معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سرایندهٔ فرامرزنامه

فرامرزنامه یکی از سروده‌های پهلوانی در ادبیات ایران است که نزدیک به سده پنجم هجری کمتر از یکصد سال پس از شاهنامه فردوسی سروده شده‌است سرایندهٔ فرامرزنامه شناخته نیست .درون‌مایه داستان پیرامون پهلوانی‌های فرامرز یکی از پسرهای رستم است.

فرامرزنامه

بخش ۱ - گفتار در آفرینش جهان : از آغاز باید که دانی درست

بخش ۲ - گفتار در آفرینش مردم : مگر مردمی خیره دانی همی

بخش ۳ - گفتار در آفرینش آفتاب : به چندان فروغ و به چندان چراغ

بخش ۴ - در آفرینش ماه : چراغیست مر تیره شب را بسیج

بخش ۵ - در ستایش پیغمبر (ص) و یارانش : اگر دل نخواهی که باشد نژند

بخش ۶ - داستان رستم پور زال در هفت ده سالگی و جنگ کردن او با ببر بیان قسمت اول

بخش ۷ - داستان رستم پور زال در هفت ده سالگی و جنگ کردن او با ببر بیان قسمت دوم

بخش ۸ - آغاز داستان فرامرز پور رستم زال و بانو گشسب خواهر او

بخش ۹ - ملاقات کردن فرامرز و بانوگشسب : چو دریا دل بانو آمد به جوش

بخش ۱۰ - جنگ کردن رستم با فرامرز و بانو گشسب (و) آزمودن رستم، ایشان را پنهان داشتن خود را در جنگ

بخش ۱۱ - باز نمودن راز خود، فرامرز و بانو گشسب با رستم زال و جنگ کردن ایشان

بخش ۱۲ - زخم زدن بانو گشسب بر رستم : چو بانو در آن جنگ پیکار دید

بخش ۱۳ - اندر شکار رفتن فرامرز با بانو گشسب : پس آنگاه چون بخت و دولت به هم

بخش ۱۴ - ملاقات کردن پیران، فرامرز را و سخن گفتن هر دو به صلح

بخش ۱۵ - سخن گفتن فرامرز با پیران برای مهمانداری و قبول کردن پیران و تورانیان و مهمانی کردن فرامرز، ایشان را

بخش ۱۶ - عاشق شدن شیده پسر افراسیاب بر بانو گشسب در میدان شکار

بخش ۱۷ - لاف زدن تمرتاش پیش افراسیاب برای گرفتن بانو گشسب و دلخوش نمودن گرسیوز افراسیاب او را

بخش ۱۸ - زنهار خواستن سه پلوان از بانو گشسب : ابا او سه گرد سرافراز بود

بخش ۱۹ - تمثال آوردن پیران و گفتن حقیقت پیش افراسیاب (و) منع کردن پیران،افراسیاب را برای جنگ بانو گشسب

بخش ۲۰ - گفتار اندر خواستگاری کردن پادشاهان هندوستان برای بانو گشسب ونامه نوشتن ایشان برای زال زر

بخش ۲۱ - جواب نوشتن زال و رستم به هرسه پادشاهان هندوستان

بخش ۲۲ - جنگ کردن پادشاهان هندوستان با بانوگشسب : چو خورشید بنمود زرین درفش

بخش ۲۳ - جنگ کردن بانوگشسب با جیپورشاه (و) شکست خوردن جیپورشاه در صف جنگ

بخش ۲۴ - داستان ایران وایرانیان گوید که با هم مکدر داشتند اوشان را

بخش ۲۵ - گفتگو کردن پهلوانان ایران در پیشگاه کیکاوس از برای بانوگشسب

بخش ۲۶ - شراب خوردن پهلوانان ایران در پیش کیکاوس و بدمستی کردن

بخش ۲۷ - گفتگو کردن پهلوانان با یکدیگر از برای بانو گشسب

بخش ۲۸ - تنگ آمدن شاه کیکاوس از پهلوانان ایران و طلب کردن رستم را

بخش ۲۹ - اقرار کردن رستم با پهلوانان ایران وقبول کردن پهلوانان

بخش ۳۰ - نالیدن رستم از درگاه خداوند و زور خواستن او (و) و گوشه فرش گرفتن و پرت کردن، پهلوانان را

بخش ۳۱ - عقد بستن بانو گشسب به جهت گیو (و) بردن بانو به خانه (و) ناقبول کردن بانو گشسب، گیو را واحوال آن

بخش ۳۲ - پیغام آوردن به نزدیک گودرز که گیو، بسته شده به دست بانو در شب اول

بخش ۳۳ - آغاز داستان فرامرز نامه و سرگذشت آن گوید : ایا دوستداران والا گهر

بخش ۳۴ - رسیدن نامه نوشاد هندی به نزدیک شاه کیکاوس : که ناگه در آمد یکی نامدار

بخش ۳۵ - این چند سخن در باب شکایت روزگار هنگام پیری خود گوید

بخش ۳۶ - وداع کردن فرامرز از نزد کاوس و تأسف خوردن رستم و پند دادن رستم،فرامرز را

بخش ۳۷ - رفتن فرامرز به هندوستان در شهر نوشاد و پذیره شدن نوشاد وآمدن در شهر به عقب او

بخش ۳۸ - رفتن فرامرز به جنگ کناس دیو (و) کشته شدن کناس به دست فرامرز

بخش ۳۹ - یافتن فرامرز،گنج ضحاک تازی و خواندن نصیحت نامه او را

بخش ۴۰ - رفتن فرامرز به جنگ گرگ گویا با بیژن و سوار شدن بیژن برگرگ (و) رفتن در کوه و کشته شدن گرگ به دست بیژن

بخش ۴۱ - باز آمدن بیژن از گرگ گویا و شرح گفتن از برای فرامرز نامدار

بخش ۴۲ - آمدن فرامرز در غار و دیدن گنج نوش زاد بن جمشید و سرگذشت آن

بخش ۴۳ - خواندن نصیحت نامه نوش زاد بن جمشید : یکی لوح زرین به بالین اوی

بخش ۴۴ - رفتن فرامرز رستم به جنگ مار جوشا و کشته شدن مار به دست فرامرز

بخش ۴۵ - رفتن فرامرز و ایرانیان به جنگ کرگدن و کشته شدن کرگدن به دست فرامرز

بخش ۴۶ - این سخن چند،مصنف در باب خود و نیرنگ روزگار گوید

بخش ۴۷ - گفتار اندر نامه نوشتن فرامرز برکید هندی(و) رفتن گستهم در هند

بخش ۴۸ - جنگ فرامرز با گلنگوی (و) گرفتار شدن به دست فرامرز در صف جنگ

بخش ۴۹ - رزم فرامرز با اروند شاه و گرفتار شدن اروند شاه به دست فرامرز

بخش ۵۰ - نبرد فرامرز با طهمور(و) گرفتار شدن طهمور به دست فرامرز در صف جنگ

بخش ۵۱ - جنگ گردن کید و همه هندیان با فرامرز و ایرانیان و گریختن کید و لشکراو

بخش ۵۲ - گفتگو کردن فرامرز با گردان ایران (و) پا سخ دادن نوشاد

بخش ۵۳ - رسیدن فرامرز به شهر نیک نور و جنگ کردن فرامرز با نوشدار و گرفتار شدن نوشدار به دست فرامرز

بخش ۵۴ - جنگ کردن فرامرز با سنورگرگ و کشتن فرامرز، سنور گرگ

بخش ۵۵ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن : چو دیدش فرامرز کان فره مند

بخش ۵۶ - جواب دادن پیر برهمن، فرامرز را : بدو پاسخ آورد پس هوشمند

بخش ۵۷ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن : دگر گفت کای بحر دانشوری

بخش ۵۸ - جواب دادن پیر برهمن فرامرز را : بدو گفت دانای هندوستان

بخش ۵۹ - سؤال کردن فرامرز،پیر برهمن را : دگر گفت کای پیر با آفرین

بخش ۶۰ - جواب دادن برهمن : به پاسخ بدو گفت پیر گزین

بخش ۶۱ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن پیر برهمن : دگر گفت کای مهتر پاک زیست

بخش ۶۲ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن : دگر گفت کای جمله دریای راز

بخش ۶۳ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن : بپرسید زان پس دل آشفته گرد

بخش ۶۴ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن : دگر گفت کای نامور مرد شنگ

بخش ۶۵ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن : دگر باره گفتش همی جنگجوی

بخش ۶۶ - سؤال کردن فرامرز،آخرکار : به پاسخ بدو گفت کای سرفراز

بخش ۶۷ - پیغام فرستادن طهمور اروند به نزدیک کید و آمدن دستور، نزدیک کید

بخش ۶۸ - سخن گفتن دستور کید، فرامرز را : بشد پیر دستور و بوسید تخت

بخش ۶۹ - آمدن کید،پیش فرامرز و بردن فرامرز را به شهر خویش

بخش ۷۰ - درخواستن فرامرز از کید هندی به جهت هر دو دختران او (و)دادن کید

بخش ۷۱ - سخن گفتن فرامرز به جهت پذیرفتن دین یزدان و قبول نکردن کید

بخش ۷۲ - پاسخ دادن کید هندی،فرامرز را(و) دین یزدان پذیرفتن او

بخش ۷۳ - سؤال کردن پیر برهمن از فرامرز : بدو گفت کای مهتر روزگار

بخش ۷۴ - جواب دادن فرامرز : که این کوه نبود بجز آدمی

بخش ۷۵ - سؤال کردن برهمن : دگر گفت کی پهلو دلپذیر

بخش ۷۶ - جواب دادن فرامرز : بدو گفت کای پیر زنار بند

بخش ۷۷ - سؤال کردن برهمن : جهان دیده پیرش چنین گفت باز

بخش ۷۸ - جواب دادن فرامرز : به پاسخ بدو گفت کز بخردی

بخش ۷۹ - سؤال کردن برهمن : دگر گفت کای نوجوان برهمن

بخش ۸۰ - جواب دادن فرامرز : چنین داد پاسخ شه نیمروز

بخش ۸۱ - سؤال کردن برهمن : دگر باره گفت ای جهان سخن

بخش ۸۲ - جواب دادن فرامرز : فرامرز گفت این درخت آدمیست

بخش ۸۳ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن در آخر کار و هویدا کردن دین

بخش ۸۴ - پاسخ دادن برهمن و پذیرفتن برهمن کید هندی با جمله هندوستانیان،دین یزدان را از گفته فرامرز پور رستم

بخش ۸۵ - نامه نوشتن فرامرز به طورگ : فرامرز چون کرد آنجا درنگ

بخش ۸۶ - لشکر کشیدن طورگ به جنگ فرامرز : تو را میهمانی کنم گرز و تیغ

بخش ۸۷ - شبیخون زدن طورگ بر فرامرز و شکست خوردن طورگ

بخش ۸۸ - نامه نوشتن طورگ به افراسیاب : طورگ آن زمان نامه از درد و تاب

بخش ۸۹ - نامه افراسیاب به سوی طورگ و فرستادن شیر مرد

بخش ۹۰ - گرفتن فرامرز،حصار را و کشتن طورگ ونامه نوشتن به شاه کیخسرو و پاسخ یافتن

بخش ۹۱ - رفتن فرامرز به هندوستان و نشاندن دستور در مرز خرگاه و نامه نوشتن به رای هند

بخش ۹۲ - پاسخ دادن رای هند،فرستاده فرامرز را : شه هندوان پاسخش دادباز

بخش ۹۳ - رزم فرامرز با تجانوی هندی : وز آن سو دمنده کیانوش گرد

بخش ۹۴ - کشتن تجانو پیل هندی را و خشمگین شدن فرامرز

بخش ۹۵ - گرفتن فرامرز،تجانو را به خم کمند : از آن پس بر دیو شد نامدار

بخش ۹۶ - لشکرکشیدن رای هندی به جنگ فرامرز و رفتن فرامرز به رسم فرستاده،نزدیک رای

بخش ۹۷ - سخن گفتن فرامرز با رای هندی و پاسخ یافتن : چنین گفت با خسرو هندوان

بخش ۹۸ - پاسخ دادن رای هندی، فرامرز را : چو این گفته بشنید ازو شاه رای

بخش ۹۹ - رزم فرامرز با ده پهلوان و کشتن ایشان را : سپهبد برآمد به کردار شیر

بخش ۱۰۰ - طلب کردن فرامرز،همایون را : سپهبد دو پر مایه مرد دلیر

بخش ۱۰۱ - بازگشتن فرامرز و کمین گشادن لشکر برو : همان نامور شیر مردان هزار

بخش ۱۰۲ - آگاهی یافتن رای از لشکر و آمدن از پی فرامرز

بخش ۱۰۳ - خواب دیدن زال و سخن گفتن با رستم : در آن شب به تقدیر پروردگار

بخش ۱۰۴ - رزم کردن رای هندی با فرامرز : زمشرق چو خورشید بفراخت سر

بخش ۱۰۵ - گرفتن فرامرز،رای هندی را به کمند : فرامرز شیرافکن پهلوان

بخش ۱۰۶ - بازگشتن فرامرز از هند به ایران زمین : سپهبد چو از کوه لشکر کشید

بخش ۱۰۷ - بخشیدن کیخسرو،رای هندی را به فرامرز : سپیده چو از باختر زد درفش

بخش ۱۰۸ - نامه فرامرز با مهارک هندی : بفرمود شیر ژیان تا دبیر

بخش ۱۰۹ - گذشتن فرامرز از آب و رزم کردن با مهارک : چو خورشید بر چرخ گشت آشکار

بخش ۱۱۰ - رزم فرامرز با مهارک هندی : چو خورشید با تیغ و زرین سپر

بخش ۱۱۱ - گریختن مهارک از فرامرز : مهارک چو تیره شب اندر رسید

بخش ۱۱۲ - رزم شیروی با مهارک : سپه را برانگیخت شیروی گرد

بخش ۱۱۳ - رسیدن فرامرز به یاری شیروی : در آن روز شیرو چو شیر ژیان

بخش ۱۱۴ - کشتن فرامرز، مهارک هندی را : مهارک چو دید آن سپاه نبرد

بخش ۱۱۵ - نامه نوشتن فرامرز به شاه کیخسرو : به نامه درون سر به سر یاد کرد

بخش ۱۱۶ - نامه شاه کیخسرو به فرامرز : یکی پاسخ نامه فرمود شاه

بخش ۱۱۷ - رفتن فرامرز به جزیره های هند : چنین گفت گوینده کاردان

بخش ۱۱۸ - رفتن فرامرز به جزیره فراسنگ و جنگ کردن با شاه جزیره

بخش ۱۱۹ - رفتن فرامرز به جزیره کهیلا و پذیره شدن شاه کهیلا،فرامرز را

بخش ۱۲۰ - داستان سیه دیو با دختر شاه کهیلا : چنان بود آیین آن شهریار

بخش ۱۲۱ - کشتن فرامرز،دیو سیاه : سوی پهلوان آمد این آگهی

بخش ۱۲۲ - عاشق شدن دختر کهیلا بر فرامرز : کنون بشنو از کار دختر خبر

بخش ۱۲۳ - سخن گفتن دایه با فرامرز در کار دختر : خردمند دایه چو آغاز کرد

بخش ۱۲۴ - دیدن فرامرز،دختر شاه کهیلا : چو از کار او گشت پرداخته

بخش ۱۲۵ - دادن شاه کهیلا،دختر را به فرامرز : وز آن سو بشد خسرو نامور

بخش ۱۲۶ - رفتن فرامرز به خاور زمین و رزم کردنش با مردمان جزیره

بخش ۱۲۷ - رفتن فرامرز به جزیره فیل گوشان : دگر باره افکند کشتی درآب

بخش ۱۲۸ - رزم کردن فرامرز با فیل گوشان : برآمد ز دریا گو نره شیر

بخش ۱۲۹ - رسیدن فرامرز به نخجیر برهمن و سئوال کردن : چو بگذشت یک ماه دیگر چنین

بخش ۱۳۰ - سئوال فرامرز از برهمن : ز پیر جهاندیده پرسید و گفت

بخش ۱۳۱ - سئوال دوم فرامرز از برهمن : دگر گفت کای مرد پاکیزه رای

بخش ۱۳۲ - سئوال سوم فرامرز از برهمن : بپرسید دیگر زیزدان پرست

بخش ۱۳۳ - سئوال چهارم فرامرز از برهمن : سپهبد چو بشنید گفتار او

بخش ۱۳۴ - رفتن فرامرز به خاور زمین و کشتن مرغ را : چو چندی ببود اندر آن جایگاه

بخش ۱۳۵ - کشتن فرامرز،اژدها را : از آن پس فرامرز روشن روان

بخش ۱۳۶ - رزم فرامرز با شاه خاور زمین : بدان خرمی بازگشتند شاد

بخش ۱۳۷ - رفتن فرامرز به قیروان و پذیره شدن شاه قیروان،او را

بخش ۱۳۸ - نصیحت کردن ایرانیان،فرامرز را : چو بشنید گردنکش دیو بند

بخش ۱۳۹ - پاسخ فرامرز با ایرانیان : دلاور چو گفتار ایشان شنید

بخش ۱۴۰ - کشتن فرامرز،اژدها را : بگفت و برانگیخت شبرنگ را

بخش ۱۴۱ - رزم فرامرز با شیران و کشته شدن شیران به دست فرامرز

بخش ۱۴۲ - کشتن فرامرز،گرگان را : دگر روز چون خسرو آسمان

بخش ۱۴۳ - برداشتن فرامرز،گنج گرشاسب را : چو یک هفته بنشست در پیشگاه

بخش ۱۴۴ - رفتن فرامرز به سوی باختر و پراکنده شدن لشکر ایرانیان در کشتی از یکدگر

بخش ۱۴۵ - دیدن فرامرز،بازارگان و گفتن او به فرامرز از سیمرغ

بخش ۱۴۶ - نهادن فرامرز،پر سیمرغ را برآتش : بیاورد پس مهتر تیز ویر

بخش ۱۴۷ - رفتن فرامرز به باختر زمین : سپه را همه گرد کرد و برفت

بخش ۱۴۸ - دیدن فرامرز،دخمه هوشنگ شاه : در آن جایگه رفت بر تیغ کوه

بخش ۱۴۹ - رسیدن فرامرز به ملک باختر : به دو مه بیامد سوی باختر

بخش ۱۵۰ - رزم فرامرز با شاه باختر و با شاه فرغان : بگفت این و هم در زمان برنشست

بخش ۱۵۱ - رفتن فرامرز به شهر فرغان و کشتن فرغان خود را به دست خود و آمدن فرامرز به شهر فرغان به مهمانی بزرگان آن شهر

بخش ۱۵۲ - رسیدن فرامرز به کلان کوه و جنگ با دیوان : چو چندین برآسود گرد دلیر

بخش ۱۵۳ - دیدن فرامرز،پدر خود را به خواب : چنان دید در خواب کو را پدر

بخش ۱۵۴ - کشتن فرامرز، سر جادوان را : زجا اندر آمد چو کوه گران

بخش ۱۵۵ - گم شدن فرامرز از لشکر : چنان بد که یک روز با انجمن

بخش ۱۵۶ - عاشق شدن فرامرز بر دختر شاه پریان : چو بر تخت فیروزه رفت آفتاب

بخش ۱۵۷ - رزم فرامرز با دیو سیاه و گرفتنش : درین گفتگو بد که از ناگهان

بخش ۱۵۸ - آوردن سیه دیو،گنج را به نزد فرامرز : سیه دیو پویان و تازان برفت

بخش ۱۵۹ - نامه نوشتن فرامرز به فرطورتوش : بفرمود تا شد نویسنده پیش

بخش ۱۶۰ - سخن گفتن فرطورتوش با بزرگان خود : چنین گفت با نامداران خویش

بخش ۱۶۱ - سخن گفتن سیه دیو از نژاد فرامرز : چو هرکس سخن گفت از پهلوان

بخش ۱۶۲ - پاسخ نامه فرطور توش به فرامرز رستم : دگر روز چون شید زد بر درفش

بخش ۱۶۳ - داستان هفت خوان و کشته شدن جادویان به دست فرامرز و گزارش آن

بخش ۱۶۴ - خوان اول کشتن فرامرز،شیران را : چو شب شعر زربفت بر سر کشید

بخش ۱۶۵ - خوان دوم کشته شدن گرگان به دست فرامرز : چو خورشید تابید و بی گاه شد

بخش ۱۶۶ - خوان سوم کشتن فرامرز،غول را : در این گفتگو بود کز ناگهان

بخش ۱۶۷ - خوان چهارم و پنجم و ششم در رفتن فرامرز از سرما و گرما و کشتن کرگدن و رسیدن به خوان هفتم

بخش ۱۶۸ - خوان هفتم کشتن فرامرز،اژدها را : بیامد به نزدیک نر اژدها

بخش ۱۶۹ - پذیره شدن فرطورتوش،فرامرز را : چو آگاهی آمد به فرطورتوش

بخش ۱۷۰ - رفتن فرامرز با لشکر،همراه فرطورتوش در میدان و گوی زدن فرامرز و ایرانیان وشرح آن

بخش ۱۷۱ - دامادی فرامرز رستم با دختر شاه پریان : ببینند تا اختر دخترش

بخش ۱۷۲ - دستوری طلبیدن فرامرز از فرطورتوش به جهت رفتن

بخش ۱۷۳ - طلب کردن کیخسرو،فرامرز را : درین سال،شاه جهان کدخدای

بخش ۱۷۴ - رفتن فرامرز نزد کیخسرو : چو چندی برآسود پیش نیا

بخش ۱۷۵ - بازگشتن فرامرز به هندوستان : چو یک چند نزدیک شاه جهان

بخش ۱۷۶ - زادن سام از دختر فرطورتوش و زادن آذربرزین از دختر شاه کهیلا

بخش ۱۷۷ - نامه نوشتن زال به فرامرز از کار بهمن و جنگ کردن

بخش ۱۷۸ - رسیدن نامه زال به فرامرز و احوال پرسیدن از فرستاده از جنگ بهمن

بخش ۱۷۹ - پاسخ نامه زال از نزد فرامرز : پس آن نامه را زود پاسخ نوشت

بخش ۱۸۰ - آمدن فرامرز و شبیخون زدن بر لشکر بهمن : از آنجا فرامرز باده هزار

بخش ۱۸۱ - صفت جنگ کردن خورشید : گروهی به خورشید یل بازخورد

بخش ۱۸۲ - گرفتن بهمن،سیستان را و پنهان شدن زال زر در خانه کشاورز

بخش ۱۸۳ - داستان سه فرزانه : یکی داستانی کنون در خور است

بخش ۱۸۴ - خبر یافتن فرامرز از گرفتن بهمن،شهر سیستان و گرفتار شدن زال

بخش ۱۸۵ - آمدن بهمن با لشکر به کابل از پی فرامرز به جنگ

بخش ۱۸۶ - فرستادن بهمن،سیه مرد را بر سر راه فرامرز : چو بر زهره،تیره شب الماس کرد

بخش ۱۸۷ - رفتن دختران رستم با پسران زواره در شب به راه هند وراه دادن سیه مرد،ایشان را

بخش ۱۸۸ - گرفتار شدن فرامرز به دست غلامان بهمن : زدرگاه شاهی دمیدند نای

بخش ۱۸۹ - خبر یافتن زال از کشته شدن فرامرز : به زال ستمدیده رفت آگهی

بخش ۱۹۰ - سخن در بی وفایی روزگار : الا ای خرد مغز سخن

بخش ۱۹۱ - سبب نظم کتاب : به نام تو ای داور بی نیاز

بخش ۱۹۲ - مناجات شهریار مرحوم خدابخش : ایا قادر پاک ودانای راز

بخش ۱ - گفتار در آفرینش جهان

از آغاز باید که دانی درست

سر مایه گوهران از نخست

که یزدان ز ناچیز چیز آفرید

بدان تا توانایی آمد پدید

وزو مایه گوهر آمد چهار

به آن چهار گشته جهان استوار

یکی آتشی بر شده تابناک

میان باد و آب از بر تیره خاک

نخستین که آتش زجنبش دمید

زگرمیش پس خشکی آمد پدید

وز آن پس ز آرام سردی نمود

ز سردی همان باز تری فزود

چو این چار گوهر به جای آمدند

ز بهر سپنجی سرای آمدند

چنین است فرجام کار جهان

نداند کسی آشکار و نهان

بخش ۲ - گفتار در آفرینش مردم

مگر مردمی خیره دانی همی

جز این را ندانی نشانی همی

تو را از دو گیتی برآورده اند

به چندین میانجی بپرورده اند

نخستین به فطرت پسین شمار

تویی خویشتن را به بازی مدار

شنیدم ز دانا دگرگونه زین

چه دانیم راز جهان آفرین

نگه کن سرانجام خود را ببین

چو کاری بیابی بهی برگزین

به رنج اندر آری تنت را رواست

که خود رنج بردن به دانش سزاست

به رنج اندر است ای خردمند گنج

نیابد کسی گنج نابرده رنج

نه گشت زمانه بفرسایدش

نه این رنج و تیمار بگزایدش

ازو دان فزونی وز او دان شمار

بد و نیک نزدیک او آشکار

ز یاقوت سرخست چرخ کبود

نه از باد و آب و نه از گرد و دود

بخش ۳ - گفتار در آفرینش آفتاب

به چندان فروغ و به چندان چراغ

بیاراسته چون به نوروز باغ

روان اندر و گوهر دلفروز

کزو روشنایی گرفتست روز

که هر بامدادی چو زرین سپر

ز خاور بر آرد فروزنده سر

زمین پوشد از نور پیراهنا

شود تیره گیتی بدو روشنا

چو از مشرق او سر به  خاور کشد

ز خاور شب تیره سر بر کشد

بخش ۴ - در آفرینش ماه

چراغیست مر تیره شب را بسیج

به بد تاتوانی تو هرگز مپیچ

چو سی روز گردش بپیمایدا

دو روز و دو شب روی ننمایدا

پدید آید آنگاه باریک و زرد

چو پشت کسی کو بود سال خورد

چو بیننده دیدارش از دور دید

هم اندر زمان زو شود ناپدید

دگر شب نمایش کند بیشتر

تو را روشنایی دهد بیشتر

به دو هفته گردد تمام و درست

بدان باز گردد که بود از نخست

بود هر شبانگاه تاریک تر

به خورشید تابنده نزدیک تر

بدین سان نهادش خداوند داد

بود تا بود هم بدین یک نهاد

بخش ۵ - در ستایش پیغمبر (ص) و یارانش

اگر دل نخواهی که باشد نژند

نخواهی که دایم بوی مستمند

چو خواهی که یابی ز هر بد رها

سر اندر نیاری به دام بلا

بوی در دو گیتی ز بد رستگار

نکونام باشی بر کردگار

به گفتار پیغمبرت راه جوی

دل از تیرگی ها بدین آب شوی

ترا دین و دانش رهاند درست

ره رستگاری ببایدت جست

چو گفت آن خداوند تنزیل و وحی

خداوند امر و خداوند نهی

اگر چشم داری به دیگر سرای

به نزد نبی و وصی گیر جای

گرت زین بد آید گناه من است

چنین است آیین و راه من است

دلت گر به راه خطا مایل است

تو را دشمن اندر جهان خود دل است

نباشد جز از بی پدر دشمنش

که یزدان به آتش بسوزد تنش

نگر تا نداری به بازی جهان

نه برگردی از نیک پی همرهان

همان نیکیت باید آغاز کرد

چو با نیکنامان بوی در نبرد

نگویی به هر جا چه آید به کار

نکویی گزین وز بدی شرم دار

از این در سخن چند رانم همی

همانا کرانش ندانم همی

سخنگوی دهقان چه گوید نخست

که نام بزرگی به گیتی که جست

بخش ۶ - داستان رستم پور زال در هفت ده سالگی و جنگ کردن او با ببر بیان قسمت اول

به نام خداوند مشکل گشای

که او هست بر نیک و بد رهنما

گذارنده این سخن داستان

چنین گفت از گفته باستان

که روزی در ایام فصل بهار

منوچهر بر تخت بد شهریار

کلاه کئی بر سر افراشته

نکو خسروی مجلس آراسته

همه پهلوانان ایرانیان

به خدمت کمر بسته اندر میان

فراز یکی کرسی زرنگار

نشسته بدان زال سام سوار

به یک دست او بود گودرز و گیو

ز سوی دگر پور گشواد نیو

جهان پهلوان رستم زال سام

در آن بزم بد ده هفتش تمام

ز نقل و می و باده خوشگوار

ز بوی خوش آن چیز کاید به کار

همه اندر آن بزم آماده بود

سر و زلف ساقی به کف داده بود

نشسته در آن بزم شاه جهان

دلش فارغ از غصه های جهان

گه از سلم گفتی سخن گه ز تور

گه از درد ایرج شدی ناصبور

که ناگه فرستاده آمد ز در

که ای شاه نیکوی والاگهر

فرستاده شاه هندم بدان

به نزدیک آن شاه ایرانیان

که شاها به غم پایمال اندریم

ابا اژدها در جدال اندریم

به هندوستان ببری آمد پدید

ندیده زمانه نه دوران شنید

درازی و پهنای او صد کمند

بود بیشتر ای شه ارجمند

نفس چون به هامون در آرد کنون

شود از تفش آب دریا چو خون

ز دود دمش هند پر آتش است

تو فریاد رس کان شها ناخوش است

سوی سبزه زاری گر آرد گذر

بسوزد ز دود دمش خشک و تر

خورد آهن و روی و مس جمله پاک

همین دم نیارد سوی سنگ و خاک

منوچهر از وی سخن گوش کرد

زسر عقل یکسر فراموش کرد

نگه کرد بر روی زال سوار

بدو گفت کای پهلو نامدار

دل دشمن از تیغ تو پر هراس

پراکنده دل خاطر و ناسپاس

چو دست آوری سوی گرز گران

دل خاره گردد چو آب روان

زمادر چو تو زادی ای پاک زاد

زدشمن کس از ما نیاورد یاد

چو گیری به کف نیزه آتشی

فلک با تو ناید به گردن کشی

دل من ز مهر تو نازد همی

بدین خوب چهر تو نازد همی

همه از دلیران شمشیر زن

گزین کن یکی نامدار انجمن

از ایدر سوی هند رو با سپاه

مگر سازی آن ببر غران تباه

چو بشنید زال از شه این گفت راست

زمین را ببوسید و بر پای خاست

بگفتا که ای شهریار جهان

کمر بسته دارم به خدمت میان

تو بر تخت بنشین و دل شاد دار

از آن جانور من برآرم دمار

چو بشنید رستم از او این سخن

زجا جست و گفت ای شه انجمن

بفرما بدین رزم رفتن مرا

ز گردان برافراز گردن مرا

پدر گرچه رانده گهی دار و گیر

میان بسته دارد چو شیر دلیر

نباشد به نزدیک یزدان نکوی

تن آسوده پور و پدر جنگجوی

کنون من بدین رزم بندم کمر

تن آسوده باشد که باید پدر

مرا آن درست است کان جانور

به دست منش جان برآید به سر

پدر گرچه از شیر نر برتر است

مر آن جانور را نه اندر خور است

ز گفتار رستم بر آشفت زال

بدو زد یکی تازیانه دوال

بدو گفت کی کودک خورد سال

چو داری به سر عقل ای بی همال

بدو گفت کی کودک کم خرد

ز آزادگان این نه اندر خورد

که طفلی تو دو هفت ساله تمام

کنی پیش لشکر مرا زشت نام

چو تو کودک پروریده به ناز

کنی جنگ ببر بیان را تو ساز

چو من پهلوانی که در هند و چین

نویسند نام مرا بر نگین

مر آن جانور را نه اندر خورم

مگر کز تو از زور و تن کمترم

زبانت بریدن ز بن در خور است

لبانت به هم دوختن بهتر است

که تا بار دیگر نگویی چنین

میان بزرگان ایران زمین

پس آنگه به گودرز کشواد گفت

که عقل و خرد مر ترا نیست جفت

بگفتم ترا مر چنین چندگاه

میاور مر این طفل را نزد شاه

ادب ورزش و عقل و هوش و خرد

که تا بچگان را ادب پرورد

بدان سان دهش گوشمال و ادب

که از خاطر افتد مر این را تعب

برآشفت زین گفته گودرز گرد

برفت و تهمتن به همراه برد

گزین کرد آنگاه زال سوار

سواران جنگی ده و دو هزار

چو کشواد و قارن سران سپاه

براندند منزل به منزل سپاه

دگر آنکه دانا دل و هوشمند

همی از تهمتن کند نقل پند

که چون پور کشواد گودرز گرد

مر او را به مجلس سوی خانه برد

ز دستان دل خود پرآزار کرد

برو چند چوب ادب کار کرد

تهمتن برآشفت با او به جنگ

برو پنجه بگشاد بازوی جنگ

بشد تند گودرز با او به جنگ

گرفتش دوال کمرگاه تنگ

چو بر یکدگر زورشان بازگشت

برآورد رستم به گودرز دست

بزد مشت بر فرق گودرز سخت

که از پا در آمد چو شاخ درخت

به بر پروراننده بیداد کرد

گریبانش از دست وی چاک کرد

تهمتن برون آمد از نزد وی

رخش گشته گلنار پر خون ز خوی

همان دم سوی خانه آمد چو شیر

دلی پر زخون از پی دار و گیر

سلیح دار را بانگ برزد بلند

که بگشا در گنج و اسباب چند

سلیح نیاکان بیاور برم

بدان تا بدین سان یکی بنگرم

ببینم سلیح که افزون تر است

کدامین از ایشان مرا بهتر است

سلیح دار گفتا که تو کیستی

چنین تند و تیز از پی چیستی

بدو گفت منم پور دستان سام

تهمتن مرا باب کردست نام

چو بشنید آن مرد بردش نماز

بدو گفت کای پهلو سرفراز

که بی رای دستان فرخ نژاد

نیارم سلیح خانه را در گشاد

بر آشفت رستم ز گفتار اوی

به سوی سلیح خانه بنهاد روی

بزد پا و از پاشنه در بکند

میان سلیح خانه خود را فکند

سلیح دار چون دید برداشت گام

بدو بانگ زد رستم زال سام

به یزدان که گر پیشتر پا نهی

سر خویش بر جای آن پا نهی

بترسید آن مرد و ایستاد پای

درون رفت رستم چو نراژدهای

میان سلیح خانه چون بنگرید

سلیح نیاکان بسیار دید

جداگونه هر یک بد انباشته

سلیح هم به جا هست بگذاشته

از آن نامداران فرخنده نام

گزید آن سلیح سپهدار سام

بزودی به مرد سلیح دار گفت

به یزدان که او هست بی یار و جفت

اگر فاش سازی تو این راز من

نمایی به کس راز و آغاز من

وز اینجا سوی هند گردم سوار

از آن جانور من برآرم دمار

پس آنگاه هستیم تو را کینه خواه

کنم روزگارت چو نیل سیاه

بدو گفت بگذار ایدر تو رای

بدین کار با کس نیم رهنمای

نگویم به کس راز از ایدر سخن

تو دانی کنون هر چه خواهی بکن

تهمتن ز گفتار او گشت شاد

بپوشید در دم سلیح همچو باد

تن یک تنه راه اندر گرفت

پی لشکر زال زر برگرفت

تهمتن ز گودرز چو گشت دور

ز دوریش گودرز شد ناصبور

به دل گفت از کودک نو رسید

به سر بر بلاهم بخواهد رسید

که هنگام طفلی است مانند یوز

دریغا به مادر نزادی هنوز

گر او را بد آید از این ره گذر

ندانم چه گویم بر زال زر

بگفت این و بر بارگی بر نشست

کمر بست نیزه گرفته به دست

جهاندیده گودرز کشواد گرد

پی رستم زال بگرفت و برد

ز پس کرد رستم همان گه نظر

بدید از پس خویش آن نامور

بدانست گودرز آید به پیش

که او مهربانست چون جان خویش

همان دم بایستاد بر جای خویش

چنین تا که گودرز آمد به پیش

تهمتن به اسب اندر آمد چو باد

به لب حقه خاک را نقش داد

پس آنگه رکابش ببوسید و گفت

که ای بخت یار و خرد گشته جفت

به دل ترس و اندیشه یک سوی کن

به من بهتر از مهر دل روی کن

ببینی که این کودک خوردسال

هنر چون نماید همین دم به زال

سپاه ورا جمله بر هم زنم

که این جنگ و پیکار و کین دم زنم

کشم حلقه نقره در گوش اوی

که از سر برون گرددش هوش اوی

بدان تا ببینند مردی من

ازین یال و کوپال و گردی من

بزد تازیانه مرا گفت سرد

خودش مرد دید و مرا شیر خورد

اگر همرهی گام بردار و آی

وگرنه مگو حرف و رو باز جای

چو بشنید گودرز چیزی نگفت

به ناچار با او ره اندر گرفت

همه روز از پس همی تاختند

به روز سوم روز بر ساختند

رسیدند بر لشکر زال زر

به تندی بکردند از ایشان گذر

پی لشکر قارن رزم زن

گرفت آن زمان پهلو پیل تن

چو دو روزه راه دگر تاختند

به نزدیک خود اندر انداختند

شب تیره بد ماه پیدا نبود

به دل هیچشان فکر و غوغا نبود

سپهدار گو قارن رزم زن

به پیش سپه بعضی از انجمن

تهمتن به گودرز کشواد گفت

که عقل و خرد مر تو را نیست جفت

به یزدان و دادار خورشید و ماه

به جان و سرشاه و تخت و کلاه

اگر با سپاه آشنایی دهی

در این تیره شب روشنایی دهی

نیایم دگر با تو در سیستان

نبینم دگر خویش و هم دوستان

که تا زنده ام با تو کین آورم

نه پا در رکاب از زمین آورم

چو بشنید گودرز سوگند خورد

بدین نیلگون گنبد لاجورد

که راز تو با کس نگویم همی

ره روشنایی نجویم همی

چو رستم شنید این سخن گشت شاد

در شادمانی به خود برگشاد

بپوشید اندر زمان ساز جنگ

میان را به زنجیر بربست تنگ

به گردن برآورد رومی عمود

سواره شد و نیزه را در ربود

برانگیخت باره گو جنگ خواه

زپشت سپه شد به پیش سپاه

بغرید چون شیر نر در شکار

بلرزید آن مرد و اسب و سوار

از آن نعره افتاد قارون به جوش

برآورد گرز گران را به دوش

بیامد به نزد تهمتن چو باد

به دشنام قارن زبان برگشاد

بدو گفت کی خیرگی مرد شوم

بگو کز چه مرز و چه آباد بوم

سر ره گرفتی و راه تو چیست

ندانی که این لشکر و پیل کیست

سپاه گرانمایه زال زر است

که ایران سپه را سپهبد سر است

بکش از طمع پای گستاخ را

که ناخورده کس میوه این باغ را

بگو نام تا دانمت کیستی

چنین تند و تیز از پی چیستی

تهمتن از و این سخن چون شنفت

مرا نام البرز خوانند گفت

بینداز از خواسته هر چه هست

ز بعضی شترها و پیلان مست

یکایک مرا هدیه پیش آورید

پس آنگه ازین سرزمین بگذرید

چو بشنید قارن برانگیخت اسب

درآمد به میدان چو آذر گشسب

عمود گران برد بالای سر

بدان تا زند پیل تن را کمر

تهمتن بر آشفت چو پیل مست

گرفت از هوا گرز آن شیر دست

بپیچید گرز از کفش دور کرد

پس آنگه برآورد گرز نبرد

چو کشواد قارن بدین گونه دید

هم آنکه گران گرز را بر کشید

به گرز اندر آمد گو که فکن

بزد گرز بر شانه پیل تن

تهمتن بخندید و بگشاد چنگ

گرفتش دوال کمرگاه تنگ

بکندش ز زین و بزد بر زمین

ببستش به خم کمند گزین

دلیران ایران چو شیر ژیان

گرفتند یکسر ورا در میان

به چندان که بر وی بر آشوفتند

به چندان که گرزش به تن کوفتند

نه سستی گرفت اندر آن رزمگاه

نه بی خنده گشتی در آن رزمگاه

از ایشان دو صد تن گرفت و ببست

دگر لشکر از پیش رخشش نجست

برفتند یکسر بر زال زر

بگفتند با او ازین ره گذر

که البرز نامی به ما ره ببست

به تنها سپه را به هم برشکست

ببسته است کشواد و قارن به هم

زجنگی سواران دو صد بیش و کم

چو زال این سخنهای نشنیده دید

به لرزه در آمد به مانند بید

ازین گفته خونش برآمد به جوش

به زین اندر آمد بزد یک خروش

بیامد شتابان بدان رزمگاه

بگردش سپهبد به هر سو نگاه

زده دید آن خیمه خویشتن

نشسته میانش گو پیل تن

نهاده به سر ترک در بر زره

زره را زده بر گریبان گره

کمندی به بازو و اسبی به زین

خروشان و جوشان چو دریای چین

چو کشواد و قارن به بند گران

نشسته میانش چو کند آوران

بپیچید و خشمش بشد زال زر

به دل گفت کاین را نمایم هنر

مگر کز هنر دل هراسانمش

پس آنگه بگیرم بترسانمش

بگفت این و غرید مانند ابر

بیامد تهمتن بسان هژبر

بزد چنگ بر تنگ مرکب چو سنگ

گرفتش بدان سان که آمد به جنگ

سر و پای اسب گرانمایه زال

گرفت آن هنر پرور نیک فال

به چندان که زد پاشنه زال سام

دگر باره پایش نه بنهاد گام

شد اندوهگین زال سام سوار

که بر ما بر آشفته شد روزگار

به ببر بیان سوی جنگ آمدیم

که ناله به سوی نهنگ آمدیم

جهان پهلوانان روی زمین

چو مصر و چو روم و چو ماچین و چین

نتابند یک ضرب گرزم به جنگ

عمود مرا کس نگیرد به چنگ

بلا هست همانا که بر ما رسید

ندانم که از وی چه خواهیم دید

اگر بدهمش باج ننگی بود

وگر ندهمش شیر جنگی بود

چه سازم ندانم چه کار آورم

که این شیر نر زیر پای آورم

دگر گفت اندیشه نبود جز این

که سیمرغ را من بخوانم برین

چو البرز برگشت از جنگ باز

بشد نزد گودرز و بردش نماز

ببوسید چشم و سرش پهلوان

بدو گفت کای پهلوان جهان

نبرد یلان را تو اندر خوری

تو از سام و گرشسب افزون تری

خرد پرور هوشمندان تویی

هنرور تویی پیل دندان تویی

چو بشنید البرز خندید و گفت

که با هوشمندان خرد باد جفت

اگر او نبودی همانا پدر

به چنگم نرفتی سلامت به در

ندیدی که من حرمتش داشتم

بدو بازوی کین نیفراشتم

بفرمود تا بندیان را ز بند

گشادند از تاب داده کمند

برفتند نزد گرانمایه زال

بگفتند هر یک بدان شرح حال

که البرز را باج باید نخست

که از دست وی باز گردیم درست

برآشفت ازین گونه زال سوار

ازین گفته گوینده را کرد خوار

که ای کم خرد مرد بسیار گوی

مزن دم ازین گفته دیگر مگوی

اگر باج بدهم من البرز را

چه دارم به کف نیزه و گرز را

ز گاه کیومرث تا این زمان

که بستد بگو باج از ایرانیان

که البرز خواهد ز ما باج را

هر آن یاره و گوهر و تاج را

چو فردا زند بر سپهر آفتاب

جهان می شود سر به سر زر ناب

کمند کیان و من و تیغ و گرز

بگیرم ببندم به البرز برز

جهان را بدو چشم گریان کنم

دل دیو و جادو هراسان کنم

چو خورشید بدرید از شب قفس

دم صبح از روشنی زد نفس

برآورد سر زال و از جای خواب

سر پر زکینه دلی پرشتاب

یکی ترک به سر ز فولاد چین

نهاد آن خردمند با آفرین

دو ابلق زده بر سر مهتری

نه از مهتری بلکه از کهتری

کمر ترکش اندر میان کرد تنگ

که بودش صد و شصت تیر خدنگ

به فتراک بر بست پیچان کمند

کمان را به بازوی تمکین فکند

یکی گرز نهصد منی زیر زین

فروهشته آن گرد با آفرین

سپر در پس پشت پیچان کمند

پس آنگه روان شد چو کوه بلند

درآمد به میدان چو شیر ژیان

به کف تیغ و نیزه به بازو کمان

وز آن روی البرز چون گشت روز

برآمد زجا گرد گیتی فروز

زسندس قبایی بپوشید نرم

به پس کرد پس جوشن و خود گرم

به سر افسری برنهاده بلند

کزو خیره شد دیده هوشمند

ز فولاد زنجیرش اندر میان

کمر کرده اندر میان پهلوان

کمر ترکش اندر میان تنگ بست

تو گفتی مگر کوه فولاد رست

کمربند زنجیر زد بر غلاف

ببست و گره زد ابر روی ناف

کمند خم اندر خم و چین به چین

به هم رفته چون زلف خوبان چین

به فتراک بر بست آن پهلوان

به کوهه برآورد گرز گران

بخش ۷ - داستان رستم پور زال در هفت ده سالگی و جنگ کردن او با ببر بیان قسمت دوم

سپر در پس پشت خود کرد تنگ

به کف نیزه بگرفت از بهر جنگ

فرو برد پا در هلال رکاب

به زین اندر آمد یل کامیاب

همی راند باره به دشت نبرد

که ناگه بیامد یکی تیره گرد

برون آمد از گرد دیوی به دشت

که از دیدنش آسمان خیره گشت

سرش گنبدی بود و بالا منار

دو دستش بدی چون دو شاخ چنار

لبش خور هندی و حق شاخ شاخ

دهان، چون لب کوره از هم فراخ

دماغش بدی چون تنور آسیاب

دو چشمش بدی مشعل کامیاب

مرو را بدی چون گلیمش دو گوش

سیه چهره نامش گلیمینه گوش

میان را به زنجیر بر بسته تنگ

فروهشته قلابه همچو سنگ

چو آدم همی آمدی سوی جنگ

نبودی به چنگش بجز پاره سنگ

اگر کوه خوردی ز سنگش یکی

ز پا اندر افتاد او بی شکی

بیامد شتابان در آن جایگاه

بایستاد هر سوی کرد او نگاه

سپه دید و مردان بسیار جنگ

ز هر سو سرا پرده رنگ رنگ

بپرسید کاین لشکر و جنگ کیست

سرا پرده و رونق و رنگ کیست

یکی گفت کاین لشکر زال سام

که ببر از نهیبش گذارد کنام

چو بشنید آن دیو از آن نام زال

برآورد بازو برافراشت یال

بینداخت بر لشکرش پاره سنگ

گرفتی همی سنگ دیگر به چنگ

ده و دو تن از مرد کشت و ستور

بدیدند کشواد و قارن ز دور

زجا باد پایان برانگیختند

زپیکار باره برآویختند

برآشفت پتیاره همچون نهنگ

برایشان بینداخت یک پاره سنگ

بزد گردن اسب کشواد گرد

بیفتاد باره همان دم بمرد

ز قلابه، سنگ دگر بر گرفت

ابر اسب قارن بزد بر شگفت

که باره به خاک اندر افتاد پست

گرفت او سبک سنگ دیگر به دست

پراکنده شد لشکر از گرد زال

گریزنده هر یک سراسیمه حال

برانگیخت باره برآمد به جوش

بیامد به نزد گلیمینه گوش

چو پتیاره آن دید از آن بر شگفت

ز قلابه، سنگ دگر بر گرفت

برآورد بر سر فرو کوفت یال

شدش خورد تارک از آن سنگ زال

بیفتاد زال از تکاور سمند

بیفتاد مرکب به خاک نژند

چو دید آن چنان زال غمناک گشت

بغرید پتیاره از پهن دشت

چو برخاست زال از زمین، آن زمان

ز غصه دلش گشت او پر زخون

دگر نیز پتیاره از قهر زال

بزد بر سر زال زر تا به یال

سپر بر سرآورد زال سوار

برآورد پتیاره باره به کار

چو البرز از این گونه احوال دید

سپه را پراکنده بی حال دید

گو گودل و گوسر و گونژاد

گو آهنین دل گو دل نهاد

فرود آمد از باره چون پیل مست

ز دامان، گره بر کمرگاه بست

پیاده یکی جنگ را ساز کرد

برآن دشت پتیاره آواز کرد

چو بشکستی این لشکر و پیل و کوس

نمایی همی ریشخند و فسوس

چو بشنید از و این گلیمینه گوش

چو جوشنده دریا برآمد به جوش

ز قلابه سنگی گرفت آن زمان

زکین سوی البرز کردش روان

به چالاکی البرز شد در شگفت

گران سنگ را در هوا برگرفت

پس آنگه برافراشت بالای سر

زد آن زشت پتیاره را بر کمر

ز زنجیر و قلابه سنگ ها

همه در میانش بشد طوطیا

چو پتیاره آن ضرب البرز دید

چنار قوی را به گل بر کشید

سری پرستیز و دلی پرشتاب

بزد جنگ و بفکند از روی تاب

برافراشت بالای سر آن زمان

بزد بر سر پهلوان جهان

برآشفت پتیاره همچون نهنگ

گرفتش دوال کمرگاه تنگ

همان دم برآورد البرز جوش

گرفتش دو گوش گلیمینه گوش

بپیچید از این پس که خاموش شد

بیفتاد بر خاک و بیهوش شد

چو آن کوه پیکر برآمد ز جای

ابر سینه اش پهلوان کرد جای

ببستش به خم کمند یلی

گو شیرفش پهلو زابلی

به خاکش برآورد بر دوش بر

سوی خیمه بردش گو شیر نر

شگفتی فروماند زال و سپاه

از آن زور و بازوی آن کینه خواه

ندانست کس این دلیر از کجاست

در این دشت، باران جنگش چراست

گو شیر دل پهلو دیوبند

خردمند بیدار و اختر بلند

پس آنگه بیامد به جای نشست

مر او را ببوسید گودرز دست

ثنا خواند بر پهلوان جهان

ز تو باد پشت و پناه کیان

دگر گفت کای پهلوان زمین

که بر تو سزد صد هزار آفرین

ز روی جهان نام تو کم مباد

روان مرا بی تو یک دم مباد

طلسم افکن نره دیوان تویی

فروزنده نام ایران تویی

زبان بر گشاد آنکه دیو پلید

ثنا خواند بر پهلوان چون سزید

چنان زور و بازو که آن دیو دید

بجز بنده کی چاره خود ندید

بدو گفت کای پهلوان جهان

منم بنده تو به هر دو جهان

بکن حلقه نعل اسبم به گوش

که تا زنده ام حلقه باشد به گوش

چنین گفت البرز، بخشیدمت

هم آنگه که بر زیر آوردمت

مگر تو نسازی به من مکر و ریو

وگ نه برآرم دمار از تو دیو

چو نیکویی از پهلوان دید دیو

ز دل کرد آنگه برون مکر و ریو

کمر بست خدمتگری را میان

همی خیره شد او ابر پهلوان

به البرز گفت ای سپهدار شیر

کز ایشان و جمع دلیران دلیر

چه باشد که گویی به من نام خویش

همان منزل و جای و آرام خویش

که من باز دانم که تو کیستی

بدین دشت کین از پی چیستی

بدو گفت منم رستم زال سام

تهمتن مرا باب کردست نام

بدو دیو گفت ای گو نامجوی

چرا آمدستی در این جنگجوی

تهمتن گذشته بدو باز گفت

چو بشنید دیو این سخن بر شکفت

در این حرف بودند کز آن انجمن

بیامد سبک قارن رزمزن

پیام آوریدش ز دستان سام

ابا هدیه و اسب زرین لگام

که این دیو دست توآمد به بند

نه با ماست کو خود مرا هست چند

تو گر باج خواهی ز ایران سپاه

سوی هند بخرام و با من بیاه

جداگونه با ببر جنگ آوریم

هر آن کو سرش زیر سنگ آوریم

اگر ببر را من بسازم تباه

تو رو منزل و باج از من مخواه

ز تو ببر اگر آنگهی یافت نیش

ترا باج آرم از اندازه بیش

چو البرز بشنید خندید و گفت

که با پهلوان آفرین باد جفت

مرا آرزو در دل این بود و بس

و گرنه نخواهیم ما چیز کس

چنین گفت قارن به دستان سام

که راضی شد از هدیه و این پیام

سرا پرده کندند و کردند بار

برفتند تا زان سوی هندبار

بگفتند با شاه هندوستان

که زال آمد از شهر زابلستان

پذیره شدن گرد لشکر بساز

دو منزل بیامد برش پیش باز

ابا هم بدو آشکارا شدند

ابا همدمی با مدارا شدند

ز البرز دستان همی گفت باد

همان رای البرز گفتند باز

سه شب، زال با رای با هم نشست

به روز سیم کوس بر پیل بست

شه هند با لشکری همچو کوه

همان زال با لشکر هم گروه

کشیدند لشکر دو منزل به راه

همه غرق آهن چو کوه سیاه

برفتند جایی که آن ببر بود

خروشان و جوشان و چون ابر بود

بدیدند دشتی پر آتشکده

تر و خشک او جمله آتش زده

بپرسید دستان فرخنده رای

چگونه زده آتش این کوه جای

چرا آتش تیز افروختند

ز بهر چه این دشت را سوختند

بدو گفت شه ای گو شیر مرد

کس از آدمی آتش اینجا نکرد

دم ببر زین گونه آتش زنست

نشانش کنون بر شما روشنست

ازو خیره شد زال و چیزی نگفت

به هم رفت چون غنچه ناشکفت

شنیدند لشکر کشیدند صف

همه نیزه و تیغ و زوبین به کف

پیامی فرستاد به البرز زال

که ای نامور پهلو بی همال

نبرد اول بار، گردن مراست

چو من مانده گشتم پس آنگه تراست

چو بشنید البرز گفتار راست

نبرد اول بار گردن شماست

چنین گفت با دیده بان زال زر

که بر گوی از ببر غران خبر

بدو دیده بان گفت کای کامیاب

بود هفته تا ببر رفته در آب

همان دم که آید ز دریا برون

شما را کنم آشکارا از آن

جهان دیده دستان به همراه رای

دو هفته در آن دشت کردند جای

ولیکن به یک هفته البرز مرد

یکی خانه آهنی ساز کرد

درازی و پنهای او صد کمند

بفرمود تا ساختند ارجمند

همه خنجر آب داده به زهر

نشاند اندر آن پهلو پرهنر

کنارش همه خنجر جان ستان

نشاند آن چنان پهلوان جهان

میانش یکی خانه از بهر خود

بفرمود کردند چونین که بد

بپرداخت استاد از آن خانه دست

زاندیشه و فکر، یک سو نشست

وز آن سو دگر زال سام سوار

همی بود مر ببر را انتظار

زناگه بدیدند دریا شگفت

میانش یکی تیز آتش گرفت

بگفتند با زال ببراست آن

که آتش همی بارد اندر دهان

برآمد به زین زال چون پیل مست

سپه را بفرمود و خود بر نشست

چو ببر آمد از ژرف دریا به در

سوی لشکر آمد دمی پرشرر

ز بس آتش افروخت اندر دهان

در و دشت شد آتشین در زمان

سیلح از کف انداخت یک سر همه

برفتند چون بیم خورده رمه

ز بهر سبک رفتن اندر گریز

یک افکند درع و یکی تیغ تیز

یکی جوشن افکند و دیگر عمود

گریزان و بر کوه رفتند چو دود

بماندند بر جایگه شاه و زال

سپهبد به کینه برافراشت بال

چو با ببر ناورد پای ستیز

عنان را بپیچید و شد در گریز

ابا رای برکه گرفتند جای

بیفشرد در جنگ البرز پای

ز خواهش بیامد چو گودرز پیش

کز این آتش اکنون بپرهیز خویش

شراری به دل بر نهادند دست

مکن روی از ببر جای بد است

پدر آن که با شیر بد هم نبرد

گریزان شد و هیچ کاری نکرد

بخندید البرز گفتا خموش

تو در کوه رو با گلیمینه گوش

نکوش اندر این بحر از آزار من

مشو بار من چون نیی یار من

برو گر کنم روی هامون بنفش

نشانه کنم کاویانی درفش

چو گودرز بشنید گشت او خموش

به که رفت او با گلیمینه گوش

چو ببر اندر آمد در آن رزمگاه

بسی خورد ساز و سلیح سپاه

به سوی تهمتن روان گشت تنگ

تهمتن برآشفت همچون نهنگ

کمان را به قربان گرفته به دست

برآورد تیری به زه بر نشست

سه چوب خدنگ از کمان پی زپی

بزد بر سر ببر آن نازکی

وز آن تیرنامد مرادش به مشت

بدین سان که شد تیر او را نکشت

فرود آمد از بارگی دیوبند

در خانه آهنین برفکند

سوی خانه شد ببر آتش فشان

کشید از نفس خانه را خود کشان

دم آورد آن خانه را خود کشید

درون تا شدش حلق برهم درید

چپ و راست بر حلق او تیغ تیز

نشست و نبودش دگر خود ستیز

دهن همچو غاری شد از هم فراخ

چه ها داشتی اندر آن سنگلاخ

تهمتن کمان را برارنده کرد

صدو شصت تیرش گذارنده کرد

کفش آتش تیر را جمله سوخت

چنانش چپ و راست بر هم بدوخت

بیفتاد بر خاک و زار و نژند

برون شد ز خانه گو دیو بند

بیفشرد بازو به شمشیر تیز

زدش بر شکم چند زخم ستیز

برآمد دوان ببر آتش فشان

ابر سوی دریا همی شد روان

چو البرز دیدش زغم یار گشت

به خود گفت کم رنج بر باد گشت

زفتراک بگشاد پیچان کمند

زجا جست و در گردن او فکند

قدمگاه را بر زمین کرد سخت

به زور خداوند دادار بخت

زدریا پس او روی برگاشتش

به گرز گران بازو افراشتش

چو دانست جانش برآمد زتن

به زین اندر آمد گو پیلتن

وز آن روی، گودرز در اضطراب

که فردا به دستان چه گویم جواب

چه عذر آورم گر پذیرد همی

که تقصیر بر من نگیرد همی

به گودرز گفتا گلیمینه گوش

که چندین به دستان چه داری خروش

بیا تا که ما در بلندی رویم

به کوه و بیابان یکی بنگریم

ببینیم کو را چه آمد به پیش

کزو نوش برباخت زهرش به نیش

بگفتا بلندی رویم ناخوشست

که از ببر، این دشت پرآتشست

مبادا کشیم از سر کوه سر

بسوزیم از آن آتش شعله ور

هم آخر برفتند دل پرنهیب

بر افراز کوه گران از نشیب

بدیدند آن اژدهایی درفش

زده زو شده روی هامون بنفش

شتابان از آن که به زیر آمدند

بر پهلوان دلیر آمدند

از آن روی، دستان خروشان به درد

به دل گفت البرز را ببر خورد

چنین گفت با نامداران هند

نه در روم و چین و نه در هند و سند

به گیتی چو البرز مردی نخاست

چو او نامداری به زور از کجاست

دریغا یل نامور خوار شد

برو روز روشن، شب تار شد

در آن بد که آمد دوان دیده بان

بدو گفت کای نامور پهلوان

مخور غم که اندیشه ها هیچ نیست

که البرز از ببر، دل ریش نیست

دم آتش افشان او گشت سرد

فتاده است بیجان به دشت نبرد

چو بشنید شه این سخن خیره ماند

به البرز یل آفریرن ها بخواند

بدید آن درفش اژدهایی به پای

ستاده برش گرد لشکر نپای

چمان و چران باره پیل تن

خروشان و جوشان و کف بر دهن

که یعنی سپهبد گو شیر نر

ز فیروزی از ببر ببریده سر

فروماند زال زر اندر شگفت

سرانگشت حیرت به دندان گرفت

زبانش دعا کرد بر پهلوان

به دل گفت کاین کاش ببر بیان

بخوردی ورا خوار در انجمن

مگر بازگشتی گزندش به من

نداریم ما نیز از این ننگ یاد

که فردا ز ما باج خواهد ستاد

دریغا که ایران به ننگ اندر است

سر من به کام نهنگ اندر است

ازین بد که آمد گلیمینه گوش

به نزدیک آن پیره سر پر خروش

به دستان چنین گفت کای نیکمرد

چه بد دیده ای تو به البرز مرد

چرا دشمنی تو ایا نیک نام

که این است پور تو رستم به نام

بگفتش سراسر همه شرح حال

از آن گفته بشکفته شد قلب زال

روان شد در آن دم بر پهلوان

ز شوق او رخش همچو باد دمان

رسیدش چو نزدیک آن دیوبند

دو دستش حمایل به گردن فکند

که دارنده ملک ایران تویی

نوازنده ملک ایران تویی

جهانت به کام و فلک یار باد

جهان آفرینت نگهدار باد

به کام تو بادا سپهر بلند

ز چشم بدانت مبادا گزند

پس از آفرین رستم پیلتن

بفرمود تا نامور انجمن

که کندند پوستش همی تافتند

ز بهرش یکی جوشنی ساختند

جهانی از آن پیلتن روشن است

که ببر بیانش همی جوشن است

گشاده دل و نیکخواه آمدند

از آنجا به مهمان شاه آمدند

پس از خوردن شب ورا شاه گفت

حدیثی به رستم چو گل برشکفت

که دارم پس پرده یک دختری

سمن داغ و گل پیرهن دلبری

جمالش هم از ماه نو برتر است

دو ابرویش از ماه هم بهتر است

بیارم اگر زآن پسندش کنی

به هم آبخورارجمندش کنی

تهمتن ازو این سخن چو شنفت

به دامان لطفی برآویخت و گفت

که از وی حیاتم ابر لب رسان

بفرمود تا قاضی آمد چو باد

همان شب نکاح مه و مشتری

ببستند با نیک هم اختری

به شاهین، تذرو جهان پیر شد

تذرو جهان عاقبت زیر شد

تهمتن میان از طلب جای جست

همی از صدف جای گوهر بجست

چو افکند شاهین، تذرو از جهان

ز ساقش کمر کرد اندر میان

به گردن ورا ساعدش زد به طوی

وز آن حوض انداخت ماهی بدوی

الف بر دو شاخ الف لام کرد

کلید زر از نقره خام کرد

زگوهر که چون در صدف گشت پر

از آن داد یزدان یکی دانه در

مر آن دانه در، فرامرز بود

سرافراز و فیروز هر مرز بود

دگر روز دستان ابا آن سپاه

تهمتن که او بود لشکر پناه

سوی شهر ایران گرفتند راه

به ایران رسیدند با آن سپاه

به پایان شد این داستان کهن

دگر از فرامرز بشنو سخن

بخش ۸ - آغاز داستان فرامرز پور رستم زال و بانو گشسب خواهر او

به فرمان دادار فیروزگر

ز رستم بشد دخت شه بارور

یکی پور زاد آنگهی دخت شاه

که دیدار او آرزو کرد ماه

بیاورد نزدیک رستم چو باد

تهمتن فرامرز نامش نهاد

چو پرورده شد بر غم و درد و رنج

گذشت از برش بی زیان سال پنج

به خردی دلارای و پرکار بود

نشان مهی زو پدیدار بود

چو ده ساله شد گشت گرد دلیر

نترسید از فیل و از نره شیر

ده و شش چو شد با بر و یال بود

تنش چون تن رستم زال بود

یکی روز رستم یل پاک دین

طلب کرد بانو گشسب گزین

فرامرز جنگی مر او را سپرد

بدو گفت این نام بردار گرد

برادر جنگی تر از رستمست

ز نیروی او از تهمتن کم است

تو او را ز هر نیک و بد یار باش

ز هر خوب و زشتش نگهدار باش

به خواب و به راه و به بزم و شکار

مبادا که تنها بود نامدار

دل بانو از پهلوان شاد شد

فرامرز چون سرو آزاد شد

به هم شاد بودند چون ماه و حور

به یک جایشان منزل و خواب و خور

دل و جان به شادی برافروختش

شکار و سواری بیاموختش

به اندک زمانی چنان شد دلیر

که زنهار ازو خواستی نره شیر

هر آنگه که‌شان بود با هم شکار

یل پهلوان بانوی نامدار

به مردان به جوشن شدی در زمان

سر موی خود را بکردی نهان

دو مرد هژبر افکن نامدار

نمودی چو کردندی عزم شکار

یکی روز هر دو سواران به راه

برفتند ماند خورشید و ماه

اگر شیر پیش آمدش یا پلنگ

نمی‌داد بانو یکی را درنگ

سه شیر نر افکند در مرغزار

دو شیر دگر زنده بست استوار

به ناگه یکی گوری آمد پدید

چو سیل روان پیش ایشان رسید

چو آن گور آشفته آمد دمان

دوان از پسش شرزه شیر ژیان

چو آن گور نزدیک بانو رسید

تنش بود لرزان دمی آرمید

رسیده مر آن شیر شرزه به شور

همی‌خواست تا بر درد چرم گور

برآشفت بانو گو پرهنر

بزد گرز بر تارک شیر نر

چنان زد به تندی به یال و برش

که پنهان شد اندر زمین پیکرش

به نزدیک بانو چو شد نره گور

نهاد او سر خود به پای ستور

بشد نره شیر آن زمان ناپدید

کسی در جهان این شگفتی ندید

فرامرز رستم به بانو بگفت

کزین گور زین شیر ماندم شگفت

ز ناگاه پیدا شده یک جوان

به رخ ماه قد همچو سرو روان

به دیدار چون ماه تابنده بود

مطیعِ رُخش شاه تابنده بود

یکی جام در دست آن نازنین

پر از لعل و یاقوت و در و ثمین

یکی پرنیان کرده سرپوش او

که بگرفته بد تا سر دوش او

به نزدیک بانو ببردش فراز

ببوسید روی زمین نیاز

بگفتش که ای ماهروی زمین

منم پادشاه پری در زمین

پری سر به سر در پناه من‌اند

فزون از درختان سپاه من‌اند

یکی دشمنم بود سرخاب دیو

که بر جنیان شاه بودی غریو

به کینم شب و روز در جنگ بود

ازو این جهان در دلم تنگ بود

که تا بر من امروز او چیره شد

که من گور خر بودم او شیر شد

چو کشتیش من گشتم از غم جدا

کنم جان خود را به پیشت فدا

بپرسید بانو که این چهره کیست

که در پرنیان نقش روی پریست

چنین داد پاسخ که این نقتن است

که این صورت از دختر نقتن است

به نامست آن شاه پر طور طوش

جهان سوز دختر به فر و به هوش

فرامرز زان صورت از دست شد

ز جام می عاشقی مست شد

سه سال است ره تا به حال ایدریست

وز آن جای شش ماه تا آن پریست

بپرسید جایش بگفتش پریست

که شش ماه بالا سه سال اندریست

بدان صورتش دل چو خوشنود کرد

پسندیدش آن راه و بدرود کرد

چو شب سوی ایوان‌گاه آمدند

درخشان چو خورشید و ماه آمدند

پس آنگاه بانو مه روزگار

به سوزن نگارید و سوزن نگار

ز بانو بمانده‌ست این یادگار

که از سوزن آرند نقش و نگار

بدش بی مثال و دگر کار چین

که صورت نگارید آن نازنین

به نقاشی نقش نقاش گشت

بدان صورت آن نقش او فاش گشت

به توران بشد فاش از ایران زمین

گرفت او بدان نقش ماچین و چین

به هندوستان صورتش نقش بست

شه خاور از عشق او گشت مست

ز مشرق زمین و ز مغرب دیار

شهان را ز بانو بدی بی قرار

شکر پیش گفتار او شور بود

قمر پیش رخسار او کور بود

چو خورشید رخسار آن ماه دید

به رشکش تب و لرزه‌اش شد پدید

بدان رو چنین گرم گردیده است

که رخسار زیبای او دیده است

چرا زلف او را کنم مشک نام

که در پیش زلفش بود مشک خام

نگویم که بالاش بر سرو راست

که هرگز به بالاش سروی نخاست

به رخسار او ماه تابنده نی

چو شیرین لب لعل او قند نی

بلای جهان بود بالای او

متاع جهان بود کالای او

کسی چون به خوبیش همتا نبود

به مردیش مانند پیدا نبود

سلحشور و شیرافکن اندر نبرد

نبد کس به میدان مردی مرد

اگر کوه بودی هم‌آورد او

نماندی به روی زمین گرد او

نهنگ از نهیبش گریزان در آب

پر افکنده از هیبت او عقاب

کجا شیر در بیشه بُد منزلش

شد از تیغ بانو هراسان دلش

شب و روز عزم شکارش بدی

همه روز نخجیرگاهش بدی

فرامرز همراه آن ماه بود

که دلخواه آن ماه و آن شاه بود

یکی روز همراه چون ماه و مهر

برافروخته هر دو چون ماه چهر

برفتند هر دو به سوی شکار

نبدشان به غیر از شکار هیچ کار

بر آن کره رخش هر دو سوار

شتابان به صحرا چو ابر بهار

سواران شتابان و نخجیرجوی

غریوان نهاده به نخجیر روی

به پیش اندرون کرد بانو گشسب

چو باد بهاری همی‌تاخت اسب

شتابان زمین کوب هامون نورد

نهان کرد گردان گردون ز گرد

برفتند پویان به توران زمین

فراوان فکندند صید از کمین

رسیدند ناگه به یک مرغزار

به هر گوشه‌ای لاله کان لاله زار

رخ سبزه را ابر شسته به نم

نشانان ز گلزار بر سر درم

پر از گور و آهو سراسر زمین

زمین سر به سر سنبل و یاسمین

بهشتی شکفته بهار اندرو

نسیمی ز دارالقرار اندرو

ز هر شاخساری شکفته گلی

سراینده بر هر گلی بلبلی

چو بانو بدان جای خرم رسید

گل روش از خرمی بشکفید

فرامرز را گفت نیکو ببین

که خرم بدین سان ندیدم زمین

هوایش تو گویی که جان‌پرور است

صفایش تو گویی روان‌پرور است

بدین خرمی جای کم دیده‌ام

ز روی زمینش پسندیده‌ام

چو هر وقت با خود شکار افکنیم

در این بیشه باید که بار افکنیم

فرامرز گفتا هزار آفرین

همه روزم اینست منزل گزین

چو هر روز کردند آن‌ها شکار

دل زال زر شد از آن بی قرار

بسی پند می‌دادشان زال زر

که ای نور چشمان من در به در

ز نخجیر دشت این زمین بگذرید

دگر دشت آن راه را می‌برید

که اینجای تورانیان را شکار

همه نام داران خنجر گذار

به نخجیرگاه شه افراسیاب

نیارد ژیان شیر کردن شتاب

نپرد عقاب اندرو با درنگ

گریزد در او شیر جنگی پلنگ

بدان سرزمین راه را بسپرید

ز پند و ز اندرز من مگذرید

نبود این سخنشان به دل جای‌گیر

ز پندش نیامد سخن دلپذیر

همه روزشان دشت دلخواه بود

بدان خرم آبادشان راه بود

به رستم چنین گفت یک روز زال

که فرزند خود را بده گوشمال

که هر روز شادان به نخجیر جوی

بپویند پویان در آن ره نموی

در آنجا به نخجیر گوران شوند

چه حاجت کزین جا به توران روند

مبادا کمین آوران از کمین

بگیرندشان از پی خون به کین

به توران زمینشان برند از نهان

به ما تنگ ماند میان مهان

چو بشنید رستم ز زال این سخن

بگفتا مگر این سخن را ز بن

به گفتار نیکو بدی ای پدر

که این راز پنهان سخن سر به سر

که من هر دو را در کمند آورم

به پیش تو شان را به بند آورم

تهمتن به نیرنگ چون کرد کار

دمان رخش را کرد چون قیر و قار

دگر جوشن گرد و بر گستوان

به پولاد بست آن کمر بر میان

زره کرد بالای ببر بیان

تو گفتی که گردید گویی روان

چو کوهی بر آن کوه پیکر نشست

گرفته عمودی دگرگون به دست

دگر نیزه اژدهافش به چنگ

کمان دگر چوبه تیر خدنگ

نقابی برافکند بر روی خویش

که او را نه بیگانه داند نه خویش

پس هر دو فرزند ره برگرفت

شنو این زمان داستان شگفت

چو از نامداران دو گرد نبرد

زمانی رساندند بر ماه گرد

سوی دشت توران به ره تازیان

برفتند با هم شکار افکنان

دواندند بر روی صحرا سمند

فکندند بر یال گوران کمند

ز شمشیر شیران در آن دشت کین

به از کشته گردان صید آن زمین

فکندند هر دم نشیب و فراز

بسی گور و آهو پی بزم ساز

هژبران به دشت و گوزنان به کوه

شده غرق در خون گروها گروه

چنان بود بانو بر اسب سیاه

که در تیرگان شب فروزند ماه

بیفکند ده نره شیر ژیان

چهل گور آهو گو پهلوان

کشیدند هر سوی صید از فراز

به نزدیکی چشمه دلنواز

لب چشمه چون چشم دلدار خویش

هوایش چو زلف رخ یار خویش

نشستند هر دو به شادی به هم

نبدشان به دوران به دل هیچ غم

به گیتی ندانم ازین به سخن

که غمگین نباشی زچرخ کهن

به یک دست بگرفت جام شراب

به دست دگر ران گوران کباب

ز می رویشان همچو گلنار بود

زمو بر گل آن مشک تاتار بود

ز روی بیابان یکی گرد خاست

تو گفتی یکی اژدها بود راست

سواری پدید آمد از تیره گرد

که چشم دلیران مگر خیره کرد

نشسته به یک مرکب همچو قار

چو کوهی که بر کوه باشد سوار

خروشان به کردار آشفته مست

گرفته یکی تیغ هندی به دست

دمان همچو آتش به تندی چو باد

خروشان چو شیری زبان برگشاد

بگفتا مرا نام گویند زود

که از تن کنم سر شما را درود

بگویید تا هر دو را نام چیست

بدین جایگه هر دو را کام چیست

منم کوه تن کوه زاده به نام

در این سرزمین سال و ماهم تمام

چو صیاد بیگه که هستم کمین

که صیدی بیابم مگر همچنین

همانا که دولت مرا یار شد

سعادت قرین بخت بیدار شد

کز این سان شکاری در آمد به دام

چنین خوب صورت کنیز و غلام

چو زین در برمتان به توران شتاب

شما را فروشم به افراسیاب

ز بیع شما من توانگر شوم

همان صاحب تخت و افسر شوم

نوازد اگر بنده را دادگر

دهد این چنین گنج بی دردسر

بخش ۹ - ملاقات کردن فرامرز و بانوگشسب

چو دریا دل بانو آمد به جوش

فرامرز چون شیر برزد خروش

به آواز گفتش که ای بدنژاد

که باشی چنین گفته آری به یاد

چنان برکشم من زبان از دهن

که دیگر نگویی بدین سان سخن

به خنجر جدا سازم از تن سرت

بکوبم به گرزگران پیکرت

بدوزم به تیرت چو سوزن حریر

که تا پر بر آری تو از پر تیر

به نوک سنان چشمت آرم برون

بریزم هم اکنون در این دشت خون

چگونه مرا برد خواهی بگوی

که از خون تو گل کنم خاک روی

توانگر تو از زخم خنجر شوی

بدین خنجر من تو بی سر شوی

همانا ندانی که من کیستم

در این سرزمین از پی چیستم

اگر نام من بشنود گوش تو

هم اکنون برآید زتن هوش تو

منم بار آن تازه فرخ درخت

کزو تازه گردد سر تاج و تخت

سر سرفرازان گو پیلتن

شهنشه نشان سرور انجمن

دلیر و هژبر افکن و سرفراز

سوار صف آرای دشمن گداز

فرامرز گردنکش نامدار

پدر رستم زال سام سوار

مرا خواهر است این گو کامیاب

که بانوگشسبش همی خواند باب

به شمشیر شیران شکار از ویند

به نیزه دلیران شکار از ویند

همانا اجل با تو آورده زور

که از پای خود آمدستی به گور

بگفت این و بر کوه پیکر نشست

چو بر کوهه پیل نر شیر مست

چنین گفت رستم که ای جاهلان

به خود غره از بخت بی حاصلان

همانا که تا هست گردون سپهر

به من مهر از این گونه ننمود چهر

برمتان کنون پیش افراسیاب

برشه بیفزایدم جاه و آب

مرا سرفرازی دهد در جهان

به پیش کهان و به نزد مهان

کنون گر بخواهید جان در بدن

خود آیید آسان به نزدیک من

که تا من ببندم شما را دو دست

برم پیش آن شاه یزدان پرست

چو بشنید بانو بخندید سخت

بدو گفت کای ترک بر گشته بخت

چنین تا به کی ژاژ خواهی کنی

بر ره همی خودنمایی کنی

ترا بخت بر گشته زین آمدن

ره بازگشتن نخواهی شدن

من آن رستم زال را دخترم

فروزنده در برج چون اخترم

چو از گوهر او بود گوهرم

به هر سروری در جهان سرورم

گرفتم که هستی چو دیو سفید

زنم بر زمینت چو یک شاخ بید

مشو غره بر زور و بازوی خویش

بر این برز و بازوی و هم خوی خویش

اگر کوه باشی چو کاهت کنم

به یک گرز چون خاک راهت کنم

اگر کوه باشی و گر اژدها

که از تیغ تیزم نیابی رها

مگر آن که گفتار من بشنوی

از این کوه پیکر پیاده شوی

دهی بوسه نعل سمند مرا

ز خود دور داری گزند مرا

بغرید باز آن سوار دلیر

برآشفت مانند چون نره شیر

بدو گفت کای هرزه و یاوه گوی

چه گویی سخن های سردم به روی

ندانی که چون من کنم رای جنگ

ز بیمم گریزد به دریا نهنگ

ز نیروی بازوی خاراشکاف

شکاف افکنم در دل کوه قاف

به سرپنجه آهنی روز جنگ

بدرم دل شیر و چرم پلنگ

چو با من همیدون شوی در نبرد

ببینی تو پیکار مردان مرد

بگفتم نیارم به جانتان گزند

نگردید از تیغ من دردمند

بدو گفت بانو که ای دیو دون

به چنگال و بازوی گردی زبون

بیا تا بگردیم جنگ آوریم

در این دشت تا کی درنگ آوریم

چنان نیزه برزد کمربند او

که لرزید از آن بند پیوند او

ازو در دل رستم آمد نهیب

زبیمش بشد هر دو پا از رکیب

بخش ۱۰ - جنگ کردن رستم با فرامرز و بانو گشسب (و) آزمودن رستم، ایشان را پنهان داشتن خود را در جنگ

بدانست رستم که او سرکش است

که در جنگ همچون که آتش است

وز آن پس به کین سوی او حیله کرد

برآورد بر چرخ گردنده گرد

دو یل نیزه بر نیزه انداختند

چو آتش به پیکار هم تاختند

زره حلقه حلقه ز یکدیگران

به نیزه ربودند آن سروران

به نیزه ربودند از هم زره

زره را گشودند از هم گره

فرامرز از دور نظاره کرد

همی دید آن هر دو یل در نبرد

میان صد و شصت طعنه زنان

ببودند نیامد یکی در زیان

سرانجام هر دو بر آشوفتند

بن نیزه را بر زمین کوفتند

نخستین برآورد بانو عمود

پدر را یکی پیش دستی نمود

به پا ایستاد اندر آن صدر زین

فرو کوفت بر پهلوان گرز کین

که شد رخش تا سینه اندر زمین

بخوابید لب را به چشم و به کین

سپر خورد گشت و بشد دست خم

ولیکن فرو شد به دریای غم

دل رخش را خون درآمد به جوش

برآورد چون شیر شرزه خروش

بدانست رستم که رخش دلیر

بنالید از ضرب آن گرز چیر

به دل گفت بانو هم آورد را

برآورده ام از تنش گرد را

چو مرکب سر خود بپیچید باز

بدید او هم آورد با اسب و ساز

به جولان در افکند که کوب را

به میدان درافکند آشوب را

به دل گفت رستم که اینست گرد

که یارد به پیکار این دست برد؟

چو از کینه نزدیک بانو رسید

بزد دست گرز گران بر کشید

بگفتش که ای دختر نامدار

یکی ضرب دست مرا پای دار

چو بفراخت او گرز بالای سر

نهان گشت بانو به زیر سپر

پشیمان شده رستم از کین او

نم آورد چشم جهان بین او

نه مردیست فرزند کشتن به جنگ

که در پیش داناست این کار ننگ

اگرشان برآرم به خم کمند

که شاید ازین بند گیرند پند

به زین اندر افکند گرز نبرد

کمربند آن گرد بگرفت مرد

به سر پنجه می خواست کو را ز زین

رباید به مردی زند بر زمین

به پشت اندر افکند بانو سپر

گرفت او کمربند آن شیر نر

همی زور کرد آن بر این این بر آن

هوا بود جنبان و لرزان زمان

سما چون زمین زردگون شد ز گرد

زمین زیر پای یلان پر ز درد

همه خاک میدان ز خون نم گرفت

ز زور دو پر دل زمین خم گرفت

دل هر دو در سینه آمد تپان

شده خشک آن هر دو یل را دهان

ز کینه دهانشان پر از گرد شد

ز غصه روانشان پر از درد شد

بسی چیرگی کرد بانوگشسب

که باب اندر آرد به نیروی اسب

نبودش توان و رخش زرد شد

ازین غصه جانش پر از درد شد

سرانجام رستم بغرید سخت

برآورد از زین به نیروی بخت

ز انده رخش زرد و بیرنگ شد

چو غنچه دل ماه دلتنگ شد

رخش گونه زعفرانی گرفت

تنش لرزه و خیره زانی گرفت

چو افکند مه را به خاک نژند

فرود آمد آن پهلوان بلند

ز فتراک بگشاد خم کمند

که بندد دو بازوی سرو بلند

در آن دم فرامز یل در رسید

درخشان یکی تیغ کین بر کشید

به بالای سر برد تیغ از فراز

که تا برزند بر سر سرفراز

تهمتن نبودش مجال درنگ

به زیر سپر شد نهان مرد جنگ

چنان بر سپر زد یل نامور

که چون پرنیان شد دو نیمه سپر

بدزدید رستم سر از روی کار

وگرنه سر از تیغ گشتی فکار

زجا جست بانو چو یار آمدش

برادر به مردی به کار آمدش

نشست از بر اسب بانو گشسب

به یک سو کشید از بر باب اسب

تهمتن به جنگ فرامرز شیر

درآمد چو غرنده شیر دلیر

گرفت او کمربند فرزند را

بیازرد فرزند دلبند را

یکی زور کرد آن یل زورمند

کشیدش فرود از فراز سمند

فرامرز بر جست از روی خاک

گرفت او کمربند بی ترس و باک

چو پیلان آشفته اندر سماع

همی بود با یکدگرشان نزاع

همی بود از کینه همچون پلنگ

یکی از ستیزه بسان نهنگ

تو گفتی دو پیل اند اندر زمین

بپیچید خرطوم درهم به کین

زگردش فروماند چرخ فلک

شده تیره از گرد چشم ملک

به دل گفت رستم که بدکار شد

که ما را به فرزند پیکار شد

مبادا شوم عاجز از جنگ او

زیانی کشم آخر از چنگ او

که باشد هم آورد من پور من

خردمند جنگی و دستور من

چو شیر است بانو گشسبم به رزم

که باشد در پیش رزمم چو بزم

فرامرز هم با دل اندیشه کرد

از اندیشه دل را یکی تیشه کرد

که ما را همانا بشد اندیشه کرد

از اندیشه دل را یکی تیشه کرد

که ما را همانا بشد بخت کور

شده آب در پنجه سخت شور

درآورد برزه فلک چرخ کین

که تیرم زند ناگهان از کمین

که گویند پور تهمتن ز درد

زبون گشت از یک دلیر نبرد

سرم گر بگردد به خاک و به خون

از آن به که گردم ز دشمن زبون

که گر آب دریا بپوشد تنم

همان به که شادان شود دشنم

گهی پور پشت پدر داد خم

گهی از پدر بد پسر پر زغم

بنالید رستم به یزدان پاک

کای آفریننده آب و خاک

مکن پایمالم به دست پسر

که پیش تو به باشد افکند سر

بگفت این و از دادگر خواست زور

به نیروی دادار کیهان و هور

گرفت آن کمربند پور جوان

یکی زور کرد آن یل پهلوان

دو زانو کشیدش به خاک نژند

برو چیره شد پهلوان بلند

همی خواست بازوی او داد خم

که بانو درآمد چو شیر دژم

به چنگ اندرون تیغ آتش شرار

کزو اژدها خواستی زینهار

تهمتن نبودش مجال درنگ

چو با تیغ بانو در آید به تنگ

بدو گفت کای دختر پهلوان

شما را امانست امشب به جان

چو فردا برآید خور از کوهسار

بیارم به یاری خود کوهیار

به گوهر مرا او برادر بود

که در جنگ با من برابر بود

من او را بیارم فردا به گاه

مگرتان بیابیم این جایگاه

در آرم شما را به خم کمند

به توران برم پیش شه مستمند

بدو گفت بانو که لافی مزن

مرادی که هرگز نیابی ز من

که فردا بیاییم همراه هم

برآریم جانت به باران غم

مگر آنکه نایی بدین ره گذر

وگر آیی آرم دو چشمت به در

تهمتن یکی سخت سوگند خورد

برآرنده گنبد لاجورد

که فردا برآرد خور از کوهسار

بیایم بدین جای با کوه یار

به سوگند بانو زبان برگشاد

که اینجا بود وعده بامداد

بگفت این و از جا برانگیخت اسب

دلیر و جهانگیر بانوگشسب

فرامرز را گفت رو تا رویم

به آسایش خود به منزل رویم

برانگیخت رستم زجا تند رخش

به ایوان در آمد یل تاج بخش

ز تن دور کرد آن سلاح نبرد

به درگه شد آن پهلوان شیر مرد

به مغرب چو تنگ اندر آورد هور

ز شب چون شبه گشت رنگ بلور

بخش ۱۱ - باز نمودن راز خود، فرامرز و بانو گشسب با رستم زال و جنگ کردن ایشان

برفتند اندوه گین هر دوان

به ایوان رستم گو پهلوان

تهمتن بدیدند در پیش در

زمین بوسه دادند پیش پدر

ببوسیدشان روی و پرسید حال

که امروز دارید گویا ملال

غبار از چه بنشسته بر رویتان

پریشان چرا گشته این مویتان

گل سرختان سخت پژمرده است

مگر از کسیتان دل آزرده است

چنین پاسخ آورد بانو شتاب

کای سر هوای دلت کامیاب

به فر تو از کس نداریم باک

جگرگاه دشمن بسازیم چاک

ولیکن بد امروز ما را نبرد

ابا یک دلاور سرافراز مرد

تو گفتی مگر اژدها بد به جنگ

که از جنگ در وی زیان شد نهنگ

به زورش نباشد هژبر ژیان

ببودش به بر چون تو ببر بیان

وگرنه به صد پهلوان بود راست

که امروز با ما به پیکار خاست

کنون شرط کردیم که فردا به گاه

بکوشیم با دشمن کینه خواه

بگفتا برادر به یاری خویش

بیارم چو آیید فردا به پیش

اگر عم شود یار ما باب هم

بیاریم بر جان بدخواه غم

ببندیمشان خوار و زار و نژند

بیاریمشان بسته اندر کمند

تهمتن بدو گفت فردا به گاه

بیایم چو شیر اندر آن جایگاه

شما را به گیتی چو من یار کس

ز دشمن خداتان نگهدار بس

دعا کرد بانو بر آن پهلوان

برفتند بیدار و روشن روان

بشد رستم آنگه بر زال زر

بگفت این همه داستان سر به سر

ز جنگ و ز کشتی و زور سران

وز آن شرط فردا به یکدیگران

رخ زال چون گل شکفتن گرفت

بیایم بدو گفت بینم شگفت

ببینم دلیری ز فرزند خویش

بچینم گل از شاخ پیوند خویش

برفتند از آن پس به آرامگاه

ببستند بر دیده ها خواب راه

چو شب دست در دامن خاک زد

سفیده گریبان شب چاک زد

ز جا جست رستم ابا هردوان

برفتند شادان و روشن روان

برفتند با هم دو آزاده خوی

بدان سان که شان بد به دل آرزوی

فکندند هر دو شکار از شتاب

بکردند با هم بر آتش کباب

نشستند بر سایه سرو و بید

بخوردند با هم کباب و نبید

گهی با کباب و گهی با شراب

چو گشتند از باده مست خواب

بگفتند با هم گوی راد مرد

بیامد بر ما به رستم نبرد

اگر ما چو گرگیم او میش راه

همان به که ناید دگر پیش ماه

چو رستم برانگیخت از آن تیره گرد

از آن گرد پیدا دو آزاده مرد

بجستند از آنجا بسان پلنگ

نشستند در صدر زین خدنگ

بجستند از آنجا بسان پلنگ

نشستند در صدر زین خدنگ

بجوشید رستم چو آذرگشسب

بیامد به پیکار بانو گشسب

زواره به جنگ فرامرز شیر

درآمد چو غرنده ببر دلیر

تهمتن کمربند بانو گرفت

بدان سان که بانو ازو شد شگفت

همان بانو از کین گرفتش کمر

همی زور کردند بر یکدگر

چو آتش برافروخت شد زردرو

چو سنبل برآشفته شد موی او

یکی زور کرد آن مه زابلی

به بازو گرفتش به چنگ یلی

که شد پای رستم جدا از رکیب

به دل گفت آمد به تنگی نشیب

بپیچید بر زین به مرد نشست

بیازید بگرفت دستش به دست

بشد رستم از دختر خویش شاد

به دل گفت زین سان که دارد به یاد

سرانجام رستم برافروخت جنگ

گرفتش کمربند آن ماه تنگ

به سوراخ موشی شد از دست اسب

فرو رفت و افتاد بانو گشسب

مجالش نداد آن گو زورمند

فروبست بازوی گرد بلند

فرامرز چون بسته همشیره دید

جهان بین خود را همی تیره دید

فرا رفت پیش زواره به کین

ربودش ز زین و زدش بر زمین

تهمتن به یاری رسیدش فراز

گرفتش سر ره برو جنگ ساز

فکنده ابر گردن او کمند

کشیدند هر دو به یال سمند

زواره فرامرز بگسست خام

نیامد سر مرد جنگی به دام

گرفتند هر دو دوال کمر

ربودند سر پنجه بر یکدگر

که از روی صحرا بر آمد غبار

یکی نعره زد همچو ابر بهار

سواری پس از نعره آمد پدید

که ترکش سراندر ثریا کشید

فراز یکی اسب تازی نژاد

گران تر ز کوه و سبک تر ز باد

به برگستوان اندرون ناپدید

ز تندی تو گفتی بخواهد پرید

حمایل یکی تیغ زرین نیام

که تابش به خورشید دادی پیام

قبایش زخفتان زره پیرهن

تو گفتی که دارد ز پولاد تن

عمودی گران سنگ در پیش زین

تو گفتی که کوهست آن آهنین

پس آنگه بگفتا به آواز سخت

که خوش آن که از روی اقبال بخت

ز سر بفکند این کلاه غرور

کند گر به هستی زسر نیزه دور

زتن دور دارد گزند مرا

دهد بوسه نعل سمند مرا

تهمتن چو کوه روان را بدید

بدانست کان پهلوان در رسید

بیامد رکاب پدر بوسه داد

به نزدیک او سر به پیشش نهاد

زواره همیدون به دل شادمان

ببوسید پای گو پهلوان

فرامرز حیران در آن کار بود

دو چشمش بدان راه مروار بود

سوار دلاور بغرید باز

بیامد بر گرد پیکار ساز

مرا سهم نام و نشان سهمناک

زپیلان ندارم گه جنگ باک

فرامرز پاسخ چنین داد بار

که ای گرد کردنکش نامدار

فرامرز پور تهمتن منم

چو کوه گران زیر در جوشنم

نیا زال سام نریمان بود

که او از نژاد کریمان بود

تو خود گو شهان بندگی چون کنند

سران هم سرافکندگی چون کنند

نخواهم زیانی کشیدن ز کس

به هر ره مکن باد را در قفس

به کینه چو نراژدها و چو گرگ

نسنجد در جنگ مرد بزرگ

بگفت این و با رستم تیز جنگ

چو شیر ژیان اندر آمد به جنگ

دگر بار گرزی برانگیختند

به پیکار کین با هم آمیختند

ز نیروی آن دو گو زورمند

فروماند در زیر هر دو سمند

پیاده شدند آن دو گرد نبرد

زمانی رساندند بر ماه گرد

پیاده به هم هر دو کوشان شدند

چو دریای جوشان خروشان شدند

بدین گونه تا سایه گسترد هور

به هم هر دو جنگی نمودند زور

بنالید رستم به پروردگار

وزو خواست فیروزی و زینهار

که ای داور ماه و پروین و هور

فرازنده دانش و فر و زور

مرا زور بازو ز یاری تست

جهان روشن از کردگاری تست

هم از تست فیروزی و فر و زور

مکن شرمگین مر مرا پیش پور

بگفت این و بر بودش از روی خاک

بزد بر زمین جوشنش کرد چاک

کمر بست بازوی او را به بند

فرامرز از آن بند شد دردمند

بخش ۱۲ - زخم زدن بانو گشسب بر رستم

چو بانو در آن جنگ پیکار دید

جهان بر جهان بین خود تار دید

بنالید از دل به پروردگار

کای خالق و رازق مور و مار

به پاکی و ذاتی به یکتا یکی

که گیتی ندیدست همتا یکی

به قدر و به اعزاز پیغمبران

که هستند در راه دین سروران

که دشمن نسازی به ما شادمان

نیاری شکست اندر این دودمان

بگفت این و سر پنجه زورمند

به یک زور بگسست خم کمند

پسر تیغ در دست چون پیل مست

به ترک پدر راند شمشیر دست

چو رستم چنان دید آن دستبرد

دوان دست ساعد سوی تیغ برد

به ساعد دم تیغ بانوگشسب

نگه داشت ببر بیانش ز دست

وگرنه به فرقش بکردی گذر

که ببریدی از فرق او تا کمر

نقاب زره چون ز هم بر درید

سر و روی رستم بیامد پدید

ز شرم پدر تیغ از دست خویش

بینداخت بانو سرافکند پیش

فرامرز چون روی رستم بدید

سرشکش ز مژگان به رخ برچکید

به رستم بگفتا چه نام آوری

که داری به فرزند خود داوری

نه مردیست فرزند کردن زبون

به فرزند شاید شدن رهنمون

بگفتم به کشتی ز بالا و پست

نیارد کسی دست من زیر دست

کنون پست کردیم خون خاک راه

ازین نیستت پیش یزدان گناه

بخندید رستم بگفت ای پسر

شدی سرفراز کهان و مهان بر سر

نباشی دگر زیر دست کسی

اگر چه زیردست باشد بسی

شما را چه اندیشه از دشمن است

خداتان نگهدار جان در تن است

شما را سپردم به پروردگار

به میدان جنگ و به دشت شکار

شما را ز دشمن نباشد گزند

سر دشمن آرید در زیر بند

زدشمن دلم بود زار و نژند

چو دیدم شما را نباشد گزند

بگفت این و بگرفتشان در کنار

به شادی گرفتند از غمگسار

بیامد به نزدیک او زال زر

ز شادی به کیوان رسانید سر

ببوسید روی فرامرز شیر

نشستند شادان در آن آبگیر

بخوردند چیزی و دم برزدند

دمی بر لب خشک نم برزدند

وز آنجا به شادی به شهر آمدند

وز این داستان داستان ها زدند

یکی روز بانوی گرد دلیر

بگفت با فرامرز سالار شیر

بیا تا به صحرای توران شویم

دو روزه بر آن بوم صیدی کنیم

فرامرز گفتش که ای سرفراز

همان ساز بزم کبابی بساز

بپوییم با تاج و تخت و نگین

ابا خرگهی سبز و دیبای چین

که این خیمه باشد به عالم نشان

زنام تهمتن سر سرکشان

بخش ۱۳ - اندر شکار رفتن فرامرز با بانو گشسب

پس آنگاه چون بخت و دولت به هم

برفتند با کوس و چتر و علم

ابا باز و شاهین و با چرخ و یوز

برفتند آن هر دو یل کینه توز

شکار افکنان تا به توران زمین

که از چرخشان دل نبودی غمین

گزیدند سرچشمه ای دلپذیر

کشیدند از آن خسروانی سریر

همان سبز خیمه برافراختند

چو شیران به نخجیرگه تاختند

بکشتند بسیار آهو و گور

دویدند از چشمه نزدیک و دور

ز هر گونه اسپان برانگیختند

به آهو و گور اندر آویختند

به شمشیر و تیر و کمان و کمند

بکشتند بسیار و کردند بند

زنخجیر گشتند و گشتند باز

به نزدیک آن خیمه دلنواز

ز شبگیر بانو به صحرا و دشت

فکندند صید اندر آن پهن دشت

پس آنگه نشستند با ناز و نوش

برآورد جام از سرای سروش

بدین گونه بودند تا قرص مهر

فرو شد در این کارگاه سپهر

به مغرب چو خورشید نزدیک شد

ز گرد سپه روز تاریک شد

چو بانو به گرد اندران بنگرید

سپاهی گران دید کامد پدید

سپاهی کم و بیش تا سی هزار

همه دشت از ایشان گرفته غبار

فرامرز گفتا که این ها که اند

به نزدیک ما آمده از چه اند

سپهدار این لشکران کسیتند

گذرشان بدین جانب از چیستند

چنین داد پاسخ که توران سپاه

گزینند هم اندرین شاه را

همانا درین نامدار انجمن

سپهدار گردیست شمشیرزن

ولیکن تو دل را زغم دور کن

به مرگ سپهدارشان سور کن

از این خیل لشکر میندیش هیچ

ز بس تاب نادیده چندین مپیچ

که گر کینه ورزند ما آن کنیم

که از آمدنشان پشیمان کنیم

کشیدند بر مرکبان تنگ تنگ

سواره ستادند بر عزم جنگ

وز آن سان چو لشکر کشیدند تنگ

بدیدند آن خیمه سبز رنگ

عنان را کشیدند توران سپاه

بدان خیمه کردند مردم نگاه

سپهدار بد شیده شیرمرد

چو پیران و هومان و فرشیدورد

چو لهاک و گرسیوز تیزجنگ

چو کلباد ویسه دلاور نهنگ

گروی و دمور و سپهرم دگر

همان نیز نستیهن نامور

دگر پیلسم آن گو شیر نر

دگر بود بسیار پرخاشخر

همانا که بودند هفتاد مرد

دلیران و مردان روز نبرد

دگرگونه با هریکی بد درفش

چو سرخ و چو سبز و چو زرد و بنفش

از آن خیمه شان در دل آمد نهیب

سر سرفرازان از آن در نشیب

بگفتند که امروز روز بلاست

غم افزود ازو شادمانی بکاست

همانا که این خیمه رستمست

که چون او نبرده به گیتی کم است

به عزم شکار اندر این مرغزار

کمین کرده چون شیر در رهگذار

در این گفتگو بود توران سپاه

که آن هر دو گرد از پس گرد راه

تو گفتی به کین جنگ ساز آمدند

چو نزدیک ایشان فراز آمدند

چو پیران بدید آن دو آذرگشسب

بیامد به نزدیک بانو گشسب

بپرسید کای نامور سرکشان

بگویید با من زنام و نشان

چه نامید از خیل نام آوران

کدام از دلیران و گندآوران

فرامرز گفت ای سرانجمن

منم پور رستم گو پیلتن

دگر نامداری چو آذر گشسب

مرا خواهر و نام بانو گشسب

شکارافکنان هر طرف در گذار

که جایی گرفتیم در مرغزار

شما باز گویید نام و نژاد

به جنگ اندر آیید یا صلح و داد

چو بشنید پیران فرامرز راد

فرود آمد و خاک را بوسه داد

که ای پهلوان زاده صلحست پیش

عزیزید از مردم دیده بیش

به اولاد رستم منم چون رهی

تو را بنده ام هر چه فرمان دهی

نباشد به از صلح در راه دین

که گوید که نفرین به از آفرین

فرامرز گفتا چه نامی به نام

که هستی چو طوطی شیرین کلام

به گفتار نیکو بگفتی سخن

ولیکن نهانت ندانم زبن

به پاسخ چنین گفت پیران منم

که بر دشمنان شما دشمنم

بخش ۱۴ - ملاقات کردن پیران، فرامرز را و سخن گفتن هر دو به صلح

که گر می پذیری درین صیدگاه

کنی سربلندم در این جایگاه

یک امروز و فردا هم اینجا بیا

تو مهمان مایی و ما کدخدا

دو روزه در این دشت با یکدگر

بباشیم با شادی و نوش خور

مگر بیخ کین از جهان برکنیم

ز دل دوستی در میان آوریم

ابا همدمان باده نوشیم شاد

زکین گذشته نیاریم یاد

دلاور چو گفتار پیران شنید

پیاده شد و آفرین گسترید

چو نزدیک او رفت پیران گرد

بدید آن سرفراز با دستبرد

چو دید آن بر و پیکر دلپذیر

ز دیدار او شد جوان مرد پیر

بدان حسن و مردی دیدار او

به جان هر کسش شد خریدار او

خوش آمدش گفتار و بالای او

به خوبی سخن گفتن و رای او

ببوسید روی فرامرز شیر

سرافراز پیران گرد دلیر

فرامرز گفتش که ای پهلوان

سزدگر بیایی به روشن روان

نخستین شمایید مهمان ما

که من دوستداری کنم با شما

بخش ۱۵ - سخن گفتن فرامرز با پیران برای مهمانداری و قبول کردن پیران و تورانیان و مهمانی کردن فرامرز، ایشان را

شما را اگر دوستی در سر است

می و جام اینجا مهیاتر است

بپذرفت پیران از آن پیلتن

بیامد بر نامدار انجمن

به گردان توران سراسر بگفت

بماندند گردان از آن در شگفت

زتورانیان بود هفتاد گرد

فرامرزشان سوی آن خیمه برد

برفتند در خیمه پور زال

نشستند شادان و فرخنده فال

فرامرز و بانو به تخت بلند

نشستند شادان و دل ارجمند

بر آن تخت فیروز چون ماه و خور

نشستند آن هر دو آزاده سر

همین کرد آهو بر آتش کباب

بخوردند با هم شراب و کباب

از این خوردنی ها که در خورد بود

بیاورد و خوان ها بگسترد زود

کشیدند شایسته خوان سره

زحلوا و هم نان و مرغ و بره

برنجی معطر سرافشان به قند

طبق ها فزون از چه و چون و چند

چو از خوردنی ها بسی خورده شد

دگرگونه خوان ها بگسترده شد

می و رود و مجلس بیاراستند

به هر گونه رامشگری خواستند

پری چهره ترکان صراحی به دست

چو چشم خود از باده ناب مست

ز می روی ساقی شده لاله رنگ

نی اندر فغان بود و در ناله چنگ

گرفته در و بام دود کباب

به هم کرده آهنگ عود و رباب

نشسته دو آزاده با می به بزم

ولیکن زره در بر و ساز رزم

تن هر دو بد در سلیح گران

چنین گفت پیران بدان سروران

که امروز در دست با جام و بزم

نیاید به تن خوشترین ساز رزم

شما گر ز می چهره گلگون کنید

ز تن جامه جنگ بیرون کنید

فرامرز گفتا که باشد صواب

برون آمد از ابر چون آفتاب

همان زود بانو زره دور کرد

چو خورشید آن خانه پر نور کرد

شد آن بزم روشن ز دیدار او

به جان هر کسی شد خریدار او

چو بانو زره کرد بیرون زتن

فرو ماند بیچاره شاه ختن

چو شیده بدان روی او بنگرید

دلش چون کبوتر زتن بر تپید

قدی دید چون سرو آزاده است

رخی دید چون لب شکر داده است

خرد با همه خورد دانی که بود

نیارست هیچ از دهانش ستود

دو ابروی او نقش بستم خیال

چو بر ماه تابنده شکل هلال

از اندیشه ابرویش پیش من

خیال کج آمد کج اندیش من

بخش ۱۶ - عاشق شدن شیده پسر افراسیاب بر بانو گشسب در میدان شکار

ز بالاش بر سرو بستم سخن

خرد گفت کوتاه بینی مکن

لب لعل او درج یاقوت بود

که از گوهران درج را قوت بود

زبان بسته طوطی ز گفتار او

سهی سرو در بند رفتار او

دل شب شدادی ز گیسوی او

مه نو خیالی ز ابروی او

دل آشوب در بند آفاق بود

به خوبی چون ابروی طاق بود

دل شیده از آتش عشق سوخت

چو آتش دو رخساره اش بر فروخت

به زلف سیاهش گرفتار شد

به چشمش جهان چون شب تار شد

بلرزید بر خویشتن شهریار

بترسید سخت از بد روزگار

ز دیده دلش سخت شد مبتلا

فرو شد به گرداب بحر بلا

چو خواهی که ماند قرارت به دل

دو دیده به دیدار دیدن مهل

بلای دل از دیده باید کشید

دل هر کس از دیده شد آنچه دید

عنان دل از دست بگذاشت مرد

چو دیده به دیدار افراشت مرد

به گیسوی او مبتلا شد دلش

گرفتار دام بلا شد دلش

گل سرخ او گشت چون زعفران

گرفته بهار جمالش خزان

قد سرو او چون کمان خم گرفت

زمین از سرشکش پر از نم گرفت

سر و پایش لرزنده چون بید ماند

ز دیده بسی خون دل برفشاند

نه یارای ماندن نه پای گریز

دو چشمش چو سیل روان اشک ریز

به دل گفت کای مرغ زیرک به دام

گرفتار گشتی به سودای خام

وصالش نخواهد شدن روز بیم

نباشد از این روی به روز سیم

مرا آینه کز رخش رنگ نیست

چه حاصل که ما را از و ننگ نیست

وز آنجا که از عشق بیچاره ام

ولی بنده سرو آزاده ام

همی گفت و می ریخت از دیده خون

از آن آتشی کان بدش در درون

چو شهزاده را دید پیران پیر

که گردید در عشق بانو اسیر

بترسید سخت از بد روزگار

به یاد آمدش پند آموزگار

کجا کبک با باز دمساز شد

کجا گور با شیر همراز شد

نهانی چنین گفت با سرکشان

که بینم یکی فتنه اینجا نشان

مبادا بلایی هویدا شود

به نوعی یک فتنه پیدا شود

از آن پیش آتش فروزد شتاب

شتابیم نزدیک افراسیاب

بگفت این و چون آتش از جای جست

گرفته سر دست شیده به دست

ز جا جست پیران چو آذرگشسب

دلیران نشستند بر پشت اسب

همه ره گرفتند گردان شتاب

چنین تا به درگاه افراسیاب

چو شه دید شیده بدین سان نژند

به غم مبتلا و به جان مستمند

بپرسید و پیران ویسه بگفت

به شه آشکارا نمود از نهفت

چو آتش دو رخسار شه برفروخت

دلش از برای گرامی بسوخت

بپرسید تدبیر کار از سران

بگفتند با او همه سروران

که بر ما بد آمد ز گردنده هور

که نی زر به کار آید ایدر نه زور

همانا که تا چرخ گردنده است

نداده کسی را چنین کار دست

چو شیری دل شیده کردی خروش

از آن عشق بانو همی شد ز هوش

به هم بر همی سود دست دریغ

همی جست مانند برقی زتیغ

بدو گفت خون شد زانده دلم

ز زخم مژه تا دل اندر گلم

دلم خون از این جور ایام شد

که نامم از این عشق بدنام شد

وز آن پس به سوی پدر کرد روی

کزین ننگ مرگ آمدم آرزوی

سر خود به خنجر ببرم کنون

بریزم در این عشق بر خاک خون

بگفت این و خنجر کشید او شتاب

گرفتش سر دست افراسیاب

برون کردش از دست گفت ای پسر

چه سود ار بری از تن خویش سر

مشو تیز تا چاره کار تو

بسازم کنم گرم بازار تو

مگر بر مرادت دعایی کنم

دل دردمندت دوایی کنم

یکی ترک بود اندر آن انجمن

به چنگال شیر و به تن پیلتن

سرش برکشیده به چرخ بلند

همانا که بودی بسی زورمند

به توران نبد مرد همتای او

چهل تن نبرداشتی پای او

زبیمش دل شیر پر بیم بود

هژبر ژیان دل به دو نیم بود

به خشکی پلنگ و به دریا نهنگ

نبد مرد میدان او روز جنگ

دلیر و جهانگیر و با رای و کام

جهان پهلوان را تمرتاش نام

به شه گفت چه این جای آشفتن است

چنین بس زیان سخن گفتن است

بخش ۱۷ - لاف زدن تمرتاش پیش افراسیاب برای گرفتن بانو گشسب و دلخوش نمودن گرسیوز افراسیاب او را

ز رستم چه داری تو دل پر هراس

مرا زو به مردی فزون تر شناس

گزینم ز لشکر ده و دو هزار

همه پهلوانان خنجر گذار

از این جا روم تا به کابلستان

بسوزم بر و بوم زابلستان

نه رستم بمانم نه دستان پیر

ببارم در آن زهره باران تیر

ز خون لعل سازم روان نعل اسب

ز پرده کشم جعد بانو گشسب

ز ایوان به گیسوش بیرون کشم

ز تخت بزرگی به هامون کشم

به کام دل شاه و بخت بلند

به خم کمان و به خام کمند

بخواهم از او خون گردان تمام

ز رستم نماند در آفاق نام

بدو گفت گرسیوز بدفعال

که ای پهلوان زاده بی همال

نباشد نیازت به کابلستان

نه با رستم و جنگ زابلستان

که بانو بود نز ره منزلش

خوش افتاده در مرز توران دلش

سراپرده اش هست کوی سپهر

فرامرز و بانو دو چون ماه و مهر

چه حاجت که تا زابلستان شوی

به کینه بر پور دستان شوی

ره دور بر خویش کوتاه کن

بزودی تو اندیشه راه کن

تمرتاش از این گفته دل شاد کرد

روان را از اندیشه آزاد کرد

چنین گفت کای نامداران تور

کجا شیر ترسد ز یک دشت گور

منم پشت این نامدار انجمن

ندیده کسی در جهان پشت من

به هم پشت تیغ من از آفتاب

کند روی کشور چو دریای آب

ستاره نشان سنان من است

خمیده سپهر از کمان من است

شفق دامن آن روز در خون کشید

که تیغم نگون شعله بیرون کشید

گشاده جهان از کمند من است

سران را سر اندر به بند من است

سمندم چه جولان کند روز کین

ز مسمار نعلم بجنبد زمین

به جان و سر و افسر و تخت شاه

من اکنون بگیرم بر آن ماه راه

به نیروی بازوی گرز گران

نمایم بدو دستبردی چنان

زخیمه به گیسوش بیرون کشم

به خواریش بر روی هامون کشم

شهش آفرین کرد و آنگاه گفت

که گرز تو با کوه خاراست جفت

اگر اینکه گفتی به جای آوری

زر سرخ را زیر پای آوری

بیابی ز من تاج و تخت و نگین

سرافراز گردی به توران زمین

مرا گنج آباد و شهر آن تست

ز دریا و خشکی دو بهر آن تست

تمرتاش گفتا که فردا پگاه

سراپرده بیرون زنم با سپاه

به گرز گران دست بیرون کنم

ز خون دامن کوه هامون کنم

ببودند در آن شب در این گفتگو

بسی لاف زد مرد پرخاشجوی

چو خورشید بر خاور آورد روز

سر از کان فیروزه برزد تموز

مر آن ترک گردنکش نامدار

سلیح بر تن خویش کرد استوار

کمر بست در دست تیغ و تبر

روان گشته با او عمود و سپر

به تندی سپه را به هامون کشید

ز گرد سپه کوه شد ناپدید

برآورده از ره تمرتاش گرد

ز جوشن درون روی پرخاش کرد

نشسته ابر خنگ پولادسم

به برگستوان گشته از دیده گم

یکی ترک پولاد گوهر نگار

به سر بر نهاده دلاور سوار

به تن در یکی جوشن خسروی

دو تیغ گرانمایه پهلوی

یکی زان حمایل یکی در میان

به بالای خفتانش ببر بیان

بیامد دمان تا بدان جا رسید

بدان خیمه با ساز زر بنگرید

ز مرکب فرود آمد از روی کین

فرو زد بن نیزه را بر زمین

ببست اندر آن نیزه اسب نبرد

پس آهنگ سوی همان خیمه کرد

زره دامنش را بزد بر میان

به خیمه درون شد چو شیر ژیان

بغرید بر سان شیر و پلنگ

گرفته یکی تیغ رخشان به چنگ

چو رخسار بانو نکو بنگرید

تو گفتی دگر خویشتن را ندید

مهی دید رخشان بر افراز تخت

بشد بیدل آن ترک برگشته بخت

بیفتاد شمشیر تیزش ز دست

ز جام می عشق گردید مست

بگفتا که ای دختر پیلتن

به یک ره که بردی دل از دست من

به کین آمدم من ز درگاه شاه

کنون مهر دارم به رخسار ماه

تو را شیده شیدای دیدار شد

به جان گوهرت را خریدار شد

بدان آمدم تا کنونت اسیر

رسانم بدان خسروانی سریر

به چشمم کنون دید دیدار تو

به یکبار جان شد خریدار تو

همان به که خواهم چو بانوی شوی

انیس دل و قوت جانم شوی

به چین اندرم هست فرماندهی

همه چینیان پیش تختم رهی

به زور هنر اژدها پشت من

نهنگ ژیان خوار در مشت من

اگر دست بر کوه خارا زنم

گران کوه را من ز جا برکنم

کنون ای نگار سمن بوی من

مگردان بر آشفته این خوی من

که هر چند گردی و نام آوری

به مردی نیابی گهر داوری

ندانم که بیمم ز رستم بود

که با زور او زور من کم بود

که گر جنگ رستم به زخم و رکیب

ز بالا فرود آورم سر نشیب

به نام تمرتاش چینی لقب

فزونست ز افراسیابم نسب

به من رام شو چون که رام توام

بدین سربلندی غلام توام

وگرنه چو من دست یازم به کار

مبادا که غمگین شوی ای نگار

برآشفت از این گفته بانو گشسب

زجا جست مانند آذرگشسب

چو بانو بدان ترک نزدیک شد

جهان بر جهانجوی تاریک شد

زبیمش نهان شد به زیر سپر

روان تیغ تیز از سپهرش به در

ببرید سر تا به سر پیکرش

روان کرد از تیغ خود در سرش

بریده چو برقی برون شد ز میغ

که از خون نشانی نبودش به تیغ

دو پاره تنش کشته افتاد خوار

ز خون شد چو گویی بر چشمه سار

سراسر سرا پرده پر موج خون

تمرتاش در موج خون سرنگون

بخش ۱۸ - زنهار خواستن سه پلوان از بانو گشسب

ابا او سه گرد سرافراز بود

که بودند با جوشن و ترک و خود

چو آن شیر غران بدیدند تند

بشد دستشان سست شمشیر کند

زشمشیر او هر سه لرزان چو بید

بریدند از جان شیرین امید

به زنهار گفتند ما بنده ایم

سرخوش در پایت افکنده ایم

جهان جوی بانوی چین برجبین

بگفتا مرا با شما نیست کین

سراز تیغم تنش آسان برید

تنش را بر شاه توران برید

بگویید کین پهلوان شما

یکی بود من کردم آن را دوتا

هرآن کس که داری به دل دوست تر

فرستش بدین سان فرستم دگر

اگر خود بیایی به دشت ستیز

کنم پیکرت را روان ریزریز

در این بیشه زان آمدستم دلیر

مرا نیست اندیشه از پیل و شیر

چو دیدند ترکان مرآن کشته را

ببردندآن بخت برگشته را

غریوان ببردند نزدیک شاه

بگفتند که ای شاه گیتی پناه

تمرتاش رفت و تو مانی به جای

که در مرز توران تویی کدخدا

تو گفتی که شمشیرش بی ترس و بیم

سراسر تنش کرد بانو دو نیم

زبیمش هراسان برون آمدیم

زدیده روان سیل خون آمدیم

فکندند آن کشته در بارگاه

برآن زخم کردند هرکس نگاه

سپه دار چون پهلوان کشته دید

زمین را به خونشن گل آغشته دید

فکند از سرتخت خود را به خاک

زتن جامه خسروی کرد چاک

زایوان شاهی برآمد خروش

نه دل ماند با نامداران نه هوش

دل شیده از عاشقی سردشد

از آن تیغ بانو رخش زرد شد

دلش در درون چون کبوتر تپید

چو این دید از بیم جان آرمید

بلی نیست در دل چو از عشق بهر

که آماده در جام عشقست زهر

بود عشق بحری که پایانش نیست

بود عشق دزدی که درمانش نیست

در این وادی آن ها که در رفته اند

در اول قدم ترک سر گفته اند

به یک سو دلیری چو کارش بود

کجا طاقت زهر مارش بود

پشیمان شد از عشق آن مرد خام

که از عشق هرگز نمی برد نام

بخش ۱۹ - تمثال آوردن پیران و گفتن حقیقت پیش افراسیاب (و) منع کردن پیران،افراسیاب را برای جنگ بانو گشسب

سپهدار توران دلش تنگ شد

زبانو سوی کینه و جنگ شد

برآراست لشکر پی جنگ کین

چنین گفت پیران دانای چین

که ای نامور پرهنر شهریار

یکی داستان گویمت یاد دار

که از خانه خویش روباه شاد

برون شد یکی روز از بامداد

پی طعمه آمد سوی مرغزار

یکی دنبه ای دید بس خوشگوار

بدو گفت دکان بقال نیست

در این دشت واین دنبه بی قال نیست

همانا که دامی بگسترده اند

به دام اندر آن دنبه آورده اند

برفت و از آن طعمه اندر گذشت

بدید او یکی گرگ در پهن دشت

بگفتش که ای شاه درندگان

یکی طعمه بنمایمت رایگان

یکی دنبه دیدم در این پهن نغز

در او استخوان نیست خود جمله مغز

مرا نیست زین بیشتر دسترس

دهم مر تو را چون بهی تو زکس

دل گرگ چون مایل دنبه بود

دوان گشت همراه روباه زود

چو آمد به نزدیک دنبه فراز

شده تیز از حرص دندان آز

چو دندان برآن دنبه زد شوربخت

به گردن فتادش یکی بند سخت

تله جست برگردن دنبه زود

شده ماتم گرگ و روباه سود

زدندان روباه روغن روان

تن گرگ بیچاره از غم نوان

کمین آوران چون برون آمدند

برگرگ تازان به خون آمدند

زدندش بسی چوب تا گرگ مرد

مرآن دنبه چرب روباه خورد

سخن را ز روباه منما پسند

مبادا چو گرگ اندر آیی به بند

مبادا که رستم کمین سازدت

وز این تخت شاهی براندازدت

بود بانو آن دنبه همراه تو

که ناگه براندازد این تاج تو

سپهبد چو بشنید ترسید سخت

بلرزید برخود چو شاخ درخت

گرفتش دل از گفت پیران قرار

زدل رفتش اندیشه کارزار

زبیم تهمتن سپهدار گرد

دگر نام بانو به گیتی نبرد

پس آنگاه بانو به صد عز و ناز

سوی خانه آمد از آن دشت باز

فرامرز این داستان باز گفت

رخ زال مانند گل برشکفت

براین نیز یک چند بگذشت روز

به بانو بدش مهر گیتی فروز

بخش ۲۰ - گفتار اندر خواستگاری کردن پادشاهان هندوستان برای بانو گشسب ونامه نوشتن ایشان برای زال زر

زبانو بگویم یکی داستان

زگفتار بیدار دل داستان

که هر روز بودی به عیش و شکار

نبودش به غیر از شکار هیچ کار

وزآن روی بشکفته چون گلستان

بشد صیت حسنش به هندوستان

سه شاه گرانمایه با آفرین

چو جیپور وجیپال و رای گزین

بدان حسن بانوی بسته شدند

به عشقش اسیر از شنیده شدند

نوشتند هریک خطی پیش زال

نمودند بر زال زر عجز وحال

سه نامه به یک معنی اندر سخن

تو گفتی سخن ها یکی بد زبن

سرنامه نام توانا خدای

که او داد فیروزی و نام و رای

خداوند بخشنده و دادگر

ازو بنده را زور و فر و هنر

برآرنده کار خواهندگان

به سمت پناه پناهندگان

که بر خاک درگاه او با نیاز

که نومید گردد تهی دست باز

که زد دست در دامن خاک او

که ندهد بر او داد او باد او

پس از آفرین جهان آفرین

به زال آن جوان پهلوان گزین

زنزدیک شاهان هندوستان

درود و ثنا بر شه سیستان

جهان را گشایش ز بازوی تست

نشان سعادت در ابروی تست

فلک را بلندی ز بالای او

سر چرخ را افسر از رای او

سنانت چو با چرخ تاب آورد

خلل در رخ آفتاب آورد

زمین سرخ رویی ز روی تو یافت

چو برق آتش ابر تیغ تو یافت

کمند تو چون اژدهایی کند

به فر تو کشور گشایی کند

بمانی بدین فر و فرخندگی

که هست از تو ما را به تن زندگی

چو هستیم از فر تو سرفراز

بود دیده ما ز لطف تو باز

که در باره بنده کهتران

عنایت نکو باشد از مهتران

همی چشم داریم از پور سام

بشد ختم گفتار ما والسلام

بخش ۲۱ - جواب نوشتن زال و رستم به هرسه پادشاهان هندوستان

چونزدیک دستان رسید این پیام

برخواند دستان به رستم تمام

به دل رستم اندیشه کرد از نهان

که این هر سه شاهان نژاد مهان

ز من آرزو این چنین خواستند

زبان را بدین خواهش آراستند

کجا می شود اینکه هر دو گیاه

بسازند با هم سفید و سیاه

سه شاه اند هر یک دلیر و گزین

چه جیپور وجیپال رای کزین

اگر چه شود دوست ور دشمنند

به هر چیز هرسه زیان منند

هرآن کس که بانو رباید ز زین

وی از مهتری پیش من شد گزین

چو بشنید دستان بدین سان نوشت

جواب همه مهتران خوب و زشت

زگفتار رستم همه سربه سر

فرستاده نزدیک شاهان خبر

چو پاسخ شنیدند از زال زر

برفتند با تاج و تخت و کمر

همان هر سه شه با سپاه گران

برفتند گردان نام آوران

زدریا و خشکی برآمد سپاه

جهان گشته از گرد لشکر سیاه

سر سرفرازان روز نبرد

زدریا و خشکی برآرنده گرد

ز هر مرز چندان بیامد سپاه

که پوینده را گشت دشوار راه

زخشکی پلنگ و ز دریا نهنگ

سوار اندر آمد به میدان جنگ

چو رستم نگه کرد و لشکر بدید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

تهمتن نگه کرد ز افراز کوه

سپه دید چندان که که شد ستوه

که هرچند بیننده را بود راه

درفش و سنان بود و پیل و سپاه

همه دامن کوه لشکر گرفت

فروماند رستم از آن درشگفت

از آرایش گونه گون مرغزار

تو گفتی بهشت است در نوبهار

سراپرده و خیمه نزدیک آب

طنابش بپیوسته اندر طناب

سرنیزه را برهوا جای نی

پی مور را برزمین پای نی

سه شاه گران همچو پیلان مست

همی پیلشان جایگاه نشست

دمنده سپاهی چو دریای زنگ

به بالا درخت و به بازو چو سنگ

بیاراسته پشت پیلان جنگ

به پولاد و دیبا و چرم پلنگ

همه گردن پیل با طوق زر

سواران ابر پیل و زرین کمر

تهمتن زدیدارشان خیره ماند

فرستاد بانوی مه را بخواند

پس آنگاه بانو و دستان روان

برفتند نزدیک آن پهلوان

چو رفتند برتیغ آن کوه سخت

بدیدند آن لشکر و تاج و تخت

سپاهی بدیدند بیش از شمار

نبد هیچ پیدا میان و کنار

زبس خیمه و گاه و پرده سرای

زمین را گشاده ندیدند جای

نشسته به هر انجمن خسروی

زهر کشوری نامور مهتری

برافروخت رخسار بانو چو ماه

بدو گفت دستان که اینک سپاه

همه خواستگاران روی تواند

شب و روز در گفتگوی تواند

زمین را زلشگر نماندست تاو

گرانست برپشت ماهی و گاو

همی ترسم ای روشن پرخرد

که گیرد به هندوستانت برد

ززینت رباید چو از پردلی

زما دور ماند مه کابلی

بدو گفت بانو که ای پهلوان

به اندیشه مسپار جان و روان

پناهم به یزدان فریاد رس

به سختی نگیرد مرا دست کس

اگر یار باشد خداوند هور

فزاینده دانش و پر و زور

از ایشان نباشد کسی هم نبرد

ندانم زهندو کسی را به مرد

به نیروی جان آفرین کردگار

نترسم ز خصمان بد روزگار

نباشد به زورم مگر پور تو

ابا باب من هست دستور تو

براو آفرین کرد زال دلیر

که روبه چه سنجد به پیکار شیر

دل و زهره پهلوانیت هست

همی روزگار جوانیت هست

بخش ۲۲ - جنگ کردن پادشاهان هندوستان با بانوگشسب

چو خورشید بنمود زرین درفش

سفیده برآورد تیغ بنفش

سرشاه انجم برآمد زخواب

برون جست کافور از مشک ناب

همه تاجداران روی زمین

که بودند با تاج و تخت و نگین

به امید روی درخشنده ماه

کمربست شاهان زرین کلاه

به میدان سه شه با سپاه آمدند

همه خواستگاران ماه آمدند

که تا از میان دختر نامدار

زشاهان کدامین کند خواستار

برون آمد از شهر دستان به راه

ابا نامداران زابل سپاه

زیک سو زواره ابا سرکشان

بیامد برون با سپاه گران

همان رستم و هم فرامرز راد

ابا نامداران دستان نژاد

کشیدند بر دشت پرده سرای

نشستندگردان همه جا به جای

گرانمایه دستان خورشید نور

برآمد چو جمشید بر تخت خور

بزرگان نشستند در پیشگاه

به سر برنهادند زرین کلاه

پری پیکران پیش تختش به پای

سر زلفشان بر سمن مشک سای

تهمتن نشست از بر تخت زر

ابا نامداران زرین کمر

گرانمایه بانو زره پوش شد

به ظلمت نهان چشمه نوش شد

کمر ترکش خسروانی ببست

یکی نیزه پهلوانی به دست

بیامد به نزدیک دستان فراز

پیاده شد و برد پیشش نماز

پس آنگه برآمد به بالای بور

چو شیری که بر گور آید به شور

نخست او بیامد به آوردگاه

نهنگ ژیان بود جیپور شاه

بپوشید ساز جوانان جنگ

زترکش فرو هشته دم پلنگ

زمانی درآن دشت جولان نمود

ز بازو هنرهای مردان نمود

در آورد جیپال یک حمله کرد

چو شیر اندر آمد به عزم نبرد

بگفتش که ای بدرگ شوم تن

به میدان کین پیش دستی به من

ندانی که چون رای جنگ آورم

سر سروران زیر سنگ آورم

چو رای گزین دید این کار کرد

به میدان درآمد چو شیر نبرد

چنین گفت کای مردم بی خرد

کنند آنچنان کز خرد برخورد

به هر جنگ پیشم سپر بفکنید

درین جنگ چون پیش دستی کنید

نخستین شما را درآرم ز اسب

پس آنگه کنم جنگ بانو گشسب

از این گفته آشفته شد زال زر

به بانوی یل گفت بنما هنر

که این هرسه شه تیغ را برکشند

سپه یک به یک یکدگر را کشند

بخش ۲۳ - جنگ کردن بانوگشسب با جیپورشاه (و) شکست خوردن جیپورشاه در صف جنگ

به جیپور گردید بانو دوچار

درآمد به پیکار آن نامدار

برو بریکی نیزه زد کز نهیب

شدش از بدن جان و پا از رکیب

به چنگال جیپال را دست برد

کمربند او را گرفت و فشرد

یکی کشته گشت و دگر را بخست

چو رای آن چنان دید زآنجا بجست

به نزدیک زال آمد از رزمگاه

زبانو بر زال برد او پناه

زجا جست بانو گرفتش به بر

بدو گفت اکنون سپاهت ببر

سپردم به تو ملک هندوستان

به تخت بهی باش با دوستان

تو را شاه جیپال کهتر بود

ز هر سه تو را پایه بهتر بود

ببوسید رای گزین تخت او

زجان آفرین کرد بر تخت او

پس آنگه بزودی سپه را ببرد

دگر بر زبان نام بانو نبرد

ز روم و ز چین و ز ترک و تتار

هرآن کس که بروی شد خواستار

چو با وی به کشتی بشد بازپس

نبد مرد میدان او هیچ کس

بخش ۲۴ - داستان ایران وایرانیان گوید که با هم مکدر داشتند اوشان را

کنون داستانی زایرانیان

شنو تا بگویم به روشن روان

زگردان ایران و بانو گشسب

به میدان دانش بتازید اسب

به میدان دانش سواری کنم

به عقل و خرد استواری کنم

زخود یادگاری گذارم به دهر

کزان هوشمندان بگیرند بهر

به الطاف خوانند تحسین من

که در دست دارم زجای سخن

سخن در جهان فر و زیب از تو یافت

چو خورشید نور سخن از تو یافت

که نطق تو تا نظم گوینده شد

زبان زبان آوران بنده شد

بخش ۲۵ - گفتگو کردن پهلوانان ایران در پیشگاه کیکاوس از برای بانوگشسب

به نام خداوند جان و جهان

بگویم سخن آشکار و نهان

نخستین سخن را به نام خدای

خداوند روزی ده رهنمای

نگارنده خرگه نیلگون

برآرنده خیمه بی ستون

فروزنده طاق فیروزه فام

برآرنده صبح ز ایوان شام

پس از آفرین جهان آفرین

درود و ثنا بر رسول امین

همیدون درود رسول خدای

بر آن شیر حق شاه خیبرگشای

به هشت و سه فرزند آن شاه دین

هزاران هزاران هزار آفرین

کنون بازگردم به گفتار خویش

بیارم یکی داستانی به پیش

زتاریخ شاهان شنیدم چنین

که کاوس در شهر ایران زمین

نشسته به تخت کیی شاد بود

به باغی درون سرو آزاد بود

سر اندر سر آورده شمشاد سرو

خرامان ز هر سو خروشان تذرو

گل و لاله و ارغوان در چمن

ابا سوسن و یاسمن نسترن

درون چمن انجمن سروران

شهنشاه ایران نام آوران

زیک سو فریبرز و کاوس شاه

زدست دگر توس لشکر پناه

زیک سوی گودرز فرخنده فر

ابا هشت و هشتاد جنگی پسر

ابا گیو کو بد به ناورد طاق

نشسته ابا سروران عراق

نشسته دگر سوی بهرام گرد

که گوی از دلیران گیتی ببرد

چو رهام و گودرز کز شیر نر

فزون بد به مردی و زور وهنر

چو اشکش که بودش زترکان نژاد

که چون او دلیری ز مادر نزاد

زترکان فزون بودش از سه هزار

همه شیرمردان خنجر گذار

زدست دگر زنگه شاوران

زبغدادیان پیش او سروران

چو گرگین میلاد جنگ آزمای

نشسته به پیش جهان کدخدای

چو فرهاد و خراد و برزین گو

که بردندی از شیر شرزه گرو

بدین سان هزار و دوصد نامور

به بزم کیی با کلاه وکمر

بگسترد خوان ها وزین کو خورش

وزان خوان بدی مرد را پرورش

کشیدند خوان و بخوردند نان

پس از خوان بیامد میی ارغوان

طرب ساز و سازنده و رود بود

ز هر دل غم و درد بدرود بود

مغنی زآهنگ گفتی سرود

نفس باز کرده به آهنگ رود

صدای دف از دل همی برد درد

نماند اندر آن بزم رخسار زرد

نی و چنگ بودند چون تار و پود

رباب و دف و نی و هم رود بود

مغنی و ساقی به هم طمطراق

روان ساخته رودهای عراق

هرآن می که خوردی کزو در دمی

نباشد به گیتی نشان غمی

می کهنه و سرخ در جام بود

ز پر مایه نیکی سرانجام بود

چوشد چهر می بر دلاور سران

رخ سروران گشته چون ارغوان

بخش ۲۶ - شراب خوردن پهلوانان ایران در پیش کیکاوس و بدمستی کردن

سخن رفت از بانوی ماه وش

به وصفش دهان هرکسی کرد خوش

ز زلف و رخ و خال و ابروی او

وزان نرگسان چشم و ابروی او

زقدش که بد سرو را پا به گل

زلعلش که بد راحت جان و دل

ز زلفش که دلبند عشاق بود

ز زورش که مشهور آفاق بود

ز مستی سخن ها به جایی رسید

که هرکس به دل مهر او برکشید

بلی هرکجا می درآید به زور

بیندازد اندر دل شیر شور

چو آتش دل گیو شد شعله زن

که بانو شود یار و دلدار من

پس از پهلوان آشکار و نهان

نباشد به زورم کسی در جهان

چو کردم در ایوان رستم گذار

بدیدم ز دور آن مه کامکار

که آمد خرامان به نزدیک آب

روان خورد از جام و دو من شراب

بخواهم طلب کرد از آن پهلوان

مر آن خوب رخ پاک دخت جوان

بدو گفت توس یل ایدون مگوی

ازین سان نبینم تو را آبروی

ز تخم منوچهر شاه جهان

منم مانده از کاردیده مهان

مرا می رسد خواستاری او

که چون باشدم من سزاوار او

برآشفت ازو زنگه شاوران

که بانوی ماند ز نام آوران

منم پادشاه عراق و عرب

که چشمم بود جنگ شیران طرب

به من دختر پیلتن می رسد

چنین ماه رویی به من می رسد

از این گفتش اشکش به پا خاست زود

زبان را به ترکی بیاراست زود

که از من فزونی نباشد زکس

که بانو سزاوار من هست و بس

به دشنام بگشاد گرگین زبان

چنین گفت کای بی خرد ابلهان

جهان پهلوان هم تبار من است

کنون دخت او جفت و یار من است

دلیران ایران در آن پای تخت

بشورید با هم به گفتار سخت

شده آتش هریک از خشم تیز

فتاده به رزم اندر آن رستخیز

بخش ۲۷ - گفتگو کردن پهلوانان با یکدیگر از برای بانو گشسب

یکی گفت اگر در صف کارزار

سوی من شتابی به هنگام کار

چنانت بکوبم به گرز گران

که مسمار کوبند آهنگران

یکی گفت گر آیی به کین سوی من

ببینی تو خود زور و بازوی من

چنانت ببندم به خم کمند

که گیسوی خوبان و دل مستمند

دلیران در آن بزم همچون پلنگ

ابا یکدگرشان به کین بود جنگ

چو شد گفتگوهای مردم دراز

شدند از دلیران به هم جنگ ساز

نخستین به چوب و لگد بود جنگ

وزان پس به شمشیر و تیر خدنگ

شد آن بزمگه همچو میدان رزم

برآشفت شه چون چنین دید بزم

بغرید کاووس همچون پلنگ

برآشفت با نامداران جنگ

به زرین عمود آن سرافراز شاه

وزان بارگه کرد بیرون سپاه

یکی همچو گل سینه اش کرد چاک

یکی لاله سان غرق در خون و خاک

یکی سرخ گشته به خون چون انار

یک از بیم لرزان چو بید از چنار

یکی رویش از خون دل سرخ بود

که در سینه از خون به ناخن شخود

یکی سر شکسته یکی پا ودست

یکی تن برهنه یکی چوب دست

نهادند بر فرق هم مشت را

شکستند در مشت انگشت را

بیا تا ببینی زشراب شراب

کند بیگمان خانمان ها خراب

بپرهیز کین آب آتش نهاد

بسی خانمان برآتش نهاد

بیندیش از آشوب شرب مدام

که باشد خرابی سرانجام خام

کباب و شراب ار نداری مشور

که فرجام این هر دو تلخست و شور

مخور می که میخواره فرجام کار

به تلخی گذارد همین روزگار

بخش ۲۸ - تنگ آمدن شاه کیکاوس از پهلوانان ایران و طلب کردن رستم را

چو آن فتنه را دید کاوس کی

طلب کرد آن پهلو نیک پی

جهان پهلوان بود اندر شکار

به شش روزه ره دور از ایران دیار

به پیشش فرستاده ای رفت زود

به تیزی چو آتش به تندی چو دود

بر او چنان رفت تند و دمان

که بیرون جهد همچو تیر از کمان

به رستم رسید او به یک شب شتاب

بدو گفت از آن رزم و بزم کباب

وزان پس بدو داد پیغام شاه

که زود آی ای گرد لشکرپناه

چو بشنید رخش او به زین درکشید

به گردان لشکر یکی بنگرید

از آسیب نعلش بنالید رکاب

زمین زیر سمش نیاورد تاب

چو بشنید رخش اندر آن راه تیز

همی کرد چون آتش گرم خیز

نه سست گشت این و نه آن کند ماند

چنین تا به یک روز خود را رساند

که ناگه به گوش آمدش بانگ کوس

نخستین یکی فتنه انگیخت توس

همه تن ز سر تا در آهن شده

که کوهی همه آهنی تن شده

زسوی دیگر بود گودرز و گیو

درافکنده در ملک ایران غریو

زسوی دگر زنگه شاوران

به پولاد بد غرق جنگ آوران

همه مرکبان زیر زین خدنگ

درآورده تن را به خفتان جنگ

زیک سوی گرگین میلاد بود

همه لشکرش غرق پولاد بود

زسوی دگر اشکش بر نشست

زره در بر و تیغ هندی به دست

همه ملک ایران به جوش و خروش

در و دشت شد مرد پولاد پوش

سراسر بدو گفت کاوس کی

از آن پرهنر بانوی نیک پی

چو بشنید رستم برآمد به رخش

به میدان درآمد گو تاج بخش

چنان نعره ای از جگر برکشید

سرافیل صور قیامت دمید

سپه را شد آکنده زان مغزگوش

پرید از سر سروران مغز و هوش

بیفتاد از دستشان تیغ جنگ

به زین بر نبد هیچ جای درنگ

از آواز شیرنر اسبان رمید

به تن در کسی را روان نارمید

پس از نعره گفتا به آواز سخت

که آیید جمله به نزدیک تخت

سلیح ها کنید از تن خویش دور

که نبود نکو جنگ هنگام سور

بیایید تا من کنم کارتان

که چون آرم آزرم پیکارتان

فکندند شمشیر از کف سپاه

برفتند شرمنده نزدیک شاه

برآراست کاوس جشنی ز نو

کنون داستان شگفتی شنو

به تخت کیان شاد بنشست شاه

به سر برنهاد آن کیانی کلاه

یکی بارگه کرد آراسته

درو چل ستون زر بپیراسته

نهاده در او چارصد صندلی

همان در میان تخت شاهنشهی

برتخت شه  نیم تخت ز زر

نشسته بدو رستم نامور

نشستند گردان ایران همه

شبان بود رستم دلیران رمه

بخش ۲۹ - اقرار کردن رستم با پهلوانان ایران وقبول کردن پهلوانان

چنین گفت رستم کای بخردان

دلیران کارآزموده ردان

شما سر به سر دوستدار منید

همه سرفرازید و یار منید

اگرتان به بانو زجنگ آورم

همه نامتان را به ننگ آورم

شمارا نخواهم ابا او نبرد

که از جنگ او شیر شد دل به درد

همین فرش که افکنده از رنگ رنگ

که یک میل ره پیش او نیست تنگ

بیندازمش بر سر مرغزار

نشانم برو چارصد نامدار

به فرمان دادار جان آفرین

که او داد ما را ره داد و دین

چو بر جا بیارند یکسر درنگ

بیایم گشایم برین فرش چنگ

برافشانمش هرکه بر فرش ماند

درخت نشاطش به گیتی نشاند

به دامادیم هست شایسته او

بگفتند هرکس که گفتی نکو

ببودند آن روز و آن شب مگر

کسی رای دیگر نیفکند بر

دگر روز خورشید عالم ز چهر

منور نمود او زمین و سپهر

ازین زاویه تیره شبگیر گیر

به آفاق بنمود مویی چو شیر

سپهبد به اسب اندر آورد پای

بجستند گردان ایران زجای

به شهر اندرون کوس بنواختند

درفش کیانی برافراختند

چو خورشید یک نیزه بالا کشید

تهمتن یلان را به صحرا کشید

فکندند آن فرش گلرنگ نیز

نشستند گردان به هم در ستیز

به تخت کیی شاد بنشست شاه

همی کرد بر پهلوانان نگاه

زن و مرد بگرفته بد دشت و در

که نظارگی بد قضا و قدر

پس آنگاه آن نامور پهلوان

گشاد آن کیانی کمر برمیان

بخش ۳۰ - نالیدن رستم از درگاه خداوند و زور خواستن او (و) و گوشه فرش گرفتن و پرت کردن، پهلوانان را

نخستین بیامد به جای نماز

چنین گفت با داور پاک راز

که ای آفریننده داد و دین

ز تو داد یابد زمان و زمین

به گیتی تو دادی مرا دستگاه

سرم بگذارندی به خورشید و ماه

بجز تو که بردارد افکنده را

رساند به آزادگی بنده را

تو کردی مرا در جهان بهره‌مند

به شمشیر و تیر و کمان و کمند

به نیروی تو دست افراختم

بسا سر که از تن برانداختم

تو کردی مرا خود در این رهبری

که بستم طلسم و ره کافری

چو خواهم که این فرش را برکنم

توانایی آن بده در تنم

که من دست و رویی به جا آورم

سر سروران زیر پای آورم

چو کرد این دعا جست از جای زود

هنرهای گردان ز بازو نمود

چو بفشرد بر گوشه فرش چنگ

بیفتاد از او ریخت مردان جنگ

همان چارصد مرد گرد دلیر

فتادند از فرش بالا به زیر

ولی گیو بد جای چون کوه سخت

مگر در زمین رسته بد چون بالا به زیر

چنان سفره او را به زیر اندرش

جدا فرش چون پیرهن از سرش

تو گفتی که چون کوه رست از زمین

بکردند گردان بر او آفرین

به داد و به انصاف او بود شاد

به دامادی رستم پاک زاد

تهمتن ببوسید روی دلیر

چو داماد خود دید آن نره شیر

به زابلستان برد شاه و سپاه

سراپرده زد بر دو فرسنگ راه

یکی تخت فیروزه آن شهریار

نشست و برش نامور سی هزار

سه فرسنگ ره خوان گسترده بود

نبد هیچ نزلی که ناورده بود

چو نان می‌دهی این چنین نام کن

بدان گونه نام اندر ایام کن

هر آن کاو به زادی برآورد نام

نکونام گردد برِ خاص و عام

شنیدم که یک سائلی در گذر

تمنای زر کرد از زال زر

به سائل بداد او ز دینار صد

چنین گفت رستم که ای پرخرد

کرم زین نشان درخور مرد نیست

کرم دار را هیچ دل سرد نیست

چو بخشی درم آن چنان کن کرم

که ابر بهاری ببارد درم

کرم مردی و خلق از مردمیست

کسی را که هر دو بود آدمیست

نشان نام اویم بود در جهان

کرم کن که نامت نباشد نهان

کرم یادگاریست در روزگار

بکن جهد تا ماند این یادگار

همی بخش اگر نام خواهی درم

که هست از درم نامجویی کرم

چو نان خورده شد مجلس آراستند

می و رود و رامشگران خواستند

بفرمود تا ساقی سیمتن

به ساغر درآرد عقیق یمن

به جام افکند آتش ناب را

به جوش آورد آتشی آب را

نواگر بتان در خروش آمدند

صنوبر قدان باده نوش آمدند

ز گردش به رقص آمده جام می

شده مست جام و طرب شاه کی

رخ از آتش می چو گل برفروخت

دل لاله از آتش او بسوخت

طرنم سرایان پرده سرای

فکندند دستان به پرده سرای

به هم برکشیدند رود و سرود

رساندند بر زهره آوای درد

الا ای مغنی بده می به خلق

که یابند شادی همه بر تو خلق

چه باشد که دایم تکلم کنی

تبسم نمایی تنعم کنی

بده ساقی آن باده دلربای

که مردافکن است و حریف آزمای

همه مشربان بی خود افتاده‌اند

ز خوشگوی مجلس به ما داده‌اند

بده ساقیا جام می از شکوه

که از تاب او خم شد پشت کوه

بر افلاک بر ناله آه دل

بزن مطرب خوشنوا شاه دل

تو می‌خوان که من اشکباری کنم

ز سوز نوای تو زاری کنم

چو یک هفته بردند با هم به سر

به هم شاد گردان همه سربه سر

به هشتم سرموبدان را بخواند

ابا موبدانشان به عزت نشاند

بخش ۳۱ - عقد بستن بانو گشسب به جهت گیو (و) بردن بانو به خانه (و) ناقبول کردن بانو گشسب، گیو را واحوال آن

ببستند مه را به مریخ عقد

به مفلس بدادند آن گنج نقد

چو بودش به زور و هنر دستبرد

زمیدان جهان گوی خوبی ببرد

ببردند مه را به خلوت سرای

چو شد بسته کابین آن دلگشای

چو در خلوت خاص شد گیو گرد

بیامد بر ماه با دستبرد

همین خواست مانند گستاخ وار

درآرد مر آن ماه را در کنار

زتندی برآشفت بانوی گرد

نمود آن جهانجوی را دستبرد

بزد بر بناگوش او مشت سخت

بدان سان که افتاد از روی تخت

دو دست و دو پایش به خم کمند

ببست و به یک کنجش اندرفکند

به خود غره بودن هم از جاهلیست

که بهتر مطاعی هم از عاقلیست

خدایی که بالا و پست آفرید

زبردست هر زیر دست آفرید

به گستاخی خویش دلخسته شد

زدلخستگی تنگ بربسته شد

به هرکاری چون بنگری در نهان

همانا کسی از تو به درجهان

که بود اندر این بوستانش نوا

که به زو نبد بلبل خوش نوا

بخش ۳۲ - پیغام آوردن به نزدیک گودرز که گیو، بسته شده به دست بانو در شب اول

غلامی به نزدیک گودرز زود

نهانی شد و آشکارا نمود

که بانو به بیداد بگشاد دست

دو بازوی گیو دلاور ببست

چو بشنید گودرز برجست تفت

همان دم بر رستم گرد رفت

زبانوی از بستن گرد چیر

سخن گفت با پهلوان دلیر

چنین گفت رستم که شد فال نیک

سرانجامشان است احوال نیک

چو در اولش بند سختی بود

سرانجامشان نیک بختی بود

مخور غم کزین هر دو فرخ دلیر

یکی کودک آید چو درنده شیر

چو درگاه او کین به شمشیر تیز

نهنگ ژیان را درآرد به زیر

به هر رزمگه او بود چیره دست

عدو را ازو در دل آید شکست

چو صبح سعادت دمد در جهان

روم من به نزدیک بانو نهان

بگویم سخن ها به آواز نرم

بسازم دل ماه از مهر گرم

چو بشنید گودرز بوسید تخت

دعا کرد بیرون شد آن نیک بخت

سخن سنج این پهلوان داستان

چنین گوید از گفته راستان

که چون داد رومی به زنگی خراج

به گوهر برآموده خورشید تاج

بدرید مشکین گریبان ماه

که سر برکشید این پرنده سیاه

تهمتن بیامد به نزدیکشان

که بیند دل و رای باریکشان

بدید آنکه بانو نشسته به تخت

نبد پیش او گیو بیدار بخت

ببوسید فرزند را چشم و روی

وزو باز پرسید ز احوال شوی

زشرم پدر آن بت دلربای

فکنده سر خویش بر پشت پای

یک آواز بشنید رستم نهان

چنین گفت کای پهلوان جهان

منم در نهان خانه افکنده پست

به خم کمندم گره با دو دست

تهمتن شد و باز کردش زبند

شده دختر از باب خوار و نژند

به بانو چنین گفت با شوی ساز

که زن باشد از شوی خود سرفراز

زن از شوی دارد بلندی منش

نباشد ز شو بر زنان سرزنش

زگردان ایران و شهزادگان

دلیران و مردان آزادگان

من این را بکردم زگردان پسند

توهم مهربان شو در کین ببند

چو بشنید این بانوی سرفراز

نشانید با هم ابر تخت ناز

بسی ریخت رستم نثار از درم

که شد قصر ایوان چو باغ ارم

چهل روز در سیستان سور بود

زدل دود و اندوه غم دور بود

وز آن پس شهنشاه ایران زمین

به ایران بشد با دلیران کین

جهان شد پر از رنگ و بوی نگار

بشد شاد هر کس که بد دلفگار

یکی گفت بانو گشسب سوار

به از بهمن و پور اسفندیار

چو رستم برفت گیو آمد به پیش

سخن گفت با او از اندازه بیش

بسی گفت کو آورم پیش تو

کنم روشن آن رای تاریک تو

به پایان شد این داستان کهن

بماند چو خوش یادگاری به من

نوشتم من این داستان را تمام

به خواننده بادا هزاران سلام

به توفیق آن قادر کردگار

به خواننده دارم بس امیدوار

چنین آرزوی کرامت بسی

که غیبت نگوید به این خط کسی

هرآن کس که خواند کند غیبتم

به غیبت گرفتار باشد به دم

سخن هر سخن بهتر از گوهر است

هرآن کس که قدرش نداند خر است

خدایا تو رحمت نما بنده را

به جنت رسانی نویسنده را

خدایا بیامرز خواند و شنفت

مبادا که گوهر فروشد به مفت

امیدم به لطف خدا هست بس

که باشد به هر دو سرا دسترس

زبیهوده گفتار شاه گوان

منم خاک زیر پی شاعران

نوشتن مر این نامه یک کهتری

به گفتار و کردار چون مهتری

نیا ام اگر خواهی اندر شتاب

قضا مام باشد قدر نام باب

ز تاریخ عمرم گذشت از عدد

همه عمرم از رنج بگذشت و درد

ندیدم به غیر از ستم عمر خویش

که بگذشت و آید همه روزش پیش

ز تاریخ این خواه در از فلک

هزار و سه صد بود با بیست و یک

هزار و دو صد با نود هفت عیان

ز تاریخ هجری نیای کیان

امیدم چنانست به پروردگار

که ماند همین نظم در روزگار

چو بانو به پیوند خود گشت جفت

نماندست این راز اندر نهفت

به پایان شد این داستان کهن

به نزد مهان و به هر انجمن

کشیدم بسی محنت از روزگار

که تا ماند این خط مرا یادگار

نوشتم من این داستان را تمام

به خواننده خواهم درود و سلام

تمام و کمال نوشته شد این داستان بانو گشسب بنت رستم،پور زال سام

بخش ۳۳ - آغاز داستان فرامرز نامه و سرگذشت آن گوید

ایا دوستداران والا گهر

ز من بشنوید این چنین سر به سر

ز نو آورم داستانی ز پی

ز هندوستان آورم ملک ری

که روزی ز ایام کاوس کی

ندایی به هند آمدش پی ز پی

به نام خداوند روزی رسان

یکی قصه آرم برون از نهان

به توفیق آن قادر کردگار

کنم نظم ها چون در شاهوار

ز مردی و جنگ فرامرز گرد

ز گیتی چنان گوی دولت ببرد

یکی روز با رامش و میگسار

نشسته دلیران بر شهریار

شبان و رمه سربه سر انجمن

فریبرز و توس گو پیلتن

فرامرز و گودرز و بهرام و گیو

چه گستهم و رهام و گرگین نیو

بخش ۳۴ - رسیدن نامه نوشاد هندی به نزدیک شاه کیکاوس

که ناگه در آمد یکی نامدار

که می بار خواهد بر شهریار

به دربان چنین گفت کای نامدار

خبر کن ز من یک بر شهریار

که پیغام آوردم از شاه هند

سخن‌های چندین در او مستمند

همان‌گه ز در رفت دربان شاه

زمین را ببوسید در پیشگاه

به شه گفت که آمد یکی نامدار

ز هندوستان بر در شهریار

سخن دارد از شاه هندوستان

همان کشور هند و جادوستان

بفرمود کاید بر شهریار

درون شد ز در هندوی نامدار

ستایش بسی کرد و نامه بداد

ز هندوستان کرد بسیار یاد

ز نوشاد هندی بدو آفرین

بسی کرد و بوسید روی زمین

دبیر آمد و نامه بگشاد سر

نخست آفرین کرد بر دادگر

خداوند جوزا و بهرام و هور

که بدهد به قسمت خور پیل و مور

وزو آفرین بر شه نیک پی

جهاندار فرخنده کاوس کی

جهانجوی با دانش و دین و داد

سرافراز از تخمه کیقباد

پس از  آفرین جهاندار کی

غم و درد فرزند بفکند پی

نوشته به زاری و درد و غریو

بلا و غم و رنج کناس دیو

بدان ای سرافراز دیهیم و گنج

که جانم ستوه آمد از درد و رنج

چنان دان که در وادی مرغزار

یکی چشمه ساریست خوش جویبار

درختی در آن مرز شاخ بلند

به نزدیک آن شاخ کاخ بلند

درو گنبد سال‌خورده بزرگ

در آن تیره گنبد بلایی بزرگ

یکی دیو در وی سیاه و بلند

ستبر و سیه‌روی و ناهوشمند

دلیر و قوی‌بال چون برف موی

دوان ببر و شیرش همه چار سوی

در آید به هر سال در خان من

بسوزد بسی مرز و ایوان من

نگردد ز من تا ز من دختری

ستاند به کردار نیک اختری

سه دختر بدم چون سه خرم بهار

ز من بستد آن دیو ناهوشیار

چو کاوس مان شهریاری کند

سزد گر در این رنج یاری کند

دگر آنکه در خطه هند بار

یکی شهریار است بس نامدار

مرو را به هندوستان کید نام

دلیر و سرافراز و گسترده کام

به هنگام کین تیغ آهن‌گذار

به پیش سپاهست نهصدهزار

شماره ز پیلان جنگی مکن

قلم درکش و بار سنگین مکن

به گردون همی برفرازد کلاه

فرستد بر هر سالمان باج‌خواه

بدان نامور ما نداریم تاو

چو کاوس جوید ز ما باژ و ساو

نخستین ز ما باج بستاند اوی

وز آن پس ز ما باج نستاند اوی

وز آن پس طلب دارد آن ساو و باج

وگرنه دگر ره نجوید خراج

دگر آنکه در بیشه مرزغون

یکی گرگ پیدا شده پرفسون

چو گوران دو شاخ و چو پیلان دو نیش

دل عالمی گشته زان گرگ ریش

تبه شد بسی لشکر جنگجوی

نیارد کسی کردن آهنگ اوی

یکی ژنده بینی چو یک ژنده پیل

همه سر چو برف و همه تن چو نیل

ز سر تا به پایش کشیده رقم

خط نازنین سرخ همچون بقم

به دندان یکی پیل بردارد اوی

به یک دم جهان را بسوزاند اوی

همی نام او گرگ گویا بود

سخنگوی بیداد پویا بود

دگر آنکه در دامن شهر هند

یکی کوه بینی دراز و بلند

یکی دره در کوه خارا بود

که از دیدنش خیره برنا شود

درو اژدهایی بلند و پلید

کزان سان همی اژدها کس ندید

فتاده تن خیره‌اش خم به خم

جهان را همی برفروزد به دم

نروید گیاه از دو فرسنگی‌اش

بلرزد جهان از تن جنگی‌اش

جهان از دم او شود سوخته

ازو بس جوانی شد افروخته

مهیب است گویی همه کام او

خردمند جو تا کند نام او

نبرد ورا کس نبندد میان

نزیبد کس او را جز ایرانیان

گر از تخمه سام جنگی سوار

به ایران بود جنگی نامدار

بپیماید این ره به فرمان کی

ببرد مر این جمله را پای و پی

دگر آن که در بیشه خوم سار

پدید آمده کرگدن سی هزار

چو شیران که از بند گردد یله

به کردار گوران به هر سو گله

به هر مرز بومی که پی بسپرند

زمین برشکافند و خارا درند

چو پیلان به زورند و آهو به تک

چو شیران بغرند دیوان به رگ

به گردن ستبر و به سینه فراخ

ز پیشانی آنکه برون کرده شاخ

همه گشته زین مرز تا مرز دود

شگفتی دو گوشت توان کی شنود

چو کاوس کی یار باشد بدین

همه هند خوانند بدو آفرین

بدین پنج اگر رنج فرماید او

وز آن پس ز ما گنج پیماید او

چو ایرانیان پای بینم به رنج

به پاداش آن برگشاییم گنج

وگر چون ز ایران تهی شد هنر

چه باید مر داد این گنج و زر

چرا داد باید به ایران خراج

فرستادن تاج با تخت عاج

هر آن کس که خواهد که گردد بلند

از این نام گرد آید و ارجمند

دبیر گرانمایه چون این سخن

فرو خواند آن نامه آمد به بن

دل پیر کاوس زان بردمید

ز جام و ز باده دم اندر کشید

به گردان چنین گفت پرمایه شاه

که ای نامداران زرین کلاه

هرآن کاو بدین کار بندد میان

برافروزد او نام ایرانیان

ببخشم مر او را کلاه و کمر

دو بهره ز گیتی همه سر به سر

رخ نامداران دگر شد به رنگ

شد از خشم گردان دل شاه تنگ

ز کرسی برآمد فرامرز گو

بگفتا منم هند را پیش رو

سر کید هندی به شمشیر تیز

ببرم نمایم ورا رستخیز

وز آن پس بیایم سوی مرغزار

بگیرم همان دیو ناسازگار

همان دخت نوشاد هندی ز بند

رهانم به فرمان شه ارجمند

همان گرگ گویا به کوپال سام

بکوبم زنم آتش اندر کنام

همان مار جوشان به تدبیر و رای

بسوزم به فر جهانبان خدای

وز آن پس به تنها من و کرگدن

بگیرم کنم بی روانشان بدن

وگر یک هزار است و گر صد هزار

چو من بر شم تیغ سام سوار

به نیروی شاه و به فر پدر

تهی سازم از کرگدن بوم و بر

چو شد گفته فرمان دهد پور زال

ازین پنج گونه برآرم دمار

رخ شاه زان گرد جنگی سرشت

چنان شد که گل در بساط بهشت

چنین گفت با رستم زال زر

که پنهان نماند نژاد و گهر

فرامرز یل روی من زنده کرد

مرا خرم و انجمن بنده کرد

همش رای و فرهنگ و هم هوش و سنگ

همش دست و بازوی و هم گرز جنگ

نژاد وی از تخم جمشید شاه

به گیتی به کردار تابنده ماه

پدر بر پدر هر دو گرد و دلیر

جهانگیر و جنگ‌آور و مرد شیر

هم او را سزد شاهی هندبار

که جنگ‌آورست و قوی نامدار

همانا جز او هرکه پوید به هند

نباشد بر کید هندی پسند

به کناس دیو و به مار و به گرگ

نشاید بجز پهلوان بزرگ

بفرمود تا شاهی مرز هند

همیدون چنان تا به دریای سند

نوشتند منشور بر نام اوی

ز هر در بجست آن زمان جنگجوی

جهانجوی چون مهر منشور کرد

چو ماه آن دو رخ سوی گنجور کرد

بفرمود تا تاج و انگشتری

یکی تخت و پیرایه آذری

بیاورد تاجش به سر برنهاد

جهاندار ازو شاد و او نیز شاد

بگفتا ز گردان هر آن نامور

که خواهی یکایک به همراه بر

نگه کرد بیژن سوی شهریار

که جاوید زی تا بود روزگار

به جایی که خورشید زابلستان

به پیروزی رفتند در گلستان

به هند و به دریا و هر گرم و سرد

پس ایدر بگو ما چه خواهیم کرد

دلیران به می خوردن اندر ستخر

چو باشند ما زان نداریم فخر

سر ما به جایی که در پی نهند

بویژه که فرمان بدو کی نهند

گرانمایه خسرو به گنجور گفت

که یک دست جامه برآر از نهفت

کلاه و کمر یکسره شاهوار

یکی تیغ پرمایه گوهر نگار

سه اسب گرانمایه با زین زر

سه ریدک همه خوب و زرین کمر

گرانمایه گنجور چون آن ببرد

جهان کدخدایش به بیژن سپرد

ز ایران و وز لشکر نامدار

فرامرز بستد همی ده هزار

ز زابل گزین کرد صد نامور

ز کابل دو صد گرد والاگهر

یکی هفته در کار هندوستان

به سرکرده شد سوی جادوستان

بخش ۳۵ - این چند سخن در باب شکایت روزگار هنگام پیری خود گوید

چو سالم بشد سی و شش این زمان

زپیری رسیده به سر مر زبان

زباد خزانی رخم زرد شد

گل ارغوان رخم گرد شد

بنفشه سمن گشت گل شد تهی

شدم چنبری شاخ سرو سهی

تنم خم گرفت و دلم غم گرفت

دو دیده بشوریده رخ نم گرفت

ز خورشید بر من نیامد تفی

وزین خرمنم چون نیامد کفی

نه گرگی زمیشم بشد در کنار

گلی هم نیامد نصیب از بهار

جهان پر ز گنجست و ما پر ز رنج

شکوفه به هر سوی ما در شکنج

جهان را همه باده هست و نوا

مرا باد در دست و خود بینوا

ز نرگس کفم بازو جام شد

نظرگاه زو نقره خام شد

همه شاخ با زور و سیمست چیز

زرافشان همه ساله و نقره ریز

مرا چهره زرد و مو سیم شد

وزین نیستی دل به دو نیم شد

کسی را که بردست گیتی نیاز

بدان سان که بینی گرفتار آز

گرانمایه گنجش به هر چند بیش

دلش آز بگرفت در بند نیش

به بخشش بیارای و بگشای دل

زبیشی برون کش همی پای دل

نگویم مرا ده که سخت آیدت

گران سنگ زان بر درخت آیدت

همی گویمت شاد و خرم بزی

بیا شاد و خوش باش بی غم بزی

ببخش و بیارام و بگشای مهر

که ناگه زبالای چهرت سپهر

بگردد بگرداندت سرنگون

به کاری بیابی فریب و فسون

سرتاجداران به گرد اندراست

ترا دل بدین روز حرص اندر است

بخش ۳۶ - وداع کردن فرامرز از نزد کاوس و تأسف خوردن رستم و پند دادن رستم،فرامرز را

پسر بار کرد و چو بربست کوس

سطخر گزین گشت چون آبنوس

به ماه دی برگ ریزان خروش

برآمد بدین سان که بدرید گوش

جهاندار با تهمتن یک دو روز

برفتند با گرد گیتی فروز

سیوم چون برآمد غوغای نی

بخواند آن دلاور گو نیک پی

بدو گفت کای مرد آسان نبرد

ندیده هنوز از جهان گرم و سرد

بزرگ و قوی گرچه هستی به زور

کیاتر تویی چشم گیتی فروز

تو به دانی آیین آوردگاه

ولی بشنو از من همی رسم شاه

به گیتی کسی کو بود تا جور

چو خورشید تابد همی نور و فر

دهد نور نزدیک را نور خویش

نه هر کس که نزدیک تر نور خویش

درختی بود نامور شهریار

همیشه ورا حنظل و شهدبار

کسی را که داند سزاوار زهر

ز شهدش نبخشد همی هیچ بهر

هر آن کس که داند سزاوار نوش

زشهدش به تن درنسازد خروش

گرت کید پیش آید و سرنهد

به شکل رهی دست بر سر نهد

ببخش و مکش آن شه نامور

که شاخ بریده نروید دگر

به شب پاسدار هشیوار جفت

چو گل در میان دوصد خوار خفت

زبیگانه شربت چنان که ز زهر

نخستین ز جامش بفرمای بهر

گرت جفت باید به هندوستان

نگه کن بدان مرز جادوستان

زکید ارچه خورشید تابد به مهر

چنان دان که دشمن ترین از سپهر

زنوشاد اگر دیو باشد نکوست

که او یار هست و بود یار دوست

ز دخت کسان دیده بربند دل

که نیکو نباشد چو آن دلگسل

چه ناپارسا بر سر تخت عاج

چه در گلخن افتاد زرینه تاج

تورا پارسایی و جنگی بهست

به هر انجمن نیکنامی بهست

چه باید کشی تنگی از مردمی

چه در دیو بستن به خون آدمی

چو دردی که پر مغز گلشن نهی

چه بایسته رازی که بارش تهی

چو گنجت فزونست بیشش مکن

خدا را نهان جز پرستش مکن

تو هر نیکنامی زیزدان شناس

شناسا چو گشتی همی کن سپاس

گرت دادخواهی زند بانگ تند

نباید که با او شوی هیچ کند

اگر بر تکاور سواری مپوی

بپرس و بده داد با او بگوی

ببر اندران رنج کشور ببخش

کمربستگان را همی زر ببخش

به هنگام کین هیچ گونه مخند

چو خندد شود کار شاهی به بند

سخن های شاهی همیدون بود

دلیری تو دانی که آن چون بود

بگفت این و بوسید چشمش به مهر

فرامرز بگریست پرآب چهر

جهاندار برگشت پس پیلتن

بدو گفت ای دیده انجمن

ز تیزی یکی آتش افروختی

دو چشم من و زال زر سوختی

چو یابد از این آگهی زال پیر

زرنج دل خفته او مرده گیر

ولی چون به نزدیک کاوس کی

زبانت چنین گفته افکند پی

نیارم که گویم زره بازگرد

مبادا که بخت اندر آید به گرد

از این پس که رستم به زابلستان

نبیند تو را با می و گلستان

شود زعفران رنگ گلگون اوی

از آن غم شود خاک بالین اوی

نبینم تو را چون به بزم شکار

چه گویم چه سازم بدان روزگار

همان مادرت بی دل و مستمند

شب و روز ترسان ز بیم و گزند

امیدم چنانست که زنده به مهر

رساند تو با من خدای سپهر

نگهدار این رای فیروز من

به رزم و به بزم ای دل افروز من

ستیزه مکن با بلایی بزرگ

بیندیش زان مار وآن تیره گرگ

به اندیشه و رای بربند کار

مگر بگذرد برتو این روزگار

حذرکن ز کناس و با او مگرد

مبادا که هور اندر آید به گرد

دگر چون به ناکام جنگ آوری

به پیکار ایشان درنگ آوری

کمر سخت کن گرز را پیش دار

دلیری و فرهنگ با خویش دار

نگهدار مر بیژن  گیو را

جهاندیده گرگین یل نیو را

دلیری چو گرزم که در روز کین

ندارد کسی تاب او بر زمین

چو گرزم که لرزد زمین زیر او

زمین نالد از گرز و شمشیر او

پدر بر پدر چاکر سام شیر

هنرمند گرد سوار دلیر

دلیری چو گستهم که در روز کین

سنان برندارد ز روشن زمین

زراسب گرانمایه فرزند توس

که باشد به هرجا سزاوار کوس

نگه دار دلشان که هنگام کار

از ایشان یکی به که هندی هزار

بخش ۳۷ - رفتن فرامرز به هندوستان در شهر نوشاد و پذیره شدن نوشاد وآمدن در شهر به عقب او

چو رستم سخن ها سراسر براند

زمژگان بسی خون دل برفشاند

گرفتند مریکدیگر را به بر

بسی بوسه دادند بر چشم و سر

وز آن جا فرامرز یل شد روان

بیامد خرامان سوی هندوان

به نوشاد آنگه خبرشد از وی

که آید یل نامور جنگجوی

پذیره شدش تا به فرسنگ چند

سری پر زتاب و دلی مستمند

به شادی ز نوشاد زان مرز شد

یکایک به روی فرامرز شد

ورا دید با چتر و کوس و درای

نهاده به سر تاج و بر پیل جای

فروبسته برپیل جنگیش تخت

یکی تخت زیبا چو زرین درخت

پیاده شد او را ستایش گرفت

ابر بندگی ها ستایش گرفت

بدو گفت کای گرد فیروزگر

مبارک پی تو براین بوم و بر

بدان را دو چشم از رخت دور باد

جهان بنده و چرخ مزدور باد

بپرسید از آن کار و از روزگار

چو بگریست زان کار نوشاد زار

ز کناس نالید و برگفت اوی

کزآن دخترانم چه آمد به روی

فرامرز گفتا که دل شادکن

وز اندوه دختر دل آزاد کن

که من مغز او زان سرتیرگون

به نیروی یزدان برآرم برون

سپارم ترا دختران سر به سر

به فر جهاندار فیروزگر

زمین را ببوسید نوشاد وگفت

که از تخم سام این نباشد شگفت

فرامرز چون شد به شهر اندرش

شد از بام او زرفشان افسرش

زرافشان برآمد زهر بام و کوی

شد از مشک و عنبر جهان چارسوی

ابر درگه کاخ نوشاد پیل

فکنده همه فرش دیبا دو میل

همه بام در زیور آراسته

چو فردوس شد گیتی آراسته

برآمد زرافشان به کاخ بزرگ

برآن نامور تخت پیل سترگ

برآمد دم مشکبویان زکوی

جهان مجمر و عود شد چارسوی

فرود آمد از پیل جنگی دلیر

سوی تخت نوشاد شه شد چو شیر

چو دید اندر آن حقه دلپذیر

زعاج و زبرجد نهاده سریر

به لعل و بلورین برآموده تاج

همه فرش زر اوفتاده سراج

همه سقف او نقطه زر و سیم

زصندل همان چوب ایوان مقیم

نگاریده این نقش های سپهر

چو هرمزد و بهرام و کیوان و مهر

زبرج حمل تا به حوت اندران

برآورده یک یک همه پیکران

همه نقش شب کرده پرآبنوس

همه روز برچهره سندروس

همان هفت کشور زمین و خیال

چو ایام سیبوع و با ماه و سال

همان پایه تخت بر پشت شیر

تو گویی که زندست و غرو دلیر

فرامرز بر شد بر آن تخت زر

به کرسی دلیران والاگهر

کمر بسته نوشاد چون سروری

شده خیره در ماه سرو سهی

درآن برز بالا و آهستگی

در آن گرز و کوپال و شایستگی

بفرمود هرگونه خوان و خورش

که آرد همی مرد خوالیگرش

فرامرز و نوشاد و چندین دلیر

نشستند و خوردند چو گشتند سیر

نهادند زان پس می و چنگ پیش

به جام بلورین زده چنگ خویش

فرامرز یل چون شد از باده مست

چنین گفت کای مرد یزدان پرست

چرا می نگویی سخن های کید

زما هر دو گویی کدامیم صید

بدو گفت کای مهتر نیمروز

اگر بر شمارم شود نیم روز

زکید بداندیش ناکس سخن

همانا که آن هم نیاید به بن

سپاهش دلیر است و لشکر بسی

ولی چون تو با او ندیدم کسی

فزون صدهزار است جنگ آورش

زپیلان جنگی نترسد دلش

به هرسال بفرستد او باج خواه

نیارم بدو نیز کردن نگاه

مرا چل هزار است مرد نبرد

نیارم برابر شد آورد کرد

زر و گنج او را که داند شمار

به هر گوشه گنجش بود صدهزار

دو دختست او را چو خرم بهار

گرانمایه گرد جنگی سوار

شنیدم که در روز آورد و کین

هرآن کس که پشتش نهد بر زمین

نباشد جز او جفت آن دخترم

دو بهره ورا شاهی و لشکرم

بسا رزم سازان گران نامور

به کشتی گری در نهادند سر

بکوشید با او چو شیر ژیان

ولیکن نشد هیچ عاجز از آن

سمن رخ یکی و سمن بر یکی

که پیدا نه رخشان زماه اندکی

سمن رخ بسی گرد و چابک تر است

دلیران شه را یکایک سر است

فرامرز گفت ای شه نامدار

دو چشمت سوی باده و جام دار

که من کید را با سمن رخ که هست

بیارم به پشت فروبسته دست

بیارم همان گنج هندوستان

فرستم سوی زابل و سیستان

نباید مرا لشکر و ساز وکوس

نه پیلان که گیتی کنند آبنوس

تو بنشین و با لشکری باده نوش

من و گرز و میدان کید و خروش

مرا دو هزار است گردن فراز

سپاه تو را من ندارم نیاز

سپاه فراوان چه سازم همین

چه خود گرز کین برفرازم به کین

بدین سان یکی هفته در چنگ و نوش

نشستند و برشد به کیوان خروش

به یاد جهاندار کاوس کی

ببودند با رامش و رود و می

بخش ۳۸ - رفتن فرامرز به جنگ کناس دیو (و) کشته شدن کناس به دست فرامرز

چوشد هفته ای پهلو نامدار

بفرمود رفتن سوی مرغزار

گرانمایه نوشاد بربست رخت

بپیمود ره سوی مرغ و درخت

دو روز و دو شب چون بریدند راه

بدیدند آن گنبد و جایگاه

چنین گفت نوشاد کی پرهنر

چراغ کیانی جهان سربه سر

از این پیشتر ما نداریم روی

تو را باید اکنون شدن جنگجوی

فرامرز و گرگین و بیژن به راه

کشیدند زان پس بدان جایگاه

نهادند رخ سوی آن مرغزار

نخستین پدید آمد آن جویبار

همه بیشه و آب و آهو و گور

گذاری گور اندر آن آب شور

یکی رود شیرین روان بد بره

به پهلوی آن مرغزاری سره

بساطی بیفکنده نیلوفری

خروشان به هر گوشه کبک دری

درختی در آن مرغزار اندر آن

همه برگ او سبز و بارش چو خوان

فروبسته در پیش شاخ بزرگ

چه شیر و چه ببر و چه یوز و چه گرگ

گرانمایه چون شد به نزدیک کاخ

به گنبد نگه کرد کاخ فراخ

فرود آمد او از برش تیزگام

به بیژن چنین گفت کای نیکنام

نگه دار و در پی به نرمی خرام

ببینم من این گنبد تیره فام

بیامد به درگاه قصربلند

دو شیر ژیان دید بسته به بند

فرامرز شیر اندر آمد چو گرگ

برآورد و زد آن عمود بزرگ

چو شیران بدیدند مر آدمین

به چنگل دریدند یک یک زمین

سر هردو با خاک هم راز کرد

دری دید عالی ورا باز کرد

چو در شد دو صفحه برآورده دید

بسی آدمین دید کرده قرید

وزآن پس دری دید بر در دو مار

بزرگ و سیه تن به کردار قار

چو گاوان برآورده هریک سروی

فروهشته چون گوسفندانش موی

چو آن پهلوان اژدها را بدید

زکینه بجوشید و پیشش دوید

کمان را برون کرد آنگه ز دوش

ببارید تیر و همی زد خروش

بدو یک به یک اژدها حمله برد

بزد دست تیغ نریمان گرد

برون کرد وآن هردو را پاره کرد

چو آن هردو را زار و بیچاره کرد

بزد دست وآنگه فرا شد ز در

یکی دیو دید اندرون با دو سر

سری چون سر گاو دیگر چو شیر

به تن پیل چنگل چو ببر دلیر

بدو بانگ زد گفت کای آدمین

چگونه بپیمودی اینجا زمین

نترسی زکناس و آشوب او

بگفت این و آمد سوی جنگجو

برآویخت آن دیو با پهلوان

دمادم بزد چنگ گرز گران

بدین گونه شد رزم تا وقت دیر

پس آنگه جهان پهلوان دلیر

بزد تیغ دو نیمه کشتش میان

بپوشید زان صفه پرنیان

یکایک چو روی و دل دردمند

چو دید آنگهی چارخانه بلند

دری دید عالی بلند و بزرگ

فرا شد بران نامدار و سترگ

یکی گنبد تیره و تار دید

مر او را نه فرش و نه دیوار دید

دو دیده بمالید پس مرزبان

به شیب اندر آن دید یک نردبان

فرو شد بدان نردبان زورمند

بدید اندر آن کاخ جای بلند

سه دختر نشسته چو تابنده خور

فکنده یکی فرش نرم از بلور

فرو خفته بر فرش کناس دیو

همه مکر و فن و همه رای و ریو

یکی دختری بد گل افروز نام

پذیره شد اورا همین چندگام

بدو گفت کای آدمی کیستی

چنین آمده در پی چیستی

نترسی زکناس مردارخوار

که بیدار گردد برو زینهار

ببخشا یکی بر تن و جان خویش

برون بر همین ساز و سامان خویش

ستبر و بلندی و بس زورمند

گریز ای جوان زین بلای گزند

فرامرز گفتش که خود گوش دار

همه لاف او را فراموش دار

جهانجوی آمد فراتر به خشم

زخواب آنگهی دیو بگشاد چشم

خروشید و گفت ای بد بدسگال

که بی تو نشیناد کاوس و زال

فراوان تو کشتی به میدان کین

بپیمودی بسیار روی زمین

کنون آمدستی سوی مرغزار

به بالای کناس مردارخوار

دل دیو از آن گفت او بردمید

عمود گران از میان برکشید

بزد بر سر و مغز کناس دیو

به گنبد درافتاد شور و غریو

شکستش سر و مغز او با دو دوش

برآمد از آن دیو تیره خروش

بیازید چنگ و یکی خاره سنگ

گرفت و برآمد بزد بی درنگ

سپر پیش بردش فرامرز گرد

سپر بر سر دست او گشت خورد

دگر باره گرز گران برکشید

بزد تا شدش مغز سر ناپدید

چو دیو اندر افتاد و بیهوش گشت

همان گنبد تیره پرجوش گشت

جهان پهلوان با سه دخت گزین

برون شد ز گنبد برو پر ز چین

گل افروز بر وی ستایش گرفت

ازآن گرز و نیروی او شد شگفت

دلیر و گرانمایه و ارجمند

بدو گفت کای پهلوان بلند

زدیو دژآگه شنیدم من این

که هرگز به خاکش مباد آفرین

که در زیر این تخته سنگ و رخام

یکی گنج یابی همه لعل فام

کنون بشنو از من تو بردار گنج

رهایی تو را و مرا پای رنج

ازآن صفه و گنبد تیره گون

دل افروز با پهلوان شد برون

به بیژن چنین گفت گرگین شیر

همانا که دیو اندر آورد زیر

کزین سان سه گلروی دارد به چنگ

برهنه چنین تیغ هندی به چنگ

دلیران برفتند نزدیک اوی

به گرگین چنین گفت کای جنگجوی

کزین در فرو شو یکایک ببین

مگر تا همی گو ببینی چنین

ببرش سرو یال و بفکن دو نیش

چو جنگ آورد او نگه دار خویش

بشد پور میلاد یک یک بدید

وزآن پس سر دیو جنگی برید

بیاورد بروی گرفت آفرین

که ای نامور مرد با آفرین

جهان از چنین دیو بی خو کنی

به هند اندر آرایش نو کنی

به گرزگران مرز هندوستان

بشویی نهی رخ سوی سیستان

بخندید گو گفت که ای سرفراز

همانا کت آمد به ایران نیاز

دل از بوم استخر برکن نخست

که هندت بباید به شمشیر شست

بگیر این سر دیو چون باد بر

به نزدیک دل خسته نوشاد بر

بگویش که شد دیو تو شاد زی

به کام دل خود به آباد زی

سراپای دختت رها شد ز دیو

به فرمان والای کیهان خدیو

بشد تیز گرگین برآن شاه راه

چو دیده بدیدش هم از دیدگاه

چنین گفت کای شاه باهوش رک

زهامون سواری بیامد سبک

بترسید نوشاد کان فره مند

مبادا که آید زدیوش گزند

شتابان دویدند پیش فراز

چنین گفت کای شاه گردن فراز

تهی گشت گنبد ز روی کناس

جهان ایمن آمد ز جنگ و هراس

سرگنبد آسای دیو بلند

بیاورد در پهن میدان فکند

از آن سر بسا مرد مدهوش گشت

بسا سست انکار خاموش گشت

فرود آمد از باره نوشاد چست

ستایش کنان رخ به خوناب شست

سرش پیش دادار خورشید و ماه

نهاد و برآمد ببرید راه

چو آمد سوی پهلوان گزین

زدادار کردش بسی آفرین

بدو گفت کای شاه گیتی فروز

چراغ ستخر و مه نیمروز

تو سازی چنین دیو را خوار و پست

که ببرید یال و برافکند پست

چو نوروز کردی همه روز من

نمودی مرا سه دل افروز من

چو چشمش سه دخت گرامی بدید

زاشکش دو رخ شد همی ناپدید

بفرمود تا سوی کشور برند

از ایدر به نزدیک مادر برند

به گنبد درون شد شبان و رمه

بدیدند گردان سراسر همه

تن تیره دیو بیرون کشید

زگنبد سوی پهن هامون کشید

دو دیو فرومایه هر دو بلند

بیاورد بر روی میدان فکند

دل هر یک خیره زان گو بماند

جدا هر یکی نام یزدان بخواند

بخش ۳۹ - یافتن فرامرز،گنج ضحاک تازی و خواندن نصیحت نامه او را

نوشته یکی تخته دیدند سنگ

بدو داستانی پراز بوی و رنگ

نوشته بسی گفته پند ارجمند

ز ضحاک،زی پهلوان بلند

بدان ای فرامرز رستم که من

به گیتی شده برتر از انجمن

نهادم به گیتی بسی گنج و زر

کشیده به خاک این سر تاجور

زبهر تو ای سرور سیستان

نهادم من این گنج هندوستان

ز زابل چو آیی بدین سرزمین

ببری سر دیو بی آفرین

به فرت طلسمات دیو نژند

همین گنج را کرده ام پای بند

ببینی همین گنبد و جای من

بدانی همین شاهی و رای من

چنان دان که من در همین مرغزار

به شادی نشستم بسی روزگار

به مکر و به تدبیر و از رای و ریو

به دام آوریدیم کناس دیو

بدین گنج کردم ورا پاسبان

که تا گوش دارد به روز و شبان

وز آن صفه دیو بی جان کنی

همان مرمر کوچه پیچان کنی

بکن آن سر گنج و شیران بود

هرآن کو برد گنج شیر آن بود

ببر هرچه خواهی به کاوس کی

که فرخنده باشی بر این بوم پی

فرامرز رستم چو نامه بخواند

از آن پند و اندرزها خیره ماند

بفرمود کندن همان سنگ را

بدید آن نشانی کنارنگ را

چهل نردبان دید کرده ز عاج

همه فرش دیبا و با تخت و تاج

درازی صفه ز ده تیر بیش

نگاریده دیوار بر گاومیش

نهاده چهل خم ز زر هر سویی

ز لعل و ز لولو بر پهلویی

مکلل به دیوار او شب چراغ

فروزان یکایک به مثل چراغ

ز شمشیر هندی و برگستوان

به هر سویکی جامه پهلوان

عقیق و زبرجد برو برنگار

همان لعل و فیروزه بد صدهزار

زبرجد سریر و ز بیجاده تاج

نهاده به هرگوشه کرسی ز عاج

گرانمایه هر گونه انگشتری

نگینش چو رخساره مشتری

برون کرد گوهر که بود از نهفت

همه لشکر هند شد زان شگفت

یکایک کشیدند زان گونه گنج

ز بردن شه و لشکر آمد به رنج

چو آمد سوی شهر نوشاد شاد

همان تاج ضحاک بر سر نهاد

سریر زبرجد چو بنهاد زیر

پراکنده اندر جهان نام شیر

ببخشید گنج و بپیمود رنج

چنین باشد اندر سرای سپنج

بخش ۴۰ - رفتن فرامرز به جنگ گرگ گویا با بیژن و سوار شدن بیژن برگرگ (و) رفتن در کوه و کشته شدن گرگ به دست بیژن

یکی هفته زان گونه بد شادکام

برآن بستر از گرگ بردند نام

به نوشاد گفت ار بگویی رواست

که ماوای آن گرگ گویا کجاست

بدو گفت از ایدر سه روزه برون

یکی بیشه ای نام او مرزغون

همیشه در آن مرغزار آید او

به هامون ز بهر شکار آید او

زآسیب او شیر از آن مرغزار

گریزان شود بر سر کوهسار

پلنگان ز دندان او خسته دل

بسا مرزبان گرگ بشکسته دل

سخن هرچه گویی جوابت دهد

به تک آهوان در کبابت دهد

بفرمود بستن گرانمایه بار

کشیدن بنه سوی آن مرغزار

چو شد سوی هامون شبان و رمه

به تندی بگردید یک یک همه

زهامون همان گرگ پیدا نبود

نگه کرد و جایی هویدا نبود

بفرمود تا برکشیدند نای

چو بشنید ناگه درآمد زجای

بغرید آمد به سوی سپاه

پراکنده شد لشکر هندوشاه

بماندند ایرانیان در میان

بیامد به کردار شیرژیان

پذیره شدش بیژن تیزچنگ

رها کرد وآمد بسان نهنگ

کمان را بپیچید و بفشرد شصت

بپیوست با او خدنگ درشت

بزد بر برو سینه گرگ پیر

وزو غرقه شد یکسره چوب تیر

بدو گفت گرگ ای بد بدهنر

تو زین گرگ گویا نداری خبر

که نالند پیلان ز دندان من

نپویند پهلوی میدان من

زنهصد همانا که سالست بیش

که تا من برآوردم این یال خویش

به پیکار من کس در این مرغزار

نیامد نگردید در وی شکار

شما را همانا رسیدست مرگ

بدین سان بیایید با تیغ و ترک

ازو بیژن گیو شد در شگفت

بدان دیو بر تیرباران گرفت

رسیده پس آن گرگ نیرویمند

سمند جوان را به دندان فکند

چو دید از سر زین گو نامدار

چو مرغی برآن دیو بر شد سوار

بدان پیکرش دید چون خارموی

بجست و گرفتش یکایک سروی

گرفتش به دست دلاور سرون

به دست دگر خنجر آبگون

بزد بر سرکتف آن دیو زوش

زگردان لشکر برآمد خروش

چو از خنجر تیز بیداد کرد

تن دیو از آن درد فریادکرد

به یاری رسیدش فرامرز گو

به شمشیر سام اندر آورد غو

چو از زخم او سست شد نره دیو

بیاورد سوی بیابان غریو

پس اندر دمان پهلوان و سپاه

هوا شد ز گرد دلیران سیاه

همان دیوبد سوی کهسار شد

از آن انجمن ناپدیدار شد

زگردان لشکر برآمد دریغ

که شد دیو از آن دشت می خورد تیغ

دریغ آن چنان بیژن گیو گرد

که بر دیو بنشست و بادش ببرد

هر آن کس که بر دیو گردد سوار

ندانم که چون باشد انجام کار

که داند که این جادوی جنگجوی

کجا رفت بیژن چه سازد بدوی

فرامرز یل دامن کوهسار

نگه کرد و آمد سوی دشت و غار

به هردشت و غاری که بد بنگرید

ز گرگ و ز بیژن نشانی ندید

به نومید آمد سوی مرغزار

بزد خیمه بر دامن جویبار

چو ابر بهاران بریزنده نم

که برگیو شیر از من آمد ستم

اگر گیو گودرز زان آگهی

بیابد شود تن ز جانش تهی

از آن سو که بیژن بدو شد سوار

چو باز آمد آن دیو بر کوهسار

چو دیو اندر آمد به گرد دره

یکی غار بد سهمناک و نزه

بدان غار در شد همان دیو زوش

بایستاد برجای و بر زد خروش

بدو گفت کای بیژن زورمند

فرود آی و بنشین به جای بلند

چو افزون شده مر تو را خون من

چو خستی در این چهره گلگون من

تو را من یکی پای مزد آورم

به دیده زمین پیش تو بسپرم

که من سالیان تا در این دشت کین

بدین سان به تنها سپارم زمین

چو جمشید را بود انگشتری

به فرمان او مرغ و دیو و پری

بفرمود کاخی در این تیره غار

به الماس کردند در این سنگ قار

به فرمان او چون که شد کرده کاخ

بیاورد گنج از جهان فراخ

در این تیره کهسار کرد او نهان

وز آن پس به استخر رفت از جهان

مرا پاسبان کرده بر تیره کوه

بدان تا نگهدارمش از گروه

مرا گفت از ایدر تو بیدار باش

شب و روز در کوه هشیار باش

شنیده بدو گفت ز اختر شناس

که این دیو گردد ز درد و هراس

که آن روز آید یکی سرفراز

بدین دیو سازد نبرد دراز

براین گرگ شیری سواره شود

وز الماس او دیو پاره شود

بدان کان برآرنده گنج ماست

گر او را نمایی یکی ره سزاست

فرود آی در غار و بردار پی

ببر گنج بر سوی کاوس کی

کنون بشنو و پاسبان را مزن

که آهوت گویند هر انجمن

بدو گفت بیژن که افسون مکن

که برمن نگیرد بدین سان سخن

به خنجر ببرم تو را یال و پشت

بدارم سرویت بدین سان به مشت

بدین تیز خنجر نمایمت رنج

اگر خود به دستت هزارست گنج

به افسون نیاری به در برد جان

هم اکنون ازینت برآرم روان

بدوگفت گرگ ای گو دلپذیر

تو این گفته من به بازی مگیر

زجمشید زین سان بسی بود گنج

رها کن مرا در سرای سپنج

در این غار در شو شگفتی بین

که نالد ز گنج دلیران زمین

از او خیره شد بیژن جنگجوی

چنین گفت کای زشت ناخوب روی

زگنج ار سخن راست گویی چنین

بدین کار کردی نکویی همین

همیدون سوارم سوی گنج بر

بکاف آن در گنج بردار سر

دگر چون تو را رای آویزی است

سوار تو را خنجر تیزی است

بدارم به دستت یکایک سروی

ببرم همی یالت از چارسوی

به غار اندرون رفت دیو بلند

به چنگل یکی سنگ خواره بکند

یکی مغفر آهنین برگرفت

گرانمایه بیژن چو دید آن شگفت

به خنجر سرش را ببرید خوار

بیفتاد آن دیو در غار تار

از آن دیو پتیاره یک سو جهید

به غار اندرون گرگ شد ناپدید

فروشد بدان نردبان نامور

فرو کرده دید او ز خارا دو در

گرانمایه بیژن چو در باز کرد

به نام خدا رفتن آغاز کرد

یکی چار صفه برآورده دید

تو گفتی خدایش چنان آفرید

درو زر به خرمن فرو ریخته

ز هر سو چراغی درآویخته

یکایک بدو رشته زر ناب

فروهشته یکسر به در خوشاب

جواهر چو آتش فروزان دروی

وزآن گوهران خیره شد جنگجوی

ز زرپاره تخته نهاده به هم

نهاده بر آن تخته هم تاج جم

فروهشته زان تاج زر گوشوار

همه دانه گوهر شاهوار

برآن تخت زیبا ده انگشتری

چو رخساره زهره و مشتری

کمرهای زرین فزون از هزار

به هرگوشه بد جامه شاهوار

ز مشک و ز عنبر ز کافور ناب

ز فیروزه و لعل و در خوشاب

چنان بد کز اندازه و حد برون

نهاده به سر تاج گوهر نگار

دو شمشیر زرین کشید از نیام

دو انگشتری لعل خورشید فام

سه جام مرصع به در یتیم

برآورد از آن گنج بی رنج و بیم

کیانی کمر بر میان بست شیر

برون آمد از گنج خانه دلیر

بخش ۴۱ - باز آمدن بیژن از گرگ گویا و شرح گفتن از برای فرامرز نامدار

بیامد به سوی بیابان چو گرد

در آن گه که شد برفلک شید زرد

خرامان به سوی بیابان رسید

زدیده همین دیدبانش بدید

که آمد گرانمایه گرگ سوز

به نیروی دادار گیتی فروز

فرامرز را دل زجا بردمید

پذیره شدن را پیاده دوید

نگه کرد و دیدش پر از خواسته

همه تن به زیور بیاراسته

بدو گفت کای سرور راستان

تو با گرگ گویا زدی داستان

تو در دیو جنگی خروشان بدی

از ایدر به پیکان دیوان بدی

چو رفتی چنین شاد باز آمدی

چه بوده کزین سان دراز آمدی

چو بشنید زو سرور سیستان

بدو گفت بیژن همان داستان

ببوسید چشم گرامی به مهر

که بی تو مبیناد چشم سپهر

خرامان چنان دست بیژن به دست

جهان پهلوان شد به جای نشست

همه شب سخن رفت از آن دیو و گنج

زگفتار دیو و ز تصویر و رنج

همه خیره شد دیده لشکرش

از آن تاج و شمشیر و انگشترش

همه هندوان را شگفت آمد این

که بیژن فروبست بر دیو زین

بدو گفت کای نامور فر و مند

به هند اندرون شد به یک ره بلند

سزد گر برآید به چرخ برین

به شمشیر هندی بشوید زمین

بخش ۴۲ - آمدن فرامرز در غار و دیدن گنج نوش زاد بن جمشید و سرگذشت آن

در آن گه که برشد خروش خروس

برآمد یکی چهره سندروس

به شادی فرامرز یل شد سوار

به پیش اندرون بیژن نامدار

درآمد در آن غار تار ارجمند

شه و لشکر و پهلوان بلند

درآمد فرامرز آنجا فرود

همی داد بر بیژن یل درود

نخستین در آن گنج شد پهلوان

یکایک نشستند با آن گوان

بیامد یکایک سوی نردبان

دری دید بسته همی مرزبان

همه بند و زنجیر او برشکست

برآن مرمری بر فرا کرد دست

درون شد فرامرز با آن سران

یکی هشت صفه بدید اندر آن

به هر صفه گنجی نوآراسته

دگر کرد دالان ز بس خواسته

نهاده زعاج و زبرجد سریر

زپنجا و ده تاج خوش دلپذیر

ز هر سو سلاح و کمند یلان

نهاده بسی جامه هندوان

زر و مشک و کافور و عود و عبیر

فتاده چو خرمن شمارش بگیر

همه خوشه زر کران تا کران

وزان خیره شد دیده پهلوان

بدان تخت زرین یکی خفته بود

به دیباش در چهره بنهفته بود

جهان پهلوان زان در افکند رخت

کیانی تنی دید همچون درخت

بیالوده عنبر به روی سمن

چو سرو اوفتاده به روی چمن

تو گفتی زجانش کنون شسته اند

به شیر و می و مشک و خون شسته اند

گشاده دو ابروی نرگس به هم

به سینه همین بازوان کرده غم

تنش تازه همچون گل اندر بهار

دژم رویش از گردش روزگار

فراوان به انگشتش انگشتری

به چهره سهیل و به رخ مشتری

سفیدش تن و چهره زرد آمده

تو گویی کنون از نبرد آمده

نهاده به بالین کمان وکمند

همان ترکش و تیر و تیغ و پرند

زکوپال تیغش جهان پر نهیب

تو گویی زگیتی ندارد شکیب

بخش ۴۳ - خواندن نصیحت نامه نوش زاد بن جمشید

یکی لوح زرین به بالین اوی

نوشته یکی نامه کای جنگجوی

چو من بس فراخست و لشکرپناه

جهان پر زر و سیم در سنگ گاه

تو باری فروزان میان گوان

که ما بی تن و جان شدیم و روان

پدر کرد نام مرا نوش زاد

زجمشید دارم به گیتی نژاد

نیای تو یک سر پدر بر پدر

پدر ما و زاده تویی ای پسر

تو تکیه به عمر جوانی مکن

به گیتی چو ما زندگانی مکن

به روز جوانی رسیدم به مرگ

نگه کن به بالین من تیغ و ترک

بیالوده بر من همین مشک ناب

شده صید مرگ و رسیده به خواب

سمن بین که هست از نهفته تهی

شقایق شده چون یکی پر بهی

منه دل بر این روزگار درشت

که او بشکند مهره سند و پشت

که گیتی سپنج است و ما در گذر

به غفلت مبر عمر در وی به سر

سهی سرو بینی که زین سان بلند

دو رخساره همچون دل دردمند

بسی گشته ام بر لب جویبار

بغلطید چون آب در مرغزار

شکار آهوان و گوزنان و گور

بسی دیده و هم شده بخت شور

به هامون چو رفتی به وقت شکار

زده حلقه در گرد من صدهزار

به هر چند چون شادمان آمدم

سرانجام بینم چه سان آمدم

به روز جوانی فرو خفته زار

تو در پی ز گیتی همین چشم دار

چریدم در این پهن گیتی دویست

چه سازم در این عمر کوته نویست

به ملک جهان دل مدارید شاد

نگه کن ببین پیکر نوش زاد

پدرمان که پرمایه جمشید بود

به بالین من خفته چون بید بود

نیارست منع چنین روز کرد

به ناکام ترک دل افروز کرد

بدین سان پریدم ز تخت بهی

بکنده دل از جایگاه مهی

شنیدم زگفتار هندوستان

که آیی تو از زابل و سیستان

نهاده ز بهر تو این برده رنج

رهاکن مرو را تو بردار گنج

نهان کن سر دخمه ای نامجو

به ایران رو این داستان را بگو

زنهصد فزونست کاین دیو گرگ

ز من پاسبان شد به گنج بزرگ

ز ما باد بر پهلوان آفرین

دلیر و جهانگیر و پاکیزه دین

فرامرز چون تخته زر بخواند

سرشکش زدیده به رخ برفشاند

روان شد زچشم جهانجوی جوی

درآن چهره زر بمالید روی

دل پاکش از چهره او بسوخت

بنالید زار و دلش برفروخت

بفرمود تا گوهر و زر ناب

صراحی که بد پر چه در خوشاب

زچیزی که بد یک سره بار کرد

جهان پر زر و رخت و دینار کرد

نهفته برون کرد وآن شه بماند

بسی مشک و عنبر بر او برفشاند

همان رخت وآن جامه خسروی

گرانمایه کوپال و تیغ گوی

همان تاج زرین و پرمایه تخت

بماندند با شاه زیبا درخت

دگر هر چه بد گنج برداشتند

به روی شرف در بپرداختند

جهانی به بالین گنج آمدند

زبردن سراسر به رنج آمدند

چو گیتی تهی شد ز درنده گرگ

به شهر آمدند آن سپاه بزرگ

چو لشکر ستوه آمد از خواسته

همه شاد زان گنج آراسته

به می برنشستند چنگ و رباب

گران شد سر می خوران از شراب

همین بر ببخشید گنج و بره

وزو لشکری شاد شد یک سره

دو تیغ سمنکش به الماس پاک

که مانند خورشید بد تابناک

یکی زان به گستهم گودرز داد

دل شیر شد زان چنان تیغ شاد

زراسب گرانمایه را زان یکی

ببخشید تریاق پاک اندکی

به گرگین میلاد گرزم کمر

بفرمود آن گرد پرخاشخر

بخش ۴۴ - رفتن فرامرز رستم به جنگ مار جوشا و کشته شدن مار به دست فرامرز

چو یک چند بد با می و رود وجام

از آن مار جوشا گرفتند نام

به نوشاد گفت ای شه نیکنام

کجا باشد آن اژدها را کنام

بدو گفت کای پهلوان دلیر

که پیچد زآسیب تو دیو و شیر

تو آن مارجوشا به آسان مگیر

که از وی سموم آید و زهر زیر

به میدان بیاید همی جوی زهر

چهل زرع بود از دمش تا به سر

دهانش به ماننده قار تار

شود زهر بیهوش زآن زهرمار

دو قلابه دندان هایش به پیش

چه گویم درازی آن کم و بیش

تن او یکایک سپر به سپر

نگیرد در او تیر پرخاشخر

فروهشته یک گرز پهلوش موی

به بالا برآورده کز سر به روی

دو نیزه بلندی بود پیکرش

قفیز زمین در نگنجد سرش

شبیزه شبیزه به کردار حوت

مرو را به کردار نیزه بروت

به هرجا که هست او هویدا شده

کزو دود بینی به بالا شده

دو چشمش مهی تر ز گیتی گهر

به کردار الماس و پرخاشخر

به میدان کین چون درآید زجای

بدو رسته بینی همان هشت پای

کند چون در آن تیره وادی خروش

همه دشت و غاری برآید به جوش

نیارد در آن دشت و وادی گذر

نه جوشنده پیل و نه غرنده ببر

به باد دم از بیشه شیر آورد

به دو دم هوا مرغ زیر آورد

نگار سناست و گرز و کمند

به روز جوانی مشو در گزند

فرامرز گفت ای دل آشفته مرد

مرا بیشه بنما و تو باز گرد

به نیروی یزدان همین اژدها

زتیغ نریمان نیابد رها

به الماس ضحاک تازی تنش

ببرم کنم لعل پیراهنش

بفرمود تا در کران آمدند

به پهلوی شاخ گران آمدند

دو صندوق زان ساز کردند چست

دو گردان برآورده چابک درست

چو پردخته شد زان همی در کران

دو زنجیر محکم ببست اندر آن

هیونان برآورد یکی بارکش

دلیر و جوان گرد و سالارکش

بفرمود رفتن در آن کوهسار

سپاه آور آن پهلو نامدار

چه نوشاد شه شد برابر به کوه

باستاد یک روی دور از گروه

فرامرز گفت ای دلیران سران

یکی مرد خواهم زنام آوران

که با من شود در دم اژدها

از آن پس ندانم که گردد رها

زگردان کس آهنگ آن در نکرد

دو رخسار گردن کشان گشت زرد

به بر زد میان بیژن گیو و جست

کمر بست و آمد به خدمت نشست

بفرمود پوشیدنش ده حریر

دل هندوان گشت زان کار خیر

دو خفتان بفرمود رفتن زبر

کله خود ابا ساز پرخاشخر

همان تیغ بران کز الماس هم

به گنج اندران دید آمد دژم

دو دینار تریاک دادش که نوش

دو خفتان پنجه که این را بپوش

بسی مشک بویا و تازه عبیر

بفرمود کین بردن مغزگیر

تن خویش را نیز زان گونه کرد

به صندوق رفتن وز آن پس چو کرد

بفرمود تا گستهم بارگی

بگیرد بیاید به یکبارگی

بدو گفت چون مار خیز و به تنگ

ببند این هیونان همی بی درنگ

چو بستی همین دستشان از ستیز

به اسب اندر آن زین میانه گریز

بیابان گرفت آنگهی گستهم

گرفته عنان هیونان دژم

نظاره ز دور آن گروها گروه

چو آمد به نزدیک آن تیره کوه

چو پتیاره آواز گردون شنید

بغرید در دم به هامون دوید

از آن کوه خارا چو آمد فرود

به گردان برآمد یکی تیره دود

چو گستهم دید آن که اژدها

فرود آمد و کردخارا رها

ببست آن گرانمایه هر دو هیون

عنان را بپیچید و آمد برون

ببارید اشک از دو دیده چو جوی

رها کرد زان دو گو جنگجو

چو پتیاره در مرد جنگی رسید

یکایک هیونان به دم درکشید

فرو برد صندوق و هر دو هیون

چو شد مرد جنگی به غار اندرون

برون شد ز صندوق هر دو دلیر

باستاد هر یک به کردار شیر

تن اژدها را به الماس تیز

بدرید و آمد ز خون رستخیز

دل و مغز آن اژدها پاره کرد

بدین چاره آن کوه بیچاره کرد

زنیرو چو آن اژدها شد غمین

بسی زد تن خویش را بر زمین

زالماس چون بی تن و توش گشت

بیفتاد و زآن درد بیهوش گشت

به الماس هندی تنش بردرید

زپهلوی پتیاره پهلو جهید

چو آمد برون هردو بیهوش شدند

از آن دود و خون لعل خامش شدند

پس از یک زمان برگرفتند سر

ستایش کنان هر دو بر دادگر

شدند اندر آن چشمه سار نگون

بکندند رخت و بشستند خون

به بیژن چنین گفت کای پهلوان

کز ایدر برو سوی لشکر دوان

به نوشاد و لشکر رسان آگهی

که از مار جوشان جهان شد تهی

دوان گشت بیژن به سوی سپاه

چو گستهم دیدش هم از گرد راه

بیامد به نوشاد هندی بگفت

که پتیاره با خاک و خون گشت جفت

که آن شیردل اژدها را بکشت

به رای و به تدبیر و تیغ درشت

فتاده چو کوهی بر جنگجوی

نبینی هوا خالی از دود اوی

تن تیره رنگش بدان دشت کین

فتاده از او لعل گشته زمین

چو نعره زنان لشکران سر به سر

برفتند و دیدند پرخاشخر

بدان مرغزار اندر افتاده پست

سراسیمه از دود و خون مرد مست

گلابش بدو گل فرو ریختند

بدان مرغزارش برانگیختند

تن هر دو پوشیده شد پرنیان

ببستند زان پس کمر بر میان

عبیر و گلاب اندر آمیختند

به فرق دلیران فرو ریختند

وز آن پس برفتند نزدیک مار

شه و پهلوان هر که بد نامدار

به هامون چو دیدند کوهی بلند

درازی تن تیره اش چل کمند

بلندی تن او دو نیزه فزون

روان از تن تیره اش چل کمند

بلندی تن او دو نیزه فزون

روان از تن تیره اش جوی خون

دل لشکری خیره زان مار ماند

هزار آفرین بر جهان دار خواند

یکی هفته آنجا زبهر شکار

نشستند آنجا زبهر نظار

بریدند شاخ گران از سرش

بکندند دندان جنگ آورش

از آن پس برفتند چون گلستان

چمن ها گزیدند بلبلستان

به گردون شد آواز رامشگران

زبس گل زمین شد چو مازندران

سرود نوآیین و جام بلور

درافکنده مغز دلیران شور

بخش ۴۵ - رفتن فرامرز و ایرانیان به جنگ کرگدن و کشته شدن کرگدن به دست فرامرز

چو یک هفته مستان شدند انجمن

جهان پهلوان گفت زان کرگدن

به نوشاد گفت ای شه بافرین

کجا باشد آن کرگدن در زمین

بدوگفت ز ایدر به فرسنگ بیست

چنان شد که کس را نشانی نه زیست

سه فرسنگ بینی یکی مرغزار

گله گشته به هر سویی ده هزار

یکی بیشه بینی سه فرسنگ راه

بدان بیشه کردن که آرد نگاه

همه کرگدن گردن افراخته

زمین را به دندان برافراخته

یکایک همه ژنده پیلان به تن

به هر بیشه و دشت و غار انجمن

چه غم دارد از گرز و کوپالشان

که شاید بریدن پی یالشان

فرامرز گفت ای شه پر خرد

اگر کرگدن تیغ من بنگرد

زبیمش بریزند هریک سروی

یکایک شود مست و افتد به روی

بفرمود تا برکشیدند کوس

برآمد زاسب گران مایه طوس

چه گستهم و گرگین و فرزند گیو

جهان سوز گرسم کناد بود نیو

بفرمود کاید سواری هزار

دلیران با آلت کارزار

بشد سوی آن دشت با انجمن

به جایی که بد بیشه و کرگدن

زیک دامن دشت تا کوهسار

زهر سو بفرمود کنده هزار

چوشد کنده آنگه مغاک بلند

زخاشاک بر وی بیفکند چند

به خاک و به خاشاک چون شد نهان

زدیگر کران پهلوان جهان

درآورد آن لشکر جنگجوی

کران تا کران یک به یک سو به سوی

دهل های بسیار و کوس و درای

دف و چنگ و افغان شیپور و نای

یکایک همه نعره برداشتند

همان کرگدن پشت برگاشتند

ز هر سو دوان کرگدن ده هزار

گله کشته بر دامن کوهسار

در آمد به هامون یکی رستخیز

ز افغان همی کرگدن در گریز

به هرسو که آمد یکی درمیان

زتیغ دلیران شدی پرنیان

همه بیشه را آتش اندر زدند

چو زینشان همه بیشه ها بستندند

برفتند هریک به کردار کوه

گریزان به هامون گروها گروه

زهامون چو لشکر برآمد به تنگ

از آن دو گرویی برون شد به جنگ

به روی بیابان بکرده مغاک

همه ژنده پیلان کشیدند به خاک

گله گشته یک روی و بگریختند

برآن چاهساران فرو ریختند

همانا نشد زآن دوان بی شمار

رهایی یکی زان دلیران کار

به هرجا از آن گله بگریختند

برآن چاهساران فرو ریختند

همانا نشد زآن دوان بی شمار

رهایی یکی زان دلیران کار

به هر جا از آن گله بگریختند

به هر شوره ای گل برانگیختند

همه چاهساران پر از کرگدن

به هم درفتاده شدند انجمن

چه در چه فتاده چه کشته چه خست

چنان شد که یک تن ازیشان نرست

زشمشیر شیران خنجر گذار

تهی گشت از کرگدن دشت و غار

یکی زان میان بر کرانه نشد

خطایی به دست زمانه نشد

چو زان دد تهی شد همی دشت و غار

دویدند هر یک بدان چاهسار

زپیلان بجوشید کوس و مغاک

گرفته ز پیش و ز پس چاک چاک

خروشان به چاهسار سیصدهزار

جهان گشته چون ساز درنده وار

بکشتند بر هر سر چاهسار

به هر جا یکی بد بکشتند زار

چنان دان که در دشت کین چند میل

همه لاشه کرگدن شد دو میل

به هر جا سر شیر پست آمده

به هر سو تن پیل خست آمده

نشد تیز دندان دد کارگر

که از تیغ شیران پرخاشخر

چو دد شد یکایک به گیتی نهان

سوی چشمه شد پهلوان جهان

به هر جا که پیلی درانداختند

کشیدند هردو پی ای ساختند

همه هفته در چاهساران بماند

فرستاد نوشاد لشکر بخواند

نگه کرد نوشاد تا چند میل

بیفکنده کشته شده ژنده پیل

بر ایرانیان از جهان آفرین

زنو خواند هر دم بسی آفرین

ددان را که بد بر تل انداختند

گروها گروه انجمن ساختند

شمردن بفرمود پس شهریار

شماره برآمد چهل شش هزار

شه هندوان شاد دل گشت ازین

به ایرانیان کرد صدآفرین

همی گفت کین رخت آمیخته

به تدبیر ایرانیان ریخته

نه از دیو پیچد نه از تیره گرگ

نه از کرگدن اژدهای بزرگ

سرانجام این بد چو ایدون بود

ندانم که تاکید ره چون بود

ببینم سر و مغز شیران زکید

پراکنده و دختران کرد صید

فرامرز گفت ای سرموبدان

چوبینی همین کار و بار ددان

همه این چنین تا به هند اندرون

به ایران شمارند خوار و زبون

تو گفتی که لشکر نیاید به کار

بدان ژنده پیلان ناهوشیار

ندیدی تو گردان ایرانیان

که بندند هنگام کین چون میان

چنین یک به یک در چه این آورند

به نیزه فلک بر زمین آورند

به پاسخ چنین داد کای نامدار

زگرشسب و اترد تویی یادگار

شنیدم که چون رو به آورد زد

به کینه همی مرد بر مرد زد

هرآن گه که گشتی به آورد مست

نبردی سوی تیغ پیکار دست

پیاده دویدی به کردار گرد

یکی را گرفتی زدی بردو مرد

سپاسم به دادار جان آفرین

که چون تو کسی سوی ما شد قرین

که ایمن کنی مرز هند از بدی

چو خورشید سازی ره ایزدی

یکی هفته زان پس در آن مرغزار

نشستند جویان زبهر شکار

به هر مرز کو بود سر سرنهاد

بیامد بدید آن دلیران راد

چو دیدی بسی آفرین خواندی

برآن لشکر و جیش درماندی

چو نوشاد از آن نامور شادشد

از آن چاره پتیاره آزاد شد

سران های آن کرگدن سه هزار

بریده بیاورد بهر نظار

همه هندوان شاد وخرم شدند

از آن برجهان جمله بی غم شدند

چنان بد همه کار و بار جهان

وز آن پس تو را باشد اندر جهان

ازین پس کنون رسم کید آوریم

عقابی برانیم و صید آوریم

بخش ۴۶ - این سخن چند،مصنف در باب خود و نیرنگ روزگار گوید

زجور زمانه دلم گشت سیر

در این صبر واین کوره اردشیر

چنان دان که در یوم پیروز یاد

که بردوستان جمله فیروز باد

چه کهتر چه مهتر هر آن کس که هست

همه شاد و خرم هم از باده مست

جهان را به شادی همی بسپرند

همه با می و رود و رامشگرند

منم بی می و رود با یک سرود

نه یار و نه همدم نه آوای رود

یکی روستا بچه فرسیم

غلام و دل پاک فردوسیم

نبینم همی لطف نیک اختری

شده مونسم دایما دفتری

کجا آفتابی که تف بخشدم

مگر چهره خسته بدرخشدم

کجا کیقبادی که یادم کند

به چربی همی بخت شادم کند

گرم روغنی بودی اندر چراغ

وزین نیک و بد نیز چندی فراغ

دهانم همی گوهران ریختن

زبرجد به لؤلؤ درآمیختن

سپاس از یکی شاه پروردگار

که گرچه حسابی درین روزگار

چو نرگس همه جام و لیکن تهی

به خانه خداوند آنگه رهی

جهان را نماند به کس پایدار

کشد یک به یک نیک و بد روزگار

مرا گر نه باغست و کاخ بلند

نه میوه که خیزد به شاخ بلند

براین زشتی از وی نباید برید

چو باید چنان پرده دی درید

کنون بازگردم به گفتار سرو

چراغ مهان سرو ماهان مرو

بخش ۴۷ - گفتار اندر نامه نوشتن فرامرز برکید هندی(و) رفتن گستهم در هند

چو بشنید از من جهان پهلوان

به گل زد گلابی زنرگس روان

بدادش بسی خواسته دلپذیر

به نزدیک خود خواند گویا دبیر

به گفتار من سوی آن شهریار

یکی نامه بنویس الماس وار

دبیر آنگه کافور و عنبر گرفت

به کید آنگهی نامه ای برگرفت

نخست آفرین برجهاندار کرد

وز آن پس سر کید بیدارکرد

که این نامه از مهتر سیستان

نوشته سوی کید هندوستان

زنزد فرامرز گرد دلیر

نژاد وی از رستم زال شیر

زجنگی نریمان سام سوار

پدر بر پدر پهلو و نامدار

کمربسته شاه کاوس کی

که دارد خجسته همین یال و پی

جهان داور و پاک و یزدان پرست

که بر شهریاران گیتی سرست

به دین نیاکان سر افراخته

بتان را سراسر تبه ساخته

جهان تیره از بند و شیران اوی

زپیلان فزون تر دلیران اوی

نوشته چنان رفت فرمان کی

که من بسپرم هند را زیر پی

سر بدسگالان به راه آورم

گرفته همه نزد شاه آورم

گرت تاج باید که داری به سر

ببایدت گردن نهادن به در

برابر شوی جم و ضحاک را

ویا سر نهی چون رهی خاک را

گرت آشتی رای خیزد همی

و گر دل به کینه ستیزد همی

خبرده کزین دو کدامی یکی

گذر کن سوی نیک نامی یکی

هرآن کو در آشتی کوبد او

در کینه از وی نیاشوبد او

دو چشم بدی را بخواباند اوی

درخت بلا را نجنباند اوی

مرا شاه با او نفرمود رزم

همانا که او پیش سازد ز بزم

هرآن کو بلا را بجنبد زجای

به نیروی دادار گیتی خدای

زتیغ نریمانش پاره کنم

به کوپال گرشاسب چاره کنم

من این دیو از لشکر بی شمار

نیندیشم از دولت شهریار

من از دیو کناس وار و نه گرگ

وز آن کرگدن ها و ماربزرگ

ز نیروی یزدان نپیچیده ام

چنین رزم من بی شمر دیده ام

نشسته دو روزم درین مرغزار

تفرج کنان بر لب جویبار

زمانت دهم تا پیمبر رسد

چوآمد تو را تیغ بر سر رسد

چو نامه به سر شد دلاور به هم

بفرمود کآید برش گستهم

بدو داد گفتا برکید بر

بگویش سخن ها همه سر به سر

چو پاسخ کند زود زو بازگرد

نگهدارش یا این و ساز نبرد

ستد نامه گستهم و بر زین نشست

به بور نکو خسرو آیین نشست

بشد روز و شب تا به مرز کلیو

به نیروی یزدان کیهان خدیو

خبرشد برکید هندی روان

که آمد فرستاده پهلوان

گروهی پذیره فرستاد شاه

فرستاده چون شد هم از گرد را

بیامد به نزدیک سالار بار

یکایک ببردش سوی شهریار

چوآمد برکاخ و تخت بلند

ستایش گرفت آنگهی هوشمند

زمین را ببوسید گستهم شیر

بدادش پیام دلیران دلیر

نوشته همان نامه دلپذیر

بداد و بخواندش یکایک دلیر

زریری شد از نامه رخسار او

چو گل کاه شد روی گلنار او

به گستهم گفت ای نبرده سوار

چه مایه مر او را دلیران کار

زنسل که این نام بردار گرد

مرو را زتخم که باید شمرد

دلیران کدامند و شیران که اند

به رزم اندرون شیر مردان که اند

بدو گفت کای خسرو هندبار

مر او را دلیران بود ده هزار

همه گرد و شیرند و شمشیر زن

زهند و همه چل هزار انجمن

گرش مرد جنگی بود ده هزار

همه گرد مرد و همه نامدار

بدارد مر او را به کردار کوه

به تنها زند خویش تن برگروه

مر او را زششصد من افزون عمود

که آرد نبردش دمی آزمود

یکی تیغ دارد به هنگام جنگ

زالماس بران دو ده من به سنگ

ورا نیزه آهنینش سر است

سمندش یکی کوه چون پیکر است

که او کره رخش رستم بود

به گیتی سپرکش چنو کم بود

سیه ابر شش تازی تیزتک

به میدان چهل گز جهد دیورگ

به دریا چو باد است و غران به راغ

به هامون چو شاهین و طاوس باغ

نگوید سخن نیک داند همی

زخندق چهل گز جهاند همی

یکی کوه خاراش بینی سوار

بدان گرز وآن آلت کارزار

دو روز و دو شب را گر افتد به جنگ

به جز گرز چیزی ندارد به چنگ

به تنها زند لشکر صدهزار

سپاهی به یک حمله زو تارمار

فراسان دیوان گر از اسپروز

رسیدند گیتی بشد تیره روز

فراسان بکشت و فراهان گرفت

وزو این چنین ها نباید شگفت

در آن مرز نوشاد و کناس بود

همی جنگ و مکر همه یاس بود

چنان گرگ گویا و آن کرگدن

چنان مارجوشا به یال و بدن

بکشت و جهان گشت زان بد تهی

وز آن پس تو را کرد خواهد رهی

نژاد وی از رستم زال زر

زسام نریمان والاگهر

زگرشسب وز اترد و جمشید

به شادی و کندی چو تابنده شید

پذیره شدش ناگهان نوشدار

برابر کشیدش سپه ده هزار

جهان پهلوان بود اندر سپاه

به نیزه ز زین برگرفتش ز راه

به تیغ جهان گیر سام سوار

بدان لشکری کرد یک یادگار

که گویندش از یلمه تیغ تیز

به آسایش رزم تا رستخیز

که کین جو نباشی تو با پهلوان

مرنجان تن خویش و دیگر سران

کسی را که با او نیایی به جنگ

اگر صبح سازی نباشدت ننگ

که خورشید با تیغ ایرانیان

نبندد همانا به کینه میان

دلیران لشکر چو بیژن دلیر

زبیمش نتازد برآهوی شیر

زراسب جهانگیر کز تیغ اوی

هژبر ژیان زو گریزد به کوی

چو گرزم که گر تیغ گیرد به چنگ

به میدان او کس ندارد درنگ

سپاهش همه یک به یک نره شیر

به تن ژنده پیل و به زهره دلیر

چو آهو رباید سپاه تو را

چو گلزارشان رزمگاه تو را

سری زان برآید که صد مرد ازین

بگویم که برخیزدت درد ازین

چو بینی تو او را بدانی که من

دروغی نگفتم در این انجمن

تو دانی که هر کو بگوید دروغ

نگیرد سخن هاش در دل فروغ

چو بشنید کید دلاور سخن

برآشفت با نامور انجمن

بدو گفت اگر کوه خارا بود

چو سنگ آورد آشکارا بود

مرا نیز چندان دلیران بود

که شیران از ایشان گریزان بود

به هنگام جنگ و به روز شکار

به میدان شتابد چو باد بهار

فلک سرنپیچد ز زوبین من

زمین و زمان هم ز آیین من

من امروزت از روز فرخ کنم

که از صبح آن پاسخ نو کنم

خروش شبستان به هامون بریم

به دشت خوش و پاک گلگون کنیم

وز آن پس نگه کن که گردان سپهر

زبالای سر بر که گردد به مهر

بفرمود آورده شد خوان و می

پس از خوان خورش آمد از چنگ و نی

چوگستهم شد مست کاخ بلند

سزاوار آن مهتر هوشمند

بفرمود تا راست کردند جای

گروهی نشستند با کدخدای

چو طهمور و دستور پاکیزه تن

به اندیشه ها مهتر رای زن

چوفیروز و بهروز شمشیر زن

گلنگوی زنگی که بد از یمن

سمن رخ که بد پهلوان سپاه

سمن بر که بد کهتر دخت شاه

فلارنگ شیر اوژن پیلتن

چو شم دیگر آن گرد لشکرشکن

همه پهلوانان شه مرد شیر

به هنگام کین اژدهای دلیر

شدند انجمن آن شب دیرباز

سخن رفت زان پهلو سرفراز

همه شب سخن های آورد بود

دلیران بگفتند و خسرو شنود

سرانجامشان هم زکین شد سخن

به رزم گران داستان شد به بن

چو شد زعفرانی در و دشت هند

چو الماس شد خاک دریای سند

همان گشت سیماب سر زان زکوه

برآمد شب تیره زان شب ستوه

بفرمود شه تا درآمد دبیر

زگل گشت مشکین به روی حریر

نوندی شب آسای و گوهرفشان

دوانید و ماند از پی او نشان

که ای پهلوان سرفراز ستخر

که کاوس دارد به روی تو فخر

درودت زما باد کندآوران

بزرگان سند و دلاور سران

وز آن پس بدان ای سر سیستان

به آسان گرفتی تو هندوستان

مشو غره برلشکر نوشدار

زنوشاد کناس مردار خوار

به گیتی چنان دان که مرز کلیو

نشاید گرفتی به رای و به ریو

سپاهم فراوان و پیلان جنگ

یکایک چو گرگند و شیر و پلنگ

چوهندی کم آید زایرانیان

سزد گر ببندد از ایشان میان

چنانم که ترسم من از گفتگوی

هم اکنون به هامون شدم جنگجوی

پلنگ و دهل گور و آهو دمد

زگردان که چون شیر جنگی دمد

درخت بلاها به جای آوریم

درآن گه که در رزم پای آوریم

زضحاک تازی که بد ماردوش

که گرشاسب برزد زهندو خروش

ندارد کسی با شه هند تاو

زدریا نیابد همی باژ و ساو

کنون گر تو ساز نو آیین کنی

بترسم که سر در سرگین کنی

بدین سان سخن های نا دلپسند

نه فرخ بود زان چنان هوشمند

زبان خردمند گویا بود

سخن یکسره مشک بویا بود

چو بیهوده گفتن نیاید به کار

همین مغز گوید سخن هوش دار

چو سرشد همان نامه با قدر و غم

بخواندند از آن پس همین گستهم

رسول گرانمایه را خواستند

تنش را به خلعت بیاراستند

برون شد ز درگاه او گستهم

دژم چهره بستی بر ابروش خم

هم از گرد ره شد سوی نامدار

یکایک بدو راست کرد آشکار

سراسر چو دانسته شد کار کید

بفرمود رفتن به پروا به صید

براند آن گرانمایه لشکر چو باد

به مرز کلیو آمد آن پاکزاد

وز آن پس بفرمود کید بزرگ

پذیره شدندش به کردار گرگ

به فرمان او نامور صدهزار

پذیره شدن را بر آراست کار

چنان پیل جنگی و آشفته مرد

بیامد خروشان به دشت نبرد

زپیلان همانا که ششصد فزون

همه تن در آهن شده نیلگون

بیابان یکایک سپر بر سپر

همه نیزه ها در هوا کرد سر

جهان پر شد از ناله گاودم

زشیپور و آوای رویینه خم

زمین شد یکایک چو دریای موج

به هر سو دلیران همه فوج فوج

چپ و راست لشکر بیاراستند

عقابان زهرگونه برخاستند

رده برکشیدند یک یک خروش

بلرزید دشت و بگردید جوش

فرامرز زآن سو صفی برکشید

که کیوان زمین را به دیده ندید

گرانمایه بیژن سوی میمنه

ابا شاه نوشاد چندین بنه

سوی میسره هوش ور گستهم

ابا نوشدار و دلیران به هم

زرسب گرانمایه دلبند توس

به قلب اندرون با علم بود و کوس

فرامرز هر سو صف آرای بود

به هرگوشه چون شیر بر پای بود

وز آن سو صف آرای شد کید هند

جهان نیلگون شد چو دریای سند

سوی راست طهمور اروند شاه

زمین شد چو دریای جوشان سیاه

چو فیروز و بهروز در رزمگاه

چو شه مرد چندین دلیران شاه

سمن رخ به پیش سپه بد به در

جهان سرخ و زرد و زمین سربه سر

ابا جوشن و تیغ کین و سپر

همی بانگ برزد چو پر خاشخر

نهاده سریر زبرجد به پیل

زپیلان هوا و زمین پر ز نیل

برآن تخت بر شاه هندوستان

نظاره کنان لشکر سیستان

نخستین سمن رخ به میدان جنگ

بیامد به کردا غران پلنگ

چو دیدش به قلب اندر آمد زرسب

چو آتش سوی او جهانید اسب

بدو گفت کای هندی بد سگال

چه نامی بدین تیغ و کوپال و یال

چه تازی به میدان ایران زمین

ندیدی تو رزم دلیران همین

بپوشم تو را جامه پرنیان

کزین خود نبندی به مردی میان

سمن رخ بدو گفت کای پارسی

چو تو کشته ام نیزه در بار سی

سمن رخ منم دختر شاه کید

که افکنده ام چون تو بسیار صید

به مردی کسی پشت من بر زمین

نیارد به میدان و هنگام کین

زرسب از سخن های او بردمید

زکوهه عمود گران برکشید

سمن رخ برآورد با او عمود

زمین شد پرآتش هوا پر زدود

چکاچاک برشد به هرمزد و ماه

ز دو روی کردند گردان نگاه

خمیده زکوپال شد پایشان

برآمد سنان رفت کوپالشان

نیامد سنان نیزه هم کارگر

برآمد یکی تیغ پرخاشخر

به شمشیر بران برآمد نبرد

چرنگیدن تیغ و آشوب مرد

چو تنگ اندر آمد دلاور زرسب

گریز اندر آورد و پیچید اسب

کمند اندر آورد و زد خم به خم

سمن رخ دوان در پی او دژم

چو بفکنده شد حلقه در چین به چین

به بند اندر افتاد دخت گزین

بپیچید و افکند بر روی خاک

درآمد به خاک آن تن تابناک

ندم گرانمایه جنگی زرسب

فرو جست مانند آذر گشسب

ببستش دو بازی گرد جوان

کشان آوریدش بر پهلوان

برآمد ز ایران سپه بانگ و جوش

ز کوس و دهل ها برآمد خروش

فرامرز گفتش سمن رخ تویی

که داری به میدان رگ پهلوی

کله خودش از سرفکندند خوار

پدیدن آمد آن گوهر آبدار

رخی چون بهار و لبی همچو نوش

به گرد سنان لشکرستان به جوش

بفرمود کین را بسازید بند

ولیکن چو جانش کنید ارجمند

ز اندوه دختر دل هندوان

بپیچید هر یک به جایی نوان

گلنگوی جنگی چو دریای قیر

دوان شد ز لشکر به صد دارو گیر

بخش ۴۸ - جنگ فرامرز با گلنگوی (و) گرفتار شدن به دست فرامرز در صف جنگ

فرامرز گفت این نبرد منست

دلیری چنین نیز خورد منست

ببینم که چون برخروشد همی

چو پیل دمنده بجوشد همی

چو باد اندر آمد به میدان اوی

دژم گشته آن چهر خندان اوی

گلنگو یکی نیزه بازی گرفت

کجا پهلوان ماند از او در شگفت

فرامرز گفت ای دلاور چه بود

بدین بازیت من نخواهم ستود

به میدان فراشد یکایک دلیر

دو تا شد به بازی چو چنگال شیر

ز زین اندر آورد کوه سیاه

ببردش همیدون به نزد سپاه

به نوشاد بسپرد و گفت این دلیر

به میدان خرامید مانند شیر

به میدان بسی لاف زد جنگجوی

زچنگال شیر اندر آورد روی

فرستش هم اکنون سوی ماه چهر

که با او نشیند زمانی به مهر

بگو تا برندش به کردار تیر

که دانم ندارد زبانو گزیر

بدو آفرین کرد نوشاد هند

که از موج تیغت چو دریای سند

ندارد همی شیر و پیل و نهنگ

چه باشد چنین دختر کید هند

دل کید خون شد از آن پرهنر

به دل گفت کاین شیر پرخاشخر

نباشد بجز بچه پور زال

نبینی چه سانش برآورده یال

به اروند گفت ای برادر ببین

نیاید بدین سان گوی بر زمین

نزیبد بجز تو هم آورد اوی

دگر کس نبینم هم آورد اوی

به میدان همی شد دوان شاه هند

ابا گرز و کوپال و هندی پرند

خروشید کای نره شیر و پلنگ

که شیران همی بر ربایی به چنگ

هم آوردت آمد تو دل سخت کن

دل از بوم ایران بپردخت کن

فرامرز رستم زجا بردمید

ز قربان کمان کیی برکشید

بخش ۴۹ - رزم فرامرز با اروند شاه و گرفتار شدن اروند شاه به دست فرامرز

یکی نیزه در مشت گرشاسبی

خدنگی به پیکان تهماسبی

بدو شست پیوست و چپ راست کرد

همان راست خم شد زیروی مرد

بزد تیر بر سینه اسب شیر

بیفتاد شیر اندر آمد به زیر

بیازید چنگ و گرفتش میان

برآمد دم کوس ز ایرانیان

به یاری بیامد دلاور چهل

همه گرد و جنگ آور و شیردل

فرامرز چون دید کآمد سپاه

بزد دست و بگرفت بازوی شاه

گرفته کشانش به بیژن سپرد

دل کید هند از برادر بمرد

به شه مرد گفت این گو ژنده پیل

نیندیش از موج دریای نیل

بدو گفت شه مرد کای شهریار

تو ایرانیان را به بازی مدار

زسیصد فزون سال دارم همی

زشاهان بسی یاد دارم همی

بسی دیده و خوانده ام داستان

زگرشاسب و زتخمه راستان

هر آن کو ز تخم نریمان بود

زمین و زمان زو غریوان بود

تو را آشتی بهتر از شورجنگ

نیندیشی از دوده نام و ننگ

سمن رخ گرفت و برادر گرفت

مرا و تو را خوش نباشد شگفت

بسا سر که اندر پی کین رود

تو را گیرد و سوی ایران شود

بسا نامداران هندوستان

شود کشته بر دست این پهلوان

چو بشنید زو شه ورا خوار کرد

بدو گفتن زشت بسیار کرد

چو طهمور جنگی بر او بنگرید

زگردان دل خسرو آزرده دید

سمند جوان را به میدان فکند

خروشی به گردون گردان فکند

بخش ۵۰ - نبرد فرامرز با طهمور(و) گرفتار شدن طهمور به دست فرامرز در صف جنگ

فرامرز را گفت کای نامدار

کجا مرد هند از تو گیرد فرار

سزد گر کنون پا به میدانی نهی

که چون می نهی پا به زندان نهی

فرامرز یل سوی آویز شد

سمند جهانگیر زو تیز شد

بدو گفت کای هندوی بدنژاد

به مادر بزادی چه نامت نهاد

نبینی که دریا به موج اندر است

به هر موج کآید نهنگش سر است

زمان بر زمین تیغ بارد همی

پلنگ از شدن سر ببارد همی

هم اکنون یکی تیغ ریزان شود

که آشوب گردان گریزان شود

چنین یک یک از لشکر بی شمار

بدین تیغ سامی نمایم سمار

جهانی به یک لقمه سازد نهنگ

که یک یک چنین پیشش آرد درنگ

بگفت این و آمد دمان و دوان

برو راست کرده یکایک سنان

بزد نیزه وز اسب زیرش فکند

گرفت و ببرد آن دلاور نهنگ

بخش ۵۱ - جنگ گردن کید و همه هندیان با فرامرز و ایرانیان و گریختن کید و لشکراو

چو دریا به موج اندر آمد سپاه

شد از میمنه بیژن نیک خواه

سپه را بفرمود یکسر روید

همه از میان تیغ هندی کشید

چو دریا به قلب اندر آمد سپاه

زچپ گستهم شد گو رزمخواه

فرامرز پیش و دلیران ز پس

چو مردار برکرکسان را هوس

دو رویه سپه اندر آمیختند

زمین را ز خواب خوش انگیختند

شه از نیزه چو نیستان و سپهر

نهان شد به گرد اندرون ماه و مهر

بشورید گیتی چو دریای قیر

فلک مه سپر کرد زآشوب تیر

ز نیزه شد نیستان دشت هند

زمین شور بد او چو دریای سند

روان شد درآن دشت کین جوی خون

شکسته سر و دست گردان فزون

به لرزه درآمد زمین از ستور

ز الماس شیران بترسید هور

سر گاو ماهی ز نعل سوار

بتوفید بر شد به گردان غبار

بیفشاند خون از تن ژنده پیل

به کردار خون بر سر رود نیل

فرامرز یل همچو درنده گرگ

درآمد به قلب سپاه بزرگ

به الماس ضحاک بنهاد دست

بسا پیکر مرد زو گشت پست

از آن تیغ آتش وش آبدار

بسی پشت شد دست خنجرگذار

به فیروز و بهروز ناگه رسید

دل هردو زان شیر نر بردمید

چو آتش دمیدند زی پهلوان

برآمد ده و گیر زان هردوان

به شمشیر هندی و کوپال و خشت

زد و خون روان شد درآن پهن دشت

به یاری بیامد سمن بر چو شیر

سیه مرد و شه مرد و چندین دلیر

ز کوهه چو برشد به گردون عمود

برآمد ز هر تارکی مغز و دود

سیه مرد را دست و پهلو شکست

سمن بر بیفتاد بر خاک پست

همه پشت دادند و بگریختند

بدان اژدها کس نیاویختند

وز آن پس بشد بیژن دیو بند

فتاد اندر آن لشکر شاه هند

چو پیلی که او مست گردد یله

خروشد به کین و فتد در گله

ابا او دلیران ایران هزار

همه گرد مرد و دلیر و سوار

سر هند باری ز خنجر به بار

فکندند برکید و گشتند خوار

بزد گستهم تیز بر میمنه

شکست و ببردش یکایک بنه

همه دشت کین سر بد و یال و گوش

برآمد به گردون به کینه خروش

گریزان بشد لشکر کید شاه

بسا سر کزان رزمگه شد تباه

بشد کید و بگرفت راه گریز

برآورد با لشکران رستخیز

چنین گفتشان کای همه زن نه مرد

نزیبد شما را سلاح نبرد

بدانید کاین تیرباران بود

خروش نبرد سواران بود

نخستین نبایست رفتن به جنگ

چو رفتید چه باید زمانی درنگ

دواند کسی سوی آن رستخیز

که نوشد سنان و نگیرد گریز

بجای کباب و شرابست و رود

که گیرد می و در فرازد سرود

بگفت این و آوردشان سوی جنگ

برآمد غو پیل و شیر و پلنگ

دگر باره از نو برآمد نبرد

دو رویه برافراشته پیل و مرد

یکایک زخون شد زمین لاله زار

برآمد ز هر خسته ای ناله زار

چو رخشنده شد تیغ گردان کین

ز جا اندرآمد تو گفتی زمین

نگون شد به هر دشت و وادی درفش

به خون غرقه شاهان زرینه کفش

فکنده سر و دست و پای دلیر

بشد روز از کینه شب اسیر

به گستهم گفت ای یل نامدار

ایا پهلوان دلیر و سوار

تو پیشم نگه دار مردانه شو

چو من تند گشتم تو دیوانه شو

که من تاج و مهد سرافراز شاه

هم اکنون فرو پیچم از گرد راه

بگفت و بشد از پسش گستهم

بیامد به کردار شیب دژم

در آن موج دریای بی دین رسید

بسا سر کزان شیر شد ناپدید

رسید اندر آن پیل و چتر و علم

به یک ضرب تیغش علم شد قلم

بیفکند چتر و درآمد به شاه

جهان شد به چشم دلیران سیاه

یکی رزم شد گرد آن مهد پیل

که گیتی سراسر شد از گرد نیل

بدان گرز گرشاسبی حمله برد

بسا سر به میدان از او گشت خورد

کشیده دوان گستهم تیغ تیز

نموده بر ایشان یکی رستخیز

که ناگه به سینه درآمد ستور

جدا شد گرانمایه از پشت بور

فلارنگ و شه مرد و چندین سوار

دویدند بالین آن نامدار

پیاده درآمد دوان گستهم

به دست اندران تیغ و گشته دژم

به هرسو پیاده نبرد آورید

فرامرز یل چون بدو بنگرید

به شمشیر تیز اندر آورد چنگ

بدان سان که خیزد ز دریا نهنگ

رسید اندر آن نامداران دلیر

دو تن چار کرده به یک زخم شیر

دلیران رمیدند زان نامور

برون برد گستهم پرخاشخر

سوار شکوفت بدل برفشاند

بشد کید و خون بر دوزخ برنشاند

فرامرز زین سو و زان سو دوید

وز انبوه لشکر مر او را ندید

در این بد که گرگین درآمد چو باد

بدو گفت کای شیر فرخ نژاد

کز آن سو فلارنگ با سی هزار

سوی قلبگه شد چو باد بهار

برآمد ز ایران سپه دارو گیر

زمین و هوا شد چو دریای قیر

ندانم چه باشد سرانجام کار

مبادا کز ایشان زراسب سوار

بپیچد به غارت رود مهد و پیل

نبینی زمین شد به کردار نیل

چو بشنید زو پهلوان سپاه

بتازید و آمد سوی قلبگاه

زراسب گرانمایه آشفته دید

که هرگه بتازید و می بردمید

زکشته در آن قلبگاه بزرگ

به هم برفتاده سرو دست گرگ

پراکنده هر سو سر هندوان

زخون جوی گشته به هر سو روان

به میدان همی ابرش کین فکند

بسا سر که در خاک مشکین فکند

به یک لحظه آن لشکر بی شمار

زتیغ فرامرز شد تارومار

چه افکنده چه کشته شد چه اسیر

بسا نوجوان گشته زان درد پیر

دوان هر سویی پهلوان شیرمرد

فلارنگ جویان ز دشت نبرد

چو زان بستگان باز دانست کار

نشان جست و آمد سوی کارزار

یکی دید مانند سرو چمن

دلیران به گردش بسی انجمن

چوآتش فرامرز با صد سوار

بدو زد برآمد یکی کارزار

شد از خون به هرگوشه ای آبگیر

زآهنگ پیل دمان نره شیر

درآمد نهادند رخ در گریز

پس آن سواران فکندند نیز

فلارنگ و گرزم به هم باز خورد

زد و خون برآمد به دشت نبرد

نخستین به شمشیر کین جنگ بود

پس از وی به کوپال آهنگ بود

وزآن پس شگفتی ز دست ستور

کشیدند و بستند و کردند زور

بپیچید گرزم میانش به کین

گرفت و ربودش بزد برزمین

زابلق گرانمایه گرگین بجست

دو دستش به نیرو بپیچید و بست

به بالین او هندوان تاختند

به کینه همه گردن افراختند

فرامرز آمد چو سرو بلند

همه لشکر هند برهم فکند

از آن پس هزیمت گرفتند پیش

گرفتند هریک ره شهر خویش

فرامرز و گردان به دنبالشان

همه ره بکردند بیچارشان

وز آن پس به لشکرگه خویش باز

فرود آمدند آن یلان سرفراز

بدین می گذارم بس روزگار

چنین داد تعلیم آموزگار

بخش ۵۲ - گفتگو کردن فرامرز با گردان ایران (و) پا سخ دادن نوشاد

کنون گفته زاد سروست بیش

که باد آفرینش زاندازه بیش

که روزی فرامرز با انجمن

نشسته چو گل در بساط چمن

دلیران یکایک همی تاختند

چو شیران همه گردن افراختند

به نوشاد رخ کرد زان غم وزید

که تا کی بتابیم زی مرز کید

بتازیم او را به دام آوریم

از آن پس همین رای جام آوریم

کجا باشد آن شهریار بلند

که بفرستمش نامه پندمند

چو سر پیچد از تخت شاهنشی

شود نزد کاوس کی چون رهی

شود رام و آید بدین بارگاه

بجز آشتی نیستمان هیچ راه

اگر سر بپیچم هم از راستی

من و کید و کوپال گرشاسبی

به میدان او چون ببندم میان

ز تیغش ببندم به مردی میان

به پاسخ بدو گفت کای رای زن

که ای شیر پرورده پیلتن

از ایدر به کید است فرسنگ صد

نخستین بیابان بیراه وبد

چو زین صد گذشتی همه بوم اوست

به هر مرز و بومی دلیران اوست

نخستین یکی شهر بینی فراخ

همه باغ و ایوان و میدان و کاخ

همه سبز و خرم زمین کشت و ورز

چه بینی چه دیده همه روی مرز

مر او را همه نیک نور است نام

دلیری درو جست با رای کام

کجا نام او نوشدار دلیر

به رزم اندرون نام بردار شیر

وزآن پس چو بگذشتی از نیک نور

ببینی زمین همچو پشت سمور

جهان تیره بینی چو فرسنگ شصت

نه جای شکیب و نه جای نشست

وزآن پس زمین بینی و سبزجای

درختان بسیار در وی به پای

چه عود و چه عنبر چو دارد به غم

جهان سربه سر چهره زادشم

در آن مرز چندین سپاه نبرد

همه شیر و کند آور و گرد مرد

مر آن مرز را نام باشد برنج

همه جوز و بوزست هندی ترنج

از آن مرغزار است شش روز دور

درو یک بلا کرده نامش سنور

چو گربه به آواز و چون شیر جنگ

به تن ژنده پیل و به گونه پلنگ

ز زر رسته او را چو نیزه دو شاخ

دو چشمش همی تنگ و سینه فراخ

جهانی از آن دد به تنگ اندرند

شب و روز با او به جنگ اندرند

یکی تنگ تا پیش آن مرغزار

بپیوست بهره دلیران کار

همه پاس دارند بر تیره کوه

بدان تا نیابد از آن سو گروه

چو زو در گذشتی به دو روز راه

یکی مرغزار است و آب و گیاه

درو گنبدی سالخورده بلند

برهمن نشسته یکی هوشمند

خردمند نام و دل هوشیار

همانا که سالش بود یک هزار

همه سر به سر هوش و فرهنگ و رای

زبانش پر از آفرین خدای

همه مرز هندش به جان پرورند

مر او را شهان جمله فرمان برند

یکایک بگوید تو را سرگذشت

که آرد زگفتار او سرگذشت

ازو چون گذشتی به دو روز راه

پدید آید آن مرز اروند شاه

یکی مرز بینی همه چون بهشت

توگویی گلش دارد از گل سرشت

همه کشت و زرع و همه بید و سرو

به باغ انجمن طوطیان با تذرو

درختی به طرفی و مرغی دروی

ز قمری و بلبل چمن گفتگوی

گل کیری و نسترن صدهزار

برون آید از پهلوی جویبار

هوا مشکبار و زمین مشک بوی

بتان سوی باغ و چمن کرده روی

همه کشته بینی جهان نیشکر

درختان یکایک همه بارور

مرآن مرز را نام باشد کلیو

چنان آفریدش جهانبان خدیو

وز آن پس همه برکمین زمین

همه مرز بینی چو دریای چین

همه ملک آباد باشد خراب

پراز کشت و زرع وهمه باغ و آب

دهی که درش شهریار دگر

چو کیدش همه کار و بار دگر

چو کیدش هزاران کمربند پیش

یکایک همه کیش و پیوند خویش

شماره که آرد سپاه ورا

که داند همی دستگاه ورا

ستوه آید از گنج آن شه زمین

نیندیشد از دشمنان روز کین

به هند اندرش هست جیپال نام

زمین زیر کان و زمان زیر نام

نخستین چو پیموده خواهی زمین

به هند اندرون لشکر کید بین

ندانم که با او به آوردگاه

برآیی بدین خوار مایه سپاه

فرامرز گفت ای شه بی جگر

به نیروی دارنده دادگر

من و کید و جبپال و بی مر سوار

برآرم به کوپال و خنجر دمار

بگوی تا سپاهت برآید به زین

به پیش اندر آی و بپیما زمین

بفرمود نوشاد تا مهتران

دلیران و کارآزموده سران

برفتند و بستند یک رویه بار

همه بامداد از در کارزار

بخش ۵۳ - رسیدن فرامرز به شهر نیک نور و جنگ کردن فرامرز با نوشدار و گرفتار شدن نوشدار به دست فرامرز

به روز نخستین مه فرودین

فرامرز پیمود هندو زمین

به ره برنیاسود مرد و ستور

همی شد دوان تا در نیک نور

چوآمد خبر زان سوی نوشدار

پذیره شدن را بفرمود کار

دلیران برون برد از نیک نور

بیاراست گیتی به مرد و ستور

به جایی کجا نام او بد سرند

رسید اندرو پهلوان بلند

ابا او دلیران ایران هزار

هژبران رزم و پلنگان کار

گرانمایه گستهم و نوشاد شیر

پس اندر دمان با سپاه دلیر

ابا پهلوان بد جهانجو زراسب

گرانمایه بیژن چو آذرگشسب

چو گرگین میلاد و گرزم که کوه

از آن دو گروه یلان شد ستوه

ازین سو وز آن سو همه برزده

جهان پر شد از پیل و غول و دده

برابر به آیین صفی نوشدار

بیاراست یک رویه چون نوبهار

چهل پیل جنگی خروشان به پیش

بسی پیلبان گشته جوشان به خویش

همی گفت کای نامداران جنگ

همانا که تان ناید از خویش ننگ

که اندک سپاهی بر این دشت کین

درآمد به میدان سوی رزم و کین

کز این سان یکی ما به میدان جهیم

مگر هم خوریم و زنیم و دهیم

چنانشان بگیریم از ایدر به جای

که نه سر شناسند یکسر نه پای

به یک روی از جای برخاستند

جهان را به زوبین بیاراستند

زراسب و فرامرز و گرگین ز پیش

دویدند چون گرگ بوینده میش

صف آرای شد بیژن از میمنه

خود و گرزم شیر چندین تنه

چو آتش در آن دشت کین ریختند

دل و مغز و گل با هم آمیختند

سوی قلب در شد فرامرز گرگ

چو آتش برآورده گرز بزرگ

چو شیری که اندر برافکنده گور

سرهندوان اندرآمد به شور

بدین سان ز شبگیر تا نیمروز

سر سرکشان گرد گیتی فروز

سرهندوان همچو برگ درخت

فروریخت بر هندوان کار سخت

به هامون چنان سخت شد رستخیز

که افتاد در پیل جنگی گریز

فرامرز ناگه چو باد بهار

رسید اندرون بد رگ نوشدار

گرفتش کیانی کمر شیر نر

ز زینش بیفکند بر ره گذر

بشد تیز گرگین به کردار مست

دو دستش بپیچید بر پشت بست

چو شد مهتر هندوان پست و خوار

گریزان بشد لشکر نامدار

جهان پهلوان با سپاهی زپی

چو آتش که سوزد همی خشک نی

بجست و گرفت و به شمشیر کشت

زمانه بدان هندوان شد درشت

هزارو صد وشصت زیشان اسیر

گرفتند پیلان بسی دستگیر

همان مهد زرین و پرده سرای

ببرد و نماندند چیزی به جای

چو گستهم و نوشاد در وی رسید

بجز کشته و خسته چیزی ندید

گرفته همین نوشدار بلند

بپیچد او را به خم کمند

ستایش همی کرد گفت ای دلیر

سپهرت ز چهره مگر داد سیر

کجا شیر گنجد سر و یال تو

کجا شیر پیچد به کوپال تو

ببستند آن شاه هندی به بور

بشد همچنان تا در نیک نور

پذیره شدندش همه هندوان

به خواهش بر پهلوان جهان

به پیش اندران طبل و طوق و علم

همه چهره پرخون و دیده به نم

به خواهشگری پیش برده سمن

به گردان فروبسته تیغ وکفن

یکایک ببردند پیشش نماز

ببخشیدشان پهلو سرفراز

بفرمود تا نوشدار آورند

بدو پند و اندرز کار آورند

بدو گفت کای سرور هندوان

ببخشیدمت زان که هستی جوان

بدانی که با لشکر شاه کی

ندارد همی چرخ گردنده پی

نه این ده هزار است گر صد هزار

بیاری نیاید به میدان کار

بفرمود تا حلقه زر ناب

کشیده در آن لؤلؤان خوشاب

به گوش اندرش کرد و کردش رها

رها شد همان خسرو پربها

بدوگفت کای شیر با رای و هوش

به من گوش پرداز و پندم نیوش

مرا آگه آمد که اندک سپاه

زایران بدین مرز پیموده راه

تو دانی که هرکو به گیتی برست

ز هر سو غرورش بسی در سرست

سبکساره مرد و غرور مهی

به یادآورد تخت شاهنشهی

زتیری پدید آید آن سرکشی

نباشد به گیتی به از خامشی

تو را کمترین من یکی چاکرم

ره کید هندی به سر بسپرم

سپاه تو را پیشرو من شوم

به مردی به کام برهمن شوم

ببین آن که بختم چنین تیره شد

زایرانیان چشم من خیره شد

که در لشکر کید و آن انجمن

به کند آوری کس نباشد چو من

چو دیدم تو را کفچه کید هند

به کوپال او درنیاید پسند

بدانم که او را سرانجام کار

نخواهد شد از تیغ تو رستگار

نخستین بیارد به میدان خروش

به آخر همین حلقه سایدش گوش

بدین سان که بینی کمندت دراز

هم اکنون دو گوش ورا حلقه ساز

چو دیدم تو را مغفر جنگجوی

به دل گفتم از شاه دستت بشوی

چو بشنید زو مهتر انجمن

به گوشش همانا خوش آمد سخن

بخندید و گفتش تو خود شاد زی

زاندیشه کید آزاد زی

تو اندیشه بامدادان مکن

که فردا دگر باشد او را سخن

سپاهی که داری تو از نیک نور

بخوان و همی سازکن مرز بور

سرنامداران برآور بلند

یکایک همه ایمن آر از گزند

وز آن پس ره کید را پیش باش

پر از خون گرامی تر از خویش باش

که من ساز و سامان کید و سپاه

به هم برزنم با چنین دستگاه

از آن پس یکی حلقه شاهوار

کلاه وکمر جمله گوهر نگار

قبا و کلاه و ستام و کمر

گرانمایه اسبان با زین زر

بفرمود و گنجور کآرد برش

بپوشید آن نامور پیکرش

فرامرز را گفت پس نوشدار

که ای شاد گرد دلیر و سوار

یکی خوان من شادمان کن به می

برافروز خوان و بیاشام می

یکی هفته رخسار من برفروز

به شادی همه بگذرانیم روز

جهان پهلوان گفت آری رواست

بدین کار بر میزبان پادشاست

برفتند در خانه نوشدار

شه و لشکر و مهتر نامدار

یکی هفته دلشاد در نیک نور

کشیدند باده زجام بلور

همه بانگ خنیاگران در چمن

لب جوی پرلاله و نسترن

سمن خرمن گل به خروار بود

هوا یکسره مشک تاتار بود

به خانه درون مشک و عود و عبیر

چمن شد بهشت و هوا دلپذیر

دف و چنگ و رامشگر و رود و می

روان باده بر یاد کاوس کی

سر سرکشان چون که مستان شدی

به می یادش از پور دستان شدی

به هر دم چو دیدی می و گلستان

سخن گفتی از زال و زابلستان

چو یک هفته با رامش و چنگ بود

به هشتم به کوپال آهنگ بود

سپاه گو مهتر نیک نور

یکایک ببستند زین بر ستور

چو شاهین که خیزد به پرواز صید

یکایک برون رفت زین مرز کید

همه دل پر از کین چو پیلان مست

بریدند فرسنگ زان راه شصت

از آن آگهی شد به شهر برنج

که آمد خداوند کوپال و گنج

فرامرز یل گو شه تاجدار

فشاندند شمشیر و خنجر زبار

پذیره شدندش کهان و مهان

همه پر شد از شادمانی جهان

از آن سرکشان شد جهاندار شاد

بسی پند و اندرز و امید داد

سه روز و سه شب شاد و خرم بدند

به می درنشستند و خرم شدند

یکی مرد فرزانه بد شادکام

که بد مهتر مرز بهروز نام

فرامرز یل را ستایش گرفت

غم و درد خود را نمایش گرفت

بدو گفت کای مهتر سیستان

مبارک پی تو به هندوستان

رهاندی زبد مرز نوشاد را

به کوپال و شمشیر پولاد را

چه گرگ سخن دان چه کناس دیو

چه آن مار کز وی جهان شد غریو

تو کردی جهان خالی از کرگدن

جهان را رهانیدی از مکر و فن

بلایی بدین گونه در شهر ماست

کزو روز و شب مرد و زن در بلاست

نه نزدیک شهر است ایدر نه دور

همی نام او کرده دانا سنور

به تن ژنده پیل و به رنگ پلنگ

هیونان به گردن چو شیران به چنگ

از آن مرز ما را بسی غم شدست

ز آشوب او خواب و خور کم شدست

نباشد بدین دردمان یار کس

بدین غم تو ما را به فریاد رس

به پاسخ چنین گفت کای رای زن

نخستین بتابید روی از شمن

به گیتی یکی جز خداوند نیست

که او را همی مثل و مانند نیست

بتان ار ز بن خورد باید نخست

وز آن پس ز دد کینه بایدت جست

بفرمود تا هر چه بدشان شمن

بیارند و سازندشان انجمن

چو شد انجمن آتش افروختند

به یک رویه آتش همی سوختند

بیاموختشان نامه کردگار

بدان سان که بشنید زآموزگار

چو آن بوم برگشت یزدان شناس

برآمد به هر جا درود و سپاس

بخش ۵۴ - جنگ کردن فرامرز با سنورگرگ و کشتن فرامرز، سنور گرگ

برون رفت زان پس به جنگ سنور

نمودند آن جای او را ز دور

خود و بیژن گیو با گستهم

برفتند گرگین میلاد هم

بدان تیغ بالا سپاه انجمن

دلیران هندی همه تن به تن

از آن مرغزاران چو دد بنگرید

چو رعد خروشان زجا بردمید

چو آتش بیامد سوی سرکشان

چو پیدا شد آن بدرگ بدنشان

ز هر سو دلیران برو تاختند

همه تیغ و نیزه برافراختند

فرومایه دد چون برآورد جوش

زمین شد پر از گرد و آمد خروش

دلیران نخستین به تیر خدنگ

گرفتند و شد لعل چشم پلنگ

زپیکان تن پیل چون خسته شد

یکی لحظه زان تیزی آهسته شد

رسید اندر آن پهلوان زمین

به مغزش عمود گران زد به کین

سرو پنجه و مغز او کرد پست

همه یال و دندان او برشکست

بییفتاد آن دد چو یک لخت کوه

به پیش بزرگان ایران گروه

بماندند زان دد یکایک شگفت

سرو پای و دندان او برگرفت

زگیتی تهی شد چو یال سنور

شدندش همه آفرین خوان ز دور

چو شد ایمن از دد همه بوم و بر

سوی کید شد گرد پرخاشخر

همی شد شب و روز با انجمن

رسید اندر آن گنبد برهمن

سواره چو شد نزد کاخ بلند

نگه کرد و دید آن تن هوشمند

یکی شخص پاکیزه و خوب روی

همه تن چو برف و چو کافور موی

جهان پهلوان برد پیشش نماز

بپرسید پیرش ز راه دراز

بدو گفت کای بچه پهلوان

جهان را تویی یادگار از گوان

در این هند ما دین تو پیدا کنی

در او نام یزدان هویدا کنی

رخ گیتی از بد تو شویی به تیغ

بگیر و بکش هرکت آید دریغ

چه جیپال هند و چه فرزانه کید

بگیرش که هستند پیش تو صید

بخش ۵۵ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن

چو دیدش فرامرز کان فره مند

سخن گفت زین گونه با وی بلند

به پاسخ بدو گفت دانای راز

که درتن نباشد جهان دراز

بدو گفت کای پیر آموزگار

همانا بسی دیده ای روزگار

شنیدیم اندر سرای درنگ

نهان در تن مرد باشد پلنگ

زمردار هرگز نگیرد شکیب

همه کار او مکر و رنگ و فریب

تن مرد زان بد بود مبتلا

وزین غم همیشه بود در بلا

به پاسخ بدو گفت دانای راز

که در تن نباشد همانا جز آز

به گیتی نخواهد شد از چیز سیر

وگر چرخ پیر اندرآید به زیر

فریبش همه رنگ و اورنگ نیز

به گیتی ازین بد بتر نیست چیز

غم و رنج خود را نخواهی دراز

مگرد از بنه گرد اندوه و آز

که او دل برد مرد بیدین کند

سرانجام را دوزخ آیین کند

قناعت زملک سلیمان بهست

فراغت ز فر جهانبان بهست

مگرد ای جوان گرد دریای آز

که موجش گرانست و پنها دراز

دگر گفت کای کان به چربی سخن

به جای سپنجم تو آگاه کن

شنیدم درختی بلند و بزرگ

همه برگ او سبز و شاخش سترگ

همه شاخ او زآسمان تا زمین

یکایک بدو میوه نازنین

کسی کو برآن شاخ بر شد بلند

به گیتی همانا شود ارجمند

هرآن کو نیارد بدان شاخ شد

بدو دیو وارونه گستاخ شد

کیان و بزرگان شهر ستخر

بدین شاخ فرخنده دارند فخر

بخش ۵۶ - جواب دادن پیر برهمن، فرامرز را

بدو پاسخ آورد پس هوشمند

خرد خوانم آن دار شاخ بلند

کجا شاخ آن مهتر از گنبد است

هر آن کو بدان بر شود موبد است

ورا برگ پیرایه ای بر سخن

همی شاخ او می نگردد کهن

زچیزی که دانی خرد مهتر است

زحرفی که داری خرد بهتر است

نیرزد به چیزی سر بی خرد

که دانا مرو را به کس نشمرد

خردمندی آموز و تدبیر جوی

نه جنگ و سواری و میدان و گوی

وجود تو شهریست پر نیک و بد

تو سلطان و دستور دانا خرد

یکی باغ بینی همه سبز و خوش

درختان همه تازه و خوب و کش

سراسر همه پرگل و نسترن

همه طوطی و قمری است و زغن

همه میوه تلخ و شیرین و بوی

شود نامی از دیدنش جنگجوی

مرآن باغ را نام بینی خرد

که دانا مرو را به صد جان خرد

بخش ۵۷ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن

دگر گفت کای بحر دانشوری

تو فرهنگیان را یکایک سری

درختی شنیدم همه برشده

زاشیا یکایک فراتر شده

ندانم چه باشد بدان سان بلند

بود روشن این شاخ بر هوشمند

بخش ۵۸ - جواب دادن پیر برهمن فرامرز را

بدو گفت دانای هندوستان

که ای شمع جمع همه سیستان

درختی که فوق ثریا بود

زهر چیز برتر به بالا بود

نباشد بجز همت ای هوشمند

که فیروزگر هست همت بلند

گشاده به همت شود کار تو

ز همت شود تیز بازار تو

چو یزدان به همت شود رهنمای

تو بی همت اندر زمانه مپای

تو گر کوتهی دار همت بلند

زهمت به جایی رسد هوشمند

بخش ۵۹ - سؤال کردن فرامرز،پیر برهمن را

دگر گفت کای پیر با آفرین

به همت جهان کرده زیر نگین

ز میدان و وادی و بستان و کاخ

چه باشد کزین پیش باشد فراخ

بزرگ و فراخی گر هیچ چیز

نباشد به گیتی چه دانیم نیز

بخش ۶۰ - جواب دادن برهمن

به پاسخ بدو گفت پیر گزین

که آرام در زیر تیغت زمین

به گیتی فراتر ز عدل کیان

ندانم به عالم چه بندد میان

فراخی به کیهان بود داد کی

که تنگی نسازد به گیتیش پی

شهی را که نه داد باشد نه دین

به گیتی نباشد ورا آفرین

دگر داد و دینش برآید زکاخ

شود ایمن آنگه جهان فراخ

شهی کو ز داد و دهش شد تهی

از آن شه بسی بهتر آمد رهی

بخش ۶۱ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن پیر برهمن

دگر گفت کای مهتر پاک زیست

بگویی که روشن تر از شید چیست

به پاسخ بدو گفت تا بنده ای

ز خورشید رخشنده تر دیده ای؟

به پاسخ بدو گفت پس هوشمند

ز خورشید روشن تر و دل پسند

دل پاک و صافی ز خورشید به

بدو در توان بستن امید به

دل تیره و زشت و ناهوشیار

نیرزد به چیز ار بود صدهزار

بخش ۶۲ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن

دگر گفت کای جمله دریای راز

مرا مشکلی هست بگشای راز

به گیتی جفاکاره و دل شکن

که بینی که بد گشت با انجمن

بگریید زان پیر آموزگار

که این بد نباشد بجز روزگار

کزو هیچ بیچاره خشنود نیست

نبینم کسی را کزو دود نیست

همه دل فکارند و گشته نژند

ازو هر دلی خسته و مستمند

بدین سان که بینی جهنده جهان

برآرد بلند و کشد ناگهان

بخش ۶۳ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن

بپرسید زان پس دل آشفته گرد

کزین دار شش در چه خواهیم برد

درو گنج و گوهر فراز آوریم

تهیدست زین پس چرا بگذریم

از این رنج و این گنج انجام چیست

وزین پادشاهی همه کام چیست

به پاسخ بدو گفت کز شش دری

برد زین همه نام نیک اختری

در این پادشاهی و آباد گنج

که داری نداری بجز درد و رنج

به منزل چو شد رسته کوس و رحیل

نه تیغت به کارست و نه ژنده پیل

الف چون شمرده شد این جان پاک

بپرده همه تن فتد در مغاک

نماند بجز نام و نیکی دروی

بنالید زان نامور جنگجوی

بخش ۶۴ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن

دگر گفت کای نامور مرد شنگ

شنیدم به گیتیست پنهان نهنگ

نه پیدا به مرد است و همراه مرد

دوان مرد او درپی آید چو گرد

شب و روز تازان و در پی دوان

چو دیدش نبخشد زمانی زمان

مرا و تو را در پی است این نهنگ

نه جای درنگ و نه یارای جنگ

به پاسخ بدو گفت کای پهلوان

حذر کن که ناگه بپرد روان

نهنگ اندرون هفت خوانست و مرگ

که برد یکایک همه شاخ و برگ

تو پویان و نازان و اندر ز پی

چه درویش با او چه سالار کی

بخش ۶۵ - سؤال کردن فرامرز(و) پاسخ دادن برهمن

دگر باره گفتش همی جنگجوی

که ما را به گیتی تو چیزی بگوی

نه چندی چنین گفت کای نامدار

بپرهیز زین بدکنش روزگار

که او چون عروس است و داماد تو

از آن کهنه دلبر نه استاد تو

بسی بینی او را همه نور و زیب

زبانش زمکر است و چشم از فریب

دو چشمش ز نیرنگ و ابرو ز فن

زخوبی چو سرو است و زافسون دهن

به بالا ز شیوست تن و موی و ریو

درو بافته راه واژونه دیو

رخ ماه تابان هویدا شود

به تن مست و زیبا و شیدا شود

به تن نور چهره همه نوروش

همه سلسله زلف ز ناروش

به دین نیاکان شکست آورد

هرآن کو بپیچدش بست آورد

صلیب و چلیپا بسوزاند او

زبتخانه ها بت براندازد او

زما تاج بستاند و چین برد

شمن بشکند سر سوی کین برد

دگر تیغ کین برکشد صدهزار

گریز است ما را سرانجام کار

هم آخر به زنهار باید ز جنگ

پیاده هویدا شود نام و ننگ

چو جویی چه گویی چه خواهیم کرد

به خواهشگری یا به ننگ و نبرد

بخش ۶۶ - سؤال کردن فرامرز،آخرکار

به پاسخ بدو گفت کای سرفراز

ببایدت بردن مرو را نماز

چو فرزند گشتاسب را سر نهی

بماند به تو تاج و تخت مهی

وگر سر بپیچی گزند آیدت

سرنامور زیر بند آیدت

بخش ۶۷ - پیغام فرستادن طهمور اروند به نزدیک کید و آمدن دستور، نزدیک کید

در این بود دستور کید بزرگ

که آمد فرستاده همچو گرگ

زنزدیک طهمور اروند شاه

سخن ها بسی گفت زان بارگاه

که زنهار تا دل نپیچی ز درد

مکن جنگ و پیرامن بد مگرد

که خورشید با او نتابد به جنگ

سپهدار شیر و سپه چون پلنگ

بکشت و ببخشید مان سر به سر

کلاه و قبا داد و زرین کمر

به شادی همه شب بدو می خوریم

ابا بربط و رود و رامشگریم

گر او را بدین سان ببینی به بزم

بدانی که او با نه خوبست رزم

به پیش آی و خواهشگری پیشه کن

وز آن پیش کار وی اندیشه کن

دل پاکش از بد تهی است و جنگ

خرد دارد و مردی و هوش و سنگ

گر او را چو نوشاد بندی کمر

همت گنج ماند همت تاج و زر

وگر سر بپیچی در افتی به رنج

نه سرماند و تاج و نه تخت و گنج

مکن رزم با پهلوان کم ستیز

که در دودمان افتدت رستخیز

یکایک چو بشنید کید این پیام

به جا ماند شمشیرش اندر نیام

به خواهشگری مهتران را بخواند

در گنج بگشود و زر برفشاند

فرستاد زین گونه برگ بزرگ

به نزدیک آن پهلوان سترک

ز دیبا و دینار و خز و حریر

زر و گوهر و مشک و تاج و سریر

به پیش اندرون پاک دستور شاه

بیامد بر پهلوان سپاه

ز گردن کفن ها درآویخته

زنرگس به گل خون دل ریخته

همه دل نهاده به خواهشگری

ز سر دور کرده یکایک سری

فرامرز بخشید و بنواختشان

به نزدیک خود جایگه ساختشان

بخش ۶۸ - سخن گفتن دستور کید، فرامرز را

بشد پیر دستور و بوسید تخت

تنی دید بر تخت همچون درخت

ستایش کنان گفت کای نیک پی

ز چرخش غمی نیست کاوس کی

که چون تو کمر بسته ای تخت او

به گردون برآید همین بخت او

به پوزش فرستادمان شاه کید

که چون پیش تیغ تو کوشیم صید

سزد گر ز کین سر بتابی همی

که از ما رهی تر نیابی همی

ترا نیک خواهی کمر بسته ایم

وز آن پیش دستی جگر خسته ایم

اگر پهلوان دور گردد زکین

بپوییم و بنهیم سر بر زمین

بگفت و سرشک از دو دیده نوار

ببارید مانند ابر بهار

بدو پهلوان گفت کای پاک پیر

خردمند و دانا و دانش پذیر

چو کاوس را کید بندد کمر

مرا مهتر است از گرامی پدر

وگر سر بپیچد به الماس تیز

برآرم ز جانش یکی رستخیز

مرا کی نفرمود با کس نبرد

مگر آنکه سر پیچد از دادگرد

کسی کو سرکینه خارد همی

زمانه بدو تیغ بارد همی

کسی سرنهد در جهان سر شود

بلند آید و پایه برتر شود

بگویش که ما را گرامی شدی

که در خانه نیک نامی شدی

چو طهمور زین گونه بشنید دست

به بر زد گرفت و بیفتاد پست

بفرمود کو خلعت شاهوار

بدان پیر پاکیزه هوشیار

بپوشید رخت و ببوسید تخت

برون شد به کردار زرین درخت

بیامد بر کید و با او بگفت

که در نیک نامی بدیدمش جفت

رخش ماه بالا چو سرو سهی

فروزان بدو تخت شاهنشهی

خردمند و بینا دل و پر هنر

دلیر و جهانگیر و پر مغز سر

به چرخ کیانی و گرز بزرگ

نماند همی جز به سام سترگ

نباشد شگفت از بر و یال و فر

بگیرد جهان را همه سر به سر

بخش ۶۹ - آمدن کید،پیش فرامرز و بردن فرامرز را به شهر خویش

چو بشنید زین گونه کید گزین

فرود آمد از تخت و برشد به زین

زدل کینه و درد و غم دور کرد

به پیش اندران پاک دستور کرد

زترکان به پیش اندران ده هزار

گرانمایه با گوهر و نامدار

خبرشد به نزد شبان و رمه

پذیره فرستاد لشکر همه

چو آمد برابر گو نامدار

بدیدند آن تخت گوهر نگار

پذیره شدش پهلوان چندگام

ابا باده و رود و زرینه جام

بدو کید هندی گرفت آفرین

که ای نامور پهلوان زمین

به خوبی رسیدی تو از سیستان

زروی تو فرخنده هندوستان

مرا مرز هند است و شاهنشهی

کمر بسته ما پیش تو چون رهی

مرا مرز و بوم و تو را تاج و تخت

مرا گنج و لشکر تو را فر و بخت

فرامرز شاه و کمر بسته کید

سپاهت عقاب و جهان جمله صید

همانی بدین رای و فرهنگ و هوش

چو مه گشتی اکنون تو بر بد مکوش

بگفت این و بوسید روی زمین

به بر درگرفتش دلیر گزین

بگفتند و رفتند زی بارگاه

همان کید هندی دلیران شاه

برآمد به تخت مهی پهلوان

ابا کید هندی روشن روان

یکی هفته با باده و رود و جام

نشستند و وز کی گرفتند جام

پس از هفته ای رود و آرام و صید

خرامان برفتند زی کاخ کید

ز هر کاخ و روزن برآمد نثار

ز آذین همه شهر چون نو بهار

چو آمد زرافشان هم از کوی و در

تو گفتی که زر شد زمین سر به سر

هوا سر به سر عود و عنبر گرفت

زمین از درم دست بر سرگرفت

تو گفتی هوا مشک بر دامنست

جهان پر همه نافه پیراهنست

همه بام و دیوار و در چون بهشت

برافشانده زر را به دیوار خشت

نثارش همه زر و مشک و عبیر

بساطی بیفکنده یکسر حریر

فرامرز چون شد به کاخ مهی

پدید آمد آن ساز شاهنشهی

رواقی به گردون برآورده بود

ز مرمر بساطیش گسترده بود

فروبسته این راه از آبنوس

درو لعل مانند چشم خروس

ز سیم و زبرجد دری ساخته

زر و حلقه ها در وی انداخته

چو رفتی یکی کی نشین از رخام

همه مرمر و صندل و عود خام

هزارش همه خشت بد زر و سیم

موکل درو درهای یتیم

زمین سر به سر فرش ابریشمین

یکایک چو خلد برین نازنین

یکی تخت فیروزه در وی بلند

برآمد به تخت مهی ارجمند

کمربسته چون کید و اروند شاه

چو طهمور و شه مرد و هندی سپاه

گل و لاله بد بیکران ریخته

زمین مشک و عنبر برآمیخته

می لعل خورده چو شد در میان

به جوش آمد از می دو چشم کیان

بدین گونه یک هفته با میگسار

نشسته به سر شد همه روزگار

زباغ و تماشا و از جام می

همی یاد رستم بد و شاه کی

بخش ۷۰ - درخواستن فرامرز از کید هندی به جهت هر دو دختران او (و)دادن کید

یکی روز پردخته شد پیشگاه

فرامرز و گرگین بد و کیدشاه

چنین گفت با کید هندی دلیر

که چشمم ز رویت نگشتست سیر

مرا رای جیپال و آن مرز خاست

شدن سوی آن مرز و بومم هواست

کنون آرزو دارم از تو یکی

بگویم تو بشنو مپیچ اندکی

زراسب گرانمایه فرزند توس

که با تخت و تاج است و با پیل و کوس

نژاد وی از نامور نوزر است

گذشته ز کاوس کی مهتر است

دگر بیژن گیو کو روز جنگ

نیندیشد از شیر و جوشا نهنگ

ز مادر سوی زال دارد نژاد

پدر گیو گودرز و با فر و داد

برادر ورا هست هفتاد و هشت

گذارد زمین زیرشان کوه و دشت

به درگاه کاوس کی مهترند

ز ایرانیان سر به سر مهترند

به دامادی کید کردند رای

بدین در چه گوید کنون کدخدای

بدو کید گفتا که تو مهتری

پسر زان تو هم پدر دختری

چو دانی که این کار زیبا بود

ترا دل بدین هم شکیبا بود

کنیز تواند آن دو سر زان تست

به گیتی مرا جان و سر زان تست

هم اندر زمان دختران را بخواند

به نزد جهان پهلوانشان نشاند

دو مرد گرانمایه آورد پیش

ببستند کابین به آیین خویش

یکی دست در دست بیژن نهاد

دگر زان شه نوذری کرد یاد

نثاری فشاندند بر هر چهار

یکی غلغل افتاد در هند بار

در گنج بگشود و کید گزین

ستوه آمد از زر و گوهر زمین

فرستادشان یک به یک برگ و ساز

چو یک هفته بودند با کام و ناز

بخش ۷۱ - سخن گفتن فرامرز به جهت پذیرفتن دین یزدان و قبول نکردن کید

پس از هفته بنشست با انجمن

چو پروین گرانمایگان تن به تن

بفرمود تا هندوان سر به سر

یکایک بیایند بسته کمر

چو شد انجمن خیل هندوستان

چنین گفت پس مهتر سیستان

که ای کید هندی بگردان خدای

که او قادر و داور و رهنمای

چنان دان که او از مکان برتر است

جهان بخش روزی ده و داور است

هرآن کو ازین گفته آید فرود

تنش را روان داد خواهد درود

به شمشیر گرشاسبی پیکرش

ببرم به هامون نشانم سرش

هر آن کس که او گشت یزدان شناس

جهید از بن تیغ و رست از هراس

هر آن کس که او بت نخواهد شکست

نخواهد ز تیغ فرامرز رست

نخستین چو با دین هویدا کنم

رخ دین چو خورشید پیدا کنم

از آن پس بگوییم چیزی که هست

به جیپال سازیم شمشیر دست

بخش ۷۲ - پاسخ دادن کید هندی،فرامرز را(و) دین یزدان پذیرفتن او

چنین گفت کید ای جهاندار گرد

سرافراز و دانای با دستبرد

اگر گنج خواهی بیاریم گنج

بدان تا روان ها ندارم به رنج

گشایم در گنج های پدر

وز آن پس ببخشم تو را سر به سر

بدین سان کس از دین خود برنگشت

ز راه نیاکان نباید گذشت

ترا یک خدا هست ما صدخدا

همان پاک و پاکیزه ماند به جا

به زشتی کس از دین خود نگذرد

وگر بگذرد نیز کیفر برد

ولی چون تو فرمان دهی انجمن

بیارم به هندوستان برهمن

شما نیز زین انجمن مهتری

بیارید داننده دانشوری

بگویید گفتار و پاسخ دهید

بدین کار بر رای فرخ نهید

به گفتار هرکس فرو ماند او

دو چشم خرد را نخواباند او

اگر هم تهی شد ز ایران هنر

نشایدش گفتن به تیغ و سپر

هزار رای دانش ز فرهنگ شد

به کوپال و شمشیر و نیرنگ شد

هرآن کو که آید به دانشوری

خدای همان انجمن شد سری

یکی خرقه سال خورده به بر

فرو بسته زنار ترکی به سر

کشیده ریاضت بسی سال و ماه

همه موی برف و همه رخ چو کاه

چو مرغی به یاد قفس بر شدی

زدیدار مردم فزون تر شدی

مرآن قوم را نام بد جوکیان

خردمند یک سر قومی را کیان

بیامد چنان پیر زنار بند

به گفتار دانش یکی کاربند

سؤالی که داری به شکل زره

بگو و ز ایرانیان بر فره

فرامرز گفتا به کینه منم

به دانشوری تا به هم برزنم

بگو آنچه داری ز دانش به یاد

که نفرین بدین دانش و هوش باد

بخش ۷۳ - سؤال کردن پیر برهمن از فرامرز

بدو گفت کای مهتر روزگار

شنیدم ز گفتار آموزگار

به گوهر ز آبی برافراشته

بدو سنگ خار اندر انداخته

همه پیکر کوه با فرهی

همه چشمه سیب نار و بهی

درو بسته نرگس و یاسمن

بسی سنبل و گل به گرد چمن

زده خسروی تخت بر خاره کوه

همان گرد بر گرد خسرو گروه

به دستور و گنجور و جنگی سپاه

بیاراسته خسروی بارگاه

یکی مطبخ از آتش و آب و گل

برآورده آن خسرو شیردل

درختی برآورده آن تیره کوه

همه شاخش از بار گشته ستوه

جهان سر به سر شد از آن تیره سنگ

بدو باشد آن پادشاهی درنگ

شنیدم زدانا که آن سنگ چیست

چنین شاه با فر و اورنگ چیست

بگفتا شنیدستم این داستان

بگویم هم از گفته باستان

بخش ۷۴ - جواب دادن فرامرز

که این کوه نبود بجز آدمی

کجا اصل دارد ز خاک و زمی

همان نرگسش چشم و گل هست روی

همه بوستان سنبلش هست موی

دلش خسرو و دست جنگی سپاه

زبان پاک دستور و تن بارگاه

همان مطبخش معده و چشم و روی

وزآن پس درختش ز فرهنگ جوی

خرد شاه میوه سخن های نغز

همان بار گفتار پاکیزه نغز

به گیتی چنان دان که شاخ خرد

زچرخ و زمین سر به سر بگذرد

برهمن مر او را پسندید و گفت

که گلزار دانش نشاید نهفت

بخش ۷۵ - سؤال کردن برهمن

دگر گفت کی پهلو دلپذیر

به سالی جوان و به اندیشه پیر

سواری شنیدم که چون برنشست

شد از دست و افتاد بر سر نشست

سخن گوید او هیچ تو نشنوی

بگوید همین تازی و پهلوی

به میدان چو خورشید چون دم زند

همه گوهر افشاند از لب زند

زبانش به پیری نگوید سخن

مر این داستان را تو پاسخ بکن

بخش ۷۶ - جواب دادن فرامرز

بدو گفت کای پیر زنار بند

قلم باشد آن بر در هوشمند

سواره به انگشت پویان به سر

همی ریزد از وی سراسر گهر

به پیری سرشتی و آنگه بجوی

نماند تو این داستان را بگوی

از این بهترت هست چیزی بیار

ترا هست میدان بدین سان چهار

بخش ۷۷ - سؤال کردن برهمن

جهان دیده پیرش چنین گفت باز

که ای شیر جنگ آور و سرفراز

ز دی و ز امروز و فردا و پس

چه در گوهر و سر چه داری هوس

چه گویی ز دانش برین هر چهار

گرت رای خیزد به من برشمار

خردمند زین در چه گوید همی

وزین روز دیدن چه جوید همی

بخش ۷۸ - جواب دادن فرامرز

به پاسخ بدو گفت کز بخردی

نباشد جز افسانه ایزدی

مثل ها زدی گشت امروز کار

عمل گرفرستی سوی کردگار

ازین در شود نام فردا عمل

چو گشتی ز فردا درآید اجل

خرد خواند او را یکایک به نام

تو برخیز زین پایه برتر خرام

بخش ۷۹ - سؤال کردن برهمن

دگر گفت کای نوجوان برهمن

بپرسم یکی داستان کهن

شنیدی همه خانه سال خورد

درستی فتاده همه زرد زرد

ده و دو دریچه در این کنگره

از این در بدان در درش در شده

ازین در بدان در دواند درست

نگردد ز تک دایما هیچ سست

نه راه برون دارد از پنجره

گهی برقرارست و گه بر دره

بدان سان که باشد همی سال و ماه

که پوید نیاساید از تیر راه

بخش ۸۰ - جواب دادن فرامرز

چنین داد پاسخ شه نیمروز

در شست کافی و زرد است روز

ده و دو دریچه در او جست نیز

ازین در بدین در خرد جست نیز

نیارد برون رفتن از آسمان

چو بشنید زو این سخن بدگمان

سرافکند و خیره شد از گفتگوی

از آن کان نبد این سخن جفت اوی

بخش ۸۱ - سؤال کردن برهمن

دگر باره گفت ای جهان سخن

جوانی به سال و به دانش کهن

درختی کجا چار گوهر در اوست

همه مغز او نغز بینی و پوست

یکی ساق فرقش هزاران هزار

سیاه و سفید و نقب شش هزار

یکی شاخ او زرد و دیگر کبود

به من پیرمرد این سخن ها نمود

شنیدم که اصل وی آمد سفید

ولی فرق او نار و جوز است و بید

به هرگونه میوه بدان شاخ بر

چه گوید در این گرد والاگهر

بخش ۸۲ - جواب دادن فرامرز

فرامرز گفت این درخت آدمیست

همین چار گوهر تو را همدمیست

هم از آتش و آب و وز باد و خاک

درختی بدین گونه رستست پاک

همه شاخ او رنگ رنگست نیز

چو تازی و ترکی و زنگست نیز

چو رومی چو کشمیری و دلبر است

گر ایزد پرست است گر بت پرست

که قیوم پاکست پرودگار

بدین سان درختی بیاوردبار

همه عقل و هوش و همه تاب و نوش

دهد دست و پای و دگر چشم وگوش

یکی را چو من دل ببخشد به خود

سری چون تو هرگز نیارد به خود

بدان تا به عقبی مرا خوش کند

تو را دیده و دل بر آتش کند

ترا چاره گفتم به رنج آمدی

بدین گفته خود به رنج آمدی

بخش ۸۳ - سؤال کردن فرامرز از پیر برهمن در آخر کار و هویدا کردن دین

یکی عقد گوهر بخواهم گشود

تو را داستانی بخواهم نمود

بگویی که از گنبد تیزگرد

که بربست این فرش بنیاد کرد؟

نخستین چه بوده است چو گیتی نبود

که این قرص خورشید روشن نمود؟

بدین سان شب و روز پیدا که کرد

فلک با ستاره هویدا که کرد؟

بدین سبز گنبد بگو تا که اند

چو گویی بگو تا ز بهر چه اند؟

که از چاک کوهی درختی برست

که بد شاخ آنگاه میوه برست ؟

بگو تا کجا بد نخست آدمین

چگونه فشانده شد اندر زمین؟

که فرمود تا ابر آب آورد

چو او شد فلک آفتاب آورد ؟

گل و لاله چون روید از تیره خاک

که در دیده بنهد چنین نورپاک؟

که آرد بهاری به شکل بهشت

که بربست نقش همه خوب و زشت؟

فرامرز یل چون سخن برفشاند

هم آورد او را فرس بازماند

رخش زرد گشت و دو چشمش بخفت

سرافکنده بنشست و پاسخ نگفت

چو بشنید کید این سخن سر به سر

به سوی برهمن برآورد سر

بدو گفت کای مرد به روزگار

چرا سست گشتی تو در کارزار

تو چندین سخن گفتی ای پاک مغز

جهاندار پاسخ بیاورد نغز

چر اسست گشتی و خامش شدی

زگفت فرامرز بیهش شدی

بماندی تو زین یک سخن در میان

ترا شرم ناید ز روی کیان

نگویی که دین از تو بر باد شد

سخن را ز گفت تو بیداد شد

بدو کید هندی بگفتا رواست

مکن تو کژی نیز برگوی راست

بخش ۸۴ - پاسخ دادن برهمن و پذیرفتن برهمن کید هندی با جمله هندوستانیان،دین یزدان را از گفته فرامرز پور رستم

به یاد آمد و پیر دیرینه گفت

که سریست کین را نیارم نهفت

نخستین چنان دان که اشیا نه بود

شب و روز و این شیب و بالا نه بود

منور یکایک خداوند بود

که بی یارو بی مثل و مانند بود

به قدرت برآورد فرش و سما

شب و روز و خورشید فرمانروا

رطب را ز نخل و گل از خار کرد

دل آدمین را خرد یار کرد

فلک را شتاب و زمین را درنگ

ازویست ای شاه با هوش و سنگ

چنان دان که ما جمله گم گشته ایم

گرفته هوا و خرد هشته ایم

بدین دین شدن در نخستین منم

که زنار و ناقوس را بشکنم

بگفت این و بشکست زنار خویش

پشیمان شد از زشت کردار خویش

به یزدان بنالید و پس سرنهاد

خروشی به گردان ایران فتاد

چو غلغلستان شد شبستان کید

بلرزید زین غم دل و جان کید

پس از غلغل و گریه بی شمار

بشد کید و بشکست زنار و بار

درآمد به دین خداوند هور

که یکسان برادر بود پیل و مور

چو کید آمد و گشت یزدان پرست

ز زنار بندی بشستند دست

زروی جهان جمله بت ها شکست

همه بت گران را یکایک بخست

صلیب و چلیپا به گیتی نماند

چو بشکسته شد هم به دریا فشاند

هزاران درود و هزاران ثنا

زما تن به تن بر شه انبیا

هزاران سلام و هزار آفرین

به دایم خداوند یکتا همین

بماناد بر تو یل شیرگیر

زنامت بماند به دفتر دبیر

فرامرز با لشکر و با سپاه

شدند آفرین خوان ابر جان شاه

بکردند بدرود با همدگر

تدراک گرفتند به ایران به سر

فرامرز و بیژن ابا گستهم

روانه شدند سوی ایران به هم

پذیره شدش شاه کاوس کی

ابا رستم و زال فرخنده پی

فرامرز بر دست شه بوسه داد

به درگاه رستم رسیدند شاد

گرفتش به بر رستم زال پیر

یکایک پذیرفته شد بر دبیر

چو بیژن رسیدش به درگاه شاه

ببوسید تخت و بشد با سپاه

به پا خاستند مجلس آراستند

می و رود و رامشگران خواندند

بیاورد ساقی به مجلس نشست

سر سرکشان جمله از باده مست

همه مست گشتند از جام می

و رامشگر آمد ابا دف و نی

به عیش از می لعل و از چنگ و رود

گشادند بر شاه ایران درود

که دایم شه کی جهانگیر باد

دل دشمنانش ز غم پیر باد

به عیش و به عشرت زمانی گذشت

گهی چنگ گه بزم گه سوی دشت

چنین بود تا تاج کاوس کی

فروزان ز کیخسرو نیک پی

شد ایام ایام کیخسروی

جز از دادگر را نبد پیروی

چو خسرو نشست از بر تخت عاج

به هر ملک شاهان بدادند باج

بدند شاد از چشم شه ارجمند

به هر شهر خلقان شدند بی گزند

یکی روز شاه و بزرگان به هم

نشستند و گفتند از بیش وکم

تهمتن بیامد به نزدیک شاه

از ایران سخن گفت و از تاج و گاه

زواره فرامرز با او به هم

ز هر گونه ای رای زد بیش و کم

چنین گفت رستم به شاه زمین

که ای نام بردار با آفرین

به زابلستانم یکی شهر بود

کزآن بوم و بر تور را بهر بود

منوچهر کرد آن ز ترکان تهی

یکی خوب جایست با فرهی

چو کاوس شد بی دل و پیره سر

بیفتاد از او نام و فرو هنر

گرفتند آن شهر تورانیان

پس آنجا نماندند ایرانیان

کنون باژ و ساوش به توران برند

سوی شاه ایران همی ننگرند

فراوان دگر مرز همچون بهشت

دهستان بسیار پر باغ و کشت

جهانیست از خوبی آراسته

درو بیکران لشکر و خواسته

مر آن مرز خرگاه خواند به نام

جهان دیده دهقان گسترده نام

ز یک نیمه بر سند دارد گذر

به قنوج و کشمیر و آن بوم و بر

دگر نیمه راهش سوی مرز چین

بپیوست با مرز توران زمین

فراوان در آن مرز پیل است و گنج

تن بی گناهان از ایشان به رنج

ز بس غارت و کشتن و تاختن

سر از یاد توران برافراختن

کنون شهریاری به ایران توراست

پی مور تا چنگ شیران توراست

یکی لشکری باید اکنون بزرگ

فرستاد با پهلوانی سترگ

ایا باج نزدیک شاه آورند

دگر سر بر این بارگاه آورند

چو آن مرز یکسر به دست آوریم

به توران زمین برشکست آوریم

به رستم چنین پاسخ آورد شاه

که جاوید بادی همین است راه

تو آن نامداری که ایران سپاه

به بخت تو شادند هم پیشگاه

ببین تا سپه چند باید به کار

گزین کن ز گردان همه نامدار

زمینی که پیوسته مرز توست

بهای زمین در خور ارز توست

فرامرز را ده سپاهی گران

چنان چون بباید ز جنگ آوران

بگو تا ببندد بدین کین کمر

که هم پهلوانست و هم نامور

زخرگاه تا بوم هندوستان

زکشمیر تا مرز جادوستان

گشاده شود کار بر دست اوی

به کام نهنگان رسد شست اوی

چو از شاه بشنید رستم سخن

دلش تازه شد چون گل اندر چمن

فراوان بدو آفرین کرد و گفت

که با جان پاکت خرد باد جفت

چنین تاج و تخت تو فرخنده باد

سپهر روان پیش تو بنده باد

بفرمود خسرو به سالار بار

از آن پس که خوان خورش را بیار

می آورد و رامشگران را بخواند

وز آواز ایشان همی خیره ماند

چو خورشید تابان بر آمد زکوه

سراینده آمد ز گفتن ستوه

برآمد تبیره ز درگاه شاه

رده برکشیدند بر بارگاه

ببستند بر پیل رویینه خم

برآمد خروشیدن گاو دم

نهادند بر کوهه پیل تخت

به بار آمد آن خسروانی درخت

بیامد نشست از بر پیل شاه

نهاده به سر بر ز گوهر کلاه

همی رفت شاه از بر ژنده پیل

برآن تخت فیروزه بر سان نیل

یکی تاج بر سر ز در و گهر

به چنگ اندرون گرزه گاوسر

فروهشته از تاج دو گوشوار

به گردنش طوقی زبرجدنگار

زخوشاب زر و زبرجد کمر

به بازو دو یاره زیاقوت و زر

همی زد میان سپه پیل گام

ابا زنگ زرین و زرین ستام

یکی مهره در جام در دست شاه

به کیوان رسیده خروش سپاه

زتیغ و زگرز و زکوس و زگرد

سیه شد زمین آسمان لاجورد

تو گفتی به دام اندراست آفتاب

وگر گشت خم سپر اندر آب

همی چشم روشن جهان را ندید

سپهر و ستاره سنان را ندید

زدریا تو گویی که برخاست موج

سپاه اندر آمد همی فوج فوج

سراپرده بردند از ایوان به دشت

سپهر از خروشیدن آسیمه گشت

چو بر پشت پیل آن شه نامور

زدی مهره بر جام بستی کمر

نبودی به هر پادشاهی روا

نشستن مگر بر در پادشاه

از آن نامور خسرو سرکشان

چنین بود در پادشاهی نشان

همی بود بر پیل در پهن دشت

بدان تا سپه پیش او درگذشت

کشیده رده ایستاده سپاه

به روی سپهدارشان بد نگاه

نخستین فریبرز بد پیش رو

گذر کرد پیش جهاندار نو

ابا گرز و با تیغ و زرینه کفش

پس پشت خورشید پیکر درفش

یکی باره ای برنشسته سمند

به فتراک بر حلقه کرده کمند

همی رفت با ناز و با زیب و فر

سپاهی همه غرقه در سیم و زر

برو آفرین کرد شاه جهان

که بادت بزرگی و فر مهان

به هرکار بخت تو فیروز باد

همه روزگار تو نوروز باد

پسش باز گودرز کشواد بود

که گیتی برای وی آباد بود

درفش از پس پشت او شیر بود

که چنگش به گرز و به شمشیر بود

پس پشت شیدوش بد با درفش

زمین گشته زان شیر پیکر بنفش

هزاران پس پشت او سرفراز

عناندار با نیزه های دراز

یکی گرگ پیکر درفش سیاه

پس پشت گیو اندرون با سپاه

نبیره پسر بود هفتاد و هشت

از ایشان نبد جای بر پهن دشت

پس هر یک اندر دگرگون درفش

همه با دل و تیغ و زرینه کفش

تو گفتی که گیتی همه زیر اوست

سر سروران زیر شمشیر اوست

چو آمد به نزدیکی تخت شاه

بسی آفرین کرد بر تاج و گاه

به گودرز بر شاه کرد آفرین

چو برگیو و بر لشکرش همچنین

پس پشت گودرز گستهم بود

که فرزند بیدار گژدهم بود

همی نیزه بودی به چنگش به جنگ

کمان یار او بود و تیرخدنگ

زبازوش پیکان چو پران شدی

همه در دل سنگ و سندان شدی

ابا لشکر گشن آراسته

پر از گرز و شمشیر و پرخواسته

یکی ماه پیکر درفش از برش

به ابر اندرآورده تابان سرش

همی خواند بر شهریار آفرین

از او شاد شد شاه ایران زمین

پس گستهم اشکش تیزهش

که با رای و دل بود و با مغز خوش

یکی گرزدار از نژاد همای

به راهی که جستیش بودی به پای

سپاهی زگردان کوچ و بلوچ

سگالیده جنگ مانند غوچ

که کس در جهان پشت ایشان ندید

برهنه یک انگشت ایشان ندید

سپهدارشان بود رزم آزمای

کزو بود گاه نکویی به جای

درفشی برآورده پیکر پلنگ

همی از درفشش بیازید چنگ

بسی آفرین کرد بر شهریار

بر آن شادمان گردش روزگار

نگه کرد کیخسرو از پشت پیل

زده آن سپه را رده بر دو میل

پسند آمدش سخت و کرد آفرین

بر آن بخت بیدار و فرخ زمین

از آن پس دگرگون سپاه گران

همه نامداران وجوشش وران

سپاهی کز ایشان جهاندارشاه

همی بود شادان دل و نیکخواه

گزیده پس اندرش فرهاد بود

کزو لشکر خسرو آباد بود

سپه را به کردار پروردگار

به هر جای بودی به هر کارزار

یکی پیکر آهو درفش از برش

بدان سایه آهو اندر سرش

همی رفت بر سان شیر دمان

ابا لشکر گشن و پیل ژیان

سپاهش همه تیغ هندی به دست

زره ترکی و زین سغدی نشست

چو دید آن نشست و سرگاه نو

بسی آفرین خواند برشاه نو

گرازه سر تخمه گیوگان

پس او همی رفت با ویژگان

به زین اندرون حلقه های کمند

از او شادمان شد که بودش پسند

درفشی پس پشت پیکر همای

همی رفت چون کوه رفته زجای

هرآن کس که از شهر بغداد بود

ابا نیزه و تیغ و فولاد بود

همه برگذشتند زیرهمای

سپهبد همی داشت برپیل جای

بسی زان که بر شاه کردآفرین

برآن برز و بالا و تیغ و نگین

پس او نبرده فرامرز بود

که با فر و با برز و با ارز بود

ابا کوس و پیل و سپاه گران

همه جنگجویان و کندآوران

زکشمیر و از کابل و نیمروز

همه سرفرازان گیتی فروز

درفشش بسان دلاور پدر

که کس ار نبودی ز رستم گذر

سرش هفت همچون سر اژدها

تو گفتی زبند آمدستی رها

بیامد بسان درختی به بار

بسی آفرین کرد بر شهریار

که جاوید بادی و روشن روان

به اندیشه تاج و تخت کیان

دل شاه گشت از فرامرز شاد

همی کرد با وی بسی پند یاد

بدو گفت برکش سوی هندوان

همان مرز خرگاه تا جاودان

بپرداز قنوج و کشمیر و سند

بگیر ای سپهبد به هندی پرند

ز توران سپه هر که آنجا بود

اگر ناتوان ور توانا بود

هرآن کس که با تو بجوید نبرد

سراسر برآور سرانشان به گرد

کسی کو به رزمت نبندد میان

چنان کن که او را نباشد زیان

تو فرزند بیدار دل رستمی

ز دستان سامی و از نیرمی

کنون مرز هندوستان مر تو راست

ز قنوج تا مرز دستان تو راست

تو را دادم این پادشاهی بدار

به هر جای خیره مکن کارزار

به هر جایگه یار درویش باش

همی راد بر مردم خویش باش

ببین نیک تا دوستار تو کیست

خردمند و انده گسار تو کیست

ببخش و بیارای و فردا مگوی

چه دانی که فردا چه آید به روی

مشو در جوانی خریدار گنج

به بی رنج کس هیچ منمای گنج

مکن ایمنی در سرای فسوس

که گه سندروس است و گه آبنوس

زتو نام باید که ماند بلند

مگر دل نداری ز گیتی نژند

مرا و تو را روز هم بگذرد

دمت چرخ گردان همی بشمرد

دلت شادمان باید و تندرست

سه دیگر ببین تا چه بایدت جست

جهان آفرین از تو خشنود باد

دل بد سگالانت پر دود باد

چو بشنید پند جهاندار نو

پیاده شد از باره تندرو

زمین را ببوسید و بردش نماز

بتابید سر سوی راه دراز

بسی آفرین کرد بر شاه نو

که اندر فزون باش چون ماه نو

تهمتن دو فرسنگ با او برفت

همی مغزش از رفتن او بگفت

بسی پند و اندرز گفتش بدوی

که ای نامور پور پرخاشجوی

به خیره میازار جان کسی

نباید که پیچی زافسر اسبی

به هر سو که باشد یکی نامجوی

نوندی فرست از برش پویه پوی

نخستین به نرمی سخنگوی باش

به داد و به کوشش بی آهوی باش

چو کارت به نرمی نگردد نکوی

درشتی کن آنگاه و پس رزم جوی

همه کارها را سرانجام بین

چو بدخواه چینه نهد دام بین

منه تو رهی کان نه آیین بود

که تا ماند آن بر تو نفرین بود

در داد بر دادخواهان مبند

ز سوگند مگذر نگه دار پند

چو نیکی نمایدت کیهان خدای

تو با هر کسی نیز نیکی نمای

نگیری تو بدخواه را خیره خوار

که نراژدها گردد او وقت کار

بکش آتش خورد پیش از گزند

که گیتی بسوزد چو گردد بلند

به کس راز مگشای در بر بسیج

بداندیش را خوار مشمر تو هیچ

دگر گفت کای نامور پهلوان

هشیوار و بیدار و روشن روان

بدان سان کجا کار پیموده اند

چنان چون نیاکان ما بوده اند

جهاندار گرشاسب چون شد کهن

نریمان ز کوپال گفتی سخن

چو گرشاسب کوپال برداشتی

به میدان کین هیچ نگذاشتی

به رزم ار سوار ار پیاده بدی

زمین از دلیرانش ساده بدی

به روم و به چین و به هند از نبرد

به مردی بکرد آنچه آن کس نکرد

به گیتی درون تا که او زنده بود

به مردی کس او را نیفکنده بود

وز آن پس چو سام یل آمد پدید

نریمان می و جام شادی کشید

دگر چون که زال آمد اندر میان

کمر بسته بد نزد تخت کیان

بآسوده شد سام از کارزار

بدین سان بود گردش روزگار

و دیگر چو من پا زدم در رکیب

پدر رست از آشوب رزم و نهیب

اگر دیو پیش آمد ار اژدها

نبودند از تیغ و گرزم رها

مرا نیز هنگام آسودنست

تو را رزم بدخواه پیمودنست

به گردون گردان رسد نام تو

گرآید مر این کار برکام تو

بیاموختش رزم و بزم و خرد

همی خواست کز روز رامش بود

از آن پس به بدرود با یکدگر

بسی بوسه دادند بر چشم و سر

یکایک پذیرفت گفتار اوی

از آن پس سوی راه آورد روی

ز ره باز پس گشت رستم چو شیر

از آن سو فرامرز گرد دلیر

سوی مرز خرگاه لشکر کشید

ز کینه سر تیغ بر خور کشید

همی راند لشکر به کردار باد

چو تنگ اندر آمد از آن مرز شاد

فرامرز گردنکش و آن سپاه

فرود آمد آنجا به سه روز راه

یکی پهلوان بود نامش طورگ

دلیر و سرافراز و گرد سترگ

بدان مرز خرگاه بد پهلوان

گو نامبردار روشن روان

همان خویش وی بود افراسیاب

یکی لشکری داشت پر خشم و تاب

بخش ۸۵ - نامه نوشتن فرامرز به طورگ

فرامرز چون کرد آنجا درنگ

نویسنده ای خواند با فرهنگ

بفرمود تا نامه ای دلپذیر

پر از پند و اندرز و با دار و گیر

نویسد به نزدیک آن نامور

ز کارش دهد آگهی سربه سر

نویسنده چون کرد آهنگ نی

نخستین سرش را ببرید و پی

نی از سر بریدن سخنگوی گشت

به چوگانش اندر زمان گوی گشت

نخستین چه برکاغذ آمد قلم

ز مشک سیه کرد بر وی رقم

به نام خداوند جان و جهان

نماینده آشکار و نهان

خداوند بهرام و ناهید و مهر

کزویست کین و کزویست مهر

جهاندار دارای چرخ و فلک

پرستش ورا از سما تا سمک

وزویست آرام و بیم و امید

وزویست پیدا سیاه و سفید

ازو باد برشاه ایران درود

کش از آفریدون بود تار و پود

بدان ای سرافراز جنگی طورگ

که ما را چنین گفت شاه بزرگ

که در مرز خرگاه ازین پیشتر

نبودست توران سپه را گذر

ز گاه منوچهر یزدان پرست

که توران ز شمشیر او گشت پست

نبودی کسی ار در این مرز راه

ز شاه و ز گردان توران سپاه

کنون از چه سازند ترکان نشست

بدین مرز و بوم از چه آرند دست

چو خالی بدی بیشه از نره شیر

چرا روبه زین بیشه آمد دلیر

تو خرگاه را کن ز ترکان تهی

وگرنه نبینی تو روز بهی

برو بیشه از روبهان کن تهی

نخواهم که یابند روز بهی

کنون آمدم من به نزدیک شاه

بدین مرز با فیل و کوس و سپاه

که از شهر توران بدین بوم و بر

نمانم که باشد کسی را گذر

به ترکان کنم پاک خرگاه را

به خوبی نمودم به تو راه را

اگر مر تو را ره نماید خرد

بدانی زاندیشه نیکی ز بد

که در عهد کیخسرو پاک رای

شما را نباشد بدین مرز پای

ترا آن به آید که گنج و سپاه

همان تخت و دیهیم و تاج و کلاه

بدین مرز بگذاری و بگذری

مبادا بدین بد تو کیفر بری

ز من بشنو این پند پر ترس و بیم

تو چندان بکش پا که باشد گلیم

گر از گفته من بپیچی تو سر

نمانم که باشد تنت را به سر

همان مرز خرگاه ویران کنم

ترا جایگه کام شیران کنم

همه لشکرت جمله خورد و بزرگ

دهم مغز اوشان به شیر و به گرگ

بپیچد نامه چو گشت اسپری

جهانجوی با خشم و با داوری

بفرمود تا شیر مردی دلیر

کجا نام او بود کاهوی شیر

مر آن راه را تنگ بندد کمر

شود نزد آن مرد پرخاشخر

پسیجیده راه و به تیزی برفت

جهان دیده کاهو به خرگه تفت

چو نزدیکی مرز خرگه رسید

ز گردان یکی پیشرو برگزید

بفرمود تا نزد آن مرزبان

رود خرم و شاد و روشن روان

بگوید که گردنکشی تیزویر

ز نزد فرامرز با دار و گیر

به پیغام سوی تو آید همی

زمانی به ره بر نپاید همی

فرستاده مانند باد دمان

و یا همچو تیری که رست از کمان

بیامد چو نزدیک دریا رسید

سوی مرز خرگه یکی کوه دید

دژی بود بر رفته از قعر آب

به بالا کشیده سر اندر سحاب

که خور بر سرش پاسبانی نمود

زحل در برش دیده بانی نمود

چنان بود بر چرخ بر رفته تنگ

که رخسار مه را شخودی به سنگ

چنین گفت دانا خردمند گرد

که تور فریدون درو رنج برد

پر از کاخ و باغ و پرآب روان

درو مرد فرتوت گشتی جوان

سلاح و سپاه فراوان در او

ازو دشت توران پر از رنگ و بو

فرستاده آمد به پای حصار

از آن ره نشینان در خواست بار

چنین گفت کاهوی گردنفراز

ز نزد فرامرز چون کرد ساز

ز رفتن مرا گفت رو پیشتر

وزیشان بگو حالیات و خبر

درون رفت گردی و با او بگفت

سپهبد چو بشنید ازو در شگفت

بفرمود تا برگشادند راه

فرستاده آمد سوی بارگاه

زبان کرد چون تیر و دل چون کمان

بگفتا که کاهو بیامد دمان

چو بشنید جنگی طورگ دلیر

ز گردان گزین کرد مردی چو شیر

که کاهوی یل را پذیره شود

برش با درفش و تبیره شود

محاور بدی نام آن نامدار

پذیره شدن را بیاراست کار

ابا چند مردی به کردار باد

خروشان و جوشان سوی مرد راد

به کشتی گذر کرد و آمد دوان

به نزدیک کاهوی روشن روان

چو کاهوی شیر اوژن او را بدید

محاور برابر صفی برکشید

دو مهتر رسیدند هر دو به هم

بپرسید کاهوی از بیش وکم

وزآنجا برفتند نزد طورگ

رسانید پیغام گرد سترگ

درآن نامه بنهاد نزدیک او

نویسنده برخواند بشنید او

طورگ دلاور برآشفت و گفت

چرا داشت باید سخن در نهفت

فرامرز گر هست شمشیرزن

نه من کمترستم به نیروی و تن

نه شاه من از شاه او کمتر است

گه کینه صدبار از او برتر است

دژ و لشکر و مرز و دریای آب

به گیتی کس این را نباید به خواب

که گوید که بگذار و زین دژ برو

که من بود خواهم سپهدار نو

چو بر خود ببیند جوان زور بیش

کند بیگمان تکیه بر زور خویش

نداند که پیل ار چه باشد دلیر

زبون تر بود او به چنگال شیر

به خود برنگیرم چنین نام و ننگ

نه برگردم از وی به هنگام جنگ

سه روزش نگه داشت مهمان خویش

ابا سرفرازان و یاران خویش

به روز چهارم بدو گفت رو

به نزدیک آن نام بردار گو

بگویش که ای مرد بی هوش و رای

همانا که گوید چنین پاک رای

تو در کار تندی ندانی که من

برآورده ام سر به هر انجمن

نه آنم که گویی بر و بوم و راه

رهاکن برو سوی توران سپاه

برآرای کار و میاسای هیچ

که من رزم را کرد خواهم بسیچ

همانا تو را زندگانی نماند

نهانت ز ایران بدین مرز راند

بخش ۸۶ - لشکر کشیدن طورگ به جنگ فرامرز

تو را میهمانی کنم گرز و تیغ

به تو تیر بارم چو باران ز میغ

چو کاهو از آن جایگه گشت باز

به تیزی بپیمود راه دراز

طورگ دلاور برآراست کار

سپه را به هامون کشید از حصار

همان ساز و آیین ابا بوق و کوس

برون برد و شد دشت چون آبنوس

یکی لشکر آمد به هامون ز کوه

که شد گاو ماهی ز جنبش ستوه

شد از سم اسپان دل کوه چاک

پراکنده شد بر رخ شید خاک

چنان شد ز گرد سپه روی آب

که در وی تکاور دویدی به تاب

ز آواز گردان در آن کوه و دشت

شهنشاه انجم دلش خیره گشت

ز صحرا به تندی گذر کرد و رفت

بپیچید سوی فرامرز تفت

وز آن سو چو کاهو بیامد دوان

به نزد فرامرز روشن روان

یکایک بر پهلوان بزرگ

بگفت آنچه بشنیده بود از طورگ

سپهبد ز دشمن چو نزدیک شد

جهان چون شب تیره تاریک شد

بفرمود تا بر لب جویبار

فرود آید آن لشکر نامدار

سراپرده پهلوان گزین

کشیدند بر دشت توران زمین

چو منزل بکردند شب تنگ بود

میان دو لشکر دو فرسنگ بود

شبی بود تیره تر از آبنوس

ستاره فروزنده چون سند روس

طلایه بفرمود تا گرد دشت

همی از پی پاس لشکر گذشت

سواران ترکان خبر یافتند

به سوی سپهدار بشتافتند

بگفتند با شیر جنگی طورگ

که آمد فرامرز گرد سترگ

همانا که از ما ندارد خبر

فرود آمدست اندر آن دشت و در

سزد گر بر ایشان شبیخون کنیم

کیان را به رنگ طبرخون کنیم

چنین گفت ناکار دیده طورگ

که ای مهتران و گوان سترگ

هم اکنون بر ایشان بباید زدن

به خنجر دل و دیدشان از بدن

بخش ۸۷ - شبیخون زدن طورگ بر فرامرز و شکست خوردن طورگ

برون شد از آن لشکر بی شمار

پسندیده گردان ده و دو هزار

ابا آلت رزم و ساز نبرد

دلاور سواران پیکار کرد

بدیشان چنین گفت بی ره روید

به تندی سوی راه کوته روید

که ناگاه خود را بدیشان زنید

دل و دیده دشمنان برکنید

سگالش بدیشان در انداختند

بپرداختند و برون تاختند

شب قیرگون گاه بانگ خروس

نه آواز بوق و نه آوای کوس

رسیدند نزدیک ایرانیان

همه کینه را تنگ بسته میان

طلایه ز گردان ز بس تاختن

بیفتاده از خستگی تن به تن

همه مانده و خفته جوشن به بر

همان بار نگشاده یک تن کمر

همه اسب با زین و برگستوان

باستاده هر یک چو پیل دمان

چو تنگ اندر آمد سپاه طورگ

به لشکر گه پهلوان بزرگ

طلایه در آن تیره شب همچو گرد

ز ناگه بدان جنگیان باز خورد

چکاچاک تیغ آمد و گرز و تیر

زخون یلان گشت دشت آبگیر

از آن دارو گیر و از آن گفتگوی

که بودند با یکدگر جنگجوی

بجستند گردان ایران ز خواب

همه دل پر از کین و سر پرشتاب

نشستند بر بادپایان چو شیر

برآمد خروش از یلان دلیر

ز بس دار و بند و بگیر و بکش

نماند هیچ با سروران تاب و هش

شب تار روی درخشنده تیغ

به کردار برق از دل تیره میغ

سپهبد فرامرز یل بر نشست

پر از خشم تیغ برنده به دست

یکی حمله آورد بر سان کوه

به تنها تن خویشتن بی گروه

به یکباره از جای برکندشان

به لشکر گه خود برافکندشان

به هر سو که حمله برآورد او

فرود آوریدی دو صد نامجوی

به تیغ و به گرز و به تیر و کمند

همی کشت آن پهلوانان بلند

فراوان از آن جنگیان کشته شد

به سر بر سپهر بلا گشته شد

به کردار سالار ناهوشیار

برآمد سپه را در آن کارزار

طورگ دلاور چو دید آن چنان

که توران سپه گشته بی تاب و جان

به لشکر چنین گفت جنگ آورید

سپهدار ایران به چنگ آورید

سراسر شما را زر و خواسته

کنم کارتان هریک آراسته

یکی پهلوان بود نامش قلون

سترگ دژآگاه و ریزنده خون

به نیروی پیل و به تن همچو کوه

کجا کوه گشتی ز چنگش ستوه

به تندی برآمد بر پهلوان

یکی بر خروشید کای بدگمان

ببینی کنون زخم شیران نر

اگر پایداری کنی ترک سر

فرامرز پرخشم گشت از قلون

بزد چنگ و آمد ز لشکر برون

بیامد دمان تا برش پهلوان

به تنها گرایید سویش عنان

بدو گفت ای بدرگ نابکار

به میدان کینه یکی پایدار

چو دیدش دلاور قلون سترگ

خروشان بیامد چو درنده گرگ

دمان چو ن به نزد سپهبد رسید

ز زین کوهه گرز گران برکشید

برآورده و زد بر سر شیر مرد

سپهبد بپیچید اسب نبرد

به تندی بیامد پس پشت اوی

گرفتش کمربند مانند گوی

برآوردش از پشت زین چون پلنگ

تو گفتی ندارد چو یک پشته سنگ

به تارک بدان سان زدش بر زمین

که پیدا نبودش ز گردن سرین

سوی خنجر جان ستان دست برد

به ترکان نمودی دگر دستبرد

چو تندر بغرید و بر زد خروش

از او کوه و دریا برآمد به جوش

ز تیغش زمین سر به سر نم گرفت

ز گرد نبردش فلک خم گرفت

به تیغ سرافشان و گرز نبرد

از آن نامداران برآورد گرد

بدین گونه تا تیره شب چاک زد

خور از آسمان عکس بر خاک زد

سپهبد نیاسود با سرکشان

شده تیغشان از عدو سرفشان

طورگ جفا پیشه چون آن بدید

کز آن گونه بر لشکرش آن رسید

هزیمت گرفت از سپاه بزرگ

به کردار آهو به چنگال گرگ

زپس گرز و شمشیر از پیش آب

همه بختشان اندر آمد به خواب

به یکبار از جا برانگیختند

بدان ژرف دریا فرو ریختند

چنین است آیین جنگ و نبرد

یکی زو تن آسان و دیگر به درد

طورگ و گروهی ز گردنکشان

به دریا رسیدند چون بیهشان

به کشتی فکندند جان از نهیب

نبد جنگ را روزگار فریب

به دژ در شدند و ببستند در

سران بی کلاه و میان بی کمر

بخش ۸۸ - نامه نوشتن طورگ به افراسیاب

طورگ آن زمان نامه از درد و تاب

نبشت او به نزدیک افراسیاب

نخست آفرین کرد بر کردگار

خداوند پیروز و پروردگار

ازو باد بر شاه تور آفرین

خداوند ماچین و توران زمین

دگر گفت کآمد ز ایران زمین

سپاهی پر از خشم و اندوهگین

سپهبد فرامرز لشکر شکن

جهان دیده پور گو پیل تن

نخستین فرستاد بر من پیام

که بگذار مرز و بینداز نام

از ایدر به توران گذر بی درنگ

وگرنه بیا و بیارای جنگ

دریغ آمدم از چنین مرز و بوم

که جای شما را سپارم به بوم

برآراستم لشکری نامدار

پسندیده و درخور کارزار

سپاه فرامرز با آن سپاه

چو سیاره بودند بر چرخ و ماه

شبیخون سگالش گرفتم نخست

مرا در دل اندیشه ای بد درست

که من دشت از ایشان چو دریا کنم

ز بالا چو آهنگ بالا کنم

به هنگام مستی و آرام و خواب

شب تیره لشکر کشیدم به تاب

سپه خنجر کینه چون برکشید

ز بختم چو یاری نیامد پدید

کمین کرده بودند ایرانیان

چو آمد سپاه من اندر میان

به ما برگشادند یکبار دست

بکشتند بسیار و کردند پست

کنون من رهی با سواری هزار

نشسته در دژ که تا شهریار

چه فرمایدم پیش گیرم همان

که ترسم که چیره شود بدگمان

فرستاده ای جست مردی دلیر

بدو گفت ای مرد با هوش و ویر

نباید که جایی درنگ آوری

مگر نامه من به خسرو بری

فرستاده برجست مانند باد

پر اندیشه سر سوی توران نهاد

وز این سو فرامرز با یال و فر

نگه کرد در رزمگه سر به سر

جهانی زدشمن پر از کشته دید

ز کشته همه دشت چون پشته دید

که ایرانیان شیرمردان کار

همه کشته بودند در کارزار

همه دشت خرگاه بد خواسته

چو بازار چین بود و آراسته

همان تازی اسپان ز هر سو گله

کجا کرده بودند ترکان یله

سراسر ببخشید بر لشکرش

مر او را بدان سان که بد در خورش

چنین گفت پس با دلیران جنگ

که ای شیرمردان باهوش و هنگ

طورگ بداندیش و چندی سوار

برفتند در اندرون حصار

ز دریا به کشتی گذر یافته است

چو از رزم ما روی بر تافته است

چو دشمن گریزان شود در حصار

نیابد ز پیکار او هیچ کار

گمانم که از کار من سر به سر

فرستاده باشد به توران خبر

زمان تا زمان لشکر آید برش

زپستی به گردون برآید سرش

بباید گذر کرد ما را ز آب

از آن پیشتر کو ز افراسیاب

سپاه آید و کار بدتر شود

کزان دژ دگر پر ز لشکر شود

ره چاره بر وی بگیریم زود

از آن لشکر و دژ برآریم دود

به پاسخ بگفتند نام آوران

که ای نامدار و جهان پهلوان

به فرمان و رایت کمر بسته ایم

اگر تندرستیم و گر خسته ایم

چنان کن که رای تو باشد بدان

چو بشنید پاسخ ز کندآوران

بیامد دمان تا به دریا کنار

به کشتی گذر کرد و برساخت کار

به پای دژ آمد هم از گرد راه

به خیره همی کرد در وی نگاه

مگر جایگاهی به دست آیدش

که آن دژ چو ماهی به شست آیدش

به هر چند گردش بگردید بیش

به دژ در نبد راه بیرون و پیش

ندید از برش جای پرواز باز

از آن جایگه خیره برگشت باز

پر اندیشه بد جان مرد دلیر

سگالید تدبیر و بنشست دیر

که این رزم را چاره چون آورد

مگر دشمنان را نگون آورد

در ایران و زابلستان مرد کار

سواره پیاده بدش سی هزار

سپه را سراسر به سه بخش کرد

دو مرد سرافراز با داد و برد

گزیده دو لشکر بدیشان سپرد

چنین گفت ای نامداران گرد

سه راهست از ایدر به توران زمین

که آن را همی داشت باید کمین

وزین سه سپردم شما را دو راه

مباشید کامل به بیگاه و گاه

به تندی بباید کنون تاختن

دل از خواب و خوردن پرداختن

طلایه شب و روز با دیده بان

به آگاه بودن به روز و شبان

مبادا که ناگه سپه در رسد

شما را از آن رنج بر سر رسد

که من بی گمانم که چونین حصار

گشاده نگردد به صدکارزار

مگر پاک یزدان بود رهنمای

برآرم من این حصن و باره ز پای

از آن پس برفتند دو پهلوان

بدان راه بستند از کین میان

سپاه دگر خویشتن برگرفت

بمانده از آن باره اندر شگفت

بیامد به راه سیم درنشست

دل پرخرد را در اندیشه بست

طلایه فرستاد هر سو هزار

بدان تا دهد آگهی از حصار

جوان خردمند با فر و هوش

گشاده به فرزانگی چشم وگوش

وزآن سو چو نامه به توران رسید

به شه گفت حاجب از آن چون سزید

که آمد فرستاده ای از طورگ

به نزد سرافراز شاه سترگ

بگفتا بیارش بدین جایگاه

ببینیمش آیین گفتار و راه

چو آمد زمین را ببوسید و گفت

که با شاه توران بود بخت جفت

بدو داد نامه چو برخواند شاه

پر از خشم و کین شد ز کار سپاه

بغرید از آن پس چو خیره بماند

فرستاده را سخت گفت و براند

از آن پس چنین گفت کان بی خرد

نداند به اندیشه نیکی برد

کسی را که باشد حصاری چنان

بزرگ و بلندیش تا آسمان

ز خورد و خورش هر چه آید به کار

بود اندر آن دژ فزون از شمار

هم آب روان و همان کشتمند

سواران گردنکش دیو بند

چرا سوی هامون گذارد سپاه

کند کار برخویش تنگ و سیاه

که نفرین بر آن بی خرد مرد باد

بر آن ناکس بدرگ بدنژاد

یکی بود نام آور سرفراز

به مردی بسی دیده شیب و فراز

به نامش همی خواندی شیرمرد

که پیوسته با شیر کردی نبرد

شه تور فرمود تا شیرمرد

ببندد کمر سوی جنگ و نبرد

از آن نامداران خنجر گذار

سپردش گزیده دو ره ده هزار

بدو گفت درکار هشیار باش

سپه را ز دشمن نگهدار باش

بخش ۸۹ - نامه افراسیاب به سوی طورگ و فرستادن شیر مرد

یکی نامه فرمود سوی طورگ

به دشنام کای دیو خونخوار گرگ

تو را از چنان جایگاه و حصار

که گفتست لشکر به هامون گذار

همی بود بایست بر جای خویش

نه بنهادن از دژ یکی پای پیش

که گر بدکنش دشمن بد گمان

نشستی بدین بوم تا سالیان

نبودیش جز کوه خارا به دست

نه نیز آمدی بر شما هم شکست

به بی دانشی ای بد بدنژاد

سپاهی بدین گونه دادی به باد

کنون چون بباید برت شیرمرد

تو پیرامن لشکر و دژ مگرد

سپاه و دژ و مرز او را سپار

تو برگرد و با کس مکن کارزار

چو آن نامه را مهر کرد و بداد

بدان نامور شیر شیرونژاد

بدو گفت ای شیر مرد دلیر

سرافراز گردنکش و نره شیر

سوی مرز خرگات باید شدن

نباید به راه اندرون دم زدن

نگهدار آن مرز و لشکر تو باش

برآن بوم و بر شاه و مهتر تو باش

به رفتن شو آگاه تا بر تو راه

نگیرد فرامرز یل با سپاه

که همچون دلیری به گیتی کمست

زپشت یل پیل تن رستمست

امیدم به دادار روز شمار

که باشی سرافراز از این کارزار

چو بشنید ازو شیرمرد دلیر

سرافراز و گردنکش و نره شیر

نیاسود روز و شب از تاختن

ابا نامداران آن انجمن

سه روز وسه شب راند لشکر چو باد

بدان سان کسی را نیامدش یاد

چهارم شب تیره گون در رسید

به بی راه لشکر فرود آورید

فرود آمدنشان بدان مرز بود

که آنجا سپاه فرامرز بود

سپاه فرامرز آگه شدند

به دیدار لشکر سوی ره شدند

بدان تا بدانند کیشان کیند

از آن تاختن نیمه شب از چه اند

چو دیدند گفتند با پهلوان

که آمد سپاهی چو پیل دمان

بدانست کان لشکر کینه خواه

که آمد شب تیره زان جایگاه

ز توران سپاهند بهر حصار

شتابنده اند از پی کارزار

بفرمود تا لشکرش برنشست

کمر بر میان تاختن را ببست

بیامد شب تیره مانند کوه

چو ابر سیه بر سر آن گروه

ببارید از آن ابر باران تیر

همی گفت بر کس ده و دار و گیر

چو از خواب بیدار شد شیرمرد

سراسیمه گردید و تدبیر کرد

به اسپ تکاور بیاورد پای

برانگیخت بر سان آتش ز جای

خروشی برآورد برسان شیر

تو گفتی ز گیتی برآمد نفیر

به گرز و به زوبین و شمشیر تیز

برآورد از ایرانیان رستخیز

فراوان تبه گشت از ایران سپاه

کسی را نبد تاب آن رزمخواه

فرامرز از آن سو نه آگاه بود

به کینه ابا رزم بدخواه بود

بگفتند با پهلوان سپاه

یلانی که بودند در رزمگاه

که بر دست آن دیو بی ترس و باک

فراوان شد از نامداران هلاک

سپهبد برانگیخت خنگ نبرد

یکی حمله آورد بر شیرمرد

به دستش بدی گرز بر زه کمان

چو دیدش بدو گفت ای بدگمان

تهی دیده ای بیشه از نره شیر

که ای دون به جنگ آمدستی دلیر

ببینی تو آورد مردان جنگ

اگر زنده مانی مترس از نهنگ

جوابش چنین داد پس شیرمرد

که ای مرد بی هوش بی دار و برد

نبینمت آیین مردانگی

نباشد ز تو فر و فرزانگی

به پای خود ایدر به دام آمدی

پی رزم جستن ز نام آمدی

بگفت این و انگیخت اسبش ز جای

به دستش یکی نیزه جان ربای

یکی نیزه زد بر کمرگاه شیر

ببرید خفتان مرد دلیر

فرامرز یل آب داده سنان

بزد در بر و سینه پهلوان

چو از نیزه هر دو نگشتند رام

کشیدند پس تیغ تیز از نیام

یکی تیغ زد شیرمرد دلیر

به فرق فرامرز چون نره شیر

سپر بر سر آورد گرد جوان

نشد کارگر تیغ آن پهلوان

فرامرز باره برانگیخت زود

بغرید چون شیر و خشمش فزود

به گردن برآورد پولاد گرز

چنان بر سرش زد ز بالای برز

که با ترک در گردنش خورد کرد

بیفکندش اندر زمین نبرد

چو پرداخت از کار آن مرد خام

چو تندر بغرید و برگفت نام

بزد خویش را بر سپاه گران

تو گفتی که شیر است و دشمن رمان

بدان آبگون تیغ آتش نثار

همی کرد چون بادشان خاکسار

هم ایدون سوارای ایران سران

چو دیدند آن نامور پهلوان

کشیدند از کین همه تیغ تیز

نموده به تورانیان رستخیز

چو دیدند تورانیان شیرمرد

بشد کشته در دشت جنگ و نبرد

گریزان برفتند همچون رمه

از آن رزمگاه پر از همهمه

پس اندر سواران ایران سپاه

فراوان بکردند از ایشان تباه

بکردند تاراج بنگاهشان

همه خیمه و اسب و خرگاهشان

سپهبد فرامرز روشن روان

ابا نامداران و کند آوران

چو از رزم دشمن بپرداختند

سوی منزل خویشتن تاختند

یکی نامداری ز ایرانیان

بیامد بر خیمه پهلوان

که از منزل ترک ناورد خواه

یکی نامه دید فکنده به راه

بیاورد و برخواند فرخ دلیر

نوشته یکی نامه ای بر حریر

پر از خشم و کین و پر از جوش و تاب

ز سالار توران شه افراسیاب

به نزد سرافراز جنگی طورگ

که چون پیشت آید سپاه بزرگ

تو باید که مرد و سپاه نبرد

سپاری بدین نامور شیرمرد

چو برخواند نامه بر پهلوان

دل پهلوان شد پر اندیشه زان

کجا چاره دژ به چنگ آیدش

اگر چه از آن کار ننگ آیدش

ولیکن خردمند گوید که کار

چو تنگ اندر آید در آن گیرودار

چو دست از هنر ماند خواهد تهی

دل آن به که بر چاره جستن نهی

به چاره خردمند بسیار هوش

به بند اندر آرد پلنگ و وحوش

یکی نامه نزدیک هر دو سپاه

که بنوشته بودند در پیش راه

نوشت و چنین گفت کای بخردان

سواران و کار آزموده ردان

بدانید کز گردش روزگار

به نزدیک ما اندر آن کارزار

یکی لشکر آمد ز توران زمین

کشیدیم بر یکدیگر تیغ کین

سرانجام یزدان مرا یار شد

سر بخت توران نگونسار شد

من ایدون گمانم که سوی حصار

همی رفت آن لشکر نامدار

کنون در دژ اندیشه دارم همی

که لشکر بدان سو گذارم همی

چو از من شما را رسد آگهی

از این لشکر گشن با فرهی

شما هم به آیین جنگ و نبرد

بیارید و از ره برآرید گرد

چو با لشکر من بر آیید جنگ

زمانی به تندی بسازید جنگ

از آن پس گریزان شوید از برم

بدان تا که من پیشتان بگذرم

چو از دژ ببیند سپاه طورگ

که ترسنده شد زی سپاه بزرگ

کمان باشدش کآن دلاور سپاه

 ز توران همی آید از پیش شاه

در دژ گشایند تا من دمان

سپه را در آن دژ برم در زمان

بدین چاره بستانم آن دژ مگر

که چاره جز این نیست ما را دگر

فرستاده رفت و سپهدار گرد

یکایک سپه را همه برشمرد

بفرمودشان تا کلاه و قبا

بپوشند بر رسم توران سپاه

همه جوشن و اسب و هم تیغ کین

بدان سان که باشد ز توران زمین

بسازند و اندیشه ره کنند

ره رنج بر خویش کوته کنند

فرامرز خود جوشن شیرمرد

همان خود و اسب و سلیح نبرد

بپوشید پس اسب را برنشست

همان خنجر خونفشانش به دست

دمان با سپه سر سوی راه کرد

بدان تا برآرد از آن باره گرد

وز آن سو فرستاده پهلوان

بیامد به نزدیک آن سروران

چو آن نامه خواندند برخاستند

به نزد فرامرز یل تاختند

مر آن هر دو لشکر چو نزدیک شد

به گرد اندرون مرز تاریک شد

سه لشکر بدان سان به هم بر زدند

که بر سر همه گرز و خنجر زدند

زمانی ببودند هر دو سپاه

گریزان برفتند زآوردگاه

به بیغاره گردنکش سرفراز

بشد نیم فرسنگ و برگشت باز

چو از دور دیدند گردان دژ

خروش آمد از شیرمردان دژ

گمانشان چنان بد که از کارزار

چو زین گونه بگریخت ایران سوار

که از لشکر شاه تورانیان

گریزان برفتند ایرانیان

چوما نیز آهنگ هامون کنیم

بن و بیخ ایرانیان بر کنیم

سپاه و سپهبد در این گفتگوی

که لشکر سوی دژ نهادند روی

جوان خردمند خورشید فر

سرافراز و گردنکش و نامور

فکنده عنان از بر یال اسب

دمنده به کردار آذرگشسب

بیامد به درگاه دژ در شتاب

چنین گفت کز شاه افراسیاب

یکی نامه دارم به گرد سترگ

سپهدار جنگی دلاور طورگ

همیدون نهانی سرافراز شاه

سخن گفت با من ز بهر سپاه

چنین گفت کز کار ایرانیان

سرم گشت پرتاب و دل پرگران

در آن کار مرز و حصار و سپاه

برایشان بسی دل گران گشت شاه

سپاهی بدین گونه کرده گزین

مرا داد شاهنشه پیش بین

به یاری مرا گفت باید شدن

به دژ با سپه رای نیکو زدن

نگهدار دژ باش و هم یارمند

از ایران مبادا که آید گزند

بدادند نامه چو برخواندند

ز شادی همه جان برافشاندند

بخش ۹۰ - گرفتن فرامرز،حصار را و کشتن طورگ ونامه نوشتن به شاه کیخسرو و پاسخ یافتن

ز دژ در گشادند و شیر دمان

بیامد به بالای دژ در زمان

چنین گفت با بچه جنگی پلنگ

که ای پرهنر بچه تیز چنگ

ندانسته در کار تیزی مکن

بیندیش و بنگر ز سر تا به بن

به گفتار شیرین بیگانه مرد

بویژه به هنگام جنگ و نبرد

شتاب آن زمان باز دان از درنگ

مشو ایمن و سر میاور به تنگ

پژوهش نما و بترس از کمین

به ژرفی نهاد سخن باز بین

که در پرده دوستی دشمنی

توان کرد هنگام مرد افکنی

ز بیگانگی مهتر تیزمغز

پژوهش چو ننمود در کار نغز

ز نیرنگ دشمن نکرد هیچ یاد

حصاری بدان گونه بر باد داد

فرامرز گردنکش زورمند

بدین چاره خود را به دژ درفکند

کشیدند شمشیر بر تیغ کوه

سپهدار و جنگ آوران هم گروه

فکندند بسیار از ایشان به تیغ

نه روی درنگ و نه راه گریغ

همه کوه از کشته چون پشته گشت

به خون سنگ و گل یکسر آغشته گشت

به تندی برآمد سپهبد طورگ

بکوشید با پهلوان بزرگ

فرامرز یک تیغ زد بر سرش

دو نیمه بشد در زمان پیکرش

به زخمی که زد بر سرنامدار

برآورد از اسب و مردش دمار

ز دریای تیغش چو بر خاک موج

مه خون رسانید مه را به اوج

چو از بحر الماس خون شد روان

روان گشت با خون ز تن ها روان

روان گشت از خون یکی رودبار

زخون سرخ گشته دژ و کوهسار

بدان گونه تا تیره شب در رسید

نه دژ بد نه دژبان نه گردان پدید

همه باره دژ بینداختند

بکندند و یکسر بپرداختند

زن و کودکان زینهاری شدند

به نزد سپهبد به زاری شدند

ببخشودشان مهتر نامدار

بفرمود تا باز بستند بار

برفتند و از دژ برآورده گرد

به هامون از آن باره تیزگرد

به شادی به زیرآمد آن شیردل

به خنجر ز سنگ سیه کرده گل

سپهبد چو پردخت گشت از حصار

بزد خیمه در جانب چشمه سار

از آن رزم کام دل اندوخته

ز شادی دو چشم عنان سوخته

به فیروزی مرز و دژ سوی شاه

یکی نامه فرمود با رسم و راه

چو مرغ سیه روی سیمین دهن

به پرواز شد در هوای سخن

ز منقار بر روی کافور خشک

بیامیخت در معانی به مشک

ببارید بر روی کاغذ روان

ز دریای فکرت به سر شد روان

زبانش چو از روز بنمود شب

به نام جهاندار بگشاد لب

خداوند دارنده کامکار

جهاندار و جانبخش و پروردگار

که مهر و سپهر و زمان آفرید

زمان و زمین و مکان آفرید

ازو باد بر شاه ایران درود

که دارد ز فرش جهان تار و پود

جهانگیر شیر اوژن نامدار

به هر هفت کشور زمین شهریار

شنیده بود شاه خورشید فر

حصاری که بود اندر آن بوم و بر

کجا نسر طایر چو بشتافتی

به دشواری از وی گذر یافتی

جهاندار تا کرد گیتی پدید

چنان دژ نه کس دید و هرگز شنید

یکی پهلوان بود نامش طورگ

ستبر و قوی و دلیر و سترگ

جهاندار و از خسروان یادگار

پدر بر پدر خسرو تاجدار

بد از تخمه شاه با آفرین

فریدون شه آن خسرو پاک دین

هم از مرز خرگاه سالار بود

سپه را ز دشمن نگهداربود

درآن دژ بدان مهتر نامور

نگهدار مرز و دژ و بوم و بر

چو از کار ما آگهی شد بر او

ز دریا گذشت و به ما کرد رو

سپاهش همه جنگ را ساخته

دل از بیم و اندیشه پرداخته

شبیخون سگالید و آمد دمان

به فر شهنشاه نیکو گمان

بدان گونه از جای برداشتم

که دریا از ایشان به انباشتم

بدان گونه از جای برکندمش

که بی هش به دریا برافکندمش

سرانجام آن بد بد بدکنش

زدریا به بیغاره و سرزنش

گذشت و تن خویش با چند مرد

به دژ اندر افکند و در بند کرد

فراوان بگشتیم گرد حصار

نبد جای آویزش و کارزار

چو نومید گشتم از آن سخت جای

مرا پاک دادار شد رهنمای

یکی لشکری نزد افراسیاب

بیامد به ناگاه از پیچ و تاب

ز کار سپهدارشان شیرمرد

وآن چاره حصن و گاه نبرد

یکایک به نامه درون کرد یاد

نوندی روان کرد مانند باد

دگر گفت از این ها چو پرداختم

سوی هندوان لشکری ساختم

نشینم در این مرز چندان که شاه

چو فرمان دهد برگراییم راه

فراوان از آن مرز با باج و ساو

هم از در و یاقوت ده چرم گاو

که بود اندر آن دژ نهاده به گنج

فراز آوریده ز هر جا به رنج

فرستاد نزدیک شاه زمین

زبان یلان زو پر از آفرین

فرستاده پیمود راه دراز

ابا کاروانی پر از برگ و ساز

چو آمد به درگاه فرخنده شاه

ب رشاه بردندش از گرد راه

به چهره ببوسید روی زمین

بسی خواند بر تخت و تاج آفرین

به شه داد پس نامه پهلوان

چو برخواند شد شاد و روشن روان

فراوان ز دل آفرین کرد شاه

بدان نامور گرد لشکر پناه

هم از رستم و زال و آن دودمان

کز آن گونه پیروز و بخت جوان

بفرمود تا در زمان پس دبیر

یکی پاسخ نامه سازد حریر

بدان پهلوان زاده پرهنر

ز دشمن ربوده به شمشیر سر

سرافراز و گردنکش و نامور

ز گردان گیتی برآورده سر

سپهدار و پور یل پیلتن

ستون گوان نازش انجمن

درود از خداوند روزی رسان

به گرشسب و سام نریمان همان

کزین گونه دارند تخم و نژاد

بمانند خوش بخت و فیروز و راد

به ما از تو آمد درود و سلام

ز ما همچنین باد بر تو پیام

نوشتی هر آنچه تو ای پرهنر

به نامه درون خواندم سر به سر

ز تو پهلوان زاده ایدون سزد

نیاید ز کردار تو کار بد

چو برخوانی این نامه را بی درنگ

برآرای و برکش سپه سوی جنگ

برو تیز بر هندوان بر گذر

به خنجر بشوی آن همه بوم و بر

تهی کن زمین یکسر از جادوان

جهان را برون کن زدست بدان

بخواه آنچه باید ز گنج و سپاه

ز خواهش نبستست کس بر تو راه

نهاد از بر نامه مهری چو قیر

ز عنبر برآمیخته از عبیر

فرستاده را خلعتی داد شاه

کز آن خیره گشتند یکسر سپاه

ز اسب و سلاح و ز تیغ و کمر

همان یاره و طوق با تاج زر

ز خوبی فراوان پیامش بداد

فرستاده را شد دل از شاه شاد

زمین را ببوسید و برجست و رفت

بسیجید سوی فرامرز تفت

بیامد بزودی بر پهلوان

ابا نامه خسرو خسروان

ببوسید و بنهاد نامه برش

ثنا خواند بر شاه و بر لشکرش

چو برخواند نامه سرافراز مرد

بسی آفرین بر جهاندار کرد

بخندید و گشت از شهنشاه شاد

که جاوید بادا بدو تخت و داد

همان مهتران و سران سپاه

شدند آفرین خوان بدان پیشگاه

برآن شادی از جای برخاستند

یکی بزم خرم بیاراستند

می ارغوان بود و دل شادمان

جهانی دگر بود ودولت جوان

فرامرز در دست جام شراب

به رخ داده از رنگ می جام آب

رخش عکس افکنده بر جام می

گل و لاله و نسترن زیر پی

ز خورد و ز بخشش به روز دراز

نیاسود یک دم دل سرفراز

یکی ماه زین سان ببخشید و خورد

به دل نامدش رنج و تیمار و درد

بخش ۹۱ - رفتن فرامرز به هندوستان و نشاندن دستور در مرز خرگاه و نامه نوشتن به رای هند

سرماه فرمود تا کرنای

دمیدند و برداشت لشکر ز جای

جوانی سرافراز با رای و کام

ابا پهلوان خویش و دستور نام

همه مرز خرگاه  او را سپرد

یکی لشکرش داد مردان و گرد

بدو گفت پیوسته بیدار باش

سپه را ز دشمن نگهدار باش

گر آرند ترکان یکی تاختن

نباید تو را جای پرداختن

به زابل به دستان فرست آگهی

کزویست پاینده تخت مهی

به هرکار یاری فرستد برت

برآرد به گردون گردان سرت

ور ایدون که باشد جهان پهلوان

به زابل تو را خود چه بیم از بدان

بگفت این و پس سر سوی راه کرد

از آن ره برآورد از ماه گرد

بیامد دمان سوی هندوستان

بدید آن بر و بوم و جادوستان

یکی مرد بودی سپهدار هند

که حکمش روان بود تا مرز سند

به نام و نشان بود آن مرد رای

یکی دانش افروز پاکیزه رای

همش لشکر و پیل و اسباب بود

شب و روز با جنگ و با تاب بود

همی گفت چون من به روی زمین

نباشد به مردی گه رزم و کین

زهندوستان سی و شش پادشاه

ورا باج دادی به سال و به ماه

شمار سپاهش نیامد پدید

از اندازه بگذشت گفت و شنید

فرامرز یل چون بدان جا رسید

دبیری خردمند پیش آورید

یکی نامه فرمود نزدیک رای

بدان تا بداند به پاکیزه رای

نخست از جهان آفرین کرد یاد

در داد و دانش برو برگشاد

خداوند بی یار و انباز و جفت

کزویست پیدا نهان و نهفت

جهان آفریننده بی نیاز

به فرمان او دان نشیب و فراز

به قدرت ز ناچیز چیز آفرید

هم از خاک گوهر پدید آورید

به فرمان اویند خورشید و ماه

وزو دارد آرام خاک سیاه

خداوند اویست و ما بندگان

به فرمان و رایش سرافکندگان

دگر گفت ای شاه با دستگاه

همت مهر و گنجست و تخت وکلاه

تویی شاه گردنفرازان هند

به فرمانت از مرز چین تا به سند

همانا شنیدی که از آب و خاک

زباد و ز آتش جهاندار پاک

همی تا جهان و مکان آفرید

که تا آدمی از درش برکشید

چو کیخسرو پاک دل در جهان

نبد پادشاهی پدید از مهان

به چهر و به مهر و به خوبی و داد

به نیرو و فرهنگ و فر و نژاد

ز فرش جهان گشت پرایمنی

شده پست کردار اهریمنی

شهان جهانش همه بنده اند

به فرمان او گردن افکنده اند

از آنگه که پروردگار جهان

ورا برگزید از میان مهان

به شاهی زمین یکسر او را سپرد

کسی نام دیگر به شاهی نبرد

بزرگان و شاهان روی زمین

سراسر بدو خواندند آفرین

جهاندار تخم سیاوش بود

نژاد فریدون باهش بود

که ضحاک بدگوهر بدنژاد

بکشت و برآورد تخمش به باد

تو هرگز نرفتی بدان بوم و بر

نکردی به درگاه او برگذر

اگر سر به فرمان درآری  رواست

که او در جهان سر به سر پادشاست

فرستی به درگاه او باج و ساو

بدانی که با او تو را نیست تاو

وگرنه من این مرز هندوستان

بر و بوم این دشت جادوستان

ز شمشیر تیز آتش اندر زنم

بن و بیخ هندی ز بن برکنم

یکی داستان دارم از شاه یاد

به اندرز بر من زبان برگشاد

که مرد خردمند پاکیزه دین

کرانه پذیرد ز بیداد و کین

بدان گفتم این تا نگویی که من

به هند آورم بهر رزم و شکن

وگر نشنوی هر چه در نامه است

پشیمان شوی باد ماند به دست

کنون گر خردمندی و هوشیار

به هرکار باشد تو را هوش دار

ز جنگ و ز پیکار یکسو شوی

به آسودگی در جهان بغنوی

بماند به تو مرز و گنج و سپاه

بزرگی و شاهی و تخت و کلاه

خردمند داننده پیش بین

بداند که نفرین به از آفرین

همان به که دل را ز اندوه و رنج

کنی شادمان در سرای سپنج

چو از باد بر روی کافور مشک

نوشتند شد نامه یکباره خشک

فرامرز مهری بر آن برنهاد

یکی دانشی خواند با رای و داد

یکی نامور بد کیانوش نام

جهان دیده و گرد و با رای و کام

چنین گفت مهتر کیانوش را

که از زهر کردن جدا نوش را

ببر نامه من به رای برین

شه هند و کشمیر و والی چین

سخن ها از آنی که رای آیدت

پس نامه برگو چو کار آیدت

کیانوش باهوش ره ساز کرد

در دانش و زیرکی باز کرد

بسیچید و آمد به هندوستان

شتابان بر رای روشن روان

به قنوج بودی نشستنگهش

همان گنج و لشکرگه و بنگهش

از آنجا که بد پهلوان سپاه

کشیدی به قنوج یک ماهه راه

دلاور کیانوش فرخنده رای

بیامد به درگاه نزدیک رای

یکی را فرستاده نامور

ز نزد فرامرز والاگهر

چو در نزد سالار پیغام گفت

دلاور کیانوش پاکیزه جفت

بشد پرده دار و بگفتا به شاه

که آمد فرستاده با کلاه

چو آگه ازو گشت رای گزین

ز کار کیانوش پاکیزه دین

به آیین بفرمود تا کوس و پیل

برآراستند از زمین پنج میل

پذیره شدندش دلیران هند

دلاور سواران و شیران هند

ببردند پیلان و رویینه خم

همان تاج زرین و زرین علم

به شهراندر آمد جهاندیده مرد

بیامد به درگاه با دار و برد

به نزدیک رای اندر آمد دوان

ثنا خواند بر پیشگاه و ردان

بدو داد پس نامه پهلوان

از آن پس که بنشست روشن روان

درودش رسانید و بردش نماز

ستایش نمودش زمانی دراز

یکی تخت همچون سپهری ز زر

نهاده مرصع به در و گهر

همی پایه تخت زرین بلور

برو پیکر شیر و آهو و گور

نشسته بدو خسرو هندوان

ابا یاره و طوق شاه جوان

یکی کرسی زر بفرمود شاه

ز بهر کیانوش در بارگاه

نهادند بر کرسی زر نشست

کمر بر میان دست بر نشست

دبیر خردمند روشن روان

به خود خواند آن شهریار جوان

دبیر آمد و نامور رای هند

به او داد آن نامه دل پسند

سرنامه چون برگشاد آن دبیر

تو گفتی که بد مشک و عود و عبیر

فرو خواند نامه بدان سان که بود

به هندی زبان گفت و خسرو شنود

زمانی برآشفت رای برین

به ابرو ز خشم اندر آورد چین

به هندی زبان گفت با ترجمان

که هرگز که دیدست کایرانیان

به هندوستان این دلیری کنند

سترگی نمایند و شیری کنند

به ایران اگر شاه کیخسرو است

نه تاج من اندر زمانه نو است

پدر به پدر شاه کشمیر و هند

به شاهی منم در جهان بی گزند

ز تهدید و اندرز و بیم و امید

ز هندوستان باج دارم امید

همانا نداند که من کیستم

بدین بوم و بر از پی چیستم

اگر لشکر آرم سوی کارزار

زپیلان ایران بر آرم دمار

کیانوش پاسخ چنین داد باز

که تندی نه خوب آید از سرفراز

سخن گویمت بشنو از راه داد

بود گاه کین گفتن آید به یاد

تو شاهی و برهندوان مهتری

ولی کارها را مدان سرسری

تو دانی و بشنیده باشی مگر

که کیخسرو آن شاه فیروزگر

جهانگیر و شاه بلند اختر است

ز دانش ز چرخ برین برتر است

به تنها تن خود ز توران زمین

چو شیری بیامد به ایران زمین

دو لشکر ز توران بیامد پیش

جز از بخت یاری نبودی کسش

ازو آن دو لشکر چنان بازگشت

که گریان شد آهو بدیشان به دشت

به فر بزرگی و شاهنشهی

زمین بنده شد آسمانش رهی

گذر کرد از آب جیحون بر اسب

به ایران زمین شد چو آذرگشسب

دژی بود در شهر آبادکان

از آن بد غم و رنج آزادگان

کجا جادوان را بر آن برز کوه

بدی جایگاشان و مردم ستوه

یکی آدمی اندر آن بوم و بر

به کاری نیارست کردن گذر

به فر کیانی و نیک اختری

به مردی و گردی و کند آوری

همه بوم و بر کرد از ایشان تهی

به گردون برافراخت تاج مهی

سراسر همه جادوان را بکشت

به مردی و شمشیر و با گرز و مشت

ز خاور زمین تا در باختر

همه بسته دارند پیشش کمر

سپهدار او توس نوذر نژاد

سپه کش چو گودرز با فر و داد

چو لهراسب و اشکش دو گرد دلیر

برفتند مانند نره شیر

به کین پدر تا بسی روزگار

برآورد از شهر توران دمار

ز بس دیر کاید شما را خبر

که آن مرز کردند زیر و زبر

بدین مرز پور جهان پهلوان

سپهبد فرامرز روشن روان

به خوبی فرستاد نزدت پیام

مگر تیغ کین ماند اندر نیام

که مرد خردمند باهوش و هنگ

نجوید ز بیداد پیکار و جنگ

تو با وی به پرخاش گویی سخن

نه سر بینم این گفتگو را نه بن

بخش ۹۲ - پاسخ دادن رای هند،فرستاده فرامرز را

شه هندوان پاسخش دادباز

که هستم ازین گفته ها بی نیاز

تو برگرد از ایدر بزودی برو

ببر پاسخ از من به سالار نو

که تو نورسیده سپهدار گرد

تو از خویشتن دیده ای دستبرد

چو بازوی مردان نپیموده ای

از آن بازوی خویش بستوده ای

تو با آهوان ساختی کارزار

که من شیر دشتم نه گور شکار

نبینی مرا روزگار نبرد

بدانگه که مرد اندرآید به مرد

به تخت مهی برنسازم درنگ

من و تیغ هندی و میدان جنگ

یکی برگرایم فرامرز را

سوران و گردان آن مرز را

کیانوش را خلعت آراستند

کلاه و قبا و کمر خواستند

همانگاه بیرون شد از پیش شاه

دلاور کیانوش زرین کلاه

از ایوان به میدان گذر کرد رای

بفرمود تا دردمیدند نای

سپه گرد شد بر در رای هند

ز چین و ز کشمیر و از مرز سند

بفرمود کز شهر بیرون شوند

دلاور سوی دشت و هامون شوند

برون شد ز هندوستان لشکری

که هر فوج از ایشان بد از کشوری

سواران نیزه ور نامدار

همانا که بودند سیصدهزار

یکی پهلوان بد تجانو به نام

به مردی بگسترده در هند نام

چو دیوی بد آن سهمگین دیو زشت

ز دود تف دوزخ او را سرشت

به بالا ز سی رش بدی او فزون

چو پیلانش دندان دو دیده چو خون

به بازوی پیل و به نیروی شیر

به چنگال همچون هژبر دلیر

به تک همچو باد و به تن همچو کوه

زمین از کشیدندش گشتی ستوه

ز لشکر بدو داد پنجه هزار

سواران گرد و دلیران کار

فرامرز را تا پذیره شود

ابا پیل و کوس و تبیره شود

بدو رای گفت ای یل نیکخواه

شب و روز باید طلایه به راه

که ایرانیان اندر آیند زود

به تیغ و به زوبین برآرند دود

هر آن کس که دارد بدین ملک رای

نباید که مانی یکی را به جای

بیامد تجانوی مانند باد

پر از کینه سر سوی لشکر نهاد

ز غریدن کوس و اسب نبرد

ز آواز گردان و از خاک گرد

تو گفتی پدیدار شد رستخیز

سم اسب با گرد گفتا که خیز

همی گرد بر شد به کردار باد

جهان گشت پرکینه و پرفساد

پر از غلغل و گفتگو شد جهان

 روان گشت از تن دل بدنهان

بدین گونه می راند لشکر چو کوه

چنین تا رسید اندر ایران گروه

بخش ۹۳ - رزم فرامرز با تجانوی هندی

وز آن سو دمنده کیانوش گرد

بیاورد پیغام چندان که برد

سپهبد چو پیغام از آن سو شنید

چو آتش ز پاسخ دلش بردمید

بفرمود تا کوس بر پیل مست

ببستند و خود بر تکاور نشست

بتوفید کوس و بغرید نای

خروشیدن کوس و هندی درای

همی راند لشکر چو باد دمان

به کف تیغ هندی و تیرو کمان

دو لشکر چو درهم رسیدند تنگ

دل از کینه آکنده و سر ز جنگ

دو رویه سپه برکشیدند صف

همه خنجر خونفشانشان به کف

فرامرز آراست قلب سپاه

سوی چپ کیانوش لشکر پناه

ابر میسره شیر قلب تخار

که بودی پلنگ دمانش شکار

به پیش اندرون چار پیل ژیان

به تنها برافکنده بر گستوان

کمان ور دلیران پرخاشخر

که از تیرشان کوه کردی گذر

ابر پشت پیلان جنگی دمان

گشاده بر و تنگ بسته میان

وز آن سو تجانوی سالار هند

ابا جوشن و گرز و چینی پرند

به گردان جنگی و شیران نر

بیاراست آن رزمگه سر به سر

به پیش اندرون پیل و از پس گروه

حصاری برآورد مانند کوه

چو با میمنه میسره گشت راست

خروش از سواران جنگی بخاست

ز دود سپه بر فلک شد خروش

زمین همچو دریا برآمد به جوش

ز بس گرز باران و از سهم تیر

ز تاب سواران با دار و گیر

تو گفتی جهان کام نراژدهاست

ز گردون روان بر زمانه رواست

ز گرد سواران و از تاب تیغ

چو باران شده تیر و چون رعد میغ

بدی تیرباران و خنجر تگرگ

روان گشته از برق بارانش مرگ

سپهبد فرامرز لشکر شکن

ابا جان ستان تیغ دشمن فکن

خروشان و جوشان چو پیل دمان

یکی حمله آورد بر هندوان

ز بازو چو بگذاردی تیغ تیز

برآوردی از هندوان رستخیز

ز یک ضرب ده سر فکندی ز تن

به نعره به هم بر زدی انجمن

ز گرزش دل آسمان چاک شد

ز گردش فلک روی در خاک شد

ز باد رکیبش جهان خیره ماند

ز سمش زمین دیده در خون فشاند

خدنگش چو از شست کردی گذر

به لرزه شدی زو دل شیر نر

کمندش چو تن راست کردی ز هم

چو اژدر کشیدی یلان را به دم

بدین گونه زان لشکر نامدار

فراوان بیفکند در کارزار

تجانو نگه کرد کان شیر مرد

ز گردان هندی برآورد گرد

یکی بر خروشید کای شیر مرد

سپهدار اسب افکن اندر نبرد

اگر پای داری تو بر دشت جنگ

ببینی تو پرخاش جنگی پلنگ

بدو گفت شیر ژیان پهلوان

که ای بد کنش دیو تیره روان

به پرخاش من صد تو چون دیو سند

کند پایشان سست شمشیر و بند

چو من نیزه گیرم به هنگام کار

ز دیوان گیتی برآرم دمار

تو با من بویژه بگویی سخن

ببین گرز و تیغ سرافشان من

همانا که ایدر به دام آمدی

که با تند گفتار خام آمدی

اگر رزم جویی به جنگ اندر آی

وگرنه هم اکنون بپرداز جای

دهم راه تا سوی کشور شوی

مبادا که در خون لشکر شوی

نیارد تویی تاب در جنگ من

گریزان شود شیر از آهنگ من

مرا برتو به جای بخشایش است

دلم سوی مهرت پرآسایش است

دریغ آمدم زین جوانی تو

بدین مردی و پهلوانی تو

که بر دست من ناگهان با سپاه

شوی کشته و کار گردد تباه

مرا شیرمردان روی زمین

ز مردی به هنگام پرخاش و کین

برابر شمارند با سی هزار

سواری سرافراز خنجر گذار

نبرد سپاه تو خوار آیدم

هم از جستن رزمت عار آیدم

نمایم به تو یک هنر این زمان

پسنده بود نزد هر پهلوان

یکی پیل جنگی بد از پیش صف

زمین را همی سوخت از تاب و تف

دوان رفت نزدیک پیل دلیر

خروشید ماننده نره شیر

چو پیل دمان بود پرخاشجوی

درافکند شیر ژیان را به روی

بخش ۹۴ - کشتن تجانو پیل هندی را و خشمگین شدن فرامرز

تجانوی جنگی زجا در بجست

به خرطوم پیل اندر آورد دست

بکوشید بسیار پیل ژیان

که خرطوم بستاند از آن جوان

کشید از بر پیل مانند پیل

هوا گشت از گرد مانند نیل

همی جست ازو پیل راه گریز

تجانوی پرکینه و پر ستیز

دگر پیل را پای بگرفت و پشت

برآورد و زد بر زمین درشت

از آن پس بزد خویش را بر سپاه

کسی را نبد پای آوردگاه

ز هم قلب ایران سپه بردرید

یکی گرد از آورد او بردمید

که شد روز روشن چو دریای قیر

بپوشید رخسار خورشید و تیر

ز هولش پراکنده گشت آن سپاه

کسی را نبد پای آوردگاه

سپهبد فرامرز گرد دلیر

خروشید بر سان غرنده شیر

زگردان پر از خشم و کین شد سرش

یکی بانگ زد سخت بر لشکرش

به لشکر چنین گفت کز کار خویش

ندارید شرمی ز کردار خویش

کزین دیوتان دل پر از بیم گشت

پراکنده گشتید بر کوه و دشت

چو فردا بر شاه ایران روید

چه گویید این را چه پاسخ دهید

که از بیم دیو بد تیره رای

همه پست گشتید و بی دست و پای

چو آواز گردنکش شیر دل

شنیدند و گشتند لشکر خجل

از آن تاختن روی برتافتند

به سوی فرامرز بشتافتند

بخش ۹۵ - گرفتن فرامرز،تجانو را به خم کمند

از آن پس بر دیو شد نامدار

چنین گفت با هم نبرد آن سوار

که ای دیو خیره سر و تیره جان

ببینی کنون خنجر جان فشان

درآویخت با پهلوان شیر نر

برآمد خروشیدن هر دوبر

همی خواست آن گرد یزدان پرست

که آن دیو دژخیم را بسته دست

بسی حمله کردند بر یکدگر

سرانجام پور یل نامور

کمندی بینداخت در گردنش

به خاک اندر آورد تیره تنش

فراوان بکوشید دیو نژند

که خود را رهاند ز خم کمند

به بازو درآورد و اندر کشید

به نیرو زمین را ز هم بر درید

سپهبد به زین در بیفشرد ران

برانگیخت از جا هیون گران

سوی گرزه گاوسر دست برد

بزد بر سرش سخت بشکست خورد

تجانو از آن زخم بی هوش گشت

بیفتاد برخاک و بی توش گشت

سپهبد طلب کرد ایرانیان

بدان تا ببندندش اندر زمان

چهل پاره زنجیر پولاد بند

ببردند پنجاه پاره کمند

ببستند دست و سر و پای او

به زنجیر بردند از جای او

درختی گشن بود هفتاد رش

بفرمود شیر اوژن کینه کش

بدان بند پولاد زنجیر سخت

ببستند آن دیو را بر درخت

نگهبان برو کرد صدمرد گرد

گرانمایه گردان با دستبرد

چو برگشت و تیره شب آمد به تنگ

ز هم بازگشتند گردان جنگ

فرامرز با لشکر نامدار

به فیروزی و فتح آن کارزار

طلایه فرستاد بر کوه و دشت

چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت

ستیزنده آن دیو بی ترس و باک

به گردون برافشاند از چهره خاک

بزد دست و بگسست زنجیر و بند

زبیخ آن درخت گشن را بکند

بغرید از آن نامداران به مشت

به خواب اندرون چند نامی بکشت

به دست اندرون داشت شاخ درخت

بترسید لشکر از آن تیره بخت

هیاهو برآمد ز چپ و ز راست

ندانست کس کان چه فریاد خاست

سپه زان هیاهو ز جا خاستند

صف و قلب لشکر بیاراستند

سپهبد به تندی برآمد ز خواب

بپوشید جوشن ز روی شتاب

نشست از بر بادپای سمند

به یک دست گرز و به دیگر کمند

نهاده به سر خود و تن پوست ببر

بیامد به کردار جنگی هژبر

برآویخت با دیو چون نره شیر

و یا پیل جنگی نهنگ دلیر

کمندش به دست اندرون داد خم

برو پر ز چین کرد و دل را دژم

بیامد سوی دیو جسته ز بند

بینداخت بر دیو دون آن کمند

ز بند کمندش دد شوربخت

بجست و بینداخت به وی درخت

بزد بر سر اسب آن شیر مرد

سمندش به پهلو درآورد درد

سپهبد به تیغ گران دست برد

برآورد و زد بر سر دیو گرد

نیامد برو زخم یل کارگر

دگر باره آن دیو پرخاشخر

یکی سنگ برداشت بر جایگاه

ز صد من فزون بود سنگ سیاه

بینداخت آن سنگ بر پهلوان

سپر بر سر آورد گرد جوان

بزد بر سر سنگ و بشکست خرد

نیامد شکستی به سالار گرد

فرامرز از آن جنگ دلتنگ شد

چو زین گونه با دیو در جنگ شد

سوی تیرکش تیرآورد دست

یکی تیر پولاد پیکان برست

که آن تیر کردی به آهن گذار

بزد نامور بر تجانوی خار

چو پشت کمان بر زه خم گرفت

خم چرخ گوشه فراهم گرفت

برآمد به کردار بارنده ابر

ز شاخ گوزنان خروش هژبر

بزد تیر بر سینه تیره بخت

دگر باره آن گرد فیروز بخت

برو بر ببارید باران مرگ

چنان چون ببارد بهاران تگرگ

ز باران الماس پیکان خدنگ

زمین کرد بر دیو وارونه تنگ

تن دیو شد چون تن خارپشت

ز الماس فر خدنگش بکشت

چو دیدند ایرانیان جنگ اوی

که دیو اندر آمد ز بالا به روی

یکایک گرفتند خنجر به چنگ

بکردند بر هندوان کار تنگ

برفتند تازان سوی لشکرش

شد آگاه گردان نام آورش

به ناچار رزمی بیاراستند

یکی رستخیز از نو آراستند

به یک دست لشکر کیانوش گرد

بدان لشکر هند یک حمله برد

بیفکند از ایشان فراوان به تیغ

نبد زخم تیغش ز لشکر دریغ

ز دست دگر شیر جنگی تخوار

به دست اندرش گرزه گاو سار

بزد خویشتن را در آن رزمگاه

ز هندو زمین گشت سرخ و سیاه

ز خون کوه و هامون برابر شده

درو اسب جنگی شناور شده

فتاده تن هندوان تیره جان

ازو خون چو رودی همی بد روان

شب تیره و زنگی تیره رنگ

نه راه گریز و نه جای درنگ

سپاهی بدین گونه مردان کار

برآمد از ایرانیانشان دمار

چنین است آیین آوردگاه

سرت داد باید چو خواهی کلاه

نخست ای خردمند والا گهر

اگر نام خواهی بگو ترک سر

برفتند از آن هندوان هرکه زیست

بدیشان همی بخت بر می گریست

سوی رای بردند از آن آگهی

که از هندوان گشت گیتی تهی

از این نو رسیده سوار دلیر

سرنامداران شد از رزم سیر

به ژرفی از ایشان بپرسید شاه

ز کار سپاه و ز آوردگاه

که از کیست اندیشه گفتگوی

چه مرد است این گرد پرخاشجوی

بگفتند با رای کان پهلوان

که آمد به کینه سوی هندوان

جوانست و گیتی ندیده هنوز

نپوشیده گرد گل از مشک توز

بدان زورمندی نباشد هژبر

همی برخروشد به کردار ابر

دو بازوش چون ران پیل دمان

بر و کتف و یالش چو شیر ژیان

هنرکس ندیده است هرگز نبود

از آن بیشتر کان دلاور نمود

تجانو که از دست او در ستیز

ندیدی ژیان پیل راه گریز

به چنگال آن شیر مرد دلیر

چو مرغی بد افتاده در چنگ شیر

به گرز و سنان و به زوبین و تیغ

ندارند از آب و آتش گریغ

نه از آتش و آب و از تیغ و تیر

نه از خاک و باد و هژبر دلیر

جهاندیده آن شیر خیره شود

مگر شهریارش پذیره شود

ندانم ازین پس که زان پرهنر

چه آید در این کشور و بوم و بر

که با او نبرد آورد گاه رزم

که او رزم دارد همی سور و بزم

بخش ۹۶ - لشکرکشیدن رای هندی به جنگ فرامرز و رفتن فرامرز به رسم فرستاده،نزدیک رای

چواین گفته بشنید برجست رای

به تندی بیامد روانش به جای

بفرمود تا لشکر بیکران

سواران جنگی و نام آوران

ز کشمیر و قنوج و از هند و سند

ابا تیغ هندی و چینی پرند

به اندک زمان از درش بگذرند

تن دشمنان زیر پی بسپرند

بفرمود تا هفت صد ژنده پیل

ببردند برسان دریای نیل

برایشان برافکند برگستوان

ابا تیغ و نیزه چو کوه گران

ز جوش سواران و پیلان مست

به کردار هامون بشد کوهپست

زمین گشت جنبان چو کشتی برآب

ز گرد سپه تیره شد آفتاب

یکی لشکر آمد به هندوستان

همان مرزداران جادوستان

که چون کرد مرد مهندس شمار

فزون آمد از پانصد بار هزار

چو از شهر بیرون نهادند پای

خروش آمد از کوس و هندی درای

ز غریدن کوس و از کره نای

ز آواز اسپان پولاد پای

دل کوه خارا همی بر درید

صدایش چو بر چرخ گردان رسید

تو گفتی که نه طاس زنگارگون

ز آواز شیپور آمد نگون

از آن گونه مانند کوهی سیاه

جهان تیره کرد او ز گرد سپاه

سه منزل برفت و فرود آورید

زمین هفت فرسنگ لشکر کشید

وز آن سو فرامرز پهلو نژاد

همی راند لشکر به کردار باد

چو تنگ اندر آمد سوی هندوان

چنین گفت با مهتران و گوان

که باید فرستاده ای نیک رای

بدان تا بداند ز احوال رای

همانا که ایشان ز ما آگهند

همی کار سازند یا در دهند

ز کارآگهان نامداری دلیر

برون شد ز نزد فرامرز شیر

چو آمد بدان لشکر مرز هند

ز لشکر نبودش یک از صد پسند

یکایک نگه کرد بر سروران

بزودی بیامد بر پهلوان

سخن گفت نزدیک آن نامدار

از آن پهلوانان جنگی سوار

ز پیلان جنگی و مردان کار

بسی نامدار از در کارزار

سپهبد چو بشنید از او این سخن

یکی رای دیگر برافکند بن

چنین گفت آن نامور پهلوان

به آن لشکر و کاردیده سران

که مردی ز کارآگهان این زمان

فرستادمش در بر هندوان

که از حال لشکر شود با خبر

برفت و بیامد پس آن نامور

چنین گفت کز هند و کشمیر و سند

زمینست پرگرز و چینی پرند

بیاراستند هفتصد ژنده پیل

بود زیر لشکر زمین هفت میل

شمار سپه خود نداند همی

سخن جز ز بیشی نراند همی

شوم پیش او چون فرستاده ای

از ایران زمین گرد آزاده ای

ببینم که چونست و چندین سپاه

یکی بنگرم جای آوردگاه

ز نیک و بد روزگار کهن

بگویم ز هر گونه با او سخن

به مردی و دانش ببینم ورا

از آن پس ببندم ره کینه را

بدو مهتران پاسخ آراستند

به مهر دل از جای برخاستند

که انجام این آرزو چون بود

مبادا کزین دیده پرخون بود

مراین آرزو را نبینیم روی

به گرد بلا خیره خیره مپوی

به پای خود اندر دم اژدها

خردمند رفتن ندارد روا

نداند کسی راز آن جادوان

چنان بدرگ و بدکنش هندوان

تو را گر بدانند از ایشان کسی

به گیتی نماند امانت بسی

چو بر دست ایشان تو گردی تباه

چه گوییم فردا به نزدیک شاه

چنین داد پاسخ کزین باک نیست

سرانجام بستر بجز خاک نیست

مرا گر شود سال بر صدهزار

به خاک اندر آیم سرانجام کار

همان به که ماند ز من نام نیک

زمردانگی گرچه سر رفت لیک

نماند همان زندگی پایدار

همان به که مردی بود یادگار

یکی داستان گفت مردی دلیر

چو روی اندر آورد با نره شیر

که چون نام مردی گزیند جوان

نترسد ز پیکار شیر ژیان

دلاور که پرهیز جست از بلا

به بدنامی آخرشود مبتلا

به هرچند گفتند نام آوران

نه بشنید آن پهلوان جهان

همایون گردافکن نامدار

که پور زواره بد آن شهسوار

که هم سال او بود و هم چهر او

همیشه دل آکنده از مهر او

به مردی ز گیتی برآورده نام

دلیر و سرافراز و گسترده کام

فرامرز گردنکش پاک تن

ورا کرد مهتر در آن انجمن

چنین گفت کای مرد با فر و هوش

چو من رفت خواهم به من دار گوش

سپردم تو را پیل و کوس و سپاه

همی باش واقف از این جایگاه

بدین لشکر اکنون تویی سرفراز

نگهدار لشکر ز پیکار و ساز

طلایه همی دار هر سو نگاه

به آگاهی کار هر دو سپاه

شب و روز افراخته دار سر

سگالیده جنگ و بسته کمر

چو این پند و اندرز با او بگفت

بیامد نگه کرد اندر نهفت

ز گردان کار آزموده سوار

برون کرد مردان جنگی هزار

بیامد بسان فرستادگان

روان از پس و پیش آزادگان

سه منزل چو آمد به چارم رسید

یکی نامداری به ره بر بدید

طلایه بد از لشکر هندوان

سپهدار وگردنکش و پهلوان

بیامد سرافراز را دید و گفت

که از من سخن در نباید نهفت

بگو کز کجایی و نام و نژاد

کجا رفت خواهی به بیداد و داد

بدو داد پاسخ که ایرانیم

بگویم تو را چون نمی دانیم

منم چاکر پهلوان سپاه

جهانجو فرامرز لشکر پناه

پیام فرامرز روشن روان

رسانم بر رای هندوستان

سرافراز و نامی یل پیلتن

که هست از نژاد گو تیغ زن

ز نزدیک کیخسرو تاجدار

پدر بر پدر شاه و خود شهریار

بدین مرز آید ز فرمان اوی

چه گوید در این رای پرخاشجوی

تو را رفت باید به نزدیک شاه

بگویی که گردنکشی زان سپاه

پیام آوریدست نزدیک تو

ببیند یکی رای باریک تو

طلایه از آنجا روان گشت باز

بر رای آمد ز راه دراز

بگفت آنچه بشنید از آن نامدار

بفرمود کو را به نزد من آر

بیامد طلایه چو باد دمان

به نزدیک آن نامور پهلوان

مر او را به نزد شه هند برد

چون تنگ اندر آمد فرامرز گرد

پیاده شد و دست کرده به کش

نگه کرد رای اندر آن شیروش

یکی دید بر سان کوهی روان

که از دیدنش تازه گشتی روان

رخ همچو گلزار باغ بهشت

تو گفتی سپهرش ز مردی سرشت

دل رای پرگشت از مهر او

زبالا و دیدار و از چهر او

چو نزدیکتر رفت بردش نماز

به آیین ستودش زمانی دراز

سوی در پرستان بفرمود رای

که سازند او را یکی خوب جای

یکی کرسی زر نهادند پیش

نشست از برش پهلو نیک کیش

شه هندوان اندرو خیره ماند

به هندی بسی نام یزدان بخواند

از آن پس بدو گفت در انجمن

بگو تا چه داری به نزدم سخن

نمازش نمود آن یل نامدار

پس آنگه گشود از در درج بار

بخش ۹۷ - سخن گفتن فرامرز با رای هندی و پاسخ یافتن

چنین گفت با خسرو هندوان

که ای نامور شاه روشن روان

فرامرز رستم یل بافرین

مرا گفت رو نزد شاه گزین

بگویش که ای نامدار بزرگ

سزد گر نه تندی به گرد سترگ

که ما را شهنشاه ایران زمین

جهاندار کیخسرو پاک دین

چنین داد فرمان که بر هند و سند

گذر کن به نیروی چینی پرند

نخستین که رفتی بگو رای را

که از مردمی برمکش پای را

تو دانی که شاهان ایران زمین

ز جم و ز تهمورث بافرین

ز شاه آفریدون فرخ نژاد

چنین تا منوچهر و تا کی قباد

که بودند یکسر نیاکان من

بزرگان گیتی به هر انجمن

روان بوده فرمانشان در جهان

چه بر چین و روم و چه بر هندوان

به فر جهاندار کیهان خدای

جهان آفریننده رهنمای

من امروز از ایشان همه برترم

برای بزرگان تواناترم

فزونم به گنج و به فر و هنر

همیدون به گردان پرخاشخر

کنون ای شهنشاه و دارای هند

منم بر همه سروران ارجمند

گر آیی به درگاه حق بنده وار

خرد کار بندی و ادراک یار

ز سر بفکنی بیشی و سروری

گزینی برین مهتری چاکری

به تو ماند این مرز و گنج روان

ز تو دور شد خنجر پهلوان

وگرنه سپاه من از مرز هند

هم از بوم کشمیر تا مرز سند

به نیروی دادار یزدان پاک

برآرنده چرخ گردنده خاک

ببرم پیت را به هندوستان

نماند یکی گل در این بوستان

ز جان سپاهت برآرم دمار

پشیمانی آنگه نیاید به کار

از آنجا چو من آمدم پیش تو

چنان چون سزد نامور خویش تو

فرستادم اول کیانوش را

خردمند و بیدار و خاموش را

به گفتار چرب و سخن های نرم

به اندرز شیرین و آوای نرم

که گر زین بزرگی بگرداندت

ز پرخاش و از کینه برهاندت

نگفتی سخن هیچ بر راه راست

به پاسخ بدان گونه دادی که خاست

از آن پس که برگشت از پیش تو

به دل رنج از گفته و کیش تو

سپه کردی و کینه آراستی

بدیدی همی آنچه خود خواستی

تو را گویم ای مهتر هندوان

که اندیشه دارم به روشن روان

سبکباری و تندی از شهریار

نه خوب آید از مردم هوشیار

شنیدی همانا که بر لشکرت

همان بوم و برشهر و بر کشورت

چه آمد ز گرز جهان پهلوان

وزآن نامداران فرخ گوان

چو آمد بدیدی همه نیک و بد

کنون آن گزین کت پسندد خرد

تو را گو مردی به چرم اندر است

از آنت چنین داوری در سر است

روا باشد از کین و رزم آوری

پس از کین بسیار رزم آوری

از آن رزم ها دل بپرداختی

همه کار بر آرزو ساختی

که از نو دگر لشکر آورده ای

درفش بزرگی برآورده ای

ز کار تو اندیشه ننمود چهر

نبینم تو را برتن خویش مهر

چنین گفت شیر ژیان با پلنگ

که بر غرم چون روز شد تار و تنگ

به نیک و بد کار خود ننگرد

بیاید روان پیش ما بگذرد

تو را هم بدان گونه بینم همی

خرد در سر تو نبینم همی

پس اندیشه او بدین کار کرد

به پاسخ فروبایدت یاد کرد

بخش ۹۸ - پاسخ دادن رای هندی، فرامرز را

چو این گفته بشنید ازو شاه رای

شگفتی درآمد بدل کرد رای

از آن تندی و چرب گفتار نغز

وز آن نامداران دل پاک و مغز

که بی بیم و اندیشه چندین سخن

بگوید چنین اندر آن انجمن

زمانی به رویش نگه کرد دیر

پسندید کینست مردی دلیر

به دلش اندر اندیشه آمد دراز

که این شیردل گرد گردن فراز

گمانی برم من که اسپهبد است

سپهبد خود است و پرسته خود است

بدان آمدست او که تا بنگرد

ببیند سپه را و هم بشمرد

ازیرا که چندین سخن های تند

که شد پیش او تیغ الماس کند

زمرد فرومایه ناید برون

فرومایه ماند بر شه زبون

نباشد بجز پهلوان زاده ای

و یا بی نیازی کیان زاده ای

خطا نیست اندیشه من برین

که اینست سالار ایران زمین

ازآن پس بدو گفت ای سرفراز

مرا در دل اندیشه آمد فراز

که تو پور شیر ژیان رستمی

ز دستان سامی و از نیرمی

بدین کین سپهدار ایران تویی

سرافراز گردان و شیران تویی

ز مردی و دانش نباید که راه

بپویی ازین نامور پیشگاه

بدو داد پاسخ که این خود مگوی

که تیره شود زین سخن آبروی

چو نام سپهبد به من برنهی

شود تن زجان گرامی تهی

فرامرز رستم از آن برتر است

پیام آوری را نه اندر خور است

چو من یک هزارند بر درگهش

بیایند در پیش لشکر گهش

به درگاه او من یکی کهترم

ز نام آوران نیز من کمترم

بدو رای گفت ای هنرمند مرد

سخن گویم از رای من برمگرد

به دل مهربانم به دیدار تو

همین فر و رخسار و گفتار تو

بنه دل بر این بوم هندوستان

در این جایگه با چنین دوستان

ندارم به تو گنج و گوهر دریغ

همان تاج و هم کشور و تخت و تیغ

شوی بر همه هند فرمان روا

جهاندار و فرمان ده و پادشاه

منت چون پدر باشم و دیگران

به فرمانت بسته کمر بر میان

دهم دختر خویشتن مر تو را

به نیکی بباشی و خرم سرا

چنین داد پاسخ فرامرز باز

که مرد خردمند گردن فراز

پسنده ندارد که از داد و دین

بپیچد سر از شاه ایران زمین

بویژه که هم اسب و اسباب و گنج

ازو یافته در سرای سپنج

مگو این سخن ای شه هندوان

که ای نامور پهلوان جهان

درآنگه پیام تو پاسخ کنم

به پاسخ همه رای فرخ کنم

مرا ده مبارز به لشکر درند

که ایشان سپاه مرا افسرند

همان ده مبارز به هنگام کار

بکوشند هر یک ابا ده هزار

کنون آزمایش کنم مر تو را

ببینم به خوبی و نیک اخترا

کزین ده به نزدت گریزان شوند

ز گرز تو چون برگ ریزان شوند

درآریم گردن به فرمان تو

ز جان برگزینیم پیمان تو

بهانه همی جست سالار هند

که آن شیرفش را ز پیکار سند

مگر بازدارد بر خویشتن

کند پهلوانش درآن انجمن

سپهبد بدو گفت آری رواست

ز من گر هنر چند خواهی سزاست

به پیمان که گر من شکسته شوم

ز تیغ یلان تو خسته شوم

من و این سپه بندگان توییم

به خواری سرافکندگان توییم

وگر من کشم ده مبارز به زار

به کینه نجویی به ما کارزار

شوی تابع حکم ایرانیان

به همراهی آیی بر پهلوان

بدین عهد بستند و برخاستند

یکی رزمگاهی بیاراستند

سوی دشت آمد سپهدارهند

ابا سی هزار از سواران سند

به پیش اندرون ده یل شیر گیر

ابا گرز و زوبین و شمشیر و تیر

سواران ایران کشیدند صف

ز خون جگر بر لب آورده کف

به پیش اندرون بد گو پهلوان

پس و پشت او رزم دیده گوان

خروشید کوس و بانگ نبرد

برآمد چو مرد اندر آمد به مرد

چنان گشت گردون ز گرد سپاه

که خورشید بر چرخ گم کرد راه

به پیش فرامرز تازان شدند

به بیشه تو گویی گرازان شدند

بخش ۹۹ - رزم فرامرز با ده پهلوان و کشتن ایشان را

سپهبد برآمد به کردار شیر

بغرید چون اژدهای دلیر

به دست اندرون گرزه سرگرای

به زیر اندرون باره بادپای

چو تنگ اندر آمد بدان هندیان

دمنده به کردار شیر ژیان

بدان ده مبارز یکی حمله برد

به اسب نبردی یکی پی فشرد

یکی را کمربند بگرفت و پشت

برآورد بر دیگری زد بکشت

یکی را کمربند بگرفت و سر

بپیچید و زد بر سر آن دگر

دم اسب دیگر سواری گرفت

بگرداند بر گرد سر از شگفت

به سان فلاخن بینداخت تیز

ابر دیگری آن یل پر ستیز

به یک زخم دو کشته شد زان چهار

دو دیگر بیامد بر نامدار

به شبگیر تا گشت خورشید راست

گهی تاختند از چپ و گه ز راست

چنان ده دلاور که با ده هزار

برابر بدندی گه کارزار

همه از پی مردی و نام و ننگ

یکایک بدادند سر را به جنگ

ز پیمان گری شاه بی هوش و داد

چنان نامداران بر باد داد

دل رای پرکین بدی از فراز

نگهدار پیمان شد از پیش باز

فرامرز گفتا به رای گزین

ابا شاه با دانش و بافرین

به پیمان کنون باج  بپذیر و ساو

چو بگریخت از شیر درنده گاو

چو بشنید از او شاه هندی سخن

غمی گشت از آن پهلو پیلتن

سگالید تدبیر تا چون کند

کز ایرانیان دشت پرخون کند

به کار اندر آورد پند و فریب

دلش رفت بر سوی مکر و نهیب

به شیرین زبان گفت با پهلوان

که ای شیر دل گرد روشن روان

فرود آی و بنشین و رامش پذیر

بدین فرخی باده و جام گیر

بگروم به پیمان و وعده درست

بدان ره روم من که فرمان توست

چو روشن شود کشور از آفتاب

سرنامداران درآید به خواب

شود تازه دل ها به دیدار تو

بسازیم بر آرزو کار تو

به گفتار شیرین به دل پر دروغ

درونش بدان نامور بی فروغ

فرود آمد از بارگی شیر دل

به دست اندرون خنجر جان گسل

ندانست کز مکر روباه پیر

همی دام سازد ابر نره شیر

چه گفت آن خردمند بیدار دل

چو دشمنت گشتست آزرده دل

منه دل به گفتار شیرین او

کزآن خرمی تلخی آرد به روی

نشستند با رای هندی به هم

فرامرز و نام آوران بیش و کم

بخش ۱۰۰ - طلب کردن فرامرز،همایون را

سپهبد دو پر مایه مرد دلیر

فرستاد نزد همایون شیر

بدان تا بگویند کز جایگاه

بزودی ابا پیل و کوس و سپاه

به تنگ اندر آید زی هندوان

که گر بدکنش دشمن بد گمان

ز روی فریب و ره مکر و رنگ

کمین کرده باشند بر دشت جنگ

وی آگاه باشد ز کردار ما

بزودی شود با سپه یار ما

برفتند ایشان و ایرانیان

به رامش نشستند با پهلوان

سپهبد چنین گفت یارانش را

دلیران گرد و سوارانش را

که ای شیرمردان فرخنده پی

به اندازه باید که نوشید می

چنان چون که تان هوش بر تن بود

نباید که از دشمن ایمن بود

چنین گفت روشن دل پرهنر

بدان گه که اندرز کردش پدر

که ای شیرمرد خردمند گو

به مهمانی دشمن ایمن مشو

تو آنگه زدشمن حذرکن که او

سوی دوستی آورد با تو روی

بگفت این و بنشست و ساغر گرفت

زکردار گیتی بمانده شگفت

که چون گشت بر سرش خواهد سپهر

چگونه نماید ورا بخت چهر

برآراست بزمی سپهدار هند

سپاهی ز قنوج و کشمیر وسند

همه دیبه خسروانی فکند

ز گستردنی پرنیان و پرند

همه دشت پر بانگ رود و سرود

جهان داشت از خرمی تار و پود

بتان پری پیکر مشک بوی

نگاران سیمین بر خوب روی

به پا ایستاده به کف جام می

گل و سنبل و لاله در زیر پی

می خوشگوار و زمین پرنگار

بنالید ابریشم از زیر زار

بفرمود پس خسرو هندوان

به گردان و خویشان و نام آوران

که چون شیر دل بچه پیلتن

کند رای زی لشکر خویشتن

کمینگه گشایند بر وی کمین

مگر کشته گردد یل پاک دین

سه گرد گرانمایه و پهلوان

ابا هر کسی سی هزار از گوان

گزین کرد رای از در کارزار

سواران جنگی خنجر گذار

ز پرنده مرغان بفرمود چند

که با خود به سوی کمینگه برند

به اندرز با نامداران بگفت

که لشکر سه بهره بباید نهفت

چو گاه کمین برگشادن بود

نه آگاهی کاردادن بود

میان سه لشکر نشان باشد آن

که مرغان بپرند بر آسمان

ببیند و لشکر گشاده شوند

سپاه و سپهدار کشته شوند

بدین سان سگالیده و ساخته

برفتند از کینه سر آخته

وز آن سو فرامرز تا نیمه شب

به بزم و به رامش گشاده دو لب

چو هنگام آسایش آمد فراز

یل دانش افروز با کام و ناز

سوی خیمه خویشتن شد به بزم

دلش پر ز اندیشه گاه رزم

نیاسود یک تن ز ایرانیان

همه شب ز پیکار بسته میان

چو خورشید بر چرخ زنگارگون

ز خرگاه تیره شب آمد برون

نشست از بر چرخ زنگارگون

ز خرگاه تیره شب آمد برون

نشست از بر چرخ فیروزه رنگ

به پیروزی آمد سوی برج رنگ

سپهبد بیامد بر شاه هند

بدو گفت ای سرور ارجمند

پیام مرا زود پاسخ گذار

همان باج بپذیر و برساز کار

نگه دار پیمان و زان برنگرد

که پیمان شکن زود آید به گرد

شنیدی که آن پیر دهقان چه گفت

که پیدا نموده ز راه نهفت

که پیمان شکن مردم پر دروغ

نیابد بر مرد دانا فروغ

چنین پاسخش داد سالار هند

که ای نامور پهلوان بلند

تو را هر چه گویی به جای آورم

ز پیمان نگردم چو رای آورم

دگر گفت پس مهتر هندوان

که ای پیلتن گرد روشن روان

پذیرفتم از نامور باج و ساو

که با کین ایران نداریم تاو

ولیکن دو هفته بدین بوم و بر

بیاسا وز ایدر مرو پیشتر

که در مرز ما هست نخجیرگاه

به هامون و کوه و به بی راه و راه

همان مرغ پرنده اندر هوا

شما را بدین بوم سازد هوا

همه جای یوز است و پرواز باز

شما را بدین مرز باشد نیاز

بدان تا من از کشورم زر وگنج

فراز آورم شادمان یا به رنج

فرستم بر شاه ایران زمین

به یک سو نهم خشم و پیکار و کین

که گیتی فسوس است و پر باد و دم

ز مهرش چه داریم جان را دژم

چنین گفت پرمایه مرد خرد

که هرکو شناسد ره نیک و بد

بداند که گیتی فسوس است و باد

به دل ناورد از غم و رنج یاد

همان به که اندر سرای سپنج

شود شادمان مرد از درد و رنج

بگفت این و چند اشتر از سیم و زر

دو صد از غلامان زرین کمر

بدو گفت ای شیر با دستبرد

مر این پای رنج سپهدار گرد

تو اکنون ابا نیکویی باز گرد

نجویی تو با لشکر من نبرد

دگر هر که بودند با پهلوان

همه خلعت آراست پیر و جوان

به اندازه مر هر یکی را بداد

 ز اسب و غلام فرستنده شاد

سپهبد بدین گونه خرسند کرد

ز نیرنگ و افسون رهش بند کرد

گمانش چنین بدکه آن شیر مرد

به روز نبرد اندر آید به گرد

درآمد فرامرز با فر و زور

سوی بازگشتن ز پشت ستور

بخش ۱۰۱ - بازگشتن فرامرز و کمین گشادن لشکر برو

همان نامور شیر مردان هزار

که بودند با او درآن کارزار

همی راند چون باد لشکر به راه

نه آگه زکار کمین گاه شاه

وزین سو همایون ابا سرکشان

زگفت سپهدار گردنکشان

روان بود و آمد سوی رای هند

نه آگاه از کار مردان سند

چو نزد کمینگه رسیدند باز

فرامرز از آن سو بیامد فراز

سواران دشمن چو آگه شدند

پذیره همه سوی راه آمدند

کمین برگشادند هر دو سپاه

چو پرواز مرغان برآمد ز راه

همه صف کشیدند بهر نبرد

بدان تا ز ایران برآرند گرد

به گردان ایران فرامرز گفت

که امروز مردی نشاید نهفت

بکوشید و چون شیر جنگ آورید

مگر نام نیکو به چنگ آورید

نمردست هر کو میان مهان

برآورده نام نکو در جهان

برآمد ده و دار گردان جنگ

جهان گشت بر هندوان کار تنگ

جز آن گونه بد کار کاندیشه بود

ولیکن نیامد ز پرهیز سود

به ناچار با هم درآویختند

ز ایران و هندی برانگیختند

کسی را که بختش بود نوجوان

چه غم از کمین و سپاه گران

بویژه که باشد خرد یاورش

برآید به گردون گردان سرش

چو دید آن همایون یل پهلوان

بگفتا به گردان نام آوران

که ای شیرمردان با دار و برد

بکوشید در دشت جنگ و نبرد

گه رزم نام نکو جستن است

رخ تیغ هندی به خون شستن است

همه خنجر کینه بیرون کنید

ز دشمن همه دشت پرخون کنید

که دشمن چو نیرنگ پیش آورد

دلیرش ز نام آوران نشمرد

کمین و فریبش ز بیچارگیست

بدین کار ایشان بباید گریست

برانگیختند اسب و برخاست گرد

برآمد خروش از دلیران مرد

چکاچاک شمشیر و گرز سپاه

برآمد بپوشید خورشید و ماه

شب از روز روشن پدیدار شد

سران زیر خنجر گرفتار شد

کمان ور نبود اندر آن رزم کس

همه نیزه و گرزشان بود بس

ز یک دست پور گو پیلتن

به دیگر همایون شمشیرزن

فکندند بر یال اسپان عنان

به زخم تبرزین و گرز سنان

بکشتند از آن هندوان بی شمار

ببارید آتش در آن کارزار

هر آنگه که ایشان ز بالای برز

فرو ریختندی زآورد گرز

یکی لشکری کرد آن نامدار

ز نام آوران پنج ره صد هزار

ابا پیل و کوس و همان ساز جنگ

همان نامداران با فر و هنگ

روان کرد لشکر گروها گروه

از آن کوه و هامون گرفته ستوه

طلایه فرستاد از پیشتر

سپه ده هزاری ز پرخاشخر

سر و ترک و جوشن ابا اسپ و مرد

چنان خورد گشتی به دشت نبرد

که از خاک بشتافتی گر کسی

بدان خاک خون بنگریدی بسی

چنین باشد انجام کردار بد

بداندیش را بی گمان بد رسد

یکی داستان زد بدین سالخورد

هشیوار و داننده کار کرد

هر آن کس که افکند دامی ز راه

نخستین خود افتند در آن دامگاه

به بیداد چون بر رهی چه کنی

سر بخت خود را در آن افکنی

تو تا زنده ای یار یکرنگ باش

به مردانگی از در جنگ باش

بدین گونه تا گشت خورشید زرد

نیاسود لشکر ز جنگ و نبرد

ز چندان سپردار هندی سوار

نماندند جز اندکی در شمار

وگر بد فکنده گروها گروه

به هرگوشه ای تل تل و کوه کوه

بخش ۱۰۲ - آگاهی یافتن رای از لشکر و آمدن از پی فرامرز

چو تاریکی شب پدیدار شد

سپه را ز سر رزم و پیکار شد

فرو هشت در کوه چون پر زاغ

برافروخت کیوان ز کوکب چراغ

فرامرز آسوده با لشکرش

به کام دل خود از آن کشورش

وزآن سو گریزان شده هندوان

سوی رای رفتند جان ناتوان

بگفتند با نامور شهریار

که ما را بد آمد ازین روزگار

فرامرز آمد بر ما دمان

ابا نامداران و جنگ آوران

بکردیم رزمی نه بر آرزو

زما کشته شد لشکر جنگجو

همانا که مان بخت برگشته است

کزین گونه لشکر همه کشته است

چو بشنید رای فرومایه بخت

به تندی برآشفت و آمد ز تخت

یکی لشکری کرد آن نامدار

ز نام آوران پنج ره صد هزار

ابا پیل و کوس و همان ساز جنگ

همان نامداران با فر و هنگ

روان کرد لشکر گروها گروه

از آن کوه و هامون گرفته ستوه

طلایه فرستاده از پیشتر

سپه ده هزاری ز پرخاشخر

وزآن سو فرامرز مانند کوه

ز بس تاختن لشکر او ستوه

طلایه فرستاد بر سوی هند

مبادا که آن بدنژادان سند

بیارند در تیره شب تاختن

فتد در هژبران ز هر سو شکن

همه هر چه بایست کرد و بگفت

سوی خوابگه شد زمانی بخفت

بخش ۱۰۳ - خواب دیدن زال و سخن گفتن با رستم

در آن شب به تقدیر پروردگار

به خواب اندرون زال به روزگار

چنین دید در خواب روشن روان

که بر جانب کشور هندوان

ابر برزکوهی بدی رزمساز

سپاهش سراسر ازو مانده باز

گرفتار گشتی به دست کسی

که بهرش نبودی ز مردی بسی

به یک تیر پرتاب ازو دورتر

همیدون فکنده نظر زال زر

یکی آتشی دید افروخته

که گشتی از آن دشت برسوخته

پدید آمدی مهتری جاثلیق

که برکه برانداختی منجنیق

نهادی فرامرز را اندروی

سوی آتش انداختی همچو گوی

همه گرد آتش چو دریا شدی

تهمتن زناگاه پیدا شدی

چو دیدی پسر را که اندر هوا

سوی آتش آمد پدیدی روا

هم اندر زمان دست کردی دراز

به بر درگرفتش از آن جای باز

چو از خواب برخاست دستان سام

همانگه بر رستم نیکنام

کسی را فرستاد و او را بخواند

چو آمد برش این سخن ها براند

بدو گفت خوابی عجیب دیده ام

کزآن گونه خوابی نه بشنیده ام

فرامرز را دیدم اکنون به خواب

دلم گشت از خواب او در شتاب

گرفتار در دست اهریمن است

گر او را نیابی شود کار پست

کنون زود بشتاب و رو بی درنگ

پسر را مگر بازیابی به چنگ

تهمتن چو دریا برآمد به جوش

برآورد برسان تندر خروش

بپوشید چون باد رومی زره

زپولاد برزد زره را گره

فراز زره جوشن اندر برش

بپوشید ببر بیان پیکرش

برافکند برگستوان رخش را

کمرکرده تیغ جهان بخش را

بفرمود کز نامداران سوار

ابا گرز و جوشن ده و دو هزار

بتازند تا کشور هندوان

برآرند گرد از دل جاودان

نیاسود روز و شب از تاختن

همه رزم بودش به دل ساختن

جهان دیده گوید ز درد پسر

فزون تر نیابی تو درد دگر

که مهریست او را که با جان باب

بیامیخت یزدان چو شیر و شراب

بدان سان همی تاخت سوی نبرد

که از کوه خارا برآورد گرد

بخش ۱۰۴ - رزم کردن رای هندی با فرامرز

زمشرق چو خورشید بفراخت سر

بگسترد زرآب بر کوه و در

ز عکسش جهان کان یاقوت گشت

شب قیرگون روز را توت گشت

بیامد سپهدار هندوستان

به سوی فرامرز کشورستان

برآراست رای برین لشکری

ز هندوستان هر کجا مهتری

ابا هفتصد پیل و مردان کار

زنام آوران پنج ره صدهزار

به تن پیل ها چون که بیستون

که از خشمشان آتش آمد برون

ز گرز و ز شمشیر زهر آبدار

ز خفتان و وز خنجر کارزار

جهان شد ز پولاد چون کوه قاف

تبیره به دلش اندر افتاد کاف

چو آمد به نزدیک ایران سپاه

بر آراست لشکر چو کوه سیاه

یکی صف کشیدند از بهر جنگ

یکی همچو شیر و دگر چون پلنگ

سپهبد چو دشمن بدین گونه دید

روان شد بر کوه و صف برکشید

همایون به قلب اندرون جای کرد

دلیر و سرافراز روز نبرد

ابر میسره گرد شیروی بود

دلاور سوار جهانجوی بود

سوی میمنه بد کیانوش گرد

که رنگ از رخ خور به شمشیر برد

پس و پشتشان گرد جنگی تخوار

به پیش اندرون خود برآراست کار

چو شد راست قلب و جناح سپاه

شد از گرد رخسار گردون سیاه

به مغز سپهر اندرون زلزله

تن بد دلان کرد جان را یله

بتوفید کوه و بجوشید دشت

زمانه ز هیبت دگرگونه گشت

سپاه اندرآمد به پیش سپاه

ده و گیر برخاست زآوردگاه

سپهبد به لشکر نگه کرد وگفت

که کمی و بیشی نشاید نهفت

شمار سپاه تن دشمنان

اگر رای سازم ابا همگنان

به مانند دریا به تل ژرف اوی

ندانم که چون سازم و چیست روی

مگر بخت فرخنده یاری دهد

مرا بر عدو کامکاری دهد

ز هندوستان مرد پانصد هزار

همه نامداران خنجر گذار

ز پیش اندرون هفتصد ژنده پیل

زمین گشت از گرد ایشان چو نیل

کنون مرد باشید ای سروران

بکوشید با نامور مهتران

همی نام بهتر که ماند به جای

به مردی بکوشیم و داریم پای

همه نامداران ایران زمین

فرامرز را خواندند آفرین

که تا سر دراین کار ندهیم و جان

نگردیم از لشکر هندوان

چو بشنید پور گو پیلتن

به دل شادمان گشت از آن انجمن

یکی بانگ زد بر شهنشاه هند

که ای بدنژاد فرومایه سند

تو بر رای شیران کمین آوری

ببین تاکنون چون کنم داوری

من و گرز و شمشیر در دشت کین

ز خونت کنم سرخ روی زمین

بر آرم ز فرمان یزدان پاک

روان سیاهت یکایک به خاک

بر آشفت ازو سرور هندوان

بدو گفت ای سگزی تیره جان

ترا حد کجا تا چنین گفتگوی

هم اکنون برانم ز خون تو جوی

ز جا اندر آمد چو کوه سیاه

یکی حمله کردند شاه و سپاه

چو دریای جوشان که آید به موج

سراندازد از آب ماهی به اوج

به ایرانیان نیزه بگذاردند

سپه را سوی کوه بفشاردند

ابر دامن کوه بردندشان

به زیر پی اندر سپردندشان

ز پیلان و آن لشکر بی شمار

شکست اندر آمد به ایران سوار

بکشتند از ایران سپه ده هزار

سواران گردنکش نامدار

سرنامداران ازآن تیره گشت

چو رخساره بختشان خیره گشت

بدادند یکبارگی جای خویش

بکندند از آوردگه پای خویش

فرامرز فرخنده پاک رای

به آوردگه بر بیفشرد پای

همی کشت از نامداران هند

ز چنگش زبون بود کوه بلند

یکی ژنده پیلی برو تخت زر

نهاده مرصع به در و گهر

نشسته برو خسرو هندوان

چنین گفت با نامور جادوان

بکوشید و پیکار و جنگ آورید

مگر دشمن من به چنگ آورید

فرامرز را پیش من بسته دست

گرفته بیارید برسان مست

چو بشنید لشکر ز رای این سخن

گرفتند گرد یل پیلتن

چو دیوار گرد اندرش جاودان

ببستند و کردندش اندر میان

فراوان برو تیر بگذاردند

به نوک سنانش بیفشاردند

فرامرز چون رزم آن گونه دید

خروشید چون شیر و اندر دمید

پرندآور سرفشان از نیام

برآورد غرنده و گفت نام

بزد خویشتن بر سپاه گران

بیفکند بسیار نام آوران

به یک حمله زان لشکر بی شمار

بیفکند بر خاک و خون یک هزار

ازآن قلبگه تن فراتر کشید

ز گردان ایران یکی را ندید

یکی بانگ زد بر همایون گرد

نکوهش بکرد او بدان دستبرد

بدو گفت کای نامور پهلوان

یکی لشکرآور بر من دمان

همایون سپه را همه گرد کرد

سوی پهلوان اندرآمد چو گرد

فرامرز چون دید گفت ای سران

نه هنگام تیغ است و گرز گران

نسازید کس رزم را جز به تیر

زمین را ز پیکان کنید آبگیر

چو آرید سوفار زه را به شست

سوی پیل دارید یکباره دست

بدوزید خرطوم هاشان به تیر

که از تیر سازید پیلان اسیر

کمان برگرفتند گردان جنگ

به پیکان پولاد و تیر خدنگ

چو شست از بر زه فکندی گره

کمان چین برو بر نهادی زره

چو تنگ آمدی گوش نزدیک گوش

زپیکان شدی قبه پولاد پوش

به یکبار تیر از کمان سی هزار

برفتی به سان تگرگ از بهار

ز خرطوم پیلان بکردی گذر

ز سینه نهادی سر اندر جگر

سه نوبت بدین گونه انداختند

زمین را زپیلان بپرداختند

از آوردگه پیل برتافت روی

ز پیکان پولاد شد چاره جوی

سراسر سپه را به هم برزدند

بکشتند و بستند و بر سر زدند

چو آوردگه شد ز پیلان تهی

فرامرز فرمود تا آنگهی

سوی گرز و شمشیر دست آورند

به خنجر بر ایشان شکست آورند

گرفتند کوپال و خنجر به دست

برآمد هیاهوی برسان مست

چکاچاک شمشیر و گرز و تبر

خروش سواران پرخاشخر

زمین و زمان را زهم بردرید

فلک دامن از بیم درهم کشید

سپهبد کمندی ز فتراک در

دلش پرزکین و پر از جنگ سر

به تیغ و سنان و به گرز و به مشت

ز هندو فراوان دلیران بکشت

کیانوش شیراوژن از میسره

ابا لشکر خویشتن یکسره

برآمد چو ابری پر از گرز و تیغ

ببارید زوبین و خنجر ز میغ

شکسته شد از میسره میمنه

یله کرد هندو سلاح و بنه

چو از میمنه دید شیروی گرد

کیانوش را با چنان دستبرد

برون تاخت با لشکر از دست راست

سنان بر دل هندوان کرد راست

به اندک زمان زان سپاه بزرگ

نماندند یک تن دلیر و سترگ

چه کشته چه افکنده در راه پست

همه سرنگون گشته مانند مست

بخش ۱۰۵ - گرفتن فرامرز،رای هندی را به کمند

فرامرز شیرافکن پهلوان

همی تاخت هر سو چو شیر ژیان

ز گرزش سران اوفتاده چو گو

زتیغش روان گشته خون آب جو

درفش شه هندوان را بدید

کزآن سو بر قلبگه شد پدید

برون تاخت مانند کوهی ز جای

به سوی سپهبد شه هند رای

رسید اندر آن زنده پیل ژیان

که بود از برش خسرو هندوان

چو نزدیک شد گرزه گاوسار

فرو برد در زین یل نامدار

کمند از بر زین روان برگشاد

چو آمد به نزدیک جادو نژاد

بینداخت آن تابداده کمند

سر شاه هند اندر آمد به بند

ز بالا زدش بر زمین همچو گوی

پر از خاک کرد و پر از گرد روی

فرو دآمد از بارگی نره شیر

بغرید چون اژدهای دلیر

ببستش دو بازو به خم کمند

چنین است آیین چرخ بلند

کسی را اگر سال ها پرورد

به جز نیک و پاکی در او ننگرد

چو ایمن کند مرد را یک زمان

از آن پس به جانش نبخشد امان

ز زتخت اندر آرد نشاند به خاک

ازین کار نه ترس دارد نه باک

چنان پادشاهی سرافراز بخت

به شبگیر با تاج و باکام و تخت

کند چند روزش اسیر کمند

به خواری سر و یال در زیر بند

فلک را ندانم چه داری گمان

که ندهد کسی را به جان خود امان

به مهرش مدار ای برادر امید

اگر چه دهد بیکرانت نوید

که فرجام از وی نبینی وفا

اگر چه به ظاهر بود با صفا

فرامرز چون دست خسرو ببست

سپردش به گردان و خود بر نشست

یکی حمله آورد بر چپ و راست

بر آن هم چنین هندیان کرد راست

چو باد از بن و بیخ برکندشان

چه کشته چه خسته برافکندشان

ز نیزه زمین کان یاقوت گشت

اجل را از آن جان ها قوت گشت

ابا نامداران هندوستان

همان سندی وبلکه جادوستان

نماندند یک نامور را به جای

چه کشته چه افکنده در زیر پای

یکی بهره زیشان گریزان شدند

زبیم فرامرز بی جان شدند

یکی غلغل آمد زایرانیان

فرامرز بشنید نام آوران

همان گه یکی گرد تیره بخاست

که گفتی زمین گشت با کوه راست

درفش تهمتن بیامد ز راه

ابا نامداران زابل سپاه

همان در زمان پیلتن در رسید

فرامرز چون روی رستم بدید

فرود آمد از اسپ و روی زمین

ببوسید و بر باب کرد آفرین

چو رستم فرامرز یل زنده دید

توگویی فلک نزد خود بنده دید

ببوسید چهر فرامرز شیر

بدو گفت کای پور سام دلیر

سپاس از جهانبان روز شمار

که دیدم تو را زنده در کارزار

دلم شادگشت از تو ای نامور

که هم پهلوانی و هم با گهر

فرامرز پای پدر بوسه داد

دل از دیدنش گشت خندان و شاد

شه هندوان را هم اندر زمان

برهنه سرو پا به بند گران

چو آمد به نزدیک رستم فراز

زمین را ببوسید وکردش نماز

بدو گفت رستم که ای نامدار

تو نشنیده ای گفته شهریار

که هرکس که جویای نامست و ننگ

نخستین به خون شست باید دو چنگ

دریغ آیدم برز و بالای تو

تبه کردن کشور و جای تو

که باب تو آن مرد روشن روان

مرا یار بودی به گاه توان

ولیکن به بندت برم نزد شاه

بدان تا بدانی تو ارج کلاه

از آن پس سپهدار روشن روان

نگه کرد صحرا کران تا کران

همه دشت هندوستان سر به سر

پراکنده هر جای زر و گهر

همان تاج و تخت و کلاه و کمر

چه گرز و چه جوشن چه تیغ و چه سر

بفرمود رستم که گرد آورید

یکایک به نزدیک من بسپرید

فراز آوریدند چون کوه کوه

که گشتی زدیدنش دیده ستوه

تهمتن از آن بهر شاه جهان

نخستین برون کرد پیش مهان

بفرمود از آن پس که سازید بند

ز زر گرانمایه بندی بلند

نهادند بالای سالار هند

سرافراز شاه و سپهدار سند

ابر پشت پیل ژیانش نشاند

به ایران همانگاه لشکر براند

بخش ۱۰۶ - بازگشتن فرامرز از هند به ایران زمین

سپهبد چو از کوه لشکر کشید

شب تیره ابر سیه بر درید

چو زرین درفشی برآورد زاغ

سرش برتر آمد ز افراز باغ

بر شاه ایران زمین کرد روی

ابا پور فرخ گو نامجوی

به شادی همی رفت آن راه دور

دلش بود خرم ز کردار پور

همه راه با باز و با یوز و سگ

ز زنخجیر و از مرغ پرواز و تک

گهی پهلوان زاده پرهنر

به پیکان فکندی دل گورنر

گهی یوز بود و گه از کوه غرم

چو بادش گرفتی به تک گرم گرم

گهی با سگ اندر بد آهو به تک

به تیزی ز آهو سبق برده سگ

بدین شادمانی فزون از دو ماه

تهمتن همی راند لشکر به راه

چو آمد به نزدیک ایران زمین

از ایشان خبر شد به شاه گزین

پذیره فرستاد گردانش را

همه نامداران ایرانش را

ببردند پیل و سپاه و درفش

همان کوس زرین و زرینه کفش

جهان پر غریو و هوا پر خروش

غو پهلوانان بدرید گوش

رسیدند بر پهلو سرفراز

یکایک ببردند او را نماز

تهمتن بزرگان ستایش نمود

سزاوار هر کس بدان سان که بود

از آن پس براندند تا پیشگاه

به دیدار نام آور پادشاه

چو آمد تهمتن بر تخت شاه

جهاندار برخاست بر رسم و راه

گرفتش به بر روی او بوسه داد

به دیدار پور و پدر گشت شاد

ببوسید روی فرامرز شیر

جوان جهان گیر و گرد دلیر

همان نامداران که با او بدند

ابر شهریار آفرین خوان شدند

یکایک بپرسیدشان شهریار

ز رنج ره دور و از کارزار

ب رتخت شه جمله سر بر زمین

نهادند و کردند برو آفرین

بفرمود تا خوان بیاراستند

خورش هر چه بهتر از آن خواستند

چو خوردند نان سروران مهان

یکی بزمگه ساخت شاه جهان

ز آواز نای و ز بانگ سرود

همی داد ناهید جان را درود

ز الحان بربط ز آواز چنگ

ز بوی گل و لاله خوب رنگ

هوا پر نوا و زمین پر نگار

سمن بر پری چهرگان میگسار

شهنشاه کیخسرو نامور

بپرسید از رستم پر هنر

ز کردار اسپهبد نوجوان

هژبر فرامرز روشن روان

تهمتن به پاسخ زبان برگشاد

به شه کرد رزم فرامرز یاد

از آن رزم هایی که او کرده بود

ز کار تجانو که بسپرده بود

ز کار کمین کردن هندوان

ز مکر و فریب شه جادوان

بسی آفرین کرد شاه جهان

برآن نامور پهلوان جهان

همان باده خوردند تا نیم شب

گشاده به آسایش و کام لب

چو شد سرگران هر کسی از شراب

برفتند مستان سوی جای خواب

بخش ۱۰۷ - بخشیدن کیخسرو،رای هندی را به فرامرز

سپیده چو از باختر زد درفش

چو کافور شد روی چرخ بنفش

زمین تازه شد کوه چون سندروس

ز درگاه برخاست آواز کوس

فرامرز با رستم پهلوان

برفتند نزدیک شاه جهان

فرامرز در باره شاه شد

سخن گفتن شاه همراه شد

که با من نکویی بسی کرد رای

هنر در دل خویشتن کرد جای

بدان گه که من اوفتادم برش

یکی نامداری ببد لشکرش

بسی نیکویی ها از او دیده ام

به دانش مر او را پسندیده ام

کنون چشم دارم ز شاه جهان

که بخشد برو ملک هندوستان

بدان کو مرا دوستداری نمود

نباید بدو رنج و خواری نمود

چو بشنید شاهنشه دادگر

ورا گفت بخشیدمش سر به سر

ببر همچنانش به هندوستان

به سوی بر و بوم جادوستان

به خوبیش بر تخت شاهی نشان

از ایدر فراوان ببر سرکشان

که آن بوم و بر تا به دریای چین

به شاهی تو را دادم ای پاک دین

به خوبی بساز و میازار کس

نه از کارداران برنجید بس

کشاورز را نیکی آور به جای

زتو نام باید که ماند به جای

فرامرز روی زمین داد بوس

بدو گفت ای شاه با پیل و کوس

یکی بنده ام پیش تختت به پای

چنان چون بفرمایی آرم به جای

شه هندوان را طلب کرد شاه

بدو خلعتی داد زیبای گاه

نوازید بسیار و اندرز کرد

سپهدار هندی آن مرز کرد

بدو گفت من شاه را بنده ام

به فرمان و رایش سرافکنده ام

نپیچم من از چاکران تو سر

گرم دیده خواهند ای نامور

زمین را ببوسید و آمد به در

ره هند را تنگ بسته کمر

از آن پس که آمد برون شاه هند

سپهبد فرامرز نیکی پسند

ورا بر در خیمه خویشتن

ابا نامداران یکی انجمن

به می خوردن اندر نشستند شاد

یکی شب ببودند تا بامداد

چو خورشید بر چرخ بگذارد پای

خروش جرس خاست با بانگ نای

روان شد فرامرز با رای هند

سوی شهر خود از ره مرز سند

چو تنگ اندرآمد سوی هندوان

یکی آگهی آمد از پهلوان

که بر هندوان دیگری خسرو است

شهنشاهی و نامداری گو است

سرافراز مردی مهارک به نام

سپهدار و گردنکش و خویش کام

از آن گه که آن پهلوان سترگ

ازیدر بشد نزد شاه بزرگ

بزرگان هندوستان همچنان

گزیدند شاهی دلیر و جوان

نشاندند بر تخت و بر تاج زر

به فرمانش بستند یکسر کمر

همه عهد کردند مردان هند

بزرگان و گردان و شیران سند

که گر تیغ بارد به ما از سپهر

نسازیم با رای از روی مهر

همانا که کیخسرو از راه کین

ورا کرده باشد نهان در زمین

وگر زنده باشد در این بارگاه

نه دیهیم یابد نه تخت و نه گاه

چو این گفته بشنید مردی ژیان

شگفتی نمودش بیامد دمان

بر رای هند این سخن باز گفت

چو بشنید از او رای پاسخ بگفت

که آن بد رگ بد تن بد نژاد

مهارک که بر تخت من کرده یاد

یکی بنده ای بود باب مرا

پرستنده خاک و آب مرا

ز فرمان من شاه کشمیر بود

بدان کشور و مرز او میر بود

من از جان گرامی ترش داشتم

سر او ز هر کس برافراشتم

کنون او ز بد خویی و بد تنی

پدیدار کرده است اهریمنی

ره ایزدی هشت و از راه شد

چو بد گوهری کرده گمراه شد

نکو گفت دانای آموزگار

که از بدگهر چشم نیکی مدار

به نوش ار کسی زهر را پرورد

مه و سال ها رنج و سختی برد

سرشتش دهد از می واز انگبین

به کام اندرش شیر و ماء معین

سرانجام راز آشکارا کند

همان گونه خویش پیدا کند

فرامرز گفت ای جهان دیده شاه

تو زان بد کنش دل مگردان ز راه

به توفیق دادار فیروزگر

ز تختش نگون اندر آرم به سر

یکی نامه باید نوشتن بدو

به نامه شود گونه این گفتگو

اگر رام گردد بدین بارگاه

بیاید سپارد تو را جایگاه

وگرنه به گرز و به شمشیر تیز

برانگیزم از جان او رستخیز

بدو رای گفتا که فرمان تو راست

دلم بسته رای و فرمان تو راست

بخش ۱۰۸ - نامه فرامرز با مهارک هندی

بفرمود شیر ژیان تا دبیر

بیاورد بر خامه مشک و عبیر

نویسد یکی نامه پاکیزه وار

به نزدیک آن مرد ناهوشیار

چو مشکین زبان مرغ شیرین سخن

به قرطاس بر درفشاند از دهن

ز دریای فکرت برانگیخت موج

ز کلک اندر آورد در فوج فوج

سر نامه نام خداوند داد

نگارنده آدم از خاک و باد

خداوند دارای هر دو سرای

به پیروزی و مهتری رهنمای

از او باد بر شاه ایران درود

که ایران و توران از او باد زود

جهاندار بخشنده و پاک دین

برو تا جهانست باد آفرین

مر این نامه را گرد روشن روان

فرامرز پور گو پهلوان

به نزد مهارک بد بدنژاد

کجا نام باب او نیارد به یاد

ز بی دانشی بسته ای برتری

تو بد گوهری از سگان کمتری

ز بد گوهری از تو این بس نشان

که بی نام بر تخت گردنکشان

نشینی و از خود نیایدت شرم

به گیتی ندانی همی سرد و گرم

کسی تاج و تخت از خداوند خود

بگیرد نشیند برو این سزد

تو را کردم آگه کزین برتری

شوی همچنان بر ره کهتری

وگر سر بتابی ز اندرز من

سرت را همی دور بینی ز تن

تو دانی که چون من کنم رای جنگ

ز تیغم بسوزد به دریا نهنگ

فرستاده ای جست مانند باد

روان کرد نزدیک آن بد نژاد

خود و رای و گردان ایران سپاه

ابا باده و رود و نخجیرگاه

گهی گور زد گه به نخجیر تاخت

گه آسایش از خوابگه بزم ساخت

فرستاده نزد مهارک رسید

ورا از بر تخت با تاج دید

به گرد اندرش نامور مهتران

رده برکشیده ز هندی سران

بدو داد آن نامه دل شکن

دبیرش برو خواند آن انجمن

مهارک برآشفت مانند دیو

از آن نامه نام بردار نیو

یکی بانگ زد بر فرستاده تند

کجا سست شد پا زبن گشت کند

مرا همچنان رای داند مگر

به فیروزی بخت و فر و هنر

اگر من کنم رای آوردگاه

کنم روز روشن به چشمش سیاه

فرستاده را خوار کرد و براند

همی آتش خشم زو برفشاند

هم اندر زمان لشکری گرد کرد

که شد روز روشن برو لاجورد

سپاهی همه خیره و گرز دار

یلان سرافراز خنجرگذار

ز قنوج و کشمیر و از مرز هند

ز چین و ز ماچین و از مرز سند

ز مردان گرد از در کارزار

برون کرده شد چار ره صد هزار

همان پیل با طوق و با تخت زر

فزون از دو ششصد بدی بیشتر

روان کرد ازینان سپاهی گران

پر از خشم و کینه ز جنگ آوران

غو کوس و گرد دلیران جنگ

زمان کرد تار و زمین کرد تنگ

وز آن سو فرستاده سر فراز

چو آمد به نزد فرامرز باز

یکایک ز گفت مهارک بگفت

نکردش برو هیچ گونه نهفت

چو بشنید ازو نامور پهلوان

برآشفت مانند پیل ژیان

پر از خشم و کین کرد سوگند یاد

به مهر و نگین و به کین و به داد

به دارای کیوان هرمزد و شید

به بزم و به رزم و به بیم و امید

که من زان سنگ بدرگ تیره جان

ستانم همه مرز هندوستان

به رزمش ز آورد پیچان کنم

چو برباب زن مرغ بریان کنم

بفرمود تا برنشیند سپاه

به تندی بشد سوی آوردگاه

یکی ژرف رودی به پیش آمدش

ز پهنا به یک میل بیش آمدش

چو تنگ اندر آمد سوی ژرف رود

بفرمود تا لشکرآمد فرود

مهارک چو شنید کآمد سپاه

سوی ژرف رود آمد از جایگاه

پیامی فرستاد زی پهلوان

که از آب بگذر سپیده دمان

وگرنه بفرمای تا بگذرم

بدین ژرف دریا خود و لشکرم

به هامون چو آیم برآرای جنگ

یکی تا ببینی نهنگ و پلنگ

پیامش به گوش سپهبد رسید

زخشم مهارک دلش بر دمید

چنین داد پاسخ که بگشای راه

که از آب من بگذرانم سپاه

به مردی مرا باید آمد برت

به هامون ز گفت تو بر لشکرت

مهارک چو بشنید گرد آورید

سپه را چو تیره شب اندر رسید

لب رود پر پشته بود از درخت

درختان شاخ آور جای سخت

بفرمود تا بر لب جویبار

کمین ها کنند از پی کارزار

که چون پهلوان با سپه سوی رود

درآید ز بهر گذشتن فرود

به هنگام بیرون گذشتن ز آب

به ایشان بگیرند ره بر شتاب

سگالش نمودند و برخاستند

به هر سو کمینگه برآراستند

بخش ۱۰۹ - گذشتن فرامرز از آب و رزم کردن با مهارک

چو خورشید بر چرخ گشت آشکار

جهان کرد روشن به رنگ بهار

فرامرز یل ساز رفتن گرفت

به دل اندر اندیشه کردن گرفت

که بر ما گر ایشان کمین آورند

به آب اندرون رخ به چین آورند

نباشد بجز کامه هندوان

به نامردی از ما بپرد روان

خردمند گوید به هنگام جنگ

شتاب آوریدن به جای درنگ

همه انده و رنج بار آورد

پشیمانی و غم به کار آورد

به اندیشه بفکند نزدیک رای

بدان تا ببیند در آن کار رای

بدو گفت رای ای سرافراز گرد

تو این جادوان را مپندار خورد

که ایشان بداندیش و بد گوهرند

به افسون و نیرنگ کین آورند

در این کار اندیشه باید بسی

ره آب پرسیدن از هر کسی

سگالید باید یکی چاره ای

کزان ناید از پیش بیغاره ای

مگر کان سپاه گران پرشتاب

فراتر شود از لب رود آب

تو آنگه گذرکن بدین آب تیز

که دشمن ز پیش تو گیرد گریز

سپهبد چنین پاسخش داد باز

که ای شاه دانای گردن فراز

چنین دان که هرکس که او نام جست

به خون شست رخسار خود از نخست

نه از آب و آتش بپرهیزد او

ز تیغ اجل نیز نگریزد او

بدو گر در آید زمانه فراز

نگردد به مردی و پرهیز باز

چنین گفت روشن دل رهنما

که گر نام جویی مترس از بلا

من این رزم را چاره پیش آورم

کزین آب بی رنج دل بگذرم

بفرمود تا زان درخت بلند

فراوان ببرند و گرد آورند

از آن پس ببندند بر یکدگر

فشاندند خاشاکشان بر زبر

فراوان ازین گونه برساختند

چو کشتی به آب اندر انداختند

نشستند بر هر یکی زان هزار

کمان ور سپردار و مردان کار

به اسپان برافکنده بر گستوان

دوان گشته مانند کوه روان

فرامرز گرد افکن نامدار

چو تنگ اندر آمد سوی رودبار

ز پشته مهارک زمین برگشاد

بیامد سپاهش به کردار باد

به تیر و به زوبین زهر آبدار

بکشتند از ایرانیان بی شمار

ز خون آب دریا چو شنگرف گشت

بدرید بانگ یلان کوه و دشت

سپهبد چنین گفت با سرکشان

که یکسر برآرید بر زه کمان

بر ایشان ببارید همچون تگرگ

ز ابر کمان تیر باران مرگ

سپه چون به ترکش درآورد چنگ

رها گشت از شست تیر خدنگ

ز پیکان پولاد جوشن گذار

زمین بر لب آب شد لاله زار

چو از تیر آن رزم را ساختند

لب آب از ایشان بپرداختند

به هامون برآمد سپهبد ز آب

سپاه از پی او همه با شتاب

چو شیران نشستند بر بارگی

کشیدند خنجر به یکبارگی

سپاه از دو رویه رده برزدند

به هم نیزه و تیر و خنجر زدند

به هندو سپه بد چو مور و ملخ

کشیده به هامون چو بر کوه یخ

فرامرز گردنکش رزمخواه

به نیزه برآمد به آوردگاه

به هر حمله زان نیزه جان ستان

فکندی دو صد شیردل را روان

فراوان بیفکند مرد و ستور

برآورد از لشکر هند شور

ز هندو یکی شیر دل پیش صف

به سان هیون بر لب آورده کف

دلاور سواری به کردار کوه

زمین از گرانیش گشته ستوه

خروشید چون پهلوان را بدید

یکی خنجر آبگون برکشید

بیامد بگردید با پهلوان

چو پیل دمان یا هژبر ژیان

بینداخت زهر آبگون خنجرش

که از تن ببرد همه پیکرش

سپر بر سر آورد آن نامدار

بزد آن چنان تیغ زهرآبدار

سپر گشت از ضرب آن تیغ تیز

دو نیمه به روز نبرد و ستیز

سپهبد یکی تیغ زد بر سرش

به سختی بیفتاد خود از سرش

برآهیخت هندو ازین گونه گرز

فروهشت چون گرز بالای برز

پیاده درآویخت با پهلوان

ستیزنده هندی تیره روان

بیامد به نزد سپهدار گرد

گرفت آن کمربند جنگی گرد

کش از پشت زین در رباید مگر

سپهبد گرفتش بر و یال و سر

بپیچد چون گردن گوسفند

و یا گور در جنگ شیران نژند

بکند از تنش سر به کردار گوی

دو لشکر بمانده شگفت اندروی

بینداخت آن سر سوی هندوان

ز هولش بترسید جمله روان

مهارک چو دید آنچنان دستبرد

به ایران سپه بر یکی حمله برد

ز گرد سپه تیره شد روی روز

گریزان شد از چرخ گیتی فروز

همانگاه تیره شب اندر رسید

جهان چادر تار بر سر کشید

زهم بازگشتند هر دو سپاه

نبد گاه و بیگاه آوردگاه

مهارک چو تیره شب آمد پدید

سپه را برآن کوه گرد آورید

بر آن بد که آن شب شبیخون کند

ز دشمن در و دشت پر خون کند

سواری فرستاد زان سو به راه

به کارآگهی نزد ایران سپاه

طلایه بداند که چنداست و چیست

ز لشکر که خفتست و بیدار کیست

بیامد نگه کرد هر سو بسی

طلایه ندید او ز ایران کسی

فرامرز تنها لب رود و دشت

همی از بر پاس لشکر بگشت

پژوهنده هندو از آن سرفراز

نبود آگه اندر شب دیرباز

شبی بود بس تیره چون آبنوس

نه آوای اسب و نه آواز کوس

سپهبد چو نزدیک هندو رسید

سمندش خروشید و اندر چمید

همیدون زبالای هندو خروش

بیامد فرامرز بگشاد گوش

خدنگی به هنجار آواز اسب

بینداخت برسان آذرگشسب

بزد بر سر هندو تیره جان

همانگه برون رفتش از تن روان

مهارک زمانی همی بود دیر

ز کار فرستاده برگشت سیر

چو هندو نیامد به نزدیک او

پر از درد شد جان تاریک او

بدانست کو را از ایران سپاه

بد آمد به سر کار گشتش تباه

سرش گشت پر درد و دل پر ز کین

به ابرو درآورد از خشم چین

بخش ۱۱۰ - رزم فرامرز با مهارک هندی

چو خورشید با تیغ و زرین سپر

نشست از بر تخت و دیهیم زر

سراسر درخشنده شد زو زمین

دو لشکر نشستند بر پشت زین

مهارک سپه را به هامون کشید

ز گرد سپه شد جهان ناپدید

چو رعد بهاران بغرید کوس

زمین تیره گشت و سپهر آبنوس

دمید آتشی اندر آن کارزار

شرارش سنان بود و خنجر شرار

همی گرد بر رفت مانند دود

ز آسیب رخساره مه کبود

مهارک چنان ساخت مانند کوه

زمین بود از لشکر او ستوه

بدش هفت گرد دلاور جوان

همه کار دیده چو پیل ژیان

به تن هر یکی همچو کوهی سیاه

به مردی فزون هر یک از صد سپاه

به تندی چو باد و به پویه چو برق

سراپای ایشان به پولاد غرق

بیاورد پیش سپه شان بداشت

پس هر یکی لشکری برگماشت

به پیلان بیاراست پس میمنه

پس و پشت لشکرش جای بنه

بیاراست چون میمنه میسره

به پیلان جنگ آزما یکسره

باستاد در قبلگه خویشتن

ابا او یکی نامدار انجمن

سپهبد نگه کرد و خیره بماند

به دل بر همی نام یزدان بخواند

همی گفت کاندر جهان کس ندید

بدین گونه لشکر نه هم کس شنید

بدو رای گفت ای جهان پهلوان

بمان تا هم اکنون به روشن روان

فرستم به هر گوشه ای مهتری

به هر جا که مردیست در کشوری

دگر نامداران که با من بدند

کنون پیش آن بد کنش ریمن اند

بخوانم یکایک دهم شان نوید

به گنج و به کشور به خوبی امید

بدان تا بیایند نزدیک من

برافروزد این رای تاریک من

سپهبد بدو گفت کاین خود مباد

که من یار خواهم ز هندو نژاد

همی چشم دارم به روز نبرد

مگر در زمانه نماندست مرد

تو این لشکر اندک من مبین

هنر باید از مرد هنگام کین

تو ای نامور شاه دلشاد باش

ز تیمار این لشکر آزاد باش

دلاور بیاراست لشکرش را

گزیده سواران در خورش را

ابر میمنه اشکش شیردل

که از خاک کردی به شمشیر گل

سوی میسره گرد نستور بود

ز تیغش دل دیو رنجور بود

چو با میمنه میسره برگماشت

به قلب اندرون رای را بازداشت

به پیش اندرون جای خود برگزید

ز آوردگه گرد کین بر دمید

سپاه از دو رویه کشیدند صف

همه خنجر و گرز و نیزه به کف

چنان بر زدند و برآویختند

که از خاک و خون گل برانگیختند

برون کرد از آن سپه هفت گرد

که بنماید اندر هنر دستبرد

به پیش آمدش پهلو شیردل

به دست اندرش خنجر جان گسل

بیاویخت آن دیو با پهلوان

خروشی برآمد ز هر دو جوان

خروشید هندو به کردار ابر

به دست اندرش تیغ و بر تنش گبر

حواله نمود از سر گرد تیغ

سپهبد به کردار غرنده میغ

سپر بر سرآورد چون شیر نر

فرو برد چنگش به بند کمر

گرفت و برآورد و زد بر زمین

برو رای هندی بکرد آفرین

چو او کشته شد دیگری همچو دیو

که بود از نهیبش جهان پر غریو

بیامد بر نامور پهلوان

به زین اندر افکند گرز گران

سنان بر سپهدار یل راست کرد

برافشاند بر چرخ گردنده گرد

بزد نیزه بر سینه پهلوان

سوار هنرمند روشن روان

به تن برش جوشن همه بردرید

فرامرز یل تیغ کین برکشید

زهندو غمی گشته و دل دژم

بزد خنجر و نیزه کردش قلم

دگر ره برآورد و زد بر سرش

به خون غرقه شد دوش و یال و برش

یکی شادی آمد ز ایرانیان

کزآن درد بفزود بر هندوان

بیامد بر او تیغ کین کارگر

ز جای اندر آمد یل پر هنر

بزد تیغ بر گردن نامدار

به دو نیمه شد اسب و جنگی سوار

دگر هندوی همچو کوه سیاه

ز آهن قبا و ز آهن کلاه

بیامد گرازان بر پهلوان

زمین گشته در زیر اسبش نوان

به دست اندرش نیزه آهنین

دلش پر ز خشم و رخش پر ز چین

به نیزه بر آن شیردل حمله کرد

ز گردش رخ هور شد لاجورد

سپهبد بیامد برش تازیان

برو راست کرده به تندی سنان

چو آمد بزد بر کمربند اوی

ز زین در ربودش به کردار گوی

ز پشت تکاور برافراشتش

به کردار مرغی بینداختش

همه پشت و یال و برش کرد خورد

روان پلیدش به دوزخ سپرد

بیامد دگر هندوی چون هیون

لبان پر ز کف دیده ها پر ز خون

همی آتش افشاند گفتی ز ابر

خروشش بدرید گوش هژبر

یکی خشت زهرآبداده به چنگ

دمان و ژیان همچو جنگی پلنگ

بگردید با پهلوان دلیر

یکی باره ای همچو کوهی به زیر

بینداخت رخشنده خشت گران

برآمد به بازوی شیر ژیان

سپهبد برآشفت چون پیل مست

چو بازوش از خشت هندو بخست

از این گونه برداشت کوپال را

به گردون برافراشته یال را

برآورد و زد سخت بر مغفرش

چو گو زیر پا اندر آمد سرش

بیامد زهندو دگر سروری

به زیر اندرش بادپا اشقری

همیدون برآویخت با نامور

سرافراز با خود و درع و سپر

ز کینه پرند آوری برکشید

خروشید و جوشید و اندر دمید

بزد بر سمند سپهدار گرد

سر بادپا بر زمین را سپرد

چو اسپ گرانمایه آمد به گرد

ز پشت سمند آن یل شیر مرد

بجست و دم اسب هندو گرفت

بگرداند و زد بر زمین ای شگفت

چنان زد که شد خورد در کارزار

همان اسب جنگی و نامی سوار

پیاده چو دیدند ایرانیان

فرامرز را همچو شیر ژیان

ببردند یک خنگ پولاد سم

خروشید با نای رویینه خم

نشست از بر اسب و پولاد تیغ

گرفت و بیامد چو غرنده میغ

برآن لشکر هندوان حمله کرد

بزرگش نبود هیچ پیدا نه خورد

ز تیغش زمین گشت دریای خون

پس سروران اوفتاده نگون

به هفتم دگر هندوی سرفراز

به دست اندرش خنجر جان گداز

بیامد بغرید چون دیو زوش

گرانمایه خنجر نهاده به دوش

بزد خنجر آبگون بر سرش

به دو نیمه شد کتف و یال و برش

چو از هفت سرور بینداخت سر

سپاهش ابر هندوان گشت فر

به جنگ اندر آمد سراسر سپاه

برآمد همه خاک آوردگاه

وز آن سو مهارک بزد کوس و نای

بجنبید و برداشت لشکر ز جای

به پیش اندر آورد پیلان مست

کجا زیر پیشان شدی کوه پست

به ایران سپه برفکندند پیل

ز گرد سپه شد هوا همچو نیل

دلاور سواران ایرانیان

کمان بر زه و تنگ بسته میان

یکی تیره باران بکردند سخت

تو گفتی فروریخت شاخ درخت

زمین شد ز باران تیر خدنگ

ابر پیل و بر پیلبان تار و تنگ

بدوزید خرطوم پیلان به تیر

شد از تیر روی زمین آبگیر

ز تیر یلان روی برگاشتند

همه رزمگه خوار بگذاشتند

سپردند لشکر همه زیر پای

ز هندو نماندند لشکر به جای

فکندند و گشتند و خستند شان

گرفتند و بردند و بستندشان

از ایشان بسی خواسته یافتند

چو در جستن نام بشتافتند

ز اسب و ز دیبا و در و گهر

ز پیل و ز تخت و ز تاج و کمر

به غارت هر آن چیز هر کس که داشت

فرامرز یکسر به ایشان گذاشت

شب آمد به خرم دلی بازگشت

ابا بخت فرخنده دمساز گشت

چنین است آیین جنگ و نبرد

سری بر سپهر و سری زیر گرد

گهی شادکامی دهد گاه رنج

بود شادی و رنج هر دو سپنج

چو بر مرد سر خواهد آمد زمان

نخواهد به گیتی بدن جاودان

همان به که با نام نیکو رود

به مردی ز گیتی بی آهو رود

وز آن سو چو هندو سپه بر شکست

کس از نامداران هندو نرست

بزرگی ابا سی هزار از سران

ابا پیل و با تیغ و گرز و کمان

گریزان شد از مهرک بد نژاد

بیامد بر رای نیکو نهاد

بخش ۱۱۱ - گریختن مهارک از فرامرز

مهارک چو تیره شب اندر رسید

ز گردان هندی سواری ندید

جهان پیش چشم اندرش تیره گشت

ز کار زمانه سرش خیره گشت

بدان تیره شب در گریزان برفت

سوی راه کشمیر پویید تفت

سراپرده و خیمه آنجا بماند

شب تیره با ویژگانش براند

چو شب روز شد تنگ بسته میان

سواری طلایه ز ایرانیان

بیامد بر پهلوان باز گفت

هویدا بدو گفت راز نهفت

که دشمن گریزان شدست از برت

بترسید از جان گزا خنجرت

سپهبد یکی داستان کرد یاد

که از پیش ما دشمن بدنژاد

چو کشته نباشد گریزنده به

گریزنده خصم از ستیزدنده به

بفرمود پس گرد شیروی را

دلاور سوار جهانجوی را

بدان تا ببندد بدان کین کمر

رود از پی دشمن خیره سر

نماند که آرام گیرد به راه

به خنجر کند روز بر وی سیاه

مبادا سپاه آورد ناگهان

بدو بازگردد سراسر جهان

بدادش ز گردنکشان ده هزار

سواران جنگ آور و کینه ساز

به می دست بردند با شاه هند

به شادی نشستند بر گاه سند

گرفتند بر جای شمشیر جام

همی باده خوردند از جام کام

به مغز سپهر اندرافتاد جوش

ز آواز رامشگر و بانگ نوش

بدین گونه یک هفته شادان بخورد

گهی گور زد گاه نخجیر کرد

تو نیز ای برادر ببخش و بخور

که بخشش جوانیست زی رهگذر

مخور غم که چون بر سر آید زمان

چه غمگین گه مرگ و چه شادمان

سر هفته زان جا سپه برگرفت

سوی شهر قنوج ره برگرفت

همه راه تازان به نخجیر گور

ز تیرش دل شیر پر شر و شور

وزآن سوی شیرو چو شیر ژیان

همی رفت بر سان تیر از کمان

چو با شهر کشمیر نزدیک شد

جهان بر بداندیش تاریک شد

مهارک ز لشکر بر افراخت سر

یکی لشکری دید پرخاشگر

به پیش اندرون مهتری سرفراز

دلیران به کین چنگ کرده دراز

جهان تیره شد پیش چشمش به رنگ

ندید آن زمان هیچ جای درنگ

همی تاخت تا شهر کشمیر زود

برفت اندر آن شهر کو میر بود

سبک بر در شهر صف بر کشید

به سرنیزه و گرز و خنجر کشید

بخش ۱۱۲ - رزم شیروی با مهارک

سپه را برانگیخت شیروی گرد

بر ایشان هم از گرد ره حمله برد

بزد بر سپاه مهارک سپاه

یکی رود خون خاست زآوردگاه

سپه را به یک حمله از جا بکند

به دروازه شهرشان درفکند

فراوان ز هندو سپه کشته شد

ز کشته در شهر چون پشته شد

مهارک چو افکند خود را به شهر

ز بیشی نمودن غم آمدش بهر

ببستند دروازه شهر تنگ

ز باره فراوان ببارید سنگ

سپهدار شیر یل نامجوی

ندید ایستادن به دروازه روی

سپاه از در شهر بیرون کشید

بیامد سوی دشت و هامون کشید

کس از شهر بیرون نیامد به جنگ

به مردی نجستند و هم نام و ننگ

خردمند شیروی آزاده مرد

به سوی فرامرز یل نامه کرد

نویسنده را خواند نزدیک خود

بدو گفت ای موبد پر خرد

چنان چون سزای جهان پهلوان

یکی نامه بنویس در دم روان

نخستین که بر نامه بنهاد دست

سر نامه بر نام یزدان ببست

ازآن پس فراوان ستایش گرفت

فرامرز یل را نیایش گرفت

به جنگ مهارک به روز نخست

به دروازه شهر کو راه جست

کنون شهر کشمیر دارد حصار

ندارد همی مایه کارزار

من ایدون در شهر دارم نشست

مگر بد سگال آیدم پیش دست

اگر رای بیند جهان پهلوان

سوی شهر کشمیر پیچد عنان

که من درگمانم که در شهر چین

پر از لشکر و پر سلاح گزین

بدین مایه لشکر نیاید به جنگ

همان بوم و بر از عدو هست تنگ

کنون بر هیونی بکردار باد

فرستاد زی گرد فرخ نژاد

وز آن سو به روز چهارم پگاه

چو خورشید از گرد شد لاجورد

برون برد از شهر مردان کار

سوی رزم شیرو ده و دو هزار

سپهدار شیروی با هوش و هنگ

شتابش بیامد به جای درنگ

چنان دان که سالار با هوش و تاب

کجا بازداند درنگ از شتاب

به هوشی شکیب و جوانی خرد

سر بخت دشمن به چنگ آورد

بدین سان همی بود شیروی گرد

سپه را به تیزی سوی کس نبرد

ولیکن برابر صفی برکشید

بدان تا که دشمن به جا آورید

نبودش مر آن رزم را آرزوی

مگر پهلوان در رسد اندروی

وز آن سو فرامرز با رای هند

بیامد به قنوج از راه سند

به شهر اندر آورد رای برین

چنان چون سزا بود با آفرین

به مردیش بنشاند بر تخت عاج

نهادش به سر بر دل افروز تاج

مسخر شدش بوم هندوستان

برو راست شد ملک جادوستان

به رامش نشستند با فرهی

برآراسته بزم شاهنشهی

شب و روز با گور و نخجیر و می

همه شادمانی فکندند پی

فرستاده ای کرد شیرو به شب

به نزد فرامرز شد با ادب

چو آن نامه را بر فرامرز داد

سپهبد روانی به خواننده داد

ز شیرو چو آگاه شد پهلوان

ز رامش سوی جنگ شد در زمان

نباید که با رامش و رود و می

نشیند ورا دشمن آید ز پی

بدان گه نشین خرم و شادمان

که نبود ز گیتی به دشمن نشان

همانگه بفرمود تا کوس جنگ

ببستند بر اسب و بر پیل تنگ

چو آمد به گوش سپه بانگ کوس

شد از گرد رخسار مهر آبنوس

چو شبرنگ مه لعل در زین کشید

در ابرو ز خشم اندرون چین کشید

همی راند روز و شبان با شتاب

چو اندر هوا مرغ و ماهی در آب

ز منزل شبانگه چو برداشتی

دو منزل ز یک روز بگذاشتی

چنان در شب تیره کردی گذر

که از نامده روز رفتی به در

همی تاخت زین گونه شیر ژیان

نخورد و نیاسود روز و شبان

چو تنگ اندر آمد به شیروی گرد

هم از گرد ره بر عدو حمله برد

بخش ۱۱۳ - رسیدن فرامرز به یاری شیروی

در آن روز شیرو چو شیر ژیان

به رزم اندرون بود با هندوان

سپاه مهارک چو مور و ملخ

کشیده در آن دشت کشمیر نخ

بسی کشته گشته ز ایرانیان

یلان را از آن جنگ آمد زیان

پراکنده گشته سواران جنگ

رها کرده یکباره ناموس و ننگ

به سیری رسیده یلان از نبرد

گریزنده و گشته صحرا نورد

یل پر منش مهتر نامجوی

دلاور فرامرز پرخاشجوی

به ناگاه خود را برایشان فکند

به یک حمله از جایشان بربکند

به دست اندرون تیغ چون پیل مست

همی کشت هندی و می کرد پست

ز خنجر به گرز گران برد چنگ

ببارید چون کوه بر مرد سنگ

چو او گرز بگذاردی بر گروه

ز سختی شدی گاو ماهی ستوه

سپه را بدان سو ز هم بر درید

که پور و پدر همدگر را ندید

ندانست شیروی گردن فراز

که آن شیر دل مهتر رزمساز

رسیدست و این جنگ و پیکار از اوست

پراکنده دشمن ز آهنگ اوست

شگفت آمدش گفت زین سان سوار

به گیتی ندیدم دگر نام دار

مگرمان به یاری سروش آمدست

که در کینه پولادپوش آمدست

در این بود ناگاه از پهلوان

یکی نعره آمد چو شیر ژیان

به شیروی گفت ای گو نامجوی

ز کشمیریانت چه آمد به روی

بکوش این زمان ای یل نامدار

بدان تا برآرم از ایشان دمار

چو شیروی بانگ سپهبد شنید

ز اسب اندر آمد به سر او دوید

به شادی ببوسید روی زمین

بسی کرد بر پهلوان آفرین

وز آن پس به ایرانیان شد خبر

که شیر ژیان گرد پرخاشخر

رسیدست و بر هم شکسته سپاه

به کیوان رسانیده گرد سپاه

چو ایرانیان نام سالار خویش

شنیدند یکباره رفتند پیش

کشیدند شمشیر و گرز گران

زمین گشت جیحون ز خون سران

چنان لشکر افتاد در یکدگر

که کوه و زمین گشت زیر و زبر

ز هندو به خنجر بسی کشته شد

همان زنده را روز برگشته شد

ز کشته به هر جا برافتاده کوه

ز شمشیرشان کوه و صحرا ستوه

بخش ۱۱۴ - کشتن فرامرز، مهارک هندی را

مهارک چو دید آن سپاه نبرد

گریزا شد آهنگ دروازه کرد

همی خواست کان شهر سازد حصار

مگر رسته گردد از آن گیر و دار

ز کارش کسی با فرامرز گفت

سپهدار از این قصه اندر شگفت

عنان را به جنگ فرامرز داد

بتازید و شد از پی بدنژاد

چنان شد که بگذشت ازو نامدار

سر راه بگرفت شیر شکار

مهارک چو تنگ اندر آمد به روی

برآویخت با او یل جنگجوی

سنان را همانگه برو کرد راست

خروش از سوار دلاور بخاست

بزد نیزه بر پشت اسب نبرد

به زیر اندر آورد او را به گرد

همیدون به نیزه برافراختش

چو بر باب زن مرغ برداشتش

چو سوگند یاد آمدش در زمان

زدش بر زمین همچو کوه گران

سنان از روانش برآورد دود

تو گفتی مهارک به گیتی نبود

چنین است کردار این تیز گرد

یکی تاج بخشد یکی دار برد

خردمند اندر جهان دل نبست

که آخر زود بی گمانش ز دست

مهارک چو شد کشته و ناپدید

خبر زو به شهر بزرگان رسید

یکی انجمن نامداران شهر

کسی را کجا از خرد بود بهر

به زنهار پیش سپهبد شدند

به رای هشیوار و بخرد شدند

به زاری بگفتند با پهلوان

که ای شیردل مهتر کامران

تو دانی که ما سخت بیچاره ایم

همه بر تن خود ستمکاره ایم

ببخشا و ترسان شو از روزگار

مباش ایمن از چرخ ناسازگار

که گاهیت شادی دهد گاه غم

گهی داد پیش آورد گه ستم

فرامرز بشنید و بنواختشان

به خوبی همه کار برساختشان

یکی هندوی بود نامش تهون

که از رای او شیر گشتی زبون

ورا کرد بر شهر کشمیر شاه

برآورد نام بزرگی به ماه

دو هفته در آن مرز بد شادکام

شب و روز با باده و رود و جام

وز آن جا به قنوج شد با سپاه

به شاهی به سر بر نهاده کلاه

پذیره شدش با بزرگان خویش

ابا کوس و پیلان زاندازه بیش

نبیره زنان هفت منزل به راه

برفتند پیش یل رزمخواه

چو روی فرامرز یل را بدید

پیاده شد و آفرین گسترید

بزرگان زاسبان فرود آمدند

زبان ها همه پر درود آمدند

سپهبد فرود آمد از بارگی

چو با هم رسیدند یکبارگی

گرفتند مر یکدگر را کنار

نشستند با رامش و میگسار

به شادی بر ایشان گذر کرد روز

چو در که نهان گشت گیتی فروز

بخفتند خرم بی اندوه و درد

چو خورشید بر گنبد لاجورد

ز شادی بیاراست گیتی به رنگ

ز رنگش همه کوه شد لاله رنگ

نشستند بر باره راه جوی

سوی شهر قنوج کردند روی

همه شهر قنوج و بی راه و راه

ببستند آذین به آیین و گاه

به شادی سوی بارگاه آمدند

به دل خرم و نیکخواه آمدند

یکی بزمگه ساخت رای گزین

که بر وی حسد برد خلد برین

سمن بر نگاران خورشید روی

بتان پری چهره مشک بوی

به رامش همه عود و ساغر به دست

دو نرگس همه دل ربا نیم مست

هوا پرخروش و زمین پر درود

همی داد ناهید جان را درود

گل و نرگس و سنبل و نسترن

به هر جای بر توده بد یاسمن

سپهر اندر آن بزمگه خیره ماند

زبس خرمی جان همی برفشاند

گرفتند و خوردند و گشتند مست

خوش این زندگانی گر آید به دست

بدین گونه یک ماه با کام دل

ببودند شادان به آرام دل

سر مه جهان پهلوان کرد ساز

ز هندوستان آنچه آید فراز

ز پیل و ز فیروزه و تخت و تاج

ز دیبا و اطلس هم از عاج و ساج

ز لؤلؤ و از گوهر و بوی مشک

ز یاقوت و عنبر ز کافور خشک

کنیزان کشمیری و خلخی

غلامان مه روی با فرخی

ز چینی و هندی و از بربری

برآراسته خوبی و برتری

ز دارو و از زعفران بی حساب

ز هندی همه جام ها مشک ناب

هم از تیغ هندی و گرز گران

ز پر مایه اسپان و از گوهران

همان خود و بر گستوان بی شمار

ز پیلان جنگی ده و دو هزار

چنین باج هندوستان سر به سر

دو ساله بر شاه فیروزگر

فرستاد با صدهزار آفرین

یل شیردل پهلوان گزین

بخش ۱۱۵ - نامه نوشتن فرامرز به شاه کیخسرو

به نامه درون سر به سر یاد کرد

ز رزم و ز پرخاش روز نبرد

نخستین که بر نامه بنهاد دست

ز عنبر سر خامه را کرد مست

ستایش نمودش ز یزدان پاک

خداوند کیوان و خورشید و خاک

خدایی که جان و روان آفرید

به یک مشت خاکی توان آفرید

ازو باد بر شاه ایران درود

مبادا کم و کاست آن تار و پود

رسیدم به قنوج ای شهریار

ابا رای هندی شه نامدار

یکی مرد بودی مهارک به نام

بداندیش و خیره سر و ناتمام

همان جای رای آمدش آرزوی

چنان ابله و ناکس و خیره روی

به بخت شهنشاه ایران زمین

بپرداختم بیخ او از زمین

نشاندم به تخت خود آن نامدار

به فیروزی و دولت شهریار

کنون بنده ام شهریار جهان

چه فرمایدم آشکار و نهان

فرستاده برجست و آمد به راه

چنین تا بیامد بر تخت شاه

کسی گفت نزدیک شاه جهان

که آمد فرستاده پهلوان

شهنشاه ایران ورا پیش خواند

به نزدیکی پیشگاهش نشاند

همان نامه نزدیک شاه زمین

نهاد و برو خواند بس آفرین

بپرسید ازو خسرو نامدار

ز کار فرامرز و وز کارزار

فرستاده با شه یکایک بگفت

ز نیک و بد آشکار و نهفت

سپرد آنچه آورده بد سر به سر

به گنجور شاهنشه دادگر

شهنشه پسندید و کرد آفرین

بدان شیر دل پهلوان زمین

فرستاده را خلعت و اسب داد

برو بر بسی آفرین کرد یاد

بخش ۱۱۶ - نامه شاه کیخسرو به فرامرز

یکی پاسخ نامه فرمود شاه

نخستین که بنوشت بر نیکخواه

به نام خداوند فیروزگر

خداوند نیروی و فر و هنر

خداوند کیوان و بهرام و هور

خداوند پیل و خداوند مور

ازویست فیروزی و برتری

کمی و فزونی و نیک اختری

ازو بر فرامرز باد آفرین

سپهدار شیر اوژن پاک دین

سر افراز و پور جهان پهلوان

خداوند شمشیر و گرز گران

گرانمایه و گرد و با هوش و فر

جوانمرد نیک اختر و شیرنر

به بزم اندرون ابر گوهر نثار

به رزم اندرون ابر شمشیر بار

تویی شوکت و فر و برز کیان

به مردی و گردی کمر بر میان

رسید آنچه گفتی به نزدیک ما

وزآن تازه شد رای باریک ما

به دل شاد گشتم زگفتار تو

وزآن پرهنر جان بیدار تو

فراوان سپاس از جهان آفرین

پذیرفتم ای مهتر پاک دین

که چون تو سواری هژبر افکنی

سرافرازگردی و شیر اوژنی

به من داد تا من به کوپال تو

به بازوی گردافکن و یال تو

ببرم پی دشمنان از زمین

بسوزم تن بددلان روز کین

تویی یادگار از نریمان و سام

بمانی به گیتی همی شادکام

کنون ای سرافراز کشور گشای

نوشتیم یک عهد پاکیزه رای

همه مرز خرگاه و کشمیر هند

سراسر چنان تا به دریای سند

سپردیم یکسر به شاهی تو را

پرستش کند مرغ و ماهی تو را

به شادی بباش و به خوبی بمان

به فرخندگی بر خور و کامران

زمین یکسر از داد آباد کن

خرد را به هر کار بنیاد کن

میازار هرگز دل رادمرد

به گرد در آز و انده مگرد

ز رنج کم آزار پرهیز جوی

سخن ها به نیکی و آزرم گوی

به دهقان و بازارگان رنج و کین

نسازی که آید شکستت بدین

بدین گونه بنوشت منشور شاه

همی پند و اندرز پیش سپاه

فرستاده را داد چندی درم

نوازش بسی کرد از بیش و کم

فرستاده با خرمی بازگشت

کبوتر بد از فر شه باز گشت

چو آمد بر پهلوان شادکام

یکایک بدادش درود و پیام

همان نامه و تاج و منشور شاه

نهاد از بر تخت آن رزمخواه

چنان گشت خوشنود شیرژیان

که گویی برافشاند خواهد روان

ز دادار بر شاه خواند آفرین

که او شاد بادا به ایران زمین

بدو تا جهانست آباد باد

دل و بخت او خرم و شاد باد

ز رنج و ز تیمار پرداخته

همه کارگیتی بدو ساخته

بخش ۱۱۷ - رفتن فرامرز به جزیره های هند

چنین گفت گوینده کاردان

هشیوار و بیدار و بسیار دان

که بگذشت بر من دگر روزگار

ز گیتی بسی برگرفتم شمار

ز تاریخ شاهان بدم آرزوی

که یک چند سازم بدان گفتگوی

ز هر جا چیزی به دست آمدم

همه آرزوها به شست آمدم

ز چندان تواریخ شاهان پیش

ز اخبار آن نیک نامان پیش

ز نیروی رستم ز کردار سام

هم از گیو و گودرز فرخنده نام

هم از فر و بازوی اسفندیار

ز گشتاسپ آن شاه به روزگار

که از عهد آن شاه با آفرین

زراتشت اسفنتمان گزین

پدید آمد و گشت ایران زمین

به کردار باغ بهشت برین

ز فر قدومش جهان تازه شد

دل بدرگ جادوان پاره شد

کتاب فروزنده زند وستاست

که زنگ جهالت به گیتی بشست

یک و بیست نسک آن کتاب گزین

بیاورد و شست او جهان را ز کین

نمود آشکارا که ایزد یکیست

خبر داد از بود و از هست و نیست

بدیدم به خوبی همه داستان

ز گفتار و کردار آن باستان

بجز گرد گردنکش نامور

فرامرز رستم گو پر هنر

ز هندوستان هیچ منزل نماند

که آن شیردل باره بر وی نراند

به دریا و کوه و بیابان و رود

نماند هیچ جایی که نامد فرود

چو خورشید پیمود روی زمین

گهی بزم جست و گهی رزم و کین

ز گیتی بسی دیده سختی و رنج

ز بهر بزرگی و مردی و گنج

چه از مرز خرگاه و از روم و هند

ز کار مهارک سرافراز سند

بپرداخت کیخسرو پاک دین

بدو داد آن مرز و تاج و نگین

چنان آرزو کرد شیر ژیان

که چندی بگردد به گرد جهان

بد و نیک گیتی یکی بنگرد

زمین چند گه زیر پی بسپرد

ز گردان ایران ده و دو هزار

بدو مهربان و به دل دوستدار

برون کرد شیران روز نبرد

سرافراز مردان با دار و برد

ز قنوج زی خاور آورد روی

یکی پیر ملاح بد راه جوی

بدان تا به دریا بود رهنمای

همان اختران نیز بیند به رای

همی راند منزل به منزل سپاه

به کوه و به آب و به بی راه و راه

به دریا به کشتی گذر کرد و رفت

به سه ماه در آب بودند تفت

شگفتی بسی دید حیوان در آب

دوان از پی یکدگر با شتاب

یکی را تن ماهی و روی شیر

دهن باز چون اژدهای دلیر

یکی را سر گاو و تن گوسفند

بر و یال و موشان ستبر و بلند

به دریا بسی دید از اینان شگفت

ز کار سپهری شگفتی گرفت

بدین گونه می رفت بیش از سه ماه

به زیر آب بود و ز سر هور و ماه

بخش ۱۱۸ - رفتن فرامرز به جزیره فراسنگ و جنگ کردن با شاه جزیره

از آن پس جزیری به پیش آمدش

که فرسنگ از صد به پیش آمدش

فراسنگ میخواندندش به نام

درو خسروی بود با رای وکام

ابا پیل و با کوس و گنج و سپاه

همش نام شاهی همش تاج و گاه

چو آگه شد از لشکر پهلوان

که آمد بدان مرز روشن روان

سپاهی برآراست آن نامدار

همه گرد و شایسته کارزار

بیاورد نزدیک دریا کنار

بدان تا برآرد ز دشمن دمار

گوانی به تن همچو کوه سیاه

همه جنگجوی و همه کینه خواه

ز دندان ماهی و پیل استخوان

به دست اندرون تیغ و گرز گران

گروهی فلاخن گرفته به دست

که از زخم ایشان شدی کوه پست

به بالا چو کوه و به تن همچو باد

ز دیو است گفتی مگرشان نژاد

به تن سهمگین زورمندان بدند

به جنگ اندرون پیل دندان بدند

به تک در ربودندی از پشت اسب

پیاده به کردار آذرگشسب

چو در دستشان اوفتادی کسی

از آن پس زمانشان نماندی بسی

به دندان بکندند آن را چو چرم

بخوردندی اندر زمان گرم گرم

فرامرز رستم چو آمد ز آب

بر آن جنگ و کینه گرفته شتاب

ز کشتی برآمد سراسر سپاه

بر آمد به خورشید گرد سپاه

برآراستند از پی نام و ننگ

گرفتند کوپال و خنجر به چنگ

بغرید کوس و بنالید نای

سپهبد برانگیخت لشکر ز جای

بر آن نره دیوان ببارید تیغ

چو باران نوروز از تیره میغ

سپاه جزیره برآورد جوش

به مغز سپهر اندر آمد خروش

ز سنگ فلاخن به ایرانیان

ز دندان ماهی و از استخوان

زمین تنگ شد آسمان تیره گشت

سر سرفرازان از آن خیره گشت

فلاخن ببارید همچون تگرگ

به ایرانیان سنگ و باران مرگ

چو سنگ از هوا آمدی بر سپر

شدی همچو ناوک ز اسپر گذر

سپردار از آسیب سنگ سیاه

به چرخ آمدی اندر آوردگاه

بخستند از ایرانیان بی شمار

به سنگ فلاخن در آن کارزار

به سختی رسید آن سپاه بزرگ

از آن نره دیوان گرد سترگ

سپهبد چو آن دید برداشت گرز

برانگیخت آن تند بالای برز

به ایشان همی کوفت گرز گران

چو خایسک و سندان آهنگران

فراوان از آن دیو چهران بکشت

به گرز گران و به زخم درشت

یکی نره دیوی بیامد برش

تو گفتی که بر چرخ ساید سرش

ازین هولناکی روان خواره ای

دژآگاه دیوی و پتیاره ای

یکی استخوانی به دست اندرون

که بودی درازیش چل رش فزون

برآویخت با پهلوان جهان

بینداخت بر پهلوان استخوان

سپر بر سر آورد گرد دلیر

فرو برد چنگال چون نره شیر

گرفتش کمر بند و از زین بکند

برآوردش از جا چو کوه بلند

بزد بر زمینش چو یک لخت کوه

ز دو رویه بر وی نظاره گروه

بفرمود کز تن بریدن سرش

فکندند بر نامور لشکرش

دگر نیزه بگرفت مانند باد

در آن بدمنش نره دیوان فتاد

نگه کرد تا جای خسرو کجاست

به پیش سپه دیدش از دست راست

بتازید تا پیش خسرو رسید

جهان شد به گرد اندرون ناپدید

بزد نیزه ای بر کمرگاه اوی

ز زین بر گرفتش به کردار گوی

بیامد دمان نزد ایران سپاه

بیفکند آن شاه و کردش تباه

چو افکنده شد خسرو بی همال

رمه بی شبان گشت و شد پایمال

به تاراج داد آن بر و بوم و رست

پدر بر پسر بر همی راه جست

بسی بدره و برده تخت عاج

ز کرسی زرین و زرینه تاج

به دست آمد ایرانیان را ز شهر

از آن رزم هرکس بسی یافت بهر

زن و کودکان زینهاری شدند

به نزد سپهبد به زاری شدند

فرامرز یکسر ببخشیدشان

ز راه محبت نوازید شان

دو ماهی در آنجا به شادی بماند

ز ماه سیم لشکری بر نشاند

یکی را بر آن شهر سالار کرد

ز کشتی و دریا برآورد گرد

بخش ۱۱۹ - رفتن فرامرز به جزیره کهیلا و پذیره شدن شاه کهیلا،فرامرز را

به آب اندر افکند کشتی برفت

به سوی کهیلا بسیچید تفت

کهیلا جزیری به سان بهشت

تو گفتی که رضوان در او لاله کشت

زبس دلگشای و ز بس خرمی

شدی زنده زو مرده آدمی

همانا که فرسنگ بودش دویست

که گفتی برو در زمین جای نیست

زبس لشکر سرو و ایوان و باغ

پر از سنبل و لاله هامون و باغ

فراوان درو گلستان و سرای

به پاکی به سان بهشت خدای

بسی مردم و هر چه هست اندروی

جهانی به خوبی پر از رنگ و بوی

درو شهریاری پر از نام و داد

جوانی خردمند و فرخ نژاد

چوآگه شد از لشکر سرفراز

وزآن پهلوان زاده رزمساز

بزرگان لشکر همه گرد کرد

پذیره شدن را بیاراست مرد

ز پیلان جنگی ابا بوق و کوس

که از گردشان شد سپهر آبنوس

تبیره زدند و دمیدند نای

پذیره شدند و کشیدند های

بیامد دمان تا به دریا کنار

ز دریا برآمد گو نامدار

چو با شهریار اندر آمد به تنگ

فرود آمد از اسب شه بی درنگ

همیدون سپهبد گو پرهنر

فرود آمد و یکدگر را به بر

گرفتند و پرسید ازو شهریار

ز رنج ره دور و از کارزار

وز آنجا ببردش به ایوان خویش

دو ماهش همی داشت مهمان خویش

شب و روز نخجیر و میدان و گوی

ابا مه رخان و می مشک بوی

بتان پری پیکر و خوب چهر

کزیشان دل مه بدی پر ز مهر

همه روزه پر باده ساغر به دست

گهی بود هشیار و گه نیم مست

شه نیک دل خسرو آن زمین

کهیلا که بد چون بهشت برین

زبهر پرستش کمر بر میان

شب و روز در پیش ایرانیان

زبس خوب کاری و از مردمی

ز نیکوسگالی و از خرمی

کزو دید گردنکش شیردل

زمان تا زمان گشت از وی خجل

فرامرز او را فراوان ستود

که آباد بادا مرین تار و پود

بخش ۱۲۰ - داستان سیه دیو با دختر شاه کهیلا

چنان بود آیین آن شهریار

که نوروز و در موسوم نوبهار

پر از سبزه و لاله گشتی جهان

زباد بهاری شدی نوجوان

بزرگان لشکر چه مرد و چه زن

به هامون شدندی همه انجمن

میان گل و سنبل و لاله زار

بدین سان گذشتی به ایشان بهار

یکی دختری داشت آن شهریار

به خوبی به سان بت قندهار

به بالا چو سرو و به رخسار ماه

زبالاش مشکین کمند سیاه

مسلسل فروبسته همچون زره

زمشک و زعنبر گره تا گره

دو چشمانش چون نرگس نیم مست

زغمزه دل جادوان کرد پست

زلعلش دو عقد گهر در نهفت

شده طاق ابروش با ماه جفت

سرشتش ز بس نیکویی از خرد

تو گفتی که جان را همی پرورد

بدان نیکویی دختر پرهنر

به دانش بیاراسته سر به سر

خردمند و با ناز و با زیب وشرم

زبان چرب کرده و شیرین و آوای نرم

به دل مهربان بود بر وی پدر

که فرزند جز او نبودش دگر

به آیین سوی جشنگه رفته بود

میان گل و یاسمن خفته بود

یکی دیو بود اندر آن مرز و بوم

که در جنگ او خاره گشتی چو موم

از این دیو چهری به بالا چو ساج

دو دندان به ماننده دار و عاج

دو دیده به مانند دو چشمه خون

دو بینی چو دو کشتی سرنگون

دهانش چو غاری بد از سنگ پر

درآویخته لب چو لنج شتر

به چنگال ماننده نره گرگ

سرانگشت چون شاخ داری بزرگ

زانگشت او ناخنان دراز

برسته فزون تر ز نیش گراز

از آن زشت پتیاره تیره روی

جزیره همه ساله در گفتگوی

به هر روز در گرد آن شهر و دشت

کسی را که بودی برو ره گذشت

گرفتی و خوردی هم آن جایگاه

بدین سان همی رستی از سال و ماه

در آن روز آن دیو ناسازگار

همی گشت در دشت بهر شکار

گذر شد مر او را در آن جشنگاه

کجا خفته بود اندر آن دخت شاه

پری چهره را همچنان خفته دید

دوان گشت نزدیکی او رسید

مرآن خوب رخ را به بر در گرفت

ز ره بازگشت و ره از سر گرفت

کنیزان گلرخ فرستندگان

همه خوب رخ دل ربایندگان

بگفتند با شاه یکسر سخن

که آن دیو وارون چه افکند بن

چو پیل دژآگاه مست و دژم

بیامد همی سوخت گیتی به دم

ز ناگه پری چهره را در ربود

ببرد و ز دل ها برآورد دود

چو بشنید شاه این سخن شد غمین

ز سر تاج برداشت زد بر زمین

خروشی برآمد ز ایوان شاه

جهان گشت برنیکخواهان سیاه

غلام و کنیزان خورشید روی

برفتند با مویه و های هوی

بخش ۱۲۱ - کشتن فرامرز،دیو سیاه

سوی پهلوان آمد این آگهی

که شد تخت از آن ماه گلرخ تهی

سراسر چو گفتند با پهلوان

بنالید هر کس به درد روان

از آن دیو دژخیم و کردار اوی

وز آن سهمگین روی و دیدار اوی

فرامرز بشنید هم در زمان

ز جای اندر آمد چو شیر ژیان

سمندش بفرمود تا زین کنند

وز آن دیو دل ها پر از کین کنند

بپوشید بر تن سلاح نبرد

به رزم سیه دیو آهنگ کرد

کمندی به فتراک و گرزی به دست

به برگستوان رفت چون پیل مست

نشست از بر تند بالای برز

پر از کین به گردن برآورد گرز

سپر در برو ترکشش پر خدنگ

دل آکنده از سینه و سر ز جنگ

بگفتند لشکر بدو سر به سر

که همراه باشیم با نامور

نپذرفت از آن نامداران خویش

مرا گفت این کار آمد به پیش

یکی را به پیش اندر افکند و رفت

به جنگ سیه دیو پوینده تفت

چو تنگ اندرآمد سوی بیشه شیر

بغرید چون اژدهای دلیر

زبیشه برون تاخت دیو سیاه

چو آمد به گوشش غوی رزمخواه

یکی سنگ مانند یک لخت کوه

کز آسیب او کوه گشتی ستوده

گرفت و خروشان بیامد چنان

کزو پیل جنگی ندیدی امان

چو آمد به نزد فرامرز گرد

گران سنگ بالای سر را ببرد

بینداخت بر پهلوان گزین

بلرزه درآمد سراسر زمین

سپر بر سر آورد شیر ژیان

بزد بر سپر دیو سنگ گران

ز زخمش سپر گشت یکباره خرد

دگرباره آمد ابا دستبرد

بغرید مانند شیر ژیان

به تنگ اندر آمد بر پهلوان

همی خواست کو را به چنگ آورد

سرش را مگر زیر سنگ آورد

سپهبد کمان کیانی به چنگ

ز ترکش برآورد تیر خدنگ

کمان را چو ابر بهاران گرفت

برآن دیو دد تیرباران گرفت

فغانی ز دیو و خروشی ز شیر

شده شیردل بر سیه دیو چیر

همی تاخت بر گرد آن تیره جان

روان کرده زنبور مرگ از کمان

تنش را زپیکان چو بردوختی

ز سوفار بر خون او سوختی

درو چاک ها شد به پیکان تیر

ز خونش شده دشت چون آبگیر

مرآن دیو بدگوهر تیره جان

به چنگال می کند سنگ گران

بینداختی بر تن نامدار

بپرهیخت از سنگ آن نابکار

چو از تیر و پیکان به سیری رسید

پرندآور از کینه بیرون کشید

برانگیخت آن تندبالا ز جای

به دست اندرون خنجر سرگرای

برآورد شمشیر و زد بر سرش

به دو نیمه شد آبگون خنجرش

چو بشکست خنجر درآن جای جنگ

سوی نیزه جان ستان برد چنگ

سنان از بر یال چون راست کرد

سمندش به گردون برآورده گرد

بزد بر تن دیو زخمی درشت

برون کرد یکسر سنانش ز پشت

به خواری فکندش به دشت نبرد

جهان را از آن دیو بی بیم کرد

ز زین کوهه گرز گران برکشید

نهیبش همه کوه خارا درید

بزد بر سر دیو و بشکست پست

فرودآمد و هر دو چنگش ببست

به شاه جزیره رسید آگهی

کز آن دیو شد روی گیتی تهی

فرامرز آن گرد پرخاشخر

به خاک اندرآورد آن دیو نر

به شادی برآمد ز خسرو خروش

چو دریا همه لشکر آمد به جوش

یکی خرمی کرد غمدیده مرد

که گفتی ندیدست تیمار و درد

بفرمود تا مهد و پیروزه تخت

ز بهر جهان جو یل نیک بخت

نهادند بر پیل گردان شهر

مهان و بزرگان جوینده بهر

تبیره زدند و دمیدند نای

جهان شد پرآواز هندی درای

به شادی بر پهلوان آمدند

گشاده دل و شادمان آمدند

چو خسرو رخ پهلوان زاده دید

دل از خرمی در برش بردمید

پیاده شد از اسب و سر بر زمین

نهاد و برو برگرفت آفرین

همان مادر دختر خوب رو

بمالید رخسار در پای او

برو بر بسی آفرین خواندند

به فرق و برش گوهر افشاندند

برفتند زی بیشه مام و پدر

به دیدار آن دختر خوب بر

گمانشان چنان بد که دیو سیاه

مر آن خوب رخ کرده باشد تباه

برفتند و دیدند زیر درخت

نشسته بد آن مه رخ نیکبخت

میان گل و سبزه و نسترن

همه گرد بر گرد او یاسمن

ز بس خرمی خواندند آفرین

بر آن شیر دل پهلوان گزین

ازآن پس ببردند دختر به شهر

نیالوده زان دیوآلوده زهر

چنین گفت پس پهلوان بزرگ

بدان پرخرد مهتران سترگ

که از شهر گردون و گاو آورند

مر آن دیو را سوی پیلان برند

نخستین دو دندانش از بن بکند

چو بردند از آنجا به میدان فکند

شود هیزم آرد به میدان ز کوه

برفت و برفتند با او گروه

به میدان کشیدند هیزم بسی

به فرمان شیر ژیان هرکسی

نهادند هیزم چو کوهی بلند

پس آن بدکنش را به آتش فکند

چو آتش بدان تیره جان در زدند

برآورد شعله به چرخ بلند

چو آتش ز باد هوا برفروخت

زمین و سیه دیو و هیزم بسوخت

ز شمشیر و گرز جهان پهلوان

ز تیر و سنان دلاور سران

جزیره برآسود از دیو شوم

بخفتند ایمن به آباد بوم

که و مه به هر جا شده انجمن

چه کودک چه دختر چه مرد و چه زن

تن آسا و ایمن به هر گوشه ای

فراز آوریده به هم توشه ای

نشستند با رامش و فرهی

نیامد بدیشان ز رنج آگهی

بخش ۱۲۲ - عاشق شدن دختر کهیلا بر فرامرز

کنون بشنو از کار دختر خبر

که شد عاشق آن یل نامور

بدانگه که آن پهلوان با خروش

ابا دیو بودی به رزم و به جوش

نظاره بدان دختر نیک بخت

چو با دیو پیوسته بد رزم سخت

از آن برز و بالا و کوپال و چهر

دل خوب رخ شد از او پر ز مهر

دراین کار بگذشت چون چند روز

جهان پهلوان گرد گیتی فروز

شب و روز با رامش و گفتگوی

نبد آگه از کار آن خوب روی

چنان تیز شد مهر بر خوب چهر

که آتش ببارید بر وی ز مهر

سگالید تا چون کند چاره ای

کزان چاره نایدش بیغاره ای

یکی دایه بودش به دل مهربان

بسی دیده نیک و بد اندر جهان

چنین گفت با دایه خورشید روی

که ای مهربان مادر نیکخوی

ببخشای بر من که بی دل شدم

ببین روی گل رنگم از غم دژم

روانم شده مرده از درد و غم

ز خون مژه دامنم پر ز غم

دو تا گشت بالای شمشادیم

پراندوه گشته دل شادیم

از آنگه که آن پهلوان سترگ

بیامد بر نره دیو بزرگ

بدیدم بر و چهره و یال او

همان ساعد و زخم کوپال او

دل و جان به مهر اندرش بسته ام

شب و روز از مهر او خسته ام

نخواهم که جویم ز کس یاوری

جز از تو که چون مهربان مادری

تو را رفت باید به نزدیک اوی

بگویی بدان گرد پرخاشجوی

که دخت شهنشاه این بوم و بر

درودت رسانده به رادی و فر

همی گوید ای نامور پهلوان

گرم بنده خوانی به روشن روان

کمر بندمت پیش تو چون شمن

مگر رام گردد دل تو به من

بگیر آنکه من دوستار توام

گرفتار خوبی و کار توام

دگر آنکه تو من رهاننده ای

به آرام خویشم رساننده ای

دگر آنکه تو برده ای دل ز من

سزد گر ببخشایی اکنون به من

بدو دایه پاسخ چنین داد باز

که ای خوب رخ ماه با شرم ناز

پسندیده ناید چنین از خرد

که دخت شهان رای و آیین بد

به پیش آورد ناشکیبا شود

به نزد خردمند رسوا شود

بدین گونه آزرم برداشتی

و زین سان ره شرم بگذاشتی

اگر باب تو این سخن بشنود

ز پاداش تو یک زمان نغنود

تو را بر سر جان رساند خطر

به زشتی شوی در زمانه سمر

پریرخ چو بشنید گفتار او

پر از درد شد جان بیمار او

روانش ز گفتار او شد دژم

ز نرگس روان کرد خوناب غم

ز مژگان بسی ریخت بر چهر آب

چو بر لاله و نسترن در ناب

به زاری همی گفت بدبخت من

کزین گونه بر تو گشادم سخن

که چندان بلا ریختی برسرم

که خون بار شد چشم پرگوهرم

ولیکن اگر بر سرم روزگار

کند تیغ و زوبین و آتش نثار

مپندار کز مهر آن شیردل

مرا نیز هرگز شود جان و دل

چو دایه نگه کرد بر چهر او

بدید اشک خونین و آن مهر او

بدانست کان سرو خورشید یار

هوا بر خرد کرده است اختیار

به پوزش بدو گفت کای خوب چهر

تو را ایزد از وی مبراد مهر

منم ایستاده به فرمان تو

کنون چاره سازم به درمان تو

شوم از پی کار تو چاره ساز

نگیرم شب آرام و روز دراز

به نزدیک ماه آورم شاه را

به دانش برافروزم این گاه را

چنان شاد شد دختر نامور

که گفتی دل رفته آمد دگر

روان شد شب تیره آمد چو باد

به درگاه آن گرد فرخ نژاد

به دانا یکی ره سویش باز جست

که داند همان بازگفتن درست

فرستاد نزد سپهبد پیام

که ای شیردل مهتر نیکنام

به پایست بر در فرستاده ای

سخنگو خردمند آزاده ای

اگر راه باشد بیاید برت

ستایش کند بر سر و افسرت

چو بشنید گردنکش نامدار

فرستاده را گفت نزد من آر

چو دایه بیامد بر سرفراز

دوتا کرد بالا و بردش نماز

فرامرز او را بر خویش خواند

نوازید بسیار و برتر نشاند

بپرسید و گفتا بدین تیره شب

چرا رنجه گشتی بدین نیمه شب

بخش ۱۲۳ - سخن گفتن دایه با فرامرز در کار دختر

خردمند دایه چو آغاز کرد

به خوبی سخن گفت چون ساز کرد

بدو گفت کای گرد گسترده نام

درودت ز خورشید و ماه تمام

مه خاوری شمع روی زمین

سهی سرو کشمیر و خورشید چین

پری پیکر و مه رخ و مشک بو

سمن سینه و نوش لب لاله روی

گل اندام و گلرنگ و گلنار فام

دل آرای و دلجوی و دلبند نام

خردمند با زیب و با ناز و شرم

سخن چرب و شیرین و آوای نرم

که از جان به مهر تو بریان شده

ز مهرت شب و روز گریان شده

مرا گفت رو نزد آن مرد گرد

بگویش که ای شیر با دستبرد

از آنگه که دیدم تو را در نبرد

ز من دور شد خواب و آرام و خورد

خیال تو در چشم من جای کرد

به یکباره دل نزد تو رای کرد

دلم بسته روی و موی تو شد

خرد رفته هوش کوی تو شد

چو چشمم بدیدست کوپال تو

بدین ساعد و بازو و یال تو

نشان سنان تو دارد دلم

ز سودای عشق تو پا در گلم

همان تیر کز شستت آمد نخست

نشانه تو گفتی دل من بخست

خروشت هنوزم به گوش اندر است

مرا گرد اسب تو چون افسر است

روانم ز مهرت درآمد ز پای

مرا نزد خود یک زمان ره نمای

چو گفتار دایه رسیدش به گوش

دل پهلوان اندرآمد به جوش

از آن خوب پیغام و آواز نرم

وز آن خوش سخن های با ناز و شرم

شکیب از دل پهلوان دور گشت

ز گفتار در عشق رنجور گشت

به دایه چنین گفت کای مهربان

یکی چاره ای کن به روشن روان

که امشب مرا نزد آن مه بری

به کردار کوته کنی داوری

گر امشب ببینم رخ او نهان

ترا بی نیازی دهم در جهان

بدو گفت دایه که ای شیرمرد

یکی عهد با ما ببایدت کرد

برو دست ننهی به کاری چنان

که نپسندد آن داور داوران

بدین عهد بگرفت دستش به دست

یکی خورد سوگند و پیمان ببست

سبک دایه برخاست از پیش او

به مژده بیامد بر ماه رو

که خوشنود گشت آن یل رزمساز

به دام آمد آن شیر گردن فراز

کنون خواهد آمد به نزدیک تو

که روشن کند جان تاریک تو

چو بشنید دختر به دل شاد شد

ز بند غم و غصه آزاد شد

به دایه چنین گفت کای مهربان

برآراست باید چنان چون توان

بشد دایه از پیش آن نازنین

بیاورد جامه ز دیبای چین

سر و پای آن دختر دلستان

بیاراستش چون مه آسمان

نهادند پرمایه تختی ز زر

فراوان برو در نشانده گهر

به هر جای گسترده خز و حریر

برآتش فشاندند مشک و عبیر

بخش ۱۲۴ - دیدن فرامرز،دختر شاه کهیلا

چو از کار او گشت پرداخته

چنان چون ببایست شد ساخته

همان دایه آمد بر پهلوان

بدو گفت ای پهلوان جهان

خرامان بیا تا بر دل نواز

به دل خرمی ای گو سرفراز

روان شد سپه دار روشن روان

ابا دایه نزدیک آن دلستان

چو آمد بر آن بارگاه بزرگ

سوار فرامرز گرد سترگ

بتی دید همچون بهشت برین

که خورشید کردی بر او آفرین

نگاری که مه پیش رخسار اوی

نهادی ز تشویر بر خاک روی

همه غمزه چشم و همه چشم خواب

کیان گوهر و پردل و پر شتاب

دو جعد مسلسل شکن بر شکن

دو عارض به کردار گل در چمن

چو آمد برش مهتر تیز چنگ

پری رخ گرفتش در آغوش تنگ

بدان گونه با هم برآمیختند

کجا شیر با می بیامیختند

ببودند بر تخت گوهر نگار

گهی باده و گاه بوس و کنار

اگر چه همه کار با ساز بود

که با شاه دلدار انباز بود

دلش بود رنجور از آن داوری

کز انگشت بد دور انگشتری

همی گفت با دل گو سرفراز

که کی بر سر آید شب دیرباز

بدان تا ببینم رخ شاه را

بخواهم از او ماه دلخواه را

ببود آن شب اندر بر دلربا

چو خورشید تابان برآمد ز جا

سوی بارگه شد یل رزمخواه

به آیین بیامد به نزدیک شاه

چنین گفت با شاه کای نیکخوی

به نخجیر می آیدم آرزوی

بفرمود خسرو که تا یوز و باز

بیارند گردان گردن فراز

پسیچید بر دشت و نخجیرگاه

به کوه و بیابان دمادم سپاه

برفتند گردان ایران زمین

به پیش اندرون پهلو بافرین

چو در دشت تازنده دیدند گور

به دل ها برآمد به نخجیر شور

همه باد پایان برانگیختند

ابا گور و آهو برآویختند

کمان بر زه آورد شیر ژیان

برانگیخت آن بادپای دمان

یکی تیر اندر کمان راند تیز

چو گور دلیر آمد اندر ستیز

بزد بر میانش به دو نیم کرد

زگور تکاور برآورد گرد

دگر آمدش پیش گوری بزرگ

سپهدار جنگی چو شیر سترگ

فرو برد چنگال و یالش گرفت

بزد بر زمین همچو کوهی شگفت

دو گور دگر آمدندش به پیش

خدنگی سپهدار پاکیزه کیش

بزد بر سرین پسین گور نر

که از پشت آن دیگری شد به در

همی تاخت اندر بیابان و کوه

سمندش شد از بس دویدن ستوه

به بالین کوهی یکی نره شیر

یکی گور نر دید آورده زیر

خدنگی هم اندر زمان نامور

بزد بر میان همان شیر نر

بدان تیر هم شیر بر پشت گور

به همدیگران دوخت آمد به شور

چهل گور و آهو پی یکدگر

بینداخت آن پهلو نامور

دگر باره دید آن گو پرهنر

که آمد برش هفت گور دگر

درافتاد دنبالشان نره شیر

گهی تاخت بالا گهی تاخت زیر

هم از هفت الماس پیکان خدنگ

بینداخت شیرژیان بی درنگ

یکایک بیفکندشان بر قطار

نظاره بر او بد ز هر سو سوار

بدین گونه تا گشت خورشید زرد

برآورد از آن دشت نخجیر گرد

ز بس تاختن چون به سیری رسید

عنان سوی شاه جزیره کشید

سپهدار و شاه جزیره به هم

برفتند آسوده بی درد و غم

نشستند زیر درخت بلند

بفرمود تا پیشکاران روند

شکاری که شیر یل افکنده بود

به کوه و به هامون پراکنده بود

بیارند خسرو همه بنگرد

هنرهای شیر اوژن پرخرد

برفتند و بردند با هم گروه

فکندند بر یکدگر همچو کوه

بزرگان و شاه کهیلا همه

شدند آفرین خوان شبان و رمه

بخوردند چیزی و برخاستند

سوی کاخ شه رفتن آراستند

یکی نامدار از بزرگان شهر

کش از مردی و مردمی بود بهر

خردمند و گوینده و یادگیر

به چهره جوان و به اندیشه پیر

سرافراز و با دانش و دستگاه

بر شه گرامی و هم نیکخواه

همیشه بر شیر دل پهلوان

بدی آن سرافراز روشن روان

به دل دوستدار گو شیرمرد

به جان غمگسارش به هر کار کرد

سپهبد بدو راز بگشاد و گفت

که ای نیک دل مرد با نام جفت

یکی کار دارم به روشن روان

بگویم چو بر من تویی مهربان

خردمند گوید که اسرار خویش

ز هر چیز کاید برت کم و بیش

مگو جز به پیش خردمند مرد

وزو جو به هر حال درمان درد

بویژه که خود دوستارت بود

به هر نیک و بد غمگسارت بود

کنون بشنو ای نامدار دلیر

بدان دم که گشتم بدان دیو چیر

دو دیده به بیشه درانداختم

همان دختر شاه بشناختم

بدیدم چو خورشید برآسمان

ز مهرش به رنج اندرم این زمان

کنون گر در این کار یاری دهی

مرا زین غمان رستگاری دهی

ببینی یکی چهره شاه را

بخواهی ز بهر من آن ماه را

ببخشمت هرگونه بسیار گنج

نمانم که آرد کسی بر تو رنج

بدو گفت فرزانه کای سرفراز

همه کین به مهر تو دارد نیاز

چه شاه و چه شهری و چه لشکری

زمین و زمان را تو چون افسری

ازین گونه اندیشه بر دل میار

بزودی بسازم به نیکیت کار

وز آن پس بیامد به نزدیک شاه

زمین را ببوسید در پیشگاه

نشاندش بر تخت خود شهریار

بپرسیدش از مهتر نامدار

بدو گفت شاد است از بخت تو

وز آن نامور نازش تخت تو

پیامی گذارم به نزدیک شاه

از آن شیر دل مهتر رزمخواه

مرا گفت رو پیش خسرو بگوی

که ای شاه فرزانه نیکخوی

بسی رنج بردی بدین روزگار

ز نیکودلی با من ای شهریار

از آن نیکویی شرمسارم ز تو

سپاس فراوان گذارم به تو

کنون ای شهنشاه گردن فراز

به پیوند تو آمدستم نیاز

مر آن خوب رخ را که از چنگ دیو

برآوردم از فر کیهان خدیو

مرا ده به آیین زی کشورت

به من تازه کن گوهر و افسرت

چو فرزانه این گفت و خسرو شنید

ز شادی دل اندر برش آرمید

به فرزانه پاسخ چنین داد شاه

که ای پرخرد مرد با دستگاه

بگو با سرافراز دشمن فکن

که ای نازش لشکر و انجمن

دل و جان دختر فدای تو باد

بباشی شب و روز با کام و شاد

هم اکنون بگویم که تا مادرش

بسازد همه کارها در خورش

بر پهلوان رفت فرزانه مرد

سخن های خسرو بدو یاد کرد

دل پهلوان شد چو خرم بهار

بفرمود تا از پی بزم و کار

به رامش نشستند با پهلوان

سواران ایران بر روشن روان

بخش ۱۲۵ - دادن شاه کهیلا،دختر را به فرامرز

وز آن سو بشد خسرو نامور

بر مادر دختر خوب فر

بدو داد مژده به پیوند شیر

به دامادی پهلوان دلیر

رخ خوب چهره چو گل برشکفت

همان مادر دختر اندر نهفت

ز یزدان بسی آفرین یاد کرد

که آن دختر از رنج آزاد کرد

از آن پس بشد کارسازی گرفت

از آن کارخرم دلش برگرفت

دو صد جامه دیبا و خز و حریر

در و گوهر و عود و مشک و عبیر

یکی تخت فیروزه چون آسمان

ز گوهر درخشنده چون اختران

صد و چل کنیزک ابا طوق زر

دو صد کودک خوب و زرین کمر

ز مشک و ز عنبر صد و بیست جام

صد و بیست خروار از زر خام

ز اسب و ز اشتر فزون از شمار

بیاورد گنجور و فرمود بار

فرستاد یکسر بر پهلوان

به دست یکی مرد روشن روان

بیاراست ماه پری روی را

بت سرو بالای دلجوی را

به خوبی به کردار روی بهشت

تو گفتی که از حور دارد سرشت

یکی دست جامه همه زرنگار

سپردند با یاره و گوشوار

سراسر مرصع به در و گهر

بپوشید نسرین تن سیم بر

شبانگه بیامد بر پهلوان

چنان خوب رخ ماه روشن روان

یکی موبد پیر یزدان پرست

بشد دست مه رخ گرفته به دست

ببستند عهدی به آیین دین

زبان بزرگان پر از آفرین

بیاورد مر پهلوان را سپرد

سوی حجره بردش سپهدار گرد

به آغوش بگرفت آن نیک جفت

پس آنگاه نا سفته درش بسفت

چو بد مهرجوی و دلارام خواه

گرفت آن زمان کام دل را ز ماه

چنان تازه شد جان هر دو ز مهر

تو گفتی که بارید مهر از سپهر

به بوس و کنار و به شادی و ناز

بدآن ماه آن شب ابا سرفراز

چو خورشید بر چرخ زرین کمند

فکند و برآمد به تخت بلند

جهان چادر عنبرین کرد چاک

چو یاقوت زر بر سر تیره خاک

سپهبد بفرمود تا مرد و زن

ز کوی و ز برزن شدند انجمن

سراسر به رامش به هامون شدند

وز آن شهر پرمایه بیرون شدند

ز آواز رامشگر و نای و نوش

جهان بود یکبارگی پرخروش

دو هفته بدین گونه رامش گزید

چنان رامشی در جهان کس ندید

چو چندی در این شهر آرام یافت

از آن ماه خورشید رخ کام یافت

از آن جایگه ساز رفتن گرفت

بدان تا ببیند ز دنیا شگفت

سپهبد بفرمود کز عود خام

زبهر پری چهره ماه تمام

یکی خوب زیبا عماری کنند

عماری ز عود قماری کنند

چنان کاندرو خوابگاه و نشست

بسازند مردان پاکیزه دست

فراوان در آن شهر کشتی بساخت

کسی کو ره آب دریا شناخت

به پیش اندر افکند در روی آب

روان کرد کشتی هم اندر شتاب

پری روی را در عماری نشاند

بسیچید و لشکر از آنجا براند

به خشکی همی رفت شیر ژیان

به هنجار او گشته کشتی روان

بزرگان شهر کهیلا و شاه

برفتند با او سه منزل به راه

چو پدرود کردند گشتند باز

سپهدار گردنکش سرفراز

ره دور پیش اندر آورد خوار

بیامد دوان تا به دریا کنار

به کشتی درآمد خود و سرکشان

برافراخت ملاح را بادبان

جهاندار جان آفرین یار بود

سپهدار هشیار و بیدار بود

ز دریای ژرف و دم باد تیز

زمانی نیامد به رویش ستیز

همی رفت با دلبر زیب و شاد

نه اندیشه از راه و نه رنج باد

شگفتی همی بود هر سو بسی

به هم می فزودند زان هرکسی

بخش ۱۲۶ - رفتن فرامرز به خاور زمین و رزم کردنش با مردمان جزیره

دو مه بر سر آب زین سان برفت

سوی راه خاور بسیچید تفت

سه ماهه رسیدند نزد زمین

نیازرده کس زان سپاه گزین

چنین گفت ملاح با پهلوان

که ای نامور گرد روشن روان

جزیری بدین راه باشد همی

که شیر ژیان نگذرد زان زمی

پر از مردم گرد و شمشیر زن

نسازند هرگز به ما انجمن

نه کارند و ورزند و نه بدروند

نه نیکی شناسند و نه بدروند

در آن بیشه از میوه و خوردنی

که تن را بدانست پروردنی

فراوان ز هر گونه آید به دست

مر آن دیو چهران ز بالا و پست

کسانی که خوانندشان پادوال

در آنجاست ای پهلو بی همال

به گیتی مبیناد کسشان اثر

که بس کینه جویند و پرخاشخر

فرامرز بشنید و شد تنگ دل

وز آن مردم بدرگ سنگ دل

به ملاح گفتا بباید شدن

بدین راه و لشکر بدین ها زدن

به زور خداوند جان آفرین

از ایشان کنم پاک روی زمین

بگفت این و ملاح کشتی براند

چو تنگ اندر آمد یلان را بخواند

بفرمود تا جوشن کارزار

بپوشند گردان خنجر گذار

چو بر ساحل آمد سپهبد بر آب

از آن زشت چهران دلش پرشتاب

چو نزد جزیره رسید آن سپاه

برآراستند از پی رزمگاه

بر آمد به ایران سپه یک خروش

کزان ژرف دریا برآورد جوش

همان دیو چهران برون تاختند

به ساحل یکی رزمگه ساختند

ز دیوان فرون تر ز پنجه هزار

به رزم اندر آمد سوی کارزار

از آن هر یکی را به چنگ اندرون

یکی استخوان از درختی فزون

بجستند اندر هوا همچو گرد

رسیدند چون باد نزدیک مرد

زدندی از آن استخوان بر سرش

بکردی همه خرد یال و برش

فراوان ز گردان ایران زمین

بکشتند و خستند بر دشت کین

سپهبد چنین گفت با سروران

که ای نامداران و جنگی سران

به نیزه درآیید زی کارزار

مگر اندرآرید از ایشان دمار

سواران سوی نیزه بردند دست

خروشان به کردار پیلان مست

نیستان شد از نیزه آوردگاه

ز نیزه نه خورشید پیدا نه ماه

هر آنگه کز آن دیو چهران یکی

بجستی ز باد هوا اندکی

زدی در هوا بر سنان نیزه زن

به کردار مرغ از در باب زن

همه تن بدان نیزه ها در زدند

ز نوک سنان جمله خسته شدند

بکشتند بسیار از آن بدتنان

بسی خسته نالان و زاری کنان

بدانگه کزیشان فراوان نماند

فرامرز لشکر سوی بیشه راند

کسی را که بد زنده ایرانیان

خروشان و جوشان و نعره زنان

ز نیزه به شمشیر بردند دست

بکشتند و کردند یکباره پست

جزیره از آن بدتنان گشت پاک

بجستند بالا و جای مغاک

ندیدند از ایشان کسی را به جای

سپهبد سوی رفتن آورد پای

بخش ۱۲۷ - رفتن فرامرز به جزیره فیل گوشان

دگر باره افکند کشتی درآب

روان کرد مانند باد از شتاب

سه روز و سه شب ماند کشتی روان

فرامرز گردنکش پهلوان

چهارم سوی فیل گوشان رسید

سپه را به سوی جزیره کشید

جزیره بد آن هم نکوتر به جای

بسی اندرو باغ و کشت و سرای

گروهی کجا فیل گوشان بدند

به مردانگی سخت کوشان بدند

یلانی به بالا به مانند ساج

به تن آبنوس و به رخسار عاج

ز سر تا قدم گوش همچون سپر

بدن ها همه همچو پیلان نر

همه دیده هاشان به کردار نیل

ازیشان گریزان شده ژنده پیل

یکایک ابا آلت و ساز زرم

به نزدیکشان رزم خوش تر ز بزم

سپهدارشان نامداری بزرگ

بداندیش و خودکام مردی سترگ

زنانشان به خوبی به کردار ماه

فروهشته از سرو جعد سیاه

به رخ ارغوان و به نرگس دژم

به ابرو کمان و به بینی قلم

بتان سهی قد خورشید روی

نگاران سیمین تن مشک بوی

جهان پهلوان گرد گیتی گشای

ابا لشکر و کوس و هندی درای

چو تنگ اندرآمد سوی آن زمین

بدو گفت ملاح کای پاک دین

از این مرز ما را بباید گذشت

نباید غنودن بدین کوه و دشت

که این سهمگین جایگاهی بود

مگرمان به یزدان پناهی بود

کزین مرز آسوده دل بگذریم

سزد گر بدین بوم و بر نگذریم

فرامرز گفتش که این غم ز چیست

بدین گونه بیم تو از ترس کیست

چنین گفت با او جهان دیده پیر

که ای گرد پیل افکن و شیر گیر

جزیریست این چارصد میل بیش

چو پهنا درازیش آید به پیش

سپاهی بدو اندرون بی شمار

همی رزم جویان ناپاک وار

به چهر و به دیدار مانند دیو

همه ساله با کوشش و با غریو

جهاندیده کانجا بگسترده کام

کجا فیل گوشانشان گفت نام

به بالا ز کوه سیه برترند

ز باد شمالی تکاورترند

همه نیزه هاشان بود آهنین

ز کوپال ایشان بلرزد زمین

به تن باد پاشان بود همچو کوه

که از لعلشان کوه گردد ستوه

چنین مردمانی ز مردم بری

رمنده ز مردم چو دیو و پری

نه مرغ هوا را بدین جا گذر

نه پیل و نه دیو و نه شیران نر

تو با این سپه نزد ایشان شوی

همان دم ز کرده پشیمان شوی

به هریک ازین لشکر نامدار

همانا کزیشان بود ده هزار

تو در خون چندین سر سرفراز

شوی گر به بیشی نداری نیاز

ز من بشنو این پند را کار بند

نشاید که یابی در اینجا گزند

ز کاری که رنج دل آید پدید

خردمند از آن کار دوری گزید

سپهبد چو بشنید از وی سخن

چنین داد پاسخ به مرد کهن

که ای پیر پاکیزه پاک دین

اگر یار باشد جهان آفرین

به فر جهاندار کیهان خدای

سرانشان چنان اندر آرم ز پای

که شیر ژیان گور پی خسته را

و یا باز بر کبک پر بسته را 

بدان تا به گیتی بسی روزگار

بماند ز ما این سخن یادگار

مرا ایزد از بهر رنج آفرید

نه از بهر بیشی و گنج آفرید

بدان تا که از رنج نام آورم

هم از رنج و از داد کام آورم

منم تا بوم زنده جویای نام

به مردی برآورده از نام کام

خردمند گوید که انجام کار

برآید اگر کردن از روزگار

ببینم نکورو که تن  مرگ راست

نترسد ز مرگ آن که او نام خواست

وزین نامداران گردان من

سرافراز شیران و مردان من

نمیرد کسی تا نیاید زمان

بدان کار خیره مگردان زبان

تو ای پیر ملاح پاکیزه هوش

به گیتی سوی من همی دار گوش

که بی کام و امر خداوند بخت

نیفتند یکی برگ سبز ازدرخت

بخش ۱۲۸ - رزم کردن فرامرز با فیل گوشان

برآمد ز دریا گو نره شیر

پی او گوان و یلان دلیر

سراسر در و دشت و دریا کنار

سراپرده و خیمه زد نامدار

شه فیل گوشان چو آگاه شد

که هامون پر از اسب و خرگاه شد

سپه برنشاند و بزد بوق و کوس

زمانه شد از گرد چون آبنوس

سپاهی کز آسیب ایشان زمین

بلرزید مانند دریای چین

جزیره بشد جنب جنبان ز تاب

تو گفتی همی غرقه گردد ز آب

یلانشان به کردار دیو سفید

دمان همچو بر چرخ گردنده شید

به آورد ایران سپاه آمدند

بسیچیده و رزمخواه آمدند

سپهبد چو گرد سپه دید گفت

که امروز مردی نشاید نهفت

مرا گر جهاندار یزدان پاک

بدین مرز و این بوم سازد هلاک

نمیرم همانا به جای دگر

نگردد مرا زندگی بیشتر

نیامد به دلش اندرون ترس و بیم

بفرمود کردن سپه را دو نیم

یکی نیمه در راه دریا بداشت

دگر نیمه بر روی دشمن گماشت

بدان تا که از دشمن بد گمان

سپاهی نیاید ز راه نهان

خود اندر برابر صفی برکشید

بدان سان که از مردی او سزید

به گردان لشکر چنین گفت شیر

که ای نامداران گرد و دلیر

سپه چون به تنگ اندرآید نخست

بباید به تیر و کمان دست جست

چو از تیرتان ترکش آید تهی

سوی نیزه آرید دست مهی

به نیزه چو از جایشان بر کنید

سوی خنجر و گرز دست افکنید

دگر روز شمشیر زهر آبدار

برآرید ازین فیل گوشان دمار

بگفت این و برخاست مانند گرد

سوی دشمن خیره آهنگ کرد

به دست اندرون آهنین نیزه ای

به پای ایستاده ابا فرهی

به تیزی برآمد به جای نشست

به کردار باد دمنده بجست

بن نیزه زد از هوا بر زمین

ز بالا چو باد اندر آمد به زین

ابا جوشن و خود و ببر بیان

همان ترکش و خنجرش بر میان

گوان و بزرگان ایران زمین

گرفتند یکسر برو آفرین

نشستند بر بادپایان همه

چو بنشست براسب شیر و رمه

همه تیر بر دست و بر زه کمان

دل آکنده از کینه بدگمان

چو تنگ آمد از فیل گوشان سپاه

همی گرد پرخاش بر شد به ماه

فرامرز گردافکن شیر گیر

کمان بر زه و ترکشش پر ز تیر

به چاچی کمان اندر آورد چنگ

ز ترکش برآهیخت تیره خدنگ

نهاد از بر چرخ و اندر کشید

ز تیرش همی آتش آمد پدید

چو سوفار در زه آمیختی

به چرخ اندرافکندش آهیختی

چو پیکان درون قبضه آورد سنگ

ببرد از رخ ماه و خورشید رنگ

گره شست آویخت زه باز کرد

خدنگ از بر چرخ پرواز کرد

بزد بر کمربند گرد دلیر

گذر کرد از او تیز پیکان تیر

برآمد به پهلوی گردی دگر

وز آن پهلوی دیگر آمد به سر

همه نامداران چو ابر بهار

ببارید تیر اندر آن کارزار

به هر تیر کز شستشان جسته شد

تن نامداران از آن خسته شد

چه خسته چه کشته شدی در زمان

روانش برون رفتی اندر زمان

ز دشمن به تیر اندر آن کارزار

فکندند از آن بیشه پنجه هزار

فکندند و کشتند در دشت کین

که دریای خون گشت روی زمین

چو از تیر بر دشمن آمد شکست

سوی نیزه بردند آنگاه دست

سپاه اندر آمد به نیزه چو کوه

از ایشان بشد فیل گوشان ستوه

ز نیزه شد آوردگه نیستان

همان روی کشور ز خون می ستان

سپهدار بگرفت نیزه به دست

به جنگ اندرآمد چو یک پیل مست

هر آنگه که او نیزه بگذاردی

سپه را چنان تنگ بفشاردی

چو نیزه بر سینه یک زدی

ز پشت دگر کس همی سر زدی

همه باز از ایشان یکان و دوگان

به زین در ربودی به نوک سنان

چو مرغان فکندند بر باب زن

برافراختی اندر آن انجمن

یکی فیل گوشی چو باد دمان

بیامد به تندی بر پهلوان

سنان بر تن پهلوان کرد راست

خروشان تو گفتی یکی اژدهاست

به دل گفت شیر ژیان پهلوان

که آمد روانم همی را زمان

چو تنگ اندر آمد بر شیرمرد

یکی حمله آورد با دار و برد

بزد نیزه ای بر بر روشنش

بدرید در بر همه جوشنش

زره بود زیرش سنان بربتافت

تن روشنش زان گزندی نیافت

سپهبد برآورد یک تیغ سخت

بزد نیزه اش را که شد لخت لخت

برآورد گرز گران نره دیو

درافکند بر چرخ گردان غریو

برآورد و بنمود حمله به شیر

سپر بر سر آورد گرد دلیر

سپر بر سر پهلوان گشت خرد

سپهبد به شمشیر کین دست برد

کشید از میانش یکی تیغ تیز

برآورد از جان او رستخیز

چنان زد که یک نیمه از اسب و دیو

بماند و دگر نیمه بد در غریو

چو او کشته شد جوشن زابلی

بپوشید با خنجر کابلی

بیامد گرازان به دشت نبرد

دگر باره آهنگ آورد کرد

در آن رزمگه داد مردی بداد

چو آتش در آن فیل گوشان فتاد

یکی را کمر بند بگرفت خوار

برآورد اندر صف کارزار

چنان بر زمین زد که اندام وی

فرو ریخت مهره چو بگسست پی

یکی را ز پس یال بگرفت و گوش

برآورد و زد بر زمین با خروش

یکی را به بال و یکی را به مشت

یکی را به گرز و به زخم درشت

بکشت و در آن رزمگه توده کرد

به مغز و به خون خاک آلوده کرد

زکردار او خیره مانده سپاه

همه آفرین خوان بدان رزمخواه

نگه کرد تا خسرو آن سپاه

کجا برفرازد درفش وکلاه

چو دیدش به جنگ اندر آمد به تنگ

که بد نیزه جان ستانش به چنگ

بزد تند برکوهه زینش به بر

کز آن کوشه دیگر آمد به در

دو زانوش برکوهه زین بدوخت

روانش به نوک سنان برفروخت

چو کشته شد آن شهریار رمه

سپه هر چه ماندند با دمدمه

گریزان به بیشه نهادند روی

روان تیره و با غم و گفتگوی

ز شمشیر آن شیرمردان کین

تهی گشت از آن فیل گوشان زمین

به تاراج بستند از آن پس کمر

چه گردان و چه مهتر نامور

فراوان بت خوب رخ یافتند

به جستن چو رفتند و بشتافتند

بسی گوهر و زر و تاج وکمر

همان پیل و اسبان با زین و بر

ز هر گونه آلات گستردنی

ببردند چندان که بد بردنی

از آن پس به دریا نهادند روی

همه با دل شادمان بزم جوی

بخش ۱۲۹ - رسیدن فرامرز به نخجیر برهمن و سئوال کردن

چو بگذشت یک ماه دیگر چنین

رسیدند نزدیک خاور زمین

جزیره پدید آمد از دورجای

ز ملاح پرسید آن پاک رای

چه جایست گفتش بدان خرمی

کزو تازه گردد دل آدمی

چنین داد پاسخ خردمند مرد

که از روی بیشی بدان در مگرد

تو این را مقام برهمن شناس

به دانش گشاده دل با سپاس

گروهی همه پاک و یزدان پرست

نشسته کنون چون کسی زیردست

همه کارشان دانش و نیکوییست

به دانایی و رادی و فرهیست

همیشه زیزدان بودشان سخن

به هر جای بر انجمن انجمن

خورش کم کنند آنچه آید به کار

ز بیخ گیا باشد و میوه دار

به ماهی بسازند روزی خورش

روانشان به دانش کند پرورش

ز نا آمده کار و نگذشته هم

ز چیزی که خواهد بدن بیش و کم

ز هر چه بپرسی دهند آگهی

زبانشان به پاسخ نبینی تهی

چو بشنید مرد جوان این سخن

پسند آمدش گفت مرد کهن

بدو گفت ما را بباید شدن

به نزدیک ایشان زمانی بدن

بپرسیم گفتار و هم بشنویم

درآن مرز یک چند هم بغنویم

مگر بهره یابیم از پندشان

نیوشیم گفتار دلبندشان

چو ملاح گفت و سپهبد شنود

روان کرد کشتی بدان مرز زود

چو تنگ اندرآمد به هامون سپاه

برهمن خبر یافت آمد به راه

به ساحل چو آمد یل پهلوان

ابا هرکه بودند پیر و جوان

برهمن همه پیشباز آمدند

پذیره به رسم نماز آمدند

ستایش نمودند و پوزش بسی

بر آن چهره دلفروزش بسی

بگفتند کای گرد خورشید چهر

جهانگیر و گردنکش و پر ز مهر

ز یزدانت باد آفرین و درود

ز نیکویی مهتری تار و پود

همین بوم و بر بر تو فرخنده باد

همه دشمنان پیش تو بنده باد

خنک این جزیره به فر تو شیر

برهمن نگردد ز روی تو سیر

که خشنود گردد ز ما مرد گرد

که چنگ یلان دارد و دستبرد

ز درویشی خویش یک سو شویم

ز راه تکلف بی آهو شویم

اگر سوی ما شب گذاری رواست

که داننده راز هرکس خداست

پذیرفت ازیشان سپهبد سپاس

چنین گفت با مرد یزدان شناس

به یزدان سپاس ای خردمند مرد

کز آن پس که دیدم بسی رنج و درد

مرا بخت فرخ بدین داد دست

که دیدم رخ مرد یزدان پرست

سپاس شما بر من این مایه بس

نباید که باشد ز ما رنجه کس

از آن پس بفرمود پرده سرای

کشیدند بر دشت فرخنده جای

سپهبد بر او به زانو نشست

گشاده دل و دست کرده به بست

بیامد برهمن نشست او برش

گیا بسته بر خویش و چشم و سرش

بخش ۱۳۰ - سئوال فرامرز از برهمن

ز پیر جهاندیده پرسید و گفت

که ای پیر با دانش و هوش جفت

از این زندگانی چه دارید رای

برهنه شب و روز مانده به جای

نه خورد و نه خواب و نه آرام و کام

به بی کامی اندر بدن شادکام

چرا این همه رنج بر خود نهید

بدین گونه اکنون چه دارید امید

جهان پر ز خوبی و پرخواسته

همه کارها گشته آراسته

چنین داد پاسخ برهمن بدوی

که ای مرد با دانش و خوب گوی

چنان دان که هر کو جهان را شناخت

درو جای آرام و بودن نساخت

جهان همچو خانیست بر رهگذر

خردمند از این خانه جوید حذر

هر آن کس که دل بندد اندر جهان

هشیوار خواند وی از ابلهان

فراز آورد گنج و هم خواسته

مرادش همه گردد آراسته

ز ناگه شبیخون به سر برش مرگ

بیارد نهد بر سرش تیره ترگ

ز تختش سوی تیره خاک آورد

سر و تاجش اندر مغاک آورد

بماند دلش بسته این سرای

خرامش نیاید به نزد خدای

روانش بماند بدان تیرگی

همه ساله جانش پر از خیرگی

نه تن ماند آنجا نه گستردنی

نه آسایش و خورد و از خوردنی

خردمند رنج اندرین کی برد

که بگذارد اینجا و خود بگذرد

برمرگ درویش یا تاجور

یکی بود خواهد در این رهگذر

چه تن را همی داشت باید به رنج

به دانش بباید بیندوخت گنج

که چون بگذری زین سپنجی سرای

شود دستگیرت به نزد خدای

سبکبار شو تا توانی برید

ره دور و آسان به منزل رسید

برهمن چو این در معنی بسفت

رخ پهلوان همچو گل برشکفت

بخش ۱۳۱ - سئوال دوم فرامرز از برهمن

دگر گفت کای مرد پاکیزه رای

مرا سوی دانش یکی ره نمای

به گیتی چه نیکوست نزد خرد

که دانا بدان جان همی پرورد

همان بد به گیتی چه چیز است نیز

کجا با خرد باشد اندر ستیز

برهمن بدو گفت کای هوشیار

چو پاسخ بیابی ز من گوش دار

نکویی پرستیدن دادگر

جز او را مدان پادشاهی دگر

ازو دان شب و روز و رخشنده ماه

بزرگی و فیروزی و دستگاه

چنان دان که بی امر یزدان پاک

نه آب و نه آتش نه باد و نه خاک

به سوزندگی و به سازندگی

بدو بر بکردند یکبارگی

ندارند با کام خود دسترس

به فرمان اویند جاوید و بس

چه او را بخوانی بدان سان که اوست

تو را از پرستیدنش بس نکوست

پرستیدن او بگویم تو را

روان از بدی ها بشویم تو را

ز یزدان بیندیش و روز شمار

ز پادافره دوزخش بیم دار

ز کاری که خوشنودی ایزد است

از آن رخ متاب ای که آنت بهست

نگهدار دین باش و جویای دین

ز دیندار بر دل مدار هیچ کین

چو بر کام باشد تو را دسترس

میازار از آن پس دل هیچ کس

ابا نیکمردان سخن نرم گوی

به گفتن ره شرم و آزرم جوی

به دل نیکویی دار و زفتی مکن

ابا دیو وارونه جفتی مکن

که زفتی ز داد خداوند نیست

جهاندار از این کار خرسند نیست

هر آنگه که نیکی کنی با کسی

مکن یاد از کار نیکی بسی

که از گفتنت دل شکسته شود

در نیکویی بر تو بسته شود

زبان را ز گفتار بد بند کن

دل و دیده سوی خردمند کن

ز گفتار نیکو گریزان مشو

به ناکامی اندر غریوان مشو

چو کار تو ناید به کام تو راست

بر آن رو که فرمان و امر خداست

کجا آفریننده گرم و سرد

جهان را نه بر آرزوی تو کرد

ز نیکو هر آنچت جهاندار داد

همی باش خشنود و خرسند و شاد

ز خرسندی ایزدت بیشی دهد

دلت را چو با شکر خویشی دهد

وزو دار پیوسته شکر و سپاس

همیشه همی باش اندر هراس

همان چون رسیدی ز یزدان به کام

برآمد تو را گنج و خوبی و نام

ببخش و بخور دیگرت خود دهد

یکی را جهان آفرین صد دهد

به دل مهربان و به کف راد باش

ز غم خوردن گیتی آزاد باش

به بی کامی کس مشو شادمان

که نزدیک تو راه دارد همان

ز بدها بیندیش و مپسند بد

که گردی پشیمان تو نزد خرد

دروغ از بنه هیچ گونه مگوی

که تیره شود در جهان آبروی

به هر کار در راستی پیشه کن

مگردان زبان را به کج در سخن

ز رشک و حسد جاودان دور باش

به آزادی از دهر کن نام فاش

حسد چیره رشک آورد دل گسل

بود نزد نیکان همیشه خجل

ز دور حسد مرد پرهیز جوی

سخن نزد او از بنه خود مگوی

دلت را به گفتار بد گوش دار

ولیکن به کردار خود هوش دار

به جای تو آن کس که جوید بدی

تو با او مکن بد اگر بخردی

گرت دست باشد نکویی نمای

که نیکی برآید به نزد خدای

گر او بد کند پس تو هم بد کنی

بر نیک مردی به چاه افکنی

چو نزد تو از نیک و بد فرق نیست

بدان رای و دانش بباید گریست

کم آزاری از هرچه جویی بهست

کم آزار بر مهتران هم مهست

به هنگام خشم ار ببخشی گناه

پسندیده تر زان مدان هیچ راه

ازین گونه چندان که گویم سخن

ز گفتار یک شمه ناید به بن

ز پیر جهان دیده می نوش پند

دل اندر فریب زمانه مبند

که گیتی نماند به کس جاودان

همان به که رادی بود در میان

چو گفت برهمن به پایان رسید

دل پهلوان از خرد بردمید

بسی آفرین کرد بر برهمن

ستایش نمودش در آن انجمن

که یزدان ز داننده خوشنود باد

همه مزد او نیکویی ها دهاد

بیاسود جانم ز گفتار تو

دلم گشت تازه به دیدار تو

فراوان ز یاقوت و در و گهر

هم از جامه و اسب و هم سیم و زر

سپهبد به گنجور گفتا بیار

بدان تا ببخشد به آموزگار

چو آورد دانا نپذرفت ازوی

بدو گفت کای مهتر رزمجوی

برهمن به این ها ندارد نیاز

به دینار و گوهر نیاید فراز

اگر من بدین آرزو دارمی

جهان را به گوهر بانبارمی

همه کوهساران ما این بود

مرا دل ز دینار پرکین بود

خرد گر به دینار بسته شود

دل از کام و امید خسته شود

ز یزدان بدین بازماند دلم

پس آنگاه دل را ز تن بگسلم

از آن پس برآمد به جای نشست

ابا او سپهدار دستش به دست

به دریا کنار و به هامون و کوه

بسی گشت تا شد ز گشتن ستوه

یکایک نمودش همه دشت و در

پر از لعل و یاقوت و در و گهر

شگفت آمدش پهلوان کان بدید

پر اندیشه لب را به دندان گزید

از آنجا بیامد سوی بارگاه

سخن گفت با موبدان و سپاه

چو بنشست در بارگه نامور

برهمن بیاورد با خویش بر

سپهدار بر تختش بنشاختش

ز خوبی بسی آفرین ساختش

بخش ۱۳۲ - سئوال سوم فرامرز از برهمن

بپرسید دیگر زیزدان پرست

که ای مرد با دانش نیک دست

چه چیز است دیگر به هر کار او

خرد رنجه گردد روان تیره رو

بدو گفت کز کار و کردار دیو

روان تیره گردد خرد پر غریو

کدامست گفتش که دیو پلید

ازو رنج و سختی بباید کشید

چنین داد پاسخ که ده دیو زشت

که شان دوزخ آمد نهاد و سرشت

از ایشان نخست آزمندی بود

که هرگز ز بیشی همی نغنود

که هرچش دهی بیشتر بایدش

دمی سیری از خواسته نایدش

همه روزه باشد پر از درد و کین

گهی نزد آن و گهی نزد این

نه آرامش روز و نه خواب شب

زبهر درم سال و مه در طلب

نه از گنج خود هیچ آسایشی

نه کس را بدو نیز آرامشی

نبیند درین گیتی از رنج بر

به نادانی آرد زمانه به سر

دوم دیو دژخیم باشد نیاز

که بر چیز مردم آید فراز 

نه بخشایش آرد نه رحم آورد

اگر خود برادر بود ننگرد

روا دارد از بهر یک دانگ سیم

سری را بریدن به بی ترس و بیم

سیم دیو خشمست با دار و برد

که او مرد بی نام و بدکام کرد

چو او اسب در زیر زین آورد

تو گویی که با چرخ کین آورد

نه آرام داند نه هوش و درنگ

شتاب آورد کینه کش چون پلنگ

نه نیکی شناسد نه پیدا کند

چو آتش ز باد دمان نغنود

هر آن چیز کایدش در پیش دست

به هم بر زند همچو دیوانه مست

پس از کرده خود پشیمان شود

نکوهش کنندش غریوان شود

چهارم بود دیو دژخیم کین

که آواز آرد نهان در زمین

بر آن دارد او سال و مه مرد را

که در دل کند با غم و درد را

که تا زنده باشد ز غم تنگدل

نداند کسی راز آن سنگدل

گه این را به بد نام رسوا کند

گه آن را به زشتی تمنا کند

نه با مردمش یک زمان مردمی

نه از کار خویشش دمی خرمی

بداندیش و بیکار و بدخو بود

بدان شور و آن کین نه نیکو بود

دگر پنجمین اهریمن ناشناس

بتر زین همه خویش کامی شناس

که نیکی نداند چو پندش دهی

چو دیوانه باشد که بندش نهی

کند بد گمانش که نیکو بود

چه نیکی کند هرکه بدخو بود

نداند بد و نیک و نه گرم و سرد

نه زشتی و خوبی نه درمان و درد

از آن خویش کامی سرانجام کار

به کام عدو باشدش روزگار

ششم دیو را رشک دان ای پسر

که پیوسته پر درد دارد جگر

به هر چیز کو را درافتاد چشم

درآرد همی در درون کین و خشم

به دل گوید آن چیز کان مرد راست

چرا من ندارم ورا ناسزاست

شب و روز از این گونه باشد به جنگ

جهان بردل خویشتن کرده تنگ

سرانجام از این آشکار و نهان

نبیند ز خود کمتر اندر جهان

ز داد خداوند خشنود نیست

کسی کو حسد جست بر سود نیست

بود دیو بدنام هفتم دروغ

به نزد خرد نبود او را فروغ

به گفتار چربی نماید نخست

بدان سان که گویی مگر خویش توست

کند لابه و پویه و ریو و رنگ

که تا کام خویش از تو آرد به چنگ

تو را یک زمان شاد دارد به دل

تو آگه نه از کار آن دل گسل

چو کام خود از تو برآرد تمام

از آن پس نگوید تو را هیچ نام

دگر دیو هشتم سخن چینی است

کجا آن همه رای بددینی است

سخن چین بدگو مباد از بنه

که آن بدرگ و بددل یک تنه

به گفتار خود تیره باشد چنان

که گوید چو من نیست اندر زمان

از آنجا حدیثی به آنجا برد

چوگوید همان بشنود بگذرد

خرابی پدید آید از کار او

پریشان کند خلق از گفتگو

ورا زین سخن هیچ مقصود نه

بجز رنج ازو هیچ موجود نه

نهم دیو دژخیم دان کاهلی

مکن کاهلی گر تو خود جاهلی

کجا کاهلی اصل بی کامی است

درو رنج و خواری بدنامی است

زکاهل چه آید بجز خورد و خواب

تنش خاکسار و دل اندر شتاب

همیشه ز امید خود نا امید

دلش تیره و دیدگانش سفید

فتاده چو خاک از بر راه خوار

چو بی دست و پا مردم سوگوار

دهم دیو را ناسپاسی بود

که آن از ره ناشناسی بود

نباشد ورا هیچ اندر جهان

به جستن بود آشکار و نهان

ز ناگه فراز آیدش خواسته

شود کارش از هیچ آراسته

فرامش کند آفریننده را

کند کور چشمان بیننده را

ز دینار اندر دل آرد هراس

به یزدان شود ناگهان ناسپاس

بماند همه ساله در تیرگی

روان در پریشان و هم خیرگی

بدان سر نیارد ز دانش برد

ز یزدان همانا پریشان شود

بخش ۱۳۳ - سئوال چهارم فرامرز از برهمن

سپهبد چو بشنید گفتار او

به دل خرم از کار و دیدار او

دگر گفت کای پیر دانش پژوه

چه چیز است نیکو میان گروه

کزو دل بود تازه و شادمان

پسندیده نزد خدا باشد آن

چنین گفت کان شش فرشته بود

که از نور یزدان سرشته بود

نخستین ازو داد و انصاف دان

که باشد خردمند از او شادمان

کلید در کام دادست و بس

به بیداد هرگز مزن یک نفس

ز خود دادن بهره نیک و بد

به از هرچه گویی به نزد خرد

اگر داده باشی ای نامجوی

شوی بر همه آرزو کامجوی

ره رستگاری ز دیو پلید

ز کردار خوبی بیامد پدید

دوم ای هنرور دگر شرم دان

در خوبی و راه و آزرم دان

کجا شرم بخشایش ایزدیست

ز بی شرم و آزرم باید گریست

چو با شرم باشی و آهستگی

به آهستگی نیز شایستگی

تو را نزد دانا بود آبروی

بود پیش تو هرکسی راهجوی

ره پاک یزدان بود پیش تو

فروزنده دارد دل و کیش تو

سیم نیکخویی به از هرچه هست

که خوشخو بود بی گمان حق پرست

بود سال و مه خرم و تازه روی

دگر مردمان خوش به دیدار اوی

به جان هرکسی دوستدارش بود

به هر نیک و بد غمگسارش بود

ز هر کام دستش نماند تهی

به دوزخ نهد روزگار بهی

نکو خواه مردم بود روز و شب

به گفتار نیکو گشاده دو لب

نداند غم و رنج و اندوه و درد

نه تیمار و اندیشه نه راه سرد

چهارم تو نیکی و رادی شناس

که رادی به یزدان بود با سپاس

ز رادی فزونی و هم مهتریست

همه خوبی و نیکی و بهتریست

همه روزه خرم ز کردار خود

پسندیده کار مردم پر خرد

جوان خردمند برتر منش

به گیتی ز کس نشنود سرزنش

به هر دو سرا خرم و نیک نام

ز یزدان بیابد همه ناز و کام

به پنجم هنر بردباری نکوست

چه با خویش و بیگانه دشمن چه دوست

کجا بردباری سر مردمیست

به نابردباران بباید گریست

تو را در دل هرکسی جا کند

بر دوستانت دل آرا کند

خردمند پیروز با سنگ و هنگ

به نیک و بد خود شتاب و درنگ

به هوش و به اندیشه سنگ و رای

درآرد زمین و زمان زیر پای

هر آن آرزو کاندر آرد به دل

ز امید هرگز نگردد خجل

ششم بهتر از پارسایی بدان

کزو نیکنامی بود جاودان

زبان و دل و دست و چشم از خرد

شناسا بگردد به کردار بد

نگوید بد و نیز بد نشنود

همیشه به گفتار بد نگرود

بدو نیک گیتی برش با خطر

نه دینار جوید نه در و گهر

همه روزه ترسان به گفتار زشت

به امید کز حق بیابد بهشت

به امید آمرزش کردگار

هراسان گذارد همه روزگار

همین است ای نامور پهلوان

که گفتم به نزد تو روشن روان

چو گفتار داننده آمد به بن

به پایان رسانید ز هر در سخن

فرامرز گفتا که شادان زی

همیشه ابا نیکی و فرهی

برهمن از آن پس به پدرود کرد

فرامرز را گفت او سود کرد

بخش ۱۳۴ - رفتن فرامرز به خاور زمین و کشتن مرغ را

چو چندی ببود اندر آن جایگاه

روان کرد بر راه دریا سپاه

به کشتی روان شد یل نامور

ابا نیک مردان زرین کمر

همی رفت چون باد بر روی آب

چو آتش سوی خاک دل پر شتاب

شبانگه یکی کوه پیش آمدش

که بالا ز ده میل بیش آمدش

چو از تیره شب روز تاریک شد

سپهبد بدان کوه نزدیک شد

برافروخت سر از میان گروه

نگه کرد ناگاه بر روی کوه

یکی همچو خورشید چیزی بدید

که مانند آن چیز هرگز ندید

فروزنده ماننده آفتاب

بفرمود تا کشتی اندر شتاب

بدان جایگه راند ملاح پیر

بپرسید ازو مهتر شیرگیر

چه چیزست گفت اندرین تیره شب

به گفتار ملاح بگشاد لب

بدو داد پاسخ که مرغیست این

نباشد به گیتی شگفتی چنین

درازی و پهناش باشد دو میل

گریزان ز چنگال او شیر و پیل

چو پرواز گیرد سوی آسمان

شود آسمان از دو پرش نهان

بلرزد از آسیب پرش سپهر

همان چشم او هست تابان چو مهر

ز بیمش بدین کشور و بوم و دشت

کس از مرغ و آهو نیارد گذشت

نه مردم نه ببر و نه پیل دلیر

نه نراژدها و نه غرنده شیر

نه پرنده مرغ و نه دیو و پری

سزد گر بزودی از او بگذری

از این هر چه آید برش بی گمان

به بالا در آید چو کوهی دمان

ز روی زمین تیز بربایدش

به چنگال کوهی چو کاه آیدش

ز پستی سوی تیره ابرش برد

هم اندر هوایش به هم بردرد

سپهبد ببود آن شب آن جایگاه

چو بنمود خورشید رخشان کلاه

به پرواز بر رفت مرغ گران

ز پهنای پرش سیه شد جهان

ز بالا سوی کشتی آهنگ کرد

که برباید از روی دریا چو گرد

فرامرز چون مرغ زان گونه دید

برآشفت و یک نعره ای برکشید

کمان را به زه کرد گرد دلیر

چو مرغ از هوا اندر آمد به زیر

خدنگ سیه پر جوشن گذار

کجا کوه ازو خواستی زینهار

نهاد از بر چرخ و بر زد گره

دهان خدنگش برآمد به زه

چو چپ راست شد راست آورد خم

شد ابروی چرخ از نهیبش دژم

چو با دوش تنگ اندرآورد شست

چو ماهی خدنگش ز شستش بجست

بزد بر پر مرغ تیر خدنگ

جهان کرد بر مرغ پرنده تنگ

از او نیز بگذشت و پرواز کرد

تن مرغ بی توش و بد ساز کرد

زبالا نگون گشت و آمد به زیر

بلرزید دریا و کوه از نفیر

بیفتاد مانند کوه سیاه

ز دیدار او خیره گشته سپاه

ز کشتی بیامد یل چیره دست

به دست اندرش تیغ چون پیل مست

زدش تیغ بر بال تا پاره شد

چنان سهمگین مرغ بیچاره شد

ز منقار و پرواز و چنگال او

هم از استخوان و بر و بال او

فراوان گزین کرد و با خود ببرد

به گنجور بسپرد چون برشمرد

هم از استخوان ها یکی تخت ساخت

ز گردون گردان سرش برفراخت

مر آن تخت را پایه ها از بلور

برو بر نگاریده شیر و ستور

همان پیکر مرغ و ماهی بر آن

ز بیرون نگاریده اندر میان

ز بالا نگارید شکل سپهر

همان پیکر ماه و ناهید و مهر

چو بهرام و مریخ و کیوان پیر

پدید آورید اندرو ناگزیر

نگارید مر تاج شاه زمین

جهاندار کیخسرو پاک دین

همان بزم و رزم و همان تاج و تخت

نشسته برو خسرو نیک بخت

بر تخت او رستم زال و سام

ابا پهلوانان ایران تمام

بدان سان نگارید آن پیش بین

کزو خیره گشتی بت آرای چین

همه میخ و چوبش بد از سیم ناب

نشانده درو در و لعل خوشاب

ز یاقوت و فیروزه و سیم و زر

صدوبیست خروار بر باربر

ز اسبان و پیلان و برگستوان

همان نیزه و تیغ از هندوان

ابا باج هندوستان سر به سر

فرستاد نزد شه نامور

چو بردند نزدیکی شهریار

چنان گنج با تخت گوهر نگار

بدان تخت پرمایه شاه زمین

بسی خرمی کرد و خواند آفرین

فراوان ستودش گو پیلتن

فرامرز یل نیز در انجمن

بیاراست آن تخت را شهریار

همان گنج و دیبای گوهرنگار

ز هر گونه زربفت شاهنشهی

بیفزود با داد و با فرهی

درو چار منظر پدیدار کرد

به تدبیر و از رای هشیار کرد

که در وی دی و تیر و مهر و بهار

چو بنشستی آن خسرو نامدار

به دی مه بدی همچو فصل ربیع

پر از شکل خوب و ز رنگ بدیع

بدی مهر و ماه از خوشی چون بهشت

که فصل ربیع اندرو لاله کشت

بهاران خود از خرمی بد چنان

که بردی ازو رشک خرم جنان

همان گردش اختران اندرو

پدید آورید آن شه نیک خو

به هر کار شه را که رای آمدی

به نیک و بد از وی به جای آمدی

شه پرمنش خسرو نیکنام

مر آن تخت را طاق دس کرد نام

شهان دلاور که بر تخت زر

به ایران زمین از پی یکدگر

نشستند به فر شاهنشهی

بر آن تخت زیبای با فرهی

به اندازه خویشتن هرکسی

فزودی بر آن نیکویی ها بسی

بخش ۱۳۵ - کشتن فرامرز،اژدها را

از آن پس فرامرز روشن روان

چو پرداخت از مرغ آمد دوان

شب و روز کشتی همی راندند

جهان آفرین را همی خواندند

چو یک ماه راندند در روز و شب

جزیری بدیدند زیبا عجب

پر از آب و پر سبزه و پردرخت

نشستنگه مردم نیک بخت

درو بیکران مرغ و نخجیر و دد

فرامرز گردنکش پرخرد

ز دریا برآمد سوی بیشه رفت

ابا مهتران روی بنهاد تفت

بفرمود تا از لب جویبار

بباشند با رامش و میگسار

ابا بربط و باده خوشگوار

نشستند خرم در آن مرغزار

به ناگه خروشی برآمد ز دشت

بدان سان که از چرخ اخضر گذشت

دد و دام یکسر گریزان شدند

سپه جمله از بیم لرزان شدند

سپهبد بفرمود تا چند مرد

بسازند و از ره برآرند گرد

ببینند کان سهمگین نعره چیست

در آن بیشه آواز زان گونه چیست

برفتند و دیدند و بازآمدند

به نزد سپهبد فرازآمدند

بگفتند کای مهتر شیردل

دل از رامش و خرمی برگسل

که آمد یکی خیره سر اژدها

کزو شیر جنگی نیابد رها

همی سوی بیشه گراید ز کوه

شدست این جزیره ز بانگش ستوه

گریزان شدستند از او دیو و دد

ازو بی گمان بر سپه بد رسد

فرامرز مست از می زابلی

نهاده برش دشنه کابلی

برش ریدکی ایستاده به پای

سرش پر نواهای تنبور و نای

کمانی به دست اندرش با سه تیر

سرافراز گردنکش و گردگیر

همانگه برآمد به جای نشست

بر آن تیغ برنده بنهاد دست

کمان بستد و تیرهای خدنگ

که آید به نزد دد تیزچنگ

بدو نامداران درآویختند

همه شور و زاری برانگیختند

نه مرغست گفتند نر اژدهاست

نه شیر است و نه پیل کوه بلاست

که بر زخمشان اندر آری به زیر

تو این را مپندار چون مرغ و شیر

گر از دور بر تو دمد تیزدم

سهی قامتت را درآرد به خم

از این بوم بیرون بباید شدن

نشاید بر این بوم و بر دم زدن

به تندی به ایشان چنین گفت شیر

که ای مهربان مهتران دلیر

مرا گر به چنگال نر اژدها

جهان کرد خواهد تنم را رها

به پرهیز کی بازگردد ز من

چو یزدان چنین راند اختر به من

بگفت این و زان جا خروشان برفت

دل لشکر از بیم در بر بتفت

چو تنگ اندر آمد سوی اژدها

سیه مار تند اندر آمد ز جای

یکی کوه غلطان ز کوه سیاه

دمش بر سرکوه و سر سوی راه

درازی او بود یک قد میل

شکم زرد و تن تیره مانند نیل

ز دود دمش دشت و که تیره شد

جهان از تف و تاب او خیره شد

همی سوخت روی زمین را ز تف

ز دودش همه مرغزاران چو کف

ز یک میل پیل ژیان را به دم

همی درکشیدی شکستی ز هم

فرامرز یک نعره زد با خروش

همی اژدها را بدرید گوش

بیامد پس پشت نر اژدها

نهاد از بر چرخ دام بلا

کشید و بینداخت تیر خدنگ

بزد بر قفای دد تیز چنگ

برون شد ز سوی دگر تیر اوی

ز جا اندر آمد دد تندخوی

رمید از سپهدار خنگ نبرد

بپیچید ازو جنگی شیرمرد

از آن پس برآورد تیر دگر

بزد بر ظفرگاه و شد کارگر

بغلطید در خاک نعره زنان

به چنگال می کند کوه گران

دگر باره پور گو پیل تن

یکی تیر انداخت بر شوم تن

بزد بر میان دو چشمش چنان

که تیرش گذر کرد زو شد روان

بیفتاد بر جا و زو رفت هوش

تو گفتی نماندش به تن هیچ توش

یکی رود خون گشت از وی روان

وز آن پس فرامرز روشن روان

سوی اژدها رفت با تیغ تیز

به خنجر برآورد ازو رستخیز

به نیروی تیغ آن یل نیک بخت

تن اژدها کرد پس لخت لخت

از آن جا جهان پهلوان سوی آب

روان شد به روشن روان با شتاب

سر و تن بشست و رخش بر زمین

نهاد و ثنا بر جهان آفرین

همی خواند آن گرد روشن روان

که ای خالق و داور مهربان

سپاس از تو دارم که داور تویی

به رنج و به سختیم یاور تویی

ایا برتر از جایگاه و نشان

تو دادی مرا زور بر بدنشان

تو کردی از این اژدهای دمان

در فتح بر روی این ناتوان

از آن پس بیامد سوی بزمگاه

خود و پهلوانان ایران سپاه

ببود اندر آن بوم خرم سه ماه

شب و روز با رود و نخجیر و گاه

شگفتی در آنجا فراوان بدید

سپه را از آنجا فراتر کشید

همه کوه یاقوت دید و بلور

از آن در دل هرکس افتاد شور

فراوان ز یاقوت و لعل و گهر

ببردند گردان زرین کمر

بخش ۱۳۶ - رزم فرامرز با شاه خاور زمین

بدان خرمی بازگشتند شاد

به کشتی نشستند مانند باد

سوی مرز خاور کشیدند رخت

خبر شد از ایشان بر شاه تخت

بیاراست لشکر سوی کارزار

سپه بد ز زنگی فزون از شمار

سپاهان کوشنده کوه کوه

که دیده ز دیدارشان بد ستوه

به بالا چو کوه و به چهره چو دیو

زبون بود در جنگشان نره دیو

نبد آلت رزمشان دستگیر

نه اسب و نه جوشن نه گرز و نه تیر

به چنگ اندرون استخوان داشتند

که در رزم بر کوه بگذاشتند

ز شمشیر و از نیزه و گرز و تیغ

نبدشان به هنگام مردی گریغ

دمنده بدان رزمگاه آمدند

دلاور به جنگ سپاه آمدند

فرامرز چون دید از آن گونه کار

برآراست لشکر یل نامدار

بر آن زنگیان رزم و پیکار کرد

برآورد از جان بدخواه گرد

یکی گرد برخاست از دشت جنگ

که بگرفت از روی خورشید رنگ

سپهبد چنین گفت با سروران

که نه تیغ باید نه گرز گران

به تیر و کمان رزم جویید و بس

که یزدان بود یار و فریاد رس

برآمد غریو و خروش از سپاه

یکی ابر بر خاست در رزمگاه

ببارید از آن ابر باران مرگ

نبد زخم جز بر تن و تار و ترگ

نگون شد ز زنگی بسی سروران

نگشتند از جنگ ایران سران

به نزدیک ایران سپاه آمدند

پر از کینه و رزمخواه آمدند

سپهبد بفرمود تا تیغ تیز

کشند و برآرند از کین ستیز

کشیدند شمشیر و گرز گران

بیامیخت با هم سپاه گران

ز دیدار زنگی و گرد سپاه

چنان بود تیغ اندر آوردگاه

که بر ابر تیره درخشنده برق

همی آمدی بر سر و یال و فرق

بسی نامداران ایران و زنگ

بدادند سر از پی نام و ننگ

سه روز و سه شب جنگ بد زین نشان

شده خنجر و استخوان سرفشان

چهارم یکی باد برخاست سخت

به هامون برآورد گردی ز بخت

بزد بر تن لشکر زنگیان

یکی حمله کردند ایرانیان

سپهبد سوی خنجر آهنگ کرد

برآورد و از لشکر زنگ گرد

سپاهش بدین سان همه هم گروی

سوی لشکر دشمنان کرد روی

به شمشیر از آن لشکر نامدار

بکشتند بسیار در کارزار

چو دریای الماس شد کان لعل

سرکشته فرسود در زیر نعل

سپهبد فرامرز روشن روان

به چنگ اندرون تیغ همچون کیان

به هر زخم ده سر فکندی به دوش

ز بانگش سراسر جهان پرخروش

به سیری رسید آن سپاه دلیر

گریزان برفتند بالا و زیر

چو نوگوسفندان ز چنگال گرگ

پراکنده گشت آن سپاه بزرگ

به تاراج داد آن همه بوم زنگ

جهان بر دل زنگیان کرد تنگ

همه دشت از ایشان سر و پا و دست

به زیر پی پیل نر کشته پست

بخش ۱۳۷ - رفتن فرامرز به قیروان و پذیره شدن شاه قیروان،او را

چو تاراج کردند آن بوم رست

از آنجا ره ملک دیگر بجست

بپرداخت از ملک خاور زمین

ابا نامداران ایران زمین

سوی قیروان رفت از آن جایگاه

بپیمود بر خشک شش ماه راه

چوآمد بدان مرز و کشور فرود

فرستاد بر شاه کشور درود

ز کارش یکایک بداد آگهی

نمودش همه روزگار بهی

که گر ایدر آیی ز روی خرد

نیارد زمانه تو را پیش بد

پذیری همه باج ایران زمین

چو از مان نداری همی تاب کین

چو آگاه شد خسرو قیروان

که آمد سوی مرز او پهلوان

ز شادی برافروخت رخسار اوی

هم اندر زمان شد ز ایوان به کوی

بفرمود تا سرفرازان شهر

بزرگان که بودند با جاه و بهر

پذیره شدند و کمر بر میان

ببستند بر رسم و راه کیان

برفتند تا زان دو هفته به راه

بر پهلوان گرد لشکر پناه

ببسته ابر پیل رویینه خم

زمین گشت پوشیده از نعل و سم

چو با پهلوان گشت دیدار شاه

فرودآمد و پیش بسپرد راه

سپهبد فرودآمد از بارگی

همان سرفرازان به یکبارگی

گرفتش به بر پهلوان شادکام

ز رستم بپرسید و از زال سام

ز نزل و علف هرچه بودش به کار

ز بهر سپهبد گو نام دار

بیاورد چندان شه قیروان

کز آن خیره شد چشم ایرانیان

ز گستردنی ها و از خوردنی

ز پوشیدنی ها و از بردنی

جهان شد سراسر چو بازار چین

زبان یلان شد پر آفرین

دو ماهش همی داشت بیرون شهر

همه شادی و خرمی بود بهر

گهی گوی و چوگان و گاهی شکار

گهی رود و بزم و می خوشگوار

از آن پس یکی روز اختر بجست

که در شهر رفتن کی آید درست

به شهرش درآورد از آن جایگاه

سوی نامور تاج و دیهیم و گاه

چو آمد به ایوان شه نامدار

نشاندش بر تخت و کردش نثار

ازآن پس کمر بست چون بندگان

همان نامدار و پرستندگان

پرستش نمودی شب و روز بیش

ابا هر که بیگانه بودند و خویش

زبس نیکویی ها که آن شاه کرد

رخ پهلوان شد از آزرم زرد

کزو هر زمان شرمساری ربود

ستایش مر او را بسی برفزود

بدین گونه یک سال بگذاشتند

همه شهر را باغ پنداشتند

همانگه از این گونه آن مردمی

نیاورده در کار مویی کمی

چه نیکوتر از دوستی با کسی

که او بهره دارد ز دانش بسی

سپهدار با خسرو نامدار

سخن کرد و پرسید یک روزگار

که ای شاه نیکو دل خوب خوی

مرا شرمساری درآمد به روی

ز بس نیکویی ها و از مردمی

که آن خیزد از گوهر آدمی

که با من نمودی در این روزگار

سپاست گذارم بر شهریار

کنون چشم دارم که تو کام خویش

بگویی به من هر چه داری به پیش

بدان تا ببینم که در کار شاه

مرا دسترس هست با این سپاه

به جان اندرین کار کوشش کنم

مگر کام خسرو پژوهش کنم

شه قیروان زود بر پای خاست

ستودش فراوان چنان چون سزاست

بدو گفت کای شیر با فر و نام

به بخت تو هستم همی شادکام

همم پادشاهیست هم کام و بخت

همم کشور و مرز و هم تاج و تخت

ولی آرزویی مرا در دلست

اگر چه به نزدیک ما مشکلست

چو از من کند پهلوان خواستار

بگویم هم اکنون بر نامدار

یکی خوب دفتر چنین یافتم

چو بر خواندمش تیز بشتافتم

که از دانش آن دفتر باستان

درو یاد کرده بسی داستان

مر این گرد گرشاسب آن را نوشت

که بودش ز فرهنگ و دانش سرشت

که آن دم که ضحاک بیدادگر

فرستاد ما را بدین بوم و بر

به شمشیر این مرز را بستدیم

جهانی ز خنجر به هم بر زدیم

که چون پانصد و یک هزاری زمن

گذر یابد ازتخم خویشان من

بدان دم که این دفتر پهلوی

نوشتم سزد گر ز من بشنوی

چنین دیدم از گردش هور و ماه

چو در اختر خویش کردم نگاه

جوانی بیاید خردمند و گرد

سرافراز و با نام و با دستبرد

نیندیشد از شیر و نر اژدها

نترسد ز سختی و روز بلا

به مردی جهان زیر پای آورد

بسی نیکویی ها به جای آورد

نژاد وی از ماست پنجم پدر

چو آید بدین کشور و بوم و بر

برآید ز دستش سه کار بزرگ

کز آن خیره گردد دلیر سترگ

به کشور هویدا شود پنج دد

کز ایشان جهانی درافتد به بد

دو شیر و دو گرگست و یک اژدها

که گیتی از ایشان شود پربلا

از این پنج پتیاره تیز چنگ

جهان بر بزرگان شود کارتنگ

شود مرز خاور سراسر خراب

همان قیروان گردد از وی به تاب

چو ایدر رسد آن یل نامور

ز گرزش شود ایمن آن بوم و بر

به دست وی آید ددان را هلاک

نباشد مر او را به دل ترس و باک

به یک نیمه کوه از دست راست

نشانیست از ما به یک میل راست

من از بهر پارنج پوران جوان

یکی گنج بنهاده ام زیر آن

چو این کار آید به دستش تمام

برآید ز گردی و مردیش نام

ورا باشد این گنج را پای مزد

که رخشنده بادا وی از اورمزد

همیدون در این دفتر پهلوان

یکی پیکر خوب و چهر جوان

نگارید کرده که این چهر اوست

که از اژدر و شیر درنده پوست

چو اندیشه اندر دلم شد دراز

از آن نیکویی و سران سرفراز

به چهر و به یال تو چون بنگرم

به روشن روان این گمان می برم

که آن گرد فرخنده اختر تویی

خداوند کوپال و پیکر تویی

بدو داد پاسخ گو نامدار

که آن خوب دفتر به نزد من آر

بیاورد هرکس که دفتر بدید

بدان صورت خوب مهرش گزید

تو گفتی فرامرز شیر اوژنست

که از بهر پیکار در جوشنست

از آن شاد شد گرد پهلونژاد

نیا را بسی آفرین کرد یاد

پس از شاه پرسید راز بدان

کجا است آن جایگاه ددان

نشان مرا داد باید کنون

که گر پیل باشد بسازم زبون

چنین گفت از ایشان یکی نامور

که گر نامور گرد پرخاشخر

از ایدر بتازد سه روزه به راه

یکی کوه بیند بلند و سیاه

چو خورشید بر چرخ گردان شود

نخست از سرکوه رخشان شود

جهان دیده گوید که این برز کوه

که هست از بلندیش گردون ستوه

محیط است گرد جهان سر به سر

جز آب از برون نیست چیزی دگر

چو رفتی بدان دامن کوهسار

یکی خشک رود آیدت پیش کار

که پهناش باشد سه فرسنگ بیش

درازیش از اندازه ناید به پیش

مقام بداندیش نر اژدهاست

که گیتی سراسر ازو در بلاست

یکی کوه بینی مر او را به تن

کشان موی سر بر زمین چون رسن

درازیش باشد فزون از دو میل

به دم درکشد شیر و درنده پیل

چو غاری دهانش پر از دود و تاب

هراسان ازو بر سپهر آفتاب

سروهاش چون آبنوسی درخت

شود کوه خارا ازو لخت لخت

دو چشمش به کردار دو چشمه خون

ز کامش تف و دوزخ آید برون

تن تیره او همی چون سپر

ز فولاد و آهن بسی سخت تر

گر از جای جنبد چو کوهی به تن

زبانش برون آمده از دهن

نه اندر هوا مرغ یارد گذر

نه اندر زمین شیر یا پیل نر

چو خورشید بر چرخ رخشان شود

ز دود تف او هراسان شود

زمین از گرانیش لرزان شود

ز تفش دل کوه بریان شو

بر او چه دریا و چه کوه و دشت

به هرجای آسان تواند گذشت

چو از جنبش او را دهد آگهی

جهان از دد و دام گردد تهی

نماندست در دشت ما جانور

نه دام و دد و مرغ و نه گاو و خر

مر این ها که بینی به شهر اندرون

نیاریم از شهر رفتن برون

به ما بر از این گونه رنج و بلاست

هر آن کس که بخشایش آرد رواست

وز آن روی دیگر به سه روزه راه

یکی بیشه همچون یکی جشنگاه

به پیش آیدت شصت فرسنگ پیش

گروهی در او پاک و پاکیزه کیش

تو گویی بهشتیست با رنگ و بوی

ز هرگونه نخجیر و مرغ اندر اوی

پدید آمدست اندر آن بوم و بر

دو پتیاره زین اژدها سخت تر

ازین روی بیشه دو شیر ژیان

که هستند با همدگر همزبان

دو کوهند هر دو خروشان چو ابر

کزیشان بدرد دل پیل و ببر

وز آن روی دیگر دو گرگ سترگ

فزون هریکی از هیون بزرگ

سراسر همان مرز ایشان خراب

چو هامون و کوه و چو دریای آب

از این جای خود جای گفتار نیست

چه گویم که گفتن چو دیدار نیست

زمینی بدان گونه با رنگ و بوی

از ایشان به ویرانی آورده روی

بر این بوم و بر جای بخشایش است

که از نام مردی و بخشایش است

همانا که فرمان یزدان پاک

برین است کان مرز با ترس و باک

به تیغ و به گرز تو ایمن شود

به فر تو این تیره روشن شود

بخش ۱۳۸ - نصیحت کردن ایرانیان،فرامرز را

چو بشنید گردنکش دیو بند

سخن های پردرد از آن مستمند

همان گه برآمد به جای نشست

به بر زد بدین سهمگین کار دست

چنین گفت کاین کار کار من است

همان این ددان هم شکار من است

به زور جهان آفرین دادگر

به فر شهنشاه فیروزگر

چو بر زین کشم تنگ شبرنگ را

بشویم به خون ددان چنگ را

چو این گفت گردان پرخاشجوی

بپیچید هرکس ز گفتار اوی

نهانی بگفتند با یکدگر

کزین شیردل گرد پرخاشخر

بدآید سپه را به سر هر زمان

که هر دم رود در دم بدگمان

نیندیشد از شیر و نر اژدها

نه پیل دمان یابد از وی رها

ز تیغش دل گرگ پیچان شود

ز گرزش تن ببر بی جان شود

بدین گونه سه رزم بر خود گرفت

سزد گر بمانیم ازو در شگفت

از این پیش با شیر و دیو و پلنگ

بسی رزم جست آن یل تیز چنگ

که فیروزگر بود و مشهور گشت

ز دیدار او چشم بد دور گشت

ولیکن سه جنگ چنین هولناک

که برکوه و صحرا و در آب و خاک

ندید و نبیند جهان دیده مرد

خردمند خود را هزیمت نکرد

جوانی و گردی و فر و هنر

نژاد و بزرگی و نام وگهر

نماند ورا تا تن آسان شود

که از روز سختی هراسان شود

به هر رزم بر خیزدش دل ز جای

سوی جنگ دارد همه روزه رای

ولیکن همه روزه نبود چنان

که خود جوید اندر جهان پهلوان

چه سازیم و تدبیر این کار چیست

ابا این جوان راه گفتار چیست

مبادا کزین جنگ بی جان شود

دل و دیده ما غریوان شود

اگر چه هنرمند باشد جوان

نباید بدو بودن ایمن به جان

که هر بار فیروزه باشد به جنگ

بود روز کاید سرش زیر سنگ

به جنگ اندر اندیشه باید نخست

که ناید سبو یکسر از جو درست

کسی کو کند رای آوردگاه

نباید سوی بازگشتن به راه

سرانجام ایرانیان هم زبان

ستایش گرفتند بر پهلوان

گشادند یکسر زبان ها به پند

به خواهش بر مهتر دیو بند

که از فر تو چشم بد دور باد

شب و روز وسال و مهت سور باد

از آن گه از پیش فرخ پدر

همان از بر شاه فیروزگر

برون آمدی تا کنون روزگار

بود سال بگذشته دو پنج و چار

که یک دم به آرام ننشسته ای

همه ساله پرخاش و کین جسته ای

همه جنگ جستی به نام بلند

گهی با کمان و گهی با کمند

جهاندار بخشیده فیروزیت

به هرکار بادا دل افروزیت

سپهر ستیزنده رام تو گشت

نبرد دلیران به کام تو گشت

بدان رزم ها سخت دیدیمشان

شب و روز دیدیم در جنگشان

بگفتیم کامد به سر درد و غم

نبینیم دیگر بلا و ستم

به هنگام شادی و جان پروری

غم اندر دل دوستان آوری

ببندی کمر این سه رزم گران

پذیرفتی از خسرو قیروان

چه شیر و چه گرگ و چه نر اژدها

کز ایشان زمین و زمان در بلا

چو خورشید در هفت چرخ برین

به پرهیز باشد در این رزم و کین

مکن پهلوانا از این درگذر

که کاری بدست این و از بد بتر

اگر جنگ با او همی بایدت

که از نیکنامی بیفزایدت

مکن تیره بر دوستان روزگار

تن خود بدین رزم رنجه مدار

جوانی و گردی و نیروی و فر

چرا خوار داری ابا نامور

که ما رزم گرشسب و سام دلیر

نبرد تهمتن گو نره شیر

چه با دیو و شیر و چه با پیل و گرگ

چه با اژدها و یلان سترگ

شنیدیم و بسیار هم دیده ایم

به نام نکوشان پسندیده ایم

سه رزم چنین در جهان کس ندید

نه از گرزداران گیتی شنید

خردمند نام آور و تیز ویر

به پای خود اندر دم نره شیر

نرفتست و هرگز نیارد روا

همیدون شدن در دم اژدها

نه سنگی نه آهن نه پولاد و روی

چه با این ددان کرد خواهی بگوی

نباشیم یک تن بدین داستان

تو این گفته بپذیر از این راستان

گرت دور از ایدر گزندی رسد

به یک موی بر تنت بندی رسد

به نزدیک رستم چه پوزش بریم

چگونه رخ زال زر بنگریم

چه گوییم نزدیک شاه جهان

نکوهش بود از کهان و مهان

نماند یکی زنده از ما به جای

نبینیم این رزم را هیچ پای

بخش ۱۳۹ - پاسخ فرامرز با ایرانیان

دلاور چو گفتار ایشان شنید

چو آتش ز باد دمان بردمید

دلش گشت از ایشان پر از رزم و کین

بر ابرو ز خشم اندر آورد چین

به روی دژم گفت با مهتران

که با من چه دارید سرها گران

بدین مهربانی و اندرز و پند

مدارید بازم ز نام بلند

که هر چند تند است گرد سوار

جوان زآزمایش بود نامدار

مرا گر به تن مهربانی کنید

دلم را بدین رزم و کین مشکنید

چو این رزم از ما کنند آرزوی

نپیچم به اندرز زین رزم روی

ندارم تن خود ز سختی دریغ

نه از رزم شیر و نه از گرز و تیغ

به تنها تن خویش جنگ آورم

سر این ددان زیر سنگ آورم

به یاری نخواهم سپاه بزرگ

من و اسب شبرنگ با شیر  و گرگ

شما سر به آسایش اندر دهید

همه دل به نخجیر از بیشه و کوه نهید

به زور جهاندار یزدان پاک

سر گرگ و شیر اندر آرم به خاک

به یاری مرا پاک دادار بس

نجویم جز او یاری از هیچ کس

بگردم یکی گرد نر اژدها

کجا یابد از تیغ تیزم رها

به مردی ببندم کمر بر میان

که زن در پس پرده گردد نهان

بگفت این و فرمود یک مرد کار

بیارد یکی مرد پولاد کار

چو آورد فرمود شیر ژیان

زسی رش فزون خنجر جان ستان

دگر نیم چرمی بیاورد شیر

که بر چرخ را زه کند آن دلیر

جوان سرافراز با توش و تاو

یکی زه بتابید از چرم گاو

بیاورد و بر گوشه ها زد گره

برآورد چرخ گران را به زه

همان تیر ده چوبه تیر خدنگ

بفرمود گردنکش تیز چنگ

که پیکان هریک بدی ده ستیر

نهادند نزدیک گرد دلیر

طلب کرد خفتان ببر بیان

همانگه بپوشید شیر ژیان

به شبرنگ بر گستوان بر فکند

به فتراک زین بر کیانی کمند

خدنگش ز ترکش برآورد پر

ز بیمش دل کوه زیر و زبر

به دست اندرون خنجر چارشاخ

ازو تنگ گشته جهان فراخ

به زین اندرون گرزه گاوسار

خلیده ازو زهره روزگار

به بند کمر تیغ زهر آبگون

چو از برزکوه اژدهای نگون

نشست از بر اسب شبرنگ شاد

سوی رزم نر اژدها همچو باد

چو دیدند گردان ایران زمین

بدان سان سلاح سوار گزین

همه دست بر آسمان داشتند

فغان از بر چرخ بگذاشتند

سپهبد سپه را چو بدرود کرد

سوی رزم اژدر روان شد چو گرد

سراسر سپاه شه قیروان

برفتند همراه آن پهلوان

چو با اژدها تنگ شد نره شیر

چنین گفت با مهتران دلیر

کز ایدر شما را بباید شدن

نباید از این پیشتر آمدن

به یزدان بنالید از بهر من

که از اژدها چاک سازم دهن

منم بی گمان دل نهاده به مرگ

گرم تیغ بارد به سر چون تگرگ

نه برگردم از رزم تا نام خویش

برآرم برانم از این کام خویش

دلاور که جویای نامست و ننگ

به مردی چو رو اندرآرد به جنگ

نترسد ز نر اژدها بی گمان

بر او چه گرگ و چه شیر ژیان

نوشته نخواهد بدن کم و بیش

چه داری ز مردن غم و درد و ریش

بخش ۱۴۰ - کشتن فرامرز،اژدها را

بگفت و برانگیخت شبرنگ را

برافراخت یال و کیی چنگ را

چو تنگ اندرآمد سوی کارزار

بغرید مانند شیر شکار

چون آن نعره در گوش اژدر رسید

چو شیر ژیان ویله ای برکشید

به خود بربجنبید نر اژدها

پراکنده شد زهرش اندر هوا

بلرزید زآسیب او کوه و دشت

ز دودش همه آسمان تیره گشت

چو شبرنگ سرکش مر او را بدید

چو خورشید جوشید و اندر جهید

رمید و نشد پیش نر اژدها

ز گردش نهان گشت روی هوا

به تندی زدش پهلوان سوار

که تنگ اندرآید سوی کارزار

ز نر اژدها نیز برگاشت روی

چو رفتن نیارست نزدیک اوی

سپهبد شد از بارگی تنگدل

چو او سوی اژدر نیاورد دل

فرود آمد از خشم و کردش رها

پیاده بیامد بر اژدها

جهان دید یکسر پر از درد و تاب

سیه گشته از دود او آفتاب

به یزدان پناهید گرد دلیر

از آن پس برآویخت چون نره شیر

به قربان برآورد چاچی کمان

یکی تیر پولاد پیکان گران

نهاده بدو اندر آورد شست

گرفت از بر قبضه چرخ دست

به ابروی چرخ اندرآورد چین

ز گوشه برآمد خروشی به کین

چو با گوش گوشه برآورد تنگ

رها کرد از شست تیر خدنگ

بزد بر میان و دهان و زفر

برآمد یکی جوی خون از جگر

خدنگی دگر بر میان و سرش

بزد رفت یکسر به مغز اندرش

چو تنگ اندرآمد بدو اژدها

همی جست شیر ژیان زو رها

زدش دیگری بر میان دو چشم

برافزود بر اژدها درد چشم

دگر خنجر چار شاخ از میان

کشید و بیامد برش تازیان

بزد بر سر او چو نزدیک شد

جهان از تف و دود تاریک شد

دهن باز کرده چو غاری فراخ

کشید از یل او خنجر چارشاخ

گرفت و به کام اندرش در بسوخت

چو دریا ازو خون روان برفروخت

ز خنجر دهانش گشاده بماند

همی زهر در چرخ گردون فشاند

به کام اندرش تیغ چون گشت سخت

جوان سرافراز بیدار بخت

برآورد الماسگون تیغ تیز

سرش پر ز کین و دلش پر ستیز

دو دستی همی کوفت بر سرش تیغ

نشد بازویش خم از آن دد دریغ

چو از رزم خنجر به سیری رسید

عمود گران از میان برکشید

برآورد و زد بر سرش کرد خورد

ندیده بدان گونه کس دستبرد

چو او کشته شد جوشن از دود زهر

ز بس کز تف و تاب او یافت بهر

فروریخت ز اندام شیر ژیان

همان مغفر و درع و ببر بیان

از آنجا بیامد برهنه تنان

به نزدیک یک چشمه آب روان

بیفتاد لرزان بر آن سرد آب

ز گرمی نمانده ورا توش و تاب

بدان گه که از خشم و کین پهلوان

ز اسب اندرآمد به روشن روان

دوان شد همی بارگی باز جای

بدیدند گردان ستاده به پای

برو بر نگونسار زین پلنگ

سراسر گسسته خفتان و ترگ

برآمد خروشی از ایران به زار

سپاهش ببارید خون در کنار

گمان بودشان کان یل تیز چنگ

که با اژدها اندرآمد به تنگ

از او اژدها در گه کارزار

ز ناگه برآورده باشد دمار

فغان بزرگان چو پیوسته شد

ز دردش دل هرکسی خسته شد

یکی گفت از آن نامداران شهر

کش از مردی و زیرکی بود بهر

که ای نامداران و کندآوران

ز من بشنوید از کران تا کران

شما یک زمان مویه کمتر کنید

وزین پایه و کوچه سر برکنید

که من رفت خواهم بر پهلوان

ببینم من او را به روشن روان

گر از چنگ اژدر جوان کشته شد

سر بخت ما جمله برگشته شد

بیایم شما را دهم آگهی

از آن نیزه کش گرد با فرهی

گر ایدون که یزدان فیروزگر

ببخشیده باشد بدین بوم بر

به تیغ اژدها آن گو نره شیر

ز بالا درآورده باشد به زیر

بیایم دهم مژده از کار او

به پیکار و پرخاش و کردار او

بزرگان بدین گفته خشنو شدند

ز رای وی از مویه یکسو شدند

جوان دلاور کمر سخت کرد

سواره شد از ره برآورده گرد

وز آن سو جهانجوی گردن فراز

به آب اندرون بد زمانی دراز

چو تن پاک گشتش برآمد ز آب

به جای پرستش بیامد به تاب

به پیش جهاندار یزدان پاک

بغلطید بسیار در تیره خاک

همی گفت ای پاک پروردگار

تو دادی مرا بهره از روزگار

سپاس از تو دارم نه از خویشتن

نه از مردی و تیغ و نیروی تن

فراوان از این گونه زاری نمود

از آن پس ز جا اندرآمد چو دود

چو خورشید بر خاوران زرد گشت

شتابان سوی لشکر آمد ز دشت

گرازان همی رفت بر سان مست

به کوپال کرده دل کوه پست

سواری دلاور که با فرهی

همی آمد آنجا سوی آگهی

چو از دور مر پهلوان را بدید

خروشی به ایران سپه برکشید

فغان کرد کای پر هنر بخردان

سواران گردنکش و موبدان

شما را به شیر ژیان مژده باد

که از جنگ برگشته فیروز و شاد

به دل در مگیرید تیمار و غم

روان را مدارید از غم دژم

ستایش کنان برگرفتند راه

چو آمد به دیدار شاه و سپاه

همی خواندند آفرین خدای

ابر نامور پهلو نیک رای

برو هر کسی کرد گوهر نثار

چو لشکر چو دستور و چون شهریار

چو از آفرین دل بپرداختند

دلیران همه سر بر افراختند

به رامش نشستند در قیروان

زن و کودک و هم پیر و جوان

زبانشان شب و روز پر آفرین

بدان پهلوان زاده پاک دین

بدیشان نبد یاد تیمار و غم

نماند اندر آن مرز یک تن دژم

بخش ۱۴۱ - رزم فرامرز با شیران و کشته شدن شیران به دست فرامرز

چو چندی ببودند و خوردند شاد

گو نامور گرد فرخ نژاد

چنین گفت با نامداران کین

که ناید پسند جهان آفرین

که ما سر به آسایش اندرنهیم

دل و جان به یکباره رامش دهیم

وگر مردمان در غم و رنج و درد

بمانند با انده و باد سرد

گرفتار و در پنجه گرگ و شیر

ندارد پسندیده مرد دلیر

بدان مرز باید شدن چند گاه

ببندیم بر شیر و بر گرگ راه

کنم آن بر و بوم از ایشان تهی

از آن پس نشستیم ابا فرهی

مهانش همه پاسخ آراستند

به نوعی برو آفرین خواستند

که ای نامور گرد به روزگار

پناه تو دادار پروردگار

همه نیکویی باد فرجام تو

بگسترده گرد جهان نام تو

بدان ره که داری برو کت هواست

تو برگیر کوپال فرمان تو راست

تویی در جهان پهلوان سر به سر

ز تو گشت پیدا به گیتی هنر

پناه کهانی و پشت مهان

فروزنده از توست تاج کیان

تو کردی تن اژدها زیر خاک

ز گرز تو گردد دل کوه چاک

ز تیغ تو هامون چو دریا شود

درازی گیتی چو پهنا شود

بر تیر تو شیر و گرگ ژیان

چه سنجد چو تو بر زه آری کمان

ز بدها همه رستگان را تویی

که با مهر و برزی و با فرهی

یکی نام کردی تو در قیروان

که تا هست گیتی نماند نهان

همه مرز و کشور تو را بنده شد

همان جان بس کس ز تو زنده شد

جهاندار بادا نگهدار تو

خرد باد در نیک و بد یار تو

ز جان تو چشم بدان دور باد

همی دشمنت چشم و دل کور باد

ستایش چو کردند و شد اسپری

نشستند گردان به رامشگری

سپهبد چو بر زد به ماهی سنان

درخشان شد از وی سراسر جهان

نشست او بر مسند لاجورد

بگسترد برخاک یاقوت زرد

سپهبد فرامرز رزم آزمای

به زین کیانی برآورد پای

بفرمود تا لشکرش سر به سر

ببستند بر رزم شیران کمر

بیامد سوی بیشه با لشکرش

سپاه و سپهبد به پیش اندرش

همی راند لشکر یل سرفراز

گرازان و تازان ابا یوز و باز

ز گرد سپه آسمان شد کبود

همه کارشان بزم و نخجیر بود

بدین سان بپیمود سه روز راه

به بیشه چو تنگ اندرآمد سپاه

بر آن مرغزار از بر جویبار

بفرمود شیر اوژن نامدار

سراپرده مهتر نیک بخت

کشیدند پیش گل افشان درخت

سوی بیشه آمد سپهدار شیر

تنی چند با او یلان دلیر

بدان مردمان آگهی رفت ازو

به بیشه سوی او نهادند روی

بزرگان و گردان آن بوم و بر

برفتند نزدیک آن نامور

چو دیدند روی جهان پهلوان

خروشی برآمد ز درد از مهان

بنالید هرکس ز تیمار و درد

همی هرکس از درد دل یاد کرد

از آن زشت پتیارگان شیر و گرگ

چنان پرزیان دشمنان سترگ

بگفتند با سرفرازان دلیر

که ای پیل وش مهتر نره شیر

ببخشای بر ما که بیچاره ایم

گرفتار در چنگ پتیاره ایم

درین کشور ای مهتر رزم ساز

فراوان بزرگان گردن فراز

ببستند شمشیر کین بر کمر

بسی نامداران پرخاشخر

برفتند کردند پس آزمون

سرانجام گشتند از ایشان زبون

به بیچارگی رزم بگذاشتند

به ناکام از آن روی برگاشتند

همانا که دارنده دادگر

فکندست مهری بدین بوم و بر

که چون تو گو شیردل مهتری

دلاور سواری و کندآوری

بدین کشور و مرز کردی گذار

بدان تا برآید ز دست تو کار

درین مرز چندان بدی دشت و کشت

که بودی زمینش چو باغ بهشت

پر از آب و کاخ و پر از چارپای

همه باغ پر سبزی و پر گیای

چه دشت و چه دریا چه هامون کنار

بهشتی بد این بیشه و مرغزار

سراسر به چنگ ددان شد خراب

نبینیم روشن رخ آفتاب

تهی شد جهان یکسر از جانور

چه در زیر کوه و چه در دشت و در

کنون ای سرافراز دشمن فکن

سپهدار پور گو پیلتن

ببخشای بر جان بیچارگان

ببین بیگناهان و غمخوارگان

که دارنده یزدان فیروزگر

به پاداش این نیکویی سر به سر

تو را جاودان زندگانی دهاد

در آن زندگی کامرانی دهاد

کسی کش به نیکی بود دسترس

نباید که آن بازدارد ز کس

به ویژه ز تخم جهان پهلوان

سرافراز و با دستگاه و توان

که داند که نیکی بهست از همه

چه کهتر چه مهتر شبان و رمه

که هر کس که او تخم نیکی بکاشت

ازیدر نشد تا برش بر نداشت

چنین گفت دانای نیکو سخن

که نیکی کن آنگه به دجله فکن

سپهبد بپیچید از آن درد و غم

بدیشان که بودند از غم دژم

به دلش اندرآمد از آن کار درد

هم اندر زمان کرد ساز نبرد

بفرمود تا بادپای دلیر

کجا گاه آورد بودی چو شیر

برو برنهادند زین پلنگ

همان برکشیدند از کینه تنگ

ببردند با جوشن و درع و خود

بپوشید گرد نبردآزمود

ببردند با جوشن ودرع و خود

بپوشید گرد نبردآزمود

برافکند برگستوان بر سیاه

برآمد زجا گرد لشکر پناه

ابا ترک و جوشن برآمد به زین

برآورد از خشم چین بر جبین

به دست اندرش گرزه گاوسر

میان بند کرده به زرین کمر

بیامد سوی بیشه گرد دلیر

چو تنگ اندرآمد به کردار شیر

بغرید غریدن سهمناک

کز آواز او شد دل کوه چاک

چو شیران ز بیشه گشادند گوش

از آن نعره دلشان برآمد به جوش

خروشان ز بیشه برون آمدند

درو دشت و هامون به هم برزدند

چو دیدند پیل ژیان را بر اسب

دمنده به کردار آذر گشسب

به کینه سوی او نهادند روی

سپهدار گردافکن و رزمجوی

کمان بر زه آورد و تیر خدنگ

که چون آب بد پیش پیکانش سنگ

به چرخ اندرون راند بر ماده شیر

ازو شیر ماده شد از جنگ سیر

ز سینه گذر کرد بر روی پشت

بیفتاد بر چار زخم درشت

دد تیزدندان چو دیدش که جفت

بدان زخم بر خاک تیره بخفت

بیامد بر پهلوان سوار

یکی گرد برخاست از کارزار

کز آن گرد روی زمین تیره شد

درو چشم شیر ژیان خیره شد

چو آمد سوی پهلوان نره شیر

همی خواست آرد چو آن را به زیر

جوان خردمند بیدار دل

کشید از میان خنجر جان گسل

چو شیر اندرآمد بزد بر سرش

به یک زخم دو نیمه شد پیکرش

چو افکنده شد آن دو شیر ژیان

بیامد سوی چشمه مرد جوان

گشاد از میان آن کیانی کمر

برون کرد خفتان و جوشن زبر

زبهر نیایش سرو تن بشست

یکی جایگاه پرستش بجست

بیامد بغلطید بر خاک دیر

چنین گفت کای داور دستگیر

ز هر بد تویی بندگان را پناه

تو دادی مرا مردی و دستگاه

توانایی و گردی و فر و زور

بدان کام از گردش ماه و هور

تو بخشیدی ار نه به خود خوارتر

نبینم به گیتی همه سر به سر

ز داد تو یک ذره مهری شود

ز فرت پشیزی سپهری شود

هم از خشم تو کوه ریزان شود

ز قهر تو ناهید بی جان شود

کمی و فزونی و نیک اختری

بلندی و پستی و کندآوری

غم و انده و رنج و تیمار درد

بهی و بزرگی به زن هم به مرد

ز داد تو هست از همه هر چه هست

بجز تو کسی را بدین نیست دست

بپوشید از آن پس سلاح نبرد

سوی لشکر خویشتن رای کرد

دو چشم همه نامداران به راه

که کی بازگردد یل رزمخواه

به فیروزی از رزم شیران نر

به خنجر ز تنشان جدا کرده سر

چو دیدندش از دور کامد دمان

به شادی برآمد ز گردان فغان

ستایش کنانش برفتند پیش

بدو آفرین بود از اندازه بیش

فرودآمد از اسب گرد دلیر

دو تن را بفرمود تا همچو شیر

بتازید در دشت آوردگاه

وز آن کوه پیکر ددان سیاه

دو دندان که بد چون دو نیش گراز

کشیده بیارید زی شهر باز

برفتند و دیدند چون کوه کوه

دو پتیاره دیدند بس با شکوه

بکندند دندان ها چون ستون

دراز و فزون تر ز ران هیون

ببردند هرکس که آن را بدید

بر آن پهلوان آفرین گسترید

بزرگان مرز و سر قیروان

یکایک شگفتی نمودند از آن

همی گفت هرکس که این شیر مرد

سرکوه خارا درآرد به گرد

از این شیروش چشم بد دور باد

بماناد جاوید و فیروز باد

جهان از چنین یل مبادا تهی

کزو تازه شد روزگار بهی

پسر کز نژاد تهمتن بود

دلیر و یل و دشمن افکن بود

بدین داستان زد جوان دلیر

که از شیر ناید بجز نره شیر

چه آید ز آتش بجز تف و تاب

جهانی بسوزد چو گیرد شتاب

به تیزی فرامرز چون آتش است

جهان گیر و تند و یل سرکش است

بخش ۱۴۲ - کشتن فرامرز،گرگان را

دگر روز چون خسرو آسمان

برآمد زگردون سپیده دمان

ز چرخ چهارم چو بنمود چهر

بیاراست گیتی سراسر به مهر

سپهبد بیامد به تن بر زره

زپولاد بسته زره را گره

برآراسته دل به پیکار و جنگ

کمان بر زه و ترکشش پر خدنگ

به زور جهان داور رهنمای

به اسپ سیاه اندر آورد پای

خروشان و جوشان سوی رزم گرگ

دمان زیر او بادپای سترگ

چو آمد یکی برخروشید سخت

ز بانگش فرو ریخت برگ درخت

چنین تا به نزدیک گرگان رسید

یکی مرغزاری خوشاینده دید

چو گرگان شنیدند آواز اوی

ز بیشه سوی او نهادند روی

چو گرگان که دیوان مازندران

خروشان زمین را به دندان کنان

به نعره دل کوه بشکافتند

ز نر اژدها سر نه برتافتند

به سرشان سرونی به مانند عاج

به تن همچو یلان همه رنگ ساج

به رزم فرامرز نیو آمدند

خروشان به کردار دیو آمدند

چو نزد سپهبد رسیدند تنگ

جوان بر کمان راند تیر خدنگ

یکی تیر پیکان زهرآبدار

به چرخ اندرون راند گرد سوار

بزد بر بر و سینه گرگ نر

دد از زخم تیر اندر آمد به سر

بیفتاد بر جایگه جان بداد

خروشید جفتش درآمد چو باد

برانگیخت از رزمگه تیره گرد

یکی بر فرامرز یل حمله کرد

به پای تکاور درافتاد گرگ

سرون بر سرش همچو دار بزرگ

سیه را سرونی بزد بر زهار

شکم بردریدش به یک زخم خوار

به خاک اندرآمد تکاور زدرد

جداشد ز پشتش یل شیر مرد

بزد دست و کوپال را برکشید

چو گرگ اندرآمد دلش بردمید

برآورد و زد بر سرش کرد پست

سر و یال و گردنش درهم شکست

چو افکند گرگان یل با شکوه

از آنجا بیامد دمان زی گروه

پیاده سوی چشمه آمد به آب

به رخ ارغوان و به دل کامیاب

بخورد آب و روی و سر و تن بشست

به اندیشه خوب و رای درست

به پیش جهاندار زاری نمود

نیایش سزاوار او برفزود

که ای برتر از جایگاه و مکان

تو بودی مرا یار بر این ددان

همی گفت از این سان شگفتی که دید

بدین گونه دد در جهان کس ندید

چو از آفرین جهان آفرین

بپرداخت برگشت از دشت کین

سوی لشکر خود بتازید تفت

گرازان و نخجیر جویان برفت

وز آن سو که بد لشکر نامدار

غمی گشته از پهلوان سوار

همی گفته هرکس که شد دیرگاه

جهان پهلوان مهتر رزمخواه

زآوردگاه بازماند همی

نداند کسی تا چه باشد همی

مبادا که چشم بد روزگار

رساند گزندی به آن نامدار

به چندان نبرده دم رستخیز

که پیش آمدش روزگار ستیز

همه باره فیروز باز آمدی

جهان را به فرش نیاز آمدی

کنون چون که نامد به دشت نبرد

بتازیم و از ره برآریم گرد

شویم و ببینیم تا حال چیست

مبادا که برخود بباید گریست

برفتند گردان همه هم زمان

غریوان و پردرد و زاری کنان

چو یک میل تازان برفتند پیش

بدیدند آن گرد پاکیزه کیش

پیاده به تن بر سلاح گران

خوی از تن روان همچو آب روان

خروشان برفتند بالای او

چو دیدند بر خاک ره پای او

بزرگان برو آفرین خواندند

سراسر بدو گوهر افشاندند

به گردان چنین گفت پس پهلوان

که شاید که مردان روشن روان

گرایند زی دشت آوردگاه

کنند اندر آن تند گرگان نگاه

که هرگز بدین سان دو گرگ بزرگ

دلیران و پرخاشجوی سترگ

ندیدند و نشینده باشند نیز

که سر شد زمانشان به گاه ستیز

برفتند گردان و دیدند زود

ز گرگان برآورده از تیغ دود

بدان زخم بازوی گرد دلیر

همی آفرین خواند برنا و پیر

بکندند دندان هاشان ز بن

پر از آفرینشان سراسر سخن

به لشگر گه خویش رفتند باز

شده ایمن از رنجو سوز و گداز

به کشور پراکنده شد داستان

میان بزرگان کشورستان

که از گرگ و از اژدها و ز شیر

به تیغ جهانجوی گرد دلیر

سراسر تهی گشت روی زمین

بزرگان هر مرز با آفرین

برفتند نزدیک او با نثار

ببردند هر چیز کامد به کار

در آن مرز خرم شه و پهلون

ابا نامداران و فرخ گوان

ببودند یک چند با نای و نوش

ز رامش همه مست و سر پرخروش

گهی در شکار و نیستان بدند

گهی با حضور و میستان بدند

بدین گونه شش ماه دیگر گذشت

چه در جویبار و چه در کوه و دشت

از آن پس فرامرز روشن روان

ابا شاه و لشکر چه پیر و جوان

از آنجا سوی شهر بشتافتند

همه کام و امید دریافتند

بخش ۱۴۳ - برداشتن فرامرز،گنج گرشاسب را

چو یک هفته بنشست در پیشگاه

سپهبد چنین گفت با پادشاه

کز آن گنج گرشسب گرد سوار

که دادی به من زان نشان چند بار

کدامست بنمای اکنون به من

سزد گر ببیند این انجمن

برآمد شهنشه ز جای نشست

ابا نامداران خسرو پرست

فرامرز یل نیز و ایران سپاه

برفتند از شهر تا جایگاه

ز یک نیمه شهر میلی نمود

بدان سان که دفتر نشانی نمود

ز سنگ و ز گچ بود میلی دراز

برآورده بالای او بیست یاز

فرامرز انداخت آن را ز پای

پدید آمد آنجا یکی تیره جای

طلسمی بدیدند در تیره چاه

درو کرد شیر دلاور نگاه

ز فیروزه مردی به اسبی ز زر

به دست اندرون خنجر جان سپر

نشسته بر آن اسب زرین چنان

که گفتی به رزم اندر است این زمان

سپهبد فرامرز گرد دلیر

یکی را بفرمود رفتن به زیر

بدان تا ببیند که در ژرف چاه

چه چیز است وآن را چگونست راه

چو مرد اندر آن جایگه پانهاد

بگردید خنجر به کردار باد

به گردش زدش در زمان تیغ تیز

به ناگه برآورد ازو رستخیز

جهان پهلوان در شگفتی بماند

بسی زیر لب نام یزدان بخواند

ز درد جوان شد دلش پر نژند

همه گرد بر گرد چه را بکند

بدید آن همه بند و نیرنگ چاه

شکستند و روشن بدیدند راه

در آن جایگه شد یل پهلوان

تنی چند با او ز نام آوران

یکی خوش سرا دید آراسته

ز فیروزه و لعل پیراسته

ز زر اندرو دید بسیار خم

که در وی شدی مرد با اسب گم

سر خم همه برگرفته ز زر

به زنجیر پا بسته بر یکدگر

ز یاقوت و فیروزه و گوهران

ز لعل و زبرجد کران تا کران

بسی دید هر جایگه ریخته

به هر یک به دیگر برآمیخته

یکی لوح یاقوت چون آفتاب

به نیکی و خوبی چو یک قطره آب

برو بر نوشته یکی پند خوب

سخن های نیک و برومند خوب

نوشته در آنجا چنان یافت شیر

که ای پرهنر پهلوان دلیر

جهانگیر پور سرافراز من

پناه کیان و سر انجمن

ز ما باد بر تو فراوان درود

همیشه تو را نیکویی تار و پود

چو ایدر رسیدی به روشن روان

ز فر تو این کشور قیروان

بهشتی بود باز با رنگ و بوی

ز تیر تو ای شیر پرخاشجوی

زدوده شود تیرگی ها ازو

سوی خوبی آرد دگر باره روی

به پارنج خویش این گرانمایه گنج

ستان آنکه بردی فراوان ز رنج

ولی پند من سر به سر یاد گیر

جهان را ز کارش همه باد گیر

که بر کس نماند جهان جاودان

مکن تیره بر خویشتن روز و بر دیگران

زبهر زمانه مکن دل دژم

به خوبی سرآور مخور هیچ غم

که گر بس بکوشی و گردآوری

رها بایدت کرده هم بگذری

مرا نیز بود ای پسر نای و نوش

دل و مغز دانا و هم چشم و گوش

بزرگی و نام و فزونی و بخت

جهان پهلوانی ابا تاج و تخت

به روی زمین بر نماند هیچ جای

که پیل من آنجای ننهاد پای

به شمشیر و تیر و به گرز گران

شکستم بسی لشکر بیکران

بسی شیر و پیل و بسی اژدها

سرانشان جدا کرده ام بارها

به خنجر دل کوه بشکافتم

ز گیتی همه کام دل یافتم

هزارم فزون بود از عمر بهر

گرفتم فراوان بسی مرز و شهر

چو هنگام ضحاک تازی نژاد

چو گاه فریدون با دین و داد

مرا راست بد کار و آسوده روز

از آن پس که گشتیم گیتی فروز

چو گفتم که آرام خواهم گرفت

به آسودگی جام خواهم گرفت

شبیخون سگالید ناگاه مرگ

گذر کرد پیکانش بر خود و ترگ

ز تختم سوی تیره خاک آورید

سرم ناگه اندر مغاک آورید

شما را سپردیم دیگر جهان

ز ما یاد بادا میان مهان

تویی مر مرا در جهان یادگار

که خشنود بادا ز تو کردگار

چو دانستی ای نامور پهلوان

که گیتی نماند همی جاودان

ز بهر جهان رنج بر تن منه

دلت را به بدروز هرگز مده

پی درهم و گنج خود را مسوز

که نبود امید از شبی تا به روز

که ما از نهاده پشیمان شدیم

از این پس که در خاک پنهان شدیم

به گیتی در آن کوش ای نامدار

که یزدان بود از تو خشنود وار

سپهبد چو برخواند اندرز باب

به چهره روان کرد از چشم آب

برآورد از دل یکی باد سرد

روان کرد از دیدگان آب زرد

فراوان ز کار نیا یاد کرد

از آن پس سر خم ها بازکرد

ببخشید از آن هر کسی را بسی

ازو شاد و خرم دل هرکسی

در آن مرز یک سال و شش مه بماند

از آن پس سپاه و دلیران براند

دو منزل شه قیروان و سران

برفتند همراه آن پهلوان

بکردند بدرود با یکدگر

شه نامدار و یل نامور

بخش ۱۴۴ - رفتن فرامرز به سوی باختر و پراکنده شدن لشکر ایرانیان در کشتی از یکدگر

چو آمد از آن مرز و کشور به در

عنان کرد پیچان سوی باختر

ز خشکی از آن پس به دریا رسید

یکی بی کران ژرف دریا بدید

که پیوسته بود او به دریای چین

تو گفتی که غرقست در وی زمین

به یک سال کشتی گذشتی بر آن

بفرمود گرد جهان پهلوان

چهل پاره کشتی بپرداختند

بدان ژرف دریا برانداختند

ز چین و ز ماچین برآورد پیش

به آب اندرون مرد پاکیزه کیش

چو شش مه در آن ژرف دریا برفت

از آن پس که ماه اندرآمد به هفت

برآمد زناگه یکی تندباد

که ملاح از آن سو نبودش به یاد

همه کشتی از هم پراکنده کرد

ز دریا و کشتی برآورد گرد

سپاه و سپهبد ز هم دور کرد

دل و جان آن جمله رنجور کرد

از آن باد یکسر پریشان شدند

ز درد جدایی خروشان شدند

سپهبد فرامرز با جفت خویش

ابا پیر ملاح دلگشته ریش

به جایی فتادند همچون بهشت

جزیری پر از مردم و پر ز کشت

همه بیشه پر بود از میوه زار

همه کوه و هامون پر از لاله زار

سوی آن جزیره نهادند روی

خروشان از آن درد و از های و هوی

چو کشتی ز دریا کنار آورید

بسی مردم آمد در آنجا پدید

سران همچو اسب و به تن آدمی

دل پهلوان گشت از ایشان غمی

از آن اسب چهران تنی سی و چل

برفتند نزدیک آن شیر دل

ستایش نمودند بر پهلوان

زبانشان ندانست مرد جوان

پر از غم شدش دل ز گفتار شان

ندانست و آگه نه از کارشان

نیایش بسی کرد و نالید زار

خروشید در پیش پروردگار

ز جان آفرین خواست روز بهی

که پیش آردش خوبی و فرهی

ببخشید یزدان به فیروز و راد

در بسته بر روی او برگشاد

بخش ۱۴۵ - دیدن فرامرز،بازارگان و گفتن او به فرامرز از سیمرغ

ببندد دری کردگار جهان

که بگشایدت صد در اندر نهان

ز دادش هرگز مشو نا امید

دل راست را سوی او ده نوید

که فیروز بخت است و فیروز گر

نماند تو را روز سختی زبر

همانگه پدید آمد از ناگهان

یکی پر خرد مرد بازارگان

بیامد به پیش سپهدار گرد

به رخ پیش او مر زمین را سترد

نوازید و بنواختش نامدار

بدو گفت ای مرد پاکیزه کار

تو چون اوفتادی بدین جایگاه

کجا یافتی اندرین مرز راه

همه سرگذشتت بگو پیش من

یکی تازه گردان دل ریش من

چنین داد پاسخ بدو مرد باز

که ای شیروش گرد گردن فراز

چنان دان که بازارگانی بدم

یکی مایه ور کاروانی بدم

ز بهر فزونی و سود و زیان

برآراستم بر سوی زنگیان

ز ناگاه باد کج آمد پدید

همه مال مردم بشد ناپدید

بیفتادم از ناگهان بی گزاف

به یک پاره تخته سوی کوه قاف

وز آن جای بر خشک رفتم بسی

بر آن راه یارم نبودی کسی

زمینی پر از سختی و رنج و آز

پر از هول و بی آب و راه دراز

به دریای مغرب شدم بی درنگ

رسیدم از آن پس به شهر فرنگ

وز آنجا به کشتی نشستم دگر

به جان راه جوی و به دل چاره گر

چو چندی برفتیم بر روی آب

سر بختمان اندرآمد به خواب

به راهی برون رفت کشتی که کس

نبود اندر آن راه فریادرس

ز ناگاه کشتی ز باد بلا

بپیچید و شد در دم اژدها

چنین گفت داننده پیر کهن

چو از بند بگشاد پای سخن

که اندر همه کارها شکر گوی

که از بد بتر هست کاید به روی

چو شد غرق کشتی ز باد دمان

به یک تخته ماندم به دل با غمان

بدیدم به دریا درختی بلند

بزرگیش بگذشته از چون و چند

درختی کز آن شاخ گفتی جهان

شدست از بر سایه او نهان

همی بر کشیده سر اندر سپهر

ز شاخش خراشیده رخسار مهر

چنین گفت دانادل برهمن

کز آن جا فروزد سهیل یمن

یکی رشته بالای او ده کمند

ز ابریشم خام کرده به بند

همی داشتم با خودم بی گمان

که روزی به کار آیدم در جهان

چو تخته بیامد به زیر درخت

بینداختم رشته ناگه ز بخت

به شاخ اندر انداختم آن کمند

بپیچید و بر شاخ شد سخت بند

زدم اندرو دست بر سان باد

روان بر شدم از بر شاخ شاد

چه خوش گفت داننده پیش بین

که اندر همه کار یزدان گزین

بر آن شاخ بودم نشسته سه روز

چهارم چو خورشید گیتی فروز

برآمد جهان گشت روشن ازو

زمین گشت یکباره گلشن ازو

یکی مرغ دیدم چو کوه گران

که از هیبتش خیره گشتی روان

جهانی دراز است پرهای او

سیه گشته گیتی ز پهنای او

برآمد نشست از بر آن درخت

به شاخ اندرون کرد چنگال سخت

نگه کردم از نامور پای او

فراخی بر و چنگ و پهنای او

چنان بد که گر سی و چل آدمی

برو بر نشستی نگشتی غمی

من اندیشه کردم بسی اندر آن

که یابم رهایی از آنجا به جان

برفتم نشستمش بر پشت پای

درآمد دمان مرغ پران به جای

به پرواز بر شد سوی تیره ابر

ز پرش خروش آمدی چون هژبر

بدان گونه بر شد به چرخ برین

که چون بنگریدم به روی زمین

زمین پیش چشمم یکی مهره بود

زمهره تو گفتی که کمتر نمود

ز پرواز او دیده ام خیره شد

زمین و زمان پیش من تیره شد

ز بالا به سوی زمین کرد سر

چو کشتی بیامد سوی رهگذر

بیامد روان تا بدین جایگاه

که می بینی ای گرد لشکر پناه

هنوز از هوا تا به روی زمین

فزون مانده بودی ارش ای گزین

که من خویشتن را بینداختم

جز این چاره ای نیز نشناختم

فتادم به تن خسته بر روی خاک

به خشنود دارنده یزدان پاک

تن مرده را زندگی باز داد

از آن خاک برخاستم همچو باد

ستایش کنان راه بر ساختم

دل از رنج رفته بپرداختم

رسیدم بدین شهر بیچاره وار

بدین سان که بینی به بد روزگار

دو سالست شاها فزون تر که من

گرفتار گشتم در این انجمن

چنین زار و بیچاره و سوگوار

پریشان و سر گشته و دل فکار

نه راه و نه یار و نه کس رهنمون

دلم پر ز درد و جگر پر ز خون

مگر پاک یزدان فرمان روا

مرا داد خواهد ز سختی رها

که همچون تو گردی ز کشتی به باد

به ناگه بدین مرز اندر فتاد

بدان تا من از روزگار بلا

به فر و به بخت تو گردم رها

فرامرز یل ماند ازو در شگفت

از آن گفته او شگفتی گرفت

از آن پس بدو گفت دلشاد دار

همه رنج بگذشته را باد دار

فراوان سپاه من و سرکشان

که هستند هر یک به گیتی نشان

به دریا هم از موج و از باد تیز

ز من گم شدستند چون رستخیز

پذیرفتم از پاک جان آفرین

که گر من به فر جهان آفرین

ببینم رخ پهلوانان خویش

ستوده گوان و جوانان خویش

به بخت فروزنده فرخ شوم

جهانبان مگر یاوری بخشدم

از این ژرف دریا بیابم گذار

به من بازگردد همان روزگار

نگهدارمت همچو یاران خویش

مگر کت رسانم به آرام خویش

چو بشنید آن مرد بس آفرین

برو خواند و بنهاد سر بر زمین

بدو گفت از آن پس یل پهلوان

که ای مرد دانای روشن روان

برو پیش آن مردمان و گروه

سخن گو کز اندیشه گشتم ستوه

ازیشان سخن بازپرس اندکی

مگر چاره دانند زی ما یکی

که ما جستجوی سپه چون کنیم

مگر کز دل اندیشه بیرون کنیم

دوان آمد از پیش آن نامدار

بشد تا بر مردم آن دیار

بپرسید پس مرد بازارگان

از آن اسب چهران بی مایگان

بیان کرد رازی که بود از نهفت

همه کارلشکر بدان ها بگفت

چنین پاسخ آورده شد زان گروه

کز ایدر به ده روز یک برزکوه

به پیش آیدت کز بلندی ندید

بدان گونه کوهی نه کس هم شنید

برو بر یکی مرغ با رای و کام

جهان دیده سیمرغ گوید به نام

چنین کارها زو برآید مگر

که او است گمراه را راهبر

شما را بر مرغ باید شدن

چنین داستان ها بر او زدن

که او سخت دانا و زیرک دلست

همه دانشی نزد او حاصل است

چو بشنید ازیشان هم اندر زمان

بیامد بر پهلوان جهان

سخن های ایشان بدو بازگفت

ز کوه و ز سیمرغ و راز نهفت

سپهبد پراندیشه شد زین سخن

به یاد آمدش داستان کهن

که گرد جهان پهلوان زال زر

ز سیمرغ بستد هم او چند پر

که روزی که از روزگار دژم

به پیش آیدش سختی و درد و غم

به هنگام کوشش که با روزگار

همی گنج و لشکر نیاید به کار

یکی لخت از آن مو به آتش زند

مگر کز زمانه خلاصی دهد

از آن پر سیمرغ مر زال زر

دو پر داده بودی بدان نامور

که روزی که کاری بود سخت تر

به عود اندر آتش نه و درنگر

نگه کن که آن مرغ گیتی فروز

بیاید برت با دل مهرسوز

برآرد همی هرچه باشدت کام

کند توسن چرخ نزد تو رام

بخش ۱۴۶ - نهادن فرامرز،پر سیمرغ را برآتش

بیاورد پس مهتر تیز ویر

از آن پر و لختی به پیکان تیر

برافروخت با عود آن را بسوخت

ز ناگاه روی هوا برفروخت

چو دید از هوا آتش و تیره دود

بیامد به نزد فرامرز زود

نشست از بر خاک و پوزش گرفت

فرامرز ازو مانده اندر شگفت

چو دیدش دژم روی و دل مستمند

بپرسید از او کای یل هوشمند

چه آمد به رویت ز گیتی ستم

چه بودت کزین گونه گشتی دژم

چه کار است اکنون به من بازگو

که از غم تو را شادی آرم به رو

که من مهربانم به زال دلیر

همان رستم پیلتن نره شیر

دگر هرکه از تخم ایشان بود

به نزدیک من همچو خویشان بود

فرامرز بر وی نیایش گرفت

فراوان مر او را ستایش گرفت

همه کار لشکر بدو کرد یاد

هم از موج دریا و از تندباد

که از من پراکنده شد لشکرم

از این درد شاید که اندوه خورم

بدو گفت سیمرغ از این باک نیست

کشد زهر جایی که تریاک نیست

مدار از چنین کارها دل به رنج

روان شو به سوی جزیره مرنج

که کام تو آنجا برآرم همه

سپه را به نزد تو آرم همه

میندیش ای پهلوان سپاه

که یک تن نگشته از ایشان تباه

چو گفتار سیمرغ زان سان شنید

دلش چون کبوتر به بر برتپید

شناکرد با مرغ روشن روان

وز آنجا سپهبد یل پهلوان

به آب اندر افکند کشتی و رفت

به سوی جزیره خرامید تفت

همی رفت با مرد بازارگان

زبالای او مرغ فرخ روان

چو آمد به سوی جزیره به رنج

ازو دور شد درد و اندوه و رنج

برآمد ز آب و سوی بیشه رفت

بر آن مرز فرخنده پویید تفت

یکی جای خرم تر از نوبهار

پر از لاله و گل لب جویبار

درو کاخ و ایوان شاهنشهی

بیاراست با خوبی و فرهی

یکی خوب کاخ از در پهلوان

برافراخته همچو خرم جنان

که آن کاخ و ایوان دستان بدی

همه جای مهتر پرستان بدی

به هنگام مرده که دستان سام

بدش نزد سیمرغ آرام و کام

در آن کاخ بد زال را پرورش

همه هر چه بایست بودی برش

کجا مرغ فرخ بدش اوستاد

یکی خسروی بود با کام و داد

از آن کاخ هرکو سخن راندی

همی کاخ زال زرش خواندی

در آن کاخ شد گرد خورشید فر

ابا ماه رخ دلبر سیم بر

بخفت و بخورد و برآسود شاد

تو گفتی نبد در دلش رنج یاد

از آن پس بشد مرغ فرمان روا

همی گشت پوینده اندر هوا

به هر بیشه و کوه و دریا رسید

پراکنده لشکر به هر سو بدید

گروهی به هر گوشه افتاده خوار

همه تن پر از درد و دل سوگوار

پریشان و سرگشته و خسته دل

غریوان و از درد و غم تیره دل

بیامد بر پهلوان باز گفت

که لشکرت با درد و رنجست جفت

اگر چه نزارند و فریاد خواه

از ایشان نگشتست یک تن تباه

فرامرز گفت ای خداوند فر

یکی چاره ای کن که تا درنگر

از ایدر بدان نامداران رسیم

بدان پرخرد نیک یاران رسیم

بدو گفت سیمرغ من کام تو

بجویم دهم دل به آرام تو

همانگه بیاورد سه پاره سنگ

چو خورشید تابنده از رنگ رنگ

بدو داد و گفت ای گو رزمزن

تو این را همی دار با خویشتن

چو باشی به دریا به کار آیدت

همان روز سختی به یار آیدت

کنون بشنو از خاصیت هایشان

که هرجا ببینی به گیتی نشان

یکی آنکه چون باد تندی کند

سپهر روان با تو تندی کند

مر این مهره را بر سر نیزه کن

مگو با کس از هیچ گونه سخن

که اندر زمان گردد آسوده باد

از آن پس ز تندی نیایدش یاد

دگر آنکه چون باد ناید پدید

چو بی باد دریا نشاید برید

به آب اندر انداز و آنگه ببین

خروشد بادی ز روی زمین

برآید که کشتی بگردد روان

بدان سان که حیران شود پهلوان

فرامرز از آن گشت خندان و شاد

بشد رنج بگذشته او را ز یاد

دگر مهره بد به رنگ بلور

که از دیدنش در دل افتاد شور

ز صد رنگ با هم برآمیخته

درو پیکر ماهی انگیخته

بداد و بگفتش که این را بدار

که این مهره ات بهتر آید به کار

به بحر و به خشکی به هر جا شدن

بدین مر تو را فال باید زدن

به جایی که آنجا ندانی تو راه

به ناچار باید شد آن جایگاه

به آب اندرافکن شگفتی نگر

که آن سوی پیچاند از باد سر

به کام تو آن راه بنمایدت

ز دل زنگ اندیشه بزدایدت

برافروخت رخسار آن ارجمند

تو گفتی برآمد به چرخ بلند

فراوان ثنا گفت سیمرغ را

که باشی همیشه به نیک اخترا

تویی پروراننده زال زر

تویی افسر ما همه سر به سر

تویی رهنمای پراکندگان

تویی بهتر از جمله دانندگان

بدو گفت سیمرغ کای نامدار

یکی بنده ام کهتر کردگار

مرا با شما حق بود دیرباز

ابا زال و رستم گو سرفراز

به هر کار باید که از نیک و بد

مرا آگهی بخشی از کار خود

که من هر زمان آیم اندر برت

بدان سان که باشد یکی چاکرت

بسازم تو را کار اگر جنگ و کین

به فرمان یزدان جان آفرین

یکی پر کشید از بر خویشتن

بدادش بدان سرور انجمن

بدو گفت این یادگار منست

همه پیش تو یاد کار منست

هر آنگه که خواهی که آیم برت

بر آتش نه از عود بر مجمرت

ثنا خواند بر وی یل نامدار

به پدرود کردن گرفتش کنار

ببوسید روی و بر روشنش

زره را بپوشید با جوشنش

به کشتی نشست و روان شد در آب

ز بهر سپه جان و دل در شتاب

مر آن مهره را برد با خویشتن

همی آزمون کرد در انجمن

به هر جایگاهی که رای آمدی

به کردار مهره به جای آمدی

به یک ماه در گرد دریا بگشت

به هر بیشه و کوه اندر گذشت

به چندین زمان زان سپاه بزرگ

ز دریای پر موج و باد سترگ

نبد یک تن آزرده از هیچ روی

نبد رنج و دردی از آن نامجوی

همه لشکر خویشتن دید شاد

به دل خرمی پهلو پاک زاد

بخش ۱۴۷ - رفتن فرامرز به باختر زمین

سپه را همه گرد کرد و برفت

ره باختر را بسیچید تفت

همی رفت شش ماه بر روی آب

از اندوه رفتن دلش پر شتاب

به ناگه رسیدند نزد زمین

جزیری درو مردم پاک دین

همه پاک دین و همه پاک رای

پرستنده دادگر یک خدای

چو از پهلوان آگهی یافتند

پذیره از آن مرز بشتافتند

ببردند پیشش بسی خوردنی

همان هرچه بایستنی کردنی

نوازید بسیارشان پهلوان

بیاسود از آنجا به روشن روان

دگر روز چون خسرو اختران

به گردون برآورد رخشان سنان

وز آن جایگه چون نگه کرد شیر

ابا نامور مهتران دلیر

به نزدیک آنجا یکی کوه دید

تو گفتی سپهرش همی برکشید

در آن کوه گیا رسته چون آدمین

دو پا در هوا و سراندر زمین

بدین گونه ماننده جانور

بسان گیا رسته بالای سر

چو مرغان و چون گاو و چون گوسفند

همه رسته بد پیش کوه بلند

فراوان ببردند بهر خورش

بدان سان که تن را بدی پرورش

تناور شدی هر که خوردی از آن

به دل شاد گشتی به تن ارغوان

بخش ۱۴۸ - دیدن فرامرز،دخمه هوشنگ شاه

در آن جایگه رفت بر تیغ کوه

ابا نامداران ایران گروه

حصاری برآورده دید از رخام

تو گفتی در آن ماه دارد کنام

فزون بود پهناش از پنج میل

برو بر نگاریده خطی چو نیل

نوشته جهان دار هوشنگ شاه

بسی پند نیکو در آن جایگاه

که گیتی سپنج است و پر درد و رنج

نباشد کسی شادمان در سپنج

رباطیست در وی گشاده دو در

به در رفت باید پر از خون جگر

چو زان در درآیی از این در دگر

درو آدمی چون یکی رهگذر

نه فرزند همراه باشد نه خویش

ز گیتی نبیند کسی نزد خویش

مگر آنچه که کرده بود در جهان

بدو نیک در آشکار و نهان

به نیکی گرایید و نیکی کنید

دل از مهر این بی وفا برکنید

به گیتی مدارید جاوید امید

مبندید دل در سیاه و سپید

که چون گفتی آسوده خواهم نشست

شبیخون مرگت کند زیردست

به ناکام از آرام برداردت

سوی خاک تاریک بسپاردت

مکن تا توانی بجز نیکویی

که این تخم آن جایگه بدروی

جهان آفرین است جاوید و بس

به هر دو سرا اوست فریاد رس

به گیتی چو من شهریاری نبود

چو من نامور کامکاری نبود

بسی رنج بردم به کار جهان

هویدا بسی کرده راز نهان

به فرمان من بود دیو و پری

شگفتی مرا بود و کند آوری

چوگیتی ز کردار من راست شد

همه کار بر آرزو خواست شد

دلم گفت آرام خواهم گرفت

به آسودگی جام خواهم گرفت

برآسودگی شاهی و کام و گنج

از آن پس که بسیار بردیم رنج

ز ناگه فراز آمد امر خدای

بر انگیخت چون باد تندم ز جای

نماندم که گاهی غروری برم

زمان کمی بیشتر بسپرم

نه گنجم به کارآمد و نه سپاس

نه لشکر کزو دیو بد در هراس

ز تختم درافکند در تیره خاک

نه شرمش ز من بد نه بیم و نه باک

نه غم ماند ما را و نه غمگسار

نه آن پادشاهی و ملک و دیار

تو گویی نبودم به گیتی دمی

ندیدم خوشی من به گیتی همی

هر آن کس که این خط بخواند رواست

بداند که دنیا مقام فناست

چو رفتی و بر تو سرآمد جهان

چو خوابی نماید تو را بی گمان

چو برخواند از این گونه گرد دلیر

ز کار و ز بار جهان گشت سیر

ا زآن پس روان شد به کاخ بلند

بر دخمه خسرو دیو بند

یکی لوح دید از بر دخمه گاه

ز یاقوت بر وی خطی بد سیاه

نوشته که هر کو بدین جا رسد

به پرسیدن دخمه ما رسد

ندارم به چیزی دگر دست رس

همین پند من یادگار است و بس

خردمند آزاده نیک بخت

مر این پند به داند از تاج و تخت

نخست ای خردمند آزاده خوی

سوی نیکویی دار پیوسته روی

که نیکی بود مر تو را دستگیر

به هر دو سرا چون بود ناگزیر

و دیگر زبان را به گفتار بد

نگهدار ای مهتر پرخرد

دگر کار امروز را بی گمان

اگر بخردی باز فردا ممان

کجا کاهلی کرده ای هوشیار

پشیمانی آرد سرانجام کار

کسی را که یک ره به پاکیزه رای

کجا آزمودی دگر مازمای

کز آن آزمایش پشیمان شوی

ز کردار او باز پیچان شوی

ابا مرد نادان به کار درشت

مشو گرنه زان خواری آید به مشت

ز نادان نیاید بجز کار بد

کجا چشم دارد ز نادان خرد

سخن هر چه گویی به دانش بسنج

بدان تا ز گفتار نایی به رنج

که ناسنج گفتار ناید به کار

همه رنج دل خیزد از گفت خوار

نگویی دگر راز خود پیش زن

که هرگز نباشد زنی رای زن

همیدون مبند اندر آن چیز دل

که ناگاه گردی ز بارش خجل

مدار ای پسر دشمن خورد خوار

کزو رنج بینی سرانجام کار

که مار ار چه خورد است آخر زمان

شود اژدهای دمان بی گمان

مده راه غماز نزدیک خویش

دروغست یکسر که آرد به پیش

چو عیب کسی گفت در پیش تو

بگوید ز تو با بداندیش تو

مباش هیچ ایمن ز مرد دو رنگ

نه هنگام بزم و نه هنگام جنگ

ابا هرکه باشی به یکرنگ باش

خردمند و با ارج و با رنگ باش

چو بر دادت ایزد دهد دست رس

سپاس از جهان آفرین دار و بس

ز آز و ز بی مایگان دور باش

گر آزاده ای یار و دست گیر باش

هر آن چیز کاید برت در جهان

به نیک و بد از آشکار و نهان

همه نیک دان و همه نیک بین

که نیک آفریدست جان آفرین

ز کار جهاندار ناید بدی

تو می نوش این پند اگر بخردی

بدین پرده بر راه گفتار نیست

تو را با بد و نیک او کار نیست

چو برخواند بگریست گرد دلیر

در دخمه بر بست و آمد به زیر

دل روشنش گشت از آن پند شاد

فرودآمد و ساز رفتن نهاد

ره شهر فرغان پسیچید تفت

برین گونه بر خشک نه ماه برفت

همه راه شادی و نخجیرگاه

ازو شادمان گشته یکسر سپاه

به هر روز جای دگر منزلش

به کار دگر گشته خرم دلش

به دریا رسیدند و کشتی بساخت

به آیین آن بادبان برفراخت

بخش ۱۴۹ - رسیدن فرامرز به ملک باختر

به دو مه بیامد سوی باختر

بدید آن بر و بوم با زیب و فر

یکی خسروی بد در آن مرز شاه

که هم با گهر بود و با دستگاه

یکی لشکری داشت از صد برون

همه جنگجوی و همه با فسون

چو با مرز او پهلوان تنگ شد

دلش را دگر بر سر جنگ شد

یکی شهر خوش پیشش آمد به تنگ

در آن تنگ هنگ آمدش جای جنگ

یکایک چو بشنید کامد سپاه

ز بیگانه لشکر برآشفت شاه

همان شاه را بود فرغان به نام

سبکسار و تند و بد و خویش کام

سپاهی که بودش همه برنشاند

بزد کوس و از شهر بیرون براند

گوان دلاور چو شیر و پلنگ

همه نامدار و همه تیز چنگ

در آهن نهان چون که بیستون

همه چنگ شسته سراسر به خون

ز گرد سواران که بر شد به ابر

زمین تیره شد همچو کام هژبر

جهان تارشد آسمان خیره گشت

رخ ماه و خورشید هم تیره گشت

ز آواز اسبان و بانگ یلان

فلک پرخروش و زمین پر فغان

سه فرسنگ از این گونه لشکر براند

همی گرد کین بر فلک بر فشاند

به منزل رسید و فرود آمدند

به نزدیکی دجله رود آمدند

سپهبد فرامرز لشکر شکن

ابا لشکر گشن دشمن فکن

همی راند چون نزد ایشان رسید

سپه را برابر فرود آورید

شب آمد جهان شد چو کام نهنگ

هوا را ز مشک سیه داد رنگ

طلایه ز هر دو سپه شد برون

گوان را به تن در بجوشید خون

نگهبان ایران کیانوش بود

که در جنگ او شیر بی توش بود

همی گشت با نامداران هزار

یلان سرافراز خنجرگذار

طلایه ز دشمن در آن تیره شب

بدی سه هزار از دلیران حسب

به هم باز خوردند گردن کشان

شب تار و بی آگهی ناگهان

برآمد ده و دار و هم گیر و بند

غریوان سپاه و خروشان سمند

همه گرز و زوبین و خنجر زدند

تو گفتی به نی آتش اندر زدند

میان سپه بود فرسنگ چار

دو لشکر نه آگاه از کار زار

برآن گونه بر هم زدند آن سپاه

شد از گرد آن دشت لشکر سیاه

یکی ابر بسته شد از تیره ابر

ببارید از او گرز بر خود و گبر

در آن نیمه شب تیغ افشان شدند

چو برق از دل ابر رخشان شدند

همه شب به جنگ اندرون با سپاه

بسی گشت از نامداران تباه

بدین گونه تا خور بر آورد سر

برآمد به بالا چو زرین سپر

نیاسود یک تن در آن دار و گیر

که نوک سنان بود باران تیر

ز فرغانیان اندر آن کارزار

تبه گشته بودند بیش از هزار

دلاور کیانوش گردن فراز

به زیر اندرش باره تندتاز

یکی نیزه در دست چون اژدها

شده گرد اسبش به روی از هوا

به حمله برآمد به کردار کوه

شد آن لشکر از حمله او ستوه

بیفکند از ایشان بسی نامدار

سراسیمه شد دشمن از کارزار

همانا که ماندند مردی دویست

هزیمت غنیمت شمرد آنکه زیست

همه ساز و آلت فرو ریختند

از آن تند لشکر چو بگریختند

برفتند بی کام و بی نام و هوش

نه در مرد تاب و نه در اسب توش

به فرغان چنین گفت هریک به درد

که شد هور بر چشم ما لاجورد

از آن نامور پهلوان دلیر

که آمد بر این مرز چون نره شیر

نگه کرد باید به رای بلند

به اندیشه خوب و پیغام و پند

پذیرفتن از وی بسی باج و ساو

که از جنگ او ما نداریم تاو

به گفتار شیرین مگر بگذرد

دم اژدها خیره کس نشمرد

مر این رزم کامروز ما دیده ایم

نه رزمیست کان را پسندیده ایم

یکی پهلوان بود با یک هزار

از آن لشکر گشن و مردان کار

بکردیم کوشش چو ما سه هزار

مر ایشان چو شیران و ما چون شکار

بکردند ما را بدین سان تباه

برفتند زی پهلوان سپاه

سپهدار ایشان نبود آگهی

بکردند کشور ز مان را تهی

هنوز از بدی تا چه پیدا شود

چو سالارشان رزم جویا شود

به خوبی بلا دور گردان ز خود

که خوبی بسی به ز کردار بد

ز رزم ارچه اندیشه نیکوییست

نه هر کس ز گردون دل افروزییست

مبادا شکستی بدین پیشگاه

رسد از بداندیش گم کرده راه

چو بشنید فرغان از ایشان سخن

برآشفت از نامدار انجمن

پسندش نیامد چنان گفتگوی

پر از خشم و کین کرد چشمان و روی

یکی بانگ برزد بدان مهتران

که ترسنده گشتند نام آوران

همی گفت کز کیست چندین سخن

که گفتارتان می نیاید به بن

شما را دل از رزم پربیم گشت

جگرتان از ایشان به دو نیم گشت

گروهی پریشان و بی ارج و نام

شب و روز پویان به ناکام و کام

پراکنده آواره هر سو روان

چو مردار چون گرگ گرد جهان

از این سان کسی بر سر انجمن

نگوید بدین گونه چندین سخن

دلاور که هنگام ننگ و نبرد

هنرهای دشمن پدیدار کرد

ازو نام مردی نیاید پدید

نشاید ز گفتار او آرمید

بخش ۱۵۰ - رزم فرامرز با شاه باختر و با شاه فرغان

بگفت این و هم در زمان برنشست

به کینه نهاد از بر تیغ دست

سپه بر نشاند و بزد بوق و کوس

زمین از سم اسب گشت آبنوس

بیامد به نزدیک ایران سپاه

سواران جنگ آور کینه خواه

سوار طلایه چو باد دمان

از ایران بیامد بر پهلوان

بدو گفت کامد ز دشمن سپاه

جهان شد سراسر ز لشکر سیاه

چو بشنید پهلو برآمد چو دود

بر شه در آن رزم تندی نمود

به اسب اندر آمد به کردار باد

ز تندی یکی کرد سوگند یاد

به جان و سر شاه ایران زمین

به تاج و به تخت و به تیغ و نگین

که بی جوشن و درع و ببر بیان

به جنگ اندرآیم به گرز گران

برآرم ز فرمان یزدان دمار

به نیروی یزدان پروردگار

بزد چنگ و آمد دمان همچو ابر

چو تنگ اندر آمد به سان هژبر

بغرید و گرز گران برکشید

یکی آتش از رزمگه بردمید

درافتاد در لشکر بدگمان

به مانند سیل از بر آسمان

به گرز و به تیغ اندرآورد دست

بسی مرد را کرد با اسب پست

به گرزش زمین شد چو دریای خون

ز تیغش سر سروران شد نگون

شده تیره وش سرخ رخسار مهر

ز بس خون که افشاند او بر سپهر

کمندش به کردار نر اژدها

ز دم می نکردی یلان را رها

خدنگش دل کوه خارا بخست

نهیبش پی چرخ گردون ببست

برافراز چون تاختی از نشیب

دل کوه بگداختی از نهیب

به هامون چو در کوه کردی شتاب

شدی کوه پولاد دریای آب

بدین گونه پیش و پس و چپ و راست

همی تاخت هر جا بدان سان که خواست

به خنجر ز دشمن به روز نبرد

ددان جهان را یکی سور کرد

ز شمشیر آن شیرمرد دلیر

ز کوپال و از گرز آن نره شیر

نماندند زنده در آن رزمگاه

ز گردان فرغان یکی رزم خواه

همیدون سپاه جهان پهلوان

به کوشش درون بود با نوجوان

چو فرغان بدید آن چنان رزم سخت

بدانست کش روز برگشت و بخت

سیه شد جهان پیش چشمش به رنگ

ندید هیچ راه فسون و درنگ

زمین از سپه شد به مانند خون

درفش سر نامداران نگون

عنان برگرایید و بگریخت زود

چو از رزم جستن نمود آنچه بود

به تنها گریزان و دل با دو نیم

ز گردان ایران پر اندوه و بیم

به شهر اندرون رفت و در سخت کرد

دلش پر ز تیمار از آن کار کرد

فرامرز فرمود تا تیغ تیز

کشیدند و کردند دل پر ستیز

از ایشان که مانده بدان جایگاه

دهستان که بد نزد آن جنگ گاه

بکشتند و خستند ازیشان بسی

نماند از بزرگان در آنجا کسی

چو از مرز فرغان برآورد دود

ز کشور هر آن کس که فرزانه بود

به نزد سپهبد به زاری شدند

خروشان ز بد زینهاری شدند

ز بیدادی بی خرد شهریار

بگفتند با پهلو نامدار

که از راه بیداد شد رزمجوی

وگرنه کس این بد نکرد آرزوی

کنون چون خداوند فیروزگر

تو را داد مردی و نیروی و فر

ازین بیگناهان ستم دور دار

بیندیش از این چرخ ناپایدار

به فیروزی روزگار نبرد

سزد گر ببخشایی ای رادمرد

ببخشا و از روزگار دژم

دل نیکخواهان مکن پر ز غم

به یزدان که جان و جهان آفرید

زمین و سپهر و زمان آفرید

که بیزار گشتیم ازین شهریار

که نفرین بر او باد بد روزگار

سپهبد ببخشودشان یکسره

امان داد گرگ ژیان از بره

بخش ۱۵۱ - رفتن فرامرز به شهر فرغان و کشتن فرغان خود را به دست خود و آمدن فرامرز به شهر فرغان به مهمانی بزرگان آن شهر

چو پرداخت از جنگ نام آوران

همان شیر و آن لشکر بیکران

سپه بر نشاند و بیامد به شهر

از آن جنگ جستن نیامدش بهر

زبان بزرگان ابر شهریار

گشادند از بد در آن روزگار

پشیمان شد از کرده خویشتن

نهفته بیامد ز راه انجمن

نهانی به خانه درون رفت خوار

به چنگ اندرش خنجر آبدار

بزد بر تهیگاه و خود را بکشت

چنان بی خرد مرد بی یار و پشت

ز بدخویی و تندی خویشتن

تبه کرد خود را در آن انجمن

سپهدار آن شاه بی دین و داد

بزرگان و مردان فرخ نژاد

چو آگاه گشتند برخاستند

پذیره شدن را بیاراستند

در شهر فرغان گشادند زود

برون رفت هرکس که داننده بود

پذیره بر پهلوان آمدند

شتابان چو باد دمان آمدند

چو رفتند بردند پیشش نماز

به شهر اندر آمد گو سرفراز

برآسود در شهر فرغان سه ماه

گهی باده گه گوی و نخجیرگاه

وز ایشان گزین کرد یک نامدار

بزرگ و سرافراز و با گیرودار

به نام و گهر او ز چیپال بود

جوان و خردمند و با یال بود

بدان شهر فرغان ورا شاه کرد

یکی عهد بربست و آگاه کرد

که هر سال بدهد ز پر چرم گاو

همه زر سرخ از پی باج و ساو

از آن پس برآراست آن شیرمرد

برآورد از لشکر از راه گرد

عنان کرد پیچان به راه درنگ

رسیدند نزد که قاف تنگ

درآن دشت مردان فراوان بدند

به رخسار چون ماه تابان بدند

ولیکن سر و پا و تن پر ز موی

همه سرو بالا همه ماه روی

به تک تیزرو همچو باد دمان

گریزان ز مردم چو تیر از کمان

از آن نامداران ایران سپاه

بر اسبان تازی و پوینده راه

که هنگام رفتار پران عقاب

نرفت از پی اسبشان در شتاب

بسی با کمند و کمان تاختند

بسی بند و نیرنگ ها ساختند

کزیشان یکی را به بند آورند

بر پهلوان بلند آورند

ز هامون برآمد یکی تیره دود

نیامد از آن تاختن هیچ سود

همه مانده گشتند و بازآمدند

پر از درد و رنج و گداز آمدند

بخندید گرد جهان پهلوان

چنین گفت با مهتران و گوان

که این مردمان را به خم کمند

جهان دیده هرگز نیارد به بند

شما رنجه گشتید و خود با ستور

نه عزم ژیانست یا نره گور

شنیدم که این مردمان را به نام

بزرگان و دارای گسترده کام

بدانند و نسناس خوانند شان

همان مردم دیو دانندشان

بگفت این و بگرفت راه دراز

بیامد به نزدیک دریا فراز

ز یک دست دریا ز یک دست کوه

شده دیو از آن کوه و دریا ستوه

دو مه بر لب ژرف دریا بماند

ز هر گوشه ای کاروانان بخواند

به ده ماه کشتی فراوان بساخت

به دریا درون بادبان برفراخت

روان کرد کشتی به دریای تند

درو باد با وی نکرد هیچ کند

برآمد به خوبی و با فرهی

از آن ژرف دریا به تخت مهی

بیاورد تخت از بر لاله زار

نشست از بر رود با میگسار

بخورد و بخفت و برآمد فراز

به دل خرم از رنج راه دراز

بخش ۱۵۲ - رسیدن فرامرز به کلان کوه و جنگ با دیوان

چو چندین برآسود گرد دلیر

ز جا اندر آمد به کردار شیر

سوی مرز چین روی بنهاد تفت

شب و روز ناسوده در راه رفت

یکی کوه بد اندر آن راه سخت

کلان کوه خواندی ورا نیکبخت

چو آمد به نزد کلان کوه خوار

بدان در نگه کرد گرد سوار

دژی دید بگذشته سر از سپهر

کجا بر درش حلقه ای بود مهر

زحل پاسبان و مهش پرده دار

همان تیر و بهرام سالار بار

سپهبد چو آن برزکه را بدید

پراندیشه لب را به دندان گزید

شنیده بد از زال و سام سوار

که در مرز چین هست یک کوهسار

یکی کوه باشد که چرخ برین

ازو برگذشته به روی زمین

کلان کوه خواند ورا رهنمای

یکی پر زیان کوه با هول جای

بدو برز دیوان فراوان گروه

که از رزمشان کوه گردد ستوه

ز دیوان و جادو هزاران هزار

که آن را مهندس نداند شمار

که هریک ازیشان یکی لشکرند

ز پیلان جنگی دلاورترند

یکی دیو جادو سپهدارشان

به هر نیک و بد شاه و سالارشان

به فرمان او بود یکسر گروه

بدی کشور چین از ایشان ستوه

به هنگام شاه آفریدون گرد

سپهدار گرشسب با دستبرد

مگر باج بستد از آن جادوان

دگر کس نرفت از پی پهلوان

چو آنجا رسید آن یل نامور

نهانی همی گفت کای دادگر

به قدرت چنین جا تو آری پدید

در بسته ها را تو باشی کلید

از آن پس سپه را فرودآورید

سراپرده نامور برکشید

خبرشد به نزد شه جادوان

که آمد ز مردم سپاه روان

سپه کرد و آمد ز هامون به کوه

زمین شد ز آسیب دیوان ستوه

چو آمد به نزدیک آن سرفراز

یکی ابر بست از بر کوهسار

درافتاد در دشتگه زلزله

کجا جان همی کرد تن را یله

ز آواز دیوان و از تیره گرد

ز غریدن کوس و اسب نبرد

پر آواز رعدست گفتی جهان

و یا روز در تیره شب شد نهان

فرامرز چون کار از آن گونه دید

برآشفت و از کین صفی برکشید

جهان آفرین را فراوان بخواند

همی گرد کینه به مه برفشاند

بفرمود تا بوق و کوس نبرد

زدند و به رزم اندرون حمله کرد

کشیدند شمشیر و زوبین و گرز

دلاور سوراران با دستبرد

ز گرد سپه تیره گشت آفتاب

ز خنجر جهان بود دریای آب

چکاچاک خنجر بد و گرز و تیر

زمین شد به خون سر به سر آبگیر

جهان یکسره همچو دریا نمود

نهنگ اندرو گرز و شمشیر بود

سنان بود ماهی کمند اژدها

وزو تیر پران چو مرغ از هوا

سواران چو کشتی از آن نامجوی

روان کرده از خون به هر جای جوی

چو دریا برآورد از حمله موج

شدی سرخ رخسار مه را به اوج

فرامرز گردنکش پهلوان

به اندک زمان با سپاهی گران

از آن لشکر جادوان بی شمار

بکشتند بسیار در کارزار

بدانگه که تیره شب آمد به تنگ

گوان بازگشتند یکسر ز جنگ

فرامرز روشن دل نامور

طلایه فرستاد بر دشت و در

دگر روز چون مهتر سوز چهر

بگسترد بر خاک تاریک مهر

دو لشکر دگر باره بر هم زدند

تو گفتی به نی آتش اندر زدند

بر آمد درخشیدن تیغ تیز

زمین از نهیب آمد اندر گریز

از آن جادوان با خروش و غریو

دلیر و ستیزنده و نره دیو

به تن هریکی همچو کوه سیاه

ز پولاد و آهن قبا و کلاه

خروشان ز لشکر برون آمدند

تو گفتی به آتش درون آمدند

ز گردان ایران دو چل کشته شد

کجا روز جنگ آوران گشته شد

فغانی برآمد ز ایران سپاه

بر ایرانیان گشت گیتی تباه

ز آوردگه روی برگاشتند

دلیران همه جای بگذاشتند

خبر شد بر پهلوان دلیر

که از حمله دیو بگریخت شیر

سپهبد به ابرو برآورد چین

سرش پر ز خشم و دل اندوهگین

برانگیخت پولاد سم بارگی

به نیزه درآمد به یکبارگی

بر آن نره دیوان یکی حمله برد

بدرید گفتی زمین در نبرد

یکی را بزد نیزه ای بر کمر

کزان نیمه پشتش آمد به در

بیفتاد هم در زمان جان بداد

به کین سر سوی آن دو دیگر نهاد

سوی گرزه گاو سر دست برد

دگر دیو را با زمین کرد خورد

بیامد بر دیگری با شتاب

به دست اندرش خنجر نیم تاب

بزد بر سرش تا میان دو پای

به دو نیمه شد دیو مانده به جای

بدانگه که بر خود بپیچید دیو

بیفتاد از وی برآمد غریو

یکی سهمگین دیو با یال و توش

کزو بود گفتی جهان در خروش

خروشان بیامد بر پهلوان

بدرید گفتی به شورش جهان

درآویخت با شیر درنده دیو

دلاور جوان سرافراز و نیو

یکی حمله بر دیو وارونه برد

چنان چون بود کار مردان گرد

بزد بر سرش گرزه گاو روی

تو گفتی بیفتاد کوهی به روی

چنان بد گمان فرامرز شیر

که سرش اندر آمد ز بالا به زیر

شد از جادوی چون یکی اژدها

بدان سان کزو کس نیابد رها

خروشید و بر پهلوان حمله کرد

ز میدان کینه برانگیخت گرد

زبان کرد بیرون چو ماری سیاه

شد از تف زهرش جهانی تباه

بترسید ازو پهلو رزم جوی

کمان کرد بیرون گو کینه جوی

برآمد بر اژدها با خدنگ

بدان سان که بر غرم تازد پلنگ

ز چاچی کمانش ببارید تیر

ز تیرش بر خاک شد آبگیر

بزد بر سرش خنجر جان ستان

به دو نیمه کردش ز سر تا میان

چو زان دیو جادو برآورد گرد

وز آن لشکر جادوان حمله کرد

چو ایرانیان آنچنان دستبرد

بدیدند از آن شیروش مرد گرد

کشیدند از کین همه تیغ تیز

ز دیوان برآمد دم رستخیز

بکشتند چندان از آن جادوان

که کس کوه و صحرا و هامون رمان

هزیمت شد آن لشکر بی کران

نماند هیچ بر دشت از آن جاودان

گریزان برفتند در غار کوه

ز شمشیر شیر دلاور ستوه

سپهبد همی تاخت چون نره شیر

یکی کوه پیکر سمندش به زیر

برین گونه تا شد به پای حصار

برآورد از آن نره دیوان دمار

در دژ ببستند جنگ آوران

ببارید از آن کوه سنگ گران

فرامرز از آن جایگه بازگشت

بیاورد لشکر بدان پهن دشت

شب آمد بیاسود در رزمگاه

طلایه فرستاد هر سو به راه

چو شد روز روشن سپه برنشاند

به تیزی سوی جنگ جادو براند

پراندیشه آمد به جای نبرد

کزان دژ چگونه برآرند گرد

بسی گشت در گرد دژ چاره جوی

ندید اندرو چاره ننمود روی

همی گفت ای داور داوران

مرا راه ده سوی بدگوهران

نیایش بسی کرد و شد باز جای

غمی گشت از آن دیو ناپاک رای

در اندیشه آمد پر از غم برفت

همی بود نومید و با درد خفت

بخش ۱۵۳ - دیدن فرامرز،پدر خود را به خواب

چنان دید در خواب کو را پدر

همی گفت فیروز گر ای پسر

که کار تو امشب به کام تو گشت

همان توسن چرخ رام تو گشت

شب تیره برخیز سوی حصار

برو تا ببینی که پرودرگار

چگونه نماید تو را راه دژ

شود کشته بر دست تو شاه دژ

ولیکن به تنها بباید شدن

نباید درین کار دم بر زدن

کمندی و تیری تو را یار و بس

جز ایزد پناهت مبادا و بس

فرامرز دردم برآمد ز خواب

شگفتی فرومانده از گفت باب

همانگه درآمد به پشت سمند

روان گشت با خنجر و با کمند

چو آمد گرازان به پای حصار

به پیش آمدش ناگهان یک سوار

پیاده شد و دست او را به دست

گرفت و برافراز در شد ز پست

ورا تا بر باره دژ ببرد

ره چاره دژ مر او را سپرد

خود از پهلوان زان سپس برکشید

شد از چشم او در زمان ناپدید

فرامرز دانست کان رهنمای

به فرمان دارنده دو سرای

در آن تیره شب نزد او آمدست

مر او را ز بد چاره جو آمدست

وز آن پس که آن دادگر رهنمای

نهان شد ز چشم یل پاک رای

کمند یلی در زمان داد خم

نزد اندر آن تیره شب هیچ دم

بینداخت افکند بر کنگره

برآمد چو خورشید سوی بره

ز جادو و دیوان فزون از هزار

همه پاسبان بد در آن کوهسار

چو دیدند آن پهلو نامور

ابا تیغ و کوپال بسته کمر

به سنگ و به تیغ اندر آویختند

یکی گرد کینه برانگیختند

سپهبد چو زان گونه جادو بدید

بزد دست و تیغ از میان برکشید

بغرید مانند شیر ژیان

فروریخت سرها چو برگ رزان

تنی چند بگریخت از نامور

برفتند نزد شه بدگهر

فرامرز یل شد پس اندر دمان

گرازان به کردار ببر بیان

بدانست آنجا یل پاک رای

ثنا خواند بر داور رهنمای

یکی غار تاریک بس هولناک

همه جای سختی بد و ترسناک

سرایی فروبرده در خاره سنگ

که بودی جهان با فراخیش تنگ

دمان اندر آن غار تاریک شد

چو با دیو دژخیم نزدیک شد

بمالید مژگان و پس بنگرید

در آن غار تیره یکی کوه دید

درازی آن دیو ده رش فزون

تنش هم به سان که بیستون

رخش تیره و دیدگانش سفید

ز بیمش تو گویی جهان نارمید

همه تن پر از موی چون گوسفند

تنش زرد و تیره به سان نوند

دهانش چو غاری به غار اندرون

زبانش چو ماری به خار اندرون

همان ناخنانش چو نیش گراز

دو دندانش همچون درخت دراز

ز بانگ پی نامور پهلوان

شد آگاه آن دیو تیره روان

از آن جای خود ناگهانی بجست

برآویخت با نامور پیل مست

یکی نعره ای زد که شیر ژیان

از آن نعره او بشد ناتوان

بخش ۱۵۴ - کشتن فرامرز، سر جادوان را

زجا اندر آمد چو کوه گران

یکی سنگ انداخت بر پهلوان

سپر در سر آورد آن چیره دست

نیامد از آن سنگ بر وی شکست

جهان جو سوی خنجر آورد دست

بدو تاخت مانند آذرگشسب

بزد بر کمرگاه دیو سیاه

به دو نیمه کردش در آن جایگاه

خروشی درآمد در آن تیره غار

تو گفتی بدرید آن کوهسار

هر آن دیو و جادو که بر دژ بدند

از آن قصه دیو آگه شدند

سوی خانه شه نهادند روی

پر از خشم و کینه همه جنگجوی

برون آمد از غار شیر ژیان

برآویخت با لشکر جادوان

به تنها تن خویشتن بی سپاه

همی رزم جست آن گو کینه خواه

به شمشیر و گرز و به سنگ و به مشت

ز جادوان دیو چندان بکشت

که از خون آن بد گهر جادوان

در آن کوه سیلاب خون شد روان

چنین تا که شد روز آن شیرمرد

ز جادو دیوان برآورد گرد

چو بر تیغ فیروزه گون رفت مهر

بتابید رخشان ز چارم سپهر

گوان و فرامرز برخاستند

به آیین سپه را بیاراستند

سوی بارگاه جهان پهلوان

برفتند شادان و روشن روان

سپهبد ندیدند در بارگاه

بر نامداران جهان شد سیاه

به جستن گرفتند چون بی هشان

به هر گوشه پویان و جویان نشان

پراکنده سوی حصار آمدند

جهان پهلوان خواستار آمدند

خروشی شنیدند از آن کوهسار

غریوان مردان درون حصار

خروش فرامرز هم زان نشان

شنیدند گردان گردنکشان

سپه بازدانست آواز او

همانگه شدند آگه از راز او

شگفتی همی گفت هرکس که شیر

بدین سان دلاور نباشد دلیر

که تنها ز مردی به دژ درشدست

یلی از دژ جادوان برشدست

از آن پس برفتند نزدیک دژ

پر از خون و پر کشته بد راه دژ

به درگاه دژ آتش اندر زدند

به جنگ اندرون تیر و خنجر زدند

به دژ در شد آن لشکر نامدار

بدیدند پهلو در آن کارزار

برو هرکسی از جهان آفرین

بخواندند بر پهلوان زمین

از آن پس کشیدند تیغ و تبر

یلان سرافراز پرخاشخر

بکشتند چندان در آن کوهسار

که شد ژرف دریای خون آشکار

ز بس خون در آن کوه ریزان برفت

خور از چرخ گردان گریزان برفت

بدین گونه تا خور که فیروز بخت

سوی باختر برد بنگاه رخت

از آن نره دیوان و جادو سران

نماندند یک تن ز نام آوران

همه کشته و خسته و دل فکار

تو گویی نباشد کسی آشکار

نه برنا بماندند و نه مرد پیر

زن و بچه ها نیز کردند اسیر

به تاراج دادند دژ یکسره

بجستند هامون وکوه و دره

بسی گوهر و سیم و دیبا و گنج

کجا گرد کردند دیوان به رنج

به دست آمد ایرانیان را ز کوه

شدند از کشیدن یکایک ستوه

از آن پس چو پرداخت آن پهلوان

ز دیو بداندیش و از جادوان

سوی مرز چین اندر آورد روی

همی رفت خرم دل و راه جوی

چو شش مه برفتند پویان به راه

ز بسیار رفتن دژم شد سپاه

یکی دشت پیش آمدش چون بهشت

پر از گلشن و باغ پاکیزه کشت

در آن خرم آباد روی زمین

نبد هیچ پیدا کس اندر زمین

همه دشت آهو و نخجیر بود

جهان پهلوان زان شگفتی نمود

بخش ۱۵۵ - گم شدن فرامرز از لشکر

چنان بد که یک روز با انجمن

به نخجیرگه رفت آن پیلتن

در آن دشت و صحرا بسی تاخت بور

فراوان بیفکند آهو و گور

شب آمد سوی لشکرش بازگشت

ابا ویژگان اندر آن پهن دشت

چو شب تیره شد پهلوان با گروه

یکی آتشی دید از برز کوه

گمانشان که آن آتش از دیدگاه

ز بهر نشانی فروزد سپاه

عنان باره گام زن را سپرد

همی شد شتابنده با چند گرد

بدین سان همی راند تا روز پاک

چو شب پرنیان سپه کرد چاک

شه انجم از پرده لاجورد

یکی مشعل افروخت از زر زرد

سپهدار فر هنگ سی رفته بود

ز آتش چو آتش برآشفته بود

همی شد سراسیمه بر پشت زین

ز گردان پر از خشم و دل پر ز کین

شکم گرسنه و روز بی گاه گشت

دم نامداران پر از آه گشت

چو خورشید در چادر نیلگون

نهان گشت رنگ شب آمد برون

جهان گشت چون چهره اهرمن

سیه مار گردون گشاده دهن

زمین پرهراس و شب تیره رنگ

همی آمد از هر سو آواز جنگ

به تن بارگی خسته وکوفته

روان سوار از غم آشوفته

به بالین کوهی فرود آمدند

در آن خاک تیره دمی بر زدند

دگر باره آن آتش تابناک

پدید آمد از دیده سر در مغاک

نشستند گردان و مهتر بر اسب

برآمد به مانند آذرگشسب

شب از دور آتش جهان می نمود

تو گفتی همین است و نزدیک بود

بدین گونه می راند فرسنگ بیست

ندانست کان آتش تیز چیست

چو خورشید بر چرخ مشعل فروخت

به نوک سنان چشم شب را بدوخت

جهان همچو دریای یاقوت شد

شب تیره خورشید را قوت شد

چنین گفت با ویژگان نامور

که ای نامداران پرخاشخر

برین سهمگین جای بی دستگاه

چنین خسته و زار و گم کرده راه

نه مردی به کار است و نه گرز و تیغ

نه راه امید و نه روی گریغ

به مردی به دام بلا آمدیم

و یا در دم اژدها آمدیم

همه دست خواهش به یزدان بریم

خروشیم و فریاد و افغان کنیم

مگر پاک داور بود رهنمای

که ما را ازین دشت پتیاره جای

رهاند رساند به آرام خویش

ببینیم دیگر همان کام خویش

وگرنه به کام نهنگ اندریم

ز مردی به گرداب ننگ اندریم

یکایک ز اسپان فرود آمدند

بدان ریگ تفته یکی دم زدند

به زاری همی گفت مرد جوان

که ای برتر از عقل و هوش و روان

بدین خشک هامون بی دسترس

نیازم تو دانی نگویم به کس

تویی راه گم کرده را رهنمای

تویی داور پاک و برتر خدای

گر از رنج این بنده خشنود یار

بر آنم که بر من ببخشود یار

روا دارم ار جان ز تیره تنم

برون آید و تن به خاک افکنم

وگرنه ببخشای ای دادگر

بدین زار بیچاره اندر نگر

رهایی ده از بند بسته مرا

همان اندرین دشت خسته مرا

بگفت این و بنشست بر پشت بور

به فر خداوند ناهید و هور

همانگه ز هامون یکی تیره گرد

برآمد هوا گشت ازو لاجورد

یکی آهویی بود با تاب و تک

پس او یکی گرگ چون نره سگ

از آن گرد تیره برون آمدند

به تیزی ندانم که چون آمدند

بیامد دمان آهن از بیم جان

بیفکند خود را بر پهلوان

سپهبد برآورد تیر خدنگ

ز قربان کمان کیانی به چنگ

گرفت و برو اندر آن راند تیر

بزد بر بر گرگ نخجیرگیر

ز سینه گذر کرد و سوی جگر

ستیزنده گرگ اندر آمد به سر

بیفتاد و هم در زمان جان بداد

چنین گفت گرد سپهبد نژاد

که این آهوی دردمند از گزند

ز جان رست از چنگ گرگ نژند

به زنهار نزدیک ما آمدست

گر از دادگر رهنما آمدست

چو او کشته شد آهو ایمن برفت

به سوی چراگاه پویید تفت

همی رفت و ایشان پس اندر دمان

برفتند تازان به ره بر کمان

رسیدند جایی که از خرمی

ندیده چنان دیده آدمی

یکی مرغزاری چو خرم بهشت

تو گفتی که رضوان درو لاله کشت

پر آب روان و پر از میوه دار

پر از سایه و بو و رنگ و نگار

نیایش گرفتند بر کردگار

خداوند بخشنده کامکار

که آن بندگان را از آن سخت راه

ببخشید و آمد همی نیک خواه

چو آنجا رسیدند شب تیره بود

دل نامداران ز غم تیره بود

سه روز و سه شب بود تا گرسنه

سپهدار با ویژگان یک تنه

همی تاختند اندر آن دشت تار

چه بر شیب هامون چه بر کوهسار

در آن مرغزاران بسی میوه بود

ز پاکی و خوبی همه نابسود

سپهبد فرود آمد از بارگی

همان نامداران به یکبارگی

بخوردند میوه دمی برزدند

چو آسوده گشتند و ایمن شدند

بخفتند از پیش آب روان

در اندیشه از چرخ تیره روان

بخش ۱۵۶ - عاشق شدن فرامرز بر دختر شاه پریان

چو بر تخت فیروزه رفت آفتاب

جهان شد چو دریای یاقوت آب

شب از بیم شمشیر خون در مصاف

بدرید شعر سیه تا به ناف

سپهبد سوی چشمه آمد پگاه

بدان تا بشوید هم ا زگرد راه

یکی ماه رخ دید چون ارغوان

نشسته به نزدیک آب روان

به بالا به سان یکی نارون

سیه زلف مشکین شکن بر شکن

به رخسار خوش تر ز باغ بهشت

تو گفتی ز جان دارد آن مه سرشت

دو ابرو به کردار چاچی کمان

ز غمزش بسی تیر بد در کمان

چو او تیر غمزه بینداختی

تن عاشق از دل بپرداختی

فرامرز یل چون پری را بدید

شگفتی ازو لب به دندان گزید

بدو گفت کای ماه با زیب و فر

چه جویی به تنها ازین چشمه در

سروشی تو ای ماه رخ یا پری

که دل ها چو جان ها همی پروری

چنین داد پاسخ کزین گفتگوی

ندانی کت آمد به دل آرزوی

منم دختر شاه فرطورتوش

جهان دار و با فر و با رای و هوش

کجا بر پری سر به سر پادشاست

ز برج بره تا به ماهی وراست

بگفت این و در چشمه شد ناپدید

دل پهلوان از غمش بر تپید

دلش پر شد از مهر آن ماهروی

پراندیشه گشت و به دل چاره جوی

ز چشمه روان گشت با درد جفت

پر از غم بیامد به یاران بگفت

که ای نامداران روشن روان

پری برد از من دل و هوش و جان

ز مردی مرا سوی بازی فکند

به بازی به دام غمم کرد بند

ز مهر آتشی زد به جان اندرم

که گر بگذرم زین سخن نگذرم

بکوشم بپویم به گرد جان

مگر آشکارا شود این نهان

که این آرزوها به دست آورم

و گر سر به خواری به شست آورم

نه اندیشه از دیو و از اژدها

نه از تیر و شمشیر و گرز و بلا

گوان چون شنیدند گفتار او

بپژمرد دلشان به آزار او

ندانست کس نام فرطورتوش

دل هر کس از غم پر آورد توش

به پاسخ چنین گفت هرکس بدوی

که ای نامور گرد پرخاشجوی

سه روز و سه شب تا به هنگام خویش

جدا مانده ایم از سر راه خویش

سپه نیست آگه ز گفتار ما

وزین تیره گون روز بازار ما

ز نادیدن پهلوان بی گمان

پر از درد باشند تیره روان

کنون سوی لشکر بباید شدن

نباید درین کار دم بر زدن

چو لشکر ببینی به روشن روان

ز تو شاد گردند پیر و جوان

از آن پس بر آن راه رو کت هواست

چو بر ما و لشکرت فرمان رواست

چو بشنید گفتار مهتر پرست

نشست از بر زین و تیغی به دست

سوی لشکر خویش جستند راه

سراسیمه جویان دل از غم تباه

وز آن سو سپاه جهان پهلوان

شب و روز با درد و غم ناتوان

همه روز پوینده بر دشت و کوه

سپهدار جویان بدی با گروه

به هرچند جستند کم یافتند

سوی منزل و جایگه تاختند

به ناکام بایست آنجا بدن

نشایستشان بی سپهبد شدن

وز آن سو سپهبد به کوهی رسید

بد از بس بلندی سرش ناپدید

کشیدی ز تندی سر اندر سحاب

ندیده سرش طیر پران عقاب

شب اندر جهان چادر مشک فام

بگسترد بر روی زرین خیام

فرود آمد آن شیردل پیش کوه

ز مهر پری روی گشته ستوه

گهی مهر دلبر بدش غمگسار

گه از بهر لشکر بنالید زار

از آن کوه ناگه خروشی بخاست

برافروخت آتش ابر دست راست

همان آتش تیزدم برفروخت

تو گفتی در و دشت خواهد بسوخت

سپهبد نظاره بر آن کوه سر

بر آن آتش تیز انبوه بر

چنین گفت کان آتش تیزدم

کزویست بر چرخ گردون ستم

همانست کز دور بیننده دید

که ما را بدین سو ز لشکر کشید

بخش ۱۵۷ - رزم فرامرز با دیو سیاه و گرفتنش

درین گفتگو بد که از ناگهان

خروشی برآمد که ای پهلوان

تو آنی که گویی به مردی منم

که کوه گران را زبن برکنم

منم شیردل نامدار از مهان

به مردی همی پویم اندر جهان

به خنجر کلان کوه را بستدم

سپاهی بر آن گونه بر هم زدم

اگر مرد رزمی تو ای پهلوان

یکی پای داری چو کندآوران

ببینی کنون زخم شمشیر تیز

تو را گویم از گردش دار و گیر

به مردی کنون پای بر جای بدار

که بر تو کنم روز رخشنده تار

منم شیر جنگی سیه دیو فام

بیابم هم اکنون ز کار تو کام

سپهبد چو بشنید برجست زود

بپوشید جوشن به کردار دود

بر افکند بر گستوان بر سمند

به فتراک بربست پیچان کمند

فرو برد گرز گران را به زین

به بالا بر آمد چو کوهی به کین

خروشید کای دیو ناسازگار

هم آوردت آمد برآرای کار

به خنجر من این دشت دریا کنم

ز بالای تو کوه پهنا کنم

چنانت بپیچم من ای بدنژاد

که ناری از آن پس کلان کوه یاد

خروشید دیو اندر آن تیره شب

ز تندی به گفتار نابسته لب

به زیر اندرش بادپایی چو ابر

بیامد به نزدیک غران هژبر

یکی سهمگین کوه بد بدگمان

تو گفتی زمین بود زیرش نوان

ز پولاد ترگ و ز آهن قبای

بپوشیده اندام سر تا به پای

چو آمد به نزدیک گرد دلیر

دو گرد دلاور چو غرنده شیر

در آن تیره شب در هم آمیختند

تو گفتی به همشان در آمیختند

به زخم تبرزین برآشوفتند

سران را به خنجر همی کوفتند

چو چندی بکوشید گرد دلیر

سوی چپ بتازید چو نره شیر

کشید از میان تیغ والاگهر

فروکوفت بر تارک دیو نر

شب تیره و تیغ زهرآبدار

چنان بود بر ترک جنگی سوار

تو گفتی که خورشید بر آبنوس

فشاند همی خورده سندروس

بدان گونه تا مهر زرین چراغ

برافروخت بر روی هامون و راغ

همی حمله کردند بر یکدگر

یکی را ز بد سر نپیچید و بر

سرانجام گرد دلاور ز جای

برآمد یکی تند بفشرد پای

درآمد سوی راستش همچو گرد

سنان دار نیزه بر او راست کرد

بزد بر کمربند آن بد گهر

تو گفتی بدرید کوه و کمر

برآوردش از جا چو کوه سیاه

بیفکند خوارش بدان رزمگاه

دو دست از پس پشت بربست سخت

بدو گفت کای دیو برگشته بخت

کجات آن همه مردی و کام و لاف

بدادی سر خویشتن از گزاف

نبرم سرت زان که ننگ آیدم

اگر چون تو سیصد به چنگ آیدم

دو گوشش به خنجر همانگه بسفت

دو نعل گران اندرو کرد و گفت

که اکنون برلشکرم رهنمای

چو خواهی که ماند سرت را به جای

سیه دیو گفت ای گو بی همال

خداوند کوپال و اورنگ و یال

به مردی کسی دست بر من نیافت

همان شیر نر گرد اسبم نیافت

بسی نامور کاردیده سوار

که از من رمیدند در کارزار

کسی تاب شمشیر و گرزم نداشت

سپهر از نبردم همی سر بگاشت

گمانم چنین بد که اندر زمین

نباشد کسی کو به هنگام کین

بر اسب من افشاند از باد گرد

وگر باد گردد به روز نبرد

ز بس مردی و نیروی و یال تو

همان بنده فر و گردی تو

به هر جا که گویی تو را ره برم

زمانی ز رای تو برنگذرم

ولیکن مرا اندر این کوهسار

بسی گنج و تاج است و هم گوشوار

غلام و پرستار و هم زیر دست

همان اسب و اسباب و فرش نشست

که گرد آوریدم به روز دراز

کشیدم بدین کوه خارا فراز

بمان تا بیارم همه پیش تو

که پر درد بادا بداندیش تو

سپهبد چو زین گونه گفتار دید

دل دیو بدخو پرستار دید

پراندیشه شد گفت تو جادویی

به مکر و فریب و بد و بدخویی

بدین گفت شیرین و چربی زبان

ز من برد خواهی سرت رایگان

سیه دیو برجست و سوگند خورد

به روز سفید و شب لاجورد

به مردی و گردی و تخت وکلاه

به شمشیر و گرز و به خورشید و ماه

که من از ره داد گویم سخن

از این گفت با من تو دل بد مکن

فرامرز دانست کو راست گفت

که سوگند با مردمی بود جفت

و دیگر که از خویشتن داد داد

ازو بد نشانی گرفتن به یاد

اگر دیو بینی اگر آدمی

چو در وی بود مایه مردمی

سخن هاش بپذیر و دل برشکن

به ویژه که از داد راند سخن

جوان سرافراز فرمانروا

ازو بند بگشاد و کردش رها

بخش ۱۵۸ - آوردن سیه دیو،گنج را به نزد فرامرز

سیه دیو پویان و تازان برفت

خرامان سوی کوه تازید تفت

ز تاج و ز تخت و ز در و گهر

غلام و فرستنده و سیم و زر

هم از اسب و از اشتر و گوسفند

ز گاوان که بر کوه و در می روند

بیاورد چندان که هرکس که دید

سرانگشت حیرت به دندان گزید

سپهبد بدان گنج خیره بماند

نهانی همه نام یزدان بخواند

بپرسید از دیو کین خواسته

کزو روی کشور شد آراسته

بگویی که چون گرد کردی همه

چنین گوسفندان و اسب و رمه

سیه دیو گفت ای جهان پهلوان

ز هنگام ضحاک تا این زمان

بدین کوه و این دشت دارم نشست

جهانم چو یک مهره بد زیر دست

بدین کوه سر هر شب آتش کنم

دل گمرهان را بدین خوش کنم

ز نزدیک و از دور هرکس که دید

که آتش به گردون زبانه کشید

نباشند آگه ز نزدیک من

ز تیغ و سنان و ز آهنگ تن

بیایند نزدیک من بی گمان

اگر لشکری باشد ار کاروان

به یکبارشان پاک بی جان کنم

دل و دیده شان زار و پیچان کنم

همه چارپا و همه خواسته

نمانم که مویی شود کاسته

بیارم نهم از بر کوهسار

تو این کوه را خوار مایه مدار

که امروز اگر تا به صد سالیان

ببینند این کوه کیشانیان

بیابند از این کوه دینار و گنج

شوند از کشیدن سراسر به رنج

ز دینار و گنجم خود اندازه نیست

همان گوهر و لعل از اینجا بسیست

فرامرز از آن ماند اندر شگفت

ز گفتارش اندرزها برگرفت

که این دیو چندین بپیمود آز

بسی مردمان آوریده به کاز

بفرمود تا بار کرد آن همه

به پیش اندر افکند گنج و رمه

سوی لشکر خویشتن کرد روی

سیه دیو پیش اندرون راه جوی

چو خور از بر باختر زد درفش

همی گشت رنگ زمانه بنفش

سپهبد به لشکرگه خود رسید

یکایک سران سپه را بدید

همه برنهادند بر خاک سر

به نزد جهاندار فیروز گر

که دیدند او خرم و تندرست

نبایست رخشان به خوناب شست

سپهبد نشست از بر تخت زر

نشستند گردان بسته کمر

همه تازه روی و همه شاد دل

از اندوه بگذشته آزاد دل

یکی جشنگه ساخت آن پهلوان

که گفتی برافشاند گردون روان

ز شادی بخندید می در قدح

ز عکسش هوا پر ز قوس و قزح

پری چهرگان دسته گل به دست

به کف ساغر می همه نیم مست

رخ لاله گون از عرق پر گلاب

چو بر برگ نسرین چکیده شراب

بنالید ابریشم زیر زار

ز آواز او مست شد هوشیار

چو از باده سرمست شد سرفراز

به دل اندرش مهر آن دلنواز

شکیب از دل و جانش دوری گزید

همی هر زمان لب به دندان گزید

نه بر آرزو خورد جامی که خورد

همی برزدی هر نفس باد سرد

بزرگان لشکر همه تن به تن

یکایک بگفتند بر انجمن

کیانوش دستور جنگی تخوار

چو شیروی و اشکش یل نامدار

که این شیر دل مهتر نامور

سرافراز و با دانش و پرهنر

از این گونه آمد کزیدر برفت

ندانیم تا بر سر او چه رفت

نبینیم رنگ رخش تازه رو

همی برکشد هر زمان سرد هو

از آن نامداران که با او بدند

همه راز داران دلجو بدند

گشادند جمله سراسر زبان

بگفتند با نامور پهلوان

ز کار بیابان و آهو و گرگ

همان آتش و کار دیو سترگ

در آن مرغزاران و آب روان

وز آن رفتن نامور پهلوان

سوی چشمه ساران که در وی پری

نشسته چو بر آسمان مشتری

بدان ماه رخ پهلوان شیفتست

همانا کش آن دیو بفریفتست

گوان چون شنیدند گفتارشان

ز اندیشه شد تیز بازارشان

می چند خوردند از آن بزمگاه

برفتند چون رنگ شب شد سیاه

جهان چادر تیره بر سرکشید

شد از تیرگی رنگ خور ناپدید

برفتند گردان به آیین خویش

سپهبد سیه دیو را خواند پیش

بپرسید ازو شاه فرطورتوش

همان شاه بینای با رای و هوش

گرت هیچ هست آگهی بازگوی

وگر چارهای نیز دانی بگوی

بدو دیو گفت ای گرانمایه مرد

سرافراز جنگی به روز نبرد

به گیتی نگوید کسی نام اوی

نیارد کسی جستن آرام روی

که او بر پری سر به سر پادشاست

سپهدار و با داد و فرمانرواست

همان کرگساران مازندران

به فرمان او از کران تا کران

همین مرز کاینجاست ما را نشست

سر مرز آن نامور خسرو است

روان رود چنان تا در باختر

همه بسته دارند پیشش کمر

جهانی برآورده زیر اندرون

سپاهش ز ریگ بیابان فزون

ازیدر که ماییم تا پیش او

به یک ماه پویان رود راه جو

چو فرمان دهی با سواری هزار

ازیدر ببندم کمر بنده وار

رسانم بدان شاه فرمان تو

از آن جا برآرم مگر کام تو

یکی نامه بنویس با مهر و داد

چنان چون سزاوار مردم بواد

به نامه سخن های بی رزم گوی

همه گفتنی های با بزم جوی

که او شهریار است و با کام و رای

بزرگ و سپرده جهان زیر پای

به گفتار شیرین و آوای نرم

دلش رام گردان ز مهر و ز شرم

سپهبد چو بشنید ازو شاد گشت

ز تیمار آن دلبر آزاد گشت

بخفت و برآسود تا روز پاک

چو از شید رخشیده شد روی خاک

یکی معجز از زر و یاقوت ناب

بگسترد بر روی خاک آفتاب

سپهدار بنشست و نام آوران

سواران گردنکش و مهتران

برفتند پیشش پراندیشه دل

ز اندوه آن نامور پا به گل

نهانشان بدانست آن پهلوان

به ایشان چنین گفت کای سروران

همانا که از کار من در به در

به گوش بزرگان رسیده خبر

که در دل چه دارم همی آرزوی

سزد گر شوندم یکی چاره جوی

ابا آن که این آرزو اندکیست

بکوشیم تا در تن و جان رگیست

ز دیو و ز جادو و از اژدها

ز دریای ژرف و دژ و از بلا

گذشتیم ز هر کشور گرم و سرد

کشیدیم و دیدیم تیمار و درد

سپاسم ز دادار فیروزگر

که ما را بدادست مردی و فر

و دیگر کزین نامداران من

یکی گم نگشتند از آن انجمن

سپهدار اگر چند نام آورست

ز مردی ز نام آوران برتر است

یکی کار ماندستمان با پری

بساییم دست اندرین داوری

که این کام دیگر در این روزگار

به فیروزی دادگر کردگار

برآید به ما داستانی شود

که هرکس که این داستان بشنود

ز ما مهر یزدان بیارد به یاد

بمانیم خرم دل و بخت شاد

پس از هرکه نامی بود در جهان

که هرگز به گیتی نگردد نهان

همه پهلوانان سرافراختند

همه پاسخش را بیاراستند

که بر ما تو را کام فرمانرواست

مراد تو یکسر همه کام ماست

اگر کوه و دریا شود پر ز تیغ

و گر تیغ بارد ز بارنده میغ

ز بهر مراد تو ای پهلوان

نباشد دریغ از بزرگان روان

سپهبد ز گفتارشان تازه گشت

به دل آرزوها بی اندازه گشت

بخش ۱۵۹ - نامه نوشتن فرامرز به فرطورتوش

بفرمود تا شد نویسنده پیش

نشاندش بر تخت نزدیک خویش

یکی نامه فرمود با رای و هوش

پر از مهر نزدیک فرطورتوش

چو ماهی برآمد ز دریای مشک

گذر کرد بر روی کافور خشک

ببست از بر کاغذ ابری چو قار

ببارید ازو گوهر شاهوار

نخستین که بنهاد سر بر زمین

گرفت آفرین بر جهان آفرین

خداوند پیدا و راز نهفت

خداوند بی یار و انباز و جفت

به شش روز نه چرخ بر پای کرد

جهان را بدو اندرو جای کرد

ز برهان او ذره مهر و ماه

به ایشان شماره دهد سال و ماه

ز دیو و دد و آدمی و پری

ز خورشید تا ذره ای بنگری

همه بندگانند جویندگان

درین بندگی نیز پویندگان

ورا در جهان پادشاهی رواست

که او آفریننده پادشاست

وزو بر شهنشاه فرطورتوش

جهاندار و بینا دل و پاک هوش

سزاوار باشد بدو آفرین

که هم با نژاد است و هم پاک دین

هم از خسروان جهان برتر است

سرافراز و بر مهتران مهتر است

خداوند گنجست و تاج و کمر

خداوند با زیب و با مهر و فر

ز ما نیز بر وی فراوان درود

درودی که مهرش بود تار و پود

رسیدم به خوبی بدین بوم و بر

سر مرز آن خسرو نامور

ابا لشکر و بوق و کوس و سپاه

ابا نامداران زرین کلاه

چو از گردش چرخ ناسازگار

مرا بهره این بد در این روزگار

که حیران شوم چند گه در جهان

ببینم بسی آشکار و نهان

به نزدیک مرز شما آمدیم

بدین بوم و بر چند گه دم زدیم

ز گفتار و کردار و فرهنگ تو

ز مردی و دیدار و نیرنگ تو

شنیدیم هرگونه از هرکسی

که دارید بهره ز دانش بسی

چنین آرزو خاست در جان ما

برینست جاوید پیمان ما

که با تو مرا آشنایی بود

ز دیدار تو روشنایی بود

منم پهلوان زاده بافرین

سرافراز گردی ز ایران زمین

جهانگیر پور جهان پهلوان

سپهبد سرافراز روشن روان

چو دستان نیا و چو رستم پدر

جهاندار و گردنکش و نامور

نبیره سرافراز سام سوار

که از جنگ شیران ربودی شکار

بدین گونه از زخم شمشیر تیز

بماندست ازو نام تا رستخیز

کنون زو منم در جهان یادگار

به هر کار شایسته کارزار

شنیدم که اندر شبستان تو

پس پرده خوب رویان تو

یکی ماه روییست نام آرزوی

مرا خاست در دل بسی آرزوی

که با تو یکی نیز خویشی کنم

به خوبی بسی رای بیشی کنم

به من ده به آیین تو آن ماه را

نگار سمن بوی دلخواه را

بدین گفتگو اندرون جنگ نیست

تو را هم به پیوند ما ننگ نیست

چه گفت آن خردمند پاکیزه مغز

چو بگشاد لب را به گفتار نغز

که گیتی به پیوند خرم بود

به بیگانگی دل پر از غم بود

نبینی که بر شاخ های درخت

به پیوند بنهد یکی نیک بخت

چو سر برکشد شاخ آید به بر

دهد میوه را بخش تو خوب تر

همیدون به آب روان درنگر

که چون یافت پیوند آب دگر

یکی چشمه ای همچو دریا شود

جهانش درازی و پهنا شود

چو گشت از نوشتن سخن اسپری

برآراست دیو سیه رهبری

فرستاد با او دلاور سوار

ز گردان شمشیر زن یک هزار

ابا هدیه و اسپ آراسته

ز دینار و از گنج و از خواسته

روان گشت دیو از بر راه دور

بتازید در راه یک ماهه بور

بیامد سیه دیو با تاب و توش

به نزدیکی شاه فرطورتوش

یکی را فرستاد از پیشتر

که گوید بدان شاه با مهر و فر

که آمد فرستاده نامدار

بر شاه فرطور پاکیزه وار

چو بشنید آن خسرو سرفراز

پذیره فرستاد پیشش فراز

گوی نامور بود وارود نام

به نزدیک شه یافته رای وکام

روان گشت و آمد پذیره به راه

خود و نامداران با دستگاه

چو آمد به نزد سیه دیو گرد

سوار سرافراز با دستبرد

فرود آمد از اسب و پرسید دیر

سواری برافکند از آن پس چو شیر

که تا شاه را زان دهد آگهی

از این شیروش مرد با فرهی

سیه دیو شیراوژن و سرکشست

تو گویی که بر زین که آتش است

چو بشنید خسرو برآراست کار

به نزدیک آن انجمن شهسوار

بیامد سیه دیو مانند کوه

ز گردان ایران ابا او گروه

چو آمد در ایوان آن سرفراز

درودش رسانید و بردش نماز

یکی هدیه و اسپ آراسته

ابا گنج و دینار و هم خواسته

بیاورد بسپرد و نامه بداد

بسی از جهان آفرین کرد یاد

ستایش نمود از فرامرز گرد

ز مردی و فرهنگ و از دستبرد

از آن کارهایی که او کرده بود

به هندوستان و به چین رفته بود

به نزدیک شاه پری باز گفت

شهنشا پذیرفت و اندر شکفت

از آن پس بفرمود فرطورتوش

وزآن پیشکاران با رای و هوش

یکی کاخ پرمایه پرداختند

ز بهر سیه دیو یل ساختند

ز گردان چو پرداخت آن بارگاه

بیامد نشست از بر تخت شاه

بیاورد آن نامه دل پسند

وزو مهر برداشت بگشاد بند

چو برخواند نامه دبیر جوان

شگفتی نمودند پیر و جوان

از آن جستن مهر و پیوند او

پراندیشه شد خسرو نامجو

ز یک ره به پیوند او شاد گشت

ز روی دگر پر ز فریاد گشت

که با آدمی نبود از بن وفا

گرفتار خشمند و کین و جفا

به آغاز اگر چند نیکی کنند

سرانجام عهد و وفا بشکنند

نباشند پیوسته بر یک نهاد

نجنبد ز هر جا به هر خیره باد

به جای نکویی بدی آورند

به هر راستی در کژی آورند

وگر سر بپیچم ازین گفتگوی

نخواهم که دختر شود جفت اوی

پر از درد گردد دل پهلوان

ز ساغر گراید به تیر و کمان

به ناکام با او بباید زدن

از آن پس ندانم چه شاید بدن

یکی کینه پیدا شود در نهان

بسی بر سر آید سر اندر زمان

از آن پس که داند بجز کردگار

که فیروز برگردد از کارزار

چنین گفت داننده پیش بین

که هرکس که پیدا کند تخم کین

ز کردار خود زود پیچان شود

سر پادشاهیش ویران شود

به گیتی برش رنج و سختی بود

به محشر همان شوربختی بود

پس آن به که با داد داد آوریم

به پاسخ همه مهر یاد آوریم

که گیتی فسونست و پر درد و رنج

به یکسان نماند سرای سپنج

همه مهتری باد فرمان ما

نکو کاری و رای و پیمان ما

چو زاندیشه بیکران شد ستوه

برآورد سر کرد زی رخ ستوه

بخش ۱۶۰ - سخن گفتن فرطورتوش با بزرگان خود

چنین گفت با نامداران خویش

بزرگان کشور که بودند پیش

که ای سرفرازان با هوش و رای

خردمند و با دانش و رهنمای

بدانید کز مرز ایران زمین

جوانی سرافراز و پاکیزه دین

که پور جهان پهلوان رستمست

نبیره ز سامست و از نیرمست

بزرگست و با دانش و با نژاد

خردمند و با گوهر و فر و داد

رسیدست نزدیکی مرز ما

شده آگه از دانش و ارز ما

به پیوند ما رای دارد همی

که با رای او پای دارد همی

سیه دیو کز باد شمشیر اوی

فشرده شد خون چو آبی به جوی

ز هنگام ضحاک تا این زمان

نبردست کس دست او از میان

به گیتی کس پشت او را ندید

نه دام و دد از بیم او آرمید

کنون پیش او چون همه بندگان

به فرمان او چون سرافکندگان

بدین کارش ایدر فرستاده است

که با رای و تدبیر و آزاده است

پراندیشه گشتم بدین داوری

که با آدمی چون بسازد پری

که با یکدگر ما نه هم گوهریم

مبادا کزین کار کیفر بریم

چه گویید و این را چگونست راه

چه سازم بدین پهلوان سپاه

چنین پاسخ آمد ز هر مهتری

که بود اندر آن انجمن سروری

که ای شاه با دانش و رهنمای

به دانش خرد را تویی رهنمای

ولیکن چو زی ما کنی خواستار

بگوییم چیزی که آید به کار

نخستین تو او را برخویش خوان

ز نخجیر و رود و می و بزم جان

ببین و بدان گر پسند آیدت

به دل گر همی فرهمند آیدت

به دیدار و گفتار و خورد و نشست

به هر آزمایش برآسای دست

همان موبدان نیز در انجمن

ز دانش بپرسند چندی سخن

گر ایدون که این نامور پهلوان

سرافراز و بیدار و روشن روان

به گوهر درست و به دل هوشیار

به مردی ستور و به دانش سوار

وفا دارد و مهر و رای و خرد

روان را به دانش همی پرورد

ابا این همه گردی و زور و فر

نژاد بزرگی و شرم و هنر

سزد گر سرآری به پیوند او

شوی شادمانه به پیوند او

وگر آن که آید سرافراز شیر

سوی کشور ما چو آید دلیر

بدین ره نباید که دیو آمدست

ابا نامداران نیو آمدست

کزیدر سیه دیو چون بازگشت

پر از برف و سرما شود کوه و دشت

کنون مهرگان آید و ماه دی

که بفسرد خواهد رگ و جان و پی

زمستان و سرما بدین راه دیو

نیارد گذر کرد و نه مرد نیو

مر او را گذر سوی کژدر بود

گذشتن بدان راه خوش تر بود

در این راه اریدون که فرمان دهی

تو شاهی و ما جمله نزدت رهی

چو خواهی که او را به هر نیک و بد

به مردی و رادی و فر و خرد

ببینی نکو آزمایش کنی

همان آزمون را فزایش کنی

به دیوان و جادوی کندآوران

به افسون و برهان دانشوران

بگوییم تا هفت منزل به راه

بسازند پتیاره پیش سپاه

 زشیران و گرگان و از اژدها

ز سرما و گرما ز هر دو بلا

همان جادو و اژدر و دیو و غول

کزو درد و رنجست و هم بیم و هول

همان کرگدن دیو بی ترس و باک

که از ابر مرغ اندر آرد به خاک

بیایند در راه آن شیرمرد

به رزم از زمانه برآرند گرد

همیدون گر این شیروش مرد گرد

جوان سرافراز با دستبرد

به فر و به مردی و زور و هنر

بدین هفت منزل بیابد گذر

سزای ستایش بود بی گمان

ستودن به مردی مر او را توان

تو نیز آن زمان ناسپاسی مکن

بیندیش و حق ناشناسی مکن

بدان راه رو کو نماید تو را

کزو آرزوها برآید تو را

چو بشنید شاه این پسند آمدش

همه گفته ها سودمند آمدش

یکی بزمگه ساخت شاهنشهی

بیاراست ایوان و گاه مهی

فرستاد و دیو سیه را بخواند

سوی تخت زرپیکرش بر نشاند

نهادند زرین یکی پیشگاه

نشستند گردان ابر تخت شاه

یکی کاخ بود از خوشی چون بهشت

همان خاک او مشک و زر بود و خشت

در و بام و دیوارها پرنگار

بدو اندرون پرده گوهر نگار

ز در و ز یاقوت سرخ و گهر

ز لعل و زبرجد نشانده به زر

زمینش ز زربفت و خز و حریر

چنان چون نموده بدو مهر تیر

غلامان خورشید رو صف زده

پس و پیش خسرو رده بر رده

همه لب پر از نوش و سرها به پیش

پرستار پیش ایستاده به پیش

به کف بر می و چشم ها نیم مست

ز نسرین و از لاله دسته به دست

فراوان بر هرکسی چون نثار

به مجلس ز عنبر ز مشک تتار

چو ایوان از آن مشک بویا شده

ز خنیاگران کاخ  گویا شده

چو با زیر و بم راز برساختی

صدای نوا در هوا تاختی

ز آهنگ و آوای بانگ و خروش

همی شادمان گشته قلب سروش

تو گفتی که ناهید با مشتری

در آن بزمگه بد به خنیاگری

بدین گونه تا شد هوا تیره فام

به یاد فرامرز خوردند جام

سخنشان به دیدار او بد همه

زمردی و کردار او بد همه

بخش ۱۶۱ - سخن گفتن سیه دیو از نژاد فرامرز

چو هرکس سخن گفت از پهلوان

همان شاه گردان و نام آوران

پس آن دیو گویا زبان برگشاد

همی کرد کار فرامرز یاد

نخستین ز راه نژاد و گهر

سخن گفت از آن پهلو نامور

نژادش یکایک بدیشان شمرد

ز رستم بشد تا نریمان گرد

ز کورنگ و اترط همی کرد یاد

چنین تا به جمشید بردش نژاد

هم از مادرش دخت گودرز شیر

که با فر و برز است و با دار و گیر

بدین سان که گفتم نژادش کنون

هنرهاش باشد از این در فزون

خردمندی و فر و اورنگ او

مهی و جوانی و آهنگ او

اگر چند گویم از این در سخن

به گفتار هرگز نیاید به بن

کنون سیزده سال باشد کنون

که تا این هنر مند با رهنمون

همی پوید اندر جهان نامجوی

گهی نام جوی و گهی کام جوی

بسا گرگ و شیر و پلنگ و نهنگ

که از گرز او پست شد روز جنگ

بسا دیو جنگی و نر اژدها

که از تیغ تیزش نیابد رها

چه مایه حصاری که از کوه و دشت

که از سم اسبش همی تازه گشت

بسا کارزاری نبرده سوار

بسا شیر دل پهلو نامدار

که از جنگ او روی برگاشتند

بدو کام و امید بگذاشتند

پدرش آن سپهبد جهان پهلوان

نگهدار ایران و پشت گوان

ز هنگام شاه جهان کی قباد

کمر بسته دارد به مردی و داد

همه کشور ترک و ماچین و چین

بدان گونه تا مصر و بربر زمین

بگردید یکسر به نعل ستور

برافکند از آن انجمن گرد و شور

ز دیوان مازندران در نبرد

ز خنجر به گردون برافشاند گرد

به تنها تن خویشتن رزم جست

نجست از کسی یاری اندر نخست

ز جادو از دیو و از اژدها

یکی را نیامد ز تیغش رها

نماندست اندر جهان هیچ کس

که بر رزم او باشدش دسترس

همان سام نیرم که بودش نیا

سرافراز و با رای و با کیمیا

به هنگام عهد فریدون شاه

به مردی کمر بست بر گردگاه

همان کرگساران مازندران

بپرداخت آن یل به گرز گران

هزار و صد و شصت دیو دمان

که بودند هریک چو شیر ژیان

که در کرگساران بزرگان بدند

سرافراز و تند و سترگان بدند

گرفتار بند کمندش شدند

به خواری همه زیر بندش شدند

چه با اژدها و چه با نره دیو

چه با شیر و دیو و چه با گرد نیو

یکی بد به رزم اندرون شیرمرد

که بر وی برافشاند گرد نبرد

بدین مرز کاکنون تو داری نشست

نشان پی اسب و گرزش بسست

به خویشان ضحاک در بوم چین

به خنجر سیه کرد روی زمین

نریمان که بد باب سام سوار

همان است آوازه اش در دیار

چوگرشسب خود در جهان کس نبود

که با او توانست رزم آزمود

اگر گویم از کار آن نامدار

به چندان بود ناید اندر شمار

همانا شنیده بود تاجور

ز کردار مردی آن پرهنر

که با من هراس و همان اژدها

چه کرد آن دلاور به تیغ جفا

کنون این جوان از نژاد چنین

خردمند و با گرد و با آفرین

به رخ همچو ماه و به بالا چو سرو

به تن ژنده پیل و به رفتن تذرو

دو بازوش ماننده ران پیل

بجوشد زآوازه او رود نیل

هنر با نژادش که گفتم همه

به نزد تو ای شهریار رمه

همانا که از صد یکی بیش نیست

چو او نامور در جهان کس نزیست

چو این گفته بشنید فرطورتوش

به دلش اندر آمد از آن کار هوش

پدید آمد آن شاه را آرزو

که بیند یکی چهر آن نامجو

چو از باد شب پشت خور خم گرفت

رخ هور چادر فراهم گرفت

برآمد یکی دیو گرد از جهان

همه آشکارا بشد زو نهان

برفتند هرکس به دل تندرست

چو خور چهره روز روشن بشست

یکی تیغ زر آبگون در گرفت

جهان را بدان تیغ در زر گرفت

بیامد سیه دیو نزدیک شاه

اباو دلیران ایران سپاه

چنین گفت با شاه فرطورتوش

که ای شاه بینای با رای و هوش

ببودن در این شهر بسیار گشت

دل مهتر از ما پرآزار گشت

کنون پاسخ نامه باید نوشت

به خوبی و نیکی چو حور از بهشت

تو نیز از بزرگی و داد و خرد

همان کن که در مردمی می سزد

چنین داد پاسخ بدو شهریار

که ای نیک دل سرور نامدار

یک امروز دیگر بر ما بپای

که تا پاسخ نامه آرم به جای

تو با شادمانی به ایوان خرام

ز رفتن مبر هیچ امروز نام

که ما رای پیوند او ساختیم

ز بیگانگی دل بپرداختیم

سیه دیو آن گفته بشنید و رفت

ابا نامداران سوی کاخ تفت

نشستند با او دلیران به هم

به می تازه کردند روی دژم

بخش ۱۶۲ - پاسخ نامه فرطور توش به فرامرز رستم

دگر روز چون شید زد بر درفش

چو کافور شد روی چرخ بنفش

نشست از بر تخت،شاه پری

ز اندیشه دل دور و از غم بری

یکی خوب نامه بفرمود شاه

به نزد فرامرز لشکر پناه

نویسنده بنهاد بر نامه دست

قلم پای بگشاد و لب را ببست

سراسر پیاده همی ساختش

به سر بر یکی افسری ساختش

ز افسر ببارید در ثمین

همه در او سر به سر آفرین

نخست از جهان آفرین کرد یاد

که باشد ازو سر به سر عدل و داد

همان کو سپهر روان آفرید

دگر آشکار و نهان آفرید

جهان را جز او نیست کس پادشاه

ازو هم بدو جست باید پناه

ز خورشید و از ذره تا پیل و مور

ز خاک سیه تا به کیوان و هور

به یکتایی او را ستاییده اند

همه بندگی را فزاییده اند

جز او را ندانم خدای جهان

سزای پرستیدن اندر نهان

وزو بر سپهدار ایران زمین

سپهبد فرامرز با آفرین

سپهدار پور گو پیلتن

سزاوار هر مجلس و انجمن

که با فر و برز است و نام نژاد

گرانمایه گرد با فر و داد

خداوند نیروی و فرخندگی

نگهدار گیتی به مردانگی

بیامد چو این نامه دلپسند

ز دست سیه دیو گرد بلند

همه مردمی بود و با داد و رای

چو فردوس در گاه شادی نمای

به سان بهشتی بیاراسته

به گفتار پاکیزه پیراسته

به دل شادمان گشتم از رای او

از آن نغز گفت دل آرای او

همانست کان پهلوان زاده گفت

ره نیکمردی نشاید نهفت

که خرم به پیوند باشد جهان

همینست نزد کهان و مهان

جهان پهلوان زاده پرهنر

سرافزار و شیراوژن و نامور

اگر رای دارد به خویشی ما

همان سرفرازی به بیشی ما

مبادا که این رای گردد کهن

برینست جاوید ما را سخن

کنون آرزو دارم ای پهلوان

که پیچی بدین راه ما را عنان

ابا پهلوانان ایران همه

که هستند نزد سپهبد رمه

بیاید بدین نامور مرزبان

ببیند سر مایه دار زمان

به دیدار او نیز خرم شویم

بگوییم چندی و هم بشنویم

بود چند با نامداران خویش

بداند مر این خانه ام جای خویش

ز گفتار شیرینش رامش بریم

ز پیمان و از رای او نگذریم

ازین نامه را برتو بر بیش و کم

نباید که باشی به خواندن دژم

ز گفتار برتر کشیدیم دست

سیه دیو داند دگر هرچه هست

چو بنوشت نامه پس اندر نوشت

به مهر و وفا تخم نیکی بکشت

برآراست با نامه چندان نثار

ز هرگونه ای هدیه بد شاهوار

که گر برشمردی یکی کاروان

فزون آمدی رنج بردی گمان

ز لعل و ز پیروزه و سیم و زر

ز یاقوت و لؤلؤ و در و گهر

ز زرینه تاج و ز فیروزه تخت

سزاوار آن مهتر نیک بخت

هم از طوق و هم یاره و گوشوار

هم از افسر و جام گوهر نگار

ز شمشیر و از جوشن و درع و خود

ز برگستوان آنچه شایسته بود

پری رخ کنیزان با ناز و شرم

غلامان زیبا و آواز نرم

همه پاک با جامه زرنگار

کمربند زرین و باگوشوار

ز یوز و ز شاهین و از چرخ و باز

سیه گوش و از باشه سرفراز

شهنشاه بیدار روشن روان

فرستاد نزدیک گرد ژیان

برآراست خلعت سیه دیو را

سواران گردنکش نیو را

کلاه و قبا داد و اسب و کمر

ز هرگونه دینار و زر و گهر

گسی کردشان بار آن شادمان

برفتند پر آفرین ها زبان

چو ایشان برفتند فرطورتوش

سپهدار با دانش و رای و هوش

بفرمود تا دیو و جادو سران

برفتند داننده کندآوران

به جادوگری و به نیرنگ و پوی

همه راه آن پهلو نامجوی

پر از دیو کردند و پر گرگ و شیر

پر از جادو و اژدهای دلیر

به نیرنگ ازین گونه برساختند

دل از کردنی ها بپرداختند

از این رو سیه دیو با رای و داد

همی راند با سروران همچو باد

چو رفتند نزد سپهدار گرد

سیه دیو آن هدیه ها پیش برد

فرامرز از آن هدیه ها خیره ماند

سراسر بر ایرانیان برفشاند

از آن پس سیه دیو نامه بداد

سخنهای خسرو بدو کرد یاد

جوان دلاور چو نامه بخواند

میان را ببست و سپه برنشاند

بخش ۱۶۳ - داستان هفت خوان و کشته شدن جادویان به دست فرامرز و گزارش آن

چو زان منزل آمد برون سرفراز

سیه دیو گفت ای یل رزم ساز

بدین ره که امروز ما آمدیم

بسی رنج بردیم تا آمدیم

به برگشتن اکنون نشاید گذشت

که پر برف باشد همان کوه و دشت

سوی راه کژدر بباید شدن

بدین راه ایمن نباید بدن

ولی در ره کژدر ای سرفراز

بسی رنج و درد آیدت پیش باز

ز دیوان و گرگان و نر اژدها

ز شیران جادو به روز بلا

هم از غول پتیاره تند خیم

دگر کرگدن باشد آن پر ز بیم

ندانم بدین ره گذر چون کنی

بدین جانورها چه افسون کنی

فرامرز گفتا به زور خدای

که هست او به مردی مرا رهنمای

سرانشان به تیغ اندر آرم ز پای

نیاید به دل مر مرا ترس جای

تو ای شیر جنگی سیه دیو تند

بدان راه رفتن مشو هیچ کند

در این راه اکنون مرا رهنمای

همی باش باهوش و پاکیزه رای

به هر منزلی کان گذرگاه ماست

که هم دیو با شیر و نر اژدهاست

چو آیم به نزدیک ایشان یکی

از ایشان خبرده مرا اندکی

بدان تا به ناکامی از ناگهان

نیاید یکی زان بر من نهان

که من جنگ را جنگ ناساخته

دل از کار ایشان نپرداخته

یکی را ز لشکر گزندی رسد

ز غم بر دلم تازه بندی رسد

سیه دیو پیش اندر افکند اسب

همی رفت برسان آذرگشسب

همه راه نخجیر با یوز و باز

همی رفت با رامش و بزم ساز

چو دو روز ازین گونه لشکر براند

به دل در همه بیخ شادی نشاند

چو نزد کنام ددان آمدند

شب آمد در آن دشت خیمه زدند

بخش ۱۶۴ - خوان اول کشتن فرامرز،شیران را

چو شب شعر زربفت بر سر کشید

نشان های درنده شیران بدید

چنین گفت آن دیو با پهلوان

که ای پر منش گرد روشن روان

هم اکنون چو درمنزل آیی فرود

ز شیران درنده باشد درود

دو کوهند ز آواز ایشان زمین

بلرزد به هنگام پرخاش و کین

دو شیر ژیانست ای نامدار

به بالا فزون تر ز پیل و سوار

ز پیکار چون تاب خشم آورند

ز رشک اندرون خون به چشم آورند

ز آهنگ ایشان بلرزد زمین

گریزان شود اژدهای عرین

سپهبد چو این داستان گوش کرد

بپوشید خفتان و درع نبرد

نشست از بر خنگ و آمد دوان

به پیکار آن هر دو شیر ژیان

چو نزدیک تر شد بغرید شیر

بیامد به پرخاش گرد دلیر

یکی شیر مانند کوه دژم

تو گفتی بسوزد جهان را به دم

جهانگیر با تیر بود و کمان

چو آمد بر نره شیر ژیان

نهادش کمان کیانی به زه

فکنده بر ابرو ز چین بر گره

خدنگی که پیکانش پولاد بود

کجا خاره در پیش او لاد بود

بدو اندرون راند و بگشاد بر

بزد بر میان و بر شیر نر

به غرش برآمد بر پهلوان

چو دریای جوشان برآمد دمان

خدنگی دگر پهلو رزم ساز

بزد بر بر شیر گردن فراز

ز سینه گذر کرد بر روی پشت

بدین گونه آن هر دو دد را بکشت

از آن پس برآورد شمشیر تیز

به تیغ اندرون کردشان ریز ریز

چو زیشان بپرداخت آمد دمان

شتابان به نزدیک آب روان

سر و تن بشست اندر آن آب پاک

بیامد بغلتید بر تیره خاک

به پیش خداوند جان آفرین

فراوان بمالید رخ بر زمین

چو آمد سپه نزد آن سرفراز

بدیدند او را به جای نماز

بدان جای پیکار آن سان دو شیر

فتاده ز پرخاش گرد دلیر

گوان و سپه آفرین سر به سر

گرفتند بر پهلو نامور

سراپرده بر جویباران زدند

همان خیمه بر مرغزاران زدند

بیامد سپهبد به پرده سرای

به رامش برآراست آن پاک رای

به می دست بردند با او مهان

همی گفت هرکس ز راز نهان

گو شیردل با سیه دیو گفت

که کار ره از من نشاید نهفت

چه بینم دگر گفت زی رهگذر

چو فردا به رفتن ببندم کمر

سیه دیو گفت ای خداوند زور

دل و دیده دشمنت باد کور

چو فردا به راه اندر آریم سر

دو گرگ ژیان زین ره آید گذر

که پتیاره زان سان کسی را ندید

جهان جوی تر کاردان ناشنید

نباشد به بالای ایشان هیون

به تن تیره و دیدگان چون عیون

سرون بر سر هریک ای نیکبخت

پدیدار چون آبنوسی درخت

به دندان فزون تر ز نیش گراز

به رزم اندر ای مهتر سرفراز

ز پیل ژیان برنتابند روی

نه کس نزد ایشان بود رزمجوی

فرامرز گفتا به فر خدای

چنانشان به تیغ اندرآرم ز پای

که شیر ژیان روز نخجیر شور

برآرد به زخم از تن نره گور

بدین گونه گفتار بد در میان

سیه دیو و گردان ایرانیان

می چند خوردند و شادان شدند

به یاد یل پور دستان شدند

برفتند از آن پس سوی خوابگاه

برآسوده از بزم و از رزمگاه

بخش ۱۶۵ - خوان دوم کشته شدن گرگان به دست فرامرز

چو خورشید تابید و بی گاه شد

فلک سر به سر رو به خرگاه شد

سپهبد سپه را همه برنشاند

بفرمود کارآگهان را براند

بپوشید خفتان و برگستوان

برآراست خود را به تیر و کمان

سپاه از پس او به پیش اندرون

سیه دیو در راه بد رهنمون

بدان گه که خور سوی مغرب دوید

سپهبد به نزدیک گرگان رسید

چو از دور دیدند گرگان سوار

خروشان و جوشان چو شیر شکار

سوی پهلوان سپه تاختند

زمین را به دندان بپرداختند

کمانور سرافراز با زور و فر

خدنگی سه پر زد به بند کمر

چو گرگان رسیدند نزدش فراز

به زه برنهاد از کمان سرفراز

خدنگی نهاد اندرو چار پر

به شست اندر آورد و بگشاد بر

چو با گوش نزدیک شد شست او

کمان چین بیفزود از دست او

چو تنگ اندر آورد بر گوش شست

خدنگ از بر چرخ چاچی بجست

بزد بر بناگوش گرد دلیر

گذر کرد از گردنش چوب تیر

به خاک اندر آمد تن گرگ نر

به شست اندر آورد تیر دگر

بزد بر تهیگاه آن ماده گرگ

به خاک اندر افتاد گرگ سترگ

از آن پس تنانشان همه پاره کرد

بدین سان ز گرگان برآورد گرد

بیامد سوی آب روشن روان

به دل خرم از گردش آسمان

سر و تن بشست آن یل نامدار

همی گفت ای پاک پروردگار

تو دادی مرا دستگاه بزرگ

بدین نره شیران و گرگ سترگ

که را برگزیدی که او خوار نیست

بدین داد بر جای پیکار نیست

که را خوار کردی کسی خوارتر

نباشد به گیتی کسی زارتر

ز فر تو یک ذره ماهی شود

ز مهر تو کوهی چو کاهی شود

همه داد بینیم و بیداد نیست

برین داد بر جای فریاد نیست

چو پردخته شد ز آفرین خدای

سپاهش رسیدند یک یک به جای

چو دیدند از آن سان دو گرگ ژیان

تبه گشته از تیر مرد جوان

سراسر سپه خواندند آفرین

بر آن شیردل پهلوان گزین

زدند از بر سبزه تر سرای

به رامش نشست آن یل پاک رای

گوان می گرفتند و شادی کنان

از آن خرمی گشته بازی کنان

چو تاریک شد چهره آسمان

فروغ شه اختران شد نهان

از آن تیرگی شمع اختر هزار

به کردار اخگر ز دریای قار

ببارید گفتی مگر سندروس

نشاندند بر تخته آبنوس

بخفتند چون رنگ شب درگذشت

خروش چکاوک برآمد به دشت

شهنشاه انجم یکی شمع زرد

بگسترد برگنبد لاجورد

سپر بر نهادند و بستند بار

همی رفت پیش اندرون نامدار

ابا او سیه دیو همراه بود

که او را بدان راه آگاه بود

بپرسید از او پهلوان دلیر

که در ره چه باشد ز پیل و ز شیر

چنین داد پاسخ سیه دیو باز

که ای رزمجو مهتر سرفراز

یکی دیو پیش آیدت پر ز هول

خردمند خواند مر آن دیو غول

از این دشت پتیاره سهمناک

سرش با سپهر و دو پایش به خاک

به دندان چو پیل و به تن همچو کوه

ز آسیب او کوه خارا ستوه

دو چشمش چو دو چشمه پر ز خون

فروهشته لب ها چو لنج هیون

سرش پهن همچون درخت گشن

سیه روی و رخ زرد و تاریک تن

ز دریای قلزم برآرد نهنگ

هم اندر هوا مرغ گیرد به چنگ

بدین بوم و بر شیر و پیل دلیر

گذشتن نیارد ز بالا و زیر

بخش ۱۶۶ - خوان سوم کشتن فرامرز،غول را

در این گفتگو بود کز ناگهان

بغرید بی مایه دیو ژیان

دمنده سوی پهلوان کرد روی

پر از کینه و خشم و پرخاشجوی

سپهدار با آلت رزم بود

که نزدش بسی خوش تر از بزم بود

کمان نریمان به زه برنهاد

به نزد هم آورد شد همچو باد

کمان را ببارید همچون تگرگ

بدان دیو وارونه باران مرگ

بیامد دوان دیو غول نژند

درختی گشن بود در ره بکند

بزد بر سر اسپ آن شیرمرد

تکاور ز درد اندر آمد به گرد

پیاده شد از اسب گرد دلیر

خروشید ماننده نره شیر

کشید از میان آبگون تیغ تیز

برآورد از آن رزمگه رستخیز

نیامد به دلش اندرون بیم و هول

بزد خنجری بر پی دیو غول

ز هنگ سپهدار و بالای او

به خنجر جدا کرد یک پای او

سپهبد دژ آگاه دیو ژیان

به یک پا درآویخت با پهلوان

گرفتش بر یال و گرد دلیر

زبر دیو جنگی سپهبد به زیر

دلاور بزد دست چون شیر نر

به نیروی یزدان فیروزگر

برآوردش از جا و زد بر زمین

بلرزید از آسیب او دشت کین

یکی تیغ زد بر میان سرش

جدا کرد نیمی ز یال و برش

سیه دیو چون دید از آن دستبرد

بسی آفرین کرد بر مرد گرد

سپهبد دگر پیش یزدان پاک

بمالید رخسار بر تیره خاک

کزو فرهی بود و فیروزیش

همان کام و نام و دل افروزیش

یکایک سپاه اندر آمد ز راه

نگه کرد هرکس در آن رزمگاه

یکی زشت پتیاره دیدند خوار

فتاده در آن دشت بیچاره وار

هر آن کس که بود از گوان شیرمرد

بسی آفرین بر سرافراز کرد

همی گفت هر کس که این شیرمرد

بدین زورمندی و این کار کرد

ز رستم به مردی گذر یافتست

به گیتی که چندین هنر یافتست

سیه دیو را گفت یکسر بگوی

کزین بعد ما را چه آید به روی

بدو گفت کای پهلوان سپاه

ازیدر که ماییم سه روزه راه

گذر کرد باید به ریگ روان

همه درد و آسیب و رنج گران

ز گرما بسوزد به تن استخوان

ندانم بدین ره شدن چون توان

یکی خشک پیر است بی دسترس

گذشتن نیارد بدین دشت کس

نیابی بدین راه یک قطره آب

از او بهره و هر یک بهری سراب

مگر پاک یزدان بود یاورت

ز پستی به گردون برآرد سرت

چو زین بگذری خویشتن با گروه

به پیش اندر آیدت یک خاره کوه

گذرگاه باشد تو را بی گمان

چپ و راست کوه و تو اندر میان

سه روزت بدین گونه باشد گذر

ز سرما نیابد کسی پا و پر

ببارد یکی برف از تیره ابر

که گیتی شود همچو کام هژبر

به یک نیزه بالا برآید فزون

ز سرما به تن بفسرد پوست و خون

همیدون نیابد علف چارپای

بدین سان که گفتم تو را رهنمای

دژم شد دل هر که زان سان شنید

به رخسار گشتند چون شنبلید

همی گفت هرکس بدان نامدار

که ای شیر جنگی گه کارزار

خردمند و گردی و نام آوری

بدین لشکر گشن تو مهتری

به تندی مده جان لشکر به باد

مبادا که این گفتت آید به یاد

به پای خود ایدر نه بر دام مرگ

نیاید کسی ساخته ساز و برگ

نه پیکار تیرآید ایدر نه تیغ

نه مردی نه نیروی و جای گریغ

بیندیش از این پر بلا تیره روز

دل بی گناهان ایران مسوز

چو این گفته بشنید شیر ژیان

بدین سان دل و رای ایرانیان

دژم شد دلش گفت کز آرزو

نپیچد دل مردم نیکخو

کسی کش خرد در جهان رهبر است

چنین گفته ها را نه اندر خور است

هر آن کس که از بن ندارد خرد

بدین مایه گفتار اندر خورد

بداند به دانش چنان چون سزاست

که بر جان ما دادگر پادشاست

به هر چیز کو بر سر ما نوشت

ز کردار نیک و بد و خوب و زشت

بباشد همی بودنی بیش و کم

روان را چه شادی چه اندوه و غم

کرا مرگ در آب دریا بود

ز آتش بترسد نه والا بود

ور از برف و سرما سرآید زمان

ز خود بازگردان همی چون توان

یکی را به چنگال شیر سترگ

یکی را به دیو و یکی را به گرگ

یکی را به نخجیر یکی را به تیر

سراسر بباید شدن ناگزیر

یکی را به بستر سرآید زمان

یکی هم به چاه افتد از ناگهان

ابا آن که کس را بدین راه نیست

خردمند از این دانش آگاه نیست

جهاندار جان آفرین پادشاست

بد و نیک دانستن او را سزاست

به هر چیز تقدیر او راندست

خردمند از این سان فروماندست

همه بودنی ها بباید بدن

نباید به تقدیر دم بر زدن

چو دانی کزین راز آگه نه ای

ابا راز دادار همره نه ای

چرا از پی جان کنی داوری

به نادانی از راه حق بگذری

چو ایرانیان آن دل و رای او

بدیدند آن برز و بالای او

گشودند یکسر به پوزش زبان

بگفتند کای گرد روشن روان

ز ما این سخن مهربانی شناس

از این گفته ها نیز برگو سپاس

به دل سوزگی بازگوینده ایم

به آرام و مهر تو جوینده ایم

نداریم جان های خود را دریغ

ز باد و ز سرما و از گرز و تیغ

فدای تو سرکرده تا زاده ایم

به هر ره که کوشی تو آماده ایم

ازیشان دل پهلوان شاد گشت

روان گشت آسوده در پهن دشت

رسیدند نزدیک ریگ روان

بفرمود تا شد به روشن روان

بخش ۱۶۷ - خوان چهارم و پنجم و ششم در رفتن فرامرز از سرما و گرما و کشتن کرگدن و رسیدن به خوان هفتم

بیاورد صد کاروان شتر

ز آب و علف کرده یکباره پر

به پیش اندر افکند و پویان برفت

بر آن ریگ تاریک جویان برفت

ز گرمی همی سوخت تن در سلاح

نبد روز پیکار و گاه مزاح

زبان ها برون اوفتاده ز کام

همه یاد کردی ز قوم و مقام

تن بارگی گشته از خوی پرآب

بر آن دشت بی آب دل پرشتاب

به یزدان بنالید هرکس به درد

از آن راه تاریک پربار و گرد

بدین گونه ببرید سه روزه راه

میان دو کوه اندر آمد سپاه

چو آورد لشکر میان دو کوه

خود و نامداران پس اندر گروه

سراپرده زد بر لب جویبار

پس و پشت او لشکر نامدار

شب آمد بخفتند و دم بر زدند

یکی بر لب خشک نم بر زدند

ز رنج و غم راه دور و دراز

برآسود آن لشکر رزم ساز

چو پاسی از آن تیره شب درگذشت

ز ابر سیه آسمان تیره گشت

برآمد یکی ابر مانند غار

سراسر بپیوست بر کوهسار

از آن ابر تاریک و باد دمان

جهان گشت پردام اهریمنان

ببارید برفی به کردار او

کز آن شد دل نامداران ستوه

برآمد به بالا یکی تیره برف

پر از برف شد کوهسار شگرف

سرا پرده و خیمه ها پر ز یخ

کشیده شد از برف از دشت نخ

نبد دست و بازو کسی را به کار

پر از برف و سرما شد آن کوهسار

چو از برف و سرما به بیچارگی

رسیدند لشکر به یکبارگی

سپهبد چنین گفت با بخردان

که ای نامداران و فرخ ردان

ز بد دست خواهش به یزدان بریم

ز خود بینی و کبر دل برکنیم

بدین رنج رخ سوی او آوریم

ز چشم آب حسرت به رو آوریم

مگرمان ببخشد از این سخت جای

که اویست بیچاره را رهنمای

بزرگان و گردان لشکر همه

سپاه آنچه بودند یکسر همه

به زاری همه دست برداشتند

زاهدانه فریاد بگذاشتند

که ای برتر از دانش و عقل و جان

تویی آفریننده انس و جان

بدین جای بی دسترس دست گیر

نیاز همه بندگان درپذیر

چو کردند از این گونه زاری بسی

ز سرما نپرداخت با خود کسی

ببخشود بخشنده داد و مهر

همان گاه شد تازه روی سپهر

همان گه بیامد یکی باد تند

ببرد از رخ آسمان ابر کند

چو بخشایش و داد یزدان بود

بهار و دی و تیر یکسان بود

بیامد دل مهتران باز جای

نیایش کنان پیش یزدان به پای

سراپرده و خیمه پربرف و یخ

فکندند برتن بر آن کوه شخ

چو شد خشک خرگاه و پرده سرای

بزرگان برفتند یکسر ز جای

سبک بار کردند چیزی که بود

وز آنجا برفتند مانند دود

سه روز و سه شب بود در راه برف

برفتند از آن راه برف شگرف

چهارم چو آمد میان دو کوه

سراسر همه لشکرش بد ستوه

بدیدند یک دشت پرآب و گل

همان جای رامش بد و رود و مل

گرفتند بر دادگر آفرین

خداوند فیروز جان آفرین

اگر چند بسیار دیدند رنج

به هر بهر زان خرمی بود گنج

نماند به مردم غم و رنج و درد

نه خوبی و آسانی و گرم و سرد

نه سود و زیان و نه نیک و نه بد

خردمند مردم چرا غم خورد

بر آن دشت پرگل فرود آمدند

ابا رامش و نای و رود آمدند

یکی بزم خرم بیاراستند

همی جام زرین بپیراستند

چو خوردند با شادمانی سه روز

چهارم ز گردون چو گیتی فروز

برآورد رخشنده زرین درفش

بدرید شب پرنیانی بنفش

دلیران به رفتن سر افراختند

دل از رنج و سختی بپرداختند

همی رفت پیش اندرون پهلوان

سیه دیو همراه او با ردان

دگر باره آن پهلوان بزرگ

بپرسید از نره دیو سترگ

که دیگر شگفتی چه بینم به راه

یکایک بگو ای گو نیک خواه

بدو گفت کز کرگدن دیو زوش

هم اکنون به گوش آیدت یک خروش

کز آن گونه پتیاره دیو ژیان

ندیده است هرگز کس اندر جهان

بدرد ز آواز او کوه و سنگ

بخاید ز بیمش ژیان شیرچنگ

تن پیل دارد سر کرگدن

سرون بر سرش چون درخت گشن

به تک باد را زیر پی بسپرد

به دندان چو پیل ژیان بشکند

سر و پای پیل ژیان بر زند

چو بادش ز روی زمین برکند

نباشد مر او را یکی پشه سنگ

ازو کوه پیچان شود روز جنگ

فرامرز فرمود تا رزم ساز

بیارند در پیش آن سرفراز

ز بهر نبرد آنچه بد ناگزیر

ز تیغ و ز گرز و کمان و ز تیر

بپوشید یکسر همان ساز جنگ

برون تاخت مانند شیر و پلنگ

سپه رفت و خود ماند پیش اندرون

تو گفتی روان شد که بیستون

چو خورشید از باختر کرد روی

به منزل رسید آن گو نامجوی

به دست اندرون خنجر دد فکن

چو دانست ماوای آن کرگدن

یکی نعره زد پهلوان دلیر

که از نعره او بلرزید شیر

چو بشنید آن دد برآشفت سخت

که از نعره گرد با زیب و بخت

بیامد برش کرگدن دیو زوش

برآورد بر چرخ گردون خروش

دمنده ز ابر اندر آورد سر

شد از هیبتش کوه زیر و زبر

چو از دور دیدش نبرده سوار

بغرید مانند شیر شکار

ببارید بر وی ز تیر خدنگ

ز پیکان بر وی جهان کرد تنگ

دد تیز دندان بیامد چو باد

به پای سمند جوان در فتاد

سرونی بزد بر زهار سمند

به یک زخم بر تیره خاکش فکند

سپهبد بجست از بر بادپای

چو پیل دمان اندر آمد ز جای

پیاده درآویخت با کرگدن

یکی تیغ در چنگ آن پیل تن

بزد بر میان سرش تیغ تیز

به مردی برآورد از او رستخیز

به دو نیمه شد پیل وش پیکرش

به خاک اندر افکند یال و برش

بیامد خروشان به پیش خدای

خداوند نیروده رهنمای

خروشید بسیار و کرد آفرین

بمالید رخسارها بر زمین

همان گاه دیو سیه در رسید

مر او را به جای پرستش بدید

فتاده به نزدیک او کرگدن

به خنجر به دو نیمه گشتست تن

بدو آفرین خواند دیو دلیر

ابر بازوی نامور نره شیر

سپه نیز آمد ز راه دراز

ببردند یک یک بر او نماز

بسی آفرین کرد هر کس بر او

که جاوید بادا یل نامجوی

همان جا بر سبزه خرگه زدند

سراپرده نزدیکی ره زدند

به رامش نشستند و می خواستند

دل از خرمی ها برآراستند

چو شد مست هرکس سوی خوابگاه

برفتند آسوده یکسر سپاه

دگر روز چون گشت خورشید زرد

بگسترد زرآب بر لاجورد

برآراست راه آن یل پهلوان

سر نامداران روشن روان

دگر باره با آن سیه دیو گفت

که در کار دانش مکن در نهفت

چه بینم دگر باره از دیو و دد

در این ره چه پیش آیدم نیک و بد

دگر گفت با او سیه دیو گرد

که ای مرد با دانش و دستبرد

یکی دیگرت کار ماندست و بس

کز آن سهمگین تر ندیدست کس

چو زین بگذری هیچ رنجت نماند

بجز کشور و تاج وگنجت نماند

یکی اژدها است بر رهگذر

کزو چرخ گردنده جوید حذر

چو کوهی به تن باشد و تف و تاب

گریزد ازو بر سپهر آفتاب

دو چشمش چو دو طاس هم پر ز خون

ز کام و دمش آتش آید برون

نفس همچو سوزنده آذرگشسب

ز میلی به دم در کشد پیل و اسب

به سر بر دو شاخش بود تیر سخت

ستبری فزون تر ز شاخ درخت

همی دست و پا دارد و یال و بر

به چنگال ماننده شیر نر

گرایدون که او را نگون آوری

به مردی تن او به خون آوری

چنان دان که داننده خوب و زشت

به نام تو منشور مردی نوشت

سیه دیو را گفت شیر ژیان

که ای مرد دانای شیرین زبان

بسی دیده ام زین نشان اژدها

ازین سخت تر گاه کین و بلا

که هرگز نپیچیده ام سر ز جنگ

نه در رزم جستن نمودم درنگ

به زور جهاندار ازین اژدها

برآرم دمار و نیابد رها

بگفت این و برگستوان بر سیاه

برافکند آن پهلو رزمخواه

بخش ۱۶۸ - خوان هفتم کشتن فرامرز،اژدها را

بیامد به نزدیک نر اژدها

خروشان و جوشان چو رعد از هوا

یکی چشمه آب شور از برش

ولیکن نبودی گیا بر سرش

همانا که فرسنگ ده کرد او

نبودی درختی و کشتی درو

چو آنجا به تنگ اندرآمد دلیر

بغرید مرد جوان همچو شیر

چو بشنید آواز او اژدها

خروشان به کردار باد از هوا

بیامد به کردار شیر ژیان

چو دود از نفس زهر گشته روان

دلاور بترسید از آن دود و زهر

وزان غرش او که کر گشت دهر

به قد اژدها و به تن همچو ببر

زبون گشتی از پنجه او هژبر

چو نزدیک تر شد ازو پهلوان

ثنا خواند بر کردگار جهان

وز آن پس سوی ترکش آورد چنگ

کمان اندر آمد به تیر خدنگ

یکی تیر دیگر بزد بر سرش

روان اندرآمد به مغز اندرش

کمان در ربود از سپهدار گرد

سپهبد درآمد ابا دستبرد

بر اژدها اندر آمد دلیر

چو نزدیک شد تیغ بگرفت شیر

گشاده دهان اژدهای دژم

همی سوخت روی هوا را به دم

همان تیغ بربود از نامدار

بترسید ازو پهلوان سوار

فرودآمد و چاک زد بر کمر

یکی نیزه بگرفت پرخاشخر

همان ده رشی نیزه آهنین

بزد بر میان دهانش به کین

ز گردنش نوک سنان در گذشت

پر از زهر و خون شد همه کوه و دشت

کشید از میان خنجر آبگون

بزد تیغ و انداختش سرنگون

بیامد بر دادگر کردگار

دو رخ برنهاد از بر خاک بار

همی گفت کای داور آسمان

تویی برتر از دانش و بر گمان

تو دادی مرا دانش و فر و زور

برآوردم از اژدها گرد شور

منم بنده شرمنده خاکسار

چه آید ازین بنده اندر شمار

کیم من که جویم ز تو برتری

وگر باشدم در سر این داوری

بدین سان نیایش چو بسیار کرد

از آن خاک بر خاک بیدارمرد

همانگه رسیدند گردان برش

بدیدند آن کار نیک اخترش

همی هر کسی آفرین کرد یاد

بر آن پرهنر گرد فرخ نژاد

سراپرده بر دشت و هامون زدند

دلیران به نخجیر بیرون زدند

نبود اندر آن دشت یک جانور

تهی بود از آن اژدها بوم و بر

یکی هفته آنجا بر آب شور

برآسوده ناچار از شر و شور

سر هفته برداشت زان جایگاه

ابا لشکر و کوس و پیل و سپاه

چو نزدیک تر شد به شاه پری

یکی را فرستاد از لشکری

به آگاهی پهلوان نامدار

خبر داد بر خسرو کامکار

بخش ۱۶۹ - پذیره شدن فرطورتوش،فرامرز را

چو آگاهی آمد به فرطورتوش

که گرد سرافراز با رای و هوش

گذر کرده از راه کژدر بر اسب

ابا پیل و لشکر چو آذرگشسب

شگفتی فروماند خسرو در آن

همی گفت هرکس که این پهلوان

همانا سروشیست با هوش و فر

که بگذشت ازین سان بر این بوم و بر

اگر فر یزدان نبودی ورا

رخ بخت خندان نبودی ورا

دلاور چو با فر یزدان بود

گذشتن بدین راه آسان بود

به مردی اگر کوه آهن بدی

اگر بر تنش چرخ جوشن بدی

همانا بر این ره نکردی گذر

نه گرگ و نه شیران و نه ببر نر

ز مردی برو بر بهانه نماند

چو بر تارک او سری اسب راند

چوآمد به نزدیکی شهر شاه

شهنشه پذیره شدش با سپاه

ابا پیل و با اسب و با نای و نوش

جهان گشت یکسر ز گرد آبنوس

یکایک چو با هم رسیدند تنگ

ز اسب اندر آمد جوان بی درنگ

همان شه بیامد گرفتش به بر

نگه کرد خسرو بر آن یال و بر

از آن برز و بالا و آن فر و هوش

شگفتی فروماند فرطورتوش

زمانی پرستش گرفتند دیر

از آن پس شهنشاه و گرد دلیر

نشستند بر بادپایان همه

دوان از پس و پیش ایشان رمه

یکی شهر بودش شهاباد نام

همه جای خوبی و آرام و کام

پر از باغ پر گلشن و پر درخت

تمامی پر از مردم نیک بخت

یکی کاخ شاهانه بود اندرو

به سان بهشتی پر از رنگ و بو

در و بام و دیوار از او بلور

چو خورشید تابان نمودی ز دور

بدان کاخش اندر فرود آورید

همه فرش زربفت چین برکشید

از آن پس فراوان پرستندگان

پری پیکر و ماه رخ بندگان

بتان سمن بوی حوری نژاد

سهی قد و سیمین بر و حورزاد

فرستاد شه سوی مرد جوان

که بی خور زیبا نباشد جهان

به هر چیز کآن از در کار بود

مر آن شیر دل را سزاوار بود

ز بهر خور و خواب و آرام او

همان از پی شادی و کام او

از آن پس بیامد بر پهلوان

ابا نامداران ز پیر و جوان

بیاراست بزمی که از چرخ ماه

فرومانده بود اندر آن بزمگاه

به خروار بد نرگس و نسترن

همان سوسن و لاله و یاسمن

نشستند و بر کف نهادند جام

ز شاهان با داد بردند نام

پریرخ غلامان کشیدند صف

نهادند همه جام شادی به کف

لبان پر زخنده زبان چربگوی

به غمزه جگر دوز و آرام جوی

به کردار شبنم که بر برگ گل

نشیند سحرگه ز خون قطره مل

عرق کرده رخسار دلجویشان

روان آب زیبای در خونشان

رخ ساقی افکنده در می فروغ

ازو عکس خورشید تابان دروغ

ز عکس رخ ساقیان در شراب

همه کاخ بد پر مه و آفتاب

به جام بلور از نکویی که بود

چنان چون به چشم بزرگان نمود

که آتش به آب اندرون ریختست

دگر شیر با می درآمیختست

نشستند خنیاگران بر رده

ز چنگ و ز بربط یکی صف زده

چو با زیر آهنگ بم ساختند

دل زهره از تن بپرداختند

ز الحان خوبان بربط سرای

ز آواز ابریشم و چنگ و نای

تو گفتی هوا رود سازد همی

و یا چرخ بربط نوازد همی

گل و سنبل و نرگس و نسترن

که بردند با لاله و یاسمن

فراوان به گوهر درآمیختند

بسی مشک و عنبر در آن ریختند

ز بام گرانمایه ایوان شاه

همی ریختندی در آن بزمگاه

سپهر اندر آن بزمگه خیره ماند

هر آن در که بفزودش از بر نشاند

یکی ماه از ایشان به شادی و ناز

برآسود یکسر به رامش نواز

سر مه به میدان خسرو شدند

به چوگان و بازی روارو شدند

بخش ۱۷۰ - رفتن فرامرز با لشکر،همراه فرطورتوش در میدان و گوی زدن فرامرز و ایرانیان وشرح آن

ز دو روی لشکر بیاراستند

صف گوی و چوگان بیاراستند

ز یک رو سرافراز شیر ژیان

ابا ده دلاور ز ایرانیان

ز روی دگر شاه فرطورتوش

ابا ده جوانمرد با رای و هوش

ز میدان چو برخاست گرد نبرد

برآمد خروشیدن دار و برد

سوار اندر آمد به پیش سوار

بر آمد ز چوگان به کیوان غبار

گه این کرد هوی و گه آن برد گوی

دژم کرده رخسار با گفت و گوی

سواران ایران و گرد دلیر

بر گوی رفتند مانند شیر

یکی گوی زد پهلوان بلند

تو گفتی که بر اوج مه بر فکند

هر آن گه که بر گوی چوگان زدی

ازو گوی گردان سرافشان شدی

بدان سان شدی در هوا ناپدید

تو گفتی که گردونش بر خود کشید

هنوز از هوا نامدی بر زمین

که آن شیردل پهلوان گزین

به زخمش چنان تیز برداشتی

که هرکس که دیدیش پنداشتی

کجا از خم ماه نو گوی بجست

بشد راست بر دامن مه نشست

گر از دام عقرب شدی گوی مهر

گرفتش به بر باز گردون سپهر

به میدان در از زخم چوگان او

نیارست رفتن کسی پیش گو

سواران که با او به میدان بدند

همه نامداران و گردان بدند

از آن زخم چوگان فرو ماندند

بسی آفرین ها بدو خواندند

زمانی چو بگذشت ازین گونه کار

برآسود از گوی بر نامدار

ز میدان سوی کاخ و ایوان شدند

سوی رامش و بزم شادان شدند

نهادند بر کف می لاله رنگ

پریچهره بر دست مزمار و چنگ

به مستی چنین گفت فرطورتوش

بدان پر خرد مرد با رای و هوش

که نزدیکی شهر یک روزه راه

یکی مرغزار است و نخجیرگاه

سزد گر بدان جا گذاری کنیم

یکی هفته آنجا شکاری کنیم

فرامرز گفتش که فرمان توراست

تویی مهتر و رای و پیمان توراست

سپهبد چو از کوه بنمود تاج

به دل پر به مشک و به زنگار عاج

نشستند بر اسب گردان شاه

ابا شیردل پهلوان و سپاه

سوی دشت نخجیر کردند روی

همه راه شادن و نخجیرجوی

جهاندار فرطورتوش گزین

ابا رهنما موبد پاک دین

جدا می نگشتند از پهلوان

به هر جا که او تیز کردی عنان

برابر بدندی ابا او به هم

بدان تا ببیند از بیش وکم

هنرهای آن شیرمرد دلیر

ابا غرم و گوران و آهو و شیر

پدید آمد از دشت نخجیر و گور

به دلهای گردان درافتاد شور

جهان پهلوان بارگی تیز کرد

برآورد از آهو و گور گرد

یکی گور نر دید گرد دلیر

که می آمد از برز بالا به زیر

یکی نره شیر از پس او دمان

همی شد خروشان دمان و ژیان

خدنگی بزد بر بر گور نر

به تیزی برآورد از گور  سر

گذر کرد و از سینه گور تیر

برآمد به پیشانی نره شیر

ز مغزش برون رفت تیر خدنگ

بیفتاد بر دشت کش بی درنگ

بدین گونه بر دشت نخجیرگاه

بکردش همان گور و آن دو تباه

دگر باره آمد یکی شیر نر

بغرید بر پهلو نامور

چو آن از کمان باز بگشاد شست

بزد سینه دد ز تیرش بخست

به جنگ اندر آمد دد تیز چنگ

پس و پشت آن شیروش گشت تنگ

دو چنگ اندر آورد و زد ای شگفت

سرین سمند سپهبد گرفت

دلاور بپیچید بر دشت کین

کشید از میان تیغ بر پشت زین

بزد بر میان دهان خنجرش

جدا کرد از تن دو گوش و سرش

بیفتاد بر جای شیر ژیان

به زاری برآمد روانش ز جان

یکی شیر دیگر ز دنبال گور

نشسته برآورده از گور شور

براند از پسش پهلو نامور

بدان تا نماید ز مردی هنر

چو نزدیک شد به گور و به شیر

همی شیر بالا بد و گور زیر

بزد تیغ زهرآب گون شیرمرد

به یک زخم مر هر دو را پاره کرد

چنان راست زد تیغ مرد دلیر

که شد نیمی از گور بر نیمی ز شیر

اگر هر دو نیمه بسنجد کسی

نبودی به هم بر فزونی بسی

به یک تیر پرتاب دو غرم نر

همی تاختند از پس یکدگر

خدنگی بینداخت مرد جوان

بزد بر بر غرم تیره روان

شد از سینه غرم پیشین برون

نبد پر و پیکان تیرش به خون

یکی گاو کوهی چو کوه روان

ز کوه اندر آمد به صحرا دوان

برانگیخت بالای با توش و تاو

چو شیر اندر آمد به نزدیک گاو

ببازید شست از بر پشت اسب

بغرید مانند بانو گشسب

گرفتش همی گردن و یال و شست

بپیچید و کردش ابر خاک پست

پلنگی یکی گور افکنده بود

همان گور اندر کفش زنده بود

چنان تاخت اسب آن یل تیزچنگ

که بربود گور از کف آن پلنگ

چو آن گور از دست آن در ربود

بیامد دگر باره برسان دود

بزد چنگ و بگرفت یال پلنگ

بگردید بر گور زد بی درنگ

بشد تازه پس شاه فرطورتوش

بسی آفرین کرد زین زور و توش

به دل گفت زین سان نبیند کسی

چو این نامداری به گیتی بسی

بدین شیرمردی و این زور و فر

بدین سرفرازی و چندین هنر

ندید و نبیند چو کیوان و هور

کزو چشم بد باد پیوسته دور

کسی کش بر دیو و شیر و پلنگ

ندارد ز پیکار اوشان درنگ

خدایا نگه دار این گرد شیر

بماناد پیوسته شاد و دلیر

چو یک چند در دشت نخجیرگاه

ببودند رامش کنان با سپاه

از آن جا سوی شهر بازآمدند

دلارای و با کام و ناز آمدند

نشستند یک ماه دیگر به بزم

بیاسود سرها سراسر ز رزم

سر ماه دستور فرطورتوش

چنین گفت با شاه پاکیزه هوش

که گر چند رامش خوش و خرمست

نخوانمش دل پر خره در غمست

هنر گر کنون کار این پهلوان

ببیند یکی شاه روشن روان

دل شه ز گفتار او تازه گشت

بدو شادمانی بی اندازه گشت

چو دخته شد از نامدار انجمن

پراکنده گشتند سران تن به تن

بدو گفت کز کار این نره شیر

جوان می شود گونه مرد پیر

به مردی و دانش به رای و خرد

همی از سپهر برین بگذرد

بدو گفت دستور کای شهریار

خردمند و اندر جهان نامدار

بدین نامور شیرمرد جوان

سرافراز و با داد و روشن روان

بهانه نماندست از هیچ روی

کنون رای و اندیشه او بگوی

بفرمود کاخترشناسان روند

به درگاه خسرو تن آسان روند

بخش ۱۷۱ - دامادی فرامرز رستم با دختر شاه پریان

ببینند تا اختر دخترش

کزو بود تازه سر و افسرش

چگونه بود با جهان پهلوان

به هم درخور است اختر هردوان

ستاره شمر رفت طالع بدید

از آن خرمی لب به دندان گزید

بیامد به نزدیک خسرو بگفت

که دخترت با نیک بختست جفت

ازین دختر شاه و از پهلوان

یکی گرد پیدا شود در جهان

جوان مرد و گردنکش و نامور

خردمند و با هنگ و اورنگ و فر

شود زنده زو نام سام سوار

درخت بزرگیش آید به بار

بود شاه بر کشور نیم روز

بود مهتر و گرد و گیتی فروز

شود بر همه کام فرمانروا

نباید که اندوه برد پادشاه

چو بشنید فرطورتوش این سخن

شکوفید چون نرگس اندر چمن

دو گنج گرانمایه بگشاد در

که میراث بودش ز پنجم پدر

همه سر به سر لعل و فیروزه بود

ز یاقوت و از گوهر نابسود

عقیق و زبرجد فزون از شمار

سراسر بفرمود کردند بار

از آن صد شتروار کردند بار

همان فرش گستردنی صدهزار

ز آلات بزم و ز آلات خوان

بدین گونه فرمود شاه جهان

دو صد ا زهمان ترک خورشید روی

کنیزک دو صد نیز با رنگ و بوی

همه بندگان با کلاه و کمر

پرستار با افسر و طوق زر

دگر جوشن و ترگ و برگستوان

ز خفتان و از درع و تیر و کمان

دو ششصد هم از اسب تازی نژاد

که برگرده شان گرد ننشاند باد

بدین گونه از بهر گرد جوان

فرستاد آن شاه روشن روان

سپاه ورا از بزرگان و خورد

چه از زیر دستان و مردان گرد

به اندازه خلعت فرستادشان

بسی خوبی و نیکویی دادشان

از آن پس برفتند دانشوران

خردمند و فرخنده با موبدان

به آیین نشستند بر کاخ شاه

همه موبدان و شه نیک خواه

جوان سرافراز خواندند پیش

چنان چون بد آیین پاکیزه کیش

یکی عقد بستند با داد و رای

به خوشنودی پاک کیهان خدای

از آن پس بشد مادر ماهروی

به آرایش چهره آرزوی

بیاراست آن سرو گلبوی را

دلارام جان بخش مه روی را

به کردار خورشید در صبحدم

که بزداید از جان رنجور غم

مراو را به آیین بیاراستند

همه هرچه بهتر بدو خواستند

به زیباییش زهره اقرار کرد

برو لطف طبع خود ایثار کرد

دگر بود در چرخ شعری نگار

بدو کرد خورشید یکسر نثار

به مژگان و ابروش بهرام پیر

کمان داد و هم ناوک و تیغ و تیر

بدان گونه گشت آن بت آراسته

که مه زآسمان کرد ازو خواسته

چو زآرایش او بپرداختند

به خوبی همه کار او ساختند

برفتند صد خادم پاک رای

خردمند و داننده رهنمای

ابا صد کنیزک ز ایوان شاه

بیاراسته همچو خورشید و ماه

عماری زرین ببردند صد

بدان سان که شایسته دیدی خرد

برفتند رامشگران بی شمار

جهان بد پر از رامش و میگسار

سر و پای رامشگران سر به سر

همه لعل و گوهر بد و سیم و زر

یکی پای کوب و یکی چنگ زن

یکی باده وش و یکی خوش سخن

یکی عنبرافشان یکی مشکبار

یکی باده نوش و یکی در خمار

زمین پرنگار از کران تا کران

پر از زخمه رود خنیاگران

بدین سان بدیدند مه روی را

سهی سرو خورشید گلبوی را

به نزدیک آن پهلو نامور

جهانگیر از تخمه زال زر

فرامرز چون آن صنم را بدید

ز شادی دل اندر برش برتپید

بماند اندر آن چهره دلفروز

به فیروزی آن پهلو نیمروز

شده شاد دل یافته کام و نام

به کام دل خویش برداشت جام

یکی سال آنجا به شادی بماند

ز هرگونه ای آرزوها براند

سر سالش آمد به دل آرزوی

که با لشکر آرد سوی راه روی

به دیدار باب آمدش رای سخت

دگر شاه فیروز فرخنده بخت

پدر نیز در آرزو روز و شب

گشادی به یاد فرامرز لب

هم از زال و خویشان و پیوند او

پر از درد بودند و پر آب روی

چه گفت آن خردمند با نام و جاه

چو در غربت افتاد یک چندگاه

که در غربت ار شهریاری کنم

به هر آرزو کامکاری کنم

چو یاد آمدم جای آرام خویش

برو بوم خویشان با کام خویش

مرا دل از آن شادی و ناز و کام

شود تلخ و گردد پر از زهر جام

بخش ۱۷۲ - دستوری طلبیدن فرامرز از فرطورتوش به جهت رفتن

یکی روز شد پهلو نامور

بر دادگر خسرو تاجور

بدو گفت کای شاه با داد و راه

بسی وقت باشد زسال و زماه

برون آمدستم ز پیش پدر

همان شاه کیخسرو تاجور

به من بر شبی نگذرد بی شتاب

که من باب خود را نبینم به خواب

اگر چه شهنشاه با هوش وفر

جهاندار و گردنکش و نامور

بسی شاد باشد که من زین دیار

بوم شاد با رامش و میگسار

ولیکن بسی روزگار دراز

بباید شدن سوی آرام وناز

چو این گفته بشنید فرطورتوش

دلش زانده دختر آمدبه جوش

به ناکام بایست دادن جواز

فراوان بیاراستش برگ و ساز

زاسب و ز اشتر فزون از شمار

بفرمود تا جمله کردند بار

زهرگونه آلت که بد در خورش

زبهر جوان مرد و از لشکرش

زگنج و زدینار و از تاج وتخت

بفرمود چندان شه نیک بخت

که مرد مهندس شمارش ندید

نه از نامداران پیشین شنید

چو پر حواصل برآورد راغ

برافروخت کیوان زنیکی،چراغ

سپهبد فرامرز روشن روان

برون رفت با نامور سروران

همه شهر،پرناله ودرد شد

رخ نیکخواهان زغم،زرد شد

برفتند هرکس زخورد وبزرگ

به همراه آن شیرمرد سترگ

خروشان بپیمود فرسنگ بیست

همی هرکس از بهر او خون گریست

ازو بازگشتند از آن پس به درد

همه با غم و ناله و آه سرد

چو زو بازگردید فرطورتوش

جوان سرافراز با رای وهوش

گرازان به راه اندر آورد سر

چو شیر ژیان در پی گورنر

به ره بر نکردش فراوان درنگ

چو با مرز چین اندر آمد به تنگ

که پیوسته هندوان بود چین

به قنوج نزدیک بود آن زمین

به زودی همی خواست مرد جوان

کز آن ره گراید به هندوستان

کجا پانزده سال بگذشته بود

کز ایشان سپهدار برگشته بود

به هر سال،یک ره زگرد گزین

فرستاده رفتی به ایران زمین

بدو نیک،هر چش گذشتی به سر

نمودی به باب و شه دادگر

بخش ۱۷۳ - طلب کردن کیخسرو،فرامرز را

درین سال،شاه جهان کدخدای

فرستاده ای گرد وپاکیزه رای

کجا نام او بود گرزسپ شیر

هم از تخم کشواد گرد دلیر

ابا نامور صد هزار از گوان

دلیران وگردان روشن روان

فرستاد تا پهلوان زاده را

سپهبد فرامرز آزاده را

بیاید به نزدیک آن بارگاه

به دیدار او شاد گردد سپاه

یکی نامه فرمود با رای و پند

به نزد سپهبد یل زورمند

یکی نامه درون این چنین کرد یاد

که ای پهلوان زاده با نژاد

تو شاخی واز تخمه پیل تن

همان سرفرازی به هر انجمن

بسی گرد گیتی بپیموده ای

به یک روز،جایی نیاسوده ای

بیابان و هامون و دریا وکوه

همانا که گشتی از ایشان ستوه

چو با دیو و با شیر جستی نبرد

شب وروز ناسوده ای ا زکارکرد

چه کردی چه بویی به گرد جهان

که گیتی نخواهد گشادن میان

اگربس بکوشی و رنج آوری

هنوز ار مزارش یکی نشمری

گه آمد که سر سوی ایران نهی

به فرخنده فالی و روز بهی

بیابی خود ولشکرنامدار

نیاز است از چهرت ای کامکار

چو نامه بخوانی هم اندر شتاب

اگر تشنه باشی مکن رای آب

چو باد اندرآور سپه را زجای

بدین بارگه آی وجایی مپای

که هنگام رزمست و کین خواستن

سوی مرز توران بیاراستن

فرستاده شاه ایران زمین

چو باد دمان اندر آمد به زین

همی راند با نامور صد سوار

به فرمان فیروزگر شهریار

چوآمد به نزدیکی مرز چین

یکی دشت خوش دید و خرم زمین

یکی چشمه بود اندر آن پهن دشت

که از خرمی دیده ها خیره گشت

همه سنگ از لعل و آبش چو در

نمودی همه ساله آن چشمه،پر

به نزدیک چشمه فرودآمدند

بدان جای خرم یکی دم زدند

گذار فرامرز گردن فراز

درآن بیکران راه دور ودراز

به ده روز از آن چشمه بد دورتر

زگرز سپ واز لشکرش بی خبر

همی بود گرزسپ بر چشمه سار

بدان تا برآساید از روزگار

چویک هفته بگذشت آن جایگاه

بیامد فرامرز لشکر پناه

به دل شادمان گشت گرزسپ شیر

به دادار برآفرین کرد دیر

زاسب اندرآمد فرامرز گو

سوار سرافراز با ارزگو

گوان را یکایک به بر درگرفت

زکار جهان پرسش اندر گرفت

هم از باب وهم شهریار جهان

زگردان ایران،کهان ومهان

یکایک بپرسید از آن نامدار

که هستند با خرمی کامکار

بدوگفت گرزسپ کای پهلوان

درستند وشادند و روشن روان

پس آن نامه شاه ایران زمین

فرامرز را داد و کرد آفرین

فرامرز چو نامه شه بخواند

هم اندر زمان سوی ایران براند

دو منزل یک کرد و آمد دوان

ابا نامداران وفرخ گوان

بدین گونه تا نزد قنوج شاه

بپیمود گردان شب و روز راه

پس آنگه به گرز سپ فرمود شیر

که ای نامور پهلوان دلیر

تو را رفت باید به نزدیک شاه

به آگاهی از بنده نیک خواه

بگویی که آن رنج دیده رهی

جدا مانده از پیش تخت مهی

به رنج آمد از راه دور ودراز

به قنوج یک هفته مانده فراز

چوگردد تن آسان سرمهر وماه

گرازان بیاید به نزدیک شاه

از آن پس فراوان ز اسپ ودرم

زدینار و دیبا زهر بیش وکم

به گرزسپ داد وبه ایرانیان

همه سربه سر گشت از اوشادمان

از آن سوی،گرزسپ شد پیش شاه

وزآن روی دیگر گو رزمخواه

بیامد بر خسرو هندوان

چوآگاه شد رای روشن روان

چو دیدار شد رای با پهلوان

به اسپ اندر آمد به دل شادمان

فراوان بپرسید رای برین

که ای شیردل پهلوان گزین

برفتی و ما را سپردی به غم

همه روز از آرزو دل دژم

سوی شهر قنوج رفتند شاد

همه جان پر از مهر ودل پر زداد

یکی ماه با رامش و بزم وسور

برآسود و بی غم شد از راه دور

سرمه برآراست و آمد به در

سوی زابلستان،یل پرهنر

چوآگاهی او به دستان رسید

دل زال گفتی به بر برتپید

نبیره پذیره بیامد به راه

ز زابلستان با فراوان سپاه

سه روزه بر شهر بازآمدند

به دیدار او با نیاز آمدند

چو روی پدر دید دستان سام

فرود آمد از چرمه تیزگام

نبیره فرود آمد از اسپ،زود

نیا را فراوان ستایش نمود

به بر درگرفتش جهاندیده زال

همی گفتش ای پهلو بی همال

به تنگست مام ونیا وپدر

چگونه بد ای گرد خورشید فر

که مارا شب وروز از آرزوی

نه پروای نخجیر بود ونه گوی

سر و روی و چشم و برش بوسه داد

بدو گفت کای باب فرخ نژاد

به جان و سر شاه ایران زمین

به خاک سیاوخش با آفرین

که من روز وشب پیش یزدان پاک

نیایش کنان بوسه دادم به خاک

مگر باز بینم یکی چهر زال

همان شاه وهم رستم بی همال

بدوگفت زال ای گو بافرین

چه کردی به هندوستان و به چین

فرامرز تا آسمان تیره گشت

همی گفت هر گونه ای سرگذشت

زکردار سیمرغ و شهر برنج

زدریای ژرف و زهرگونه رنج

همان اژدر وگرگ و شیر ژیان

زپتیاره و دیو واز جادویان

زهر چیزکامد به راه اندرش

زگفتار وکردار از لشکرش

همی گفت ودستان بدو داد هوش

بسی آفرین کرد بر شیر زوش

بدو گفت زال ای نبرده سوار

زهنگام گرشسب و سام سوار

به گیتی کس این رنج وسختی ندید

نه از کار دیده بزرگان شنید

که برتو گذشت ای گو نیک بخت

که بادی همه ساله با تاج وتخت

بخش ۱۷۴ - رفتن فرامرز نزد کیخسرو

چو چندی برآسود پیش نیا

جوان سرافراز پر کیمیا

سوی شهر ایران بسیچید را

ابا گنج و باکوس وپیل و سپاه

هرآن چیزکو را در آن روزگار

به دست آمد از هرسویی بی شمار

زگنج و زاسبان واز تاج وتخت

بیاورد نزد شه نیک بخت

چوآمد به نزدیک ایران زمین

خبریافت زو شهریار گزین

کس آمد بگفت این بر پیلتن

که آمد فرامرز با انجمن

زشادی،دل پیل تن برتپید

همان گه بر شاه ایران دوید

شهنشاه فرمود تا مهتران

بزرگان ایران وکندآوران

چو گودرز وبهرام و گیو دلیر

ابا توس و گستهم وگرگین شیر

ابا پیل وکوس و درفش بنفش

همان نامداران زرینه کفش

به پیش اندرون پیلتن با سپاه

پذیره برفتند سه روزه به راه

چودیدار شد با پدر،شیرمرد

درفش پدر دید از تیره گرد

پیاده شد ونیم فرسنگ راه

بپیمود با لشکر نیک خواه

چوآمد بر پیلتن با سپاه

ستودش پدروار و بردش زراه

تهمتن چو روی فرامرز دید

همان نامداران با ارز دید

فرود آمد از رخش،بی خویشتن

زواره همیدون ابا انجمن

گرامی پسر را به بر درگرفت

زشادی،خروشیدن اندرگرفت

ببوسید رخسار پور جوان

زدیدار او گشت روشن روان

همان مهتران را که با او بدند

دلیر و ابا فر ونیرو بدند

به بر درگرفت وببوسیدشان

به چهره گرامی پسندیدشان

بزرگان ایران همه تن به تن

رسیدند زی بچه پیلتن

جوان را و دیگر بزرگانش را

سرافراز وگردان و شیرانش را

یکایک گرفتندشان درکنار

شده شاد از گردش روزگار

وزآنجا برفتند نزدیک شاه

فرامرز چون شد بر پیشگاه

شهنشاه برخاست از تخت زر

بیامد گرازان به نزدیک در

فرامرز را تنگ در برگرفت

چو بنشست پرسیدن اندرگرفت

چنین گفت خسرو در آن انجمن

که ای پهلوان زاده پیل تن

چرا دوری ازما گزیدی همی

زدیدار ما دل بریدی همی

ببوسید روی زمین،نامدار

بسی آفرین کرد بر شهریار

بدو گفت کای شهریار زمین

به هرجا که بودن به هند و به چین

شب وروز بر درگه کردگار

فزون خواستم دولت شهریار

زبخت شهنشاه نیکو گمان

گرفتم همه ملک هندوستان

اگر گویم از کار وکردارخود

زهر چیز کآمد برم نیک وبد

شگفتی بماند در آن شهریار

همین انجمن نامور نامدار

از آن پس بیاورد چیزی که بود

اگر گنج اگر تاج اگر گاه بود

زلعل و زیاقوت واز سیم وزر

زفیروزه وگونه گونه گهر

زاسپان و وزتیغ وبرگستوان

زدرع و زخفتان و گرزگران

زکافور و از عنبر و عود ومشک

زهرگونه دارو چه تر و چه خشک

کنیزان تاتاری وکشمری

غلامان چینی وهم بربری

زسنجاب و از قاقم و از سمور

بدین گونه آورده از راه دور

بیاورد چندان که شاه جهان

شگفتی در او ماند یکسر کهان

زبهر بزرگان ایران سپاه

بی اندازه بخشید آن رزمخواه

از آن پس شهنشه به رامش نشست

ابا نامداران خسرو پرست

نشاندش برخویشتن شهریار

همی کرد هرگونه ای خواستار

جوان دلاور،زبان برگشاد

همی کرد کردار هرگونه یاد

زهر چیز کو را به سر برگذشت

چه در کوه ودریا وهامون ودشت

دلاور همی گفت و شاه جهان

بزرگان ایران و فرخ مهان

شگفتی فرومانده از کار او

همان مردی و رای و کردار او

که زین سان جوانی بدین روزگار

که سالش زچل نگذرد روزگار

بدین سان بپیمود روی زمین

گهی بزم جسته گهی رزم وکین

به مردی،جهان زیر پا آورد

همی نام شاهی به جا آورد

به گیتی یکی داستان ماند ازو

که هر جاکه باشد یکی نامجوی

چونام فرامرز رستم برند

همه باده بر شادی او خورند

ازاین نامور،چشم بد دورباد

سرانجام وآغاز او سورباد

ازو زنده شد نام سام سوار

که رخشنده بادا بدو روزگار

بخش ۱۷۵ - بازگشتن فرامرز به هندوستان

چو یک چند نزدیک شاه جهان

ببود آن سرافراز روشن روان

سوی بازگشتن به هندوستان

همی زد به نزدیک سرداستان

به نوعی یکی عهد بنوشت شاه

زبهر فرامرز لشکر پناه

همه کشور سند و هندوستان

زقنوج کشمیر چون بوستان

همان منزل مرغ با مرز چین

بدو داد پیوسته شاه گزین

یکی تاج با طوق و با گوشوار

همان تخت فیروزه زرنگار

فرامرز را داد شاه جهان

بدو گفت کای گرد روشن روان

نگر تا نیاری به بیداد،دست

که دنیا نباشد سرای نشست

هرآن کس که باتو کند کارزار

برآور ز مرز و سپاهش دمار

دل زیردستان میازار هیچ

کزین پس ببینی بسی درد و پیچ

به هر جایگه یار درویش باش

به دهقان بیچاره چون خویش باش

چنان کن که هر جا که نامت برند

به نیکی به تن آفرین گسترند

زمین را ببوسید در پیشگاه

بدوگفت کای نامور پادشاه

زپیمان شاه جهان نگذرم

به هر جا که باشم کهین چاکرم

ده ودوهزار از دلیران گرد

گزین کرد شاه و مر او را سپرد

سپیده دمان برخروشید نای

دلاور نشست از بر بادپای

سوی هندوان تیز لشکر براند

بیامد به زابل دوهفته بماند

همی بود با او گو پیل تن

بسی پند دادش به هر انجمن

که در کار،هشیار باید بدن

نباید که دشمن کند تاختن

دگر نامور زال سام سوار

بدو گفت ای پهلو نامدار

به هر کار باموبدان گفت کن

پس آنگه بدان رای خود جفت کن

نباید که آسیب یابی ز دهر

همان خرمی بادت از دهر،بهر

و دیگر ز هر نیک و بد کایدت

فرستاده نزدیک ما بایدت

پذیرفت گفت نیا وپدر

زمین را ببوسید وآمد به در

وز آن جا به قنوج شد با سپاه

جهان گشته از دل،ورا نیکخواه

چوآمد،برآسود وخرم بزیست

به نخجیر و رامش همی کرد زیست

بخش ۱۷۶ - زادن سام از دختر فرطورتوش و زادن آذربرزین از دختر شاه کهیلا

چو یک سال بگذشت از روزگار

بدو داد جان آفرین کردگار

از آن دختر شاه فرطورتوش

یکی پورش آمد چو فرخ سروش

ورا نام کردند سام دلیر

سرافراز وفرخ پی ودلپذیر

تو گفتی مگر زنده شد سام گرد

بزرگی و گردی مر او را سپرد

پس از سال دیگر ورا همچنین

همان پاک یزدان جهان آفرین

ازآن دخت شه کهیلا یکی

پدید آمدش خوب رخ کودکی

تو گویی که گرشسب یل زنده شد

فلک پیش آن نامور بنده شد

و یا رستم زال،مردی و زور

ببخشید بر نامور گرد پور

به آذار برزینش کردند نام

هم از فر او یافت آرام وکام

فرامرز چون نام اوکرد زود

فرستاده ای کرد مانند دود

به نزدیک زال زر پهلوان

یک نامه بنوشت روشن روان

که دارای جان وجهان آفرین

دو بنده فزود از شما پاک دین

یک آذاربرزین دگر سام گرد

بدانم که باشند با دستبرد

امیدم به دادار روز شمار

که زیبند بر درگه شهریار

چو نامه بر نامداران رسید

زشادی روانشان به جان آرمید

فراوان به درگاه جان آفرین

ستایش نمودند رخ بر زمین

کزان سان دو فرزند گرد سترگ

پدید آمد از پهلوان بزرگ

چوازآفرین گشته پرداخته

نشستند با رود ومی ساخته

سپهبد یل نامور پیل تن

نگهدار گیتی،سرانجمن

یکی عهد بنوشت با رای وداد

به نام دو فرزند والانژاد

همه بهره از شهر کابلستان

هم ازکاخ وایوان زابلستان

بدان دو گرامی پس داد وگفت

که همواره با کام باشند جفت

فرستاده را خلعت افکند و رفت

به پیش سپهبد فرامرز،تفت

مرآن نامه بوسید و بنهاد پیش

برآن نامور آفرین کرد بیش

فرامرز درهندوان بازماند

همه روز با رامش وناز ماند

به دیدار آن هر دو پور جوان

همی بود شادان و روشن روان

ابر هندوان،شاه بد شصت سال

که درگیتی اندر نبودش همال

بخش ۱۷۷ - نامه نوشتن زال به فرامرز از کار بهمن و جنگ کردن

سر نامه از زال بسیار سال

که گردون ورا کرد بی پر و بال

ازو چرخ بستد همه گرد و مال

شد از گشت گردون،بی پر وبال

به نزد نبیره فرامرز گو

که درهند،شاه است و هم پیشرو

بدان ای پسر کین جهان دیده پیر

کهن گشته از عهد نوروز دیر

زمانه درآوردش اکنون زپای

نه زورش بماندست نه هوش و رای

تنش لرزه وناتوانی گرفت

دلش رای دیگر جهانی گرفت

به هر روز کز چرخ می بگذرد

مرا جان و نیرو به تن بفسرد

ابا این چنین ناتوانی و رنج

مرا خوش نیاید سرای سپنج

که دشمن چنین بی کران بر دراست

زمین،شصت فرسنگ پرلشکر است

نه راه گریز ونه روی رها

بماندم چنین در دل اژدها

به شهر اندرون مردم لشکری

فدا کرده جان را به فرمانبری

شب وروز پیکار جویند و جنگ

بکوشیده اند ازپی نام وننگ

کنون توشه ای هم نماند ای پسر

نه یک دانه گندم نه یک دانه زر

در این شهر اگر باشد از بیش وکم

برابر بخوردند نان با درم

چو از مردم شهر گشتم خجل

نوشتم من این نامه از درد دل

چو فریاد مردم به گردون رسید

شکم گرسنه بیش از این نارمید

بدیشان بدادم یک امشب امید

که تا خود چه آید به روز سفید

تو بدرود باش ای گرامی پسر

نبینی از این پس رخ زال زر

که فردا به جایی رسد کاخ شهر

مرا خاک بیزاست زین هردو بهر

سرایی که از گاه گرشاسب شاه

بدی خسروان جهان را پناه

کنون کرد خواهند با خاک راست

چه مایه زدشمن به مایه بر بلاست

شب تیره کین نامه بنوشته ام

زمین را به خون دل آغشته ام

چنانم که گاه پرستش نمای

به ده مرد،پایم برآرد زجای

تبه گشتم از گردش ماه وسال

کنون مرغ عمرم بیفکند بال

اجل،تیغ کین بر سرم آخته

جهان خواهد از زال پرداخته

چو از من برآرد زمانه دمار

زمن باد برگردنت زینهار

که در کابل و زابل ای جان باب

نجویی تو آرامش و خورد وخواب

به هندوستان خوی آرامگاه

سراندیب شمشیر گیری پناه

که با شاه ایران نتابی به جنگ

گریزان زپیشش تو را نیست ننگ

جوانی مکن،پند من یاد دار

مکن خیره با جان خود زینهار

جهاندار بهمن،هزاران هزار

سپه دار وساز و مردان کار

زخاور مراو راست تا باختر

جهان،زیر فرمان او سر به سر

تو را باب،کشته نیا پرور است

زخویشان تو نیست کس تندرست

سپاهت همه گشته پردخته پاک

برآورد از کشورت تیره خاک

چوبا دشمن امروز در خور نه ای

جوانی مکن چون برابر نه ای

سرخویش گیر وبه آنجا ممان

همان نامه با سپاسی بخوان

تو را گر بدی پشت،یاور به کار

زواره بدی زنده،سام سوار

ابا شاه پیکار در خور بدی

چو باب و پسر، هردو یاور بدی

کنون ای فرامرز،تدبیر پیر

تو بیهوده جان را مده خیر خیر

فراوان از این در بسی در نوشت

به خون دل ودیده اندر سرشت

به پوینده ای داد بر سان باد

رسانید نزد فرامرز راد

درآن جایگه،زال غمگین برفت

غریوان،راه پرستش گرفت

خروشان وگریان شب دیرباز

همی بودتاگاه بانک نماز

خمیده گهی چون کمان پشت او

گهی برزمین بد سرانگشت او

گهی بر هوا روی،گه بر زمین

گهی خوانده برکردگار آفرین

سحرگه به خواب اندرآمد سرش

یکی مرد را دید کامد برش

چنین گفت مر زال را کای پسر

زبهر خورش درد چندی مبر

نیای تو خود گرد گرشاسب نام

زبهر تو رنجی کشیدست سام

در این پیشگاهست کاخ بلند

برآید سرش شصت تار کمند

تبرخواه و بیلی،سرش بازکن

سپه را از آن دادن آغازکن

گرانمایه دستان درآمد زخواب

زشادی،روانش گرفته شتاب

همی گفت کین کار اهریمنست

که او آدمی را به دل،دشمنست

هر آن کو کند پیشه،فرمان دیو

شود گمره از راه کیهان خدیو

ندارد بجز باد،چیزی به دست

خنک هر که از دیو دوزخ برست

گهی گفت گفتار گرشسب گرد

به بازی همانا که نتوان شمرد

بفرمودپس تا به بیل وتبر

مرآن خانه را بازکردند سر

یکی لوح دید از برش لاجورد

نوشته که این کاخ،گرشسب کرد

چو دیدم که این روزگاراست پیش

پراز دانه کردم من از رنج خویش

یک امروزت این دانه اندرخور است

که هر دانه ای دانه گوهر است

به شهراندرون بانگ زد زال پیر

که گفتار پیران مدارید خیر

بیایید روزی به خانه برید

وزین کاخ گرشاسب،دانه برید

همه شهر از این کار،پرگفتگو

به درگاه دستان نهادند روی

به خورشید فرمود دستان سام

که بنویس مرا همگنان را تو نام

بده هریکی را تویک من خورش

که تنشان بیاید ازین پرورش

از آن گوشت کاری زدند آن برون

نه کس زورگیرد نه نیرو فزون

چنین کرد وبگذشت یک چند روز

چوشد خورده آن دانه دلفروز

بپوشید مردم همه ساز جنگ

یکی همچو شیر و یکی چون پلنگ

گشادند دروازه بی آگهی

شده مغز،خشک و شکم ها تهی

به بهمن نهادند یکباره روی

نه آگاه از ایشان یل نامجوی

چو دستان چنان دید،خیره بماند

همان گاه خورشید را پیش خواند

نبینی بدو گفت این بی بنان

گرفتند کردار اهریمنان

تو بیرون خرام و سر پل بگیر

که سرها بدادند بر خیره خیر

یکی جوشن نامداران بپوش

اگر جنگ پیش آیدت هم بکوش

بشد ماه پیکر،سرپل گرفت

همه لشکر،آشوب وغلغل گرفت

به بازار شد مردم گرسنه

همان لشکرش درمیان بنه

کشیدند شمشیر و زوبین جنگ

شهنشه ندید هیچ روی درنگ

سراپرده بگذاشت شد سوی کوه

سپه پیش او شد گروهاگروه

نظاره شدند اندر آن مردمان

ازایشان بسی را سرآمد زمان

بخوردند چیزی که بد خوردنی

ببردند چیزی که بد بردنی

چوبازارگه خوردنی تنگ کرد

سوی شهر هرکس شد آهنگ کرد

به گردان چین گفت شاه زمین

که هرگز ندیدیم تنگی چنین

که چون گرسنه مردم انبوه شد

زبیمش سپه بر سرکوه شد

چنان شد که شهری بروخاسته

سپاهی روان را زغم کاسته

چنین گفت هنگام خنده بود

مبادا سپاهی که زنده بود

شما زنده و دشمنم بیم مرگ

به شهراندر آرد همی تیغ و ترگ

سپه شد زگفتار بهمن خجل

همی هرکس تیزتر شد به دل

چو خورشید مه پیکر او را بدید

خروشی به چرخ برین برکشید

چوبر تیغ بفشرد انگشت کین

از ایشان تنی چند بر زمین

چوپران شد از یال خورشید،خشت

زخون دلیران،زمین،لاله کشت

وزآنجا به شهر اندرون شد دژم

از آن خوردنی،بهر او رنج وغم

بپرسید خروشید را زال پیر

که ای دخت پورگو شیرگیر

تو بودی بدین رزم،فریادرس

همه شهر،جان از تو دارند وبس

سپه را نبایست بیرون شدن

زبهر شکم در پی خون شدن

بدوگفت خورشید کای مهربان

شکم گرسنه کسی شکیبد ز نان

نبیند همی موج دریا دمن

نجوشد شکم گر نباشد دهن

وزآن روی،بهمن به فرزانه گفت

که شاید از ایدر بمانی شگفت

بدین خیرگی مردم زیردست

ندیدم به دوران چنین تنددست

دلم خیره ماند اندر آن یک سوار

که چندین هنر کرد در کارزار

گرفته سرپیل نیزه به دست

ببین نامداران ما کرد پست

همی حمله آورد برسان باد

ندیدم که گامی به پس تر نهاد

چنین داد پاسخ،خردمند مرد

که شاه جهان خیره اندیشه کرد

بکوشد همی هرکس از بهرآن

بسا کز پی نان فدا کرد جان

زکوشش گه رزم وکین چاره نیست

سپه را زپیکار،بیغاره نیست

سرافراز خورشید مینو نمای

گریزان براند لشکری را زجای

اگر شاه ازو گیرد امروز کین

نباشد ره داد و آیین دین

چوشاه جهان،دل پر از کین کنید

بروبخت بیدار،نفرین کنید

چنان نامداری بر شهریار

بهست از سپاهی که ناید کار

هم اکنون بسازم یکی پای دام

کزین چاره شاها برآیدت کام

شکم گرسنه چون خورش یابد او

نگرداند از تیغ برنده رو

شب تیره،بازاریان را بخواند

زهر در سخن ها فراوان براند

بفرمود تا زود برخاستند

دکان ها به آیین بیاراستند

زماهی و از مرغ بریان گرم

همان چرب و شیرین و از نان نرم

چه نار و چه انگور وبادام و سیب

کزآن گرسنه را نبودی شکیب

سیه مرد را گفت تا سی هزار

سپه دار و زوبین وهم نیزه دار

بسازید در خیمه هاشان کمین

نباید که باشد کس آگاه ازین

چو شد روز،آمد به پای سپاه

به بازار کردند هرکس نگاه

بهشت برین بود گویی درست

همه شهریاران پایشان گشت سست

سوی نیستان آمد از بوی نوش

همی رفت از آن بوی،مردم زهوش

همان گاه دروازه کردند باز

خبر شد به دستان گردن فراز

فرستاد نزدیک ایشان پیام

که روبه همی دنبه بیند نه دام

زیزدان کجا دیو را دشمنست

که آن خوردنی،دام اهریمن است

اگر بازگردید،بهتر بود

که مرگ از پس بسته افسر بود

به شهر اندرون گر بمیرید پاک

از آن به که دشمن نماید هلاک

نه کس بازگشت و نه پذرفت پند

همه پند پیران بود سودمند

زپیران سخن ها بباید شنید

چواو را گهر یک به یک برگزید

سخن های نیکو نکو داشتی

نبهره همی خوار بگذاشتی

سخن هر چه از زرگرامی ترست

سخن بر سخن،خود گرامی ترست

اگر بشنوی،بشنوانم سخن

وگرنه زبان هیچ رنجه مکن

خرد،همچودریا،سخن،گوهر است

چنان است که گوهر به دریا در است

کرانه زدریا نیاید پدید

چو یزدان خرد بی گمان او بدید

کسی کز خرد،مغزدارد تهی

ندارد زهر دوجهان آگهی

چو فرمان دستان نکردند گوش

به خورشید گفتا که اکنون بکوش

برو تا سر پل نگهدارشان

به دشمن به یکباره مسپارشان

سرپل چو بگرفت باردگر

نهادند مردم به بازار،سر

نماند اندر آن شهر،برنا و پیر

به لشکرگه آمد همی خیره خیر

به تاراج خوردن گشادند دست

ببردند همی هرکسی گشت پست

همی گفت بازاری خیره سر

چو خوردی فراوان از اندر مبر

سیه مرد با لشکر پر زکین

زناگه برون آمدند از کمین

نهادند بر مردمان،تیغ تیز

برآمد از ایشان یکی رستخیز

چوآن شهر از دست دستان برفت

شتابید نزد فرامرز تفت

بخش ۱۷۸ - رسیدن نامه زال به فرامرز و احوال پرسیدن از فرستاده از جنگ بهمن

ازو نامه بستد فرامرز راد

بخواند و ببوسید وبر سرنهاد

زدیده ببارید خوناب چند

دل از گردش چرخ گردان نژند

که بر ما به یکباره پشت آورید

چنین روزگاری درشت آورید

پدر،کشته ودودمان،مستمند

پسر،زارگشته،نیایش به بند

همان سیستانی که گرشاسب کرد

از آن شاه بهمن برآورد گرد

اگر من زکابل گریزان شوم

همان به که در خاک،ریزان شوم

به نام بلند ار برآید روان

به از زنده در تنگ تا جاودان

گریزنده گر نام کردی بلند

بدی پیش پیشینیان ارجمند

پدر بود خود،پهلوان سوار

گریزان نگشتی ز اسفندیار

زبهمن نشاید گریزید پس

دوباره به گیتی نمرده است کس

بگفت این و پوینده را پیش خواند

زبهمن سخن ها برو چند راند

که او بر در شهر،جایش کجاست

به دست چپ و یا سوی دست راست

بدو گفت پوینده کای نامدار

سرسرکشان صفدر نامدار

زمین است پنجاه فرسنگ بیش

که لشکر نشاندست آن تیره کیش

چپ و راست شهر و همه دشت بر

همه لشکر بهمن است سر به سر

به کردار مور وملخ،آن سپاه

گرفتند بر سیستان،جمله راه

تو پند نیایت شنو ای پسر

سوی هندوان شو همن نیزه ور

که از بهمن سرکش تیره خوی

نیابی رهایی همی چاره جوی

جهان پهلوان گفتش ای نیک مرد

تو اکنون سوی شهر خود بازگرد

که من سوی کابل شوم بی درنگ

نیم در خور بهمن تیز چنگ

بخش ۱۷۹ - پاسخ نامه زال از نزد فرامرز

پس آن نامه را زود پاسخ نوشت

به خون دل و دیده اندر سرشت

سرنامه، نام توانا خدای

جهاندار نیروده رهنمای

خداوند پیروزی نام وکام

رساننده بندگان را به کام

ازو آفرین باد بر زال زر

جهان پهلوان نامدار و هنر

روان باد بر کام او چرخ پیر

خلیده دل دشمنانش به تیر

بدان ای جهاندیده فرخنده باب

که گر بخت را سر نیابد به خواب

نه اندیشم از بهمن ولشکرش

که نه لشکرش باد ونه کشورش

ابا این جوانی واین فر نو

تو گویی که ازوی گریزنده شو؟

به جانت که تا جان به جایست مرا

همان خشت جنگی ببایست مرا

نگردانم از بهمن شوم،روی

اگر درجهان،خون شود همچو جوی

تو هشیار باش ونگهدار شهر

که امشب بتازم برآن شوم سر

شبیخون همی کرد خواهم کنون

زدشمن برانم همی جوی خون

همانگه فرستاده زال پیر

به زودی برفت او به کردار شیر

به زال ستم دیده برد او پیام

چو برخواند آن نامه را زال سام

گهی شادمان بود گاهی نژند

گهی خنده ناک و گهی مستمند

گهی بود ترسنده از بهر پور

گه از تاختن رفت در خانه سور

بخش ۱۸۰ - آمدن فرامرز و شبیخون زدن بر لشکر بهمن

از آنجا فرامرز باده هزار

دلیران و گردان و مردان کار

چوباد وزان تاختن را بساخت

شب وروز ناسود و تازنده تاخت

چو بازارگه درهم آشوفتند

شده زنده زان خوردشان کوفتند

سیه مرد دیلم کمین برگشاد

بدان سگزیان تیغ اندرنهاد

فرامرز یل با دلیران کین

رسیدند نزدیک بهمن به کین

گشادند بازوی شمشیر زن

فداکرده هریک در آن جای،تن

فرامرز بربود گرز نبرد

چو پیل دمنده یک حمله کرد

از آن دیلمان کشته شد شش هزار

چودریای خون شد همه کارزار

سیه مرد دیلم گرفتار شد

هزیمت دگر سوی کهسار شد

جهاندار بهمن نظاره زکوه

شگفتی فروماند در آن گروه

گریزندگان را بپرسید شاه

که از چیست پیکار بازارگاه

بگفتند شاها فرامرز گو

دگر باره لشکر کشیده است نو

یکی تاختن کرد مانند شیر

بدان سان که نخجیر بیند دلیر

بکشت از دلیران ما شش هزار

سیه مرد یل را گرفتند خوار

بپرسید بهمن به فرزانه گفت

کزین دیو زاده بماندم شگفت

نیندیشد از لشکر بی شمار

نترسد ز چندین سپاه از شمار

دگر باره آمد به کین آختن

بیاورد از کابل این تاختن

کنون لشکر ماه همه هم گروه

به ناورد ره رفت باید زکوه

بگفت وسران سپه را بخواند

سپاه از فرامرز یل خیره ماند

بفرمودشان تاختن تا دره

همه نیزه و تیغ کین یکسره

از آن پس فرامرز با مردمان

بگفت آن دل و دیده دودمان

شما زود این شهر گیرید راه

که از کو فرود آمد اینک سپاه

همه خوردنی هر چه بد در بنه

ببردندآن مردم گرسنه

سوی شهر دادند یکباره روی

شد شادمانه از آن نامجوی

چو از بهمن و لشکر جنگ ساز

رسیدند نزدیک آن سرفراز

فرامرز گو خواهران را بخواند

سخن های پیکار هرگونه راند

سوی میمنه هردوان را بخواست

ابر میسره مردمان را گماشت

تخواره ابا ده هزار از سپاه

فرستاد با شهریان سوی راه

شهنشاه فرمود رهام را

همان ارمیال نکونام را

که با صد هزار از دلیران مرد

برآرید از مردم شهر،گرد

برفتند تازان سوی راه شهر

نبدشان به جز در دو دیده دو بهر

تخواره ابا آن دلیران کین

همان شیر خورشید پاکیزه دین

بکردند رزمی در آن کارزار

که شد دشت ماننده لاله زار

تخواره برآویخت با ارمیال

کشیدند شمشیر و کوپال و یال

بسی حمله کردنند مانند کوه

نگشتند از یکدگر کس ستوه

تخواره سرانجام بگرفت تیغ

درآمد به کردار تاریک میغ

بزد بر سر ارمیال دلیر

سراز تن ربودش به مانند شیر

از آن پس دل افروز خورشید گرد

درآمد به رهام با دستبرد

یکی تیغ زد سخت در گردنش

بدرید جوشن همه در برش

ز زرین اندرآمد همانگه به خاک

سپاهش به یاری رسیدند پاک

زشمشیر خورشید،آزاد گشت

پر از خون، سر و روی در پهن دشت

براسبش نشاندند و برگاشت روی

رساند اندرو بهمن کینه جوی

از ایشان بکشتند هفده هزار

زشمشیر خورشید و گرز تخوار

وزآن رو فرامرز با خواهران

کشیدند شمشیر و گرز گران

جهان همچو دریای خون شد روان

زشمشیر و زوبین جنگ آوران

چو لشکر گه از کشته،انبوه شد

دگر باره لشکر سوی کوه شد

شب آمد،فرامرز نر اژدها

به شهر اندرآمد به نزد نیا

ببوسید دست و بر زال پیر

همه دوده آن یل شیر گیر

شده مردم شهر،تازه روان

زنیروی آن نامورپهلوان

برون رفت هرکس زبهر خورش

بیاورد هرکس پی پرورش

دگر باره شد سیستان دانه خای

خورش خوب همچون بهشت خدای

یکی هفته با زال در سیستان

بماند آن نکونام گیتی ستان

به هشتم ورا گفت زال ای پسر

جهانی پر از دشمن کینه ور

شب وروز پرخاش جویند وکین

گذارنده بر ما همیشه کمین

نخواهیم جان بردن از شهریار

نه او نیز گردن دهد زینهار

مرا رای فرخ چنان ره نمود

کزایدر شوی باز کابل چو دود

که چون بشنود بهمن تیره رای

که تو باز کابل شدی از سرای

از اندوه دل دیده پرخون کند

نداند که پیکارها چون کند

هم اندیشه آرد زپیکار تو

ازین تیزش تیغ خونخوار تو

زما نیز او را شکوهی بود

چو درشهر،مردم گروهی بود

ببینیم پس تا خداوند پاک

امید بهی آورد یا هلاک

فرامرز بشنید گفت نیا

شداز سیستان،دل پر از کیمیا

سیه مرد را سرفراز نبرد

دگر باره ازخویش آزادکرد

چو بهمن خبر یافت کان ره برفت

از آن کو ره شهر را بر گرفت

چو پیوست با شهر پیکارو جنگ

جهان کرد بر شهریان،تار وتنگ

به آهن،زمین را بکندن گرفت

تن خویش را بر شتابان گرفت

برآمد برین نیز سالی فزون

که از شهر،یک تن نیامد برون

سر سال،در شهر،توشه نماند

شکم گرسنه جان نهان برفشاند

بر زال رفتند پیر وجوان

بگفتند کای نامور پهلوان

نه توشه بماند و نه نیروی تن

به دشمن بباید زدن خویشتن

مگر توشه آنجا به چنگ آوریم

وگر هیچ پیکار وجنگ آوریم

چنین پاسخ آورد مرزال پیر

که گردد تهی بیشه از نره شیر

تفوباد بر مرد چونان تفو

که جان را فروشد زبهر گلو

همی دادشان پند و سودی نداشت

نگشتند اگر چه نبردآزماست

از آن گفتگو آگهی شد به شاه

کمین ساخت نزدیک بازارگاه

خورش ها بفرمود کافزون کنند

دکان ها همه خوب گلگون کنند

خورش لوز نوساخت چندین خورش

که از بوی آن یافت تن پرورش

سحرگاه،هنگام بانگ خروس

برآمد زدرگاه شه بانگ کوس

دل شهریان گشت از آن شاد خوار

که شد شه دگر باره بر کوهسار

گشادند دروازه پیرو جوان

به بازار رفتند جویای نان

به خورشید فرمود پس زال زر

که ای جان و آرام و چشم پدر

دمی تا سرپل به بیرون خرام

بکوش از پی دوده ای نیک نام

به کام بد اندیش زهر آوری

مگر مردمان را به شهر آوری

سرپل چو بگرفت آن ماه چهر

فروماند خیره زکار سپهر

به بازار چون دست بردندشان

تهی گشت از خوردنی ها دکان

یکی سست گشت ویکی دل به جوش

که آمد زناگه به هرسو خروش

کمین برگشادند یکسرسپاه

برایشان زهر گوشه بستند راه

زبهر گلو جان بدادند پاک

به خوردن فکندند تن در هلاک

زبازار گه خون برفتن گرفت

پیاده سرش را نهفتن گرفت

کس از گرز و شمشیر کین جان نبرد

به راه اندرون پشت او گشت خورد

سپاه از کجا راه بگرفته بود

بروباد،خود از سرش در ربود

از ایشان نماندند زنده یکی

نیامد به شهر اندرون کودکی

بخش ۱۸۱ - صفت جنگ کردن خورشید

گروهی به خورشید یل بازخورد

برانگیخت او اسب و برخاست گرد

بیفشرد خورشید یل نامجوی

فرودآمدش هریک از پیش رو

دو مرد از دلیران دشمن بکشت

سرانجام،زخمی رسیدش درشت

دگر رنجش آمد بر اسب دژم

یکی سنگ نیز آمدش بر شکم

بیفتاد خورشید و بر پای خاست

کمرگاه برزد کمین کرد راست

چو تیری به وی دشمن انداختی

دگر باره ترکش نپرداختی

پیاده گریزان و دشمن هزار

به هر بیشه ای بر یکی کارزار

چو دشمن بر او حمله انگیختی

دگر باره ترکش فروریختی

چو خورشید بگذشت بر نیمروز

درافتاد خورشید در نیمروز

به زال آگهی شد که دشمن چه کرد

زگردان برآورد یکباره گرد

بزد بر زمین خویش را همچو قاف

بدرید جامه زبر تا به ناف

به چنگال،برکند موی سفید

همی گفت زار ودریغا امید

چو نیلوفر از دیدگان آب داد

به دندان،سرانگشت را تاب داد

شدند انجمن در سرایش زنان

همه دست ها بر سر و رو زنان

بتان هریکی کند گلنارون

میان اندرون شاخ شاخ سمن

همه مویه کردند بر یال او

برآن پهلوانی بر و یال او

همه خویشتن جنگ بد خوی تو

کجا رفت گفتند نیروی تو

همان پهلوانی بر و یال تو

سر نیزه و گرز وکوپال تو

عقاب از کمندت نگشتی رها

گریزان زکید تو نراژدها

گلت باد برد و نهالت بریخت

تهمتن بمرد وزواره گریخت

دریغ از فرامرز وآن سرکشان

که هرگز نیابی از ایشان نشان

بدین دودمان هرگز انده نبود

به گردون رسیدست این درد و دود

سرایی که گردون ورا بنده بود

به دست ستمکار، وی را ربود

سرایی کجا بود دیوان شکار

زدشمن بباید کنون زینهار

بیا ای تهمتن ببین خوان تو

که پرورده تست مهمان تو

بپروردی او را به رنج و نیاز

کنون بر تو چنگال او شد دراز

بکشت این همه سروران ومهان

فرامرز، پویان به گرد جهان

گروهی زده دست بر روی خویش

همه مویه کردند بر شوی خویش

گروهی زنان دست بر چهره بر

همه مویه کردند بر یکدگر

چو شب گشت،دستان به خورشید گفت

که مارا سرخویش باید نهفت

برو تا زدروازه بیرون شویم

وزین شهر کنده به هامون شویم

یکی راه دانم به زیر زمین

نداند کسی جز جهان آفرین

مگر جان از ایدر به شهری کشیم

که تا جان سپاریم دشمن کشیم

بدو گفت خورشید،خیره مگوی

به چاه اندرون روشنایی مجوی

تورا دیده شد تیره و پشت،خم

به شمشیر و گرز اندر آیی دژم

چگونه شوی سوی شهر دگر

که نه اسب ماندست ما را نه زر

همه گرد بر گرد ما لشکرست

جهان سر به سر پر ز اهریمنست

بگیرند ما را وباز آورند

سر ما به دندان وکاز آورند

همان به که ایدر نهانی شویم

به جان کسی بی گمانی شویم

شب آمد برفتند هردو به هم

عنان پیش و اندر قفاشان ستم

یکی مرد بد دوست خورشید بود

فراوان به خورشیدش امید بود

سوی خان او رفت با زال پیر

کشاورز را گفت مهمان پذیر

همانگه به خانه درآوردشان

همان زیر هیزم نهان کردشان

بخش ۱۸۲ - گرفتن بهمن،سیستان را و پنهان شدن زال زر در خانه کشاورز

به دینارگون گشت دریای قیر

بزد بر دل موج خورشید پیر

به دروازه ها لشکر انبوه شد

زجوشن در شهر چون کوه شد

ندیدند کس را به دیوار بر

نه آواز نه جنبش جانور

سواری یکی نیزه بنهاد زود

به باره برآمد به کرداردود

چو او بی گمانه پلی بازکرد

فرورفت دروازه را بازکرد

به شهر اندرآمد سراسر سپاه

نهاد از بر چرخ،بهمن کلاه

به فرزانه گفت ای سرافراز پیر

شتابان بروکاخ دستان بگیر

همانا کسی بر درش بگذرذ

و یا در پرستنده ای بنگرد

همانگه بیامد منادیگری

خوش آواز مردی زبان آوری

که شاه جهان گفت بیش از سه روز

نخواهم که باشید در نیمروز

چهارم که یابم کسی را به شهر

نیابد زما جزغم ورنج،بهر

کسی کو سر زال پیش آردم

زدل، رنج واندوه برداردم

به یزدان که بر تخت بنشانمش

روا باشد او گر پدر خوانمش

سپاهش چو این گفته بشنید ازوی

همه شهر از و شد پر از جستجوی

کسی را زدستان نبود آگهی

تو گفتی جهان شد زدستان تهی

سه روز اندرآن شهر،بیدار بود

همه نالهه زار و فریاد بود

زمردان نماند اندر آن شهر،کس

زن و کودک و خرد ماندند بس

چهارم تهی گشت شهر از سپاه

در اندیشه زال زر ماند شاه

رخ زال بیچاره بی رنگ شد

در آن زیر هیزم دلش تنگ شد

غم ناچریدن در او کارکرد

به دل،ترس وتن را چو بیمارکرد

بخش ۱۸۳ - داستان سه فرزانه

یکی داستانی کنون در خور است

که دانش فراوان بدو اندر است

سه فرزانه بودند جایی به هم

نشسته زگردون گردان دژم

یکی گفت کز راه باریک من

بتر نیست از درد،نزدیک من

همه دردمندی شود تیره خوی

بود بی گمانیش از مرگ روی

دگر گفت ما این نخوانیم بد

به جایی که نیکو به مردم رسد

بد آن دان که مردم بود گرسنه

سر خویش نشناسد از پاشنه

سه دیگر بدان هردو آورد روی

چنین گفت کای مرد،یاوه نگوی

ندانم از آن بیم با هول تر

که آن آورد زندگانی به سر

بجوشد همی زهره از ترس وبیم

دل ار چه دلیرست گردد دو نیم

شکیبا بدان هردو بودن توان

بدان هردو دارو خریدن توان

به سیم آیدت نان و دارو پدید

به سیم این دوگیتی توانی خرید

بیا تا یکی آزمایش کنیم

کرا راست گوید ستایش کنیم

چو ناسازگار آمد این چند رای

درست آیدت آزمایش به جای

بیاورد هریک یکی گوسفند

نمودند بیچارگان را گزند

از ایشان یکی را شکستند پای

فکندند اورابه خانه به جای

نهادند سبزی به پیش اندرش

همان آب روشن که بودی خورش

به زندان یکی را دگر باز داشت

ببردند نزدیک او شام و چاشت

به خانه درون کرد میش بزرگ

ببست از برابرش گرگی سترگ

سیم را ببستند بی آب ونان

ببستند در را به بیچارگان

چنان بود پیمن آن هرسه کس

که یک هفته آنجا نکردند کس

پدید آید آن هفت روز تمام

که زنده کدامست، مرده کدام

به هشتم سه فرزانه رفتند تیز

زبان پر ز گفتار و دل پر ستیز

سوی خانه دردمندان شدند

بدان خانه مستمندان شدند

بدیدند خفته شکسته دو پای

گیا خورده وآب،زنده به جای

دوم را به زندان شدند آن سه تن

به لب ناچران زنده ماند به تن

سه دیگر ز بیم گزاینده گرگ

بمرده چنان گوسفند بزرگ

یقین شد که ترس از همه برترست

به هردو جهان،ایمنی خوشتر است

کشیده ستم دیده زال این سه چیز

به دل،درد،نان خوردنی،بیم نیز

سرانجام پیری چو نیکو بود

همه زندگانی بی آهو بود

نشسته کشاورز خورشیدپیش

زمانه زده بر دل هردو نیش

کشاورز را گفت بیچاره وار

که لختی سیاهی وکاغذ بیار

برفت و بیاورد دستان زدرد

به دستور بهمن یکی نامه کرد

کزین زندگانی که هستم دروی

سزد گر نتابم من از شاه،روی

سرآید به من این هم از روزگار

به گیتی نماند کسی پایدار

من وشاه و تو هرسه تن بگذریم

زکاری که کردیم کیفر بریم

سرانجام ما بازگشتن به خاک

زمردی چه بیم و زکشتن چه باک

بدان گیتی افکندم اکنون سخن

بگو شاه را هرچه خواهی مکن

که من سیرم از زندگانی کنون

ببخشای خواه و بریزی تو خون

بیامد کشاورز و نامه بداد

چو جاماسب آن نامه را برگشاد

سر راستان اندر آمد به اسب

برون رفت مانند آذر گشسب

به تند استری را نهادند زین

زبهر سرافراز زال گزین

دو تا گشته و سرفکنده به پیش

تن ازدرد،نالان،دل از درد،ریش

زباد خزان،گل فرو ریخته

زخون،زعفران،ژاله بربیخته

چو شاخی که بی بار باشد خزان

چو باغی کزو بگسلد ارغوان

زبس سال ومه رفته گردان سرش

چو سرو سمن خم شده پیکرش

بدو گفت برخیز کین رای نیست

که با رنج گردون تو را پای نیست

مر او را ابا خویشتن رادمرد

نهانی زخویش و زبیگانه برد

نهادند خوان پیش آن هردوان

بخوردند و کردند تازه روان

همان گاه برخاست جاماسب زود

بیامد به نزدیک بهمن چودود

بدو گفت ای نامور شهریار

تو را کرد یزدان،چنین کامکار

بیا تا بتازیم ایدر به بلخ

به خود روز شادی نسازیم تلخ

چنین گفت بهمن که پنجاه سال

نشینم درین مرز از بهر زال

خود از بهر زال است برخاک،جنگ

نخواهم شدن تا نیاید به چنگ

بدو گفت ایدر درنگ آوری

چه خواهیش کرد ار به چنگ آوری

بکوبم سرش گفت در زیرسنگ

خورم زاستخوانش با می لعل رنگ

کنم سیستان را یکی ساده دشت

سراسر به ارزن بخواهیم کشت

فرامرز را زیر پای آورم

هرآنچه که گفتم به جای آورم

وز آن پس سوی دخمه لشکر کشم

از این مرز کنده به خاور کشم

بدان تا جهانی بدانند کار

که یاوه نشد خون اسفندیار

بدو گفت داننده،فرمان توراست

ولیکن سگالش چنین نارواست

چوپیروز گشتی بزرگی نمای

همان به که بخشایش آری به جای

سر راستی،داد وبخشایش است

از این هر دوگیتی برآسایش است

اگر رایت این است گفتار،این

نیابی تو مر زال را در زمین

گر زال درد هر، بیچاره گشت

فرامرز در گیتی آواره گشت

بکندی همه کاخ وایوانشان

به تاراج دادی شبستانشان

سرایی که گرشاسب کردی نماز

پراز نامداران گردنفراز

چنان گشت گویی که هرگز نبود

نه نامت ازین شهریارا نبود

زگفتار آن شاه گیتی گشا

چو خیره فروماند گفتی به جای

بدو گفت با سخن گفتنت

چه چیز است برخیره آشفتنت

نه من دشمنم گر تورا هست دوست

زداننده داد درستی نکوست

بگو مر مرا تا هوای تو چیست

زگفتار بیهوده رای تو چیست

بدوگفت داننده کای شهریار

تو را بازگویم که چون است کار

اگر زال خواهی که آید به دست

یکی سخت پیمانت باید ببست

زسوگند،چون شاه چاره ندید

زگفتار دانا کرانه ندید

بیاورد داننده،وستا و زند

به سوگند مر شاه را کرد بند

از آن پس که او را بسی پند داد

مراو رایکی سخت سوگند داد

به یزدان که امید مردم وراست

به پیغمبر دین ابر راه راست

که من زال را خون نریزم زتن

نه کس را بفرمایم از انجمن

نه بد خواهمش نه گزندش کنم

نه زندان نمایم نه بندش کنم

به دل شاد،فرزانه بر پای جست

که دستان زدار و زکشتن برست

بیامد بر نزدیک دستان سام

به مژده که تنداژدها گشت رام

یکی رنجه شو تابه نزدیک شاه

تو را چون ببیند ببخشد گناه

بدو گفت زال ای سرافراز پیر

به کشتن دهی مر مرا خیره خیر

که شه بی وفایست واندک خرد

به جز بر بدی سویمان ننگرد

خرد راه دیده بدوزد بروی

همان آتش کین برافروزد اوی

بدو گفت اندیشه بد مدار

که شه نشکند با من این زینهار

به یزدان هرآن کس که سوگند خورد

اگر بشکند کس نخواندش مرد

برفتند جاماسب،خورشید و زال

گرفته دو تن زال را سخت یال

به خورشید گفت ای نکو رای مرد

تو با من چه باشی برو بازگرد

یک آرزو کار تو دل ناخوش است

به جان تو چون آتش سرکش است

نیاید که دیوش به جایی کشد

که جان تو از وی بلایی کشد

چنین داد پاسخ که او پادشاست

به گیتی وی امروز فرمان رواست

چنان دان که چون آفتابست شاه

که دارد کنون زآفتابم نگاه؟

دگر کز تو برگشت آیین من

نباشد روا نیست در دین من

چو من با تو بودم به هنگام ناز

نگردم به گاه بلا از تو باز

زگفتار او هرسه گریان شدند

وزآنجا سوی شاه ایران شدند

چو زال اندر آمد به نزدیک شاه

رخان کرده چون کاه،بالا دوتاه

به لب بر رخ از خاک بر رمیم زد

زخون،نقطه بر تخته سیم زد

چنین گفت کای شاه فرخنده روز

به کام تو شد کشور نیمروز

چه خواهی از این پیر برگشته بخت

از آن پس که دیدم زتو درد سخت

نه من پروراننده بودم تورا

نه من مهربانی نمودم تو را؟

کنون از بزرگان روا این بود

چنان نیکویی را جزا این بود؟

چه باید تو را خواند مرد اسیر

که پیش نیاکان تو گشت سیر

به ما پنج روز دگر تا جهان

سرآرد بدین پیرسر ناگهان

بزرگی و نیکو دلی پیشه کن

به کار جهان اندر اندیشه کن

که تا شهریاری سوی تو رسید

جهان چند از این شهریاران بدید

کجا شد کیومرث آن سرکشان

که کس را به گیتی نمانده نشان

کجا رفته کیخسرو پاک زاد

که لهراسب را نام شاهی نهاد

سرانجام،نزدیک ایشان شوی

که در پیش دادار یزدان شوی

بکندی مرا خانه وبوم وبر

بخستی دلم را به مرگ پسر

بکشتی همه نامداران من

دلیران این مرز ویاران من

فرامرز،آواره و دختران

زگیتی بسی مرده نام آوران

نبوده به جایی شما را گزند

زما یافته تاج و تخت بلند

گراین داد بینی،زهی دادگر

همین برد و برگیرد این ره پسر

زگفتار او شاه شد همچو قیر

زختمش بترسید جاماسب پیر

به دل گفت داننده اکنون بود

که پیرامن زال،پرخون شود

همان گاه بهمن برآورد سر

به دژخیم فرمود کو را ببر

که نتوانم او را به دو دیده دید

سرش بی گمانی بباید برید

هنوزش زبان بین که چون خنجر است

یکی خنجر تیزش اندر خور است

کشانش ببردند وکردند بند

وزآن پس بفرمود شاه بلند

کز آهن یکی تنگ گونه قفس

که زندان ندید آن چنان هیچ کس

در آن بندکردند مر زال را

چو مرغی مر آن هشتصد سال را

جهان را چو دیدی،سرانجام بین

چنین رنگ بین و چنان دام بین

مباش ایمن از گردش روزگار

که ناپایدار است و ناسازگار

سرانجام کارت به جایی رسید

کت اندر مقامی بباید خزید

به دستان فرستاد پیغام،شاه

که این است تا زنده ای جایگاه

یکی ژنده پیلی تو را باد وبس

که بر پشت او باشی اندر قفس

بسی گنج از ایوان او برگرفت

بسی افسر و تخت و گوهر گرفت

از آن پس به ویرانی آورد رای

درآورد کاخ بلندش زپای

یکی آتش سهمگین برفروخت

همه سیستان را سراسر بسوخت

وزآن پس برافکند تخم برست

همیشه چنین بودگفتن درخت

چنان شد که هرکس که آنجا گذشت

همه ساله گفتی که بوده است شت

چو از شهر دستان بپرداخت شاه

سوی کابل آورد او با سپاه

بخش ۱۸۴ - خبر یافتن فرامرز از گرفتن بهمن،شهر سیستان و گرفتار شدن زال

فرامرز را آگهی شد که زال

بماندست چون مرغ بی پر وبال

گرفتار بر دست بهمن چنان

که مرگ آرزو آیدش هر زمان

مر او را زپولاد،زندان و بند

به تن،سوگوار و به دل،درد مند

صد و شصت من بند برپای او

یکی آهنین قفس جای او

شده سیستان سر به سر چون غبار

سرای بزرگان شده کشت زار

فرامرز یل پیرهن چاک کرد

زدیده سرشک از برخاک کرد

همی گفت کای چرخ ناسازگار

برآوردی از ماه پیکر دمار

کسی را کجا بخت بنمود پشت

شود روزگارش به یک ره درشت

کسی را که آید زمانه فراز

نگردد به مردی ونیرنگ باز

چه چاره سگالم که لشکر نماند

همان مایه و گنج و گوهر نماند

بدین مایه مردم کجا با من است

چه کوشم که گیتی پر از دشمن است

چو خویشان ازو آگهی یافتند

خروشان همه تیز بشتافتند

همه پهلوان زادگان زمان

غریوان و مرجان به گل بر زنان

سه روز اندر آن سوگ بودند و درد

کزیشان کسی را نماند به خورد

چهارم که روی هوا تیره گشت

وز آن تیرگی دیده ها خیره گشت

سگالش چنین کرد با خواهران

زخویشان،تنی چند نام آوران

که از ما کنون بخت برگاشت رو

چنین خیره شد دشمن کینه جو

برین دشت،یک باره کوشش کنیم

زمین را زخون باز جوشش کنیم

چو یکبارگی کشتن آراستن

زهرکس همی یاوری خواستن

چو دستان فرخ گرفتارشد

گل زندگی را همی خارشد

نیابم بدین روی گیتی درنگ

بمیرم به نام و نمانم به ننگ

چورفت آفتاب از جهان،شب بود

که هم مرگ را پیش او تب بود

بگفت این ولشکر برآمد به هم

جهان،پر ستم گشت گردون،دژم

بدان چندگه کو با بابل بماند

زهر سو سواری که بودش بخواند

فرامرز یل را بدان روزگار

زلشکر که او داشت هفده هزار

زکابل شب تیره برخاست غو

برون رفت با نامداران گو

بخش ۱۸۵ - آمدن بهمن با لشکر به کابل از پی فرامرز به جنگ

دگرباره هردوبرابرشدند

همه پیش زوبین وخنجرشدند

بدان اندکی لشکرپهلوان

یکایک فداکرده پیشش روان

فرامرزدرپیش صف بانگ زد

که ای نامداران پاکیزه قد

بدانید کامروز روزیست بد

اگر نام مانیم وگر سر رود

هرآن کس که برگردد از کارزار

ازو دشمن دون برآرد دمار

بگفت این و لشکر برآمدبه جوش

تو گفتی زمین گشت پولاد پوش

یکی ابر پیوست خونبار گشت

رخ بددلان همچو بیمار گشت

هوا گشت از تیغ،زنگارگون

زمین را زخون رنگ گلنارگون

جهان گشت لرزه سران همچو پیل

روان از برخاک،رودی چو نیل

ز زوبین،هوا گشت پربال وار

زجوشن،زمین گشت پولادوار

زکشته،درو ودشت انبوه شد

زجوشن،زمین چون یکی کوه شد

سپه بازگردید آرام کرد

تکاور به زیر اندرون رام کرد

سپهبد سوی لشکر شاه شد

وزآن لشکر شاه، آگاه شد

چنین گفت کای نامداران کین

دلیران روم و سواران چین

بدانید کین رزم ما بی گمان

همی بر بزرگان سرآید زمان

فراوان به ما سالیان برگذشت

نیاسود لشکر زپیکار دشت

میان من وبهمن کینه ساز

چنین کار یکبارگی شد دراز

سپاه سه کشور همه کشته شد

جهانی زخون،چون گل آغشته شد

به هر خون که شد اندرین روزگار

گرفتار باشد به روز شمار

که مردم همه بی گناهند ازین

ندارد کس از من به دل،رنج کین

ودیگر که با ما سپاه اندکیست

چنان کز شما پانصد،ازما یکیست

همانا که داند به جز دادگر

که کوشش بدیشان نباشد هنر

چه مردی بود خیره خون ریختن

دو صد با سواری برآویختن؟

بدین رزم اگر داد خواهید داد

ابا شاه،پیمان بباید نهاد

که ما هر دو بیرون شویم از میان

نیاید بدین نامداران زیان

به آوردگه آزمایش کنیم

به مردی،هنرها نمایش کنیم

ببینیم تا چرخ ناسازگار

که را زین دوگانه کند کامکار

گر امروز باشد مرا دسترس

کنم با شما آنچه کردید پس

سواری نیازارم از روم وچین

نه از جنگجویان ایران زمین

همه در پناه خداوند هور

سرخویش گیرید مرد و ستور

وگرشاه را دست بر من بود

سپه زیر فرمان بهمن بود

بگو هر چه خواهی بکن با سپاه

ببخشای ورنه فروبند راه

سپه را پسندیده آمد سخن

همی گفت با یکدیگر تن به تن

که گفتار این مرد،بیهوده نیست

درین سالیان شکر انبوه نیست

اگر کینه کش بهمنت ای شگفت

یکی راه میدانش باید گرفت

بدیشان همی گفت لشکر همه

چو بشنید شاه آن چنان از رمه

همن گاه پوشید ساز نبرد

برون شد ز لشکر پس آهنگ کرد

چو دستور فرزانه دید آن چنان

چوآتش بجست و گرفتش عنان

بدو گفت ای شاه خورشید فش

تن خویشتن پیش آتش مکش

فرامرز را خوار دادی همی

به دست سبک بر گراهی همی

فراوانش دیدی به هنگام کین

همی نعل اسبش بدوزد زمین

سپاهی به نزدیک او یک تن است

زتیغ و زنیروی خود ایمن است

خدنگش بدوزد دل آفتاب

کمندش درآرد زگردون عقاب

ندارد دمان پیل جنگش به جای

درآرد گران کوه،گرزش ز پای

گه رزم،ازو دیو گردد دژم

ز ده پیل،نیرو نیایدش کم

چو با اژدهایی تو هم سر شوی

ازآن به که با او برابر شوی

چنین داد پاسخ ورا شهریار

که چون او بود مر مرا خواستار

مرا گر به رفتن درنگی بود

گه نام جستن چو ننگی بود

عنان بست از دست داننده مرد

بزد اسب و آهنگ آورد کرد

ازآن کار،داننده آگاه بود

سپهبد نه اندر خور شاه بود

همانگه رهام گودرز را

بخواند آن دلیران آن مرز را

چو سقلاب روم ودگر رزم یار

بهان رود ودیلم دلاور سوار

بدیشان چنین گفت کای سرکشان

مدارید گفتار پیران گوان

بدانید کین شاه ما سرکش است

هم آورد او چون یکی آتش است

چوبا او برابر نیاید به کین

نباید که آسیب یابد چنین

سزد گر شما نزد ایشان شوید

به یاری بر شاه ایران شوید

چو دانید کان اژدهای دژم

به شاه جهان اندرآید به دم

شما حمله آرید و اندر نهید

سپاسی به شاه جهان برنهید

برفتند پرمایگان هر چهار

نهانی به نزدیکی شهریار

همه بر سپهبد کمین ساختند

همه تیغ کین از میان آختند

چو چشم سپهبد به بهمن رسید

فرودآمد و آفرین گسترید

وزآن پس بدو گفت کای شهریار

به گیتی همه تخم زشتی مکار

چنان دان که گیتی سراییست تنگ

نباشد درو برکسی را درنگ

گر از پهلوان کینه ای داشتی

کنون سر زگردون برافراشتی

به کام تو شد کشور نیمروز

شب آمد که ما خود نبینیم روز

زما کینه پهلوان آختی

زمین از بزرگان بپرداختی

گرانمایه زالی که هنگام کین

ستوه آمد از سم اسبش زمین

کنون چون اسیران به بند اندر است

به پیری به دام گزند اندراست

زتخم نریمان سام سوار

نماندست جز من کسی یادگار

سزدگر به جایی که اکنون مرا

نریزی بدین خیرگی خون مرا

یکی باشم از چاکران سپای

اگر کینه از دل بریزی به جای

وگر خود نخواهی که بینی رخم

به خون یکی بازده پاسخم

بمان تا زهندوستان بگذرم

دگر باره ایران زمین نگذرم

اگر دشمنم،دشمن،آواره به

زخون،دست کوتاه،یکباره به

بدان سر چه سختست بازار خون

مباد هیچ مردم،گرفتار خون

چنین داد پاسخ ورا شهریار

که سوگند دارم به پروردگار

که از تخم رستم نمانم یکی

نه از کشور و کاخ او اندکی

وگرنه به جانت ببخشودمی

زخون،روزگاری برآسودمی

بیاور کنون تا چه داری به بر

کجا روزگار تو آمد به سر

زگفتار بیهوده،دم بسته به

به پیکان، تن دشمنان خسته به

سپهبد چو از شاه نومید گشت

تن از خشم، لرزنده چون بید گشت

چنین گفت کز مردم بدنژاد

همانا بماند همی عدل و داد

هر آن کز خرد،مغز دارد تهی

نباشد درو شادی وفرهی

تو شاهی،کنون پیش دستی نمای

ببینیم تا چرخ را چیست رای

برانگیخت شبرنگ را شهریار

به دست اندرون گرزه گاوسار

درآمد به کردار کوه گران

بزد گرز چون پتک آهنگران

نه دست سپهبد شد از زخم،خم

نه نیرو شد از چنگ پیروز،کم

سپهبد خروشید کای شیردل

نیای تواز زخم تو شد خجل

تو را کاندرآورد، زخم این بود

ره کینه جستن نه آیین بود

ببینی کنون زخم مردان جنگ

که گردد زخونت زمین،لعل رنگ

بگفت این و پس جنگ را زان نمود

برآمد زجا اسب،مانند دود

برافراخت گرز صد و شصت من

چوکوهی برافکند بر شاه تن

چوسقلاب روم و دلیران شاه

بدیدند کامد چو کوه سیاه

یکی حمله کردند با دار وگیر

نهادند هریک درو تیغ و تیر

سپهبد چو آن دید برگشت ازو

بدان پنج سردار بنهاد روی

در افکندشان پیش،همچون رمه

گریزان ازو نامداران همه

چوباد اندر آمد به سقلی رسید

خروشی به چرخ برین برکشید

بزد گرز برگردن بادپای

روانش تو گفتی به تن در نماندش روان

سپهبد به زخم دگر کرد دست

به هوش آمد وزود بر پای جست

پشوتن زقلب سپه چون بدید

خروشید و تیغ از میان برکشید

بیامد و برآویخت با پیل تن

برایشان نظاره شدند انجمن

چو این پنج با وی برآویختند

ازو شاه و سقلاب بگریختند

شدند از میانه میان سپاه

نهیب آمدش پیش سقلاب شاه

چنین نازنین تیره گون گشته دشت

سپهبد از آن پنج تن برنگشت

یکی گرز زد بر سر رزم یار

تو گفتی که شد خاک را خواستار

گریزان شدند آن چهار دگر

بدان خاک خشک و پر از خون،جگر

ببود آن شب و بامدادان دگر

سرکوه بگرفت زرین سپر

غوکوس برخاست وآواز نای

سپاه اندرآمد چو دریا زجای

جهانی کجا بود دینارگون

زگرد سپه گشت زنگارگون

زمین را نمودند چون لاله زار

پر از کشته کردند از خسته،خار

هوا گفتی آهن بپوشد همی

زمین گفتی از خون بجوشد همی

زنوک سنان ها میان هوا

زخاک پی اسب فرمان روا

ستاره تو گفتی که ریزان شده است

وگر هور تابان گریزان شده است

بدان گه که بر دشت برکینه خاست

فرستاد بهمن سوی چپ و راست

که یکسر سپه را به جنگ آورید

نخواهم کسی کو درنگ آورید

بکوشید تا یک تن از دشمنان

نمانند زنده از این بدنشان

زگفتار شاه،آن سپاه بزرگ

یکی گشت چون شیر و دیگر چوگرگ

یکی حلقه کرد آن شگفت اژدها

کزآن جان مردم نیابد رها

یکی مارجان گیر را برفراشت

یکی تیر دلدوز را برگماشت

چنان حلقه کردند بر سگزیان

که بیرون سواری نماند از میان

نهادند بر تیغ برنده دست

زخون یلان،خاک کردند پست

فرامرز با چند خویشان خویش

نهادند یکبارگی پای پیش

بنا آخت خود از سران نامدار

زخویشان پس پشت او ده سوار

درافتاد اندر میان سپاه

چو در خرمن افتاد باد سیاه

بدان روی کو خنگ را ره نمود

برآورد از آن روی،یکباره دود

از ایران سپه،مرد چندان بکشت

که در دسته تیغش افشرد مشت

چو بگذشت یک نیمه از تیره روز

زگردون فروگشت گیتی فروز

ازآن رو سیه مرد،هشتصد هزار

درآمد یکایک چو دریای قار

زبس چاک چاک و زبس دار وگیر

بنالید مریخ و کیوان پیر

تو گفتی نماندست برچرخ،هور

نه در مرد،نیرو نه در باره،زور

زکشته چنان گشت هر دو سپاه

که بر زندگان تنگ شد جایگاه

یکی تیغ بر کتف بانو گشسب

بیامد ولیکن نیفتاد از اسب

تخواره چو او را بدان سان بدید

باستاد بر سرش زخمی رسید

فراوان بکشتند از آن سرکشان

چنان روز را کس ندارد نشان

بخش ۱۸۶ - فرستادن بهمن،سیه مرد را بر سر راه فرامرز

چو بر زهره،تیره شب الماس کرد

هوا روز روشن،شب تار کرد

به هردو سپاه اندرآمد کمی

زهم بازگشتند هردو غمی

سیه مرد را شاه ایران بخواند

ابا او زهر در سخن ها براند

بدوگفت امشب برو با سپاه

برایشان زهر سو بگیرید راه

که دانم که امشب مر آن بدنژاد

همی روی بر راه خواهدنهاد

ازین رنج کامروز بر وی رسید

نیارد برین بوم و برآرمید

سیه مرد با نامور سی هزار

برفت و سر راه کرد استوار

فرامرز از آن روی با خواهران

چنین گفت کین رنج ما شد گران

زمانه به ما دست بد برگشاد

ازین بیش دیگر نباشیم شاد

نبینیم یکدیگران را دگر

مگر پیش دادار فیروزگر

شما را همان به که بیرون شوید

سر خویش گیرید واکنون روید

چه خوش داد فرزانه را پند راز

که امروز بگذشت و آینده باز

پدر کشتی و تخم کین کاشتی

پدر کشته را کی بود آشتی

به دشمن مرا بازدارید دست

نخواهم من از دست این دیو رست

زهرکس برآمد همی خون به جوش

زهر دل برآمد به زاری،خروش

بکندند پس عنبر مشکبوی

به پیشش نهادند بر خاک،روی

غریوان فرامرز و آن سرکشان

همه باد سرد از جگر برکشان

همی گفت هر کس که ای بخت ما

به دشمن سپردی سر وتخت ما

کنون روی از ماه پیکر متاب

چو برداشتی بی کران برشتاب

فرامرز را گفت با نو گشسب

که هرگز نبیند مرا پشت اسب

تو با دشمن اندر نبرد و ستیز

چگونه نماییم رو در گریز

حیاتم زبهر تو باید همی

روانم زمهر تو باشد همی

تو را گر یکی آسیب بر تن رسد

روا دارم آن به که برمن رسد

به جان گر هزاران نهیب آیدم

دل از مهر تو ناشکیب آیدم

بمان تا به پیش تو کشته شویم

به خاک و به خون در سرشته شویم

زگفتار او جان ودل خسته شد

زنوک مژه،درد،پیوسته شد

فرامرز سوگندشان داد باز

به روز سفید و شب دیرباز

به آذر گشسب و به وستا و زند

به جان و سر پهلوان بلند

که آغاز رفتن نمایید تیز

میارید پاسخ،مرا هیچ چیز

چنین گفت مر شاه را رهنمان

تن خویش با دشمنت برگران

به زور و بزرگی و مردی و هوش

چه با او برابر نباشی،مکوش

من امروز بی لشکر و رنج وساز

چگونه شوم پیش دشمن فراز

همانا مرا بهتر آید بسی

که از تخم رستم بماند کسی

بود کآورد روزدگار دگر

جهان را یکی داد دارد دگر

یکی بچه شیر دل پهلوان

پدید آید از کشور هندوان

چو باید که بر دست این دیو زاد

به خیره بدادیم جان ها به باد

ره هندوان پیش باید گرفت

جز آن راه دیگر نشاید گرفت

که آن بوم بر دوستان من اند

به کشور،همه بوستان من اند

شما را همه کس بود یاوری

چو رفتید کوته شود داوری

من و دشمن وگرز گردنکشان

از این رزم مانم به گیتی نشان

مرا تا یکی آلت کارزار

بماند کجا ترسم از شهریار

کنون گر زمانم سرآید همی

سرانجام گل بسته آید همی

کجا جاودانه به گیتی نماند

وگر ماند ازو داستان کس نراند

بخش ۱۸۷ - رفتن دختران رستم با پسران زواره در شب به راه هند وراه دادن سیه مرد،ایشان را

زبس رنگ و افسون و نیرنگ وفن

زپیشش برفتند آن چار تن

برفتند یک نیمه از تیره شب

نهانی زگفتارها بسته لب

بیامد سیه مرد با سی هزار

زگیلان،تبردار وزوبین گذار

شب تیره وهول دشمن به جای

فرو برده هریک به دست وبه پای

سیه مرد گفت ای سواران نیز

همانا که دارید راه گریز

زبهر شما راه دارم همی

شب تیره این است کارم همی

بگویید تا مردمان که اید

چنین خیره پویان زبهر چه اید

چو در پیش دیدند چندان سپاه

جز از راستی به ندیدند راه

چنین گفت دانای فرسوده سال

سوی کژی از هیچ گونه مبال

که کژی اگر چند گیرد فروغ

سرانجام،هرکس بداند دروغ

تخواره بدو گفت ای نیکنام

یکی از فرامرز دارم پیام

درودت همی گوید و بازگفت

سزد گر بمانی زکارم شکفت

که ما را زمانه چه آورد پیش

کنون چند کس را زخویشان خویش

فرستاده ام تا به بیرون روند

مگر زین بلا جان به بیرون برند

سزد گر نمایی یکی مردمی

کجا مردمی بهتر از آدمی

گر این چار تن را به شب ره دهی

سپاسی از این کار بر من نهی

که دانا یکی داستان زد درست

که نیکی به از بد که آید به مشت

اگر نه رسد که به کوه ای پسر

رسد باز مردم ابر یکدگر

کنون ما چهاریم بی رخت ویار

نبیره سرافراز زال سوار

دو دختند دخت جهان پهلوان

ز پشت زواره دو دخت جوان

سیه مرد بشنود و پاسخ فزود

به پاسخ بسی مهربانی نمود

که من پهلوان را یکی بنده ام

نگه دارم این پند تا زنده ام

فراموش کی گردد آن روزگار

که چون شد گریزان ازو شهریار

من ولشکرمن پیاده به دشت

زشه بازگشت وبه ما برگذشت

اگر خواستی او به شمشیر تیز

مرا با سپه کرده بد ریزریز

ولیکن نه چندان بزرگی نمود

که با او بزرگی توانم فزود

مرا با سپه بارگی دادو ساز

چنین آید از مردم سرفراز

دگر بر در نیمروز از معاف

گرفت ورها کرد بی کبرولاف

کنون گر به پاداش کوشم همی

دو چشم خرد را بپوشم همی

ولیکن بدان کم بود دستگاه

رسانیم نیکی بدان نیک خواه

به فر بزرگی بدانست شاه

که امشب یکایک ببرید راه

به شادی خرامید از ایدرکنون

که من شاه را خود نگویم که چون

ازوداشتند آن دلیران سپاس

چنین است پاداش نیکی شناس

به رفتن نیامد از ایشان درنگ

شب وروز،پویان به سان پلنگ

بریدند آن راه دشوار ودور

به کشمیر رفتند نزدیک صور

سیه مرد از آنجا سوی شه شتافت

بگفت آنکه در راه،کس را نیافت

چراغی که برخیزد از روی آب

برآید به سوزنده پر عقاب

بخش ۱۸۸ - گرفتار شدن فرامرز به دست غلامان بهمن

زدرگاه شاهی دمیدند نای

سپهبد به اسب اندر آورد پای

سواران او کمتر از پنچ صد

به گیتی چنین بد به مردم رسد

بدان اندکی پیش ایشان شدند

چوگل پیش باد گل افشان شدند

نگه کرد جاماسب اندر شمار

زدیده ببارید خون بر کنار

بدو گفت بهمن که این گریه چیست

چنین روز فرخ چه باید گریست

دلم گفت شاها پر از درد گشت

از این بی وفا اختران سردگشت

سرآمد فرامرز یل را زمان

دریغا بزرگان آن دودمان

به تندی بر او بانگ زد شاه زوش

بدو گفت کای پیر و بی مغز وهوش

تو را درد او کارگر بد به دل

ولیکن همی خور بپوشی به گل

تو دیریست تا مهربان ویی

شب وروز اندر عنان ویی

بفرمود تا حمله کردند شاه

چو موج روان و چو آب سیاه

برآمد چکاچاک تیرو تبر

یکی بیشه شد سرکشان را سپر

کجا خشت برنده چون نال شد

سپرها به کردار غربال شد

کجا تیرباران برآمد زشست

کس از زخم شست دلیران نرست

کجا شد سر نیزه ها جان ربای

درآورد هر در زمانش زجای

چو شد در هوا شست باز وکمند

تن زورمند از تکاور بکند

چو زوبین زیال دلیران برفت

روان ها زتن،راه رفتن گرفت

زبهر خورش گشت پران عقاب

بدان سان که پوشیده شد آفتاب

کمین کرد در دشت،مردارخوار

مراو را خورش سالیان ها سوار

سوار دلاور چو غران شدی

سرتیغ هندیش بران شدی

روان،راه رفتن گرفتیش هوش

به خون،مرگ گفتی که جانا مکوش

سر هر سنانی یکی جان ربود

زدل ها همی هوش پیکان ربود

فرامرز یل گرز را برکشید

جز از کوشش،آن روز چاره ندید

یکی خلعت افکند در دشت جنگ

زمین را زخون،چادر لعل رنگ

به هر حمله ای لشکری بردرید

به هر سطوه ای شد صفی ناپدید

زچندان بکشت از دلیران شاه

که نتوان شمردن همی سال وماه

به هر کس که بنهاد شمشیر دست

سوار وپیاده به هم برشکست

زخون،دسته گرز،مرجان شده

جهانی از آن زخم،بی جان شده

چنین تا سوارانش کشته شدند

همه با گل وخون سرشته شدند

نبودش کس جز غلامان خویش

شد ازبخت،نومید از جان خویش

به نومیدی اندر چه کوشش نمود

چو برگشته شد بخت،کوشش چه سود

پس آمد یکی زخم پیکان درشت

مرآن خنگ پروار او را بکشت

چو شد کشته در زیراو بارگی

نهاد اندرو روی بیچارگی

زره بر کمرگاه زد مرد جنگ

درآورد تیغ یلی را به چنگ

غلامانش ترکش فرو ریختند

پیاده شدند و برآویختند

شکسته شدش تیغ و گرز وکمند

کمان خواست آن نامدار بلند

چواز شست بگشاد برنده تیر

هم آورد او را اجل گفت میر

نه برگستوان،تیر او بازداشت

نه جز تیرگی دیگر کسی ساز داشت

زخون کرده چون چادر سرخ،دشت

چنان شد که پیرامنش زار گشت

دل بهمن از کار او شد به جوش

برآورد بر لشکر خود خروش

که یک مرد و چندین هزاران سوار

ندارید شرم از من و کردگار؟

سپاه از نکوهش برآشوفتند

به یک ره برآن چند تن کوفتند

در ایشان فتادند مردان مرد

چو در لاله زار اوفتد باد سرد

سپهبد فروماند خسته به جای

شکسته کمان و گسسته قبای

بینداخت یک ره کمان را زدست

سپر پیش بنهاد و بر سر نشست

چو حلقه شده گرد او بر سپاه

همی کرد هرکس بدو در نگاه

نه کس پیش رویش توانست گشت

نه نزدیک او نامداری بگشت

چو بهمن چنان دید فرزانه مرد

ابا سرکشان نزدش آهنگ کرد

همه ایستادند بالای او

سپر بود خاک سیه جای او

بزد تازیانه یکی بر سرش

ازآن تنگ دل شد همه لشکرش

سیه مرد را گفت دستش ببند

کزین نام یابی به گیتی بلند

بدو گفت شاها تو خواهی که من

شوم زشت نام اندرین انجمن

از آن پس کزو دیده ام مردمی

چه باید که او گردد از من غمی

نه مردم بود کو ندارد سپاس

خنک مرد نیکوی نیکی شناس

شه دیلمان را بفرمود شاه

که دستش ببند و نکوهش مخواه

به شه گفت هرگز مبادا که من

کنم زشت نام،این تن خویشتن

مرا با سپاه من آزاد کرد

سزای نکویی چه بیداد کرد

شد از خشم،مر شاه را سرخ،چشم

به رهام وگودرز گفتش به خشم

که باری نکرد او به تو مردمی

سزد گر به گفتار من بگروی

چنین داد پاسخ که با من نکرد

من از وی ندیدم نه گرم و نه سود

ولیکن بدانیم ماها بسی

نکویی نمودست با هرکسی

که گودرز را بستد از دست دیو

تهمتن به فرمان کیهان خدیو

همان بیژن گیو از بند چاه

رهانید اندر شبان سیاه

اگر شاه بیند نفرمایدم ک

ه این کار یک روز بگذایدم

به هرکس که فرمود شاه بلند

نکرد هیچ کس دست یل را به بند

بفرمود پس غلامان شاه

شدند از فرامرز یل،نیک خواه

ببستند دستش به کردار سنگ

نهادند بر گردنش پالهنگ

زد اندر گلستان کابل درخت

زپس کرد بر شاه و بر بیخ،سخت

فرامرزیل،مرده بر دار کرد

تن پیل وارش نگونسار کرد

درخت صلیبی و آیین او

زبهمن پدید آمد وکین او

چو ماند به گیتی،هنر،یادگار

نکویی بهست از صلیبی و دار

به گیتی نماند به جز نیک وبد

تو گر بد کنی،هم به تو بد رسد

پسر،سرنگونش بود داردان

پدر،سر به زندان آتش،روان

سران سپه جامه کردند چاک

به جای کله برنهادند خاک

زلشکر برآمد به زاری خروش

زدو دیده،خون دل آمدبه جوش

ز رستم همی خورد هرکس دریغ

که خورشید او ماند در زیر میغ

دریغ آن همه کار و کرداراو

به جای نیاکان ما کار او

اگر بشنود رستم پیلتن

به دخمه به خود بردرد او کفن

سرافراز گردان فرزانه مرد

سه روز اندرآن سوگ بودند ودرد

چهارم نکو دخمه ای ساختند

زکار سپهبد بپرداختند

نهادندش آنجا و گشتند باز

جهان را چنین است آیین وساز

نه چون راست گردد ازو شاد باش

نه گر کژ بگردد به فریاد باش

که هر دو همی بگذرد بی درنگ

تو از وی گهی شاد و گاهی به جنگ

بخش ۱۸۹ - خبر یافتن زال از کشته شدن فرامرز

به زال ستمدیده رفت آگهی

که گشت از فرامرز،گیتی تهی

بزد آه و بگسست از لب،نفس

همی زد سر خویش را بر قفس

همی گفت کای بیوفا روزگار

برآوردی از ما به یک ره دمار

همان خواهرانش خبر یافتند

زگیتی همه روی برتافتند

به خنجر بریدند عنبر کمند

به فندق شخودند بادام وقند

ز نرگس،شب وروز در ریختند

به مشک سیه خاک بربیختند

شب وروز،گریه شد کارشان

زدن دست بر سینه،کردارشان

هرآن کس کزین داستان یاد کرد

دلش گشت از کین بهمن به درد

زکار فرامرز پرداختیم

جهان ار ازین سوز بگداختیم

جهان ای برادر نماند به کس

دل اندر جهان آفرین بند وبس

بخش ۱۹۰ - سخن در بی وفایی روزگار

الا ای خرد مغز سخن

دلت برگسل زین سرای کهن

که او چون من و چون تو بسیار دید

نخواهد همی با کسی آرمید

اگر شهریاری، اگر پیشکار

تو اندر گذاری و او پایدار

چه با رنج باشی، چه با تاج و تخت

ببایدت بستن به فرجام، رخت

اگر آهنی، چرخ بگدازدت

چو گشتی کهن باز ننوازدت

چو سرو دلارای گردد به خم

خروشان شود نرگسان دژم

خمان چهره ارغوان زعفران

سبک مردم شاد گردد گران

بخسبد روان چون که بالا بخفت

تو تنها ممان زان که همراه رفت

اگر شهریاری، اگر زیردست

جز از خاک تیره نیابی نشست

کجا آن بزرگان با تاج و تخت

کجا آن سواران بیدار بخت

کجا آن خردمند و کندآوران

کجا آن سرافراز جنگی سران

همه خاک دارند بالین و خشت

خنک آن که جز تخم نیکی نکشت

بخش ۱۹۱ - سبب نظم کتاب

به نام تو ای داور بی نیاز

به جز تو نباشد کسی چاره ساز

تو خلاق و رزاق پروردگار

کنی بنده از لطف خود،رستگار

به غیر از وجود تو هستی کجاست

که هستی ما خود پرستی به ماست

هرآن کس که شد مرد یزدان پرست

کند هیچ خود را به امید،مست

به هستی یزدان گوا داده اند

از آن رستگاری به ما داده اند

درود فراوان بر ایشان بود

شک آرنده،بی شک پریشان بود

جهان،همچو مکتب سرایی بود

به هر مکتبی رهنمایی بود

کسی را که انسانیت یاد نیست

ستمگر ابر راه استاد نیست

به دین کیان،گاه آبادیان

ببستند در راه یزدان میان

بدادند یزدان پرستی رواج

هرآن کس که بودند با تخت و تاج

پی اندرپی آن را بیاراستند

ره حق به جان و به دل خواستند

که تا شت زراتشت با فرو نور

به فرمان یزدان نموده ظهور

ره حق،تمامی نمود آشکار

زدودست تاریکی از روزگار

هویداست بر هور گیتی فروز

که شب گردشش آورد،روی روز

به فرمان یزدان،شب تاره،ماه

شد از نور خورشید،پرتو نما

به مکتب فراوان دفتر تمام

نمودند زردشتی ای نیکنام

هرآن کس که در دفتر اول است

به نزدیک بسیار خوان،جاهل است

به خلق خدا هرکه خواهد گزند

ره رهبری را نکرده پسند

چه گویم زاوصاف هر راهبر

هویداست در نزد اهل نظر

بر این هم نشان،پادشاهان پیش

نهادند نام نکو بهر خویش

کسان ها که بودند یل، پهلوان

به باغ عدالت بدند باغبان

شهان،دادگستر،یلان،دادجو

به نیکی و پاکی راه نکو

به ما خاکیان بنده در هر اساس

به هستی شاهان خدا را سپاس

خصوص این زمان،شکر لازم تر است

گلستان انصاف،خرم تر است

مظفرشه بافرین شاه ماست

شه دادگستر نیا در نیاست

به عدل است کسری و جمشید فر

به هر دانش و حکمت و هر هنر

به نیکی او شاهد است این نشان

خدا لایقش کرده تخت کیان

به دنیا ورا نام دشمن مباد

اگر دشمنی هست ایمن مباد

همی خواستاریم ما از خدا

که باکام جاوید بد شاه ما

دل دوستان شه در روزگار

به شادی شکفته چوگل در بهار

زبعد ثنا،داستان کتاب

بیان می کنم من ابر هر حساب

که روزی من و چند یاران من

زبهر فرامرز یل بد سخن

به مردانگی یل کابلی

به هندوستان و به هر منزلی

به رزم دلیران وپیلان وشیر

همه هند شد زیر دست دلیر

برهمن به که، فیلسوف زمان

بشد با یل شیردل،هم زبان

زکار زمانه بدادش خبر

که ایام فتح است ای شیر نر

به چندان نمودن سئوال و جواب

کدام وقت بخت آورد رو به خواب

چگون تخم رستم،یل ارجمند

به مردانگی بیخ جادو بکند

مرا شوق بگرفت از آن داستان

که من چاپ کردم به هندوستان

نمودم به هر جانبی جستجو

به ایران و هندوستان، چارسو

به صورت زبهر کتابم سفر

به بمبایی از هر کتابم نظر

به ایران طلب کردم ایضا کتاب

ابر هر کتابی بدیدم حساب

که از زادن شیر تا وقت دار

به دستم بیامد کتابی چهار

به صد رنج و سختی نمودم تمام

که از دیدنش قلب شد شادکام

کتاب خجسته نمودم به چاپ

که یادم بیارند با قلب صاف

نه از بهر زرکردم این کارکرد

دل من سرشوق،اظهارکرد

که هم کار نیک است هم نام نیک

به قول دل خود شدم من شریک

به صد رنج آوردم این را به دست

به غیبت مبادا بسازید پست

بخوانید هرکس کتاب عیان

به راه خداوند دین کیان

اگر سهو باشد به اصلاح آن

بکوشید سازید عیبش نهان

که من آن زمانه نکردم نظر

از این داستانم نبودم خبر

بخواندم به صد محنت از هرمقام

به افزون کتاب این نمودم تمام

بود یادگار،این بسی روزگار

به امید بنهاده ام یادگار

یقینم پی اندرپی انسان،نیک

جز از نیک گویی نگردند شریک

بخواهید اگر نام این خاکسار

بود رستمم نام در روزگار

پدر،نام،بهرام،ابن سروش

ملقب به تفتی ایا نیک هوش

فقط خواهش من بود یک سخن

بخواهید آمرزش از ذوالهنن

اگر سال تاریخ جویی ز من

به یزدگرد برخوان به دفتر سخن

هزار و دو صد بود هفتاد و پنج

که آمد به دست این گران مایه گنج

سخن گوی این نظم بحر کتاب

اگر خواستی نا او هم بیاب

خودم خسرو و باب،کاووس کی

کنید یادم از نیکویی،نیک پی

اگر سهوی از جزو این گفته است

ببخشید این در ناسفته است

به مکتب،کسی را که نابود تام

از این به چه گوید به غیر از سلام

هرآن کس بخواند مر او این کتاب

اول،شوق و آخر،دو چشمش پرآب

بخش ۱۹۲ - مناجات شهریار مرحوم خدابخش

ایا قادر پاک ودانای راز

تویی خالق وقادر کارساز

تواز قدرت خویش گشتی پدید

تو دادی در بسته ها را کلید

تو کردی مراین طاق زرین،عیان

منقش نموده بر او اختران

درخشان شده هریک اندر سپهر

چو مریخ و ناهید و برجیس ومهر

به خور دادی این پرتو و نور وسوز

زصنعت شده ماه،عالم فروز

به شب،نور بدر وبه روز،آفتاب

زمشرق به مغرب گرفته شتاب

زدریای صنعت یکی قطره ای

نیارم که وصفش کنم ذره ای

زصنعت چه گویم ایا بی نیاز

کریم جهان داور و چاره ساز

زحکم تو انسان و وحش وطیور

ابر خاک گشتند هریک ظهور

زمهر تو هریک به رنگ دگر

شده شادمان و برآورده سر

زصنع تو دانندگان جهان

همه تاب گشتند وبی تاب وجان

زلطف تو یک چوب خشک از زمین

شود سرو آزاده نازنین

زیک قطره آب منی،پیکری

بسازی که گردد به مه،دلبری

شود راست قامت چو سرو سهی

ابا هوش و با زیب وبا فرهی

به جز تو که آرد به یک قطره آب

دهد جان که گردد ابا نوش تاب

نباتات کانی و وحش وطیور

چه انسان چه حیوان چه از مارومور

ثناخوان شده دایم از قدرتت

همه چشم دارند از رحمتت

به ویژه مرین بنده پرگناه

که در جرم سختی شد عمرم تباه

ببودم همیشه گرفتارآز

زرشک وطمع بود ما را نیاز

نه پایی نهادم ابر راه تو

به بودم به یک ذره آگاه تو

زحکم تو گردن برون تافتم

به راه پیمبر نه بشتافتم

نه گفتم دمی ذکرت ای کردگار

نه بشناختم مرد طاعت گذار

به گفتار دانای با فر وهوش

نه بگشادم از غفلت و خواب،گوش

چو کارم به چون وچرا در گذشت

گناهم زاندازه ها درگذشت

به هر ره که رفتم،درم بسته شد

روان توانم زتن خسته شد

شبی خفتم از بهر آرام وخواب

شد از کار زشتم دو دیده پرآب

نشد چیره بر من همی خواب ناز

زخوابم همی داشت اندیشه باز

در این فکر بودم که پیش خدا

چه عذرآورم تا ببخشد گناه

به بیچارگی سوی درمان شدم

چواز کار خود زاروحیران شدم

به آخر چنین گشت راهم قرار

که باید زجانم برآرم دمار

بیاوردم آن زهر قاتل به دست

که آرد ابر جان آدم شکست

بخوردم که تا جان شیرین زتن

برآید رود رویم اندر چمن

زصنعت نشد زهر کاریگرم

روانم برون نامد از پیکرم

زحکم تو ای کردگار جهان

هرآنچه بخواهی نباشد جزآن

در اندیشه بودم همی بهرآن

چه خواهد شدن حال واحوالمان

که خواب از روانم همی چیره گشت

به چشمم همی روشنی تیره گشت

زهاتف رسیدم ندایی به گوش

به نزدیکم آمد خجسته سروش

یکی مرد دیدم چو سرو سهی

ابا فرو آئین شاهنشهی

تو گویی که خورشید رخشنده بود

ویا آنکه ناهید تابنده بود

به دستش یکی جام بد آهنین

نهاد آنگهی جام را بر زمین

زمین گشت لرزان و جانم نماند

به تن،تاب وتوش وروانم نماند

زهیبت فرورفت پایم به گل

همی بودم از حال خود منفعل

در این فکر بودم که تا گفتگو

کند با من آن سرو خوش رنگ و بو

که ناگه به من بانگ زد آن چنان

که از تن پریدم روان وتوان

یکی کار کردی که تا جادوان

به دنیا و عقبی بمانی نهان

شدستی زجان،سیر و خوردی چو زهر

گرفت از تو یزدان بخشنده، قهر

همی زیر این جام، جای تو گشت

رهایی نیابی از این کوه ودشت

چو رفتی تو بر راه اهریمنی

بود روزی تو همه ریمنی

نکردی تو کاری که یابی رها

گرفتار گشتی به دام بلا

نه عقبی شناسی و نه مال کسان

نبودی شناسای پیغمبران

نه حق را شناسی و نه بنده را

نگشتی ره راست،پوینده را

به حال ضعیفان و بیچارگان

ستم کردی ای مرد نامهربان

نکردی تو کاری که یارآیدت

به سختی در اینجا به کار آیدت

درآن دم که آرند حساب تو پیش

نبینی به جز کار وکردار خویش

چه گویی جواب و سئوال،آن زمان

پس وپیش تو گشته موج گران

نه راه گریز است ونه زور وزر

نباشد کسی مر تو را راهبر

جهانت دمادم خبر می دهد

خبر از رحیل سفر می دهد

از این خواب،یک دم برون آرهوش

همی از دل خود برآور خروش

شب وروز،ذکر خدای جهان

بخوان تا ببخشد چو تو گمرهان

بگفت این وگشت از دو چشمم نهان

پدیدآمد آنگه یکی بد نشان

بسی زشت و بد شکل و پتیاره بود

به دستش یکی تیغ خونخواره بود

از آن سهمگین پیکر وروی او

ازآن هیبت و دست و بازوی او

به لرزه درآمد همی پیکرم

بپرید هوش وروان از سرم

زجا جستم و بر نشستم دمی

نبودی کسی نزد من آدمی

درآن دم بسی سخت و ترسان شدم

به کردار خود سخت پیچان شدم

همی باشم از عفوت امیدوار

چو مجرم که خواهد به جان،زینهار

ببخشای بر مابه روز حساب

نبیند همی روح و جانم عذاب

به پادافره این گناهم مگیر

تو ای داور پاک پوزش پذیر

پشیمان شدم من زکردار خویش

زشرمت همی سرفکندم به پیش

زدریای عصیان تنم غرق گشت

چوموری که افتاده باشد به طشت

خدایا فتادم،تویی دستگیر

تویی یار بیچارگان و فقیر

چو افتادم همچون خری در وحل

زمهرت گشادم همی چشم ودل

که گیری تو دستم زلطف و ز رحم

تو گر دست گیری،نداریم وهم

ایا نور چشم جهان بین پسر

رضاباش بر سرنوشت وقدر

گر از دهر،محنت بیابی و رنج

مشو هیچ غمگین زکار سپنج

بکن صبر ودل بر خداوند بند

نشیب ونگون را کند حق بلند

دوصد وای بر حال آن مردمان

که از زهر،خود را کشند از نهان

ویا آن که خود را به دریا وچاه

کند غرق تا گرددش جان،تباه

و یا آن کسی کز فراز و نشیب

تن خویشتن بفکند از نهیب

که از خوار و زاری برآیدش جان

نباشد به تقدیر خود شادمان

هرآن کس بدین گونه خود را کشد

سرش همت خالی زهوش وخرد

به دنیای او شوربختی بود

به عقبای او رنج وسختی بود

روانش گرفتار باشد مدام

به زیر یکی آهنین تیره جام

نیابد به تا روز محشر رها

همیشه بود در دم اژدها

اگر غم ببینی به دنیا،مرنج

که ما راست دایم نگهبان گنج

صبوری کن ودل به یزدان ببند

که او پادشاهست ونیکی پسند

صبوری،کلید در بسته است

صبوری،دوای دلی خسته است

گر از کارها صبر پیش آوری

بسی بر نیاید کزو برخوری

شتابی چو تیغ و نبرد زره

صبوری به آسان گشاید گره

مکن چشم حسرت به جاه کسان

نه بر مال و لبس وکلاه کسان

مبر رشک بر ناز وشادی کس

اگر نیست بر عشرتت دسترس

غم و شادمانی بود همچوباد

مکن ای پسر از غم وناز،یاد

اگر چرخ گردون وگردان سپهر

به قهر از تو برد به یکباره مهر

مبادا که از تن،برون جان پاک

کنون تا شوی غیب در زیرخاک

مخور زهر و تریاک وتن را به چاه

میفکن که گردد روانت تباه

ایا مرد دانای به روزگار

نیوش این نصیحت تو از شهریار

خدایا ابر درگهت شهریار

دو چشمش گشاده همی ز انتظار

که از بحر رحمت ببخشی گناه

به عقبی نگردد روانش تباه

ابر روی نیکان بود پاک روز

چوپاکان بود شاد و محشر فروز

تو بخشی گنهکارگان اثیم

تویی قادر و کردگار رحیم

ایا خالق عقل وادراک وهوش

ابر آستانت برآرم خروش

به حق بزرگیت ای لایزال

که بر شاه دادی تو جاه وجلال

به حق زراتشت و اسفنتمان

که آورد دین بهی در جهان

ازو دور شد کژی و کاستی

بکرد آشکارا ره راستی

به دستور آذارباد گزین

که بر روح پاکش هزار آفرین

به اسفندیار،آن شه نوجوان

که بربست بر راه یزدان میان

پرستندگان بت هندو چین

تهی کرد از جان ایشان زمین

به زاری طفلان بی مام وباب

به زجر ضعیفان بی تو ش وتاب

به آه فقیران بی آب ونان

به تیمار اندوه بیچارگان

به تیر و به کیوان و ناهید ومهر

به بهرام و برجیس و ماه وسپهر

به دستور نیکو منش شهردین

که او بسته دارد کمر بهر دین

به بهرامش آن موبد راستگو

به کیخسرو وآفریدون گو

به سی وسه امشاسفندان پاک

به نارو به باد و به آب وبه خاک

که از جرم و سختی مر او را رهان

به عقبی روانم شود شادمان

در این دهرم از رنج،آزاد دار

به گنج قناعت دلم شاد دار

زبعد وفاتم زمن یادگار

بمانند فرزند شایسته کار

زنور عبادت شکوفد دلم

نبینم زمانی ملال والم

به تا آن دمی کآیدم مرگ،پیش

نباشد دمی قلبم ازدرد،ریش

چو گردد برون ازتنم جان پاک

گسسته عنصر آب وخاک

به آسانم از تن برآید روان

روانم رود شادمان زان جهان

به مینو حضور زراتشت پاک

روانم بود همچو خور،تابناک

کریما به هردر تویی یارما

به هر در کنی شاد،بازارما

اگر یارگردی ویاری دهی

مرا در جهان کامکاری دهی

منم بی کس وبنده بی هنر

تویی خالق و قادر جان وسر

منم بنده سوگوار علیل

طبیبی توای کردگار جلیل

زجرم و گنه شد دلم سوگوار

چو شخصی که شد جان و چشمش نزار

طبیبی تو ای داور کبریا

زلطفت یکی درد ما را دوا

دل ومغز و جانم شد از جرم،ریش

ز رحمت یکی مرهم آور به پیش

که از مرهم عفو تو درد من

شفا یابد ای داور ذوالمنن

زرحمت تو کن درد مارا دوا

کنی شاد وخرم به هردو سرا

به غیر از تو یاری نخواهم زکس

تو بیچارگان را دهی دسترس

مناجات این بنده خاکسار

هرآن کس که خواند مرادش برآر

نویسنده را شاد و بی غم بدار

وجودش زآلام،سالم بدار

هم آن کو خدا مرزی و روحش شاد

ابر شهریار خدابخش داد

درین دار دنیا دلش شاد باد

ز پیشش غم و درد،دوری کناد

روانش به مینو بود سرفراز

امیدم چنین باشد ای بی نیاز

به خرداد روز و به خرداد ماه

به وجد آمدم دل زعشق اله

سرایندهٔ فرامرزنامه

فرامرزنامه