بمن داد کیخسرو نیکبخت

یکی زی من آی ای یل پهلوان

نگه دارم از روی شاه جهان

که دیدار تو آرزوی من است

همیشه بسوی تو روی من است

همی خواهم از داور هور و ماه

که بینم رخ پهلوان سپاه

چو این نامه ما بخوانی بسیج

ره شهر بلخ و میندیش هیچ

چو هنگام باغست و گاه چمن

همه دشت پر سنبل و یاسمن

یک اندرین گاه اردیبهشت

بشینیم بامی در اطراف کشت

یکی با هم از شاه یاد آوریم

نشینیم با شادی و می خوریم

چو این نامه را خواند آن بیهمال

برفت و بگفت این به فرخنده زال

بدو گفت زالش که هرگز مباد

که شاهی لهراسب آرم بیاد

همی خاک خوردم به نزدیک شاه

بکردم به شاهی بدو در نگاه

کنون پیش او رفتنت روی نیست

که ما را باو آب در جوی نیست

مرا دل همیشه پر از بیم اوست

ندانم که دشمن بود یا ز دوست

بخش ۵۷ - خواب دیدن رستم شاه کیخسرو را کوید

تهمتن شب تیره راخواب شد

از آن نامه اش دل پر از تاب شد

همی دید روشن روانش بخواب

یکی قصر خرم تر از آفتاب

میان سرا بد یکی تخت زر

مرصع ز یاقوت و در و گهر

کشیده بر او پرده رزنگار

نشسته بر تخت زر شهریار

جهان جوی کیخسرو پاک دین

بگفتش که ای پهلوان گزین

چرا سر ز فرمان ما تافتی

مگر بهتر از من شهی یافتی

بدو گفت رستم که ای شهریار

چو فرمان شاه و چو از کردگار

کسی کو بپیچد سر از رای شاه

سرش باد افکنده بر خاک راه

بدو گفت خسرو که لهراسپ را

نبیره جهان جوی طهماسب را

نه من دادم او را کلاه شهی

نشاندمش بر تختگاه مهی

نگفتم که فرمان بریدش همه

دلیران که او سرشبان رمه

چرا سرنیاری بر شه فرود

دلش می کنی تیره از راه دود

برو زود فرمان لهراسپ بر

مپیچان ز فرمان لهراسپ سر

هرآنکس که فرمان بجا آورد

چنان دان که فرمان (ما) آورد

چه شد صبح و رستم در آمد ز خواب

ز شرم جهانجوی بارید آب

بشد پیش زال و مران خواب گفت

چنان چشمش از گریه پر آب گفت

بدو گفت دستان که خواب تو راست

بود آنچه گفتی برو کاین سزاست

ببین رویشاه و روان باز کرد

که دیدم یکی خواب پر شور و درد

بدیدم یکی آتش هولناک

که از آب جیحون گذر کرد پاک

دو بهره شد آن آتش کینه سوز

از آن هریکی شد سوی نیمروز

به دشت اندرون خار خرم بسوخت

بشهر اندرون آتش کین فروخت

یکی بهره زآن آتش تند و تلخ

برفت و برافروخت صحرای بلخ

مبادا که دیرآئی ای نامدار

که هستم از این خواب بس دلفکار

تهمتن بفرمود تا رخش زین

بکردند و شد پهلوان گزین

چنین تا به نزدیک لهراسب شاه

بیامد سرافراز پشت سپاه

بخش ۵۸ - آمدن رستم به خدمت لهراسپ شاه گوید

شهنشاه رفتش پذیره به پیش

ببوسید روی یل پاک کیش

که شاد آمدی ای سرانجمن

برافروختی جان تاریک من

تهمتن ببوسید مر دست شاه

که بادا فروزنده تاج وکلاه

سر سروران زیر پای تو باد

همیشه خرد رهنمای تو باد

جهان جوی بردش به نزدیک شاه

نشستند گردان بردست گاه

سه روزش جهان جوی مهمان بداشت

به روز چهارم به هنگام چاشت

سپهدار را گفت لهراسپ شاه

که ای از تو روشن مرا تاج و گاه

به هنگام هر شاه ای نامدار

بکردی بگرز گران کارزار

بگاه قباد آن شه کامیاب

گرفتی کمربند افراسیاب

به هنگام کاووس شاه جهان

گزیدی همه جنگ مازندران

به هنگام کیخسرو تاج دار

بکردی به خاقان چین کارزار

ربودیش از پشت پیل بزرگ

کشیدیش در پیش شاه بزرگ

مرا نیز امروز یک کار هست

تو را نیز نیروی پیکار هست

بدان ای سپهدار لشکر شکن

همی نامه آمد ز خاور به من

ز پیش شه خاور انگیس شاه

بمن جسته از شهریاران پناه

یکی دیو در خاور ابلیس نام

بر انگیس کرده جهان تیره فام

همه شهر خاور خرابی از اوست

بجوی اندران خون و آبی از اوست

کنون گوید آن شاه با رای و کام

که مؤبد چنین بوده از چرخ نام

که گردد تباه آن دد خیره سر

بدست یکی تخمه زال زر

کنون چیست رای تو ای پهلوان

بگو تا شوم شاد و روشن روان

تهمتن بدو گفت کای شهریار

سرت سبز و دل خرم از روزگار

بدی گر جهان جو فرامرز نیو

به بستی کمر از پی کین دیو

کنون هفت ماه است آن نامدار

بشد سوی هند از پی شهریار

که فرزند برزوی شیر اوژن است

سپهدار گرد و دلیر افکن است

بخشم از بر من برفت آن دلیر

نبودم من آن روز ای شاه چیر

کنون هند را کرده زیر و زبر

نموده هنرها پدید از گهر

فرامرز اکنون بشد سوی او

که بیند یکی شاد دل روی او

من استاده اینک به نزدیک گاه

چو فرمایدم شه نهم رخ بماه

سرش پیش درگاه ماه آورم

بر یوزبانان شاه آورم

چو گو پیرم و گوژ پشت من است

نشان جوانی بمشت من است

همان فره زور یزدانیم

بجا هست تیغ سرافشانیم

بهر گه که فرمان دهد شاه نو

کمر بندم از کین دین راه نو

بدو گفت لهراسپ کای نامدار

کنون رفت باید پی کارزار

بدو گفت رستم که فرمان برم

تزلزل برآن بوم خاور برم

ز بلخ گرامی چو لشکر برم

نپیچم ز فرمان خسرو سرم

به برم سر شوم ابلیس را

کنم شاد دل شاه انگیس را

همی باش زین درد آرام باش

همه روزه با باده و جام باش

چو گر شد ز بس عمر مویم سفید

هنوزم به نیروی باشد امید

به پیرایه سر گوژ کین برکشم

سپه را سوی ملک خاور کشم

بگیرم همه ملک خاور زمین

نه خاور بمانم نه ما چین و چین

بشد شاد لهراسپ بگشاد گنج

از آن گنج نابرده اندوه و رنج

ز جام لبالب ز یاقوت ناب

فروزنده تر از مه و آفتاب

سه جام دگر پر در شاهوار

یکی دست خلقت همه زرنگار

ز اسبان تازی و زرین لجام

یمانی یکی تیغ زرین نیام

برستم سپرد آن زمان شهریار

بشد شاد از شاه آن نامدار

شهش گفت اکنون بسیج سفر

بکن ای سرافراز پرخاشخور

مرآن مرد کامد ز خاور زمین

چنین گفت کای شهریار وزین

نباید بدین راه لشکر کشید

که راهست در پیش من ناپدید

بس است آنکه آید سپهدار شیر

به خاور زمین از پی دار و گیر

شود گر به لشکر مر این کارزار

به خاور سپاهست بیش از شمار

پسندید از او پهلوان گزین

به رخش گزین گفت بندید زین

نهادند زین از بر رخش شاد

نشست از بر زین جهان بخش شاد

دو صد مرد همراه او کرد شاه

دو منزل به همراه او شد براه

بخش ۵۹ - خبردار شدن لهراسپ از کشتن جهن گوید

چو رستم برفت از در شاه نو

بشد باغ ایران پر از خارخو

پس آگاهی آمد به لهراسپ شاه

که شد کشته جهن سرافرازگاه

بدست ستمکاره ارجاسپ شاه

برفتست زین روی لهراسپ شاه

چنان جهن را کشت از کار چیست

بپرسید لهراسپ ارجاسپ کیست

بگفتا که ای شهریار جهان

که شد آشکارا چنین از نهان

مگر شیده را بود در روزگار

یکی پور ارجاسپ شاهوار

میان ددی جهن یل کینه خواست

جهان را شد از کینه از حب راست

سه جنگ گران شد میان شان بدشت

دو بهر سپه سوی ارجاسپ گشت

به جنگ سوم در سر آفتاب

سر بخت جهن اندر آمد بخواب

بریدند ترکان چینی سرش

فکندند بر خاک و خون پیکرش

شد آن یادگار یل افراسیاب

کنون چون که بیدار گشته ز خواب

یکی قلعه از روی افکنده پی

ابا نامداران فرخنده پی

به توران در آن روی آهن نماند

کزین باره بر باره کین نراند

پی باره از روی و آهن کنند

که در قلعه روی مسکن کنند

بدانگه که آن قلعه بنیاد کرد

چو روبان درش نام آباد کرد

چو پردازد ازباره آهنین

نهند از برباره بادزین

پی کین توران به ایران کشد

سپه سوی شاه دلیران کشد

چو بشنید لهراسپ ترسید سخت

بلرزید بر خود چه شاخ درخت

طلایه فرستاد بر سوی راه

که گر آید از راه توران سپاه

از آن آگهی پیش شاه آورند

مبادا که ترکان سپاه آورند

پس آگاهی آمد به ارجاسپ شاه

که بنشست در بلخ لهراسپ شاه

تهمتن بشد سوی خاور زمین

تهی ماند ایران ز گرد گزین

سپاهی ز ترکان فراهم کشید

کاز گردشان شد جهان ناپدید

زچین و ز خلخ طلب کرد مرد

بایران زکین رای آهنگ کرد

یکی دیو بد پور فولادوند

دلیر و سرافراز و بالا بلند

بخش ۶۰ - آمدن ارجاسپ شاه با پسر پولادوند بر سر ایران گوید

ز فولاد نام وی ارهنگ بود

خدنگش نهان در دل سنگ بود

ورا نیز ارجاسپ همراه بود

ز کین بر سر شاه لهراسپ بود

بدو گفت خون پدر باز خواه

تو برکش سوی شهر زابل سپاه

ز اولاد رستم یکی زورمند

همی بازجو کین فولادوند

برانم من از کین افراسیاب

سوی بلخ لشکر از آن سوی آب

تو آنجا بر زال کن کار تنگ

به لهراسپ سازم من اینجای جنگ

چو ایران سراسر بدست آورم

بر اولاد رستم شکست آورم

تهمتن اگر باز آید ز راه

برو نیز سازم جهان را سیاه

نبیند چو اولاد فرزند هیچ

کجا رزم را ساز آرد بسیج

که پیر است و از پیر ناید هنر

چو جا آنکه از جا نبیند پسر

بگفتند و بستند بر پیل کوس

شد از بس سپه روی دشت آبنوس

درآمد سپاهش بعرض شمار

ز گردان رهی بد زره صد هزار

گذر کرد از آب جیحون سپاه

ز گرد سواران جهان شد سیاه

شنیدم که سی سال رفت از میان

شهنشاه خسرو که شد از جهان

که از کین سپه برد ارجاسپ شاه

به ایران زمین سوی لهراسپ شاه

یکی بهره شد زان سوی سیستان

ز کین بر سر زال گیتی ستان

بخش ۶۱ - داستان رفتن شهریار دربیشه بر سر مضراب دیو گوید

کنون ای سراینده داستان

زنه بیشه آرم سخن در میان

بیارم کنون رزم نه بیشه پیش

که دارم درین رزم اندیشه بیش

ز نه بیشه چون بشنوی داستان

شگفتی بسی بشنوی از جهان

چو بر راه نه بیشه شد شهریار

اباگرد جمهور خنجر گذار

دو منزل چو رفت از سر بیشه دور

یکی بیشه پیش آمدش پر ز شور

بدو گفت جمهور کای شیر مست

ز نه بیشه این بیشه اول است

به بیشه درون پیل بینی هزار

نکرد است هرگز درین ره گذار

همه نره پیلان چون اهرمن

همه کوهسای و همه کوه تن

ز خرطومشان اژدها در گریز

ز دندانشان تیغ خونریز تیز

چو بینی از ایشان یکی را به پای

تو گوئی که که هست جنبان ز جای

نیوش ای سرافراز زین ره بگرد

کزین بیشه کس رای رفتن نکرد

مکن گفت زین بیشه اندیشه هیچ

که راهی ندانم جز از بیشه هیچ

من و گرز و آن بیشه و پیل نر

ازین بیشه خواهیم کردن گذر

بگفت این و برداشت گرز کشن

در آمد درون بیشه چون اهرمن

بخش ۶۲ - رسیدن شهریار به بیشه اول و جنگ او با فیلان گوید

به جمهور گفت ای شه پاکزاد

پس پشت من زانکه دارد نژاد

چو آمد بدان بیشه آن نامدار

یکی پیل آمد بر شهریار

سری همچو گنبد تنی همچو کوه

زمین زیر پایش بدی در ستوه

برون از دهانش که دندان بدی

که پیشش بکین موم سندان بدی

سوی نامور همچو ابر بلای

برآورد خرطوم چون اژدهای

سپهبد برآورد گرز گران

بزد برسر پیل جنگی روان

کش از سر فرو ریخت مغزش به خاک

سپهبد به یک گرز کردش هلاک

سرش چون فرو ریخت آن نیکرای

درآمد چه کوهی همان دم ز جای

دگر باره آمد یکی نره پیل

چنان کآید از کوه دریای نیل

برآن حمله آورد چون کوه تند

نشد گرد را دست شمشیر کند

به پشتش چنان کوفت گرز درشت

که در ناف او ریخت مهره ز پشت

یکی دیگر آمد سوی یل به جنگ

جهانجوی خرطوم او را به چنگ

گرفت و ز سرکردش اندرزمان

درآمد ز پا پیل جنگی دمان

رسیدند پیلان گروه ها گروه

تو گفتی که از پیل شد بیشه کوه

هم اندر زمان گرزه گاوسر

برآورد زی پیل شد شیر نر

ز پیلان دو صد فیل جنگی بکشت

دگر پیلکان جمله دادند پشت

ره بیشه از فیل پرداخت یل

ز فیلان همه دشت را ساخت تل

چو از فیل جنگی برآورد گرد

بزد اسب رخ بر سوی راه کرد

از آن بیشه شیران برون تاختند

مر آن بیشه را از پس انداختند

جهان جوی آمد همانگه فرود

رخ خویش بر خاک تیره بسود

سپاس جهان آفرین کرد یاد

که بیرون از آن بیشه آمد چه باد

به جمهور گفت آن زمان نامدار

درخت امیدت برآورد بار

از آن بیشه شیران برون تاختند

مر آن بیشه را از پس انداختند

از این بیشه اندیشه کوتاه شد

ز پیلان چو کوه آن زمان راه شد

بخش ۶۳ - رسیدن شهریار به بیشه دویم و جنگ او با گرگان گوید

دویم منزل ای نامدار سوار

چو پیش آید از گردش روزگار

بدو گفت جمهور کای نامور

یکی بیشه پیش آیدت زآن بتر

درین بیشه گرگست هر یک چکوه

بهر پشته بیشه با صد شکوه

جوانی و از عمر نادیده بر

مرنجان ز خود مر روان پدر

که گرز تو خود در خور گرگ نیست

ز گرز تو بر گرگ من مرگ نیست

نه پیل است و این کش در آری ز پای

بگرز گران چون کنی رزم رای

زپیلان به نیرو تواناترند

همه در گه کینه شیر نرند

چنین است آئین گرگ سترگ

شنیدم ز دانش پژوه بزرگ

که چون گرگ رو در شکار آورد

به فیلان نر کار زار آورد

زند شاخ بر ناف فیل دمان

برآردش از جا چو کوه دمان

رود فیل از باد بر باد فیل

روان خون ز پیل و مان همچو نیل

چو گردد هوا ز آتش مهر گرم

بسوزد ز گرمی بران فیل چرم

چو بگذارد از گرمی آفتاب

رود روغن از فیل چون رود آب

شود چشمش از روغن فیل کور

بدین سان ددی چون توان کرد زور

میندیش گفتا سپهبد ز گرگ

من و گرز و شمشیر و این گرگ ترگ

نشست از بر تازی اسب بلند

خروشان و بسته بزین بر کمند

همی راند چون شیر آشفته بور

شب تیره تا سر برآور هور

بدآن بیشه گرگ آمد ز راه

ابا گرد جمهور زرین کلاه

سپهبد به جمهور گفت ای دلیر

ببینی کنون رزم و پیکار شیر

بگفت این و در بیشه آمد چو دیو

برآمد ز گرگان بیشه غریو

گروهی ز گرگان بدو باز خورد

برآورد گه زی سپهدار گرد

به جمهور گفتا پس پشت من

بدار و ببین گرز این مشت من

به گرگ اندر آویخت چون شیر نر

ببردند گرگان به بیشه حشر

درافتاد در گرگ گرگ سترگ

چنان چونکه افتاده در رمه گرگ

صد از گرگ جنگی بگرز گران

بکشت آن سرافراز جنگاوران

یکی گرگ پیش آمدش همچو کوه

که کوه آمدی از نهیبش ستوه

سروئی بسر برش چون یک ستون

دهان پر ز کف چشم چون طاس خون

بزد بر بر اسپ آن سروروی

درآمد ز بالا سمندش بروی

سپهدار جست و گران گرز کین

برآورده آمد چو شیر عرین

چنان زدش بر سر عمود گران

که مغزش فرو ریخت بر خاکران

به یک گرز از کاسه سر بجست

چو مهره دو چشم و تنش گشت پست

به خاکش بخوابید مانند کوه

چو دیدند از پهلوان آن شکوه

بدو بر دگر حمله آور شدند

سراسر بگرد دلاور شدند

سپهبد بدان گرزه گاوسار

ز گرگان همی کشت چون مرغ زار

زره از تن یل بضرب سروی

دریدند گرگان پس پشت اوی

دلیران که بودند همراه شیر

بسی کشته گشتند در پیشه چیر

ولی شیر نر بود چون گرگ مست

میان اندران گرزه کین بدست

بهر گرگ کو گرز کین میزدی

زکین گرگ زیر زمین می زدی

سرانجام گرگان گریزان شدند

چه باد اندرون بیشه خیزان شدند

ز گردان دو ده ماند با یل سوار

ابا گرد جمهور با گیر و دار

دگر کشته کشتند در جنگ گرگ

نبرده کسی جان ز چنگال مرگ

نشست از بر اسب آن نامدار

برفتند تا بر لب جویبار

فرو آمد و پیکر خویش شست

یکی جای بهر پرستش بجست

بیامد هماندم ز بهر نماز

بدادار گفت ای خداوند راز

توانائی بندگان از تو شد

مرا شاد و خرم روان از تو شد

سپاس از تو ای داور آب خاک

که رستم از این بیشه هولناک

وز آن پس بخوردند چیزی که بود

بره روی کردند چون باد زود

همه شب همی راند سرکش سمند

دل آکنده از کین و بر زین کمند

بخش ۶۴ - در رسیدن شهریار به بیشه سوم و کشتن اژدها گوید

چه روز دگر شد جهان عطربار

رسیدند در دامن کوهسار

همه کوه یکسر پر از بیشه بود

که کم اندران بیشه اندیشه بود

زجمهور پرسید کای گرد نیو

چه باشد در این بیشه پر غریو

بگفتا در این بیشه یک اژدهاست

ره بیشه را بسته ابر بلاست

دمان اژدهائیست چون کوه ژرف

چو بینی بمانی از او در شگرف

صد اندر صد اینجای مأوای اوست

دراندازد از زهر او مار پوست

بترسم کاز این ریمن هولناک

درآید سر بخت ما زیر خاک

سپهبد بدو گفت مشکن دلم

ز گفتن درآتش میفکن دلم

چو بینی کنون روی آرم بدوی

ز خونش روان سازم از کوه جوی

شنیدم که رستم گو پهلوان

چو از هفت خو(ا)ن شد به مازندران

برآویخت با شیر و با اژدها

کنون گر از آن تخمه خو(ا)نی مرا

نه زو شیر و نه اژدها شد رها

گه کین چرا سست خو(ا)نی مرا

بگفت این و سر سوی بالا نهاد

ابا گرد جمهور والانژاد

چه آمد بر افراز آن کوهسار

یکی اژدها دید چون کوه نار

دمش کرده این بیشه را جمله خشک

سیه از دم او زمین همچو مشک

ز جنبیدنش بیشه پرداخته

بغار اندرون جایگه ساخته

چه دیدش سپه دار در پیش غار

یکی نعره زد همچو ابر بهار

برآورد سر اژدهای دمان

ز می آتش افشان شد اندر زمان

بیامد چو سیل از بر کوه شیب

چو جمهور دیدش بشد در نهیب

سپهبد بنالید بر دادگر

کای دادفرمای فیروزگر

یکی آنکه پیش نیاکان خویش

ز پس شرم و سراندر آرم به پیش

بگفت و کمان بر زه آورد تفت

بر اژدهای دمان تیز رفت

یکی تیر زد بر گلوگاه او

شدش از گلو خون رو(ا)ن همچو جو

فرو دوخت راه دم و دود او

زیان شد سراسر همه سود او

بیفکند دم بر یل آن اژدها

سپهبد بدو گفت از بادپا

چنان پیکر باره در هم فشرد

به نیروی دم استخوان گشت خرد

سپه دار گرز گران در ربود

بر اژدها رفت مانند دود

زدش بر سر از کینه گرز کشن

که خوابید بر خاک آن اهرمن

همه مغزش از سر فرو ریخت پاک

بخوابید چون مار مرده به خاک

سپهبد ز بویش برآمد بهم

دلش بر هم آمد از آن بوی سم

بیفتاد بر پای زو رفت هوش

دل جان جمهور آمد بجوش

همی گفت زار ای یل نامدار

دریغ ازتو ای گرد خنجرگزار

مکن گفتمت جنگ با اژدها

که از اژدها کس نگشته رها

بخود بر ستم کردی ای تیز چنگ

که کردی بدین زشت پتیاره جنگ

کنون با که گوئیم درد تو را

دلیری و رزم و نبرد تو را

زمانه چو زین گونه بودی بخشم

که بگشاد آن شیر آشفته چشم

به جمهور گفت ای یل تیز چنگ

مرانیست رنجی بتن از شرنگ

زبویش مر دل برآمد بهم

بدینسان میالای از دیده نم

بگفتا و برخاست شیر ژیان

به توفیق دارنده جسم و جان

ببوسید جمهور مر خاک را

نثا گفت مر ایزد پاک را

که بادا هزار آفرین ای دلیر

به جان تو از داور ماه و تیر

که کردی تو کاری که هرگز نکرد

جهان جوی گرشاسب اندر نبرد

وز آن جای رفتند تا پیش آب

جهان جوی تن شست اندر شتاب

دگر باره کرد او سپاس از خدای

خداوند روزی ده رهنمای

کزآن زشت پتیاره پرداخت راه

تهی ساخت بیشه از آن کینه خواه

وزآنجا دگر سر سوی راه کرد

همی رای آهنگ بدخواه کرد

شب تیره می راند تا آفتاب

برافکند از رخ به بیرون نقاب

بخش ۶۵ - رسیدن شهریار به بیشه چهارم و جنگ او با موران و دیدن دخمه گرشاسب را گوید

یکی دشت پیش آمدش ناگهان

که پیدا نبودش کنار و گران

همه دشت آکنده از خار بود

برون رفتن از دشت دشوار بود

بپرسید کاینجا چو چیز است پس

که از کینه اندر ستیز است بس

بگفتا بیابان موران بود

تهی این بیابان ز گوران بود

بیابان همه پر ز مور است بس

تهی این بیابان ز گور است بس

هرآن کس که آرد بدین ره گذر

بدرند مورانش از یکدگر

همه همچو گرگ است و گفتار تیز

ز شیران نیارند رخ در گریز

سپهدار گفتش که ای نامور

چسان می توان رفت زین ره بدر

که موران نه چون شیر و گرگان بوند

که در کینه موران چو شیران بوند

فروماند برجای جمهور شاه

ندانست تا چون کند ساز راه

سپهدار هم زین فرو ماند نیز

سرش بود از کین مضراب تیز

فرود آمد آنجای با سروران

یکی آهو از دشت آمد دمان

سپهدار برداشت پیچان کمند

نشست ازبر تازی اسپ بلند

سرآهویک را بدام آورد

سگ نفس را دل بکام آورد

گریزان شد از پیش آهو دوان

برفت از پسش نامور پهلوان

یکی پشته دید بیحد بلند

برآن پشته بردنده رش؟ کمند

یکی قلعه ای دید بس استوار

بدین ره بیک میل کرده حصار

زره پوش مردی برافراز بام

بر اسبی سوار و رخش تیره فام

سیه زنگئی همچو یک کوه قار

ابر طاق دروازه بد استوار

کمانی بدست اندرش با خدنگ

تو گوئی که دارد مگر رای جنگ

که هرکس که آید به نزدیک در

زند بر سرش تیر خارا گذر

سپهبد ندانست که آنجا کجاست

بسی گشت هر سوی از چپ و راست

همی بانگ قمری و بلبل بدی

به قلعه و ران بانگ غلغل بدی

نبودش در آن قلعه چه هیچ راه

فروماند آن پهلوان سپاه

یکی چشمه ای دید پر آب سرد

فرود آمد آنجا و آرام کرد

برآسود لختی و آبی بخورد

فرو رفت بر جای و خوابش ببرد

روانش روان بیشه در خواب خوش

که مردی به بالا و با یال کش

که ای گرد فرزند شاد آمدی

به مهمانی ما چه باد آمدی

همانا ندانی که اینجای چیست

ندانی که این مرد گوینده کیست

منم گرد گرشاسب ای نامدار

بود دخمه من درون حصار

مر این قلعه خود خیمه گاه من است

سوارش غلام سپاه من است

که این دخمه را پاسبان است و بس

بافسان چنان زو نشان است بس

بیا تا ببینی یکی روی من

در این باغ آن سرو دلجوی من

چه بیدار شد آن یل نام جوی

درقلعه بگشاد بر روی او(ی)

بشد در درون آن یل نامدار

یکی باغ دید او چه خرم بهار

همه باغ پر سنبل و لاله بود

ز بلبل همه باغ پرناله بود

میان بر یکی گنبدی دید شیر

به گنبد درآمد دلاور دلیر

سراسربد آن گنبد از لاجورد

درو بند و دیوار یاقوت زرد

میان بر یکی در دلاور بدید

زده قفل و برپهلوی او کلید

گشود آن زمان در یل نامدار

درآمد در آن دخمه یل شهریار

چه آمد به سردابه شیر دلیر

ز زر دید کرده میان چار شیر

برافراز آن چار شیر بزرگ

یکی تخت دید آن دلیر سترگ

مر آن تخت یکسر ز یاقوت ناب

درخشنده ماننده آفتاب

برآمد بر آن تخت شیر دلیر

سرافراز و شیر اوژن و شیرگیر

سه کس دید خوابیده برروی تخت

به ماننده سایه گستر درخت

ز روی یکی پرده چون برگرفت

ز رخسار او ماند اندر شگفت

تو گوئی که آن مرد در خواب بود

چنان خفته در خواب بیدار بود

به بالین سر بدش لوحی ز زر

بخواند آن زمان لوح آن نامور

نوشته که این مرده ناتوان

بود سام نیرم یل پهلوان

مرا خفته هرکس که بیند به خاک

ز مهر جهان برکند جان پاک

عروس جهان گرچه هم خوابه است

که آخر تو را جای سردابه است

دگر آنچه از بهمن آید پدید

سراسر بدان لوح خواند و شنید

بیامد به بالین مرد دگر

یکی کالبد دید بازیب و فر

فروزان رخش بود مانند خور

نمرده است خوابیده گفتی مگر

یکی لوح زرین بزیر سرش

بدیبا بپوشیده سیمین برش

بزد دست و برداشت آن لوح زر

سپهدار شیراوژن نامور

نوشته که این یل نریمان بود

که زین گونه در خاک پنهان بود

سپرده روان و تن افتاده پست

جز از خاک چیزی ندارد بدست

سرانجام گیتی چه زین سان بود

خنک آنکه با داد یزدان بود

نپیچد سر از داد کیهان خدیو

نپوید بدان ره که آردش دیو

نکوشد که سازد ولی را نژند

که یزدان ندارد نژندی پسند

دگر آنچه از بهمن آید بدید

سراسر بدان لوح خواند و شنید

بدان لوح هم راز بهمن بخواند

بدیده بدان لوح گوهر فشاند

ببارید از دیدگان آب زرد

بنالید بر مژگان ناله کرد

ببالین آن دیگر آمد فراز

مرآن گر(د) گردن کش سرفراز

یکی مرد دید او به بالا بلند

کشیده برابرش کهلی به بند

چه آن پرده برداشت بر روی او

فرو ماند بر روی از موی او

پهن سینه سر گرد و ریش سفید

میان تنگ و رخساره مانند شید

ز زیر سرش لوح برداشت گرد

نوشته که ای مرد با دستبرد

بر این مرده گرشاسب راداست بس

که در دستش از دهر باد است بس

به گیتی درون سال هفتصد بدم

نه هرگز بکاریکه بد بد بدم

همه ساله بودم به نیکان گزار

نبود(م) بجز نیکوئی هیچ کار

چه کردم سرانجام از دهر پشت

نبودم بجز مشت خاکی به مشت

مبندید دل در سرای سپنج

کزو نیست جز درد و اندوه و رنج

بدین لوح هم کرد گرد جوان

که بهمن چه سازد بدین دودمان

بپوشید روشن دل نامدار

ببارید آب و بنالید زار

ز سردابه آمد برون نامور

خلیده روان و گسسته جگر

فرو بست در را یل نام دار

چنان چون کزان پیش بد استوار

وز آن پس درون دخمه یکسر بخواند

بر آن دخمه از دیده گوهر فشاند

ز گنبد چه آمد برون سرفراز

سروشی بگوشش چنین گفت راز

که شب از بیابان موران برو

که گشتی سرافراز سالار نو

یکی دسته ای گل از آن باغ چید

برون رفت در را دگر بسته دید

بیامد به نزدیک جمهور شاه

بدو گفت دید آنچه آن نیک خواه

نشاند و برو دسته گل نمود

کز آن دخمه خرم آورده بود

بدو گفت جمهور کای نامدار

مرا نیز بر تا ببینم حصار

ببردش بسی گشت دیگر نیافت

مرآن قلعه هر چند هر سو شتافت

شب تیره زآنجا به بستند بار

چه جمهور گرد آن یل شهریار

شب تیره آن راه بگذاشتند

از آن چشمه سیراب برداشتند

چه موران در آن شب خبر یافتند

سوی نامداران کمین ساختند

سر اندر پی نامداران زدند

همه نعره چون شیر غران زدند

دو گرد از یلان باستوران بزار

بماندند در چنگ موران نزار

برایشان چه موران بپرداختند

یلان ز آن بیابان برون تاختند

چه روز دگر آفتاب بلند

درآمد برین تخت نیلی پرند

برفتند از آن وادی هولناک

دو تن شد از آن نامداران هلاک

فرود آمد آنگا(ه) در پیش جوی

بسودند در خاک تیره دو روی

زمانی غمودند و برخاستند

تن از بهر رفتن بیاراستند

به جمهور گفت آن زمان پهلوان

که ای گرد روشن دل کاردان

درین منزل پنجم از روزگار

شگفتی چه بینم دراین کارزار

بخش ۶۶ - رسیدن شهریار به بیشه پنجم و رزم او با شیران گوید

بگفتا که ای شیر شمشیرگیر

روانت جوان باد رای تو پیر

چه فردا زند شیر بر چرخ چنگ

ز گرگ شب افتاد بیم پلنگ

یکی بیشه پیش آیدت پر ز شیر

همه همچو پیل دمنده دلیر

از آن هر یکی بر برزگی گرگ

نیاید درین بیشه از بیم مرگ

گه کینه با فیل جنگ آورند

سر فیل بر زیر چنگ آورند

دهانشان پر از خنجر آب دار

زبان اژدهامان نگون همچه مار

ازاین بیشه گر بگذرد اژدها

ز شیر دمنده نیابد رها

مشو ای دلاور به شیران درشت

که با شیر کینه درفش است و مشت

نه چون فیل باشند ایشان نه گرگ

که گوئی من و بیشه و گرگ و ترگ

بگیرند درند از آن پس خورند

چه از ماده و آنکه شیر نرند

چه آدم ببینند جنگ آورند

سرفیل نر زیر چنگ آورند

سپهدار گفتا مشو رنجه زین

که چون من نهم از بر اسب زین

یکی رزم گرز گران آورم

قیامت برآن نره شیران برم

بگرز گرانشان کمر بشکنم

تن کوهشان از کمر افکنم

سر نره شیران بکوبم بگرز

چه کو بند آهنگران میخ برز

اگر شیر را پنجه باشد به چنگ

مرا گرز باشد گه کین به چنگ

برو تا ازین در خرامان شویم

گریزان بر نره شیران شویم

گرازان برفتند از آنجای شاد

سوی بیشه شیر مانند باد

چه زد پنجه بر پشت شیر آفتاب

سرگاو ماهی درآمد ز خواب

گرازان در آمد به بیشه دلیر

به چنگ اندرش تیغ مانند شیر

چه شیران شدند آگه از کارزار

نهادند رخ سوی آن نامدار

ز شیران یکی شیر آمد به پیش

بر و یال ماننده گاو میش

به کف خنجر و تیغ در کام داشت

دو حربه چنین از پی نام داشت

به هیکل چه فیل و به پیکر چه شیر

چه آمد برآورد گرز آن دلیر

چنان برسرش کوفت گرز کشن

که خوابید چون گربه پیرزن

چه جیحون روان از دهان گشت خون

ابا خون ز سر مغز آمد برون

رسیدند شیران دیگر چه گرگ

برآورد گرز آن دلیر سترگ

به شیران در افتاد گرد دلیر

همی گشت و می کشت با گرز شیر

چه شیران بدیدند روی ستیز

نهادند چون گربه رو در گریز

گریزان برفتند زی شیر زوش

چنان چونکه بگریزد از گربه موش

بپرداخت آن بیشه از شیر نر

بگرز آن سرافراز پرخاشخور

گذر کرد آن بیشه جنگی پلنگ

فرودآمد آنگه بروی النگ

زمین را ببوسید کرد او سپاس

بدادار یزدان نیکی شناس

غنودند آرام جستند خواب

چنین تا بر آمد ز کوه آفتاب

به جمهور گفت ای جهان جوی شاه

بگویم چه پیش آید از پیش راه

ششم بیشه ات رزم غولان بود

که در جنگشان دیو نالان بود

در این بیشه گر آدم آرد گذر

بگیرد درین بیشه اش غول نر

کشد از برش جامه دلق زود

بیاویزد آنگاه از حلق زود

بدانند ایشان همه نام ما

دگر آنکه باشد سرانجام ما

سپهدار گفتا که اکنون ملول

مشو ای دلاور ز کردار غول

بگفت این و رفتند ز آنجای تیز

سری پر ز کین و دلی پرستیز

بخش ۶۷ - رسیدن شهریار به بیشه ششم و جنگ او با غولان گوید

شب تیره در بیشه راندند اسپ

خروشان بکردار آذرگشسب

هوا سرد بود از دم زمهریر

فرود آمد آنگه یل شیرگیر

بسی هیمه کردند از بیشه جمع

دل خویش کردند ز اندیشه جمع

همانگاه آتش برافروختند

همه چشم دانش فرو دوختند

بیامد بناگه یکی مرد پیر

به نزدیک آن پهلوان دلیر

بزاری همی گفت کای پهلوان

یکی مرد پیرم بدل ناتوان

یکی پور بودم جوان و ملول

ربودش ز من اندرین شهر غول

کنون هستم اندر پناه شما

نمایم در این بیشه راه شما

نمایند این بیشه ایدر به پای

که نبود در این بیشه آرام جای

که هستم بسی دل از اینجا ملول

که هست این همه بیشه مأوای غول

سپهدار گفتا به جمهور شاه

کزیدر بیا تا بگیریم راه

بدو گفت جمهور کای سرفراز

خرد را بکن چشم دانش فراز

همانا که غولست این ناسزا

که زینگونه آمد به نزدیک ما

ورا گر توانی بیاور بدست

وگرنه بما غول آرد شکست

جهان جوی برداشت از سفره نان

بدان غول گفتا بیا و ستان

بشد پیش تا نان ستاند از اوی

گرفتش سر و دست آن جنگجوی

ببست آن زمانش جهان جوی دست

به پایش نگه کرد آن شیر مست

چه خر بود پایش پر از موی و سم

چه خر داشت سم و چه خر داشت دم

سرش خواست از تن ببرد روان

یکی نعره زد غول تیره روان

ز هر سوی او غول آمد هزار

چه دید آن چنان گرد خنجرگزار

ز غولان فرو ماند اندر عجب

ز بس غول دید اندر آن تیره شب

همه نره غولان بالا بلند

که برقد ایشان نبودی کمند

سراسر تنان شان پر از موی بود

همه بیشه زیشان پر از بوی بود

برون آمد از بیشه پانصد هزار

بدینگونه غولان با گیر و دار

ستادند در گرد ایشان همه

مر آن نره غولان خروشان همه

مرآن غول کآن شیر نر بسته بود

بدان بستگی جان او خسته بود

قضا را که آن شاه غولان بدی

که از بهر او غول نالان بدی

سپهدار را گفت آن نره غول

کازین لشکر من نباشی ملول

منم شاه غولان درین بیشه در

رها کن مرا ای یل نامور

که تا این سپه را برم از برت

کسی کشته ناید از این لشکرت

سپهدار گفتا که از رای خویش

مبادا بگردی بد آری به پیش

بگفتا به خورشید تابان قسم

که ازکین نیارم برت با دودم

سپهدار گفتا به یزدان پاک

کاز کین نسازم ترا من هلاک

سپهدار چون نام یزدان ببرد

فروغ از دل نره غولان ببرد

دراندیشه آن نره غولان شدند

گریزنده از نام یزدان شدند

مرآن غول کش بود در بند پای

بمرد او چه بشنید نام خدای

نبد پا که بگریزد از بند گرد

ز بیم یل نام یزدان بمرد

چنین تا سر از پرده برداشت شید

نیامد ز غولان دگر خود پدید

سپهبد همی بر(د) نام خدای

خداوند روزی ده و رهنمای

بدانست کز نام یزدان پاک

مر ان نره غولان شد آندم هلاک

بر اتش نهاد و تنش را بسوخت

دگر باره چشم خرد را بدوخت

زبوی بدش باز غولان همه

رسیدند چون نره شیران همه

سپهبد دگر برد نام خدای

دگر باره رفتند غولان ز جای

سپهبد به جمهور گفتا که هین

بسیج سفر کن بزین برنشین

بزین بر نشستند رفتند شاد

ازآن بیشه دلشاد و خرم چه باد

بخش ۶۸ - رسیدن شهریار به بیشه هفتم و جنگ او با زنگیان گوید

چه خورشید تابان فروشد به چاه

جهان شد بکردار تابنده ماه

برفتند بیرون ز بیشه چه باد

فرود آمد آنگه یل پاکزاد

خدای جهان را ستودن گرفت

همی روی بر خاک سودن گرفت

دگرباره گفتا به جمهور شاه

که بر گوی با من ایا نیک خواه

چه بینم درین منزل هفتمین

بدو گفت جمهور کای پاکدین

چه روشن ز خورشید گردد جهان

یکی بیشه بینی پر از زنگیان

یکی زنگی آنجای دارد وطن

حذر کن ز زنگی که هست اهرمن

ورا نام زنجان زنگی بود

که در رزم چون شیر جنگی بود

از آدم ندیدند این زنگیان

به بیشه در آن بوده چون وحشیان

چه بینند آدم ستیز آورند

نه چون وحش رو در گریز آورند

گه کینه با چنگ جنگ آورند

به چنگال چنگ پلنگ آورند

زره را به چنگال درهم درند

چنان چونکه مقراض موئی برند

همه شیر پیکار آهو تک اند

همه دیو خوی و همه بدرک اند

بهر گه که شان خوردن آید بیاد

بدشت اندر آیند مانند باد

بگیرند گوران وحشی به تک

چنان چون که خرگوش را تیز سگ

همه بیشه پر نار و سیب است و به

به بینی چه آن بیشه گوئی که زه

بدو گفت آن گرد روشن روان

ز زنجان زنگی مرنجان روان

مر او را اگر نام زنجان بود

ز من شیر آشفته رنجان بود

چنانش بدین گرز رنجان کنم

که در رنجش از رفتن جان کنم

بگفت این و بربست تنگ استوار

جهان جوی شد بر تکاور سوار

ره بیشه هفتم آورد پیش

ابا گرد جمهور فرخنده کیش

چه سلطان خاور پدیدار شد

سر زنگی شب نگون سار شد

رسیدند نزدیک آن بیشه تنگ

سپهبد سوی گرز کین برد چنگ

درآمد در آن بیشه چون شیر مست

گران گرزه گاو پیکر بدست

چه در بیشه راندند آن جنگیان

شدند آگه از کارشان زنگیان

گروهی گرفتند ره بر دلیر

ز بیشه درآمد غو دار و گیر

سپهبد به جمهور گفت ای دلیر

ز بیشه درآمد غو دار و گیر

تو باش از بس من ابا جنگیان

ببینند زخمم ابا زنگیان

بباشید پیشم به یکجای جمع

چنان چون که پروانه بر گرد شمع

بگفت این و گرز گران برکشید

خروشی چه شیر ژیان برکشید

پس و پشت او نامور جنگیان

بدو حمله کردند آن زنگیان

چنان زد یکی را بسرگرز کین

که شد گم تن زنگیک برزمین

درافتاد چون شیر در زنگیان

سپهبد همی کوفت گرز گران

همی کشت از ایشان بگرز کشن

سپهدار شیر اوژن تیغ زن

به تیر و به شمشیر و گرز گران

بسی کشت از آن بی هنر زنگیان

چه دیدند آن زنگیان آن ستیز

نهادند یکسر سر اندر گریز

به زنجان بگفتند کآدم رسید

ازایشان به ما روز ماتم رسید

بکشتند بسیار از ما به جنگ

هزیمت شد آنرا ندیدیم ننگ

برافروخت زنجان چه بشنید این

همی کند تن او بدندان کین

برآشفت برخواست چون کوه قار

ابا زنگیان بیش از یک هزار

سر راه آن شیر کردند تنگ

همه تیز دندان کین چون پلنگ

بگیرو به بند اندر آن بیشه خاست

جهان جوی برداشت آن گرز راست

چه آتش درافتاد در زنگیان

برآمد غو نای ارژنگیان

بیامد به نزدیک آن پاک زاد

ستمکاره زنجان بکردار باد

خروشان و جوشان بکردار مست

ز کین چشم سرخ و درختی بدست

دمان زنگئی دید آن نامدار

مگر بود از قیر گفتی منار

تنش آفریننده خوب و زشت

تو گفتی که از دود دوزخ سرشت

برزم اندران بود مانند فیل

قدش از بلندی نموده دو میل

خروشان بدو گفت کای آدمی

نبینی ازین پس رخ خرمی

کسی کاندرین بیشه ات ره نمود

نه ره بلکه از کینه و چه نمود

زمن اندرین بیشه کی شد رها

گذر کرد اگر شیر اگر اژدها

چه گفت این بغرید از کینه سخت

برآورد از کین چه کوه آن درخت

سپهبد فرود آمد از پشت بور

که بودش بره بر همان یک ستور

بیفکند زنگی ز کینه درخت

بسوی سرافراز فیروزبخت

تهی کرد جا از بر ضرب او

در اندیشه بودش دل از حرب او

فرو جست چون شیر یازید چنگ

بغرید بر سان جنگی پلنگ

سر دست آن زنگئی نابکار

به نیروی بگرفت یل شهریار

کشیدش به زانو و بگرفت زود

بزد بر زمین زود بستش چه دود

بگردنش بنهاد یل پالهنگ

به جمهور دادش در آمد بجنگ

چه بگرفت گرز گران را به مشت

به یک حمله از کینه صد زنگی کشت

ز گردان که بودند همراه شیر

سه تن ماند ار جا دگر شد اسیر

شد از خون همه بیشه سیلاب خیز

سرانجام کردند رو در گریز

بدان بیشه آن زنگیان باختند

نبد صرفه از جنگ دست آختند

سپهبد برون راند از بیشه بور

به نیروی دارنده ماه و هور

تو گفتی که زد غوطه در بحر خون

که ازخون بدی جوشنش لاله گون

سه (کس) بود مرده ز مردان او

فرود آمد آنگاه آن نامجوی

چنان بسته زنجان زنگی برش

به پیش از نهیب او فکنده سرش

جهان جوی گفتا به جمهور شاه

چرا بسته دارم بجا این سیاه

ببرم سرش یا رها سازمش

رها از کمند بلا سازمش

ز تن گفت بردار از بن سرش

بیفکن بر کرکسان پیکرش

بدو گفت ازکشتن او چه سود

که برخواست اکنون از آورد دود

بگفت این و بگشاد دستش ز بند

رها شد ز بندش سیاه نژند

زمین پیش او در زمان بوسه داد

همانگاه سر سوی صحرا نهاد

گرفت او دو گور دوند بزود

بیاورد پیش سپهدار گود

دگر باره بوسید پیشش زمین

بگرد جهاندار کرد آفرین

بایستا(د) زنجان همانجا بجای

همی دید از بیم یل پشت های

به پختند گوران و خوردند چیز

جهان جو به زنگی نگه کرد تیز

خروشان بدو گفت برگرد شاد

برو سوی بیشه بمانند باد

چه سایه نهادش بپا سر روان

که هستم ز جان چاکر پهلوان

بکش دست کرد و ستاد از برش

رهی وار پیش اوفکنده سرش

چنین گفت کای پهلوان جهان

به یزدان کازو هست روشن روان

که تا زنده ام چاکر و بنده ام

به پیش تو سر پیش افکنده ام

بهر جا که رخ آوری ای دلیر

منت در جلو بود خواهم چه شیر

سپهبد به جمهور گفتا ببین

بگو تا چه پیش آید از همنشین

بخش ۶۹ - رسیدن شهریار به بیشه هشتم و جنگ او با بوزینگان گوید

بدین منزل هشتم از روزگار

چه بینم ایا نامدار سوار

بگفتا چه سر بر زند آفتاب

ببینی یکی ژرف دریای آب

که فیل از دمش کی گدا آورد

کجا پیل را در چهار آورد

چه زان ژرف نیل ای یل نامدار

به نیروی دادار آری گذار

یکی بیشه بینی چه خرم بهشت

همه ساله آن بیشه اردی بهشت

در آن بیشه بوزینگانند بس

که هریک چه شیر ژیانند بس

همه تیز دندان چه شیر نراند

به نیرو ز شیران تواناترند

در این بیشه از بیم بوزینگان

نیارد گذار اژدهای دمان

فتد گر به چنگالشان شیر نر

درین بیشه ای شیر پرخاشخور

بدرند از هم چه شیران زوش

چنان چونکه بد روز کین گربه موش

شگفتی سه چیز اندرین بیشه است

که گم اندرین بیشه اندیشه هست

نخستین بود کان آهن ربا

دگر سنگ یاقوت ای با بها

دگر کان پا زهر ای نامدار

دراین بیشه باشد بهر سو هزار

کس از بیم بوزینگان دلیر

در این بیشه ناید بود گردلیر

که با آهن از بیشه پر خطر

نیارد کند باد صرصر گذر

کنون بفکن از تن سلیح گران

کزین بیشه نتوان شدن برگران

سپهدار گفتا که ای با خرد

چنین گفته کای از شهان در خورد

همانا که دل با منت صاف نیست

که گفتار سرد تو جز لاف نیست

به من بر نه گفتارت آمد درست

که پیمان شکن بوده ای از نخست

بهربیشه کایم به ترسانیم

نه بینی همی فر یزدانیم

چه آهن بیندازم از چنگ دور

چسان رزم سازم گه کین و شور

نباشد چه گرز گرانم بدست

سردیو چون آرم از بر به پست

همان به که بر بندمت استوار

چنین بسته باز آرم از کارزار

بدو گفت جمهور کای شهریار

بدان پاک یزدان پروردگار

که مهر و مه و آسمان آفرید

گل و لاله و بوستان آفرید

که روشن روانم هوادار تست

دل و جان شیرین خریدار تست

مرا همچو فرزندی از روزگار

بترسم که گردد ترا کار زار

بکوشم که برهانمت تن ز رنج

که شیرین روان است نایاب گنج

پی دختری ره سپردن خطاست

زنان را سر موی مردی بهاست

که گم باد نام زن اندر جهان

چه گر پاریایست و روشن روان

چه زنگی شنید این چنین گفتگوی

بدانست تا چیست از هر دو روی

روان جست در بیشه مانند باد

بیامد دگر باره آن دیوزاد

کلیمی پر از سیر آورد پیش

فرو ریخت در پیش آن پاک کیش

بر افراز سنگ آن زمان کوفت نرم

بمالید بر ترک جوشنش گرم

به تیغ و به تیر و به بر گستوان

بمالید سیر آن سیه در زمان

وزین پس چنین گفت برکش براه

چه دید آن چنان پهلوان سپاه

به زنگی بگفت این چه تدبیر بود

که بر جوشنش بازوی شیر بود

بدو گفت کآهن آیا نیک خواه

از آهن ربا سیر دارد نگاه

برفتند شادان از آن جایگاه

روان پیش اسپ سپهبد سیاه

چه شب از تن افکند کحلی پرند

درفش شه خاوری شد بلند

رسیدند نزدیک آن رود آب

بگاهی که سوزد به کوه آفتاب

سپهبد ندانست راه گذار

فرو ماند بر جا یل نامدار

بزد دست زنجان و برداشتش

ابا اسپ از آب بگذاشتش

همان کرد جمهور را با سه گرد

بدان روی برد آن زمان هم چه گرد

بشد شاد از آن زنگی آن شیر مست

بسر برش مالید آن گاه دست

ببوسید پایش هماندم سیاه

نهادند زنجان سر سوی راه

چه آمد بدان بیشه آن پهلوان

خبر شد بر شاه بوزینگان

بیامد ره بیشه را کرد تنگ

بیاراست ره را به آئین جنگ

بدیدند بوزینه را صد هزار

همه تیز دندان چه گرگ شکار

سپهبد چه آمد به نزدیکشان

برو بر دویدند بوزینگان

سپهبد بزد دست برداشت گرز

درآمد بکین و برافراشت برز

از ایشان همی کشت آن نامدار

بگرز گران اندران کارزار

چه زنگی چنان دید مانند دود

درآمد بکینه به ایشان فرود

دو تا و سه تا را گرفتی به چنگ

گرفتی و خوردی ز کین روز جنگ

ازایشان چنان می دریدند بزور؟

که شیر ژیان درگه کینه گور

گروهی ز بوزینگان نژند

برفتند در دم بدار بلند

گروه دگر زو گریزان شدند

چه موران به سوراخ خیزان شدند

چه گردید بیشه تهی از ددان

برفتند مانند شیر ژیان

ز یاقوت و از سنگ آهن ربا

زپازهر دیگر هم از کهربا

بسی برگرفتند و رفتند تیز

از آن بیشه بیرون سری پرستیز

فرود آمد آن گاه آن کامیاب

غنودند تا سرکشید آفتاب

به جمهور گفت ای شه پاک دین

نهم منزلت چیست برگوی هین

بدو گفت ای کرد بارای نیو

نهم منزلت هست مأوای دیو

ز دیوان چه زآن روی داری گذار

بود ای سپهدار مغرب دیار

بکوه نخستین که در راه ماست

بدو اندر آن جای بدخواه ماست

بود جای مأوای مضراب دیو

کزو شهر مغرب بود در غریو

سراسر پر از دیو آن بیشه است

که در چنگشان سنگ چون شیشه است

سراسر مطیع اند مضراب را

ببردند در کین ز مه تاب را

یکی دیو وارونه سردارشان

همه رهزنی هست کردارشان

مر آن دیو را نام سگسار شد

که شیر از نهیبش در آزار شد

سرش بر طریق سر سگ بود

ستمکاره و زشت و بد رگ بود

از ایشان دو بهره ز ملکم خراب

شده نامور گرد با جاه آب

ازایشان چه بر گردی ای نامدار

به بینی بناگه یکی کوهسار

یکی کوه بینی به غایت بلند

که خور با سر او رود با کمند

چه سایه برش چرخ گردیده است

بلندیش برتر ز اندیشه است

بکینش حریف نهنگ سپهر

زره تیغ او تیغ بر ترک مهر

بخش ۷۰ - رسیدن شهریار به بیشه نهم و رزم او با سگسار گوید

بر آن که یکی قلعه بینی شگرف

نگردد کم از بس بلندیش برف

رسیده در آن قلعه بی بدل

سر پاسبانان بپای زحل

در آن قلعه مضراب دارد نشست

همه ساله ای گرد یزدان پرست

سپهبد چه بشنید افروخت رنگ

کمر کین مضراب را بست تنگ

نهادند سر سوی ره همچو باد

دل آکنده از کینه بدنهاد

چه زد سر ز کوه بلند آفتاب

بدان بیشه آمد یل کامیاب

به بیشه درون راند آن نامدار

چه شیری که آید دمان از شکار

چه آگه از آن پیر سگسار شد

به نزدیک او شیرکردار شد

ابا نره دیوان بیشه دلیر

سر راه بگرفت بر نره شیر

همه نره دیوان بالا دراز

همه تیز دندان بسان گراز

همه چنگهاشان چه چنگ پلنگ

نجویند جز رای جنگ پلنگ

خروشیدن نره دیوان به ابر

همی رفت از آن بیشه مانند ببر

سپهبد چه دید آن گران گرز کین

بر آور(د) زد بر دو ابروی چین

یکی دیو وارونه آمد برش

سپهبد بزد گرز کین بر سرش

چنان کش سر و سینه بشکست خرد

ستمدیده دیوک بیک ضرب مرد

یکی دیو دیگر بیامد برش

بگرز دگر ریخت مغز از سرش

ز دیوان یکی دیگر آمد به پیش

که خون ریزد از گرد فرخنده کیش

ببوسید زنجان زنگیش پای

بشد پیش آن دیو وارونه رای

بزد چنگ مر اهرمن را میان

به چنگال بگرفت زنجان دمان

ربودش ز جا و بزد برزمین

نشست از بر سینه او بکین

به چنگال بدرید پهلوش را

بگشت آن چنان دیو باتوش را

ز دیوان به چنگال و زور درشت

دوده دیو وارونه در دم بکشت

سپهبد بگرز و به تیغ کمند

ز دیوان دو صد دیو جنگی فکند

چه سگسار دیو اندر آمد به پشت

یکی تیغ خونریز بودش به مشت

بزنجان یکی حمله آورد دیو

برانگیخت از جا سپهدار نیو

یکی نعره بر سوی سگسار زد

چنان چونکه تندر بکهسار زد

چه آن اهرمن دید یال و برش

همان تیغ گرز و سر افسرش

بزد نعره کی از تو بیزار بخت

بماندی به چنگال سگسار سخت

بدو گفت شیر اوژن تیغ زن

که ای زشت پتیاره اهرمن

تو را نام اگر دیو سگسار شد

بکین نام من دیو کردار شد

کجا سگ بر شیر پای آورد

بگاهی که او رزم رای آورد

تو را چون سر سگ اگر سر بود

سر گرز من گاو پیکر بود

بگفت این و آمد بتنگ اندرش

بزد گرزه گاو سر بر سرش

چنان بر سرش کوفت بازور و تاو

که زد دیو سگسار آواز گاو

دژم اهرمن زین بیفتاد پست

بجست و ببازید از کینه دست

بزد چنگ آن دیو وارونه کار

گرفت او کمر بند یل شهریار

به نیرو کشیدش ز بالا بزیر

جهان جوی شیر اوژن شیر گیر

گرفتش کمربند سگسار دیو

به هم درفتادند آن هر دو نیو

بزد چنگ وارونه دیو دژم

بدرید درع و دلاور ز هم

سپهبد بجوش آمد از کینه اش

یکی مشت زد سخت بر سینه اش

چنان کش بپیچید جان در قفس

نیارست از درد بر زد نفس

کمربند آن دیو بدکار را

گرفت و برآورد سگسار را

بزد بر زمین و به بستش دو دست

دگرباره بر باره کین نشست

چه دیوان بدیدند آن رستخیز

نهادند یکسر سر اندر گریز

سپهبد ز بس بود گرزش به مشت

دو بهره از آن نره دیوان بکشت

بگردید از آن پس یل نامدار

ز دیوان بپرداخت آن ره گذار

برفتند از آن بیشه بیرون چه شیر

چه جمهور و زنجان و گرد دلیر

ز بیشه چه آمد روان نامدار

بدید آن زمان مرز مغرب دیار

ز یکسوی دریا به یک سوی کوه

میان زرع و گشت وز مردم گروه

علف بود زرع و لب جویبار

فرود آمد آنجای یل شهریار

ز سگسار پرسید بر گوی راست

که مضراب دیو ستمگر کجاست

چنین پاسخش داد سگسار باز

که ای نامور گرد گردن فراز

به قلعه درون است مأوای دیو

بداند مر این نیز جمهور نیو

چنین گفت جمهور کای نامدار

چه خورشید بخت بود پایدار

به قلعه درون جای اهریمن است

که ویران از این دیو شهر من است

درخت چناری به نزدیک جوی

بدید آن سرافراز پر خاشجوی

بدان دار پیچید سگسار را

مر آن اهرمن دیو بدکار را

بزنگی بگفتا که بیدار باش

مر این اهرمن را نگهدار باش

که من رفت خواهم بدین کوهسار

چه شیر ژیان از لب جویبار

ببرم سر دیو مضراب را

کنم سرخ از خون او آب را

بگفت این وزین کرد برباره تنگ

کمر بند را کرد یکباره تنگ

همی راند تا دامن کوهسار

چه ابر خروشنده اندر بهار

بخش ۷۱ - رفتن شهریار در قلعه مضراب دیو و آزاد کردن دلارام گوید

یکی کوه دید آن یل نامور

کز افراز او مرغ افکنده پر

یکی قلعه بر کوهسار بلند

بدو اندرون جای دیو دمند

بدی راه آن قلعه دشوار تنگ

. . . دیوارش از خاره سنگ

چنان تنگ بر کوه آن راه دور

که از رفتنش بود دلتنگ بور

سپهبد فرود آمد از پشت اسپ

بدان کوه بر شد چه آزرگشسپ

چنین تا بنزدیکی در رسید

بکف بر ز کین گرز و خنجر کشید

دری دید از آهن بدروازه در

ز کار ستمدیدگان بسته تر

جهان جوی بگشاد پیچان کمند

بیفکند برباره قلعه بند

بدان قلعه رفتند هر دو دلیر

گرازان و آهسته چون نره شیر

ز دیوان یکی بر در قلعه بود

گرفتند او را و بستند زود

که بنما بما جای مضراب را

بدان تا از این بند گردی رها

بدو دیو گفت کای یل نامدار

کنون رفت مضراب سوی شکار

یکی ژرف چاهی یل نام ور

کز آن چاه باشد روان را خطر

بدان چاه مأوای دیو است و بس

بجز او در ین چاه نارفته کس

سپهدار گفتا که بنمای چاه

وز آن پس سر دیو از من بخواه

ببردش به نزدیک آن چاه سار

یکی چاه دید آن یل نامدار

ز فکر مهندس بنش ناپدید

بدان گونه چاهی زمانه ندید

ز خارا بریده مر آن چاه را

بدان چه فکنده مر آن ماه را

جهان جوی چون دید آن ژرف چاه

به جمهور گفت ای یل نیک خواه

فرو رفت خواهم بدین چاه تنگ

بود کآورم ماه خورشیدرنگ

نگه دار تو قلعه و این کمند

بدان تا درآیم به چاه بلند

سر خام بگرفت جمهور شاه

سپهدار بر شد بدان تیره چاه

ز خارا یکی خواند دید استوار

میان بریکی تخت گوهر نگار

مر آن نازنین را ز موی سرش

فرو بسته بر پای تخت زرش

همی ناله می کرد از دل بزار

بیامد برش نامور شهریار

دلارام چون دید برداشت غو

بگفتا جهانجو سپهدار نو

که اکنون مکن ناله دلشاد دار

دلت را ز بند غم آزاد دار

بگفت این و بگشاد دستش ز بند

ببردش بدانجا بگاه کمند

دلارام گفتا که ای نامدار

جهان جوی و گردنکش کامکار

کنون بیست روز است تا در کمند

فتادم بچنگال دیو دمند

سپهدار گفتا کنون شاد باش

ز بند غم و غصه آزاد باش

کنون بر کمر بند تار کمند

بدان تا برآئی ز چاه بلند

سمنبر میان را بدان خم خام

فرو بست و برشد گو نیکنام

برافراز آن چه کشیدش به بر

دلارام چون دید روی پدر

ز درد دل ازدیده بارید آب

فزون ز آنکه باران ببارد سحاب

در قلعه کردند آن گاه باز

برون آمد از قلعه آن سرفراز

مر آن نره دیوی که آمد به بند

سرش را به شمشیر از تن فکند

به جمهور گفتا و ترکش بشیب

ز مضراب در دل میاور نهیب

که من در کمین گاه این دیو زوش

نشینم دمی لب ز گفتن خموش

چه آمد سرش را ببرم به تیغ

ز شمشیر خونش فشانم به میغ

بدو گفت جمهور کای نامدار

مکن قصد این دیو وارونه کار

که مضراب دیو ستمکاره است

که در چنگ او شیر بیچاره است

چه در دست آمد دلارام رود

منه بیش ازین جایگه گام زود

سپهدار گفتا بدادار پاک

که تا دیو را من نسازم هلاک

ازین کوهسر خود نیایم بزیر

کی از پیش دشمن برفتست شیر

روان رفت جمهور سوی نشیب

دلش بود از کار یل در نهیب

چه آمد به نزدیکی آن درخت

که بودی بدان بسته سگسار سخت

که آمد همان گاه مضراب دیو

خروشان و جوشان بر شاه نیو

بدو گفت ای شوم بد روزگار

چه سان آمدی اندرین کوهسار

مر این ماه را چون کشیدی برون

ازین چاه تیره به قلعه درون

همانا که از من نداری تو بیم

که از من دل جان نباشد دو نیم

اگر اژدها ور ستیزنده ابر

دگر فیل یا شیر جنگی هژبر

نیارند ایدر ز بیمم گذار

مگر تو نخوردی بجان زینهار

نگه کرد چون شاه بر نره دیو

بلرزید گفت ای دد پر ز ریو

ببردی تو دختر بریو از برم

بیامد کنون گرد جنگاورم

که ازتن سرت را ببرد به تیغ

چه بشنید غرید دیوک چو میغ

بزد دست بگرفت جمهور را

که سازد سرش را ز پیکر جدا

چو زنجان زنگی چنان دید جست

چه شیران جنگی بیازید دست

گرفت او کمر بند مضراب دیو

برآمد از آن دشت بانگ غریو

که از روی دشت آن زمان صد سوار

رسیدند هر یک به صد گیر و دار

بدیدند شه را و بشناختند

سراسر بر شاه خود تاختند

بدیشان دلارام را داد شاه

که زی شهر مغرب برندش ز راه

ببردند مه را دلیران کار

ز گرد سواران جهان گشت تار

سپهدار از آن کوه سر بنگرید

سر سینه و یال مضراب دید

یکی اهرمن دید مانند کوه

زمین زیر پایش بدی در ستوه

که زنجان بدو اندر آویخته

دل هر دو از کینه بگسیخته

دلاور چه ابر از بر کوهسار

بغرید آمد سوی کارزار

نشست از بر باره کوه سای

برانگیخت آن کوه پیکر ز جای

فرو تاخت چون شیر برسوی دیو

یکی برخروشید آن گرد نیو

چه زنجان زنگی یکی بنگرید

یل نیو را دید کآمد پدید

چو رعد خروشان خروشید زار

گرفته چنان دیو را استوار

که آمد سپهدار فرخنده جنگ

یکی برخروشید همچون پلنگ

که ای زشت پتیاره نابکار

هم آوردت اینک بر آرای کار

نبیره منم رستم زال را

که بفراخت از کین چو کوپال را

نه هندی بماند ونه دیو سفید

نه اولاد سنجر قمیران و بید

برآورد از کین چه گرز گران

ز دیوان بپرداخت مازندران

بگفت این و برداشت گرز کشن

یکی حمله آورد بر اهرمن

ز زنجان رها کرد مضراب دست

بیامد سوی شیر یزدان پرست

بخش ۷۲ - رزم شهریار با مضراب دیو و گرفتن او را گوید

به نزدیک شیر آمد آن اهرمن

جهان جوی بفراخت گرز کشن

چنان برسرش کوفت آن گرز گرد

که شد شاخ آن دیو وارونه خرد

ببازید دست و میانش گرفت

سپهدار از آن دیو بد در شگفت

کمربند واژونه دیومند

گرفتش به نیرو یل ارجمند

میانشان یکی فتنه و شور خواست

بر چرخ چهارم از آن هور کاست

سپهدار یالش به چنگ آورید

به نیرو قدش خم چه چنگ آورید

خم آورد پشتش به نیروی چنگ

میانش همان گاه بگرفت تنگ

کشیدش بروی و بزد بر زمین

نشست از بر سینه او به کین

کمندش گشود و دو دستش ببست

به زنجان سپردش که دارش بدست

ز جمهور پرسید پس شهریار

که کو دخت گفتا که ای شهریار

سوی شهر بردند مردان من

نبرده سواران و گردان من

چه داری مر این دیو را زیربند

که ترسم کند پاره خم کمند

سر شر از شمشیر بفکن ز تن

تنش را بدین ژرف دریا فکن

چنین بسته گفتا به ایران برم

به نزدیک شاه دلیران برم

بدان تا ببینند نیروی من

دل دست بازوی شمشیر من

از آن دار بگشاد سگسار را

مرآن دیو سگ زشت بدکار را

سرش را به شمشیر از تن فکند

نشست آن زمان بر فراز سمند

ره دژ مغرب گرفتند پیش

زن و مرد آن شهر ز اندازه بیش

برسم پذیره برون آمدند

برآمد غو نای روئین بلند

بدیدند مضراب را بسته دست

فکنده سر از بیم آن شیر پست

برش چشم چون کاسه خون شده

چه بختی کف از کام بیرون شده

بکام اندرش نیش همچون گراز

تنش کوه قد چون منار دراز

هر آنکس که دیدش برفتی ز کار

از او دیو و ابلیس در زینهار

سرافراز زنجان چه بختی مست

سرپالهنگش گرفته بدست

درآمد به مغرب یل تیز چنگ

سه روز اندر آن شهر بودش درنگ

بروز چهارم به جمهور شاه

بگفتا که برکش سپه را براه

کار ارژنگ شاهم بدل دردناک

مبادا کند سرخ پوشش هلاک

سپه را دگر سوی بیشه مبر

سرازکین و دل پر ز اندیشه بر

یکی جامه فرمود از چرم شیر

بدوزند از بهر زنجان دلیر

ز چرم هژبرانش پوشاند گرد

سپه را دگر سوی بیشه نبرد

چو زی راه آن بیشه آمد سپاه

بسی از قضا بود لشکر به راه

بخش ۷۳ - بند پاره کردن مضراب دیو و رفتن از بند شهریار گوید

ستمکاره مضراب در زیر بند

همی بردش آن شهریار بلند

شکست آن همه بند دیوان دمان

یکی نعره ای زد چو تندر روان

که ای شهریار ستمکاره مرد

نه مردم سرت گر نیارم بگرد

بگفت این و رفت از بر شهریار

جهان جوی را شد همه کار خوار

به جمهور گفت آن یل پاکزاد

چه سود آنکه شد رنج من جمله باد

بدو گفت جمهور ازین غم مدار

تو را کام دل هست اندر کنار

گر از بند تو دیو وارونه جست

پریوش تو را هست اکنون بدست

چه آمد بدآن بیشه زنگیان

ز رفتن سپهدار برزد عنان

بزنجان زنگی بگفتا برو

که آزاد گشتی ز سردار تو

چنین گفت من بنده کهترم

بهرجا نهی پای باشد سرم

روان کرد سوراخ گوش دلیر

جهان جوی آنگه به پیکان تیر

ز لعلش روان حلقه در گوش کرد

همی نام او زنگئی زوش کرد

به شد حلقه درگوش آن نامدار

بدان جایگه رفت یل شهریار

چنین تا سراندیب گشتش مقام

جهانجوی شیراوژن نیکنام

نه ارژنگ دید و نه خرگاه گاه

پراکنده در دشت و در که سپاه

سپاه شکسته برش آمدند

بگفتند با شهریار بلند

که آن سرخ پوش ستمکاره مرد

چسان از دلیران برآورد کرد

چگونه گرفتند ارژنگ را

مر آن شاه با رای و آهنگ را

همان شاه هیتال دیگر سران

دلیران و گردان کند آوران

چگونه به بهزاد بسپرد و رفت

ز دشت سراندیب چون باد تفت

چسان کشت بهزاد و هیتال را

ز شه تاج بگرفت کوپال را

فرانک چسان ساخت نیرنگ را

چسان کرد در بند ارژنگ را

کنون هست دربند ارژنگ شاه

به شهر سراندیب بی تاج و گاه

همه مال و اسباب عنبر حصار

دگر آنچه بود از شه کامکار

دگر آنچه از گنج هیتال بود

چه از تیغ و خفتان و کوپال بود

همه یکسره برد آن سرخ پوش

براین گونه از ما برآورد جوش

کنون هفت روز است او رفته است

که در بند ارژنگ شه خفته است

سپهبد چه بشنید شد خشمناک

به جمهور گفتا بدادار پاک

که تا من نگردانم این مال را

نه بگذارم از چنگ کوپال را

تو لشکر بسوی سراندیب بر

که من رفتم از پی چه شیران نر

همانگاه جمهور شد با سپاه

ز گرد سپه گشت گیتی سپاه

بگرد سراندیب خرگاه زد

ز ماهی سرنیزه بر ماه زد

وز آن رو سپهدار با ده هزار

برفت از پی سرخ پوش سوار

همی رفت و میزد ز کینه خروش

روان پیش او بود زنگئی زوش

دو منزل بیک منزل آن نامدار

همی راند مانند باد بهار

سه روز و سه شب راند ازپی چه باد

بروز چهارم گه بامداد

بدید آنکه لشکر فرود آمد است

جهان جوی بگرفت گرزش بدست

یکی نعره زد کای گریزنده مرد

ز مردان نزیبد چنین کار کرد

ندیدی چه در گنج نر اژدها

که از اژدها کس نیابد رها

بدان گنج بر دست کین آختی

همه هند زیر و زبر ساختی

کنون از پی گنج خود اژدها

بیامد دمان چون نهنگ بلا

بخش ۷۴ - رزم زنگی زوش با لشکر سرخ پوش نقابدار گوید

فرود آمد آنگه یل دیوبند

برآمد دم نای هندی بلند

شد آگه از آن سرخ پوش سوار

که آمد ز پس نامور شهریار

بشد در شگفت آن یل نامور

همی لب گزید و بجنباند سر

که چل روز رفت و بیامد چنین

مراین نامور یل ز مغرب زمین

بفرمود تا کوس بنواختند

همی رزم را باز پرداختند

چه روز دگر شد زمین عطربار

دو لشکر ببستند تنگ استوار

برا(فرا)ختند از دورویه علم

جهانی پر از ناله گاودم

دو لشکر برابر چه گشتند راست

تو گفتی که از دشت کین کوه خاست

دلیری بناوردگه راند اسپ

برش رفت زنگی چه آذرگشسپ

چه زنگی سر ره بدان دیو بست

یکی حربه از چوب بودش بدست

پیاده به نزد همآورد رفت

همآورد را نیزه کین گرفت

به نیزه بر زنگئی زوش شد

چه آتش که از باد در جوش شد

بزد دست زنگی سنانش گرفت

اجل بود گفتی که جانش گرفت

کشیدش ز دست و گرفتش کمر

یکی برخروشید چون شیر نر

کشیدش ز پشت تکاور بزیر

ز هم بر دریدش چه خرگوش شیر

یکی دیگر آمد میان سپاه

ز هم بر دریدش همان گه سیاه

برآمد فغان از همه دشت و راغ

چه سنجد ملخ پیش چنگال زاغ

چنین تا از ایشان دو ده مرد کشت

به چنگال و دندان سیاه درشت

بخش ۷۵ - رزم زنگئی ذوش بانقاب دار سیه پوش گوید

سواری برون آمد از آن سپاه

به پوشید(ه) از پای تا سر سیاه

چه آمد به میدان کمان کرد زه

برخ پرده برده به ابر و گره

چه آمد بزنگی ببارید تیر

چه زنگی چنان دید مانند شیر

ز تیرش بپیچید سر در زمان

خروشید مانند شیر ژیان

کشید از کمربند چوب سترگ

بشد پیش آن شیر مانند گرگ

چنان بر سرش کوفت آن چوبدست

که ترکش همه خورد در هم شکست

کمند از کمر کرد آن شیر باز

بیفکند زی زنگی سرفراز

سر زنگی زوش آمد به بند

برانگیخت آن گرد سرکش سمند

چه زنگی به نیروی بگسست خام

برون جست چون مرغ وحشی ز دام

به سنگ گران آخت آنگاه دست

در آمد بدو تند چون پیل مست

نخستین بزد بر سرباره سنگ

که مغزش فرو ریخت در دشت جنگ

جوان سیه پوش آمد فرود

بشد سوی زنگی بمانند دود

کمربند زنگی به چنگ آورید

قدش را دو تا همچو چنگ آورید

ربودش ز جا تند بنهاد پست

به تندی روان هر دو دستش به بست

چه بر بست او را یل نامدار

بیامد ز پیش سپه یک سوار

یکی باره آورد او برنشست

سرپالهنگ سیاهش بدست

بخش ۷۶ - رزم شهریار با نقابدار سیه پوش گوید

برون خواست بردن ز آوردگاه

که برداشت گرد سپهبد سیاه

عنان اژدهای سیه را سپرد

ز نعل سیه گرد بر ماه برد

خروشان چه نر اژدهائی دژم

چه کوهی کشد کوه خارا بدم

یکی نعره ای بر سیه پوش زد

تو گفتی که دریا ز کین جوش زد

که ای حیره برباره کن تنگ تنگ

که اینک هم آوردت آمد به جنگ

سیه پوش گفتا که ای نامدار

دلیری و گردنکش و کامکار

بمان تا هم آورد خود را به جای

رسانم پس آنگه کنم رزم رای

نبگذارمت گفت ای نامدار

که او را بری بسته از کارزار

سیه پوش گرزی بزد بر سرش

سپر خرد گشت و بر و افسرش

روان خون شد از بینی نامور

چه از لؤلؤی عاج مرجان تر

بگفت و برآورد شمشیر تیز

بدو اندر آورد روی ستیز

بزد تیغ و ببرید تار کمند

روان جست زنگی همان گه ز بند

سیه پوش گرز گران برکشید

خروشی چه شیر ژیان برکشید

بدو اندر آمد چه ابر بهار

بشد گرم هنگامه کارزار

برآورد آن اسب کان تیغ تیز

درآمد چه شیر ژیان در ستیز

چه برقی که بر کوه آید ز میغ

بزد بر سر آن سیه پوش تیغ

سپر با سرگرد در هم درید

شد از خون سر چهره اش ناپدید

عنان را به پیچید و شد در گریز

نیارد بر شیر روبه ستیز

برآمد غو هر دو لشکر بابر

جهان بود گوئی به کام هژبر

سیه پوش شد با نقیب سیاه

چنان زخم خورده از آوردگاه

برون کس نیامد به رزمش دگر

از آورد برگشت آن شیر نر

فرود آمد آنگاه شیر ژیان

طلایه برون رفت از هر کران

بخش ۷۷ - رزم زنگی زوش با نقابدار سرخ پوش و گرفتن سرخ پوش او را گوید

دگر رزم کاین تارم سیم و زر

برین طاق فیروزه بگشاد در

برآمد خروشیدن بوق کوس

فلک صندلی شد زمین آبنوس

دو لشکر دگر باره صف برکشید

اجل باز از کینه خنجر کشید

چنان بر فلک نعره مهره شد

که از کار دست دل زهره شد

بیفکند زهره ز کف چنگ را

نظاره همی کرد آن جنگ را

برون شد ز پیش سپه یک سوار

خروشان چه در کوه ابر بهار

زمین (بود) در لرزه در زیر او

دل شیر لرزان ز شمشیر او

ز سر تا بپا جامه اش لعل گون

تو گوئی که زد غوطه در بحر خون

فرو بسته روی و گشاده دو چنگ

کمر کینه را بسته چون شیر تنگ

بیامد به میدان هماورد خواست

بگردید در دشت کین چپ و راست

ز پیش سپه باز زنگی زوش

درآمد به میدان و برزد خروش

برآن سرخ پوش اندر آمد چه دیو

درآمد بدان شیر آن گرد نیو

دگر گشت هنگامه کینه گرم

بدرید از بیم بر شیر چرم

درآمد بدو گرم زنگی چه دود

گرفتش کمرگاه آن گرد زود

به نیرو کشیدش ز بالا بزیر

چنان کارد از کوه نخجیر شیر

چه زیرش ز پشت تکاور کشید

غو کوس بر چرخ اخضر رسید

دلاور کمرگاه زنجان گرفت

اجل از (کمین) گه رگ جان گرفت

چنان بود در جنگ آن سرفراز

که زاغ سیه فام در چنگ باز

زره را بدرید بر سرخ پوش

به نیرو(ی) چنگال زنگی زوش

چه دید آنچنان سرخ پوش سوار

کشید از میان دشنه آبدار

گرفتش چه زنگی چنان دید دست

بغرید ماننده شیر مست

به نیرو ز چنگش برون کرد تیغ

بیفکند و غرید چون تند میغ

گرفتش کمرگاه و بفشرد سخت

چنان کش کمر شد به تن لخت لخت

که مشتش کمر شد زره پاره پار

گرفتش یکی گوش آن نامدار

به نیرو کشید و بکند از سرش

فرو ریخت از گوش خون بر سرش

چه مرجان شدش پیکر آبنوس

که ازبیم رخ گشت چون سندروس

وز آن پس بزد دست برداشتش

بروی زمین بست و بگذاشتش

نشست از بر سینه اش شیر مست

چه سنگ از قفا دست زنگی ببست

نهادش بگردن روان پالهنگ

برون بردش آنگه ز میدان جنگ

به پیش سپه بردش آن نامدار

برآشفت و شد خشمگین شهریار

چو شب پرده بر رخ ز عنبر کشید

دواج سیه چرخ بر سرکشید

سراسر جهانی سیه گشت باز

دو لشکر ز آوردگه گشت باز

بخش ۷۸ - برکشتن هر دو لشکر ازهمدیگر و گریختن زنگی زوش از بند سرخ پوش گوید

. . . سرخپوش

چنان بسته آورد زنگی زوش

نهادند زنجیر در گردنش

به زنجیر چون شیر نر کردنش

چو ازتیره شب پاسی اندر گذشت

دلیران برفتند از روی دشت

فرود آرمیدند یکسر به جای

نه بانگ تبیره نه زخم درای

چه زنگی چنان خواب کردار دید

سربخت از خواب بیدار دید

درآمد به نیرو و بگسست بند

سر پاسبانان هم از تن بکند

از آن پاسبانان بکشت او چهار

وز آن پس بشد همچو ابر بهار

چنین تا به نزد سپهبد رسید

زمین بوسه داد آفرین گسترید

چه دیدش بشد شاد دل شهریار

ز شادی بشد باده را خوستار

می و نقل و مرغ و قدح خواستند

یکی بزم شاهانه آراستند

همی باده خوردند و شادان شدند

بر این گونه تا خور برآمد بلند

بخش ۷۹ - رزم شهریار با نقابدار سرخ پوش گوید

چو این کوی زرین نمودار شد

سر اختر شب نگونسار شد

دهل زن دگر بر دهل چنگ زد

تبیره همی ناله جنگ کرد

ز هر دو سپه گشت اختر بلند

خروش آمد و ناله نای هند

بگردون همین ناله سنج شد

جهان باز از کینه در رنج شد

دلیران ببستند قلب جناح

تو گفتی که پوشیده گیتی سلاح

پس پرده کین نهان آشتی

قیامت بدان روز پنداشتی

دگرباره آمد میان سپاه

مرآن سرخ پوش اندر آوردگاه

که جوید دگر ره به میدان نبرد

خروشان و جوشان چو شیر نبرد

چه دیدش چنان زنگئی زوش شد

به میدان و چون شیر در جوش شد

چه دیدش دگرباره آن سرخ پوش

بیامد به نزدیکی شیر زوش

کشید از کمر گرزه گاو سر

به زنگی ببرد حمله چون شیر نر

چو زنگی شد از گرز آن یل ستوه

بپیچید و شد در میان گروه

جهان از پس او همی تاخت اسپ

سپهبد چه دید آن چو آذرگشسپ

بمالید مهمیز و بگشاد دست

سر راه بر شیر جنگی ببست

بدو گفت با من برآرای جنگ

گرت هست نیرویی باز و بچنگ

چه دیدش بدو گفت آن سرخ پوش

که زینگونه بر دشت کین برمجوش

تو در کین نه شیری و روباه من

نه تو آفتابی بکین ماه من

که روباه بگریزد از شیر نر

و یا ماه کم گردد از پیش خور

چه دید مر این گرز چنگال من

کمند و کمان و بر و بال من

گریزان برفتی و باز آمدی

وگرنه ز کین رزمساز آمدی

چنان دان که هوشت بسر آمداست

و یا اسب بختت بسر آمده است

چنین پاسخش داد یل شهریار

که ای مرگ را گشته خود خواستار

چه بیند تهی گرگ کوه از پلنگ

تواند گشاید به نخچیر چنگ

ندیدی که در بیشه شیران کین

گشودی چه روباه دندان کین

مر آن گنج بی رنج برداشتی

نهشتی دراین کین ره آشتی

چه شیران برفتم دگرباره باز

ببستم بکین تنگ برباره باز

نخستین بگو نام و اصل و نژاد

چنین داد پاسخ که ای پاک زاد

به مردی همانا مثال تو نیست

به بالا کوپال و یال تو نیست

مرا نام در جنگ او شیون است

که از من بشیران نو شیون است

نیره منم شاه مهراج را

ازین پس بسر بر نهم تاج را

بگیرم همه ملک هندوستان

ز هندوستان تا به زابلستان

همه مال هندوستان از من است

تو را برده از راه اهریمن است

بگفت و کمان کرد برزه چو شیر

بدان نامور برببارید تیر

جهان جوی هم چرخ برزه نهاد

بر او تیر بارید مانند باد

دو یل هر دو در زیر جوشن بدند

بجوشن درون کوه آهن بدند

نبد تیر بر گبرشان کارگر

چو بادی که بر سنگ آرد گذر

چو ترکش تهی شد ز تیر و خدنگ

سوی گرز بردند آنگاه چنگ

بهم بر چنان گرز کین کوفتند

که از کین فلک بر زمین کوفتند

مر آن سرخ پوش اندر آمد روان

سپر برد بر سر روان پهلوان

یکی گرز زد بر سر آن سوار

که از درد پیچید یل شهریار

جهان تیره شد در جهان بین او(ی)

بدو آفرین کرد آن جنگجوی

برآورد گرز و بدو راند اسپ

خروشید مانند آذرگشسپ

سپر برد برسر یل سرخپوش

یکی گرز زد بر سرش شیرزوش

کز آن گرز پیچید برخود چو مار

بدو آفرین کرد آن نامدار

دو یل هر دو زینسان بگرز گران

خروشان و جوشان چو شیر ژیان

درنگادرنگ عمود گران

ببرد آب بازار آهنگران

چو از دستها دست و پا بافت رنج

کشیدند شمشیر چون مار گنج

و یا برق کاید بزیر از سحاب

و یا از دهان نهنگ آفتاب

شد از تیغ آتش فشان دشت کین

دو یل بود از کین گره بر جبین

نظاره برایشان زبر گشت مهر

ز رفتن فرو ماند بر جا سپهر

ز خورشید شمشیر شد چون هلال

مه قبه های سپر در جدال

شد از آتش تیغ کین دشت گرم

ز نعل ستوران حجر گشت نرم

دو لشکر نظاره برآن رزم خواه

بدینسان دو شیر اندر آوردگاه

همی تیغ بر تارک هم زدند

نه یکدم در آن کینه گه دم زدند

چنین نافتاد از لب بام چرخ

ز دست قضا و قدر جام چرخ

بخش ۸۰ - رزم شهریار با نقابدار سرخ پوش گوید

فکندند شمشیرها را ز چنگ

کمرها گرفتند از کینه تنگ

ز پشت ستوران بزیر آمدند

دو یل هر دو مانند شیر آمدند

بکشتی گرفتن دو شیر ژیان

گرفتند هر یک دگر را میان

چو شیران بهم دستکین آختند

چنان چونکه خود را به نشناختند

کمرها گسست و زره نیز هم

ز خوی شان زمین شان (به شد) پر ز نم

دهانشان پر از گرد آوردگاه

ز پی شان همی کرد بر شد به ماه

ز مشعل فروزنده شد روی دشت

زخوی شان در و دشت چون جوی گشت

به نیروی ناخن و چنگالشان

پر ازخون بر و سینه و بالشان

فرو ریخت ناخن سراسر ز چنگ

تو گوئی که بودند هر دو پلنگ

چنین تا سر از کوه خورشید زد

فلک چنگ در جام جمشید زد

نهان در پس پرده ناهید شد

جهان روشن از روی خورشید شد

ز هر سو دلیران به پیش آمدند

خروش یلان شد به چرخ بلند

نه این را ظفر شد نه آن را شکست

سپهبد سوی دشنه یازید دست

کشید از میان دشنه برق فام

چو طاعون زند بر یل نیکنام

که ناگه سواری ز پیش سپاه

چو شیر اندر آمد به آوردگاه

پهن سینه و ریش تاپیش ناف

بیامد بر آن دو یل در مصاف

گرفت او گریبان آن سرخ پوش

که در کینه زین سان دگر برمجوش

نپوشید ازین بیش چشم خرد

که این از دلیران نه اندر خورد

بزد دست برداشت خودش ز سر

سپهدار چون کرد بر وی نظر

جهان جو فرامرز یل را بدید

سپه دار را اشک بر رو دوید

بیفکند آن دشنه کین ز چنگ

معصفر شدش عارض لاله رنگ

دلیری که آمد در آن کارزار

شنیدم که بد پاس پرهیزگار

فرامرز آمد به نزدیک شیر

ببوسید روی یل شیرگیر

سپهدار بگریست از آن کارزار

که گویم چه در پیش پروردگار

فرامرز را گفت که ای نامدار

همیشه تو را باد دادار یار

از آن سرزنش کردن سام نو

جهان جوی فرزند خودکام نو

چنین بودم امید از زال زر

هم از پهلوان زاده اعتی پدر

که گویند با سام کاین نامدار

ز برزوست ما را کنون یادگار

چرابی پدر باشد و بی هنر

کسی را که باشد چه برزو پدر

ندیدم چه دلداری از زال زر

ازین درد رفتم ز زابل بدر

برآنم که دیگر به زابل زمین

نه بینند گردان با آفرین

سرو ترک و خود و نشست مرا

گران گرز بازوی دست مرا

وگر آنکه آیم بلا آورم

هنر هدیه پیش نیا آورم

بدان تا به بیند ازین بی پدر

دلیران و گردان ایران هنر

فرامرز دیگر رخش بوسه داد

بدو گفت کای گرد با رای داد

کسی چون بگوید تو را بی پدر

که داری تو از گرد برزو گهر

ز سهراب باشی همی یادگار

دلیری و شیرافکن و گرزدار

کنون از گذشته نیاریم یاد

که هر چیز نگذشت آن گشت یاد

کنون برنشین تا به ایران رویم

به نزدیک شاه دلیران رویم

که شد مدت هفت سال ای دلیر

که از بیشه رفتی برون همچو شیر

سر (و) روی هم بوسه دادند شاد

چو پاس فرامرز با دین و داد

سپهبد چنین گفت هرگز مباد

کز ایران کنم بر دل خویش یاد

در ایران چو باشم ز بن بی پدر

چرا بایدم بست آنجا کمر

ازایدر تو برگرد ای نامدار

چنان دان که نبود زبن شهریار

همی گفت و می ریخت از دیده آب

فرامرز گفتش که ای کامیاب

گرت نیست برآمدن هیچ رای

یکی زی سرای من امروز آی

که با هم دمی شادمان می خوریم

غم روز بگذشته را کی خوریم

وز آن پس تو برکش به هندوستان

که من رفت خواهم به زابلستان

نشست از بر باره آن شیر مست

فرامرز بگرفت دستش بدست

چه زنگی چنان دید آمد دوان

بزد نعره ای همچو شیر ژیان

کجا می بری گفت این شیر را

خداوند کوپال و شمشیر را

همانا که خواهیش کردن به بند

چنان چونکه کردی مرا در کمند

فرامرز برداشت گرز ستیز

چو زنگی چنان دید شد در گریز

بخندید از آن پاس پرهیزگار

به زنگی چنان گفت مر شهریار

که از کین گذر کن که عم من است

کزین گونه آشوب اهریمن است

فرامرز کردش بسی آفرین

جهان جوی را کای گو پاکدین

غلامی چنین از کجا آمداست

که در کینه نر اژدها آمداست

ز نه بیشه آن داستان کرد یاد

یکایک بر آن سپهدار راد

چنین تا به خرگاه باز آمدند

دلیران لشکر فراز آمدند

جوان سیه پوش کو زخم خورد

جهید او ز دست سپهدار گرد

شنیدم که او بود باذرگشسب

کزینگونه برکاشت از رزم اسب

بیامد بر نامور شهریار

ببوسید روی یل نامدار

ببارید از دیده آب روان

بدو گفت کای نامور پهلوان

توئی یادگار از برادر مرا

جهاندار سهراب رزم آورا

که گوید که هستی تو خود بی پدر

که داری هنر یادگار از پدر

سپهبد بدو گفت کای مهربان

چنین بودنی بود اندر جهان

که از سرزنش کردن خویش گوی

به پیچم من از زابل و کوی روی

چو باید کنون تا بدان در زمان

بکوشم ابا عمه مهربان

بگفتا بایران بباید کشید

ازین بیش این خون نباید کشید

که مادر به رنج است و نالد بزار

شب و روز بر داور کردگار

که بیند یکی روی فرخ پسر

بنالد شب و روز بر دادگر

مر آن نامه کامد ز هیتال شاه

فرامرز بنمود با نیک خواه

که ما از پی شیر نر آمدیم

نه از بهر این گنج و زر آمدیم

به مردی تو را خواستیم آزمود

وگرنه به تو کینه ما را بود

چو رفتی ایا نامور شهریار

سوی راه نه بیشه با گیر و دار

گرفتم به نیروی ارژنگ را

دگر شاه هیتال با هنگ را

ز کین خواستم تابرآرم بدار

نشانم فرو فتنه گیر و دار

کز ایران دوان پاس آمد چه باد

هم اندر زمان آن سپهدار راد

که از دست ایران شد و سیستان

ایا نامور گرد روشن روان

وزین روی ار هنگ دیو دمند

که باشد نژادش ز پولادوند

شده بر سر سیستان با سپاه

نه جای فرار است برکس نه راه

چو بشنیدم این رفت از من درنگ

شتاب آمدم سوی ایران به جنگ

بگفتم گو پیلتن در کجاست

که ایرانیان را از و پشت راست

چنین آگهی دادم آن پاک دین

که رستم به شد سوی خاور زمین

که برد سر دیو ابلیس را

رهاند از او شاه انکیس را

چه از پاس بشنیدم این سر بسر

پی رفتن راه بستم کمر

سپردم به بهزاد ارژنگ را

دگر شاه هیتال باهنگ را

که چون آئی از راه نه بیشه باز

تو دانی و ایشان ایا سرفراز

وز آن پس سوی ملک ایران شدم

پی رزم چون نره شیران شدم

که آمد سپهبد به دنبال من

بدید این گران گرز چنگال من

کنون خیز تا سوی ایران شویم

بیاری شاه دلیران شویم

ز دل درد دیرینه بیرون فکن

ز بهر دل رستم پیلتن

بپرداز دل را ز رنج نیا

بسیج و ز بد کن دلت را رها

بگور جهاندار سهراب گرد

که با درد روزی جوانی بمرد

بدردی که داری نهان در جگر

ز نادیدن روی فرخ پدر

کز ایدر به ایران خرامی چو باد

نیاری ز کار گذشته به یاد

که سوز دل مهربان مادر است

ز نادیدن روی و تزک و سرت

ز بهر دل مادر مهربان

گرآئی نباشد شگفت از جهان

سپهبد چه بشنید این گفتگوی

چه آتش برافروخت از کینه روی

فرامرز را گفت کای نامدار

جهان جوی مردافکن و کامکار

بکشتست بهزاد هیتال را

مر آن شاه باروز و کوپال را

کنون هست در بند ارژنگ شاه

به چاه اندرون با سران سپاه

تو لشکر از ایدر به ایران ببر

به رزم اندرون نره شیران ببر

که من زی سراندیب رانم سپاه

برون آرم از چاه ارژنگ شاه

نشانمش بر تخت ز ان پس چه شیر

به ایران سپاه آورم من دلیر

نه ارجاسب مانم نه ارهنگ را

نمایم به ایشان ره جنگ را

سه روز اندر آن دشت شادان شدند

چهارم نهادند زین بر سمند

فرامرز زی ملک ایران سپاه

ببرد وزین روی آن نیکخواه

بخش ۸۱ - نامه فرستادن شهریار به نزدیک فرانک گوید

سپه را بسوی سراندیب برد

سر سروران را ز سر شیب بود

بگرد سراندیب آمد فرود

یکی نامه آن شیر بنوشت زود

بنزد فرانک مه گلرخان

مه گلرخان و مه بانوان

که از بند بیرون کن ارژنگ را

وگرنه برآرا ره جنگ را

بیزدان که این قلعه آرم بدست

برین مردم شهر آرم شکست

سراندیب را سازم از کین خراب

ز دریا ببندم درین شهر آب

برش زیر و زیرش به بالا کنم

مقام نهنگان دریا کنم

چو نامه بنزد فرانک رسید

ازین نامه اش نیش بر رگ رسید

زمانی بدین کار کرد او سکال

ره آشتی را ببست او خیال

که اکنون دلارام بانوی اوست

پرستنده طاق ابروی اوست

بدو گر بدین کینه چنگ آورم

سر نام در زیر ننگ آورم

بمکرش همانا گه آرم بدست

که از مکر بتوان سپاهی شکست

بخش ۸۲ - جواب نامه نوشتن فرانک به شهریار گوید

چنین پاسخ نامه شیر کرد

به نامه درون مکر و تدبیر کرد

که ای نامور شیر آشفته خوی

به من بر ازین کین مکن تفته روی

مرا با تو خود آرزو جنگ نیست

چنان دان که دربند ارژنگ نیست

چو رفتی به نه بیشه ای نامدار

برآورد بهزاد بابم بدار

من از درد بهزاد کشتم غمین

وگرنه نبودم من از شه بکین

گرفتم من از درد ارژنگ را

نیازردم آن شاه با هنگ را

که گر پهلوان آید از راه باز

نشیند دگر شاه باگاه باز

وگر آنکه ناید ازین راه نیو

شود کشته در دست مضراب دیو

بدارش بخون پدر آورم

نهم تاج شاه جهان بر سرم

کنون چون که شیر آمد از بیشه باز

نیارد ازین در دل اندیشه باز

بخوان من آید سپهدار شاد

ببینم یکی روی آن گرد راد

به من بر یکی شرط و پیمان کند

به پیمان مرا روشن این جان کند

که بانوی هندوستانم کند

بدیدار خود شاد جانم کند

دلارام اگر چند خون ریز هست

مرا نیز زلف دلاویز هست

بحسن از دلارام کمتر نیم

چه گر زو نه بیش و نه بهتر نیم

گر او راست مژگان خنجر گزار

مرا هست مژگان مردم شکار

ورا گر برخ زلف چوکان زده

برخ خال من گوی میدان زده

اگر حسن آن مه جهانگیر شد

ملاحت ستیزان کشمیر شد

گر او هست از گوهر شهریار

مرا نیز گوهر بود در کنار

گر او راست مردی بهنگام کین

مرا نیز دیدی ابر پشت زین

امیدم چنان است از شهریار

که گردد مرا نیز یل خواستار

که من نیز شمع شبستان بوم

تو را کمترین از کنیزان بوم

چو این نامه آمد بر شهریار

بخواند و بشد مرو (ر)ا خواستار

بخان رفتنش رای و آرام دید

وراهم بجای دلارام دید

وز آن چاره آگه نشد شهریار

چه آمد بیامد برش گلعذار

ببوسید دستش ببردش بخان

پر از کینه سر بود و پر چاره جان

دل از کینه آن ماه آکنده بود

یکی چاه در پیش ره کنده بود

سرش را به خاشاک پوشیده بود

بدینگونه در مکر کوشیده بود

چه بنهاد یل بر سر چاه پای

بچه سرنگون در شد آن نیکرای

فرانک سر چاه بربست زود

بفرمود تا نامداران چه دود

گرفتند جمهور را در زمان

ابا نامداران کنند آوران

صد شصت مرد از دلیران گرفت

مر آن روبه از نره شیران گرفت

چه زنگی زوش آنچنان دید کار

کشید از میان خنجر آبدار

ز مردان او صد دلاور بکشت

به تیغ و به چنگال و مشت درشت

تن خویش بیرون ز شهر اوفکند

به بستند دروازه را شهربند

سپاه دلاور چه آگه شدند

ز شادی همه دست کوته شدند

وز آن رو فرانک بگفتا بگاه

بیایند یکسر بر من سپاه

چو سر زد خور از پرده نیل فام

برفتند پیش فرانک تمام

بفرمود کآمد برش ارده شیر

بدو گفت رو در زمان همچه شیر

کن ازخاک آکنده آن چاه را

بکش آن بداندیش و بدخواه را

وز آن بس بزن دار برکش بدار

چه جمهور ارژنگ مردان کار

چنین داد پاسخ بدو ارده شیر

که ای تاجور بانوی با سریر

زلیخا تو را پرده دار سرای

همیشه خرد باشدت رهنمای

گر او را اکنون زیر خاک آوری

به بر جامه نیک چاک آوری

مر او را شود زال زر خواستار

فرامرز سام آن گو نامدار

تهمتن کزو دیو دارد شکن

بپرهیزد از رستم پیلتن

تو با رزم ایشان نه ای پایدار

کنونش در این پرده بر جا بدار

بدان تا ببینم که از روزگار

چه پیش آید از نیک و بد در شمار

جهان جوی را دربن تیره چاه

نگه داشت زان گونه آن نیک خواه

وزین رو برآمد غو کرنای

دلارام برداشت لشکر ز جای

سه جنگ کران در سراندیب برد

بسی از بر سر سوی شیب برد

ز رزم حصارش نبد هیچ سود

بسوی سرند آن سپه برد زود

چنین بود ده ماه آشوب جنگ

میان دلیران فیروز چنگ

گهی در سراندیب و گه در سرند

ز بند جهان جوی نگشاد بند

بخش ۸۳ - آمدن ارجاسپ شاه با لشکر بر سر لهراسپ شاه گوید

کنون ازسراینده داستان

یکی داستان بشنو از راستان

کنون بشنو از رزم لهراسپ شاه

ابا ترک پر کینه ارجاسپ شاه

چه ارجاسپ آن ترک پر کین و تلخ

ز توران سپه برد از کین به بلخ

فرستاد از آن روی ارهنگ را

سوی سیستان از پی جنگ را

خود آمد از آن روی در دشت بلخ

جهان کرد بر شاه لهراسپ تلخ

طلایه چه دانست کآمد سپاه

ببردند از آن آگهی پیش شاه

که شاها سپه آمد و کوس پیل

به جوش است صحرا چو دریای نیل

به پیش سپاه است ارجاسپ شاه

سیاهست گیتی ز گرد سپاه

چو بشنید لهراسپ بر بست کوس

بدانگه که برخاست بانگ خروس

چه در دشت بلخ اندر آمد سپاه

شد افروخته آتش رزم خواه

ز خون شد زمین همچو رود کرند

شناور در آن خون چه ماهی سمند

کمند دلیران گلوگیر بود

جهان سبزه از تیر و شمشیر بود

دو جنگ گران کرد لهراسپ شاه

به جنگ سوم شد گریزان سپاه

فکندند ترک و سپرهای رز

بماندند بر جا کمرهای رز

گریزان به بلخ اندرون رفت شاه

گرفتند گردش فراوان سپاه

فرود آمد آن ترک در گرد بلخ

شد از کین به آب اندرون آب تلخ

بخش ۸۴ - خبردار شدن زال رز از آمدن ارهنگ دیو گوید

از آن رو چه ارهنگ پولادوند

سوی سیستان شد بگرز و کمند

خبر یافت از آن زال گیتی ستان

که آمد قیامت سوی سیستان

ز ترکان سپاهی بکین آمد است

تو گو آسمان بر زمین آمد است

سپهدارشان پور پولادوند

که بتواند از کوه پولاد کند

در آن رو سپاهی بارجاست تفت

ز کین بر (سوی) شاه لهراسب رفت

رخ زال زر گشت چون شنبلید

ز کار آگه این ناگهان چون شنید

بفرمود کاید روان ره دلیر

بیامد زواره به کردار شیر

چه آمد بدو گفت زال ای پسر

دلیر و سرافراز پر خاشخور

یک امروز دل را پر از درد کن

بسیج و نبرد هم آورد کن

برون بر سپه را خود از سیستان

بگردان بگرز این بد از سیستان

بدان دیو در راه کین جنگ کن

چه شیر اندرین رزم آهنگ کن

سرگرد ار هنگ آور بدست

بگرز گران ده سپه را شکست

تهمتن چه نبود درین کینه گاه

بجای تهمتن تو برکش سپاه

زواره برون رفت با مرزبان

چو خورشید مینو دلیر جوان

دگر نامور سام با ارز بود

که پور جهان جو فرامرز بود

تخاره که پور زواره بدی

کزو شیر را دل دو پاره بدی

دلیران زابل سه ره ده هزار

برفتند با وی پی کارزار

بخش ۸۵ - رزم خورشید مینو با سپاه ارهنگ دیو گوید

چه آمد به نزدیک ارهنگ تنگ

سپه راست کرد و برآراست چنگ

دو لشکر برابر چه کشتند راست

قیامت تو گوئی از آن دشت خواست

ز دیوان یکی دیو وارونه رای

پی رزم برکرد مرکب ز جای

بشد نیز خورشید مینو چه شیر

برآمد ز دیوان غو دار گیر

چه آمد به نزدیک وارونه دیو

خدنگی بزه کرد آن گرد نیو

چنان بر سر دیو راند آن خدنگ

کز آن روی بر گل نشاند از خدنگ

سردیو آمد ز بالا به زیر

به یک تیر گردید از عمر سیر

یکی دیو دیگر بیامد به جنگ

نشاندش به خاک از فراز خدنگ

یکی دیو دیگر روان از سپاه

برون راند و آمد به آوردگاه

ز کین زد چنان نیزه را بر سرش

که بیرون شد از پشت او یک ارش

درآمد به نیزه بدو نره دیو

که خورشید مینو سرافراز نیو

ببازید چنگ و گرفت و سنان

کشید از کف دیو نیزه روان

سر دیو واژونه آمد به خاک

بیک نیزه کردش دلاور هلاک

دگر آمد ازکین یکی اهرمن

گرفت و برون کرد گرز کشن

زدش بر سر از کینه آن گرز تفت

که چون سایه بر خاک تیره بخفت

ز دیوان یکی دیگر آمد چه میغ

بغرید و برداشت از کینه تیغ

به نزدیک خورشید مینو رسید

ز گردان بگردون هیاهو رسید

چه دیوک بیامد به تنگ اندرش

که از کین زند تیغ را بر سرش

چه خورشید تیغ ستمکاره دیو

نگه کرد برداشت شمشیر نیو

سپر بر سر اردشیر ژیان

بزی تیغ کین دیو را بر میان

گه از سر یکی نیمه کردش دلیر

به یک تیغ کردش روان شیرگیر

چه دیوان بدیدند آن ضرب دست

دل و دستشان جمله برهم شکست

نیامد دگر کس برون از سپاه

همی گشت تیز اندر آوردگاه

بخش ۸۶ - آمدن ارهنگ به میدان خورشید مینو گوید

برانگیخت از جای سرکش سمند

ستمکاره ارهنگ پولادوند

سر ره به خورشید مینو گرفت

ازو ماند خورشید مینو شگفت

یکی دیو واژونه دید او بلند

به دستش کمان و برش (بر) کمند

ز خورشید مینو بپرسید نام

نخست آن ستمکاره دیو فام

مرا نام خورشید مینوی گفت

که پیکان کلکم دل سنگ سفت

یکی از غلامان زالِ زَرَم

که در رزم جوشان چو شیر نَرَم

هنر از تهمتن بیاموختم

هم از زال زر تیر اندوختم

مرا زال فرزند گوید همی

ز من رزم شیران بجوید همی

تهی دیدی از شیر این بیشه را

که بر رزم ما بستی اندیشه را

گر از بیشه بیرون شد از شیر نر

پلنگ ژیان هست در رهگذر

به بیشه درون بچه شیر هست

همان نیزه و گرز شمشیر هست

بگفت این و برداشت چاچی کمان

خروشان چو در بیشه شیر ژیان

به هر گوشه بر تیر باران گرفت

چو شیران کمین سواران گرفت

به جوشن درون دیو واژونه بود

نیامد از ارهنگ پیکانش زود

چو بر کبر او تیر یاری نکرد

به تیر و کمان استواری نکرد

کمان را به قربان نهان کرد و تیغ

برافروخت از برق چون تیره میغ

بدو اندر آمد ز روی ستیز

به دست اندرون تیغ چون برق تیز

چو ارهنگ دید او برآورد تیغ

تو گوئی که بد برق در دست میغ

به هم بربه کین تیغ تیز آختند

نبردی چو شیر ژیان ساختند

ز یکسوی خورشید و یکسوی دیو

به کیوان رسانده ز میدان غریو

تو گفتی که خورشید و آن دیو نر

زحل بود کرده قران با قمر

به تنگ اندر آمدش دیو دمند

ستمکاره ارهنگ پولادوند

یکی تیغ زد بر سر نامدار

چنان چونکه خورشید بر کوهسار

سر و ترک خورشید مینو برید

ز نارنج شنجرف بر گل دمید

ز مریخ خورشید چون زخم یافت

عنان را بپیچید بیرون شتافت

به لشکرگه آمد دمان و ستوه

بجوشید چون بحر زابل گروه

چه سام آنچنان دید برگاشت اسب

درآمد به میدان چه آذرگشسب

سر راه بر کرد ارهنگ بست

گران گرزهٔ گاو پیکر به دست

بخش ۸۷ - رزم سام با ارهنگ دیو و گرفتار شدن سام گوید

بدو گفت ارهنگ کای نامدار

چه نامی ز گردان زابل دیار

مرا نام گفتا بود سام شیر

که گیرد کمندم بکین دم شیر

فرامرز رستم بود باب من

ندارد هژیر ژیان تاب من

بدو گفت ارهنگ کای ارجمند

بخواهم ز تو خون پولادوند

کزین تخمه شوم بر باد شد

چه بر زی رزم پولاد شد

کمان را بزه کرد او استوار

بسام اندر آمد چه ابر بهار

کمان نیز بر زه روان سام کرد

برآمد ز میدان ناورد گرد

بهم بر ز کین تیر کین آختند

چه شیر اندر آن رزم می تاختند

چه ترکش تهی شد ز تیر خدنگ

بیازید ارهنگ از کینه چنگ

کمربند سام دلاور گرفت

ربودش ز پشت تکاور شگفت

بزیر کش آوردش آن اهرمن

ببردش ز میدان روان اهرمن

سپردش به دیوان و آمد دوان

به میدان کین دیو تیره روان

روان مرزبان رفت برساخت کار

برآراست با دیو نر کارزار

بیازید آن دیو واژونه چنگ

ورا نیز کند از فراز خدنگ

سپردش به دیوان و آمد چو شیر

به میدان کین دیو وارون دلیر

تخاره به میدان او رفت شاد

ورا نیز بربود و بردش چه باد

زواره چه زآن دیو آن ضربه دید

بزردی رخش گشت چون شنبلید

چه بگریخت خورشید تابان ز شب

زمانه ز گفتار بربست لب

زواره بگردید از آوردگاه

چه ارهنگ ازین رو به دیگر سپاه

زواره یکی نامه زی زال کرد

به نامه درون شرح احوال کرد

فرستاد خورشید را خسته نیز

سوی سیستان در شب تیره نیز

وزین روی ارهنگ دیو دمند

مر آن هر سه یل را بخم کمند

فرستاد نزدیک ارجاسپ شاه

سوی بلخ با چند مرد از سپاه

چه نامه بر زال نیرم رسید

سر شکش ز مژگان برخ برچکید

نوشته که ای باب فرخنده رای

چو نامه بخوانی بپرداز جای

بنه سوی هندوستان کن روان

که بر ما سر آمد همانا زمان

دو پور مرا با جهان جوی سام

به نیروی بگرفت آن تیره فام

هم آورد ارهنگ در جنگ نیست

گه کین دلیری چه ارهنگ نیست

سطبرش دو بازوی و یال بلند

تو گوئی که شد زنده پولادوند

گذشته ز رستم گه گیر و دار

نباشد چو خورشید مینو سوار

ز خورشید مینو بپرس این سخن

که چونست در رزم آن اهرمن

چو شیر است در رزم آهنگ او

ندارد کسی تاب در جنگ او

نه اینجا فرامرز و نه رستم است

همه شادمانی کنون ماتم است

تو پیری و نبود تو را تاب جنگ

جوان است این دیو فیروز چنگ

چه پیری کند مرد را پایمال

چسان گرز کین رابرآرد بیال

که من چون درآید سحرگاه خور

به بندم پی کینه او کمر

یکی رزم سازم به ارهنگ دیو

کمر تنگ سازم پی جنگ دیو

بخش ۸۸ - جواب نامه نوشتن زال زر به نزد زواره گوید

جهان دیده زال این سخن چون شنید

برآشفت و از جایگه بردمید

چنین پاسخ نامه پور کرد

که مانا تو را دیو مزدور کرد

بپوشید دیوت دو چشم خرد

ز گردان چنین ناسزا کی سزد

مرا پیر خوانی و دل بشکنی

بترسانی از جنگ اهریمنی

به یزدان که چون برگرایم عمود

برآرم ز کوه ستیزنده دود

چو من پیر گشتم هژبر افکنم

بلای دل جان اهریمنم

تو مردانه باش و برآرای کار

میندیش از دیو و از کارزار

چو خورشید مینو چنان زخم دار

سوی سیستان آمد از کارزار

همه سیستان گشت زیر و زبر

بگفتا بگردان روان زال زر

که کردند دروازه را استوار

ببد گرد دستان نیرم سوار

بفرمود تا سنگهای گران

کشیدند بر باره افسونگران

بگردید در گرد شهر و حصار

کجا بد خراب کرد زال استوار

وزین روی برخاست آوای جنگ

دلیران ببستند برباره تنگ

بخش ۸۹ - جنگ زوراه با ارهنگ دیو گوید

زواره کمر بند را تنگ کرد

برآشفت و آهنگ آن جنگ کرد

کشیدند صف در برابر سپاه

شد از گرد خورشید تابان سیاه

ز پیش صف ارهنگ آمد چو باد

میان سپه در چه کوهی ستاد

بزد نعره کای زابلی برگرای

یکی بور سرکش به میدان درآی

زواره برون راند چو شیر زوش

خروشان چه از باد دریا بجوش

گران گرزه گاو پیکر بدست

سر راه برگرد ارهنگ بست

چو ره بست بر دیو واژون دلیر

چنین گفت آن شیر نخجیرگیر

که ای بخت برکشته تیره روز

سپاه آری از کین سوی فیروز

ندانی که این جای شیران بود

گذرگاه شیران و فیلان بود

زدانا شنیدم من این داستان

که می گفت از گفته راستان

که بر شیر چون مرگ رای آورد

گذر سوی نر اژدها(ی) آورد

زمان چون رسد کور را بی درنگ

به پای خود آید به نزد پلنگ

چنان باز گردی از این رزمگاه

که بر تو بگریند خورشید و ماه

چنین پاسخ ارهنگ واژونه داد

که ای گرد بر گوی نام و نژاد

که اکنون سرت را بگرز گران

بکویم دراین رزمگاه سران

زواره مرا گفت گرد است نام

سپهبد جهاندیده دستان سام

برادر منم رستم زال را

که برداشت از کین چه کوپال را

گریزان از او رفت افراسیاب

خلیده روان و دو دیده پر آب

بگفت این یازید و چون شیر چنگ

برآورد آن گرزه گاو رنگ

چو ارهنگ دیدش چه شیر عرین

بزد دست برگرزه گرز کین

نخستین زواره بدان اهرمن

درآمد فرو کوفت گرز کشن

ز گرز زواره نیامد ستوه

که بد باد آن گرز و ارهنگ کوه

کجا جنبد از باد کوه کشن

که جنبد ز گرزی چنان اهرمن

چه زآنگونه گرزی به ارهنگ زد

روان دیو بر گرز کین چنگ زد

برانگیخت از جای باره چو باد

درآمد به تنگ زواره چو باد

چه آن حمله ازکینه ارهنگ برد

زواره سپر بر سر چنگ برد

بشد راست برباره آن اهرمن

رسید و فرو کوفت گرز کشن

سپر با سرو ترک در هم شکست

ولیکن زواره نگردید پست

دژم پهلوان از چنان ضرب گشت

برآمد غونای از آن پهن دشت

زواره بزد دست و برداشت تیغ

درآمد به ارهنگ غران چه میغ

چه تیغش نگه کرد ارهنگ زود

به شمشیر از کینه زد چنگ زود

دو پر دل دو شمشیر الماس رنگ

کشیدند و جستند از تیغ چنگ

بزد بر سر باره دیو تیغ

ز باره نگون شد چه از کوه میغ

چه ارهنگ از آنگونه افتاد پست

بجست و ببازید از کینه دست

دو پای ستور دلاور گرفت

کشید و نگون شد زواره شگفت

چه از زیرش آن اسب بیرون کشید

بزد چنگ بر یکدگر بردردید

وز آن پس میان زواره دلیر

به نیروی بگرفت ارهنگ شیر

بزد بر زمین و دو دستش ببست

ببردش به لشکرگه و برنشست

چو زابل گروه آن بدیدند تیغ

کشیدند یک سر به کردار میغ

چه دریای جوشان خروشان شدند

بیگره به آن دیو واژون زدند

برآورد ارهنگ شمشیر را

به شمشیر بستد دل شیر را

سپاهش همه تیغ کین آختند

بیکره به میدان کین تاختند

برآمد چکاچاک شمشیر مرد

زمین گل ز خون کشت در زیر مرد

کمند دلیران گلوگیر شد

کمان گوشه گیر و روان تیر شد

بپرید مرغ روان از قفس

گره شد نفس در گلوی جرس

زبس کشته در دشت افتاده پست

گریزنده را راه رفتار بست

شفق برگریبان گردون گرفت

که دامان گردون دون خون گرفت

ستمکاره ارهنگ مانند دیو

که در گله افتد چه شیر سترک

بدان لشکر زابل افتاده بود

بدیشان ز کین گرز بنهاده بود

زنعل ستورش زمین گشت چاک

شد انباشته چشمه خور ز خاک

چو زابل چنان دید بنمود پشت

. . .

گریزان سوی سیستان آمدند

. . .

به شهراندرون ریخت یکسر سپاه

. . .

چو زین آگهی یافت فرخنده زال

برآورد کوپال نیوم به یال

بفرمود تا در ببستند زود

خروش یلان شد به چرخ کبود

فکندند در کنده شهر آب

کسی را نبد رای آرام و خواب

چو نزدیک شهر آمد ارهنگ تنگ

فرود آمد آهیخت از جنگ چنگ

بزد خیمه در دامن سیستان

گرفتند آن شهر را در میان

چو این پیک آهو تک خاوری

برون شد ازین حصن نیلوفری

شب تیره پیدا نهان روز شد

حصار فلک انجم افروز شد

بفرمود ارهنگ دیو نژند

زواره ببردند در زیر بند

شب تیره نزدیک ارجاسب شاه

که در بلخ بنشسته بد با سپاه

وزین رو سپهدار فیروز چنگ

همه شهرآراست اسباب جنگ

سپردند مر برجها را حصار

بگردان گردن کش نامدار

ز هربرج آواز بیدار باش

بگردون همی شد که بیدار باش

بخش ۹۰ - نامه فرستادن زال زر به نزد ارده شیر و به مدد طلبیدن گوید

چه از ساز آن باره پرداخت زال

طلب کرد منشی فرخنده فال

بدو گفت زال ای پسندیده پیر

یکی نامه بنویس بر دل پذیر

بر پور بیژن یل نامدار

به سوی خراسان چو باد بهار

جهان جوی یل سرفراز ارده شیر

که بیم از دم تیغ او برده شیر

که آید به یاری به نزدیک من

کند روشن این جان تاریک من

یکی زی سرافراز رهام شیر

که او مانده از تخم گودرز پیر

که اکنون بود گرد در ملک ری

جهان جوی رهام فرخنده پی

یکی نامه دیگر ابا صد فسوس

به البرز که سوی فیروز طوس

یکی هم سوی گرد گرگین فرست

یک زی سپهدار ژوبین فرست

که در لار دارند هر دو نشست

که هستند آن هر دو فیروزبخت

بگو کش که زی من سپاه آورند

سوی سیستان ره براه آورند

یکی نامه زی شهر هندوستان

به سوی فرامرز یل کن روان

بگویش که ای پور فرخنده روز

چه بودت که نائی سوی نیمروز

چه این نامه آید سوی کامیاب

نیارد درنگ و بیارد شتاب

که آمد قیامت سوی سیستان

ز ترکان و از دیو تیره روان

. . .

ابا تیغ و خفتان و گرز کمند

. . .

ازین لشکر دیو نر اژدها

. . .

بکردند گردان ما را اسیر

زواره تخاره دگر مرزبان

چه سام گرامیست ای پهلوان

گرفتار گشتند آن چار شیر

به چنگال ارهنگ دیو دلیر

چو خورشید مینو ازو خسته شد

چه گور از دم شیر نر رسته شد

بیا ای پسر زود برکش عنان

که رستم به شد سوی خاور دمان

به جای تهمتن توئی یادگار

چه شیران بیاو بیارای گار

که ارهنگ دیو ستمکاره است

به چنگال او دیو بیچاره است

بیاید اگر نامور شهریار

بیارش ابا خویش در کارزار

وگر آنکه ناید بمانش به جای

تو زی من به تندی یکی برگرای

که او را بما صاف بود روان

بهانه گزید و ز ما شد نهان

و دیگر که او راست گوهر تمام

ز ترکان سه پشت از سوی باب و مام

بود مادر از گرد سهراب ترک

دگر مام برزوی گرد سترک

دگر مام او دخت گرسیوز است

بدین گونه اش اصل و هم مروز؟ است

کجا پاک باشد دل او به ما

بترسم که بر ما بیارد بلا

شب تیره آن نامه ها شد روان

روان کرد دستان روشن روان

بخش ۹۱ - نامه فرستادن زال زر به نزد وزیر ارجاسب شاه گوید

یکی نامه دیگر هم اندر شتاب

فرستاد زال آن یل کامیاب

به نزدیک دستور ارجاسب شاه

جهان جوی بیورد با دستگاه

که از تخم پیران بد او را نژاد

جهاندیده و مرد پاکیره زاد

که این نامه از پیش دستان شیر

به نزدیک بیورد روشن ضمیر

نبیره سه یل با یکی پور من

گرفت این ستمکاره اهرمن

مبادا کز ارجاسپ آید ستم

بر ایشان و بر ما ازین کینه غم

چه پیران یل کاو نیای تو بود

بما بر همی دست نیکی بسود

تو دانی که چون رستم آید ز راه

نه ارهنگ ماند نه ارجاسپ شاه

سر تخت ارجاسپ آرد بدست

به ارجاسپ آید درین کین شکست

چو شد نامه برنامه بر مهر زال

فرستاد زی مرد فرخنده فال

همان شهر کاکنون است بیورد نام

شنیدم که بیورد کردش تمام

چو آن نامه ها را روان کرد زال

بپوشید گبر و برآورد یال

فراوان همی گشت گرد حصار

چنین تا برآمد خور از کوهسار

بخش ۹۲ - آمدن ارهنگ به پای حصار سیستان و بیرون آمدن زال زر گوید

کمر بند را کرد ارهنگ تنگ

کشید از بر باره زین خدنگ

سوی سیستان جنگ آورد دیو

ز زیر و ز بالا برآمد غریو

در شهر و بیرون برآمد خروش

دویدند بر باره شیران زوش

سپهدار آمد به پیش حصار

ز بس ناوک انداز خنجر گذار

چو آن رستخیز گران زال دید

جهان پر ز شمشیر و کوپال دید

بزد دست و برداشت کوپال زال

پی کین ارهنگ بفراخت بال

به پوشید دستان سلیح نبرد

نشست از بر باره ره نورد

در قلعه بگشاد و آمد برون

تو گفتی که پیل آمد از که نگون

چه آمد یکی نعره زد شیر مست

کزان نعره خورشید در خون نشست

برآن لشکر دیو بر حمله برد

به چنگ اندرون گرزه سام کرد

بگرز آن سرافراز با رای و زور

سپه را از آنجایگه کرد دور

دو صد مرد نامی بگرز گران

بکشت آن سرافراز جنگاوران

چه از قلب گه گردار هنگ دید

رخ زال و کوپال و آن چنگ دید

برانگیخت از جای شبرنگ تند

ز تندیش شد تیغ خونریز کند

بزد دست برداشت کوپال را

چنین گفت مر نامور زال را

که ای پیر فرتوده گوژپشت

چه پیری مکن رای رزم درشت

که رزم از جوانان نوخاسته است

کازیشان دل شیر نر کاسته است

سرت را هم اکنون بزیر آورم

ز بالا چو بر دست تیر آورم

بگو کز دلیران تو را نام چیست

کزین گونه پیری به گیتی نزیست

گه جنگ کوپال و کین آورد

فلک را زبر زمین آورد

چنین پاسخش داد دستان پیر

که ای بیهده گوی واژون بزیر

مرا پیر خوانی و خود را جوان

جوانی و پیری به بیند نوان

توان آنکه دارد دلیر است و بس

نگوئی گه رزم پیر است و بس

شود شیر هر چند در بیشه پیر

شود تند و نر شیر نخجیرگیر

چه گر پیر در چشم اهریمنم

جوان است بازوی فیل افکنم

مرا نام دستان نهاد است سام

کند پخته گرزم سر شیر خام

شد از گردش چرخم ار گوژپشت

نگه کن بدین یال و کوپال و مشت

بدانست ارهنگ کوهست زال

که زین گونه بفراخت گرزش به یال

بخش ۹۳ - رزم زال زر با ارهنگ دیو و شکسته شدن ارهنگ گوید

بغرید و بگرفت چرخ بلند

به زه کرد واژونه دیو نژند

به زال سرافراز بارید تیر

بزد دست بر چرخ دستان پیر

کمان را ز قربان برآورد زال

برون آمد از ابر گوئی هلال

ز تیرش نه اندیشه آن پیر را

ز بیمش بلرزید دل شیر را

به ارهنگ مر تیر باران گرفت

هم ارهنگ رزم سواران گرفت

چه ترکش تهی کرد از تیر پیر

یکی تیر بر وی نشد جای گیر

که پنهان در آهن بدی پیکرش

ز سر تا به پا وز پا تا سرش

بزد دست بر دستهٔ گرز سام

جهان دیده دستان فرخنده کام

چو آمد به تنگ اندرش زال زر

بغرید و زد گرز کینش به سر

چنان کش سر و ترک بشکست خورد

سر گرز بر شانه دیو خورد

شد از گرز ارهنگ را شانه نرم

گریزان شد آن دم چه از شیر غرم

به لشکرگه خویش درتاخت دیو

ز مرد و زن آمد همانا غریو

که این پهلوان را چه بود از نبرد

که بگریخت از پیش این پیره مرد

سپاهش کشیدند از جنگ چنگ

نبد جای جنگ و مجال درنگ

چه دیدند شد رزم دستان درشت

ز دستان نمودند چون زال پشت

ز بس در همی تاخت دستان ستور

ازیشان همی گرگ را کرد مور

دلیران ز قلعه برون آمدند

بدان لشکر دیو واژون زدند

چکاچاک شمشیر برخاست سخت

فرو ریخت سر همچو برگ درخت

سر مرد در زیر پای ستور

ز بس کشته نایافته جای گور

ز بس خون که در دشت کین ریخت مرد

نه برخاست تا حشر از آن دشت گرد

زبس سر که شد سوده در زیر سم

بدی نعل پی را در آن دشت گم

بخش ۹۴ - گریختن ارهنگ از زال زر به جانب بلخ و رفتن گوید

چو خورشید آمد ز بالا به شیب

شب تیره جست از کمین با نهیب

به شهر اندر آمد جهان دیده پیر

ابا لشکر کشن و غران چه شیر

نه بستند دروازه شهر باز

دلیران گردن کش سرفراز

به گردون همی ناله نای شد

جهان را دگرگون سراپای شد

چو بگریخت ارهنگ از پیش زال

فتاده ز سر ترک و بشکسته بال

سپه را پریشان و ابتر بدید

بر ایشان نه جوشن نه بکتر بدید

بترسید از چنگ و کوپال زال

هزیمت شدن را برافراخت بال

بنه در شب تیره گون بار کرد

هر آنکس که بد خفته بیدار کرد

شب تیره برداشت از جا سپاه

گریزان بشد سوی ارجاسپ شاه

چو آگه از این ترک شوریده شد

جهان تیره وش پیش دو دیده شد

که آمد همانگه به نزدیک شاه

شکسته سر و دست از گرد راه

به ارجاسپ گفت ای شه نامدار

ندیدم بگیتی چو زال سوار

گرش گو بود بیم شیر نر است

وگر اژدها ز اژدها برتر است

کسی کو بود مرگ را خواستار

برو گو بدستان بکن کار زار

نبردی بدیدم ز دستان پیر

که در بیشه از اژدها دید شیر

برزم اندر آمد چو بفراخت بال

بزد گرزو بشکستم این برز و یال

کنون نیست دستم که جنگ آورم

و یا سوی کوپال چنگ آورم

پلنگی چو چنگش نباشد چو شیر

چگونه شود شیر نخجیرگیر

چه بشنید از ارهنگ ارجاسپ این

بفرمود کان چار مرد گزین

زند دار دژخیم و بردارشان

برآرد به نزدیک گردنکشان

بزد دار دژخیم پیش حصار

کشان بردشان و به نزدیک دار

بدان تا ز کین شان بدار آورد

بدان دارشان خوار زار آورد

زن و مرد و کودک به برج حصار

بدیدند از دور آن چار دار

چه لهراسپ بشنید حیران بماند

بدیشان خدای جهان را بخواند

ز من گفت این بد بدیشان رسید

نه از لشکر ترک و توران رسید

که ایران ز رستم تهی ساختم

سوی ملک خاورش انداختم

چه دار و رسن دید گودرز پیر

نشست از بر تازی اسبی چه شیر

فرو هشت شهر از در شهر بند

برون تاخت چون شیر جسته ز بند

بخش ۹۵ - برون آمدن گودرز با چهار صد مرد جنگ آور به پای دار گوید

ابا چارصد مرد رزم آزمای

برآمد خروشیدن کرو نای

بدان لشکر ترک اندر زدند

بسرشان همی گرز و خنجر زدند

چه ترکان بدیدند آن کارزار

گرفتند گرد یل نامدار

ره دار بستند و برخاست جنگ

ز خون شد زمین هم چه پشت پلنگ

جهان دیده گودرز چون فیل مست

سر از تن همی کرد با خاک پست

خروشیدن چوب و شمشیر خواست

زمین خاکدان گشته در زیر کاشت

به ارجاسپ گفتند برخیز زود

که برخواست از دشت آورد دود

نشست از بر باره ارجاسپ شاه

بجنبید یکباره از جا سپاه

مر آن چارصد مرد را در میان

گرفتند برخاست بانگ فغان

بهر چند می خواست گودرز پیر

که زی دار آید بکردار شیر

نبد ره که بودش فزون از شمار

ز ترکان ارجاسپ هر سو سوار

چه لهراسپ آن دید آمد برون

جهان شد ز شمشیر دریای خون

یکی اسب گودرزا زد به تیر

فتاد از بر باره گودرز پیر

پیاده برآویخت با بدگمان

بدان پیر سالی چه شیر ژیان

چه بخت از سر شاه برگشته بود

همه دشت از مردمش کشته بود

چو خورشید بر چرخ دامن کشید

سوی بلخ گودرز یل تن کشید

تنش خسته از تیر بدخواه شد

به شهر اندر آمد خود از راه شد

به شهر اندر آمد جهان جوی شاه

رخ از بیم بودش به مانند گاه

در شهر بستند برخاست غو

برآمد به بالا سپهدار نو

همه دشت کین کشته افکنده دید

ز خون ژرف رودی دران سنده دید

بفرمود ارجاسپ تا یوزبان

یلان را بدار اندر آرد روان

یلان را چه دژخیم در پیش دار

رسانید با ترک بیش از هزار

چه زینگونه کردار بیورد دید

رخ نامداران ز غم زرد دید

بیاد آمدش نامه زال پیر

بشه گفت دستور روشن ضمیر

که شاها مکن تندی و باش کند

که شاهان نباشند هر جای تند

کنون کوش خود سوی بیورد کن

ز گفتار من دل پر از درد کن

مکش این یلان را و در بند دار

که در پیش داری بسی کازار

دگر آنکه دستور بد پیر و گوز

رسید است نخجیر عمرش بیوز

بمیرد و یا کشته گردد به جنگ

نباشد در ایران کسی را درنگ

ز شاهان بسی گنج دارند زیر

به شاهان نمایند این چار شیر

وز آن پس که ایران گرفتی همه

تو کشتی شبان و جهان را رمه

تو آن کشت آن دم به آسان ز خوار

کنون شان ببخشای و در بند دار

چه بشنید ارجاسپ گفتا پسند

به پروین دز این چار یل را ببند

ببردند آن چار یل را سوار

شب تیره تازان به پروین حصار

که روئین دزش نیز خواننده گفت

حصار شگفت است راه شگفت

یلان را بدان قلعه دادند بند

بفرمان بدخواه شاه بلند

فرستاد بیورد مرد دلیر

برگرد دستان روشن ضمیر

از آن گرد مرزال را باخبر

که شه را به پیچیدم از کینه سر

نهشتم که بکشد یلان تو را

بکردم ازین شادمان ترا

ازین روز چهل روز ارجاسپ شاه

همی بود در کین لهراسپ شاه

چهل روز آشوب در بلخ بود

به لهراسپ بر خواب خور تلخ بود

بخش ۹۶ - نامه فرستادن لهراسپ به نزدیک گشتاسپ گوید

یکی نامه در شهر شیراز شاه

نوشت و روان کرد مردی به راه

به نزدیک گشتاسپ آن شیرگیر

که بودی سرافراز تاج و سریر

که آرد سپه سوی لهراسپ شاه

کند تیره گیتی به ارجاسپ شاه

فرستاد آن نامه شهریار

ببرد و بشد همچو باد بهار

شب تیره خوابید بر تخت شاه

جهان دید از دود آتش سیاه

به بلخ اندرون آتشی برفروخت

تر و خشک و بالا و پستی بسوخت

سه بهره شد آن آتش اندر زمان

یکی بهره ز آن شد سوی اصفهان

صفاهان سراسر ز آتش بسوخت

جهانی ز آتش همه برفروخت

یکی بهره آمد به نزدیک شاه

شد از دود آن شاه را رخ سیاه

که ناگه یکی ابر آمد پدید

بر آتش از آن ابر آبی چکید

فرو مرد آن آتش اندر زمان

وز آن آتش آن شاه شد برکران

سحرگه که از خواب بیدار شد

دل از دست و رنگش ز رخسار شد

طلب کرد جاماسپ را شهریار

که دستور شه بود اختر شمار

ز فرزانه پرسید تعبیر خواب

جهاندیده جاماسب دادش جواب

که شاها یکی کار پیش است سخت

ولیکن سرانجام با ماست بخت

چنین است تعبیر این خواب تو

ز ارجاسپ گردد تبه کار تو

بگیرند ترکان ز تو شهر بلخ

بشه بر کنند آب این شهر تلخ

همه شهر به لخت به غارت برند

بسوزند ایوان کاخ بلند

نه کودک بماند نه مرد و نه پیر

چه کشته چه خسته چه برده اسیر

از ایدر یکی لشکر بیکران

رود بر سر مردم اصفهان

کند اصفهان را ز کین قتل و عام

جدا از پدر پور و و دختر ز مام

بدست سواران خنجر گزار

بماند بسی اندر آن ملک خوار

سیم آتش ای شهریار جهان

چنین می نماید از این اختران

دلیری برون آید از آن سپاه

سر رایتش برکشیده به ماه

ببرد سر ترک بدخواه را

از آن لشکر آرد برون شاه را

ز فرزانه پرسید لهراسب باز

که از گردش چرخ برگوی راز

بدست که باشد مرا خود زمان

بمیرم و یا کشته گردم روان

بدو گفت فرزانه کای شهریار

سرت سبز باد و دلت نوبهار

ز خسرو گذشته سه ده سال راست

که شاهی و ایوان سراسر تو راست

نود سال دیگر به ایران بگاه

نشینی و بنهی بسر تاج شاه

تو را پادشاهی صد و بیست سال

بود ای شهنشاه فرخنده فال

وز آن پس به گشتاسب تاج و سریر

سپاری و گردی تو خود گوشه گیر

بیاید دگر باره ارجاسپ شاه

شود کشته در بلخ لهراسب شاه

چه بشنید شه رخ از آن زرد گرد

دلش ز آن سخنها بیامد بدرد

بخش ۹۷ - درخیانت بسرم و گشوده شدن شهر بلخ گوید

شنیدم ز گوینده داستان

که در عهد لهراسپ شاه جهان

که آمد یکی مرد با دستگاه

به بلخ اندرون بود در پیش شاه

ستم کاره را نام بسرم بدی

خبردار از بیش و از کم بدی

یکی راه بیره بدش در سرای

نبد آگه از آن جهان کدخدای

سر نقب بیرون بدی از حصار

درازای آن نقب فرسنگ چهار

یکی دلگشا باغ بودش به دشت

همه ساله پر سنبل و جای کشت

سرائی به باغ اندرش دل گشای

سرنقب بودی به زیر سرای

یکی نامه بنوشت و بر تیر بست

سوی لشکر ترک بگشاد دست

ببردند نزدیک ارجاسپ تیر

که از قلعه افکند لهراسب شیر

چه آن نامه بر خواند ارجاسپ شاه

شد آگه ازین نقب و آن تیره چاه

شب تیره لشکر بدان باغ برد

هزار از دلیران جدا کرد گرد

بدستور گفتا سپه را سوار

نگه دار در شب به پیش حصار

در شهر بگشایم و شهر بلخ

بگیرم کنم کار بر شاه تلخ

بشد گرد بیورد با سی هزار

ز گردان نامی به پیش حصار

چه از شهر برخیزد آوای نای

سپه را برآور تو یکسر ز جای

به دروازه سیستان حمله آر

کز ایدر من آیم به پیش حصار

وزین روی آن خانه ارجاسپ کند

وز آن کندن او گور لهراسپ کند

سر نقب را کرد پیدا ز زیر

به نقب اندرون رفت ترک دلیر

ابا نامور گرد جنگی هزار

به پیش اندرون مشعل زرنگار

چه نیمی گذشت از شب پرنهیب

بر افراز نقب آمدند از نشیب

بیامد به نزدیک ارجاسپ شاد

ستم کاره بسرم سری پر ز باد

بدانست ارجاسب کان دیو اوست

که دشمن به شاه است و با اوست دوست

بفرمود او را گرفتند زود

ابا چار فرزند و زن همچو دود

سرانشان بفرمود کاز تن برند

تنانشان به خاک و به خون در کشند

که ببریده سر خود نگوید سخن

بریدند ترکان سرانشان ز تن

مکافات دیدند ز آن کار بد

کازینسان مکافات بدشان سزد

شکستند خود چون نمکدان شاه

مکافات دیدند از هور و ماه

دو صد از دلیران و کند آوران

به دروازه ارجاسپ کردش روان

ابا هشتصد مرد ارجاسپ شاه

روان سوی ایوان لهراسپ شاه

برفت و دمیدند در دم نفیر

مر آن صد دلاور به کردار شیر

به دروازه سیستان آمدند

برآمد غونای روشن بلند

بریدند سر آنکه بد پاسبان

بدان برج دروازه سیستان

شکستند قفل و گشادند بند

چو بیوزد آن دید اسب نوند

برانگیخت با لشکر سی هزار

رسیدند یکسر به پیش حصار

به شهر اندرون لشکر ترک ریخت

بر مه تو گفتی درون گرگ ریخت

به تاراج ترکان گشادند چنگ

برآمد ز هر برزن آوای جنگ

چه آگه شد از کار لهراسپ شاه

که آمد به بلخ اندر ارجاسپ شاه

که ارجاسپ آمد زره همچو گرد

بزد دست پوشید ساز نبرد

بدرگاه شه جنگ پیوسته شد

جهانجوی را تن دوجا خسته شد

زن شه از آن ره روان برنشست

یکی تیغ هندی گرفته بدست

ز ترکان دو مرد دلاور فکند

برون از میانشان تکاور فکند

پسر بودش از شه یکی بی نظیر

جهان جوی نام بودی زریر

زریر جوان آن زمان خرد بود

نه هنگام ناورد آن گرد بود

ورا نیز مادر برون برد تفت

ره سیستان برگرفت و برفت

دگر گرد جاماسپ رفت از میان

همان نیز شد بر ره سیستان

چه ترکان ز بانو خبر یافتند

عنان از پس او ز کین تاختند

که بانو و لهراسپ را بسته خوار

بگیرند ترکان با گیر و دار

وزین روی لهراسپ در جنگ بود

یکی تیغ هندیش در چنگ بود

نشست از بر باره لهراسب زود

رسانید خود را به ارجاسپ رود

بزد تیغ و تن خسته کردش روان

برون رفته چون شیر نر از میان

ز ترکان بسی را به شمشیر کشت

برون رفت از بلخ و بنمود پشت

ره سیستان را نه بشناخت شاه

سمندش سوی کابل آورد راه

بفرمود ارجاسپ طهماسب را

که خواهم ز تو شاه لهراسپ را

برو از پس شاه با ده هزار

دلیران و با شاه کن کارزار

به بند از قفا دست لهراسب را

بکن شاد ازین جان ارجاسپ را

چه بشنید از ارجاسپ طهماسب زود

برفت از پس شاه لهراسپ زود

برآور بدان ترک ارجاسپ را

که بست او کمر کین لهراسپ را

بخش ۹۸ - گریختن لهراسپ از بلخ و گرفتار آمدن گودرز گوید

چنین تا  ز که خور برآمد بلند

ستمکاره ترکان به غارت بدند

زن ومرد یکسر برافراز بام

اجل تیغ کین برکشید از نیام

دلیران بلخی گشادند چنگ

به ترکان نهادند شمشیر و سنگ

چنان فتنه ای در سر بلخ شد

که از بیم خور چون مه سلخ شد

ز بس تیغ کین ریخت در شهر خون

همه کوچه ها گشت شنجرف گون

بدین گونه تا گشت خورشید راست

بدان فتنه از بلخ از چپ و راست

ز ترکان ارجاسپ با ده هزار

بشد کشته هر سوی در بلخ زار

در آخر چه دانست هر کس که شاه

برون رفت از بلخ و از رزمگاه

دل دست اینان برون شد ز کار

تهی کرد هرکس سر از کار زار

بکشتند ترکان فزون از شمار

زن و مرد بلخی در آن کارزار

همه کاخ ایوان لهراسپ شاه

به چنگ اندر آورد ارجاسپ شاه

ز اسباب شاهی هر آن چیز بود

بدست آمد آورد ارجاسپ زود

از آن مردم شهر کآمد اسیر

ز خرد و بزرگ ز برنا و پیر

ز دانا شنیدم که بد سی هزار

ندیده سپهر این چنین کارزار

گرفتند گودرز کشواد را

مرآن نامور پیر باداد را

نبودش توان تا کند کارزار

چنان بد که بدخسته آن نامدار

یکی آنکه فرسوده و پیر بود

کمان آن قد راست چون تیر بود

سه دیگر ز نادیدن گیو شیر

قدش چون کمان گشته بد گوشه گیر

چنین خسته هم باش بستند دست

سرآن را سر از تن صد افکند پست

زنان را بزیر شکنجه برنج

همی داشتند از پی مال گنج

چه از غارت و تاخت پرداختند

به ایوان ها آتش انداختند

همه کاخ لهراسپ را سوخت پاک

بشد بلخ مانند یک توده خاک

از ایران ببردند نزدیک شاه

همی کرد ارجاسپ به ایشان نگاه

به بردند گودرز را بسته پیش

دلش خسته و سر فکنده ز پیش

ز پیری الف قد او دال بود

بر آن پیر سر بند بر یال بود

بپرسید ارجاسپ کاین پیر کیست

که مادر به حالش بخواهد گریست

بگفتند گودرز پیر است این

که در رزم جوشان چه شیر است این

ز گردان ما صد دلاور بکشت

بدان تا ببستیم دستش به پشت

بدو گفت ارجاسب که ای شوم کار

که بادی ز کار خودت شرمسار

ز پیش تو این فتنه آمد نخست

که خسرو به ایران کشیدی درست

کمر کینه را بهر افراسیاب

ببستی و رفتی بر آن روی آب

به ترکان نبردی بیاراستی

کازو شیر را دل به تن کاستی

چنین تا که شد کار خسرو بلند

بشد گرم و کردی کمر باز تنگ

به دست تو شد کشته پیران پیر

کنون خون پیرانت کرده اسیر

بدو گفت گودرز کای بی بها

تهی بیشه دیدی ز نر اژدها

تهمتن مگر نیست آید به جنگ

بیازد سوی گرده سام چنگ

بیاید دمادم ز خاور زمین

بدرد ز نعل تکاور زمین

همان رستم است آنکه افراسیاب

همیشه از او بد دو دیده پر آب

فرامرز آید ز هندوستان

ابا شهریار جهان پهلوان

چه بانو گشسب و چه پرهیزگار

بیایند با لشکر سی هزار

دگر پور بیژن سوار دلیر

جهان جو سپهدار یل ارده شیر

دگر گرد فیروز یل پور طوس

چه رهام گودرز با بوق کوس

چه گرگوی گرگین میلاد تیز

بیایند با گرز و پولاد نیز

دگر نامور پور لهراسپ شاه

چه کردش همی نام گشتاسپ شاه

چه شیر ژیان لشکر آید به جنگ

ز کین گرزه گاو پیکر به چنگ

وزین روی دستان سام سوار

ابا زابلی نامور سی هزار

نشانند بر تخت لهراسپ را

نمانند برجای ارجاسپ را

همان است این مرز ایران زمین

کز اینجا گریزان بشد شاه چین

نه این بیشه از شیر نر شد تهی

که جوئی تو زین مرز تاج و شهی

مرا بود هشتاد پور گزین

همه کشته گشتند در گاه کین

بخون سیاوخش پاکیزه تن

همه کشته گشتند یک انجمن

سرا زندگانی نیاید بکار

بگیری ابر تخت و ارثت؟ زار

که چون رستم آید بدین کینه گاه

نه سر با تو ماند نه تخت و کلاه

چو بشنید ارجاسپ این گفتگوی

بپیچید از پیر گودرز روی

به فرمود او را بدارند سخت

به زنجیر پولاد در بند سخت

اسیران که بودند در بند اوی

بفرمود آن ترک پرخاشجوی

که بردندشان سوی توران زمین

بروئین دز اندر دلیران کین

به فرمود آنجا همه خشت و خاک

بدز درکشند از پی قلعه پاک

دلیران که دنبال بانو شدند

زنان دست از کین به زانو شدند

به بانو رسیدند در مرغزار

سوران ترکان به صد گیرو دار

بخش ۹۹ - رزم زن لهراسپ با ترکان گوید

چه بانو چنان دید شد سوی کوه

رسیدند تا پای کوه آن گروه

چه بانو چنان دید برداشت تیر

به ترکان زبر تیر بارید زیر

بهر تیر کافکند افتاد مرد

ز ترکان بیفکند هفتاد مرد

یکی دشت بودی پر از نره شیر

میان اندرش ماده شیر دلیر

سرانجام ترکان شدند از نشیب

سرافراز بانو چه دید آن نهیب

پیاده شد از باره بر شد به کوه

زریر جوان ماند اندر گروه

هنوز آن زمان سال او بود هشت

ببردند ترکان ز کوهش بدشت

گرفتند ره سوی ارجاسپ شاد

ببردند شه زاده را همچو باد

بفرمود ارجاسپ تا بچه شیر

به بردند زی حصن روئین زریر

بدر نیز شهزاده را بند کرد

بدین گونه ز ایران برآورد گرد

و زین روی بانو بحصنی رسید

تن بسته و خسته در دز کشید

سپهدار دز کرد او را نهان

بدان تا برد پیش شاه جهان

بدان قلعه هم پیر جاماسپ شد

بر بانوی شاه لهراسپ شد

چه بانوی شه دید جاماسپ را

بگفتا چه کردی تو لهراسپ را

دریغا از آن شاه آزادگان

که شد کشته در دست ترکان دمان

جگر گوشه ام را ببردند اسیر

چه بود آن که آمد از این چرخ پیر

همی گفت و می زد به زانوی دست

گهی دست و گه لب به دندان بخست

چنین گفت فرزانه بانوی را

مکن رنجه زین بیش زانوی را

به زانو مزن دست و رخ را مکن

که هست این ز کردار چرخ کهن

جهان را بسی هست از اینگونه یاد

مخور غم دلت را بدل دار شاد

که آخر ببینی تو لهراسب را

نبیره جهان جوی طهماسب را

مخور غم ز پور آن زریر سوار

که آخر به بینیش اندر کنار

سرانجام ایران ز لهراسپ است

گریزان از او شاه ارجاسپ است

ازآن رو چه بگریخت لهراسپ شاه

شب تیره از پیش ارجاسپ شاه

سه روز و سه شب راند مرکب چنین

ز بیم آن سرافراز شاه گزین

جهان جوی را بد گمان آن چنان

که باشد مر آن ره ره سیستان

بخش ۱۰۰ - رسیدن طهماسپ برادر ارجاسپ و رزم او با لهراسپ گوید

جهان گشت روشن چو از آفتاب

یکی کوه دید آن شه کامیاب

چو آمد بدان دامن کوهسار

پر از گرد و خوی رخ ز بس گرد راه

تن نامدارش دو جا خسته بود

ز دشمن بدان خستگی رسته بود

فرود آمد از باره شاه دلیر

رخش بد رزیر از برای زریر

همی با فلک ناله آغاز کرد

کمربند شاهیش را باز کرد

کجا خستگی بود در دست شاه

زمانی بدانجای بنشست شاه

به چرخ آن زمان گفت کای گوژپشت

چنین خود چرائی به شاهان درشت

کنون تخت گوهر نگارم کجاست

همان یاره و گوشوارم کجاست

کجا باره و زین زرین من

کجا رسم و کردار و آئین من

زریر جوان من اکنون کجاست

گمانم که آن دردم اژدهاست

چه مایه بلا برمن آورد بخت

ز غم کرد روی مرا زرد سخت

مرا نام و ناموس بر باد شد

غمین دوست، دشمن ز من شاد شد

بدین ناله لهراسپ در خواب شد

که پیدا از آن دشت طهماسپ شد

چنان دید در خواب آن شهریار

که بودی برافراز کشتی سوار

یکی باد برخاست از بحر تیز

شد از باد کشتی همه ریزه ریز

به آب اندرون شاه افتاد پست

بهر سوی می زد همی پا و دست

که ناگه یکی ابر آمد پدید

ربودش ز دریا برون آورید

چو آن دید از بیم بیدار شد

که دشت از سواران شب تار شد

همی ناله نایش آمد بگوش

در و دشت بودی ز لشکر بجوش

چو زآن گونه آن گرد لهراسپ دید

سر رایت گرد طهماسپ دید

جهانجو کمر کینه را کرد تنگ

که ترکان رسیدند در دشت جنگ

جهان جو پیاده بدامان کوه

بیامد گرفتند گردش گروه

شهنشاه چرخش بزد برنهاد

به تیر اندر آمد بکردار باد

بهر تیر که افکندی آن شهریار

ز بالا بزیر آوریدی سوار

ز ترکان نیارست کس رفت پیش

که بودش بکف چرخ پر تیرکیش

بیامد دمان پیش طهماسپ زود

چنین گفت با شاه لهراسپ زود

کازین جنگ کردن تو را سود نیست

ازین آتشت جز دم و دود نیست

بده دست تا دست بندم تو را

به نزدیک شاهت برم زین ورا

برآنم که چون بیند ارجاسپ شاه

چنین بسته دو دست لهراسپ شاه

ببخشد تو را شاه ترکان به مهر

نریزد تو را خون چو بیند دو چهر

بدو گفت لهراسپ کای بی بها

بود جایم ار در دم اژدها

از آن به که در بند آید سرم

به بند تو امروز دست آورم

به گفت این تیری بزه برنهاد

بزد بر بر اسب او همچو باد

چه بگشاد از تیر لهراسپ شست

ز مرکب در افتاد طهماسب پست

گریزان از آن تیر لهراسپ شد

میان سوارانش طهماسب شد

به لشکر بفرمود که اندر نهید

به گرز و به شمشیر و تیرش زنید

به یکبار آن لشکر بی شمار

یکی حمله بردند بر شهریار

ز تیر سواران بشد خسته شاه

بهر سو که رفتی نبودیش راه

درخت چناری بدان کوه بود

کشن شاخ و بس دور از انبوه بود

کشن شاخ و بالا بلند و سطبر

فکنده بر آن کوه سایه چو ابر

بدانجای آمد شه پرشکوه

چه دانست باشد قوی آن گروه

سواران بر آن حمله آور شدند

به نزدیک شاه دلاور شدند

جهان جو ز بیم روان کرد جنگ

ز بس خستگی رفته از کار چنگ

بدان دار بنهاد شه پشت خویش

بیفکند چرخ آندم از مشت خویش

برون رفت هوش از سر شهریار

چنان تکیه کرد او بدان سبز دار

نراندی کس از ترس بر شه کمند

کاز تیر آن شاه ترسان بدند

زمانی چه شد یک سواری چه باد

برآورد تیغ و بشه رخ نهاد

شه از بانگ اسبش در آمد به هوش

برآشفت چون شیر و آمد به جوش

از آن ترکش بر زره بود بند

برآورد تیری شه ارجمند

بزه راند و زد بر برترک تیر

که آن ترک آمد ز بالا به زیر

دگر کس نشد پیش از بیم شاه

گرفتند گردش ز کین آن سپاه

چو ترک سپهر آمد از شیر زیر

شب تیره بیرون شد از کام شیر

جهان از شب تیره چون قیر شد

نهان ترک خو را ز دم شیر شد

سپه کرد شه را گرفتند تنگ

ز کین گرز و شمشیر و خنجر به چنگ

شهنشه چنان بود بی هوش و رای

چنان خسته تن اوفتاده ز پای

نمی رفت کس پیش از ترس شاه

گرفتند گردش ز کین آن سپاه

چنین تا جهان روشن از هور شد

مبدل سیاهی به کافور شد

بجستند ترکان دگر ره ز جای

تبیره زدند و دمیدند نای

گمان این چنین برد یکسر سپاه

که از خستگی مرده لهراسپ شاه

چو زی شه سپه روی بنهاد باز

برآمد ز جا آن شه سرفراز

دگر باره آشوب کین درگرفت

پس پیش را گرز و خنجر گرفت

جهان تیر او از بر خویش دور

همی کرد مرد و همی کشت نور

ز ترکان همی تیر همچون تگرگ

ببارید بر جوشن و خود و ترک

بخش ۱۰۱ - رسیدن فرامرز از هندوستان و جنگ او با ترکان گوید

ز بس تیر بر جوشن شاه شیر

همی تیر برتیر شد جایگیر

چه شد راست بر چرخ گردنده هور

نماند آن زمان بر تن شاه زور

تن خویش بر مرگ بنهاد شاه

که ناگاه گردی برآمد ز راه

برون آمد از گرد لشکر دولک

که جنبان زمین بود و لرزان فلک

سواری دمان پیش آمد ز راه

شد آگاه از رزم لهراسپ شاه

سپهدار خود را خبردار کرد

که بنگر که گردان چو پیکار کرد

شهنشاه لهراسپ را در میان

گرفتند ترکان تیره روان

سپهدار لشکر چو بشنید آن

بزد دست برداشت گرز گران

شنیدم که آن یل فرامرز بود

که آمد بکین اندران مرز زود

همی آمد از هند آن نامدار

ابا گرد بانوی خنجرگزار

برآورد گرز کشن پهلوان

به نزدیک لهراسپ آمد دوان

بگرز گران بس لشکر شکست

بیامد بر شاه آن پیل مست

همی گفت شاها چه حالست این

کجا شد تو را تاج و تخت و نگین

بدان بد که مرده است لهراسپ شاه

سپرده به ارجاسپ تخت و کلاه

به جوش آمد از کینه آن پهلوان

در آمد در آن لشکر اندر زمان

به لشکر بفرمود آن نامدار

که ای نامداران خنجرگزار

برآرید یکسر ز کین تیغ تیز

که روز شتابست و جای ستیز

همایند یکتن که بیرون روند

و یا رسته از تیغ پرخون روند

سراسر بکین بر زدند آستین

بشد گرم هنگامه گرز و کین

شد از گرد چون شب سیه دشت و باغ

سنان شمع و شمشیر بودی چراغ

چنان گرم بازار شمشیر شد

کاز آن لرزه بر پیکر شیر شد

بدرید بشکست روز نبرد

عمود و سنان پشت و پهلوی مرد

ز گرز گران مغزها سوده شد

ز کشته بهر سوی صد پشته شد

چنان از زره تیر کردی گذار

که از پرنیان سوزن آبدار

چنان فتنه شد در دم کینه گرم

که چون موم نعل فرس بود نرم

تن نازنینان درآمد به خاک

ز شمشیر شیران جگر چاک چاک

سپهدار در پیش لهراسپ بود

زبان پر ز دشنام ارجاسپ بود

ز یک سوی بانوگشسب سوار

ز سوی دگر پارس پرهیزگار

چو شیران در آن رزم جوشان شدند

بهر سوی جوشان و کوشان شدند

به پیش سپه راند طهماسپ اسپ

بزد تیغ بر دست بانو گشسپ

ازو خسته شد دختر پهلوان

عنان را به پیچید شد در کران

بیامد دمان پارس پرهیزگار

به نزدیک آن ترک شوریده کار

برآویخت با ترک از کینه شیر

بزد تیغ طهماسپ در وی دلیر

به شد خسته ز آن تیغ پرهیزگار

به پیچید و شد از میان بر کنار

بگرز گران برد آن ترک دست

سپاه فرامرز درهم شکست

بخش ۱۰۲ - کشتن فرامرز برادر گشتاسپ طهماسپ را گوید

فرامرز چون دید بر گرد بور

به نزدیک طهماسپ آمد ز دور

به طهماسپ گفت ای ستمکاره مرد

سرت برد خواهم ازین در بگرد

چه نامی بدانم یکی نام تو

بگو تا چه باشد سرانجام تو

بدو گفت طهماسپ تو کیستی

چنین از پی کینه بر چیستی

مرا نام در جنگ طهماسپ دان

برادر مرا شاه ارجاسپ دان

همه بلخ اکنون بدست وی است

کنون رای و آهنگ وی بر وی است

همه بلخ را کرد چون تل خاک

بلندی او کشته یکسر مغاک

فرامرز پاسخ چنین باز داد

که شه را فلک خود نگین باز داد

که از راه کابل مرا آورید

کمانم به ترکان بلا آورید

منم بچه آن هژبر ژیان

کز آن تاج زر یافت شاه جهان

نبیره فریدون یل کیقباد

که پیدا از او بود آئین داد

فرامرز پور تهمتن منم

در ایران چو خورشید روشن منم

بدو گفت طهماسپ کی بی بها

بماندی کنون در دم اژدها

هم اکنون سرت را به شمشیر من

بیازم ز بالای در زیر من

ببرم برم پیش ارجاسپ شاه

به بندم کنون دست لهراسپ شاه

بگفت این و برداشت چوب سنان

فرو داد سوی سپهبد عنان

به نیزه برآویختند آن دو مرد

شد از گردشان آسمان لاجورد

شکست آن گران نیزه های بلند

که نگشادشان از زره حلقه بند

بزد دست طهماسب گرز گران

برآورد آمد چه شیر ژیان

که شیر ژیان برد بر تیغ دست

خروشید ماننده فیل مست

زدش بر کمر خنجر آبدار

که نیمش بر شد بزیر سوار

سر ترک طهماسپ آمد به خاک

دو شد گر یکی بود طهماسپ پاک

به شد کشته طهماسب برگرد اسپ

بزد بر سپه تن چه آذرگشسپ

بدان لشکر ترک برکوفتند

چو شیران جنگی برآشوفتند

فرامرز چون شیر پیش سپاه

از ایشان بسی زد به خاک سیاه

سرانجام ترکان چه آن رستخیز

بدیدند کردند رو در گریز

بدنبالشان لشکر زابلی

همی شد ابا لشکر کابلی

فرامرز چون ببر پیش سپاه

جهان کرده بر ترک جنگی سیاه

همه دشت یکسر پر از کشته شد

ز ترکان چنان بخت برگشته شد

گرفتند از ایشان سلاح و ستور

چنان تا نکون گشت از برج هور

بکشتند از آن رزم یکسر سپاه

فرامرز آمد به نزدیک شاه

همی گفت شاه سراسر ورا

چه بود آنکه آمد به پیش اندرا

دریغا از اورنگ تو تاج تو

همان تخت زر پایه عاج تو

دریغا ز فر سر و افسرت

کجا گرز و تیغ کجا خنجرت

دریغا که پژمرده گلبرگ تو

به خاک اندر آمد سر و ترک تو

جهان را سپهدار و شاه نوی

برازنده تخت کیخسروی

به یزدان که نگشایم از کین کمر

نه بردارم از سرم کله خود رز

بدان تا که کین تو ز ارجاسپ شاه

نجویم ایا شاه ایران سپاه

ازین پس مرا خام و شمشیر بس

همان نقل من بیلک و تیر بس

ستم دیده لهراسپ بگشاد چشم

زمانی بهم باز بنهاد چشم

بدانست یل شاه را هست جان

بسر برش ناورده گیتی روان

دگرباره بگشاد شه چشم خویش

فرامرز را گفت کای پاک کیش

ازین خستگی هست تن ناتوان

دگر آنکه بر سر نیامد زمان

ولیکن همه نام و ناموس رفت

همان گنج آکنده با کوس رفت

فرامرز گفتا که ای شهریار

به یزدان دارنده روزگار

که زین برندارم ز پشت سمند

بدان تا سر دشمن آرم به بند

همان تاج با تخت و مهر آن تست

جهان باز در زیر فرمان تست

نشاندند شه را بر اسبی نوان

چنان خسته بردند زی سیستان

خبر یافت از شاه چون زال زر

پذیره شدن را نه بست او کمر

فرامرز آورد شه را به شهر

وز آن شاه را بود سر پر ز قهر

بیامد سپهبد بر زال زر

نیا را چنین گفت ای نیک فر

از ایدر شدم سوی هندوستان

ابا لشکر و کشن گرز گران

بدان تا ز هند آرم آن نامدار

جهانجو سپهدار یل شهریار

جهان جوی از بند خود رسته بود

کمرکین هیتال را بسته بود

میان من و یل بشد کارزار

چه گویم من از مردی شهریار

به مردی چنان است کز شیر کوس

تواند رباید گه رزم و جوش

که امروز برزوی بستی کمر

و یا گرد سهراب فرخنده فر

نمودی بدیشان هنر آشکار

نباشد سواری چه یل شهریار

مر آن رزم پیشینه با زال گفت

دگر هر چه گفت آشکار و نهفت

رسد دمبدم گرد فرمانروا

که دارد یکی آرزوی نیا

ابا لشکر شاه مغرب بهم

به بینی هنرهاش بر بیش و کم

بدو گفت دستان که ای نیک رای

جهان سوز تیغ تو گیتی گشای

یکی نامه زی تو فرستاده ام

بسی پند و اندرزها داده ام

ز بس خشم کز ترک بودم بسر

سخن سرد گفتم بدان نامور

دلم شد در اندیشه از روزگار

که گر بیند آن نامه را شهریار

دل اندوه گردد برنجد ازین

کمر کینه را تنگ بندد ازین

فرامرز گفتا که اکنون چرا

نیائی بر شاه فرمانروا

که شه را تن نازنین خسته است

ز دشمن بدین خستگی رسته است

چنین پاسخش داد دستان پیر

که ای نامور شیر شمشیرگیر

ز لهراسپ چون یاد آید مرا

بغم در دل شاد آید مرا

به پیچد به تن بر همی موی من

فتد آتش تیز در خوی من

دل من ز لهراسپ ترسان بود

چه برگی که از باد لرزان بود

ندانم چه آید بدین دودمان

ز لهراسپ کو هست شاه جهان

بترسم به بینمش از ترس روی

کازو بر تن من شود راست موی

همانا دل زال روشن بدی

خبردار از کار بهمن بدی

که بهمن چه آرد بدین دودمان

بکین پدر چون ببندد میان

بخش ۱۰۳ - در خواب دیدن زال کیخسرو را گوید

شب تیره چون خفت بر تخت زال

چنان دید در خواب آن بیهمال

که بر تخت زر شاه کیخسرو است

جهان را سپهدار شاه نواست

بشد زال تا پایه تخت شاه

بروشندلی بوسد آن نیکخواه

برآشفت کیخسرو تاجور

دژم نیز گفتا که ای زال زر

چرا سر ز پیمان من تافتی

بر شاه لهراسپ نشتافتی

نه بینی چه تو روی لهراسپ را

کنی شاد ازین جان ارجاسپ را

بدو گر به شاهی نداری امید

نگه کن برین تاج و تخت سفید

کز آن پیش آن تاج و این تخت زر

ز من بود با باره و با کمر

مپیچان ز فرمان لهراسپ سر

که دارد به کین ملک ارجاسپ سر

مکن آنکه دشمن شود شادکام

برآید ز کین تیغ تیز از نیام

چنان دان که بر تخت کیخسرو است

نه لهراسپ بر تخت شاه نو است

چنین داد پاسخ بدو زال پیر

که ای شاه فرخ رخ بی نظیر

اگر سر به پیچم ز فرمان شاه

بدان سر تنم باد زین پرگناه

ولیکن مرا در دل آمد شگفت

بدین بر یک اندازه باید گرفت

که چون روی لهراسپ بینم همی

بدل اندر آید مرا زو غمی

بدو گفت خسرو نباشد گزیر

ز رای خداوند ناهید و تیر

کنون خیز و فرمان لهراسپ بر

وزین لرزه بر جان ارجاسپ بر

شد از خواب بیدار زال گزین

بر شاه شد بوسه زد بر زمین

به شاه آفرین کرد و بنواختش

نبردش بر اورنگ بنشاختش

به شاهی بدو آفرین کرد زال

ولیکن بدل بودش از شه سکال

پزشکان به آورد و زخمش به بست

به شد خوب آن شاه یزدان پرست

ببارید یک روز از دیده آب

جهان جوی لهراسپ بادرد و تاب

که شد بخت و هم تخت و هم نام من

به خاک اندر آمد همه کام من

بدو گفت دستان که دل شاد باد

که آمد سپاه یلان همچو باد

نه ارجاسپ مانم نه توران سپاه

کنم تیره برترک آوردگاه

تهمتن اگر نیست ایدر به جنگ

فرامرز شمشیر دارد به چنگ

پس آگاهی آمد به ارجاسپ شاه

که در سیستانست لهراسپ شاه

بشد کشته طهماسب اندر نبرد

بدست فرامرز با دار و برد

که از راه هند اندر آمد سوار

برون برد شه را از آن کارزار

دل و جان ارجاسپ آمد به جوش

برآمد ز جا و بزد یک خروش

همی خواست کاید سوی سیستان

که شد آگه از کار کارآگهان

که در دشت زی لشکر بیشمار

ابا کرد فیروز و طوس سوار

دگر پور گودرز رهام شیر

چه روئین و گرگین و کرکوی پیر

بیاری شه لشکر آراستند

ز ایران سپه بهر کین خواستند

بطوس اندرون ارده شیر سوار

ابا نامور لشکر سی هزار

ز کین بسته بر گرده پیل کوس

به زابل سپه برد خواهد ز طوس

بخش ۱۰۴ - فرستادن ارجاسپ ارهنگ دیو را بجنگ لهراسپ و آمدن ارجاسپ به سیستان و آگاه شدن لهراسپ گوید

بفرمود ارجاسپ ارهنگ را

که بر باره کین بکش تنگ را

بری بر سپاهی از ایدر زمان

که من رفت خواهم سوی سیستان

دو دست جهان جوی فیروز طوس

به بند و بگیر از وی آن بوق وکوس

سر راه ایرانیان را به بند

نه آبادمان و نه پست و بلند

دگر پور گودرز رهام را

بگردنش افکن خم خام را

برآورد ارهنگ لشکر ز جای

بگردون برآمد غو کره و نای

براند از در بلخ لشکر ز جای

شد ایران پر از بانگ و فریاد و وای

بیابان گرفت و به جرجان رسید

پی کین ز جرجان به ایران کشید

وزین روی بنواخت ارجاسپ کوس

جهان شد ز گرد سپه آبنوس

بزد خیمه بر دامن سیستان

سیه شد ز گرد سپاهش جهان

در شهر بر بست زال سوار

برآراست از کینه برج و حصار

چو لهراسپ بشنید کارجاسپ شاه

سوی سیستان راند از کین سپاه

شد از بیم رخساره شاه زرد

بدو زال گفت ای شه رادمرد

مخور غم که آید ز ایران سپاه

دمادم بیاری فرخنده شاه

که شد نامه من بر سرکشان

ازین کار دادم بر ایشان نشان

جهان جوی فیروز طوس دلیر

دگر گرد رهام گودرز پیر

دگر اردشیر سرافراز جست

که از بیژن اوراست گوهر درست

بیاید بدین کین گو نامور

نه ارجاسپ ماند نه تاج و کمر

ستانم دگر بلخ ز ارجاسپ من

ابا گنج بدهم به لهراسپ من

جهان کدخدا گفت کای زال پیر

به بلخ اندرون هست یک آبگیر

شنیدم که گرد است چون تل خاک

بلندیش را کرده اندر مغاک

زمرد زن بلخ تا سی هزار

ببردند ترکان بدان گیر و دار

زریز گرامی که بد پور من

ببردند ترکان از آن انجمن

دگر رفته بر باد ناموس نیز

همان افسر و بوق هم کوس نیز

چسان پادشاهی کنم بلخ را

ندیده منجم مه سلخ را

توان دید اگر چهره ماه سلخ

شود شاه لهراسپ در شهر بلخ

بدو گفت دستان که ای شهریار

گر ارجاسپ ز ایران نماید فرار

چنان بلخ آباد سازم دگر

که ویران نگشتست کوئی مگر

گر از دست رفتست شه را زریر

چه گشتاسپ داری سوار دلیر

به شهر اندرون شاه زابل گروه

بدان لشکر ترک گیتی ستوه

بخش ۱۰۵ - فرستادن ارجاسپ ارهنگ را بری گوید

وزین روی ارهنگ ره کرد طی

چنین تا بیامد ز جرجان به ری

دلیران ایران ز خرد و بزرگ

همه تیز دندان به کین همچو گرگ

به ری در، همه جمع بودند شاد

که آرند زی بلخ لشکر چه باد

که از ره سپاه گران دررسید

به گردون چکاچاک خنجر رسید

سر سروران نرم در زیر پای

جهان در خروش از دم کر نای

ز خون دشت ری شکل دریا گرفت

ز تیغ آتش فتنه بالا گرفت

میان سپه اندر ارهنگ بود

یکی تیغش از کینه در چنگ بود

سر ره بر او بست فیروز طوس

برآمد ز لشکر دم بوق کوس

بزد دیو وارونه از کینه چنگ

ربودش چه مرغ از جناح خدنگ

خروشان زدش بر زمین همچو کوس

ببست آن زمان دست فیروز طوس

بدو اندر آویخت رهام شیر

بر آمد ز میدان کین دار و گیر

دراَفکند وارونه دیو دمند

به یال سرافراز خم کمند

ورا نیز بربست چون فیل مست

از آن پس به گرز گران برد دست

سپه چون بدیدند آن رستخیز

نهادند یکسر سر اندر گریز

بماندند برجا درفش بلند

ابا کوس خرگاه رومی پرند

بدان کوهپایه نهادند سر

بدیشان نه خود و نه دِرع و سپر

چو زان کینه پرداخت ارهنگ زود

سپه برد سوی صفاهان چه دود

قیامت بدآن بوم و بر آورید

فلک را زبر بر زمین آورید

بخش ۱۰۶ - رزم گشتاسپ با ارهنگ دیو گوید

که از راه شیراز گشتاسپ زود

سوی اصفهان راند چون زنده رود

ابا نامور گرد گرگین شیر

بشد در صفاهان یکی دار و گیر

شد از گرد دشت صفاهان سیاه

چه ارهنگ گشتاسب دید آن سپاه

بفرمود فیروز را در زمان

ابا گرد رهام پاکیزه جان

ببردند ترکان با دستگاه

ز دشت صفاهان به ارجاسپ شاه

که گر آید او را شکستی به جنگ

شتاب آرد آنگاه نارد درنگ

چه آمد از آن روی گشتاسپ پیش

دلش بود از دست لهراسپ ریش

که بود آگه از کار لهراسپ شاه

که چون شد گریزان به ارجاسپ شاه

دو لشکر چه دیدند رایات هم

در ابرو فکندند از کینه خم

به دشت صفاهان ابر هم زدند

ز خون یلان بر زمین نم زدند

چنان فتنه انگیخت یازید کین

که زد آسمان تیغ کین بر زمین

رسنها شد از کینه زنجیر حلق

کمند اجل شد گلوگیر خلق

چه گشتاسپ دید آن سپاه چنان

بزد دست برداشت گرز گران

هنوزش ز لب بوی شیر آمدی

ولیکن ز کین همچو شیر آمدی

گذشته ز عمر جهانجو سپنج

بر این کهنه ویران سرای سپنج

ولیکن بررزم اندرون شیر بود

برش شیر نر کم ز نخجیر بود

سر راه ارهنگ بگرفت تنگ

گران گرزه گاو پیکر به چنگ

به هم هر دو از کین در آویختند

یکی گرد تیره برانگیختند

سرانجام ارهنگ برداشت تیغ

برآمد به گشتاسپ مانند میغ

بزد تیغ و شد خسته بال سوار

چه گشتاسپ آن دید شد در فرار

گریزان ره بلخ را برگرفت

بس پیش او گرز و خنجر گرفت

چه گرگین گرگوی روئین شیر

گریزان شدند از دم دار و گیر

سوی سیستان برگرفتند راه

جدا اوفتادند از هم سپاه

نه سر بود پیدا از ایشان نه پای

نه کوس و درفش و نه پرده سرای

گریزان پراکنده رفت آن سپاه

سوی سیستان و دل از کین سیاه

وز نیروی ارهنگ آمد چه شیر

به شهر صفاهان پی دار و گیر

به شهر اندر آن لشکر ترک ریخت

سر رشته جان ز تن‌ها گریخت

صفاهان بدینگونه تاراج شد

که از شاه انجم شب داج شد

ز بس کشته افتاد بالا و پست

ره رفتن مردمان را ببست

ز بس مرد کز تیغ کین پاره شد

ز خون زنده رودی به خون تازه شد

ز بس کز تنان تیغ کین سر دَرود

صفاهان ز خون گشت چون زنده رود

ز مرد و ز زن مرد تاسی هزار

ز پیران و از کودک شیرخوار

بکشتند ترکان در آن دار و گیر

ببردند بسیار از آنجا اسیر

که آمد سواری از ارجاسپ شاه

که بگذار ایران و برکش سپاه

که چون سیستان را به دست آورم

بر اولاد رستم شکست آورم

ز ما بود خواهد مر ایران زمین

چو ایران زمین و چه توران زمین

که تا تخمه زال بر جای هست

کسی را بر ایرانیان نیست دست

سپه را ز ملک صفاهان ببرد

دو ره شش هزار از اسیران ببرد

وز نیروی گشتاسپ آن نامدار

سوی سیستان شد چو باد بهار

چو آمد به نزدیکی سیستان

شبی از قضا دید آن کامران

یکی آتش از دور بر کوهسار

سوی آتش آمد چو باد بهار

چو نزدیک آتش دلاور رسید

دو مرد دلاور بدان جای دید

چو آمد سمندش خروشید سخت

شدند آگه آن هر دو فیروزبخت

کشیدند آن هر دو بر اسب تنگ

گرفتند ره بر سپهدار تنگ

یکی زآن دو آمد بر نامدار

به ترکی زبان گفت کای کامکار

چو مردی بگو نام در تیره شب

چرا بسته داری ز گفتار لب

چنین پاسخش داد گشتاسپ باز

که از پیش ارجاسپ آیم فراز

که تا هر که بینم در این کوهسار

ببندم برم پیش شه استوار

بدان ره ز لشکر نگردند دور

که هنگام رزم است و هنگام شور

شنیدم که آن گرد جاماسپ بود

سوار دگر جفت لهراسپ بود

ندانست کآن شیر گشتاسپ است

گمان برد کآن مرد ارجاسپ است

به دل گفت جاماسپ کاین ترک را

بگیرم برم پیش فرمانروا

چنین هدیه نزدیک لهراسپ شاه

زیانی کر از اردوی ارجاسپ شاه

برانگیخت آن باره رهنورد

به شهزاده آویخت اندر نبرد

چو نیزه بر او راست کرد او دلیر

بزد دست گشتاسپ مانند شیر

برون نیزه از دست، جاماسپ کرد

به تنگ اندرش راند مانند گرد

گرفتش کمرگاه و برداشت زود

بزد بر زمین بست دستش چه دود

چو بانوی لهراسپ آن کار دید

هنر زان دلیر سپهدار دید

به کین برخروشید و آمد برش

به تندی یکی گرز زد بر سرش

بخش ۱۰۷ - جنگ مادر گشتاسپ با گشتاسپ گوید

چه گشتاسپ آن دید برگاشت اسپ

بدو اندر آمد چه آذرگشسپ

بزد گرزه بر سر اسپ اوی

به خاک اندر آمد سر ماهروی

برآمد به تندی و برداشت تیغ

بغرید بر سان غرنده میغ

فروشد ز بر شاهزاده چه تیر

ببازید چنگ و گرفتش چو شیر

برآوردش از جا و بنهاد پست

دو دست از قفا مادرش را به بست

به پهلو زبان گفت جاماسپ شاد

به بانوی لهراسپ کای ماهزاد

چنان کن کت از سر نیفتد کلاه

رخت بیند این ترک پرخاشخواه

بداند که بانوی ایران توئی

که زینگونه در رزم شیران توئی

تو را پیش ارجاسپ شاه آورد

سر ما به خاک سیاه آورد

چو بشنید گشتاسپ آن گفتگوی

دلش گشت تند و برافروخت روی

بدانست کان مرد جاماسپ است

که فرزانه دستور لهراسپ است

سوار دگر هست خود مادرش

بزد دست و برداشت خود از سرش

چنین گفت که ای مادر مهرجوی

دل از غم بپرداز و بفروز روی

منم گرد گشتاسپ کایم ز راه

به یاری فرخنده لهراسپ شاه

بپرسید از شاه گشتاسپ باز

چنین پاسخش داد جاماسپ باز

که بگریخت ز ارجاسپ لهراسپ شاه

ز کین بلخ را کرد خاک سیاه

زریر برادرت آن خردسال

ببردند ترکان و اوژن سگال

چه بشنید گشتاسپ برداشت آه

سوی سیستان برد از کین سپاه

بخش ۱۰۸ - صف آرائی کردن لهراسپ در برابر ارجاسپ گوید

ابا مادر و مرد فرزانه شاد

بره بر همی رفت مانند دود

سحر گه که برزد خور از کوه شید

شب تیره شد یا به دامن کشید

یکی گرد بر پیش ره بر بخواست

که شد بر سپهر برین گرد راست

بدان لشکر اردشیر سوار

که آمد سپهبد پی کارزار

بیامد به نزدیک گشتاسپ شاد

پیاده شد و پای او بوسه داد

چه گرگین و گرگوی و روئین گرد

که گوی از دلیری به گیتی ببرد

ابا آن پراکنده لشکر ز راه

رسیدند آن هر سه فرخ کلاه

سپاه پراکنده باز آمدند

دو بهره همه خسته و دردمند

وز آنجای کردند سر روی راه

کنون بشنو از کار ارجاسپ شاه

چهارم ز کاریکه آمد خبر

که آمد ز ایران سپه بیشمر

چو گشتاسپ با گرد گرگین شیر

دگر اردشیر سوار دلیر

رسد دمبدم لشکر بیکران

همه نامداران جنگ آوران

سپهدار دستان برآوردگار

سپه برد بیرون بدشت حصار

سپه راست کرد وبرآراست جنگ

قضای جهان گشت بر مرد تنگ

فرامرز آمد به پیش سپاه

به قلب سپه در جهاندار شاه

یمین سپه پارس پرهیزگار

چو خورشید مینو بدی از یسار

وز آن روی صف بست ارجاسپ نیز

کمر بست برکین لهراسپ تیز

دم نای ژوبین بدرید گوش

ز بانگ تبیره جهان در خروش

جهان را دگر فتنه بیدار شد

سر پر دلان پر ز پیکار شد

علم اژدهاییست گفتی غنیم

مه از میخهای علم برد و نیم

سر فتنه جویان ز کین گرم بود

بسر دیده ها راند آزرم بود

بخش ۱۰۹ - داستان خلاص شدن شهریار از بند فرانک گوید

کنون ای سراینده داستان

ز گفتار دهقان روشن روان

مر این رزمگه ایدر اکنون بدار

سخن گستر از نامور شهریار

که کردش فرانک به بند اندرون

بگویم کنون تا که شد کار چون

جهان جوی هشت ماه در بند ماند

که در دیده جز اشک خونین نراند

بر این هشت مه بود آشوب و جنگ

ز لشکر بدی دشت ناورد تنگ

گهی در سر اندیب و گه در سرند

ز بند جهان جوی مگشاد بند

دلارام گفتا بگردان خویش

که آن زن بما مکر آورد پیش

کنون من هم از مکر کاری کنم

که اندر جهان یادگاری کنم

به مکر و تزویرش آرم بدست

که جز مکر وی را نباید شکست

به آئین بازارگا(نا)ن لباس

بپوشید و شد با هزاران سپاس

چهل اشتر از لعل و در بار کرد

همی نام خود قهر تجار کرد

ز مردان دو صد گرد با خویش برد

شترها به زنجان زنگی سپرد

به سوی سراندیب برداشت راه

از اینگونه آن ماه شد کینه خواه

شبی بود در خیمه آن ماه شاد

که مضراب دیو اندر آمد چو باد

که شاید رباید مه زاد را

به بند آورد سرو آزاد را

شد آگاه از آن دیو آن سیمبر

بزد دست و خنجر کشید از کمر

چو آمد به نزدیک او نره دیو

بزد تیغ بانوی با رای و نیو

بینداخت و بگذاشت او را بتن

ز پیش پری شد نهان اهرمن

سحرگه از آنجای بربست بار

شتر کرد زنجان زنگی قطار

چنین تا که منزل سراندیب شد

جهانی پر از زینت و زیب شد

به دشت سراندیب آمد فرود

بزد خیمه خویش نزدیک رود

صد از نامداران شمشیر زن

که در رزم بودند چون اهرمن

سپرد آن دلاور بزنکی زوش

که بنشین کمین را و بگشای گوش

چو آواز شیپور من بشنوی

نباید که بر جایگه بغنوی

بیا با دلیران خنجر گذار

به نزدیک من درگه کارزار

به شد گرد زنجان و شد در کمین

چنان چونکه بر گور شیر عرین

خبر شد سراندیب یانرا که باز

بیامد یکی خواجه سرفراز

ورا بار یکسر جواهر بود

جواهر شناس است و ماهر بود

بخش ۱۱۰ - مکر کردن دلارام در خلاصی شهریار از بند فرانک گوید

فرانک شد آگه ز جوهر فروش

بفرمود در دم به شیران زوش

که دروازه ها را بگیرند تنگ

دلیران همه تیغ روئین به چنگ

مر آن خواجه را پیش من آورید

روانش بدین انجمن آورید

بگفتند مر فهر تجار را

مر آن خواجه مکر کردار را

فرانک سر بانوان جهان

تو را خوانده زی شهر برکش عنان

دلارام خوانی پر از لعل کرد

به مکر اندر آتش همی نعل کرد

بیامد بنزد فرانک چو باد

بکرد آفرین و زمین بوسه داد

مر آن خوان گوهر بر شاه برد

تو گفتی ستاره بر ماه برد

بکردش فرانک بسی آفرین

که نو شه بزی خواجه پاکدین

یکی مجلس آراست بر روی او

فرانک بزیب و برنگ و به بو

گه رفتن آمد چو مه را فراز

فرانک یکی اسپ با زین و ساز

ببخشید با خلعت شاهوار

دلارام را آن مه گلعذار

برفت از بر شاه روز دگر

به شد پیش شاه آن مه سیمبر

دو خوان دگر پر ز گوهر ببرد

فرانک به گنجور خود آن سپرد

بدان روز هم مجلسی ساز کرد

در گنج و بخشش بدو باز کرد

دو اسپ دگر داد با زین زر

دلارام را آن مه سیم بر

مرصع بگو هر یکی تاج داشت

کازین پیش آن تاج مهراج داشت

فرانک ز سر تاج را برگرفت

نو آئین یکی تاج بر سر گرفت

چنین گفت مر فهر تجار را

مرآن خواجه مکرکردار را

که دادم به تو تاج مهراج را

بنه بر سر این مایه ور تاج را

دلارام آن تاج زر برگفت

به فال نکو تاج بر سرگرفت

که بگرفتم از وی چه او تاج را

گرفتم همان تاج مهراج را

بدانکه که بنهاد بر سر کلاه

نمودار شد موی او دید شاه

بدوز آن سخن هیچ پیدا نکرد

بر نامدارانش رسوا نکرد

دلارام از این بود غافل که شاه

بدید است مویش بزیر کلاه

سه هفته بدین رسم و آئین و فر

همین این گهر برد آن داد زر

فرانک شبی گفت مر فهر را

که امشب مپوشان ز ما چهر را

یکی باش امشب به نزدیک من

که سازیم با هم یکی انجمن

دلارام آن شب بر شاه ماند

تو گفتی که زهره بر ماه ماند

چو از شب یکی بهر بگذشت راست

فرانک همانگاه از جا بخواست

گرفت آن زمان دست آن نیک خواه

بدو گفت بردار از سر کلاه

دلارام برداشت تاج از سرش

فرو ریخت موی سیه از برش

تو گفتی بگل سنبل آمد فرود

و یا آنکه با آتش آمیخت دود

فرانک بدانست که آن دختر است

نه تجار دارنده گوهر است

دلارام را گفت برگوی راست

که زینگونه تزویر و مکر از کجاست

دلارام گفتا که ای تاجدار

پدر بر پدر شاه و هم شهریار

سربانوانی و شاه نوی

بعز و باقبال کیخسروی

منم دختر سعد بازارگان

که در شهر کشمیر دارم مکان

پدر مایه ور بود و با جاه بود

همه شه شناسنده و شاه بود

به هیتال شاه آن همی بود دوست

چنان چون که یک مغز بود و دو پوست

سه سال است ای شاه آزادگان

که مرد است آن پیر بازارگان

چو آن پیر بازارگان بست رخت

شدش جای بر تخته از روی تخت

بما بر ستم کرد کشمیر شاه

که بادش نهان تخت و تاج و کلاه

برادر دو بودم گرفت او به بند

درآورد آن شاه ناارجمند

ز ما آنچه بود از پدر خواسته

گرفت آن ستمکاره ناکاسته

برادر بزیر شکنجه بمرد

همه مال و اسباب سعد آن ببرد

گریزان من از پیش کشمیر شاه

رسیدم بدرگاه این بارگاه

به بستم چو تجار شمشیر من

گریزنده گشتم ز کشمیر من

بر این ره یکی مرد دیدم دلیر

که می رفت در راه مانند تیر

مر او را غلامان گرفتند زود

بخم کمندش به بستند زود

نخستین گمان بردمی شهریار

برازنده تخت گوهرنگار

که رخشنده از فر تو تاج شد

همانا که خود زنده مهراج شد

که جاسوس دزدان صحرا بود

که زینگونه آن دشت پیدا بود

بزه چرم بنهادمش در دو گوش

که از حرف گفتن چرائی خموش

بگو تا کئی اندرین رهگذار

کمین را کجا دزد دارد قرار

بگفتا که جاسوس دزدان نه ام

بجز در ره نیک مردان نه ام

یکی مرد بیچاره ام در گذار

ندانم کجا دزد دارد قرار

غلامان کشیدند رختش ز تن

یکی نامه اش بود در پیرهن

بخوان نامه اش ای سر تاج خواه

که زیبد تو را تاج مهراج شاه

بخوان تا بدانی که در نامه چیست

بهند اندرون دشمن و دوست کیست

بگفت این وزر کش برون کرد شاد

مر آن نامه را داد با شاه راد

فرانک چو بگشاد آن نامه سر

بخواند و رخش گشت مانند زر

نوشته چنین بود کای شاه صور

ز تخت و ز ملک تو بدخواه دور

جهان روشن از رای فرصور باد

کجا دشمنش هست در گور باد

مر این نامه از پیش ارژنگ شاه

به نزدیک شه صور بافر و کاه

که روشن از او تخت کشمیر باد

سر دشمنش زیر شمشیر باد

بداند شهنشاه با فر و جاه

که سایم همی بند در زیر چاه

بیاری من گر سپاه آوری

برونم از این تیره چاه آوری

ز بند و ز زندان رهانی مرا

دراورنگ شاهی نشانی مرا

هر آن ملک خواهی ز هندوستان

سپارم مرا او را به شاه جهان

و یا آگه از کار کن زال را

که بردارد از کینه کوپال را

تهمتن بیاید ابا سرکشان

بدین کین یکی سوی هندوستان

تهمتن شود کینه را خواستار

رهاند ز بند گران شهریار

کنون چشم ارژنگ بر راه تست

زبان پر ز دشنام بدخواه تست

فرانک بدین حیله در چاه شد

رخش تیره چون در ذنب ماه شد

ز جان دشمن شاه کشمیر شد

دلش نیز مانند شمشیر شد

به فهر آن زمان گفت آن گلعذار

شوم پیش او کینه را خواستار

برون از سراندیب لشکر برم

تزلزل بدان بوم و بر در برم

چو از کین برم سوی شمشیر دست

ببرم سر شاه کشمیر پست

بکوبم بفیلان همه مرز اوی

ز خون دشت کشمیر سازم چو جوی

به صورت اگرچه زن افتاده ام

بسیرت چه مردان آزاده ام

بود گرچه آهوی نر گر دلیر

شود عاجز آخر بر ماده شیر

دلارام گفتش که ای شهریار

مر این کینه را خود مشو خواستار

تو شاهی نگهدار تمکین خود

که تمکین ز شاهان گیتی سزد

چو باشی تو در تخت و لشکر به جنگ

سرنام ناید به چنگال ننگ

مبادا شکستیت آید پدید

نیابی در بسته را خود کلید

تو بر جای باش و روان کن سپاه

سپه راست تیغ و شهان را کلاه

فرانک چو بشنید گفتش پسند

چنین تا بر آمد ز که خور بلند

سپه را درم داد و درع و ستور

فرستاد زی شاه کشمیر صور

سپهدار بر آن سپه باجگیر

بشد سوی کشمیر مانند شیر

ز لشکر بدرگاه شه کس نماند

که زی شهر کشمیر لشکر نراند

همی شاه ماند و دگر ارده شیر

که بودی نگهبان آن نره شیر

بهر گه که رفتی بر شهریار

بگفتی که ای نامور غم مدار

از آن بند کردم تو را من رها

برستی چه از شیر از دم اژدها

ازین تیره چه نیزت آرم برون

ولیکن مرا نیست فرصت کنون

ولیکن به شرطی که کردی نخست

بداری همان عهد خود را درست

به بخشی به من دخت توپال را

برآری چه از کینه کوپال را

سپهبد بگفتا که پیمان یکی ست

چنان چون که یزدان کیهان یکی ست

بخش ۱۱۱ - رفتن فرانک به مهمانی دلارام گوید

دلارام روزی بر شاه شد

چنین تا به نزدیکی گاه شد

ببوسید مر پایه تخت شاه

بشه گفت کای از تو روشن کلاه

سزد گر کنی شاد جان مرا

برافروزی از خویش جان مرا

بمهمانی من کنی رنجه پای

سرم سایه بیند ز پر همای

بمهمانی او فرانک شتافت

پی گور خود تیز و با تک شتافت

هر آن تخم که افکند آخر درود

به پیش آمدش بد چه خود کرده بود

بدین کهنه ویرانه تخمی مکار

که آرد سرانجام افسوس بار

چه در منزل فهر تجار شد

ابا او دو صد شیر کردار شد

پر از لعل خوانی دلارام کرد

بدان دانه مرغی چنین رام کرد

بزیر سم اسپ او ریخت لعل

ز لعل روان یافت مسمار نعل

زمین همچو گردون بر انجم بدی

ز بس لعل در زیر پی گم بدی

که آمد به نزدیک خرگاه شاه

فرود آمد ازباره تند راه

نه آگه بد از گردش آسمان

که آرد چه از پرده بیرون روان

بر اورنگ بنشست و شادی گزید

چو جنت یکی بزم خرم پدید

خورش پیش شه برد خوردند شاه

وز آن پس همی باد تا بامداد

بخش ۱۱۲ - رفتن فرانک با دلارام در شکارگاه گوید

چه از کوه بنمود رخسار مهر

فرانک چنین گفت کای خوب چهر

یک امروز دارم هوای شکار

تو نیز ای نکو رخ کنون شو سوار

که از سبزه دشتست زنگار پوش

به جوش است دشت از طیور و وحوش

نشستند برباره گور سم

برآمد دم ناله گاو دم

چه شیران به نخجیر درتاختند

به نخجیر چون شیر در تاختند

به گوران صحرا نمودند شور

چنان چون که کرد از ره گور گور

شد ازبیم چنگال شاهین چه گاو

در آن دشت نخجیر در گوش و گاو

ز یوزان چنان شد در و دشت تنگ

که کرد از ره رنگ چنگ پلنگ

گوزنان و شیران ستوه آمدند

سراسر میان گروه آمدند

ز تازی چنان دشت در جوش شد

که در بینی شیر خرگوش شد

شد از با شه و جزع و شاهین و باز

در فتنه بر روی دراج باز

چنان اندر آن دشت به نخجیر ریخت

که از بیم باران ملخ زیر ریخت

ز بس کشته شیر افتاد پست

کمر گاو زیر زمین را شکست

فرانک چه دید آن برافراخت تیغ

خروشان و جوشان به کردار میغ

علم کرد چون شیر شمشیر را

پس افکند آن دشت نخجیر را

کمندش گلو گیر نخجیر شد

گریزان ز شمشیر او شیر شد

دلارام هم نیز نخجیر کرد

برآورد شمشیرش از شیر کرد

بدینگونه نخجیر بد تا سپهر

نگون کرد طاس زراندود مهر

از آن دشت نخجیر باز آمدند

ز نخجیر چون شیر باز آمدند

دلارام را بود اندیشه آن

که باشد فرانک ورا میهمان

بریزد به می داروی هوش بر

درآرد به بندش در آن حیله سر

قضا را یکی از سران سراند

بد آگاه از آن مکر و تزویر و بند

برفت و از آن با فرانک بگفت

ز درهای نا سفتنی را بسفت

فرانک چه ز آن مکر آگاه شد

رخ ارغوانیش چون کاه شد

چه نزدیک شهر آمدند از شکار

دلارام را گفت کای گلعذار

یک امشب بیا سوی ایران من

بباش امشبی شاد مهمان من

دلارام گفتا که ای سیمبر

تو را زیبد این تاج و تخت کمر

یک امشب دگر میزبانم ترا

ز جان چاکر و پاسبانم ترا

فرانک برآشفت کای چاره گر

برآنی که از تو ندارم خبر

بفرمود کاو را به بند آورید

سرش را بخم کمند آورید

دلارام دانست کش کار خام

ز ناپختنی شد در آمد بدام

کشید از کمر خنجر آبدار

بدیشان درآمد چو ابربهار

چه بگرفت شمشیر بران به مشت

سوار سه چار از دلیران بکشت

درآمد به تنگ فرانک دلیر

بیازید سر پنجه چون نره شیر

گرفتش کمر در ربود از سمند

بزد بر زمین دست کردش به بند

فرانک بزد نعره بر سرکشان

که ای نامداران لشکر کشان

بگیرید این شوم کردار را

مر این شوم کردار مکار را

سواران گرفتند گردش فرو

برآید ز میدان کین هاپهو

یلانی که همره دلارام داشت

ز بهر چنین روز خود کام داشت

همه دست بر تیغ و خنجر زدند

برآمد خروش از یلان سرند

دلارام بنواخت شیپور را

چه دید آن چنان فتنه و شور را

چه بر چرخ گردنده آن جوش شد

خبردار از او زنگی زوش شد

برون آمد از کینه که نام دار

ابا نام داران خنجر گزار

نهادند شمشیر در هندیان

برآمد بگردون گردان فغان

چو دیدند شمشیر و زخم درشت

گریزان سوی شهر دادند پشت

فرانک بدست دلارام ماند

بدین حیله آن مرغ در دام ماند

چنان بسته بردش سوی بارگاه

بدو گفت کای به درگ کینه خواه

جهان جوی را در کمند افکنی

به چاره به چاه بلند افکنی

بدان چاره کردیش در چاه بند

بدین چاره من هم گشادم کمند

مکن چاره و چاه در ره مکن

نیوش این ز گوینده مرد کهن

مکن چاره بردار از راه سنگ

که آخر تو را جاست در گور تنگ

نوندی روان شد بشاه سراند

خبر برد از آن بر سپاه سرند

دوره صد هزار از دلیران کار

به سوی سراندیب بستند یار

وز آن رو سراندیبیان را خبر

شد از کار و کردار آن سیمبر

همه شهر بر زن برآمد بجوش

چه از باد دریا برآرد خروش

در شهر بستند و برخاست غو

فلک باز طرحی در انداخت نو

چه زین آگهی یافت یل ارده شیر

بشد شاد و شد سوی گرد دلیر

جهان جوی را کرد برون ز بند

ابا نامداران شاه سرند

تبیره فرو کوفت آن نامدار

که دولت بود یاور شهریار

دلارام چون گشت آگه از آن

که از شهر برخواست بانگ و فغان

ندانست کآن شور و غوغا ز چیست

به شهر اندرون فتنه انگیز کیست

که آمد سواری هم اندر زمان

که به شتاب زی شهر کای کامران

که کرد اردشیر آن یل نامدار

ز زندان برون نامور شهریار

دلارام با نامداران دلیر

بیامد دمان تا بر ارده شیر

گرفتند شهر سراندیب را

جهان جوی رست از دم اژدها

نشاندند بر تخت ارژنگ را

به بستند در فتنه و جنگ را

چه ارژنگ برتخت مهراج شد

فروزنده زوباره و تاج شد

بیاراست ایوان هیتال را

طلب کرد بانوی توپال را

جهان جوی شمشیر زن شهریار

بدو گفت کای بانوی گلعذار

بده دختر خود به یل ارده شیر

کازو بود خواهد ازین بس سویر

ازین پس سراندیب را شاه اوست

چو از جان به ارژنگ شاه است دوست

بدادند مه را به یل ارده شیر

بدادش شه ارژنگ تاج و سریر

سراندیب را گشت والی به گنج

بدو گنج ماند و به هیتال رنج

چنین است رسم سپهر بلند

که گاهی کند شاد و گاهی نژند

یکی را به پست از بلندی کند

بدل برش داغ نژندی کند

یکی را ز پستی به بالا برد

سرش را بر این چرخ والا برد

دو هفته بدین کار بودند شاد

سیم هفته چون شد گه بامداد

دلارام را گفت آن نامدار

که آن بندی حیله گر را بیار

بیاورد او را به نزدیک شیر

از آزرم یل سرفکنده بزیر

سپهبد بدو گفت ای چاره گر

از آزرم افکنده ای بیش سر

چه دیدی ز من بد که بد ساختی

چنین رسم بد اندر انداختی

کنون آنچه کردی به بینی سزا

که جستن بدی را بود بد بها

فرانک بدو گفت کای نامدار

مشو تند و دانش مکن در کنار

پدر مر مرا شاه هیتال بود

که با تیغ و خفتان و کوپال بود

اگر بی گنه گرد بهزاد کشت

به بیداد آن شاه با داد کشت

نبیره جهان جوی مهراج بود

فروزنده زو گوهر و تاج بود

بدست یکی بی بها شد بباد

مرا سرازین شد پر از کین و داد

دگر آنکه رفتی و یار دگر

گرفتی و وز من بریدی نظر

گرفتم بدین کینه ارژنگ را

دگر نامور گر باهنگ را

ولی بود خاطر مرا سوی تو

که در بند کردم دو بازوی تو

وگرنه سرت می بریدم ز تن

تنت کردمی کام شیران کفن

کنونم چنین بسته پیش تو خوار

گنه کار و شرمنده و خوار زار

اگر می کشی می کشم رای تو

سراینک نهاد است درپای تو

سپهبد چه بشنید سرگرد زیر

بدو هیچ پاسخ نداد آن دلیر

بدانست کش درد بود از پدر

وگرنه بکردی چنین شور و شر

چنین گفت با وی یل نامدار

سر از کین تهی کردم و گیر و دار

سپارم به تو خونی باب تو

کازو تیره گشته چنین آب تو

شبستان ارژنگ را در خوری

که حوری لقائی و مه پیکری

و دیگر که ارژنگ شه خویش تست

زیک کان گهرتان بود خود درست

بخش ۱۱۳ - دادن شهریار فرانک را به ارژنگ شاه گوید

یکی سخت پیمان کنون یاد دار

به یزدان کازو یافت گیتی قرار

که با شاه ناری دگر کینه پیش

مجویی دگر کینه از کم و بیش

فرانک بدو گفت فرمان تراست

که هستی سرافراز و کیهان تراست

مرآئینه حکمت آرید گفت

بدان تا به بینمش راز نهفت

چه آن آینه برد گنجور شاه

بدو چاره گر کرد یکسر به ماه

چه دل بودش ازکینه با چاره جفت

در آئینه اش عکس اندر نهفت

نه پیدا از آئینه شد روی او

که بادیو بد چاره بد خوی او

سپهبد بدانست راز نهفت

که با دیو دارد نهان رای جفت

بدو گفت که ای ریمن کج نهاد

ندارد دلت راستی هیچ یاد

فرانک چنین گفت با شهریار

که ای تختگاه تو چرخ چهار

به یزدان که چرخ و جهان آفرید

مه و مهر و هم جسم و جان آفرید

که کینه نجویم ز ارژنگ شاه

اگر بخشدم پهلوان سپاه

سپهدار کردش برون از کمند

ولی داشت از چاره اش دل نژند

سپه برنشاند آن زمان شاه نو

بسوی سراند آمد از راه خو

نشاندند وی را به مهمل چه ماه

برفتند گردان ارژنگ شاه

که ارژنگ آمد به سوی سراند

همه کوی و بازار آئین زدند

بدادند مه را به ارژنگ شاه

به آئین شاهان با عز و جاه

فرانک چه بانوی ارژنگ شد

شبستان ارژنگ اورنگ شد

به شهرسراندیب و هند و سراند

به فرمان ارژنگ شه زر زدند

چه شد ساخته کار هندوستان

سپهبد سپه برد زی سیستان

سر سال نو بود و نوروز ماه

که زی شهر ایران روان شد سپاه

سه ده ده هزار از دلیران کار

ز گردان درآمد بعرض شمار

سرافراز شنگاوه تیز چنگ

که با شیر جستی گه کینه جنگ

دگر گرد الماس زنگی بدی

که فیل افکن و شیر جنگی بدی

دگر نامور شاه جمهور بود

که در چنگ او شیر چون گور بود

دگر نامور زنگی زوش بود

که از نعره اش شیر بیهوش بود

ز فیلان جنگی هزار و دویست

که پشت زمین پایشان می شکست

چه مه بود در مهمل همچو نیل

دلارام و مهمل برافراز پیل

برآمد غونای و آوای کوس

شد از گرد گردان سپهر آبنوس

سپه چون به نزدیک دریا رسید

بزد بارگاه و فرود آرمید

بخش ۱۱۴ - رسیدن نامه زال زر به شهریار و خشم کردن شهریار گوید

جهان دیده دهقان چنین کرد یاد

که آن نامه زال پاکیزه زاد

که زی فرامرز کردش روان

شب تیره بر سوی هندوستان

به راهی که آمد از آن شهریار

برآن ره فرستاده را شد گذار

کشن لشکری دید آن نامدار

زده خیمه در پیش دریا گذار

خیالش چنان کان فرامرز بود

که با لشکر خود در آن مرز بود

به نزدیک لشکر که آمد فراز

ز مردی بپرسید آن سرفراز

که این لشکر بی کران زان کیست

بدو گفت آن مرد نام تو چیست

مرا نام گفتا که ارشیون است

به زابل مرا مأمن و مسکن است

یکی نامه از زال دارم بکش

به نزد فرامرز شمشیرکش

بود گفت این لشکر بی کران

ز پور تهمتن سر سروران

بیا تا ترا سوی آن یل برم

کازین هدیه بر چرخ ساید سرم

به بردش همانگاه آن نامدار

به نزدیک شیر ژیان شهریار

سپهبد چه آن نامه برخواند و خشم

گرفت و فرو ریخت آب از دو چشم

روان پاسخ نامه زال کرد

سرنامه بر تیغ و کوپال کرد

که بر من نیا کینه دارد ازین

که من سوی هند آمدم بهر کین

بدیدی مرا چون به گاه شتاب

شماری ز ترکان افراسیاب

نخستین از این دوده بودم بکین

از آن من شدم سوی هندو زمین

که آرم سپاهی پدید از هنر

که سامم نگوید دگر بی پدر

بداند که از بی پدر نیز کار

بیاید چه پیدا شود کارزار

کنون از تو ایران و هم سیستان

من و شاه ارژنگ و هندوستان

فرستاده راخلعت زرنگار

بداد و روان کرد یل شهریار

وز آنجای برگشت آن نامور

دل آکنده از خشم و پرکینه سر

چنین تا بیامد به شهر سراند

به نزدیک ارژنگ شاه بلند

سراسر به ارژنگ گفت این سخن

وز آن پس سپهدار شمشیر زن

سپه را سوی چین روان کرد شاد

به جمهور گفت آن زمان پاکزاد

که ارجاسپ اکنون به ایران شده

به جنگ دلیران و شیران شده

تهی مانده زو تخت افراسیاب

سپه برد زی بلخ زان سوی آب

من اکنون سوی ملک توران ر(و)م

بباید برین راه کین نغنوم

سر تخت توران به چنگ آورم

جهان بر بداندیش تنگ آورم

وز آن جا سپه سوی ایران برم

برزم یلان نره شیران برم

هنر از نهان آشکارا کنم

نه مردم بدین گر مدارا کنم

بگیرم سر تخت لهراسپ را

ببرم سر شوم ارجاسپ را

یکی سازم ایران و توران بهم

بگویم جواب یلان بیش و کم

چو رستم بیاید ز خاور زمین

بدرد ز نعل تکاور زمین

نمایم بدو نامه زال زر

تهمتن بخواند همه سر بسر

بداند که از من نیامد گناه

نخست اندرین رزم و این کینه گاه

بخش ۱۱۵ - داستان جنگ لهراسپ با ارجاسپ گوید

دلارام را ماند اندر سراند

بر دخت ارژنگ شاه بلند

وز آن پس بابرو در انداخت چین

سپه سوی چین برد گرد گزین

ابا کوس و پیلان و سنج و درای

برآمد خروشیدن کره نای

کنون بشنو از زال گیتی گشای

هم از رزم گردان رزم آزمای

بدان گه که صف بست لهراسپ شاه

ابا گرددستان گیتی پناه

وز آن روی ارجاسپ هم صف کشید

شد از گرد گردان جهان ناپدید

سواری ز گردان برانگیخت بور

همی کرد در دشت ناورد شور

برانگیخت از جای پرهیزگار

زدش بر کمر خنجر آبدار

که چون کوه آمد ز بالا بزیر

سرو سینه و پشت ترک دلیر

برون راند ترک دگر از سپاه

چه شیر اندر آمد به آوردگاه

برآویخت با پاس پرهیزگار

فضای جهان تیره گشت از غبار

درآمد بدو پاس و تیغش به مشت

بزد برسر ترک و وی را بکشت

سوار دگر نیز آمد چو باد

بدو گفت کای سکزی بدنژاد

برآنی که مردی ز مردان کار

نباشد که با تو کند کارزار

کنونت سر از بر بزیر آورم

بر شاه ارجاسپ چیر آورم

بدو پاسخ آورد فرزانه مرد

نخواهد به شب گور در خانه مرد

همانا زمانت گریبان گرفت

اجل چنگ آهیختت جان گرفت

بگفت این و آمد برش نامدار

برآویخت با ترک خنجرگزار

چه شد حمله پنج از در دار و گیر

میان دو گرد سرافراز شیر

برآورد چون به او شمشیر پاس

خداوند را کرد از جان سپاس

چنان برکمر گاه او تیغ راند

که یکباره ترکش بر باره ماند

دگرباره از باره افتاد پست

سپهر برین بوسه دادش بدست

نگه چون ز پیش صف ارجاسپ کرد

که مردش یکی بد دو شد در نبرد

جهان پیش چشمش همه تیره شد

لبش پر ز باد و سرش خیره شد

پسر بود او را دو گرد . . .

یکی کهرم و دیگری بر تهم

روان بر تهم آمد از کینه گاه

بدان نامور گشت نادردخواه

چه آمد بدو تیره باران گرفت

چپ و راست رزم سوران گرفت

چه دید آن چنان پاس پرهیزگار

بزد دست بر گرزه گاوسار

چنان کوفت آن برسر برتهم

که گم شد سرش در درون شکم

درازی او کرد پهنای او

سرش گشت زیر و زبر پای او

چو ارجاسپ آن دید برداشت تیغ

که زی جنگ آمد خروشان چو میغ

که برخاست از دشت گرد سپاه

جهان جوی گشتاسپ آمد ز راه

چه آمد ببوسید پای پدر

پدر نیز بوسید روی پسر

همه بوسه دادند بر دست شاه

بر آمد غو کوس رزمی به ماه

چه ارجاسپ آن دید آشفته شد

بدل گفت بختم مگر خفته شد

پسر کشته گشت و برادر به جنگ

سرم آمد از رزم ایران به تنگ

ز اولاد رستم به من ماتم است

به ترکان بلا تخمه نیوم است

بزد کوس و برگشت از آوردگاه

نشد پاس یل پیش لهراسپ شاه

شهش داد از آن خلعت زرنگار

همان باره و زین گوهر نگار

همه شب همی ناله کوس بود

لب سرکشان پر ز افسوس بود

چو بر کوه رایت برافراخت هور

دو لشکر نهادند زین بر ستور

کمر کینه را باز کردند تنگ

صف آراستند از پی کین و جنگ

ز پیش سپه آمد ارجاسپ شاه

نگه کرد برصف لهراسپ شاه

بفرمود فیروز را آورند

ابا گرد رهام در زیر بند

بخش ۱۱۶ - دار زدن ارجاسپ گودرز پیر را گوید

دگرپور کشواد گودرز را

مر آن پیر بارای و باارز را

برآن تا سرانشان ببرم ز تن

به خون پسر اندرین انجمن

یلان را چنان بسته بر دار خوار

بفرمود آن ترک شوریده کار

که از تن سرانشان ببرند پست

کازین پیر دید است توران شکست

بدو گفت بیورد که ای شهریار

سر بی گنه را میاور بدار

ز فیروز و رهام نامد گناه

تو این کینه از پور گودرز خواه

چه او برد خسرو به ایران زمین

برو بر به شاهی بگرد آفرین

شنیدی به کوه هماون چه کرد

بدان روز پیکار و دشت نبرد

دگر آنکه کشته است پیران به جنگ

سرو سینه کان زوست در زیر سنگ

بکن پیر گودرز یل را بدار

چه رهام و فیروز یل را بدار

اگر بود خواهد تو را بوق و کوس

به بندد کمر گرد فیروز طوس

به پیش جهانجوی ارجاسپ شاه

چه رهام دیگر سران سپاه

چه بشنید ارجاسپ گفتار اوی

پسندید افروخت از کینه روی

جهانجوی رهام را در زمان

ابا گرد فیروز روشن روان

فرستاد زی حصن روئین چه باد

بدان حصن شان بند بر پا نهاد

یلان را چه بردند از پیش شاه

یکی دار زد ترک پیش سپاه

بفرمود گودرز را بسته خوار

ستیزنده دژخیم آرد بدار

روان برد دژخیم گودرز را

مرآن نامور پیر باارز را

بدارش درآورد در دم دلیر

بکردند از کینه باران تیر

فلک برکشیدش بسی روزگار

سرانجام کردش زمان خوشه دار

چنین است کردار این گوژپشت

که هر گوهری آرد از کان به مشت

دو روزش بافراز دارد بدست

سیم روزش اندازد از دست پست

عروس جهان گرچه با زیور است

به بین کاو بعقد بسی شوهر است

خرد پیشه کس خواستارش مشو

که هر روزه اش شوهری هست نو

چه نو بیند از کهنه برد امید

خنک آنک از او دامن خود کشید

چه شد کشته گودرز کشوادگان

مر آن پیر سر شیر آزادگان

خروش آمد و ناله نای و زنگ

برفت از رخ مهر گردنده رنگ

فرستاد دستان فرخ کلاه

که از چیست آن ناله پیش سپاه

فرستاده ای را فرستاد زود

که تازان پژوهش کند همچه دود

سوار اندر آمد به پیش سپاه

بدانست تا چیست آمد ز راه

بگفت این بدستان که گودرز پیر

بشد کشته ای زال فرخ سریر

برآمد کنون کام تورانیان

که شد کشته گودرز کشوادگان

چه بشنید دستان سام سوار

ببارید از دیده خون بر کنار

برانگیخت چون شیر از پیش صف

گران گرزه سام نیرم به کف

دمان پیش صف آمد آن پیل مست

ز ترکان بسی کرد با خاک پست

ستمدیده گودرز را در ربود

از افراز دارو بگردید زود

به لشکرگه آورد آن کشته را

مر آن کشته خون برآغشته را

برآمد ز گردان ایران خروش

چه دریا که از باد آید بجوش

به خیمه درآورد زالش ز راه

بیامد همان گاه لهراسپ شاه

سر نامدارش به زانو نهاد

برخ چشمه خون ز رخ برگشاد

سران سپه جمله افغان کشان

همه اشک ریزان همه موکنان

ز تن جامه افکند یل ارده شیر

ببارید اشک و بنالید دیر

بزاری همی گفت یل با نیا

که زار و سپهدار و کند آورا

مرا گرچه بیژن نبودی پسر

نیارا بدیدم بجای پدر

کنون بیتوام زندگانی چه سود

که برخاک تیره سپهرت بسود

کجا گیو تا بندد از کین میان

گشاید دوباز و بگرز گران

بجوید از این بی بنان کین تو

سر خصمت آرد به بالین تو

کجا بیژن گیو لشکرشکن

که کین تو جوید در این انجمن

به یزدان که تا کین نجویم ترا

نه بندازم از تن زره ایدرا

ابا او جهان جوی فرخنده زال

ز غم ناله کرد و خود و پرو بال

بسر دست بنهاد و لختی گریست

سرانجام گیتی بجز گریه چیست

همی گفت زار ای سپهدار شیر

دریغ از بر و بال گودرز پیر

ندیدم دگر باره رخسار تو

دریغ از تو و کارکردار تو

دریغ از نشست و بر و افسرت

که پر تیر کین بینم اکنون برت

تن نازکت کش ز گل بود خار

کنون بینم از خار پیکان فکار

به نزدیک خسرو روانت رسید

سرانجام زین ره زیانت رسید

تو رفتی و ما نیز آئیم بس

تو پیشی در این راه ما خود ز  پس

روان تو خرم چه خورشید باد

به مینوی جان تو جاوید باد

وز آن پس کجا خسته بد دوختند

برش عود و عنبر همی سوختند

به شستش کفن دوز از آب گلاب

به تن بر همی ریخت از دیده آب

مر آن ریش کافور گون شانه کرد

به تابوت جا آن یل از خانه کرد

یکی دخمه کردش روان زال زر

ز خیمه به دخمه شد آن نامور

سرانجام گیتی چه این است و بس

ازین جای زیر زمین است وبس

به بد تا توانی مکن رای هیچ

به نیکان گرای و به نیکان بسیج

نه نیکی درو شرمساری بود

که نیکی درو رستگاری بود

بخش ۱۱۷ - نامه فرستادن زال زر به نزدیک ارجاسپ گوید

چه خوابید در دخمه گودرز پیر

برآمد خروش از یلان دلیر

نزاد است گفتی مگر مادرش

ندید است گیتی سر و افسرش

فرستاد کس پیش ارجاسپ زال

که ای ترک بد طینت و بدسکال

چه بود آنکه کردی در این کینه گاه

نبد شرمت از داور هور و ماه

چرا کشتی این پیر فرتوده را

جهان دیده و دهر پیموده را

نه زین کشتن ایوان شود زآن تو

که نفرین بد باد بر جان تو

نه مردم نخواهم اگر کین اوی

از آن ترک بدگوهر کینه جوی

کنون باش آماده جنگ من

که بینی از این پرهنر چنگ من

که فردا چه خورشید خنجر کشد

سر زنگئی شب به خون درکشد

بگویم جهان جو فرامرز را

که سازد ز خون رود این مرز را

چه گر نیست در بیشه شیر ژیان

به کین بسته دارد پلنگی میان

دلیران چو صف برکشند از دو روی

برآید ز هر دو سپه گفتگوی

به میدان کین رزم آن من است

کازین غم در آتش روان من است

پر آرم چه آرم بناورد گرز

نمایم بدین پیره سر یال و برز

به بینی که دستان سام سوار

چسان با دلیران کند کارزار

فرستاده رفت این به ارجاسپ گفت

بخندید و ارجاسپ شد در شگفت

بفرمود کان مرد را یوزبان

سر از تن ببرند اندر زمان

وز آن پس بفرمود تا کوس جنگ

زدند و به بستند بر بور تنگ

دلیران کمر کینه را استوار

پی رزم کردند مردانه وار

وزین روی دستان چاگاه شد

که گرد سپه باز بر ماه شد

بزد کوس و بر باره کین نشست

کمر تنگ و گرز گرانش بدست

دو لشکر چه دریا به جوش آمدند

به میدان کین رزم کوش آمدند

صف کین ز هر دو طرف راست شد

که دل در تن کوه در کاست شد

ز نالیدن نای جنبید کوه

زمین کوه گردید از بس گروه

فرامرز آمد به پیش نیا

چنین گفت کای گرد فرمانروا

من امروز گز خواب برخاستم

ز یزدان دادار این خواستم

که کین جهان دیده گودرز پیر

بخواهم از این دشت ناورد چیز

چنین گفت زالش که مردانه باش

برزم اندرون گرد فرزانه باش

چنانم امید است ز یزدان پاک

که دشمنت را سر درآرد به خاک

فرامرز پوشید گبر نبرد

برانگیخت باد و برآورد گرد

به میدان کین آمد از پیش صف

گران گرزه گاو پیکر به کف

به دشنام ارجاسپ را برشمرد

بدان پس هماورد خود خواست گرد

کمان کرد ارجاسپ کاین نامور

بود گرد دستان فرخنده فر

بپوشید ارجاسپ ساز نبرد

نشست از برباره ره نورد

برانگیخت که کوب سرکش ز جای

برآمد خروشیدن کره نای

کمر تنگ و در دست گرز گران

به آوردگه رفت ترک دمان

که در کینه گه آمد آن بدسکال

بدانست کاو نیست فرخنده زال

فرامرز را گفت برگوی نام

زگردان که واز دلیران کدام

فرامرز دانست که ارجاسپ اوست

ستیزنده بر جان لهراسپ اوست

چنین داد پاسخ بدو بدسکال

نبیره جهان جوی فرخنده زال

فرامرز پور یل تاج بخش

تهمتن خداوند کوپال و رخش

تو ایران ز رستم تهی یافتی

که زی مرز ایران عنان تافتی

ندانی که دربیشه باشد پلنگ

تهی نیست بیشه ز شیران جنگ

بگفت این و برداشت آن یل سنان

برآمد به ارجاسپ اندر زمان

چه ارجاسپ گشت از سنانش ستوه

کشید از میان تیغ و آمد چه کوه

سپهبد برآورد آتش ز دود

ز جا باز سرکش برانگیخت زود

همی دید ازکینه گه زال زر

به نزد سرافراز پرخاشخور

بدست دو یل تیغ تارک شکاف

نمایان چه برق از سر کوه قاف

بخش ۱۱۸ - پیدا شدن ابر تیره و بردن فرامرز گوید

که ناگاه ابری برآمد سیاه

فرامرز را برد از آوردگاه

یکی نعره برخواست از تیره ابر

چنان چونکه از بیشه غرنده ببر

چنان چونکه برخیزد از خاک دود

مرآن ابر تیره هوا کرد زود

هوا کرد ازدیده شد ناپدید

خروش از دو لشکر بگردون رسید

چه زال آن چنان دید بارید آب

برآن نیزه چون ابر شد آفتاب

بدل گفت از ایران بگردید بخت

کجا داد خسرو به لهراسپ تخت

که ازگاه نوذر شه نامدار

چنین تا بهنگام این شهریار

شکستی چنین کس ز ایران ندید

خروش از دو لشکر بگردون رسید

کنون تا دگر خود چه آید پدید

نبرد دلیران و شیران که دید

چه ارجاسپ دید آن ستیزنده ابر

گریزان چه روبه شد از پیش ببر

بدان روز آهنگ میدان نشد

نبرد دلیران و شیران نشد

چه روز دگر شد جهان عطربار

دو لشکر رخ آورد زی کارزار

به پیش سپه پیل و در قلب شاه

پیاده رخ آورد پیش سپاه

همی خواست دستان که آید به جنگ

که خورشید مینو یل تیز چنگ

بزد اسپ و رخ سوی شه آورید

پیاده شد آن پیلتن چون سزید

زمین بوسه زد پیش لهراسپ شاه

ز شه خواست آهنگ آوردگاه

بدو گفت لهراسپ بردار گام

که مردی دلیری و بارای و نام

برانگیخت آن مرکب دشت پوی

که جستی به میدان گه کین چو گوی

برفتن چو باد و به تیزی چو تحنش

به گرمی چو برق و به سرعت چو رخش

چنان بود آن مرکب اندر شتاب

که گر از پس او بدی آفتاب

ز سایه گذشتی هم اندر زمان

چو باد از سر زلف عنبرفشان

سراپای میدان بگردید مرد

چه ارجاسپ دیدش به دشت نبرد

سواری به میدان فرستان زود

ابا کمتر و گرز و شمشیر و خود

چو آمد کمان کرد بر زه سوار

برآمد خروشیدن گیر و دار

ز هر دو طرف تیره باران شدند

چو شیران خنجرگزاران شدند

سرانجام خورشید چون باد زود

زدش تیر بر ترک پولاد زود

سر و ترک با هم بهم بربدوخت

بزخم اندر آتش ز پیکان بسوخت

دلیری دگر پیش او راند اسپ

خروشید مانند آذرگشسپ

بزد تیر و بردوختش در زمان

سپر در زره در تنش پهلوان

چنین تا فکند از دلیران دوهشت

به پیکان و تیر اندر آن پهن دشت

بخش ۱۱۹ - کشته شدن گرگوی و گرگین بدست ارهنگ و گرفتار شدن اردشیر بیژن گوید

چه ارجاسپ آن دید سرکرد بور

سرافیل گفتی که دم زد بصور

درآمد بناوردگه زود ترک

چو آمد به نزد بره همچو گرگ

به خورشید مینو برآویخت ترک

به شد گرم بازار رزم سترک

چو شد حمله بر پنج و شش ازدو روی

دو لشکر بد ایستاده در گفتگوی

سرانجام خورشید مینو چو شیر

بغرید و سرکرد مرکب دلیر

بزد دست و بگشاد پیچان کمند

چو باد از بر ترک ترک اوفکند

خم حلقه در حلق ترک اوفتاد

برانگیخت خورشید ابرش چو باد

همی خواست گر بر بزیرش برد

ز میدان بر شه دلیرش برد

که ارجاسپ آمد به تنگ اندرش

برون کرد خم کمند از سرش

کمر بند خورشید مینو گرفت

درآمد به نیروی بازو شگفت

چو از قلبگه پاس پرهیزگار

بیامد خروشان چو ابر بهار

که ناگاه گردی برآمد ز دشت

که تیره همه دشت از آن گرد گشت

ستمکاره ارهنگ پولادوند

ابا گرز و شمشیر و خود و کمند

ز راه صفاهان بیامد دمان

ابا لشکر ترک تیره روان

چه آمد بیامد به آوردگاه

خروشان بیاری ارجاسپ شاه

چه ارجاسپ دیدش بشد شادمان

درآمد به نیرو چه شیر ژیان

ز مرکب برآورد خورشید را

چنان چونکه نخجیر و نر اژدها

زدش بر زمین تا به بندد دو دست

که برجست خورشید چون شیر مست

که آمد برش گرد پرهیزگار

برابرش دگرباره کردش سوار

دو پر دل به ارجاسپ آویختند

چو باران براو تیر کین ریختند

که ارهنگ آمد چو ابر بهار

بزد گرز بر پاس پرهیزگار

فتاد از سر نامور جود زر

برهنه جهان جوی را گشت سر

بیازید چنگال دیو نژند

دو یل را گریبان گرفت و بکند

مر آن هر دو یل را چنان خوار برد

ابا نامداران لشکر سپرد

ز میدان برون رفت ارجاسپ شاه

خروشان بد ارهنگ در رزمگاه

بشد گرد گرگوی و گرگین چو باد

برآویخت با دیو تیره نژاد

ز زین گرز بربود ارهنگ زود

درآمد بگرگوی مانند دود

بزد بر سر گرد گرگوی گرز

چنان آن جفاجو به نیروی برز

که شد نرم ز آن مهره گردنش

جهان جوی افتاد در دام تنش

چه گرگوی شد کشته گرگین گرد

روان دست بر گرزه گرز برد

برآویخت با او چه نر اژدها

کجا ز اژدها شیر یابد رها

ز شبگیر تا شد بلند آفتاب

بندشان درنگ و نمی بد شتاب

چو ارهنگ آن دیو چون دیو زوش

برآورد گرز و برآمد بجوش

چنان بر سر پور میلاد زد

که گرگین به پیچید و فریاد زد

سر نام دارش درآمد نگون

برآمیخت مغزش ابا خاک و خون

چو از قلب گه دید آن ارده شیر

بیامد برآویخت با او دلیر

چو آمد کمان کرد برزه سوار

بزد تیر بر باره نابکار

تکاور ز تیر دلاور بزیر

ز بالا در آمد همانگه دلیر

فرو جست ارهنگ دیو از ستور

بدو اندر آمد چو شیری بگور

بزد چنگ و بند کمرگاه شیر

گرفت اهرمن زاده شیرگیر

ز بالاش چون کوه برداشت زود

ببردش بر شاه ترکان چو دود

برآمد خروشیدن گاو دم

که شد زهره در پیکر شیر گم

سپردش به ترکان در آن انجمن

دگرباره آمد به کین اهرمن

چو روئین گرگین چنان دید زود

بیامد بر او به کردار دود

برآویخت با دیو در کارزار

بگردید ازاو بخت و شد کار زار

به چنگال آن دیو آمد به بند

چنین است کردار چرخ بلند

بخش ۱۲۰ - فرستادن ارجاسپ گرگوی گرگین و ارده شیر و پاس پرهیزگار را روئین حصار گوید

چه شد ز آشیان فلک باز مهر

غراب شب افروخت پر بر سپهر

دو لشکر بکشتند از رزم گاه

نشست از بر تخت ارجاسپ شاه

بشد پیش ارهنگ و بوسید پای

بدان گفت سالار توران خدای

که شاد آمدی ای سر انجمن

وگرنه جهان تیره بودی به من

اسیران که آورده بود آن دلیر

ز ملک صفاهان ز برنا و پیر

به نزدیک ارجاسپ آوردشان

بشد شاد از آن ترک تیره روان

بفرمود تا سرکشان را برند

بروئین دژ و زیر بند آورند

شب تیره بردند شان خسته زار

اسیران چو خورشید و پرهیزگار

دگر ارده شیر آن سرانجمن

جهان جوی و مردافکن و تیغ زن

چو روز دگر شد جهان عطربار

سپاه دو کشور دگر شد سوار

دگر باره برخاست آوای نای

ز لشکر زمین گشت لرزان ز جای

چو شد بسته صفهای آوردگاه

به پیش سپاه آمد ارجاسپ شاه

به ارهنگ فرمود سالار ترک

که امروز رزمیست ما را بزرگ

اسیران که آوردی از اصفهان

به پیش سپاه آور او را روان؟

سرانشان به شمشیر کین دور کن

ددان را از آن کشته ها سور کن

که امروز دیگر بود جنگ ما

نبرد دلیران و آهنگ ما

ز گردان ایران دگر کس نماند

مگر زال زر کو بدین کین تراند

بگیرم چه در رزم آن پیر را

مر آن پیر بارای و تدبیر را

ز لهراسپ دیگر نیاید هنر

ز ما بود خواهد جهان سر به سر

همه تخمه سام در دست ماست

بما کشت ایران سرانجام راست

فرامرز را نیز بربود ابر

همانا که ماند بکار هژبر

بدانم که آن پاره ابر از چه هاست

گمانم که آن ابر هم بخت ماست

ازین تخم جز رستم زال کس

نمانده که راند بدین کین فرس

کنون سال چار است کان نامدار

به شد سوی خاور پی کارزار

گمانم که آید چو این بشنود

به خاور تهمتن دگر نغنود

چو بر کرد راند بر این کینه رخش

سر ما کند زیر کوپال پخش

مرا هست از رستم زال بیم

ازایرانیان اوست ما را غنیم

بدو گفت ارهنگ کای نامدار

ز رستم دل خویش رنجه مدار

ز یزدان مرا هست این آرزوی

که بینم یکی روی آن جنگجوی

ابا او یکی رزم ساز آورم

از او کین پولاد باز آورم

کنون ملک ایران سراسر تراست

همان تخته عاج و افسرتراست

گر این بشنود گوش افراسیاب

که زینگونه شد تخم نیرم خراب

ز شادی تنش باز یابد روان

بگیتی شتاب آیدش در زمان

به رزمی که از زال دیدم شکست

کجا باز گیرم ازین رزم دست

چو فردا برآید بلند آفتاب

برزم اندر آیم ز روی شتاب

بدین کشن لشکر شکست آورم

سرگرد دستان بدست آورم

بدآن روز و آن شب نشد رای جنگ

دگر روز بستند برباره تنگ

کشیدند صف از دو رویه سپاه

برآمد غونای هندی به ماه

به فرمود ارهنگ تا سرکشان

به بردندآن هندیان را کشان

به پیش صف و سر بریدند زار

زن و مرد و کودک دوره شش هزار

ز باد افره ایزدی هیچ یاد

نکرد آن ستمکاره بد ژاد

ببرید چندین سر بی گناه

بدینگونه پیچید دیوش ز راه

وز آن پس بیامد کمر کرده تنگ

چو کوه آن ستمکاره گرزی به چنگ

بدشنام بشمرد لهراسپ را

ستایش همی کرد ارجاسپ را

چنین گفت ای شاه ایران زمین

هم آورد بفرست مرد گرین

ببارید لهراسپ از دیده آب

که شد تیره بر من رخ آفتاب

چگویم بر داور مهر و ماه

ز خون چنین مردم بی گناه

بپوشید دستان سلیح نبرد

بدو گفت ای شاه آزاده مرد

من اکنون سرش پیش شاه آورم

جهان بر ستمگر سیاه آورم

بدو گفت لهراسپ کای نامدار

مرا دل به تو هست در کارزار

نباشی چه تو دل ندارم به جای

نگه دار ای زال فرخنده رای

بیامد بر زال بانوگشسپ

که من رفت خواهم چه آذرگشسپ

تو پیری و بسیار دیده نبرد

مکن دل ز ناورد خود پر ز درد

که من آورم پیش لهراسپ شاه

سر این بداختر به پیش سپاه

بدو گفت ای دختر شیرگیر

نگهبان تو داور ماه و تیر

به بینم هنرهات امروز من

برانگیخت دخت گو پیلتن

یکی برخروشید ز آن سو دلیر

تو گفتی مگر رستم آمد چو شیر

به نزدیک ارهنگ آمد سوار

بزه بر کمان داشت یل استوار

بخش ۱۲۱ - زخم زدن ارهنگ بانو گشسپ را گوید

چو آمد بر او تیر بارید چیر

نشد تیر بر گبر او جایگیر

یکی خشت برداشت آن دیو زشت

بزد بر بر ماه فرخنده خشت

زره بر درید و به پستان رسید

شکستی بدان سان بدستان رسید

چه شد تالبش خسته ز آن حشت ماه

به پیچید رخ رفت ز آوردگاه

چه دید آن چنان تند گشتاسپ اسب

برانگیخت آمد چه آذرگشسپ

به ارهنگ آویخت چون شیر زوش

دل ازکینه نامداران به جوش

یکی رزم مردانه کردند سخت

ولیکن از ایران بدی خفته بخت

سم اسب گشتاسپ بر شد به چاه

در افتاد یل از فراز سیاه

در افکند ارهنگ پیچان کمند

سر شاهزاده درآمد به بند

چه لهراسپ آن دید در قلب گاه

بزد اسپ آمد میان سپاه

چو زال آن چنان دید بر کرد اسپ

سواران زابل چه آذر گشسپ

همه سرسوی رزمگاه آمدند

بیاری فرخنده شاه آمدند

گرفتند ارهنگ را در میان

وزین روی ارجاسپ آمد دمان

بریدند آن حلقه ها(ی) کمند

سر شاهزاده برون شد ز بند

چه ارجاسپ آمد به آوردگاه

چکاچاک شمشیر بر شد به ماه

دو لشکر دو دریای تیر و تبر

همه بسته چون کوه از کین کمر

پیاده بیامد به پیش سپاه

ز پس پیل و رخ بر رخ آن هر دو شاه

نخستین کمان از سواران درشت

یکی تیره باران بکردند چست

چنان گشت روی هوا پر ز تیر

ز شست دلیران نخجیرگیر

نه نم ز آسمان آمدی بر زمین

نه بر آسمان برشدی گرد کین

ز بس گرد لشکر زمین جوش زد

فلک بر فلک پنبه در گوش زد

نمودی کسی گر از آن رزم پشت

رسیدیش در پشت تیری درشت

ز غیرت وگر ایستادی به جای

ندیدی سر از تیغ در پیش پای

اجل پر ز شمشیر آهن گداز

هوا پر ز پیکان جوشن گداز

اجل در ستیزنده مأوا گرفت

خدنگ یلان در جگر جا گرفت

چنان فتنه برخاست از هر طرف

که شد رسم مهر از جهان بر طرف

ز بس تیر در سینه شد جایگیر

بشد سینه صندوق پیکان تیر

ز خون دشت مانند جیحون همه

ستوران در او گشته گلگون همه

کمند از کمین بست راه نفس

به مرگ یلان ناله کردی جرس

ز بس کز کمان جست تیر و تبر

تکاور برآورد از تیر پر

میان سپاه اندرون زال زر

خورشان همه بود چون شیر نر

بدست اندرش گرز سام سوار

همی بود جوشان چو ابر بهار

بدان سو که او حمله بردی بکین

ز خون زود کردی سراسر زمین

به پیرانه سرکردی آن کارزار

که دست جوانان بماندی ز کار

میان سپه ره بارهنگ بست

مر آن آهنین گرز سامش بدست

چو از دور ارهنگ یالش بدید

بلرزید بر خویش مانند بید

کاز آن پیش از او دیده بد دستبرد

کجا کرده بالش سپهدار خرد

برانگیخت باره بیامد برش

به تندی یکی تیغ زد بر سرش

بدزدید یال از دم تیغ زال

سر تیغ آن بدرگ و بد سکال

بزانوی زال زر آمد دلیر

بشد خسته زانوی آن نره شیر

بدزدید زانو یل کامیاب

سر تیغ آمد به سوی رکاب

رکاب از دم تیغ ببریده شد

چنین بخت یکباره گردیده شد

درافتاد زال از فراز ستور

که ایرانیان جمله کردند شور

بر ارهنگ بستند ره استوار

بکردند دستان یل را سوار

بشد خیره ارهنگ از آن حرب خویش

همی رزم می کرد و می رفت پیش

چنان خون روان شد ز تیغ بلند

که خون رفت چون نیل در هیرمند

بر ایران سپه شد چو گیتی درشت

دلیران نمودند از رزم پشت

دل آشفته از رزم لهراسپ شاه

به شهر اندرون با شکسته سپاه

همه گرد آن شهر لشکر نشست

همه دشت در خون و خنجر نشست

که از راه توران سواری چه کرد

بیامد شده روی چون لاجورد

به ارجاسپ گفتا که ای شهریار

ز دستت برون رفت توران دیار

یکی لشکر آمد ز دریای چین

بزد خیمه در دشت توران زمین

سپهدار خاقان به همراه اوست

یکی پهلوان پیش درگاه اوست

مگر تیز چون شیر دارد به جنگ

چه فیلش گشاده برو تیز چنگ

اگر دیر تازی ایا شهریار

بگیرد همه ملک توران دیار

گذر کرد از گنگ افراسیاب

بسیج آنکه آمد سپه با شتاب

چو بشنید ارجاسپ شد خیره زان

ز جا جست چون باد اندر زمان

به ارهنگ گفتا که برخیز تفت

که از دست ما ملک توران برفت

که ایران خود از ماست هر که هست

که ما راست گردان ایران بدست

سراپرده برکند و بنواخت کوس

ز گرد سپه شد جهان آبنوس

از ایران به توران سپه سرنهاد

به شد شاه ترکان به مانند باد

چنان بد که چون شهریار جوان

به چین برد لشکر ز هندوستان

که ز آنسان به توران سپاه آورد

وز آنجای بر سوی راه آورد

نماید به ایرانیان دستبرد

بدان تا بدانند آهنگ گرد

هنر از گهر آشکارا کند

خبردار از آن خود نیا را کند

بخش ۱۲۲ - رسیدن شهریار به دربند چین و رزم او با منقاش چین گوید

چه کشتیش آمد به دریای چین

برون آمد از کشتی آن گرد کین

بزد خیمه در پیش دریا کنار

جهان جوی شیراوژن نامدار

همه مرز چین برهم آمد ازین

که آمد سپاهی به دربند چین

چه بشنید خاقان یکی لشکری

فرستاد در دم بکین داوری

که گر رزم جویند رزم آورند

مبادا که این بوم و بر بسپرند

سپهبد یکی ترک منقاش نام

سپه برد بیرون ز چین کاه شام

دوره شش هزار ازیلان دلیر

بهمراه آن ترک آمد چو شیر

چونزد سپاه سپهبد رسید

بزد کوس و صف بست و لشکر کشید

فرستاد مردی هم اندر زمان

به پیش سپهدار روشن روان

کازین آمدن کام و رای تو چیست

کئی و چه نامی درای تو چیست

که این مرز چین است و شیران چین

بهر بیشه دارنده ره در کمین

به توران اگر برد خواهی سپاه

تو را نیست زین مرز خونکاره راه

براه دگر سوی توران خرام

مبادا که آید سرت زیر دام

وگر جنگجو سوی چین آمدی

بگام نهنگان کین آمدی

بگو تا ببندم کمر بهر جنگ

یکی برگشایم ازین کین دو چنگ

که منقاش چینی بود نام من

سر شیر جنگی است در دام من

فرستاده رفت و بیامد چو باد

سپهدار پاسخ چنین باز داد

که با چین میانم نباشد نبرد

به توران سپه برد خواهم چه گرد

یکی راه بگشای تا بگذرم

سپه را ز چین سوی توران برم

وگرنه چه برگرز دست آورم

به ترکان چین بر شکست آورم

فرستاد برگشت چون باد زود

بگفت آنکه از گرد بشنیده بود

چو بشنید منقاش آمد بجوش

برزم اندر آمد چو شیران زوش

میان سپاه اندر آواز داد

که ای هندی تیره بدنژاد

همی راه جوئی ز شیران چین

که رانی سپه سوی توران زمین

گرت راه باید کنون زین سپاه

ز شیران تهی کن به شمشیر راه

سپهبد چه بشنید برکرد اسب

خروشید برسان آذر گشسب

بگردان چین گفت یک تن عنان

به پیچید بدین کین رزم آوران

که تنها بسم چینیان را به جنگ

به گفت این و آمد کمر کرده تنگ

بمنقاش بربست ره استوار

خروشان ابرسان ابر بهار

کمان گرد بر زه ستمکاره مرد

برآویخت با شیر اندر نبرد

بگرد سپهبد ببارید تیر

چنان چون که از ابر زی زمهریر

سپهبد چه در زیر پولاد بود

خدنگش به پولاد چون باد بود

بزد دست و برداشت گرز گران

درآمد به تنگ اندرش پهلوان

فرو کوفت برترک آن ترک گرز

که شد ترک را نام با ترک برز

برآورد گرزش ز منقارش گرد

چنان چون سرش را به پرخاش کرد

وز آن پس برآورد گرز گران

درآمد برآن لشکر چینییان

بهرسوی کآن شیر برکاشتی

ز خون لاله در دشت چین کاشتی

سرو ترک می کرد با ترک نرم

کجا آختی دست با گرز گرم

چو ترکان بدیدند رزم درشت

ز پیش سپهبد نمودند پشت

سپهدار برگشت از رزمگاه

بیامد به نزدیک جمهور شاه

به جمهور گفت کای شه کامکار

یک امروز داریم رای شکار

چو زی صیدگه بازگردم به کام

به پیچم سوی شهر خاقان لگام

گمانم که خاقان سپاه آورد

که بر مایکی تنگ راه آورد

بگفت و به نخجیر آورد روی

بکردار شیران نخجیر جوی

به دشتی کجا جای نخجیر بود

بدان که نشیمنگه شیر بود

یکی سهمگین نره شیر ژیان

بدآن دشت نخجیر بودش مکان

خروشید مانند شیر سپهر

به پیچید از جنگ او دیو چهر

چه گردان به نخجیر در تاختند

گذر سوی آن شیر نر ساختند

چو شیر ژیان دیدشان در ستیز

برافروخت آتش ز دندان تیز

میان سواران درافتاد شیر

بسی را ز بالا برآورد زیر

سواران نهادند رخ در گریز

نبد شان چو با شیر جای ستیز

بخش ۱۲۳ - کشته شدن شیر در نخجیر گاه بدست شهریار گوید

سپهبد چو آن دید بر کرد اسب

برشیر آمد چو آذر گشسپ

از آن تیز تک آهوی شیر گیر

فرو جست آن گرد شمشیرگیر

یکی حمله آورد برشیر نر

چو دید آن چنان شیر پرخاشخور

بزد بر زمین چنگ برخاست کرد

چو ابر خروشان بدو حمله کرد

بزد چنگ . . .

. . .

عثمان مختاری

شهریارنامه