معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ نظیری نیشابوری

محمدحسین نظیری نیشابوری (زادهٔ نیمهٔ دوم سدهٔ دهم هجری قمری در نیشابور، درگذشتهٔ ۱۰۲۱ هجری قمری در آگرهٔ هند) از شاعران مؤلف و صاحب سبک تاریخ شعر پارسی به‌شمار می‌رود که بر جریانات شعری معاصر و بعد از خود تأثیری عمیق نهاد. وی پس از گذراندن تحصیلات، به شاعری روی آورد و برای آزمودن طبع، به کاشان که از مراکز مهم شعر پارسی در آن روزگار و محل تجمع شاعران سبک وقوع بود روی آورد و در چند مجلس طرح شعر بر شاعران معتبر سبک وقوع پیروز شد و سپس عازم هند گردید. وی با پیوستن به دربار جهانگیر شاه گورکانی هند و سپس بارگاه سپهسالار او خان خانان به ثروتی افسانه‌ای دست یافت و مهم‌ترین شاهکارهایش را در سال‌های اقامت در هند آفرید تا آنکه به سال ۱۰۲۱ قمری در شهر آگره در اوج ثروت، شهرت، حرمت و محبوبیت درگذشت.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : اذا ماشئت ان تحیی حیوة حلوة المحیا

شمارهٔ ۲ : مانند سراب بند بر پا

شمارهٔ ۳ : در پرده ره ندادند وقت سخن صبا را

شمارهٔ ۴ : زبان پیام هوس داشت شستم انشا را

شمارهٔ ۵ : تو اگر ز کعبه راندی، و گر از بهشت ما را

شمارهٔ ۶ : برای خشت خم خوبیم گو آن پیر ترسا را

شمارهٔ ۷ : ای کرده خراب خانه‌ها را

شمارهٔ ۸ : ز شهر دوست می‌آیم پیام عشق بر لب‌ها

شمارهٔ ۹ : طعم هلاهل می‌دهد زهر فراقت آب را

شمارهٔ ۱۰ : دارد ز غمزه حجت قاطع حبیب ما

شمارهٔ ۱۱ : شرم می‌آید ز قاصد طفل محبوب مرا

شمارهٔ ۱۲ : بگذر از عشق که نه خطوه نه گامست اینجا

شمارهٔ ۱۳ : به زیر هر بن مو چشم روشنی‌ست مرا

شمارهٔ ۱۴ : صفا از عقده دل‌هاست آن زلف معقد را

شمارهٔ ۱۵ : نه عدم بود و نی وجود اینجا

شمارهٔ ۱۶ : طاعت ما نیست غیر از ورزش پندار ما

شمارهٔ ۱۷ : بر فلک تابد مسیحا رشته زنار ما

شمارهٔ ۱۸ : نشسته در ظلمم با قمر چه کار مرا

شمارهٔ ۱۹ : نگاه گم شده در راه کوی یار مرا

شمارهٔ ۲۰ : چه منت از مدد روزگار بر سر ما

شمارهٔ ۲۱ : دیدمش در دل نهفتم آه بی‌تأثیر را

شمارهٔ ۲۲ : چند از مؤذن بشنوم توحید شرک‌آمیز را

شمارهٔ ۲۳ : ز بس بود دل خود کام ناسپاس مرا

شمارهٔ ۲۴ : با شهپر عنقا چه نوا بال مگس را

شمارهٔ ۲۵ : کردم ز شکوه منع دل زار خویش را

شمارهٔ ۲۶ : غبار از دل به مژگان روبم و بینم نشانش را

شمارهٔ ۲۷ : بانگ نی می برد ز هوش مرا

شمارهٔ ۲۸ : فراق دوستان بسیار پیش آمد دل ما را

شمارهٔ ۲۹ : ای از کرم نریخته خون سبیل را

شمارهٔ ۳۰ : در خور اگر نییم می لعل فام را

شمارهٔ ۳۱ : مستی ربوده از کف هستی زمام ما

شمارهٔ ۳۲ : تمکین خرد برد ز سر شور و شرم را

شمارهٔ ۳۳ : ساقی بشو دورنگی امید و بیم را

شمارهٔ ۳۴ : بر رخ شکستم از خطا رنگ امید و بیم را

شمارهٔ ۳۵ : پروانه ایم و شعله بود آشیان ما

شمارهٔ ۳۶ : ز حرمانم غمی در خاطر یاران شود پیدا

شمارهٔ ۳۷ : ز عاشق می شود معشوق را نام و نشان پیدا

شمارهٔ ۳۸ : گل خلعت نو داد دگر شاخ کهن را

شمارهٔ ۳۹ : جز نام صنم نقش مکن لوح جبین را

شمارهٔ ۴۰ : دلا گداز که آیینه کرده سنگ تو را

شمارهٔ ۴۱ : به صاف صبح نگه کن سر سبو بگشا

شمارهٔ ۴۲ : امشب خوش آشناست به رویش نگاه ما

شمارهٔ ۴۳ : هرگه رقم کنم به تو عذر گناه را

شمارهٔ ۴۴ : از چاه غبغبش به درآورده ماه را

شمارهٔ ۴۵ : از کف نمی دهد دل آسان ربوده را

شمارهٔ ۴۶ : تا به کی بر خرقه بندم جسم غم فرسوده را

شمارهٔ ۴۷ : نظر بر روی او دزدیده بگشا

شمارهٔ ۴۸ : از پی آشوب ما، در زلف دارد شانه را

شمارهٔ ۴۹ : نیست زین مزرع آب و دانه ما

شمارهٔ ۵۰ : ازین ویرانه تر می خواستم ویرانه خود را

شمارهٔ ۵۱ : هر روز جویم آب رخ روز رفته را

شمارهٔ ۵۲ : به بریدن نرود ذوق تو ز اندیشه ما

شمارهٔ ۵۳ : دل شکسته بود تحفه خزینه ما

شمارهٔ ۵۴ : آن که بر ما رقم کین زده از کینه ما

شمارهٔ ۵۵ : گر به سخن درآورم عشق سخن سرای را

شمارهٔ ۵۶ : زیستم بس که به تدبیر خود از خامی‌ها

شمارهٔ ۵۷ : به غیر از رنگ و بویی نیست این عشق مجازی را

شمارهٔ ۵۸ : کجا بودی که امشب سوختی آزرده جانی را

شمارهٔ ۵۹ : ادب گرفته عنان خمار و مستی ما

شمارهٔ ۶۰ : خانه در کوی مغان کردم خراب

شمارهٔ ۶۱ : آن که شب داد توبه ام ز شراب

شمارهٔ ۶۲ : چون غنچه دل مبند و چو بو بر هوا متاب

شمارهٔ ۶۳ : سحر منادی بلبل به گلستان دریاب

شمارهٔ ۶۴ : عشق دهد با دل شوریده تاب

شمارهٔ ۶۵ : میم در جام و ماهم تا سحر بر روزنست امشب

شمارهٔ ۶۶ : سبزه عیش ز بوم و بر هجران مطلب

شمارهٔ ۶۷ : می باش و از مزاج حریفان نشان طلب

شمارهٔ ۶۸ : عشق تو بند علایق ز ره ما برداشت

شمارهٔ ۶۹ : صافی شوم از کون که در درد صفا نیست

شمارهٔ ۷۰ : ناله ما نغمه اهل نوا را گرم ساخت

شمارهٔ ۷۱ : آن دهد در گریه پند ما که با ما دشمن است

شمارهٔ ۷۲ : گر شرر گر شعله هرجا گشت پیدا آتش است

شمارهٔ ۷۳ : نشاط عید گدا عجب پادشا بشکست

شمارهٔ ۷۴ : نظر به ظاهر و صیاد در خفا خفتست

شمارهٔ ۷۵ : گریزد از صف ما هر که مرد غوغا نیست

شمارهٔ ۷۶ : حریف دردی و صافی نیی خطا اینجاست

شمارهٔ ۷۷ : بی تو دوشم در درازی از شب یلدا گذشت

شمارهٔ ۷۸ : امروز آنچه تاج سر ماست دست ماست

شمارهٔ ۷۹ : این نخل که از چشمه جان رسته که کشتست؟

شمارهٔ ۸۰ : در شهر ما به دولت عشق احتیاج نیست

شمارهٔ ۸۱ : آنچه رحم از دل برد تأثیر فریاد منست

شمارهٔ ۸۲ : پیش مشتاق تو ویرانه و آباد یکی است

شمارهٔ ۸۳ : به حرف اهل غرض قرب و بعد ما بندست

شمارهٔ ۸۴ : فخر والانسبتان از بند اوست

شمارهٔ ۸۵ : لخت دل بر جیب و جیبم بر کنار افتاده است

شمارهٔ ۸۶ : ره حریف گرفتم که شیشه یار منست

شمارهٔ ۸۷ : هر که را معنی نمی خیزد ز دل گفتار نیست

شمارهٔ ۸۸ : یک آه گرم صیقل زنگار عالمست

شمارهٔ ۸۹ : دلی دارم که طاقت کار او نیست

شمارهٔ ۹۰ : معشوقه من قبله نما قبله نظر گشت

شمارهٔ ۹۱ : جز محبت، هرچه بردم سود در محشر نداشت

شمارهٔ ۹۲ : عشق است که علم دو جهان مختصر اوست

شمارهٔ ۹۳ : خواهم این بستان پرغم را به شوری درشکست

شمارهٔ ۹۴ : دل به قرب و بعد ازو مهجور نیست

شمارهٔ ۹۵ : عشق عصیانست اگر مستور نیست

شمارهٔ ۹۶ : هیچ راز از دیده صاحب تمیزان دور نیست

شمارهٔ ۹۷ : هرکس شهید آن مژه های درازنیست

شمارهٔ ۹۸ : گشت دوزخ شرری ز آتش سودایش ریخت

شمارهٔ ۹۹ : قرعه بر وصل زند دیده و سامانش نیست

شمارهٔ ۱۰۰ : هرکه نوشید می شوق تو نسیانش نیست

شمارهٔ ۱۰۱ : خمار می به لبم قفل زد ایاغ کجاست؟

شمارهٔ ۱۰۲ : بی عشق عقل را هنری در دماغ نیست

شمارهٔ ۱۰۳ : هجران نمکی سودو به داغ دل ما ریخت

شمارهٔ ۱۰۴ : به شرح حالت من نامه ها در اطرافست

شمارهٔ ۱۰۵ : کس ننمود جرعه‌ای کز جگرم گزک نخواست

شمارهٔ ۱۰۶ : چنان ز خانه برون رفتنم به دل ننگ است

شمارهٔ ۱۰۷ : زهی نسخه آفرینش جمالت

شمارهٔ ۱۰۸ : تو را به کعبه مرا کار با دل افتادست

شمارهٔ ۱۰۹ : در خون دیده گشته تنم بسمل تو نیست

شمارهٔ ۱۱۰ : گه تجلی مانع است و گاه هجران حایل است

شمارهٔ ۱۱۱ : ذوقی به کمالست و وصالی به دوامست

شمارهٔ ۱۱۲ : نشست پهلوی من وز رقیب جام گرفت

شمارهٔ ۱۱۳ : عشق را کام به عهد دل خود کام تو نیست

شمارهٔ ۱۱۴ : اخترشناس در روش بخت من گم است

شمارهٔ ۱۱۵ : بویی از آن دو سلسله خم به خم گذشت

شمارهٔ ۱۱۶ : فرحی نیست که در پهلوی آن صد غم نیست

شمارهٔ ۱۱۷ : گر کند گیتی وفایی با وفاداران خوش است

شمارهٔ ۱۱۸ : بیا که مردم و بر راه چشم جان بازست

شمارهٔ ۱۱۹ : ابری به نظر آمد و برقی ز میان جست

شمارهٔ ۱۲۰ : هین قدح، شمع شبستان این است

شمارهٔ ۱۲۱ : زبان طعنه ما کوته از بریدن نیست

شمارهٔ ۱۲۲ : داغ دل در عشق افسردن نمی‌داند که چیست

شمارهٔ ۱۲۳ : هوا بدیهه رسانست و باغ موزون است

شمارهٔ ۱۲۴ : محبت تو به هر دل نشست کین ننشست

شمارهٔ ۱۲۵ : بختم این بس که مشتری شده دوست

شمارهٔ ۱۲۶ : باز دل جایی گل دیوانگی بو کرده است

شمارهٔ ۱۲۷ : خوی شه عربده جو افتادست

شمارهٔ ۱۲۸ : داند اخلاص مرا وز حال من آگاه نیست

شمارهٔ ۱۲۹ : این پیش خیل کج کلهان از سپاه کیست؟

شمارهٔ ۱۳۰ : شهر ویران شده گریه مستانه ماست

شمارهٔ ۱۳۱ : جمال ساقی ما در ضمیر لاله گذشت

شمارهٔ ۱۳۲ : شب از فسانه ام ز جنون خانه پر شدست

شمارهٔ ۱۳۳ : گل بیداد دسته بسته اوست

شمارهٔ ۱۳۴ : دل که جمعست غم بی سر و سامانی نیست

شمارهٔ ۱۳۵ : شور چمن ز نغمه آزادی من است

شمارهٔ ۱۳۶ : آن که صد نامه ما خواند و جوابی ننوشت

شمارهٔ ۱۳۷ : جزای حسن عمل در شریعت عربیست

شمارهٔ ۱۳۸ : غیر من در پس این پرده سخن سازی هست

شمارهٔ ۱۳۹ : عشق مرا زبان حکایت بریدنیست

شمارهٔ ۱۴۰ : رفتی به بزم غیر و نکونامی تو رفت

شمارهٔ ۱۴۱ : عطاش را نه صوابست و نه خطا باعث

شمارهٔ ۱۴۲ : بر طبع ساده زود شود خوشگوار بحث

شمارهٔ ۱۴۳ : فسون خط تو پیغام بعثت و شب داج

شمارهٔ ۱۴۴ : ای کعبه که گردت ننشیند به صفا هیچ

شمارهٔ ۱۴۵ : گوش گل می‌درد از مژده هنگام صبوح

شمارهٔ ۱۴۶ : دهل و نای دریدیم به آوازه صبح

شمارهٔ ۱۴۷ : مانده ام با دلی از هجر عزیزان مجروح

شمارهٔ ۱۴۸ : چگونه نام تو آریم بر زبان گستاخ

شمارهٔ ۱۴۹ : چو نیست حد که به بالین نهیم سر گستاخ

شمارهٔ ۱۵۰ : بیگانه چون رود به در آشنا رود

شمارهٔ ۱۵۱ : بر قفا چشمت نمی افتد چو این در واشود

شمارهٔ ۱۵۲ : دوران می حسرت همه در ساغر ما کرد

شمارهٔ ۱۵۳ : می‌روم جایی که غم آنجا ز دل‌ها می‌رود

شمارهٔ ۱۵۴ : هر سحر سلسله از پای سحر بگشایند

شمارهٔ ۱۵۵ : مجلس چو بر شکست تماشا به ما رسید

شمارهٔ ۱۵۶ : در آشیان ما پر و بال هما رسید

شمارهٔ ۱۵۷ : در به روی عیش تا بستیم دیگر وانشد

شمارهٔ ۱۵۸ : آن بخت فتنه جو که تو دیدی به خواب شد

شمارهٔ ۱۵۹ : گر تشنه بر سر خم میرم عجب نباشد

شمارهٔ ۱۶۰ : چه شور بود؟ که عشقت به من کرامت کرد

شمارهٔ ۱۶۱ : ناله را نیست اثر کز تو شکایت دارد

شمارهٔ ۱۶۲ : به هوش سیر چمن کن که شاهدان مستند

شمارهٔ ۱۶۳ : نه دل آزاد پای بست شود

شمارهٔ ۱۶۴ : چه خوست کاین دل کافر نهاد من دارد

شمارهٔ ۱۶۵ : هوس چو دیر کشد شعله در نهاد افتد

شمارهٔ ۱۶۶ : هوس پروانه است اما به گرد دود می‌گردد

شمارهٔ ۱۶۷ : عالم از عشق در وجود آمد

شمارهٔ ۱۶۸ : روز ازلم بود به نابود نهفتند

شمارهٔ ۱۶۹ : شمع را زنده دلی در شب تار آخر شد

شمارهٔ ۱۷۰ : کمال عاشقی حیرانی دیدار می‌آرد

شمارهٔ ۱۷۱ : آن را که قبول تو خریدار نباشد

شمارهٔ ۱۷۲ : دوشینه سرودی دل افگار برآورد

شمارهٔ ۱۷۳ : نشان آن که کردم قطع امید از دیار خود

شمارهٔ ۱۷۴ : ز نکهت سحری شوق یار می‌خیزد

شمارهٔ ۱۷۵ : جهان جوان شد و عقد بهار می‌بندد

شمارهٔ ۱۷۶ : بزمت غم بار ما ندارد

شمارهٔ ۱۷۷ : باز نرگس را گلستان صاحب افسر کند

شمارهٔ ۱۷۸ : وقت شد سبزه فرش در پیچد

شمارهٔ ۱۷۹ : هنوز راه نگاهم به بام و در ندهند

شمارهٔ ۱۸۰ : باعث راندنم از بزم بجز عار نبود

شمارهٔ ۱۸۱ : محبت با دل غم دیده الفت بیشتر گیرد

شمارهٔ ۱۸۲ : دلم از ناله خوش گردید امید اثر باشد

شمارهٔ ۱۸۳ : کسی که تشنهٔ وصل است با کوثر نمی‌سازد

شمارهٔ ۱۸۴ : بیا که بی تو غم از خاطرم به در نرود

شمارهٔ ۱۸۵ : ما بید بوستانیم، ما را ثمر نباشد

شمارهٔ ۱۸۶ : صبحی بنال راه فلک برنبسته‌اند

شمارهٔ ۱۸۷ : امشب چمن از گریه ما تازه و تر بود

شمارهٔ ۱۸۸ : ذوقی ز می نزاد که صد شور و شر نشد

شمارهٔ ۱۸۹ : پیران که دقع قبض طباشیر برده‌اند

شمارهٔ ۱۹۰ : این جا نه بهر سنگ سیه نور فروشند

شمارهٔ ۱۹۱ : با آنکه ز مهرش به دلم حور نگنجد

شمارهٔ ۱۹۲ : روز از آن آید که با صد خواریم بر در کشد

شمارهٔ ۱۹۳ : پایمالم فتنه‌ای را هر که در شور آورد

شمارهٔ ۱۹۴ : به گوشم از پریدن‌های چشم آواز می‌آید

شمارهٔ ۱۹۵ : آمد دگر به صلح و در فتنه باز کرد

شمارهٔ ۱۹۶ : آخر به من آن مغ بچه هم کیش برآمد

شمارهٔ ۱۹۷ : یغمای تو دستی به کم و بیش برآورد

شمارهٔ ۱۹۸ : افسانه شیرین مرا گوش نکردند

شمارهٔ ۱۹۹ : به دل ز شوق تو چون ناله در سماع آید

شمارهٔ ۲۰۰ : به هجر و وصل دلم الفت و نزاع ندارد

شمارهٔ ۲۰۱ : درین دیار عجب مطربان یک رنگند

شمارهٔ ۲۰۲ : پس از نه مه جهان را دامن عیشی به چنگ افتد

شمارهٔ ۲۰۳ : بی تو بر بال و پر مرغان گلستان تنگ بود

شمارهٔ ۲۰۴ : گل آمد و لعلم ز دل سنگ برآورد

شمارهٔ ۲۰۵ : من آن صیدم که هرکس را نظر بر حال من افتد

شمارهٔ ۲۰۶ : کس چو من نیست که پیش نظر از دل برود

شمارهٔ ۲۰۷ : این کعبه را بنا نه به باطل نهاده‌اند

شمارهٔ ۲۰۸ : عشقست طلسمی که در و بام ندارد

شمارهٔ ۲۰۹ : این که دل نامند چون حرزم حمایل کرده‌اند

شمارهٔ ۲۱۰ : نمی توان به گزند از من انتقام کشید

شمارهٔ ۲۱۱ : یکی فلسم هوس هر روز در سیمابم اندازد

شمارهٔ ۲۱۲ : اشک در دیده نیارم که حجابم نبرد

شمارهٔ ۲۱۳ : دوش بر سوز دل و سینه براتم دادند

شمارهٔ ۲۱۴ : دل نمی‌دانم کجا، زین آستانم می‌کشد

شمارهٔ ۲۱۵ : کسی به ملک حدوث از قدم نمی‌افتد

شمارهٔ ۲۱۶ : کمند و دام ما غیر از شکار غم نمی‌گیرد

شمارهٔ ۲۱۷ : باده خاص محبت کی به نامحرم رسد

شمارهٔ ۲۱۸ : شادی عشق تو هنگامه غم برهم زد

شمارهٔ ۲۱۹ : دل باهوش دم برون ندهد

شمارهٔ ۲۲۰ : حسن جنبید ز خواب و مژه را برهم زد

شمارهٔ ۲۲۱ : سازم آن می نمک‌آلود که بی‌غم باشد

شمارهٔ ۲۲۲ : رشحه ای از حسن جانان ریختند

شمارهٔ ۲۲۳ : نه ز جهدم به کف بخت عنان می‌آید

شمارهٔ ۲۲۴ : درد و غمت که همچو هما استخوان خورند

شمارهٔ ۲۲۵ : خونم ار بر خاک ریزی نقض پیمان کی شود

شمارهٔ ۲۲۶ : ز بیداد تو حرف مهر را نام و نشان گم شد

شمارهٔ ۲۲۷ : منم مرغ اسیری مضطرب از بیم جان خود

شمارهٔ ۲۲۸ : دلم را نور رحمت از وداع جان فرو گیرد

شمارهٔ ۲۲۹ : بکش، بسوز، که نام امان نخواهم برد

شمارهٔ ۲۳۰ : دیده ام نیم نگاهی که به دیدن نرسد

شمارهٔ ۲۳۱ : خوشا کز بس هجوم گریه ام در دامن آویزد

شمارهٔ ۲۳۲ : نه هر مغزی که بوید نکهت از مصر و یمن گیرد

شمارهٔ ۲۳۳ : به خاطرم گله‌ای گشت و دوست دشمن شد

شمارهٔ ۲۳۴ : تبسمش به لب از شرم خشم و کین گردد

شمارهٔ ۲۳۵ : ناوک غم جان شکافد سینه گر جوشن شود

شمارهٔ ۲۳۶ : گهی که وقت علاج دماغ من باشد

شمارهٔ ۲۳۷ : رشکی به من گهی ز ادای سخن رسد

شمارهٔ ۲۳۸ : گلزار به شهر آمد و بازار چمن شد

شمارهٔ ۲۳۹ : چون ابر بهاری به سرم سایه فکن شد

شمارهٔ ۲۴۰ : هرگز به سیر گل دل محزون نمی‌رود

شمارهٔ ۲۴۱ : دریغ نقش امل ها بر آب جو بستند

شمارهٔ ۲۴۲ : دل کز تو شد بریده کم از سنگ و رو نبود

شمارهٔ ۲۴۳ : ساقی قدح نداد و سفال سبو نبود

شمارهٔ ۲۴۴ : نگاهت چشم جادو برنتابد

شمارهٔ ۲۴۵ : زان خم که زاهدان به قدم آب جو کنند

شمارهٔ ۲۴۶ : آمد سحر که دیر و حرم رفت و رو کنند

شمارهٔ ۲۴۷ : تو می رانی و خاطر با تو ذوق گفتگو دارد

شمارهٔ ۲۴۸ : ز گردش‌های چشمش مستی پیمانه می‌خیزد

شمارهٔ ۲۴۹ : هوای کوی او آواره‌ام از خانه می‌سازد

شمارهٔ ۲۵۰ : چو عریان شد چمن مرغ از ضرورت خانه می‌سازد

شمارهٔ ۲۵۱ : درین سپید رقم قسمت و حواله نماند

شمارهٔ ۲۵۲ : به غمزه روز الستم همین معامله بود

شمارهٔ ۲۵۳ : عنان دل ز خودرایی به فریادم نگه دارد

شمارهٔ ۲۵۴ : قاصد دلی آزرده تر از آبله دارد

شمارهٔ ۲۵۵ : عیشم خوش از آن شعله افروخته باشد

شمارهٔ ۲۵۶ : شب فغان را به در خلوت او باری بود

شمارهٔ ۲۵۷ : نه فوت صحبت این دوستان غمی دارد

شمارهٔ ۲۵۸ : حسن چندی سر به دل شوخی و خودرایی دهد

شمارهٔ ۲۵۹ : پرده برداشته ام از غم پنهانی چند

شمارهٔ ۲۶۰ : فلک مزدور ایمای تو باشد

شمارهٔ ۲۶۱ : هر سر شاخ درین باغ هوایی دارد

شمارهٔ ۲۶۲ : گردش چشم بتان مستی من حالی کرد

شمارهٔ ۲۶۳ : به صدق هرکه سوی کعبه ناقه راهی کرد

شمارهٔ ۲۶۴ : بر خوان ما نمک به ملاحت نشد لذیذ

شمارهٔ ۲۶۵ : منشین به شاهد آب رخ پارسا مبر

شمارهٔ ۲۶۶ : امروز کار و بار جهان را خراب گیر

شمارهٔ ۲۶۷ : می است چاره غم هوشمند را چه خبر

شمارهٔ ۲۶۸ : به بی‌رحمی دلی دارد دل صیاد از آن خوش‌تر

شمارهٔ ۲۶۹ : دچار هرکه شوی جز سراغ یار مگیر

شمارهٔ ۲۷۰ : یک باره در وفا برآور

شمارهٔ ۲۷۱ : طلوع باده ز شام و سحر دریغ مدار

شمارهٔ ۲۷۲ : ای مطرب جان سوخت دلم پرده دگر گیر

شمارهٔ ۲۷۳ : بزم خاص است در او نکته به دستور بیار

شمارهٔ ۲۷۴ : هر روز هست ناله مرغان درازتر

شمارهٔ ۲۷۵ : چشمش به راهی می رود مژگان نمناکش نگر

شمارهٔ ۲۷۶ : افلاک فتنه زاده به دامان روزگار

شمارهٔ ۲۷۷ : چشم زخم خلق را با حسن روزافزون چه کار

شمارهٔ ۲۷۸ : غم گرد فراق دید از دور

شمارهٔ ۲۷۹ : تعظیم پیام دل آگاه نگه دار

شمارهٔ ۲۸۰ : دارم دلی ز طایر وحشی رمیده تر

شمارهٔ ۲۸۱ : هردم از زلف تو دارم کافرستانی دگر

شمارهٔ ۲۸۲ : ای صبا از گل عطار نشانی به من آر

شمارهٔ ۲۸۳ : درد دل را می کنم با صبر پیوندی دگر

شمارهٔ ۲۸۴ : فارغ تر از دل تو ندیدم دلی دگر

شمارهٔ ۲۸۵ : هر که از درگه تو گردد باز

شمارهٔ ۲۸۶ : آن را که برد به مسند راز

شمارهٔ ۲۸۷ : تو درنیافته‌ای لذت وفا هرگز

شمارهٔ ۲۸۸ : بخت ما سست و عشق تو فیروز

شمارهٔ ۲۸۹ : ببند دست و می از شیشه در گلویم ریز

شمارهٔ ۲۹۰ : چرخ پرویز نیست آتش بیز

شمارهٔ ۲۹۱ : غمم به عیش درآمیخت عشق رنگ آمیز

شمارهٔ ۲۹۲ : شوریده است آب و گل قالبم هنوز

شمارهٔ ۲۹۳ : دل ها همه به بوی گل آویختست باز

شمارهٔ ۲۹۴ : سخن گویید با من کمتر امروز

شمارهٔ ۲۹۵ : خمش ز لابه که طبعش مشوشست هنوز

شمارهٔ ۲۹۶ : جام گیر اختر افتاده بر افلاک انداز

شمارهٔ ۲۹۷ : سر برآور بر کله داران قباها تنگ ساز

شمارهٔ ۲۹۸ : ذوق وجدان و نظر خالص شد و خامم هنوز

شمارهٔ ۲۹۹ : پی تدارک تقصیر صبحدم برخیز

شمارهٔ ۳۰۰ : فتاده ام به میان غم از کران برخیز

شمارهٔ ۳۰۱ : نشست اختر پروین ز پرنیان برخیز

شمارهٔ ۳۰۲ : از طور صلح و عربده بیگانه ام هنوز

شمارهٔ ۳۰۳ : مرد بی حوصله مردانه نگردد هرگز

شمارهٔ ۳۰۴ : گر به دل خلوت نداری از جهانبانی گریز

شمارهٔ ۳۰۵ : سوی صحرای حقیقت برد عشقم از هوس

شمارهٔ ۳۰۶ : ناله اصحاب مسجد نیست بی فریادرس

شمارهٔ ۳۰۷ : کسی به مشک نگفتست کم کن از انفاس

شمارهٔ ۳۰۸ : گشود ابر بغل بر چمن سپاس سپاس

شمارهٔ ۳۰۹ : اکسیر حسن در نظر پارسا شناس

شمارهٔ ۳۱۰ : شورش عشق از دل شیدا مپرس

شمارهٔ ۳۱۱ : فصلی چنین گذشت و سحابی ندید کس

شمارهٔ ۳۱۲ : به امید توام خرسند ازین پس

شمارهٔ ۳۱۳ : از نیاز و طاعتم مقصود دیدارست و بس

شمارهٔ ۳۱۴ : ما به دل شادیم از باغ و بهار ما مپرس

شمارهٔ ۳۱۵ : بگو به دیر خرابات السلام و مترس

شمارهٔ ۳۱۶ : خسته را فاتحه‌ای از لب خندان تو بس

شمارهٔ ۳۱۷ : ای که نامه می‌نویسی سوی من فرمان نویس

شمارهٔ ۳۱۸ : صبح شد راه شهر و برزن پرس

شمارهٔ ۳۱۹ : دست کسی نبسته و افسون نکرده کس

شمارهٔ ۳۲۰ : با حکمت ایستاده‌ام اینم پناه بس

شمارهٔ ۳۲۱ : تو عیش و ناز مرا از امیدواری پرس

شمارهٔ ۳۲۲ : تو کودکی به بزرگان زبان درازی بس

شمارهٔ ۳۲۳ : به اختیار تو در باختم ارادت خویش

شمارهٔ ۳۲۴ : دهر پرفتنه و شورست ز چشم سیهش

شمارهٔ ۳۲۵ : یارب آن سرو که پرورده ای از اشک منش

شمارهٔ ۳۲۶ : در بغل مصحف و سجاده تقوا بر دوش

شمارهٔ ۳۲۷ : از خوی کریم تو گنه گشت فراموش

شمارهٔ ۳۲۸ : بزم خالی می شود مطرب خموش

شمارهٔ ۳۲۹ : داشتم از درد جدایی خروش

شمارهٔ ۳۳۰ : غیرتم بانگ زد که: دور او باش

شمارهٔ ۳۳۱ : حیاتی در گذر دارم چه پرسی بود و نابودش

شمارهٔ ۳۳۲ : از فراق یار ناخشنود خویش

شمارهٔ ۳۳۳ : هرجا که بود روز خوش و روزگار خوش

شمارهٔ ۳۳۴ : ساقی بیار جام می خوشگوار پیش

شمارهٔ ۳۳۵ : گر جهان کشته بیداد شود برگذرش

شمارهٔ ۳۳۶ : آن که غایب از نظر گردید درمی‌یابمش

شمارهٔ ۳۳۷ : خرامان آمد از می در سر آتش

شمارهٔ ۳۳۸ : به سینه گریه گره شد نقاب برتر کش

شمارهٔ ۳۳۹ : بر کس نمانده سنگم زد و چشم شوخ و شنگش

شمارهٔ ۳۴۰ : شرمسارم از دل بی صبر و بی آرام خویش

شمارهٔ ۳۴۱ : بلاست خط نگارین و زلف خود به خمش

شمارهٔ ۳۴۲ : هرگز گلی شکفته نشد از نسیم خویش

شمارهٔ ۳۴۳ : یا در درون قبه این آسمان مباش

شمارهٔ ۳۴۴ : کی بود شفقت دل سوی اسیران کشدش

شمارهٔ ۳۴۵ : بزم می‌سازیم سامان گر نباشد گو مباش

شمارهٔ ۳۴۶ : از نقل و باده گوشه دل گشته روشنش

شمارهٔ ۳۴۷ : مطرب به گوشم زد نوا از گریه محزون کردمش

شمارهٔ ۳۴۸ : بر غمزده ای خنده زدم گفت حزین باش

شمارهٔ ۳۴۹ : بی تو نه با غم خوش و نی خانه خوش

شمارهٔ ۳۵۰ : رمید طایر جانم ز آشیانه خویش

شمارهٔ ۳۵۱ : طاعت پیر مغان کن وز همه بیگانه باش

شمارهٔ ۳۵۲ : لطف می خون در رگ افسرده می‌آرد به جوش

شمارهٔ ۳۵۳ : افغان که بعد صد طلب و جست‌و‌جوی خویش

شمارهٔ ۳۵۴ : افسر به قبادی ده و خاتم به جمی بخش

شمارهٔ ۳۵۵ : بستم در تصرف گفت و شنید خویش

شمارهٔ ۳۵۶ : به بوی می دو سه ژولیده مرقع پوش

شمارهٔ ۳۵۷ : دم دم شاهدست و می می خاص

شمارهٔ ۳۵۸ : حریف خود شو و یا خود برآر آز خلوت خاص

شمارهٔ ۳۵۹ : ساقیا برخیز با مستان برقص

شمارهٔ ۳۶۰ : هرکه چون یوسف شود از محنت زندان خلاص

شمارهٔ ۳۶۱ : همیشه خنده شادی به آن لبان مخصوص

شمارهٔ ۳۶۲ : نه خانقاه نشین می شویم و نی مرتاض

شمارهٔ ۳۶۳ : دهم دو ملک به یک نغمه رباب عوض

شمارهٔ ۳۶۴ : حضور وقت نمی‌یابم و حلاوت فرض

شمارهٔ ۳۶۵ : هر صبح کن دو جام شراب مغانه فرض

شمارهٔ ۳۶۶ : از جمال تو کمال بشری بود غرض

شمارهٔ ۳۶۷ : روی دل با دوست باید داشت در مرگ و نشاط

شمارهٔ ۳۶۸ : حکم جفا صحیح و امید وفا غلط

شمارهٔ ۳۶۹ : صد جا در انتخاب تو پیدا کنم غلط

شمارهٔ ۳۷۰ : در عشق کار بوده و سامان نبوده شرط

شمارهٔ ۳۷۱ : جگر به خنده همی‌سوز و بر کران می‌غلت

شمارهٔ ۳۷۲ : درود پاک تو بر ریش باصفا واعظ

شمارهٔ ۳۷۳ : نی خاطرم از کتاب محظوظ

شمارهٔ ۳۷۴ : اگر تو نشنوی از ناله‌های زار چه حظ

شمارهٔ ۳۷۵ : هنوز عارف و عامی نداشتند نزاع

شمارهٔ ۳۷۶ : به فالی از لب تو تا ابد هما قانع

شمارهٔ ۳۷۷ : پای کوبان دست افشان در سماع

شمارهٔ ۳۷۸ : فریب دختر رز خواهشیست نامسموع

شمارهٔ ۳۷۹ : کند همیشه به دل چشم روسیاه نزاع

شمارهٔ ۳۸۰ : گوید سحر که شب گذر افکنده ای به باغ

شمارهٔ ۳۸۱ : راز دیرینه ز رخ پرده برانداخت دریغ

شمارهٔ ۳۸۲ : نه گل این جا ز عشق خار فارغ

شمارهٔ ۳۸۳ : جان به لب از شوق و می آرند پیغامم دروغ

شمارهٔ ۳۸۴ : نالم ز چرخ اگر نه بر افغان خورم دریغ

شمارهٔ ۳۸۵ : آنی به اثر داری و شأنی به تصرف

شمارهٔ ۳۸۶ : فتنه با زلف تو گرفته طرف

شمارهٔ ۳۸۷ : تو این گشاد و گره‌ها به دام فکر مباف

شمارهٔ ۳۸۸ : هرکه تایِب گردد از می بر رخ او رنگ حیف

شمارهٔ ۳۸۹ : کرشمه تو برد از قمارخانه حریف

شمارهٔ ۳۹۰ : لب ساقی روان‌ها، دل چشمه حقایق

شمارهٔ ۳۹۱ : صبح اول کرده عشقت عشوه‌ای در کار عشق

شمارهٔ ۳۹۲ : رفیق تر نکند در ره تو کام رفیق

شمارهٔ ۳۹۳ : ره نداد آه قدرم بر سر خوان تو ملک

شمارهٔ ۳۹۴ : نگشت دامن گردی درین بیابان چاک

شمارهٔ ۳۹۵ : درهای بسته واشد ز آه سحر مبارک

شمارهٔ ۳۹۶ : رسید فصل گل و عیش گلشنم نزدیک

شمارهٔ ۳۹۷ : نقش دیبا چنان کشید فرنگ

شمارهٔ ۳۹۸ : تا عشق چه ها کند به بلبل

شمارهٔ ۳۹۹ : مرحبا ساقی خجسته جمال

شمارهٔ ۴۰۰ : گر کشف حجب خواهی بستان می ناب اول

شمارهٔ ۴۰۱ : درین بستان به جهد از خار بگسل

شمارهٔ ۴۰۲ : به لغزش دست از دلدار مگسل

شمارهٔ ۴۰۳ : نیم ز کعبه به می خوردن مجاز خجل

شمارهٔ ۴۰۴ : زان شب که یار کرد نگاهی به سوی دل

شمارهٔ ۴۰۵ : نخست عشق به میخانه کرد نزول

شمارهٔ ۴۰۶ : کتاب خوانده شد و، شبهه‌ای نشد مغفول

شمارهٔ ۴۰۷ : منادیست در آن کو که خون زنده سبیل

شمارهٔ ۴۰۸ : صبح چو دم برآورد همرهی صبا کنم

شمارهٔ ۴۰۹ : ما حال خویش بی‌سر و بی‌پا نوشته‌ایم

شمارهٔ ۴۱۰ : ما به برهان و خبر پیرو ترسا نشویم

شمارهٔ ۴۱۱ : گهی بر فرش سنبل، گاه بر روی گیا افتم

شمارهٔ ۴۱۲ : ما چو سیل این خار از اول به پشت پا زدیم

شمارهٔ ۴۱۳ : نمی گردید کوته رشته معنی، رها کردم

شمارهٔ ۴۱۴ : از ما حذر که دست ز آداب شسته‌ایم

شمارهٔ ۴۱۵ : ما قلم در آتش و دفتر در آب افکنده‌ایم

شمارهٔ ۴۱۶ : می‌روم زین کوی و وز رشک محبت می‌روم

شمارهٔ ۴۱۷ : باز از جرم شکایت ناامید از رحمتم

شمارهٔ ۴۱۸ : تا به کی خیمه چو گل بر گذر باد زنم

شمارهٔ ۴۱۹ : سوزن به دل از بخیه و پیوند شکستیم

شمارهٔ ۴۲۰ : بسیار نظره کردم در گرم و سرد عالم

شمارهٔ ۴۲۱ : ز خراش دم به رقت، ز گداز دل به دردم

شمارهٔ ۴۲۲ : سوخت چون شمع پای تا بسرم

شمارهٔ ۴۲۳ : آتشین گفتار خاکی پیکرم

شمارهٔ ۴۲۴ : به گل پیراهنی امیدوارم

شمارهٔ ۴۲۵ : من روز ره خانه خمار ندانم

شمارهٔ ۴۲۶ : در دشمن زنم و دوستی اظهار کنم

شمارهٔ ۴۲۷ : رضا به عشق کدام است و اختیار کدام

شمارهٔ ۴۲۸ : هرکجا ساخت غمی دایره مسمار شدم

شمارهٔ ۴۲۹ : همیشه تار و پود کار ناهموار می‌بستم

شمارهٔ ۴۳۰ : زین غم نه گریه آید و نی ناله برکشم

شمارهٔ ۴۳۱ : چند در دل آرزو را خاک غم بر سر کنم

شمارهٔ ۴۳۲ : شب در بتخانه ای را با دو چشم تر زدم

شمارهٔ ۴۳۳ : به تمنای غلط بر همه کس میر شدیم

شمارهٔ ۴۳۴ : نه مقامی که در آن زاد سفر تازه کنیم

شمارهٔ ۴۳۵ : جز نسخه احوال کسان پیش ندارم

شمارهٔ ۴۳۶ : غساله شوی ته کاسه و ایاغ شدم

شمارهٔ ۴۳۷ : بی روی تو پروانه ای امشب به چراغم

شمارهٔ ۴۳۸ : ز جا نتوانم از کم نشئگی چالاک برخیزم

شمارهٔ ۴۳۹ : شب نه تشویش صبا نی شور بلبل داشتم

شمارهٔ ۴۴۰ : خود را کباب ازین دل خودکام کرده‌ام

شمارهٔ ۴۴۱ : خواهم که به آزادی دل نام برآرم

شمارهٔ ۴۴۲ : خاک دیگر بر سر مژگان بی‌غم می‌کنم

شمارهٔ ۴۴۳ : امروز پیشت از غم خود دم نمی‌زنم

شمارهٔ ۴۴۴ : تا از قضای دشت به گلشن فتاده ام

شمارهٔ ۴۴۵ : ز خیل نغمه‌سنجان رفتم و طرز کهن بردم

شمارهٔ ۴۴۶ : سخن دوست گران بود فراوان کردم

شمارهٔ ۴۴۷ : مشنو استغفار من کز اهل ایمان نیستم

شمارهٔ ۴۴۸ : هنر در شست و ناوک در کف و زه بر کمان دارم

شمارهٔ ۴۴۹ : شکوه نقصان داشت فصلی از میان انداختم

شمارهٔ ۴۵۰ : کعبه و دیر شدم صد ره و ویران گشتم

شمارهٔ ۴۵۱ : ضبط حرفی می‌کنم کز وی زبان می‌سوزدم

شمارهٔ ۴۵۲ : رخ نما تا رونما جان آوریم

شمارهٔ ۴۵۳ : به جست و جوی تو سرتاسر جهان بدوم

شمارهٔ ۴۵۴ : همیشه گریه تلخی در آستین دارم

شمارهٔ ۴۵۵ : تا به کی از کثرت غم روی بر زانو نهم

شمارهٔ ۴۵۶ : مبین به رد و قبولم که نیکخواه توام

شمارهٔ ۴۵۷ : ما برق جای نور به کاشانه برده‌ایم

شمارهٔ ۴۵۸ : یک گلیم، اما به رتبت چون خُم و پیمانه‌ایم

شمارهٔ ۴۵۹ : ساقی به زحمت آمده ام تا به پای خم

شمارهٔ ۴۶۰ : دهشت از صیدم مکن بی زخم کاری نیستم

شمارهٔ ۴۶۱ : دست در طره آشفته یاری نزدیم

شمارهٔ ۴۶۲ : کنم بی باده بدمستی که سودایی دگر دارم

شمارهٔ ۴۶۳ : عشق تو شیرازه اجزای من

شمارهٔ ۴۶۴ : نه مراست حسن خصلی به عیار سربلندان

شمارهٔ ۴۶۵ : پیش بنشین ساغری بستان و طبع آزاد کن

شمارهٔ ۴۶۶ : صد غم ز غم پیاله ستاند به یاد من

شمارهٔ ۴۶۷ : درمان ضعف دل به لب نوشخند کن

شمارهٔ ۴۶۸ : نوش می‌ریزد حدیثت در گزند خویشتن

شمارهٔ ۴۶۹ : بسی الطاف و احسان کرد حیرانم چه دید از من

شمارهٔ ۴۷۰ : منه به رنگ جهان دل، دی و بهاران بین

شمارهٔ ۴۷۱ : دیریست بیرون رفته ام از اختیار خویشتن

شمارهٔ ۴۷۲ : دلم شد زودرنج آزار او کن

شمارهٔ ۴۷۳ : به گریه در دل تو گر اثر توان کردن

شمارهٔ ۴۷۴ : چه خوشست از دو یکدل سر حرف باز کردن

شمارهٔ ۴۷۵ : می دود حاجت به راه خواهش از دنبال من

شمارهٔ ۴۷۶ : ساقی صلای عام است کاری به کام گردان

شمارهٔ ۴۷۷ : مردانه قماری کن دستی به دو عالم زن

شمارهٔ ۴۷۸ : با مسلمان زادگان تا کی دل و جان باختن

شمارهٔ ۴۷۹ : بیمار بی‌دردی دلا درمان نخواهی یافتن

شمارهٔ ۴۸۰ : غم از دل بر کران نتوان نهادن

شمارهٔ ۴۸۱ : چند فارغ از نشاط درد و درمان زیستن

شمارهٔ ۴۸۲ : عمر اگر باقی‌ست رنجش‌ها کهن خواهد شدن

شمارهٔ ۴۸۳ : در چراغ حکمت از مغز خرد روغن مکن

شمارهٔ ۴۸۴ : دلا رو زان خم ابرو بگردان

شمارهٔ ۴۸۵ : سبو بیار و پر از آب زندگانی کن

شمارهٔ ۴۸۶ : عیش تنگم کز دل افشردن چکد خوناب ازو

شمارهٔ ۴۸۷ : به دل فگار دارم گله بی نهایت از تو

شمارهٔ ۴۸۸ : دوش کردیم دل و دیده به دیدار گرو

شمارهٔ ۴۸۹ : همنفسی به جان خرم قافله تتار کو؟

شمارهٔ ۴۹۰ : به دوریت نتوان بود نیز دور از تو

شمارهٔ ۴۹۱ : نوید عهد گل از نورسان باغ شنو

شمارهٔ ۴۹۲ : نیست دوران را نشاطی رطل مالامال کو؟

شمارهٔ ۴۹۳ : از صبح روزگار گشاد جبین مجو

شمارهٔ ۴۹۴ : به دست طبع عنان داده ای دریغ از تو

شمارهٔ ۴۹۵ : از نصیحت برفروزد روی تو

شمارهٔ ۴۹۶ : حسن از خط شود قوی بازو

شمارهٔ ۴۹۷ : کاریست بر ملا گذران در خفا گره

شمارهٔ ۴۹۸ : دلی دارم ازو دل ها شکسته

شمارهٔ ۴۹۹ : پرده بردار و صلای می به شیخ و شاب ده

شمارهٔ ۵۰۰ : تا شوی هم انس آگاهی اطلاق خواب ده

شمارهٔ ۵۰۱ : عشق افسر ز سر جم به اشارت برده

شمارهٔ ۵۰۲ : فکر و غم را سر به جان مردم ناشاد ده

شمارهٔ ۵۰۳ : از خوی تند و سرکشت کس ایمن و خشنود نه

شمارهٔ ۵۰۴ : از گلستان گل به بازار آمده

شمارهٔ ۵۰۵ : شاهدی بر سر این کوچه پدیدار شده

شمارهٔ ۵۰۶ : در بند تو زنجیر گرفتار شکسته

شمارهٔ ۵۰۷ : آنی که به جان ناز تو را حور کشیده

شمارهٔ ۵۰۸ : دیوانه‌ام ز خانه مشوش برآمده

شمارهٔ ۵۰۹ : روندگان ملولیم روبهم کرده

شمارهٔ ۵۱۰ : در عهد تو یک سر به گریبان نرسیده

شمارهٔ ۵۱۱ : تو بر سر کودکان نهاده

شمارهٔ ۵۱۲ : کیست این از روی رعنایی به جولان آمده

شمارهٔ ۵۱۳ : دلم گداخته غم وز تنم توان رفته

شمارهٔ ۵۱۴ : آب رز در خم آتشین نشده

شمارهٔ ۵۱۵ : کجایی ای گل و مل را به رنگ و بو کرده

شمارهٔ ۵۱۶ : دل بر این ناخوش آشیانه منه

شمارهٔ ۵۱۷ : غم به سزا داده‌ای دل به نوا کرده‌ای

شمارهٔ ۵۱۸ : در شهر و کو هنگامه‌ها بهر تماشا کرده‌ای

شمارهٔ ۵۱۹ : دگر خدا بود ای دل سر کجا داری

شمارهٔ ۵۲۰ : درین میدان پر نیرنگ حیرانست دانایی

شمارهٔ ۵۲۱ : ازین مجلس نمی خیزد دمی کاحیا کند گوشی

شمارهٔ ۵۲۲ : بر دماغم دویده شیدایی

شمارهٔ ۵۲۳ : غیر از تو نگنجد به سرایی که تو باشی

شمارهٔ ۵۲۴ : دیریست ز گوشه نقابی

شمارهٔ ۵۲۵ : چه باید مرد را، طبع بلند و مشرب نابی

شمارهٔ ۵۲۶ : عقلم وداع عصمت کرد از تنگ شرابی

شمارهٔ ۵۲۷ : نیست با مشاطه گلبن طرازم حاجتی

شمارهٔ ۵۲۸ : دریغ از صف مردان برون نتاخت یکی

شمارهٔ ۵۲۹ : دو گرم و رخ زرد از که داری؟

شمارهٔ ۵۳۰ : چند ما را به مدارا و فسون بند کنی؟

شمارهٔ ۵۳۱ : چو لعبتان خیال اند آدمی و پری

شمارهٔ ۵۳۲ : از ما نهان ز کثرت اغیار بوده ای

شمارهٔ ۵۳۳ : به مویی بسته صبرم نغمه تارست پنداری

شمارهٔ ۵۳۴ : چمن قربانگه دنیای خونخوارست پنداری

شمارهٔ ۵۳۵ : دریغا در چنین فصلی حریفم یار بایستی

شمارهٔ ۵۳۶ : گر حسن جمال تو طلبکار نبودی

شمارهٔ ۵۳۷ : گر پای سرو و دامن یاری گرفته ای

شمارهٔ ۵۳۸ : به توتیای رهم خون ز چشم تر چیدی

شمارهٔ ۵۳۹ : کمند عشوه گشادی و فتنه سر دادی

شمارهٔ ۵۴۰ : به خودبینی به جز بتگر نباشی

شمارهٔ ۵۴۱ : سوی هرکس به عنایت نظر انداخته‌ای

شمارهٔ ۵۴۲ : زان عنبرین کلاله که بر سر نهاده ای

شمارهٔ ۵۴۳ : بس در وفا تأمل و تأخیر می کنی

شمارهٔ ۵۴۴ : وقت آن آمد که خرگه با گل سوری زنی

شمارهٔ ۵۴۵ : از کم سخنی و سر به زیری

شمارهٔ ۵۴۶ : تو را گفتم ز صبح وصل مهرافروزتر باشی

شمارهٔ ۵۴۷ : خلوتی خواهم و سودای سر زلف کسی

شمارهٔ ۵۴۸ : شد آخر روز بر ناییی و میل دل همان باقی

شمارهٔ ۵۴۹ : یک ره کم این حجره خاکی نگرفتی

شمارهٔ ۵۵۰ : در هیچ مقامم نگذارد به درنگی

شمارهٔ ۵۵۱ : گه به عشق کاکلت بر سینه سازم سنبلی

شمارهٔ ۵۵۲ : کی سر غنچه او از هر بیان بیابی

شمارهٔ ۵۵۳ : گر برون از برقع آن زلف پریشان آمدی

شمارهٔ ۵۵۴ : جهان به طره عنبرفشان بیارایی

شمارهٔ ۵۵۵ : نوشی به صد جان رایگان قوت روان کیستی؟

شمارهٔ ۵۵۶ : کجایی گنج پنهانی کجایی؟

شمارهٔ ۵۵۷ : سحر که سنبلم از جیب پیرهن بکشی

شمارهٔ ۵۵۸ : سر داده ای و بند نهانی نهاده ای

شمارهٔ ۵۵۹ : ز نیرنگ نطقش به مضمون نیایی

شمارهٔ ۵۶۰ : نه گلم کفاف رنگی نه گلم پسند بویی

شمارهٔ ۵۶۱ : درک هر راز کجا زان عجمی زاده کنی

شمارهٔ ۵۶۲ : نی سنبل تنباکویی نه آتش رخساره‌ای

شمارهٔ ۵۶۳ : به تسبیح و مصلا کرده‌ای میخانه‌آرایی

شمارهٔ ۱

اذا ماشئت ان تحیی حیوة حلوة المحیا

به رسوایی برآور سر ز مستوری برون نِهْ پا

حدیث حسن و مشتاقی درون پرده پنهان بود

برآمد شوق از خلوت نهاد این راز بر صحرا

ز خط و خال رخسارش قضا شکل نمود اول

قلم برداشت هر ذره ورق پر گشت از انشا

در آن گلشن هوا بودم که مستی زاد از نرگس

در آن مجلس صفا بودم که عشق از حسن شد پیدا

به زحمت اتصال افتد، چو پیوندی برید از هم

به فرصت قطره دریا می‌شود، چون قطره شد دریا

کجا ناز و نیاز عاشق و معشوق کم گردد

ز حاجت حسن مستغنی و ما محتاج استغنا

شراب و شاهد و میخانه و ساقی همه دلکش

به این خمار بی‌پروا سری داریم و صد سودا

تقاضا بر تقاضا می‌رسد زان سوی دل هر دم

زمانی نیستم خالی فغان زین شوق کارافزا

اگر نالم ز حرمان رخ مگردان حسبة لله

قیاس وصل و محرومی گلستانست و نابینا

درون بیت احزان پیر نابینا چه می‌داند

که شهری بر سر سودای یوسف می‌کند غوغا

«نظیری» گر طمع داری که مقبول جهان باشی

فلا تحسد و لاتبخل و لاتحرص علی الدنیا

شمارهٔ ۲

مانند سراب بند بر پا

بیهوده شدیم دشت پیما

بی بحر نموده شکل ساحل

بی آب نموده موج دریا

سر داده به باد بود و نابود

بگرفته ز خاک عرض و پهنا

بر اوج رسیده گه ز پستی

در پست فتاده گه ز بالا

چون ظلمت نیستی درآمد

نه ماند رخ و نه ماند سیما

در نای دمید دم مغنی

لب بست و فرو نشست غوغا

عاشق که و عشق چیست؟ دانی

درمانده و درد بی مداوا

سرگشته مطلب محالیم

ای کاش نبود این تقاضا

آخر به چه مایه قرب جوییم

بال و پر مور و راه عنقا

آتش نشود به باد خاموش

از سر نرود به فکر سودا

چون حق نشود عیان «نظیری »

گوییم که لااله الا

شمارهٔ ۳

در پرده ره ندادند وقت سخن صبا را

من نیک می‌شناسم پیغام آشنا را

عیش دیار غربت چون برق در گذار است

نتوان به قید کردن ذوق گریزپا را

وجد و سماع صوفی، خالی از آن مقام است

چیزی به یار ماند، آن آهو خطا را

از خرده‌ای که دارد گل در قبا نگنجد

جایی که هست ذوقی می‌گردد آشکارا

با فقر و تنگدستی شوم است عجب و مستی

در کشور غیوران نخوت کشد گدا را

بر قدر قابلیت دادند هرچه دادند

حق راست بر تو حجت تهمت منه قضا را

از مرغزار عقبی یا سبزه زار دنیا

تا دانم از کجایی، حرفی بگو خدا را

انصاف و مهربانی، عهد از جهان برانداخت

شد راستی خوش آمد، شد دوستی مدارا

با شاه عشق بازان آخر کسی بگوید

بی آب و دانه کشتی مرغان خوش نوا را

از کاهش محبان بر قدر خود فزایند

با این خسیس مردم، یاری مگیر یارا

خوش فطرتی «نظیری » حل دقیق خود کن

حاصل ز کار مردم بانگی است آسیا را

شمارهٔ ۴

زبان پیام هوس داشت شستم انشا را

درون سینه بریدم سر تمنا را

چگونه عرض تمنا کنم که حسن غیور

نداده راه درین پرده رمز و ایما را

در آن نظاره که بر تیغ و کف شعور نبود

ز رشک سوخته بود آگهی زلیخا را

ذخیره‌ای ز جنون بهار ننهادیم

کم است سود تنک‌مایگان سودا را

نوازشی اگرم می‌کند، محبت نیست

توان شناختن از دوست مدارا

گر از ورع به گدا زاهدان قدح ندهند

چه مانع است حریفان باده‌پیما را

گذشت شوق ز اندازه گوشه نظری

که می خموش کند مست بی‌محابا را

به کینه دل بی‌رحم کافرت نازم

که کرده است به من دوست گبر و ترسا را

بدیهه‌سنج «نظیری» اگر تو خواهی بود

شکرفروش کنی طوطی شکرخا را

شمارهٔ ۵

تو اگر ز کعبه راندی، و گر از بهشت ما را

غم بنده پرور تو به دری نهشت ما را

چو حدیث راست گویان به همه مذاق تلخیم

به سفینه عزیزان نتوانیم نوشت ما را

گل و برگ خانه ما همه بلبلان مستند

که به عاشقی برآمد همه کار و کشت ما را

که نشست نیم ساعت بر ما زلال طبعان؟

که ز پرده برنیامد همه خوب و زشت ما را

ز عتاب تلخ ساقی دل ما غبار دارد

به حلاوت حریفان نتوان سرشت ما را

همه روزه دست حسرت چو مگس ز دور لیسیم

که سر آستین مهمان به شکر نهشت ما را

نه صنم به جای بینی نه گلی به آب و رونق

ز خطابه هم برآمد همه خاک و خشت ما را

به تواضع جم و کی سر ما فرو نیاید

که حدیث عشق و سودا شده سرنوشت ما را

به صداع غم «نظیری » ز خمار باده رستم

نکند دماغ خوش بو گل صد بهشت ما را

شمارهٔ ۶

برای خشت خم خوبیم گو آن پیر ترسا را

کزین بازیچه طفلان خرد مشت گل ما را

جهان را نیست آن معنی که باید فکر آن کردن

الف با خوان هر مکتب شکافد این معما را

به خود از بهر حسرت داد راهم ورنه معلومست

ز دریا چند در آغوش گنجد موج دریا را

همین بس شاهد بی‌اختیاری‌های مشتاقان

که عذر از جانب یوسف بود جرم زلیخا را

خموشی نزد عشق آرم که بر درگاه سلطانان

کمان بر زه نمی‌آرند بازوی توانا را

همین مقدار می‌خواهیم از رخ پرده برداری

که بشناسیم قدر بینش نادان و دانا را

«نظیری» خاطری از داغ دل آزرده‌تر دارد

قدم هشیار نِهْ اینجا که در خون می‌نهی پا را

شمارهٔ ۷

ای کرده خراب خانه‌ها را

بر هم زده آشیانه‌ها را

صیادوَشان به دام زلفت

درباخته صید خانه‌ها را

کرده به بتان دلربا شرط

برده به گرو نشانه‌ها را

وز بهر تو صد هزار صیاد

آراسته دام و دانه‌ها را

شاهان به فصاحت تو داده

مفتاح درِ خزانه‌ها را

در عقده جعد نیم تابت

مشاطه شکسته شانه‌ها را

تا کشته غمزه تو گردم

برساخته‌ام بهانه‌ها را

ز آمد شد هر مزار و معبد

فرسوده‌ام آستانه‌ها را

شیرازه نظم خویش بندم

منسوخ کنم فسانه‌ها را

صوتی به نوای تو برآرم

بر باد دهم ترانه‌ها را

گردید ندیم غم «نظیری»

خواری نرسد یگانه‌ها را

شمارهٔ ۸

ز شهر دوست می‌آیم پیام عشق بر لب‌ها

به تلقینی کنم آزاد طفلان را ز مکتب‌ها

بگو منصور از زندان اناالحق گو برون آید

که دین عشق ظاهر گشت و باطل ساخت مذهب‌ها

چُو من هر کَس طبیبی دارد ، از زحمت چه غم دارد

که آهی گر کشم بر کوه و صحرا افکنم تب‌ها

سحرگه خسته و رنجور از خلوت برون آیم

چو پروانه که از صحبت برآید آخر شب‌ها

ز دست او جراحت‌های زهرآلوده بنمایم

به زخم ناصحان سوزن زنند از نیش عقرب‌ها

دل شب داشت دردی از کدورت‌های حرمانم

به سوی آسمان دیدم فرو بارید کوکب‌ها

به محض التفاتی زنده دارد آفرینش را

اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب‌ها

ز بیدادی که بر دل شد نکردم ضبط خود ز اول

کنون کاتش همی‌بارد پشیمانم ز یارب‌ها

«نظیری» پر گشا تا دیده دل در گشایندت

که از تنگی عالم تنگ می‌گردند مشرب‌ها

شمارهٔ ۹

طعم هلاهل می‌دهد زهر فراقت آب را

تا تلخ کردی عیش من شیرین ندیدم خواب را

درهای رحمت بر رخم تا شام مردن واکنند

گر چشم از رویت کند یک صبح فتح‌الباب را

از دولت گم‌گشته‌ام شاید نشانی وادهند

باری به دریای امید افکنده‌ام قلاب را

ز اهل درون باهُش‌ترند آنان که بیرون درند

اکثر به خاصان می‌دهد سلطان شراب ناب را

طوفان به هر جانب برد بگشا معلم بادبان

لنگر نیندازد کسی دریای بی‌پایاب را

وعظ طبیب و صبر من بر جان گوارا گشته‌اند

من سخت‌تر سازم مرض او تلخ‌تر جلاب را

با غایت بی‌طاقتی از عشق نتوانم گریخت

گویی که آتش بسته ره از هر طرف سیماب را

در انتظار رحمتت لب‌تشنگان افتاده‌اند

ساقی به کوثر زن قدح دریاب زود اصحاب را

کار «نظیری» در رضا غم خوردن و خوش بودن است

دارم می مردآزما خوش باد شیخ و شاب را

شمارهٔ ۱۰

دارد ز غمزه حجت قاطع حبیب ما

بیعت به ذوالفقار ستاند خطیب ما

یک بانگ ذوق گرمی ما را کفایت است

حاجت به تازیانه ندارد ادیب ما

روزی که رخ نمود به ما کار داشت عشق

ز اول حوالهٔ دگران شد نصیب ما

ما را تو و قبول نیازی و خلوتی

مال و منال هر دو جهان از رقیب ما

از نکهت گل است ضرر دل رمیده را

در بر رخ صبا نگشاید طبیب ما

عاشق ز کوی دوست به تکلیف آمده

با صبر و راحت انس نگیرد غریب ما

بهتر که از حکایت ما درکشی نفس

دل خون شود ز غصه کار مهیب ما

گل را قصور نیست تو را گر زُکام هست

در بار کاروان همه هست طیب ما

بر پای بند کون «نظیری » زدیم پا

آویخت عشق از سر گردون صلیب ما

شمارهٔ ۱۱

شرم می‌آید ز قاصد طفل محبوب مرا

بر سر راهش بیندازید مکتوب مرا

دست پرورد توام ای عشق، پاس من بدار

هرکه بیند از تو می‌داند بد و خوب مرا

فرصتت بادا که می‌باید ستمکاری چنین

این قرار و طاقت و این صبر ایوب مرا

ناز پرورد وصالم گوش بر حرفم مکن

آرزو بسیار باشد طبع محبوب مرا

بی‌سوالی خون خود در حشر می‌بخشم به او

زان که دانم از طلب عارست مطلوب مرا

شوخ‌طبعی، ز اختلاط غیر منعت چون کنم

بیش ازین نتوان شنیدن حرف دلکوب مرا

امشب از یوسف‌رخی چشم «نظیری» روشن است

باز نوری هست در کاشانه یعقوب مرا

شمارهٔ ۱۲

بگذر از عشق که نه خطوه نه گامست اینجا

دل به حسرت نه و بس کار تمامست اینجا

خط آزادگی سرو به مرغان ندهند

بازگردید که سیمرغ به دامست اینجا

فکر طوبی و جنان در ورع عشق خطاست

آن چه در شرع مباحست حرامست اینجا

جرعه از شبهه خاطر ز گلو برگردد

هان به هش باش، که جام و لب بامست اینجا

خود به خود بانگ زنم خود ز خود آوا شنوم

خبرم نیست که گویم چه مقامست اینجا

همه می نوشی و مستی و نشاط و طرب است

کس نداند که شب و روز کدامست اینجا

ز ابر ساغر مه رخساره ساقی بنمود

شکر لله که تجلی به دوامست اینجا

غایب از دیده بازم نشود یک ساعت

آن که رم خورده زوهم همه رامست اینجا

فیض آب خضر از نظم «نظیری » ریزد

که صفای سحری با دم شامست اینجا

شمارهٔ ۱۳

به زیر هر بن مو چشم روشنی‌ست مرا

به روشنایی هر ذره روزنی‌ست مرا

شهود بت، ز پراکندگیم باز آورد

دلیل راه حقیقت برهمنی‌ست مرا

چو سایه از همه‌سو در کمین خورشیدم

به هرکجا بن خاری‌ست مسکنی‌ست مرا

به هر سراچه و بستان فرو نمی‌آیم

برون ز عالم خاکی نشیمنی‌ست مرا

به دوستی که ز بس محو لذت عشقم

به کاینات ندانم که دشمنی‌ست مرا

هزار ناله ز نهر و ز رود می‌شنوم

ز سیل گریه چو کهسار دامنی‌ست مرا

ز خوشه‌های سرشکم لبالب آغوش است

ز حاصلی که تو را نیست خرمنی‌ست مرا

اگر به معرکه در خون فتاده‌ام چه عجب

همیشه رزم به چون خود تهمتنی‌ست مرا

دریغ رخش فروماند و روز بی‌گه شد

درین سفر که به هر گام رهزنی‌ست مرا

کدام می که پس از مستیم خمار نداد؟

چو شیشه در ته هر خنده شیونی‌ست مرا

بیا ز محنت جان کندنم خلاصی ده

که دم زدن ز فراق تو مردنی‌ست مرا

گداخت جسم «نظیری» ز دقت نظرم

که دیده تنگ‌تر از چشم سوزنی‌ست مرا

شمارهٔ ۱۴

صفا از عقده دل‌هاست آن زلف معقد را

بحمدلله که ربطی هست با مطلق مقید را

که دادی؟ روح را با جسم الفت گر نگردیدی

محمد کاروان سالار ارواح مجرد را

به آن حسن و شمایل طرح عشق افکنده شد ورنه

نمی‌دادند نقش هستی این لوح زبرجد را

به مکتب‌خانه کن مصحف از بر داشت آن روزی

که عقل کل نمی‌کرد از الف با فرق ابجد را

حدیث دل‌فروزش بس که شد مجموعه حکمت

حکیمان جزو می‌سازند اوراق مجلد را

وجود مرکز پرگار عالم کی شدی ثابت

احد خود قاب قوسین ار نبودی میم احمد را

به مسکن بستر از پهلوی گرمش سرد ناگشته

کند طی بر براق معرفت اقصای مقصد را

گرامی میهمانی در ره امشب میزبان دارد

ملایک بر فلک صف بست و عرض آراست مسند را

«نظیری» نشئه ذوقی ز جام هوشمندان کش

می و مطرب پریشان می‌کند مستان سرمد را

شمارهٔ ۱۵

نه عدم بود و نی وجود اینجا

صورت وهم می نمود اینجا

عکس شخصی فتاد در مسکن

نیک جستیم کس نبود اینجا

حسن ما کرد جلوه یی بر ما

عشق ما دل ز ما ربود اینجا

آن که بی نطق و سمع می گویند

هست در گفت و در شنود اینجا

وآن که نادیدنیش می دانند

هست در معرض شهود اینجا

بوالبشر را قوا ملایکه اند

جزو کل راست در سجود اینجا

کرد انانیت از سجود ابا

هست ابلیس هست و بود اینجا

نزد تو جبرئیل وحی آورد

عقل برقع ز زرخ گشود اینجا

مردم چشم عالم انسانست

شخص عالم به ما نمود اینجا

دید حسن و جمال آن جا را

در بصر هر که کحل سود اینجا

نسیه ها نزد ما همه نقد است

دیر ما جمله هست زود اینجا

جام گیتی نما «نظیری » یافت

زنگ از آیینه چون زدود اینجا

شمارهٔ ۱۶

طاعت ما نیست غیر از ورزش پندار ما

هست استغفار ما محتاج استغفار ما

هر گشادی کز سوی ما شد گره بر کار زد

قطع ها کردیم اما شد همه زنار ما

از نخستین جلوه قد دلبری افراشت حسن

از نگاه اول افتاد این گره در کار ما

شوق، صدمنصور کشت و عشق صدیوسف فروخت

بوالعجب هنگامه ها گرمست در بازار ما

از شمیم گل دماغ ما پریشان می شود

بر نمی تابد دم عیسی دل بیمار ما

خانه ما خاکساران بر سر راه صباست

شب نمی سوزد چراغ از پستی دیوار ما

وقت می خواران شبیخون قضا برهم نزد

تا چراغ بزم مستان شد دل هشیار ما

باغبان در موسم گل گو در بستان ببند

دفتر شعرتر ما، بس بود گلزار ما

نغمه مستانه می‌ریزد «نظیری» را ز لب

از نوا خالی مبادا خانه خمار ما

شمارهٔ ۱۷

بر فلک تابد مسیحا رشته زنار ما

بر زمین منصور افرازد ستون دار ما

از معاصی توبه می‌کردیم پیش از عاشقی

این زمان عصیان شود از کفر استغفار ما

از شبان وادی ایمن نفس سوزان‌تریم

موسی اندر طور می‌رقصد ز موسیقار ما

شاهباز خامه ما عرض پروازی کند

مرغ جنت راست آب و دانه در منقار ما

گر به طبع زاهدان تلخ است طعم ما چه غم

روشن از رخسار میخواران شود معیار ما

خضر وقتی کو؟ که تعمیر خراب ما کند

زان که گنجی هست پنهان در ته دیوار ما

هرکجا عشق است مستولی طبیبان خسته‌اند

از کدامین درد واجوید دل بیمار ما

زیرکان را دانه و آب چمن خامش نکرد

عندلیب مست رمزی داند از اسرار ما

چون مگس بر قند می‌جوشیم بر مطلوب خویش

گرمی سودای یوسف نشکند بازار ما

خسرو نظمی «نظیری» نقش شیرین طرح کن

چرخ بار ما کشد چون عشق باشد کار ما

شمارهٔ ۱۸

نشسته در ظلمم با قمر چه کار مرا

چراغ تیره شبم با سحر چه کار مرا

مسیح وار کند سیر بر فلک روحم

به این طلسم فروبسته در چه کار مرا

چو ذره محرم جاوید آفتاب شدم

به آشنایی مشتی شرر چه کار مرا

اگر قضا و قدر ز آسمان فرود آید

من و خیال تو با خیر و شر چه کار مرا

جنون به مغز دماغم فتیله می سوزد

به پنبه کاری داغ جگر چه کار مرا

ز طاعت به ریا کرده اجر می خواهم

چو بید کاشته ام با ثمر چه کار مرا

به اشک دیده آلوده عفو چون جویم

خزف فروخته ام با گهر چه کار مرا

هزارگونه شکایت به ضمن خاموشی است

به ناله ای که ندارد اثر چه کار مرا

به قهر تا نگدازی به مهر ننوازی

هلاک تلخ توام با شکر چه کار مرا

چو حسن تو به کسی در جهان نمی مانم

غریب در وطنم با سفر چه کار مرا

نه رحم مانده نه شفقت نه دوستی نه وفا

درین دیار «نظیری » دگر چه کار مرا

شمارهٔ ۱۹

نگاه گم شده در راه کوی یار مرا

گسسته عقد گهر گریه در کنار مرا

خود از محبت جانان به خود حسد دارم

ز رشگ غیر کنون برگذشته کار مرا

ز هر یقین که شود صاف سینه صاف ترم

غبار دل نشوم گر کنی غبار مرا

به بی بری مزنم طعنه کز هزار چمن

قضا گذاشته این جا بیادگار مرا

ز روزگار چه منت که بر سر من نیست

به روزگار تو افکنده، روزگار مرا

خدا ز آفت پژمردگی نگهدارد

شکفته است دل و طبع زین بهار مرا

مزاج دوست خموشی خرد ولی چه کنم

گل محبتم این ناله هست خار مرا

تعلق تو «نظیری » بپستیم دارد

توجهی که کند دوست واگذار مرا

شمارهٔ ۲۰

چه منت از مدد روزگار بر سر ما

که حسن فطرت اصلی نمود جوهر ما

به شعر و شاهدم از کودکی نظربازیست

که عشق خیزد از آب و هوای کشور ما

ز ذوق ما نشود باخبر مذاق سقیم

درست ذایقه داند عیار شکر ما

کمان لعب به زه کرده در کمین بودم

که طایری ننشیند به بام منظر ما

متاع راحت و شادی ما به غارت داد

چه فتنه بود که ناگه درآمد از در ما

کدام عربده انگیز طرح جنگ انداخت

که سنگ تفرقه آمد به جام و ساغر ما

کسی شکفته ز معجون آب و گل نشود

سرشته اند به غم طینت مخمرها

غش وجود به اکسیر عشق زایل کن

که زر شود مست از کیمیای احمر ما

ستاره دل عاشق نهان کند خورشید

کز آفتاب فروزان ترست اختر ما

گداختیم ز دود خمار نایابی

به یک دو جرعه کس آبی نزد به اخگر ما

نوا برآر و درین پرده کن «نظیری » رقص

که هست دلبر ما از الست دلبر ما

شمارهٔ ۲۱

دیدمش در دل نهفتم آه بی‌تأثیر را

در کمان از بس که دزدیدم شکستم تیر را

پای رفتن نیست زین بزمم که در بیرون در

بخت دارد در کمین هجر گریبان گیر را

خوشدل از غیرم که در بزم وصال او نیافت

ذوق درد اضطراب و لذت تغییر را

از کمند دادی گر آزارم خجل از من مباش

کرده ام خاطرنشان خویش صد تقصیر را

گشته دل پامال حسرت عشوه در کارش مکن

قلب زراندود ما ضایع کند اکسیر را

از نگاهی شد «نظیری » صید و من در انفعال

زان که آن وحشی نمی ارزد بهای تیر را

شمارهٔ ۲۲

چند از مؤذن بشنوم توحید شرک‌آمیز را

کو عشق تا یک سو نهم شرع خلاف‌انگیز را

ذکر شب و ورد سحر نی حال بخشد نی اثر

خواهم به زناری دهم تسبیح دست‌آویز را

ترک شراب و شاهدم بیمار کردست ای طبیب

صحت نخواهم یافتن تا نشکنم پرهیز را

خاکی به باد آمیخته گردی ز جا انگیخته

آبی به مژگان می‌زنم گرد غبارانگیز را

نی عشق افزاید بر این نی مهر زیبد بیش ازین

کی مانده ظرف قطره‌ای پیمانه لبریز را

پیوسته ابرو در کشش همواره مژگان در زدن

تا کی کسی بر دل خورد این دشنه‌های تیز را

سیری «نظیری» زین چمن کز کهنگی گشتی خشن

در باغ نرمی بین به هم خار و گل نوخیز را

شمارهٔ ۲۳

ز بس بود دل خود کام ناسپاس مرا

ز روی هم رسد اندوه بی قیاس مرا

بلا مقام مرا پیش ازین نمی دانست

غم تو کرد درین شهر رو شناس مرا

چه روز بود که تشریف عشق پوشیدم

که خوشدلی نشناسد درین لباس مرا

ز رشک دوش چنان درهمم که نتوان برد

به بزم وصل تو امشب به التماس مرا

رخی که داشت ملک میلش از توجه غیر

چنان نمود به چشمم که شد هراس مرا

از آن ز آه «نظیری » فراغتی داری

کزین فسرده دلان کرده ای قیاس مرا

شمارهٔ ۲۴

با شهپر عنقا چه نوا بال مگس را

همه نغمه داوود که دیدست جرس را

در معرض خورشید سها را چه نمایش؟

با نور تجلی چه ضیا نار قبس را؟

بس غنچه نشکفته به تاراج خزان رفت

رسم است که رهزن زند از قافله پس را

پریدن نادان گه نظمم به چه ماند؟

با آن که پرد چشم و نهی بر مژه خس را

در کوی حقیقت چه کند مرد مجازی؟

در بیشه شیران چه هنر گرگ هوس را؟

جز حاجت اخوان نسزد تحفه یوسف

اینجا نرسد عرض تجمل همه کس را

هرچند ز تریاق بود زهر گران تر

زین جنس به صد من ندهم نیم عدس را

کس همره ما نیست کز آن سوی بتازیم

کز معرکه بدیم برون گرد فرس را

تا همدم هر بیهده پرواز نگردد

در سینه شکستیم پر و بال نفس را

در آرزوی یک تن هم جنس که عنقاست

از بس که طپیدیم شکستیم نفس را

صبح از دم خون ریز «نظیری » به هراس است

از ناوک شب خیز بود بیم عسس را

شمارهٔ ۲۵

کردم ز شکوه منع دل زار خویش را

انداختم به روز جزا کار خویش را

وقت نظاره بت پرهیزکار خوش

شویم به گریه دیده خون بار خویش را

جرم منست پیش تو گر قدر من کم است

خود کرده ام پسند خریدار خویش را

صد مشتریست جنس دلم را چو آفتاب

من گرم می کنم به تو بازار خویش را

ترسم که رفته رفته به بیداد خو کنی

بر کین مدار طبع ستمکار خویش را

ای دل مجو نجات که صیادپیشگان

در دام می کشند گرفتار خویش را

عمرت بود که دوش «نظیری » به یاد تو

آسان نمود مردن دشوار خویش را

شمارهٔ ۲۶

غبار از دل به مژگان روبم و بینم نشانش را

به آب دیده شویم خاک و جویم آستانش را

ز مستی‌های شوق آن بلبل شوریده‌احوالم

که نشناسد اگر صدبار بیند آشیانش را

اثر می‌کرد گاهی ناله‌ام، از بس که نالیدم

کنون از ناله من خواب آید پاسبانش را

همه در عشق او از رشک با من دشمن جانند

که با من مهربان سازد دل نامهربانش را

مرا زی عشق شورانگیز درد رشک خواهد کشت

که هرکس بر سر هر کوی خواند داستانش را

سوال بوسه‌ای کردم از آن لب رخ گزید از قهر

ضیافت کرد ابرامم به شیرینی لبانش را

«نظیری» قاتلی دارد که آمرزیده می‌گردد

سگان از کوی او گر بگذرانند استخوانش را

شمارهٔ ۲۷

بانگ نی می برد ز هوش مرا

می دهد می ز راه گوش مرا

ناله نای تا حریم وصال

می برد بر کنار و دوش مرا

مادرم نای و من چو طفل رضیع

صوت او می کند خموش مرا

نخل نخلست نای پنداری

می چشاند به نیش نوش مرا

مطرب می گسار در نظر است

نیست حاجت به می فروش مرا

سر غیبم درون پرده راز

نغمه می آورد به جوش مرا

چون سماعم نقاب بردارد

نشود شرم روی پوش مرا

غزل مطربم به وجد آورد

جان رود بر سر خروش مرا

جوش زد در درون «نظیری » حرف

کاش بودی سخن نیوش مرا

شمارهٔ ۲۸

فراق دوستان بسیار پیش آمد دل ما را

غم بیرون گرفت از ما هوای منزل ما را

گل افشان بود با تو هر بن خار و سر سنگی

تو چون رفتی از اینجا آفتی زد حاصل ما را

عفاک الله به قید عشقم از هستی برآوردی

به یک مشکل نمودی حل هزاران مشکل ما را

اگر مقبول اگر مردود حرف ما اثر دارد

توان تعویذ بازو کرد سحر باطل ما را

سرشت ما خواص مهر و طبع دوستی دارد

برهمن بت نمی سازد مگر مشت کل ما را

همه افسانه گیسو و رخسار تو می گویم

شب ما نور می بخشد چراغ محفل ما را

بشارت در گذر دادیم و شاهد در نظر داریم

به دیدار تو چشم افتاد بخت مقبل ما را

درین صحرا «نظیری » نیست لاغرتر ز ما صیدی

که بر فتراک می بندد شکار بسمل ما را

شمارهٔ ۲۹

ای از کرم نریخته خون سبیل را

وز لطف عید کرده عزای خلیل را

در ملک مصر یوسف کنعان به یاد تو

دریای نیل ساخته چشم کحیل را

گویی به غیر واسطه در گوش خاکیی

رازی کز آن خبر نبود جبرئیل را

داده به کنج فقر نشان جنت النعیم

کرده سبیل مشت گدا سلسبیل را

پل بسته حرز مهر تو بر معبر کلیم

ای کرده باد قهر تو خون رود نیل را

هر فرد گشته حاکم این ملک غیر تو

ناکرده گرم جا، زده کوس رحیل را

درویش و پادشه به وجود تا قایلند

خرسند کرده یی تو عزیز و ذلیل را

بفزوده بر رسوم مقدر به حسن سعی

وز معصیت نکاسته رزق کفیل را

هیچیم گر تو بازستانی متاع خویش

دارد دو عالم از تو کثیر و قلیل را

قائل به عجز کشت ثنای تو هر که گفت

در هستی تو ره نبود قال و قیل را

در تو به اجتهاد نظر کی توان رسید

صد شبهه در ره است قیاس و دلیل را

توحید حق بیان «نظیری » بلند ساخت

برتر نهید پایه عرش جلیل را

شمارهٔ ۳۰

در خور اگر نییم می لعل فام را

ای کاش تر کنند به بویی مشام را

بر قدر زخم مرهم لایی نمی دهند

زان می که طعم و بوش گزد مغز و کام را

بر بام ما دریغ نپایید هفته یی

ماهی که او تمام کند ناتمام را

کس جذبه ای به کار دل ما نمی کند

تا چند سر به حلقه درآریم دام را

قسمت چنین فتاد که ترکان مست او

در دور ما به طاق نهادند جام را

خارج ز پرده دخل غلط تا به کی کنیم

مطرب به ما نداده نشان مقام را

کم لذتم که زود بریدم ز آفتاب

در خانه پختم این ثمر نیم خام را

گر جام صبح بی صفت فقر پر کنند

خورشید سرنگون نکند کاس شام را

رخت از حرم کشیدم «نظیری » به سومنات

حرمت نمانده حاجی بیت الحرام را

شمارهٔ ۳۱

مستی ربوده از کف هستی زمام ما

مطرب نمی دهد خبری از مقام ما

تا گشته ایم غافل ازو دور مانده ایم

پدرام می شویم که وحشی است رام ما

دانی که نور مردمک چشم عالمیم

بینی اگر به دیده معنی خرام ما

خود را برهنه بر صف شمشیر می زنیم

کاندر فنای ماست بقا و دوام ما

بر کف کلید جنت و بر لب سلام حور

رضوان ستاده در طلب بار عام ما

خرمن به باد رفت درین دشت پرفریب

مرغی نسود گوشه بالی به دام ما

پستان دایه در کف مشتاق شاهدست

بی گریه قطره ای نچکاند به کام ما

تا اقتدا به «حافظ » شیراز کرده ایم

گر دیده مقتدای دو عالم کلام ما

باران گریه طبع «نظیری » بهار ساخت

کو باد؟ تا برد به گلستان پیام ما

شمارهٔ ۳۲

تمکین خرد برد ز سر شور و شرم را

پیری برهاند از شب غفلت سحرم را

مانند ترنجم که خزان است بهارش

دم سردی دی تازه کند برگ و برم را

تا سدره بپرم اگرم در بگشایند

هرچند که فرسوده قفس بال و پرم را

کوتاهی عیشم پی پند دگران است

دهر از پی تأدیب بردشاخ ترم را

در هر قدمی صد خطرم بر سر راهست

وز بهر اقامت نه مقامی سفرم را

ره طی نکنم مرحله ای را که به هر گام

از هول مصیبت نگدازد جگرم را

شاید که چو تسلیم و رضا بدرقه کردند

ره امن شود وادی خوف و خطرم را

سعیی کنم و رخت به منزل برسانم

تا کس نرسانیده به رهزن خبرم را

از خانه چشمش نگذارم به درآید

بر روی تو گر راه نباشد نظرم را

صد لابه به امید یک ابرام تو کردم

یک بار به تلخی نخریدی شکرم را

چون توبه کنم از غزل و قول «نظیری »

دوران خرد از صد هنر این یک هنرم را

شمارهٔ ۳۳

ساقی بشو دورنگی امید و بیم را

بنما به ما حقیقت رنگ قدیم را

حرف فریب آدم و ابلیس تا به چند

چندی بگو ترانه نقل و ندیم را

از ساغر درست خودم بخش جرعه ای

بر طاق نه حکایت جام دو نیم را

بوی نبید خلوت شب ها شنیده ام

پنهان مکن که نیک شناسم شمیم را

آن جا که لب ز رشحه می پاک کرده اند

گل مشک بوی کرده ردای نسیم را

گو مفلسان کعبه بگریند کاب چشم

بر عرش برده از در مسجد یتیم را

زیباست گرچه خلعت محمود بر ایاز

شور آن زمان کند که بپوشد گلیم را

مطرب به یک دو نغمه غعنی کن دل فقیر

ساقی! به یک دو جرعه سخی کن لئیم را

جنسی که در خزانه لطف تو نیست، نیست

جز احتیاج تحفه ندیم کریم را

روزی که جرم نامه «نظیری » برآورد

از آب عفو شوی کتاب سقیم را

شمارهٔ ۳۴

بر رخ شکستم از خطا رنگ امید و بیم را

بیند منجم طالعم از هم درد تقویم را

علم ارادت گر کند ذوقی نصیب جان من

مستوفی امر قضا باطل کند تقسیم را

عشق از برای داغ من آتش به جانان می زند

افغان که کردم دوزخی، گلزار ابراهیم را

نقدی که دوران برده است از کیسه عمرم برون

جاوید مستغنی شوم از صد دهد گر نیم را

رفتم که مستان بگذرم از خدمت پیر مغان

گلبانگ آزادی کشم دوشی زنم تسلیم را

نقشی به باطن دیده ام خواهم به حسن کودکی

آرایش مسند کنم زینت دهم دیهیم را

یوسف که کردی سلطنت نهیش ز تعظیم پدر

گر شأن حسنش بنگرد واجب کند تعظیم را

بر آسمان سروری خورشید اگر طالع شود

جویند ذرات جهان بر یکدگر تقدیم را

امروز صاحب ذوق و دل غیر از «نظیری » نیست کس

رشکست بر کاخ گدا! سلطان هفت اقلیم را

شمارهٔ ۳۵

پروانه ایم و شعله بود آشیان ما

آب از شرار اشک خورد گلستان ما

موریم و در گذار شکر اوفتاده ایم

در راه پایمال شود کاروان ما

تا با نصیب ساخته اند از حلاوتی

همچون رطب شکافته اند استخوان ما

زه در گلوی ما کند از کینه روزگار

بیند اگر درست تن چون کمان ما

خورشید عمر بر سر دیوار و خفته ایم

فریاد از درازی خواب گران ما

صد موج را ز رفتن خود مضطرب کند

موجی که بر کنار رود از میان ما

بس در دماغ همنفسان مغز سوختیم

در دیده خواب تلخ کند داستان ما

در پیری از هزار جوان زنده دل تریم

صد نوبهار رشک برد بر خزان ما

ذوقی که جا به وادی مجنون گرفته بود

امروز معتکف شده بر آستان ما

در حیرتم که غنچه به بلبل چگونه گفت

رازی که باد هم نشیند از زبان ما

بنیاد ما خرابی ما استوار کرد

گویی که سود ماست «نظیری » زیان ما

شمارهٔ ۳۶

ز حرمانم غمی در خاطر یاران شود پیدا

چو بیماری که مرگش بر پرستاران شود پیدا

چو پیدا گردم از راهی، چنان یاران رمند از من

که بدمستی میان جمع هشیاران شود پیدا

کسی نگریزد از ما، گر ازین تقوی برون آییم

طرب کز ما رمد در کوی میْخواران شود پیدا

بتی از حلقه پرهیزگاران برنمی‌خیزد

که بر مردم مسلمانی دین‌داران شود پیدا

پشیمانی مکش از بیع من کاین سهل قیمت را

تو چون صاحب شوی ذوق خریداران شود پیدا

زلیخا گو میارا بزم و فرش دلبری مفکن

که آن یوسف به زندان گرفتاران شود پیدا

«نظیری» کاش بنمایی که در ساغر چه می‌داری

که پیش زاهدان قدر گنه‌کاران شود پیدا

شمارهٔ ۳۷

ز عاشق می شود معشوق را نام و نشان پیدا

ثمر نیکو نیاید تا نگردد باغبان پیدا

خودی ها محو گردد گر تو از رخ پرده برداری

گمان پوشیده گردد هر کجا گردد عیان پیدا

من آن روزی که بر رخ فتنه می شد زلف می گفتم

که روز خوش نخواهد گشت هرگز در جهان پیدا

در آن صحرای بی پرسش که رهزن راهبر باشد

دل مجروح گردد کاروان در کاروان پیدا

تبی گر عارض جسمم شود آن را دوا سازم

چه سازم سوز عشقی را که شد در استخوان پیدا

تمنایش چو گردد گرد خاطر مضطرب گردم

چو محتاجی که گردد در سرایش میهمان پیدا

بغل از نامه احباب پر کرد و نمی خواند

که می ترسد شود مکتوب من هم در میان پیدا

نمی دانم ز من در جان سپاری ها چه نقصان شد

که اکثر می شود از بدگمانی امتحان پیدا

«نظیری » سوی او کم رو که امروزست یا فردا

که از خاکسترت هم نیست در کویش نشان پیدا

شمارهٔ ۳۸

گل خلعت نو داد دگر شاخ کهن را

بر سلطنت حسن سجل ساخت چمن را

شاخ گل خوش بو به ره باد سحرگاه

بگشود سر نافه غزالان ختن را

شد لاله به خمیازه به یاد می لعلت

از باده لبالب چو قدح دید دهن را

افراخت صراحی سر و گردن به توجه

تا خوش به کف مست دهده جام ذقن را

سر تا قدم نی به تماشا نگران شد

تا خوب دهد چنگ به مطرب برو تن را

حوران بهاری به نثار می و مطرب

در بوسه گرفتند سراپای چمن را

در عهد می و نغمه ز بس دید درستی

سنبل ز خم جعد برون کرد شکن را

گلبرگ بناگوش رخت بود مناسب

گل دست شد و بست بر او زلف رسن را

بر گوش خورد نعره احسنت «نظیری »

پرسی اگر از مرده صدساله سخن را

شمارهٔ ۳۹

جز نام صنم نقش مکن لوح جبین را

تا چپ نکنی راست نخوانند نگین را

از شوق شهیدان حریم سر کویش

چون دانه در آغوش نگنجند زمین را

پیداست رهایی من از ضعف وجودم

ره زود به سر می رسد آواز حزین را

من دام به نخجیرگه انداخته بودم

شیر آمد و بگرفت ز من دام و کمین را

آبی به رخ از آبله گفتم برسانم

وادی به رهم ریخت تف آبله چین را

با تیغ به تسلیمم و با خصم به شفقت

با مهر بدل ساختم از عشق تو کین را

بیرون نهم از خویش اگر پای «نظیری »

یک پایه فروتر بنهم عرض برین را

شمارهٔ ۴۰

دلا گداز که آیینه کرده سنگ تو را

کدام صیقل ابرو زدوده زنگ تو را

تو کعبه در دل ما کافران چه می جویی

گر آزری نتراشیده است سنگ تو را

کسی شکاری عشق تو را چه می داند

نشانه دیگر و زخمی دگر خدنگ تو را

ز خار خار محبت دل تو را چه خبر

که گل به جیب نگنجد قبای تنگ تو را

به هرکسی نظر از شیوه دگر داری

کسی درست نفهمیده ریو و رنگ تو را

به نغمه دگرم زنده ساز ای مطرب

چه معجزست که در پرده نیست چنگ تو را

تو حرف تلخ فروشی و من شکرنوشم

که چاشنی هزار آشتی است جنگ تو را

تو از نسیم «نظیری » به شور می آیی

چو گل نهان نتوان کرد بوی و رنگ تو را

شمارهٔ ۴۱

به صاف صبح نگه کن سر سبو بگشا

دهان چشمه گشادند راه جو بگشا

دل از مطالعه صبح در حجاب مدار

ز زیر هر بن مو دیده یی برو بگشا

شکاف خرقه به دقت چه می کنی پیوند؟

لباس فقر و فنا پاره به رفو بگشا

یکی به کوزه پرهیز خویش سنگی زن

چو شیشه رشته زنارش از گلو بگشا

چو موی جاه جهان نقص دیده بیناست

اگر نرسته تو را در دو دیده مو بگشا

چو شیر گاه قناعت دهان آز ببند

چو باز وقت هنر بال جستجو بگشا

در ازدحام غم و غصه وقت گم کردی

تو را که گفت؟ سر کیسه در غلو بگشا

حجاب مانع قرب است شرم حایل لطف

به نزد او ره اظهار آرزو بگشا

چو رنگ چند شوی ملتفت به روی سخن

به مغز راه کن و پرده همچو بو بگشا

به نزد بی بصران پرده بر معانی کش

وگر به دیده وری برخوری برو بگشا

به بزم اهل خرد عقده بر سخن مگذار

چو غیر نیست «نظیری » کسی بگو بگشا

شمارهٔ ۴۲

امشب خوش آشناست به رویش نگاه ما

گویا حجاب سوخته از برق آه ما

از بس که می شدیم به حسرت جدا ازو

خون می چکید روز وداع از نگاه ما

شغل محبت است که مانع ز طاعت است

روز جزا بس است همین عذرخواه ما

دوزخ اگر به چاشنی آتش دل است

اهل بهشت رشک برند از گناه ما

دل بی غمت مباد کزین فیض گشته است

رحمت طفیلی نفس صبحگاه ما

صدسیل وصل آمده و صد کشت تازه شد

هرگز نبود نشو و نما در گیاه ما

ما نخل ماتمیم «نظیری » ز ما حذر

غمگین شود کسی که بود در پناه ما

شمارهٔ ۴۳

هرگه رقم کنم به تو عذر گناه را

ریزم چو خامه از مژه خون سیاه را

شاید که شرم ذلت ما را گران خرند

آن جا که خرمنی است بها برگ کاه را

مطرب ره سماع به آهنگ می زند

صوفی خانقاه غلط کرده راه را

آن عارفان که در رمضان باده می خورند

بینند در زلال قدح عکس ماه را

معراج ما نهایت افتادگی بود

در عشق قرب سدره بود قعر چاه را

آن جا که بی تفاوتی وسع رحمت است

بدخواه انفعال دهد نیک خواه را

عشق آمد و به خرقه پشمین فروختیم

تشریف شاه اکبر و عباس شاه را

کردیم خاک مسکنت و نیستی به سر

تعظیم صدر و منزلت بارگاه را

سرگشته اند خلق «نظیری » بیا که ما

روشن کنیم زمزمه خانقاه را

شمارهٔ ۴۴

از چاه غبغبش به درآورده ماه را

بر ماه، عقرب سیهش بسته راه را

عابد که بیندش به درآید ز خانقاه

سلطان که یابدش بگذارد سپاه را

گر روز حشر پرده ز رویش برافکنند

ایزد به روی بنده نیارد گناه را

آن کج کله چو بر صف عشاق بگذرد

شاهان ز سر نهند هوای کلاه را

از هیبت تجلی دیدار سوختیم

برق آورد بشارت باران گیاه را

عاجز شدست دیده ز ادراک حسن او

در حوصله جمال نگنجد نگاه را

باری چو در بغل همه خرمن نمی رود

بیچاره در کنار کشد برگ کاه را

امید هست کز سر آن بام بگذارد

پا در میان کوی گشودیم آه را

خاکش به فرق کن که به جانان نمی رسد

عاشق گر التفات کند مال و جاه را

گر این عطش به خلد «نظیری » ز جان رود

جویم ز سلسبیل به آتش پناه را

شمارهٔ ۴۵

از کف نمی دهد دل آسان ربوده را

دیدیم زور بازوی ناآزموده را

من در پی رهایی و او هر دم از فریب

بر سر گره زند گره ناگشوده را

دل در امید مرهم و این آهوان مست

ریزند بر جراحت ما مشک سوده را

هرگز دلم حلاوت آسودگی نیافت

تلخ است خواب دیده در خون غنوده را

آشفته داشت خارش آزادگی دماغ

دادیم بر هوا سر سودا فزوده را

نتوان چشید قند مکرر وزان لبان

بتوان شنود تلخ مکرر شنوده را

یک ره خوشم به خنده دندان نما نکرد

تا کی نماید آن گهر نانموده را

تا منفعل ز رنجش بیجا نبینمش

می آرم اعتراف گناه نبوده را

نادیده جور ازو ز وفا لاف ها زدم

نتوان نمود ترک ستایش ستوده را

منظور یار گشت «نظیری » کلام ما

بیهوده صرف شکر نکردیم دوده را

شمارهٔ ۴۶

تا به کی بر خرقه بندم جسم غم فرسوده را

سر به طوفان می دهم این مشت خاک سوده را

در درون همچون عنب شد خوشه اشکم گره

بس فرو خوردم به دل خون های ناپالوده را

گوش ها کر گشت و یارب یاربم کاری نکرد

نیست گویا روزنی این سقف قیراندوده را

خضر صد منزل به پیشم آمد و نشناختم

بازمی باید ز سر گیرم ره پیموده را

وه که یک قاصد که باشد محرم این راز نیست

چند بر کاغذ نویسم حال و شویم دوده را

از شراب سودمندم بخت بد پرهیز داد

می که می خوردم نمی خوردم غم بیهوده را

گل ز بهر اشک لؤلؤیی رنگ کاهیم

در بلورین حقه دارد کهربای سوده را

از کنایت گاه مستی منع آن لب چون کنم

می چکد بی خود حلاوت قند آب آلوده را

با «نظیری » چون نشینی گوش بر حرفش مکن

در پریشانی میفکن خاطر آسوده را

شمارهٔ ۴۷

نظر بر روی او دزدیده بگشا

ز خود گم گرد و بر وی دیده بگشا

گل پژمرده ما باغبان چید

صبا گو غنچه ناچیده بگشا

مبادا عالمی را جان برآید

گره از زلف خود فهمیده بگشا

به گلشن بگذر و در طعنه گل

زبان بلبل شوریده بگشا

برافشان کاکل و شمشاد را گو

شکنج طره ژولیده بگشا

گره بر چین ابرو از چه داری

سر این نافه پیچیده بگشا

ز رمز عشق آگاهی «نظیری »

معمای ازل نشنیده بگشا

شمارهٔ ۴۸

از پی آشوب ما، در زلف دارد شانه را

شورش زنجیر در شور آورد دیوانه را

حسن بنیاد محبت بر پریشانی نهاد

تا نشورد خاک را دهقان نریزد دانه را

حور و جنت جلوه بر زاهد دهد در راه دوست

اندک اندک عشق در کار آورد بیگانه را

عشق کامل نیست تا در بند مال و مسکنی

آن زمان آتش علم گردد که سوزد خانه را

هرچه خود را زد به آتش عین آتش گشت و رفت

در حقیقت شعله بال و پر شود پروانه را

جای یک ناخن درستی در سراپایم نماند

هر زمان دیوانه ویران تر کند ویرانه را

گر رود عشق از مزاج پیر لذت کی رود

بوی می باقی بود چون بشکنی پیمانه را

عقده دل در شکنج طره نگشاید به عقل

یک گره زان زلف درهم بشکند صد شانه را

سرگذشت عهد گل را از «نظیری » بشنوید

عندلیب آشفته تر می گوید این افسانه را

شمارهٔ ۴۹

نیست زین مزرع آب و دانه ما

ملکوتست آشیانه ما

کبک کهسار و بلبل گلزار

گوش دارند بر ترانه ما

هر طرف صورت تازه ای بندند

از غزل های عاشقانه ما

حرف شیرین شود فراموشش

خسروار بشنود فسانه ما

دین فروشان خانه بر دوشیم

دلق و دستار ماست خانه ما

به سلم ملک و مال می بازیم

دل خرسند بس خزانه ما

لمن الملک می زنیم امروز

غیر ما کیست در زمانه ما

خور پس از استوا سجود کند

بس بلند است آستانه ما

حذر از ما که برق در ابریم

رعد می نالد از زبانه ما

زخم قوس قضا به ما نرسد

هست تیر قدر نشانه ما

خرج یک روزه «نظیری » نیست

حاصل عمر جاودانه ما

شمارهٔ ۵۰

ازین ویرانه تر می خواستم ویرانه خود را

ازین ویرانه بیرون می برم دیوانه خود را

حریفان نشئه مهر و محبت را نمی دانند

به دست دشمن خود می دهم پیمانه خود را

نه مورش خاید از سختی نه مرغش چیند از تلخی

نمی بینم ز جنس هیچ خرمن دانه خود را

ز شوق آن که طبل رحلتی ناگاه بنوازند

همیشه رخت بر درگاه دارم خانه خود را

عزیزان دیده از خاکسترم سازند نورانی

تو شمع بزم خلوت می کنی پروانه خود را

به آیات زبور و نغمه داوود نفروشم

بیان دردناک و نعره مستانه خود را

«نظیری » قصه فرهاد و خسرو داستانی شد

کنون من هم کتابی می‌کنم افسانه خود را

شمارهٔ ۵۱

هر روز جویم آب رخ روز رفته را

گویم به فخر ننگ ز مردم نهفته را

لب بستم از سخن که درین مجمع نفاق

به یافتم ز گفته حدیث نگفته را

هرگز شب امید به دوران من ندید

جام می دوساله و ماه دو هفته را

خفاش بخت من چو نبیند چه فایده

گر سرمه زآفتاب کشد چشم خفته را

در خون همیشه نشتر مژگان شکسته ام

ناسفته کرده ام همه درهای سفته را

فراش کوی دوست شو ای ناله یک سحر

در چشم بخت کن خس و خاشاک رفته را

زهرست آب دیده «نظیری » نه اشک تلخ

در دیده آب می کنم الماس تفته را

شمارهٔ ۵۲

به بریدن نرود ذوق تو ز اندیشه ما

سال ها پنجه به هم داده رگ و ریشه ما

اصل ما آب ز سرچشمه تحقیق خورد

گل تسلیم و رضا آورد اندیشه ما

می منصور که در جوش ز خامی ها بود

بعد دوری به قوام آمده در شیشه ما

در خس و خار نبینیم به جز جلوه دوست

شجر وادی ایمن بود از بیشه ما

عشق آورده خلیل الله از آزر چه عجب

یا صمدگوی شود گر صنم از تیشه ما

کوه کن از هنر عشق ندارد نامی

نام ما راست که عشق است همین پیشه ما

گل برگ چمن عشق «نظیری » ماییم

نرود تا ابد از خاک رگ و ریشه ما

شمارهٔ ۵۳

دل شکسته بود تحفه خزینه ما

نگین ملک توان ساخت ز آبگینه ما

چراغ صومعه‌ها زنده می‌توان کردن

به دوستی تو، یعنی به سوز سینه ما

تو کار غیب چه دانی که چیست؟ طعنه مزن

که جز به مصلحتی نشکند سفینه ما

مکن به کشتن ما مشورت که تا بودست

به فال دوست مبارک نبوده کینه ما

هزار کار درست از شکست ما گردد

طلسم ما شکن و برخور از دفینه ما

یگانه ایم به بی قدری ارچه بر در دوست

به قدر ذره توان یافتن قرینه ما

ز بعد کعبه «نظیری » زیارت ما کن

که دلبری نمکین است در مدینه ما

شمارهٔ ۵۴

آن که بر ما رقم کین زده از کینه ما

نقش خود دیده در آیننه ز آیینه ما

عید و نوروز بود مکتب ما را هر روز

به محبت گذرد شنبه و آدینه ما

محضر سلطنت عشق اگر بخوانند

خاتم و سکه برآرند ز گنجینه ما

خورده دل زخمی از آن غمزه که نتوانی دوخت

تو که صد بار فزون دوخته‌ای سینه ما

زان نگاهی که به دنبال چشمت نرسد

خون فرو می چکد از خرقه پشمینه ما

آزمودیم، به زور می امسال نبود

قدحی داشت خم از باده پارینه ما

طرفه شوری سحر از سینه «نظیری » برخاست

ساخت کار همه را گریه دوشینه ما

شمارهٔ ۵۵

گر به سخن درآورم عشق سخن سرای را

بر بر و دوش سردهی گریه های و های را

گل به خزان شکفته شد وین دل بسته وانشد

در بن ناخن است نی بخت گره گشای را

نی ز رهی خبر دهم نی به دلی اثر کنم

صوت کجم ز کاروان زمزمه درای را

هر المی که صعب تر روزی عاشقان شود

طعمه ز استخوان سزد حوصله همای را

درس ادیب اگر بود زمزمه محبتی

جمعه به مکتب آورد طفل گریزپای را

خاتم جم شکسته تن هیکل عشق ساخته

منظر دوست کرده دل جام جهان نمای را

پیش «نظیری » از ملک درد دلی برم که هست

بر در شه ترددی ناله آن گدای را

شمارهٔ ۵۶

زیستم بس که به تدبیر خود از خامی‌ها

رفت نام و نسبم در سر خودکامی‌ها

ورع و شیب زبون خم ایامم کرد

یاد دوران جوانی و میْ‌آشامی‌ها

طایری نیست که تاری ز منش برپا نیست

صید یک مرغ نکردم ز کهن‌دامی‌ها

روز عشرت به صداع سر مخمور گذشت

تر نگردید دماغم ز تنک‌جامی‌ها

دل به لهو و لعب عمر منه کاین مرغان

تکیه بر باد کنند از سبک‌آرامی‌ها

خلعت سرو به اندام تو خوش ببریدند

جامه زیبنده نماید ز خوش‌اندامی‌ها

شکر پیری که هوا و هوس از جوش نشاند

چون می کهنه برون آمدم از خامی‌ها

پیش از مرگ خود از آفت هستی رستم

به اجل باز نماندم ز سبک‌گامی‌ها

در خرابات سر ناموران گردیدیم

بس که اندیشه نکردیم ز بدنامی‌ها

لوث تقصیر چو از آب کرم شسته شود

دلق درویش برآید ز سیه‌فامی‌ها

ساز و برگ و می و مطرب به «نظیری » جمعست

بوی خیر آیدش از نیک سرانجامی‌ها

شمارهٔ ۵۷

به غیر از رنگ و بویی نیست این عشق مجازی را

عطا کن لذت طعم حقیقت عشق‌بازی را

عزیزان را فدا کردم سر و سامان هبا کردم

نیرزم گوشه چشمی بنازم بی‌نیازی را

عبارت کوته و دل تنگ و خاصان ملک زیبا

چه داند مرد صحرایی طریق کارسازی را

کسی تفسیر رمز عاشق و معشوق کی داند

به جز مکی نمی‌داند لغت‌های حجازی را

همه سرمایه اقرار و ایمان بود رخسارت

فغان از خال هندویت که کافر کرد غازی را

گرسنه باز شاهنشاه و ما صیاد بی‌طالع

دل کبکی نثار آریم خوی شاهبازی را

صبوح و روح برهم خورد چون بانگ صلات آمد

به زیر آرید از طاق این کهن دلق نمازی را

گر از یک ره نماید روی از صد ره درون آید

«نظیری» چاره چون سازد فریب ترکتازی را

شمارهٔ ۵۸

کجا بودی که امشب سوختی آزرده جانی را

به قدر روز محشر طول دادی هر زمانی را

سئوالی کن ز من امروز تا غوغا به شهر افتد

که اعجاز فلانی کرده گویا بی زبانی را

به هر جنسی که می گیرند اخلاص و وفا خوب است

پس از عمری گذر افتاده بر ما کاروانی را

کتاب هفت ملت گر بخواند آدمی عامی است

نخواند تا ز جزو آشنایی داستانی را

به افسون موم از آهن کردن آسان تر از آن باشد

که از کین بر سر مهر آوری نامهربانی را

به عشاق اشک گرم و روی زرد از بهر آن دادند

کز استغنا فرود آرند مستغنی جوانی را

اگر از خار خار بی وفایی های گل نبود

سحرگه عندلیبی برنخیزد گلستانی را

دلا سیلاب خون را از شکاف سینه بیرون کن

که امشب سوده ام بر دیده خاک آستانی را

نمی دانم «نظیری » کیست چون می آمدم زان کوی

به حال مرگ دیدم، بر سر ره ناتوانی را

شمارهٔ ۵۹

ادب گرفته عنان خمار و مستی ما

برابر است بلندی ما و پستی ما

به خود ز دوست نیابیم تا ز می مستیم

تمام دوست پرستی است می پرستی ما

هزار ساغر دیدار شد تهی و هنوز

فرود حوصله ماست شوق و مستی ما

خمار شام ندارد صبوح ما هرگز

به یک طلوع بود نشئه الستی ما

مثال صورت موهوم بی نشان بودیم

به منظر تو کشیدند نقش هستی ما

ز حقه کهرت کام برنمی آید

ز تنگی دهن تست تنگ دستی ما

ز گونه‌های «نظیری» تپانچه پوست بریخت

عذار دف نخورد ضربت دو دستی ما

شمارهٔ ۶۰

خانه در کوی مغان کردم خراب

عاقبت هم طبع گشتم با شراب

دهر پیرم کرده اما ذوق عشق

گرم تر دارد مزاجم از شباب

از جوانی هست ذوقی در سرم

از نمک ماندست شوری در کباب

هرچه خوانم از ورق شویم به اشک

عشقم افتادست بر درس و کتاب

زنده دارد مرد را آثار مرد

نام گل باقی است چون گردد گلاب

گوش بر تشریف فرمانم که هست

جان مشتاقم سئوالش را جواب

بر امید او به معجز بسته ام

باد را بر خاک و آتش را بر آب

چاره ناسور تسلیم است و بس

خلق مرهم می نهند از اضطراب

به که پوشم چشم ازین دل خفتگان

روی بیداران مگر بینم به خواب

چشمه حیوان «نظیری » هیچ نیست

عالمی تاریک و قحط آفتاب

شمارهٔ ۶۱

آن که شب داد توبه ام ز شراب

امشبم باز دید مست و خراب

لب ساغر چنان زنم بوسه

که درآرم حریف را از خواب

مزه کز راح آتشین گیرم

خاک را در دهان بگردد آب

عضو عضوم پرند از مستی

کاهلی ها همه شوند شتاب

ظرف لبریز کردم از باده

همچو ماه دو هفته از مهتاب

ره مستی گرفته جانب دوست

می روم تا برآرمش ز حجاب

محوتر می شوم ز خود هر دم

رفتم از دست مطربا دریاب

قوتم نیست پست کن پرده

طاقتم نیست گوش چنگ متاب

بر «نظیری » مگر ببخشایند

به جزع وانمی شود این باب

شمارهٔ ۶۲

چون غنچه دل مبند و چو بو بر هوا متاب

بر گل سوار باش و عنان از صبا متاب

آمیزش از صلاح دو یک دل به هم رسد

جایی که تار میل نباشد دو تا متاب

هرگز خضر به تشنه زلال بقا نداد

مس به امیدواری این کیمیا متاب

شوقی اگر نجات ز خودبینی ات دهد

بگریز و رخ ز آینه هم بر قفا متاب

بر سفره هیچ نیست سئوال از برون چرا

قفل گشوده بر در گنج عطا متاب

شغل توام ز گوشه خاطر نمی رود

گوشم چو طفل از پی هر مدعا متاب

بر صفحه نقش ها همه زیبا کشیده اند

برقع به دست کوته چون و چرا متاب

آهی زدیم و پیرهن پاره سوختیم

گو همنشین فتیله پی داغ ما متاب

چشم از امیدواری دیدار روشن است

گو روشنی مهر و مهم بر سرا متاب

معشوق ساقی است مزن بر پیاله دست

یوسف نموده رخ بصر از توتیا متاب

افسون لب به کار «نظیری » کفایت است

نعلش در آتش از پی مهر و وفا متاب

شمارهٔ ۶۳

سحر منادی بلبل به گلستان دریاب

صلای صحبت گل می زند زمان دریاب

هر آن دقیقه که دریافتی ز عمر از تست

که می شود نفس رفته را ضمان دریاب

تو را فریضه بود رفتنی به خانه دوست

درون اگر نگذارند آستان دریاب

هزار واقعه با روزگارم افتادست

به یک کرشمه لطفم اگر توان دریاب

نظاره گل دهر از وداع یاد دهد

ببین بهار وی و معنی خزان دریاب

هنوز بوی دلی بر مشام می آید

دمی که آتشم افتد به خانمان دریاب

ته پیاله چو بر خاک تشنگان ریزی

مرا که سوخته یی مغز استخوان دریاب

مباد زخم تو جز من به دیگران آید

گهی که تیر جفا می کشی نشان دریاب

مکش ملال «نظیری » که جسم و جان کاهست

زلال جام کش و عمر جاودان دریاب

شمارهٔ ۶۴

عشق دهد با دل شوریده تاب

پرورش ذره کند آفتاب

کم نشود سوز دل از سیل اشک

آتش سودا ننشیند به آب

آه که عاشق کشد از خامی است

دود کند دل چو نباشد کباب

با سخن تلخ تبسم خوش است

نشئه دهه شهد چون گردد شراب

دیر رود جان که تویی در دلم

شعله کند بر سر شمع اضطراب

در شب هجران نبود روشنی

گرچه بود تا به سحر ماهتاب

دیده «نظیری » نشناسد رخش

بس که گدازد نگهم از حجاب

شمارهٔ ۶۵

میم در جام و ماهم تا سحر بر روزنست امشب

دو دستم تا به وقت صبح طوق گردنست امشب

دو چشمم حجله آیین بسته اند از گریه شادی

درو بام از چراغان سرشکم روشنست امشب

شماری تا سحر، دستم به زلف درهمی دارد

گریبانم گریبانست و دامن دامنست امشب

همه شب بر لب و رخسار و گیسو می زنم بوسه

گل و نسرین و سنبل را صبا در خرمنست امشب

مغنی می گساری می کند ساقی نوا سازی

ازین شادی که در بزم حسودان شیونست امشب

به دل طرح وصال جاودانی نقش می بندم

گرم خود دوست می آید به خلوت دشمنست امشب

به اقبال محبت شاهد و می در نظر دارم

نه من با بخت خویشم نی «نظیری » با منست امشب

شمارهٔ ۶۶

سبزه عیش ز بوم و بر هجران مطلب

نیشکر حاصل مصر است ز کنعان مطلب

رسن زلف پی حیله درآویخته اند

جز دل تشنه از آن چاه زنخدان مطلب

در دیاری که سجود خم ابرو رسمست

غیرمحراب کج و قبله ویران مطلب

فرض و سنت به تماشای تو از یادم رفت

پرده بر روی فکن یا زمن ایمان مطلب

بعد از آن کز چه نسیان به درم آوردی

پیش گرگم فکن و قیمتم ارزان مطلب

مهر، کین نیست که هرجاطلبی یافت شود

آن چه هرگز نسپردند به دوران مطلب

لخت دل قوت کن و شکر احباب مخواه

دود دل سرمه کن و کحل صفاهان مطلب

آب حیوان ز کف دردکشان می جوشد

گو خضر دشت مپیما و بیابان مطلب

همه از کاهش احباب به خویش افزایند

قیمت یاری ازین خویش فروشان مطلب

جلوه از حوصله بیش است «نظیری » هشدار

کشتی نوح نشد ساخته طوفان مطلب

شمارهٔ ۶۷

می باش و از مزاج حریفان نشان طلب

با طبع هر که راست نیابی کران طلب

چون ره بری به صحبت نیکان گران مباش

جایت اگر به صدر دهند آستان طلب

مهمان گنج باش و قناعت به خاک کن

همسایه همای شو و استخوان طلب

مجموعه ایست عالم از آن انتخاب کن

مغلوبه ایست دهر درو مهربان طلب

در طبع دوستان ز حسد راستی نماند

انصاف اگر طلب کنی از دشمنان طلب

از حلقه های زلف طلسمی به چنگ آر

وز شغل آن ز وسوسه دل امان طلب

دست کسی به دامن محمل نمی رسد

کو را نه بر صدای جرس کاروان طلب

هرگاه یوسفی ز تو در راه مانده است

شیون کن و ز گم شده خود نشان طلب

ننگست در طریق کریمان معاملت

جان از «نظیری » ار طلبی رایگان طلب

شمارهٔ ۶۸

عشق تو بند علایق ز ره ما برداشت

هرکه مجنون تو شد سلسله از پا برداشت

جنس ارزنده و ارباب بصارت مشتاق

نتوان دست ز بیعانه سودا برداشت

چون توان گشت کنون ساکن خلوتگه باغ

مجلس آراست گل و مرغ تقاضا برداشت

دست در گردن معشوق حمایل دارم

نتوان کف پی هر عرض تمنا برداشت

عارفان گوشه چشمی به دو عالم ندهند

هر کجا باد نقاب از رخ زیبا برداشت

محضر بندگی از مرتبه من بیش است

این نشان را دل مفلس ز کجا تا برداشت

پرده می بایدم آویخت که هرکس نگریست

شرح سودای تو را نسخه ز سیما برداشت

بس که نازک دلم از عشق حدیثی تا رفت

اشکم از پرده برون آمد و غوغا برداشت

طفل در گریه «نظیری » چو تو کافرخو نیست

پدرت تا ز کدامین در ترسا برداشت

شمارهٔ ۶۹

صافی شوم از کون که در درد صفا نیست

بر عرش زنم جوش که در خمکده جا نیست

رویم همه چون سایه، که در خدمت خورشید

صد گونه سجودست که در خدمت ما نیست

لطف نظر سوختگان تابش برقست

اینجا پر پروانه طلب بال هما نیست

چندان که در آن جعبه خدنگ است نصیبست

در همت ما جستن و در شست خطا نیست

بخرام به گلشن که پی سیر و صبوحی

پیغام گلی نیست که با باد صبا نیست

توفیق نکوکاری ما و تو عطاییست

اخلاص به دینار و مروت به بها نیست

صدگونه دوا بر سر هر شاخ گیاهیست

اما چو تو را درد ندادند دوا نیست

گر کفر و ضلالت بود ار دین و هدایت

خوش باش که کار ازلی جز به عطا نیست

با حکم قضا ساز که در دیر «نظیری »

مقبول فغان نیست نمازی که قضا نیست

شمارهٔ ۷۰

ناله ما نغمه اهل نوا را گرم ساخت

شوق ما هنگامه این ماجرا را گرم ساخت

زآتش وادی بیفکندیم نعلین از قدم

موسی ما گرم رو گردید و ما را گرم ساخت

در گرفت از بهر خاطر گرمی پروانه موم

شمع مجلس شد که در کاشانه جا را گرم ساخت

گرمی هنگامه گلشن پی آشوب ماست

گل شکفت از ناله بلبل که ما را گرم ساخت

مایه مهر و محبت از رواج افتاده است

صحبت ما، روز بازار وفا را گرم ساخت

کین خسرو گر نبودی ساختی فرهاد کار

طعنه ناموس خوی پادشا را گرم ساخت

هر بن مژگان به چشم خلق قربان کرده است

گریه ما داستان کربلا را گرم ساخت

اعتمادی بر شمیم حله یوسف نداشت

سرمه خاکسترم باد صبا را گرم ساخت

شد به غربت قدر من معلوم بر اهل وطن

گرمی هنگامه مهر آشنا را گرم ساخت

دیدم اشفاق رخت محروم گشتم از لبت

وسعت احسان در استغنا گدا را گرم ساخت

از علو رفعتم معلوم شد حسن قبول

چون مراد دل اجابت شد دعا را گرم ساخت

رشح ابرست این «نظیری » یا صبا یا عطر گل

بلبل از شعر ترت صوت و نوا را گرم ساخت

شمارهٔ ۷۱

آن دهد در گریه پند ما که با ما دشمن است

هرکه می گیرد شناور را به دریا دشمن است

هر که را دل در درون شادست با بیرون چه کار

شمع را خلوت نگهبان است و صحرا دشمن است

خود مگر از در درآیی ورنه از ما تا به تو

صد بیابانست و در هر گام صد جا دشمن است

دل آن آزرده تر داریم کازارش کنند

خصمی خود می کند هرکس که با ما دشمن است

خون ز چشم کاروانی ریخت در بازار مصر

هر که را یوسف بود کالا به سودا دشمن است

تا غمم گردید مونس کلفتم با کس نماند

دوست چون هم خوابه گردد مو بر اعضا دشمن است

های های گریه ای باید که دل خالی کند

ورنه چون در دل گره باشد مداوا دشمن است

گر بهار آید «نظیری » ور خزان با من مگوی

خاطر مشغول عاشق را تماشا دشمن است

شمارهٔ ۷۲

گر شرر گر شعله هرجا گشت پیدا آتش است

چاره دل کن که با آتش مدارا آتش است

رشک مانع، شوق غالب، در تو یارب چون رسم

راه عاشق در میان هفت دریا آتش است

چون چراغ مرده از صحبت دلی آورده ام

از دم خلوت نشینانم تمنا آتش است

گر به کفرستان بری این روی آتشناک را

برهمن در رقص می آید که حق با آتش است

از نسیم صبح می سوزد حریفان را جمال

نازکان را بر سر آن کوی سر ما آتش است

در سلم رسم است ما را دین و دنیا باختن

هر که را در سر قماری هست سودا آتش است

عاشقی و حسن را در پرده نتوان داشتن

شعله غمازی کند ناچار هر جا آتش است

گریه گرم «نظیری » ریگ در وادی گداخت

از سرشکش تا به زانو در ته پا آتش است

شمارهٔ ۷۳

نشاط عید گدا عجب پادشا بشکست

شد از معانقه چین بر رخ قبا بشکست

چنان به یک دگر آمیختند شیخ و ندیم

که مست شیشه در آغوش پارسا بشکست

رییس و قاضی و مفتی به رقص برجستند

نشاط نای و دهل شرم روستا بشکست

مسافر از پی جان بود چشم قربانی

نگاه تا نرود زان بساط، پا بشکست

دل شکسته در آن کوی می کنند درست

چنانکه خود نشناسی که از کجا بشکست

به آب خضر سکندر نبرد زآینه راه

سفال میکده جام جهان نما بشکست

به فطر روزه میی داد پیر باده فروش

که هم گداز حسد کاسه گدا بشکست

زمانه طفل طبیعت شد، آنقدر که ادیب

کمر ببست پی شوخی و قبا بشکست

شکست توبه هرکس به قدر حال امروز

«نظیری » از خم می صوفی از هوا بشکست

شمارهٔ ۷۴

نظر به ظاهر و صیاد در خفا خفتست

اجل رسیده چه داند بلا کجا خفتست

کجا ز فتنه آن چشم نیم باز رهیم

که فتنه خاسته از خواب و پای ما خفتست

کسی به قلب شبم ترکتاز می آرد

که بر فراش قصب پای در حنا خفتست

شمیم مهر ز باغ وفا نمی آید

به هر چمن که تو نشکفته یی صبا خفتست

طبیب عشق ببرد طمع ز بیماری

که شب به راحت ازین درد بی دوا خفتست

کسی از معانقه روز وصل یابد ذوق

که چند شب ز هم آغوش خود جدا خفتست

بگیر کام دل ای کعبتین مردم چشم

که بردت آمده و نقش بر قفا خفتست

شب امید به از صبح عید می گذرد

که آشنا به تمنای آشنا خفتست

فسانه صرف «نظیری » مکن که خواب کند

شکسته‌ای که به صد درد مبتلا خفتست

شمارهٔ ۷۵

گریزد از صف ما هر که مرد غوغا نیست

کسی که کشته نشد از قبیله ما نیست

جمال مغبچه دیدی شراب مغبچه نوش

مگوی عذر که در کیش ما مدارا نیست

ز پای تا به سرش ناز و غمزه در اعراض

هزار معرکه و رخصت تماشا نیست

به حکم عقل عمل در طریق عشق مکن

که راه دور کند رهبری که دانا نیست

فلک سراسر بازار دهر غم چیدست

نشاط نیست که یک جای هست یک جا نیست

نشاط رفته ز دوران به صبر بستانیم

که بد معامله آزرده از تقاضا نیست

هوای وصل کسی می کند که بوالهوس است

که در آن دلی که محبت بود تمنا نیست

«نظیری » است به حالی ز غمزه خونین تر

به شکوه تا دلت آزرده است گویا نیست

شمارهٔ ۷۶

حریف دردی و صافی نیی خطا اینجاست

تمیز ناخوش و خوش می کنی بلا اینجاست

بغیر دل همه نقش و نگار بی معنی است

همین ورق که سیه گشته مدعا اینجاست

ز فرق تا قدمش هر کجا که می نگرم

کرشمه دامن دل می کشد که جا اینجاست

خطا به مردم دیوانه کس نمی گیرد

جنون نداری و آشفته یی خطا اینجاست

به دل ز دل گذری هست تا محبت هست

ره چمن نتوان بست تا صبا اینجاست

بدی و نیکی ما شکر، بر تو پنهان نیست

هزار دشمن دیرینه آشنا اینجاست

سرشک دیده، دل بسته بی تو نگشاید

اگر چه یک گره صد گره گشا اینجاست

به هر کجا روم اخلاص را خریداریست

متاع کاسد و بازار ناروا اینجاست

ز کوی عجز «نظیری » سر نیاز مکش

ز هر رهی که درآیند انتها اینجاست

شمارهٔ ۷۷

بی تو دوشم در درازی از شب یلدا گذشت

آفتاب امروز چون برق از سرای ما گذشت

نیش خاری نیست کز خون شکاری سرخ نیست

آفتی بود این شکارافکن کزین صحرا گذشت

شوکت حسنش کسی را رخصت آهی نداد

گرچه هر سو دادخواهی بود، او تنها گذشت

جلوه اش ننمود از بس محو رفتارش شدم

ناله ام نشنید از بس گرم استغنا گذشت

خواستی آشفتگی دستار بردن از سرش

بس که سرمست و به خود مغرور و بی پروا گذشت

با پریشانان چه گویم، صولت هجرش چه کرد

باد یأسی آمد و بر دفتر دل‌ها گذشت

باز امشب با سگ کویش «نظیری » همرهست

شوکتی دیدم که پنداری جم و دارا گذشت

شمارهٔ ۷۸

امروز آنچه تاج سر ماست دست ماست

سرمایه درستی ما در شکست ماست

نادان بر آبگینه ما سنگ می زند

گر هوشمندیی به کسی هست مست ماست

سر می کنیم درسرپیمان خویشتن

ایمان ما همان به ندای الست ماست

اندیشه از فراز ثریا گذشته است

کوتاهیی که هست ز تقریر پست ماست

بر چهره حقیقت اگر مانده پرده یی

جرم نگاه دیده صورت پرست ماست

شاهانه فرش بر سر کرسی نهاده اند

این طارم خراب چه جای نشست ماست

ننگ است اگر به خاتم جمشید بنگریم

پیچاک زلف یار «نظیری » به شست ماست

شمارهٔ ۷۹

این نخل که از چشمه جان رسته که کشتست؟

وین خط که دهد یاد ز معجز که نوشتست؟

ما فتنه ز مشاطه حسنیم نه از عشق

زنار مغان رشته خط و زلف که رشتست؟

جز از اثر دهشت ما وحشت ما نیست

با پرده بگو پرده ز رخسار که هشتست

زین لخت دل و پاره جان چاشنیی گیر

بر گریه تلخ و نمک خنده برشتست

ذوق غمم از طینت خاکی نرود هیچ

هرچند به شادی گل آدم نسرشتست

گو روی تو نظاره کن و خوی تو بنگر

گوید کس اگر آدمیی را که فرشتست

سرتاسر صحرای رخت لاله و نسرین

صد رنگ دگر گل، که ندانند که کشتست؟

گل جامه ز بر، بس سبک از نازکی انداخت

عریانی گلزار ز کوتاهی رشتست

در حیرتم از ترک و فنای تو «نظیری »

کس غیر اجل فرش امل درننوشتست

شمارهٔ ۸۰

در شهر ما به دولت عشق احتیاج نیست

در هیچ گوشه نیست که صد تخت و تاج نیست

چشم تری به چین جبین می توان فروخت

کار وفا هنوز چنان بی رواج نیست

خاطر به خنده گل و مل وانمی شود

غیر از گریستن غم دل را علاج نیست

شهری به شیشه دل ما سنگ می زنند

در هیچ پای نیشتری از زجاج نیست

کس زیر چرخ توسن آزادگی نتاخت

تاراج می کنند به راهی که باج نیست

ما خط رسانده ایم به مهر مسلمی

آفت رسیده را غم باج و خراج نیست

از نوش روزگار «نظیری » گداختیم

این باده را موافقتی با مواج نیست

شمارهٔ ۸۱

آنچه رحم از دل برد تأثیر فریاد منست

وانچه نسیان آورد خاصیت یاد منست

ساختن ممنون دیدار و به حسرت سوختن

از تصرف های حرمان خداداد منست

حرف عاشق بی زبانی، شکوه دل عاجزیست

آن چه هرگز آشنا با لب نشد داد منست

نیست در عالم تمنایی که از قیدم نجست

هرکجا بینی هوایی صید آزاد منست

مضطرب دارم چرا دل در ره آزادگی

پشت توفیق و توکل خسته زاد منست

آن شکارم من که لایق هم به کشتن نیستم

شرم می آید مرا زان کس که صیاد منست

خشم مرد و شکوه رفت اکنون ز شست عشق تو

آرزو غلطان به خون در محنت آباد منست

کار دشوار «نظیری » گریه می آرد که او

شاد از تدبیرهای سست بنیاد منست

شمارهٔ ۸۲

پیش مشتاق تو ویرانه و آباد یکی است

هر طرف راه فتد کوفه و بغداد یکی است

به حریم دل شیرین نبود صف نعال

عشق چون بار دهد خسرو و فرهاد یکی است

ما که تسلیم به شمشیر ارادت شده ایم

پیش ما بد مددی کردن و امداد یکی است

در بر اغیار مبندید، که در گلشن ما

شانه باد و سر طره شمشاد یکی است

پا به گل مانده اگر گلبن اگر خار بن است

باغ را سرو خرامنده و آزاد یکی است

به تو زاری و توانایی ما درنگرفت

موم در پنجه عشق تو و فولاد یکی است

نیم بسمل شده ماندیم «نظیری » افسوس

صید بر یکدگر افتاده و صیاد یکی است

شمارهٔ ۸۳

به حرف اهل غرض قرب و بعد ما بندست

دل شکسته ما را هزار پیوندست

از آن دمم که به حیرت فکنده دیدن او

نگه به گوشه چشمم هنوز در بندست

نگه دلیر نشد تا مژه به پیش آمد

حجاب اگر پر کاهست، کوه الوندست

دو چشم ساکن بیت الحزن به من گرید

که من اسیر به معشوقم او به فرزندست

درازدستی حسن که گل به جیبم ریخت؟

که تا به دامنم از جیب در شکرخندست

به کینه جوییی افلاک عشق می بازیم

که هرکه دشمن ما شد به دوست مانندست

نه عیب تست که بیگانه وار می گذری

کسی که زود گسل نیست دیر پیوندست

بیا که از می پارینه تلخ کام تریم

اگر تو زهر چکانی به کام ما قندست

همه ترانه آفاق را ز بر داریم

به گوشم آن چه نمی گردد آشنا، پندست

«نظیری » از تو به جان کندن است لب بگشا

به این قدر که بگویی بمیر خرسندست

شمارهٔ ۸۴

فخر والانسبتان از بند اوست

آنچه هرگز نگسلد پیوند اوست

گردن شمشاد را زلفش بخست

سرو از آزادگان بند اوست

گرچه شکل نیستی دارد دهانش

هستی جان ها ز شکرخند اوست

نقض زلفش دایه بر عهدش شکست

گر شکستی هست در سوگند اوست

طره اش را هست پیوندی به صلح

چین ابرو گرچه خویشاوند اوست

هر شبم بی خواست می آید به خواب

بسترم مشگ و عبیرآگند اوست

مشربش صفرای بیماران شکست

بوسه می خوش از ترنج و قند اوست

زود آمیزش به مردم می کند

مشک را بو اندکی مانند اوست

حسن گل بر باد حرمان زود رفت

هر که تمکینی ندارد بند اوست

کینه کش از دوستان مهرجوی

طبع مغرور ز خود خرسند اوست

بار تکلیفش ز دوش انداختم

گو بکش هرکس که حاجتمند اوست

ظلم اخوان بر «نظیری » می کنند

معنی او بهتر از فرزند اوست

شمارهٔ ۸۵

لخت دل بر جیب و جیبم بر کنار افتاده است

دست و دل گم گشته ، تا بازم چه کار افتاده است

ساز و برگ شادمانی را که می داند کجاست؟

دَرهم ، اندوه و نشاطِ روزگار افتاده است

خسته دل تر می شوم تا تلخ تر نوشم دوا

پند مردم در مذاقم خوشگوار افتاده است

از کدورت بَر نیابم ، گر صفا دستم کشد،

تیره‌روزم، بخت با من سازگار افتاده است

غصه مرد و غم به ماتم سوخت اکنون هجر را

صد چراغ مرده بر گرد مزار افتاده است

ظرف این هنگامه پیدا کن خراباتست این

گرد هر ویرانه صد منصور و دار افتاده است

کی «نظیری » خوار ماند ، عشق را دستِ قوی ست،

یک دو روزی غایتش از اعتبار افتاده است

شمارهٔ ۸۶

ره حریف گرفتم که شیشه یار منست

خرد پیاده شد از من که می سوار منست

جراحتم همه راحت شد از سعادت عشق

گلی که در ره من بکشفد ز خار منست

اگر درستیی در کار جام و مینا هست؟

شکسته بسته یی از عهد استوار منست

صبا به طرف چمن خواند و ابر بر لب کشت

به هر دو گام حریفی در انتظار منست

شراب و حور میسر شکیب و توبه کراست؟

شفیع جرم خوشی های روزگار منست

شبی که با تو قدح نوشم و لبی بگزم

کند فرشته سجودم که کار کار منست

گلم به آتش دل آب می خورد همه عمر

شکفته روئیی جاوید با بهار منست

به سوز و ساز حریفم به آه و نالم حریص

غمست داروی دردی که سازگار منست

به اختیار دلا جان بباز و حال مپرس

که اختیار «نظیری » هم اختیار منست

شمارهٔ ۸۷

هر که را معنی نمی خیزد ز دل گفتار نیست

نیست یک عارف که هم ساقی و هم خمار نیست

خار خار کوی یاری هست هر کس را دلیست

نشکفد هر گل که در پای دلش این خار نیست

سحر چشم بت به کارست و دعای برهمن

گبر هر تاری که بندد بر میان زنار نیست

توبه هشیار، می گویند می گردد قبول

تا ننوشم می مرا یارای استغفار نیست

مستی و شاهدپرستی، هرزه خندی و نشاط

کار کار می گسارانست و دیگر کار نیست

پیش پای گرم و سرد روزگار افتاده ام

سایه در ویرانه ام از پستی دیوار نیست

اندکی ای ناله امشب بی اثر می یابمت

آن که هر شب می شنید امشب مگر بیدار نیست

مردم از شرمندگی تا چند با هر ناکسی

مردمت از دور بنمایند و گویم یار نیست

مجلس آخر شد «نظیری » حال خود با او بگو

هر نفس بزمی و هر دم صحبتی در کار نیست

شمارهٔ ۸۸

یک آه گرم صیقل زنگار عالمست

موقوف لب گشادن ما کار عالمست

مشاطه فراق تو بر چهره ام نوشت

خونابه ای که گونه رخسار عالمست

خودرایی خیال تو از دیده ام رماند

آن معنیی که قبله گفتار عالمست

بر من شب فراق شد از جرم ناکسی

صبحی که طالع از در و دیوار عالمست

صیاد، بی کرشمه تو دانه نفکند

در دام هر نگه که به پرگار عالمست

این عیب و عار عشق و هنر را کجا برم

کانم نمی خرد که خریدار عالمست

حور و کنار کوثر و رضوان و صحن خلد

ما و جمال یار گلزار عالمست

تا یک دلت پسند کند قرب او مجوی

سرمایه قبول در انکار عالمست

گر پیر سالکی خبر از طفل راه پرس

شرم از طلب مدار که زنار عالمست

قانون شکوه چند «نظیری » نوا کنی؟

این نغمه تو باعث آزار عالمست

شمارهٔ ۸۹

دلی دارم که طاقت کار او نیست

تحمل غیر عیب و عار او نیست

دلی دارم که قلزم های مواج

حریف آه آتش بار او نیست

دل سختم به راحت می ستیزد

فلک را دست بر آزار او نیست

نشاط عندلیب از بوی و رنگست

نوای ما ز موسیقار او نیست

کجا صنعان کجا بغداد مستان؟

انا الحق گو سری بر دار او نیست

کجا باشد به بند و قید دستار؟

سر مجنون، که جز سربار او نیست

مریض عشق را مردن علاجست

دوای درد در بازار او نیست

سر مرغی نپرد در کمینگاه

که آب و دانه در منقار او نیست

زبان بازی کند سوسن از آنست

که آب شرم در رخسار او نیست

به این شد کعبه از کوی تو ممتاز

که رشکی بر در و دیوار او نیست

«نظیری » این عبیر از عشق سازد

کدامین عطر کز گلزار او نیست

شمارهٔ ۹۰

معشوقه من قبله نما قبله نظر گشت

تا گشت نظر با رخ چون آینه برگشت

غرق کرم حیله گرانم که در آن کوی

سفتم شبه دیده و هم سلک گهر گشت

زد خنده شیرین نمکی بر دل ریشم

اشکم به حلاوت شد و آهم به اثر گشت

اوراق گل اندر بغل غنچه نگنجید

تا عطر دمم هم نفس باد سحر گشت

پیداست دل آمیزیم از گونه گفتار

چون رنگ ثمر گشت بلی طعم ثمر گشت

شاید شوم انگشت نما همچو مه نو

نعلم که در آتش ز رخش بود قمر گشت

زان کلکم ازو عطر فشانست که دستم

با سنبل خوشبوش بر آن طرف کمر گشت

تا بوسه گه خیره مذاقان نکند دست

دندان زدم آن ساعد چون شاخ شکر گشت

در هر خم آن زلف کمینگاه بلایی است

با این همه زان روی نخواهم به خطر گشت

عقلی که کلید در گنجینه ام او بود

تا عشق درآمد به میان حلقه در گشت

با این دل پر عربده شرمنده عشقم

هر جا که غمی تیغ برآورد سپر گشت

هر نسخه شعری که برآورد «نظیری »

از غیرت آن نافه چین خون جگر گشت

شمارهٔ ۹۱

جز محبت، هرچه بردم سود در محشر نداشت

دین و دانش عرض کردم کس به چیزی برنداشت

هر عمل را اجر سنجیدند در میزان حشر

قیمت چشم پرآبم چشمه کوثر نداشت

از دلم در عشق سوزی ماند و از جان شعله‌ای

هیزمی را کاتش ما سوخت خاکستر نداشت

در دل او درد ما از ناله تأثیری نکرد

برد مرغی نامه ما را که بال و پر نداشت

شکر کز غم مردم و پیشت نگشتم شرمسار

حال خود هرچند می گفتم دلت باور نداشت

کاتب اعمال چون اجر فراقم را نوشت

جز رقم بر وصل دادن چاره دیگر نداشت

از دل پردرد جانم را «نظیری » ریش کرد

کم دچارم شد که جیبی تا به دامن تر نداشت

شمارهٔ ۹۲

عشق است که علم دو جهان مختصر اوست

مجموعه احوال دو عالم خبر اوست

صد راهزنم در صف اندیشه نشسته

حرز دل آگاه نشین از نظر اوست

بیگانگیش بار دهد اشک ندامت

این تخم همانست که طوفان ثمر اوست

یادآوریش راه نماید به وصالش

این خانه همانست که امید در اوست

گر ناخوشت از جا ببرد جای نگهدار

کان دل که ز ناوک نهراسد سپر اوست

گر زمزمه ای ره زندت از پی آن رو

کان دل که ز جا رفت رهش بر گذر اوست

گریان ز گلستان جهان رفت «نظیری »

هر لاله که از خاک دمد چشم تر اوست

شمارهٔ ۹۳

خواهم این بستان پرغم را به شوری درشکست

این قفس تنگست بر مرغ تو بال و پر شکست

روزگار از خاطرم چون نیل از رخسار شست

آسمان بر آتشم چون عود در مجمر شکست

پای از پیش آمد و کارم ز پس دامن گرفت

دست در اندیشه یارم به زیر سر شکست

طعم شکر داد عشق ار در گلو کافور ریخت

تلخی می داد غم ور شیرم از شکر شکست

دیدنش بر حسرت من حسرت دیگر فزود

خواستم پیکان برآرم در جگر نشتر شکست

دوستان هرگز نبینند از محبت عیب دوست

خاطرم خوش شد اگر می ریخت گر ساغر شکست

در رخش آهی کشیدم خاطرش آزرده شد

باد بر بستان وزید و شاخ نازک تر، شکست

می کشم حرمان من بی ظرف در بزم وصال

شوق دل پیمانه ام را بر لب کوثر شکست

در برون در «نظیری » شد هلاک از انتظار

مژده ای بخشید مسکین را که مجلس برشکست

شمارهٔ ۹۴

دل به قرب و بعد ازو مهجور نیست

از نظر دورست وز دل دور نیست

گرچه زان نورست روشن دیده ها

دیده ها را طاقت آن نور نیست

شمع مجلس تیغ غیرت آختست

نیست یک پروانه کو رنجور نیست

عجز واصل شد چو عجب از سر نهاد

کبر جز از سرکشی مهجور نیست

اجتهاد عقل نفی شاهدست

بس بزرگ است این خطا معذور نیست

به نمی گردد به مرهم زخم ما

عشق غیر از علت ناسور نیست

ما به فرمان بت پرستی می کنیم

بنده در افعال جز مجبور نیست

سرو را زان گل هوایی در سر است

غیر شوری در سر مخمور نیست

بس «نظیری » زین فغان جان خراش

ناله دل نغمه طنبور نیست

شمارهٔ ۹۵

عشق عصیانست اگر مستور نیست

کشته جرم زبان مغفور نیست

عشق در صنعت تصرف می کند

در میان فرهاد جز مزدور نیست

آن که منصورست بر دارش کشند

این اناالحق گوی خود منصور نیست

برتر از عشق است حالم پایه ای

راه از من تا جنون پر دور نیست

حسنت از سر هوش بیرون می کند

بیش ازین گنجایش مقدور نیست

مایه صد ماه کنعانی به حسن

مصر در خوبی چنین معمور نیست

کی بشر استغفرالله گویمت

راست می گفتم ولی دستور نیست

دل فریبی های دشمن دیده ای

جان سپاری های ما منظور نیست

عشرت و عیش «نظیری » کوتهست

در سرای تنگدستان سور نیست

شمارهٔ ۹۶

هیچ راز از دیده صاحب تمیزان دور نیست

تا به صدر از لب خبر دارم ولی دستور نیست

هرکه از معشوق غافل گشت لذت درنیافت

دیده بی معرفت را در دو دنیا نور نیست

گل گریبان چاک و نرگس مست رفتند از چمن

سرو را غیر از هوایی در سر مخمور نیست

بر در پیر مغان هرگز نمی میرد کسی

در مقامی کاب حیوان هست غیر از سور نیست

چون سرای کاروانگاهست دنیا بر گذر

شب نمی آید که صد مسکین درو رنجور نیست

سینه ای دارم که از مرهم جراحت می شود

زخمی از نیش محبت نیست کان ناسور نیست

بنده گر بی باکیی کرد، از خداوندی ببخش

گرچه مغرور است اما جز به تو مغرور نیست

عشق یوسف را درین سودا به دیناری فروخت

بندگی خواهد، پیمبر زادگی منظور نیست

بر بجا گر عشق اینجا لاف رفعت می زند

جلوه ها در بطن عاشق هست کاندر طور نیست

کوهکن را خود به ناخن سنگ می باید برید

جوی شیر و نقش شیرین کار هر مزدور نیست

گر ثری گر عرش اینجا لاف رفعت می زنند

جلوه ها در بطن ماهی هست کاندر طور نیست

عافیت خواهی «نظیری » بسته خوبان مشو

از نتاج حسن اگر حور از ملک مستور نیست

شمارهٔ ۹۷

هرکس شهید آن مژه های درازنیست

در شرع بر جنازه آن کس نماز نیست

محمود را گرچه جهان زیر خاتمست

جایی بهش ز گوشه چشم ایاز نیست

شه را چو پرده از رخ شاهد برافکنند

چشمش سوی خراج خطا و طراز نیست

معذورم ار ضعیف و جگر خسته مانده ام

در عرصه ای پرم که بجز شاهباز نیست

عاشق وفا نماید و معشوق سرکشی

حسن از حجاب خالی و عشق از نیاز نیست

دایم کمان کشی به کمان گه نشسته است

آن طاق ابرو از گره فتنه باز نیست

گو غمزه خشمگین شو و گو ناز کینه ورز

یک شیوه بی کرشمه عاشق نواز نیست

ما را چه اعتبار و اثر با وجود توست

جایی که جلوه کرد حقیقت مجازنیست

یار از غرور مست و «نظیری » به خود اسیر

بیچاره دل که هیچ کسش چاره ساز نیست

شمارهٔ ۹۸

گشت دوزخ شرری ز آتش سودایش ریخت

شد قیامت قدری فتنه زبالایش ریخت

هرکه را زلف جوی مشک به پیمانه فکند

خنده مشتی نمک سوده به صهبایسش ریخت

حسن در پرده نهان بود که نقد دو جهان

عشق از کیسه به دل گرمی سودایش ریخت

کام از آن یافت زلیخا که چو یوسف را دید

اول اسباب تعلق همه در پایش ریخت

از پی تربیتم خضر دهد آب حیات

عشق تا بر گل من تخم تمنایش ریخت

سرمه در چشم بلا غمزه بی باکش کرد

باده در کام حیا نرگس شهلایش ریخت

نخل پیوند تو هرچند «نظیری » برکند

هر نفس تخم نوی عشق تو برجایش ریخت

شمارهٔ ۹۹

قرعه بر وصل زند دیده و سامانش نیست

کاین خیال دید از آن چشم که حیرانش نیست

نرگس از گردش چشمت به شراب افتادست

می پرستیست که مخمور به دورانش نیست

شد زشرم قلمت خضر نهان در ظلمات

که به جان بخشی آن چشمه حیوانش نیست

در جواب تو فرومانده ترم از طفلی

که به سفتن شکند گوهر و تاوانش نیست

دل ز اندیشه وصل تو به جا بازنگشت

که جدایی ز ملاقات تو آسانش نیست

عشق ما واقعه ای نیست که آخر گردد

هرچه آغاز ندارد غم پایانش نیست

شادم از دل که می عشق تو مدهوشش کرد

خبر از شوق وصال و غم هجرانش نیست

دولت عشق ندارد خطر از نقص کمال

کاین سعادت به کمالی است که نقصانش نیست

چرخ را کاسه پرخون شفق گردانست

لاله را سنگ به پیمانه که پیمانش نیست

ما به ایمان قوی عهد تو محکم داریم

آن که پیمان شکند قوت ایمانش نیست

هر جراحت که دلم داشت به مرهم به شد

داغ دوریست که جز وصل تو درمانش نیست

گر «نظیری » به فلک برشده باشد چو مسیح

بیت معمور به از کلبه ویرانش نیست

شمارهٔ ۱۰۰

هرکه نوشید می شوق تو نسیانش نیست

وان که محو تو شد اندیشه حرمانش نیست

دل به حسن تو مقید شد و جاوید بماند

که ز فکر تو برون آمدن آسانش نیست

تا به کی فکر توان کرد و سخن تازه نوشت

قصه شوق حدیثی است که پایانش نیست

هیچ کس نامه سربسته ما فهم نکرد

نه همین خاتمه‌اش نیست که عنوانش نیست

سبب از عقل مپرسید که غمنامه ما

درس عشق است که از علم، دبستانش نیست

از دلم ره به دلت عشق نمودست و خوشم

که به آن خانه دری هست که دربانش نیست

راه دیگر به سوی کعبه اعرابی هست

که غم از سرزنش خار مغیلانش نیست

خاطر غیب نمای تو مگر جام جم است

که رخ حال من از آینه پنهانش نیست

سایه نامه تو، بال هما می‌‌ماند

هدهد ما که سر تاج سلیمانش نیست

مرد تاجر که ز غربت به وطن می‌آید

تحفه‌یی خوب تر از نامه اخوانش نیست

چون قلم گریه شادی کنم از نامه دوست

که به‌ جز از دل خندان مژه گریانش نیست

بس که از دقت فهم تو «نظیری» بگداخت

نکته‌ای نیست که آمیخته با جانش نیست

شمارهٔ ۱۰۱

خمار می به لبم قفل زد ایاغ کجاست؟

کلید میکده گم کرده ام چراغ کجاست؟

نه عندلیب غزل خوان نه شاخ گل خندان

درین بهار کسی را دل و دماغ کجاست؟

شکوفه را به نم ابر جامه در گرو است

برهنه را سر و سامان عیش باغ کجاست؟

یکی به گرد گلستان خویش سیری کن

ببین که یک گل بی صد هزار داغ کجاست؟

هزار جنس مرادم به وقت در گرو است

دمی که صاحب وقتی دهد سراغ کجاست؟

ز شغل کار خودم یک نفس رهایی نیست

محبتی که دهد از خودم فراغ کجاست؟

به خون دیده «نظیری » بساز و باده مخواه

برای زاغ میی همچو خون زاغ کجاست؟

شمارهٔ ۱۰۲

بی عشق عقل را هنری در دماغ نیست

بد سوزد آن فتیله که از شعله داغ نیست

هرگز فرشته از سر بامش نمی پرد

آن را که مرغ نامه بری در سراغ نیست

طعنم به بی خودی چه زنی محتسب برو

ما را فراغتست تو را گر فراغ نیست

ما حال خویش بر پر عنقا نوشته ایم

در بال هدهد و سر منقار زاغ نیست

چون جغد بر خرابی خود فال می زنیم

کاین نغمه از ترانه مرغان باغ نیست

از خنده های تلخ صراحی به کار ما

جز خون دل به گردش چشم ایاغ نیست

تلخ است بی تو عمر «نظیری » چه زندگیست

بیمار را که بر سر بالین چراغ نیست

شمارهٔ ۱۰۳

هجران نمکی سودو به داغ دل ما ریخت

سودای تو آتش ز دماغ دل ما ریخت

هر روغن صافی که به بیهوده فلک سوخت

غم دردی آن را به چراغ دل ما ریخت

رفتیم به سر زود درین محفل مستان

ساقی می تندی به ایاغ دلما ریخت

ما را به نشاط و طرب آسان بگذارند

غم خون جهانی به سراغ دل ما ریخت

هر نخل امیدی که نشاندیم درین باغ

برگ و برش از لاله و لاغ دل ما ریخت

کلفت ز کجا آمد و رنجش ز کجا خاست؟

بد کرد ملالی به فراغ دل ما ریخت

بر عشرت ما زود ملالست «نظیری »

تا صبح نفس زد گل باغ دل ما ریخت

شمارهٔ ۱۰۴

به شرح حالت من نامه ها در اطرافست

هزار قافله ام زیر بار او صافست

به مهربانی او اعتماد نتوان کرد

که تازه عاشقم و خاطرش به من صافست

به ناله اشک فشانم که تازه دولت را

عطای نیم درم دستگاه صد لافست

به عشوه کرد تبسم به خنده جان دادم

خلاف دوست نمودن خلاف انصافست

بهشت روزی نابالغ محبت نیست

کسی که طفل بمیرد مقامش اعرافست

به تلخی از لب این شاهدان شاه شناس

اگر شویم مکرم کمال الطافست

هزار مصرف شکر صرف منعمان سازند

نواله ای به فقیر ار دهند اسرافست

ز عالمی که به کس دوستی به سر نرساند

وفا مجوی که عنقا هنوز در قافست

اگر ز راز دلت آگهم عجیب مدان

که علم کشف نه از قسم علم کشافست

به یک تبسم دزدیده ام فراهم ساز

که چون رخ تو پریشانیم از اطرافست

«نظیری » از ره سنجیدگی شود غالب

دغل مباز که میزان به دست صرافست

شمارهٔ ۱۰۵

کس ننمود جرعه‌ای کز جگرم گزک نخواست

بی‌نمکی نگفت کس کز سخنم نمک نخواست

هرکه زیاده دادمش عربده بیشتر نمود

پر ترکش نساختم کاسه که پر ترک نخواست

آمده نقش بازیم ورنه فراز دیده ام

کس ننشست کز حسد جای دو شش دو یک نخواست

من همه عجز و همگنان میل نزاع می کنند

هرکه حریرباف شد عاقل ازو خسک نخواست

رنگ رخ سخن نشان می دهد از عیار مرد

صاحب فهم خورده بین ناسره را محک نخواست

گفت و شنید دوستان مایه عیش می شود

آن که شمرده زد نفس همدمی ملک نخواست

عالم و یک مسیح دم، دیر مغان و یک صنم

هرچه بخواست رای من اختر نه فلک نخواست

مصرع نظم بی غلط صفحه نثر بی سقط

نسخه نظم و نثر من نقطه سهو و شک نخواست

نظم «نظیری » از ازل معجزه خیز آمده

گزلک جاهلی مکش نسخه صنع حک نخواست

شمارهٔ ۱۰۶

چنان ز خانه برون رفتنم به دل ننگ است

که آستانه بیابان و گام فرسنگ است

به جان در تن مفلوج گشته می مانم

که در برآمدنم رنج و ماندنم ننگ است

رگ روان بگدازد چو گریه گرم شود

شراره در دل فولاد و قطره در سنگ است

به دامن دل پاک تو داغ تو نرسد

ز بس گریسته ام خون دیده بی رنگ است

دلم ز صورت کارم غریق اندوهست

که عکس طلعت زنگی بر آینه زنگ است

به گردش مه و خورشید طعنه ها دارم

به بخت خویش زیانکاره بر سر جنگ است

غریب نقش خیالی بر آب زد دیده

بجز خدای که داند که این چه نیرنگ است

نوا به گوشت اگر مختلف رسد چه عجب

که یک ترانه ما در هزار آهنگ است

سخن به ذوق بود در مذاق بنشیند

به صفحه کلک «نظیری » چو زخمه بر چنگ است

شمارهٔ ۱۰۷

زهی نسخه آفرینش جمالت

نکت یاب مجموعه گل خیالت

به فطرت فزونی نخواهد زبولت

ز ظلمت برونی نباشد زوالت

همیشه حق از قول و رای تو روشن

نپوشیده موج حوادث زلالت

به حد خرد هست پرواز هر تن

تو روحی خرد پرد از پر و بالت

همه وجدها صوفیان را ز قولت

همه حال ها قدسیان را ز حالت

به اعجاز قولت که ایمان نیارد

حلالت بود خون منکر، حلالت

به باطن تو را دید آدم مقدم

ز صدر جنان شد به صف نعالت

به پیرامنت سایه ظاهر نگردد

که خور گشته طالع فراز نهالت

به حسن تو نقاش نقشی نیارد

که صنعت گری ختم شد بر کمالت

توان گفت لیس کمثله به شأنت

که در غیب نبود مثال مثالت

«نظیری » چنان ساز صافی سخن را

که روح نبی خوش شود از مقالت

شمارهٔ ۱۰۸

تو را به کعبه مرا کار با دل افتادست

به کعبه بتکده من مقابل افتادست

صدای بی جرس ار بشنوی غریب مدان

که روح ماست به دنبال محمل افتادست

سپند طالع من حرز ان یکاد کنید

صلیب زلف بتانم حمایل افتادست

به عزم کعبه کنید اتفاق خلوتیان

که پیر صومعه را بار در گل افتادست

نه کج ز مستی می کرده قبله باده فروش

دلش به گوشه میخانه مایل افتادست

شکسته بر ورق جبهه تو خامه حکیم

که ابروان تو را عقده مشکل افتادست

حریف بین چه به راحت بساط می چیند

ز تیز نقشی افلاک غافل افتادست

حریم خاک چو قربانگه منا دیدم

که هر طرف نگری صید بسمل افتادست

یکی به گور عزیزان شهر سیری کن

ببین که نقش امل ها چه باطل افتادست

مجردان سبک سیر از جهان رفتند

گهر به قعریم و خس به ساحل افتادست

گدای پیر مغان شو که پادشاه فقیر

بر آستانه میخانه سایل افتادست

ضرر به مال «نظیری » پیش بین نرسد

که او به وادی و رختش به منزل افتادست

شمارهٔ ۱۰۹

در خون دیده گشته تنم بسمل تو نیست

زین مرحمت ملاف که کار دل تو نیست

از آبگینه حوصله ما تنک تر است

صبر از دلی طلب که درو منزل تو نیست

گویا دوانده ریشه نهال محبتم

می بینم از تو آن چه در آب و گل تو نیست

زین پیش شیشه دل ما هم ز سنگ بود

بی نسبت، آشنا دل ما با دل تو نیست

بی یار مانده روی تو از بیم خوی تو

ورنه کدام کس که دلش مایل تو نیست

بس جانگداز می گذرد سرگذشت شمع

پروانه نسوخته در محفل تو نیست

خون تو را چه قدر «نظیری » خموش باش

این بس که دعوی از طرف قاتل تو نیست

شمارهٔ ۱۱۰

گه تجلی مانع است و گاه هجران حایل است

حیرت اندر حیرتست و مشکل اندر مشکل است

بی نهایت از بر ما بود تا مقصد مقام

منزل کونین طی کردیم و اول منزل است

زخم ما بی طالعان پیدا و پنهان دست و تیغ

بخت مقتولی که چشمش بر جمال قاتل است

از نم فیضی که با این مشت خاک آمیختند

حاملان عرش را بار امانت در گل است

عقده ما را رسول و نامه نتواند گشود

بعد ظاهربین به چشم و دوری ما در دل است

بام و در پر جلوه حسن است اهل حال را

هر که صورت دوست می دارد ز معنی غافل است

سینه ای بخراش و در وی دانه اشکی فشان

این که شوری خاک و ریزی تخم را بی حاصل است

از حدیث سود و سودا می رمم دیوانه وار

حرف لیلی گوی تا دانی که مجنون عاقل است

از کرم شاید دری بر روی مسکین واکنند

بیشتر شب ها درین درگه «نظیری » سایل است

شمارهٔ ۱۱۱

ذوقی به کمالست و وصالی به دوامست

امروز به ما منزلت عشق تمامست

بر صوفی بی وجد وبالست عبادت

بر شیشه که خالی ست ز می سجده حرامست

دادیم به معشوقه و می دنیی و دین را

بدنام شدن در دو جهان غایت نامست

احیای شب ما و صبوحی حریفان

مهتاب همه روزن و صبح همه بامست

جمعی که گرفتاری ایام شناسند

چون شب پره از نور گریزند که دامست

می گریم و از گریه چو طفلم خبری نیست

در دل هوسی هست ندانم که کدامست

ساقی غم دوران مخور و رطل گران ده

شادست جهان تا می حسن تو به جامست

گویید به زاهد بچه عصمت نفروشد

بوی می دوشینه هنوزش به مشامست

رنجور و الم دیده و پیرست «نظیری »

جام سحری چون نخورد ماه صیامست

شمارهٔ ۱۱۲

نشست پهلوی من وز رقیب جام گرفت

گل تلافی من رنگ انتقام گرفت

قضا سمند نشاط کرام پیش آورد

قدر عنان مراد از کف لئام گرفت

به صد کمند نه استاد غم چو مست شدیم

در سرای به بستیم راه بام گرفت

معاندان بت پندار جمله بشکستند

که کار بت شکنی رونق تمام گرفت

نیافت صبحدم آغوش دوست از بر دوست

تمتعی که لب از ذکر این مقام گرفت

به جنگ و عربده راضی شدم ز شرم برآی

که تیغ غمزه دگر زنگ در نیام گرفت

«نظیری » و می و مطرب، گدای خواهد شد

فقیه شهر، که او عادت کرام گرفت

شمارهٔ ۱۱۳

عشق را کام به عهد دل خود کام تو نیست

صبح امید و شب وصل در ایام تو نیست

خوانده ام دفتر پیمان وفا حرف به حرف

نام خوبان همه ثبت است همین نام تو نیست

من دل شیفته آزار نمی دانم چیست

که ز خویشم خبر از لذت دشنام تو نیست

آب حیوان نخورد صید تو از لذت تیغ

جان به حسرت دهد آن مرغ که در دام تو نیست

آتشم در سر و سامان به چه تدبیر زدی؟

یک سر مو چو مرا نیست که خود رام تو نیست

آخر ای در گرامی ز کدام آب و گلی

هیچ دل نیست که پرورده اکرام تو نیست

به برازندگی قامت موزون نازم

یک قبا نیست که شایسته اندام تو نیست

باش در دوستی از خویش «نظیری » نومید

که ز آغاز تو پاینده‌تر، انجام تو نیست

شمارهٔ ۱۱۴

اخترشناس در روش بخت من گم است

مشکل فتاده کار نه در دست انجم است

دوران صلای تفرقه داد و شراب ما

یک پاره در صراحی و یک پاره در خم است

ساقی چو فیض اوست همه صرف او کنیم

این جرعه ای که در ته جام تکلم است

شیرین نکرده خنده شادی مذاق کس

گل نیز تلخ گشته زهر تبسم است

باشد به ناامیدی خویشم محبتی

کو آشنای گوشه چشم ترحم است

آسودمی اگر به خودم کس گذاشتی

از جور او کشنده ترم رحم مرده است

ناخن همیشه در جگر خاره می زنم

دیریست رخش سعی مرا سنگ در سم است

کی سر ز کار بسته برآرم که چرخ را

دوران نماند و رشته امید من گم است

گفتار بی نتیجه «نظیری » نمی خرند

عودی که سوزد و ندهد بوی هیزم است

شمارهٔ ۱۱۵

بویی از آن دو سلسله خم به خم گذشت

شیخ از حرم برآمد و گبر از صنم گذشت

خیز از سفال خضر زلال بقا بنوش

کاین آب زندگی ز سر جام جم گذشت

نبود علایق دو جهان گرد دامنش

چون من مجردی که ز دیر و حرم گذشت

ناموس و ننگ در نظر من برابر است

هرکس ز خود گذشت ز شادی و غم گذشت

برق دل رمیده ما را طلب مکن

کاین پرتو از سواد وجود و عدم گذشت

جز رفت و آمد نفسی نیست بود ما

جاوید زیست هر که ازین یک دو دم گذشت

چون عندلیب مست «نظیری » ترانه گوست

از خار و گل بریده شد از مدح و ذم گذشت

شمارهٔ ۱۱۶

فرحی نیست که در پهلوی آن صد غم نیست

روز مولود جهان کم ز شب ماتم نیست

همه جا تیر کمانخانه ابرو رفته ست

نیش هرجاطلبی هست، ولی مرهم نیست

رنج از آنست که این فتنه برانگیخته اند

ذل ما ز نزاع ملک و آدم نیست

عارفان گوش که بر پرده ساز اندازند

در پس پرده شناسند که نامحرم نیست

به دم عیسوی و معجز روح اللهی

خلق دانند که از اهل خطا مریم نیست

رسم ناموس جهان زود ز سر برداریم

کاین علاقه به پر افسر ما محکم نیست

ترک دیگر نفزاییم که پشمینه فقر

جز به اندازه فرق پسر ادهم نیست

علمی چند ز عیب دگران بردوزیم

کانقدر جامه رسوایی ما معلم نیست

نتوان حکم خطا کرد «نظیری » به قضا

حکم بر صورت امریست که آن مبهم نیست

شمارهٔ ۱۱۷

گر کند گیتی وفایی با وفاداران خوش است

زندگانی با عزیزان، عیش با یاران خوش است

محنتِ شب‌گیر با شوقِ حَرم دشوار نیست

گر بیادت بگذرد شب‌های بیداران خوش است

نرگسِ شوخِ تو مست از نالهٔ شب‌گیر ماست

می‌فروشان را سر از غوغای می‌خواران خوش است

مال و عصمت را زلیخا بد درین سودا نباخت

ماهِ کنعان بردن از خیلِ خریداران خوش است

فرجه‌ای نگذاشت گردون تا از آن بیرون روم

پیرِ کودک‌دل چه با قیدِ گرفتاران خوش است

ذوقِ مرغان می‌پراند مرغِ نوآموز را

نو به کوی دوست رفتن با هواداران خوش است

حیرتم نیکو ز استیلای عشق آزاد ساخت

چون مرض طغیان نماید خوابِ بیماران خوش است

ساقیِ هم‌رنگ باید ساغرِ گل‌رنگ را

می‌پرستان را نظر بر لاله‌رخساران خوش است

غرقِ طوفان شد «نظیری‌» هر که دل بر مال بست

رخت بیرون ده که کشتیِ سبک‌باران خوش است

شمارهٔ ۱۱۸

بیا که مردم و بر راه چشم جان بازست

به گفتگوی تو زخم مرا دهان بازست

به خون ما اگرت میل هست مانع نیست

می مغانه سبیل و در مغان بازست

چو یوسفی تو که از مصر حسن چون تو کسی

برون نیامده تا راه کارون بازست

در آرزوی نثار قدوم تو همه شب

گهر فروش دو چشم مرا دکان بازست

نمی رود چو گرسنه ولی چه سود از این

که خوان وصل پر و دست میهمان بازست

چو بلبل قفسم من ازین چه ذوق مرا

که گل شکفته و درهای بوستان بازست

صمد به جای صنم بر زبانم آمده است

بتم فتاده و زنارم از میان بازست

دعا کنید به وقت شهادتم او را

که آن دمی است که درهای آسمان بازست

مکن شتاب «نظیری » به کار جان بازی

که چشم کارشناسان کاردان بازست

شمارهٔ ۱۱۹

ابری به نظر آمد و برقی ز میان جست

صد فتنه به هر مرحله از خواب گران جست

انگیخت از آن ظلمت و پرتو تن و جانی

وز پرده برون آمد و در خانه جان جست

آسوده ز آفات به هم ساخته بودیم

ناگاه خطایی شد و تیری ز کمان جست

نشنید کس از کس سخن مهر و محبت

شوقی به ضمیر آمد و حرفی ز زبان جست

در مدعیان غلغله افتاد ازین رشک

منصف به میان آمد و منکر به کران جست

ربطست به او سر به سر اجزای جهان را

زین سلسله حاصل که به جایی نتوان جست

زین بیش حکایت نتوان کرد «نظیری »

افروخت ورق در کف و آتش ز بنان جست

شمارهٔ ۱۲۰

هین قدح، شمع شبستان این است

مونس خلوت مستان این است

پر ترک ده که به ذوقی برسیم

مرکبم تا به گلستان این است

باش تا سجده میخانه کنیم

کعبه باده پرستان این است

غافل از طوق صراحی مگذر

دست زن مروه مستان این است

یک بت ساده و یک بط باده

برگ و سامان زمستان این است

می و خمار و خرابات مغان

درس استاد دبستان این است

گردن تاک به بازی نبرند

سر و سر فتنه بستان این است

کهربا رنگ و تهمتن زور است

زال یا رستم دستان این است

می فردوس «نظیری » جستی

به میان آمده بستان این است

شمارهٔ ۱۲۱

زبان طعنه ما کوته از بریدن نیست

علاج شکوه عاشق به جز شنیدن نیست

ز بس که گشته‌ام از درد انتظار ضعیف

نگاه را به رخت قوت رسیدن نیست

چنان که خانه زندانیان فرود آید

شکسته جان قفس و جرئت پریدن نیست

ز بی تعلقی خویشتن به این شادم

که جان سپردن اگر هست دل طپیدن نیست

به هجر و وصل و ملال و نشاط گریه کنم

در آن دلی که طلب هست آرمیدن نیست

ز تار زلف تو زنار بر میان دارم

بیا که مصلحت پیرهن دریدن نیست

گرفته طبع «نظیری» سؤال از او مکنید

درخت گل نشکفتست و وقت چیدن نیست

شمارهٔ ۱۲۲

داغ دل در عشق افسردن نمی‌داند که چیست

لاله این باغ پژمردن نمی‌داند که چیست

خنده بر حالم مزن کاین گریه هرکس را گرفت

دامن از خون دل افشردن نمی‌داند که چیست

عشق از یک تاختن به نگاه دل تاراج کرد

صبر بی‌دل حمله آوردن نمی‌داند که چیست

باغبان دهر نخل عمر را آبی نداد

کاشتن دانسته پروردن نمی‌داند که چیست

ترک خصمی کن که دارد خوی افعی روزگار

نیست تا آزرده آزردن نمی‌داند که چیست

غنج و افسون زلیخا کار در یوسف نکرده

هرکه دل درباخت دل بردن نمی‌داند که چیست

عشرت تنگ دل ما نورس هر گلشن است

غنچه برگ عیش گستردن نمی‌داند که چیست

از حجاب امشب «نظیری » باده بر سجاده ریخت

پارسا آداب می خوردن نمی‌داند که چیست

شمارهٔ ۱۲۳

هوا بدیهه رسانست و باغ موزون است

به هر ترنم مرغی هزار مضمون است

زبان بلبل شوخ از سخن نمی افتد

اگر چه خورده گل همچو در مکنون است

بهوش زی که تو گر از برون نمی بینی

درون پرده ببینند هرچه بیرون است

اگر به لذت لطف نهان رسی دانی

که اندک تو ز بیشت چگونه افزون است

به شور وادی و فریاد سیل خروش داریم

کز اهل سلسله ماست هر که مجنون است

ز روی دوست هویدا بود سعادت دوست

نوشته اند به عنوان که خاتمت چون است

نشان ذوق حقیقت به نازکان ندهند

چه شد که فاخته خوش گوی و سرو موزون است

اگر کنار بیابان عشق دریابی

ز خون کشته ببینی هزار جیحون است

به هیچ کاسه چشم گدای پر نشود

مگر ز کاسه آزادگان که وارون است

چو نام توبه گرفتم، قدح به یاد آمد

بنوش باده «نظیری » که فال میمون است

شمارهٔ ۱۲۴

محبت تو به هر دل نشست کین ننشست

دمی به هر که نشستی دگر غمین ننشست

به محفلی که تو دامن به رنجش افشاندی

مگس ز تلخی عیشم بر انگبین ننشست

همیشه گرمی خویی بر آتشم دارد

به خون نشستم و آن خوی آتشین ننشست

حجاب عشق غباری میان ما انگیخت

که از فشاندن دامان و آستین ننشست

گره به گوشه ابرو نگه به جانب غیر

به پیش دشمن خود هیچ کس چنین ننشست

تو می روی و من از اضطراب می میرم

کسی به حال چنین روز واپسین ننشست

چنان گرانی خویش از درت سبک بردم

که از سجود توام گرد بر جبین ننشست

غمی ندید ره خانه «نظیری » را

که چون بهانه خوی تو در کمین ننشست

شمارهٔ ۱۲۵

بختم این بس که مشتری شده دوست

هرچه خلقم بها نهند نکوست

نشکنم رنگ رخ چو مستسقی

آب هرکس به قدر ظرف سبوست

در بر ارباب ذوق کم بندند

اثر قبض و بسط در ابروست

قطع دنیا نمی شود چه کنم؟

قو مور و جستن از سر جوست

نیست ممکن به زندگی آرام

تا نفس باقیست در تک و پوست

شاهدان چمن تهی دستند

جامه سرو تا سر زانوست

باش عریان بدن که غنچه گل

کم دهد بو که حله تو بر توست

بوی کل چاشنی مل دارد

آن شکرخنده را چه بوی و چه خوست

آب تلخی به عطر پروردند

نام کردند کاین گل خوش بوست

خط فرقان نگار او کوفی

چشم محراب گرد او هندوست

خط فریبنده کس چنین ننوشت

یارب این معجزست یا جادوست؟!

به «نظیری »ست چشم خلق امروز

میر مجلس ندیم شیرین گوست

شمارهٔ ۱۲۶

باز دل جایی گل دیوانگی بو کرده است

دیده ام از گریه آبی تازه در جو کرده است

خاطری دارم چنان کز نوبهار دوستی

صد گلستانم پدید از هر بن مو کرده است

از چراغ وصل دل را نور ده کان جان تست

ورنه با تاریکی هجران نظر خو کرده است

این تویی دمساز و حرف ماست چندین دلپذیر

عشق را نازم که موم از آهن و رو کرده است

هرکه جز خود دید با من آشنا بیگانه ساخت

عشق تو با دشمن و با دوست یک رو کرده است

دست و دل بشکن که اینجا عاجزی آید به کار

این کمان را چاشنی کی زور بازو کرده است؟

در مراد ما «نظیری » یاریت کاری نکرد

برهمن زین به دعا در کار هندو کرده است

شمارهٔ ۱۲۷

خوی شه عربده جو افتادست

کشته یی بر سو کو افتاده ست

به ادب زی که سرمستان را

بد کمندی به گلو افتادست

بهش از شارع میخانه گذر

سرمستان چو کدو افتادست

در خرابات مغان مستان را

کاسه بشکسته سبو افتادست

آن که افتاده برین؟ در راهش

قدمش از تک و پو افتادست

خوشی ما ز گل و بستان نیست

صحبت یار نکو افتادست

خوش عبیری به هم آمیخته عشق

خو به خو بوی به بو افتادست

عشوه سنبل و گل دل خلدم

ره بر آن گلشن و کو افتادست

جای دل خرده مینا چینم

وه که بارم به غلو افتادست

دلبرم را سر رسوایی نیست

کار جیبم به رفو افتادست

با خودم دشمن جان باید بود

چه کنم دوست عدو افتادست

هر نفس دلق «نظیری » رنگی است

عشق را چشم برو افتادست

شمارهٔ ۱۲۸

داند اخلاص مرا وز حال من آگاه نیست

در دلش ره دارم و بر آستانم راه نیست

بخت با ما سرکش است و مدعا با ما به جنگ

کهربای شوق ما را جذبه یک کاه نیست

فصل ها شد در تباهی، برنیامد عمر ما

کشتی ما را سفر از سیر سال و ماه نیست

شست دل صد ره گشودم بر هدف کاری نکرد

گوییا پیکان و پر با این خدنگ آه نیست

خاطر دوران ز کین دوستان در عهد تو

آن چنان پر شد که دل ها را به دل ها راه نیست

عرض حال جمله ره دارد به خلوتگاه رب

جز دعای من که او مقبول این درگاه نیست

پیش از ین در جان سپاری ها از آن لب قسمتم

حرف تلخی بود اکنون گاه هست و گاه نیست

جستجوی وصل با این زندگی بی طاقتی است

ذوقی از پرواز با این رشته کوتاه نیست

گر «نظیری » شکوه از بی مهریت دارد مرنج

عیب صاحب را که پوشد بنده، دولتخواه نیست

شمارهٔ ۱۲۹

این پیش خیل کج کلهان از سپاه کیست؟

وین قبله یی که کج شده طرف کلاه کیست؟

دامن کشان چو ابر به گلزار می رود

تا آب نرگس که و برق گیاه کیست؟

پایم به پیش از سر این کو نمی رود

یاران خبر دهید که این جلوه گاه کیست؟

آن ابروی کشیده کمان از چه خانه خاست

وین غمزه گرفته کمین در پناه کیست؟

گیرم تبسمت کند انکار کشتنم

آن غمزه حریص سیاست گواه کیست؟

گرد سر تو گشتن و مردن گناه من

دیدن هلاک و رحم نکردن گناه کیست؟

بر باد داده طره ز رخسار یار گر

لخت جگر به جیب که، گل در نگاه کیست؟

از کف به عذر دامن و دستت نمی دهم

دانسته ام که گوشه چشمت به راه کیست؟

کف می کشد به زلف و نمی گویدش کسی

کان زلف در هم از اثر دود آه کیست؟

چون بگذرد «نظیری » خونین کفن به حشر

خلقی فغان کنند که این دادخواه کیست؟

شمارهٔ ۱۳۰

شهر ویران شده گریه مستانه ماست

هرکجا هست غمی دربه‌در خانه ماست

از همه سو، ره بیغوله و صحرا بستند

هرکه را می نگری در پی دیوانه ماست

بال و پر سوخته هر یک به کناری رفتند

آن که نامد به در از بزم تو پروانه ماست

به تماشای جهان باز نمانیم از تو

آن چه دام دگران ساخته یی دانه ماست

به سر باده فروشان که به مسجد نرویم

تا به میخانه نمی در ته پیمانه ماست

ما که خورشید پرستیم به محفل چه کنیم

آفتاب از همه جا روی به ویرانه ماست

خواب ما را به صد افسون نگه می بندند

جادوان را همه جا گوش بر افسانه ماست

تا کی از موعظت خلوتیان می شنویم

هوش ما محو تماشاگه جانانه ماست

صحن و دیوار و در و بام «نظیری » امشب

همه در وجد و سماعند که در خانه ماست

شمارهٔ ۱۳۱

جمال ساقی ما در ضمیر لاله گذشت

که لاله را می لعل از سر پیمانه گذشت

در آن شمایل موزون نگر که هرکس دید

به حسن و معنی صد دفتر و رساله گذشت

به قصد ضبط نگه، چین بر ابروان انداخت

ولی نشد، که کمند از سر غزاله گذشت

به طعنه از بر ما غافلان فارغ دل

چنان گذشت که بر دشت لاله ژاله گذشت

دلم ز حرص سؤال از لبش جواب نیافت

چو آن گدای سراسیمه کز نواله گذشت

سپهر هرچه کند روزیت به خشم مرو

که روی بختم از آن گشت کز حواله گذشت

دوساله دردکش دیر بوده ام عجب است

که شصت ساله توان از می دو ساله گذشت

سری ز قلقل مینا برون نیاوردم

اگرچه عمر به تحقیق این مقاله گذشت

جفا نماند ز پندار خود چو وارستم

بیا که کار «نظیری » ز آه و ناله گذشت

شمارهٔ ۱۳۲

شب از فسانه ام ز جنون خانه پر شدست

وز گریه ام دیار ز ویرانه پر شدست

زان طره کی شکایت آشفتگی رسد

ما را که زلف او چو کف شانه پر شدست

ترسم به لاله و سمن او زیان رسد

طرف چمن ز سبزه بیگانه پر شدست

افکنده پرده از رخ ساقی نسیم صبح

دیر و حرم ز نعره مستانه پر شدست

بازم به کعبه کیست نه شمع و نه آفتاب

بام و درم ز ذره و پروانه پر شدست

هرگز عطای ساقی ما را کرانه نیست

از تنگ ظرفی است که پیمانه پر شدست

تنگ است جای بر نفس امشب به خلوتم

یک آشنا نیامده و خانه پر شدست

آن شاخ گل به چون تو «نظیری » نمی رسد

دارالشفای شهر ز دیوانه پر شدست

شمارهٔ ۱۳۳

گل بیداد دسته بسته اوست

مهر در دل خسک شکسته اوست

همه جا ناخن تصرف بند

هر کجا سینه‌ای است خسته اوست

این که گم گشته عهد و شرط وفا

ریو و رنگ زیاد جسته اوست

برد اندیشه بتان ز دلم

کعبه دل صنم شکسته اوست

خس بستان و خار دیوارش

قید مرغ رسن گسسته اوست

سرو بالا و عبهر نظرش

دست پرورد و خانه رسته اوست

تا برآید به رنگ رخسارش

باده در خون دل شسته اوست

عشق هر دم به تازه سودایش

عقل کهنه فروش رسته اوست

به سبوی مغان بلا نرسد

که به دست کریم دسته اوست

نزل روح الامین «نظیری » را

نامه پیک پی خجسته اوست

شمارهٔ ۱۳۴

دل که جمعست غم بی سر و سامانی نیست

فکر جمعیت اگر نیست پریشانی نیست

بیضه در جنگل شهباز نهد طایر من

در فضایی که منم بال و پرافشانی نیست

گر کنم یاد ز بتخانه مرا عیب مکن

هر که را حب وطن نیست مسلمانی نیست

لاابالی شو و دریاب فراخی نشاط

چند در تنگی مشرب که فراوانی نیست

نیست لذت ز نظربای بزمی که در او

خنده زیر لب و گریه پنهانی نیست

ترک ادبار به تاج سر جم دوخته اند

هیچ سر نیست کش این نیل به پیشانی نیست

بر در خلوت ما فر هما می بخشند

هدهدی را که به سر تاج سلیمانی نیست

طبل درویشی ما بر در جاوید زدند

بر لب بام بجز نوبت سلطانی نیست

صحبت آینه طبعان به دمی تیره شود

در چنین بزمگهی جای گرانجانی نیست

تو به معموره مصری و من مجنون را

نبرد شوق بدان کوچه که ویرانی نیست

از فسون دانی چشمان سیاهی که توراست

صد «نظیری » به نگه داشتن ارزانی نیست

شمارهٔ ۱۳۵

شور چمن ز نغمه آزادی من است

روی شکفته سحر از شادی من است

میخانه ام، به بوی بهارم گشاده اند

هرجا خرابی است ز آبادی من است

بیهوشی ام به جلوه گه گلستان برد

من بلبلم که نکهت گل هادی من است

بی ذوق عشق کار به سامان نمی رسد

شاگرد عشق بودن از استادی من است

عشقم نوید زندگی جاودان دهد

آن چشمه ای که گم شده در وادی من است

گردون به عشق زایچه طالعم نوشت

نیک اختری نشانه همزادی من است

حسرت برم همیشه «نظیری » ز صیدگاه

زین رحم و خو که آفت صیادی من است

شمارهٔ ۱۳۶

آن که صد نامه ما خواند و جوابی ننوشت

سطری از غیر نیامد که کتابی ننوشت

شمع بی شعله به پروانه فرستاد آن دوست

که به ما نامه روان کرد و عتابی ننوشت

همه جا شوق تو لب تشنه به راهم آورد

دم آبی نگرفتم که شتابی ننوشت

کف پایی به ره بادیه ام ریش نشد

که فریب سر خارش به سرابی ننوشت

قدمی نامدم از منزل و سامان بیرون

در ره عشق به گنجی که خرابی ننوشت

اشک و آه از در این مدرسه بردم که ادیب

حرز حسن تو به هر مشک و گلابی ننوشت

سینه یی ریش ازین راز نگردید که عشق

قصه ای بر سر منقار عقابی ننوشت

عقد در چند «نظیری » به هوس نظم کنی

هیچ کس نظم تو بر طرف نقابی ننوشت

شمارهٔ ۱۳۷

جزای حسن عمل در شریعت عربیست

به عرف عفو نکردن گناه بی ادبیست

سواد دل ز می سالخورده روشن کن

که عینک بصرش ز آبگینه حلبیست

قبول بی هنران ز التفات معشوق است

عنایت ازلی را نشانه بی سببیست

جمال حال شود ترجمان استحقاق

دلیل آب جگر تفتگی و تشنه لبیست

ز من مشاطه بستان صداق می طلبد

هنوز دختر رز در سرایچه عنبیست

بگو که رفتم و قسمت نشد که دریابم

که نارسیدن سالک نشان بی طلبیست

ز دوست روی مگردان و تن به فرمان ده

که هر که صاحب این حال شد، ولی و نبیست

خلاف رسم درین عهد خرق عادت دان

که کارهای چنین از شمار بوالعجبیست

شب سیاه صباح سفید می آرد

چراغ مطلب از دودمان بولهبیست

به تیغ قطع ارادت نمی شود ما را

خلوص بندگی ما شرافت نسبیست

مگو ز دوست، ملالت بود «نظیری » را

که مستی سحری از نیاز نیم شبیست

شمارهٔ ۱۳۸

غیر من در پس این پرده سخن سازی هست

راز در دل نتوان داشت که غمازی هست

زخم کاریست صراحی و قدم برچینید

نیم بسمل شده ای را سر پروازی هست

بلبلان! گل ز گلستان به شبستان آرید

که درین کنج قفس زمزمه پردازی هست

گو که این صف شکنان قصد ضعیفان نکنند

که درین قافله گاهی قدراندازی هست

تو مپندار که این قصه به خود می گویم

گوش نزدیک لبم آر که آوازی هست

عشق بازیم به معشوق مجازی انداخت

کز نیازیم که با اوست به خود نازی هست

دی «نظیری » نرسیدست که امروز رود

صحبتی را بود انجام که آغازی هست

شمارهٔ ۱۳۹

عشق مرا زبان حکایت بریدنیست

مکتوب سر به مهر دلم ناشنیدنیست

رازی که در دلست ز دل بایدم نهفت

گل های ناشکفته این باغ چیدنیست

جلد و بیاض و دفترم از راز دل پر است

چشمم به هرچه می افتد از هم دریدنیست

از سینه تا به چند برآم فرو برم

این نیم قطره خون که ز مژگان چکیدنیست

خصم آن حریف نیست که دل کین کشد ازو

زین تیر نیم کش پر و پیکان کشیدنیست

گفتم مگر به منزل مقصود پی برم

یک بار چند گام به هر سو دویدنیست

چون یافت دل که بر سر راهی رسیده ام

ننشست از طلب که به آن کو رسیدنیست

رفتیم و ره به کنه جمالش نیافتیم

قانع نگشت دل به رسیدن که دیدنیست

دیدیم و دیدنش ز خودی بی خودی نداد

این زهر اگر به حوصله کند چشیدنیست

زین عشق صد بلاست «نظیری » فسانه چند

افسون خامشی به لب و دل دمیدنیست

شمارهٔ ۱۴۰

رفتی به بزم غیر و نکونامی تو رفت

ناموس صدقبیله ز یک خامی تو رفت

اکنون اگر فرشته نکو گویدت چه سود

در شهر صد حکایت بدنامی تو رفت

هم صحبت رقیب شدی از غرور حسن

نام خوش تو در سر خودکامی تو رفت

یاران متفق همه انکار می کنند

هرجا حدیث نیک سرانجام تو رفت

رندی که می فروش ندادیش درد می

مشهور خاص و عام به هم جامی تو رفت

برد از رخ تو رنگ حیا باده هوس

شرمی که بود در همه جا حامی تو رفت

با کاو کاو غمزه «نظیری » اثر نماند

فارغ نشین که خون دل آشامی تو رفت

شمارهٔ ۱۴۱

عطاش را نه صوابست و نه خطا باعث

بس است بهر گرم ناله گدا باعث

اگرچه رزق گدا بازپس نمی گردد

مقدرست که می گرددش عطا باعث

خزان درود و سحاب آب داد و دهقان کشت

ببین که برد و که پرورد و شد چه ها باعث

جنون عشق ز تقدیر بود من چه کنم؟

به بوی گل که شدم مست شد صبا باعث

بر آستانه پیر مغان رهی خواهم

تو گر سبب نشوی می شوی خدا باعث

خراب و مست چنین می زیم نمی دانم

در آفریدن من شد چه مدعا باعث

لئیم را می و معشوق اگر کریم نکرد

سخاش را نشود گنج و کیما باعث

عجب ز همت درویش اگر قبول کند

سعادتی که شود سایه هما باعث

ریا ز دیر به مسجد برد «نظیری » را

فقیه باده کش و گبر پارسا باعث

شمارهٔ ۱۴۲

بر طبع ساده زود شود خوشگوار بحث

دارد برای طفل شکر در کنار بحث

پر خشمگین مباش چنان کز پی نزاع

بر هر غبار خاسته سازی سوار بحث

از هر غمی به خاطر ما کین سبک تر است

این راح ما به روح کند در عیار بحث

آنم که حال مستی و مخموریم یکی است

هرگز نکرده ام به کسی در خمار بحث

ریزم گل نیاز و تضرع در اضطراب

ز ابر ستیزه ام نگرفتست بار بحث

خط مسلمی به کف صدق داده اند

هرگز ز راستی نشود شرمسار بحث

مطلب گریزد از تو «نظیری » جفا مکش

جز در ضمیر کند نگیرد قرار بحث

شمارهٔ ۱۴۳

فسون خط تو پیغام بعثت و شب داج

نگاه پر رخ تو مصطفاست بر معراج

ظهور حسن تو امنیتی به دوران داد

که پادشه ز رعیت نمی ستاند باج

چه صلح بود که حسن تو باوفا انگیخت

کز آب و آتش ما برد اختلاف مزاج

میان زخم و خدنگ تو الفتی پیوست

که از دکان مسیحا نمی خرند علاج

حسود مهره دل قلب کرد و غافل ازین

که کعبتین دغا، خانه می دهد تاراج

سرشگ زرق در آن کو روان نمی گردد

نبوده سیم دغل را به هیچ جای رواج

نماند شوکت شاهان کسی نمی داند

درازدستی حسنی که می رباید تاج

سوار معرکه آخرالزمان ایرج

که طالعش به ظفر کرده اند استخراج

چنان به عربده قلب عدو به هم شکند

که شیربچه گشایند بر بساط زجاج

مثال نسبت اعقاب و جد او این است

که آن قدر که گهر بیش بیش قیمت تاج

قبول تربیت استاد می کند شاگرد

هوای معرکه شهباز می کند دراج

بیان قصه رزمش نکو نمی دانم

وگرنه نظم کنم، بودمی همان جا کاج

غنیمتی که من از گنج فقر یافته ام

خراج ملک دهندم نمی دهم به خراج

سر «نظیری » و خاک سرای پیر مغان

ز آستان کریمان کجا رود محتاج؟

شمارهٔ ۱۴۴

ای کعبه که گردت ننشیند به صفا هیچ

جایی که عطای تو بود کفر و خطا هیچ

نرخ نظر حسن قبول تو بلند است

ریزیم دل ار بر سر دل تا به سما هیچ

با قهر تو علت نه و با مهر بهانه

آن را که مراد تو بلا خواست دعا هیچ

گر بهره ای از خلق و سرشت تو ندارند

خاک پی روح القدس و آب بقا هیچ

عشق تو مرا از بت و زنار برآورد

آن را که تو کردی طلب اعراض و رضا هیچ

با آن که ز پی چشم عزیزان نگران بود

رفتیم و نکردیم نگاهی به قفا هیچ

کونین چه کار آیدم ار با تو نباشم

بی دولت وصل تو نعیم دو سرا هیچ

کم حوصلگی از طرف ماست وگرنه

از بحر نوالت نشود کم به عطا هیچ

از توست که این زمزمه با طبع «نظیری » است

بانگی که نباشد نکند کوه صدا هیچ

شمارهٔ ۱۴۵

گوش گل می‌درد از مژده هنگام صبوح

زنده دارد نفس باد صبا نام صبوح

تا تو مرغ فلکی رام گلستان شده‌ای

خواب مرغ سحری رفته و آرام صبوح

تو گل از مرغ سحرگاه گرفتارتری

دم نزد صبح حریفان که نشد دام صبوح

در چنان بزم که مستان سحر می نوشند

صاف خورشید بود درد ته جام صبوح

دست و پا گر نزند دل نفسم می گیرد

در گو روز فتادم ز لب بام صبوح

غم مطلوب سر از دامن دلبر نگرفت

لابه نیم شبی کردم و ابرام صبوح

حق دیدار «نظیری » نرسانی به تمام

در شب وصل ادا گر نکنی وام صبوح

شمارهٔ ۱۴۶

دهل و نای دریدیم به آوازه صبح

بانگ فتحی نشنیدیم ز دروازه صبح

دیر گشتیم ز فیض سحر آگاه، دریغ

جامه‌ای پاره نکردیم به اندازه صبح

کم خراشست دم مرغ سحر برخیزید

جگری تازه کنیم از نمک تازه صبح

می و معشوق به اندازه ما می باید

رطل خورشید کند چاره خمیازه صبح

مغفر جام بیارابرش می در زین کش

تا به یک حمله کنم غارت جمازه صبح

سپه شب به شبیخون دعا بشکستم

علم روز زنم بر در دروازه صبح

رفته اوراق شب و روز به هم برچینیم

بخیه ثابت و سیاره شیرازه صبح

دست در گردن عذرای جهان اندازم

حله روز به هم برزنم و غازه صبح

سرو و شمشاد به وجدند «نظیری » وقتست

به سر شاخ سراییم سر آوازه صبح

شمارهٔ ۱۴۷

مانده ام با دلی از هجر عزیزان مجروح

دیده ام غرقه طوفان چو جگرگوشه نوح

در ره دوست هلاک زن و فرزند به جاست

بر در وصل وداع کس و پیوند فتوح

صد بهانه که یکی برنزند بر تقصیر

صد کنایت که یکی را نبود رنگ وضوح

گاهم از باد هوا سنگ ببارد ظاهر

گاهم از کلک قضا جرم بزاید مشروح

بر دل و سینه من داغ جفا گردد مهر

در رگ و ریشه من قوت بلا گردد روح

نه بخود حامل پیمان محبت گشتم

عشوه یی دیدم و خوش بود سر از جام صبوح

صالح و طالح اگر جمله چو من واجویند

توبه، در توبه ز زشتی بگریزد چو نصوح

سوی رحمان علی العرش توجه کردم

بانگ زد عرش که پاکی ز مکان یا سبوح

در صحبت همه بر روی «نظیری » بستند

به خود ای فاتح ابواب دری کن مفتوح

شمارهٔ ۱۴۸

چگونه نام تو آریم بر زبان گستاخ

که یاد تو نتوان کرد در نهان گستاخ

اگر به گلبن تو بلبلی پناه آورد

کسی نمی زندش گل بر آشیان گستاخ

هر ارجمند که در راه تو شهید شود

هما نمی کندش قصد استخوان گستاخ

اگر سؤالی از آب لب کنیم خیره ببخش

به میزبان کریم است، میهمان گستاخ

به کعبه سجده عارف نمی کنند قبول

اگر به دیر نهد پا بر آستان گستاخ

محرمات حرمگاه های معبودند

به مقتضای طبیعت مده عنان گستاخ

عجب که جان به سلامت برند مغروران

ستارگان قدرانداز و آسمان گستاخ

چگونه حرمت درویش پارسا ماند

سؤال زشت و، غنی سخت دل، زبان گستاخ

مباد صاعقه بی نیازیی بجهد

چنین مجوی «نظیری » ازو نشان گستاخ

شمارهٔ ۱۴۹

چو نیست حد که به بالین نهیم سر گستاخ

چه سود از حرم امن و خوابگاه فراخ

هزار جا ز برون می زنند طبل رحیل

هنوز رخت ز ایوان کسی نبرده به کاخ

نشسته نغمه سرایان به هم چه دانستیم

که سنگ تفرقه مان بر پرانداز سر شاخ

ز دام و دانه صیاد مرغ می نالید

خبر نداشت که بر سیخ می کشد طباخ

غبار لشکر یأجوج غم، جهان بگرفت

که گفت سد سکندر نمی شود سوراخ

به هیچ حیله ز پیش اجل خلاصی نیست

ز گرگ اگر بجهی پوست می کند سلاخ

چنان رسید جراحت به دل که دیده ندید

ز زخم حادثه، ناگهان «نظیری » آخ

شمارهٔ ۱۵۰

بیگانه چون رود به در آشنا رود

آن کس که آشنای تو باشد کجا رود

از خاک بوس کوی تو تا پا کشیده ام

در راه من جدا روم و دل جدا رود

احرام عهد روز ازل، کعبه کوی دوست

جز راه عشق هرکه رود بر خطا رود

صهبای راز بیش ز اندازه می دهند

گر دم زند حریف سرش بر هوا رود

عشاق ناز حسن نه ارزان خریده اند

بسیار سر، که در سر این ماجرا رود

شادی که غبن می کشی و دم نمی زنی

در شهر این معامله با هر گدا رود

عشق آمد و تمام به گوشم فرو دمید

رازی که در میان مس و کیمیا رود

زان بحر موج خیز چه کم گردد ار شبی

بر کشتزار سوخته آب بقا رود

این حاجیان ز دور صدایی شنیده اند

کس در درون پرده چه داند چه ها رود؟

عریان تنی عارف معنی جمال اوست

فر هما بماند و، پر هما رود

ما پیرهن ز سادگی از بر فگنده ایم

وز کینه دیر در بر دشمن قبا رود

غمگین مباش زود «نظیری » فرح دهند

چون بنده مطیع همه بر رضا رود

شمارهٔ ۱۵۱

بر قفا چشمت نمی افتد چو این در واشود

آن زمان درگاه بشناسی که صدرت جا شود

آن که او در کلبه احزان پسر گم کرد یافت

تو که چیزی گم نکردی از کجا پیدا شود

دوست دارد از غریبان ناله بیچارگی

عشق می خواهد که کشتی غرق در دریا شود

هرکه می خواهد که منشور خراباتش دهند

باید اول خانمان برهم زن و رسوا شود

زو همه خوبی زما زشتی همانا لایق است

پرده ما بسته ماند پرده او واشود

شد بهار عمر و ناپخته است انگورم هنوز

نیست معلومم که آخر سرکه یا صهبا شود

عمره آن کو برآرم، پایم ار آید به کار

حلقه آن دربگیرم دستم ار گیرا شود

کم «نظیری » راست بر جایی نظر افگنده ام

وای اگر روز جزا چشم و دلم گویا شود

شمارهٔ ۱۵۲

دوران می حسرت همه در ساغر ما کرد

بر هرچه نهادیم دل از دیده جدا کرد

نگشود قضا شست که آهی نکشیدیم

بر دوست ترم خورد خدنگی که خطا کرد

بازوی هنردارم و اقبال ندارم

می کوشم و کاری نتوانم به سزا کرد

فریاد برآریم از آن یار مشعبد

کو از ازل این شعبده چرخ روا کرد

خود طلعت خود دید اگر پرده برانداخت

خود فتنه خود گشت اگر فتنه به پا کرد

با آن که لبش داد منادی محبت

نی بر سر مهر آمد و نی عهد وفا کرد

ناوک فکنی بر سر هر راه نشانید

در عشق کمندم به گلو بست و رها کرد

دشمن به ارم افکند و دوست بر آتش

با این همه حد نیست که گوییم جفا کرد

چندین سخن عشق که گفتند و شنیدند

کس حق محبت نتوانست ادا کرد

برند به جای پر و بالش سر منقار

مرغی که بلند از سر این شاخ نوا کرد

خرسند به تسلیم و رضا گشت «نظیری »

مسکین نتوانست خصومت به قضا کرد

شمارهٔ ۱۵۳

می‌روم جایی که غم آنجا ز دل‌ها می‌رود

ناله از هرجا که می‌خیزد به آنجا می‌رود

بعد جان دادن به دنبال اجل بینم چنانک

گوییا صد یوسف از پیش زلیخا می‌رود

تحفه رضوان اگر بر کف ندارم دور نیست

تا به مرگ از طفلیم ایمان به یغما می‌رود

شاید ار دردی به محتاجان فروشد میْ‌فروش

هرکه را یک درهمست آنجا به سودا می‌رود

من نخواهم رفت اما بهر تسکین دلش

هرکجا بینید گوییدش که فردا می‌رود

بر من اندوهی هجوم آورده از هجران او

کز درش تا می‌روم دل در ته پا می‌رود

می‌روم نوعی ز کوی او که پنداری به خشم

صدکس از پیش و پسم بهر تقاضا می‌رود

گر ز لوح چهره لیلی همی آرد سبق

خاطر شوریده مجنون به صحرا می‌رود

شهر و صحرا ار «نظیری » سوخت از آه وداع

می‌رود نوعی که پنداری ز دنیا می‌رود

شمارهٔ ۱۵۴

هر سحر سلسله از پای سحر بگشایند

از گشادش گرهی از دل ما بگشایند

درد نایافتنم سوخت ندانم ز کجا

بلبلان را به چمن راه نوا بگشایند

کارم از زلف گره گر تو پیچیده تر است

سر این رشته ندانم ز کجا بگشایند

آخر ای گل گذری کن به گلستان تا کی؟

چشم نرگس به ره باد صبا بگشایند

بر هم افتاده دل و دیده برانداز نقاب

تا همه عقد گهر روی نما بگشایند

هر کجا فتنه آن چشم سیه در کارست

کفر باشد که زبان را به دعا بگشایند

سیر این دایره بد نیست ولی می ترسم

چشمم از خویش ببندند چو پا بگشایند

گر به میخانه «نظیری » برم این زمزمه را

مطربانم گره از بند قبا بگشایند

شمارهٔ ۱۵۵

مجلس چو بر شکست تماشا به ما رسید

در بزم چون نماند کسی جا به ما رسید

دلال عشق بود خریدار دلستان

خود را فروختیم چو سودا به ما رسید

بال و پر از درازی منزل بسوختیم

پیغام بی نیازی عنقا به ما رسید

گر گمرهیم تیره شب از خواب جسته ایم

حسن تو شور کرد که غوغا به ما رسید

آموخت هرچه عشوه ز گبری به ما فروخت

اندوخت هرچه غمزه ز یغما به ما رسید

بعد از هزار سعی و ثواب و مجاهدت

زنار راهب و بت ترسا به ما رسید

ما را کجاست ارزش زخم التفات تو

شد عام آن چنان که تمنا به ما رسید

رحمی نما و مستی ما را تمام کن

زان خم که یک پیاله صهبا به ما رسید

مشکل عنان ناله «نظیری » توان گرفت

باد بهار و نکهت صحرا به ما رسید

شمارهٔ ۱۵۶

در آشیان ما پر و بال هما رسید

هرجا رسید سایه دولت ز ما رسید

بلبل نمی شود که ننالد به بوستان

گلبن ز صوت و نغمه به نشو و نما رسید

کس ماجرای بلبل و پروانه حل نکرد

سرگشته ماند هرکه به این ماجرا رسید

با غمزه این معامله پیش از الست بود

حرف بلی نبود، که زخم بلا رسید

هرکسی به قدر طاقت خود می کشد غمش

آهن به قدر جذبه به آهن ربا رسید

یک خنده بر بضاعت درویش زد لبش

صد کاروان شکر به نی بوریا رسید

گردید تلخ عیش حریفان ز حسرتم

لذت شد از طعام چو چشم گدا رسید

آزار از جراحت بیگانگان رسد

مرهم منه که خم من از آشنا رسید

می ده که رفت نوبت مستوری و صلاح

طرف نقاب غنچه به دست صبا رسید

کس در جفا طریق رضا را به سر نبرد

در حیرتم که کار «نظیری » کجا رسید

شمارهٔ ۱۵۷

در به روی عیش تا بستیم دیگر وانشد

صد کلید آورد بخت و قفل این در وانشد

در گریبانی که غم آویخت کمتر شد درست

خوش دلی کم دوخت جیبی را که یک سر وانشد

تا غم از ویرانه ما راه آمد شد گشود

دیده شمع امید ما ز صرصر وانشد

همچنان مکتوب ناکامی به هم پیچیده ماند

نامه سربسته ما هیچ جا سر وانشد

سعی کردم تا مگر از عشق پردازم دلی

قطره خونابه ای از روی اخگر وانشد

اضطراب از بهر جان بردن بسی پروانه کرد

پیچ و تاب شعله اش از بال و از پر وانشد

آن که شب خواب «نظیری » را به افسون بست بست

هیچ کار بسته او زان فسونگر وانشد

شمارهٔ ۱۵۸

آن بخت فتنه جو که تو دیدی به خواب شد

وان دل که بود سخت تر از خاره آب شد

گلگونه هوا و هوس رنگ واگذاشت

خال و خط عروس طبیعت خراب شد

دل را که حرف سوختگان داغ کرده بود

می رفت تا بر آتش ایشان کباب شد

در بحر شوق کشتی دل ریسمان برید

در کوی یار خیمه تن بی طناب شد

این بو ز سنبل و گل هر کشوری نخاست

تا در خطا کدام گیا مشک ناب شد

دایم کسی به قافله بودست پاسبان

بیدار شو که چشم رفیقان به خواب شد

خشکی لب به تشنه لبان آب می دهد

تا مستعد شدیم دعا مستجاب شد

مستی چه خوب کرد که این پرده برگرفت

رخساره حقیقت ما بی نقاب شد

تاریخ واقعات شهان نانوشته ماند

افسانه ای که گفت «نظیری » کتاب شد

شمارهٔ ۱۵۹

گر تشنه بر سر خم میرم عجب نباشد

رحمی نمی نمایند تا جان به لب نباشد

با صد امید خواندند کز انتظار سوزند

چون در نمی گشایند کاش این طلب نباشد

صهبای راز دادند سرمست شوق کردند

گویند لب گشودن شرط ادب نباشد

من یک سبب ندارم وز کبر بر در بخت

یک مدعا نسازند تا صد سبب نباشد

چون ذلتی ببینند آمرزشی نمایند

پایی اگر بلغزد جای طرب نباشد

هرگز دل توانگر لذت نیابد از عشق

غم نیست عاشقان را گر قوت شب نباشد

از عقدهای دوران دل بد مکن «نظیری »

آن را که واگذارند جز از غضب نباشد

شمارهٔ ۱۶۰

چه شور بود؟ که عشقت به من کرامت کرد

که نارسیده قیامت دلم قیامت کرد

حدیث من که ز مجموعه وفای تو خواند؟

که نه به خون دل و دیده اش علامت کرد

به کعبه دل من عاشقان نماز آرند

که قبله شد صنم و برهمن امامت کرد

به هر که نماز کنم صدهزار سجده شکر

که در دیار تو دل نیت اقامت کرد

قضای کفر ادا می کنم که بر من عشق

نماز و طاعت صدساله را غرامت کرد

نثار دیده تصدق دهم که بخت جوان

به کوی زهد و ریا نوبر ندامت کرد

مزاج عشق «نظیری » حریص و سودایی است

درین معامله نتوان تو را ملامت کرد

شمارهٔ ۱۶۱

ناله را نیست اثر کز تو شکایت دارد

ورنه ما گرم دعاییم و سرایت دارد

مرده را زنده نماید دم ما بوالعجبان

آتش از گرمی ما چشم حمایت دارد

ذوق هر مرغ به اندازه پرواز خود است

عشقبازی نبود هرچه نهایت دارد

عمل صالح و طالح به جوی نستانند

هرکجا کار تعلق به عنایت دارد

کس چه داند که همه مایه بنا بود رود

جنس نایاب خریدم که کفایت دارد

دفتر ناله ما را مگشایید ز هم

مهر درد است برو، تا چه حکایت دارد

کفر و ایمان نبود شرط «نظیری » در عشق

به تو کافر بنمایم که ولایت دارد؟

شمارهٔ ۱۶۲

به هوش سیر چمن کن که شاهدان مستند

قرابه بر سر ابر بهار بشکستند

چمن پیاله کش است و صبا قدح پیمای

معاشران صبوحی ز خواب برجستند

به زیر خرقه نهان باده می خورد صوفی

حکیم و عارف و زاهد همه ازین دستند

جهان و عیش خضر حرف قاف سیمرغست

در حریم فنا زن که نیستان هستند

تو نخل خوش ثمر کیستی که باغ و چمن

همه ز خویش بریدند و در تو پیوستند

به غربت تو چنان تشنه ام که صبرم نیست

به قدر فرصت آن ماهیان که در شستند

ز بی قراری افلاک داغ ها دارم

که تا ز شوق تو برخاستند ننشستند

نوا فزونست ز اندازه بریشم عود

غزل به زمزمه خوانم که پرده ها بستند

به رمز نکته ادا می کنم که خلوتیان

سر سبو بگشادند و در فرو بستند

تو نخل میوه فشان باش در حدیقه دهر

که کم درخت قوی خشک شد که نشکستند

ز کاهلی تو «نظیری » احزان این چمنی

گهی به باغ شدی کز نشاط وارستند

شمارهٔ ۱۶۳

نه دل آزاد پای بست شود

نه به پرواز دل ز دست شود

همتی کان به اعتدال افتد

کی به علت بلند و پست شود

عشق را پایه معین نیست

مؤمن از عشق بت پرست شود

به هوایی که در دماغ افتد

ناقه در زیر بار مست شود

کار از انکسار بگشاید

عشق را فتح از شکست شود

شرم از چشم پارسا ببرد

خط که بر روی خوش نشست شود

هر که بیند طلوع حسن تو را

سرخوش از نشئه الست شود

چون نقاب از جمال برداری

هرچه نابود گشته هست شود

بحر در آستین «نظیری » راست

کی کرم پیشه تنگ دست شود

شمارهٔ ۱۶۴

چه خوست کاین دل کافر نهاد من دارد

نه مذهب من و نه اعتقاد من دارد

به آب و آتشم از سرکشی نمی سازد

هزار عربده با خاک و باد من دارد

ز تیر ناله فلک را به کین برانگیزد

کمان فتنه به زه از عناد من دارد

ندیم غصه که رویی ز من نگرداند

عدوی رحم که راهی به داد من دارد

به چشم دل ز سویدای دل ضعیف ترم

اگر چه قوت دید از سواد من دارد

مبارزی که هدف سد آهنین سازد

کجا حذر ز کمین و گشاد من دارد

چه اعتماد کنم بر دوروییی غماز

که حادثات جهان را به یاد من دارد

به صد علاقه دل بایدم مقید بود

به این گمان که سر انقیاد من دارد

من آن عزیز جهانم که بخت هر ساعت

متاع مصر دگر در مزاد من دارد

رساست دست تجرد که نزل من گیرد

قویست پشت توکل که زاد من دارد

به مصرعی که ندیمان ز شعر من خوانند

هزار فخر به من اوستاد من دارد

ز مکر چرخ «نظیری » عجب هراسانم

که کارهای مرا بر مراد من دارد

شمارهٔ ۱۶۵

هوس چو دیر کشد شعله در نهاد افتد

به حد عشق رسد میل چون زیاد افتد

نشاط صحبت فرهاد رشک خسرو داشت

خوشست عشق اگر کار بر مراد افتد

به شهر و باده فرسودم و کسم نخرید

بلاست جنس گرانمایه در کساد افتد

چو قیمتی نهدم روزگار بفروشید

نه یوسفم که خریدار بر مراد افتد

مرا به دست تهی گوشه نقاب سپرد

کم است آدم مفلس به اعتماد افتد

خدنگ غمزه گره بر کمان ابرو چند

گشاد ده که همه کارها گشاد افتد

عنان دل ز ملامت بتاب و دستم گیر

که هر که را تو بگویی ز پا فتاد، افتد

ضمیر روشن تو لوح محو و اثبات است

که تا ز یاد برآید که تا بیاد افتد

چو ذره خلق جهان در هوات می گردند

بشر ندیده کسی کافتاب زاد افتد

تنم ز سیلی پند زمانه کاسته شد

چو طفل شوخ که در قید اوستاد افتد

حذر ز آه «نظیری » که خانمان سوز است

مباد این خس سوزان به دست باد افتد

شمارهٔ ۱۶۶

هوس پروانه است اما به گرد دود می‌گردد

نظر خوبست اما دل غبارآلود می‌گردد

ز کاوش‌های مژگان تو پرخون دیده‌ای دارم

که گر شویم به آب بحر خون‌آلود می‌گردد

دلم را کرده ذوقت خوش دگر نگذارم از دستش

دهد تا باز ذوقی دست غم فرسود می‌گردد

تو گر برهم زنی سودای دل، نازی زیان داری

مرا سرمایه دنیا و دین نابود می‌گردد

درین مدت غم هجران عبث بر خود پسندیدم

ندانستم که از مرگم دلت خشنود می‌گردد

کس این بی‌اعتدالی‌های حسنت را کجا گوید

که عاشق پیشت از مهر و وفا مردود می‌گردد

به شفقت گاه‌گاهی سوی خود می‌خوان «نظیری » را

جدایی دیده از وصلت تسلی زود می‌گردد

شمارهٔ ۱۶۷

عالم از عشق در وجود آمد

عشق معمار هست و بود آمد

در بشر کبریای عشق نمود

ملک از عجز در سجود آمد

رد شد از صدر بارگاه شهود

آن که در کار ما حسود آمد

عشق بر تخت از زبر نگریست

عقل و لوح و قلم فرود آمد

هرچه اهلیت نمودن داشت

همه از عشق در نمود آمد

نیست جز عشق و عاشق و معشوق

هرچه در معرض شهود آمد

عقل بر کار عشق سوخت سپند

شکل این گنبد کبود آمد

عشق صنعت نمود بی آلت

بود هرچند از نبود آمد

جامه مجنون درد که خلعت عشق

عاری از جنس تار و پود آمد

عشق را عشق دی و فردا نیست

دیر هم زودتر ز زود آمد

شد جوانی و عشق و حرص به جاست

شعله بنشست و خس به دود آمد

ز سخن بر لب «نظیری » جوش

عشق در گفت و در شنود آمد

شمارهٔ ۱۶۸

روز ازلم بود به نابود نهفتند

در ضمن زیان کاری من سود نهفتند

آن روز که می زاد مرا مادر گیتی

در هفت فلک اختر مسعود نهفتند

در مصطبه جو علم، که نور خرد ما

از شمع شب مدرسه در دود نهفتند

احوال حقیقت همه در سر مجازست

در سجده بت طاعت معبود نهفتند

می نوش که آن روز که شد توبه اجابت

ذوق اثر از نغمه داوود نهفتند

نبود عجب ار کور شود دیده حاسد

زهرش به نگاه حسدآلود نهفتند

آن آتش جان سوز که شد باغ براهیم

تاب و تف از آن در دل نمرود نهفتند

معلوم نشد شعبده چرخ «نظیری »

دیر آمده ام در نظرم زود نهفتند

شمارهٔ ۱۶۹

شمع را زنده دلی در شب تار آخر شد

روز عشرت همه در خواب خمار آخر شد

شاخ سرکش شد و دست همه کوتاه بماند

جور گلچین و نزاع سر خار آخر شد

عندلیب ار نسراید به قفس معذورست

گل به بازار نبردند و بهار آخر شد

خلعت دهر به اندازه حال اکنون نیست

چرخ را رشته به هم رفت و مدار آخر شد

همچو دینار که در پای کریمان افتد

کس نگفت از چه شماریم و شمار آخر شد

کمتر از رنگ حنا بود به ما لطف جهان

سر و دستی نفشاندیم و نگار آخر شد

فکر ناآمده این است که امسال گذشت

غم آینده همان بود که یار آخر شد

نقش رخسار تو بر صفحه جان گشت رقم

پرده بر یک طرف انداز که کار آخر شد

شاهدان گوشه چشمی به «نظیری » دارند

هرچه دل، صید همی کرد و شکار آخر شد

شمارهٔ ۱۷۰

کمال عاشقی حیرانی دیدار می‌آرد

چو آتش دیر می‌ماند سمندر بار می‌آرد

تو درخواه از قضا چندان که فیروزی شود روزی

به بخت ار در ببندی اختر از دیوار می‌آرد

به هند خط جمال یار سودایی عجب دارد

همه اقرار ایمان کرده و انکار می‌آرد

مسلمان عاشق رخسار و هندو واله حسنش

موحد بین که با هم مصحف و زنّار می‌آرد

مبارک فال صبح دولت دیدار میخواران

که دست و پای بخت خفته را در کار می‌آرد

ز خودبینان چه می‌جویی؟ به کوی بی‌خودان بنشین

که آب خضر اگر حاجت شود خمّار می‌آرد

«نظیری» از نوازش‌های درد دوست در ذوقم

که چون چنگم به ضربت بر سر اسرار می‌آرد

شمارهٔ ۱۷۱

آن را که قبول تو خریدار نباشد

در بیع گه هیچ دلش بار نباشد

از قیمت یوسف نشود یک سر مو کم

هرچند خریدار به بازار نباشد

گویا تو برون می روی از سینه، وگرنه

جان دادن کس این همه دشوار نباشد

از نرگس مخمور تو بر بستر و بالین

بر پای رود فتنه و بیدار نباشد

از جادویی حسن تو در پیش جمالت

بر خاک طپد صید و گرفتار نباشد

غم یار من و بخت سراسیمه که این غم

گر از تو بود چون ز منش عار نباشد

آن شعله که افتد به خس و خار نه عشق است

هر سوخته زین نشئه خبردار نباشد

با درد تو از کس نکند یاد «نظیری »

پروانه که سوزد به گلش کار نباشد

شمارهٔ ۱۷۲

دوشینه سرودی دل افگار برآورد

کاهو ز حرم مرغ ز گلزار برآورد

امسال دگر اشک صلاح و دم زهدم

رنگ می پار و گل پیرار برآورد

من توبه نیاورده ام از کعبه که کافر

بت از گرو خانه خمار برآورد

تنها نه مرا راه زد از بوالعجبی عشق

بس شیخ که از خرقه و زنار برآورد

هر کو سر خار ره ما بر کف پا خورد

صد رنگ گل از گوشه دستار برآورد

بد کرد به ما هر که در خلوت ما زد

ما را ز سراپرده دیدار برآورد

چون کبک خرامنده به هر ره که گذشتی

جولان تو طاووس ز رفتار برآورد

بس حلقه که زد بر در افلاک «نظیری »

کاین صبح طرب را ز شب تار برآورد

شمارهٔ ۱۷۳

نشان آن که کردم قطع امید از دیار خود

نهادم در حریم کوی او سنگ مزار خود

برهمن از صنم برگشت و حاجی از حرم آمد

من و اخلاص و عرض بندگی و کوی یار خود

تو خواهی کافری دان طاعتم خواهی مسلمانی

مرا کاریست با صدق دل امیدوار خود

خلل گر در بنای دین و ایمانم شود سهلست

ندارم نقص در بنیاد عهد استوار خود

زر کامل عیارم در وفا و دوستی خالص

گرم صد بار بگدازی نگردم از عیار خود

لب امیدواری بسته ام از حرف نایابی

محبت می کند نوعی که باید کرد کار خود

«نظیری » از تو در خون زینت هر دام از صیدی

تو هم فتراک را آرایشی ده از شکار خود

شمارهٔ ۱۷۴

ز نکهت سحری شوق یار می‌خیزد

جنون ز سایه ابر بهار می‌خیزد

به روی یار نگه، رشحه بیز می‌افتد

ز زلف یار شکن قطره بار می‌خیزد

سحاب دلشده در کوهسار می‌گردد

غزال شیفته از مرغزار می‌خیزد

به دستگیری عشاق ناتوان احوال

ز زیر هر شجری صد نگار می‌خیزد

تنی که رفت ز پا بر عذار می‌غلتد

سری که رفت ز دوش از کنار می‌خیزد

نه از وصال ملولان ملول می‌گیرد

نه از فراق حریفان خمار می‌خیزد

سماع رندی و گلگشت لذتی دارد

که پادشه ز سر اعتبار می‌خیزد

همین که طایر فرصت رسید صیدش کن

که صیدافکنش از هر کنار می‌خیزد

همین که قسمت خود یافتی غنیمت دان

که از کمین گه شیران شکار می‌خیزد

درین هوا در خلوت حکیم نگشاید

که هوش می‌رود و اختیار می‌خیزد

جهان خوش است «نظیری » قلم به جلوه درآر

که گلشکر ز سر نوک خار می‌خیزد

شمارهٔ ۱۷۵

جهان جوان شد و عقد بهار می‌بندد

بهار پای جهان در نگار می‌بندد

ز صنع نشو و نما آب و خاک الوان شد

جماد و نامیه خود را به کار می‌بندد

نکاح باغ و بهارست و دایه بستان

میان نرگس و دستار خار می‌بندد

چمن ز صوت بلند هزار پندارد

که رنگ لاله و گل برقرار می‌بندد

ازین حدیقه چو گل، زود بایدش رفتن

کسی که دل به نوای هزار می‌بندد

مسافران چمن نارسیده در کو چند

شکوفه می‌رود و شاخ بار می‌بندد

ز بی‌ثباتی گل بر درخت پنداری

که غنچه بر سر آتش شرار می‌بندد

گهی که دامن صحرا ز لاله رنگین است

بدان که خون دلش در کنار می‌بندد

چه عیش سور میسر شود ز دورانی

که عقد نشئه می با خمار می‌بندد

وصال شمع چه مهلت دهد به پروانه

که موم گردن آتش به تار می‌بندد

ز دور چرخ چو ماهیست نان به گردابم

که طعمه بر رسن تابدار می‌بندد

متاع بخت «نظیری» نیافت در غربت

امید بار به عزم دیار می‌بندد

شمارهٔ ۱۷۶

بزمت غم بار ما ندارد

عیش تو غبار ما ندارد

ما چهره به خون کنیم گلگون

مشاطه نگار ما ندارد

چون شعله ز سوز سینه روییم

نم ابر بهار ما ندارد

کس بوی نکرد گل که دستش

زخم سر خار ما ندارد

ما عربده می کنیم بسیار

مطرب سر کار ما ندارد

آیینه به عیب ماست گویا

عیب آینه دار ما ندارد

هر نامه که دل نمی کند خون

پیغام دیار ما ندارد

خوشحالی روز وصل دیدیم

شوق شب تار ما ندارد

بی نام و نشان خوش است مرغی

کو ناله زار ما ندارد

گردون مه و مهر دارد اما

نقدی به عیار ما ندارد

خونابه کشیم ما «نظیری »

می عشرت کار ما ندارد

شمارهٔ ۱۷۷

باز نرگس را گلستان صاحب افسر کند

شاخ گل منبر نهد بلبل خطابت سر کند

غنچه گردد سبز مغفر سبزه زنگاری قبا

روز عرض آمد که هرکس برد خود دربر کند

از گل مستان بروید تاک می شوریده وار

لاله خونین ز خاک کشتگان سر برکند

حسن گل برقی به بستان افکند کز تاب آن

بلبل شوریده را همرنگ خاکستر کند

جلوه شورانگیز باشد هر که آید در سماع

باده عطرآمیز گردد هرکه در ساغر کند

ترسم از مخموری ساقی که هنگام صبوح

صبح را گم از فروغ لاله احمر کند

بر تن رنجور سودایی وزد باد بهار

استخوان را مومیایی مغز را عنبر کند

صبحدم دامن گشاید حله عطرآگین شود

از گل اخگر برفروزد غنچه را مجمر کند

سنبل اسرار می روید که از راز زمین

هرچه گوید ابر در گوش زمین باور کند

در روانی گوییا طبع «نظیری » شد چنان

کانچه آید در ضمیرش ثبت در دفتر کند

شمارهٔ ۱۷۸

وقت شد سبزه فرش در پیچد

ابر خرگه به یکدگر پیچد

آفتاب از کمین برآرد سر

پنجه ابر باد برپیچد

مسند سبزه نخل بگذارد

ز افسر غنچه شاخ سر پیچد

همه ذرات خاک بت گر را

تار زنار بر کمر پیچد

حسن و رنگی جهان نموده به وهم

سیمیا را بساط درپیچد

زاغ گرنه به حد کند پرواز

بهمش چرخ بال و پر پیچد

اصل بهتر که ترک فرع کند

پای در دامن اثر پیچد

دیده سیل بهار شد که جهان

به هم اوراق خشک و تر پیچد

تر و خشکی که کوه و صحرا راست

خرده لاله در شرر پیچد

زحمت خار و رنج خارا را

لاله در پاره جگر پیچد

ارغوان را که خون کند سیلان

ساعد از نوک نیشتر پیچد

بس فریب چمن «نظیری » دید

از بهشتش عنان نظر پیچد

شمارهٔ ۱۷۹

هنوز راه نگاهم به بام و در ندهند

کبوتری که بیاموختند سر ندهند

خراب نرگس سنگین دلان سرمستم

که بر طریق نظر مهر را گذر ندهند

ز غم به گونه زرین شدم چه چاره کنم

قبول صحبت صاحبدلان به زر ندهند

ازین گشاده جبینان ثبات عیش مجو

که گل دهند به خروار و یک ثمر ندهند

به زهر یأس بساز و مجو حلاوت کام

دوا چو داروی تلخت کند شکر ندهند

ز خوان نعمت دوران رضا به قسمت ده

که طعمه یی ز غمت خوش گوارتر ندهند

ز درد سوز که بر بستر آب عنابت

بغیر تب زدگی و تف جگر ندهند

چه یاد جور رفیقان کنم، نصیبم بود

که تشنه بر لب جو میرم و خبر ندهند

مثال ما لب دریا و حال مستسقی ست

دهند شوق ولی رخصت نظر ندهند

سزد که مقنعه بر سر کنند آن مردان

که تاج عشق بخواهند و ترک سر ندهند

ظفر تو راست «نظیری » که محو ذوق شدی

به هرکه غوطه به دریا نزد، گهر ندهند

شمارهٔ ۱۸۰

باعث راندنم از بزم بجز عار نبود

ورنه کس را به من و بودن من کار نبود

تا شدم از تو جدا تفرقه پامالم کرد

دولت آن بود که این فرقت دیدار نبود

همه آسان ز جدایی تو مشکل گردید

هیچ دشوار به دیدار تو دشوار نبود

به بدی در همه جا نام برآرم که مباد

خون من ریزی و گویند سزاوار نبود

ناله از بهر رهایی نکند مرغ اسیر

خورد افسوس زمانی که گرفتار نبود

عشقم از سود و زیان دو جهان فارغ کرد

از چه کارم به همه عمر همین کار نبود

خوش دلی کرد «نظیری » برش امشب خالی

صد سخن گفت که شایسته اظهار نبود

شمارهٔ ۱۸۱

محبت با دل غم دیده الفت بیشتر گیرد

چراغی را که دودی هست در سر زود درگیرد

پس از وارستگی ها بیشتر گشتم گرفتارش

چو صیدی جست صیادش ز اول سخت تر گیرد

محبت بیشتر قائم شود چون بشکند پیمان

شکوفه اول افشاند درخت، آنگه ثمر گیرد

اگر بادی وزد، مشتاق را شور سماع آرد

وگر بویی رسد مخمور را مستی ز سر گیرد

مشو از حال من غافل که زخم کاریی دارم

مبادا دیگری صید تو را از خاک برگیرد

مرا این می که برد از هوش دل مجروح خواهد کرد

حریف آگهی باید که از حالم خبر گیرد

«نظیری » کوی عشقست این نه شاهدبازی و رندی

که گر یاری رود از دست کس یاری دگر گیرد

شمارهٔ ۱۸۲

دلم از ناله خوش گردید امید اثر باشد

بسی آسود شستم این خدنگم کارگر باشد

اگر دزدیده دیدن ها نباشد بهر پاس دل

محبت از تغافل های بیجا در خطر باشد

دلم تا خو به آسایش نگیرد روز خرسندی

به خاطر شیوه یی آید که آن جانسوزتر باشد

ز هجران روز ما دارد غبار عالمی بر دل

نباشد در شب ما روشنی گر صد سحر باشد

نگویم جرم ادراکست، شرم غمزه را نازم

که صدره کشته ام دید و ز حالم بی خبر باشد

مکن دورم، که بس دشوار باشد بال افشاندن

اسیری را که گردی زین حرم بر بال و پر باشد

«نظیری » شاد هم باشی که خدمتکار دیرینی

کدامت قدر و قیمت پیش او؟ خاکت به سر باشد

شمارهٔ ۱۸۳

کسی که تشنهٔ وصل است با کوثر نمی‌سازد

به آب خضر اگر عاشق رسد لب تر نمی‌سازد

کُلَهْ‌بخشی و سربازی شراب عشق می‌آرد

سری کاین نشئه گرمش ساخت با افسر نمی‌سازد

به شیدایی مزن طعنم که هست از آب و خاکی دل

که طفلش غیر حرف عاشقی از بر نمی‌سازد

عجب گر آسمان سامان تواند داد کارم را

چو طالع از کسی برگشت با اختر نمی‌سازد

کدامین شعله روشن می‌کند امشب سرایم را

که موری را نمی‌بینم که بال و پر نمی‌سازد

اگر بیگانه گر محرم دلش می‌سوزد از دردم

کسی سویم نمی‌بیند که چشمی تر نمی‌سازد

ز روز وصل در رشکم ز شام هجر در افغان

دل دیوانه‌ای دارم که با دلبر نمی‌سازد

ره غیرت خطرناکست پنهانش تماشا کن

در آن وادی که عشق اوست با تن سر نمی‌سازد

برای امتحان، آرد چه مانی را چه آزر را

اگر خود می‌شود بتگر ز خود بهتر نمی‌سازد

همان عشقست بر خود چیره چندین داستان ورنه

کسی بر معنی یک حرف صد دفتر نمی‌سازد

ندانم حال شب های «نظیری» این قدر دانم

که جز بالین نمی‌گرداند و بستر نمی‌سازد

شمارهٔ ۱۸۴

بیا که بی تو غم از خاطرم به در نرود

وداعم از دل و هجرانم از نظر نرود

در آن بساط که من خوان عشرت آرایم

مگس ز تلخی من جانب شکر نرود

ز شهر خویش مرا شهرت تو دور انداخت

به اختیار کسی جانب سفر نرود

چه می شود، چو کریمان ره غریب زنند

ره دیار ببندند تا خبر نرود

به طبع شوخ تو نازیم و آن پذیراییش

که گر سخن رود از خاطرت اثر نرود

دلم به یاد تو دریا نمود چشم و هنوز

می خیال تو در ظرف مختصر نرود

تن نزار و دل بردبار خواهد عشق

که از نسیم به جوش آید و بسر نرود

چو خون مرده سیه روی باد در ته پوست

دلی که بر سر پیکان و نیشتر نرود

بر آستانه رهی می نما «نظیری » را

که قدر مجلس خاصان به اینقدر نرود

شمارهٔ ۱۸۵

ما بید بوستانیم، ما را ثمر نباشد

مردود دوستانیم از ما بتر نباشد

از لب برون نیاید آواز عشقبازان

پرواز مرغ بسمل جز زیر پر نباشد

تاراج دیدگانند آوارگان معشوق

راهی نمی برد عشق کانجا خطر نباشد

صد در اگر گشایند بر جلوه گاه دیدار

آن را که چشم بستند راهش به در نباشد

اول نشان مردی اخفای کار خوبست

بهتر ازین که گفتم دیگر هنر نباشد

فیروزی ضعیفان در عجز و انکسارست

تا نشکند صف ما ما را طفر نباشد

از تیغ کی هراسم، دیدار مزد قتل است

خونی که عشق ریزد هرگز هدر نباشد

تا دل به جای خویش است دارد عنان دیده

عاشق که شد پریشان صاحب نظر نباشد

در گوشه نقابت سیر گل است و نسرین

زین خوبتر نظر را هرگز سفر نباشد

هرجا رود مسافر حرف تو ارمغانست

یک خانه نیست کز تو پر از شکر نباشد

قاصد که می فرستی، رطل گرانش درده

کز ما خبر نیابد، تا بی خبر نباشد

از شاخ لهو برگی حاصل نشد «نظیری »

لب تشنه باد کشتی کز گریه تر نباشد

شمارهٔ ۱۸۶

صبحی بنال راه فلک برنبسته‌اند

هرچند دیر آمده‌ای در نبسته‌اند

حرمان تو ز همت کوتاه‌بین توست

هرگز در کریم به کافر نبسته‌اند

سرمایه شناخت چراغیت داده‌اند

اما ره چراغ ز صرصر نبسته‌اند

بر تشنگان بباز بخیلی برای چیست؟

دریا کریم و ظرف تو را سر نبسته‌اند

ما می‌رمیم رخش تو را پی نکرده‌اند

ما وحشییم باز تو را پر نبسته‌اند

عالم ز ظلمت شب حرمان سیاه شد

کو آفتاب اگر ره خاور نبسته‌اند؟

مکتوب دوستداری ما را جواب نیست

غیر از سرش به بال کبوتر نبسته‌اند

هر مرغ بر هوای گلی آشیان نهد

بر شاخ شعله بال سمندر نبسته‌اند

تا چند عود خام «نظیری» فروختن

دودی برآر روزن مجمر نبسته‌اند

شمارهٔ ۱۸۷

امشب چمن از گریه ما تازه و تر بود

بر هر سر خار مژه لختی ز جگر بود

می رست رگ و ریشه جان از بن ناخن

صد لاله ستان کاشته در سینه و بر بود

در زیر لبم گاه طرب زمزمه می سفت

بر دور رخش گاه هوش حلقه شمر بود

تا روز به خلوتگه مقصود، اجابت

در پیرهن ناله هم آغوش اثر بود

از کثرت آمد شدن دزد خیالی

پیرایه خوابم همه شب زیر و زبر بود

وز بهر نثار قدمی چشم ترم را

تا گوش گریبان نظر پر ز گهر بود

گفتم به دعای سحری وصل تو خواهم

بیهوش شدم بوی تو با باد سحر بود

قاصد جگرم سوخت چه پیغام و چه نامه

دل بود همان خوش که به امید خبر بود

بگذشت و گریبان نزدی چاک «نظیری »

پیش چه بلا دست دعای تو سپر بود

شمارهٔ ۱۸۸

ذوقی ز می نزاد که صد شور و شر نشد

بی باکی از مذاق خم می بدر نشد

این رسم های تازه ز حرمان عهد ماست

عنقا به روزگار کسی نامه بر نشد

باز این چه آفتست درخت امید را

امسال هم شکوفه فشاند و ثمر نشد

بیهوده بر گذرگه آفت نشسته ام

شد کاروان و مرد رهی جلوه گر نشد

رسوا منم و گرنه تو صد بار در دلم

رفتی و آمدی که کسی را خبر نشد

دستار مار گنج گره در گلو شود

خم را که خشت میکده یی تاج سر نشد

شب زنده دار باش که تا پیر بت تراش

بیدار بود، بتکده زیر و زبر نشد

در صدر چون حضور نبود آستان گزید

هرگز گدای کوی مغان معتبر نشد

بس نغمه ها به گوش «نظیری » هوس کشید

در از درون ببست و به بیرون در نشد

شمارهٔ ۱۸۹

پیران که دقع قبض طباشیر برده‌اند

آب رخ جوان به دم پیر برده‌اند

چون من هر آن کسان که نفس کرده‌اند سرد

نور سحر به نالهٔ شبگیر برده‌اند

سرگشته‌اند اگرچه به تحصیل تجربه

پی تا فراز طارم تدبیر برده‌اند

از سالخوردگان نبود خوش فضول از آنک

صحبت به ضیف خانه تقدیر برده‌اند

پیران ز روز تیره سیه‌کار می‌شوند

با آن که مو سفید سر از شیر برده‌اند

بی‌باکی و غرور جوانی نماند حیف

پیران همه خجالت و تقصیر برده‌اند

شادی به شیب کز می و افیون بود چه حظ؟

این قوم ره به عیش به تزویر برده‌اند

گر کج شود به ما دل نازک به آن سزد

بار گران به قامت چون تیر برده‌اند

با موی همچو سبحه کافور نگروند

آنان که دل به زلف چو زنجیر برده‌اند

یوسف فریب گرگ ممثل کجا خورد؟

روبَهْ به صید کردن نخجیر برده‌اند

وحشی چو تو، شکار «نظیری» کجا شود

شهباز را به دام مگس گیر برده‌اند

شمارهٔ ۱۹۰

این جا نه بهر سنگ سیه نور فروشند

این مایه بینش نه بهر کور فروشند

فریاد که هرکس به اسیری فتد او را

شرطست که از خویش و وطن دور فروشند

غیرت نگذارد که به چشم و دل منکر

یک ذره ز خاکستر منصور فروشند

زیبنده بود دعوی مستوری خوبان

هرچند که جولان به سر طور فروشند

سردست چنان خانقه و دیر که آتش

در وادی دوری شب دیجور فروشند

آن دردکشانی که شناسای عیارند

فردوس به یک خوشه انگور فروشند

اخراج مغل خواهم و تاراج قزلباش

کز هند برند و به نشابور فروشند

در عشق تو با قدر و بهایم که عزیز است

ویرانه که در کشور معمور فروشند

قربان شدگان تو به قصاب سر کوی

یک سینه به صد ضربت ساطور فروشند

با ریش دل و سینه ناسور «نظیری »

خوش باش که کم بنده رنجور فروشند

شمارهٔ ۱۹۱

با آنکه ز مهرش به دلم حور نگنجد

در دیده او نقش من از دور نگنجد

پروانه به مهتاب کند نورفشانی

کز عیش به خلوتگه او نور نگنجد

از گریه من عشرت او تلخ مسازید

در بزمگه خوش نمکان شور نگنجد

سلطان و گدا بر در میخانه خرابند

در حلقه ما شوکت فغفور نگنجد

ما را چه محل، لیک عزیزان نپسندند

هر دل که درو ناله رنجور نگنجد

نومیدی و آنکه ز تو این تیرگی بخت

در روز سیاه و شب دیجور نگنجد

ما و روش دیر که دریای خطا شوست

در شرع غلط گونه منصور نگنجد

از صد ره ویرانه پری جلوه کنان رفت

زان روی که دیوانه به معمور نگنجد

گرمست نیی دم مزن از عشق «نظیری »

کاین ذوق و هوس در سر مخمور نگنجد

شمارهٔ ۱۹۲

روز از آن آید که با صد خواریم بر در کشد

پرده ناموس شب از روی کارم برکشد

بر سر پروانه شمع از بهر آن سوزد که هست

جذبه عشقی که خاکستر به خاکستر کشد

هیچ جا نگذشت کز وی فتنه‌ای باقی نماند

کاش چون آید غمت رخت از در دیگر کشد

از درش تصدیع کم کردم چو دانستم که او

خط نسیانی مرا یک باره بر دفتر کشد

غم که هر شب مجلسم افسرده زو می گشت رفت

امشب از جرأت چراغم دشنه بر صرصر کشد

چاره یی کز بی قراری تشنه وصل تو را

بر سراب ار چشم افتد دست از کوثر کشد

از فراق امشب «نظیری » مجلسم ماتمگهی است

بوی خون آید چو عودم شعله در مجمر کشد

شمارهٔ ۱۹۳

پایمالم فتنه‌ای را هر که در شور آورد

بر سر راهم بلا از هر طرف زور آورد

تخم غم در آب و خاک من نکو بر می دهد

خرمنی حاصل کنم، گر دانه یی مور آورد

آن که شام زندگانی شمع بالینم نشد

کی پس از مرگم چراغی بر سر گور آورد؟

عشق و تشریف هم آغوشی، محالست این که کس

خلعت سلطان برای مفلس عور آورد

نی همین هنگامه رسوایی من شد بلند

عشق دایم بر سر بازار منصور آورد

حسن گل برقی به بستان زد که اکنون شاخ گل

بلبل و پروانه را مجروح و رنجور آورد

مجلس عشق از فروغ من «نظیری » روشن است

موسی از بهر چراغم آتش از طور آورد

شمارهٔ ۱۹۴

به گوشم از پریدن‌های چشم آواز می‌آید

که از غربت درین زودی عزیزی باز می‌آید

مبارک پی هوایی کز دیار دوستی خیزد

که بی‌بال و پر آنجا مرغ در پرواز می‌آید

بغل بگشای و پر کن از غنیمت‌های ایمانی

که از تاراج حسن مملکت پرداز می‌آید

بساط جادویی برهم خورد جادونگاهان را

که لب با حجت و رخسار با اعجاز می‌آید

محالست این که بر دام نگاه من گذار افتد

غزالی را که از پی صد کمندانداز می‌آید

سپه را روح در پرواز و شه را بخت در نازست

که از بالا هما در چنگ آن شهباز می‌آید

به ترتیب صبوحی صبحدم دیدم که دولت را

کمر می‌بست دوران خان خانان باز می‌آید

سعادت‌های گوناگونست دوران را که حسن او

به هر انجام فصلی بر سرآغاز می‌آید

نباشد محرم آهنگ دولت قدر هر سمعی

نوا نازک برون از پرده‌های ساز می‌آید

چو شد تسخیر دل مشتاق را درمان شکیبایی است

که دل می‌نازد و دلبر ز روی ناز می‌آید

«نظیری» دوستان را راز دل ناگفته کی ماند؟

تحمل کن که او خود بر سر این راز می‌آید

شمارهٔ ۱۹۵

آمد دگر به صلح و در فتنه باز کرد

صلحی به مصلحت پی جنگ دراز کرد

شد عمر و سرگرانی او برطرف نشد

بر من به قدر مرتبه عشق ناز کرد

خود را به کام دشمن خود دید آن که او

با دوستان تغافل دشمن نواز کرد

چشم طمع بدوز که از در قسمت کسان

هرکس گشود دیده به حسرت فراز کرد

صد معجز از کرامت لعل تو دیده ام

از تو نمی توان به خطا احتراز کرد

هرجای بینم از تو سزای پرستشی

در کعبه می توان به همه سو نماز کرد

صوت من از ترانه ناهید برگذشت

شدی بلند مطرب حسن تو ساز کرد

طبل وجود عیش «نظیری » به هم نزد

کوتاه دید مرحله خواب دراز کرد

شمارهٔ ۱۹۶

آخر به من آن مغ بچه هم کیش برآمد

وان کافر بیگانه به من خویش برآمد

نیش سیهم گرچه نمود آن صف مژگان

نوشین نگهی از عقب نیش برآمد

چشمش ز کمان خانه ابرو به من انداخت

هر تیر که چالاکتر از کیش برآمد

اقبال دو گیتی به کلاه نمدی بود

دیهیم شه از خانه درویش برآمد

کامی که به شمشیر و سنان دیر برآید

از دیده خونین و دل ریش برآمد

بر خلق نگردید گران هر که درین بزم

پس از همه رفت و ز همه پیش برآمد

دیدیم ز سر تا قدمش حسن و شمایل

لیک از همه خوبیش وفا بیش برآمد

دادیم به جان منصب هم رازی جانان

دل نیز دوروی و غرض اندیش برآمد

سامان نشد از سعی خرد کار «نظیری »

دیوانه شد و از خود و از خویش برآمد

شمارهٔ ۱۹۷

یغمای تو دستی به کم و بیش برآورد

تاراج تو دلق از بر درویش برآورد

عشق تو شک انداخت به هفتاد و دو ملت

حقیت آیین خود از کیش برآورد

حسن تو به قید دو جهان سلسله افراشت

آوازه آزادگی خویش برآورد

از بیلک مژگان تو شد کشته جهانی

با آنکه ندیدیم کی از کیش برآورد

چون از تو رهد صید؟ که کعبین غزالت

چون پنجه شیران به غضب نیش برآورد

خط نیست که برعکس رخت سایه فکنده

از صیقل تیغ آینه ام ریش برآورد

در مصلحت کس نزنم چنگ که عشقم

از کشمکش عقل کج اندیش برآورد

عشق از خردم خوب رهانید «نظیری »

خون گرمی بیگانه‌ام از خویش برآورد

شمارهٔ ۱۹۸

افسانه شیرین مرا گوش نکردند

صد تلخ چشیدم شکری نوش نکردند

یک خرده گرفتند پس از نکته بسیار

گشتیم فراموش و فراموش نکردند

ما روزه ازین مائده بر خشک گشادیم

در کاسه ما جرعه سر جوش نکردند

معلوم شد از مستی ما حوصله ما

دادند به حکمت می و بیهوش نکردند

باید به عصا رفت چو موسی که درین راه

یک چاه نکندند که خس پوش نکردند

در حلقه شدم زان خط رخسار و قرینم

با کوکب آن صبح بناگوش نکردند

جانم به ره پردگیان سحری سوخت

سویم نگهی از ته شب پوش نکردند

خونابه به بو آمده بر جیب و کنارم

زان سنبل خوش بوم در آغوش نکردند

امروز نه رحمست که لب تشنه گذارند

آن را که لبی تر ز می دوش نکردند

فریاد ازین شوق که در جان «نظیری » است

تا مردنش از زمزمه خاموش نکردند

شمارهٔ ۱۹۹

به دل ز شوق تو چون ناله در سماع آید

اجابت از در و بامم به استماع آید

میی است در خم شوقم که گر به جوش رود

هزار ذره و پروانه در سماع آید

چنان به نالش من روزگار خوش دارد

که گر خموش شوم به سر نزاع آید

به بیع عشوه برم جان که مست ناز مرا

اهانتی است که خود بر متاع آید

بجاست ناله مرغ چمن که گل به شتاب

چنان رود که مگر از پی وداع آید

چسان فسانه بلبل برم به درد سرش

سریست آنکه ز بوی گلش صداع آید

سر از اطاعت فرمان کشم جم و کی را

که بنده یی که مطیع تو شد مطالع آید

نمونه ای ز وصال تو و نمایش ماست

که ذره در نظر از هستی شعاع آید

به صبر داد «نظیری » قرار، فرمان ده

که غم به بدعت و هجران به اختراع آید

شمارهٔ ۲۰۰

به هجر و وصل دلم الفت و نزاع ندارد

نشاط آمدن و کلفت وداع ندارد

به شهر ما نفروشند جز رضا و محبت

کسی دکان نگشاید که این متاع ندارد

بر آن فراز که من می کنم عروج مقامی است

که هیچ پایه بر آن پایه ارتفاع ندارد

چنان حقارتم از چشم اعتبار فگنده ست

که دهر بر من و حال من اطلاع ندارد

به رطل خون جگر می خورم ز بخت به شکرم

که سر ز جام تنک مشربم صداع ندارد

ز تیرگی شب انتظار شمع امیدم

برابر پر پروانه‌ای شعاع ندارد

عبث به وعده لطفش دلت خوشست «نظیری »

کدام لطف؟ که با بخت تو نزاع ندارد

شمارهٔ ۲۰۱

درین دیار عجب مطربان یک رنگند

که دل برند به صد راه و بر یک آهنگند

ز صحن سینه گشایند چشمه چشمه نور

به زخمه صیقل آیینه های پرزنگند

کلید شادی و شمشیر غم به کف دارند

به بسط بر سر صلح و به قبض در جنگند

به دل ز نغمه شیرین حرارت انگیزند

به صوت چون شکر و شیر آهن و سنگند

چو حد زیر و بم نغمه را نگهدارند

به هر مقام خفیف و سقیل هم سنگند

سبکدلان چو به فتراکشان درآویزند

به طی نیم قدم در هزار فرسنگند

به فتح یک خلش این شاهدان چو نغمه چنگ

برون روند که بر سینه و بغل تنگند

ز سر عالم لاهوت می دهند نشان

ز پرده دگرند این گروه بی رنگند

هزار رنگ برآرند این فسون سازان

که آفریده صنع هزار نیرنگند

سواد صومعه را نسخه فسون سازند

که طبع کارگه نقش های ارژنگند

به گوش کر شده تحریرشان زند آتش

که برفروخته جرعه های گل رنگند

مشاطه رخ مستند با می و قدح اند

مقاله غم عشق اند با دف و چنگند

اگرچه قاطع زهداند مایه هوشند

وگرچه رافع شرعند جان فرهنگند

دلیل اهل فنایند در عروج و نزول

به اوج در طیران در حضیض ره لنگند

«نظیری » از پی این جا دوان مدو بسیار

که در ربودن ادراک چابک و شنگند

شمارهٔ ۲۰۲

پس از نه مه جهان را دامن عیشی به چنگ افتد

مرقع تا کدامین خار و خارا را به رنگ افتد

نخستین جامه بر اندازه حسن تو ببریدند

قبا بر قد سرو از بهر آن کوتاه و تنگ افتد

به عشق رویت از دل ارغوان و لاله می چینم

شراره لعل گردد مهر خورشید ار به سنگ افتد

فگنده دل خراشی های رنجش خسته و زارم

مباد آیینه را قسمت که در جنگال زنگ افتد

پس از وارستگی در قید زلفش تازه افتادم

بتر از نومسلمانی که در قید فرنگ افتد

ز حسرت سوختم وز شرم دودی برنیاوردم

الهی آتشی در خانه ناموس و ننگ افتد

ترقی در توجه کم شود عشق مجازی را

به منزل کی رساند؟ مرد را همت چو لنگ افتد

تمنای گهر سرگشته ام دارد به دریایی

که در هر گام صد جا راه بر کام نهنگ افتد

جنیبت دار راهند انده و ذوق جهان هم را

نه سوری بی عزا آید نه شهدی بی شرنگ افتد

همیشه همچو اجزای خط پرگار در کاریم

کجا در دور چرخ و گردش انجم درنگ افتد

«نظیری » بهر حظ تن اسیر نفس گردیدی

چه نصرت در گذرگاهی؟ که آهو با پلنگ افتد

شمارهٔ ۲۰۳

بی تو بر بال و پر مرغان گلستان تنگ بود

صوت بلبل در حریم باغ بی آهنگ بود

حال آن گلگشت صحرایی که من کردم مپرس

لاله ها را در بن هر سنگ خونین چنگ بود

بی تو بر چشمم نمک می بیخت باد صبحدم

گرچه مروارید می سایید هر جا سنگ بود

سایه مجنون می شد از راهی که من کردم گذر

کز خیالت خیل صد لیلی به هر فرسنگ بود

نامه دشمن ملالت بی تو می برد از دلم

آنچه برمی چید زنگ سینه ام را زنگ بود

گر نمردم از نشاط دیدنت از من مرنج

با نشاطم خصمی و با جان سختم جنگ بود

پیش ازین چندین «نظیری » شورش و مستی نداشت

تا نبودی جام بی ساقی و می بی رنگ بود

شمارهٔ ۲۰۴

گل آمد و لعلم ز دل سنگ برآورد

اشک ز تماشای چمن رنگ برآورد

می خواست ز مرغان چمن شور برآرد

یک نغمه مغنی به صد آهنگ برآورد

عشق آمد و در شهر دل آیین خرد دید

تا شهر به تاراج رود جنگ برآورد

مطرب ز برم خرقه سالوس به در کرد

گرد همه شهرم به دف و چنگ برآورد

شب نیست که از شادی بسیار نگریم

غم خوردن کم حوصله را تنگ برآورد

یک بار به عیب و هنر خویش ندیدم

در جیب و بغل آینه ام زنگ برآورد

در راه وفای تو نه طولیست نه عرضی

شوخی تو فرسنگ به فرسنگ برآورد

این خونشده دل بس که خرابست «نظیری »

در پیش تو نتوانمش از ننگ برآورد

شمارهٔ ۲۰۵

من آن صیدم که هرکس را نظر بر حال من افتد

ز بس زخم دلم کاریست در دنبال من افتد

شکارت خوش برآید چون که از منزل برون آیی

نگاهت جانب مرغ همایون فال من افتد

نیم مرغی که بس دشوار باشد صید من کردن

ز بس سستم، گره از بال من در بال من افتد

از آن برجم که هرگه عقده یی در پیش چرخ آید

ز دوران ماه من ماند ز گردش سال من افتد

بزن بر نامه ام ای ابر محشر از کرم برقی

که می ترسم ملک را چشم بر اعمال من افتد

به قاتل خون خود پیش از سئوال حشر می بخشم

که در شرمندگی می ترسم از اهمال من افتد

مرا گستاخ گویی هاست در مجلس نخواهد شد

که دایم بند حسرت بر زبان لال من افتد

مران از گوشه چشمم که از عالم همین دارم

که در هر شادی و غم قبله آمال من افتد

بسی پرشوق می آید «نظیری » کعبه می ترسم

بتی ناگه ز طاق از شوق استقبال من افتد

شمارهٔ ۲۰۶

کس چو من نیست که پیش نظر از دل برود

غایب از دیده نگردد ز مقابل برود

دولتی بود که مردیم به هنگام وداع

آنقدر زنده نماندیم که محمل برود

راه بیگانگیی پیش نداری که کسی

به دلیل ره و طی کردن منزل برود

صبر داریم که این تهمت عشق از سر غیر

همچو خون بحل از گردن قاتل برود

قصه ما به عزیزان وطن خواهد گفت

هرکه را تخته ازین ورطه به ساحل برود

نیکویی دوستی آرد به دل دشمن و دوست

همه جا سر زند این ریشه چو در گل برود

مرد عاشق ندهد دل به تماشای جهان

آن دهد کیسه به طرار که غافل برود

سر چشمان تو گردم که زبس خونخواری

قطره ای خون نگذارد که ز بسمل برود

من و آزار «نظیری » به کسی عارم باد

به زبان آید از آنم گله کز دل برود

شمارهٔ ۲۰۷

این کعبه را بنا نه به باطل نهاده‌اند

بس معنی و جمال درین گِل نهاده‌اند

درمانده گشته است به این کار و بال عقل

هرسو هزار عقده مشکل نهاده‌اند

زین گل چه دیده‌اند مگر حاملان عرش

کز رنج ره به بادیه محمل نهاده‌اند

قلزم به شور رفته و عمان نشسته تلخ

زین آب زندگی که به ساحل نهاده‌اند

آه این چه دوستی است که سرهای یکدگر

خویشان بریده در ره قاتل نهاده‌اند

خوارم مکن که ریختن آب روی را

با خون صد شهید مقابل نهاده‌اند

بر هرکه هوشیار بود اعتراض کن

مستان قدم به بزم تو غافل نهاده‌اند

بنمای رخ تمام که شاهانه چیده‌اند

شاهان که خان به دعوت سایل نهاده‌اند

گردن بنه به تیغ «نظیری» که عاشقی

بر سر کلاه مردم عاقل نهاده‌اند

شمارهٔ ۲۰۸

عشقست طلسمی که در و بام ندارد

آن کس که ازو یافت نشان نام ندارد

بس حله الوان به قد عشق بریدند

یک جامه به اندازه اندام ندارد

بادی که وزد وجد کند مست محبت

عاشق سر سودای می و جام ندارد

بس زاویه حال مرا روز لطیف است

تاب نفس صبح و دم شام ندارد

آغاز جنونم شد و پایان محبت

کاریست به انجام که انجام ندارد

از خویش تسلی نشوم تا رمقی هست

پروانه به جان باختن آرام ندارد

کوته نظران در طلب توشه راهند

عرض دو جهان وسعت یک گام ندارد

زان دانه مشکین و خط سبز ندیدم

مرغی که دلی در گرو دام ندارد

جان زیر لب از پا و سرش بوسه بچیند

کان نخل بهشتی ثمر خام ندارد

سرخوش ز لبش بیش شدم کز لب ساغر

می چاشنی تلخی دشنام ندارد

عریانی ما را شرف کعبه بپوشد

درویش حرم جامه احرام ندارد

جز طبع «نظیری » که حق عشق ادا کرد

کس نیست که در گردن ازو وام ندارد

شمارهٔ ۲۰۹

این که دل نامند چون حرزم حمایل کرده‌اند

هیکلی از اضطراب جسم بسمل کرده‌اند

از کدامین دودمان تا این دلیل افروختند

چرخ را پروانه فانوس محمل کرده‌اند

این گل از هر شاخ خودرویی نمی‌آید به بار

تخم یک جا کشته صد جا آب در گل کرده‌اند

در خیال قید زلف و خال هرکس ماند ماند

فکر دیگر کن که حل عقده مشکل کرده‌اند

از قدم تا فرق ناز و نوش و بر ابرو گره

خوان دعوت چیده‌اند و منع سائل کرده‌اند

از پی دنیا مشو پویان درین موج سراب

هر نفس نقشی پدید آورده باطل کرده‌اند

خلق را در هر نفس موت و حیاتی مضمر است

در زلال زندگی زهر هلاهل کرده‌اند

روی از میدان سربازان بگردان کاهل ذوق

پای‌کوبان سر نثار راه قاتل کرده‌اند

ما به چین زلف کشتی بر کنار آورده‌ایم

عشق دریایی است کِش دیدار ساحل کرده‌اند

گرد خود گردم که بینم در هوای کیستم

ذره‌ام اما به خورشیدم مقابل کرده‌اند

عشق را هنگامه امروز از «نظیری» روشن است

هر طرف از گفتگویش گرم محفل کرده‌اند

شمارهٔ ۲۱۰

نمی توان به گزند از من انتقام کشید

که دایه زهر به طفلی مرا به کام کشید

زمانه یک نفسم بر مراد خود نگذاشت

به هر که داد مراد از من انتقام کشید

هزار نقش خوشم داد چرخ و تا دیدم

قلم گرفت و خط سهو بر تمام کشید

مرا فریب نبرد از ره ارنه این جادو

عنان خاص گرفت و کمند عام کشید

به آه و ناله حریفم ز جام و نغمه مگو

که کارم از می و مطرب به این مقام کشید

شراب دور خزان بی تفاوتی نگرفت

که گر حلال رسید و اگر حرام کشید

چه جای من، که به جام شراب و طره حور

فرشته را ز فلک می توان به دام کشید

چنان نزار فتادم به عشق نیم نظر

که سایه از سر کویم به زیر بام کشید

بساط عافیت ای عقل و هوش برچینید

دگر «نظیری » بی ظرف یک دو جام کشید

شمارهٔ ۲۱۱

یکی فلسم هوس هر روز در سیمابم اندازد

خرد فرسایدم رنگ و ز آب و تابم اندازد

زر صافی بدم، از ریب و رنگ طبع بیگانه

چه دانستم که دوران در کف قلابم اندازد

ز سلطانی به کنج گلخنی افگنده تقریرم

که خاکستر به جای بستر سنجابم اندازد

ندارم مستی طاووس اگر همرنگ طاووسم

فریب طبع روبه در شراب نابم اندازد

به خون سرگشته تر دارم دلی از چرخ دولابی

نیفتم در خیال خود که در گردابم اندازد

حیات و مرگ خود چون حاصل افسانه می بینم

شبم بیدار دارد روزها در خوابم اندازد

چو مرغان سحر خوانست از بس ذوق فریادم

به نور صبح در شک پرتو مهتابم اندازد

ادا ناکرده فرض صبحدم تا چند مخموری

به نزد صالحان در گوشه محرابم اندازد

به عیش و ناز نتوان تکیه بر مهر جهان کردن

شبانم پرورد تا در کف قصابم اندازد

عزیزان از تعلق سخت در رفتن گرانبارم

کسی خواهم درین طوفان نخست اسبابم اندازد

ندارم شورش و ذوقی «نظیری » اشک و آهم کو

که چون شکر در آتش چون نمک در آبم اندازد

شمارهٔ ۲۱۲

اشک در دیده نیارم که حجابم نبرد

حایل گریه کنم شرم که آبم نبرد

طپش و تابش من گرم سئوالش سازد

صد ادا هست که کس پی به جوابش نبرد

گشته ام پی سپر حادثه چون گنج یتیم

جز خضر راه به دیوار خرابم نبرد

خوار از عجز و تنزل شده ام می خواهم

که به صلحش نروم تا به عتابم نبرد

بس که عطر گل و مل راه مشامش بگرفت

بوی از سوختگی های کبابم نبرد

سرخوش از گردش چشم و لب میگون کندم

زود مستم، به سوی بزم شرابم نبرد

قطعه سبز خطش دیده ام و چشمه نوش

هوس از راه به هر نقش سرابم نبرد

نکنم یاد لب باده فروشش به نماز

که ز مسجد به خرابات خرابم نبرد

نپرد مرغ که واله نکند امیدم

نوزد باد که از پای شتابم نبرد

هرشب از نرگس فتان به کمین نظرم

صد فسون ساز نشاندست که خوابم نبرد

نیست از باده به جز باد «نظیری» در دست

نگذرد آب رز از کام که آبم نبرد

شمارهٔ ۲۱۳

دوش بر سوز دل و سینه براتم دادند

سر چو شمعم ببریدند و حیاتم دادند

ناله کردم به نهان عشوه خموشم کردند

گریه کردم ز شکرخند نباتم دادند

درد و صاف غم و شادی به من ارزانی شد

تا خم و خمکده عشق براتم دادند

پاره‌پاره جگر طور ز غیرت خون شد

که کهی بودم و چون کوه ثباتم دادند

گرسنه‌دیده‌تر از مفلس کنعان بودم

خواجم گشتم که از آن حسن زکاتم دادند

تا به مقصد سپرم کشتی مشتاقان را

از خضر همت و از نوح نجاتم دادند

اختر شعشعه بر چرخ «نظیری» زده است

کس چه داند؟ که چه عالی درجاتم دادند

شمارهٔ ۲۱۴

دل نمی‌دانم کجا، زین آستانم می‌کشد

مرگ می‌بینم که با هجرام عنانم می‌کشد

هر سر مو بر تنم دارد خروشی از وداع

هجر پیوند تو از رگ‌های جانم می‌کشد

داشتم در سینه پیکان خدنگ کاریی

دست غیرت این زمان از استخوانم می‌کشد

می‌کند آسودگی سیری به گرد خاطرم

گریه هم پایی ز چشم خون‌فشانم می‌کشد

قصه وارستگی امروز پیش دل گذشت

طرفه حرف ناامیدی از زبانم می‌کشد

بر سر بازار جانبازان کمان آویختم

دست غیرت بشکنم هرکس کمانم می‌کشد

می‌کشم سر از کمند او «نظیری» بعد ازین

گر به صد زنجیر آن نامهربانم می‌کشد

شمارهٔ ۲۱۵

کسی به ملک حدوث از قدم نمی‌افتد

که بر گذرگه شادی و غم نمی‌افتد

به روشنایی دل رو که رفتگان رستند

گذار زنده‌دلان بر عدم نمی‌افتد

من این مرقع الوان بیفکنم روزی

که طرح رندی و تقوا به هم نمی‌افتد

زبان دعوت و تسخیر به که بربندم

که در چراغ کس آتش به دم نمی‌افتد

مسافری که ز نابود بود خود بیند

به فکر منفعت بیش و کم نمی‌افتد

دلیل عشق نزیبد کسی که در هر گام

سرش چو شمع به پیش قدم نمی‌افتد

چنان ز شوق تو گردیده کعبه سرگردان

که راه کعبه روان بر حرم نمی‌افتد

چنان پرستش روی تو جذب دل‌ها کرد

که عشق برهمنان بر صنم نمی‌افتد

به ذکر من خط نسیان کشیده‌ای اما

به فکر غیر ز دستت قلم نمی‌افتد

ز سهو خاطر یاران چنان سقیم شدم

که سایه قلمم بر رقم نمی‌افتد

نویسی ار به «نظیری» دعا و گر دشنام

ز شوق نامه به فکر رقم نمی‌افتد

شمارهٔ ۲۱۶

کمند و دام ما غیر از شکار غم نمی‌گیرد

مگس بر خوان عیش ما به جز ماتم نمی‌گیرد

نصیب دیگران هر لحظه رطل خنده لبریز است

ته جام تبسم نوبت ما نم نمی‌گیرد

به شیرینی محبت در دل دیگر زیادت کن

که ظرف ما ازین یک قطره بیش و کم نمی‌گیرد

مریضان دیار عشق خوش بیماریی دارند

کسی دارو نمی‌خواهد، کسی مرهم نمی‌گیرد

حساب امشب و فردا به زلف درهمی دارم

شمار ظلم و بیدادی کسی برهم نمی‌گیرد

سری از خاک گر گم گشته ما برکند شاید

دل ما را به هیچ آن زلف خم در خم نمی‌گیرد

به آه و ناله می‌جوید «نظیری» بر درت راهی

سکندر صف نمی‌آراید و عالم نمی‌گیرد

شمارهٔ ۲۱۷

باده خاص محبت کی به نامحرم رسد

محرمان را دوستگانی از قفای هم رسد

وقت عارف شب نکو گردد که در خوابست عام

یک دل بیدار را فیض همه عالم رسد

یافت گر دیوانه یی جاهی تعجب بهر چیست؟

از عجایب های دوران دیو را خاتم رسد

زاد مسکینان به ره بردار کاب زندگی

تا سفال خضر باشد کی به جام جم رسد

بر گل ما ابر اگر هرگز نبارد خرمیم

مزرع نمناک ما را خوشه از شبنم رسد

شکرلله گر خوش و ناخوش به یادش می رسیم

بس همین شادی کزو ما را نصیب غم رسد

هرکجا تن چاک گردید از نمک انباشتم

زخم ما بی باک جانان را کجا مرهم رسد؟

عشرت ساغرپرستان زنده دارد مرده را

سور گردد در سرای ما اگر ماتم رسد

سودی از طاعت فروشی ها «نظیری » برنداشت

هرکه را سرمایه زو باشد کفایت کم رسد

شمارهٔ ۲۱۸

شادی عشق تو هنگامه غم برهم زد

شور حسنت نمکی بر جگر آدم زد

شب ز دیدار تو گردید به مهر آبستن

جامه بر سنگ ز سور رخ تو ماتم زد

شهد لب های تو دکان طبیبان در بست

دست در دامن تیغ نگهت مریم زد

کعبه آمد حجرالاسود خالت بوسید

غوطه در موجه چاه ذقنت زمزم زد

تا قضا خال بهشتی جمال تو بدید

شست آن خال که بر ناصیه آدم زد

به سخندانی تو طفل ندیدست کسی

گره اعجاز لبت بر نفس مریم زد

عشق دوشاب دل آن روز که سودا می پخت

مایه مهر برین شیره جان ها کم زد

دوش می خواست قدم بر من افتاده نهد

کند خاک من و بر دیده نامحرم زد

دولت از فیض دم صبح «نظیری » دریافت

در به غواص ندادند که بی جا دم زد

شمارهٔ ۲۱۹

دل باهوش دم برون ندهد

چشم با دوست نم برون ندهد

درکشد بحرهای غم عاشق

رشحه ای از قلم برون ندهد

دل اسراربین حدیث قدیم

جز به حکم قدم برون ندهد

چپ نوشتند نامه حاضر باش

نشو کاغذ رقم برون ندهد

منگر کان نگاه وحشی را

راه از دیده رم برون ندهد

نگه از چشمش ار برون آید

زلفش از پیچ و خم برون ندهد

این خم از بهر مرگ و سور جهان

غیر نیل و بقم برون ندهد

بده آب خضر که در در و دشت

خاک، جز جام جم برون ندهد

مرد باید که فکر یار از دل

تا زید نیم دم برون ندهد

به کفم جام شادمان گون ده

تا رخم رنگ غم برون ندهد

نتوان کم ز پیر ترسا بود

میرد از کف صنم برون ندهد

گر نگرید قلم «نظیری » را

ابر سیراب نم برون ندهد

شمارهٔ ۲۲۰

حسن جنبید ز خواب و مژه را برهم زد

فتنه برپا شد و نیشی به رگ عالم زد

هرچه در پرده نهان بود هویدا کردند

چه شبی بود که این صبح سعادت دم زد؟

بی محبت ننمودند اجابت هرچند

بانگ تسلیم ملک بر فلک اعظم زد

به طلب جمله ذرات جهان برجستند

مایه عشق چو بر خاک بنی آدم زد

خواست آیینه تحقیق به ما بسپارد

قفل کوری به دل و دیده نامحرم زد

غرض آن داشت که از عشوه اش آگه باشم

بر درون زخم ز اندیشه نمک از غم زد

عقل چون دید که عشق آمد و خوانخوار آمد

لب فرو بست و دم از سلطنت خود کم زد

روح آزاد کزین معرکه جان بیرون برد

دست در حلقه فتراک خم اندر خم زد

سر ازین قصه نیاورد «نظیری » بیرون

گرچه عمری به سخن گشت و ورق بر هم زد

شمارهٔ ۲۲۱

سازم آن می نمک‌آلود که بی‌غم باشد

افگنم مشک در آن حقه که مرهم باشد

هست راحت الم کلبه احزان بر من

غم از آن خانه کنم وام که ماتم باشد

هر شبم عشق به افسون نوی بندد خواب

کآگهی بیش شود بند چو محکم باشد

شرح سودای دلم را سر و سامان مطلب

کار آنست که چون زلف تو درهم باشد

دعوی ذره دروغ است که عاشق باید

کم بقاتر بر خورشید ز شبنم باشد

هرکسی از تو نشانی به گمان می گوید

کس ندیدیم که در بزم تو محرم باشد

هرگز از نخل بری کس ثمر انس نچید

تخم این مهر گیا در دل آدم باشد

غیراخلاص و محبت نبود شیوه ما

جور و بیداد بر آن غمزه مسلم باشد

نکند بنده مجبور گناهی اما

ادب آنست که در پیش تو ملزم باشد

گر ملایک ز سر سدره به حاجت آیند

زلف از کف ندهد گر همه حاتم باشد

از تنگ حوصلگی های «نظیری » در وصل

عشق حرمان ابد گر دهدش کم باشد

شمارهٔ ۲۲۲

رشحه ای از حسن جانان ریختند

بر جهان از عشق طوفان ریختند

زان همه طوفان که برانگیخت عشق

جرعه ای در جام انسان ریختند

از قضا آن جرعه چون آمد به جوش

هر طرف در قالبی جان ریختند

از خمار و مستی آن نور پاک

درد کفر و صاف ایمان ریختند

رشح نوری شد هویدا هر کجا

پرتوی بر شرط ایمان ریختند

هر طرف رنگی به گل بسرشته شد

قالب گبر و مسلمان ریختند

شهوتی انگیختند از مغز و پی

پیکری از آب حیوان ریختند

تیز کردند و از آن آلوده زهر

سوزشی بر زخم پنهان ریختند

آب کردند از دل ما پاره ای

دانه یاقوت رمان ریختند

لاله حمرا و لعل آبدار

کوه را در جیب و دامن ریختند

عکسی از داغ درون برداشتند

بر چمن گل های الوان ریختند

این همه گل های سبز و سرخ و زرد

از دم ما بر گلستان ریختند

جوهری از قول شورانگیز ما

عندلیبان را بر الحان ریختند

غنچه دل زان نوای جان خراش

پاره پاره در گریبان ریختند

رنگ هر نقشی کز آن انگیخت طبع

چینیان بر قصر و ایوان ریختند

داغ هر سودا کزان افروخت عشق

مصریان بر بیت احزان ریختند

نگهتی برخواست زین سودا به مصر

به قمیص ماه کنعان ریختند

اصل این فرع از یمن شد عطربیز

بر نبی از فیض رحمان ریختند

مایه ای می ماند باقی زین عبیر

بر «نظیری » در خراسان ریختند

شمارهٔ ۲۲۳

نه ز جهدم به کف بخت عنان می‌آید

نه به زورم زه دولت به کمان می‌آید

نه مرا بازوی قایم نه مرا دیده راست

همه بی‌قصد خدنگم به نشان می‌آید

تو که آسوده‌دلی از نفسم سود مخواه

من که شوریده‌ام آتش به زبان می‌آید

سخن مردم دیوانه حقیقت دارد

در عبارت به اشارات نهان می‌آید

عشق در مملکت عقل چو سلطان گردد

روش و عادت دیگر به میان می‌آید

می‌کنم سور چو از خانه علایق برود

می‌دهم خیر چو از راه زیان می‌آید

همه بر خویش ز بیم دم آخر لرزند

جای ذوق است که کشتی به کران می‌آید

مرد درگاه و سراپرده عزت نبود

هرکه دامن به سر پای کشان می‌آید

وصل جویان تو بر روی نسیمی گردند

که ازو بوی تلف کاری جان می‌آید

طاقت جور و جفا نیست تنگ حوصله را

گریه چون زور کند دل به فغان می‌آید

این که با طبع شبابست «نظیری » چه عجب

می‌رود پیر به میخانه جوان می‌آید

شمارهٔ ۲۲۴

درد و غمت که همچو هما استخوان خورند

بر من مبارکند گرم مغز جان خورند

بر نامه ام مخند که آشفته خاطران

مو کز قلم کشند نی اندر بنان خورند

مست آئییم به صلح اگر نکهتی بری

زان می که در محبت هم دوستان خورند

نیشکر آن چنان نخورد کس ز دست دوست

کازادگان ز دست مبارز سنان خورند

جانی و صد کرشمه مژگان چه می کنم

این تیرها تمام اگر بر نشان خورند

چشم هزار تشنه جگر در کمین تست

ترسم که خام میوه این بوستان خورند

آزادگان به جای رسیدند و ما همان

زان رهروان که گرد پی کاروان خورند

هرجا گلی است بهر «نظیری » طربگهی است

کی بلبلان مست غم آشیان خورند

شمارهٔ ۲۲۵

خونم ار بر خاک ریزی نقض پیمان کی شود

خاکم ار زین در برون ریزی پریشان کی شود

گرمی اهل محبت از دم گرم منست

ناله ام تا نشنود بلبل غزلخوان کی شود

شوربختی را چه سازم چاره نتوان ساختن

چون نمک بر ریش آید در نمکدان کی شود

بازوی ما دلخراشان را کمندی لازم است

هرچه دست ما رسد در وی گریبان کی شود

پشت پا زن بر هوس آنگه هوای عشق کن

تا بت خو نشکند کافر، مسلمان کی شود

هیچ کس بر روی بستر کسب جمعیت نکرد

بر سر کو تا نخوابد دل به سامان کی شود

داروی غم گریه مستانه می شد پیش ازین

آن هم از کیفیت افتادست درمان کی شود

بنده نتوان کرد ما آزادگان را جز به مهر

جنس ما بسیار کم یابست ارزان کی شود

تنگدستی چون تو کی یابد «نظیری » قرب دوست

آن چنان نوباوه یی هرگز فراوان کی شود

شمارهٔ ۲۲۶

ز بیداد تو حرف مهر را نام و نشان گم شد

کتاب حسن را جزو محبت از میان گم شد

ز جوش بوالهوس گرد دلت عاشق نمی گردد

طفیلی جمع شد چندان که جای میهمان گم شد

سحر بیتی مغنی می سرود از تو به یاد آمد

چنان شوری برآوردم که وقت دوستان گم شد

به نالش خواستم جا در دلت، افتادم از چشمت

گدا آمد که صدر قرب یابد، آستان گم شد

پس از عمری شدم عرضی کنم، چندان به پیش آمد

که مضمون سخن صدبار از دل تا زبان گم شد

متاعی دیر اگر داریم بر ما رد مکن زاهد

به عزم کعبه می رفتیم راه کاروان گم شد

هوش تا تافت رو از من مزاج کارها برگشت

طرب تابست در بر من کلید آسمان گم شد

هوس را در فراق مرحمت خواب گران بگرفت

طرب را در سراغ عافیت نام و نشان گم شد

اگر پرسد کسی حال «نظیری » را بگوییدش

که در دامست آن مرغی که شب از آشیان گم شد

شمارهٔ ۲۲۷

منم مرغ اسیری مضطرب از بیم جان خود

نه ذوق دانه دارم نی امید آشیان خود

دل از امید وصل و بیم هجران کرده ام فارغ

نشسته گوشه‌ای وارسته از سود و زیان خود

ز قوت خویش یابم طعم زهر و شکرها گویم

کزین نعمت تنم پرورده مغز استخوان خود

به باغ روزگار آن خودستا مرغ کهن سالم

که خود می سنجم و خود می سرایم داستان خود

به نزد محرم و بیگانه عیب خویش می گویم

به دشمن می دهم از سادگی تیر و کمان خود

درصد شکوه بر لب می گشاید یاد نومیدی

کسی تا کی زند قفل خموشی بر دهان خود

«نظیری » صبر کن کاین بند از دل بگسلد روزی

هنوز امیدوارم می‌کنم ضبط زبان خود

شمارهٔ ۲۲۸

دلم را نور رحمت از وداع جان فرو گیرد

شهادت خانه ام را پرتو ایمان فرو گیرد

دل پرحسرتی دارم که هر سو چشم بگشایم

سرشک حسرتم از دیده تا دامان فرو گیرد

ز بس ساید به هم در کیش طاقت ناوک آهم

خراش سینه ام را سونش پیکان فرو گیرد

ز خرسندی مدان گر بی تو بر بستر نهم پهلو

سرم را اضطراب از زانوی حرمان فرو گیرد

در آن ساعت که آهم گرد راه از چهره افشاند

جراحت های اهل درد را درمان فرو گیرد

به حسرت می سپارم جان، ببند از گریه چشمم را

که گر اشکی بیفتد دهر را طوفان فرو گیرد

اگر آید بجز یاد تو در خاطر «نظیری » را

ز دل تا بگذراند صد رهش نسیان فرو گیرد

شمارهٔ ۲۲۹

بکش، بسوز، که نام امان نخواهم برد

دعا به درد سر آسمان نخواهم برد

مکن ملاحظه از کشتنم که روز جزا

ز رشک نام تو را بر زبان نخواهم برد

ز دل طپیدن آغاز عشق دانستم

کزین معامله غیر از زیان نخواهم برد

ز اضطراب دلم روز وصل معلومست

که از بلای شب هجر جان نخواهم برد

بس است چند کنی ای فراق بی رحمی

دگر به خویش تحمل گمان نخواهم برد

اگر ز دامن یوسف کنند بالینم

سری که وقف تو شد ز آستان نخواهم برد

به این ملال که من می روم بسوی چمن

چه جای غنچه که برگ خزان نخواهم برد

«نظیری » این چه بلندی و تیز پروازیست

ز شوق ره به سوی آشیان نخواهم برد

شمارهٔ ۲۳۰

دیده ام نیم نگاهی که به دیدن نرسد

صف آهوش به دنباله کشیدن نرسد

سوی وحشت زدگان بس به سیاست نگرد

کار بسمل ز نگاهش به طپیدن نرسد

هیچ گه ذوق کلامش به رگ جان نخلد

که ز رگ تا به رگم شهد چشیدن نرسد

طره بر باد فشان، عشوه به گلزار فروش

در چمن سرو چمانش به چمیدن نرسد

رام خاطر شود اما به اشارت برمد

دست صیاد به صیدش به رسیدن نرسد

با رخ هوش شکارش چه کمین و چه کمند

فکر نخجیر ز شوقش به رمیدن نرسد

ندهد جلوه عارض که تماشایی را

کار حیرت به کف دست بریدن نرسد

کرد لخت جگر شور کزک مستان را

کش به سیب ذقن آسیب گزیدن نرسد

خضر توفیق به او راهبرم شد ورنه

کس به سرچشمه حیوان به دویدن نرسد

جذب اقبال، عروجم به مقامی بخشید

که به بال و پر جبریل پریدن نرسد

اگر از چاه به این جاه برآید یوسف

ملک از گرمی سودا به خریدن نرسد

هوش از گوش شود محو «نظیری » ترسم

کوش کاین لذت دیدن به شنیدن نرسد

شمارهٔ ۲۳۱

خوشا کز بس هجوم گریه ام در دامن آویزد

سر دست نگارینم نگار از گردن آویزد

چنان در دست آویزم به دل گرمی و دمسازی

که در هنگام جان بازی به دشمن دشمن آویزد

نسازد بوی یوسف دیده یعقوب را روشن

اگر عشق زلیخایش نه در پیراهن آویزد

مقیم کوی تو بی روی تو با بلبلی ماند

که صیادش به ماه دی قفس در گلشن آویزد

گرفتم در پر پروانه سوزم درنمی گیرد

حذر کن زان که ناگه آتشم در روغن آویزد

دلی دارم به دست طعن ناصح چون کهن دلقی

که در هر بخیه لختی خرقه اش از سوزن آویزد

چراغ ما چه زیب و فر دهد محفل سرایی را

که قندیل مه و مهرش فلک از روزن آویزد

ببینی گر جلایی از مه و پروین مشو ایمن

به شکل خوشه گه صیاد دام از خرمن آویزد

پی درد «نظیری » این همه گفت و شنو دارم

گلی می‌چینم از گلشن که خاری در من آویزد

شمارهٔ ۲۳۲

نه هر مغزی که بوید نکهت از مصر و یمن گیرد

مشام تیز باید تا نصیب از پیرهن گیرد

شمیمی گرنه تر دارد دماغ پیر کنعان را

پسر گم کرده ای چون انس با بیت الحزن گیرد

ورق از کس چه می خواهی سبق از کس چه می گیری

ز دل جوهر چه می جویی که فیض از خویشتن گیرد

دمی نقاش از نیرنگی صورت نیاساید

فریب نقش شیرین دل ز دست کوهکن گیرد

نفس تلخ است تا طعم حقیقت نیست با مغزش

سخن شیرین شود وقتی که اورنگ سخن گیرد

ز خود گر بگذری شاهی کنی در ملک بی خویشی

عزیز مصر گردد هرکه در غربت وطن گیرد

درین دیر کهن چون امن گردد خاطر انسان را

که اول اهرمن بگرفت و آخر اهرمن گیرد

ز عریانی به این شادم که از تشویش آزادم

گریبانی ندارم تا کسی از دست من گیرد

چه راحت از وطن آن را که یارش در سفر باشد

کجا بی روی گل آرام بلبل در چمن گیرد

به عهد زندگانی چاک زد هرکس گریبانی

به وقت مرگ نتواند قرار اندر کفن گیرد

ز بس بوی کمال شرک می آید ز توحیدم

در ارشاد مغان تکبیر از من برهمن گیرد

سخن هر روز عالم گیرتر گردد «نظیری » را

که مردم بیش جا در سایه نخل کهن گیرد

شمارهٔ ۲۳۳

به خاطرم گله‌ای گشت و دوست دشمن شد

دو دل چو شیر شکر بود سنگ و آهن شد

چو خانه سر کشتست عهد را بنیاد

ز هر طرف که نسیمی وزید روزن شد

مرنج اگر نشدم مضطرب ز آمدنت

چراغ دیده نمی داشت دیر روشن شد

در اشتیاق تو چندان صنم صنم گفتم

که شرمسار ز خود زاهد و برهمن شد

سر از عنان تو گفتم برون توانم برد

کمند پا و سرم طرف جیب و دامن شد

کشید بر در و دیوار بوستان خطی

که گل ملول ازین بلبلان گلشن شد

مساز خنده دگر رنجه پا که جای تو نیست

لب ملول «نظیری » که وقف شیون شد

شمارهٔ ۲۳۴

تبسمش به لب از شرم خشم و کین گردد

کرشمه اش گره از ناز بر جبین گردد

کند به دیده شکرریز اشک تلخم را

به خنده‌ای که ازو زهر انگبین گردد

ازو به قیمت آسایش ابد بخرم

جراحتی که دلم یک نفس غمین گردد

چو باد از سر عالم به جهد برخیزم

اگر دمی به من از مهر همنشین گردد

نه قبله دانم و نی کعبه، کافر عشقم

چو سجده پیش بت آرم قبول دین گردد

گهی که جامه تقوی درند گوییدم

که دست کیست؟ که پنهان در آستین گردد

سخن طرازی و دانش هنر «نظیری » نیست

قبول دوست مگر ناله حزین گردد

شمارهٔ ۲۳۵

ناوک غم جان شکافد سینه گر جوشن شود

عشق مغناطیس گردد دل اگر آهن شود

سینه پرحسرتی دارم که از اندوه او

تا به نزدیک لب آرم خنده را، شیون شود

بیش شد سرگشتگی چندان که پایم پیش شد

سر به تاریکی نهادم تا رهی روشن شود

یک توجه از تو در کارست و یک عالم مراد

غم ندارم گر اجابت با دعا دشمن شود

شب ترنم های من بیدار دارد خلق را

هرکه را سوزد چراغی ناله ام روغن شود

بس که بی تو جامه تن در بر جان تنگ شد

گر گریبان را بدوزم چاک از دامن شود

وصل اگر خواهی «نظیری » شوق را سرمایه ساز

نور عشق است این چراغ وادی ایمن شود

شمارهٔ ۲۳۶

گهی که وقت علاج دماغ من باشد

نسیم در یمن و نافه در ختن باشد

مقیدم به بت خود چنان که می خواهم

نه بت پرست، نه بت گر، نه بت شکن باشد

ز طور عشق همه کار عقل دیگر شد

چو آصفی که سلیمانش اهرمن باشد

مشو به خویش مقید که مرغ زیرک را

خطرگهی است که مشغول خویشتن باشد

سفر گزین که نهال اول ار ملول شود

زمین غربتش آخر به از وطن باشد

چو ذره ام به هوای در تو بازاریست

که دورگردی من رشک انجمن باشد

ز بس که جامه ز شوق تو پاره پاره کنم

به هرچه دست زنم چاک پیرهن باشد

توان ز نامه من یافت اشتیاق مرا

عیار شوق به اندازه سخن باشد

ز ناله بس نکنم زان که کم رسد آسیب

بر آن درخت که مرغی صفیرزن باشد

چو شاخ گل همه مرغان سزد که گوش شوند

که بلبلی چو «نظیری » درین چمن باشد

شمارهٔ ۲۳۷

رشکی به من گهی ز ادای سخن رسد

صد جایگه مقام کند، تا به من رسد

من بر در از تجلی آن نور ساختم

پروانه چون به عرصه آن انجمن رسد

در راه تو شمال و صبا در ترددند

تا بو که را دهی که به بیت الحزن رسد

گر زیر گلبنی قفسم را نمی نهی

جایی بنه که ناله به گوش چمن رسد

گفتند: کم بقاست سمن عندلیب گفت

ای کاش عمر گل به حیات سمن رسد

جیبی که پاره شد به ملامت رفو نشد

دست جنون مباد به این پیرهن رسد

زاهد ز سر نکته صوفی چه آگه است؟

در شیوه های چشم صنم برهمن رسد

بازیچه تو معجز عیسی به باد داد

در نرگس تو کس به چه افسون و فن رسد؟

ای جان به سعی درد «نظیری » نمی رود

مرگی مگر به داد دل زیستن رسد

شمارهٔ ۲۳۸

گلزار به شهر آمد و بازار چمن شد

گوش همه کس محو غزل خوانی من شد

تا جیب گشادم که از آن نام برآرم

دیدم که صبا قاصد صد بیت حزن شد

هر دخل که می خواست کند دشمن حاسد

آمد به زبانش ز دل و مهر دهن شد

از ظلمت شب مرغ خروشان نشد امشب

هرچند که در بند پر و بال زدن شد

پر زورتر از باده تلخ است محبت

عشقی که برو سال گذر کرد کهن شد

الفت ده هجران و وصالست صبوری

مخموری من توبه ده توبه شکن شد

تا می شنوم حسن و وفا هر دو غریبند

عاشق نشنیدم که ز غربت به وطن شد

تا همسفر اشک خودم کار خراب است

هرجا که شدم در پی ویرانی من شد

هر زخم که برداشت ز ایام «نظیری »

نی چاک گریبان شد و نی جیب کفن شد

شمارهٔ ۲۳۹

چون ابر بهاری به سرم سایه فکن شد

بر هر بر بومم که نظر کرد چمن شد

چون شمع که شد رهبر پروانه به آتش

دل سوزی او باعث جان بازی من شد

می خواست شود قایل نظمم به بلاغت

صدپایه به شیب آمد و بر اوج سخن شد

بی جام همه می کش و بی باده همه مست

از نظم نو آیین مغان رسم کهن شد

شک نیست که از نیم نظر کار برآید

آن را که دلیل آصف اعجاز سخن شد

همسایگیش را اثر ابر بهارست

هم خانه گلستان شد و هم خار سمن شد

از یار و دیار ار نکنم یاد عجب نیست

از رشک من امسال غریبی به وطن شد

بر خاک درش جای شهیدان ندهد کس

لطفی است که کافور تن و عطر کفن شد

مهمان بهشتی مخور اندوه «نظیری »

نزهتگه حوران جنان بیت حزن شد

شمارهٔ ۲۴۰

هرگز به سیر گل دل محزون نمی‌رود

یار از خیال غم‌زده بیرون نمی‌رود

عشق از جهان بریدن و از جان گذشتن است

کار وفا ز پیش به افسون نمی‌رود

مردان به جا به عزم و توکل رسیده‌اند

یک دل رمیده نیست که در خون نمی‌رود

از زخم عشق در بن هر سنگ کشته‌ای‌ست

از خون ما کجاست که جیحون نمی‌رود؟

لذت به خواب میرد و شادی به غافلی

در هر دلی که او به شبیخون نمی‌رود

در حرف تلخ نوش لبان صد دقیقه است

کوتاه‌بین ز لفظ به مضمون نمی‌رود

مرغان دشت را ز غم دل جراحتست

شب نیست کاین خروش به هامون نمی‌رود

از بس که رد شد از در مقصود حاجتم

آهم ز انفعال به گردون نمی‌رود

آن را که گوش دل شنود ناله‌ای بس است

عاشق به درس پیش فلاطون نمی‌رود

راه وفا ز تفرقه عشق بسته شد

دیری‌ست ناقه بر سر مجنون نمی‌رود

بوی نسیم فقر «نظیری» شنیده است

از ره به تاج و تخت فریدون نمی‌رود

شمارهٔ ۲۴۱

دریغ نقش امل ها بر آب جو بستند

به حسن لاله و گل رنگ آرزو بستند

چو موج روی هوا بر سراب می رانند

کسان که دل به تماشای رنگ و بو بستند

مپرس حال که این مطربان چابک دست

دل از نوای حزینم به تار مو بستند

بخست جان ز دم این مغنیان گویی

خراش سینه تراشیده بر گلو بستند

نه عاقلست که تن در دهد به خلعت خاک

هزار رخنه درین کهنه از رفو بستند

به کشت و مزرع احسان رسید آسیبی

که مفلسان همه بر خشک آب رو بستند

مجو ز ناموران غیر نام، کاین خامان

صلا زدند به یغما و در فرو بستند

به غم بساز که از بی نشاطی ایام

مغان به دیر دهان خم و سبو بستند

درین جزیره جهال می سرایم شعر

چو رند مست که بر گردنش کدو بستند

ازین جهان دلم آماده گریختن است

چو کودکان که میان چست در غلو بستند

هزار نقش درین کارخانه در کار است

مگیر خرده «نظیری » همه نکو بستند

شمارهٔ ۲۴۲

دل کز تو شد بریده کم از سنگ و رو نبود

پیوند روح بود به تو انس و خو نبود

مهر تو ناگهان به سر آمد سبب نداشت

هجر تو اتفاق فتاد آرزو نبود

ناسازی نزاکت طالع سبو شکست

با آن که در دم آن قدر اندر سبو نبود

چشم و دماغ مردم عاقل گرفته بود

یا خود گل جنون مرا رنگ و بو نبود

عقلم که امتیاز گهر ز استخوان نکرد

کام هما برید و درش در گلو نبود

گر پل به راه نامه و قاصد نمی شکست

بسیار تیره آب محبت به جو نبود

معجز فرو گذاشت ز سر کان گل عذار

لایق به روی مفلس ناشسته رو نبود

گفتم که عهد بستن و تنها گذاشتن

دانی بد است، اگرچه نگویم نکو نبود

حسن تو در ترازوی ابر و بلا فروخت

روزی به من که دست رس سنگ و رو نبود

گفت آن زمان که غمزه ام این ماجرا نوشت

هیچم به هستی تو سر گفت‌و‌گو نبود

ای طایری که نامه سوی دوست می بری

گر پرسدت که بود «نظیری » بگو نبود

شمارهٔ ۲۴۳

ساقی قدح نداد و سفال سبو نبود

چندان که جرعه ای به چشم آب رو نبود

می خواست بوسه رخت اقامت بگسترد

از فرش جبهه راه بر آن خاک کو نبود

دندان زد هزار نگاه گرسنه بود

لعل لبش که باده به آن رنگ و بو نبود

در باخت دل به عشق مقمر هر آن چه داشت

هرگز قمارخانه به این رفت و رو نبود

از بی قراری دلم ابرو ترش نمود

با آن که می فروش مغان تنگ خو نبود

ته جرعه یی نداد که اسرار دوستی

لایق به هرزه مست سر چارسو نبود

تا صبحدم صنم صنمم بود بر زبان

کانجام مجال عابد الله گو نبود

زان حسرتی که در دل من می فروش کرد

بزم میی نشد که لبم خشک ازو نبود

بس آرزو که داشت «نظیری » ولی چه سود

امروز گنج یافت که در آرزو نبود

شمارهٔ ۲۴۴

نگاهت چشم جادو برنتابد

فریب خال هندو برنتابد

چو گل از تابشی برمی فروزی

مزاجت گرمی خو برنتابد

تعالی الله از آن لطف بناگوش

که بر تابیدن رو برنتابد

چنان در دوستی توسن عنانی

که رخش طاقتت مو برنتابد

صبا ترسان وزد سویت که ترسد

دماغت عکس گیسو برنتابد

مزاج وحشیی داری که از دور

نگاه چشم آهو برنتابد

ز بس وحشی غزالانت رمانند

دل شوریده ام هو برنتابد

کلاه ناز نیک از سر نهادی

جبینت چین ابرو برنتابد

خدنگ چشم زود از زه فکندی

کمانت زور بازو برنتابد

چو عزم بدعتی خویت نماید

عنان زان سو به این سو برنتابد

به قهر و ناز تو گردن نهادیم

که سر از صولجان گو برنتابد

چو آید در بیان کلک «نظیری »

لآلی تار صد تو برنتابد

شمارهٔ ۲۴۵

زان خم که زاهدان به قدم آب جو کنند

شوریدگان صومعه می در سبو کنند

یابند جمله مهر سلیمان و جام جم

گر خاک راه میکده را رفت و رو کنند

در خشت و سنگ میکده دیدم معاینه

ذوقی که سالکان به خیال آرزو کنند

از خود گذشته دامن پرهیز تر نکرد

در چشمه یی که خضر و سکندر وضو کنند

ظرفی به هم رسان که مبادا به سر روی

منصور را کمند بلا در گلو کنند

خونابه زخم فاش کند ورنه عاشقان

تار جگر کشند و گریبان رفو کنند

با کاهلان گذار «نظیری » شراب را

مستان گلی ز گلشن این دشت بو کنند

شمارهٔ ۲۴۶

آمد سحر که دیر و حرم رفت و رو کنند

تا بازم از نصیب چه خون در سبو کنند

ما قابل نشاط و شکرخنده نیستیم

تا شهد خوشگوار که را در گلو کنند

آنان که تنگ ظرفی ما را شنیده اند

می بهر آزمایش ما جستجو کنند

آلودگی به گریه ز دامان نمی رود

دلق مرا به سیل مگر شست و شو کنند

تصدیع کم کشند گل و باده تا به کی

در کار بی دماغی ما آبرو کنند

کو زخم عاشقانه که در جلوه گاه حسن

صد چاک دل به تار نگاهی رفو کنند

تو کار دل به غمزه معشوق واگذار

بی طاقتی مکن که نکویان نکو کنند

حق عطای عشق نسازند هیچ ادا

گر خلق عمر در سر این گفت وگو کنند

دیگر ز آب دیده «نظیری » به خون نشست

چندان نماند دل که غم و غصه بو کنند

شمارهٔ ۲۴۷

تو می رانی و خاطر با تو ذوق گفتگو دارد

گدا هنگام مردن پادشاهی آرزو دارد

تو شمع بزم هرکس گشته ای صحبت غنیمت دان

که این پروانه هم با گوشه یی تاریک خو دارد

حرارت از برای گرمیم بسیار می باید

دل چون مومم از سختی جدل با سنگ و رو دارد

کدامم مجلس و سامان که می خوردن به یاد آرم

چراغ تیره یی دارم که مردن آرزو دارد

به بدمستی سزد گر متهم سازد مرا ساقی

هنوز از باده پارینه ام پیمانه بو دارد

سزد گر باغبان درهای باغ از ناز بگشاید

که بلبل گشت مست و غنچه اش گل در گلو دارد

کدامین بود؟ جام لطف و کی دادی «نظیری » را

هنوز آن بسته لب آب غریبی در گلو دارد

شمارهٔ ۲۴۸

ز گردش‌های چشمش مستی پیمانه می‌خیزد

گره از ابروان می‌خیزدش، مستانه می‌خیزد

چو در روز قیامت هرکسی خیزد به سودایی

شهید نرگس او از لحد دیوانه می‌خیزد

مهیای فنایم جلوه‌ای در کار می‌خواهم

مهم بر بام تابد آتشم از خانه می‌خیزد

چراغ اهل عشق از کلبه من می‌شود روشن

نشنید ذره گر بر روزنم پروانه می‌خیزد

ز بس محو تصور کردن یارم نمی‌دانم

که در کاشانه می‌آید، که از کاشانه می‌خیزد

سبق از یک ورق، لیلی و مجنون را چه حالست این

یکی دیوانه می‌گردد، یکی فرزانه می‌خیزد

ز شرح قصهٔ ما رفته خواب از چشمْ خاصان را

شب آخر گشته و افسانه از افسانه می‌خیزد

بر دنیا و دین خواهی سرشکی بر جراحت ریز

کزین آب و زمین صد خرمن از یک دانه می‌خیزد

مگر گاهی «نظیری» می‌کند آرامگاه اینجا؟

جنون از سایهٔ دیوار این ویرانه می‌خیزد

شمارهٔ ۲۴۹

هوای کوی او آواره‌ام از خانه می‌سازد

فسون او پدر را از پسر بیگانه می‌سازد

صلاحم عشق شد کفرم یقین انکار ایمانم

محبت کعبه ویران می‌کند بتخانه می‌سازد

قلم در اختیار اوست من چون نقش موهومم

گَرَم فرزانه می‌دارد، گَرَم دیوانه می‌سازد

به ناخن ریشه جان می‌کنم از هم، خوشا دستی

که گاهی چنگ در زلف نگاری شانه می‌سازد

دل از رد و قبول مجلسم خون شد، خوشا رندی

که شب با کنج گلخن روز با ویرانه می‌سازد

چو گنجشک از پی بازی عزیزم در کف طفلی

ز زلفم دام می‌بافد ز خالم دانه می‌سازد

مکن از بزم چون بیگانگان بیرون «نظیری» را

اگر می نیست، بالای ته پیمانه می‌سازد

شمارهٔ ۲۵۰

چو عریان شد چمن مرغ از ضرورت خانه می‌سازد

چو قطح گل بود بلبل به آب و دانه می‌سازد

چو بر بام و در مردم نشیند جغد ناسازست

مبارک پی بود آن دم که با ویرانه می‌سازد

ز دشمن خیل در خیل از محبت گوشه چشمی

فسون جاودان را معجزم افسانه می‌سازد

محبت جزو جزوم را ز هم بی‌تاب‌تر دارد

تجلی ذره ذره کوه را پروانه می‌سازد

پیام نوبهاری، تا نگوید ابر نوروزی

کلید باغ را کی شاخ گل دندانه می‌سازد

به چشم کم نباید دید قدر زیردستان را

فلک صدجا سبو گل می‌کند پیمانه می‌سازد

به جز زلف پریشان در خیالم نگذرد چیزی

پری را گوشهٔ ویرانه‌ام دیوانه می‌سازد

مبادا برگ و بارم کم اگر افشانده‌ام تلخی

که شکرخنده آن را نقل صد کاشانه می‌سازد

«نظیری» لازم عشق و جنون جنگست و ناسازی

تو معذوری به مردم مردم فرزانه می‌سازد

شمارهٔ ۲۵۱

درین سپید رقم قسمت و حواله نماند

اثر ز مهر و خط این کهن قباله نماند

هزار قرن برین قصر قیروان بگذشت

مسایل و حکم و دفتر و رساله نماند

ز باب رحم و مروت نشان چه می جویی

ازین مقوله حکایت درین مقاله نماند

ز بس مرور زمان منفعت ز اشیا رفت

خواص مهر گیای هزار ساله نماند

هر آنچه صاف قدح بود محرمان خوردند

بغیر دردی می در ته پیاله نماند

مجوی رحم ازین گرگ ماه کنعان در

که ششتری کله و مشتری کلاله نماند

شکوه حشمت پرویز و حسن شیرین رفت

مه تمام فلک شد نزار و هاله نماند

ز جنس خویش همه صید می کند ایام

ز سبزه زار فلک غیر یک غزاله نماند

زمین گداخته آتشین عذارانست

کجاست خاک که داغی به روی لاله نماند

نواله حصه تن پروران «نظیری » شد

بیا که قسمت ما و تو غیر ناله نماند

شمارهٔ ۲۵۲

به غمزه روز الستم همین معامله بود

ابد رسید و نیاسودم این چه مشغله بود

نصیب من ز ازل درد بی دوا گردید

که بردباری هرکس به قدر حوصله بود

ببوی من سبب اجتماع دل ها گشت

جنون که باعث آشفتگی سلسله بود

به صفحه نقش خط و خال خویشتن نقاش

نکو کشید که آیینه در مقابله بود

دلم ز سر دهانش به قیل و قال افتاد

لطیفه یی ز لبش صد هزار مسئله بود

لبش به دادن کامم نمود جهد اما

به غمزه کرد حوالت که بد معامله بود

فریب قول بداندیش گرگ فاسد گشت

ربود یوسفی از ما که چشم قافله بود

به نکته گفت خجل می کنم «نظیری » را

ز قول خویش فراموش کرد این صله بود

شمارهٔ ۲۵۳

عنان دل ز خودرایی به فریادم نگه دارد

بنالم کاندر آن دل ناله مظلوم ره دارد

دل دیوانه ام را گنج در ویرانه افتادست

گدایی عشق بازی با جمال پادشه دارد

چو گوید کفر مجذوبی به استغفار حاجت نیست

کسی کز عشق گمره شد چه پروای گنه دارد

مرا گر هست کبری در دماغ از کبریای اوست

حباب از جوش دریا باد نخوت در کله دارد

تجلی جمالی هست در هرجا که ذوقی هست

بیابان شور اگر می آورد یوسف به چه دارد

فقیری را که شب ها تکیه گاه از خشت آن در شد

چنان خوابد که گویی تکیه بر خورشید و مه دارد

حکایت های عهد دوستی را کرده ام از بر

چو هندویی که بهر سوختن هیزم نگه دارد

همان بهتر که نگشایی سر راز دل ما را

که حرف هجر خونین نامه ما را سیه دارد

به خاک پای گلبن می نویسد شکوه از غربت

اگر بر شاخ طوبا بلبلی آرامگه دارد

شبیخون غم از پا درنمی آرد «نظیری » را

ز اشک و آه شب سلطان ما خیل و سپه دارد

شمارهٔ ۲۵۴

قاصد دلی آزرده تر از آبله دارد

می آید از آن کوی و ز رفتن گله دارد

کس خیمه نیفراخت به سرچشمه حیوان

گاهی گذری خضر برین مرحله دارد

شاید که شود جلوه گر از غیب جمالی

چشمی همه کس بر ره این قافله دارد

معشوق جمیل است و غیور ار نه بگویم

مجنون نسب از لیلی این سلسله دارد

هویی به فراغت نکند در همه صحرا

دیوانه که آهوی رمان در گله دارد

دریاش همی باید و در ظرف نگنجد

صد گونه الم طایر کم حوصله دارد

فارغ نشوم یک نفس از بندگی عشق

شکرانه فرضی که کنم نافله دارد

بی باده کنم مستی و بی نغمه زنم ذوق

اینک می و نی، هرکه سر مشغله دارد

چون گفته و ناگفته به سنجیدن بخت است

شعری که نگفتست «نظیری » صله دارد

شمارهٔ ۲۵۵

عیشم خوش از آن شعله افروخته باشد

نقلم دل ریش و جگر سوخته باشد

از محنت لب بستنم آن کس شود آگه

کز تیغ جفا چاک دلی دوخته باشد

در عرصه گلزار کند ناله ز تنگی

مرغی که به کنج قفس آموخته باشد

نیکوییی ما در ره بازار خریدند

عیبش به متاعیست که نفروخته باشد

محتاجی ما باعث آسایش ما شد

غارت نخورد هرکه نیندوخته باشد

گرمی مفروشید که در مجمع ما نیست

شمعی که نه از سوز خود افروخته باشد

از صدق نفس چند زنی لاف «نظیری »

مشکت همه سرب و جگرسوخته باشد

شمارهٔ ۲۵۶

شب فغان را به در خلوت او باری بود

ناله برچید اگر در دلش آزاری بود

شورش و عربده‌ای در شب آن زلف نبود

بخت من بود اگر فتنه بیداری بود

خویشتن را به دم سحر بر او می بستم

هر سر موی مرا با رخ و قد کاری بود

نه غم مدعیان بود نه آشوب ندیم

گل بی خار مگو گلشن بی خاری بود

مصر ویران دلم را ز بس آمد شد او

یوسفی بر سر هر کوچه و بازاری بود

بر دل خسته من بود نگاهش هرچند

هر طرف جان به کف استاده خریداری بود

حسن و حیرت به هم افشای غرض می کردند

نه غم پرسش و نی زحمت گفتاری بود

در وصالش اگر از من نفسی باقی بود

آن نفس بر دل من حلقه زناری بود

این همه لاف که در قرب «نظیری » می زد

دیدمش بر سر آن کوی عجب خواری بود

شمارهٔ ۲۵۷

نه فوت صحبت این دوستان غمی دارد

نه مرگ مردم این عهد ماتمی دارد

میان این همه احباب پرده پوشی نیست

دریده پرده ترست آن که محرمی دارد

به خوش بیانی هم صحبتان ز جای مرو

که پر ز نیش بود هرکه مرهمی دارد

به هرزه دفتر امید هرکجا مگشا

که مبتلای هوا کار درهمی دارد

هزار لطمه ز هر خار بایدش خوردن

نکوسرشتی اگر طبع خرمی دارد

ز طعن گرسنه چشمان دلیر ننماید

هلال عید که ابروی پرخمی دارد

به کاوش مژه رگ های جانش بشکافد

تنک دلی که چو من چشم پر نمی دارد

ز خویش و اهل گذر کن که ملک بی خویشی

برون ز عالم این خلق عالمی دارد

به جاه و حشمت دنیا چرا قفا نکند

کسی که همچو «نظیری » مسلمی دارد

شمارهٔ ۲۵۸

حسن چندی سر به دل شوخی و خودرایی دهد

شه چو گیرد مملکت اول به یغمایی دهد

دیده عاشق نیابد ذوق از دیدار دوست

گر نه اول ترک دیدن های هرجایی دهد

لذت دشنامش از من پرس کاب تلخ و شور

ذوق کوثر در مذاق مرد صحرایی دهد

گردد از جان دادنم معلوم شوق روی دوست

زان نمی میرم که ترسم مرگ رسوایی دهد

در بیابان ها نمی گنجم اگر طغیان شوق

بند بگشاید چو سیلم سر به شیدایی دهد

گریه ما تلخ و طبع میزبان رنجش پذیر

صوت مطرب بر دلش بگذار گیرایی دهد

شکوه کمتر کن «نظیری » گر کسی یاری نکرد

رخت ما سوزد چه نقصان تماشایی دهد

شمارهٔ ۲۵۹

پرده برداشته ام از غم پنهانی چند

به زیان می رود امروز گریبانی چند

زان ضعیفان که وفا داشت درین شهر اسیر

قفسی چند بجا مانده و زندانی چند

سر و سامان سخن کردن این جمعم نیست

پهلوی من بنشانید پریشانی چند

بس خرابیم ز یکدیگرمان نشناسند

مانده ایم از ده غارت زده ویرانی چند

کشته از بس به هم افتاده کفن نتوان کرد

فکر خورشید قیامت کن و عریانی چند

هیچ دل را ستم حادثه مجروح نکرد

که نه لعل تو بر آن ریخت نمکدانی چند

هیچ کس را سرپایی نزد ایام که ما

پشت دستی نگزیدیم به دندانی چند

بهر عشرت طلبی لخت دل آریم برون

چیده ایم از گل این بادیه دامانی چند

چشم بر فیض «نظیری » همه خوبان دارند

کاسه در پیش گدا داشته سلطانی چند

شمارهٔ ۲۶۰

فلک مزدور ایمای تو باشد

نوازد هر که را رای تو باشد

به دل تنگی کنم دل خوش همیشه

که تنها جای غم های تو باشد

نیازارم ز خود هرگز دلی را

که می ترسم درو جای تو باشد

شود مجروح مغز استخوانم

سر خاری چو در پای تو باشد

میی کاشفتگی در شور آرد

نگاه کارافزای تو باشد

حریفی کز خرد بازیچه سازد

عتاب گریه فرمای تو باشد

نهایت نیست طومار دلی را

که مضمونش تمنای تو باشد

کدورت نیست کاخ سینه ای را

که راهش بر تماشای تو باشد

گل صدرنگ می روید از آن خاک

که در وی نوش صهبای تو باشد

سحرگه هرکه پیش از خواب خیزد

حریف باده پیمای تو باشد

دو عالم نقد جان بر دست دارند

به بازاری که سودای تو باشد

«نظیری » زندگی در درد دل جو

که درد تو مسیحای تو باشد

شمارهٔ ۲۶۱

هر سر شاخ درین باغ هوایی دارد

هر گلی رنگی و هر مرغ نوایی دارد

یک شکر کام امیدم همه شیرین کرده ست

نزد خود هر مگسی فر همایی دارد

برهمن هم ز در بتکده محروم نشد

در هر خانه زنی خانه جدایی دارد

حسن هر جلوه که از جای دلت را ببرد

از پیش گر بروی راه به جایی دارد

نیست در حلقه مستان ز من آلوده تری

اهل هر سلسله انگشت نمایی دارد

تا ز فردوس وصالش به فراق افتادم

هر که بر من گذرد طعن خطایی دارد

به فسون دهنش بار اقامت مگشا

کان سر چشمه عجب زهر گیایی دارد

تا نماید به غلط مهره فلک می بازد

گرچه خصلی ننهد ذوق دغایی دارد

حذر از شهرت خونریز کسی باید کرد

که اگر کشته شود نوحه سرایی دارد

به من آن کن که سزاوار جمال تو بود

شمع در سوزش پروانه سزایی دارد

غم مخور الفت معشوق «نظیری » باقیست

زان که هر ذره به خورشید بقایی دارد

شمارهٔ ۲۶۲

گردش چشم بتان مستی من حالی کرد

دور وارون نتواند قدحم خالی کرد

قبض درکار ندیدم چو شدم مست مدام

حل هر عقده که می کرد به خوشحالی کرد

پای جبریل به کرسی خیالم نرسد

عشق بس پایه معراج مرا عالی کرد

شور این بادیه از بادیه گردیست مدام

رخت مجنون به عدم برد و مرا والی کرد

هرکه بر خوان طمع دست نیازید رسید

مگس آلوده شد از شه گران بالی کرد

عجم در مجلس اصحاب به کارست که جنگ

جای از خسته درونی و حزین نالی کرد

دلم از خنده نوشین حریفان بگرفت

گوشه یی کو که دل از گریه توان خالی کرد

قصه عشق به وصف تو طویل است طویل

درک تفسیر جمالت خرد اجمالی کرد

یوسف از خواری اخوان به کسادی افتاد

که فروشنده به پیش آمد و دلالی کرد

بود نزدیک که کام از لب شیرین گیرد

دست می یافت ظفر بخت بداقبالی کرد

کرد بازیچه معشوق «نظیری » خود را

آن چه خردان نکنند او به کهن سالی کرد

شمارهٔ ۲۶۳

به صدق هرکه سوی کعبه ناقه راهی کرد

نشانِ پاش به هر گام قبله‌گاهی کرد

کبود روی از آن شد بنفشه در گلشن

که با کلاله جعد تو کج کلاهی کرد

ز چین زلف نسیمی نزد به موج عذار

سفینه مردم چشم مرا تباهی کرد

نشان کوکبم اخترشناس بد می یافت

مشاطه خال تو را کند و پر سیاهی کرد

کسی چو خال ز حسن تو کامیاب نشد

مقیم کنج لبت گشت و پادشاهی کرد

دلم ملاطفه یی از لب تو داشت امید

هزار قاصد موزون به نکته راهی کرد

من از ملامت مردم به عشق آزادم

ز سوی من رخ تو خوب عذرخواهی کرد

سجل به پاکی حسن تو صبح صادق داد

که آفتاب و مهش ثبت بر گواهی کرد

دل از تو آب خورد کاروان مصری را

که عارض و ذقنت یوسفی و چاهی کرد

تبارک الله از آیینه شمایل تو

که در مطالعه صورت الهی کرد

عبادت سحری را مکن «نظیری » کم

که هرچه کرد دعاهای صبحگاهی کرد

شمارهٔ ۲۶۴

بر خوان ما نمک به ملاحت نشد لذیذ

صدبار تا نسوخت جراحت نشد لذیذ

هرکس به می نداد ردای تکلفی

در کام او شراب اباحت نشد لذیذ

در بحر و بر بجز الم تلخ و شور نیست

جز بر امید سود سیاحت نشد لذیذ

تاجر به عشق خانه به دریا شناور است

محنت جز از تصور راحت نشد لذیذ

رخسار خوب را به وفا قدر و قیمت است

بی میوه بوستان به مساحت نشد لذیذ

تا صبحدم نزد نمکی بر جراحتم

با آن کمال حسن و صباحت نشد لذیذ

لذت ورق ز کلک «نظیری » گرفته است

در نامه ها سخن به فصاحت نشد لذیذ

شمارهٔ ۲۶۵

منشین به شاهد آب رخ پارسا مبر

آیینه صفا به دم بی صفا مبر

دور از طریق تهمت اگر جیب مریم است

دل های پاک معتقدان را ز جا مبر

از کوی چون به جانب خلوت روان شوی

گر سایه همره تو شود از قفا، مبر

تا زخم طعنه زن نخوری در سرای خویش

بیگانه را درون مگذار آشنا مبر

آیینه ات ز هم نفسان تیره می شود

سیمای حسن مشکن و رنگ حیا مبر

تلخت شکر شود و به لب انگبین مده

خارت سمن شود به گذار صبا مبر

نالان مگرد و قیمت ما را سبک مساز

گریان مباش و آب رخ کار ما مبر

بودن به طبع خوش منشان کار مشکل است

نازک دلی به سر نرسانی عنا مبر

حرز جمال خود ز «نظیری » طلب نمای

جز سوی حفظ ظاطر او التجا مبر

شمارهٔ ۲۶۶

امروز کار و بار جهان را خراب گیر

فردا که شنبه است شگون از شراب گیر

دریاب سرخوشان چمن را بر هر صبوح

شبنم به روی بستر نرگس به خواب گیر

از سرو سرفراخته صوت حزین شنو

وز شاخ برفروخته مرغ کباب گیر

جز مهر دلبری که قوام حیات ازوست

تن را نمود دان و روان را سراب گیر

هر وقت بد که روی دهد آب سیل دان

هر نقش خوش که جلوه کند موج آب گیر

اشعار خوش بگوی و حلی بر ورق نگار

الفاظ تر بیار و شکر در گلاب گیر

خواهی ز کشف خلوتیان باخبر شوی

جام شراب درکش و طرف نقاب گیر

خواه از طریق بتکده خواه از ره حرم

از هر جهت که شاد شوی فتح باب گیر

هر ذره را به قدر طلب نور داده اند

در کار خویش شب پره را آفتاب گیر

فردا دگر به دوست «نظیری » حساب نیست

امروز هر سؤال که داری جواب گیر

شمارهٔ ۲۶۷

می است چاره غم هوشمند را چه خبر

رموز با می تلخ است قند را چه خبر

سماع دردکشان صوفیان چه می دانند

ز شیوه های سمندر سپید را چه خبر

به زیر شاخ گل، افعی گزیده بلبل را

نواگران ندیده گزند را چه خبر

ز دامنی که گشاییم ما تهی دستان

تو میوه سر شاخ بلند را چه خبر

هزار دام تصور نهیم و برداریم

تو مرغ وحشی فارغ ز بند را چه خبر

به خاص و عام نهد داغ بندگی عشقت

قبول و رد تو مشکل پسند را چه خبر

هزار شیخ و برهمن ز کیش و دین برگشت

تصرف نظر ارجمند را چه خبر

به می علاج نمایند پند ناشنوان

طبیب داروی ناسودمند را چه خبر

به بند عشق «نظیری » خجستگان رفتند

ستاره بد و بخت نژند را چه خبر

شمارهٔ ۲۶۸

به بی‌رحمی دلی دارد دل صیاد از آن خوش‌تر

زبانی در کنایت سیلی استاد از آن خوش‌تر

به خود قیدی نداری با وجود حسن و زیبایی

ز هر خوبی که داری خاطر آزاد از آن خوش‌تر

فریب خنده می‌خواند عتاب غمزه می‌راند

ز خوبان خوش بود مهر و وفا بیداد از آن خوش‌تر

چو دریا می‌کشم دم در خود و در جوش می‌آیم

که خاموشی خوشش می‌آید و فریاد از آن خوش‌تر

ز بیدادش نمی‌نالم گَرَم زیر و زبر سازد

بنایی کو کند ویران نهد بنیاد از آن خوش‌تر

نثاری بر رخ او صد عوض در زیر لب دارد

برو جانی گر افشاندیم صد جان داد از آن خوش‌تر

«نظیری» جذبه‌ای باعث نصیحت می‌کند خاصت

اگر فضلی نداری عشق مادرزاد از آن خوش‌تر

شمارهٔ ۲۶۹

دچار هرکه شوی جز سراغ یار مگیر

سپند بر سر آتش شو و قرار مگیر

چو وعده دررسد، او خود به یاد می آرد

به ذوق خویش سر راه انتظار مگیر

ز آب و دانه همه وحشیان برآمده اند

سر شکار نداری پی شکار مگیر

تو آن درخت نیی کز تو بر توان خوردن

پی نظاره خوشی، گل فشان و بار مگیر

حقوق صحبت اگر وعده ایست کم مشمار

وفای دوست اگر پرسشی است خوار مگیر

چو لاله سوخته دل یا چو سرو فارغ باش

هزار رنگ مشو، طور نوبهار مگیر

شراب غیر «نظیری » خمار می آرد

قدح ز ساقی بیگانه زینهار مگیر

شمارهٔ ۲۷۰

یک باره در وفا برآور

وین قهر قدیم را سر آور

یا محرم کعبه صفا کن

یا بر سر کوی بتگر آور

گر نقش بدیم خامه سر کن

ور سطر کجیم مسطر آور

پیراهن گل هزار رنگست

رنگیش هم از وفا برآور

طوفان هزار موجه داری

کشتی هزار لنگر آور

گر بد مستیم باده کم ده

ور مخموریم ساغر آور

ور از شر و شور ما به تنگی

مجلس برچین و بستر آور

ای هادی کعبه «نظیری »

مؤمن بردیش کافر آور

امروز به رنگ دیگرش بر

فرداش به نظر دیگر آور

شمارهٔ ۲۷۱

طلوع باده ز شام و سحر دریغ مدار

ز خاک جرعه خود چون قمر دریغ مدار

اگر به گنج سر بیل باغبان آید

بگو که آب زر از جام زر دریغ مدار

حیات تلخ بده عیش خوشگوار بگیر

چو عشق تیغ کشد جان و سر دریغ مدار

به شکر آن که حدیثی چو انگبین داری

ز سایلان ترش رو شکر دریغ مدار

تو را به بینش کوتاه خویش نتوان دید

مگر تو را به تو بینم نظر دریغ مدار

درون جانی و در پرده ای ز مردم چشم

جمال اگر ننمایی خبر دریغ مدار

همیشه چشم به احسان آشنا دارد

ز خاک کشته غربت گذر دریغ مدار

جراحت دل شوریده خشک می گردد

از آن دو زلف سیه مشک تر دریغ مدار

بیان شوق «نظیری » دراز انشایی است

بیاض چهره ز خون جگر دریغ مدار

شمارهٔ ۲۷۲

ای مطرب جان سوخت دلم پرده دگر گیر

یا پرده ازین راز به یک مرتبه برگیر

راهی به نوا زن که غم عشق درآید

گو شورش و مستی و جوانی ره درگیر

راهی که به مطلوب قریب است عزیز است

تا سر برود، پای ازین مرحله برگیر

اسرار خرابات مغان ساده توان یافت

هان ای بط می بلبله پرداخته تر گیر

زین هم نفسان آتش سردت نفروزد

یار دم گرمی شو و چون سوخته درگیر

تو طفلی و این راحت و غم مهد و مقیمت

تا خون جگر شیر شود خون جگر گیر

جام فلک آمیخته شهد و شرنگست

کاری که ازو ساخته تر گشت بتر گیر

تا در طلب کام خودی کام نیابی

بگذر ز مراد خود و مقصود به بر گیر

دل ز اول شب طالب فیض است «نظیری »

لب باز کن و ساغر لبریز سحر گیر

شمارهٔ ۲۷۳

بزم خاص است در او نکته به دستور بیار

معنی دور طلب کن سخن دور بیار

تلخ رویی مکن و توبه شیرین بشکن

رخ چون حور نداری سخن حور بیار

چشم وایافته داری خبر وصل بگو

دل افروخته داری دم پر نور بیار

راز دل فاش مکن پرده آن غمزه مدر

محرم سر شده ای نکته مستور بیار

مطرب بزم، جگرسوز سرودی دارد

شکر این مشت نمک سینه رنجور بیار

قصه وصل به گلبانگ غزل انشا کن

راز دیرینه به یاد نی و طنبور بیار

بکر هر نغمه در پرده نی مستور است

مست و مجنون کن و آشفته و پرشور بیار

این غزل در صف ایوان سپهدار بخوان

زان محک گاه افاضل خط منثور بیار

گل و نرگس قدح و شیشه «نظیری » دارند

خیز از خواب و دماغ و دل مخمور بیار

شمارهٔ ۲۷۴

هر روز هست ناله مرغان درازتر

گلزار بی وفاتر و گل بی نیازتر

پیداست عیش مجلسیان را مدار چیست

می جانگداز و مطرب از آن جانگدازتر

دارند بلبلان همه زاری که در چمن

شد بی بقاتر آن که برآمد به نازتر

چندان که روز نرگس جادو به خواب رفت

شب شد سپهر شوخ تر و دیده بازتر

قانون شکسته مطرب ما را و همچنان

ضربت ز ضربت دگرش دلنوازتر

کی دست ما به دامن آزادگان رسد

هر روز هست سرو روان سرفرازتر

بر صوت خود مناز «نظیری » که هر که رفت

دستان به ذوق تر شد و بستان به سازتر

شمارهٔ ۲۷۵

چشمش به راهی می رود مژگان نمناکش نگر

در سینه دارد آتشی پیراهن چاکش نگر

دامی که زلف انداخته در گردن سیمینش بین

خونی که مژگان ریخته بر دامن پاکش نگر

شرم از میان برخاسته مهر از دهان برداشته

گفتار بی ترسش ببین رفتار بی باکش نگر

قصد فریبی می کند، سوی غزالی می چمد

آن چشم آهوگیر را باز زلف پیچانش نگر

از کوی معشوق آمده شوریدگان در حلقه اش

از صید آهو می رسد شیران به فتراکش نگر

دل برده در دل باختن معشوق عاشق پیشه بین

بگرفته در انداختن بازوی چالاکش نگر

وحشی غزالی کز صبا رم در بیابان می خورد

رام «نظیری » می شود در هوش و ادراکش نگر

شمارهٔ ۲۷۶

افلاک فتنه زاده به دامان روزگار

برکرده سر بلا ز گریبان روزگار

سیب ذقن مگوی بگو گوی آفتاب

زلفش ربوده از خم چوگان روزگار

گاهی که عقل بر سر جمعیت آمده

عشقش به هم زده سر و سامان روزگار

دل چون شناوری که عزیزش ز کف ربود

خود را فگنده بر سر طوفان روزگار

از سرنوشت ساقی دوران ما قضا

بشکسته خامه در کف دیوان روزگار

ایزد چو کرده عامل چشمانش فتنه را

صدبار گفته جان تو و جان روزگار

نابود تا نگشته به سودای زلف او

خود را نکرده جمع پریشان روزگار

شور ملاحتش شده داروی زخم ها

درد محبتش شده درمان روزگار

افغان که جای بودن و جنبیدنم نماند

زخمم نشسته بر سر پیکان روزگار

از قهر جیب و سینه خود پاره می کنم

دستم نمی رسد به گریبان روزگار

صبح اجل رسید و پر و بال می زنم

در حسرت فروغ شبستان روزگار

راهی به سوی قبله حاجت نمی برم

سرگشته ام میان بیابان روزگار

جولان افتخار از آن سو مگر کنم

رخشم گذشته از سر میدان روزگار

گویی که کام کودک و پستان مادر است

زخم «نظیری » و سر پیکان روزگار

شمارهٔ ۲۷۷

چشم زخم خلق را با حسن روزافزون چه کار

هر که را زلف و رخ اعجازست با افسون چه کار

از عتاب و لطف می نالند مشتاقان دوست

بلبلان را با نوا کارست با مضمون چه کار

در عجایب های طور عشق حکمت ها گم است

عقل را با مصلحت اندیشی مجنون چه کار

کار ما با گردش طاس است و نقش کعبتین

با حساب انجم و کج بازی گردون چه کار

دولت وارستگی هرگه نماید رو خوشست

عشق را با وقت خوب و ساعت میمون چه کار

در بیابانی که خوبانند، رهزن رهبرست

ره روان شوق را با دجله های خون چه کار

سادگی های «نظیری » دست صد تدبیر بست

عشق چون دکان فرو چیند به افلاطون چه کار

شمارهٔ ۲۷۸

غم گرد فراق دید از دور

آویخت دگر به جان رنجور

از عشرت ناقص زمانه

کوتاه عمل ترم ز مخمور

رخساره خوش دلی نه بینم

دل شد ز فراق چشم بی نور

تقصیر نشد به گریه پنهان

در آب نشد دفینه مستور

زخم جگرم که می زنم جوش

کان نمکی که می کنی شور

کوته نشود به خامشی حرف

مرهم چه کند به زخم ناسور

آنجا که شراب شوق دادند

ته جرعه ز من گرفت منصور

بویی ز نشاط ما ندارد

آب و گل صدهزار فغفور

مشکل حالی و طرفه کاری

خود شاهد و خود نشسته مهجور

کار تو همه به دل موافق

از نیکویی تو چشم بد دور

زود از تو غنی شود «نظیری »

درویش یکی و شهر معمور

شمارهٔ ۲۷۹

تعظیم پیام دل آگاه نگه دار

پیغام دل خویش مگو آه نگه دار

تا دامن گل پرده گلزار دریدست

ای شاخ گیا رشته کوتاه نگه دار

بر من که حریفان صبوحی نخروشند

تو قهقهه گل به سحرگاه نگه دار

شد عشق که از منزل جانان خبر آرد

ای عقل تو بنشین و سر راه نگه دار

مجلس به مرادست و محبت به تقاضا

از صدر گرانی برو درگاه نگه دار

عاشق ز کجا و سخن صبر و جدایی

یارب تو ازین تهمت ناگاه نگه دار

با خجلت جرم از در عجز و ره زاری

باز آمده ام خواه بکش خواه نگه دار

زندان وطن به که گلستان غریبی

از مصر به کنعان بر و در چاه نگه دار

خواهی که به تو بیش شود شوق «نظیری »

از پیش خودش گاه بران گاه نگه دار

شمارهٔ ۲۸۰

دارم دلی ز طایر وحشی رمیده تر

هرچند دورتر ز کسان آرمیده تر

تا آن خدنگ قامت از آغوش من برفت

پشتم شکسته تر شد و قدم خمیده تر

خونی که حکم بود بریزد خطا نشد

چندان که داشت دامن عصمت کشیده تر

آن جا که شحنه تو به درگاه می برد

شاهد ز عاشقست گریبان دریده تر

خورشید از کمال تو تکبیر می کشد

ماه از تو کس ندیده تمام آفریده تر

دندان زد هزار امیدم به درگهت

از سگ گزیده سر کوبم گزیده تر

خاری که در ره تو به خاطر شکسته بود

هرچند بیش کافتمش شد خلیده تر

در کام ناروایی عشق پری وشی

از سحر کرده ام به غرض نارسیده تر

نازان مرو که بار علایق گذاشتی

هستی تعلقست «نظیری » جریده تر

شمارهٔ ۲۸۱

هردم از زلف تو دارم کافرستانی دگر

دم به دم نو می کنم از رویت ایمانی دگر

یا تویی یا حسن رخسار تو را دزدیده است

چون تویی گر سر برآرد، از گریبانی دگر

چاشنی کنج آن لب از مذاقم کی رود

گر بگردانم زبان را در نمکدانی دگر

نیست هم دعوی حریفی، حسن تنها هر زمان

رخش می تازد ز میدانی به میدانی دگر

چابکی با خویش طرح ترکتاز افکنده است

گوی دیگر می زند هر دم به چوگانی دگر

تا برون آرد سری از لوح پیشانی او

طفل گردد عقل هر دم در دبستانی دگر

حسن هر سو در لباس صورتی پنهان شود

عشق هر ساعت درآویزد به دامانی دگر

پیش حکمش گر دم از عذر خطای خود زند

می زند بر روی آدم خال عصیانی دگر

درد نایابی و نادانی «نظیری » مشکل است

غیر خاموشی ندیدم هیچ درمانی دگر

شمارهٔ ۲۸۲

ای صبا از گل عطار نشانی به من آر

وز گلستان نشابور خزانی به من آر

خط ترخانی جاوید به عالم ندهند

بگذر از عالم و منشور امانی به من آر

فرصتم نیست که از سنگ قضا سر خارم

گر امانی نبود تاب و توانی به من آر

تیرباران ستم از پی هم چند رسد؟

ناوکی می‌کشم از سینه کمانی به من آر

هر نشانی که ز سوداش دهی سود دهد

اگر از مایه نماندست زیانی به من آر

کشت زار طربم تشنه آتش شده است

مطرب ابر دم برق زبانی به من آر

چون شرر در دل سنگست ز جانان سخنم

تا برآرم نفسی سوخته، جانی به من آر

ملک گیران سخن سکه به باطل زده‌اند

زین هم سیم دغم نقد روانی به من آر

دلم از صنعت الفاظ «نظیری» بگرفت

از دم پرهنری ساده بیانی به من آر

شمارهٔ ۲۸۳

درد دل را می کنم با صبر پیوندی دگر

بر طبیب خود تغافل می زنم چندی دگر

اعتمادی نیست بر عهدیی که نقصانی ندید

هست در پیمان گسستن مهر پیوندی دگر

گرچه می دانم قسم خوردن به جانت خوب نیست

هم به جان تو که یادم نیست سوگندی دگر

پای تا سر دیده ام از شوق رخسارت که هست

هر سرشکم بی تو چشم آرزومندی دگر

پیر کنعان با که گیرد انس در بیت الحزن

بوی یوسف را نمی یابد ز فرزندی دگر

چون به شرم بخششم کشتی حلالت ساختم

کاین مروت نیست با طبع خداوندی دگر

تاب می آری که از کف می نهی آیینه را

از جمال تو ندیدم جز تو خرسندی دگر

شکوه و شکر «نظیری » عکس کین و مهر تست

آینه منما که طوطی نشکند قندی دگر

شمارهٔ ۲۸۴

فارغ تر از دل تو ندیدم دلی دگر

ایزد تو را سرشته ز آب و گلی دگر

گر مرغ سدره را بکشی مایلی که باز

در خاک و خون طپیده شود بسملی دگر

هر مشکلی که عاجزی ما بیان کند

آسان کنی که پیش نهی مشکلی دگر

از آب و گل غرض شجر قامت تو بود

عالم نداد بهتر ازین حاصلی دگر

از نور محفل تو جهان درگرفته است

نفروخته چراغ تو از محفلی دگر

خاطر به منتهای جمالت نمی رسد

دارم به هر مشاهده ات منزلی دگر

از ماهتاب روی که غیر از جمال دوست

دریای عشق را نبود ساحلی دگر

مستان اساس میکده زیبا نهاده اند

رسمی اگر ز نو ننهد عاقلی دگر

ساقی قدح به کف تو «نظیری » نظر بغیر

دوران ندیده است چو تو غافلی دگر

شمارهٔ ۲۸۵

هر که از درگه تو گردد باز

همه درها برو کنند فراز

ایمن از بیم بی نیازی تو

نتوان دید سوی تو به نیاز

چشم شاهدپرست چون بندم

به حقیقت رسیده ام ز مجاز

در پس پرده حسن رازی داشت

روی تو در میان نهاد آن راز

همچو طفلی که تازد از آغوش

عشق از حسن تست در پرواز

گر تو خواهی که پرده برداری

مو بر اندام ها شود غماز

تا به یاد توایم در خلوت

پا به راحت نکرده ایم دراز

به چه آسوده دل شود محمود

ملک شوریده تر ز زلف ایاز

سال ها شد قفای پرده دل

گشته قانون عشقبازی ساز

کس نداند کجاست این مطرب

سخت نزدیک می رسد آواز

نیست پروای خود «نظیری » را

تو ز رحمت به کار او پرداز

شمارهٔ ۲۸۶

آن را که برد به مسند راز

اول در زاریش کند باز

بی رنج فرح نیابد از عشق

بی سوز طرب ندارد از ساز

پروانه نمی رسد به مطلوب

تا بال نیفکند ز پرواز

تا شیفته بیان خویشی

با تو ننهند در میان راز

خامش کن اگر به جا رسیدی

در راه ز سیل خیزد آواز

از پردگیان نمی توان شد

با اشک خبیث و آه غماز

خواهی به مراد دوست باشی

خاطر ز مراد خود بپرداز

بازیچه کوی عشق گشتیم

ما ابله و طبع یار طناز

تا کی سودا، متاع برریز

تا کی بازی، تمام درباز

از چله نشستنت چه خیزد

عشقت حرص و ریاضتت آز

رخت از بر ما ببر «نظیری »

در عشق درست نیست انباز

شمارهٔ ۲۸۷

تو درنیافته‌ای لذت وفا هرگز

دلت به مهر نگردیده آشنا هرگز

همه فرایض جور و جفا به جای آری

نمی شود ز تو بدعهدی قضا هرگز

به هر بلا که کنی مبتلا ملاطفتست

که چاشنی ندهد عشق بی بلا هرگز

خلل پذیر نگردد به هیچ عصیان عشق

که این چراغ نمی میرد از هوا هرگز

به بی نیازی همت چنان غنی شده ام

که التفات ندارم به کیمیا هرگز

گران فروخته ما جان و دل به جلوه تو

تو چون کریم نگردیده بر قفا هرگز

«نظیری » از پی حرص مراد کمتر رو

نمی‌رسد غم عالم به انتها هرگز

شمارهٔ ۲۸۸

بخت ما سست و عشق تو فیروز

ما همه خوشه چین تو خرمن سوز

عشق تو رقعه ساز کسوت ها

عقل ما ابله مرقع دوز

بر مرقع گل فنا دوزیم

بویی از معرفت نبرده هنوز

لن ترانی جواب بوالهوس است

چند صوم وصال و فصل تموز

صوفی آنگه شکنج در ابرو

کس ندیدست عاشق کین توز

شادمانی که نیست قسمت نیست

غم که روزیست می رسد شب و روز

روی آسودگی نمی بیند

عاقبت بین و عافیت اندوز

هست از دولت محبت تو

شب ما روز و روز ما نوروز

در غمت داغ های سینه ماست

همه گل های بوستان افروز

نحوی و منطقی فقیه و حکیم

همه از عشق ما فلاح آموز

تو به صورت مبین «نظیری » را

که حقیقت بیان شود به رموز

شمارهٔ ۲۸۹

ببند دست و می از شیشه در گلویم ریز

که من به قول دف و چنگ نشکنم پرهیز

غبار بر می همچون زلال ننشیند

قضا ز بام به غربال گو بلا می بیز

ز هول صور سرافیل بی خبر مانیم

چو دامن تو بگیریم روز رستاخیز

ببخش جاذبه یی تا ز خود برون آییم

که نیست غیرگریبان چاک دست آویز

به دام و قید تو آییم و در تو نیست شدیم

که از کمند تو جز در تو نیست روی گریز

تو را به کشتن ما خجلت و محابا نیست

که هست گردن ما نرم و تیغ قهر تو نیز

کنون نیاز ریایی ما بر آتش نه

که سوی روضه نیاریم کاه دودانگیز

چگونه ساعد شیرین به گردن اندازد

جفاکشی که به گردن همی کشد شبدیز

«نظیری » از تو قدح برنبید تنگ شده

تو در کنار نمی گنجی از میان برخیز

شمارهٔ ۲۹۰

چرخ پرویز نیست آتش بیز

نه ممری درو نه جای گریز

شفقش خون مردم دانا

افقش ساغری ز خون لبریز

هر طرف می برد هراسانم

قهر مریخ با بلارک تیز

خبرم نیست تا کجا کشدم

نتوان کرد از قضا پرهیز

در خسک خانه های هندم سوخت

یاد صنعان و مکه و تبریز

به سلامت کسی نبرد ایمان

زین زمین سیاه کافرخیز

از مداین شناس و آثارش

حسن شیرین و عشرت پرویز

ظاهر از بیستون هنوز شود

شور فرهاد و شیهه شبدیز

از اقامت شدم گرانجان کو

طبل شب گیر و ناله شب خیز

برد قصب السبق ز من پیری

دیر بر رخش می زنم مهمیز

کار در دست ما «نظیری » نیست

با قضا نیست هم مجال ستیز

شمارهٔ ۲۹۱

غمم به عیش درآمیخت عشق رنگ آمیز

کنون نه هست غمم کند و نی نشاطم تیز

دلم به بام و در یار می رود هر دم

تو ای تن به زمین مانده در دلم آویز

دلم به غمزه جادووشی در افتادست

که با جهانش سر فتنه است و رستاخیز

به ذوق آن که دلش مایل وفا گردد

لبالب است دهانم ز حرف مهرانگیز

عروس، بی نسب آید به حجله داماد

قرار مهر گرانست اگرچه نیست جهیز

نویسم ار به صبا نامه می دود بلقیس

حریف جام جمم از که می کنم پرهیز

اگرچه شحنه ز مریخ تندخوی ترست

به ساز زهره خورد می «نظیری » شب خیز

شمارهٔ ۲۹۲

شوریده است آب و گل قالبم هنوز

دیوانه بیم می برد از مشربم هنوز

گه چهره می خراشم و گه جامه می درم

سودا نرفته است برون از تبم هنوز

صد بار عید آمد و آدینه ها گذشت

شنبه برون نمی رود از مکتبم هنوز

صبح نشور دم زد و من دم نمی زنم

ترسم به سر نیامده باشد شبم هنوز

هر صبح در سراغم و هر شام در رهم

اندیشه پی نبرده سوی مطلبم هنوز

با هرچه احتمال قبولست می کنم

تعیین نکرده پیر مغان منصبم هنوز

با آن که دعوت دو جهان می کنم چو نوح

در خانه بی رواج بود مذهبم هنوز

صد ره مسافر همه کس از سفر رسید

پیدا نمی شود اثر از یاربم هنوز

عشقم به لهو و لعب «نظیری » ز سر نرفت

افسانه خنده تلخ کند بر لبم هنوز

شمارهٔ ۲۹۳

دل ها همه به بوی گل آویختست باز

عیشی به طرف هر چمن انگیختست باز

شوق شراب و شاهدم افتاده در دماغ

سودا متاع بر سر هم ریختست باز

یادم ز خنده لب معشوق می دهد

گل بر جراحتم نمکی بیختست باز

دریاب کاین عبیر چه خوش بوی کرده اند

در باغ عطرها به هم آمیختست باز

از میکده به گشت چمن آمده نشاط

غم از چمن به مدرسه بگریختست باز

شیخان خرقه پوش خرابند ازین هوا

در دست ابر سبحه بگسیختست باز

دامان کوه گیر «نظیری » که از کمر

فرداست تیغ قهر برآهیختست باز

شمارهٔ ۲۹۴

سخن گویید با من کمتر امروز

که دارم دل به جای دیگر امروز

چنان سودا مزاجم را گرفته

که تلخم می نماید شکر امروز

چنان اشکم به خشک و تر رسیده

که چوبم می نسوزد آذر امروز

ز بس طوفان درو بامم گرفته

فراز بام می یابم در امروز

سمند عشق را زین برگرفتم

خرد را می نهم جل بر خر امروز

به کفر این صنم گر دین نبازم

نویسندم ملایک کافر امروز

دو یک می باختم عمری دوشش را

فکندم مهره را در ششدر امروز

درین عشرت که من جان می سپارم

نمی گرید به مرگم مادر امروز

به ظاهر دیده گر صورت پرستست

منم جان را به معنی رهبر امروز

اگر دوران خرد نظمم «نظیری »

کشد حسنش قلم در کشور امروز

شمارهٔ ۲۹۵

خمش ز لابه که طبعش مشوشست هنوز

شکر بخور مکن شعله سرکشست هنوز

تحملی که مزاجش به اعتدال آید

میان عفو و غضب در کشاکشست هنوز

بر آشنایی طفل من اعتمادی نیست

فرشته خوست ولی آسمان و شست هنوز

شبی به میکده اش برقع از جمال افتاد

قرابه آب فشان جام در غشست هنوز

مگر جراحت حرمان عشق بسیارست

که این شسکته خدنگی ز ترکشست هنوز

به یک دو زخم که خوردی ز حسن امن مباش

که در کمین گه ابرو کمان کشست هنوز

نجات نیست «نظیری » ز دهر بوقلمون

اگرچه ریخت گل، ایوان منقشست هنوز

شمارهٔ ۲۹۶

جام گیر اختر افتاده بر افلاک انداز

روح شو عاریت خاک سوی خاک انداز

دعوی عقل جز از عشق مشخص نشود

بحث کج را به در داور بی باک انداز

با چنین دیده آلوده تو را نتوان دید

دیده از خود ده و بر خود نظر پاک انداز

نقش موهوم مرا از دل من پاک بروب

بر در از خلوت خود ریزه خاشاک انداز

همه جا دام ز گیسوی تو انداخته اند

تو درین دشت عنان سر ده و فتراک انداز

هرکه را بدرقه آن لشکر مژگان باشد

گو همه بار به وادی خطرناک انداز

دیده آن که نظر جز به جمال تو کند

ناوک انداز بر آن دیده و چالاک انداز

حسن شوخ از در و دیوار نماید ناچار

باغبان گو سر پر عربده تاک انداز

آن که در پیرهن پاره یوسف بیند

گو نگاهی به سوی این جگر چاک انداز

دوست گانی به حریفان سحر خیز دهند

چاره علت مخمور به تریاک انداز

همت از ساغر لبریز «نظیری » خیزد

می خور و نقب به گنجینه امساک انداز

شمارهٔ ۲۹۷

سر برآور بر کله داران قباها تنگ ساز

روی بنما عاقل و دیوانه را یک رنگ ساز

شاه و درویش از دل و جان آرزومند تواند

گر نسازی با پلاس فقر با اورنگ ساز

خواست ایزد از دل سخت تو بنماید مثل

با خلیل خویش گفتا کعبه را از سنگ ساز

ما به کلی بر تو ملک دل مسلم داشتیم

حسن را بر تخت بنشان غمزه را سرهنگ ساز

با تو گستاخی است گفتن ترک بدخویی نمای

با دل خود گفته ایم آیینه را بی زنگ ساز

موج حرمان بین و در کشتی آزادی نشین

قهر دوران بین و عریانی سلاح جنگ ساز

یار اگر جوری کند بر جبهه طالع نگار

بخت اگر رحمی کند فهرست نام و ننگ ساز

صوفی و مطرب ز بانگت در خلاف افتاده اند

یا صداع کس مده یا ناله را آهنگ ساز

ما به ناخن تار و پود جسم از هم کنده ایم

خواه تار سبحه گردان خواه زلف چنگ ساز

نیست با آسودگی چندان «نظیری » لذتی

با لب پرخنده و با چشم پرنیرنگ ساز

شمارهٔ ۲۹۸

ذوق وجدان و نظر خالص شد و خامم هنوز

صاف شد می ها ولی من دردی آشامم هنوز

گوش و لب بر مژده دیدار و قاصد در سفر

خانه پر شادی و در راهست پیغامم هنوز

برنمی آید هلال عیدم از ابر امید

عمر رفت و همچو طفلان بر سر بامم هنوز

روز مولودم فلک محضر به فرزندی نوشت

بس که خوارم از پدر نشنیده کس نامم هنوز

سیر هفتاد و دو ملت کرده ام در طور عشق

کس نمی داند چه خواهد بود انجامم هنوز

مکر ابلیس و فریب دانه ام آمد بیاد

بارها گشتم ز قید آزاد و در دامم هنوز

از درون دوزخ ز بی تابی برون اندازدم

صدره از خامی به آتش رفتم و خامم هنوز

گرچه از صحت ز بدمستی برونم کرده اند

جرعه ای از رحم می ریزند در جامم هنوز

شکر اگر ردم «نظیری » تلخ بر طبعش نیم

می کند گاهی لبی شیرین به دشنامم هنوز

شمارهٔ ۲۹۹

پی تدارک تقصیر صبحدم برخیز

به بام میکده خورشید زد علم برخیز

گر از خمار سحرگاه سرگران شده‌ای

ز می عصا کن و از تکیه‌گاه غم برخیز

جماعتی گهر شب چراغ می طلبند

مگر نصیب تو گردد شبی تو هم برخیز

قبول زخم طلب خاصه مطیعانست

همین که بر تو کشیدند این رقم برخیز

حقیقت همه کس ثبت در جریده اوست

به سهو حرف نیفتاده از قلم برخیز

به سوی او چو روی گوش کن گران درتاز

به نزد او چو رسی لنگ کن قدم برخیز

قدح ز دست بلا ما مدام می نوشیم

تو کز لطیفه غم می کشی الم برخیز

تنک شراب هوایی به کوی عشق مگرد

ز پای زود درآیی ز جای کم برخیز

گره چو نافه «نظیری » ز نیم ما بر کار

تو همچو نکهت از آن زلف خم به خم برخیز

شمارهٔ ۳۰۰

فتاده ام به میان غم از کران برخیز

به تیر غمزه ابروی چون کمان برخیز

زمام خاطر من بسته تصرف تست

اگر قبول نداری به امتحان برخیز

ترانه ای نسرودیم بلبلانه که زاغ

صفیر زد که چمن گشت از خزان برخیز

پیاله می دهدم دور عمر و می گوید

که پیش از آن که نگردیده یی گران برخیز

بسیم ما و تو، گو نوبهار عالم را

گل از چمن برو و مرغ از آشیان برخیز

تو آفریده ز روحی ز جنس خاک نیی

به صدر جای تو شاید از آستان برخیز

شکار سخت بیفتاد از زمین برگیر

خدنگ راست برون رفت از کمان برخیز

ز معنی سخنی صد خطا برانگیزی

نیم حریف تو برخیز و بدگمان برخیز

شب دراز «نظیری » به یاد وی بگذشت

درو ز رفته بیابی مگر نشان برخیز

شمارهٔ ۳۰۱

نشست اختر پروین ز پرنیان برخیز

غبار کاهکشان رفت میکشان برخیز

ز مطرب ار نخلد گوش ابروان برتاب

ز ساقی ار نچمد جام سرگران برخیز

مبارک است سحر روی دوستان دیدن

به روی چنگ و صراحی و گلستان برخیز

چو شاخ گل پی عشرت پیاله برکف گیر

ز رشک کار تو گو رنگ از ارغوان برخیز

فروغ مل نبود چاک پیرهن بگشا

شمیم گل نوزد آستین فشان برخیز

چو خال در خم زلف نگار مسکن کن

چو زلف از بر آغوش دلستان برخیز

به دل درآی به کار و تن از برون بگذر

به جانشین بر جمع و خود از میان برخیز

چو حال خوش شود از کاینات دست افشان

چو وجد روی دهد از سر جهان برخیز

گران مباش «نظیری » به بزم رعنایان

به آستین بنشین وز آستان برخیز

شمارهٔ ۳۰۲

از طور صلح و عربده بیگانه ام هنوز

بر آتشی نتاخته پروانه ام هنوز

صد نیش تلخ خوردم و صدنوش خوشگوار

درد هزار مست به پیمانه ام هنوز

فریاد مطربان به سر خم فرو نشست

غوغای عام بر سر دیوانه ام هنوز

بس قلب ها بدل شد و بس کیش ها دگر

روی نیاز خلق به ویرانه ام هنوز

تا هست پیر دیر ره فیض بسته نیست

از کعبه می برند به بتخانه ام هنوز

اختر دلیل و صدق سبیل و قضا وکیل

دربند قال سبحه صد دانه ام هنوز

هرچند کو به کوی برندم به عاریت

آیین شهر و زینت کاشانه ام هنوز

تصنیف عشق و معنی ترکیب دیگرست

من شرح نکته یی ز صد افسانه ام هنوز

آشفتگی عقل به مستی برون برم

مردم گمان برند که فرزانه ام هنوز

بازم به بزم وصل «نظیری » چه می بری

در انفعال گریه مستانه ام هنوز

شمارهٔ ۳۰۳

مرد بی حوصله مردانه نگردد هرگز

خوف گرد دل دیوانه نگردد هرگز

عشق تا هست گرفتاری خاطر برجاست

بی تعلق دل دیوانه نگردد هرگز

قوت بلبل ز ریاح گل سیراب شود

که ز مستی ز پی دانه نگردد هرگز

قابل فیض بجز نیک سرشتان نشوند

خاک گل ناشده پیمانه نگردد هرگز

هرکه تایب زمی و مطرب و ساقی گردید

رویش از قبله میخانه نگردد هرگز

چشم مستش ز فغان و شغبم بیش غنود

خفته بیدار به افسانه نگردد هرگز

شادی از وحشت اگر زور رمد ترکش گیر

غم امین است که بیگانه نگردد هرگز

کار تو ساختن و پیشه من سوختن است

ذره در عرصه پروانه نگردد هرگز

دولت ملک بقا جوی «نظیری » که عزیز

کس به این مزرع ویرانه نگردد هرگز

شمارهٔ ۳۰۴

گر به دل خلوت نداری از جهانبانی گریز

ور مسلط نیستی بر خود زسلطانی گریز

فتنه دیو و پری را سر به جانت داده اند

اسم اعظم گر ندانی از سلیمانی گریز

بر نصیب دیگران باید نشستن بی نصیب

حسن حورا گر زند راهت ز رضوانی گریز

لحن خواهد شد شهیق و راح خواهد شد حمیم

لحن داودی گذار از راح ریحانی گریز

تا عزیز مصر گردی قبله اخوان شوی

از زلیخا مشربان چون ماه کنعانی گریز

لاابالی حکم ها راندن چرا بر زیردست؟

چند بی باکی به تنگ آیی به نادانی گریز

منصفی کردن خطر دارد، به جهل اقرار کن

چون ز دانایی به تنگ آیی به نادانی گریز

مصلحت از عقل برنا جو نه از نفس فضول

از شب ظلمت به سوی صبح نورانی گریز

تا به خوبی مأمن جمعیت دل ها شوی

چون شکنج زلف خوبان در پریشانی گریز

بر فلک خواهی برآیی از عنان کس را مران

گوی میدان ارادت شو ز چوگانی گریز

تا نشان از حسن و قبح صورت خویشت دهند

در پناه آینه طبعان روحانی گریز

از مسلمانان «نظیری » شد مسلمانان خراب

زین مسلمانان برآی و در مسلمانی گریز

شمارهٔ ۳۰۵

سوی صحرای حقیقت برد عشقم از هوس

مست می گشتم به قصد صید و می راندم فرس

چون به فرمان پیر گشتم غالب آمد شوق دوست

از خیالش رفته رفته عشق شد میل و هوس

تا به دشمن در نزاعی کار تو با خشم تست

چون شوی عاجز به فریادت رسد فریادرس

چشم نرگس در کمین و تیغ سوسن بر کف است

می گریزم از چمن چون دزد از دست عسس

ما به این کاسه دیار آورده بودیم انگبین

دست و پای مور بودیم و پر و بال مگس

آب سیمای جوانی رفت و جسم زار ماند

سیل نوروزی گذشت و ماند باقی خار و خس

اینقدر دم را که میزان و حسابی در رهست

یک زمان کارست اگر خواهی که بشماری نفس

عشق آمد کرد بیرون هرکه را در خانه دید

خود پرستار «نظیری » ماند و دیگر هیچ کس

شمارهٔ ۳۰۶

ناله اصحاب مسجد نیست بی فریادرس

تا مؤذن می شود بیدار می خوابد عسس

ساجدان را تن ز نقصان وظایف کاسته

بر زمین چسبیده اند از ضعف روزی چون مگس

گرسنه چشمان بر انجم چشم حسرت دوخته

صبح از قرصی که دارد برنمی آرد نفس

بر خروش سینه لرزان همچو بر سیلاب موج

بر سرشک دیده غلطان همچو بر گرداب خس

دامنت زاری کنان خواهند گیرند این گروه

لیک نتوانند بردارند دست از پیش و پس

بر امید آب و دانه تا به کی داری اسیر

یا بکش این عاجزان را یا برون آر از قفس

تو به تخت مصر پیراهن فشانی بر صبا

قحطیان را روح می پرد به آواز جرس

پرده این سور واین شیون به هم نزدیک نیست

مفلسان از درد می گویند و منعم از هوس

چاره‌ای خواهد «نظیری » بهر این بیچارگان

دارد از احسان میرزا شادمان این ملتمس

شمارهٔ ۳۰۷

کسی به مشک نگفتست کم کن از انفاس

که از دم خوش تو خسته می شود کناس

خدا به لفظ کنی کاینات می سازد

نمی توان ز ستایش قصور کرد قیاس

تعرضی که نماید به نکته های حکیم

خیال کوته جاهل نمی کند احساس

وگر ز معنی و لفظیش وحشت افزاید

به اصطلاح حقیقت ندارد استیناس

نه اجر اوست که دل بر جفاش خیره کند

کریم خاطر محتاج را چه دارد پاس

اگر به مصلحتی کسر نفس باید کرد

ز نقص نیست که از سرب بشکند الماس

مرا به مستی دایم قصاص نتوان کرد

می مدام کند لطف ساقیم در کاس

محیط اگر همه گوهر کند به دامن ابر

هنوز در خور احسان ابر نیست سپاس

مباش رنجه «نظیری » ز طعن تلخ حسود

که هست خشکی و تیزی خار از افلاس

شمارهٔ ۳۰۸

گشود ابر بغل بر چمن سپاس سپاس

ز زیر پرده برآمد عروس خوش انفاس

کنار دشت و چمن شد پر از کرامت ابر

هزار شکر که عالم برآمد از افلاس

کنون چو مهره طاسست پر نگار زمین

پریر اگرچه چمن بود ساده چون ته طاس

سحاب غوطه به دریا همی زند هر دم

تفرجیست که زاهد فتاده در وسواس

کسی به ساقی بدمست ما نمی گوید

که می همه به زمین ریخت کج مگردان کاس

بیا که دامن سرو و گلی به دست آریم

همین که فرش گیاه هست گو مباش پلاس

به جود ابر برقصیم و زیر پای کنیم

سخاوتی که بود بسته شمار و قیاس

ز مال و مملکتش پاس و امن برخیزد

شهی که خاطر دوریش را ندارد پاس

سؤال فیض «نظیری » ز کوه و صحرا کن

که بوی خیر نمی آید از رواق و اساس

شمارهٔ ۳۰۹

اکسیر حسن در نظر پارسا شناس

اقبال اهل دل ز قبول خدا شناس

گر عکس روی خویش در آیینه دیده ای

توحید شیخ و شرک برهمن بجا شناس

اسرار عشق گل به سر دار می کند

کیفیت هواش ز نشو و نما شناس

خصم است باغ، دیده معنی شناس را

گل را به آشنایی باد صبا شناس

سلطان مال خواه گدای رعیت است

درویش بی سؤال به از پادشا شناس

گاهی شود کش از در دل ها طلب کنند

خاصان شاه را به لباس گدا شناس

سر از قدوم عاجز و درویش بر مدار

ظل فقیر سایه بال هما شناس

از میکده همین که برونت می کنند

ممنون عاطفت شو و محض عطا شناس

دانی نعیم و حور «نظیری » به نقد چیست

وجه معاش و خادمه مدعا شناس

شمارهٔ ۳۱۰

شورش عشق از دل شیدا مپرس

حال ما می بین و کار ما مپرس

عشق بازی چیست؟ جهد بی مراد

راه عنقا پوی و از عنقا مپرس

اهل حیرت را خبر از وصل نیست

غرقه را از گوهر دریا مپرس

عشق آزادت به تعلیمی کند

مصلحت از عقل کارافزا مپرس

چشم بینایان پریشان بین بود

ره ز کوران پرس وز بینا مپرس

گفتی از بهر چه سلطانت کشد

ذوقم از دزدیست از کالا مپرس

می کشد پنهان و می پوشد کبود

از فریب نرگس شهلا مپرس

نعره خونبار صدیقان ازوست

از جراحت های استغنا مپرس

بر زیان خود «نظیری » عاشق است

خواجه از وی حیله سودا مپرس

شمارهٔ ۳۱۱

فصلی چنین گذشت و سحابی ندید کس

بر کشت تشنه یی نم آبی ندید کس

باران گریه ای نفشاند ابر دیده ای

برق میی و رعد ربابی ندید کس

چندان که وحش و طیر فکندیم در کمند

صیدی کز آن کنیم کبابی ندید کس

روی زمین کم آب تر از روی مفلس است

جز چشم تر، پر آب حبابی ندید کس

آب رخی کز اختر برگشته مانده بود

رفت آن چنان که موج سرابی ندید کس

آفت چنان رسید که آهی نزد دلی

غفلت چنان گرفت که خوابی ندید کس

بس عاقلانه فرق به زانو فروختیم

فالی به قرعه ای و کتابی ندید کس

احرار را به قدر هنر زخم می زنند

چون تیر چرخ راست حسابی ندید کس

گویا به جیب خویش «نظیری » تو عاشقی

دست تو را به طرف نقابی ندید کس

شمارهٔ ۳۱۲

به امید توام خرسند ازین پس

نخواهم گشت حاجتمند ازین پس

به بهتان گناهم سوخت دشمن

به عصیانم نمی سوزند ازین پس

اگر در دل ملالی یابم از تو

نخواهم تن به ناخن کند ازین پس

دلم از خانمان برکنده عشقت

ندارم مهر بر فرزند ازین پس

به بند نیستی دیدم دهانت

به هستی نیستم دربند ازین پس

بر از آغوش شمشادت گرفتم

ز صرصر نشکنم پیوند ازین پس

کنون خوش وقت باید بود با هم

که داند زندگی تا چند ازین پس

به تعلیم خردمندان نبودم

بسم نابخردان را پند ازین پس

شکر در مصر ارزان شد «نظیری »

به کنعان می فرستم قند ازین پس

شمارهٔ ۳۱۳

از نیاز و طاعتم مقصود دیدارست و بس

چون شود روز قیامت با توام کارست و بس

بس کمر در خدمت گبر و برهمن بسته ام

این که می سازم ردا و خرقه زنارست و بس

نکته ای از دوست بر خاطر گران آورده ام

هرکه از گلزار می آید گلش بارست و بس

دیده بهر ابتلا صد جا فریبم می دهد

گرد دل هرچند می گردم همین یارست و بس

تا به گردن شیخ در قرض نماز و روزه است

گر به تحقیقش ببینی ریش و دستارست و بس

جذبه خاص عنایت کی دلیل ما شود

دستگیر ما ضعیفان ناله زارست و بس

نه دم صوفی صفا بخشد نه راز خلوتی

روشنی دل ز فیض چشم بیدارست و بس

یوسف از بیع «نظیری » رفته بیرون بارها

در همه بازار قلاشی خریدارست و بس

شمارهٔ ۳۱۴

ما به دل شادیم از باغ و بهار ما مپرس

در جهان عشق زادیم از دیار ما مپرس

دوش در یک بزم با او تا سحر می خورده ایم

نرگس مخمور او بین وز خمار ما مپرس

هر شکایت بود از فرقت به خلوت گفته شد

از تلافی های بخت حق گذار ما مپرس

وقت ما آیینه رخساره معشوق ماست

حسن روی او نگر از روزگار ما مپرس

چشم گریان آوریم و جان پر حسرت بریم

گو کس از آغاز و از انجام کار ما مپرس

در خلاص امتحان صدبار آتش دیده ایم

نقد دارالضرب عشقیم از عیار ما مپرس

ما ضعیفان قصد منزلگاه عنقا کرده ایم

از هزار ما یکی ماند شمار ما مپرس

فضل او چون ما بسی را بی سبب بخشیده است

باعث آمرزش آمرزگار ما مپرس

قصه ما را «نظیری » نیست هرگز انتها

بحر بی پایان عشقیم از کنار ما مپرس

شمارهٔ ۳۱۵

بگو به دیر خرابات السلام و مترس

به جام و مغبچه در باز ننگ و نام و مترس

حضور وقت در آمیزش محبانست

کمرگشای و لبالب بنوش جام و مترس

رمیدگی حریف از حجاب هشیاریست

به مستی افت و درانداز حرف کام و مترس

به دست دامن توفیق دیر می آید

گهی که دست دهد کار کن تمام و مترس

طرب چو رو به کس آورد برنمی گردد

نقاب زهره بکش از فراز بام و مترس

گرت هواست که با ننگ و نام عیش کنی

به جوع و صمت ریایی نما قیام و مترس

به یک دو چله که تسخیر ابلهان کردی

دگر ز گوشه خلوت برون خرام و مترس

به هر مقام که خواهند خامشت یابند

هوای اوج دگر کن از آن مقام و مترس

همین که خرقه تزویر و شید پوشیدی

جوال شعبده پر ساز از عوام و مترس

شود که دامن حالیت هم به دست افتد

به زلف چنگ بزن چنگ اعتصام و مترس

ببین به شست که دولت نگین جم انداخت

بگستران به امیدی همای دام و مترس

سروش عیش «نظیری » ز راه عشاق است

رو از پیمبر نی گوش کن پیام و مترس

شمارهٔ ۳۱۶

خسته را فاتحه‌ای از لب خندان تو بس

تشنه را مژده‌ای از چشمه حیوان تو بس

بهر در شور شر افتادن سودازدگان

هر سحر شورشی از زلف پریشان تو بس

ما ننالیم که حسن تو به ما کام نداد

دست حسن تو ازین ظلم به دامان تو بس

شاهد دولت ما بی سر و سامانی چند

این که فیروز نرفتیم ز میدان تو بس

قصه بسیار شد از بهر قبول سخنم

اثر چاشنیی از نمک خوان تو بس

عطش بادیه و جوع بیابان دارم

جرعه زمزمی از چاه زنخدان تو بس

جام پر نوش شکوه تو رقیب تو بس است

پرده بردار حیای تو نگهبان تو بس

خواب ما طاعت شب بستر ما سجادست

صبحدم قبله ما چاک گریبان تو بس

بر تو حسن سخن امروز «نظیری » ختم است

هرکه برهان طلبد قول تو برهان تو بس

شمارهٔ ۳۱۷

ای که نامه می‌نویسی سوی من فرمان نویس

خدمتی کز دست می‌آید مرا بر جان نویس

دوستان تا نامه واکردن پریشان می‌شوند

لطف فرما هرکسی را نام بر عنوان نویس

چند عرض آبرومندی به نام کشوری

در سر نامه نمی گنجیم بر پایان نویس

گرد جور خویش و پیمان درست ما بگرد

هرکجا در جور نقصی هست بر پیمان نویس

گر در آیینه نمی خواهی که بینی مثل خویش

آیتی از رشک و عنبر بر مه تابان نویس

گرمی سودای ما تا هست این بازار هست

چشم من افشانگرست و روی تو ریحان نویس

کلک روح افزای را در پرسش در رنجه ساز

یعنی از بهر «نظیری» نسخه درمان نویس

شمارهٔ ۳۱۸

صبح شد راه شهر و برزن پرس

باده بستان و مصرف از من پرس

گردن شیشه گیر و غبغب جام

از حریفان سراغ گلشن پرس

حوری از لولیان شهر بخواه

نرخش از شاهدان هم فن پرس

نه ادب را مجال و یارا ده

نه حیا را مقام و مسکن پرس

عمل عاصیان کن و پس از آن

نقض میعاد از برهمن پرس

حشر اموات خاک تحقیق است

این خبر را از بهار و بهمن پرس

در چمن حشر نیستان کردند

راز خاک از زبان سوسن پرس

اجر مستی عمای نرگس دان

جرم تیزی ز خار الکن پرس

عمرها عیب دوستان گفتی

وصف خود ساعتی ز دشمن پرس

سخن راست صادقان گویند

گر «نظیری » نگوید از من پرس

شمارهٔ ۳۱۹

دست کسی نبسته و افسون نکرده کس

هستی تمام برده و محزون نکرده کس

تلخی به خنده گفته و باطل نکرده خیر

نوشی به قهر داده و ممنون نکرده کس

رنجور آن نگاهم و محتاج آن لبم

مارم به جان گزیده و افسون نکرده کس

در جلوه گاه وصل تو از بس هجوم رشک

یوسف به چه فتاده و بیرون نکرده کس

احیای قبر ما که به کوی تو می کنند

عیسی به دار مانده و مدفون نکرده کس

جام شراب عیش حریفان لبالبست

بی غصه در پیاله ما خون نکرده کس

صد قرن بر محبت لیلی گذشته است

بیداد بر قبله مجنون نکرده کس

اعراض از کلام «نظیری » چه می کنی

انکار نخل قامت موزون نکرده کس

شمارهٔ ۳۲۰

با حکمت ایستاده‌ام اینم پناه بس

با عفوت این گنه که ندارم گناه بس

حسنت که خط نوشت به خونم درنگ چیست

یک مؤمن و دو کافر هندو گواه بس

هرچند از دلم غم دیرینه پرسش است

مکتوب تو فراق تو را عذرخواه بس

تعویذ چشم زخم وصال تو هجر تست

نقصان ماه حرز تمامی ماه بس

گو کوکب براق سواران در ابر باش

در تیره شب دلیل رهم برق آه بس

بادم که نور دیده یعقوب می برم

از مصر بوی پیرهنم زاد راه بس

صد خاندان ز آه ضعیفی تبه شود

روز سپید را دم شاه سیاه بس

دیوانگان ز ماه نو آشفته می شوند

شور مراست جلوه پر کلاه بس

حیف آیدم که آن خم ابرو ترش شود

بهر نظارگی تو ضبط نگاه بس

امید هست سود و زیان سربسر شود

سرمایه ام خجالت تقصرگاه بس

آوردن شفیع «نظیری » خیانت است

امید بنده بر کرم پادشاه بس

شمارهٔ ۳۲۱

تو عیش و ناز مرا از امیدواری پرس

ذلیل دوست شو و قدر من ز خواری پرس

به ذوق من نرسی زین جراحتی که تو راست

نشان لذتم از زخم های کاری پرس

ز فکر دوست سر پر غرور را چه خبر

ز رند بی سر و پا ذوق دوستداری پرس

نگاهداری خود شرط هوشمندان است

بیا به زمره مستان و رسم یاری پرس

امیدوار عطا در بهشت مغفرتست

ز لاابالی اجر گناه کاری پرس

چو مه به نیستی از دوست هست می گردم

ز من سعادت بیماری و نزاری پرس

سراغ راه ضعیفان درست تر گویند

ز دف مپرس به سیلی، ز نی به زاری پرس

به کام من نرسد چاشنی عزت او

ز من عیار فقیری و خاکساری پرس

رموز مل ز «نظیری » شنو که مست شده

کرشمه‌های گل از بلبل بهاری پرس

شمارهٔ ۳۲۲

تو کودکی به بزرگان زبان درازی بس

به صید شیردلان قصد شاهبازی بس

برای قبله اسلام کعبه ساخته اند

نیاز خاک سر کوی خانه سازی بس

ز شهر گرد به یک تاختن برآوردی

ز رخش جور فرود آی تاکتازی بس

تو خوب رو به هر آلایشی قبول دلی

مساز جامه نمازی، رخ نمازی بس

به روی معجزه خال مجاهدی که تو راست

برای کشتن اهل فرنگ غازی بس

چنان برد دل محمود چشم هندویت

که با ایاز بگوید دگر ایازی بس

قد چو چنگ نگویم که در کنارم گیر

به نغمه ای که ز دورم همی نوازی بس

نیاز، شیوه ما عاجزان محتاج است

تو را که حسن و جمالست بی نیازی بس

نقاب طلعت خورشید چند خواهی بود

شبا! تو زلف نگارم نیی درازی بس

چو صبح بر مه و انجم خلاف می گرم

همین که خصم شود پست سرفرازی بس

ز کج قمار «نظیری » به راستی نبری

به کم زنان دغاباز پاکبازی بس

شمارهٔ ۳۲۳

به اختیار تو در باختم ارادت خویش

کنون به لطف تو مستغنیم من درویش

نمی توان دل یک ذره بی جراحت یافت

ز ابروی تو که تیری خطا نکرد از کیش

ز صد هزار یکی با تو ره به سر نبریم

تو لاابالی و خودرای و ما صلاح اندیش

به غمزه گو به تأمل قیامت انگیزد

هنوز می چکدش خون خلقی از سر نیش

کرشمه ات که بجز داغ بر جگر ننهد

غنیمت است که گاهی بخاردم دل ریش

ز تن چگونه به راحت برون رود جانم

خیال گردش چشمت نمی رود از پیش

ز چاشنی و حلاوت نمی کنم سیرم

غمت که هست کم او فزون‌تر از هر بیش

همین که رای تو دیدم، پی تو گردیدم

ز شوق عشق تو غافل شدم ز مذهب و کیش

دگر نماند سر خانمان «نظیری» را

که آشنای تو بیگانه می‌شود از خویش

شمارهٔ ۳۲۴

دهر پرفتنه و شورست ز چشم سیهش

داری از چشم بد خلق خدایا نگهش

هرکه را باعث عصیان و خطا عشق شود

ملک از رشک بسوزد که نویسد گنهش

پر مگو خواجه که عشرتگه ما روشن ازوست

همه جا هست، ولی در همه دل نیست رهش

دل هرکس که درین غمکده صحرا گردد

ناگهان یوسف کنعان به در آید ز چهش

رشک بر کودک لشکر شکن ما دارد

پادشه زاده که هستند ز خاصان سپهش

ملک چین با بت و بتخانه به یغما ببرد

گر کله گوشه به یغما شکند پادشهش

اجر بیداری چل ساله نثاریست قلیل

روز گردید شب ما ز مه چاردهش

ماه نو کرده ز افلاس تهی پهلو را

ناز بر اوج هوا سوده چو پر کلهش

عجب ار در دل ویران «نظیری » گنجد

کوه را تاب نباشد که شود جلوه‌گهش

شمارهٔ ۳۲۵

یارب آن سرو که پرورده ای از اشک منش

آفت صرصر بیگانه ببر از چمنش

خاتم لعل سلیمانی او باز آورد

پیش از آن دم که برد آب و صفا اهرمنش

عشق شوریدگیم می طلبد می ترسم

که پریشان کند این خواب پریشان ز منش

شهر برهم خورد ار باد به زلفش گذرد

که کمینگاه صد آشوب بود هر شکنش

رسن زلف چو در چاه ذقن آویزد

ابله آنست که در چه نرود از رسنش

پارسایی که به سوداش دل از دست دهد

گر فرشتست که باشد خطر از خویشتنش

دهر از افسانه و افسون لبش پر شده است

گرچه دانم نبرد ره به دهانش سخنش

چون سحر پرده اغیار بدرم تا چند

همچو گل شب به هوا پاره کند پیرهنش

عشق بی آتش و بی دود همه سوختن است

عاشق آن نیست که خود داغ نهد بر بدنش

تندرستیم و ز رنجوری خود در تابیم

هرکه را رو دهد این عارضه بستر فکنش

به امیدی که غزل های «نظیری » خوانی

بالد از شوق تو چون غنچه زبان در دهنش

شمارهٔ ۳۲۶

در بغل مصحف و سجاده تقوا بر دوش

برد از مدرسه ام مغبچه باده فروش

در نماز از صف اصحاب برونم آورد

بر زبان نیت و تکبیر مؤذن در گوش

هم در احرام ز سوداش به سر مانده دو دست

هم به نیت ز تماشاش زبان گشته خموش

هر دو از زمره اسلام روان گردیدیم

او به من عشوه کنان من ز پیش طعنه نیوش

گاه گفتی به سرین نکته که هان تیز بده

گه فکندی به قفا بوسه که هین تیز بنوش

مست و واله به خرابات مغانم آورد

وز حریفان خرابات برآورد خروش

صنم آراسته کردند و قدح در دادند

گرم گردید ز من زمزمه نوشانوش

رد اسلام و ورع برهمنم تلقین کرد

با بتان روی به روی و به مغان دوش به دوش

آن چه آیات و حکم بود ببرد از یادم

وان چه ابیات و غزل بود قوی ساخت به هوش

عمرها مطرب و میخانه پرستی کردم

ناگهم خورد به گوش از قدح باده سروش

کاین چه مستی و غرورست به طاعت بگرای

وین چه نااهلی و دوریست به خدمت می کوش

زین صدا رفتم از آهنگ مقامات به در

زین ندا آمدم از باده طامات به هوش

بردم از کوی حریفان به سوی زاویه رخت

کردم از نشئه تحقیق به علیین جوش

تا برون آمدم از عالم فردانیت

خود خراباتی و خود زاهد و خود باده فروش

قصه عاشق دیوانه «نظیری » دگرست

عاشقان را ز چنین رو نپسندند خموش

شمارهٔ ۳۲۷

از خوی کریم تو گنه گشت فراموش

شرمنده نماندیم زهی عفو خطاپوش

دل راه تو پویید و نهد بر سر و جان پای

جان دست تو بوسید و زند بر دل و دین دوش

جز بر تو نخوانم که ندرد ورقم بخت

جز از تو نپرسم که نتابد فلکم گوش

گویا سخن عشق تو شد قوت خردها

کاندم که کنم وصف تو در دام فتد هوش

من خود شوم از هر سخن خویش پشیمان

وین قوم به من هیچ نگویند که خاموش

پختیم رنگ و ریشه و لذت نگرفتیم

زین خام حریفان که ندارند به هم جوش

گردد دو جهان هیچ چو با هم بنشینند

سلطان قلندروش و ابدال نمدپوش

از رفتن دوران هنردوست یتیمم

نتوان پدر از سر شده را گفت که مخروش

هرچند به عشرت گذرد فرصت پیری

ایام جوانی نتوان کرد فراموش

افسرده تر از صبح خمار شب دوشم

امروز که بر دوش برندم ز می دوش

بنشین به خود ار خوش شودت وقت «نظیری »

یوسف که خری مفت به قلب دو سه مفروش

شمارهٔ ۳۲۸

بزم خالی می شود مطرب خموش

ساقیا جامی بده جامی بنوش

تلخی از میگون لبان در کام ریز

نیم مستم از شراب نیم جوش

در دم آخر گران تر ده قدح

تا برندم مست از مجلس بدوش

دل به بدخویی نمی آید به دست

لطف و حسنت هست، در خوبی بکوش

گر گره بگشایی از بند قبا

خار گردد گل به جیب گل فروش

غمزه صد جا پرده دل می درد

تو خوشی می گوی و پندی می نیوش

تو درم بگشای، هرکس خوب نیست

پرده گو بر روی نازیبا بپوش

هیچ می دانی که در صحرا و باغ

تا سحر از غیب می آید سروش

خار و گل در جوش و ما شب خفته ایم

ناطقان خاموش و گنگان در خروش

صد چو بلبل مست دستانت شود

گر برآری پنبه همچون گل ز گوش

در غمم گفتی «نظیری » را چه رفت

هقل هوش و هقل هوش و هقل و هوش

شمارهٔ ۳۲۹

داشتم از درد جدایی خروش

دل چو تو را یافت زبان شد خموش

غم نخوردم غایب من حاضر است

مژده دل می رسد از لب به گوش

گر نرسد بوی تو هر صبحدم

تا سحر حشر نیایم به هوش

هر که هوای تو به جنت برد

ساعد حورا شودش بار دوش

گر به قدح زهر هلاهل کنند

شهد شود چون تو بگویی بنوش

لعل تو افکند دلم را ز چشم

کعبه به جامی نخرد می فروش

از اثر گریه چون لعل ما

خون به دل سنگ درآید به جوش

بر نگه غیر سپندی بسوز

یا به رخ خویش نقابی بپوش

عشق ز پندار و گمان برترست

تا رمقی هست «نظیری » بکوش

شمارهٔ ۳۳۰

غیرتم بانگ زد که: دور او باش

عشقم آهسته گفت: باش و مباش

غمزه درباخت خوش، کزین نااهل

گردد اسرارهای پنهان فاش

از پس پرده سر برون آورد

یار لولی وش حریف تراش

غنج و نازش ز راه چشمم داد

داروی بیهشی به عقل معاش

عقل و فهم و خرد به یغما برد

رفت پاکیزه خانه را فراش

مفلسم کرد و در عتاب آمد

چه کند آفتاب با خفاش

شاهد شه شناس شحنه فریب

درنگنجد به پهلوی قلاش

آه و واحسرتا برآوردم

گفت بنشین و پر گلو مخراش

می نهی لب به عیش بر لب ما

چو گلت پخته می شود در داش

گفتمش: این درنگ و مهلت چیست

تا چه بر گل نویسدم نقاش

گفت: رو هرچه آرزو داری

تا به مردن به فکر آن می باش

ره برگشتنم «نظیری » نیست

به کجا می روم، بدانم کاش

شمارهٔ ۳۳۱

حیاتی در گذر دارم چه پرسی بود و نابودش

متاع روی در نقصان چه سامان آید از سودش

سرم شوریدگی دارد ندانم چیست سودایش

دلم آوارگی جوید ندانم چیست مقصودش

ز اظهار محبت در زبان خلق افتادم

چو محتاجی که گنجی یابد و ظاهر کند زودش

نگاری تندخو دارم قمر هیکل فلک شیوه

به هرکس بد کند خاطر نباشد روی بهبودش

مزاج نازکی دارد که بهر هیچ می رنجد

چو رنجید از کسی نتوان به صد جان کرد خوشنودش

عیار صدق من گردد به می خوردن بر او ظاهر

بیار آتش که می سازم مشامی تازه از عودش

در اول با همه بیگانگی خواند و قبولم کرد

نخواهم بعد چندین آشنایی گشت مردودش

دل آزرده ام از خنده اش آزرده تر گردد

جراحت بیش می سوزد چو می سازی نمک سودش

«نظیری » را به مجلس بردم امروز و غلط کردم

مرا رسوای عالم کرد چشم گریه‌آلودش

شمارهٔ ۳۳۲

از فراق یار ناخشنود خویش

روی در نابود بینم بود خویش

بس که در سودا به شوق افتاده ام

از زیان خود ندانم سود خویش

خوبی او شد پدید از چشم من

سوختم بر آتش خود عود خویش

گر برآید از نمد آیینه ام

زشتی خویشم کند مردود خویش

از خطایم مغز جانم سوخته

سخت می ترسم ز آه و دود خویش

خاک معبدها رسانیدم به آب

از رخ زرد زمین فرسود خویش

وز گنهکاری ندیدم هیچگه

برکنار این فرق خاک آلود خویش

زنده زان مانم که یابم بوی وصل

از فراق عاقبت محمود خویش

روز فیروزی «نظیری » در پی است

دیده ام در اختر مسعود خویش

شمارهٔ ۳۳۳

هرجا که بود روز خوش و روزگار خوش

آمد به این دیار که باد این دیار خوش

هر جنس خوش که ابر و زمین صرفه کرده بود

شد صرف این بهار که باد این بهار خوش

دارم درین دیار مغان شیوه دلبری

بی خود خوش و میانه خوش و هوشیار خوش

چون پیک نوبهار درآید به بوستان

از در درآید و کشمکش در کنار خوش

دستار افکند خم کاکل پراکند

کاین است وضع صحبت و زینسان نگار خوش

شاد و شکفته مطرب و ساغر طلب کند

یک سو نهد حجاب و درآید به کار خوش

هرگه کند شتاب به رفتن که دیر شد

تسکین دهم دلش که سکون و قرار خوش

تا دم زند که روز چه رفت وز هفته چند

نگذارمش شمار، که نبود شمار خوش

او در وداع و من به جزع کز می و بهار

رطلی سه چار مانده و روزی سه چار خوش

ساغر کنم لبالب و گویم سبک بنوش

در موسم بهار نباشد خمار خوش

چندان که گویمش گذران است عمر باش

گوید صبا روانه به و گل سوار خوش

کاری به لابه پیش «نظیری » نمی رود

باشد به او گذاشتن اختیار خوش

شمارهٔ ۳۳۴

ساقی بیار جام می خوشگوار پیش

تا بعد ازین چه آوردم روزگار پیش

راهم قضا به طرفه فضایی فکنده است

خوف سوار در پی و گرد شکار پیش

من در میان لجه خونین فتاده ام

گو دیگری قدم ننهد از کنار پیش

بعد از هزار سعی که بر در رهم دهند

آرند یک بهانه به صد انتظار پیش

گیرم که باغبان قفسم بشکند چه سود

گل در حجاب گلبن و صد نیش خار پیش

ساقی دل از تأسف دورم ملول شد

پیش آر مستیی که نیارد خمار پیش

از گفتگوی موعظه گویان دلم گرفت

هرگز نیامدست مرا هوشیار پیش

رود مغان و درد صراحی سرود شعر

هرگز جز این نبوده مرا فکر و کار پیش

دیگر چه اجر طاعت ازین خوب تر دهند

جام شراب در کف و روی نگار پیش

ما از قضا به قسمت امروز راضییم

گر هست ساعتی به ازین گو بیار پیش

گر چون نبیت معجزه در آستین نهند

دست از پی سؤال «نظیری » مدار پیش

شمارهٔ ۳۳۵

گر جهان کشته بیداد شود برگذرش

از تکبر به سوی خلق نیفتد نظرش

به قفا رو نکند بهر تسلای دلی

گرچه یک شهر به فریاد رود بر اثرش

هرکه را فتنه او برد به یک بار ببرد

هیچ کس باز نیابد که بگوید خبرش

به سر و مال اسیرانش امان می خواهند

کس نگوید که مروت نبود این قدرش

بس که از جنگ و پشیمانی او می ترسند

مفت گویان نفروشند نصیحت به زرش

لؤلوی دیده مردم به خزف نشمارد

لیک خواهد که بریزند به دامن گهرش

هرکه را شهرت سودای زلیخا باشد

ماه گل پیرهن آرند همه از سفرش

مژده کام به ما داد دهانش ز اول

کس چه داند که همه هیچ بود چون کمرش

بخت ما را که مه چارده در ابر بود

نکند جز به غلط ناله خروس سحرش

آن هما کز نظر همت ما برمی خاست

بود با نام تو آموخته کندیم پرش

وان تذروی که دم از فرط محبت می زد

بود از سرو تو آویخته دادیم سرش

هرچه نیکوست نو و کهنه «نظیری » نیکوست

خشک سازیم رطب چون نفروشیم ترش

شمارهٔ ۳۳۶

آن که غایب از نظر گردید درمی‌یابمش

هرگه از خود بی‌خبر گردم خبر می‌یابمش

جلوه سرو و فریب نرگسم دل می‌برد

سوی بُستان می‌روم کآنجا اثر می‌یابمش

گوییا شرط وفاداری به سر خواهد رساند

بیشتر حاضر به هنگام خطر می‌یابمش

چون توانم غافل از مژگان خونریزش شدن

من که دایم بر سر رگ نیشتر می‌یابمش

هیچ نتوانم سر از فرمان او برتافتن

کز رگ گردن به خود نزدیک‌تر می‌یابمش

هیبت شام فراق او نرفتست از دلم

روز فیروز که آید از سحر می‌یابمش

در جوانی معتکف گشتم به پیری کوچه‌گرد

آنچه در خلوت ندیدم در گذر می‌یابمش

گوییا طول امل‌های «نظیری» کم شده

اندکی در چشم مردم مختصر می‌یابمش

شمارهٔ ۳۳۷

خرامان آمد از می در سر آتش

چو او آمد درآمد از در آتش

بنفشه کرده خندان بر بناگوش

چو بر طرف کله نیلوفر آتش

ز رنگ آمیزی آن زلف و رخسار

سمندر کرده از خاکستر آتش

لبش افروخته از خنده مجمر

ز عشقش سوخته عود تر آتش

ز هر سو هندوی آتش پرستی

به گرد عارضش رقصان بر آتش

برو پروانه جان افشان و از رشک

فشاند شمع هر دم بر سر آتش

اگر آن بت خلیل الله بسوزد

برد بهر خوش آمد آزر آتش

گر انکار آورد، آن لب عجب نیست

که روح الله زند در ما در آتش

اگر دوزخ به آن لب برفروزند

گل و ریحان شود بر کافر آتش

به جنت سوز عشقش گر نباشد

شود بر مؤمن آب کوثر آتش

«نظیری » کام دل از سوختن جوی

شود پروانه را بال و پر آتش

شمارهٔ ۳۳۸

به سینه گریه گره شد نقاب برتر کش

دل کباب مرا زآتش درون برکش

نوشتم آن چه ز دل بر زبان من دادی

به سهو اگر رقمی کرده ام قلم درکش

برون خرام و بیارای بزم و خوش بنشین

غزل سرای و گریبان گشای و ساغرکش

به نیم عشوه مسیح از فلک به زیر آور

تو باش ساقی و جام از کف سکندر کش

ترانه گو به من و گریه عقیقی بین

پیاله ده به من و کیمیایی احمر کش

ستاره کس شمرد با حدیث من هیهات

خزف بریز و ترازو بیار و گوهر کش

به بردباری من بین و داو برهم زن

به نقش طالع من بین و خط بر اختر کش

چو غم حواله کند آسمان قضا گوید

رقم به نام «نظیری » دل توانگر کش

شمارهٔ ۳۳۹

بر کس نمانده سنگم زد و چشم شوخ و شنگش

سخنم گران به طبعش خردم سبک به سنگش

نظرم درو معطل خبرم درو مأول

نه تصورش به شکلش نه حکایتش به رنگش

به کرشمه های ابرو خبرم دهد وگرنه

سخنش به حیله یابد اثر از دهان تنگش

چو به خانه دیر ماند همه اهل شهر کورش

چو به کوچه زود آید همه خلق کوی لنگش

نشود که خصم باشد دل مهربان مؤمن

به بتی که دوست دارد دل کافر فرنگش

مژه چون صف مهاجر همه معجز و کرامت

دل ما چو فرق منکر شده پایمال خنگش

به مصاف چون ننازم به نیام سینه تیغش

به سپهر چون نتازم به کمان دل خدنگش

به قصور توبه گیرم در خلوتم نبندد

چه نوا مغنئی را که شکسته است چنگش

به کدام قدر گیری سر ره برو «نظیری »

ز نیاز تست عارش ز سلام تست ننگش

شمارهٔ ۳۴۰

شرمسارم از دل بی صبر و بی آرام خویش

خود به یار از بی قراری می برم پیغام خویش

در جهان درد و غم فرمان روا بنشسته ام

در کمال اوج طالع بر فراز بام خویش

خود ز خود ساغر ستانم خود به خود ساقی شوم

از کف نوشین لبی هرگز نگیرم جام خویش

عود مطرب تر، دم نی سرد، حیران مانده ام

بر کدامین آتش اندازم کباب خام خویش

گنج در ویرانه دارم، با پری در خلوتم

سایه ای هست از جنون تا من نگردم رام خویش

شد «نظیری » عاقبت فرخنده از لطف ازل

فال نیک صبح همره داشت مزد شام خویش

شمارهٔ ۳۴۱

بلاست خط نگارین و زلف خود به خمش

دگر ز فتنه چه بر سر نوشته تا قلمش

به این جمال و نکویی که اوست می‌ترسم

موحدان به خدایی کنند متهمش

اگر فریب ملایک دهد عجب نبود

که یاصمد بنویسند جای یاصنمش

شبی به ناله دلش را اگر به دست آری

به هر امید توان کرد تکیه بر کرمش

دلی که راه به آن چشمه زنخدان برد

مسیح آب خضر می دهد به جام جمش

شعور نیست که یک دم به خویش پردازم

خرابم از قدح التفات دم به دمش

اگر زین به رگم ریش باخبر نشوم

ز پای تا بسرم محو لذت المش

به قید زلف گره گیر او گرفتارم

دریغ جان نتوانم فشاند در قدمش

پریده دل به هوای کسی «نظیری » را

که گرد کعبه بگردد کبوتر حرمش

شمارهٔ ۳۴۲

هرگز گلی شکفته نشد از نسیم خویش

گاهی توجهی به غلام قدیم خویش

نشناسدم کسی که ندارم قرینه ای

عنقا نهفته ماند ز مثل عدیم خویش

درهم تر از حساب تو کاری است چون کنم

با تیره تر دلی ز دماغ سقیم خویش

من موشکافم او گر هم بر گره زند

درمانده ام به بازی بخت ندیم خویش

محجوبم از تقید خود مستیی کجاست

کایم برون ز خرقه پرهیز و بیم خویش

گر پا کشم سرم به خرابات می رود

امیدوارم از روش مستقیم خویش

دل را به کوی عشق به تکلیف خوانده اند

هرجا برم رود به مقام قدیم خویش

گر بر فراز مسند شاهی نشسته ام

بیرون نمی نهم قدمی از گلیم خویش

مستی بگو بریز «نظیری » که رفت نیست؟

ظاهر مکن سلامت طبع سلیم خویش

شمارهٔ ۳۴۳

یا در درون قبه این آسمان مباش

یا از حوادثی که رسد دل گران مباش

کس را خط دوام فراقت نداده اند

بار جهان اگر نکشی درجهان مباش

تا میهمان میکده ای نقل و جام هست

این تلخ و شور کم نشود بدگمان مباش

بی مایگان بوالهوست قدربشکنند

با دل توانگران بنشین رایگان مباش

دخل بقا به خرج فنا سر به سر نمای

اگر در مقام سود نیی در زیان مباش

سایل که دل نشین ست گره بر جبین مزن

مهمان که انگبین ست ترش میزبان مباش

سیمرغ قاف شو که خردمند یابدت

نادان فریب نغمه و پست آشیان مباش

عالم سبیل تست سبیل جهان مگرد

جنت طفیل تست طفیل جنان مباش

آزار تو ز تست «نظیری » ز خود گریز

خصمی تو به تست ز خود در امان مباش

شمارهٔ ۳۴۴

کی بود شفقت دل سوی اسیران کشدش

ناله‌ای کار کند تا در زندان کشدش

سایه بر حسن گل و سرو چمن نندازد

بو که نالیدن مرغان به گلستان کشدش

چشم ما رفت و سیه خانه سوی صحرا زد

بخت سازد که غزالی به بیابان کشدش

می ما دید و مسلمانی ما نپسندید

زین می ار گبر چشد دل سوی ایمان کشدش

مست از خانه ما رفت برون می ترسم

شحنه ای دررسد و جانب سلطان کشدش

کوکبی را که ره مقصد ما گم سازد

صبح خندان به در آید به گریبان کشدش

کسری از منزل ما دربدران گر گذرد

نقشی از خون دل و دیده بر ایوان کشدش

دل ما از لب او آب خورد می شاید

به سر زلف گر از چاه زنخدان کشدش

بس کز آن روی به حسرت نظرم برگردد

طفل اشکم دود و گوشه دامان کشدش

بی رخت در ظلماتست «نظیری » خواهم

خضر خط تو سوی چشمه حیوان کشدش

شمارهٔ ۳۴۵

بزم می‌سازیم سامان گر نباشد گو مباش

نوش می‌گوییم مهمان گر نباشد گو مباش

جرعه درد و حیات تلخ قسمت کرده‌اند

عیش خضر و آب حیوان گر نباشد گو مباش

غمزه را فرهنگ و دانش ترجمانی می‌کند

چشم هندو فارسی‌دان گر نباشد گو مباش

زلف بین سنبل در آغوش ار نگردد گو نگرد

رخ نگر گل در گریبان گر نباشد گو مباش

چشم ما را ز آب روی او گلی خواهد شکفت

دانه‌ای در خاک اگر پنهان نباشد گو مباش

زخم مژگان عرب بهر قبول کعبه بس

در قدم خار مغیلان گر نباشد گو مباش

صد خطا در کار داریم از برای عفو او

ضعف صدق و نقض پیمان گر نباشد گو مباش

گر به زاری گر به رنجوری به یادش خرمیم

عمر دردش باد، درمان گر نباشد گو مباش

راه بی‌وادی و بی‌منزل «نظیری» می‌رویم

عشق رهبر گشته ایمان گر نباشد گو مباش

شمارهٔ ۳۴۶

از نقل و باده گوشه دل گشته روشنش

کو جام جم که آینه سازم ز آهنش

زحمت کشد ز شمع مسخر کنم سپهر

تا هر شب آفتاب برآرم ز روزنش

غایب شوم ز خلوت و حاضر شوم بر او

دلق از بدن برآرم و دربر کشم تنش

نگذارمش به حرف که گوید کدام و کیست

گر از قفای در رسد آواز دشمنش

از دست من به حیله برون رفته بارها

تا پا نگیرمش نکنم سست دامنش

سیب ذقن به بازیش از کف نمی دهم

تا دست کوتهم نشود طوق گردنش

زین سیمگون حصار «نظیری » نمی رود

تا قفل سیم او نشود نعل توسنش

شمارهٔ ۳۴۷

مطرب به گوشم زد نوا از گریه محزون کردمش

ساقی به دستم داد می پیمانه پر خون کردمش

شد هرکه گاهی همرهم، بی خانمان شد همچو من

با هر که بنشستم دمی چون خویش مجنون کردمش

شد شورش سودای من در هر سرمه بیشتر

رامم نگردید آن پری چندان که افسون کردمش

بازآ که از شرم گنه سر تا قدم بگداختم

کوهی که در ره داشتم از گریه هامون کردمش

از اشک و آه نیمه شب زیر و زبر کردم جهان

گردون بدی گر کرده بود اختر دگرگون کردمش

قربان آن مژگان شوم کز حق آن نایم برون

صد زخم بردم وام ازو یک سینه مرهون کردمش

سرو چمن را راستی دهقان به ناز آمیخته

گر در نظر آمد کجی بر طبع موزون کردمش

از داغ مهجوری تو بر دل نشانی مانده بود

همچون مه نو دم به دم از مهر افزون کردمش

از بس به تلخی در جگر بی یار دزدیدم نظر

خون «نظیری » ریختم وز خویش ممنون کردمش

شمارهٔ ۳۴۸

بر غمزده ای خنده زدم گفت حزین باش

گر با تو هم اندیشه ما هست چنین باش

گفتم: شده دل منکر دین گفت: غمی نیست

گو عاشق ما باش و صنم خانه نشین باش

کافیست اگر عشق بود عرض شهادت

تصدیق کن و بی خبر از مذهب و دین باش

از دور فلک شکر کن و سیر کواکب

بخت تو که خوبست، بد روی زمین باش

در فکر هما بودن صیاد همایونست

در دام تو هرچند نیفتد به کمین باش

کس راه به جولانگه سیمرغ نبرده

شاید که مثالی بنمایند به چین باش

افلاک و زمین بار امانت نکشیدند

آن حوصله پیدا کن و آنگاه امین باش

تا هست نزاعی به دلت دشمن خویشی

گر دوست نیی با همه با خویش به کین باش

از تلخ سخن های تو ما پند گرفتیم

گو خاتم یاقوت تو الماس نگین باش

تا خط سیه کار تو در فکر شبیخونست

گو آه مرا توسن شبرنگ به زین باش

آزرده نگردیدی از ابرام «نظیری »

هرچند که بهتر شده ای بهتر از این باش

شمارهٔ ۳۴۹

بی تو نه با غم خوش و نی خانه خوش

با نگار خانگی ویرانه خوش

مرغ آزادم نخواهد آمدن

خویش را دارم به دام و دانه خوش

من خود از فرزند دل برکنده ام

کودکان دارند با دیوانه خوش

دیده را از گریه نیسان می کنم

شاهدان را هست با دردانه خوش

مرد کوچک دل نداند چون کند

خواب شیرین آید و افسانه خوش

صبر باید تا جگرخایی کنم

درکشیدم زهر این پیمانه خوش

دعوی چابک سواری می کنم

گرچه رو برتافتم مردانه خوش

می دهم شکرانه بگریختن

هم مصافم هست و هم شکرانه خوش

سهل نبود بر صف آتش زدن

می نماید گرچه از پروانه خوش

مرد باطن بین چرا کاری کند

کاشنا ناخوش شود بیگانه خوش

در خرابات «نظیری » عیب نیست

هست دیوانه خوش و فرزانه خوش

شمارهٔ ۳۵۰

رمید طایر جانم ز آشیانه خویش

که در هوای تو خوش یافت آب و دانه خویش

دل از قفای نظر کو به کوی می گردد

نظر ز شوق تو گم کرده راه خانه خویش

ز باغ رفت گل و بلبلان خموش شدند

من اسیر همان عاشق فسانه خویش

کسی که واقف ذوقی شود نمی بینم

بغیر خویش که می رقصم از ترانه خویش

به شب که دردی دردی به کام دل ریزند

کنم به روز طرب از می شبانه خویش

مروت و کرم از دیگری نمی بینم

نشسته ام به گدایی بر آستانه خویش

ز بس که دور زمان را ز خسروان ننگ است

زمانه نازد اگر گویمش زمانه خویش

به گنج خانه محمود مدح نفروشم

به شاهنامه خرم بیت عاشقانه خویش

تو را که نقد جهان باید از طلب منشین

مرا خوش است دل از داغ جاودانه خویش

اگر ز برهمنان سرکشی، نیازارند

تو را که هست بت خویش در خزانه خویش

دلی به شرط «نظیری » نهاده بر سر راه

به هر که تیر زند می‌دهد نشانه خویش

شمارهٔ ۳۵۱

طاعت پیر مغان کن وز همه بیگانه باش

اول از میخانه بودی آخر از بتخانه باش

کشتگان عشق، می از کاسه سر می خورند

چون که سر را خاک خواهد خورد گو پیمانه باش

کاذبی در عشق، اگر خاکسترت گردد خموش

پا چو در میدان سربازان نهی مردانه باش

آنچه در رخسار گل آبست در شمع آتش است

عندلیبت گر نمی خوانند رو پروانه باش

تا مقیم خانه ای تسخیر و افسونت کنند

گر پری می بایدت رو ساکن ویرانه باش

شکر لله در سرت از عشق هست اندیشه ای

اندک اندک مشق این سودا کن و دیوانه باش

تا ازو غافل شدی خوردی «نظیری » زخم تیر

صد نظر بر دامگاه و یک نظر بر دانه باش

شمارهٔ ۳۵۲

لطف می خون در رگ افسرده می‌آرد به جوش

قول نای و چنگ طبع مرده می‌آرد به جوش

نرگسش هرگه که می‌بیند به سوی سنبلش

مجمع دل‌های بر هم خورده می‌آرد به جوش

شب به مستی پرسش مطرب ره حرفم گشود

سمع دانا نکته پرورده می‌آرد به جوش

نیست ما را در صلاح کار ما هیچ اختیار

پند بی‌دردان دل آزرده می‌آرد به جوش

قول ما صاف است در میخانه ما درد نیست

پیر ما در خُم عِنَب افشرده می‌آرد به جوش

سهل نبود کشتن ما کافران آگاه مباش

قتل ما در خاک خون مرده می‌آرد به جوش

یار چون گرم غضب گردد «نظیری» لب ببند

شکوه خوی در تاب آورده می‌آرد به جوش

شمارهٔ ۳۵۳

افغان که بعد صد طلب و جست‌و‌جوی خویش

پر خون برم ز چشمه حیوان سبوی خویش

آزرده تر ز آبله خار دیده ام

خونابه ریزم از بن هر تار موی خویش

از بس که گشته پر ز غم و غصه هر رگم

چون خوشه کرده دانه گره در گلوی خویش

آبم نماند در جگر از بس گریستم

دیگر به کار گریه کنم آب روی خویش

می سوخت کلک و دفتر اگر داشتی دلم

از گفتگوی دوست سر گفتگوی خویش

دست طمع چو پیش کسان کرده ای دراز

پل بسته ای که بگذری از آبروی خویش

در حیرت جمال تو گم بودم ای دریغ

فرصت نشد که از تو کنم جستجوی خویش

عشق است و صد امید «نظیری » گناه نیست

با او بگوی یک سخن از آرزوی خویش

شمارهٔ ۳۵۴

افسر به قبادی ده و خاتم به جمی بخش

از دام به ما پیچی و از زلف خمی بخش

زین کعبه نشینان گره دل نگشاید

توفیق نگاهی ز غزال حرمی بخش

عفو تو پسندیده ام و کیش برهمن

یا حورلقایی برسان یا صنمی بخش

تا سجده کنم نقش پی راست روان را

زین قوم سراغم به نشان قدمی بخش

ما سوختگان را به جگر آب نباشد

کافی به سرشکی ده و بحری به نمی بخش

آن شیشه که بر طاق بلندست فرود آر

زان باده که دستی نرسیدست دمی بخش

بر خوان تو امساک نباشد جگری ده

مرسوم تو نقصان نپذیرد کرمی بخش

غم های تو آسوده کند عالم و گوید

گر غم به کسی می دهی این گونه غمی بخش

گر دیده ام از فکر تو محجوب نظرها

با عشق که گفتست کز آتش ارمی بخش

تنهایی و خلوت طلبد عشق «نظیری »

این خیل و خدم را به امیر حشمی بخش

شمارهٔ ۳۵۵

بستم در تصرف گفت و شنید خویش

دادم به قبض و بسط تو قفل کلید خویش

رفتم به آه و ناله کنم ساز خلوتی

بردم ز مجلس تو نشید و نبید خویش

شب از خیال وصل تو خوابم نمی برد

چون کودکان ز خوشدلی روز عید خویش

با صد ستاره سوخته دارد قرینه ام

در منتم ز اختر بخت سعید خویش

ترسم که یا روز جزا سر به سر کند

با ذوق تیغ خویش ثواب شهید خویش

چل سال شد که مرثیه خوانم به فوت عمر

تا کی به صوت خویش سرایم نشید خویش

شد عمر و قید بندگی از گردنم نرفت

سرمایه باختم به فروش و خرید خویش

تلخ مسیح از چه چشم من که دیده ام

در نیستی خویش علاج مفید خویش

از جان غلام پیر مغانم که خلق او

کردست منکران جهان را مرید خویش

هرگز نظر دو جلوه به یک رنگ ازو ندید

هستم همیشه در غلط از سهو دید خویش

سودای چون تویی به «نظیری » کجا رسد

صد شهر مشتری و تو در من یزید خویش

شمارهٔ ۳۵۶

به بوی می دو سه ژولیده مرقع پوش

میان دیر خرابات آمدیم به هوش

چو رطل می به دهان قنینه دوخته چشم

چو شیشه پنبه به وعظ سبو کشیده به گوش

ز هر چه فایده ای دیده بهره ور گشته

نهاده بر سخن راست گوش پندنیوش

به چرب و خشک رباب و چغانه در سازش

به خام و پخته پیمانه و سبو در جوش

همیشه کام به نور حضور در دامن

همیشه یار ز حسن خیال در آغوش

سروده با بت و مطرب چو با فرشته سحاب

چمیده با دف و ساغر چو با ستاره سروش

ز بس حرارت افکار سینه کوره نار

ز بس حلاوت گفتار کام چشمه نوش

به دوستی در دکان حیله دربسته

نه مکر و حیله خر از هم نه کبر و عشوه فروش

چو روز چند برین عیش و انبساط گذشت

یکی ز زمره ما در میانه شد خاموش

زدیم بانگ چو دیدیم خفته بر طرفی

ز مستی می سرشار زندگی مدهوش

پی بریدن پیوند جان ز جانانش

به سینه جان ز شکنج برآمدن به خروش

به حارسان بدن در مقام قطع وداع

همان نگار نهانی نهاده رو بر روش

به عزم آن که گذارد مقام برگردد

سر از دریچه نطق و دماغ و دیده و گوش

روان به وحدت حسنش شهادت آوردیم

نمود روی ز برقع نگار برقع پوش

حقیقت آن که چو عارف به حق شود واصل

به وجد خرقه چو پروانه افکند از دوش

جمال ذات حقیقی برآید از پرده

به پختگی چو رسد می فرونشیند جوش

گمان مدار که این کالبد شود باطل

دمد به جای قد و زلف سرو و مرزنگوش

به سعی اگرچه کسی ره به کنه او نبرد

ز عمر تا نفسی هست در تلاش بکوش

دکان چون و چرا بسته از درون و برون

به فضل عام دمادم به مهر نوشانوش

نظر به صورت ظاهر مکن «نظیری » را

یقین شناس که حق را بشر بود روپوش

شمارهٔ ۳۵۷

دم دم شاهدست و می می خاص

لب ز لب بوسه چین و جان رقاص

می بیغش برآمده ز سبو

چون زر خالص از درون خلاص

گوییا در مزاج نافع او

همه اشیا نهاده اند خواص

گهر اندر محیط خم دیده

می به شیشه چو دیده غواص

بس که با سلسبیل می ماند

مستش ایمن بود به روز قصاص

مطربش چون سرود بردارد

ماتمی را کند ز غصه خلاص

ساقی سیم ساعدش باید

ساغرش خواه سیم و خواه رصاص

واعظ ار رد ما کند خوانیم

قول «القاص لایحب القاص »

هرکسی از رهی رسد به خدای

تو ز طاعت «نظیری » از اخلاص

شمارهٔ ۳۵۸

حریف خود شو و یا خود برآر آز خلوت خاص

چو سرو باش که هست از هوای خود رقاص

نشان نداده گرانمایه تر ز تو گهری

از آن زمان که به این بحر می رود غواص

به جرم یک نظر ناگهان که افکندم

مکش که مفتی دین بر خطا نکرد قصاص

نکرده ام نظر التفات بر عملی

ز بیم آن که مشوش نگرددم اخلاص

فشانم ار به جمال تو جان هنوز کم است

مرا نشاط تو از قید خویش کرد خلاص

مقربان تو از چشم خلق پنهانند

عوام را نبود راه بر مقام خواص

اگرچه نه فلک از خاصگان درگاهند

ولیک هست «نظیری » غلام خاص الخاص

شمارهٔ ۳۵۹

ساقیا برخیز با مستان برقص

عشق ساغر می کند گردان برقص

خرقه‌ها را گل‌فشان کن از شراب

جام بر کف چون گل خندان برقص

کفر و ایمان از برون پرده‌اند

تو درون پرده با خاصان برقص

بانگ یاسبوح یا صوفی برآر

بر ره ناقوس با رهبان برقص

جای در خلوت به بی‌ذوقی مگیر

بر سَرِ خُم چون مِیِ جوشان برقص

راه ازین شورش به مقصد می‌رسد

همچو کشتی بر سر طوفان برقص

برفشان هستی، که جانان جان ماست

صوفیا با ساز و با دستان برقص

هر سرشکم در تماشا دیده‌ای‌ست

لخت دل گو بر سر مژگان برقص

هوشمندان دار برپا می‌کنند

مست گو منصور در زندان برقص

هست ازین کشتن «نظیری» زندگی

روی بر شمشیر در میدان برقص

شمارهٔ ۳۶۰

هرکه چون یوسف شود از محنت زندان خلاص

قحطیان را می کند از قحط در کنعان خلاص

زود از دنبال هر کام و تمنا می روند

این تهی ظرفان نمی گردند از حرمان خلاص

پادشاهان را دل ما رام کردن دولت است

ما به دام آییم دشوار و شویم آسان خلاص

ما نظربازیم و عاشق پیشه گو مفتی بدان

نیست زاهد از ریا و عاشق از بهتان خلاص

زاهد خلوت نشین را دل به صد جا می رود

کس نیابد از فریب آن صف مژگان خلاص

خوش «نظیری » دامن وقتی به جنگ آورده‌ای

دیر بازآید گر از دستت کند دامان خلاص

شمارهٔ ۳۶۱

همیشه خنده شادی به آن لبان مخصوص

فریب حسن به اقبال جاودان مخصوص

در تو قبله امیدهای روحانی

سر نیاز به آن خاک آستان مخصوص

شکایت تو چو فکرم ز مغز بیگانه

محبت تو چو مغزم به استخوان مخصوص

غمی فتاده که با طایران وحشی دل

نمی شویم به هم در یک آشیان مخصوص

شدیم هر دری از شاهدان هرجایی

نه می به میکده نه گل به گلستان مخصوص

ز طول روز قیامت عجب هراسانم

که روز هجر تو باشد به این نشان مخصوص

به حاجتم نرسد گرچه شد به خدمت تو

به آشناییی آه من آسمان مخصوص

ز تو رگم به رگ و مو به موی در سخن است

حکایت تو همین نیست با زبان مخصوص

ز نامه تو معطر بغل «نظیری » را

چو گل فروش که باشد به باغبان مخصوص

شمارهٔ ۳۶۲

نه خانقاه نشین می شویم و نی مرتاض

که می فروش کریم است و جام می فیاض

جز این ادیب نگوید به ما که چون طفلان

روان کنید سواد و سیه کنید بیاض

درازی شب ما گو به هر دم افزون شو

بریده دست که زلف تو را کند مقراض

به خانه ای که عیادت علاج بیمار است

کم از دوای طبیبان نمی شود امراض

نه بو به سنبل آهش نه رنگ با گل اشک

دلی که جلوه حوری نباشدش به ریاض

دهن ز خنده رسد تا به گوش مستان را

در آن صباح که مخمور می کند اعراض

سخن بگوی که در طبع می کند تأثیر

چو خالص است «نظیری » حکایت از اغراض

شمارهٔ ۳۶۳

دهم دو ملک به یک نغمه رباب عوض

کنم به سایه ابری صد آفتاب عوض

ز قید خانقهم دل گرفته دیر کجاست؟

که زهد ناب کنم با شراب ناب عوض

سبویم از چه زمزم شکسته می آید

به گردن خم می افکنم طناب عوض

دلی ز بادیه کعبه تشنه تر دارم

روم به دیر به طوفان کنم شراب عوض

طمع که سر به زمین داد آبرویم را

به جوی حاصلم آرد به جرعه آب عوض

فلک که پرده ز چشم حسود دور انداخت

ز تاب می فکند بر رخم نقاب عوض

عمارت دل من دور چرخ برهم زد

که نیست مایه صد گنج این خراب عوض

به مدعای دل خود کجا رسم؟ هیهات

که صد سؤال مرا نیست یک جواب عوض

کنون دل و خرد از خواب چشم بگشایند

که رفت دیده سوداییم به خواب عوض

نماند مایه «نظیری » قناعت اکسیر است

مجو جز از در همت به هیچ باب عوض

شمارهٔ ۳۶۴

حضور وقت نمی‌یابم و حلاوت فرض

دلم به قهر تو رهن است و جان ز لطف تو قرض

به هم برآمده از شوخی تو اوقاتم

نه سنتم ز تو سنت بود نه فرضم فرض

فلک حجاب دعایم نمی شود اما

به غمزه حاجت ابرو نمی نماید فرض

سخن که از دل شوریده بر زبان آید

به رسم تحفه ملک بر سما برد از ارض

به شکر نعمت تو برنمی توانم خاست

که تا به گردنم از بار منتت در قرض

مثال ما گل خندان و سرو آزادست

درین حدیقه به طولست عیش ما نه به عرض

به فضل اوست «نظیری » چو مزد کار آخر

معلم ملکوتت به علم کردم فرض

شمارهٔ ۳۶۵

هر صبح کن دو جام شراب مغانه فرض

فاضل ازین دوگانه کن آن پنجگانه فرض

در میکده مرید صراحی و جام باش

بر خویش کن سجود و قیام شبانه فرض

جدست کار عشق همه، هزل و کذب نیست

زان رخ خبر حقیقت و زان لب فسانه فرض

زاهد سؤال مذهب مستور و مست چند؟

شد بر تو ذکر سنت و بر ما ترانه فرض

از اکل و شرب صوم تو یک ماه واجب است

از غیر دوست روزه ما جاودانه فرض

تعظیم و احتقار به اسلام و کفر نیست

روزی که بود بتکده شد طوف خانه فرض

در شرع حور و صحبت و زهد و صیام هست

بر عاشقان کدام بود زین میانه فرض

اقرار کرد بر سر منبر به جهل خویش

ترسم که بر امام شود تازیانه فرض

بردار دام حیله و ایثار پیشه کن

یک دانه را شده هفتاد دانه فرض

پیوسته رسم بود شکایت ز روزگار

شد در زمان حسن تو شکر زمانه فرض

شد از بیان کشف «نظیری » به مدرسه

جام شبانه واجب و کیش مغانه فرض

شمارهٔ ۳۶۶

از جمال تو کمال بشری بود غرض

با شکست ملک و رشک پری بود غرض

زین لب لعل وزین گونه میگون کردن

چشم خونین و سرشک جگری بود غرض

از دو گیسوی دراز تو و از خال سیاه

ناله های شب و آه سحری بود غرض

قتل اسلام که شد بهر کله گوشه تو

طرحی از طرف کلاه تتری بود غرض

آن همه صنع که در آینه اسکندر کرد

عکس روی تو ز آیینه گری بود غرض

جلوه پرتو رخسار تو در پرده تست

پس چه مقصود ازین پرده دری بود غرض

چون ندیدیم بدین دیده تر دانستیم

کز بصر دیدن کوته بصری بود غرض

این به هوش آمدن و رفتن ما می گوید

که خبر یافتن از بی خبری بود غرض

از ره آمده ناکام «نظیری » برگرد

که ز آوردن ما جلوه‌گری بود غرض

شمارهٔ ۳۶۷

روی دل با دوست باید داشت در مرگ و نشاط

راست رفتی در محبت، راست رفتی در صراط

دوستی با دشمنان دوست دشمن دوستی است

تا نباشد دل موافق درنگیرد اختلاط

اعتدال از سرو باغ آموز نی از خار و گل

نه سراپا بستگی نی پای تا سر انبساط

چیست این گردون طلسمی بوالعجب تعویذ دهر

سر نمی آرد کسی بیرونش از خط و نقاط

آسمان دیریست دلگیرست از بازی خویش

لیک داو آخر نمی گردد که برچیند بساط

نیست در کل جهان جزوی که آن در کار نیست

نقطه ای کم می شود می ریزد از هم ارتباط

نظم عالم را حکیمی هست آخر، روشنست

حکمتش از استواری ز استواری احتیاط

خود عجب دارم که در کنه جمال خود رسد

کی توان یک ذات را گفتن محیطست و محاط

خیز فرض خود ادا فرما «نظیری » تا رویم

خواب در مسجد حرامست و اقامت در رباط

شمارهٔ ۳۶۸

حکم جفا صحیح و امید وفا غلط

تعبیر تو درست ولی خواب ما غلط

ته کاسه سگ تو به ما کس نمی‌دهد

لاف گدا ز مکرمت پادشا غلط

یک فال خوب راست نشد بر زبان ما

شومی جغد ثابت و یمن هما غلط

در التماس ما سخن دوستان دروغ

در احتیاج ما مدد آشنا غلط

آخر از آن جمال فروغی دلیل ساز

دل کرده ره در آن سر زلف دوتا غلط

هرچند ما به غل و غش آییم در نظر

اما به خاصیت نکند کیمیا غلط

آنجا که حل و عقد به رد و قبول تست

حکم ستاره باطل و علم قضا غلط

تا سهو کار ما ز تو اصلاح می‌شود

خواهیم دیگری نکند غیر ما غلط

همت ز می فروش «نظیری » طلب که هست

اخبار خضر و چشمه آب بقا غلط

شمارهٔ ۳۶۹

صد جا در انتخاب تو پیدا کنم غلط

تا بر صحیح من نکشی بی تمیز خط

دیدیم اهل دایره بزم خاص را

چندان نوشته ای که نگنجد در آن نقط

چشمت به پندنامه ما وانمی شود

تا کی قلم جلی و محرف زنیم قط

ما طعم و بو ز کوچه و بازار برده ایم

عطار کوی تو نفروشد بجز سقط

تا کی زنند گرد تو اوباش دایره

گیرند در میانه تو را تنگ چو نقط

زین طور بدفرشته نگردد به گرد تو

یک هفته اختلاط کنی گربه این نمط

ما برکنار تشنه یک گوش ماهیییم

طوفان گذشته در شط خم از گلوی بط

می با خلیفه تا خط بغداد جام کش

با تشنه فرات مده جرعه ای ز شط

با این روش که پیش گرفتی فلاح نیست

قولی سپرده ایم «نظیری » کشیده خط

شمارهٔ ۳۷۰

در عشق کار بوده و سامان نبوده شرط

سر بوده و طریق گریبان نبوده شرط

گفتم چنان که درد دهندم دوا دهند

افغان که نام بردن درمان نبوده شرط

بر خلق بوده بیشتر آسان گریستن

با چشم خون فشان لب خندان نبوده شرط

طاعت به باد دادن و ایمان به پا زدن

در کیش گبر و دین مسلمان نبوده شرط

پیمانت استوار به صد نقض می شود

در عهد کس شکستن پیمان نبوده شرط

بهتان گنج بر دل مسکین نهاده اند

ورنه خراج، بر ده ویران نبوده شرط

در عین اتحاد حجاب از برای چیست

گر از نخست، حسرت و حرمان نبوده شرط

ناهید و زهره شاد نسازد به جام صوت

آن را که از ازل دل شادان نبوده شرط

در خواب می رسید به یوسف پیام مصر

آسودنش به مأمن کنعان نبوده شرط

منصور را که رخصت اظهار داده اند

غیر از قصاص و محنت زندان نبوده شرط

چون گو سر از نظاره «نظیری » به باد داد

خود را نمودن از سر میدان نبوده شرط

شمارهٔ ۳۷۱

جگر به خنده همی‌سوز و بر کران می‌غلت

گهر به نکته همی‌ریز و در میان می‌غلت

ز جعد خویش گلستان نما شبستان را

خیال سبزه و سنبل کن و بر آن می‌غلت

اگر چو نخل مرادم به بر نمی‌آیی

چو آرزوی دلم در میان جان می‌غلت

ز درس و مدرسه کاری به نقد نگشاید

پیاله می‌کش و بر فرش گلسِتان می‌غلت

مثال نکتهٔ سنجیده بی‌اثر تا چند

گهی به لغزش مستانه بر زبان می‌غلت

معاندان به سنان می‌زنند و می‌گذرند

به خاک معرکه مجروح و خون‌فشان می‌غلت

خدنگ طبیعت این قوم برنمی‌تابند

همین که پَر ز تو یابند چون کمان می‌غلت

نیافتیم «نظیری» کسی تو گر یابی

پیش چو باد همی‌گیر و بر نشان می‌غلت

شمارهٔ ۳۷۲

درود پاک تو بر ریش باصفا واعظ

که ره ز قول تو دور است تا خدا واعظ

تو از عذاب خدا ما ز مغفرت گوییم

نگاه کن تو کجایی و ما کجا واعظ

نفس ز دوری و بیگانگی زنی هر دم

مگر دل تو به حق نیست آشنا واعظ

شد از وعید تو پرگوش ما چه می گویی

اگر به حشر بریم از تو ماجرا واعظ

ز جهل شوم به وحدت نیاوری اقرار

تو را چه زهره تکذیب اولیا واعظ

فراز عرش نشان خدای می گویی

کشد خدای به چشم تو توتیا واعظ

کلام حق به غلط تا به کی کنی تفسیر

تو هیچ شرم نداری ز مصطفا واعظ؟

کجا حدیث «نظیری » تو را فروغ دهد

نداده آیت قرآن تو را ضیا واعظ

شمارهٔ ۳۷۳

نی خاطرم از کتاب محظوظ

نی طبع ز انتخاب محظوظ

از بس که مشوشم نگردم

از بوی گل و گلاب محظوظ

کوثر به شراب می فروشم

مستسقیم و ز آب محظوظ

صد شهر کنم به گریه ویران

دیوانه ام از خراب محظوظ

پوشیده حیا جمال حالم

محظوظم ازین نقاب محظوظ

گر آتش دوزخ آتش ماست

کافر شود از عذاب محظوظ

ور کار به آن فرشته خویست

عاصی شود از حساب محظوظ

از باده تلخ توبه ام داد

گردیدم ازین شراب محظوظ

آتش به رگ و پیش رسیده

گشتم ز دل کباب محظوظ

از فرقت آب تا خبر شد

ماهی شد از اضطراب محظوظ

ظاهر شد و گفت لن ترانی

موسی شد ازین جواب محظوظ

بررفت به آسمان «نظیری »

شد ذره ز آفتاب محظوظ

شمارهٔ ۳۷۴

اگر تو نشنوی از ناله‌های زار چه حظ

وگر تو ننگری از چشم اشکبار چه حظ

درآ به مشرب روحانیان و واصل شو

معاشران تو مستان تو هوشیار چه حظ

به چشم ما در و دیوار بوستان مستند

تو را که باده نمی‌نوشی، از بهار چه حظ

نمک به سینه مجروح چاشنی بخشد

اگر غمی ندهندت ز غمگسار چه حظ

کلید قفل همه گنج‌ها به ما دادند

به دست ما چو ندادند اختیار چه حظ

گرم به پهلوی ساقی به بزم بنشانند

مرا که بی‌خود و مستم ز اعتبار چه حظ

ز عمر آن چه گرامی‌تر است در سفرست

مرا که دل به غریبی است از دیار چه حظ

به لاف هم تک برق و براق می‌تازم

برون نمی‌رودم مرکب از غبار چه حظ

هزار ذوق «نظیری» به درد نومیدی‌ست

فریب وعده نباشد ز انتظار چه حظ

شمارهٔ ۳۷۵

هنوز عارف و عامی نداشتند نزاع

که لای باده مقررر شد از برای صداع

مرید و مرشد و خادم تمام می دانند

که رند صومعه می می خورد به چنگ و سماع

غریب و عاشق و مستم خدا نگهدارد

ز شر شحنه غدار و مفتی طماع

اگر طبیب ترش روی دیر می میرد

چه غم ز تلخی صبر است چون بود نفاع

برین بساط تماشاگریم تا بینیم

چه می کند امل پهلوان و مرگ شجاع

رسوم تو ننهد مهر و ماه تا دوران

هزار بار نگوید به تنگم از اوضاع

پی خرید سرانجام کارها رفتند

به آن دیار که نایاب بود و قحط متاع

تو را اگرچه به این خاکیان رجوعی نیست

ضمیر غایب ابدال را به تست ارجاع

تو قدر ذره چه دانی «نظیری » از خورشید

که دیده تو ضعیفست از تمیز شعاع

شمارهٔ ۳۷۶

به فالی از لب تو تا ابد هما قانع

به یک نگاه ز چشم تو پادشا قانع

جهان و آخرت از راندگان راه تواند

دو عالم از تو به یک حرف آشنا قانع

فروغ روز تو بر فرق ما نمی تابد

به نکهت دم صبحیم از صبا قانع

کتاب قول و غزل کرده عشق ما نشویم

به آب و دانه چو مرغان بی نوا قانع

صفای فطرت ما کرده خاک ما اکسیر

نگشته ایم به نیرنگ کیمیا قانع

هوای چشمه آب بقاست در سر ما

کجا شویم به هر آب و هر هوا قانع

غبار دیده ما برد و قدر خود بنمود

نمی شویم ز عیسی به توتیا قانع

تفقدی ننمایی تعرضی فرما

ز شکر تو به تلخی شود گدا قانع

چه رنج ها که «نظیری » ز عهد دوست ندید

پس از هزار بلا شد به یک عطا قانع

شمارهٔ ۳۷۷

پای کوبان دست افشان در سماع

می خرامد بر دل و جان در سماع

طره عمامه بی شان می کند

زلف و دستار پریشان در سماع

صوفی از چاک گریبان بیندش

می شود از خرقه عریان در سماع

از می اندیشه خود گشته مست

هست خود پیدا و پنهان در سماع

زاهد تسبیح خوان بر یاد او

آید از ناقوس رهبان در سماع

عیسی از چرخ چهارم بگذرد

گر زند دستش به دامان در سماع

جبرییل از سدره می آرد به خاک

چون شود مست و غزل خوان در سماع

او چو چوگان پا زده بر فرق ما

ما چو گو از زخم چوگان در سماع

بی خودی های «نظیری » آورد

بخیه بر چاک گریبان در سماع

شمارهٔ ۳۷۸

فریب دختر رز خواهشیست نامسموع

به شرع غیرت ما، در طلاق نیست رجوع

اگر به شیشه شود می پری نمی ارزد

به نازهای خمارش کرشمه های طلوع

گل از کرشمه دمی از فساد بازآید

نه عاقلست که باور کند به فرض وقوع

من و خرد که مشیت به نور او اول

در آفرینش افلاک و ارض کرد شروع

چهل صباح که معجون خلق پروردند

حکیم کرده همین نشئه حاصل از مجموع

چنان که خوف و رجا از نتایج خرداند

بود نتیجه خوف و رجا خضوع و خشوع

اگر خرد ننماید ره ثواب و عقاب

ز قلب عشق نمی خیزد و ز عین دموع

نگاه مرد خردمند بر حقیقت کار

فقیه مدرسه درمانده اصول و فروع

به عقل نیز «نظیری » نمی توان رستن

مگر به جذبه عشقت خطا شود مرفوع

شمارهٔ ۳۷۹

کند همیشه به دل چشم روسیاه نزاع

گدای گرسنه دارد به پادشاه نزاع

چو روز حشر نقاب از جمال برداری

کند به چشم پراکنده بین نگاه نزاع

ز خلق و رای رخت پست طالعم چه کنم

نمی توان به فلک کرد و مهر و ماه نزاع

ضعیف افکن و مسکین کشند چشمانت

کنند مردم بدخو به بی گناه نزاع

حدیث بندگی و اجر می کنم به سپهر

نمی کنم به سر خواجگی و جاه نزاع

بلا و حادثه بر ما به حکم غمزه تست

به پشت گرمی سلطان کند سپاه نزاع

که داد ناله مظلوم می دهد فردا

کند برای تو داور به دادخواه نزاع

دل از عتاب تو خالی نمی توان کردن

صفای آینه ما به اشک و آه نزاع

بغیر معنی شکرت اگر به یاد آید

نفس به قول «نظیری » کند بر آه نزاع

شمارهٔ ۳۸۰

گوید سحر که شب گذر افکنده ای به باغ

گل ها نشان دهند ز تو بلبلان سراغ

هر شام جستجوی تو آرد به کاخ و کوی

هر صبح جستجوی تو دارد به باغ و راغ

فردوس غیرت آرد و رضوان حسد برد

بر هر زمین که با تو میسر شود فراغ

زخمم به بوی مشک تو تبخاله در دهن

داغم ز شور لعل تو خونابه در ایاغ

نور ستاره ها همه از آفتاب تست

روی تو هست، نیست غم از مردن چراغ

آن را که داغ عشق به مستی نهاده ای

نایب هزار بوسه زند بر نشان داغ

ما را که فال عیش قدوم تو مطلب است

خوش تر بود ز نغمه بلبل فغان زاغ

مغز از بخور مجمر زلفت معطر است

جام میی که از تو گلستان کنم دماغ

از دوست گو «نظیری » و با دوست دم برآر

غیر از حدیث مهر و وفا لابه دان و لاغ

شمارهٔ ۳۸۱

راز دیرینه ز رخ پرده برانداخت دریغ

حال ما شهره به انشای غزل ساخت دریغ

عشق از آن روز که آتش به نیستانم زد

به پیامیم دل سوخته ننواخت دریغ

جوهر بینش من در ته زنگار بماند

آن که آیینه من ساخت نپرداخت دریغ

کیمیاگر که مس جمله ازو زر گردید

قلب ما را نزد اکسیر چو بگداخت، دریغ

عقل ما پیر نشد حسن شهادت نشناخت

دیر بر معرکه عشق دلم تاخت دریغ

پی سکندر به لب چشمه حیوان آورد

خیمه ای بر لب آن چشمه نیفراخت دریغ

شرح بیچارگی کلک قضا می گفتم

شاه غیرت به سرم تیغ غضب آخت دریغ

کعبتین مه و خور مایه عمرم بردند

چرخ کج باز به من نرد دغا باخت دریغ

تو «نظیری » ز فلک آمده بودی چو مسیح

باز پس رفتی و کس قدر تو نشناخت دریغ

شمارهٔ ۳۸۲

نه گل این جا ز عشق خار فارغ

نه مل از شورش خمار فارغ

درین مجلس طرب هر دم فزونست

نگردد ساقی از ایثار فارغ

شب آمد نوبت سودای ما شد

ز شور و فتنه شد بازار فارغ

ملک خفت و عسس طبل سوم زد

شدیم از زحمت اغیار فارغ

رقیب و پاسبان خوابید و گردید

دل پوینده از زنهار فارغ

شکر لب بوسه ها بر کام جان داد

لب جوینده از اظهار فارغ

به یکرنگی و یک تایی رسیدیم

شدیم از مصحف و زنار فارغ

از آن سودای ما آخر نگردید

که حسن او نگشت از کار فارغ

به شب از بس که گستاخم «نظیری »

نگردم روز از استغفار فارغ

شمارهٔ ۳۸۳

جان به لب از شوق و می آرند پیغامم دروغ

دوست دور و نامه می سازند بر نامم دروغ

راهب بتخانه را عز کرامت کی دهند

هست کشفم مکر و استدراج و الهامم دروغ

بسته طامات رعنایان ره گردیده ام

چون روم دنبال حق افکنده در دامم دروغ

محو نیرنگ مجازم ذوقم از تحقیق نیست

راست چون گویم که شیرینست در کامم دروغ

رو به سوی قبله دارم دل به سوی سومنات

در نهان کفرم یقین در ظاهر اسلامم دروغ

رام از افسانه و افسون هرکس می شوم

گر خوشم آید سخن اندازد از بامم دروغ

چهره رنگین کرده عکس ساغر و پیمانه ام

پرتو مهر شفق افکنده بر شامم دروغ

همچو طفل بی پدر می گریم از حرمان بخت

می دهد مادر نوید نقل و بادامم دروغ

چون سپندم بر سر آتش «نظیری » بی قرار

گر کسی در عشق گوید هست آرامم دروغ

شمارهٔ ۳۸۴

نالم ز چرخ اگر نه بر افغان خورم دریغ

گریم به دهر اگرنه به طوفان خورم دریغ

بر گل شکر نشاند و خون جگر دهد

بر سفره سپهر به مهمان خورم دریغ

صبحم که بر صبوح خودم خوانده روزگار

خندم به طنز و بر لب خندان خورم دریغ

مهمان مسرفم که به ممسک رسیده ام

بر مرگ میزبان به سر خوان خورم دریغ

با جاهلان معجبم افتاده اختلاط

تحسین کنم به ظاهر و پنهان خورم دریغ

کارم به دوستی ریایی فتاده است

در مرگ دوستان به گریبان خورم دریغ

بیماری ضعیف خرد را علاج نیست

با حکمت مسیح به درمان خورم دریغ

دشوار کم شود اگر افسوس کم خورم

مشکل از آن فتاده که آسان خورم دریغ

بازآی تا به پای تو ریزم نثار خویش

من آن نیم که بهر تو بر جان خورم دریغ

شورابه ای که بر لبم از دیدگان چکد

دونم اگر به چشمه حیوان خورم دریغ

در آه و ناله عمر «نظیری » به سر رسید

سیر آمدم ز بس که پریشان خورم دریغ

شمارهٔ ۳۸۵

آنی به اثر داری و شأنی به تصرف

دل ها نشود شیفته کس به تکلف

فکر تو به وحدت برد از گفت مجازم

هرچند که طبعم بگریزد ز تصوف

بر قامت ما کسوت تقصیر بریدند

تا زیب خداوند شود عفو و تلطف

لب باز کشیدیم که مهر تو درآید

پستان کرم شیر درآرد به توقف

از غبن زمانی که به قید تو نبودم

در خود به غضب بینم و در توبه تأسف

چون گرسنه سفله به خوان تو رسیدم

از لقمه بسوزم لب و کام و نکنم پف

مستوری تو بیش کند شوق «نظیری »

جز عصمت یوسف ندرد پرده یوسف

شمارهٔ ۳۸۶

فتنه با زلف تو گرفته طرف

دل ما را نمی دهد از کف

نیم کش سر دهی خدنگ نگاه

بگذرانی ز صد هزار صدف

دست برد نگاه چالاکت

مرد برباید از میانه صف

به تو سلطان خزانه داو کند

رفته بازی و مهره گشته تلف

عاق بر مادر و پدر گردد

از نکو پروریدن تو خلف

بر بساطی که بندگان تواند

خواجه را بر غلام نیست شرف

هرکجا نغمه و ترانه تست

از کف مطربان نیفتد دف

جعد اگر ز آفتاب برداری

ننماید به روی ماه کلف

آن چه بی روی تو «نظیری » دید

بی سلیمان ندیده بود آصف

شمارهٔ ۳۸۷

تو این گشاد و گره‌ها به دام فکر مباف

امید نیست که عنقا برآید از پس قاف

درین دیار که ماییم آدمیت نیست

تو هر کجاش به بینی بگو چه شد انصاف

مرا ز سنت و حرمت سه انتخاب افتاد

امام ساده رخ و عشق پاک و باده صاف

ز علم و زهد و ورع بوی شید می آید

کجاست باده که از خود بشویم این اوصاف

جمال و جاه به حسن وفا صفا دارد

تو را که حسن وفا نیست از جمال ملاف

شجاعتی که برآیی به دیگران سهلست

اگر به خویش برآیی تهمتنی به مصاف

کی این جماعت جاهل خداشناس شوند

که در امور خلافت همی کنند خلاف

تو را چنان که تویی وصف می توانم کرد

خطیب شهر اگر تیغ می نهد به غلاف

نه عارف است که گفت از حسد «نظیری » را

چگونه صیت تو اقلیم را گرفت اطراف

ز لطف شه شده دیهیم پوش درزی شهر

چه حیرت است اگر جوهری شود صراف

شمارهٔ ۳۸۸

هرکه تایِب گردد از می بر رخ او رنگ حیف

از سر کوی مغان بر کاسهٔ او سنگ حیف

از عصا و سَبحه‌ام نفزود قدر و حرمتی

گردن مینا ز چنگم رفت و زلف چنگ حیف

از می و مستان بریدم یار هشیاران شدم

خویش را انداختم در قید نام و ننگ حیف

کامرانی‌های خاطر جان و دل را تیره ساخت

شه چو بی‌عصمت بُوَد بر مُلک بر او رنگ حیف

تا به راحت تکیه کردی گفت دنیا: اَلرَّحیل

بانگ بی‌هنگام دارد مرغ خوش‌آهنگ حیف

پیکر فَغفور و خاقان شد درین منظر خراب

می‌خورد عاقل به نقش مانی و ارژنگ حیف

خوبی‌ای در کس نمی‌بینم که بنمایم به او

در بغل تاریک شد آیینه‌ام از زنگ حیف

خط چو شد با طره‌اش همسایه جای جان گرفت

خانه درویش شد از قُرب منعم تنگ حیف

ناز بر شاهد «نظیری» وقت پیری می‌کنی

بس خِرِف گردیده‌ای از عقل و از فرهنگ حیف

شمارهٔ ۳۸۹

کرشمه تو برد از قمارخانه حریف

خورد ز دست تو تایب شراب بی تکلیف

رفیق کعبه و هم مشرب خراباتی

به نام و ننگ نبینی زهی حریف لطیف

ز عشق روی تو در هیچ باغ و مصطبه نیست

که مطربی نکند صوت تازه ای تصنیف

جفات می کشم و با تو برنمی آیم

نهاده بار گران عشق پیش مور ضعیف

نمی شود نکشم ناله و به سر نزنم

غمی چو کوه گران و تنی چو کاه نحیف

فلک ز سیر بماند زمانه برگردد

اگر درازی این راه را کنم تعریف

ضعیف نالی و مسکین دلی طلب دارند

نه حرف شید به ره می رود نه طبع ظریف

دو هفته با تو وصالی و خلوتی خواهم

که صرف باده کنم حاصل ربیع و خریف

به وجد خرقه چو پروانه جانش درسوزد

چو سمع گر به «نظیری » عطا کنی تشریف

شمارهٔ ۳۹۰

لب ساقی روان‌ها، دل چشمه حقایق

لفظ آفتاب روشن، معنیش صبح صادق

از سخت گیری تو، مرتد شود مسلمان

وز راست گویی تو مؤمن شود منافق

چاه ذقن به خوبی معراج ماه کنعان

گیسو کلام ملهم، رخسار حق ناطق

بی جذبه دلیلی از خود نمی توان رست

کاریست با صعوبت عقلی است ناموافق

عونا تجدک روحی یا مظهرالعجائب

اکشف هموم قلبی یا کاشف الدقایق

بی نور تو هیولا صورت نمی پذیرد

لولاک فی وجود مایخلق الخلایق

اصحاب پیش چشمت دنیا و دین نهادند

گوید قبول و ردت زین هر دو چیست لایق

از پیر و شیخ و مرشد کاری نمی گشاید

دریابم از عنایت برهانم از علایق

آخر ترحمی کن بر زاری «نظیری »

مهرت شفای دل ها لطفت طبیب حاذق

شمارهٔ ۳۹۱

صبح اول کرده عشقت عشوه‌ای در کار عشق

مشتری آورده با خود جنسی از بازار عشق

تا شود ممتاز فهم عارف و عامی ز هم

عشق هرسو در لباسی می‌کند انکار عشق

زان سوی بازار خوش بوی عبیری می‌رسد

عطرها با یکدگر آمیخته عطار عشق

عاشقان را هر نفس صبح و بهاری دیگر است

باد نوروزی وزد پیوسته بر گلزار عشق

طاقت آزار نیش ار آوری نوشت دهند

صبر کن کز پرده دل گل برآرد خار عشق

آنچه گفت ایزد به آدم با ملک هرگز نگفت

گوش ناقابل نباشد محرم اسرار عشق

باد می‌بوید دل آگاه و بویی می‌برد

نافه آهو شکافد بر گذر طرار عشق

مست چون ره می‌رود گام پریشان می‌نهد

بی‌خودی در خاک پیدا باشد از آثار عشق

هرکه امشب خفت ایمن خواب خوش فردا نکرد

خواب خوش در پیش دارد دیدهٔ بیدار عشق

نالهٔ زار «نظیری» دشمنان را دوست کرد

در دل خارا نشیند زاری بیمار عشق

شمارهٔ ۳۹۲

رفیق تر نکند در ره تو کام رفیق

تو را دلی ز غم آزاد همچو بیت عتیق

به جستجوی تو دست از دو کون افشاندم

به سالکان مجرد خدا دهد توفیق

دلم به چاه زنخدان و ابروی تست

اگر به عرش عظیم است گر به بحر عمیق

به راه آمدم از عهد بر طریقت عشق

ز کودکی نشدم آشنا به هیچ طریق

بیا و هرچه بجز دین تست غارت ده

که بی دلایل و اعجاز کرده ام تصدیق

ز صد گره گرهی وانکردم از زلفت

بسی گداختم و گشتم از خیال دقیق

تو می به جام دگر کن که در پیاله من

به از شراب عقیقی بود سرشک عقیق

سحر ز روح چمن بی ریاح معلومست

که جمع می شود اجزای گل پس از تفریق

تو می پرست و نظرباز شود که طبع تو را

مجاز می برد آخر به جانب تحقیق

ببین خزان و بهار جهان و عبرت گیر

که در مواعظ و پندست روزگار شفیق

کسی که خاست به شبگیر مزد خویش گرفت

ز کاهلی است که افتاده کار در تعویق

به این سپاس که دوران مسلم است تو را

به خاص و عام «نظیری » بده شراب رحیق

شمارهٔ ۳۹۳

ره نداد آه قدرم بر سر خوان تو ملک

کز نمکدان تو بر لب زنم انگشت نمک

رستخیزی که شود زیر و زبر کار جهان

چند رختم به سما باشد و بختم به سمک

می‌شدم دامن ترسابچه گیرم پی کام

عشق فریاد برآورد که الله معک

هرکه در کعبه به اخلاص نشد خالص نیست

دل ما سنگ سیاهست ولی سنگ محک

من کجا فن سراییدن اشعار کجا

آن چه بر لوح جبین رفت نمی‌گردد حک

بر جمال تو نهادند از آن خال سیاه

که ز حسن تو نیفتند ملایک در شک

عشق می‌جستم و دل بود سراسیمه که چیست

ناگهم فکر تو از صد هوش آورد به یک

شد چنان عشق تو کز صحبتم از دور شوی

متصور به جمال تو درآیند ملک

هردم افسانه جانکاه «نظیری» بیش است

عمر رفت و نه نشستیم به هم یک دو شبک

شمارهٔ ۳۹۴

نگشت دامن گردی درین بیابان چاک

درون نتاخت سواری درین جهان چالاک

اگر مسیح وشی پای در رکاب کند

به مرگ بازنداریم دستش از فتراک

کجا رسیم درین تیره شب خدا داند

به یک دو گام فتادیم در هزار مغاک

به مسکنت بنشینیم تا قبول کنند

طفیلیان سر خوان خواجه لولاک

به فتوی خرد پارسا طلاق دهیم

اگر هزار ببخشند مهر دختر تاک

به گریه دیده ز آلودگی فرو شوییم

که پاک را نتوان دید جز به دیده پاک

فریب نغمه و ساغر خورم معاذالله

به قول مطرب و ساقی روم ز جا حاشاک

خلاف در سر ما طره تو آشفته

گنه ز جانب ما چهره تو آتشناک

چه تلخی است که در نشئه محبت ماست

که زهرخنده ات افعی و ماند از تریاک

ازین نشاط که در خاطری «نظیری » را

عجب نباشد اگر گل برویدش از خاک

شمارهٔ ۳۹۵

درهای بسته واشد ز آه سحر مبارک

بانگ طلب برآمد دل را سفر مبارک

بالین ارجمندان خشت در مغان است

بر روی صبح خیزان باشد نظر مبارک

عشق از کمین برون تاخت عقل از میان برآمد

عجب و غرور بشکست فتح و ظفر مبارک

شب های درد و ماتم شد روز تا قیامت

این آفتاب تابان بر بام و در مبارک

بر جان و سر نلرزم در عاشقی که باشد

بسیار منفعت را اندک ضرر مبارک

فال سیاه روزی بر بخت بد شگون شد

آواز نوحه باشد بر نوحه گر مبارک

آنجا که عاشقانند اختر بعکس گردد

دل در بلا سعیدست جان در خطر مبارک

طفلی بعار بگذشت پیری به عیب آمد

نی بر سر پسر شگونم نی بر پدر مبارک

هان ای پسر که طفلی علم جفا میاموز

هرچند جهل شومست هست این قدر مبارک

کونین عرضه کردند بر همت «نظیری »

بگزید فقر و گفتا این مختصر مبارک

شمارهٔ ۳۹۶

رسید فصل گل و عیش گلشنم نزدیک

گلم به خرمن و خرمن به دامنم نزدیک

رفیق! بهر خدا، رو برون در بنشین

به خلوتم می و یارست و دشمنم نزدیک

به حیله شمع دگر می فروختم افسوس

که آفتاب بلندست و روزنم نزدیک

چو شمع ها به سر هر مزار سوخته ام

که برده اند چراغی به روزنم نزدیک

به بت پرستی اگر سر کار خود گویم

دگر به بت نگذارد برهمنم نزدیک

چو مرد خلوت انسم کمال بخت من است

اگر فتد گذر شه به گلخنم نزدیک

سزد چو فاخته گر طوقم از گلو روید

ز بس که هست به قید تو گردنم نزدیک

کسی مصیبت و سور مرا نمی داند

که هست صوت سرورم به شیونم نزدیک

به صحن مزرعم ای ابر رحمت آبی ریز

شب است و آمده آتش به خرمنم نزدیک

ز همت است «نظیری» که مانده‌ام ز طلب

نموده آتش وادی ایمنم نزدیک

شمارهٔ ۳۹۷

نقش دیبا چنان کشید فرنگ

که ز من برد دانش و فرهنگ

کفر از عشق و عشق از ایمان

چیست این فتنه ها و این نیرنگ

زمزمم سوخته است گو هندو

مشت خاکسترم فشان بر گنگ

وه که بر ما نوشته باده فروش

باده را سنگ و جام را پا سنگ

چند کورانه دست اندازیم

دامن کس نیاید اندر چنگ

زو همه نقش ها و او بی نقش

زو همه رنگ ها و او بی رنگ

گله در دوستی نمی گنجد

بس که شد راه دوستداری تنگ

به قضا تن دهم که در دریا

شادی گوهرست و خوف نهنگ

تو مکن ضرب زخمه را خارج

گر «نظیری » غلط کند آهنگ

شمارهٔ ۳۹۸

تا عشق چه ها کند به بلبل

بسیار دریده پرده گل

شمشیر مقربان دریده

دیوانه عشق بی تأمل

برتر بود آستانه عشق

از هرچه خرد کند تعقل

جانان خواهی گذر ز کونین

دنیا سیل است و آخرت پل

بر آتش قهرت ار نشانند

دل خسته مدار در توکل

تا چون رخ دلبران برآری

از خرمن شعله شاخ سنبل

بر مور نهاده اند باری

کافلاک نمی کند تحمل

رحمی که ز دست می رود کار

به غرقه جفا بود تغافل

دوری چو تو یوسفی برآید

از جنس توالد و تناسل

در عشق گریز تا بیابی

ملکی که نکرده کس تخیل

بزم تو و آنگهی «نظیری »

از چرخ نمی کند تنزل

شمارهٔ ۳۹۹

مرحبا ساقی خجسته جمال

از جمالت دو کون مالامال

به ترازوی اجر سنجیده

نشئه را قدر و جرعه را مثقال

می تو در شریعت تو حرام

خون ما در محبت تو حلال

رفت دوران حاتم و کسری

ماند از جود وز عدلشان تمثال

پیش تر فعل بود و قول نبود

نیست فعل این زمان و هست اقوال

جوی شیرین و قصرخسرو را

از بیابان بپرس و از اطلال

گریه بر مادران کنند از بخت

چون بزایند این زمان اطفال

غم ترکان چنان گرفته دلم

که طرب را درو نمانده مجال

در دیاری که تنگ چشمانند

بیم قحط است در فراخی سال

زین عطش ها که در دل چاک است

به زلال است تشنه طبع زلال

شبهه عشق از «نظیری » پرس

بوعلی حل نکرده این اشکال

شمارهٔ ۴۰۰

گر کشف حجب خواهی بستان می ناب اول

ور علم ازل جویی بگذر ز کتاب اول

در عشق مکش دفتر کاسرار لدنی را

گویند به وحی آخر آرند به خواب اول

خواهی به یکی آری دل را ز پریشانی

در معبد بت رویی چندیش بتاب اول

تا صاف ملایک را بر خاک تو پیمایند

در مدرسه بر سرکش دردی شراب اول

در حلقه نمی گنجی تا پخته نمی گردی

شرط است که میخواران سازند کباب اول

شاید به شب ظلمت رب ارنی گوییم

ما را به لب ساغر رفتست خطاب اول

تا هست دمی باقی محروم مکن ساقی

می ها به خم افکندیم با تو به حجاب اول

ما را به صد افسانه در خواب چو می کردی

از بهر چه می کردی بیدار ز خواب اول

در پیری و محرومی خوردیم می و خفتیم

گر دور ز سرگیری زین پیر خراب اول

سهلست اگر کاری برعکس صواب افتد

چون وضع جهان کردند از روی شتاب اول

بیش از همه می بارد بر کشت «نظیری » را

کو تخم نمی کارد بر فکر سحاب اول

شمارهٔ ۴۰۱

درین بستان به جهد از خار بگسل

چو گل خندان شو و از بار بگسل

اگر تعویذ بر بالت گران است

به زخم ناخن و منقار بگسل

سر رشته به بگسستن توان یافت

ز هم این تار را یک بار بگسل

ز پیش دیده ام بردار کونین

گره از پرده رخسار بگسل

غمت گو ناخنی در دل فرو کن

نمی گویم گره بسیار بگسل

پس از چندین ورع ترسم که گویند

شهادت عرضه کن زنار بگسل

میانی کز ریا بستی به خلوت

برو در صحبت خمار بگسل

شهود او «نظیری » سرسری نیست

زبان از ذکر و دل از کار بگسل

شمارهٔ ۴۰۲

به لغزش دست از دلدار مگسل

گر افتد زلتی از کار مگسل

به نقصانی که یابد خرقه سهل است

به رفتن خرقه از هر خار مگسل

در میخانه آخر می گشایند

تو رفت و آمد از خمار مگسل

قباسبزان قریب چشمه سارند

چو ابر از دامن کهسار مگسل

به شهر روشنان صیقل گرانند

به خشت از آینه زنگار مگسل

اگر عاشق شدی دل را نگهدار

مگردان سبحه و زنار مگسل

غلط سنجان عامی دشمنانند

کمر در صحبت اغیار مگسل

پریشانی کند پامال و خوارش

گهر را عقد در بازار مگسل

نسیم آخر شمیمی می رساند

تو رفت و آمد از گلزار مگسل

ته کیسه پی ایثار بشکاف

کرم هر ساعت از دینار مگسل

به هر جرمی که مستانت برانند

تو دست از دامن خمار مگسل

به قدر آن که از سوزن کشی تار

اگر زنار مانی تار مگسل

«نظیری » بس نخواهد کرد اناالحق

خلیفه گو رسن از دار مگسل

شمارهٔ ۴۰۳

نیم ز کعبه به می خوردن مجاز خجل

به پیش باده فروشم ز کشف راز خجل

ز روی مستی اگر پرده ای درم سهل است

به پای خم سحری برده ام نیاز خجل

گذار بی خود مستم که گر به هوش آیم

شود فرشته ز پرهیز و احتراز خجل

نه پیش مشرب ساقی ملولم از توبه

نه در طریقت رندانم از نماز خجل

همیشه با غزل و جام در مشاهده ام

حقیقتم نکند از رخ مجاز خجل

بلند و پست بسی راه پیشم آمده است

نه از نشیب ملولم نه از فراز خجل

به خوب و زشت جهان هیچ اعتمادم نیست

کز امتیاز شوم در هر امتیاز خجل

ز کعبه آنکه طلب داشتم دلیلم بود

ز رنج بادیه ام وز ره دراز خجل

ز عرض حال اگر منفعل شدم سهل است

تسلیم که نگشتم ز کارساز خجل

کمال قرب «نظیری » حجاب او شده است

فراز مسند سلطان بود ایاز خجل

شمارهٔ ۴۰۴

زان شب که یار کرد نگاهی به سوی دل

دیگر به سوی خویش ندیدیم روی دل

صاحبدلی بود که نصیبی به ما دهد

گویی به خاک ما نرسیدست بوی دل

آن را که رخ ز آیینه دوست تافتند

پهلوی دل نشسته نبیند عدوی دل

بر من نکرد مرحمتی پیر می فروش

تا بر سر خمش نشکستم سبوی دل

بر حق گرفت خون دل و دیده دامنم

از عیش های دیده بریدم گلوی دل

دستم به چاک سینه از آن باز کرده اند

تا من به آب دیده کنم شست و شوی دل

اغوای دیو و ذلت آدم به آب رفت

سر داده اند سیل محبت به جوی دل

هرچند گویم از غم دل بیشتر شود

خالی نمی شود دلم از گفتگوی دل

گفتم شوم ملازم دل بینمت مگر

هرچند برشدم نرسیدم به کوی دل

زان دم که دل به دست رضایت سپرده ام

از وی نکرده ام پس از آن جستجوی دل

یاری که دستگیری یاری کند کجاست؟

از هر غمم غم تو کند جستجوی دل

بنشین که راحتست «نظیری » وجود عشق

یک آرزو کنند هزار آرزوی دل

شمارهٔ ۴۰۵

نخست عشق به میخانه کرد نزول

به گرد مدرسه گردیدنست نامعقول

ز راه ضربت دستست رقص بی حالان

سماع عشق نخیزد مگر ز اصل اصول

کمینه بوالعجبی، در دیار عشق این است

که حاکمی شود از حکم کودکی معزول

از آن عزیز خراباتیان شدیم که ما

ادب نگاه نداریم، در خروج و دخول

برون ز دلبر شهری، درون ز شاهد غیب

گنه به طور ملامت کشان بود مقبول

متاع هر دو جهان را به یک گدا بخشیم

گر از هزار تمنا، یکی رسد به حصول

بلند شد سخن عشق، لیک معذوریم

که نیست رخصت گفتار جز بقدر عقول

غرض گدای در دوست بودنست ارنه

به گنج ها نکنیم التفات بر مسئول

خموش تا نشناسد کسی «نظیری » را

چه لازم است که معلوم گردد این مجهول

شمارهٔ ۴۰۶

کتاب خوانده شد و، شبهه‌ای نشد مغفول

به هیچ مسئله خاطر نمی‌شود مشغول

اگر رسوم ادب شد زیاد ما چه عجب

شدیم پیر به تعلیم کودکان فضول

فقیر مدرسه و خانقاه، کم رزق است

گدایی در میخانه، می کنیم قبول

اگر به مدرسه اوراد دیر گم نشود

کنم عدول ز شاهد به شاهدان عدول

غم حوادث اگر دهر را گرفته فرو

الم به خاطر کودک دلان نکرده نزول

تو می به شرط جزا ده، که من نه آن شخصم

که از گناه خجل کردم، از عذاب ملول

جزای خلق «نظیری » به حشر تحقیق است

به غیر ما که مصابیم قاتل و مقتول

شمارهٔ ۴۰۷

منادیست در آن کو که خون زنده سبیل

به عشق نیست زیان قاتل است اجر قتیل

نگاه بر ره مردان غیب دوخته ایم

هنوز دیده به گردی نکرده ایم کحیل

رسوم فقر و توکل درازدستی نیست

نشسته ایم که خرما در اوفتد ز نخیل

به اضطراب، پدید آمدیم و نیست شدیم

که در نهاد کرم بود، غایت تعجیل

جمال و جاه موافق به هم نساخته اند

قبای سرو قصیر است و قد سرو طویل

شقاوت ازلی را، علاج نتوان کرد

به مهد، جبهه بدخو سیه کنند از نیل

به بر و بحر زمین، فرصت اقامت نیست

به چار حد جهان می زنند طبل رحیل

دمی سه چار، شبستان عمر روشن دار

که روغنت به چراغ است و نور در قندیل

خوشی باغ و گلستان طلب، نه مزرع و ده

وظیفه گر نشود وجه می خداست کفیل

قدح کش و به چمن صنع حق تماشا کن

بسست سرو به تکبیر و مرغ در تهلیل

به جان مپیچ «نظیری » اگر جنان خواهی

که بوی باغ و چمن نشنود دماغ بخیل

شمارهٔ ۴۰۸

صبح چو دم برآورد همرهی صبا کنم

در خم زلف او روم عقده به عقده واکنم

دل ز گشاد ابرویش رفته به چاه غبغبش

چنگ به چین زلف او گر نزنم خطا کنم

کی شود این کمان به زه؟ ره گر هست بر گره

تیر فلک نمی هلد عقده ز هم جدا کنم

جز به عنایت و کرم اجر عمل نمی دهند

یار به مدعا شود، کار به مدعا کنم

همدم باد صبحدم، بی خود و مست می روم

گر به درخت گل رسم، پیرهنش قبا کنم

نذر رضای اوست جان، وقف ارادتش روان

عمر اگر وفا کند، حق وفا ادا کنم

شعله نار اگر شود، در دل موم در شوم

کوشم و پر برآورم تازم و جان فدا کنم

نامه بری گر آورد، نامه ای از دیار او

بس که ز مهر سایمش بر مژه توتیا کنم

چون به رقم ز سوی او، پاسخ نامه ام شود

بوسه به دست خود زنم، بر لب او ثنا کنم

بس که به ذوق بگذرد زندگیم به مهر او

بهر حیات خویشتن شب همه شب دعا کنم

رفته و کرده نیک و بد، عمر به عشق او گذشت

شکر کنم بدانچه شد، تا پس ازین چه ها کنم

کرده نیاز دل اثر، رام شدست با نظر

باش «نظیری » این قدر، تا به خود آشنا کنم

شمارهٔ ۴۰۹

ما حال خویش بی‌سر و بی‌پا نوشته‌ایم

روز فراق را شب یلدا نوشته‌ایم

قاصد به هوش باش، که بر یک جواب تلخ

عرض هزار گونه تمنا نوشته‌ایم

شیرین‌تر از حکایت ما، نیست قصه‌ای

تاریخ روزگار، سراپا نوشته‌ایم

روی نکو معالجه عمر کوته است

این نسخه از علاج مسیحا نوشته‌ایم

تحقیق حال ما ز نگه می‌توان نمود

حرفی ز حال خویش به سیما نوشته‌ایم

بر ما مسلم است که منشور راستی

بس واژگون‌تر از خط ترسا نوشته‌ایم

ما از خط پیاله و معشوق، نگذریم

درس صلاح تا به همین جا نوشته‌ایم

هرسو که کرده‌ایم روان کشتی امید

طوفان به باد و شور به دریا نوشته‌ایم

هر جادویی که کلک «نظیری» نموده است

خود کرده‌ایم باطل و خود وانوشته‌ایم

شمارهٔ ۴۱۰

ما به برهان و خبر پیرو ترسا نشویم

تا رخ بت نپرستیم شکیبا نشویم

در تماشای تو چون آینه گم گردیدیم

که ز پیدایی دیدار تو پیدا نشویم

مهر بر لب چو سر کیسه ممسک زده ایم

تا سر شیشه می وانشود، وانشویم

سرمه در دیده دل تا نکشد لطف حکیم

گر سراپای شود دیده که بینا نشویم

برگذر بودن حسن گل و خوبی بهار

گوشمالی است که مشغول تماشا نشویم

ابتلاهای عزیزان همه زآنست که ما

غره مهلت ده روزه دنیا نشویم

نقش امید به صد دوزخ و دریا، شستیم

تا دگر مصدر هر عرض تمنا نشویم

نرود خامه تکلیف خرد، از سر ما

تا چو سودای جنون، بی سر و بی پا نشویم

قیمت خاک در آن کوی، به افلاک رسید

ما ندانیم چه نرخیم، که بالا نشویم

بگذارید که در تنگ شکر، گم گردیم

کان پشیزیم که بیعانه سودا نشویم

در محبت دل و دین باختن اول قدم است

ما «نظیری» ز تو خرسند به این‌ها نشویم

شمارهٔ ۴۱۱

گهی بر فرش سنبل، گاه بر روی گیا افتم

نسیم ناتوانم تا کجا خیزم کجا افتم

نی کلکم ز حسن روی گل، منقار بلبل شد

مباد از طرف گلشن دور افتم کز نوا افتم

به هر بانگ سرودی خاطرم آشفته می گردد

گلم گویی، که از آمد شد باد صبا افتم

حدیث دام زلفی می کنم، دزدیده دزدیده

دلم را خار خاری هست ترسم در بلا افتم

گرم صد بار سوزی، باز بر گرد سرت گردم

نیم پروانه، کز یک سوختن از دست و پا افتم

به محرومی و بی قدری خضرم گریه می آید

چو در فکر شهیدان تو در روز جزا افتم

«نظیری » بی خود از بزم وصال یار می آیم

عجب کیفیتی دارم، ندانم تا کجا افتم

شمارهٔ ۴۱۲

ما چو سیل این خار از اول به پشت پا زدیم

خیمه همچون گل ز مهد غنچه بر صحرا زدیم

کوه دانستیم دنیا را و خود را شاخ گل

از بغل مینا برآوردیم و بر خارا زدیم

جنس کنعان مصریان گفتند در بازار نیست

پیشتر راندیم رخش، از کاروان سودا زدیم

دهر ز اول بر سر کین است پندارد که ما

سنگ مریخ و زهل بر گنبد مینا زدیم

تکیه بر آب و سری پرباد نخوت چون حباب

هرزه وا کردیم چشم و غوطه در دریا زدیم

کس ز ما سرگشتگان ره بر مراد خود نیافت

بال و پر در جستجوی منزل عنقا زدیم

قصر فوق و کاخ ته جستیم از ما نبود

خوش به خلوتخانه بنشستیم و می تنها زدیم

غیرت ما با کسی، تار دوتایی برنتافت

بر خود آخر تاب همچون رشته یک تا زدیم

دلگشا دیدیم، صوت و نغمه امروز را

مهر نسیان بر سر افسانه فردا زدیم

سبزه وش شاید که راز خاک بر صحرا نهیم

باده حمرا ز جام لاله حمرا زدیم

کس حدیث آشنایی، در جواب ما نگفت

قفل خاموشی «نظیری » بر لب گویا زدیم

شمارهٔ ۴۱۳

نمی گردید کوته رشته معنی، رها کردم

حکایت بود بی پایان ، به خاموشی ادا کردم

به لذت بود گر لخت جگر گر پاره دل بود

نمک رفت از سخن ، تا با تکلّف آشنا کردم

درین دکان کاسد صد هنر بی یک سبب هیج است

به مس محتاجم اکنون، گرچه مس را کیمیا کردم

خدنگ جعبه توفیق امشب در کمانم بود

غزالم در نظر بسیار خوب آمد خطا کردم

شهادت را عوض، فردوس جانان داد در محشر

دیت خود بود خونم را غلط کردم بها کردم

شبم خوش بود و چشمم داشت الحق گریه گرمی

شکایت بود بر لب، یاد او کردم دعا کردم

گره نیکو نمی زیبید آن ابروی زیبا را

اگر افسون او، گر سحر بابل بود واکردم

به هر کاری که همت می گماری نصرت از حق جو

که بر گنجشک دام افکندم و صید هما کردم

ز کوی یار چون تو، درهم و آشفته می‌آمد

«نظیری » کسب صد گلزار امروز از صبا کردم

شمارهٔ ۴۱۴

از ما حذر که دست ز آداب شسته‌ایم

شرم از دل و زبان، به می ناب شسته‌ایم

از یک حدیث لطف، که آن هم دروغ بود

امشب ز دفتر گله صد باب شسته‌ایم

امروز آب دیده ندارد اثر که دوش

تلخی گریه را، به شکر خواب شسته‌ایم

از رنگ و بوی گریه ما دور دامنت

صد آرزوی کشته درین آب شسته‌ایم

از عیش ما مپرس «نظیری» خبر که ما

چون خضر لب ز چشمه نایاب شسته‌ایم

شمارهٔ ۴۱۵

ما قلم در آتش و دفتر در آب افکنده‌ایم

هرچه با آن خواهشی هست از حساب افکنده‌ایم

شب که در مستی سراغ کلبهٔ ما کرده‌ای

جای غم شادی، برون از اضطراب افکنده‌ایم

کوی جان معمورتر داریم، از بازار دل

راه سلطان را به عمدا بر خراب افکنده‌ایم

ما گرفتاران بیدل، هرکجا نالیده‌ایم

لرزه بر عرش از دعای مستجاب افکنده‌ایم

بر سرانگشت نیاز ما، اثر بابی که دوش

طُرّهٔ مقصود را، در پیچ و تاب افکنده‌ایم

چاشنی گیرند مستان از دل پرشور ما

ما همان بر آتش از خامی کباب افکنده‌ایم

کفر و دین را از سوی باطن رسولان دردهند

ما غلط‌بینان نظرها در کتاب افکنده‌ایم

برنتابیم از فرشته منت باد مراد

ما که کشتی بر سر موج سراب افکنده‌ایم

از کِرام‌ُالکاتِبین منت «نظیری» کی کشیم؟

ما ز دیوان عمل حرفِ ثواب افکنده‌ایم

شمارهٔ ۴۱۶

می‌روم زین کوی و وز رشک محبت می‌روم

بس که با من آشنا گشتی ز غیرت می‌روم

کرد شیرین اشک تلخم را شکرخند وداع

حبیب و دامانی پر از نقل محبت می‌روم

نوحه بر خود می‌کند دیوار و در از رفتنم

می‌برم ذوق از جهان، از بس به حسرت می‌روم

حالتی دارم به این خواری که از خاک درش

گر به جنت خواندم رضوان، به منت می‌روم

از حجاب رفتن بی‌جا «نظیری» از درش

بخیه‌ها بر دیده از اشک ندامت می‌روم

شمارهٔ ۴۱۷

باز از جرم شکایت ناامید از رحمتم

گفته ام کفری و اکنون بدترین امتم

ناز من دارد ملالی سایه ام خصم من است

در دل خود خوارم و در چشم خود بی عزتم

گرچه در ظاهر دلم اظهار طاقت می کند

لیک پنهان بر سر جنگ است با من طاقتم

می نویسم خط بیزاری دل پرشکوه را

با هوس پیوند دارد، نیست با او نسبتم

عالمی از رنجشم راه حکایت یافتند

از نکوخواهان دگر در زیر بار منتم

من که جا یابم برش، با رشک اغیارم چه کار

این چنین دایم در آتش از دل پرغیرتم

نیست از رنجش «نظیری» گر شکایت می‌کنم

عندلیبم ناله کردن هست رسم و عادتم

شمارهٔ ۴۱۸

تا به کی خیمه چو گل بر گذر باد زنم

عهد خوبی گذران بینم و فریاد زنم

حاصل مزرع آفت زدگان است آن گنج

من غلط قرعه به ویرانه و آباد زنم

بیش ازین شور نمی گنجد اگر کان نمک

بر جگرسوختگی های خدا داد زنم

مست شوقم می و خون درنظرم یکسانست

سر ز ساقی کشم و چنگ به جلاد زنم

خار حسرت به دل و خنده شادی بر لب

جام غم گیرم و خود نوشم و خوش باد زنم

شرح هجران تو بر مرغ گلستان خوانم

شانه زلف تو بر طره شمشاد زنم

گر مقیمان چمن از تو نشانم گویند

بوسه ها بر قدم بنده و آزاد زنم

قلم عقل ز بازیچه ساقی بشکست

خنده ها بر سبق و بر خط استاد زنم

منهدم گشت چو بنیاد وفا کعبه دل

حاکمی کو که ز بیداد بتان داد زنم

در گلستان چو حدیث قد آن سرو کنم

ناوکی بر دل صد پاره شمشاد زنم

من و ورد سحری نیست «نظیری » انصاف

راه میخانه روم، دوش به زهاد زنم

شمارهٔ ۴۱۹

سوزن به دل از بخیه و پیوند شکستیم

از بی هنری دست هنرمند شکستیم

در عشق به کامی نرسیدیم که بسیار

عهد پدر و خاطر فرزند شکستیم

از بهر نهالی که نشاندیم به خاطر

بس شاخ تر و نخل برومند شکستیم

ما حلقه به گوش سخن عشق و جنونیم

در حقه نسیان گهر پند شکستیم

امروز نشد نقل عزیزان گله ما

صد بار من و تو به هم این قند شکستیم

هرگاه شنیدیم ز اخلاص حدیثی

طرف کلهی پیش خداوند شکستیم

تا روز مکیدیم سرانگشت حلاوت

زان قند که امشب ز شکرخند شکستیم

گفتیم به شادی مشو آلوده «نظیری »

لب خوش نشد از خنده و سوگند شکستیم

شمارهٔ ۴۲۰

بسیار نظره کردم در گرم و سرد عالم

چشمی نشد بمالم از دود و گرد عالم

عزم رحیل دارم از شهربند دنیا

صوم وصال گیرم از آب خورد عالم

بر خاک رهگذارم افلاک پایمالم

خلوت نشین شهرم صحرانورد عالم

رخ می کنم به ناخن، لب می گزم به دندان

با خویش در نبردم، غالب نبرد عالم

از حسن آن پری وش، تا یافتم نشانی

دیوانه دوست گشتم، ویرانه گرد عالم

خشمی همه تبسم، تلخی همه حلاوت

در نیش نوش جان ها، در خار ورد عالم

ریزان ز من ثمرها، الوان ز من چمن ها

رنگی نه همچو بادم، از سرخ و زرد عالم

نابود هست و بودم، پندار در نمودم

چون نقطه زیادم، از نقش نرد عالم

نوبالغان این عهد، زن مشربند یکسر

مردانگی مجویید، از هیچ مرد عالم

زین خاکدان برستیم، وز اختران گذشتیم

ماییم صبح ثانی، خورشید فرد عالم

صبح از کف «نظیری » رطل گران کشیدیم

بر طبع شد گوارا، اندوه و درد عالم

شمارهٔ ۴۲۱

ز خراش دم به رقت، ز گداز دل به دردم

دم آتشین بیانان بفسرد و گفت سردم

شده ام ز خویش قانع به خیال جلق و دلقی

نه به درد بازگشتم، نه ز دیده آب خوردم

دهم ار غذای مرغان به خیال دام و قیدم

کنم ار دعای یاران به هوای سرخ و زردم

نکنم قفا به بازی که دو شش نشسته نقشم

نشوم ز لعب فارغ که عقب فتاده نردم

به هوای ابر خیزم فکند ز پای ثقلم

به گذار سیل افتم نرود ز دیده گردم

به قطار کس نگنجم چه گران بها اسیرم

به عیار خس نیرزم چه بلند قدر مردم

بزنم ز ننگ سنگ و بکشم ز عار خنجر

به تهمتن ار درافتم بگریزد از نبردم

بپرم هزار پایه ره بسته قطع سازم

بجهم هزار پله پی مور در نوردم

به خزان و گل نپیچم نه ز قسم رنگ و بویم

به بهار و دی نسازم نه ز جنس گرم و سردم

وزد از کمین نسیمی زندم به موج دریا

که سحاب خشک مغزم نه ز خار و نی ز وردم

به سماع جان «نظیری » ز خودم خلاصیی ده

بفشان چنان غبارم، که غبار کس نگردم

شمارهٔ ۴۲۲

سوخت چون شمع پای تا بسرم

شد تنم جمله مایه نظرم

در صبحم به روی نگشایند

بر شبم خنده می زند سحرم

من که بر گلبن آشیان دارم

چه غم است از فنای بال و پرم

پشت غمدیدگان به من گرم است

غم به پیشم سنان و من سپرم

یک ره ابرام دوست نشنیدم

زین تغابن که شد هنوز کرم

کشدم غم به این گنه که چرا؟

شادی از دور دیده بر گذرم

حادثات جهان ز هم رنجند

نسپارند اگر به یک دگرم

بسکه دل بر قفا روم ز درت

قدم پس تر است پیشترم

مست و آشفته می روم بر راه

حال من ظاهر است از اثرم

خوش نکردند صحبتم مرغان

نام کردند مرغ خوش خبرم

آنچنان داردم «نظیری » شوق

که بپرند عضوها ز برم

شست سقای ابر برگ و بوم

به نمی شد دل و دماغ ترم

دانه چون خوشه در گلو آورد

شاخه های رگ از غم جگرم

بس هوا طرح انبساط انداخت

شد درون سرا برون درم

به دو بال سحاب دوخته اند

دامن بحر و دامن بصرم

مژه بر هم نمی توانم زد

که به طوفان گریه بارورم

مریم ابر در تموز آورد

میوه مهرگان به ماحضرم

عقد سنبل شد آه پیمانم

خرده نرگس اشک چون شررم

همه امنیت و فراغت شد

هرچه آفت نمود در بصرم

چون به خوبی گلستان نگرد

بوسه بر دیده می زند نظرم

بسکه از شوق سینه در جوشم

پای تقدیم می کند بسرم

پای تا فرق مو بر اعضا هست

همه آبستنی و جانورم

آن چنان گم شدم به عیش و نشاط

که «نظیری » نمی رسد خبرم

شمارهٔ ۴۲۳

آتشین گفتار خاکی پیکرم

قطعه باغ خلیل آزرم

در دم احیای عیسی معجزم

در ید بیضای موسی دفترم

جای گل بلبل برآرد شاخ گل

گر فشانی بر چمن خاکسترم

عالم معنی به نورم روشن است

در حقیقت آفتاب دیگرم

غوطه ها در بحر معنی صنع کرد

تا بزاد از نه صدف یک گوهرم

از سخن هرکس هیولایی نمود

من هیولای سخن را جوهرم

کس به معیارم نمی آرد سخن

هین محک صاحب عیار و هین زرم

وصل معنی دیر اگر دستم دهد

پرده افلاک را برهم درم

جوهرم، جسمم، نمی دانم چیم؟

هرچه هستم غرق مهر حیدرم

اختران چون سرمه در چشمم کنند

آسمان گوید غبار آن درم

برتر از حال «نظیری » نکته ها

گویم و از خود نیاید باورم

شمارهٔ ۴۲۴

به گل پیراهنی امیدوارم

که خوشبو سازد آغوش و کنارم

من آن آسیمه صیادم درین بحر

که در دامم نمی گنجد شکارم

قضا هم سنگ کوهم داده سودا

به مویی برتر از او بسته بارم

فشانم خوشه باران ز مژگان

به شورش ابر دشت و کوهسارم

شود شوریده تر هر دم گل و آب

ازین مرغابیان چشمه سارم

به امید وصال آن پری وش

به شکلی هر نفس بت می نگارم

به ایمان نایم از پندار بیرون

عجایب مؤمن زنار دارم

گریبان می درم از عشق و کارش

که تاب این سر و سودا ندارم

ز شهری زادگان عشق پرسید

یکی از عارفان آن دیارم

به این خشکی گر آزادم گذارند

ز سرسبزان وادی یادگارم

«نظیری » ذوق شب خیزان ز من پرس

که از بی گه درین وادی سوارم

شمارهٔ ۴۲۵

من روز ره خانه خمار ندانم

مستی و طرب جز به شب تار ندانم

مست آمدم و مست ازین مرحله رفتم

من قافله و قافله سالار ندانم

پیداست که بر کشتی صد پاره سوارم

پا و سر این قلزم خون خوار ندانم

نی کسب کمالی شد و نی طی طریقی

از راه بجز جنبش و رفتار ندانم

چون کودک پرخشم بود گریه حدیثم

صد عرض هوس دارم و گفتار ندانم

عمرم به صفیر قفس و دام گذشتست

من زمزمه ای در خور گلزار ندانم

در سردی هنگامه همین کام فروشم

من گرمی و شیرینی بازار ندانم

خاموش ز غوغا که درین باغ «نظیری »

یک نغمه به صد شاخ سزاوار ندانم

شمارهٔ ۴۲۶

در دشمن زنم و دوستی اظهار کنم

دست دل گیرم و دریوزه دیدار کنم

ناله نغمه سرایان چمن بی اثر است

روشی وام ز مرغان گرفتار کنم

رشته را این صنمان حبل متین می سازند

تارم از سبحه برآرید که زنار کنم

دلم از زمزمه طرف چمن نگشاید

گوش بر قهقهه دامن کهسار کنم

ترسم از رشک در میکده ها دربندند

گر از آن شیشه که می خورده ام اقرار کنم

نیست با خشک و تر بیشه من کوتاهی

چوب هر نخل که مسند نشود دار کنم

میگساران همه خفتند و «نظیری » در شور

داروی بی هشیی نیست که در کار کنم

شمارهٔ ۴۲۷

رضا به عشق کدام است و اختیار کدام

چو دل به عشق دهم دل کدام و یار کدام

در آن کمند که صد سر ز حلقه ای ریزد

بهای بسته چه و قیمت شکار کدام

دو نیم گشته دل از کفر و دین نمی دانم

کزین دوپاره دل آید تو را به کار کدام

چو چشم اعمیم از هجر نور گوییدم

که قرب ذره چه و نسبت شرار کدام

فلک ز عربده آسوده است حیرانم

که گشته خوی تو، یا طبع روزگار، کدام؟

ز بسکه مست رخ ساقیم نمی دانم

که تاب طره چه و چشم پر خمار کدام

قرار و صبر «نظیری » به چشم او دادیم

ز عهد ما و تو بینیم استوار کدام

شمارهٔ ۴۲۸

هرکجا ساخت غمی دایره مسمار شدم

هر کجا نقطه شد انده خط پرگار شدم

بوی یار من ازین سست وفا می آید

گلم از دست بگیرید که از کار شدم

بس کزو شد برم آسوده، دو دستم در خواب

همچنان زیر سرش بود که بیدار شدم

دل دیوانه من قابل زنجیر بود

به شکنج سر زلف از چه سزاوار شدم

من دگر قوت پرواز ندارم در دام

کاش صیاد بداند که گرفتار شدم

قیمت زخم بلا درد طلبکاری بود

نرخ کالا نشنیدم چه خریدار شدم

کس در آتش به دل خویش «نظیری » نرود

زان نگه سوخته بودم که خبردار شدم

شمارهٔ ۴۲۹

همیشه تار و پود کار ناهموار می‌بستم

دل و دستم نبود و خویش را بر کار می‌بستم

برش چندان که می‌رفتم نبودش شفقتی با من

به افسون خویش را بر محرمان یار می‌بستم

در آن کو یک شبم گل گشت مهتابی نشد روزی

همیشه خویش را چون سایه بر دیوار می‌بستم

اگرچه پای تا سر عذر تقصیر و گنه بودم

ز خجلت‌های عصیان لب ز استغفار می‌بستم

کسی دیگر به جز من لذت نقصان نمی‌دانست

گر از اول ره سودا درین بازار می‌بستم

نمی‌افتاد چندین رخنه در بنیاد رسوایی

گر از آغاز دست عقل دعوی دار می‌بستم

کمر در خدمتت عمریست می‌بندم چه شد قدرم

برهمن می‌شدم گر این قدر زنار می‌بستم

نهال عمر پیوند تو کردم برنشد حاصل

ثمر می‌داد اگر این نخل را بر خار می‌بستم

«نظیری» این تمنا و طلب تا وقت مردن بود

متاع جان به غارت می‌شد و من بار می‌بستم

شمارهٔ ۴۳۰

زین غم نه گریه آید و نی ناله برکشم

سخت است حال مشکل اگر تا سحر کشم

غایب نگشته از نظر از پا درآمدم

من آن نیم که رنج فراق سفر کشم

آن بلبل ندیده بهارم که انتظار

در آشیان ز کوتهی بال و پر کشم

بدخوی خانه زادم و مغرور خدمتم

معذورم ار ز امر تو یک بار سرکشم

پیدا شود که هرچه مرا هست زان تست

فردا که رخت خویش ازین کوبه درکشم

ما و سفال آن سگ کو زانکه این شراب

مستی نمی دهد چو ز جام دگر کشم

چندان مرو ز هوش «نظیری » به روز وصل

کین جان بی بهاش به پیش نظر کشم

شمارهٔ ۴۳۱

چند در دل آرزو را خاک غم بر سر کنم

آتشی را تا به کی در زیر خاکستر کنم

چند بینم خواری و در سینه دزدم تیر آه

شعله را تا کی نگهبانی به بال و پر کنم

زاریم گویا اثر دارد که امشب بر درش

ناله ای ناکرده خواهد ناله دیگر کنم

تا نبینم زهر چشمش را نمی یابم حیات

گر به آب خضر کام زندگانی تر کنم

با وجود ناامیدی بسکه مشتاق توام

مدعی گر مژده وصلم دهد باور کنم

گر جز از خاک سر کوی تو خیزم روز حشر

خاک صحرای قیامت را همه بر سر کنم

عالمی امروز بر حالم «نظیری » خون گریست

وای اگر فردا چنین جا در صف محشر کنم

شمارهٔ ۴۳۲

شب در بتخانه ای را با دو چشم تر زدم

کعبه در لبیک آمد حلقه تا بر در زدم

همچو مرغ تیزپر رفتم به سوی آفتاب

آنقدر کز گرمیش آتش به بال و پر زدم

ظرف من سربسته بود و سیل بخشش تندرو

پر نشد پیمانه ام هرچند در کوثر زدم

داشتم با صاحب منزل ره گستاخیی

نکته بر واعظ گرفتم، نعره بر منبر زدم

فیض صحبت تا سحر نگسست از دنبال هم

تا کواکب سبحه گرداندند من ساغر زدم

داشتم پر زنگ از اندوه حرمان خاطری

صیقلی آیینه را در پیش روشنگر زدم

شمع محفل خفته بود و شوق صحبت رفته بود

آتش افگندم به مجلس بال بر مجمر زدم

همچو خورشید آتش دل بیشتر شد موج زن

آب هرچند از نم مژگان بر آن اخگر زدم

در ره قاتل «نظیری » را فگندم غرق خون

آتشی آوردم و در عرصه محشر زدم

شمارهٔ ۴۳۳

به تمنای غلط بر همه کس میر شدیم

بدر از خانه نرفتیم و جهانگیر شدیم

آخر عمر به سودای نوی افتادیم

هوس و حرص جوان گشت اگر پیر شدیم

مه کله گوشه پی خدمت ما می شکند

که سرافراز به اندازه تقصیر شدیم

اشک تلخ و جگر شور ز ما پرس که جیست

طفل بودیم که باز از شکر و شیر شدیم

غافل از شیوه رندی به سلوک افتادیم

تازه ناکرده دماغ از پی نخجیر شدیم

دوست بر مان نگران از سر شفقت بگذشت

خاک بودیم ز فیض نظر اکسیر شدیم

هر کجا راه دهد اسب بر آن تاز که ما

بارها مات درین عرصه به تدبیر شدیم

شادی هفته به آزادی ما می گردد

همچو آدینه چه سر حلقه زنجیر شدیم

چار فصل چمن عمر ندیدیم افسوس

نارسیده به جوانی ز تعب پیر شدیم

رشک بر پیری ما چرخ و عطارد دارد

پشت خم همچو کمان راست تر از تیر شدیم

خوشتر از عمر زلیخا به طرب برگشتیم

عذر تقصیر عمل در پی تو قیر شدیم

زان دو محراب نشین هندو زنارپرست

پیش کفار به دریوزه تکبیر شدیم

فکر آبادی ایمان «نظیری » کردیم

سوی دل‌های خراب از پی تعمیر شدیم

شمارهٔ ۴۳۴

نه مقامی که در آن زاد سفر تازه کنیم

نه غباری که از آن سرمه نظر تازه کنیم

سوی این بادیه هرگز نوزیدست نسیم

سینه بر برق گشاییم و جگر تازه کنیم

همه از شعله چو پروانه پر انداخته ایم

وز طپیدن نتوانیم که پر تازه کنیم

تشنه دارند به بحر و دم آبی ندهند

خود لب خشک به خوناب مگر تازه کنیم

کی بود یار سفر کرده ما بازآید

جان مشتاق از آن سینه و بر تازه کنیم

خلق را فتنه این شهر فراموش شده

زخم پنهان بنماییم و خبر تازه کنیم

وقت آن شد که می از ساغر خورشید زنیم

لبی از خنده شادی چو سحر تازه کنیم

شمس دین اختر اعظم به سعادت خواهیم

نوبت سلطنت شمس و قمر تازه کنیم

بنده باشیم و ملوکانه حکومت رانیم

روش دیگر و آیین دگر تازه کنیم

به تضرع کله فقر ز سر برداریم

پادشاهانه همه تاج و کمر تازه کنیم

نقش امید «نظیری » به جهان نتوان یافت

به که این تخته بشوییم و ز سر تازه کنیم

شمارهٔ ۴۳۵

جز نسخه احوال کسان پیش ندارم

هرگز نظری بر ورق خویش ندارم

بر دام هوا و هوسم خنده زند مرگ

صد داعیه بیش و نفسی بیش ندارم

روشن شود از کاوش احباب چراغم

زخمی نزند کس که سری پیش ندارم

هر نوع که آید سخن عشق سرایم

صبر و خرد قافیه اندیش ندارم

چون خامه آشفته دماغان شدم از دست

پروای نوشتن ز دل ریش ندارم

زان نیش که دی زد به رگ دست تو فصاد

در یک بن مو نیست که صد نیش ندارم

از من سخن عشق و جنون پرس «نظیری »

دیری‌ست دل دین و سر کیش ندارم

شمارهٔ ۴۳۶

غساله شوی ته کاسه و ایاغ شدم

بتر ز پنبه رنگین روی داغ شدم

نه خضر بود درین تیره ره نه چشمه خضر

ز شرم هرزه دوی سرو در سراغ شدم

فغان و شیون مرغان چنان ملولم کرد

که جیب و دامن خالی برون ز باغ شدم

نگویم این که سیه بختیم نمی انداخت

چو بال زاغ بدم، همچو چشم زاغ شدم

به روی سبزه و گل بود سیر و پروازم

نصیب خواند که پروانه چراغ شدم

ته پیاله به من داد لیک از مستی

فتیله بر دل خامان نهاد و داغ شدم

به دشت و مزرعه گشتن، هواپرستی بود

به کنج خلوت و عزلت ز باغ و راغ شدم

نسیم نیم شبم بر مشام بویی زد

سحر شکفته و خوش طبع و تر دماغ شدم

مدار کار «نظیری » به خلق و دم درکش

که فارغ از همه در گوشه فراغ شدم

شمارهٔ ۴۳۷

بی روی تو پروانه ای امشب به چراغم

خود را به چنان بی خودیی سوخت که داغم

مطرب به کنایت غزلی دوش ادا کرد

کز گریه شدم مست و شد از دست ایاغم

دور از تو ز خود رفتگیی می دهدم دست

کز پیش نظر ناشده گیرند سراغم

بویی اگر از مهر و محبت نشنیدم

گل را گنهی نیست، گرفتست دماغم

ای گلبن طالع چه نهی روی به زردی

فصلی نگذشتست ز سرسبزی باغم

گو جیب گشا صبحم و پر کن ز سیاهی

شد روشنی روز رقم بر پر زاغم

مشغول به علم و ادبی باش «نظیری »

تا چند شوی شیفته لابه و لاغم

شمارهٔ ۴۳۸

ز جا نتوانم از کم نشئگی چالاک برخیزم

به هر سو چنگ محکم سازم و چون تاک برخیزم

چنان ز آلایش مژگان تر دامن گرانبارم

که سست از جا چو نور دیده نمناک برخیزم

به صافی مشربان صحبت گزیدم صاف باید شد

بسوزم زهد خشک و خرقه تر، پاک برخیزم

چو موجم نقش بر آب و چو گردم رخت بر صرصر

ز دامن تا گریبان همچو سوسن چاک برخیزم

ملال آشیانم کشت، کی باشد بهار آید

چو بلبل مست گردم زین خس و خاشاک برخیزم

به یکدم باده صاحب همتی دستم نمی گیرد

که آتش گردم و از خانه امساک برخیزم

درین صحرای پر صر صر چه تمکینست بودم را

چو دود از باد بگریزم، چو گرد از خاک برخیزم

به سعد و نحس دوران خط تسلیم و رضا دادم

که نتوانم چو نقش ثابت از افلاک برخیزم

نخورده زخم افتادم ز پا ترسم که نتوانم

به خون رنگین پی آرایش فتراک برخیزم

شب از میخانه سوی خانقه رفتم غلط کردم

سحر می بایدم از نشئه تریاک برخیزم

مکن منعم «نظیری » گر ز حکم آسمان نالم

ز مظلومی به داد از حاکم بی باک برخیزم

شمارهٔ ۴۳۹

شب نه تشویش صبا نی شور بلبل داشتم

خلوتی تا صبحدم با سنبل و گل داشتم

عیش ها سیل بهاری بود، تا آمد گذشت

صحبتی با دوستداران بر سر پل داشتم

یاد آن مستان که برچیدند از اینجا نقل و جام

بهره کیفیتی از جزو تا کل داشتم

پرتو اکسیر چشمانم به گنج افتاده بود

هرچه می بردند در بردن تغافل داشتم

کارم از یک زخمه آخر شد که ظاهر کرد عشق

هرچه در جوهر ترقی و تنزل داشتم

عشق و مستی زودتر زینم به مقصد می رساند

دیر از آن رفتم که در رفتن تأمل داشتم

در همه کاری مسافر را سبکباری خوش است

بسکه ماندم توشه در بار توکل داشتم

می‌شنیدم از «نظیری» عشق وی کردم هوس

کی چنین جانسوز دردی در تخیل داشتم

شمارهٔ ۴۴۰

خود را کباب ازین دل خودکام کرده‌ام

این پاره‌آتشی‌ست دلش نام کرده‌ام

گر روزگار دشمن من گشته دور نیست

خون‌ها ز رشک در دل ایام کرده‌ام

این دل که در وصال تسلی ازو نبود

خرسندش از تغافل و دشنام کرده‌ام

بی‌صبرم آنچنان که به قدر کرشمه‌ای

جانی گرو نهاده، دلی وام کرده‌ام

پیش خیال او حذر ای دل ز اضطراب

این صید را به حیله دمی رام کرده‌ام

شام فراق در نظرم داغ حسرتی است

هر می که روز وصل تو در جام کرده‌ام

از نیم جرعه لطف «نظیری» چه بی‌خودی‌ست؟

این روز وصل بود که من شام کرده‌ام

شمارهٔ ۴۴۱

خواهم که به آزادی دل نام برآرم

این طوطی شیرین سخن از دام برآرم

گر زین قفس تنگ برآیم دو سه گامی

چون کبک دری قهقهه از کام برآرم

زین گونه که ناوک فکنانم به کمین اند

صد بال و پرم کم بود ار وام برآرم

ممنونم ازین دل شکنان گر بگذارند

کز میکده حالی قدح و جام برآرم

ای بار تعلق خود ازان نخل فرو بار

کز شاخ اگر من کشمت خام برآرم

این دل که جگرگوشه شیر است به همت

بهتر که چنینش جگرآشام برآرم

دل برکنم از یار جفاپیشه «نظیری »

در شهر به بدعهدی اگر نام برآرم

شمارهٔ ۴۴۲

خاک دیگر بر سر مژگان بی‌غم می‌کنم

دست دل می‌گیرم و دریوزهٔ غم می‌کنم

در تن از آسودگی خونابه دل تیره شد

می‌شکافم سینه و الماس مرهم می‌کنم

بی‌غمم بی‌غم، ز من ای دردناکان الحذر

مهر از افلاک و تأثیر از دعا کم می‌کنم

در دل بی‌لذت من یک سر مو درد نیست

از کدورت سور را با آنکه ماتم می‌کنم

جز پریشانی نمی‌آرد دماغ از کار من

از سحر تا شب حساب زلف درهم می‌کنم

سنگ را در دل گره شد گریه از بی‌دردیم

خنده از بی‌غیرتی بر اهل عالم می‌کنم

وصل را خواهم «نظیری» طوق در گردن نهاد

دست دل در گردن شوق کسی خم می‌کنم

شمارهٔ ۴۴۳

امروز پیشت از غم خود دم نمی‌زنم

فارغ نشین که بزم تو برهم نمی‌زنم

انداختم به بردن شادی هزار کم

غیر از دو شش به باختن غم نمی‌زنم

نازم به این شرف که غلام محبتم

لاف نسبت ز نسبت آدم نمی‌زنم

صد ره سوار همتم از این و آن گذشت

با آنکه تازیانه بر ادهم نمی‌زنم

می‌سازم ارچه دست دغا بیش می‌کند

می‌بازم ارچه نقش وفا کم نمی‌زنم

امروز بهتر است «نظیری» جراحتم

آسوده‌ام که دست به مرهم نمی‌زنم

شمارهٔ ۴۴۴

تا از قضای دشت به گلشن فتاده ام

از چشم طایران نوازن فتاده ام

در نقش کارگاه جهانم نمود نیست

کز ضعف همچو رشته ز سوزن فتاده ام

گه سینه می خراشم و گه چهره می کنم

شوریده تر ز باد به خرمن فتاده ام

نی در حساب گوهرم آید نه در نظر

از کیسه کریم به برزن فتاده ام

مشتاق التفاتم و محتاج رحمتم

چون طفل شیرخوار به دامن فتاده ام

سعیم اسیر دوست درین ترکتاز کرد

طالع نگر که قسمت دشمن فتاده ام

زین بوم و مرغزار نیم گر ملونم

طاووس سدره ام ز نشیمن فتاده ام

باز شهم که تا کشد از مرحمت مرا

در دست این عجوز برهمن فتاده ام

طبل رحیل قافله سالار می زند

من در طلسم بی در و روزن فتاده ام

چون گل به رنگ و بوی هوا خرقه در گرو

دستار داغدار به گردن فتاده ام

ریحان دمد به عشق «نظیری » ز آتشم

در گلشن خلیل ز گلخن فتاده ام

شمارهٔ ۴۴۵

ز خیل نغمه‌سنجان رفتم و طرز کهن بردم

صداع بلبل کج‌نغمه از طرف چمن بردم

نه زیب باغ کم شد نی بساط سبزه خالی شد

خس خشکی ز نزهتگاه سرو و یاسمن بردم

دگر در شهر از مستی و رسوایی نمی‌گنجم

بیابان دیدم و دستی به جیب پیرهن بردم

ز بی‌مهری یارانم ازین به یادگاری نیست

که مهر خویشتن را از ضمیر خویشتن بردم

هر آمیزش که سنجیدم خواص زهر می‌بخشید

مذاق ناخوشی از شهد و شیر انجمن بردم

به صد کان مومیایی ای حریفان به نمی‌گردد

شکست خاطری کز بزم آن پیمان‌شکن بردم

فراغ خاطر از سیر و سفر جستم نشد حاصل

غم غربت فراهم کردم و سوی وطن بردم

«نظیری» مست و بدخو دیدمش فرصت غنیمت بود

لب پرشکوه پیشش رفتم و تیغ و کفن بردم

شمارهٔ ۴۴۶

سخن دوست گران بود فراوان کردم

جان به بیعانه بیارید که ارزان کردم

گرد راه خضری از نظرم می پاشید

سوی هر چشمه شدم چشمه حیوان کردم

هیچ اکسیر به تأثیر محبت نرسد

کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم

همه بایستنیم بود چو رفت آمد کار

هرچه در کار نبایست همه آن کردم

نیم ساعت به خود از تفرقه نتوان پرداخت

در مقامی که دل جمع پریشان کردم

هرچه آموخته بودم همه از یادم رفت

سود چل ساله به سودای تو نقصان کردم

حال از آن ترک سیه چشم مپوشید که من

سحر پیش نظرش بردم و قران کردم

سوی تو ره به تکاپوی خرد نتوان کرد

سعی چندان که به تحقیق تو بتوان کردم

خان خانان که به یاد نظر تربیتش

طبع گر خاک نگارید منش جان کردم

نکته آرای و غزل سنج «نظیری » می باش

به مدیحی که تو را صاحب دیوان کردم

شمارهٔ ۴۴۷

مشنو استغفار من کز اهل ایمان نیستم

خرقه از مصحف اگر سازم مسلمان نیستم

معنی اخلاص می‌خواهند و حسن اعتقاد

چون نشینم با نکوکاران کز ایشان نیستم

در چمن معذور داریدم اگر گردم ملول

نغمه‌سنج کوه و دشتم از گلستان نیستم

جذب عشقم فی‌المثل در حسن پیدا ساختن

خضر چاه یوسفم از آب حیوان نیستم

چرخ اگر وارون بگردد ابر اگر طوفان کند

گوشه‌ای آسوده‌ام آگه ز دوران نیستم

دهر چون در دشمنی سست است افکندم سپر

دشمن نامرد را من مرد میدان نیستم

گر پریشانی به این خویی‌ست کاندر زلف تست

بس پریشان‌تر ازینم کن پریشان نیستم

خیر حسن خود نگاهی می‌توان کردن چه شد

سایلم در کوی تو، پندار مهمان نیستم

گر نمی‌گویی «نظیری» هندوی خویشم بخوان

کافر زنار بندم من مسلمان نیستم

شمارهٔ ۴۴۸

هنر در شست و ناوک در کف و زه بر کمان دارم

ولی بر دست و بازو از وفا بندی گران دارم

ز ایمای عزیزان همتی در کار می خواهم

خدنگی بر کمان پیوسته چشمی بر نشان دارم

به وصلش تا رسم صد بار بر خاک افکند شوقم

که نو پروازم و شاخ بلندی آشیان دارم

اگر مستم اگر هشیار دستان سنج دیرینم

ز گل بر هر سر شاخی هزاران داستان دارم

زبان شوریده عشق است گفتارش نمی فهمی

بخوان از چهره ام رازی که با او در میان دارم

کف پایی نخواهد رنجه شد در بزم مغروران

اگر یک دم رخی پامال خاک آستان دارم

«نظیری» خوش دلت، با غمزه‌ای داد و ستد داری

درین سودا شریکم با تو گر صد جان زیان دارم

شمارهٔ ۴۴۹

شکوه نقصان داشت فصلی از میان انداختم

نرخ ارزان بود کالا در دکان انداختم

از کفم سررشته گفتار بیرون رفته بود

هر گره کز دل گشادم بر زبان انداختم

تا مگر این بخت سرکش زودتر جایی رسد

هر کجا ره شد نگون از کف عنان انداختم

راهبر دلال کالا بود و رهزن مشتری

در میان راه بار کاروان انداختم

ساخت نوعی جذبه کارم را که معلومم نشد

کی صنم از جیب و زنار از میان انداختم

ثابت اندازی ز صافی نظر شد ورنه من

بی پر و پیکان خدنگی بر نشان انداختم

طعم حنظل را به عادت راست کردم در مذاق

من که شکر را ز تلخی از دهان انداختم

شمع را گفتم: چرا منظور هر محفل شدی؟

گفت: از بالا نظر بر آستان انداختم

در پناه گریه و عجزم «نظیری » بعد ازین

جعبه خالی کرده بر دشمن کمان انداختم

شمارهٔ ۴۵۰

کعبه و دیر شدم صد ره و ویران گشتم

بارها معبد ترسا و مسلمان گشتم

باد خاکم به هوا برد و پریشانم کرد

عطر طرف چمن و گرد بیابان گشتم

نفسی از گل و آبم، نفسی ز آتش و باد

نشدم جمع ازان بس که پریشان گشتم

سیلی نهی فضولی ز سلوکم انداخت

چشم ترسیده تر از طفل دبستان گشتم

بازی نفس ز تعلیم گه عقلم برد

گرچه صدبار به دل دست و گریبان گشتم

طوف و سعی حرم عشق نیاورده بجای

تشنه زمزم آن چاه زنخدان گشتم

عمر بگذشت و خریدار به هیچم نخرید

کار بد بود و بر خویش به تاوان گشتم

پرده ام از رخ اعمال ندامت برداشت

خجل از طاعت آلوده به عصیان گشتم

دل گرفتم ز کف دیو هوا آخر کار

صاحب جام جم و مهر سلیمان گشتم

زیبد ار زیور دوش و بر حوران گردم

که جلا یافته از خار مغیلان گشتم

اگر از ذوق «نظیری » بفتادم چه عجب

طفل بودم که غزل گوی و سخندان گشتم

شمارهٔ ۴۵۱

ضبط حرفی می‌کنم کز وی زبان می‌سوزدم

شکوه‌ای در دل گره دارم که جان می‌سوزدم

پاس تن از دور می‌دارد شب هجر تو جان

بس که از داغ جدایی استخوان می‌سوزدم

جای شیون دود آهم از دهان سر می‌زند

بس که از سوز درون بر لب فغان می‌سوزدم

خواستم شمعی که از وی خانه‌ام روشن شود

وه چه دانستم که رخت و خانمان می‌سوزدم

مهربانان زودتر بخشید خونم را به او

بی‌گناهم کشته و از بیم آن می‌سوزدم

کرده‌ام در بی‌خودی آهی که از وی دور باد

کرد لب تب خال و از دل تا زبان می‌سوزدم

از که می‌نالد «نظیری»؟ باز مرغ دام کیست؟

عیب‌گویی‌های آن آتش‌بیان می‌سوزدم

شمارهٔ ۴۵۲

رخ نما تا رونما جان آوریم

عرضه کن ایمان که ایمان آوریم

پیش کفر زلف و روی بت شکن

حسن عهد و صدق پیمان آوریم

بوی درمان برده ایم از راه درد

هم ز راه درد درمان آوریم

جان جانان در میان جان بود

از دم جان بوی جانان آوریم

شاهد مضمون ما عنوان ماست

شرح احوال پریشان آوریم

قول ما آیینه اسرار ماست

حجتی بر ذوق عرفان آوریم

بلبلان هند ناخوش نغمه اند

عندلیبی از خراسان آوریم

هست نیشابور کان خوش نمک

این ملاحت زان نمکدان آوریم

یار اگر سامان کار ما کند

کار بی سامان به سامان آوریم

خاطری را کز پریشانی گریخت

از پشیمانی پشیمان آوریم

حسن بی اندازه و مقدار را

عشق بی آغاز و پایان آوریم

دفتر وحی «نظیری » در بغل

رشگ بستان و گلستان آوریم

شمارهٔ ۴۵۳

به جست و جوی تو سرتاسر جهان بدوم

چنان که باد به هر سو دود چنان بدوم

ز بس ز شوق تو شوریده ام نمی دانم

که بر زمین بدوم یا بر آسمان بدوم

ز جهل ره بر پیران نکته یابم نیست

به لهو در صف طفلان خرده دان بدوم

کس از قبیله ما رند و عشقباز نبود

نصیب بود که دنبال این و آن بدوم

ضرور شد پی روزی شدن چه دانستم

کزین کران جهان تا بدان کران بدوم

شدم به جهد که آسوده گردم از منزل

کجا گمان که به منزل رسم همان بدوم

به گرد توسن مردی نمی رسم تا کی

به شرق و غرب پذیرای کاروان بدوم

نکرد بخت به معموره ای سبکبارم

چو ناله چند ز غم توشه بر میان بدوم

چنان ربوده «نظیری » جنون عشقم عقل

که بر زمین پی ماه و بر آسمان بدوم؟

شمارهٔ ۴۵۴

همیشه گریه تلخی در آستین دارم

به نرخ زهر فروشم گر انگبین دارم

به باد و برقم از احوال خویش در گفتار

که ابر در گذر و تخم در زمین دارم

کسی که خانه به همسایگی من گیرد

مدام خوش دلش از ناله حزین دارم

نه با گلم نظری نی به صوتم آهنگی است

شکسته بالم و صیاد در کمین دارم

مرا به ساده دلی های من توان بخشید

خطا نموده ام و چشم آفرین دارم

دلم رفیق سمندر مزاج می طلبد

سموم غیرت وادی آتشین دارم

ز دیر تا بت و بتخانه می برد عشقم

خجالت از رخ مردان راه دین دارم

به دست هر که فتد جرعه ای حیف منست

ندیم میکده ام دل چرا غمین دارم

سرم به کار «نظیری » فرو نمی آید

که داغ بندگی عشق بر جبین دارم

شمارهٔ ۴۵۵

تا به کی از کثرت غم روی بر زانو نهم

تنگ گردد خانه بر من سر به شهر و کو نهم

دفع دل تنگی دمی از شغل غافل نیستم

دست اگر بردارم از جیب آستین بر رو نهم

شاکر بختم که منت دار از خویشم نکرد

عشرتی یاد آورم غم هاش بر پهلو نهم

کوچه معشوق باغ دلگشای عاشق است

بینم از هر جا ملالی رو به کوی او نهم

کس درین کاسد دیار از من مشامی خوش نکرد

چند چون گل رخت رعنایی به رنگ و بو نهم

مایه من انگبین ناب و پر آشوب شهر

به کزین بازار جنس خویش بر یک سو نهم

کفر و ایمان را به یک سنگ آن دو ابرو می کشد

تا به کی اعجاز را در پله جادو نهم

خو به عشرت کرده ام عادت به راحت چند گاه

می روم تا از سر این عادت ز طبع این خو نهم

طی راه از اشک بر مژگان سبکتر می کنم

خم نمی گردد ز ثقلم بار اگر بر مو نهم

نافه مشکم که عطرافشان به پا افتاده ام

در چه پا آویزم و رخ بر پی آهو نهم

بوالعجب دردی «نظیری » را به شور آورده است

سینه بشکافد گرش زنجیر بر بازو نهم

شمارهٔ ۴۵۶

مبین به رد و قبولم که نیکخواه توام

اگر بد دو جهانم که در پناه توام

مپوش چشم ز حالم که از پریشانی

ز دیده تو گریزان تر از نگاه توام

به گرد کوی تو گردم نسیم درگاهم

به هیچ در ننشینم غبار راه توام

هزار زخم ستم خورده ام رسیده به تو

نمانده قوت رفتن ز صیدگاه توام

صور نگار صد افسانه پریشانم

که در سواد شب طره سیاه توام

کجاست هجر کزو انتقام خویش کشم

که در حمایت مژگان کینه خواه توام

«نظیری » از که گذشتی؟ دگر که را دیدی؟

که باز سوخته شعله‌های آه توام

شمارهٔ ۴۵۷

ما برق جای نور به کاشانه برده‌ایم

آتش به پاسبانی پروانه برده‌ایم

بگرفته خواب دیده بخت و امید را

از بس ز وعده‌های تو افسانه برده‌ایم

با ما اگر خدای کند دشمنی به جاست

کز آشنا پناه به بیگانه برده‌ایم

این گوشمال درخور ما هست از فراق

نام جدایی تو دلیرانه برده‌ایم

مستیم، آنچنان که به قصد هلاک خویش

خنجر به خصم و سنگ به دیوانه برده‌ایم

از سایه خودیم رمان ما رمیدگان

کز کنج خانه گنج به ویرانه برده‌ایم

حرفی بگو، بپرس، «نظیری» چه محرمی است

حسرت به آشناییی بیگانه برده‌ایم

شمارهٔ ۴۵۸

یک گلیم، اما به رتبت چون خُم و پیمانه‌ایم

مختلف در رنگ و بوییم ارچه از یک دانه‌ایم

سر معبودیم و با شرک خفی هم‌پرده‌ایم

روح مسجودیم و با نَفْسِ دنی هم خانه‌ایم

طبع معشوقی و لاف عاشقی از ما خطاست

طعمه ناریم گر شمعیم اگر پروانه‌ایم

گنج در ویرانه باید کرد پیدا ای عجب

بوالعجب‌تر این که خود گنجیم و خود ویرانه‌ایم

قفل‌ها از ما گشاید فتح‌ها از ما شود

هرکجا تقدیر مفتاح است ما دندانه‌ایم

کاشف نیت چو شکل قرعه ده نقطه‌ایم

رهزن باطن چو فال سبحه صد دانه‌ایم

با بد و نیک ارچه یک‌روییم همچون آینه

در صلاح کار در هم صد زبان چون شانه‌ایم

گر پریشانیم عطر سنبل آشفته‌ایم

ور سیه‌کاریم کحل نرگس مستانه‌ایم

آمدیم از علم در تقریر و سرگردان شدیم

زانکه چشم دهر در خوابست و ما افسانه‌ایم

در طریق بردباری گر «نظیری» عاجزیم

شکر لله در ره وارستگی مردانه‌ایم

شمارهٔ ۴۵۹

ساقی به زحمت آمده ام تا به پای خم

یک کاسه می بیار وگر نیست، لای خم

باطن ز کسب معرفتم به نمی شود

تبدیل خلق می کنم از کیمیای خم

از یک پیاله ام ز خلاف فلک بخر

کز سر برون شدم چو می از تنگنای خم

گر خم شکست محتسبم غم نمی خورم

کافیست یک کرشمه ساقی بجای خم

تا هست باغ و میکده از غم پناه هست

یا زیر گل شویم نهان یا قفای خم

چشمم غنی شد از کرم پیر می فروش

طبعم کریم شد ز دم دلگشای خم

مستی من ز جنس حریفان دور نیست

نوشم می از قرابه دیگر ورای خم

پیمانگی کند فلکم، مهر قطرگی

گردون صلای جام زند من صلای خم

در حرص نان چو مور «نظیری » چه مانده ای

طاووس می شود مگس اندر هوای خم

شمارهٔ ۴۶۰

دهشت از صیدم مکن بی زخم کاری نیستم

خود شکار کس شوم شیر شکاری نیستم

مغز افروزد شمیم و کشت سوزد شبنمم

آه محنت دیده ام باد بهاری نیستم

خود به خون خویش می جوشم چو صهبا در سبو

زین حریفان از کسی ممنون یاری نیستم

به که از من کم رسد زحمت به صدر اعتبار

پر به تنگ از گوشه بی اعتباری نیستم

آگهی بخش است حالم، پند ده بیناییم

در سر مغرور کم از هوشیاری نیستم

فصل ها از سرگذشت ناامیدی خوانده ام

گوش بر افسانه امیدواری نیستم

هرچه می گوید زبانم کرده انشا کاتبم

جز رقم از خامه بی اختیاری نیستم

انتظار وعده دارم در ادای وام دوست

بد ادا وقت طلب در جانسپاری نیستم

خوی شرمم پندگیران را «نظیری » بر جبین

گرچه دارم منفعت بی شرمساری نیستم

شمارهٔ ۴۶۱

دست در طره آشفته یاری نزدیم

یادگاری گرهی بر سر تاری نزدیم

شرممان باد که مشهور جهانیم به عشق

نشدیم آتش و برقی به دیاری نزدیم

در ره دوست چو خاشاک دوا ریخته اند

بر سر آبله ای نشتر خاری نزدیم

کرد صد سالک چالاک برین راه گذر

دست در حلقه فتراک سواری نزدیم

همه را زشتی و زیبایی ما در نظر است

بخیه ای بر طرف پرده کاری نزدیم

هرچه دادند و گرفتند در آن کوی نکوست

بر ترازو و محک وزن و عیاری نزدیم

خلوت انس «نظیری » نبود روزی ما

حلقه‌ای بر در دل در شب تاری نزدیم

شمارهٔ ۴۶۲

کنم بی باده بدمستی که سودایی دگر دارم

به ساقی تلخ می گویم که دل جایی دگر دارم

نظر گردد حجاب آنجا که من دیدار می بینم

نهان از چشم ظاهربین تماشایی دگر دارم

به روی فهم ریزم مزد عقل کارفرما را

که غیر از کار او بر سر تقاضایی دگر دارم

ندانم با که در حرفم همین مقدار می دانم

که با خود هر نفس آشوب و غوغایی دگر دارم

حدیث طور از من پرس از محمل چه می پرسی

که من پی بر پی مجنون صحرایی دگر دارم

به مژگان ابر سیرابم بشارت کوه و صحرا را

که در هر قطره آب دیده دریایی دگر دارم

چه داند فهم کوته بال جولانگاه شوقم را

که او راه دگر رفتست و من جایی دگر دارم

خرد را نیست در سودای من یک ذره گنجایی

که او رایی دگر کردست و من رایی دگر دارم

«نظیری » برتر از مطلب برآوردست همت را

که برتر از تمنا من تمنایی دگر دارم

شمارهٔ ۴۶۳

عشق تو شیرازه اجزای من

شوق تو فهرست سراپای من

بسمله گوشه ابروی تست

فاتحه شرح تمنای من

رابطه بند به بندم ز تست

ثبت به داغت شده اعضای من

کعبه کوی تو بود مرجعم

بر سر معراج بود پای من

مردمک چشم جهانی ز تست

روشنی دیده بینای من

از شکرستان تو اجری خورست

طوطی گویای شکرخای من

از چمن حسن تو بیرون مباد

زمزمه بلبل گویای من

این قدر ارزم که به هیچم خری

بیم زیان نیست ز سودای من

این شرفم بس که شوی مشتری

هیچ مده قیمت کالای من

پس ز رفیقان ره افتاده ام

گر نکنی رحم به من وای من

جای «نظیری » دگر اینجا کجاست؟

من شده نو آمده بر جای من

شمارهٔ ۴۶۴

نه مراست حسن خصلی به عیار سربلندان

نه خوش آمدی موافق به مذاق خودپسندان

به خیال نقش و رنگم ز دو دیده خواب برده

خم ابروی نگارین چو شب نگاربندان

به تک و دو اندرین ره نرسم به گرد مردی

که بر اسب چوب تازم پی بادپا سمندان

به چراغ تیره بختان دم خسته می فروشم

که ز ناکسی نیرزم به فروغ ارجمندان

به هوس پزیم سودا من و آهوی خطایی

به خطا فرو نیاید سر عنبرین کمندان

دل سوگوار ما را بت شوخ و شنگ باید

می تلخ تر مناسب به مزاج دردمندان

به کسی نشین «نظیری » که به نیش نوش بخشد

چه تمتع و حلاوت ز حدیث بی گزندان

شمارهٔ ۴۶۵

پیش بنشین ساغری بستان و طبع آزاد کن

وین پرستاران معنی را، به گفتی شاد کن

تخته تعلیم گردون بین و نقش در همش

خنده چون شاگرد زیرک طبع بر استاد کن

این رقم زشتست طرح تازه ای بر صفحه کش

وین بنا سستست قصر قایمی بنیاد کن

ابر ساقی از هوای سرو بر بستان گریست

عندلیبا گل گریبان می درد فریاد کن

عاقبت چون جای ما خاکست کار آب به

گل کز آتش می گدازد تکیه گو بر باد کن

در نمازم دل ز مخموری به صد جا می رود

قبله گم شد محتسب میخانه را آباد کن

چشم مستت شب به معبدها خرابی می کند

پارسایان را به می خوردن مبارکباد کن

گر نویسم شکوه می ترسم که نشناسی مرا

آن که از حالش نکردی یاد هرگز، یاد کن

شکر این دولت که دوران بر مراد حسن تست

باده در جام «نظیری » تا خط بغداد کن

شمارهٔ ۴۶۶

صد غم ز غم پیاله ستاند به یاد من

صد غصه تیغ تیز کند در عناد من

گردد ز شیخ و برهمنم کار بسته تر

در چین ابروی تو گره شد گشاد من

تسبیح و سجده از گل میخانه می کنم

خاک مرادبخش برآد مراد من

پروای راهب و سر زنارم از کجاست

باید به بت درست بود اعتقاد من

بعد وصال رخنه به کارم نمی کند

از بس به عشق گشته قوی اتحاد من

بر آتشم خمار شراب تو آب ریخت

جامی بنوش و دود برآر از نهاد من

چندی به حیله رفت «نظیری » به راه عقل

هرگز بر آن ربوده نبود اعتماد من

شمارهٔ ۴۶۷

درمان ضعف دل به لب نوشخند کن

حرفی بگوی و مشک و گلابی به قند کن

لب پاک از ترشح آب حرام کرد

طرف ردا به گردن صوفی کمند کن

بوی عبوس عارف شهرم دماغ سوخت

خادم بیار مجمر و فکر سپند کن

زهرم به رگ ز حاسد بدگوی می دود

نیشم ز دل برآر و علاج گزند کن

با ما بد است خصم که خود از چه خوب نیست

گو اشتلم به طینت ناارجمند کن

آن کس که دین ندارد و گوید که عارفم

تکفیر او به ملت هفتاد و اند کن

تا کی چو موج آب به هر سو شتافتن

در عین بحر پای چو گرداب بند کن

نقدت همه ز روی ریا قلب مانده است

صراف خویش شو سخن چون و چند کن

دشمن اگر به سفره تو میهمان شود

سربخش و نام خویش به همت بلند کن

آرایش برون چه کنی پشم گوسپند

گرگی که در درونست تو را گوسپندکن

افغان که سوختی و به مرهم نمی خری

آن را که داغ می نهی اول پسند کن

عالی نموده عشق «نظیری » مقام تو

معنی بلند آور و دعوی بلند کن

شمارهٔ ۴۶۸

نوش می‌ریزد حدیثت در گزند خویشتن

تلخ از آن گویی که داری پاس قند خویشتن

بس پریشان ساختی زلف دراز خویش را

گردنی نگذاشتی فارغ ز بند خویشتن

هیچ کاری پیش از عشقت به کام من نبود

چون پسندیدی مرا گشتم پسند خویشتن

دولت عشق توام هرگه به خاطر بگذرد

سجده آرم پیش بخت ارجمند خویشتن

با خیالی مونسم کز فکر خود در وحشتم

از عزیزی ناورم سر در کمند خویشتن

هرگه از مجلس عبیر و دود بیرون آورند

دفع چشم بد برم دود سپند خویشتن

رام دل زلف سیه مارت نشد شرمنده‌ام

از فسون و دعوت ناسودمند خویشتن

صلح و جنگت بر دلم میدان طاقت تنگ ساخت

عرصه‌ای جو درخورِ سِیْرِ سمند خویشتن

عشقبازی گرچه می‌گویم خطاکاری بُوَد

برنگردم زین خطاکاری به پند خویشتن

پیش گفتارت «نظیری» جان به تحسین می‌دهد

ناز کن بر حسن ادراک بلند خویشتن

شمارهٔ ۴۶۹

بسی الطاف و احسان کرد حیرانم چه دید از من

گلم را خود سرشت و عشق خود را آفرید از من

عنایت‌های پنهانیش را گویم معاذالله

به جز از دیگری یوسف که نتوانی خرید از من

خیال او لبالب کرد بیرون و درونم را

به صد شمشیر نتوان یک سر مو را برید از من

سخن شوریده می‌آید نمی‌دانم چه می‌گویم

ترش می‌بینم آن رو را مگر حرفی شنید از من

بهاری بر سرم بگذاشت و تخمی از گلم نشکفت

همان خاکم که دایم خار کلفت می‌دمید از من

تقاضا بر تقاضا چون توانم لب فروبستن

در هفت آسمان را عشق می‌خواهد کلید از من

ز دیگر کشتگان خود را به خون غلتیده‌تر خواهم

که در روز جزا مظلوم‌تر نبود شهید از من

به محشر هرکسی کاری و هر یاری و بازاری

من و آهوی صحرایی که دایم می‌رمید از من

«نظیری» بس ازین آه و فغان دل‌خراش آخر

به مردم تا به کی آزار دل خواهد رسید از من

شمارهٔ ۴۷۰

منه به رنگ جهان دل، دی و بهاران بین

وداع حسن گل و ناله هزاران بین

بنفشه خسته و نرگس به خواب و گل در کوچ

وفای همسفران اتفاق یاران بین

ز پاره جگر خلق خاک آکنده ست

ز چاک سینه گل داغ گل عذاران بین

بجورخانه دل ها خراب ساخته اند

نظر به ملک ندارند شهریاران بین

رسیده اند ز اوج سپهر بر لب بام

چو ماه کاسته حسن کلاه داران بین

جوان و پیر به میدان دو اسبه تاخته اند

نبرده گوی سعادت کسی، سواران بین

زمین مجوی ز بهر سکون که مردارست

نشسته بر سر هر کوی جیفه خواران بین

درین مسافرت آزاده ای نخواهی دید

طریق اهل فنا گیر و رستگاران بین

ز آب دیده «نظیری » گل وفا روید

در آن چمن که منم فیض ابر و باران بین

شمارهٔ ۴۷۱

دیریست بیرون رفته ام از اختیار خویشتن

بنشسته ام اندوهگین در انتظار خویشتن

گر از عیار حال خود در مجلس اظهاری کنم

ساز از مقام خود فتد من از عیار خویشتن

مشرب مصاحب می کند ورنه تفاوت بی حدست

تو مست حسن و ناز خود من در خمار خویشتن

تا رفتم از کوی مغان در من غریبی کار کرد

هرگز نمی آید مرا یاد دیار خویشتن

توفیق اگر یاری کند در زهد خشک آتش زنم

زاب ورع سوز آورم رنگی به کار خویشتن

سیلاب مستی سر دهم تا بیخ هستی برکند

یک بارگی فارغ شوم از خار خار خویشتن

گر بر سر صلح آورد روزی پشیمانی تو را

چندان بگریم کز دلت شویم غبار خویشتن

گر پیش می خواندی مراد ذوق مرا می یافتی

نقش خرابی مانده ام از یادگار خویشتن

آن شب که در خون خفته ام دانم شب آسودگی است

کم روز راحت دیده ام از روزگار خویشتن

یک روز برقع برفکن انصاف مشتاقان بده

خلق جهان را کرده ای امیدوار خویشتن

معشوق و عاشق را به هم نازی «نظیری» لازم است

دشمن نمی‌باشد کسی با دوستدار خویشتن

شمارهٔ ۴۷۲

دلم شد زودرنج آزار او کن

تغافل گونه ای در کار او کن

به کوشش درنمی گیرد چراغم

شررواری حرارت یار او کن

گلابی پاش بر دلق وجودم

چو گل آغشته پود و تار او کن

سخن کز پختگی رنگی ندارد

اگر معجز بود انکار او کن

کسی کز روی آگاهی زند حرف

به جان دست ار دهد ایثار او کن

نگه سرهنگ کم آزار حسن است

غضب را شحنه بازار او کن

اساس حسن داری ساده از مهر

مثال نقش بر دیوار او کن

نفس کز تفتگی تابی ندارد

گر از عیسی بود زنار او کن

«نظیری » را مسوز از داغ حرمان

ترحم بر دل افگار او کن

شمارهٔ ۴۷۳

به گریه در دل تو گر اثر توان کردن

تو را ز ذوق محبت خبر توان کردن

اگر به مهر من آب و گلت سرشته شود

دل و زبان تو شیر و شکر توان کردن

قبول سلطنت هر دو کون چندان نیست

که با محبت تو سر به سر توان کردن

به پند مردم ازین راه برنمی گردم

به جستجوی تو سر در خطر توان کردن

بیان شوق به تقریر در نمی گنجد

نمی شود که سخن مختصر توان کردن

به نامه گر صفت اشتیاق بنویسم

ز کاغذ و قلمم بال و پر توان کردن

ز دیده تا به دلم رفت گریه طوفان کرد

گذر عجب گر ازین رهگذر توان کردن

علاج نیست که خصم از درون جان برخاست

ز کید دشمن بیرون حذر توان کردن

شمارهٔ ۴۷۴

چه خوشست از دو یکدل سر حرف باز کردن

سخن گذشته گفتن گله را دراز کردن

گهی از نیاز پنهان نظری به مهر دیدن

گهی از عتاب ظاهر نگهی به ناز کردن

اثر عتاب بردن ز دل هم اندک اندک

به بدیهه آفریدن، به بهانه ساز کردن

تو اگر به جور سوزی ز جفاکشان نیاید

بجز از دعای جانت ز سر نیاز کردن

نه چنان گرفته ای جا به میان جان شیرین

که توان تو را و جان را ز هم امتیاز کردن

ز خمار می ندارم سر و برگ سجده بت

دل و خاطر پریشان نتوان نماز کردن

تو به خویشتن چه کردی؟ که به ما کنی «نظیری»

به خدا که واجب آمد ز تو احتراز کردن

شمارهٔ ۴۷۵

می دود حاجت به راه خواهش از دنبال من

همت استغنا همی آرد به استقبال من

صدر عزت قرب می جوید به من، دشمن کجاست؟

تا ببیند رتبه عشق بلند اقبال من

عزتی دارم که گر پا دیر در جنت نهم

صد گره در کار رحمت افتد از اهمال من

شوق در رفتن به آن کویم نوازش می کند

عشق می بیند ز زیر چشم از دنبال من

سیر معنی تر ز رمز دوستانم در سخن

خامه می رقصد ز تحریر تن خون بال من

گرچه ناخوش تر ز هر روز است وقت روزگار

خوبتر از سال های دیگر است امسال من

روزگارم گر چنین با او «نظیری » بگذرد

رشک آید عالمی را بر من و احوال من

شمارهٔ ۴۷۶

ساقی صلای عام است کاری به کام گردان

دامان غم فراخ است دوری تمام گردان

ما و وفا درین شهر چون حسن تو غریبیم

او را عزیز کردی ما را غلام گردان

آزاده خاطران را فکری عنان نگیرد

گر غم گران رکابست دل تیز گام گردان

بی کیمیایی مستی تبدیل غم محالست

یا می حلال فرما یا غم حرام گردان

هرچند بی بهایم گنجشک این سرایم

قربان سر نیرزم بر گرد دام گردان

بی تو به تلخ کامی شب ها به روز بردیم

با ما به شادمانی یک روز شام گردان

حکم شراب و شاهد پنهان مکن «نظیری »

پیغام خاص خود را دستور عام گردان

شمارهٔ ۴۷۷

مردانه قماری کن دستی به دو عالم زن

خصلی که نهی پر نه نقشی که زنی کم زن

هر دم چو فلک لعبی از پرده برون آری

این شعبده یک سو نه وین معرکه برهم زن

گر مهر نهی بر دل از شوق پیاپی نه

ور قفل زنی بر لب از رطل دمادم زن

بینایی جان خواهی شمشیر به تارک زن

آگاهی دل خواهی الماس به مرهم زن

تو بهر چه خاموشی کز هیچ نیندیشی

من پاس گهر دارم غواص نیی دم زن

ایمان ز یقین خیزد از هر چه به شک باشی

در آتش حرمان بین یا بر محک غم زن

مؤمن نتوان گفتن عاشق که مجاهد نیست

رو بوسه چو سربازان بر طره پرچم زن

شادی و غم عاشق توام به زمین آیند

تخت از پی سور ما در حلقه ماتم زن

ما جان به هوای تو دادیم درین گلشن

بر هستی ما دامن چون باد به شبنم زن

تا عذر گنه گوید آن روی بهشتی را

خالی دگر از عصیان بر جبهه آدم زن

گر کعبه هوس دارد احرام رخت بندد

چون خال زنخدانت گو غوطه به زمزم زن

شرع آخر سنگین است پابند طبیعت را

از کعبه گل برکن در کعبه اعظم زن

جانیست «نظیری » را بیمار لب و چشمت

یا شربت نافع ده یا ضربت محکم زن

شمارهٔ ۴۷۸

با مسلمان زادگان تا کی دل و جان باختن

بعد ازین خواهم به ترسازاده ایمان باختن

بر امید یک نگاه مرحمت می بایدم

خویش را چون سرمه در چشم عزیزان باختن

تشنه چندین راه ظلمت کرده طی حیف است حیف

جام جم را در کنار آب حیوان باختن

شیوه ها دارد محبت ورنه کار عقل نیست

یوسف افکندن به زندان عشق زندان باختن

کار بر اندازه ما نیست بس رسوایی است

زود همچون اهرمن مهر سلیمان باختن

بر امید التفات خضر نادانی بود

زورق اندر بحر و مرکب در بیابان باختن

عشق بی تعلیم می آید بر این معنی گواست

کودکان را عشق با هم در دبستان باختن

گر دلی داری دو عالم را به داوی برفکن

کس ندیدم برده باشد از هراسان باختن

ما مقام مرشیوگان را عادت است اول قدم

داو کردن دل پس ایمان بر سر آن باختن

گرد کوی ما چه گردی رو حریف ما نیی

با فقیران منعمان را نیست آسان باختن

لاف آن بهتر که در میدان سربازان زنیم

شرط دعوی نیست تنها گوی و چوگان باختن

هر قماری را که شرطی نیست ذوقی نیز نیست

از لب تو بوسه ای از ما گریبان باختن

می سزد مغلوب بودن لیک غیرت غالبست

عشق می خواهد ببازم لیک نتوان باختن

طاعت چل ساله را در عشق کافر زاده ای

بر سر بازار می باید به عصیان باختن

چیست می دانی «نظیری » وقت مرگ افلاس ما

جان به ساحل بردن و سامان به طوفان باختن

شمارهٔ ۴۷۹

بیمار بی‌دردی دلا درمان نخواهی یافتن

وحی ار به تو نازل شود ایمان نخواهی یافتن

چرخی‌ست در گرد آمده کاری‌ست سر در گم شده

سررشته کز کف داده‌ای آسان نخواهی یافتن

قربی که خاصان شهش در آرزوی یک دمند

مفت از خطا درباختی ارزان نخواهی یافتن

باشد سخن سیم و گهر نزد معیر پاک بر

کآن دم که نرخش بشکند تاوان نخواهی یافتن

باغی است طبعت پر شجر از نظم و نثرش شاخ و بر

دهقان ترازش گر کند نقصان نخواهی یافتن

از جویبار خود نوا بر نوبهار من مزن

فردا چو صحرا بشکفد بستان نخواهی یافتن

شب رخت سودا باز کن ورنه به وقت صبحدم

از گرمی بازار من دکان نخواهی یافتن

سلطان ظالم را ظفر بر لشکر مظلوم نیست

درویش اگر ماند به جا سلطان نخواهی یافتن

احسان ساقی بی‌زیان ظرف «نظیری» بیکران

دور ار چنین گردان شود مهمان نخواهی یافتن

شمارهٔ ۴۸۰

غم از دل بر کران نتوان نهادن

گرانی بر جهان نتوان نهادن

مرا سری به جانان از ازل هست

که با جان در میان نتوان نهادن

ارادت کرده محرومی مقدر

گنه بر آسمان نتوان نهادن

نواله کز کف معشوق باشد

به تلخی از دهان نتوان نهادن

سری کافراختم از آستانش

بجز بر آستان نتوان نهادن

ز بس داغ جنون آشفته مغزم

سرم بر پرنیان نتوان نهادن

سمند عشرتم توسن چنانست

که مویش بر عنان نتوان نهادن

ثبات از عالم و ارکان برونست

اساسی آنچنان نتوان نهادن

قضای چرخ مار بیضه خوار است

درین کاخ آشیان نتوان نهادن

عزیز خاندانم از مکان رفت

قدم بر لامکان نتوان نهادن

توانم جان به آسان داد لیکن

به جسم مرده جان نتوان نهادن

چنان هجرش دل و دستم شکسته

که کلکم در بنان نتوان نهادن

قلم درکش به دیوان «نظیری »

ز بس سهوش نشان نتوان نهادن

شمارهٔ ۴۸۱

چند فارغ از نشاط درد و درمان زیستن

همچو خون مرده زیر پوست پنهان زیستن

شوق و این ناآشنایی؟ عشق و این بی نسبتی؟

تشنه دیدار وانگه در بیابان زیستن

خوبی از اندازه بیرون می بری انصاف نیست

دشمن جان بودن و شیرین تر از جان زیستن

دیده پراشک و زبان پر شکر مشکل حالتیست

با چنین نازک دلی ها سخت پیمان زیستن

عیش میخواران مفلس را چراغ خلوتم

بایدم از خانه همسایه پنهان زیستن

تا سحر با ساز و صحبت تا به شب در گشت و سیر

همچو گل طرفی نبستم از پریشان زیستن

مشت خاشاک «نظیری » شعله ای کرد و نشست

باد شمع انجمن را تا به پایان زیستن

شمارهٔ ۴۸۲

عمر اگر باقی‌ست رنجش‌ها کهن خواهد شدن

آن لبان تلخ گو شیرین‌سخن خواهد شدن

باز خواهد آمدن از نقش بازی ها خیال

این دو چشم بتگر من بت شکن خواهد شدن

پاسخ گفتار زشت ما هم استغفار ماست

کی صنم گویا به کفر برهمن خواهد شدن

باز عشق حیله گر شاهدفریبی می کند

یوسفی هر گوشه در چه بی رسن خواهد شدن

من که از گم کرده یار خود نمی یابم نشان

گر به بیت الله روم بیت الحزن خواهد شدن

من کجا و عیش و مستی، باده بر من زهر باد

بی تو گر شکر خورم تلخم دهن خواهد شدن

اسم اعظم ثبت لعل تست پاکش وارهان

این نگین روزی نصیب اهرمن خواهد شدن

جیب ماتم دیگدان چاکست تا دامان حشر

شاهد حال «نظیری » پیرهن خواهد شدن

شمارهٔ ۴۸۳

در چراغ حکمت از مغز خرد روغن مکن

جز به نور عشق راه معرفت روشن مکن

حکمت از خود جوی و از یونان و یونانی مخواه

از کنار خوشه چینان دانه در خرمن مکن

عشق بازان را قوام جسم از قوت دل است

چون دلت باشد قوی فکر غذای تن مکن

دلبری بگزین کز اول یار و هم آغوش تست

شاهد هر جانشین را دست در گردن مکن

آب پاشان است در کوی پری رویان یزد

تا نمانی پای در گل چشم بر روزن مکن

رود مصر و چشمه موسی به راه قدس هست

وقت پیری هم بس از آلایش دامن مکن

اختیار عشق با هزل و هوس شغل خطاست

مرکبی کز موم سازی نعلش از آهن مکن

ای خوشا خواری و خرسندی، فقیری و قبول

کس نگوید گلخنی را جای در گلخن مکن

آشتی داری به خصمان با «نظیری » کین چرا

دشمنان را دوست کردی دوست را دشمن مکن

شمارهٔ ۴۸۴

دلا رو زان خم ابرو بگردان

بدل کردیم قبله رو بگردان

رخ از هندوی خطش سومناتست

مسلمانی رخ از هندو بگردان

نبینم غره آن رو مبارک

عنان طره بر یک سو بگردان

بهار حسن عالم بی خزان نیست

رخ از اصلاح این جادو بگردان

به هر فصل این جهان طبعی پذیرد

تو را هم رفت فصلی خو بگردان

ز دست انداز زلف از کار رفتم

شکنجی بر خم بازو بگردان

به عشقت پارسایی پیشه کردم

به رسواییم در هر کو بگردان

زلالت تیره گشت از ناروایی

«نظیری » آب خود زین جو بگردان

شمارهٔ ۴۸۵

سبو بیار و پر از آب زندگانی کن

ز جام می طلب عمر جاودانی کن

نگفت جم به فریدون جزین که جور مکن

جهان ز تست دگر هرچه می توانی کن

نشاط طبع حکیمان علاج بیمارست

غم شکسته دلان دار و شادمانی کن

ز سالخورده مکش سر که هست کارآموز

شراب کهنه به چنگ آور و جوانی کن

شب از قرابه شنیدم که با قدح می گفت

چو ماه باش و به خورشید هم قرانی کن

تهی ز خویش شوی پر ز مهر سازندت

نظر به کاس مه و دور آسمانی کن

پدر به شکر و مادر به شیر پروردت

به هر دو شیر و شکر باش و کامرانی کن

سبیل حق شود عالم سبیل خودگردان

طفیل شاه شو و پادشه نشانی کن

چو نام فرخ خود باش در طریق سلیم

دگر چو نظم «نظیری » جهان ستانی کن

شمارهٔ ۴۸۶

عیش تنگم کز دل افشردن چکد خوناب ازو

چشم سوزن دان که تار آید به پیچ و تاب ازو

عهد ممنون خواهدم از خویش چون گویم مباش

خشگ سالی را که گردد آبرو نایاب ازو

هیچ کس رخت از طلسم آسمان بیرون نبرد

کشتی صد چون سکندر مانده در گرداب ازو

عرصه کیخسرو و افراسیابست این بساط

بس به خون غلطیده بینی رستم و سهراب ازو

خلوت شب زنده داران وجد و ذوقی گر نداشت

دلبری آمد که گردد مست شیخ و شاب ازو

می رود از دست فرصت زودتر در باز کن

شمع حاجت نیست، گیرد خانه را مهتاب ازو

از درون ساغر میاور وز برون مطرب مخواه

بی دف و می گرم گردد صحبت اصحاب ازو

لطف خلقش عیب محتاجان بپوشد غم مخور

بوریای فقر گردد بستر سنجاب ازو

نعره یا حی مزن برگ صبوحی ساز ده

آفتابست او نمانده هیچ کس در خواب ازو

گر امام مسجدش مأموم بیند در نماز

روی بر اصحاب استد پشت بر محراب ازو

یار زیرک طبع و نازک گوست دلگیرش مساز

هان «نظیری » نکته ای می پرس در هر باب ازو

شمارهٔ ۴۸۷

به دل فگار دارم گله بی نهایت از تو

به کدام امیدواری نکنم شکایت از تو

به هزار جان سپاری ز جفا نیامدی باز

شده ناامید دیگر دل من به غایت از تو

سر و برگ من نداری به کجا روم؟ چه سازم؟

دل پر شکایت از غم لب پر حکایت از تو

تو به خنده لب بجنبان دل و جان به تو مسلم

تو به رحم آشتی کن من و این ولایت از تو

ز رقیب اگر تنزل نکنم چه چاره سازم

که اگر به خون بگردم نرسد حمایت از تو

به ازین نمی توان شد که نصیب شد ز اول

گنه و جنایت از من کرم و عنایت از تو

دم مرگ شد «نظیری » ز جفاش دل تهی کن

که به روز حشر حرفی نکند سرایت از تو

شمارهٔ ۴۸۸

دوش کردیم دل و دیده به دیدار گرو

سر نهادیم به پوشیدن اسرار گرو

پاک بازانه کشیدیم سر از داو حریف

سیم و زر باخته و جبه و دستار گرو

علمی شقه عمامه از آن زلف نداشت

دلق و عمامه نهادیم به یک تار گرو

چون برآریم سر از دایره مشکینش؟

چرخ کردست درین دایره پرگار گرو

آبروی من اگر برد جمالش چه عجب

برده از نار مغان آن رخ گلنار گرو

بندم از صومعه زنار که در دیر مغان

مصحف و خرقه نگیرند به زنار گرو

مرغ محبوس گر آن سرو بهشتی بیند

به پر و بال کند چنگل و منقار گرو

گر رود سر، من ازین شورش و سودا نروم

کرده ام رخت درین گوشه بازار گرو

می شود هر نفس از عشق «نظیری » رنگی

دلق درویش که کردست به عیار گرو

شمارهٔ ۴۸۹

همنفسی به جان خرم قافله تتار کو؟

مردی ازان زمین کجا؟ گردی ازان دیار کو؟

جادوی او به خواب خوش غارت صبر می کند

گریه شب رو مرا شورش کارزار کو؟

فایده ای نمی دهد داروی تلخ ناصحان

این غم ناگوار را باده خوشگوار کو؟

من که سخن نمی کنم شادی بوستان کراست

من که رقم نمی کشم رونق نوبهار کو؟

حادثه از هزار سو راه نشاط بسته است

غمزده را طرب گهی جز سر کوی یار کو؟

چون سگ کهف در وفا سر به قدم نهاده ام

فاقه کشم خبر کرا حمله کنم شکار کو؟

پر ز گلم مشام ها قوت امتیاز نی

عشوه یأس می خورم حاصل انتظار کو؟

کس ننمود جرعه ای کز جگرم گزک نخواست

خسته دردسر شدم باده بی خمار کو؟

هست ز گوشه لبی عیش مدامم آرزو

زد می ناشتا دلم مستی پایدار کو؟

بخت «نظیری » از ازل حادثه زای آمده

توشه عشرتش دهی راحت روزگار کو؟

شمارهٔ ۴۹۰

به دوریت نتوان بود نیز دور از تو

حسد به خویش برد عاشق غیور از تو

مرا کرشمه حسن تو کرده سرگردان

نه غیبتم به حضور است و نی حضور از تو

فکندی آینه را از نظر ز بی قیدی

به جز دل تو ندیدم دلی صبور از تو

به تلخی از نظر خشمگینت افتادم

لبی چو پسته نکردم به خنده شور از تو

امید بود که شمع مزار من گردی

بر آستان سرایم نتافت نور از تو

تو گر مرا بکشی و به تعزیت آیی

میان حلقه ماتم کنند سور از تو

وگر به فاتحه بر تربتم نفس رانی

ته لحد شودم عرصه نشور از تو

کرامت عجبی داده اند حسن تو را

که سر زند به دل ماتمی سرور از تو

«نظیری » انده این خون فسرده چند خوری

بگیر، کس نگرفتست دل به زور از تو

شمارهٔ ۴۹۱

نوید عهد گل از نورسان باغ شنو

بشارت طرب از گردش ایاغ شنو

سرم ز حرف پراکنده گوی در شور است

صدای مغز پریشانم از دماغ شنو

شهید یار به ناوردگاه یار اولی

همین وصیت پروانه ز چراغ شنو

بر اهل شوق ره فیض درنمی‌بندند

نوای بلبل اگر نیست صوت زاغ شنو

درون قطره ز طوفان عشق شوری هست

صدای سیل بر اطراف باغ و راغ شنو

ز اصطلاح ره آگه شو و ز هر سر خار

لطیفه‌ای که شوی از اداش داغ شنو

خبر ز عرصه کنعان و مصر بیرون پرس

هزار یوسف گم‌گشته در سراغ شنو

قصور عافیت از خودگذشتگان دانند

ز من مذمت آسایش و فراغ شنو

ز غم بسوز «نظیری» که گفته بود تو را؟

ندیم میکده شو لابه گوی و لاغ شنو

شمارهٔ ۴۹۲

نیست دوران را نشاطی رطل مالامال کو؟

مطربی کز وی بگردد آسمان را حال کو؟

تاج عزت بالشست و تخت رفعت بسترست

سلطنت را یک جوانمرد بلنداقبال کو؟

بوم و دشت مملکت پر از شکار فربهست

جره شاهینی که با کبکی زند چنگال کو؟

سنگباران است بر ما روز و شب از حادثات

ز آشیان خواهیم برپریم اما بال کو؟

عالم از دیوان مردم روی دارالجهل شد

مهدی از ترس ار نمی آید برون دجال کو؟

حسب حال خوش کس از مجموعه یاری نخواند

حافظ شیراز را دیوان فرخ فال کو؟

بر خیالش راه آمد شد «نظیری » بسته شد

کوی پر از بوالهوس شد غمزه قتال کو؟

شمارهٔ ۴۹۳

از صبح روزگار گشاد جبین مجو

روی شکفته از دل اندوهگین مجو

چشم ثبات مهر ندیدم بر آسمان

جنسی که بر فلک نبود از زمین مجو

قاصد پیام یار ز ما آورد به ما

اینجا نشان مقدم روح الامین مجو

آنجا که زلف و چهره نمودند جادویی

گر مریم است معجزش از آستین مجو

تمثال خوبی دو جهانت نموده اند

نقشی که در تو نیست ز روم و ز چین مجو

در زلف و رخ نظاره کن و خال لب نگر

راه گمان مپوی و مقام یقین مجو

عشاق او ز نور و ز ظلمت گذشته اند

در کشوری که عشق بود کفر و دین مجو

تلخ از لبش چو نحل عسل جوش می زند

گر نیش بایدت نخوری انگبین مجو

با نیک و بد بساز «نظیری » ز روزگار

گر باغبان گیا دهدت یاسمین مجو

شمارهٔ ۴۹۴

به دست طبع عنان داده ای دریغ از تو

به چنگ صد هوس افتاده ای دریغ از تو

حریف نغمه مستان و صحن بستانی

نه مرد سبحه و سجاده ای دریغ از تو

ز عیش های صبوحی به دامن عصمت

چه داغ شرم که ننهاده ای دریغ از تو

به صیدگاه ضعیفان ز بازوی شوخی

چه تیر جور که نگشاده ای دریغ از تو

به گرد لاله لالی درین سرابستان

بگفت سوسن آزاده ای دریغ از تو

جمال موصلیان خوی کوفیان داری

نه در دیار وفا زاده ای دریغ از تو

به ناز کشته ای و بر مزار کشته خویش

تحیتی نفرستاده ای دریغ از تو

زمام شرم به یک جرعه می دهی از دست

سبک وقار و تنک باده ای دریغ از تو

فسون عشوه اثر زود می کند به دلت

به هیچ رام شوی، ساده ای دریغ از تو

به مجمعی که به پروانگی نیرزندت

چو شمع تا سحر استاده ای دریغ از تو

به هر حدیث «نظیری » عتاب می ورزی

به کین اهل دل آماده ای دریغ از تو

شمارهٔ ۴۹۵

از نصیحت برفروزد روی تو

از شکر گردد ترش ابروی تو

چند گرم خشم و بی باکی شدن

روی تو در آتشست از خوی تو

با می ما مشگ تو آمیختند

رنگ ما نگرفتی و ما بوی تو

تا که پا از خانه بیرون می نهم

در بیابان می رمد آهوی تو

گریم و خاک رهت شویم به اشک

جای خود گم کرده ام در کوی تو

گه گهم از رشحه ای سیراب کن

آب خوبی نیست کم در جوی تو

تحفه ای زان حقه مرهم فرست

تا دلم بگشاید از پهلوی تو

بهر دفع مرگ حرز جان کنم

گر خدنگی یابم از بازوی تو

دوستان را پشت بر صحبت مکن

روی دل دارد «نظیری » سوی تو

شمارهٔ ۴۹۶

حسن از خط شود قوی بازو

یار نوخط خوش است و …ـو

از نظر خط حجاب بردارد

گرچه از خط نقاب سازد رو

مرشدت به جوان که این مثل است

تیر بهتر که پیر در پهلو

هرکه خواهد کند به کعبه نماز

من و محراب آن خم ابرو

موسی و طور، ما و کوچه یار

هرکسی در رهی کند تک و پو

گردن از زلف عرش پر زنار

چهره از خال مصر پر جادو

مشهد غمزه زایرش گفتار

کعبه چهره حاجبش هندو

قد برافراخته چو شعله نار

مغ آتش پرست هر سو مو

در همه شهر کافرستانی

کس ندیدست چون سر آن کو

ملک و مال و خرد «نظیری » را

همه یک سو و عشق او یک سو

شمارهٔ ۴۹۷

کاریست بر ملا گذران در خفا گره

فکری چو تار سبحه ز سر تا به پا گره

سیاره و ثوابت این کارخانه را

دل ها چو کهرباست ز خوف قضا گره

بس خرده های زر چو گلت در دهان کنند

چون غنچه واکنی گر ازین پرده ها گره

کسب معانی از نظر عشق کن که هست

صد نکته را به نیم اشارت ادا گره

کوته مساز دست تهی کاین نگار را

بر گوشه نقاب بود رو نما گره

از بس کرشمه می کند از پرده آشکار

در دیده می شود نظرم از حیا گره

گویاترم ز بلبل خوش نغمه در بهار

از سردی جهان زده ام بر نوا گره

قطبم، که گرچه عقده گشای خلایقم

نگشایدم ز گردش این آسیا گره

زین چرخ خاکباز که هر صبح روزگار

دامن چو کودکان زندش بر قفا گره

طرح بقا مدار توقع که خاک را

بسیار هست در دل ازین مدعا گره

شمارهٔ ۴۹۸

دلی دارم ازو دل ها شکسته

دلی از هر صدای پا شکسته

تنی دارم ز طوفان حوادث

چو کشتی در ته دریا شکسته

ز رعنایان که بر آتش نهندم

چو عودم سر به سر اعضا شکسته

بر اصلاحم فلک را دسترس نیست

درختم شاخ از بالا شکسته

کسی زان نشنود دادم برین بام

که سقف گنبد مینا شکسته

اجل از غم نمی سازد خلاصم

به مرگم آستین عمدا شکسته

شب دنیا سیاه از دست روز است

پر طاووس قدر پا شکسته

چنین سرمست و خرم کوه ازان است

که شیشه لاله بر خارا شکسته

ز بس کز شادی امروز ترسم

دلم از عشرت فردا شکسته

جهان در کار هرکس دید نقصی

قصورش بر سر دانا شکسته

کمان ابروی این زال رعنا

به جادوی ید بیضا شکسته

ز بس از فتنه می ترسد «نظیری »

سپاهی را به یک غوغا شکسته

شمارهٔ ۴۹۹

پرده بردار و صلای می به شیخ و شاب ده

صومعه داران عارف را شراب ناب ده

آخر ای ابر کرم پرورده فیض توایم

دود از ما تشنگان برخاست ما را آب ده

از ادب حرفی رقم آموزگار ما نکرد

دفتری از حسن خود داری به ما یک باب ده

این دل افکنده را یک بار بردار از زمین

گر نه داغ مهر تو باشد برو پرتاب ده

ترسم از خونریزی زلفت که گیرد دامنت

خون دل ها از شکنجش می چکد کم تاب ده

خوابش از سر رفت با ما هر که همزانو نشست

تاب بیداری نداری تن به جای خواب ده

وه که از طوفان عشقت برق دل را آب برد

من نگفتم سر به جویم این همه سیلاب ده

از حرارت هر شبم ضعف دل افزون می شود

یک صباحم از لب خود شربت عناب ده

از شکاف دل به چشم جان «نظیری » بیندت

روی بر محراب داری پشت بر اصحاب ده

شمارهٔ ۵۰۰

تا شوی هم انس آگاهی اطلاق خواب ده

ترک بالین حریر و بستر سنجاب ده

نقش هر پندار پیش آید، به می از دل بشوی

سر به صورت خانه نام و نسب سیلاب ده

ساقی ار نوشی بگوید، زهد و تقوا کن نثار

مطرب ار دستی برآرد، جبه و جلباب ده

پادشه رند است و عارف، جامه رندی بپوش

جبه سالوس و تسبیح ریا پرتاب ده

دردمندان را علاجی زان نظر دریوزه کن

مستحقان را زکاتی زان دو لعل ناب ده

چون چنین کردی روش بر کوه صحرا کن گذر

خار و خارا را خواص قاقم و سنجاب ده

توسن طبع و هوا سر داده میرانی کجا

دور از مقصد شدی آخر عنانی تاب ده

از سیه چشمان هندی آب در چشمت نماند

آب ریزان می شود در یزد چشمی آب ده

ره خطرناک است و منزل دور و رهزن در کمین

روز بی گه شد «نظیری »، ترک این اسباب ده

شمارهٔ ۵۰۱

عشق افسر ز سر جم به اشارت برده

با سپاهی دل محمود به غارت برده

نتواند لب عیسی به صد اعجاز گرفت

دل که آن چشم مهندس به مهارت برده

خواجه! در گوچه رندان نظرباز ملاف

که گدا نام شه اینجا به حقارت برده

عشق را فایده در کوی زیانکارانست

هر که زین کوی سفر کرده، خسارت برده

عشق در سینه و طاعت به جزا کرده بدل

گنج در خانه و دانگی به تجارت برده

بس که بگریسته ام در جگرم گرمی نیست

گریه ام از نفس گرم حرارت برده

رو به محراب گریبان تو نتوانم سود

که ز من دیده آلوده طهارت برده

من بیان هیچ ندارم، که سخن گفتن تو

از من اندیشه معنی به عبارت برده

کرده بر من در افسانه بی سامان باز

قفل خاموشی و مفتاح بصارت برده

ای خوشا عاقبت کار «نظیری » در عشق

در وفا مرده و جانان به زیارت برده

شمارهٔ ۵۰۲

فکر و غم را سر به جان مردم ناشاد ده

ما به تو شادیم ما را خاطر آزاد ده

هر که را جانان کشد ماتم نمی دارد کسی

دوستان کشته خود را مبارکباد ده

دور ازان در مرده ام کی می کند خاکم قبول

در تنم آتش زن و خاکسترم بر باد ده

شور و غوغا بیش شد از بند و زنجیر ای پدر

ترک غمخواری این مجنون مادرزاد ده

برنمی تابد دل اما عشق می فرمایدم

کز ده ویران خراج کشور آباد ده

عاجزانیم از دیار خود به پابوس آمده

عجز ما بشنو نمی گوییم ما را داد ده

یار می آید «نظیری » زندگی از بهر چیست

دیده بگشا و به مردم جان فشانی یاد ده

شمارهٔ ۵۰۳

از خوی تند و سرکشت کس ایمن و خشنود نه

صد بار رنجیدی ز ما ما را گناهی بود؟ نه

عاشق منافق می‌شود از غمزه غماز تو

صد فتنه انگیزی دمی قصدت زیان و سود نه

حسنت نمک‌ها ریخته عشقت جگرها سوخته

از پختن سودای تو حاصل جز اشک و دود نه

نی قهر و جنگی بر ملا، نی مهر و لطفی در خفا

آخر نمی‌دانم چیم مقبول نه مردود نه

اندیشه پنهان تو سرمایه سودای ماست

صد جان اگر نقصان شود در راه تو نابود نه

تا تو نکوتر می‌شوی من مبتلاتر می‌شوم

حسن تو را رو در بهی درد مرا بهبود نه

عیش ضعیف تلخ ما یارب نصیب کس مباد

در مجلس ما چاشنی در مجمر ما عود نه

هم‌صحبتان در وجد و ما از ثقل برجا مانده‌ایم

ما کاهلان را جنبشی از نغمه داوود نه

در افتراق حال ما صد کوکب منحوس هست

در اجتماع کار ما یک اختر مسعود نه

گردید قسمت در ازل نایابی و سرگشتگی

یک سالک جوینده را رو جانب مقصود نه

یار از صبوحی سرخوشان، اصحاب مجلس میْ‌کشان

هجر «نظیری » را سبب جز بخت خواب‌آلود نه

شمارهٔ ۵۰۴

از گلستان گل به بازار آمده

عید مرغان گرفتار آمده

گر نمی نالم به قانون بر حقم

زخمه بیگانه بر تار آمده

بیخته انده جهان را تا چو من

مرد عشقی بر سر کار آمده

یک دم از بتخانه غافل گشته ام

صد گره در کار زنار آمده

از قفس در باغ خونین دل ترم

رشته ام ب خار دیوار آمده

انده انده زایدم کایینه را

مایه زنگار زنگار آمده

مستی ما را چه داند از کجاست

آن که از میخانه هشیار آمده

دست از مقصود کوته کرده ام

بر سر انگشتم ز گل خار آمده

از «نظیری » شکرستان شد جهان

در قفس طوطی به گفتار آمده

شمارهٔ ۵۰۵

شاهدی بر سر این کوچه پدیدار شده

هر که زین راه گذشتست گرفتار شده

گل که خندان و شکفتست به این می نازد

که به پای دلش از کوچه ما خار شده

گر بارزی که مقیم سر کویش گردی

بس غریبان نگری بی دل و بی یار شده

بس کند غارت هندو و مسلمان زلفش

بر سر کوش به هم سبحه و زنار شده

آشیان همه مرغان چمن ویران کرد

که به شب نرگسش از زمزمه بیدار شده

ماه کنعان سفری کرد که بازاری دید

یوسف ماست که راهش همه بازار شده

صد حسین از لب او شربت کامی نچشید

بر سر کویش ازین عربده بسیار شده

هر که را جان و دلی هست کند در کارش

زود بینی دو جهان بر سر این کار شده

هجر و مخموری همسایه «نظیری » سهل است

بخت آن مست که در میکده هشیار شده

شمارهٔ ۵۰۶

در بند تو زنجیر گرفتار شکسته

زندان شده صد رخنه و دیوار شکسته

زین بیش شکرخنده حلاوت نفروشد

طوطیم ز شکر سر منقار شکسته

از بس که عنان پیچد ازان چهره نگاهم

خار مژه در دیده خونبار شکسته

صد قافله ناز گشوده به دلم بار

سودای تو را رونق بازار شکسته

بیرون کنم از تن به سر ناخن غیرت

این خار که در سینه افگار شکسته

نی جامه کنم پاره و نی سینه کنم چاک

دیریست دل و دستم ازین کار شکسته

دل خسته ز بیچارگی چاره گرانم

اندوه طبیبان دل بیمار شکسته

پیمانه پیمان تو از بند عزیزان

اندک شده پیوسته و بسیار شکسته

پیمان تو جای عجبی نیست «نظیری »

خوش باش که عهد از طرف یار شکسته

شمارهٔ ۵۰۷

آنی که به جان ناز تو را حور کشیده

خورشید به چشم از رخ تو نور کشیده

گیسوی تو ببریده کمند از دم افعی

مژگان تو نیش از تن زنبور کشیده

آن رخ که خویش می چکد از زلف بناگوش

گویی عرق از عنبر و کافور کشیده

از معنی فهم و دهن تنگ تو ادراک

یک نکته بیان کرده سخن دور کشیده

بی دردتر از شیره جان ساخته صد بار

خمار که این شیره انگور کشیده

کوی تو کنون وعده گه منتظران است

دیریست که موسی قدم از طور کشیده

محروم ز دلجویی آن چشم سیاهم

مژگان تو بر گرد نگه سور کشیده

بسیار شد اندوه و عنا کی بود آخر

بینیم به صبح این شب دیجور کشیده

ایوب مگر چاره رنجوری ما را

داند که ازین علت ناسور کشیده

آسوده جز از گوشه ویرانه نگردد

دیوانه که آزار ز معمور کشیده

افغان که به منزل نرساندیم ز مستی

باری که دوچندان کمر مور کشیده

دل خستن و فریاد «نظیری » ز درونست

رنجور نفس از دل رنجور کشیده

شمارهٔ ۵۰۸

دیوانه‌ام ز خانه مشوش برآمده

طوفانم از تنور پرآتش برآمده

آن صید عاجزم که ز تأثیر کین من

تیر و کمان شکسته ز ترکش برآمده

هرگز نبود کاسه‌ام از لای غم تهی

صحبت به میر میکده‌ام خوش برآمده

بر کعبتین اختر من نیست نقطه‌ای

زین نقش‌ها که چرخ منقش برآمده

باریده برگ گل به سر از سنگ طعنه‌ام

در کوچه‌ای که طبع جفاکش برآمده

بادا شکسته خاطر سلطان ز جرم من

کز خانه‌ام خم می بی‌غش برآمده

می‌ترسم این شراب «نظیری» جنون دهد

دیوانه‌ای ز شیشه پریوش برآمده

شمارهٔ ۵۰۹

روندگان ملولیم روبهم کرده

دماغ در سر افسانه های غم کرده

گرفته کوه و بیابان به اشک چون باران

دمی چو برق به افروختن علم کرده

به طرف هر چمنی چشمه ای نموده روان

به خاک هر قدمی دانه ای بنم کرده

به ذوق کنج فراغی که شاد بنشینم

همه حوالی آفاق را قدم کرده

به سر کلاه نمد کج نشسته بر یک سو

قفا به تاج فریدون و تخت جم کرده

زبان عقل به می لال کرده چون لاله

علاج غم به قدح های دمبدم کرده

اگر پیاله می داده اند اگر خم زهر

ز خوان دهر قناعت به بیش و کم کرده

به اشتیاق اجل راه عمر پیموده

مقام بر در دروازه عدم کرده

ز زیر پرده دل دلبر نهانی ما

کرشمه بر عرب و ناز بر عجم کرده

حکایت لب او مرده زنده می سازد

مسیح را که به اعجاز متهم کرده؟

ربوده مستی عشق آنچنان «نظیری » را

که پشت بر صمد و روی بر صنم کرده

شمارهٔ ۵۱۰

در عهد تو یک سر به گریبان نرسیده

کش چاک دل از سینه به دامان نرسیده

محمود پریشان سر زلف ایازست

کاریست محبت که به سامان نرسیده

مجنون نشد آرام پذیر از رخ لیلی

دردیست جدایی که به درمان نرسیده

هر قطره ای از چشم ترم سیل جهانیست

جایی رسد این گریه که طوفان نرسیده

دیریست که از نگهت پیراهن یوسف

بویی به سوی کلبه احزان نرسیده

بس کز رسن زلف گره گیر تو بندیم

ما را نمی از چاه زنخدان نرسیده

ماییم و کتابی و چراغی که فروغش

از خانه تاریک به ایوان نرسیده

صد بار ز آغاز به انجام رساندیم

افسانه دردی که به پایان نرسیده

فریاد که طی گشت ره عمر «نظیری »

این جان الم دیده به جانان نرسیده

شمارهٔ ۵۱۱

تو بر سر کودکان نهاده

ما بر کف دست جان نهاده

بس سنگ گران به بیع جان ها

در پله ابروان نهاده

یک سود نموده زیر زلفت

در هر شکنی زیان نهاده

در قند تو خنده رخنه کرده

ما جان به قصور آن نهاده

لب داده به مشتری شکر چش

پس نرخ شکر گران نهاده

ما پست گرفته نرخ نازت

تو پای بر آسمان نهاده

بگرفته دلی چو خاره در بر

بس پشت به پرنیان نهاده

شب ناشده بسته ای دکان را

سنگی به کلید آن نهاده

شهری پی یک نظر به بامت

زر بر کف پاسبان نهاده

وز شوق تو جان در آستین ها

رخ خلق بر آستان نهاده

بس خاک ز بیم تو «نظیری »

برداشته در دهان نهاده

شمارهٔ ۵۱۲

کیست این از روی رعنایی به جولان آمده

کرده بر هرکس نظر بر خویش نازان آمده

در صفا چون صبحدم در تازه رویی چون بهار

صد گلستان سنبل و گل در گریبان آمده

دمبدم می گردد از نظاره عالم محوتر

چشم قربانیست بر دیدار حیران آمده

دوستان را می خراشد دل، خروش گریه ام

من خودم در اشگ گرم خویش پنهان آمده

خلق در نظاره حورند از اوقات خویش

روزگار ما ز سر تا پا پریشان آمده

همچو ابر از گوش ها رعدم ز سر بیرون شده

همچو کوه از چشم ها سیلم به دامان آمده

سوی جور از راه بخشش یار می گرداندم

کین دیرینم به یادش بعد نسیان آمده

کوششم بی مزد و منت صنعتم بی نرخ و قدر

کار خویشم از زبان بر خویش تاوان آمده

شکر لله شد «نظیری » یار در غربت دچار

زین سفر نازم که سودست آنچه نقصان آمده

شمارهٔ ۵۱۳

دلم گداخته غم وز تنم توان رفته

ز گرمی جگرم مغز استخوان رفته

نشاط روز جوانی به بر نمی آید

که همچو تیر بجست از خم کمان رفته

خبر ز سیرت آیندگان چه می شنوید

که مانده ام به غریبی و کاروان رفته

ز روزگار دل شادمان نمی بینم

که از هجوم بلا راحت از جهان رفته

کس از طلاطم دریا برون نمی آید

که کشتیی که ببینیم بر کران رفته

چه از تمیز و خرد مفلسند این مردم

که یوسفی چو تو زین شهر رایگان رفته

ز بس به وصل تو جان های خلق پیوندست

ز رفتن تو ز هر تن هزار جان رفته

ز بیم هجر تو هر جا که بوده عقل و دلی

رکاب و دست تو بوسیده در عنان رفته

درنگ چند «نظیری » خوشا سبک روحی

که پیش از آن که شود بر دلی گران رفته

شمارهٔ ۵۱۴

آب رز در خم آتشین نشده

سیر ازو خاک جرعه چین نشده

ته این لعل دردآمیزست

در نگین خانه خوش نشین نشده

مزه نگرفته ای ز میکده ای

کز لبت باده انگبین نشده

بر چنان لب عجب که تا امروز

لعن ابلیس آفرین نشده

هر که یک بار دیده روی تو را

از غمی در جهان غمین نشده

چه شوی پایمال گل چینان

سنبلت فرش یاسمین نشده

سیب سیمین هنوز در دیده

قابل جیب و آستین نشده

کیست کز سلسبیل رخسارت

خاطرش جنت برین نشده

از مژه دیده ارغوان زارست

در این باغ خارچین نشده

بی قبول نظر «نظیری » را

رقم سجده بر جبین نشده

شمارهٔ ۵۱۵

کجایی ای گل و مل را به رنگ و بو کرده

جنان جمال تو نادیده آرزو کرده

گلی به رنگ تو گلچین نچیده از چمنی

هزار مرتبه گلزار رفت و رو کرده

هزار جنس می آورده در میان خمار

به نشئه تو نبودست در سبو کرده

سپاس خلق تو بر جان عاشقان فرضست

پری وشان جهان را فرشته خو کرده

لب از حلاوت حرفت نمی توانم بست

که همچو نیشکرم شهد در گلو کرده

چگونه مردمک شب پرست ما بیند

تو را که ذره و خورشید جستجو کرده

تو را به قول و غزل رام خویش نتوان کرد

عبث خیال توام گرم گفتگو کرده

تو گل به جیب دگر کن که عشق چاره شناس

نصیب سینه من مرهم و رفو کرده

«نظیری » از ته دل خارخار غیر بکن

که عشق آب نوی دیده را به جو کرده

شمارهٔ ۵۱۶

دل بر این ناخوش آشیانه منه

چشم بر شفقت زمانه منه

ناگهان می زنند طبل رحیل

رخت خود جز بر آستانه منه

تا کفافی و شاهدی باشد

پای بر آستان خانه منه

بدره تا دست در میان دارد

باده و چنگ بر کرانه منه

می و معشوقه شبانه خوش است

نان و پیه آبه شبانه منه

مرغ دل دار از قفس آزاد

بر در خانه آب و دانه منه

گوش بر نغمه اغانی نه

چشم بر جرعه مغانه نه

دیر یا زود می رسد روزی

بر جهان قحط جاودانه منه

هرچه دستت دهد نکویی کن

عذر پیدا مکن بهانه منه

اثر زندگی به گور فرست

از پی مردگی نشانه منه

عشق همراه برنمی تابد

پای در ره به جز یگانه منه

با «نظیری »نشین و وعظ شنو

گوش بر هرزه و فسانه منه

شمارهٔ ۵۱۷

غم به سزا داده‌ای دل به نوا کرده‌ای

از تو پذیرفته‌ام هرچه عطا کرده‌ای

جز گل و برگ رضا حاصل تسلیم نیست

بیخ ستم کنده‌ای قطع جفا کرده‌ای

نوبت شادی زدیم بندگی از ما نرفت

شهره به داغ توایم گرچه رها کرده‌ای

جفت بلا چون شدیم گرنه به روز الست

ما که بلی گفته‌ایم فهم بلا کرده‌ای

هرکه تو ردش کنی مفت نگیرد کسی

هم تو به هیچم بخر چون تو بها کرده‌ای

عشق تو مستی به خلق بی می و ساغر دهد

بر در میخانه‌ام از چه گدا کرده‌ای

هرکه جمال تو دید دولت جاوید یافت

سایه زلف سیه پر هما کرده‌ای

ما ز قصور ادب غرق گنه گشته‌ایم

تو ز علوی حیا ستر خطا کرده‌ای

غایب و حاضر به ما در همه‌جا بوده‌ای

پشت به تو کرده‌ایم روی به ما کرده‌ای

گریه شب رو کند شحنگی دل چرا؟

مردمک دیده را لعل قبا کرده‌ای

قطع مودت نمای یار «نظیری» مباش

سایه گر از آفتاب هیچ جدا کرده‌ای

شمارهٔ ۵۱۸

در شهر و کو هنگامه‌ها بهر تماشا کرده‌ای

تا خلق را غافل کنی صد فتنه برپا کرده‌ای

وسواسیان عقل را در قید شرع افکنده‌ای

سوداییان عشق را سرگرم سودا کرده‌ای

روز قیامت هم عجب گر کام مشتاقان دهی

تو کز فریب وعده‌ای دل‌ها شکیبا کرده‌ای

زلفی پر از خاص و خدم رویی گرفتارش حشم

عرض تجمل دیده‌ای آهنگ غوغا کرده‌ای

در خلوت و عزلت ز تو غایب نمی‌گردد کسی

صد عابد مستور را در شهر رسوا کرده‌ای

نی یار و محرم را گذر نی صبر و راحت را مقر

آخر درین ویرانه دل تنها چسان جا کرده‌ای

ترسم که در روز جزا گیرند خلقی دامنت

با دیگران باری مکن جوری که با ما کرده‌ای

این عشق کآغاز از تو شد آخر سرانجامی بده

تحریک شوقی داده‌ای کاری تقاضا کرده‌ای

هر عشوه می‌خواهی بده پیش «نظیری» نسیه نیست

امروز نقدی در نظر گر وعده فردا کرده‌ای

شمارهٔ ۵۱۹

دگر خدا بود ای دل سر کجا داری

که یک دو روز شد آتش به زیر پا داری

درین دیار به چشمم غریب می آیی

نه آن دلی تو دلا رنگ آشنا داری

چه غم که در طلبت دیده ام غبار گرفت

اگر تو از پی این دیده توتیا داری

چو مس در آتش صد امتحان گداخته ام

به جستن تو که حسنی چو کیمیا داری

نشاط هر گذر و خوش دلی هر کویی

برای یک نظرم دربه در چرا داری

صفیر ناله جانسوز آشیان من است

تو شاخ گل همه مرغان خوش نوا داری

به صد نیاز «نظیری » کمین فرصت مکن

که دام در گذر خانه هما داری

شمارهٔ ۵۲۰

درین میدان پر نیرنگ حیرانست دانایی

که یک هنگامه آرایست و صد کشور تماشایی

ز راه عقل و آگاهی مشعبد می کند بازی

که غلطان مهره زرینست و نیلی حقه مینایی

به عمد آوازه سیمرغ و قاف افتاده در عالم

عبث نظارگی گردیده مشتی گول سودایی

خواص طبع جادو سیمیایی چند بنموده

هوای نفس خاکی در غبار غفلت اندایی

اگر نوعی که هست از رخ حقیقت پرده بردار

نظر ماند به رسوایی خرد افتد به شیدایی

جز او نیرنگ بینی نیست تا چون و چرا گوید

که هم او خود تماشائیست در هنگامه آرایی

همه زو چون خرد دانا و او برتر ز دانش ها

همه زو چون نظر پیدا و او پنهان ز پیدایی

ز شأن حسن تو نتوان نشان گفتن معاذالله

تو در دانش نمی گنجی، تو در بینش نمی آیی

کسی را نیست حد امتناع از امر و نهی تو

مسلم هرچه کردی نهی، بر حق هرچه فرمایی

به مستوری نشد کارم به رسوایی علم گشتم

شکیبی کز تو باشد می گریزم زان شکیبایی

به ذکرت جان دهد کلک «نظیری » وین عجب نبود

کز افسون حدیث تو کند افعی مسیحایی

شمارهٔ ۵۲۱

ازین مجلس نمی خیزد دمی کاحیا کند گوشی

پیاله چشم بگشاید صراحی واکند گوشی

گران شد حسن شمع از بذله سنجان مطربی خواهم

که از تحریر گلبانگ غزل گویا کند گوشی

اگر می در خروش آید دم مطرب به جوش آید

سر معنی طلب با صد زیان سودا کند گوشی

طنین بال مور از لهجه داود یاد آرد

درین پرده مگس بر نغمه عنقا کند گوشی

مرا صد شرح غم بر روی هم افتاد و او خود را

به تمکین نکته ای پرسد، به استغنا کند گوشی

کسی ذوق از مقامات هزار ما تواند کرد

که از هر عضو همچون شاخ گل پیدا کند گوشی

ضمیر پرگهر دارم قرین ابر نیسانی

سخن را مستمع خواهم که چون دریا کند گوشی

زلیخایی بباید تا حدیث عشق و سودا را

ز سر معجر براندازد به رغبت واکند گوشی

در بیت الحزن یعقوب بندد گر بشیر آید

پریشان گرددش خاطر که بر هرجا کند گوشی

درین مجلس که کس نام و سلام کس نمی گیرد

نیازی عرضه خواهم کرد اگر پروا کند گوشی

«نظیری » کیست؟ مسکینی به اهل فقر هم صحبت

نه پیش جم برد عرضی، نه بر دارا کند گوشی

شمارهٔ ۵۲۲

بر دماغم دویده شیدایی

خردم را نمانده گنجایی

از جگر دود می رود به سرم

شعله ام حشک مغز و سودایی

شور عشقم دریده پرده عقل

سر برآورده ام به رسوایی

نتوان شهر را به طوفان داد

می شوم همچو سیل صحرایی

عشوه ای کرده اند در کارم

خانمان می دهم به یغمایی

گاه دستم کشد گهی دامان

کششی برتر از تقاضایی

عشق همراه خویش می آرد

سازگاری و دل پذیرایی

صد سماعم به دست افشاندن

صد نوایم به مجلس آرایی

همچو گل می گدازم از رقت

چند نازک دلی و رعنایی

منصب آفتاب می گیرم

سده بوسی و جبهه فرسایی

کشف علم ازل «نظیری » کرد

نیست نوری چو نور دانایی

شمارهٔ ۵۲۳

غیر از تو نگنجد به سرایی که تو باشی

جز تو همه محوند به جایی که تو باشی

شاهان جهان روی نمای تو ندارند

نرخ تو که داند به بهایی که تو باشی

خورشید نخواهم که درآید به خیالت

تا ذره نپرد به هوایی که تو باشی

گر دین رودم در سر کار تو نگردم

الا که پرستار خدایی که تو باشی

در عشق حسد نیست مگر بر دو مقامم

آنجا که نه من باشم و جایی که تو باشی

آرام رباید به کمینگاه ز صیاد

وحشی روشی رام نمایی که تو باشی

شاید که برآرد گل صد برگ «نظیری »

دستان زن هر شاخ گیایی که تو باشی

شمارهٔ ۵۲۴

دیریست ز گوشه نقابی

داریم امید فتح بابی

از زلف کجش به عقد انگشت

ذوقست گرفتن حسابی

وآنگه به نشان بوسه کردن

از صفحه رویش انتخابی

هردم به گلاب پاش مژگان

بر جیب فشاندش گلابی

از دیده تر بر آن بناگوش

غلطان دیدن در خوشابی

ارزد به نشان صد سلیمان

تا بی کندن ز لعل نابی

انگشت نمای شهرم از وی

هر دم به نوازش خطابی

مطعون دارد میان خلقم

هر روز به شهرت عتابی

دل هر گله کز تغافلش داشت

سر شد به ندادن جوابی

رازی که به صد دهان نگنجد

گردید بیان به اضطرابی

با دوست گر اتحاد خواهی

از خویش «نظیری » اجتنابی

شمارهٔ ۵۲۵

چه باید مرد را، طبع بلند و مشرب نابی

نگارین چهره ای، مجموعه خوبی ز هر بابی

سکندر در سراغ آب حیوان باخت شوکت را

خوشا درویشی و خلوت، لب نان و دم آبی

به از نظاره چتر جم است و طوق افریدون

نظربازی به سرو خانگی در پیش مهتابی

به صد ناخن زدن بر رشته عود جگر ارزد

گزیدن از سر انگشت خضابی کرده عنابی

به کام هم چو طوطی شکر از کنج دهن کردن

چو کبکان دری در بال هم اندختن تابی

شب امن و حضور قلب و ذوق وصل و شعر تر

نمی گردد به گرد چشم شاهدبین من خوابی

مدار کشتی فکرم به گوش دامن افتاده

که می ترسم ز طوفان ذقن افتد به گردابی

نبینم چاره زان شست دو تا و چشمه نوشین

به جز درباختن مانند ماهی جان به قلابی

حدیث صفحه رخسار یار و طاق ابرو چند

«نظیری » جزو اورادی گزین و کنج محرابی

شمارهٔ ۵۲۶

عقلم وداع عصمت کرد از تنگ شرابی

عشقم نگاه دارد از مستی و خرابی

دردی کش مغان را شرم از من است تا کی

موی سفید سازم از لای می خضابی

عمر سبک عنانم کی می شود مقید

دستم به رعشه آورد جام از گران رکابی

می خوارگی و مستی زان روی پیشه کردم

تا رو دهد به یارم در حرف بی حجابی

چون پشه بر سر خم می جوشد از حواسم

در انزوای فکرم خور می کند ذبابی

گر پرتو درونم عکس افکند به بیرون

هر ذره ای ز خاکم خیزد به آفتابی

مورم ولیک دارم قصد شکار عنقا

گنجشگ بسته بالم اما کنم عقابی

سامان عمر خواهد پیش کسی نیاید

بختی به این تغافل کاری به این شتابی

قادر نشد «نظیری » بر شاخ وصل دستم

کز باغ بخت چینم گل های انتخابی

شمارهٔ ۵۲۷

نیست با مشاطه گلبن طرازم حاجتی

عشق اگر خواهد بروید بر سفالی جنتی

غنچه ام گل در گلو دارد بهارم تازه روست

خنده ای کافیست با غم راز صبح رحمتی

مشتری گوره کن و دلال گو در پا فکن

جنس اگر خوب است خواهد کرد پیدا قیمتی

کار ما را این چنین ناپخته کی خواهد گذاشت

عشق اگر مرد است و با او هست بوی غیرتی

بر سر کوی ترقی خودنمایی ها کنم

گر قدم برتر نهد از پایه خود همتی

نغمه سنجیده می گویند این را ناله نیست

نی نشان درد دارد نی خراش رقتی

پرکنم از تحفه مصرش «نظیری » آستین

گر بیازد بر نقام باد دست رغبتی

شمارهٔ ۵۲۸

دریغ از صف مردان برون نتاخت یکی

دو کون را به یکی داو درنباخت یکی

هزار تیغ درین مشهد جزا برخاست

ندید عشق که مردانه سر فراخت یکی

کسی به معرکه عشق کامیاب نشد

ظفر دو اسبه مدد شد ولی نتاخت یکی

بسی به جستن اجزای کیمیا گشتند

ز صد هزار کس اکسیر زر نساخت یکی

دلیل و حجت حق دیگرست و حق دیگر

طریق جهل هزار و ره شناخت یکی

دوکون را که چه داند که هیچ کس نشناخت

جهانیان همه بردند و درنباخت یکی

درست و خرده این کارخانه مغشوشست

نخورد داروی سباک اگر گداخت یکی

نوای عشق به ساز و حریر و الحان نیست

هزار پرده شد آهنگ کی نواخت یکی

مقمری چو «نظیری » پاکباز نخاست

که بیش و کم به هم آورده داو ساخت یکی

شمارهٔ ۵۲۹

دو گرم و رخ زرد از که داری؟

سرت گردم به دل درد از که داری؟

ز فکر کیست بر خاطر ملامت

رخ آیینه در گرد از که داری؟

کدامین جلوه ترسانیده چشمت؟

غم جان بیم ناورد از که داری؟

چه پرسی ماجرای بزم و محفل؟

امید یاد آورد از که داری؟

چه فکر از بزم و رزمت کرده فارغ؟

دل جمع و تن فرد از که داری؟

به تهمت عشق نتوان بست بر خویش

خدا را گریه سرد از که داری؟

حریفان کم زنند و پاکبازند

دغا در بردن نرد از که داری؟

نمی سازی به ستاری خبر ده

که تکبیر ای جوانمرد از که داری؟

نداری بخت بر گردون «نظیری »

فغان آسمان گرد از که داری؟

شمارهٔ ۵۳۰

چند ما را به مدارا و فسون بند کنی؟

تا کی این رشته شود پاره و پیوند کنی؟

نگه بیهده بر دامن مژگان دوزی

خنده ساخته بر گوشه لب بند کنی

این شکرپاره فروشان همه عیارانند

بر تو حیفست که دل در گرو قند کنی

گر کنی هم نفسی با ادب آموزان کن

برخوری چون طلب از نخل برومند کنی

طبع نادان سبکسار نگیری زنهار

وزن خود راست به میزان خردمند کنی

پند من بشنو و بر چهره فشان گریه تلخ

کاین نه هزلست که تحسین به شکرخند کنی

خجل از کرده خود تا نشوی می باید

حلم را بر غضب و خشم خداوند کنی

بهتر از صحبت ارباب خرد بگزینی

ترک هم بزمی پرشور و شرر چند کنی

گنج بی رنج «نظیری » چه بود می دانی؟

بنشینی و دل از وسوسه خرسند کنی

شمارهٔ ۵۳۱

چو لعبتان خیال اند آدمی و پری

به اختیار مشعبد کنند جلوه گری

درست اگر نگری سیمیا و نیرنگست

نشاط مجلس ناهید و فتنه قمری

ثبات عهد پدیدست چند خواهد داشت؟

گلی که در رحم غنچه کرد پرده دری

ز عمر خوش تر و شیرین تری ولی چه کنم

نبسته هیچ خردمند دل به رهگذری

درین سراچه مزاج زمانه گیرد عقل

خدا سرای مقیم است و کاروان سفری

دریغ از دی و نوروز دهر باید رفت

به گونه های خزانی و گریه جگری

به غیر هستی حق روی در فنا دارد

ز جزو و کل جهان هرچه را که برشمری

ظفر نبود به کوشیدن خرد ممکن

ضرورت از صف مستی شدیم و بی خبری

چو کودک ز دبستان نفور می ترسم

شب خمول ز بانگ مؤذن سحری

جهانیان به فروغم اگر نه محتاجند

چو آفتاب چه افتاده ام به دربدری؟

به اعتماد کواکب مکن «نظیری » کار

که ره نبرده به خود می کنند راهبری

شمارهٔ ۵۳۲

از ما نهان ز کثرت اغیار بوده ای

چون گل به زیر پرده صد خار بوده ای

از نور دیده در نظر ما عیان تری

پنهان نموده ای و پدیدار بوده ای

فریاد جان همه ز گرفتاری فراق

تو در میان جان گرفتار بوده ای

خامش که گشته ایم در اندیشه گشته ای

گویا که بوده ایم به گفتار بوده ای

هم طره فتنه زا شد و هم غمزه عشوه گر

کز شور حسن بر سر اظهار بوده ای

در هر نظاره کشف حجب بیشتر شود

تو نور دیده مایه دیدار بوده ای

قومی تو را ز خلوت و عزلت طلب کنند

تو شور شهر و فتنه بازار بوده ای

دل هرچه بوده است تو دلجوی گشته ای

غم هر که داده است تو غمخوار بوده ای

انکار حال ما چه کنی کز دم الست

با ما به دیر و میکده در کار بوده ای

پرسش چه می کنی ز خطا و صواب ما

چون هر چه کرده ایم خبردار بوده ای

جان مست می شود ز حدیث لبت مگر

هم صحبت «نظیری » خمار بوده ای

شمارهٔ ۵۳۳

به مویی بسته صبرم نغمه تارست پنداری

دلم از هیچ می رنجد دل یارست پنداری

به تحریک نسیمی خاطرم آشفته می گردد

به خودرایی سر زلفین دلدارست پنداری

نه پندم می دهد سودی نه کارم راست بهبودی

دلی دارم که هر امسال او پارست پنداری

ننوشم تا قدح بر من دری از غیب نگشاید

کلید روزنم در دست خمارست پنداری

چنانم با سر زلف صنم سررشته محکم شد

که رگ های تنم پیوند زنارست پنداری

به نوعی طعن مردم را هدف گشتم که دامانم

ز سنگ کودکان دامان کهسارست پنداری

فلک را دیده ها بر هم نمی آید شب از کینم

چنان هشیار می خوابد که بیدارست پنداری

غم خون خوار نوعی در قفای جانم افتاده

که او را در جهان با من همین کارست پنداری

«نظیری » بوالعجب شیرین و نازک نکته می آری

تو را شکر به خرمن، گل به خروارست پنداری

شمارهٔ ۵۳۴

چمن قربانگه دنیای خونخوارست پنداری

دریغا گل که شاخ گلبنش دارست پنداری

سحر می گفت با پروانه بلبل حال و می نالید

که گل شد زود آخر شعله خارست پنداری

به سرعت آنچنان سودای بستان می شود آخر

که اطفال چمن را گل به بازارست پنداری

گل و نرگس بها بستان هر سحر مخمور می خیزند

کلید باغبان در دست خمارست پنداری

چنانم می گزد اکنون تماشای چمن کردن

که شکل غنچه بر گلبن سر مارست پنداری

نظر می بندم از گلزار و نقش یار می بینم

به چشمم هرکه غیر از یار، اغیارست پنداری

ندارد وزن، کالای دو عالم نزد سودایم

سری دارم که یوسف را خریدارست پنداری

کدامین نغمه کز رگ های جانم برنمی خیزد

همیشه مطربم را زخمه بر تارست پنداری

«نظیری » بسته بودم لب که عشق افسانه کوته کرد

سخن برداشت برقع قصه بسیارست پنداری

شمارهٔ ۵۳۵

دریغا در چنین فصلی حریفم یار بایستی

میان بلبلانم جای در گلزار بایستی

نشد ز ایوان و قصر افراختن جمعیتم حاصل

ره آمد شد غم سوی من دیوار بایستی

به سعی دیده شب‌زنده‌دارم کار نگشاید

به جای دیده من بخت من بیدار بایستی

چنین وقتی که بر ساقی و ساغر دسترس دارم

کنار لاله‌زار و دامن کهسار بایستی

ز بهر آنکه در پای سهی و نارون ریزم

مرا چون غنچه گل شست پر دینار بایستی

سرم دستار از مخموری می برنمی‌تابد

شرابم در سر و دستار در خمار بایستی

به هرکس می‌نشینم نشتری در آستین دارد

پی آسودنم یک بار بی‌آزار بایستی

دل بلبل به این نالیدن آسایش نمی‌یابد

نوای عشق را منقار موسیقار بایستی

همه‌کس لاف در خلوت «نظیری» می‌تواند زد

تو را این خودفروشی بر سر بازار بایستی

شمارهٔ ۵۳۶

گر حسن جمال تو طلبکار نبودی

در خانقه و بتکده دیار نبودی

گر نرگس مست تو نکردی جدل آغاز

تا گردش او بودی هشیار نبودی

بی پرده توانستی اگر روی نمودن

در کعبه حجاب در و دیوار نبودی

نازت ننهادی به دل این بار امانت

گر حسن تو از عشق گرانبار نبودی

میزان تو در دست غرورست وگرنه

حسن تو به این قیمت و مقدار نبودی

گر غیرت تو پرده پندار بهشتی

یک دل شده محروم ز دیدار نبودی

افسوس که خوی تو چو روی تو نکو نیست

ورنه همه بودی گل و یک خار نبودی

ای کاش نیامیختی این رنگ محبت

تا این همه نیرنگ تو در کار نبودی

آسان ز عتاب تو توانست رهیدن

گر جان به کمند تو گرفتار نبودی

آن تاب و توان رفت که بر یاد رخ تو

دشوار شدی کارم و دشوار نبودی

می رست ازین حلقه زنار «نظیری »

گر معنی تسلیم به زنار نبودی

شمارهٔ ۵۳۷

گر پای سرو و دامن یاری گرفته ای

از محنت زمانه کناری گرفته ای

آگه نیی که در چه نفس سود عمر تست

از هر نفس اگر نه عیاری گرفته ای

عمرت همان دم است که با یار بوده ای

هیچ است اگر جزین به شماری گرفته ای

هشدار هان که باطن خود تیره کرده ای

از هرچه بر ضمیر غباری گرفته ای

نخل برهنه سنگ ز مردم نمی خورد

از خود بریز اگر بر و باری گرفته ای

گردون کشیده رخت تو را چون مسیح اگر

وقتی رکاب شیر سواری گرفته ای

هر سو فقیر فاتحه در کار می کند

یک بار از دم که نثاری گرفته ای

نازان به حسن خویشتنی هیچ از امتحان

آیینه ای ز آینه داری گرفته ای؟

بازی ز کعبتین فلک خورده ای مدام

نقش حریف کی به قماری گرفته ای

چندین فرامشی ز حبیب و دیار چیست

آخر اجازت از پی کاری گرفته ای

اینجا صداع را سر مخمور می خرد

تو سر ز درد نیم خماری گرفته ای

بوی از شمیم زلف «نظیری » نبرده ای

گر بر فراش عیش قراری گرفته ای

شمارهٔ ۵۳۸

به توتیای رهم خون ز چشم تر چیدی

جراحت از دل هجران خلیده برچیدی

حدیث خوش نمک ارمغان صحبت کیست؟

که درد از دل و آزارم از جگر چیدی

من از فراق تو مردم تو را چه حاصل شد

به غیر از اینکه گل شهرت از سفر چیدی

همیشه جلوه طراز رقیب بی روشی

کدام میوه ازان نخل بارور چیدی

ز لغوگوییی هم صحبتان دلت نگرفت

اگرچه بال مگس دایم از شکر چیدی

صبا ز گلشنم آزرده حال می گذرد

چو شاخ گل به رگم داغ نیشتر چیدی

به دست غارت تو آن درخت عریانم

که از مقام خودش کندی و ثمر چیدی

ز هیچ سو رخ آسودگی نمی بینم

ز بس که مشغله بر روی یکدگر چیدی

به ما دو گونه نیلوفری فتاده چو تو

به رخ بنفشه شام و گل سحر چیدی

نشد که طعمه زاغی دهی همایم را

گرم چه صد بر دولت ز بال و پر چیدی

ز گریه سحری یافتی «نظیری » فیض

گل مراد به اقبال چشم تر چیدی

شمارهٔ ۵۳۹

کمند عشوه گشادی و فتنه سر دادی

هزار عربده را سر به بحر و بر دادی

روان و روح به خود انس داده را جوییم

ز حجره راندی و تن در قفای در دادی

به دوری تو دل و صبر ما نمی ارزند

مرا به دست رفیقان بی جگر دادی

به فهم و خاطر زیرک ظفر میسر نیست

به کار پرخطر اسباب مختصر دادی

چسان به سر نرود دود و مضطرب نشوم

که ره چو شعله خارم به نیشتر دادی

ز تلخی تو کنم شکوه تا نداند کس

که زهر در قدحم کردی و شکر دادی

مرا که درد صبوح و می شبانه نساخت

سرشگ نیم شب و ناله سحر دادی

اگر چه قیمت پروانگی وصلم نیست

وظیفه غم و ادرار چشم تر دادی

به ذره ذره ام از مهر تست زناری

چو کوهم ارچه ز سر تا به پا کمر دادی

هنوز دعوت حلوای بوسه در راهست

ز خط و لب نمک و تره ماحضر دادی

به این جمال «نظیری » کسی حدیث نگفت

قمر ز عقرب و یوسف ز چاه بر دادی

شمارهٔ ۵۴۰

به خودبینی به جز بتگر نباشی

ز خود بگریز تا کافر نباشی

به ظلمت افکند طوفان جهلت

چو کشتی گر گران لنگر نباشی

ز خیل طایران قدس گردی

اگر در قید بال و پر نباشی

نه انسان زاده ای فضلی طلب کن

که از همچون خودی کمتر نباشی

چنان سیراب ساز امروز جان را

که فردا تشنه کوثر نباشی

اگر خواهی گذارندت درین بزم

دمی بی دود چون مجمر نباشی

همه کس صید فربه خواهد و عشق

کند ردت اگر لاغر نباشی

اگر پای ریاحین سر نداری

چو نرگس صاحب افسر نباشی

چو ساغر پیشه گر بخشش نگیری

میان همگنان سرور نباشی

نگردی زین خط پرگار بی سر

اگر چون نقطه ز اول سر نباشی

«نظیری » دل به سیمین غبغبی بند

که در قید مه و اختر نباشی

شمارهٔ ۵۴۱

سوی هرکس به عنایت نظر انداخته‌ای

تا قیامت ز خودش بی‌خبر انداخته‌ای

طمعم نیست کزین کو به سلامت بروم

که به هرسو که نهم پای، سر انداخته‌ای

عقل در حلقه نگنجد ز بس اندر خم زلف

دل سودازده بر یکدگر انداخته‌ای

فهم در دایره تنگ دهان تو گم است

گرچه از حلقه خالش به در انداخته‌ای

دل ز شیرین سخنان تو ازان شوریدست

که به گفتن نمکی در شکر انداخته‌ای

دل ما کیست که سرگشته رویت باشد

خانمان‌ها به شکرخنده برانداخته‌ای

شاه در کلبه درویش اقامت نکند

دولت ماست که بر ما گذر انداخته‌ای

دیده صد دجله به من داده سرو می‌سوزم

آتشم بین که چه در خشک و تر انداخته‌ای

بین چه‌ها گشته‌ام ای شمع جهان گرد سرت

که چو پروانه‌ام آتش به پر انداخته‌ای

گفتم این راه رسیدست به پایان دیدم

که از اول قدمم دورتر انداخته‌ای

من که تقدیر، جنببت کش تدبیرم بود

بسته‌ای دستم و رختم ز خر انداخته‌ای

باید از اول شب کرد «نظیری» شب‌گیر

بار در مرحله پرخطر انداخته‌ای

شمارهٔ ۵۴۲

زان عنبرین کلاله که بر سر نهاده ای

منت به تاج بر سر قیصر نهاده ای

بر چهره زلف و خال بود خوش نما ولیک

خط بر عذار از همه خوشتر نهاده ای

آغوش جانم از بر و مویت معطر است

گل در شکنج زلف معنبر نهاده ای

حسن تو زیور تو بس است اینقدر چرا

بر گوش و سینه زحمت زیور نهاده ای

ترتیب ساز جشن ملوکانه کرده ای

اسباب بزم و رزم برابر نهاده ای

مینا به کف ز ساعد سیمین گرفته ای

خنجر به پیش از می احمر نهاده ای

از کبر بر مراد دل کس نبوده ای

تهمت به بخت و جرم بر اختر نهاده ای

خط عاشق لبان پر از انگبین تست

در راه مور دام ز شکر نهاده ای

آب حیات می چکد از لفظ چون درت

لب بر زلال خضر و سکندر نهاده ای

اوراق نظم و نثر «نظیری » بگو بسنج

بحری به کف سفینه گوهر نهاده ای

شمارهٔ ۵۴۳

بس در وفا تأمل و تأخیر می کنی

تا می کنی به وعده وفا پیر می کنی

رنجش طبیعتی تو و بیداد خوی تست

با خلق صلح از سر تزویر می کنی

خود ظلم کرده از دل ما غبن می کشی

دل مفت برده دعوی توفیر می کنی

ما را حدیث چون و چرا از حساب نیست

در ملک خود تصرف و تدبیر می کنی

گر بر جمال بتکده ما نظر کنی

لبیک می فرستی و تکبیر می کنی

گر قاصر از تصور اویی عجب مدان

نقشی که نیست باب تو تصویر می کنی

از زلف او نمی رهی ار صد هزار سال

شبدیز می دوانی و شب گیر می کنی

جز یک لحد مقام «نظیری » به جم نماند

بی حاجت این خرابه چه تعمیر می کنی

شمارهٔ ۵۴۴

وقت آن آمد که خرگه با گل سوری زنی

لعبت چینی گزینی جام فغفوری زنی

چهره از لعلی قبایان بدخشانی کنی

باده با فیروزه خطان نشابوری زنی

دست ها در گردن چون رطل مینایی کنی

بوسه ها بر ساعدچون شمع کافوری زنی

ساز و برگ بوس و آغوش و کنارت داده اند

بیش ازین چون نی نمی باید دم از دوری زنی

عمر شیرین موج بر آبست شاید چون حباب

قرعه بر نام شراب تلخ انگوری زنی

بلبل و گل پرده از ساز و نوا برداشتند

زشت باشد گر تو خواهی لاف مستوری زنی

بی کلاه و کفش می رقصند مستان در چمن

تو نمی خواهی که گل بر سر ز مغروری زنی

بلبلا! نرگس دو بینی می کند وقت است وقت

بر سر کرسی برآیی بانگ منصوری زنی

سبزه و گل بر سر کوچند شاید گر تو نیز

با حریفان خیمه ای بیرون ز معموری زنی

باده آخر شد صبوحی را «نظیری » ساز ده

ورنه فردا حرف نتوانی ز مخموری زنی

شمارهٔ ۵۴۵

از کم سخنی و سر به زیری

دادیم به خارها حریری

گشتیم ز بندگی خداوند

سلطان شد ایاز از اسیری

مرغان چو نشاط ما ببینند

بر گل نکنند خرده گیری

ناهید اگر به ما نشیند

بهرام نمی کند دلیری

ما را که غذای جان شمیم است

پیوسته کند صبا بشیری

مشگین نفس از خیال یاریم

گرد رخ گل کند عبیری

بردیم به آخرت ز دنیا

دل گرسنگی و چشم سیری

هر دیده و خوانده شد فراموش

الا تو ندیده در ضمیری

چون شاخ خزان فتاده بودم

شد شوق توام عصای پیری

هستی ز وجود تو عدم راست

عزست به هیچم ار پذیری

یک بار «نظیری » خودم خوان

تا شهره شوم به بی «نظیری »

شمارهٔ ۵۴۶

تو را گفتم ز صبح وصل مهرافروزتر باشی

نه کز داغ و داع دوستان دلسوزتر باشی

به سعیت چون کمان می خواستم در بر کشم روزی

چه دانستم که از تیر قضا دل دوزتر باشی

من از شغل تو سرگردان شدم در ابجد دانش

تو در علم نظر هر دم نکات آموزتر باشی

مثال ما درین بستان زمستان و بهار آمد

که چندانی که من بد روز تو بهروزتر باشی

نه گردونی که با عالم قرابت کشتگی دارد

چرا هرچند زاری بشنوی کین توزتر باشی

تواضع جو که می سازد غرور و سرکشی خوارت

ز جمشید ار به حسن و دلبری فیروزتر باشی

«نظیری » تا بهار وصل گل افشان شود باید

ز بستان دردی هجران نشاط‌اندوزتر باشی

شمارهٔ ۵۴۷

خلوتی خواهم و سودای سر زلف کسی

دم گرمی که چراغی بفروزد ز خسی

از گلم خار به دل می‌خلد افسوس که نیست

پر و بالی که گریزم به شکاف قفسی

شعله از قهر به بال و پر پروانه نکرد

آنچه از لطف کند شهد به بال مگسی

غم و اندیشه مرا زود درآورد از پای

پای برجاتر ازین می‌طلبد عشق کسی؟

بس تنک حوصله‌ام دست و دلی می‌خواهم

که بگیرم به فغان دامن فریادرسی

محملی نگذرد از بادیه ما ورنه

همه در وجد و سماعیم به بانگ جرسی

لاف سربازی ما با تو «نظیری» غلط است

چون تو بر چهره نداریم غبار فرسی

شمارهٔ ۵۴۸

شد آخر روز بر ناییی و میل دل همان باقی

بلا گردید ضعف پیری و طغیان مشتاقی

ز بی باکی و رندی منفعل بودم چه دانستم

که در پیری کشد کارم به سالوسی و زراقی

فقیهان شاهد عادل نویسندم صلاح آنست

که در باقی کنم من بعد حرف شاهد و ساقی

به الطاف خداوندی امید واثقی دارم

فراموشم نمی گردد بشارت های مشتاقی

نوازش کن کزان لب های شیرین تلخ نافع تر

حیات خضر یابم گر دهی زهرم به تریاقی

جمال بوستان دیدم نه بخت و کار من ماند

بنفشه در سیه کاری و گل در ساده اوراقی

«نظیری » واله صوت و سخن چندین مکن خاطر

که ماند قصه را در جای نازک داستان باقی

شمارهٔ ۵۴۹

یک ره کم این حجره خاکی نگرفتی

ترک صنم و دیر مغاکی نگرفتی

دیو و ملک از عربده ناکی تو جستند

در شکوه عنان دل شاکی نگرفتی

در کوچه وحدت که شهودی به دوام است

حظ نظر از وسوسه ناکی نگرفتی

آخر ببری ز اول اگر پاک ببازی

درباختی ار مهره به پاکی نگرفتی

در مهد دلت میل به شوخی و هوا داشت

راحت چو می از نشئه تا کی نگرفتی

چون گل به نسیمی دل شوریده شود چاک

هرچند که چون غنچه به چاکی نگرفتی

بر چرخ نسودی چو قمر گوشه نعلین

زنار مسیحا به شراکی نگرفتی

مردیم که در چشم تو گیریم بهایی

چون زندگی اما به هلاکی نگرفتی

حال تو نشد رتبه معراج «نظیری »

گر بطن سمک را به سماکی نگرفتی

شمارهٔ ۵۵۰

در هیچ مقامم نگذارد به درنگی

از بوی به بویی برد از رنگ به رنگی

بالاتر ازین طور تجلی قدمی چند

دارد ارنی گوی دگر هر سر سنگی

شوق تو زنان را به سر کوی برآرد

بی معجر و بی کفش نه شرمی و نه ننگی

یوسف صفتان داد به زندان تو آرند

دستار به چنگی و سر طره به چنگی

صد جنگ در ایمان و از آن عشوه فریبی

صد درع ز قران و از آن غمزه خدنگی

لب خیرگیی می کند ار پیش ره آید

ابروی گشادی ز پس کوچه تنگی

زان لطف و عتابی نکشیدیم که هرگز

آلوده نکردیم لب از شهد و شرنگی

یک رنگ صفت با همه کس زیست «نظیری »

نی حیله روباهی و نی خوی پلنگی

شمارهٔ ۵۵۱

گه به عشق کاکلت بر سینه سازم سنبلی

گاه سوزم در هوای عارضت بر سر گلی

کوته است ایام گلشن رایگان نتوان نشست

دیدن گل منع اگر باشد نوای بلبلی

دل که آشوبی ندارد چیست؟ کاخ بی‌هوا

سر که سودایی ندارد چیست؟ کاس بی‌مُلی

از شط غم کشتی می بر کنار آرد مگر

ورنه از تدبیر نتوان بست بر دریا پلی

فرض صبحم گر قضا گردد صبوحی کی شود

چارقل خوانم تمام شب به عشق قلقلی

نافه چین آستینم گشت و ناف گل بغل

تا برو دوشم معطر شد به مشکین کاکلی

بنده آن تاب گیسو و خم بازو شوم

همچو شاخ سنبلی پیچیده بر شاخ گلی

کعبه و زمزم زنخدان و رخش پنداشتم

دیده شد بتخانه کشمیر و چاه بابلی

فیض از ساقی «نظیری» جوی نی از سامری

خاک پای جبرئیلت هست گرد دلدلی

شمارهٔ ۵۵۲

کی سر غنچه او از هر بیان بیابی

گر محو ذوق گردی خود سر آن بیابی

گر چشمه حیاتش نوش از لبان فشاند

صد سلسبیل و کوثر هر سو روان بیابی

نتواندش کشیدن رخش سپهر اگرچه

باریک تر ز مورش موی میان بیابی

چندان ملاحت او بر دیده ام نمک ریخت

کز اشک گرم سوزم در مغز جان بیابی

گر نرگس خوش آبش چشم از جهان بپوشد

نی باغبان ببینی نی بوستان بیابی

تا نوش خنده او دامن ز صحبتم چید

از عیش تلخ زهرم در استخوان بیابی

چندین کتاب و مصحف فهرست باب عشق است

دیگر ورق نخوانی گر داستان بیابی

یار از تعین تو در پرده می نماید

خود را نهان نمایی او را عیان بیابی

عمری خداپرستی کردی ز خودپرستی

شاید به می پرستی از خود امان بیابی

تمثیل عشق و عاشق بحر و غریق بحر است

تا تو نیاز عشقی از خود نشان بیابی

گر عارفی «نظیری » پیشانی سبو بین

کاسرار لوح و کرسی بی ترجمان بیابی

شمارهٔ ۵۵۳

گر برون از برقع آن زلف پریشان آمدی

کارهای بی سر و سامان به سامان آمدی

از جمال خود اگر دادی به عالم ذره ای

قسمت هر مور مقدار سلیمان آمدی

گر حجاب کعبه و دیر از میان برداشتی

هر مسلمان گبر و هر گبری مسلمان آمدی

بودی ار بر قدر سوز آتش پرستان را جزا

بال هر پروانه ای شمع شبستان آمدی

گر نبودی پیر کنعان بوی پیراهن شناس

کور ماندی در برش گر دوست عریان آمدی

بر مشام آشنا آید شمیم آشنا

سوی احمد از یمن زان بوی رحمان آمدی

هر غم او کامدی در سینه تنگم فرو

جان محبوس مرا یوسف به زندان آمدی

وه که در گلشن خمش دارند مرغی را که او

گر به گلخن در قفس بودی به افغان آمدی

رخصت ار بودی کزین بی پرده تر گویم سخن

چون «نظیری » هر دو عالم مست عرفان آمدی

شمارهٔ ۵۵۴

جهان به طره عنبرفشان بیارایی

به عقد سلسله صد دودمان بیارایی

به رخ ولایت خاورستان کنی تسخیر

به خال کشور هندوستان بیارایی

همه مسیح دمان گوش بر کلام تواند

که نظم و نثر به حسن بیان بیارایی

هزار جان زلیخا دود به استقبال

به حسن یوسفی ار کاروان بیارایی

به زیب صدرنشینان خلل نخواهد کرد

به نقش جبهه ام ار آستان بیارایی

چو نوگل توام اردیبهشت عمر شکفت

که مهرگان چمنم از خزان بیارایی

هوای جان نکند بلبلی که مست شود

اگر به شاخ گلش آشیان بیارایی

مرا دلیست سیه پوش در مصیبت عمر

کنون تو ناز و ستم را دکان بیارایی

چو ماهی از عطشم کشته ای چه سود دهد؟

به لعل و گوهرم ار استخوان بیارایی

به مرگ هم نرود خار خار غم ز دلم

مزارم ار به گل و ارغوان بیارایی

سخن رسید «نظیری » به آسمان وقتست

که گوش حلقه کروبیان بیارایی

شمارهٔ ۵۵۵

نوشی به صد جان رایگان قوت روان کیستی؟

کامی به صد حسرت نهان آرام جان کیستی؟

آدم به شوقت در جهان، رضوان به ذوقت در جنان

تو مرغ عنقا آشیان در بوستان کیستی؟

از نسل خوبانی قمر وز قسم حورانی بشر

روشن کند فرت نظر از دودمان کیستی؟

ای از هدایت آیتی بر ما ز یزدان رحمتی

با کس نداری نسبتی نازل به شان کیستی

با خود غرور و سرکشی با ما جفا و ناخوشی

از خود نیی از ما نیی آخر از آن کیستی؟

بسیار ناز و کم نگه کوته قبا و کج کله

خوش می روی رقصان به ره سرو روان کیستی؟

بر قلب پا افشرده ای رخش خرد پی کرده ای

گوی از مه و خور برده ای چابک عنان کیستی؟

قهر از صفا پرجوش تر فاش از خفا پرنوش تر

تلخ از شکر خوش نوش تر شیرین زبان کیستی؟

می ریزد از کلک و زبان نوشت «نظیری » در بیان

دست و دهان آلوده ای گستاخ خوان کیستی؟

شمارهٔ ۵۵۶

کجایی گنج پنهانی کجایی؟

به معموری، به ویرانی، کجایی؟

نه در ظاهر نه در باطن مقید

انیس جان زندانی کجایی؟

تو ناپیدا و هر چیز از تو پیدا

فروغ چشم نورانی کجایی؟

نمی گنجی در الفاظ و عبارات

تو این معنی وجدانی کجایی؟

ز تو هر خانه پر وجد و سماع است

همه جانی و در جانی کجایی؟

غنیمت های عالم را بدل هست

تو ای بی مثل و بی ثانی کجایی؟

دلا حیران تری هر دم ندانم

که همچون چشم قربانی کجایی؟

خداوند حرم در خانه ماست

تمنای بیابانی کجایی؟

به پند عقل کردم توبه از عشق

خطا کردم پشیمانی کجایی؟

دلم شد تنگ تر از جمع اسباب

غلط کردم پریشانی کجایی؟

چو کنعان مبتلای قحط گشتم

کجایی ای فراوانی؟ کجایی؟

نه در کفری نه در آیین اسلام

«نظیری » هیچ می دانی کجایی؟

شمارهٔ ۵۵۷

سحر که سنبلم از جیب پیرهن بکشی

گمان برم که رگ جانم از بدن بکشی

شود کنار و برم بی تو باغ عریانی

که غارتش کنی و سنبل و سمن بکشی

شبم به هم زده یارب تو انتقام مرا

ز صبح ظالم قطاع تیغ زن بکشی

شکسته شد صنم عیشم از خلیل صباح

تو داد من صمد از این صنم شکن بکشی

به نخل عمر نیابد خزان پیری راه

به نوبهار اگر باده کهن بکشی

به سایه گل تو آن گیاه بی کارم

که سر اگر بکشم، بیخم از چمن بکشی

خطاب غمزه خمار تو به من زآنست

که مست حرف خودم سازی و سخن بکشی

ز چشم هندوی تو این مزاج می آید

که صندلم به جبین پیش برهمن بکشی

عنان طبع تو در دست ناز و بدخویی است

عجب نباشد اگر سر ز خویشتن بکشی

اسیر کرده تو از خوشی نیارد یاد

چو طفل خاطرش از خویش و از وطن بکشی

مقید لب شیرین مکن «نظیری » دل

که خسرو ار شوی اندوه کوهکن بکشی

شمارهٔ ۵۵۸

سر داده ای و بند نهانی نهاده ای

دل برده ای و داغ نشانی نهاده ای

گر در ره وفا قدمی برگرفته ای

بر خود هزار کوه گرانی نهاده ای

یادت به خیر باد که در گریه های گرم

شوقی که از خودم برهانی نهاده ای

ارزان مکن کرشمه و شوخی که در دلم

مهری که پیش ازان نتوانی نهاده ای

از درج لب مفرح یاقوت داده ای

در طبع پیر شوق جوانی نهاده ای

فارغ نمی شویم که در آب و خاک ما

تخم هزار دل نگرانی نهاده ای

غمگین نمی شویم که در های و هوی ما

ذوق هزار رود مغانی نهاده ای

بلبل خمش نمی شود ای غنچه لب بگوی

در خرده های گل چه معانی نهاده ای

با کس زمانه عهد «نظیری » به سر نبرد

دل در وفای دشمن جانی نهاده ای

شمارهٔ ۵۵۹

ز نیرنگ نطقش به مضمون نیایی

ور آیی ز بس سحر بیرون نیایی

نیایی پذیرای نازی ز چشمش

که پیش ره صد شبیخون نیایی

به ترخانی عشق فرمان برآور

که درتحت احکام گردون نیایی

شوی محرم بزم رندان به شرطی

که ناخوش ببینی و محزون نیایی

به یونان حکمت جنیدی طلب کن

خدادان به علم فلاطون نیایی

بگویی چنان در دلش جا توان کرد

که بیرون به صد سحر و افسون نیایی

نه در گریه صاحب دلت می توان گفت

که دست و گریبان به جیحون نیایی

بکوش و ازین حلقه جانی برون بر

که در زیر این طاس وارون نیایی

مزن بوسه بر آستانش «نظیری »

لبالب گر از در مکنون نیایی

شمارهٔ ۵۶۰

نه گلم کفاف رنگی نه گلم پسند بویی

سر و برگ خود ندارم ز خیال روی و مویی

به تصور جمالش ز هزار فکر رستم

دل جمع من پریشان نشود به هیچ سویی

شده با بدان مصاحب چه فسون کنم ندانم

که به طبع دیو مردم نشود فرشته خویی

غم دل چگونه پوشم که لباس صبر و طاقت

ز هم آنچنان دریدم که نمی شود رفویی

نفحات زلف جانان چو بلا مسلسل آمد

که نفس ز هم گسست و نگسست گفتگویی

سگ خانه زاد عشقم به جفا نمی گریزم

نه شکاری غریبم که جهم به های و هویی

نکند قبولم آتش پس مرگ اگر بسوزند

اگرم ز لوث عصیان ندهند شست و شویی

شده عرصه از زبونان صف پردلی نبینم

که ز صولجان مردی بدرآوریم گویی

حسنات دین پرستان همه سیئات باشد

مگرآن که روز محشر نکنند جستجویی

سخن ار ز دوست باشد بردم برون ز دنیا

دل پر هزار حسرت به امید بازگویی

چه غمت ز دیده من که به خون دل نگار است

تو که بر کنار جویی نشکسته ای سبویی

ز غلوی اضطرابم ز حجاب برنیاید

ز صد آرزو «نظیری » رسم ار به آرزویی

شمارهٔ ۵۶۱

درک هر راز کجا زان عجمی زاده کنی

گرنه آیینه چو آیینه او ساده کنی

زیب مشاطه صفایی ندهد آن بهتر

که قناعت به همان حسن خداداده کنی

چون صبا معتکف طرف چمن شو شاید

خرده ای حاصل ازان غنچه نگشاده کنی

چون ارادت به کف کس نسپردست عنان

کوش تا همرهمی مردم آزاده کنی

زادی از صومعه بردار که در دیر مغان

رهن یک کاسه می خرقه و سجاده کنی

نفع و ضر همه در پرده غیب است چرا

تکیه بر مایه از پیش فرستاده کنی

ای سواری که جنیبت به قفا می تازی

گنهی نیست اگر رحم بر افتاده کنی

همچو شمعم همه تن مایه دیدار شود

گر شبی نزد خودم تا سحر استاده کنی

سبزه بر جوی دمیدست «نظیری » وقتست

با حریفان سمن بو به قدح باده کنی

شمارهٔ ۵۶۲

نی سنبل تنباکویی نه آتش رخساره‌ای

دل بوی خامی می‌دهد بی‌داغ آتش‌پاره‌ای

منقار زرین بایدت تا دانه زین اخگر کنی

کی مرغ این آتش بود هر مرغ آتش‌خواره‌ای

در نخل تنباکو نگر صوفی شده بازآمده

در کوی خود سرگشته‌ای در شهر خود آواره‌ای

چون بید مجنون هر طرف افکنده از سر طره‌ای

چون دلق سالک هرکجا افکنده از بر پاره‌ای

مردم گیا از چین مخر تنباکوی آچین بخر

هم مایه بی‌مایه‌ای هم چاره بیچاره‌ای

خواهم دید وجد آنقدر جام می و تنباکوام

کافتم به طاق ابرویی چون نرگس خماره‌ای

اندر کمند دود او کز سنبل دلجو به است

همچون کلیم افتاده‌ام اندر دم سحاره‌ای

موسی به قوم خویشتن لوح ید بیضا نمود

یا حور سیمین‌ساعدی کرد از مه نو پاره‌ای

تا شد به مَه‌رویان قرین این دود مایه بر زمین

بر آسمان غیرت کشد هر ثابت و سیاره‌ای

هر جرعه کی مستی دهد رند جحیم‌آشام را

از جنس آچین کشتیی وز قسم هندی کاره‌ای

ساغر «نظیری» کم بکش زین خشک می هردم بکش

کت موم ازو شد آهنی، کت لعل ازو شد خاره‌ای

شمارهٔ ۵۶۳

به تسبیح و مصلا کرده‌ای میخانه‌آرایی

کنون از اشک رنگین می‌کنم پیمانه‌آرایی

زبان و گوش محو لذت است اصحاب خلوت را

به ذکر جام و شاهد می‌کنم افسانه‌آرایی

به دست فکر از هم می‌گشایم تاب گیسویی

ز عاشق خوش بود مشاطگی جانانه‌آرایی

مگر یار مسافر گشته من باز می‌آید

که جان در حجره‌آرایی‌ست دل در خانه‌آرایی

به طامات غزل ذوق آشنای دل نمی‌گردد

به زیب عاریت تا کی کنم بیگانه‌آرایی

جمال عیش دنیا تیزتر از جلوه یرقست

کند شمع از فروغ خویشتن پروانه‌آرایی

مشو شاد از بهار دهر کاین زال فریبنده

به مرگ و سور عالم می‌کند کاشانه‌آرایی

گهی گل ریزدم در بر گهی سنگم زند بر سر

بلی می‌زیبد از مستان چنین دیوانه‌آرایی

بلا شد درک حسن خال و خط ما هوشمندان را

به عشق ما کند صیاد، دام و دانه‌آرایی

دلم از هر شکاف سینه آشوبی دگر دارد

پری در چشم مجنون می‌کند ویرانه‌آرایی

«نظیری» اطلس و اکسون نبخشد قدر عاقل را

به زیب فضل و دانش خوش بود فرزانه‌آرایی

قصاید

شمارهٔ ۱ - یک قصیده : چندی به غلط بتکده کردیم حرم را

شمارهٔ ۲ - این قصیده در مدح ابوالمنصور جهانگیر پادشاه در حین ملازمت ایشان در تعریف شکار گفته شده است

شمارهٔ ۳ - مطلع دوم : ای خاک درت صندل سرگشته سران را

شمارهٔ ۴ - این قصیده در منقبت حضرت امام رضا علیه التحیته و الثنا و اشاره به قتل و غارت ساکنان مشهد مقدسه حضرت

شمارهٔ ۵ - این قصیده در روز فرخ مولود صاحب زاده برخوردار میرزا ایرج بن عبدالرحیم خان و در مدح والده مخدره گفته شده

شمارهٔ ۶ - در صفت خانه ممدوح : این خانه گوشواره عرش مطهرست

شمارهٔ ۷ - این قصیده در وقت عزیمت مکه در احمدآباد گجرات در ایام فتح قلعه جونه در مدح نواب محمد عزیز اعظم خان کوکه وارد گردیده است

شمارهٔ ۸ - این قصیده ایضا در استدعای صحت و بیان مدحت ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان گفته شده

شمارهٔ ۹ - این قصیده در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان گفته شده

شمارهٔ ۱۰ - ایضا در مدح خان خانان بن بیرام خان واقعست

شمارهٔ ۱۱ - این قصیده در تعریف سریر ابوالمنصور نورالدین محمد شاهزاده سلیم گفته شده

شمارهٔ ۱۲ - این قصیده نیز بعد از معاودت مکه به احمدآباد گجرات در مدح شاهزاده همایون نژاد شاهزاده مراد گفته شده

شمارهٔ ۱۳ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان هنگامی که بیلغار از گجرات به دارالسلطنه اگره آمده بودند و اول مداحی و ملازمت این چاکر بوده گفته شده

شمارهٔ ۱۴ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان واقعست

شمارهٔ ۱۵ - یک قصیده : هرچه در معرض فنا باشد

شمارهٔ ۱۶ - در تولد یکی از دختران و مدح حضرت زهرا (ع)

شمارهٔ ۱۷ - ایضا در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان واقعست

شمارهٔ ۱۸ - این قصیده در منقبت ابوالحسن علی بن موسی الرضا (ع) بعد از قصیده وارد شده

شمارهٔ ۱۹ - در مدح اکبرشاه : نوروز شد کلید درعیش نوبهار

شمارهٔ ۲۰ - ایضا در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان در عید فطر گفته شده

شمارهٔ ۲۱ - ایضا این قصیده در مدح ابوالمظفر جلال الدین هنگام فتح قلعه اسیر گفته شده

شمارهٔ ۲۲ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان در نوروز فرسی گفته شده است

شمارهٔ ۲۳ - این قصیده درمدح ابوالمظفر جلال الدین اکبرپادشاه درحین سورفرزند همایون اونورالدین محمدشاه سلیم گفته شده

شمارهٔ ۲۴ - این قصیده ایضا بعد از معاودت مکه معظمه در احمدآباد گجرات در مدح نورنگ خان گفته شده

شمارهٔ ۲۵ - و له ایضا نعت رسول اکرم (ص) و قصد ترک گجرات

شمارهٔ ۲۶ - یک قصیده : نعت محمدی علم مغفرت کنم

شمارهٔ ۲۷ - یک قصیده : بحر پر لؤلؤ معانی را

شمارهٔ ۲۸ - ایضا در مدح ابوالمظفر جلال الدین اکبر پادشاه این قصیده بعد از قصیده سابق و در ملازمت کردن ثانی در عین ضعف و بیماری گفته شده

شمارهٔ ۲۹ - ایضا این قصیده در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان واقعست اول مخلع به مطلع ثانی و آخر متوجه به مطلع اول مکرر بجایزه پسندیده معزز گردیده

شمارهٔ ۳۰ - در مدح عبدالرحیم خان : بردار ای زمین کف حاجت بر آسمان

شمارهٔ ۳۱ - ایضا در منقبت امام هشتم : سیم و زر از بهر چیست وقف کرم داشتن

شمارهٔ ۳۲ - این قصیده در مدح عمدة الشعرای خلاق المعانی نادره دوران خواجه عالمیان خواجه حسین ثنایی گفته شده

شمارهٔ ۳۳ - این قصیده در مرثیه صبیه و برادر دلبند این کمینه گفته شده

شمارهٔ ۳۴ - ایضا این قصیده بعد از مراجعت مکه معظمه به هندوستان در نعت سیدالمرسلین مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان فایض گردیده مطلع اول در تعریف بهار

شمارهٔ ۳۵ - مطلع دوم در صفت بهار : برزده فصل بهار سر ز گریبان او

شمارهٔ ۳۶ - مطلع سیوم در صفت شعر : شعر مسیح دلست معنی او جان او

شمارهٔ ۳۷ - مطلع چهارم در نعت سیدالمرسلین : وادی یثرب کجاست؟ آه ز حرمان او

شمارهٔ ۳۸ - در صفت بنای خانه ممدوح : بدر ناهید بزم کیوان جاه

شمارهٔ ۳۹ - این قصیده در تعریف چهره ابوالمنصور جهانگیر پادشاه گفته شده

شمارهٔ ۴۰ - این قصیده در راه مکه معظمه بعد از غارت سارقان مذیل به مدح نواب محمد عزیز اعظم خان منظوم شده

شمارهٔ ۴۱ - یک قصیده : ای جلالت خلوت از اغیار تنها ساخته

شمارهٔ ۴۲ : نبی که معجز ماه دو پیکر آورده

شمارهٔ ۴۳ - این قصیده در ایام عزیمت مکه معظمه و وداع دوستان در نعت همان مقام علیه متبرکه مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان گفته شده

شمارهٔ ۴۴ - یک قصیده : زنند باغ و بهارم صلای ویرانی

شمارهٔ ۴۵ - این قصیده بعد از قصیده سابق در راه مکه مشرفه در وصف همان مقام علیه متبرکه و نعت حضرت رسالت پناه محمد صلی الله علیه و آله و سلم مذیل به مدح عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

شمارهٔ ۴۶ - ایضا در تعریف راوتی خاتم بندی بوالمنصور جهانگیر پادشاه گفته شده

شمارهٔ ۴۷ - ایضا این قصیده در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان واقع است

شمارهٔ ۱ - یک قصیده

چندی به غلط بتکده کردیم حرم را

وقتست که از کعبه برآریم صنم را

بیخ هوس وصل ببریم که زشتست

خار و خس بیگانه گلستان ارم را

ما و در آسودگی مرگ کزین بیش

زحمت نتوان داد شفا را و الم را

عمریست که همسایه بختیم درین کوی

یک بار ندیدیم در خانه هم را

هر دست به پیچاک سر زلف نیرزد

انگشت جم ارزنده بود خاتم جم را

بسیار دویدیم و به جایی نرسیدیم

در خانه نشاندیم دگر بخت دژم را

تنهایی این بادیه را شور غریب است

مجنون نه سیه خانه شناسد نه حشم را

عاشق ز پریشانی خاطر چه نویسد

هر روز شماریست سر زلف بخم را

تا هست غمی شفقت ایام به من هست

آن نیست که از کم ندهد قسمت کم را

دستی ز شکربخشی دوران نبرم پس

کز هر بن ناخن نکشم خار ستم را

کار سر کلکم نکند نشتر فصاد

خونابه کش زخم درونست الم را

تا توبه ام از مذهب و از کیش ندادند

در باز نکردند خرابات و حرم را

برهم زده ام مسکن و معبد به سراغت

کافر به چه حالست که گم کرده صنم را

غواص که دیدست به بیچارگی من

از دست گهر داده و درباخته دم را

عشق من و حسن تو قدیمند ولیکن

در خدمت تو نام و نشان نیست قدم را

در بیع وفای تو من از بس که حریصم

ناکشته به بیعانه دهم وجه سلم را

مدی دو سه مخصوص دل ما نکشیدی

مخدوم چنین یاد نمودست خدم را؟

ما نام خود از حاشیه شستیم کزین بیش

مهمان طفیلی نتوان بود قلم را

در مدح سپهدار گریزیم که نامش

در وزن فزاید چه سخن را چه درم را

داد و دهش از خاصیت اسم رحیم است

گر جیب عیارست و گر دست کرم را

بی یاری این نام به منزل نرسد کس

ای ساحل توفان زدگان نام تویم را

هرجا کف راد تو سر بدره گشاید

بر کیسه بماند گره ارباب همم را

در عرض خداوندی تو خواجگی خصم

دیریست که کافر نکند سجده صنم را

در رهگذر قافیه لا نفتادست

تا بدرقه کردست سخای تو نعم را

جان داروی مهر تو به ملکی که نباشد

صحت به در مرگ نویسند سقم را

اختر خبر از غیب دهد حالتش اینست

کز سجده تو راست کند پشت بخم را

گردون دم از اعجاز زند حکمتش اینست

کز دیدن تو بیش کند دولت کم را

اسباب جهانبانی تو ساخته گردون

از نفع و ضرر داده به تیغت تف و نم را

زنجیر غلامی تو پرداخته گیتی

از عشق و وفا برد به کار آتش و دم را

بر دهر ترش گر شودت گوشه ابرو

حدت بستاند ز بقم رنگ بقم را

دیدند چو حجاب قضا ملک تو گفتند

رفتیم که دروازه ببندیم عدم را

بر روی ضعیفان تهی دست گشاده

مفتاح سر کلک تو ابواب کرم را

تا مهر تو و کین تو در دل نسرشتند

جاری ننمودند به لب مدحت و ذم را

انجم سپها گر ز درت گوشه گرفتم

برداشتم از سلک خدم کار اهم را

در پاس تو یک رو چو دم تیغ نگارم

زان بیش که دم شعله کند صبح دو دم را

عریان ز هوس ها شدم آن روز که دادم

تشریف ز گرد در تو بیت حرم را

قصدم همه این بود که در خدمت معبود

بر گوشه نهم صحبت مخدوم و خدم را

باز از اثر لطف و عطا انس در تو

از چشم و دلم برد برون وحشت و رم را

دل گفت که ته جرعه عیش آب حیاتست

یک چند چشیدم به گمان شربت سم را

دیدم که همان شکر آلوده به زهر است

لاحول کنان بوسه زدم خوان کرم را

راضی شده ام بی تو به اکسیر قناعت

نشناخته ام قیمت آن خاک قدم را

کس مملکت فقر و قناعت نگرفتست

بر گوشه نهادست گدا طبل و علم را

مجنون شوم و کام تو از دهر بگیرم

کاین دیو به دیوانه دهد خاتم جم را

سرمست به سودای تو برخاست «نظیری »

صبحی که گشودند خرابات قدم را

تو نقل و می و مطرب ازو بازنگیری

او باز ندارد ز زبان شکر نعم را

تا طبع درآمد شدن هر خوش و ناخوش

غمخوار پناهی طلبد شادی و غم را

بادا در تو مأمن و ملجای حوادث

سادات عرب را و سلاطین عجم را

اقطاب جهان را ز تو تحقیق ارادت

چون از جهت کعبه مقیمان حرم را

بر واقعه بابری و قصه چنگیز

فتح از تو نویسند همایون دوم را

شمارهٔ ۲ - این قصیده در مدح ابوالمنصور جهانگیر پادشاه در حین ملازمت ایشان در تعریف شکار گفته شده است

ترتیب کهن تازه شد آیین زمان را

نو داد نسق شاه جهانگیر جهان را

از قاعده دانی سپه و ملک نسق کرد

آری به نسق کار شود قاعده دان را

گویند که در روز نخستین دل و دستش

ضامن شده محصول یم و حاصل کان را

این واقعه البته یقینست که رسم است

دارنده تر از خویش نمایند ضمان را

این حال و سرور از اثر طبع کریم است

رقص از دل آزاد بود سرو روان را

خاک از اثر تربیتش عکس سپهر است

حق پرده برانداخته جنات نهان را

رخساره خلق از اثر عدل شکفتست

زان گونه که رشک است به هم پیر و جوان را

اعدا و موالی که به ترتیب نبودند

در ضابطه این دارد و در رابطه آن را

حزمش چو به باطن نگرد صحت اخلاص

رگ در تن مردان گسلد تاب و توان را

کس ملک به این ضابطه معمور نکردست

رضوان به تماشا مگر آورده جنان را

در شرع شود داخل اگر حکم و رسومش

دخلی نرسد مجتهد و موعظه خوان را

آنجا که احاطت کند اسباب سعادت

جا نیست در آن حیطه خلاف سرطان را

وآنجا که دهد دست به هم ذوق حضورش

ره نیست در آن حلقه حدیث حدثان را

گردون کند ار چشم سیه از پی ملکش

چون مردمک از چشم کشندش دبران را

شاهی که سعیدان فلک حکم نرانند

جز بر اثر طالع او نفع قران را

گر از خرد اطلاق کند حس به انامل

آرد به سخن خامه ببریده زبان را

ور بر نظر القا کند اطلاق اصابع

خواند به بغل نامه سربسته بیان را

جستند دوات و قلم از شمس و عطارد

نام و لقب از نور نوشتند و نشان را

ملکی که بد از امن ستان زیر و زبر شد

از نام جهانگیر تو هر ملک ستان را

جز کنیت و نام تو که مستعمل خاص است

مهمل لقب و نام چه بهمان چه فلان را

یاد تو زلالیست کزان تشنه محرور

در بادیه بی آب نشاند عطشان را

سودای تو مالیست کزان تاجر مفلس

با کیسه بی مایه کند جبر زیان را

طالع سعت ساحت مقدار تو می دید

چندان که فزون دید کران دید میان را

یک چند اگر دایره سانت به کران برد

بگرفت چو پرگار میان را و کران را

آخر ز کرانت به مکان پدر آورد

آراست به روی تو مکین را و مکان را

شیرین ترت از جان جهان چشم پدر دید

خوش دید که با ملک سپارد به تو جان را

ازعیش و سروری که کنون دور تو دارد

میل است که پس بازبگردد دوران را

سرسبز ز برگ و بر تو شاخ طرب ماند

زانست که در هند نبینند خزان را

ملکی که به کوشش ملکان قبض نکردند

در قبضه حکم تو سبک داد عنان را

از پرده برآورد صد آهنگ بشارت

کوسی که به آهنگ نمی کرد فغان را

از عدل تو در چشم بتان خانه نشین شد

آن فتنه که پیوسته بزه داشت کمان را

عدل تو در احیای گل و آب گرفتست

تکبیر نیابت ز روان حکم روان را

تا آب وگل از مهر تو ترکیب نسازند

معجون عناصر ندهد نشئه جان را

در نافه شود مشگ به سودای تو بویا

لازم بود آری طپش دل خفقان را

تا ناف زمین را به نوالت نبریدند

توام حرم کعبه نزاد امن و امان را

نهر کف سیال تو را عقد بنانست

برقی که به بستن نکند کم سیلان را

بر سقف فلک لغو شود بیضه انجم

از مطبخ تو گر نکند کسب دخان را

گر رای تو جستی کلف ماه نبودی

بی مایه فتد داغ فطیری رخ نان را

جاه کم رنگین عدوی تو ز اختر

آبیست که برداشته رنگ یرقان را

از دبدبه جاه تو بر گوشه نهادند

بس کوس پرآوازه بدریده دهان را

سیاره قطاع ز خوف تو به هر صبح

بی کور نمایند ره کاهکشان را

عزم تو سمندیست که از غایت تیزی

پهلوش در اندیشه نساید کش ران را

حزم تو دیاریست که پیوسته به آیین

بگشاده درو شفقت و انصاف دکان را

مجهول به معلوم تو سبقت نگرفتست

فهم تو مرادف به یقین کرده گمان را

این سیرت و سان تو هویداست که مثلست؟

آسان نتوان یافت چنین سیرت و سان را

حدثت به غلط تربیت کس ننماید

از چهره شناسد چه شجاع و چه جبان را

بس خاصیت نفع در اضداد نهادی

حرز بره از ناخن گرگست شبان را

ناکرده ز مهتاب درت کسب رطوبت

در دفع حرارت اثری نیست کتان را

آن را که دل آسات؟ قوی ساخته در حرب

بازو ز سبک فرق نکردست گران را

بر چرخ چهارم فتد ار لمعه تیغت

ساقط کند از صلب پدر نطفه کان را

روزی که سپه جرگه زند از پی نخجیر

آهو بره بر زیر خزد شیر ژیان را

ریزند خدنگ از همه سو بر دد و بر دام

در کار نیابند یلان سوی یلان را

راهی نگشایند مگر رخنه شمشیر

جایی ننمایند مگر نوک سنان را

در مغز تفک زور کند عطسه سودا

آتش ز دهان جوش زند مار دمان را

بریان بره بر چرخ کند رعد زبانه

گریان حمل از پیش جهد میغ دخان را

از هول صدای تفک و نعره گردان

سکان سماوات گذارند مکان را

آرند سوی صید سپه حمله به یک بار

نوعی که بشورند زمین را و زمان را

از بس به میان جمع ز پیکار شود صید

از دامن صحرا نشناسند میان را

زان گونه که در زلزله افتند مکان ها

سر باز زند گاو زمین حمل گران را

جز مغز سر بره بر آن خوان نشود صرف

هرچند شکم سیر شود انسی و جان را

پرواز کند سوی زمین کرکس گردون

از بس به زمین کشته ببیند حیوان را

چندان که کشد سفره ز سرتاسر دنیا

از بهر اسد تحفه برد زله خوان را

چون شه به سوی جعبه برد دست، ببندد

بر طایر افلاک طریق طیران را

نسرین پرد از نه فلک خویش به بالا

جوید به سر سدره ز جبریل امان را

آن دم که پی صید دهد راه ملاقات

خاکی عقابی پر و شاهین کمان را

خون بر رخ هدهد چکد از تاج سلیمان

بیم از سر طاووس بود چتر کیان را

وآنگه که دهد طعمه به مرغان شکاری

در بال بدزدند تذروان جولان را

شهباز مرقع سلب چنگ کناره

بر کبک درد حله خارا و کتان را

وان چرخ مرصع سلح لعل تماغه

گردن به عضد درشکند کرگدنان را

شنقار قوی حمله خونخوار تو دارد

در بیشه به فریاد و فغان ببر بیان را

از ضربت سرپنجه شاهین تو ترسد

سیمرغ که گم ساخته در قاف نشان را

عیشی دگر آغاز که از ذوق شکارت

کشتند همه جانوران جانوران را

از چهره بیارای رخ مسکن و مسند

در کاسه زر ریز ز خم آب رزان را

آن کاسه زرین که کند کار تو چون زر

آن آب رزانی که برد رنگ خزان را

آن آب رزانی که ز نیرنگی رنگش

عیسی به سر دار بود رنگ رزان را

آن شیره انگور که تا او نشود صاف

از درد نصیبی نرسد دردکشان را

آن بکر پری چهره که از صحبت سورش

بازارچه برچیده شود شیشه گران را

بنت العنب آن بکر که در لیل زفافش

دستارچه دستار شود قیصر و خان را

آن باده که در آخر پنجشنبه شعبان

سازد شب عید اول شام رمضان را

آن باده که ترتیب خیالات توهم

اعجاز کرامات کند برهمنان را

آن باده که بس امزجه را داده عدالت

هندی زبلاغت لغوی کرده لسان را

آن باده که گر در طپش دل نظر افکند

از قهقهه شیشه گشاید خفقان را

آن باده که سازد به دمی گونه احمر

در چهره صفرا زده رنگ یرقان را

در شانه ناتاخته مالیده خرد را

بر ناطقه ناتافته خاریده بیان را

در شیشه ز اعمی ببرد علت کوری

در مستی از الکن ببرد بند زبان را

در وقت عطا پایه فرازنده کرم را

در حال عنا شعله فروزنده روان را

در طبع جوانی نهد آرامش پیری

درک خرد پیر دهد طبع جوان را

زین باده صافی که فروزنده هوشست

بستان و زهش نور یقین بخش گمان را

با فهم ز می روشن مستی و میانه

در کار نگر غایت اطراف و میان را

دل ساز مسخر که بدین شیوه توان بست

بر آفت سیاره طریق سیران را

ملک و حشم از عدل تو در امن و امانند

خوش زی و سعادت شمر این امن و امان را

بر عقل هویداست که رجحان عظیم است

بر چاکر جاگیر ستان ملک ستان را

در تقویت ملک و سپه دست قوی به

سالار نکت یاب وزیر همه دان را

تکمیل بود بیشه پیران نه جوانان

صعب آدمیی خرد کند کار کلان را

در عون سپهدار و سپه کوش و نگه کن

نام از پسر زال بلندست کیان را

تشریف قبولی ز سر لطف که اقبال

از دیر پی بندگیت بسته میان را

قربان شوم احسان شه و حسن گمان را

کار است ز حسن طلبم روی نشان را

فر شه از اقلیم به اقلیم دوانید

ششماهه مسافت به درم پیک دوان را

ناگاه برآمد ز درم بانگ که گویید

فرمان طلب آمده از شاه فلان را

بی کفش و عمامه به در از خانه دویدم

نی کرده قبا در بر و نی بسته میان را

تا حاکم دیوان و بلد برد رسولم

دیدم همه جا مژده دهان مژده رسان را

ناگفته تحیت ز شعف مجلس اول

دادم ره تقدیم بشان همه شان را

اصحاب حسان مصحف از احباب ستانند

بگرفتم از احباب به تعظیم نشان را

بوسیدم وبر فرق به تسلم نهادم

بگشودم و بر ناصیه سودم رخ آن را

می دیدم و می سودم ازان سرمه نظر را

برخواندم و لیسیدم ازان شهد زبان را

تا دیدم ازو اختر پر نور بصر را

تا کردم ازان طبله پر نوش دهان را

فی الحال دویدم ز پی مرکب و سامان

کردم ز همه روی وداع اهل مکان را

امروز سه ماهست که پویان به سراغم

گلشن به دماغ و به بغل حاصل کان را

چون بحر تو در جذر وز مد شیر شکاری

چون گنج روان من به طلب بحر روان را

چون تاجر گجرات که از مکه برآید

خوش یافتم از کعبه به کوی تو نشان را

در حضرتت استاده چو موسی به سر طور

بگرفته به کف نسخه اعجاز بیان را

دارد ز طراوت سخنم تازه نفس ها

چون گل که کند عطرفشان باد وزان را

گو فضل و عدالت به سزا نظم و نسق ساز

دریافته حسان زمان شاه زمان را

گر مدعیی از در انکار درآید

هان این من و اشعار صلا کلک و بنان را

نتوان به غباری که کند جلوه بپوشند

مهری که به انوار گرفتست جهان را

شد وحی از آن قطع که دیوان «نظیری »

می کرد به فرقان و به تورات قران را

برخوان ورق و رتبه هر طبع نگهدار

تعلیم چه حاجت خرد مرتبه دان را

تا طبع کند میل که در گلشن و صحرا

بر سبزه و سنبل نگرد آب روان را

چون آب که بر سبزه و سنبل گذرد خوش

سر خوش گذران عیش و حیات گذران را

عمرت به شماری که شب و روز شهورش

تا حشر بود پرده مدار دوران را

شمارهٔ ۳ - مطلع دوم

ای خاک درت صندل سرگشته سران را

بادا مژه جاروب رهت تاجوران را

مشاطه سیمای رخ خلق ز زینت

از آب و گلت غالیه رخسار جهان را

بر درگه تو فتنه چین و رخ خوبان

بر صحن تو عاشق سر و افسر ملکان را

گویا شده ازشادی دیوار حریمت

هر نقش که یاد آمده نقاش گمان را

گر شکل صنم بر تو رقم کرده مصور

بگشاد زمین بوس تواش مهر دهان را

ور صورت رضوان به سوی خلد کشیده

برتافته از ذوق ریاض تو عنان را

گر طفل نبسته صور از خامه بزاید

خواهد ز صریر درت آموخت زبان را

صد مرتبه خورشید فلک بهر اقامت

در سایه ات فتاده و بگشاده میان را

گر روزن تو جادوییی دیده ندارد

بهر چه دهد درک نظر طبع دخان را

ور جام تو آیینه جمشید نباشد

چون عرض کند خوبی رخسار جهان را

معراجی و ره در کنف عدل تو حق را

فردوسی و جا در حرم خاص تو جان را

با سایه خود ساخته همسایه خدایت

زان بر همه انداخته ای ظل امان را

آفاق ز آیین تو در عیش و سرورند

کاراستی از فر جهانگیر جهان را

آن شاه جوان بخت کز اندیشه ثاقب

انوار زمین ساخت آثار زمان را

در حسن گل و آب ز بس کرده تصرف

آراسته چون طبع نگین روی مکان را

از غایت آرامش عهدش عجبی نیست

ز آسودگی ار راست شود خانه کمان را

تقدیر کشیدست برین طارم خضرا

بر کهگل نامش رقمی کاهکشان را

ای ملک خدایی که در ابداع صنایع

در خاک نهد خاطر معمار تو جان را

نیرنگ خیال تو جهان غالیه گون کرد

زان سان که عروسان جوان غالیه دان را

هر خانه که شد در کنف عدل تو آباد

ره نیست درآن خانه نزول حدثان را

کوی تو نظرگاه خدا دید «نظیری »

ره در حرم حق نبود هون و هوان را

در منفعت خلق جهان کوش که بخشد

حق عمر دراز آدمی نفع رسان را

بنشین و به عشرت گذران تا ابدالدهر

این دولت و این مکنت و این ملک و مکان را

شمارهٔ ۴ - این قصیده در منقبت حضرت امام رضا علیه التحیته و الثنا و اشاره به قتل و غارت ساکنان مشهد مقدسه حضرت

چنان رسیدن دی سرد ساخت دنیی را

که کرد در دل مجنون فسرده لیلی را

نسیم صبح بدان گونه گشت رنگ ستان

که برد از کف دست نگار حنی را

فسردگی هوا تا به غایتی برسید

که بست در دل عاشق ره تمنی را

به آن رسید ز تأثیر تندباد خزان

که بار و برگ بریزد درخت طوبی را

به بیع رضوان مالک اگر شود راضی

خود به گلخن دوزخ بهشت ماوی را

فغان که گشت در احیای خلق افسرده

دمی که مایه اعجاز بود عیسی را

عجوز برد که بر حرف باستان دل داشت

کنون به نطق درآورده است املی را

نه چشم از دمه دیدست حال شخص تباه

نه گوش درک زنخ بند کرده شکوی را

ز شرح سردی امروز کرده اند حذر

لباس لفظ که پوشیده اند معنی را

ز بیم سرما طفل از رحم نمی زاید

اگرچه وعده زادن گذشته حبلی را

مشاطه دست عروس از نگار بگشاید

که می برد نفس صبح رنگ حنی را

خماردار نیارد به حلق مینا دست

فراق دیده نبوسد عذار سلمی را

اگر نه ز آفت سرما درخت ایمن بود

چراست شعله بیضا به دست موسی را

ز چله دی و بهمن که بر کمان دارند

عطارد افکند از دست کلک انسی را

ز درد مارگزیده خبر نمی یابد

که نیش عقرب بر دست زهر افعی را

ز جیب صفحه تصویر چین برآوردم

شکست رنگ به رخساره نقش مانی را

به شهد داده برودت طبیعت کافور

به مشگ داده رطوبت مزاج کسنی را

به دل محبت معشوق ره نمی یابد

که سد راه شود برف عهد قربی را

گذشته برف ز بس از سربنای جهان

نموده منزل قارون رواق کسری را

ز برف پنجه خور مانده آنچنان از کار

که در میانه کافور دست موتی را

ز برف ساخته استاد زمهریر سفید

چو سقف خانه نداف چرخ اعلی را

ز ضعف پرتو خورشید در میان سحاب

بسان نور بصر گشته چشم اعمی را

میان دوزخ تابان در استخوان مریض

فسردگی هوا لرزه ساخت حمی را

رسید کوتهی روز تا بدان غایت

که جای در دم صبح است شام اضحی را

خدنگ رستم اگر در کمان کشیده شود

هوای سرد ببندد محل مجری را

کنون طیور نسازند در چمن مسکن

زنار همچو سمندر کنند سکنی را

چو رفت گل ز چمن عندلیب گوشه گرفت

به زاغ و بوم فکندند امر شوری را

سخن به نصف خلافت رسید و مل نشنید

طلب ز مطرب و شاهد نمود فتوی را

سرود مطرب گفتا به راستی کز ما

کسی به سر نرساند طریق اولی را

صلاح عقل چنانست در چنین فصلی

که از شراب بشویی لباس تقوی را

ز باده بر در میخانه ها وضو سازی

به پای ساغر می افکنی مصلی را

از آن شراب کنی در قدح که مرد کند

اگر ز دور خورد بر مشام خنثی را

از آن شراب کنی در قدح که یاد صبا

ز فیض نگهت او روح داد عیسی را

از آن شراب کزو گر خیال جرعه کشد

چو نطفه روح دهد صورت هیولی را

از آن شراب که گر قطره ای به خاک چکید

کند درست عظام رمیم موتی را

هزار کوه غم از یکدگر فرو ریزد

در آن مقام که ظاهر کند تجلی را

نه زان شراب که انگور او شهید کند

شه سریر امامت علی موسی را

امام ثامن ضامن که روز بازپسین

به گوش خوف رساند ندای بشری را

امام ثامن ضامن که در شریعت حق

ز هفت مفتی صادق گرفته فتوی را

شهید خاک خراسان که گرد مرکب او

به جای نور بصر گشته چشم اعمی را

دیت ستان لب لعل زهر خورده اوست

زمردی که کند کور چشم افعی را

اگر ز ناف زمین حق بنای کعبه نهاد

زمین مشهد او کرد صدر دنیی را

به هر قدم که نهی در حریم روضه او

نهاده اند اقامت ریاض عقبی را

به ذوق تر ز کلیم اند نقش های گلیم

نموده جبهه هر خشت صد تجلی را

فروغ قبه خورشید شکل مرقد او

نموده بدر فروزنده چشم اعمی را

شعاع نور قنادیل او به هم شکند

طلیعه های کواکب سپهر اعلی را

چو حافظان حریمش کشیده اند سرود

نموده اند ترقی عقولی اولی را

ز حس جوهر و آواز و فکر تحریرش

نموده اند صور جوهر هیولی را

چو عندلیب به گلدسته های مسجد او

مؤذنان مترنم ستانده املی را

ز ذکر اشهد ان لا اله الا الله

به گوش خوف رسانیده بانگ بشری را

ز شوق طوف مزارش که عید شادی هاست

عروس نیمه شب از دست شسته حنی را

به ماه میل سر گنبدش رجوع کنند

جماعتی که پرستیده اند شعری را

ز زهد عاکف و سیار صحن روضه او

به ناز و منت گیرند من و سلوی را

به ارتقای مقام نفوس خدامش

نوید ذبح عظیم است کبش قربی را

فراخی نعمش با صفا بدل کرده

نزاع کاسه مجنون و سنگ لیلی را

وسیله شرف از عیدگاه او حجاج

به قدس و کعبه فرستند فطر و اضحی را

دو گوهه طرق و مشهد مقدس او

زنند طعنه به تقدیس قدس و رضوی را

آن دو کوه گران حلم کوه سنگی زاد

که یک نتیجه کبری بود دو صغری را

زهی امام که مفتاح باب مرحمتست

محبت تو رضای ملک تعالی را

چنانکه برگ بریزد ز تندباد خزان

محبت تو بریزد گناه کبری را

تو گر به روز قیامت شفیع خلق شوی

عذاب نیست پرستندگان عزی را

پی نتیجه اعمال حاکم محشر

اگر به خلد نویسد برات اجری را

به نزد مالک دوزخ روان کند رضوان

محبتت نکند گر نشانه مجری را

چو عکس آینه از بطن نطفه بنماید

اگر ز رای تو زیور دهند حبلی را

به هر گیاه که ابر سخات آب دهد

دهد به قاعده بار درخت طوبی را

هر آنکه خاک درت را به تاج و تخت دهد

کند معاوضه با تره من و سلوی را

ز بس عنایت عامت نموده مستغنی

ز حاجتی که به هم بوده اهل دنیا را

به نزد فهم چنان مدعا شود ظاهر

که احتیاج نیفتد به لفظ معنی را

به بوسه دیر؟ درت نقش شد کسی بیند

نیاز عرضه کند اشتیاق مانی را

غریب از حرکات سپهر مضطرب است

بر آستان تو یابد مگر تسلی را

تمام گشت به نی پاسخ کلیم از طور

که راند در ارنی بر زبان خود نی را

ز گفتن ارنی زان تو نی نمی شنوی

که از سخاوت بانون نیاوری یی را

ز لفظ آری با کوه اگر خطاب کنی

جواب نیست جز آری جواب آری را

شها کسی که به دل جای داده خصم تو را

به کعبه پهلوی مصحف نهادی عزی را

جماعتی نه موالی ز خصم آل نبی

همه گرفته به میراث دین خنثی را

زدند بیخ و بن مؤمنان به تیغ خلاف

نگاه هیچ نکردند صدق دعوی را

ز خلق سید و اشراف جوی خون راندند

به روضه تو گشادند دست دعوی را

بقیئه ای که نگشتند کشته از افلاس

فروختند به غربت دیار و مأوی را

شها فغان ز زمانی که اهل دانش او

ز فهم شعر ندانند غیر آری را

حدیث عیسی و افسانه را یکی دانند

ز نیشکر نشناسند شاخ کسنی را

درین زمانه بدان گونه شعر خوار شدست

که ننگ می شود از نام خویش شعری را

ولی ز پاکی نظمم به یمن مدحت تست

شرف به نظم روان جریر و اعشی را

غلام پیر «نظیری » درم خریده تست

توجهی که ببیند جمال مولی را

نماز مرده کند بر مدیح مرده دلان

به مدحت تو کند زنده روح اعشی را

چنان ثنای تو گوید که ذوق جایزه اش

زبان دهد به ته خاک معن و یحیی را

کنون که لب به شکایت گشوده ام خواهم

که نوشم از کف تو شربت تسلی را

چنان ثنای تو گویم که ذوق خواندن آن

دهد زبان بیان نقش های مانی را

چو خامه را به بنان رخصت جوار دهم

کند به معجزه کار عصای موسی را

چو صفحه را به سر کلک آشنا سازم

کنم بسان دبیر بهار انشی را

وگر غبار رهت رابه نوک خامه کنم

کنم چو دیده پر از نور میم املی را

وگر امیدی «نظیری » بر تو عرضه کنم

پر از مراد کنی دامن تمنی را

مراد دل به تو گفتم دگر تو می دانی

زبان من به دعا ختم کرد دعوی را

همیشه تا ز شب و روز امتیازی هست

درین جهان شب یلدا و روز اضحی را

صباح عید محبت نیاورد شب غم

شب عدوت نبیند صباح دنیی را

شمارهٔ ۵ - این قصیده در روز فرخ مولود صاحب زاده برخوردار میرزا ایرج بن عبدالرحیم خان و در مدح والده مخدره گفته شده

بر زمین آورده رحمت را دعای مستجاب

زاده مه بر دامن صبح سعادت آفتاب

ثانی بلقیس پیمان بسته با جمشید عهد

عیسی مریم برون آورده رخسار از حجاب

کوکبی آورده جای گوهر از دریا صدف

اختری افکنده جای قطره از گردون سحاب

طیلسان و خرقه از شادی دراندازد فلک

گر ز خورشید جمالش دایه بردارد نقاب

ناف این آهوی مشکین، دایه یارب کی برید؟

کز صبا عالم به دامن می ستاند مشک ناب

آفتاب برج فیروزی که تیغ صبح را

چرخ بهر روز مولودش برآرد از قراب

در نقابش چهره و زنگ از دل عالم زدود

باش تا آید به تخت این آفتاب از مهد خواب

عافیت را از کمال بی کسی دل می طپید

ملک و ملت این زمان آمد برون از اضطراب

شاد باش ای چرخ سرگردان که جستی از فتور

خوش بمان ای دهر بی پایان که رستی ز انقلاب

آفتاب از خنده شادی بشوید روی خویش

کاسمان اختر کند از بهر بختش انتخاب

گوهر گوی گریبان زلیخای زمان

دانه یاقوت تاج دولت افراسیاب

محرم آن خلد عصمت کز هراس بندگیش

شاهدان نغمه را در پرده می زاید رباب

هر نسیمی کز حریم او وزد بیرون برد

مستی از چشم بتان و نشئه از طبع شراب

پرده دار خادمان این حریم قدس را

هیچ کس هرگز ندید از غایت عصمت به خواب

می زند نهیش به طفلی ماه نو را بر زمین

کز شفق بهر چه می سازد سر ناخن خضاب

شحنه او چون سیاست بهر شب گردی کند

پاره سازد برقع کتان به روی ماهتاب

زان نهد خال سیه رخسار سرخ لاله را

کو به روی بوستان خندیده در عهد شباب

آنکه گر نهیش کند در چارسوی داوری

منهی اعلام را تعیین ز بهر احتساب

کی رود بر نامه اعمال کس کلک خطا

کی کشد شرم عقوبت هیچ کس روز حساب

ماه بزم آرای تخت خسرو گیتی ستان

شمع خلوتگاه انس و داور مالک رقاب

خان خانان گوهر درج شرف عبدالرحیم

کاسمان با طالع او بسته عقد آفتاب

یافته چون ابر از یمن سفر در ثمین

دیده همچون آفتاب از فیض گشتن لعل ناب

عیسی دولت سوی معراج نصرت می شتافت

آفتاب آمد که اینجا پا سبک کن از رکاب

رفت در ظلمت سکندر آب حیوان را ندید

چون دلیل منزل خود گشت خضرش داد آب

بر سلیمان ظفر جبریل نازل گشتت و گفت

روزگار دولتت باقیست کم تر کن شتاب

قصه کوته عزم تسخیر دکن موقوف کرد

مژده مولود ایرج بدر خورشید انتساب

روز مولودش اقامت قرعه تاریخ زد

«خیر مقدم » آمد از توفیق یزدانش خطاب

شیر رایت بر هوای عزم عشرت سرکشید

بر عنان رخش نصرت داده باب عیش یاب

مجلسی آراست گیتی خوشتر از صحن سپهر

داد جامه پاره ای را بر کنار آفتاب

دیده را از سرمه بی خوابی افسون کرده بخت

چهره را از گونه بیداری آرا کرده خواب

بر کمین گاه دماغ و دل فتاده هر طرف

در سماع بی خودی رنگ از گل و بوی از گلاب

داده صبح عشرتش رخسار عذرا را صفا

کرده شام زینتش زلف زلیخا را خضاب

راه فکر از خرمی در عرصه او ناپدید

جای غم از خوشدلی در ساحت او نیک یاب

شوق را می خوردنت از خنده شیرین کرده لب

خوش دلی را مستیت آورده بیرون از حجاب

در بیان حال این معنی ز شعر انوری

بهر تضمین می کنم بیتی مناسب انتخاب

«این منم در خدمتت یارب به کف جزو مدیح

وین تویی بر مسند ناز و به کف جام شراب »

چون تویی آنگه منش مداح شکر ای کام بخش

چون منی و آنگه تواش ممدوح رحم ای کامیاب

هودج فکرت به دوش طبع قدسی چون نهم

آفتاب آنجا ز حیرت چشم می مالد ز خواب

چون رسم بر در حریم کبریای قدس را

حاجب قربم اگر مانع شود سوزم حجاب

با چنین حالت که گفتم در حریم بزم تو

بر لب از خجلت زبان خاییده می آرم جواب

مهر را تا هست اصلی زاده لعل قیمتی

بحر را تا هست فرزند خلف در خوشاب

سر برافرازد پدر از فخر این کوکب چو مهر

بشکفد مادر ز قدر این گهر همچون سحاب

شمارهٔ ۶ - در صفت خانه ممدوح

این خانه گوشواره عرش مطهرست

کو را سعادت از نظر سعد اکبرست

این خانه از شکوه جهانگیر پادشاه

گویی که خانه شرف مهر انورست

حایل به پیش دیده جدارش نمی شود

بس کز فروغ شاه درونش منورست

از فخر سایه بر سر افلاک افکند

کاین سایه خدای برو سایه گسترست

از شوق آنکه شاه درو پا نهاده است

هر روز از سپهر به یک پایه برترست

از بوسه نشاط، زمینش منقش است

وز سجده نیاز، بساطش منورست

معراج حاجتست و به مقصد مقابل است

میزان طاعتست و به جنت برابرست

مانند کعبه گشته حرم چار حد او

هر رکن خانه قبله یک رکن دیگرست

ساقی مجلسش همه هوش و خرد دهد

گویی می محبت شاهش به ساغرست

بر خشت او سعادت و اقبال زاده است

دولت از آن چو طفل درو مهر پرورست

عدل آشیان بر وزن قصرش نهاده است

زان ظلم ازو چو طایر بی بال و بی پرست

امید گو به عرصه او داد دل بگیر

کاین خانه در حمایت اقبال داورست

اخلاص گو به ساحت او کار خود بساز

کاب و گلش به عدل و سخاوت مخمرست

من وصف این بنا نتوانم به سر رساند

کز هرچه گویمش به صفت پایه برترست

یابد شرف ز شرفه قصر رفیع او

تا شمسه سپهر برین طاق اخضرست

شمارهٔ ۷ - این قصیده در وقت عزیمت مکه در احمدآباد گجرات در ایام فتح قلعه جونه در مدح نواب محمد عزیز اعظم خان کوکه وارد گردیده است

مژده در مژده فتحست و ظفر در ظفرست

هر طرف مژده رساننده فتحی دگرست

فوج در فوج کند نصرت حق استعجال

خلق را لشگر آمین و دعا در سفرست

همچو شاخ گل خوشبو که گل افشان گردد

هر طرف نامه رسان پیک مرصع کمرست

عقد صد درج فرو ریخته کاین مکتوبست

مشک صد نافه فرو بیخته کاین ها خبرست

گفتم این واقعه یوسف مصر است مگر؟

گفت: نی صاحب این قصه عزیزی دگرست

خان اعظم که به احسان و شجاعت امروز

کعبه زو توشه ده و بتکده تاراج گرست

گر کرم خاص جوانیست تمامی کرم است

ور هنر نشئه مردیست تمامی هنرست

این گشاد از نظر همت او شد ورنه

حرب کردن به دد و دیو نه حد بشرست

کارجویان که درین معرکه سبقت جستند

پا کشیدند کزین قوم خلاصی ظفرست

قفل از مخزن صندوق جواهر برداشت

آنچنان سیم و گهر ریخت که گویی حجرست

همچو خورشید به عرض سپه آمد بیرون

محشری دید که در هر طرفش صد حشرست

از سران شکل هوا گلبن زرین شاخست

وز یلان روی زمین مزرع فولاد برست

بجهد کوه که از کوس و نفیرش بالست

بر پرد دشت که از بیلک و پیکانش برست

روی گردون ز دم خنجرشان پر برقست

پشت ماهی ز سم مرکبشان پر قمرست

در فلک ولوله انداخت که کوچ سپه است

در زمین زلزله افکند که عزم سفرست

داده فرمان به مهابت که صف آرایی کن

خون که بی حکم تو در پوست بجنبد هدرست

کرد تعیین عزیمت که به جاسوسی باش

گر خلافی کند اندیشه سرش در خطرست

دست بر بخت همی سود که هنگام نواست

دل به اقبال همی داد که روز هنرست

چون نمود از سر میدان علم منصورش

تن ز جان خصم تهی کرد که جای حذرست

مرگ را در نظر مدعیان جولان داد

فر هیجانش که بر دیده بد پرده درست

ظلمت از پیش همی جست که اینک آمد

آفتابی که چو صبحش دو خلف بر اثرست

ظلم از پای درافتاد که نتوان جستن

آسمانیست که همراه قضا و قدرست

قلب لشگر نه، یکی کوه قوی بنیادست

فوج دشمن نه، یکی قلزم زیر و زبرست

رشگ بر حمله با نصرت انور دارد

صفدر روز که برهم زن خیل سحرست

ملک را خوش خلفی دایه دولت پرورد

جان فدای پدری باد که اینش پسرست

مدعی بی سببی دست ملامت نبرید

حرز یوسف دم شمشیر دعای پدرست

پسر از پیش و پدر بر اثر او تازان

بر سمندی که یکی در نظرش بحر و برست

هر کجا حمله او تاج سران پامالست

هر کجا شیهه او فرق یلان پی سپرست

تک او از اثر حیله خصم آگاهست

عزم او را ز ته کار مخالف خبرست

راکبش را نرسد چشم که از بس تندی

به نگاهی ز نظر غایب و اندر نظرست

لشکر خصم محیطی شده از موج سنان

او نهنگی که بر آن موج محیطش گذرست

از قتال آب به سرچشمه تیغش خونست

وز عرق عکس در آیینه خفتانش ترست

حبس تن را ز دم خنجر او مفتاحست

مرغ جان را ز پی ناوک او بال و پرست

کفر را تا به زه قبضه کمان در دفع است

شرک را تا بن دسته سنان در بصرست

روبه ار سیر کند بر اثر لشکر او

بازیش با جگر و زهره شیران نرست

تا سر طره دستار قضا پرخونست

تا بن ناخن چنگال اجل در جگرست

غوطه در خون زده صد بار زمین می جستی

گر بدیدی که ره از چنبر چرخش بدرست

از سراسیمگی خواستن راه گریز

نطفه از پشت دوان جانب ناف پدرست

همچو روبه که به سوراخ گریزان گردد

مرگ را خصم سوی خانه خود راهبرست

پردلان حمله کنان تیغ زنان می رفتند

تا رسیدند به جایی که عدو را مقرست

ملک چون حق ملک گشت به هم رزمان گفت

قسم من بت شکنی مزد شما سیم زرست

تا بت و بتکده از شوق عنان وانکشید

بت نگه کرد که تا چرخ دوم نور و فرست

بی خود از جای درافتاد همانا پنداشت

که علی بر کتف خواجه خیرالبشرست

آن که دیروز به زنار میان می بستی

از پی طاعتش امروز به هر مو کمرست

آتش از نعل سم اسب کسی جسته نشد

جست دعوی گر پیکار کز آتش شررست

جام بشکسته و دولت ز مظفر گشته

هر کجا می نگرد تیغ بلا را سپرست

می رمد از رمه و دام که این شهر و ده است

می جهد از دره و کوه که این بام و درست

گر صدایی شنود بر جگرش شمشیرست

ور نسیمی گذرد در نظرش نیشترست

خاتم از دست کند دور که این درد دلست

افسر از فرق نهد زیر کزین رنج سرست

چاره داند که گریزست و نداند چه کند

که چو سیماب ره از هر طرفش بر خطرست

چه کند خصم که سر بر خط فرمان ننهد

نقطه را از خط پرگار کجا ره بدرست؟

فتح باب ظفر آن بار شد از مدحت من

این ثنا نیز کلید در فتحی دگرست

پرورش یافته دولت این سلسله ام

طبع موزون مرا فتح و ظفر برگ و برست

میوه نطقم ازین باد و هوا رنگین است

شجر طبعم ازین آب و زمین بارورست

نصرت از گفته من جوی که فرخ فالست

ثمر از خاطر من چین که مبارک ثمرست

پرتو روزبهی از سخنم تابانست

وین که ممدوح منست از همه بهروزترست

ای کریمی که کسی روبزیان از تو نتافت

توشه غارت زده راه تو رو در سفرست

اشگ سیمین مرا مهر روایی برنه

که نثار در بیت الله و روی حجرست

تا یکی را به جهان برگو یکی را مرگست

تا یکی را ز فلک نفع و یکی را ضررست

پرتو دولت تو روزبه روز افزون باد

که بر احباب بهشتست و بر اعدا سقرست

شمارهٔ ۸ - این قصیده ایضا در استدعای صحت و بیان مدحت ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان گفته شده

مگر که صبح ز بالین آسمان برخاست

که او چو خاست غبار از دل جهان برخاست

محبتست که با درد شادکام نشست

اجابتست که با ضعف کامران برخاست

درین دو هفته به حق عطای صحت تو

گر آفتاب به کام دل از جهان برخاست

پی علاج تو عطار صبح را هر روز

درین ملالت و غم قفل از دکان برخاست

ز دیر یافتن صحت تنت خورشید

بر روی عیسی هر روز سر گران برخاست

صبا ز عارضه ات شمه ای به بستان گفت

چو کرد نامیه گوش از چمن فغان برخاست

بدیده نرگست از تن کشید بیماری

به جستجوی رخت رنگ از ارغوان برخاست

نسیم یافت سحر رتبت مسیحایی

از آنکه چون تو سبک روح و ناتوان برخاست

قضا تصدق بیماری تو می طلبد

پی نثار ز هر تن هزار جان برخاست

دعای صحت تو ذره ذره ام می کرد

ز جمله سوخته تر مغز استخوان برخاست

زبان ز شکر نبندم از اینکه عارض تو

چرا ز عارضه با کاهش و زیان برخاست

که در دو هفته مه از فربهی شود خورشید

ز بستر اول اگر زار و ناتوان برخاست

مگر مزور صحت دهند امروزت

که مرغ روح به پرواز از آشیان برخاست

فلک به سوی غذا خانه تو برد آتش

که شعله سحری عنبرین دخان برخاست

به ذوق آنکه مگس ران نعمت تو شود

صبا ز جیب چمن آستین فشان برخاست

حکیم دهر پی صحت تو از انجم

نهاده بر طبق شام ناردان برخاست

جهانیان گل و شکر کشند در آغوش

حکایتی مگرت از سر زبان برخاست

ز تب چو حسن تو افزود، شد عیان که چسان

به شعله رفت خلیل وز گلستان برخاست

سری به خرقه جهان برده بود در غم تو

که صبح دامن پر زر ز آستان برخاست

فغان ز خلق برآمد که خان خانانست

پی تصدق صحت درم فشان برخاست

عیار ناطقه عبدالرحیم خان که سخن

به نام او چو زر از سکه با نشان برخاست

ز فتح اوست چنان پر خروش خاطرها

که طفل را برحم بند از زبان برخاست

به جز سرای عطایش متاع خود نگشود

به هر دیار که آواز کاروان برخاست

اگر به مایده کاینات خوان آراست

هنوز منفعل از پیش میهمان برخاست

ایا مسیح مقالی که روز خدمت تو

ز شوق دل به عصای اجل توان برخاست

هنوز دولت تو شیرخواره بود که چرخ

به فکر کار تو چون دایه مهربان برخاست

به قصد مردمک چشم شیر شاخ گوزن

به دور عدل تو از سینه کمان برخاست

به یاد پاس تو سربرنداشت گر صد بار

قیامت از ته بالین پاسبان برخاست

سپهر جاه تو را طول و عرض می پیمود

ز هر طرف که ز جا خاست در میان برخاست

نسیم خشم تو بر هر که بی حجاب وزید

نقاب عصمتش از روی خاندان برخاست

ایا سپهر جنابی که اهل طاعت را

به درگه تو اجابت ز آستان برخاست

منم که پرورش روح می توانم داد

به شیر سینه که از مریم بیان برخاست

روایتست که شخصی در اشتیاق گهر

به خشگ ساختن بهر در جهان برخاست

ز بس که آب ز دریا به جهد برمی داشت

ز ساکنان وی از جهد او فغان برخاست

ز زیر آب گهر آن قدر برآوردند

که بر مراد دل خویش کامران برخاست

بدر نثاریت امروز من همان شخصم

که هرچه خواستم از بحر فکر آن برخاست

همیشه نخل قوی تا به تربیت گردد

چو با ضعیف نهالی ز بوستان برخاست

به خود ببال به صحت که نخلبند حیات

پی طراز تو با عمر جاودان برخاست

شمارهٔ ۹ - این قصیده در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان گفته شده

از سخن چون چاشنی بخشی به خوان تربیت

پر شود از مغز معنی استخوان تربیت

چشمه حیوان شود از طبع خاکستر پدید

گر برانی نام آتش بر زبان تربیت

از نشاط مجلست کان تا ابد فرخنده باد

گل دهد تخم شرر در بوستان تربیت

بر هوای آستانت گر غباری بگذرد

بر سر خورشید گردد سایه بان تربیت

صفحه طبع تو حاجتگاه معراج سخن

نقطه کلک تو مهر آسمان تربیت

گر به طبع شعله بخشی اعتدال خوی خویش

نیش خار خشگ را گردد فسان تربیت

عقل اول مایه از فضل و هنر کی یافتی؟

گرنه شخص همتت گشتی ضمان تربیت

بهر منع خواب هر شب با خیال مدح تو

بگذرد صدبار بر من پاسبان تربیت

بس که امشب لفظ و معنی در ضمیرم رتبه داشت

بر هم از شادی نمی آید دهان تربیت

عقل گفت: این مرتبت از چیست؟ وین قدر از کجا؟

گفتم از خورشید دانش ز آسمان تربیت

خان خانان ساقی بزم طرب عبدالرحیم

کز شراب نطق بخشد قوت جان تربیت

تا رساند شهپر اقبال و دولت گشته است

عرش، باز همتش را آشیان تربیت

روز و شب بر آسمان دارد زمین روی دعا

کاین سحاب فیض بادا مهربان تربیت

تربیت بر خویش می بالد ز فیض جود تو

ای دل و دستت ز همت بحر و کان تربیت

جنبش اول درآید توسن دانش به سر

دست لطفت گر دهد از کف عنان تربیت

دود نومیدی برآید از متاع علم و فضل

گر عتابت تخته چیند در دکان تربیت

سرنوشت تنگ عیشان را توانی حک کنی

گزلک رحمت چو آری در بنان تربیت

نطفه از مادر اگر ساقط شود در عهد تو

مدفنش همچون رحم گردد مکان تربیت

پر شود از صید معنی جلوه گاه خاطرم

دست طبعت چون کند زه بر کمان تربیت

لطف عهدت بس که بخشد زود آلای کمال

ذکر مدحت برنمی تابد زبان تربیت

گر مربی از فلک خواهم به غیر از لطف تو

منطقه زنار گردد بر میان تربیت

داورا رخصت که چون صیت تو زین درمی برم

بر جبین و چهره و خاطرنشان تربیت

می برم از خوان دانش ذله صد ساله را

گرچه بودم یک دو روزی میهمان تربیت

مایه از جنس کسی دیگر ندارد نظم من

بر متاع خویش دارم کاروان تربیت

می روم در صحن خارستان طبع مدعی

می رسد هردم به گوشم الامان تربیت

می کند شمشیر بی مهری ز همزادش جدا

بکر طبعم را که آمد توامان تربیت

چون «نظیری » از هنر گر کیسه بختم تهی است

لیک بر دل می برم بار گران تربیت

بس که پر گردید از انعام فضلت خاطرم

جز دعا چیزی نگنجد در زبان تربیت

طبع عاقل تا کند از مایه تعلیم سود

عقل کامل تا نفرماید زیان تربیت

نطق جانبخش تو دایم باد با فیض آنچنان

کز تو آموزد مسیحا داستان تربیت

شمارهٔ ۱۰ - ایضا در مدح خان خانان بن بیرام خان واقعست

چو شمع سوز دلم عشق بر زبان انداخت

دگر نخواستی آتش مرا به جان انداخت

خرد ببوی معانی بخست چندانم

که بیخت خاکم و بیرون ز آستان انداخت

دم از فراق عزیزان نمی توانم زد

که از بلندترین پایه ام زمان انداخت

شب دراز نخوابم که شور احبابم

نمک به مردمک چشم خون فشان انداخت

به شاخ سدره ز مرغان خوش نوا بودم

جفای حادثه بر خاکم آشیان انداخت

هنوز سینه کنم پیش اگرچه شست قضا

خطا نکرد خدنگی که بر نشان انداخت

چه گویم از خم چوگان او خلاصی نیست

که هرکسم به کران دید در میان انداخت

درین مخاطره کس دست کس نمی گیرد

ز بحر بیهده ام موج بر کران انداخت

به فقر ساخته بودم فریب عشق مرا

به دست صد هوس مختلف عنان انداخت

به جام و مطربه گفتم وظیفه کافی نیست

ببایدم شد و ادرار بر مغان انداخت

جمال خدمت صاحب که شسته ام ز غرض

نظر به طمع نمی بایدم بر آن انداخت

به غیر هم نبرم التجا که گویندم

رسوم او بفلان بود بر فلان انداخت

به هر طریق دلم نقش بست دید خطا

بباید این ورق از اصل داستان انداخت

به جام جم ندهم آبرو که همت طبع

مرا سفینه به دریای بیکران انداخت

ثنا به زر نفروشم که لذت ورعم

ز عیش مدحت عبدالرحیم خان انداخت

ز ذکر دوست به گرمای حشر سیرابم

که در میانه کوثر مرا نشان انداخت

همین بس است سعادت که یار پرسش من

به خوش بیانی کلک گهرفشان انداخت

به این شرف که به تشریف خاصش ارزیدم

ز وجد خرقه چو پروانه مرغ خان انداخت

به خط و خلعت او چون مفاخرت نکنم؟

مرا به تربیت آوازه در جهان انداخت

بساط کهنه اگر روزگار برچیند

اساس تازه بسی طرح می توان انداخت

باو مدیح فرستادنم بدان ماند

که نخل میوه به دامان باغبان انداخت

به مجلسش چو رود مدح من چنان گویند

که دزد قیمت کالا به کاروان انداخت

سخن زیاده نباید سرود باید گفت

شکر به یاد لبت طوطی از دهان انداخت

به این قدر که «نظیری » سپاس نعمت گفت

پری مغز شکافش بر استخوان انداخت

بس این دعات که اعدات بی کمان افتند

چنان که دولت تو تیر بی کمان انداخت

شمارهٔ ۱۱ - این قصیده در تعریف سریر ابوالمنصور نورالدین محمد شاهزاده سلیم گفته شده

بر تخت هند والی هندوستان نشست

جان جهان به مردم چشم جهان نشست

اقبال خاندان همایون بلند شد

زین دولتی همای که بر آشیان نشست

تسکین گرفت فتنه و ترتیب یافت ملک

صاحب خرد به مسند صاحبقران نشست

حکمش به هفت گوشه اقلیم تکیه زد

حزمش به چاربالش امن و امان نشست

کار هزار حکمت بوزرجمهر کرد

این قبه را که ساخت که نوشیروان نشست

دست مبارک که برین تخته قرعه زد؟

کاین نقش بر مراد شه کامران نشست

نثر منبطش چو نجوم از سما نمود

نظم مبطنش چو جواهر به کان نشست

زیبنده تر به هم صدف و آبنوس او

از مهر دوستان به دل دوستان نشست

بستانی از بنفشه و نسرین شکفته شد

شه بر سریر برشد و در بوستان نشست

از روم جست برقی و اندر حبش فتاد

از هند خاست گردی و در اصفهان نشست

قصد طواف کعبه نکردند حاجیان

تا کعبه مربع او در میان نشست

بی اکل سیر گردد ازو چشم گرسنه

رضوان نهاد خوان نعیم و بر آن نشست

وجه بهای قایمه او نمی شود

چندان گهر که در علم کاویان نشست

تشبیه او به چشم جهان کردم و خطاست

کز ناخنه به چشم جهان استخوان نشست

گفتم روم به دیده ببوسم جمال او

کز قدر او برو نتواند لبان نشست

چشمم ز بس ملایمت نقش خاتمش

نی بر خشب نشست که بر پرنیان نشست

بسم الله ای ملایکه مجرا که می کند؟

خضر نبی به کشتی نوح زمان نشست

بلقیس ملک غالیه گو بر عذار کش

آصف نهاد تخت و سلیمان بر آن نشست

ناهید رقص کرد چو خسرو برین سریر

بر کف پیاله می چون ارغوان نشست

والا سریر ملک که والی مملکت

سلطان سلیم شاه ولایت ستان نشست

باطل ز پا درآمد و قایم ستاد حق

تا نور دین محمد معجز بیان نشست

بود ازدحام بر سر او رنگ خسروی

این نوجوان به قوت بخت جوان نشست

دستش گرفت دولت و حلمش کشید چرخ

بر تخت سروران نتوان رایگان نشست

بختش به زیر سایه دیهیم خفته بود

بر گوشه سریر ز خواب گران نشست

صیاد باز دولت او چشم بسته داشت

گنجشک باز را ز هوا در دهان نشست

عرش عظیمش از سر افلاک برگذشت

سیاره در مقابله بر نردبان نشست

جوشید آسمان و زمین از نشاط او

بر لامکان خلاصه کون و مکان نشست

تا نرد خسروی نبرد هر حریف ازو

اقبال و بختش از دو طرف پاسبان نشست

شاها فلک به کار تو بی اعتماد بود

حلم تو جان و جاه تو را در ضمان نشست

پرگار وش گرفت کنار و میانه را

چندی اگرچه دایره سان بر کران نشست

اخوان که داد جان به تو بی مصلحت نبود

افروخت شعله دوده این دودمان نشست

شد بیشتر ضیا و بهای جمال ملک

خور بر سما برآمد اگر فرقدان نشست

نتوان نشست جز به خرد بر سریر عدل

آری فراز عدل به کرسی توان نشست

تا زد نوا مغنی عدل تو بر سریر

در بزم تو نخواهد چنگ از فغان نشست

سنجیدت آنکه با جد و آبا جزین نگفت

جمشید عصر بین که به تخت کیان نشست

فردوس تختگاه تو در خاطرم فکند

ادریس ثانی است که بر آسمان نشست

تخت مربع تو و دست جواد تو

کعبه تمام گشت و برو ناودان نشست

از حیرت جمال تو صد سال می توان

در خدمت تو به سر تیغ و سنان نشست

از من نثار تخت تو جستند خسروا

نطقم به بذل بر سر دریا و کان نشست

هر گوهری که طبع به رغبت نمی فروخت

جان در بهاش دادم و بس رایگان نشست

آری به قدر مهر مزین همی کند

چون پیش مهد قابله مهربان نشست

او رنگ شد ز نظم «نظیری » تراز یافت

اگر خود برون ز دایره بندگان نشست

در حسرت نسیم قبولی ز سوی شاه

می بایدش چو غنچه در در دهان نشست

چون قدر شه سپهر نوردست در دعا

در عزلتش اگرچه زبان از بیان نشست

تا بر کنار دایه اورنگ مصلحت

فرزند با پدر نکند توامان نشست

بر تخت جد و باب به شرط مسلمی

بادات تا به آخر آخر زمان نشست

شمارهٔ ۱۲ - این قصیده نیز بعد از معاودت مکه به احمدآباد گجرات در مدح شاهزاده همایون نژاد شاهزاده مراد گفته شده

پس از ادای طواف حج و رسوم عباد

به سیر عرصه گجراتم اتفاق افتاد

قبول جذبه آن آب و خاکم از کشتی

چو دست قابله از مهد برکنار نهاد

چنان به شوق خرامان شدم در آن کشور

که سوی حجله زیبا عروس، نوداماد

به هر رهی که چمیدم وزید باد امید

به هر دری که رسیدم، رسید بانگ گشاد

سپهر خواست که بختم به رفعتی برسد

ز دور چشمم بر قصر شهریار افتاد

هجوم بار ملک بود در شدم به میان

تلاش عام در آن بارگاه بارم داد

درآمدم به حریمی تمام حور و قصور

ز بوس و خنده گلستان ز جرعه نوش آباد

طرب نهاده درو بر سر طرب اسباب

فرح نهاده درو بر پی فرح بنیاد

طرب که رخت کشید اندرو برون نکشید

فرح که پای نهاد اندرو برون ننهاد

دگر نگشت جگرگوشه دربدر کان را

که خانه زان شرف آفتاب کرد آباد

زمانه بهر همین روز داشت عیشی را

که هر دو روز امانت به دیگری می داد

نثار عمر گرامی به رو نما آرند

شب امید جهان روز شادمانی داد

برات بخشش من خواست بر مراد دهد

به پیش منشی شب شام او نهاد مداد

شبی چو چشم عزیزان به روی هم روشن

غم زمانه نفهمیده چون دل آزاد

شبی دو دیده عشاق زو بارایش

ز خاک کنده معشوق برگرفته سواد

چو داد بخشی آن شب به یاد می آید

ز روشنایی دل نور می زند فریاد

در آن بساط چو بر خود مرا شعور نبود

ز دور دیده دانا دلی به من افتاد

به مهر گفت که ای زیب بخش مجمع انس

بیا بیا که وقت آمدی مبارک باد

نشاط مجلس و آیین جشن فروردیست

تو نیز جلوه آیین نظم خواهی داد

همین بگفت و دوید و هنوز پیدا بود

که شد غریو کزین قطره کرده دریا یاد

چنان به پایه دولت شدم شتاب زده

که چند بار سرم در مقام پا افتاد

ز بس که تیزبان بارگاه در رفتم

ادب ز پایه خود پای بر فراز نهاد

ز دلفریبی آیین و فر سلطانی

به گاه تهنیتم رسم سجده رفت از یاد

چو خوب رسم ادب را بجا نیاوردم

ندا رسید که ای روستای مادرزاد

بساط عرش و تکبر؟ تو را چه پیش آمد؟

حریم کعبه و غفلت؟ تو را چه حال افتاد؟

به دست شمع چو پروانه عطا دادند

درین بساط شبی بر سر قدم استاد

ز عندلیب شود شاخ گل غزلخوان تر

اگر وزد به گلستان ازین شبستان باد

جواب دادم و گفتم به جرم معذورم

که تا منم به چنین دولتی نگشتم شاد

به محفلی که دو قندیل ماه و خورشیدست

چراغ بخت ضعیفی چه نور خواهد داد؟

بر این نشاط و تماشا اگر نظر فکند

نسیم شانه کند گم به طره شمشاد

جهان چو روی شه آراستست و چشم مرا

نگاه بخت ضعیف است در حجاب رماد

شه خلاصه خدم یوسف ستاره حشم

همای سدره اقبال شاهزاده مراد

زمین چو صفحه تقویم پر ز خانه شود

اگر عدالت او سایه افکند به بلاد

قبای ملک بر اندازه دید بر قد او

نهاد فتنه کلاه از سر و کمر بگشاد

سخن به میکده از اعتدال او می رفت

شد از طبیعت مستان برون خیال فساد

ز بس که امن شد اندر زمان او عالم

به دام خوشه برآورد دانه صیاد

تمام خلق در ایام او غنی گشتند

حسد به مهر بدل گشت در دل حساد

چنان سلامت عهدش در اجل دربست

که حور خلد فشاند ز زلف گرد کساد

دل ولایت خسرو به وصل او مایل

چنان که خاطر شیرین به صحبت فرهاد

چو در شمایل او بنگرند فخر کنند

مکارم پدر و حسن سیرت اجداد

چو ماه بدر خرامان میانه انجم

میان حلقه روشن دلان مهرنژاد

تمام سال به ملکش نشاط و مهمانی

چو در عجم مه نوروز و در عرب اعیاد

کشیده سر به فلک همچو سرو آزاده

سران ملک سر افکنده پیش او منقاد

به رمز دلبری و رسم خسروی داده

تسلی دل جمع از الوف تا آحاد

به یک نگاه که از دور بر صف افکنده

نموده پایه هرکس به قدر استعداد

به پای قبه او پشت گرمی اقطاب

به روی سده او سرفرازی اوتاد

عساکرش همه از اولیا و از ابدال

مجاورش همه از سابقان و از افراد

همه به حرب و جدل لیک بر سبیل صلاح

همه به سیر و سفر لیک بر طریق رشاد

همیشه رخش وغا زیر ران به تیغ زدن

همیشه تیغ غزا بر میان به غزو و جهاد

ازو به بدرقه افراد خواسته همت

ازو به فاتحه اقطاب جسته استمداد

به بزم مملکتش عامل گرسنه قلم

به گرد سفره نگردد چو گربه زهاد

به صحن بارگهش شحنه و رییس و عسس

ستاده سجده به کف در خضوع و در اوراد

ز صبح تا به دم شام بر سر عالم

چو آفتاب زرافشان شده به دست جواد

ستاده بدره ببر خازنانش در تقسیم

نشسته نسخه به کف مادحانش در انشاد

رسانده روزی مقدور بیش از تقدیر

سپرده قسمت موجود پیش از ایجاد

دوباره سبعه الوان کشیده در هر روز

چون نزل سبع مثانی ز خوان سبع شداد

به شکل راتبه خواران دونان مه و خورشید

صباح و شام گرفته ز خوان او معتاد

طبق ز نقل کواکب گرفته زهره به دست

به شب نشین حریمش چو خوانچه ای افتاد

عروس کعبه که ام القرای آفاق است

وظیفه خواره او با قبیله و احفاد

ز ارض تا به سما چشم بر عنایت او

عیال جود وی آبای علوی و اولاد

به آب ساخته آتش ز عون مطبخ او

که برگرفته خلاف از میانه اضداد

ز بس ملایمت خلق او عجب نبود

که پر ز مغز شود از نوال او اجساد

به جای خون همه لعل و درر برون آید

به نیشتر رگ دست ار گشایدش فصاد

به تحت یک نظرش فصل صد خریف و ربیع

به ضمن یک سخنش جفر جامع و اعداد

زهی نتیجه لطف خدای عز وجل

معاند تو کند با خدای خویش عناد

عدو ز حلم تو بر خود چو بید می لرزد

در آستین صبوریست خنجر فولاد

تو همچو سرو به آزادگی مثل شده ای

اگر کج است فلک بد به راستی مرساد

تویی که بوده و نابوده جهان از تست

سخن درست بگفتیم هرچه باداباد

زهی به رشد تو چشم جهانیان روشن

خلیفه دو جهان را تویی مرید و مراد

ز شفقت جد و بابت بر اهل هر ملت

ام زمانه به یک رنگ کفر و ایمان زاد

طبیعت همه ابنای دهر ملحد شد

ولی ز فطنت تو بر طرف فتاد الحاد

وگرچه فضله ای از فاضلان جاهل عصر

به طمع جاه و غنا کرد مذهبی ایجاد

پس از حصول مرادات حال آن فاسد

مثل چو باغ ارم گشت و حسرت شداد

نخست روز که شد خلق آسمان و زمین

کتاب محمل مبدا شدند تا به معاد

به قابلیت هر جزو و کل نظر کردند

شتافتند به خدمت که بودت استعداد

اراده این که به صدر تو تربیت یابند

چو یافت رتبه تو لب گزید از استبعاد

نگاه کرد به بالا و سر فرود آورد

زمین فتاد به درگاه و آسمان استاد

ز روی صدق کنون در مقام بندگی اند

به هر که لطف تو بینند می کنند امداد

امید هست که احوال من شود روشن

کنون که بر سر من فر شهریار افتاد

خرد به کعبه چو رشدم همی نمود نمود

به عزم کعبه درگاه صاحبم ارشاد

چنان به جاذبه شوق خلیفه می بردم

که تر نمی شودم پای از شط بغداد

چنان به مرجع اخلاص خود شتابانم

که قرض خواه تنک مایه جانب میعاد

رفیق کس نشوم با توجهم همراه

بسیج ره نکنم با توکلم همزاد

اگر خزینه عالم به من فرو ریزند

درم خریده لطفم نمی شود آزاد

دری که مرجع اخلاص خویش ساخته ام

اگر خراب شود دل بر آن نهم بنیاد

صفای دل به ولی نعمتم خداداست

اگر طریقه ملت یکی است گر هفتاد

سخن که نگهت اخلاص از آن نمی آید

اگرچه نقش «نظیری »ست بر صحیفه مباد

اگر رفیق رهم زاد همتی سازی

به راحتم برسانی که آفتت مرساد

همیشه تا ببهارست خنده زن لب گل

مدام تا به خزانست تیغ زن دم باد

به بحر خاطر تو خنده موج زن بادا

به جوی جان عدو آب خنجر جلاد

شمارهٔ ۱۳ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان هنگامی که بیلغار از گجرات به دارالسلطنه اگره آمده بودند و اول مداحی و ملازمت این چاکر بوده گفته شده

به عمر مژده که عیش ابد نثار آمد

شکفته رویی جاوید را مدار آمد

بتاخت در رگ جانها نشاط دیداری

که زود نشئه تر از باده در خمار آمد

نوید قاصد ازان زودتر به وصل کشید

که اشک شادیم از دیده در کنار آمد

خموش ای دل خون گشته چند بخروشی

نتیجه اثر ناله های زار آمد

دعا به عربده ره بر غم فراق گرفت

وصال دست و گریبان انتظار آمد

چو گل شکفته رخ و همچو غنچه خندان لب

به روزگاربشارت که نوبهار آمد

چو چاره سازی طاعت به جلوه گاه قبول

به صد مراد بهر گام کامگار آمد

به خوی ز چهره همی شست گرد غربت را

چو سیل تندر و آلوده غبار آمد

همان نشاط سفر کرده ای که می جستم

به پرسش دلم از گرد رهگذار آمد

بمانی ای دل پردرد کز تو آسودم

کمت مباد محبت که از تو کار آمد

دمید عشق به تخم سرشکم افسونی

که تا به خاک ره افشاندمش به بار آمد

غبار راه کسی بست سیل اشکم را

که عیب پوش تر از قدر و اعتبار آمد

کلیم مرتبه عبدالرحیم خان که کفش

مجسم از کرم آفریدگار آمد

زبان شکر شکن از نام خان خاناست

که با تصور او زهر خوشگوار آمد

جهان بگیرد و بخشد که نازشی نکند

ز کبریا کرمش را ز فخر عار آمد

به زنگ آینه خوبان کنند عرض جمال

به هر دیار که از مرکبش غبار آمد

ز شوق بخشش او بی دریغ لعل و گهر

ز بحر و کان به سر راه انتظار آمد

لباس عشرت نوروزی حسودش را

ز تیرگی شب غصه پود و تار آمد

برآمد از دهن شیر فتنه اقلیمی

ز بس که پنجه قهرش گلو فشار آمد

ایا سپهر رکابی که از عزیمت تو

زمین چو قطره سیماب بیقرار آمد

ز چار ماهه مساحت سمند سرکش تو

عجب مدان که به ده روز در کنار آمد

زمین ز صدمت سمش به یکدگر پیچید

به پیش دست و عنانت به زینهار آمد

در آن مصاف که از نخل تیغ خونخوارت

به جای میوه سر پردلان به بار آمد

شدند ضد هم اعضای خصم و بهر صلاح

میانه سر و تن تیغ آبدار آمد

زمین به شهپر روح القدس پناه برد

به فرق تیغ تو هرجا چو ذوالفقار آمد

به حمله تو ز جان بازماند صد فرسنگ

کسی که با تو به میدان کارزار آمد

چو نقش سکه ز سیمای زر نمودارست

که کیمیای رواج تواش عیار آمد

تو گر خراج ستانی ز ملک باکی نیست

چرا که دست تو چون ابر مایه دار آمد

چو کف به جود برآری کنار جوید مال

درم به دست تو چون موج در بحار آمد

به شاعران ز عطای تو بی وسیلت شعر

هزار گونه کرامت هزار بار آمد

به من ز نقد عطای تو آن نوال رسید

که دست رغبت من قاصر از شمار آمد

سپهر منزلتا کیمیای من هنرست

متاع غیر همان جنس اشتهار آمد

ز دهر قیمتم ار کم رسد ز قدر من است

که در شمار یکی بیش از هزار آمد

مرا بپرور کاول بهار تربیتست

که بوستان معانی من به بار آمد

سخن دراز «نظیری » و طبع آتش خو

دعا بگو که دگر وقت اختصار آمد

همیشه تا به ضیا فربهی دهد خورشید

به پهلوی مه نو کز سفر نزار آمد

تو ملک گیر و عدو سوز کز عزیمت تو

جهان امن در آغوش روزگار آمد

شمارهٔ ۱۴ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان واقعست

نوح را دیده من زورق طوفان گردد

خضر بر چشم ترم چشمه حیوان گردد

سرخ رویم ز وفا بر سر کویی کانجا

آرزو آید و در خون شهیدان گردد

غم بده لیک نه چندان که چو در دل باشی

بر تو این گوشه محنتکده زندان گردد

دل به یک نکته تسلی است که از برگ گلی

قفس بلبل شوریده گلستان گردد

گر مرا محتسب کوی خرابات کنند

باده در کوچه و بازار فراوان گردد

شورش و تفرقه در شهر اگر نایابست

در بختم بگشایند که ارزان گردد

بس بزرگست گنهکاری ما خرد مبین

تحفه جرم و خطا مایه غفران گردد

جرم می باید تا توبه توانی کردن

کفر می باید تا مرد مسلمان گردد

دلق شب خلعت ساقیست به می رنگین دار

که مبادا غمش آلایش دامان گردد

دامن شب دم صحبت به تکلف مسپار

کز برای سر خورشید گریبان گردد

گر نوا بایدت از مرغ قفس گیر سبق

که ز بیداری شب مست و غزلخوان گردد

زار گریم که پریشانی دل آسان نیست

گنج ایثار کند تا که پریشان گردد

فقر باید که ازین گنج زکاتت بخشند

درد باید که دلت قابل درمان گردد

بخشش خلق که بی فایده چون کار منست

مال دنیاست که سرمایه عصیان گردد

هرکه را هست بغیر از تو خدایا کرمی

هرچه آن قسمت من طره نسیان گردد

مردم از کار فروبسته چه خواهد بودن

گرهی گر کم ازان طره فتان گردد

از گرانجانی و افسردگیم نزدیکست

طبع بی برگ تر از فصل زمستان گردد

بر دل و سینه نماندست درستی تا کی

پنجه از خون خودم سرخ چو مرجان گردد

بخیه بر جامه زدن نقص بود مجنون را

گهر اشک مرا گوی گریبان گردد

همت بلبل و پروانه گزیند گل و شمع

هدهد ما همه بر گرد سلیمان گردد

آن سلیمان دل جمع طبع که در مجلس او

نطق شکرشکن و لب شکرافشان گردد

خان خانان که ز نام و لقب اجدادش

بر قد دولت تو خلعت امکان گردد

ای قوی بخت که هم تاج طرازی هر روز

طوطی مرده گر آرند سخن دان گردد

بدیاری که تو تشریف فرستی آنجا

از خزان شاخ محالست که عریان گردد

باز آنجا مرض پنجه و ناخن جوید

شیر آنجا ز پی داروی دندان گردد

پاس عدل تو به حدیست که در کعبه به طوع

گرگ در صورت میش آید و قربان گردد

هر کجا بی اثر طیع تو، آتش بارد

هر کجا بی نسق حکم تو، ویران گردد

باید اول ز پی کنه تو رفتن گامی

گر حریفی به تو در عرصه میدان گردد

شاه باید شد تا پادشهی را شکنی

فتح گجرات نه کاریست که آسان گردد

میهمانی که گرامیست تویی ایزد را

هرکه غیر از تو، طفیلی است که مهمان گردد

برنشین، تیغ بزن، تیر بکش عالم را

صفدر رزم کجا صاحب دیوان گردد

سنگ را نقش کنی خاتم جمشید شود

زین که بر باد نهی تخت سلیمان گردد

رخش تو بر مژه شیر کند جلوه چرا

می پسندیش که بیگانه ز جولان گردد؟

آنچنان تند و دلیری که دوگوشش گه رزم

در دو چشم عدوی ملک دو پیکان گردد

همچو مشتاق که از حیله به معشوق رسد

عاشق گوی شود قاصد چوگان گردد

هرگز آسوده ز معشوق نگردد خاطر

آنقدر کز بغل و پهلوی و از ران گردد

ابردست تو چو آن برق یمانی گیرد

زرد از لمعه او چهره شیطان گردد

تیغ بارد ز دم تیغ چو خونبار شود

برق خیزد ز رخ برق چو رخشان گردد

آهنش آمده بی زحمت کان کن بیرون

که ز بس تیزی او رخنه دل کان گردد

زان سوی عالم ارواح دو نیمش سازد

روح اگر از جسد خصم گریزان گردد

ابر و برقی به نظر نیست ندانم که چرا

هر کجا دست و کمان تو نمایان گردد

جسم در خاک نهد رخت که باران آمد

روح از خانه کشد مال که طوفان گردد

بس که بر قاتل خصم تو کمان در رشکست

با خدنگت همه دم دست و گریبان گردد

لب سوفار نخندد که نگردد گریان

گوش زهگیر نجنبد که نه نالان گردد

همه ناوک شودش ناله چو آید به فغان

همه پیکان شودش اشک چو گریان گردد

من ندانم چه بود کین تو دایم که همه

کارگر ناوک او بی پر و پیکان گردد

با چنین اختر فیروز و به این استعداد

حیف باشد که تو را عزم گرانجان گردد

بلبلست آنکه به ته جرعه گل می سازد

تو نهنگی قدحت قلزم عمان گردد

سعی کن مملکتی گیر و جهانی بستان

که خم و خمکده ساقی دوران گردد

چو سر ساغری از فتح تو بگشود بده

آنقدر باده که دوری ز تو گردان گردد

زان شرابی که نهان در خم دولت داری

جرعه ای آر که سیلاب حریفان گردد

شعله خویت اگر تیز نگردد نفسی

گریه بر قصه خونین نمک افشان گردد

اندرین عهد که زیر لب کامل گویان

نیش صد طعنه خورد حرف که جنبان گردد

دور از ما و تو مستند حریفان که ز بخل

سخن داد و دهش بر لبشان جان گردد

من به مدح تو خوشم نی به ثنایی کان را

مزد تعریف شود جایزه رجحان گردد

به دعا قرب تو جویم که درو سوخته ام

هر گلی را که دماغ تو پریشان گردد

تا بود جاه جهان آنچه کم و بیش شود

تا بود کار جهان آنچه دگرسان گردد

دولت از طالع هرکس که سری بردارد

همچو پرگار تو را در خط فرمان گردد

عمل خصم که طومار پس از رسواییست

پرده برداشته تر از رخ عنوان گردد

شرح راز تو که مکتوب نشاط و طربست

از ازل تا ابدش اول و پایان گردد

شمارهٔ ۱۵ - یک قصیده

هرچه در معرض فنا باشد

دل درو بستن از خطا باشد

مال دنیا تمام عاریت است

عاریت را بقا کجا باشد؟

لیک این عاریت که می گویم

دست افزار کارها باشد

هرچه در خیر کار فرمایی

نفع آن کار مر تو را باشد

ور به غفلت معطلش داری

رود و غفلت از قفا باشد

مال دنیا چو سیل درگذرست

سیل در خانه کی روا باشد؟

سر به صحرا و کشت زارش ده

تا تو را حاصل و نما باشد

هرچه ده در عوض بود یک را

حسرت از رفتنش چرا باشد؟

بخل و همت چو بوی نیک، بد است

شهرتش در کف صبا باشد

به خوشی بو ز ناف ها آرد

گرچه در چین و در خطا باشد

به بدی بو برد ز مزبله ها

گرچه در خانه و سرا باشد

آدمی را به قدر همت و بخل

همه جا قیمت و بها باشد

زین کریمان اگرچه سایل را

خاک در دیده توتیا باشد

مرد را همت بلندخوش است

گر شهنشه اگر گدا باشد

هفت دریا به جنب خاطر من

ژاله در کام اژدها باشد

سایلان کفم که هرچه دهد

کمش افزون ز مدعا باشد

شمارهٔ ۱۶ - در تولد یکی از دختران و مدح حضرت زهرا (ع)

گذشت کوکبه ام از فلک که زهره برآمد

زیاده گشت صفا خانه روبم از سفر آمد

بر آستان ثنایم نثار یمن قدم شد

سعادت و شرف مشتری که بر اثر آمد

سزد که سلسله زرین کند چو زهره و پرچین؟

بلی به طالع رودابه عقد زال زر آمد

شمیم نفخه روح القدس شنید مشامم

رسید ثانی مریم ز عیسیم خبر آمد

نوید مایده عیسوی که مریم ما را

بمهرگان ثمر نوبهار ماحضر آمد

ز آشیان خطرناک رست مرغ امیدم

ز بیضه بچه برآوردم و ببال و پر آمد

بس این نشانه شب خیزیم که طایر تسلیم

ز بطن طوق بگردن چو قمری سحر آمد

اگر صحیح طراوت نبینیم عجبی نیست

نماند رنگ برویم که پاره جگر آمد

ز گوشه جگرم بود آب روی تمنا

شکست گونه لعلم که تیشه بر کمر آمد

بسوی ملک فنایم روان ز کشور هستی

بحد سردی و خشگی مزاج گرم و تر آمد

ز کم رطوبتیم شاخ نخل خشگ ثمر داد

چو استخوان رطب کاشتم رطب ثمر آمد

مدار از رحم روزگار چشم فراغت

که همچو کیسه جراح پر ز نیشتر آمد

محیط ظلمت و نورم هزار بار نمودند

ز بطن بدر آیم که دور من بسر آمد

تمام شد خط پرگار من بنقطه آخر

ز دایره بدر آیم که دور من بسر آمد

نتایج ملکوتست از نتیجه طبعم

مشخص است که ام النسا ز بوالبشر آمد

رسید حد تناسل بده هزار قریبم

که هر یک از دگری در قبول پیشتر آمد

کنم تلاش فزونی که بهر دانش فرزند

گواه دانش جد و فضیلت پدر آمد

کنون بحد بلاغت رسد پیمبر وحیم

که بعد سن بلوغم یک اربعین بسر آمد

قدوم دختر بر فضل من چو زهره زهرا

ز بعد بعثت احمد دلیل معتبر آمد

چو نخل قوت؟ خانه بود؟ شهدم

گلم بشهد سرشتند نطفه گلشکر آمد

بخلوت حرمم زان گریخت نقطه صلبی

که صدر دفتر دیوان من پر از گهر آمد

گر از خزف بر من خوارتر نمود مرانش

بنزد مادر خود پربهاتر از گهر آمد

نشاط زمزمه ماکیان و بیضه خویش است

چنان که بانگ خروس از سفیده سحر آمد

حجاب دختر اول ز خانه ساخت نفورم

یکی نبود بسم نور دیده دگر آمد

بروی این دو سعید اخترم سرود و سرور است

طرب کنید که مهمان زهره و قمر آمد

خواص کحل سپاهان غبار مقدمشان داشت

که دست و روی سیه کرده قوت بصر آمد

ز مکر و شعبده عشق هان و هان بخبر باش

که آن پری متمثل بصورت بشر آمد

ز باب؟ از اصابت نظرم بود

جمال من متفرق به چند باب درآمد

بهر هنر صفتم از جمال خوی نمودند

یک آفتاب منیر از هزار غرفه برآمد

کنون ز عین من این مردمان عین؟

که عین انسان انسان عین در نظر آمد

هزار شکر کزین نو رسیده دخت شریفم

ز مغز رحمت سودای مادرش بدر آمد

ز پای تا بسرم از خیال حق همه جان بود

مثال او بضمیرم فتاد جانور آمد

به این قصیده برجسته شد تدارک عیبم

که دختر و پسرم توأمان بیکدگر آمد

بنات نعش نهفتم به حسن نظم چو پروین

به نرد خویش بنازم که بازیم قدرآمد

نبود اگرچه گوارا رسیدنش بمذاقم

به بخت خویش موافق چو شیر با شکر آمد

دل از فراخی جا جمع گشت تاجورنرا

ز خیل حلقه بگوشان سری به حلقه درآمد

چو زهره گر بهبودطست کوکبش نزنم طعن

برادران عقب را چراغ رهگذر آمد

فروغ دوستی آلش از جمال هویداست

خصال جد و پدر از شمایلش سیر آمد

بمهر فاطمه روشن دل آن نشد به چه معنی

به حسن ماده تقویم احسن الصور آمد

گل حدیقه صلب رسول زهره زهرا

که از صباح عروسان شکفته روی تر آمد

لطیفه «انا املح » که از جمال صبیحش

کلاله خم گیسو چو هاله قمر آمد

کشد جماعت نسوان امت از ته دوزخ

بآن دو زلف چو «حبل المتین » که با کمر آمد

چنان رسید به معراج حد حسن جمالش

که قاب قوسین از ابروانش درنظر آمد

ز آب و گل شجری بردمید باغ نبی را

که اصل جمله سادات فرع آن شجر آمد

هزار شاخچه شد سبز زان درخت برومند

که هر کدام برفعت سپهر سایه ور آمد

زدند تیشه کاوش به کان فطرت آدم

نتاج ازو گهر و نسل دیگران شجر آمد

علی سحاب و صدف فاطمه محیط نبی شد

که چون حسین و حسن شان دو قیمتی گهر آمد

چو می کند رخ خاتون خلد زیور و افسر

علیش با دو گهر گوشوار تاج سر آمد

سرادق ملکوتش به این جهان بکشیدند

که دستگاه مهین بود و عرصه مختصر آمد

گذاشتند بخلد برین اثاثیه بیتش

که زود جانب منزل تواند از سفر آمد

لوای مجد به عرش مجید و قبه خضرا

جهان به کلبه و پشمینه ای برو بسر آمد

شتاب داشت که پیمان بحق درست رساند

گذاشت رخت به منزل که در سفر خطر آمد

عوض به مسکنت و فقر کرده جاه جهان را

که فقر لازم شخصست و جاه بر گذر آمد

یقین بدان که ولای علی و مذهب آلش

طریقه ایست که او از صراط راست تر آمد

درست گشت که آل بتول آل رسولست

گهی که زیر عبا با علی و آل برآمد

حدیث اول نوری که بی خلاف درستست

روایتی است که از راویان معتبر آمد

دگر که خلقت حیدر ز نور پاک رسولت

بقول حق نبی از نقاب در خبر آمد

چو این دو قول مطابق کنی بری ز تعصب

بشارتست علی و مصطفی چو ماه و خور آمد

ز شخص فاطمه کان پرده شد میانه هر دو

مثال هر دو چو نور دو چشم و یک نظر آمد

کسی که تفرقه آل مرتضی و نبی کرد

ز مشرکان دوبینش نگر که کج نظر آمد

که در سیادت آل رسول شبهه بیان کرد

که از فضول زبان در زبانه مستقر آمد

اگر بصورت جد گفت بایدش بسزا کشت

وگر بهرزه سرائید دوزخش مقر آمد

بس است از پی الزام دفع شبهه «نظیری »

بیان این دو سه مصرع که لب و مختصر آمد

همیشه تا به سپهر کمال و فضل هویداست

که آفتاب محمد شد و علی قمر آمد

موالیان موحد بر اوج رفعت و دولت

زنند طبل که بر مشرکان دین خطر آمد

شمارهٔ ۱۷ - ایضا در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان واقعست

چنان ز دقتم اندیشه تنگ میدان شد

که لفظ و معنیم از طبع روی گردان شد

به نردبان سخن پای فکرتم درماند

که برشوم به سوی پایه ای که نتوان شد

سمند عرصه اندیشه ام گمان نبری

کزین سبب که حرون گشت سست جولان شد

سخن ز پایه خود برتری همی طلبید

چو آستانه طبعم بدید حیران شد

دهان چشمه بینباشتم ز بی میلی

دمی که دست زد خضر آب حیوان شد

بود چکیده مغز خرد جواهر من

نه قطره ای که حرج در گلوی نیسان شد

طلوع اول کیفیت کمال من است

سخن که نشئه ترکیب چار ارکان شد

ز بیم دقت و اصلاح مفسدان سخن

هزار گو هر معنی نصیب نسیان شد

ز گفت وگوی کسان خاطرم چنان بگرفت

که لفظ بر قد معنی طلسم و زندان شد

گلست خاطر معنی پذیر من گویی

که تا وزید نسیمی برو پریشان شد

به گرم و سرد تموز و خزان نمی سازم

که سینه تا به لب از معنیم گلستان شد

زبان بخایم و نظمی نیاورم به زبان

که پیش نظم کسان بایدم پشیمان شد

کند نزول ز معراج خاطرم سخنی

که ناسخ همه گفتارها چو قرآن شد

هزار شکر که هرگز نبوده بر خوانم

نواله ای که خجل بایدم ز مهمان شد

به وقت دعوت افطار مریم نطقم

هزار معجز عیسی طفیلی خوان شد

دهد بلندی فطرت به کار دشواری

که سهل داند هر مشکلی که آسان شد

به طعنه چند ز یاران مهربان شنوم

که شاخ سبز نگردید و باغ ویران شد

در آن بهار ز باغم چه طرف بربستم

که باردار درختان و میوه الوان شد

شراب من که به جام و سبو نمی گنجد

بریزم و نفروشم که سخت ارزان شد

در خزینه خاطر به غیر نگشایم

که وقت همت صاحب ذخیره کان شد

کند صدف بغل گوش تا گریبان پر

که در نثار لب از نام خان خانان شد

زهی سحاب بنانی که دفتر فرمان

ز رشحه قلمت چشمه سار حیوان شد

تو را جهان به نشان وکالت ارزانی

ستاره ایست نگینت که قطب دوران شد

ز شوق نام تو از صفحه بگذرد تحریر

ز خاتم تو نشان تا قفای فرمان شد

ته مثال به نام تو تا مزین گشت

ز فخر نام تو عنوان نامه پایان شد

تو آسمانی و هر رتبه فرع رتبه تست

به خود بناز که کیوان هم از تو کیوان شد

چه شد که خامه به دستت گرفت جای سنان؟

عصا به دست شبان چوب بود ثعبان شد

صلاح کار نکو شد سپهر ذات تو را

که از ملمع کوتاه ملک عریان شد

که زیب مملکت خویش در تو می پوشد

سری که دایره عالمش گریبان شد

تواضعیست تو را ملک خواستن ورنه

به حکمت این فلک پایدار گردان شد

ز سهم خنجر گوهر نثار هندی تست

که غرق خون جگر کوه در بدخشان شد

ز بیم نعل شرربار رخش سرکش تست

که شعله در جگر سنگ خاره پنهان شد

کجا که مرکب عزم تو رو به فتح آورد

هزار سد سکندر غبار میدان شد

تبارک الله ازان بادپای عالم گرد

که زین او به مثل مسند سلیمان شد

فلک ز حمله او چون زمین به پشت افتاد

زمین ز شیهه او چون سپهر گردان شد

گهی که تیز شد از باد حمله آتش او

برون ز چار جدار چهار ارکان شد

ز چابکی سوی مقصد بدان شتاب رسید

که منزلی پس از آن سایه اش نمایان شد

خیال شب به سخای تو ماجرایی داشت

که کار من ز تو خواهد چگونه سامان شد

ز شرح جود تو گفتم رقم کنم سخنی

اناملم به سر صفحه گوهر افشان شد

قیاس حوصله با رشحه گفتگو کردم

درون خانه موری هزار طوفان شد

سحاب بخششت اندر ضمیر من بگذشت

لبالب از در سیراب بحر عمان شد

کنون به کاوش لطف تو حاجتست مرا

وگرنه خاطر من بحر و باطنم کان شد

به داده کرم از من نظر دریغ مدار

گر احتیاج نماند آرزو فراوان شد

خجل ز بخشش و الطاف گشته ام اما

چه سازم از تو تسلی به هیچ نتوان شد

همیشه فیض رسان با همچو ابر بهار

که بر گل تو «نظیری » هزاردستان شد

شمارهٔ ۱۸ - این قصیده در منقبت ابوالحسن علی بن موسی الرضا (ع) بعد از قصیده وارد شده

مرغ خوش الحان دلم غوغای رضوان خوش نکرد

هم نغمه با مرغی نشد گل های بستان خوش نکرد

گفتی برین در دل نشد با عمر خصمی کرد و رفت

زآتش سمندر دور شد خضر آب حیوان خوش نکرد

ذوقی و کنج خلوتی از هرچه گویی خوشترست

جغد آمد از ویرانه ام بزم سلیمان خوش نکرد

زین دل که من در آتشم تا بود آسایش ندید

زین سر که من سرگشته ام تا هست سامان خوش نکرد

می زد رهم را برهمن کفری به رغبت گفته شد

چون یافت در دینم خلل تاراج ایمان خوش نکرد

باشد قبول خدمتم در کفر و ایمان باختن

این دین که من خوش کرده ام گبر و مسلمان خوش نکرد

تا هست با من یک رمق با روزگارم تیرگی است

همزاد محنت آمدم آن شب که پایان خوش نکرد

زان شب که ساعت کرد خوش بهر فراغت طالعم

چون خنده یک صبح مرا طبع پریشان خوش نکرد

صد تیر آهم در جگر وز کس نجستم جرعه یی

زخم نهانم را دهن جز زهر پیکان خوش نکرد

از جامه شد عریان تنم وز عار نگشودم دهن

بر قامت فقرم حیا چاک گریبان خوش نکرد

شد جیب و دامان هر طرف دریا و کان را پر گهر

یک بار کام این صدف باران نیسان خوش نکرد

از کس ندارم شکوه ای از تلخی عیش منست

گر طوطی طبعم دهن زین شکرستان خوش نکرد

رد کرده شهر خودم مقبول غربت چون شوم

زین در صدف بیزا شد این لعل را کان خوش نکرد

گر طبع ابجدخوان من آزادیی خواهد مرنج

بیهوده حرفی می زنم طفلی دبستان خوش نکرد

هر گوشه باشد منتظر از بهر احیا مرده ای

دریای رحمت را چه غم گر قالبی جان خوش نکرد

نتوان به عیب دلستان زد طعنه عشق ذره را

گر در بیابان تشنه ای خورشید تابان خوش نکرد

آمد به سودای گهر با ابر نیسان قطره ای

چون دید جیحون غرقه شد دریای عمان خوش نکرد

بهر عزیمت طالعم صد ره به هر در قرعه زد

غیر از حریم درگه شاه خراسان خوش نکرد

حاجی محروم از وطن مسموم غربت بوالحسن

کایام بی امداد او شام غریبان خوش نکرد

شاهی که در روز جزا بی وزن بار مهر او

سنجیدن طاعات را از ننگ میزان خوش نکرد

از فیض اعجاز و کرم باشد مماتش چون حیات

چون ذات واحد حالتش تغییر و نقصان خوش نکرد

از جویبار لطف او سیراب سلطان و گدا

ابرست او بر خار و گل تنها گلستان خوش نکرد

نخلی که غیر از میوه امیدواری برنداد

گنجی که جز معماری دل های ویران خوش نکرد

در ساحت لطفش کسی تخم تمنایی نکشت

کان مزرع امید را از ابر نیسان خوش نکرد

شیرین و شور بحر و بر دنیا کشیدش در نظر

دستی نیالودش به خون لب از نمکدان خوش نکرد

دنیا برو یکروزه شد آن روز هم در روزه شد

الوان نعمت چیده شد یک تره از خوان خوش نکرد

مأمون جمال و جاه و جا بهر فریبش عرضه کرد

محو شهودش بود دل این خوش مگردان خوش نکرد

هرچند پیمان در میان آورد در کار جهان

جز بیعت و پیوند حق در حفظ ایمان خوش نکرد

عاجز نوازا گر فلک طبعی به بخشش کرده خوش

جز همچو ابر تنگدل نالان و گریان خوش نکرد

از رغبت احسان تو امید گل گل بشکفد

صبح این چنین ایام را پر ذوق وخندان خوش نکرد

جز ریش های ظلم را عدلت چو مرهم به نساخت

جز مبتلای درد را لطفت چو درمان خوش نکرد

نظمی که نی بر رسم تو طبع جهان داد انتظام

آن نظم را کلک قضا در سلک دیوان خوش نکرد

دوری که پرگارش روش بر مرکز امرت نکرد

آن دور بر هم خورده شد کس طبع دوران خوش نکرد

هر نفس را کز خدمتت حسن ترقی رو نداد

تفریح دل حاصل نشد ترکیب ارکان خوش نکرد

جرمی که آدم کرده بود از آب رویت شسته شد

بر روی اولاد بشر حق خال عصیان خوش نکرد

نور دل افروز تو را در جبهه آدم ندید

روز خطاب اصطفی زان سجده شیطان خوش نکرد

تا پا نهادی از وطن در غربت و آوارگی

یک شب سکون در هیچ جا ریگ بیابان خوش نکرد

با آنکه طوس از مقدمت پر ارغوان و لاله شد

پای تو را از زحمت خار مغیلان خوش نکرد

از ناف دنیا زادی و بر صدر دنیا آمدی

جز سینه مادر بلی موسی عمران خوش نکرد

آورد شیر از مهر تو صدر عنب پستان خاک

چون بود شیرش از عنب صدر تو پستان خوش نکرد

تا دشمن از زهر عنب کام تو زهرآلود ساخت

دل شهد را پر نیش شد نحل عسل شان خوش نکرد

ای جرم شوی صد جهان همچون «نظیری » زاب عفو

آلوده عصیان شدم صورت مرا زان خوش نکرد

رخسار خاکی بر درت مژگان خونین عرضه کرد

غم نامه درد مرا از وضع عنوان خوش نکرد

افتادم از لوث هوا دور از طواف مرقدت

پروانه آلوده پر شمع شبستان خوش نکرد

از ناسپاسی گشته ام محروم از آن جنت بلی

آدم اسیر هند شد چون خلد رضوان خوش نکرد

از شوق طوف مشهدت بنشینم از سعی و سفر

باری به وادی جان دهم گر کعبه قربان خوش نکرد

از باد طوسم تازه کن در آتش هندم مسوز

کز خاک و ابل خاطرم تا آب ملتان خوش نکرد

شمارهٔ ۱۹ - در مدح اکبرشاه

نوروز شد کلید درعیش نوبهار

دولت شکوفه کرد که فتح آورد به بار

ریحان عدل یافت ز اقبال رنگ و بوی

دیبای ملک کرد ز انصاف پود و تار

بر صحن ملک باد ظفر خرمی فشان

بر باغ عمر ابردعا مدعا نثار

صد گلستان به سایه هر شاخ آرزو

صد نوبهار در بن هر خار انتظار

دریای عیش در ته هر شبنمی نهان

طوفان شوق بر رخ هر ذره آشکار

دردی کشان شوق ز نیسان دوستی

دل نوبهار کرده و رخسارلاله زار

خورشید من برآمده از خانه شرف

آفاق را به تهنیت خویش داده بار

اول صباح دولت و اول صبوح عیش

بر کف می ظفر که نشاطش بود خمار

لطفش نگارخانه نوروز را فروغ

حکمش بهارخانه انصاف را نگار

بر ساز ملک داری و آهنگ راستی

از زلف زهره بسته به قانون عدل تار

در رمل سال قرعه نوروز می نمود

هر فرد صد ولایت و هر زوج صد دیار

دولت اشاره کرد می خسروی بنوش

همت اراده کرد ک رو جام جم بیار

تدبیر ساخت در دل اقبال خلوتی

همچون بنای خانه تقدیر استوار

لبریز شد ز خنده خوش کام رازگو

سرشار شد ز نوش سخن گوش رازدار

ذوق قبول رقص کنان در دل امید

نور صلاح جلوه کنان در رموز کار

فتح فراخ حوصله را مملکت به کام

امید چشم گرسنه را عیش در کنار

شطرنج عابیانه به تقدیر باخت عقل

خصل مراد برد ز دولت هزار بار

مسمار حکم دوخت لب عذر مستقیم

زنجیر عزم بست در وهم استوار

همت قرار داد که سوی دکن زنند

امسال پیش خانه دارای نامدار

شمشیر مهر سازد و گیرد عروس ملک

فرزانه شاه اکبر غازی کامگار

ای از ازل به لطف تو خلقت امیدوار

وی تا ابد سخات امل را در انتظار

هر صبح ملک ظلمت شب را به عشق تو

شوید به آب چشمه خورشید از عذار

گشتی سراب آب زر اندر محیط کان

گر پایه سریر تو را نامدی به کار

از پرتو عطای تو در راه آرزو

روشن شود چراغ به شب های انتظار

در کشوری که شاهد رای تو بگذرد

پرتو درون دیده اعما شود غبار

در نوبهار ملک تو از فیض عدل تو

بر شاخسار شعله شود سبز نوک خار

کاوند تا به حشر اگر زیر پای تو

پیدا شود نشانه حلم و پی وقار

گر سنگ را به خاک حریمت دفین کنند

از فیض خاطر تو شود لعل آبدار

گردد زر گداخته از روی خاصیت

هر جا ز نعل اسب تو بیرون جهد شرار

از تیزدستی تو مگر پر برآورد

تا از سر خدنگ تو بیرون شود شکار

از بهر آنکه شیر بلافد ز زخم تو

پهلوی لاله سرخ نماید به مرغزار

از فیض صحبت تو به وقت تکلمت

پر در کنند سمع و بصر دامن و کنار

مرغ خیال شاعر جادوفریب را

اندر میانه دل معنی کند شکار

در رزم آنچنانی و در بزم این چنین

ای بزم و رزم از تو گلستان و لاله زار

یک روز ابر بر لب دریا نشسته بود

از سعی های بیهده آشفته و نزار

پرسید همت تو که این حال بهر چیست

گفت آنکه دایم آب ز دریا کنم نثار

تا چرخ پیر زاده خود را بپرورد

از خون دل به معدن و از گریه در بحار

وانگه به یک اشاره گوهر نثار تو

خیزد به حر گرد و برآید ز کان دمار

ترسم ز جود دست جواهرنثار تو

در خاتمت نگین نشود دیگر استوار

ای برفشانده مال چو باران به روز جود

وی برگشاده دست چو دریا به روز بار

وصف من این بس است که دیوان نظم من

جز مدحت تو نیست به تعریف کس نگار

بدخوی طفل طبع من اول نمی گرفت

در مهد دایه کرم هیچ کس قرار

مهر تو شیر جایزه اش در گلو چکاند

پستان التفات تواش کرد شیرخوار

آنم که نیست دایه بکر معانیم

هنگام کام دادن داماد شرمسار

باید که هر که سکه به نقد سخن زند

بردارد از قراضه مضمون من عیار

من گوهرم فلک نشناسد مرا چه جرم؟

من اخترم زمانه نداند مرا چه عار؟

چرخ ار بهای جوهر علوی من دهد

باید که از عناصر سفلی کند کنار

من وقت کبریای سخن کی نظیریم

آنم که روزگار به من دارد افتخار

در هر سحر که ختم سخن گستری کنم

گوید فلک به صبح که دست دعا برآر

تا خلعت نشاط دهد باغ را سحاب

تا فرش سبزه بر لب چو گسترد بهار

دولت به صحن ملک تو فراش خرمی

عالم به قد جاه تو تشریف اعتبار

روی عدو که برگ درخت شقاوتست

از سیلی نسیم کدورت بنفشه یار

شمارهٔ ۲۰ - ایضا در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان در عید فطر گفته شده

صبح عیدست که بر میکده بگشاید در

سجده شکر کند نزد صبوحش ساغر

این چه عطرست که افشانده گریبان صباح

وین چه فیض است که برکرده سر از جیب سحر

هر سو از تهنیت نعره مستان صبوح

صد اجابت شده بیهوش در آغوش اثر

دست بر دوش صبا جلوه به سودای مشام

نگهت میکده را شور محبت در سر

در دل افغان که بیا باده سی روزه بگیر

در سر آشوب که رو قسمت یک ماهه ببر

روز یکرنگی و هنگامه مهرافزایی است

ذره در صحبت نورست به صد شور و شرر

شعله مرتبه حسن بلندست امروز

بال پروانه به خود وصل کند مرغ نظر

هجر افکنده ز سر پنجه بیداد کمان

بخت انداخته از دست عداوت خنجر

طوطی از شوق زند بال به پیمانه شهد

مگس از ذوق کند دست در آغوش شکر

در پرستاری فرمان و رضا جویی دل

بسته صد جا سر هر موی به زنار دگر

ساقی بزم به ذوقی می دیدار دهد

که ازو جرعه به دریوزه ستاند کوثر

نرسد چشم بد شام به روزی که درو

عمر از کثرت شادی نکند زود گذر

همه جا جز دلم از زمزمه شوق پرست

راه گم کرده همانا بدر گوش خبر

کی بود عید مرا بهره ز شادی و نشاط

قفل زد بخت من امروز به دکان هنر

خوشی خاطرم اینست که خورشیدی هست

که شود ذره بی نور ز فیضش اختر

آفتابی که اگر مایه به دریا بخشد

می تواند که لبالب کندش از گوهر

نسخه فتح جهان دفتر فهرست کمال

خان خانان که به پیمانش قسم خورده ظفر

ای چو توفیق خدا با همه کس گشته رفیق

وی چو خوشنودی حق در همه دل کرده اثر

سوز در حوصله افتاده خلق تو را

هست در مجمر دل همنفس عود جگر

در شبستان مکافات تو هنگام جزا

زده پروانه سر شمع به مقراض دو پر

تا به عنوان ستم پیشه گیش نشناسند

اخگر از بیم تو مالیده به رخ خاکستر

با همه کار تو دانایی و بینایی هست

عقل و رای تو دهد فعل تو را سمع و بصر

به کف پای تو و فرق تو سوگند خورد

مسند شاهی کیخسرو و تاج قیصر

هرگه از خانه خصم تو برآید دودی

پرخس و خاک کند دامن خود را صرصر

همچو خورشید همه عمر درم افشاند

هر که یک ره کند از شارع جود تو گذر

مرکز دایره فتحی و هر نقشی که هست

عاقبت بر خط فرمان تو می آرد سر

آخر این ملک جهان را نه کسی می باید

تو کسش گر نشوی از تو که دارد بهتر؟

پرتو روزبهی از سخنم می تابد

گشته ام تا به جناب تو حکایت گستر

خوب رو نظم مرا عقد قبول تو بس است

این عروسی است که در کار ندارد زیور

آن اسیرم که اگر در ز برون نگشایی

چنگ برگیرم و برخود ز درون بندم در

نه به درگاه تو از نزد کسی آمده ام

که ز نزد تو روم باز به درگاه دگر

مرغ هر دل که ز کوی تو شود گردآلود

به هوای در فردوس نیفشاند پر

گر «نظیری » ز فلک می گذرد بنده تست

ای سر از عرش برآورده به حالش بنگر

تا درون حرم میکده صبح بود

فیض یزدان می و آیینه دل ها ساغر

بخت خصمان تو ناشسته رخ از خواب صبوح

نزد فرمان تو دولت به میان بسته کمر

شمارهٔ ۲۱ - ایضا این قصیده در مدح ابوالمظفر جلال الدین هنگام فتح قلعه اسیر گفته شده

چو رو به برج شرف کرد آفتاب منیر

دمید فاتحه فتح بر حصار اسیر

مه میر جلالی به فر فروردین

در امن گاه ممالک شد انبساط پذیر

ز لهو بی خردان عز سلطنت می رفت

نگاهداشت ملک حرمت کلاه و سریر

چها ز رحم نمودند بندگانش آزاد

ملوک زاده ز زندان و گنج از زنجیر

به پشته ها زر و تل ها درم برآوردند

به کوه زد نظر شاه گوییا اکسیر

بیان فتح اسیر از قیاس بیرونست

نخست قصه مالی گرت کنم تقریر

چو نردبان عقول و هواس را بستند

که برشوند به دیوار او پی تسخیر

ز بس گرانی اندیشه پایه ها بشکست

قضای رفته بیفتاد بر سر تدبیر

نظر به سلسله ممکنات افکندند

جدار قلعه مهین بود و پای مور قصیر

نمی رسید کمندی هم از سر شب و روز

پی صعود گرفتند طره شبگیر

بدان جدار دویدند چون هوس به دماغ

در آن حصار خزیدند همچو سر به ضمیر

ز پخته کوشی هشیار و خام نوشی مست

ز خلق کشته روان بود خون به رنگ عصیر

کشید قلعه مالی گر از نهیب فغان

که چیست جنگ و عداوت به این ضعیف صغیر

اگر به دعوی تخت و خزینه آمده اید

صغیر را نگرفتست کس به جرم کبیر

ز من گرفته به ناحق نعیم دنیا را

کنون عقوبتش افکنده در بلای سعیر

ز توپ و ضرب زن آتشکده ست مریخش

نشسته بر سر آتشکده چو راهب پیر

دلیر بود به خون ریز خصم و می گفتم

که آخرش به عقوبت شوند دامن گیر

تنور برج به باروت و نفت تافته بود

خبر نداشت که خاکش به خون کنند خمیر

نخست روز که نامش اسیر می کردند

به دل گذشت که این نام می کند تأثیر

ز شرح حال هم آشفته اند سکانش

که مشرفند درو بر صحیفه تقدیر

خدنگ تفرقه از هر طرف به صید آمد

سپه که پره زد و در حصار شد نخبیر

چو این نوید شنیدند پردلان دادند

عنان به جودت عقل و جلادت تدبیر

به یک اشاره عدو را به حضرت آوردند

چنانکه موی نجنبید بر مشار و مشیر

به بارگاه خلافت سر سجودآورد

به رخ غبار خطا بر جبین خوی تقصیر

به عجز گفت که اینک من و نگین و کلاه

به رمز گفت که این قلعه و قلیل و کثیر

در آن مقام که آید به جزر و مد دریا

هنر چه مایه تواند نمود موج غدیر

به قابلیت او شاه دید و خندان گفت

که ای مشام بزرگی و سلطنت را سیر

تو تنگ حوصله و ملک را نواله بزرگ

نه در خور سر منقار تست این انجیر

به کوزه بوم و بر ملک سبز نتوان داشت

گذار گلشن و صحرا به بحر و ابر مطیر

بشو به آب شفاعت دل اسیران را

ز لوث ذلتشان ده حصار را تطهیر

زمین حکم ببوسید و بی درنگ نوشت

به آن گروه که اینست امر و نیست گزیر

چو این پیام سوی حارسان قلعه رسید

ز فهم کج همه رفتند در غریو و نفیر

همه به کار خروشان چو مرغ بی هنگام

ولیک مات چو شطرنجیان بی تدبیر

چو بخت بد کند از خانه دور صاحب را

ز پی به نوحه کشد سگ فغان و مرغ صفیر

پس از همه غرض و خواست یافتند امان

به ملک و مال و رعیت به نام و ننگ امیر

اگرچه رحمت شه پیر را جوان می کرد

جوان ز هول بیابان همی رسیدی پیر

نمود کشوری از عالم مثال نشان

ز جان اثر نه و بازار و خانه پر تصویر

بزیر باریکی مانده بود تنگ نفس

ز حمل مال یکی گشته بود شادی میر

ز بس که گشت گران اجرت کشیدن مال

گدای شهر غنی گشت و مالدار فقیر

همه خراب ز کردار خویش و شه به فسون

که چون کند دل ویران این همه تعمیر

همه ز اختر خود در وبال و داور خلق

چو آفتاب بر اوج شرف نهاده سریر

خلیفه به سزا شاه اکبر غازی

بصیر غیب نظر مالک فرشته دبیر

هر آن مثال که طغراش نام او نبود

درست نیست بسان نماز بی تکبیر

کنون به پشت کند مرغ بر هوا پرواز

که پادشاه سلیمان و آصف است وزیر

زهی به سلطنت و عدل بی عدیل و مثال

خهی به مکرمت و رحم بی شبیه و نظیر

محبت تو در اجزای آفرینش دهر

چو روغنست نهان گشته در طبیعت شیر

چگونه مهر تو بیرون رود ز آب و گلی

که کرده است چهل سال رحمتش تخمیر

تو داد معدلت و رحم داده ای به کمال

به کار دولت تو کس نمی کند تقصیر

ز ذوق بوالعجبی های نقش قدرت تو

دمی نمی نهد از دست خامه را تقدیر

قضا تو را ز پی کارنامه می دارد

که همچو نقش تو دیگر نمی شود تصویر

لباس مفلسی از فربهی نعمت تو

چنان پرست که سوزن نمی رود به حریر

ابا نمودن طبع تو از خیال فساد

برون ز قالب شیطان کشید نفس شریر

جهان به حرص و هوا هر بنا که طرح انداخت

کند خراب که تو خوب می کنی تعمیر

قضا نطق نزند هر کجا که فرمان را

به عزل ونصب تو باشد تصرف و تغییر

تو اصل راحت و آسایشی که عالم را

ز هرچه هست گزیرست و از تو نیست گزیر

خیال بد نکند کس که در ره دل و گوش

نشانده حزم تو در هر قدم هزار خبیر

جهان ستان ملکا، شه نشان خداوندا

که عالمست ز امن تو بر فراش حریر

ز هرچه در همه ملکست از تو می خواهم

دهی و کلبه امنی و یک دو پار حصیر

ازین گذشته سر جرأتی دگر دارم

که وقت فرصت خاصان فتاده در تأخیر

من و رفیقی ز ابنای من ز ملک عراق

به گرم و سرد تموز و خزان شدیم مسیر

دو مرغ بودیم آورده سوی هند پناه

ز کید مشتری و دام ماه و آفت تیر

قضای بد سوی کشمیرش از هوا انداخت

مگر کشید در آن بوم بی مقام صفیر

اسیر بند تو گردید و خلق می گویند

به عندلیب چمن درخورست نی زنجیر

به نیکی و به بدی از ازل قلم رفتست

ببخش جرم غنی را به التماس فقیر

گرسنه است به دریوزه شفاعت من

خطای نظم من و جرم او شهابپذیر

ز عرض حال «نظیری » نگاه عفو مپوش

که همچو لطف تواش نیست در زمانه نظیر

چه دست ریس سزای تو روزگار آرد

که رشته ای به سر دوک می تند بر خیر

همیشه تا به مدارا و رفق نیکویان

دل رمیده دشمن کنند صید و اسیر

جمال دولت تو دلفریب صیادی

که هر که چشم بدوزد برو به خیر اخیر

سرش به حلقه امید بند گردانند

عطا و لطف تو آن آهوان آهوگیر

شمارهٔ ۲۲ - ایضا در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان در نوروز فرسی گفته شده است

ز سال و ماه نوم بیش رنجه شد دل تنگ

که تنگدست به نوروز و عید دارد جنگ

ندانمت به کدامین طریق پیش آیم

که پای شوق نیاید هزار جا بر سنگ

شب فراق تو چندین جگر خراشیدم

که همچو لاله سیه گشت ناخنم بر سنگ

کدام وصل همه بیم فرقتست و عتاب

ز قرب خدمت تو بر جبین ندارم رنگ

تمام عمر ز اندیشه جان به لب آرم

که جا کنم به دلت از چه حیله و نیرنگ

دلی که کعبه به پاکی او قسم می خورد

ز فکر بیهده کردم کلیسیای فرنگ

نشاط خاطرم انده در آستین دارد

به زیر صیقل از آیینه ام بروید زنگ

ز عشق ناکس دیدار درد گفتارم

نبودی ار به جهان نام من نبودی ننگ

همین سفینه عشقست جای آسایش

برون نهی چو ازو پای قلزمست و نهنگ

نسیم بادیه شوق مستییی دارد

که راه رفتن خود را سماع داند لنگ

به پای شوق ره هجر یک دو گام نبود

حدیث بی جگران بود وادی و فرسنگ

حذر کنید تماشاییان که در کویش

جنون به سایه دیوار داردم در جنگ

ز زخم های وصال و جدایی تو مرا

هزار نغمه دردست زیر پرده چو چنگ

کدام صوت اثر بیش در دلت دارد

به من بگو که کنم ناله در همان آهنگ

دمی بپرس ز حالم که فکر مدح کسی

کند چو عشق تو بازی به دانش و فرهنگ

سپهر مرتبه عبدالرحیم خان کز قدر

فرو کشد مه نو را ز گوشه او رنگ

چو تیغ و آینه یک رو به نزد دشمن و دوست

به مهر و کینش نگنجیده حیله و نیرنگ

ز بس درستی عهدش عجب نباشد اگر

برون رود دگر آشفتگی ز هفت اورنگ

زهی محل ثباتی جهان ذات تو را

که چون سپهر و زمین اندروست دانش و هنگ

به عهد پاس تو تعویذ گوسفند و شبان

ز دست و پنجه گرگست و ناخنان پلنگ

به هر دیار که لطف تو صیقلی باشد

در آن دیار به جوهر شود فروخته زنگ

صریر کلک تو در ساز مملکت داری

چو مطربان تو خارج نمی کنند آهنگ

به راه وعده پی زود دیدن خواهش

عزیمت تو به دل کرده با شتاب درنگ

ز بحر تیغ تو دشمن نمی رهد بشناه

اگر تمام شود دست و پای چون خرچنگ

تو را به خصم چه نسبت کنم که معلومست

سفیدکاری چین و سیه نهادی زنگ

عروس جود عدو بس که هست خانه نشین

به نزد خلق بود شرم روی و خنثی رنگ

ز صحن خانه قدم بخششش برون ننهد

نزاده مادر احسانش طفل چابک و شنگ

قیامتست قیامت در آن مصاف که تو

کشی بلارک و از کف دهی عنان کرنگ

سر سپاه عدو را چو ذره خرد کند

ز صدمه سم او چون جهد ز میدان سنگ

فشانده چرخ اثیرش غبار دامن زین

کشیده بخت بلندش دوال حلقه تنگ

ز بس که از سر کین بر صف عدو تازی

سپر به روی نگیری و تیغ بر سر چنگ

چنان شکوه تو بر خصم عرصه تنگ کند

که ناوک مژه در دیده بشکند چو خدنگ

سپهر منزلتا بر درت «نظیری » را

هزار رنگ گنه می نهد سپهر دو رنگ

به درگه تو که نالد ز کثرتش دربان

به حاجب تو که خندد بر ابرویش آژنگ

به خاک پای تو کز بوسه ام ندارد عار

به آستان تو کز سجده ام ندارد ننگ

به نکته تو که گوهر از آن کشیم به گوش

به خنده تو که شکر از آن بریم به تنگ

به دور باش تو یعنی به آن شکوه وجمال

که پرده های بصر بر نگاه سازد تنگ

که برندارم ازین آستان جبین نیاز

سحاب تفرقه گر بر سرم ببارد سنگ

من و حکایت آز و نیاز دورم باد

هزار سال خورم خون که لب نگیرد رنگ

به نعمت تو که بر خوان تلخ کامی من

به ذوق شکر تو جوشد شکر ز طبع شرنگ

لب ار به خواهش دل جنبد آنچنان دانم

که حلقه در بتخانه آورم به درنگ

به غیر گردن حرص و سر طمع نبرم

به جای ناخن اگر تیغ رویدم از چنگ

به کوه تا پی نخجیر می رود صیاد

به شهر تا به دل خویشتن نیابد رنگ

به بخت متفقت ملک و تخت ارزانی

به خصم منهزمت تنگ کوهسار و النگ

شمارهٔ ۲۳ - این قصیده درمدح ابوالمظفر جلال الدین اکبرپادشاه درحین سورفرزند همایون اونورالدین محمدشاه سلیم گفته شده

زمانه را پی تزیین سور شاه امسال

بهار پیش ز نوروز کرد استقبال

جهان ز شادی آیین خویشتن دارد

چو آفتاب دهانی ز خنده مالامال

کشیده ماه جلالی به طالع فیروز

فراز چتر سپهری سرادقات جلال

به فر و شان همایون نشست بر مسند

به قدرت ملک العرش ایزد متعال

ز فوج فوج ظریفان و لون لون لباس

جهان به جلوه درآمد به احسن الاشکال

سریر گشت مزین به صد حلی و حلل

ملک نشست مرتب به صد قبول و جمال

ز عکس مشعل و شمع حریم مجلس او

سپهر گشت پر از شکل بدر و نقش هلال

نه با غلوی تمنائیش هراس جدل

نه در هجوم تماشائیش غبار ملال

کسی که باده درو خورد مست شد دایم

کسی که عیش درو کرد شاد شد به نوال

عبید مجمره گردان او شمیم بهشت

عقیق مروحه جنبان او نسیم شمال

درو ز غیرت بر باد داده جم مسند

درو ز حسرت در خاک کرده قارون مال

همین که دیده به نظاره اش مقید شد

ازو به سعی بدر بردن دلست محال

بود به مرتبه ای دلپذیر زینت او

کزو چو دور روی سایه ناید از دنبال

خیال هست جهان را که بر پرد از شوق

که کرده اند به آیین و زینتش پر و بال

خجسته مجلس سوری که رفته حورالعین

ز صحن او به سر زلف خویش گرد ملال

به تحفه از بر مشاطگان او هر دم

برند غالیه حوران برای زیب جمال

کند نثار شب سورش آنقدر شادی

که شادمانی نوروز را کند پامال

شبش چنان به لطافت که دیده اعمی

ز جیب شام ببیند جمال صبح وصال

شبی به نور و صفا آنچنان که بر رخ او

به جای مردمک دیده بود نقطه خال

شبی چنین که شنیدی و سور شاه درو

شده طلایه عشرت چو روز اول سال

دو در یک دل هم درج شاهزاده سلیم

دو صبح بود به خورشید او نموده جمال

در اتفاق قدم بر قدم چو فتح و ظفر

ز اتحاد عنان بر عنان چو جاه و جلال

به فعل گشته مقارن چو با بیان معنی

به نطق گشته موافق چو با جواب سئوال

اگر در آینه با هم جمال بنمایند

ز اتحاد سزد گر یکی شود تمثال

به عهد دوستی این برادران شاید

که دیگر از رحم آیند توامان اطفال

چنان موافق هم کز یکی چو یاد کنی

نمی شود که نیاید یکی دگر به خیال

به قدر جمله بزرگند اگر چه هست به عمر

تفاوتی چو شب قدر و غره شوال

وجود این سه گهر با وجود حضرت شاه

چو چار عنصر تن دهر را مقوی حال

مقارع فلکی را سلوک شه قانون

مدارج ملکی را رسوم شه منوال

مغنیان حریمش به زخمه ناخن

ز صحن سینه گشایند چشمه های زلال

چو دست چنگی او بر دود به رشته چنگ

به رقص جان و دل اندر زمین کشند اذیال

پیاله ای ز شراب مروقش بر کف

که سوی نکهت او روح کرده استقبال

به جامش از دهن بط اگر نریزی زود

گلو ز مشک شود بسته اش چو ناف غزال

فروغ ساغر او گر به آفتاب افتد

ز ارتفاع دگر رو نیاورد به زوال

وگر هوای خمش به دماغ پشه خورد

به رنگ شهپر طاووس گرددش پر و بال

پی ار برند به کحل الجواهر خم او

رسد به قیمت یاقوت هر شکسته سفال

قمر به نسبت جامش پر و تهی گردد

که گاه بدر نماید به چشم و گاه هلال

میی که آدم از انگور او اگر خوردی

تمام دیو نهادان شدی فرشته خصال

میی چنین و چو خمخانه انجمن در جوش

ز بانگ نغمه قوال و خنده هزال

شه از سریر خرامان شده به سوی سریر

مثال ابر بهاری روانه بر اطلال

جلال دین و دول شاه اکبر غازی

خلیفه به سزا داور خجسته خصال

خضر دلی که به سرچشمه ولایت او

قضا به آب بقا شسته دفتر آجال

اگر نه ضامن ارزاق لطف او گردد

به گرد جسم نگردند در رحم اشکال

هرآنگهی که سوی آسمان نیاز برد

ز آب چشمه خورشید دیده مالامال

ز یمن دعوت او آسمان شود مفتوح

ز روی فرخ او آفتاب گیرد فال

چو سر به سجده نهد ز آسمان ندا آید

بر آفتاب پرستان وبال نیست وبال

ز عون دعوت و افسون او عجب نبود

که آفتاب شود ایمن از کسوف و زوال

رسوم دولت او را قوام تا حدی

که بر مذاهب و ادیان کشد خط ابطال

حدیث و وحی چنان از بلاغتش منسوخ

که بر کلام عرب کس نمی نویسد قال

به دین او که به آفاق صلح کل دارد

به جز ستم که حرامست هرچه هست حلال

زهی به رتبت کسری و قدر اسکندر

به فر دولت تو خلق رسته اوز اهوال

به بذل و رفق تو آسوده تن صغیر و کبیر

تو کدخدای جهانی جهن تراست عیال

سری که دعوی گردنکشی کند با تو

برآورد ز گریبان او اجل چنگال

اگر خلاف رضای تو شاخ میوه دهد

به خویشتن زند آتش ز زننگ خویش نهال

اگر درازی عمر عدو رقم سازی

ز روی صفحه نماید الف به صورت دال

نعوذ بالله ازان فیل دیو هیکل تو

که آسمانش سراسیمه گردد از دنبال

به فرق کوه و به خرطوم کوه و بینی کوه

بهر دو ناب از آن که روان دو رود زلال

گهی که حمله کند از صلابت بدنش

سرش عمود به کف بر میان زند از بال

گران رکاب بماندن، سبک عنان بشدن

به وزن کوه ولی در شتاب یک مثقال

به دشت و کوه چرد بیشه ها کند میدان

به شهر و کوی چمد خانه ها کند اطلال

به شارعی که نمایان شود ز هیبت او

بیفکنند ز ارحام مادران اطفال

چو بردوند به کوه و کمر ز حمله او

ز بیم جان فتد اقطاب بر سر ابدال

نهند سلسله کاینات بر پایش

چنان کشد که عروسان سرو قد خلخال

چکان ز شورش مغزش به کاکلش مستی

چو رشحه ای که به سنبل چکد ز فرق نهال

گه قرار و سکون چون عدالت مهدی

گه خروش و تردد چو فتنه دجال

به بیشه شعله فتد در رود به گاه نبرد

ز کشته پشته شود بر دود چو روز قتال

چنان که بخت جوان ملک به حکم ملک

کجک به تارک او چون به فرق دولت دال

به غیر اسب تو کان بردود به حمله او

به گاه شورش او می شود جهان پامال

تبارک الله ازان توسن پری زادت

که مانیش نتواند کشید شبه و مثال

ز پا فتاده به دولت رسد ز طلعت او

ز ماه غره او ماه عید گیرد فال

به مشکلات منجم رسد که درگه دور

مدار و مرکز و ادوار را کشد اشکال

زمین چو قطره سیماب از سمش لرزان

به گاه جستن اندر قوایمش زلزال

سخن بربط نیاید به گاه تعریفش

که از جلادت او می شود گسسته مقال

زنند چنگ اگر ناقصان به فتراکش

صبی رسد به بلوغ و فنی رسد به کمال

ز حادثات زمانت امان تواند داد

درو نمی رسد از چابکی فنا و زوال

کنی قیاس زمان زودتر رود ز قیاس

کنی خیال مکان پیش تر رسد ز خیال

عنان سوی ازلش از ابد بگردانی

زمان ماضی آید به جای استقبال

سپهروار سر دیو را به عرصه خاک

درافکند خم فتراکش از شهاب دوال

چو تیر غیب زند ز آسمان گذار کند

مگر خدنگ تو از نعل او نموده نصال

به نزد قوس کیانی تو محل نبرد

کمان گروهه نماید کمان رستم زال

ز حدت آهن شمشیر برق پیکر تو

ز کان برآمد و مشهور شد به تیغ جبال

ز رعد تازی تو نفخ صور تابد روی

ز برق هندی تو تیغ کوه دزدد یال

قیامتست قیامت گهی که از سر کین

به رزم معرکه آرا شوی به قصد جدال

ره برون شدن از قید تن نیابد روح

ز بس که معرکه گردد ز کشته مالامال

اجل ز بدگهران خاک را فرو بیزد

تن زمین شود از زخم تیره چون غربال

ز بس که تفرقه افتد به پیکر اعدا

ز ضربت دم شمشیر و خنجر قتال

جدا سر از تن و تن از قدم رود هر سو

که مرگ را نشود بهر قبض روح مجال

من آن زمان به رکاب تو از نهایت شوق

ادا کنم دو سه بیتی ز بینوایی حال

فلک ز آه کنم همچو صفحه تقویم

زمین از اشک کنم همچو تخته رمال

به مدحت تو کنم بکریان فریدون فر

ز دولت تو کنم عنیان همایون فال

برم فروغ صد الهام را به کذب مباح

کنم حرام صد اعجاز را به سحر حلال

ره سخن ز تمیز تو آن چنان بندم

که در برابر قولم کسی نگوید قال

فغان ز مدعی باد سنج بیهده دو

به دشت و در چو سراسیمه نافه بچه ضال

گهی که دیده در آژنگ ابرویش بیند

سنان و تیغ کند بر ضمیر استقلال

ز قول تیره او راه فهم من تاریک

ز نظم نازک من طبع صلب او صلصال

به مبحثی که رسد نکته ای نسازد قطع

اگر چه دعوی قاطع کند به فضل و کمال

گرسنه قهرتر و تیزخوی تر گردد

درو چو آتش چندان که بیش ریزی مال

دعا و مدح برو چون بر آب هیزم خس

هجا و فحش بر او چون بر آتش آب زلال

به حسن لطف تو سخن از بغل برون آرم

نهان کنم چو رسد از جفاش در دنبال

کلام حق اگر از جیب خود برون آرم

درآن کشد ز نفاق درون خط ابطال

سخن ز دیدن او در جهد به خاطر من

چو گربه های ز باد پلنگ در آغال

چو در برابر نطقم دکان فروچیند

خزف نهد به ترازو گهر برد به جوال

از آن ذخیره کز اکسیر خاطرم ببرد

خمیرمایه صد من زرست یک مثقال

چو در ریاض معانی روش کند فکرم

جهد ز شاخچه طبع من هزار نهال

ولی ز هیبت این دی تمیز سرد شنو

سخن شود به گلو چون به نای کلکم نال

جماعتی ز سفیهان تیره طبع دنی

مدام در پیش افتاده اند همچو وبال

همه چو فکر خطا رخ نموده سوی سفر

یکی نبرده به جا راه چون خیال محال

ز بی تمیزی این ناقدان کم مایه

گهر به قدر خزف گشته زر به نرخ سفال

شدست مطلع اشعارم از ملالت طبع

ستاره سوخته چون ماه منخسف احوال

چو کهربا شده در طبع من جواهر نظم

که پیش کس نتوان کرد ازین مقوله مقال

سزد که اختر نظم ما به یک ساعت

توجه تو برون آرد از هبوط و وبال

برم به مدح تو دیوان شعر بر گردون

اگر مراد «نظیری » دهی به استعجال

همیشه تا چو گل از تندباد حادثه هست

نهال روزی اهل هنر پریشان حال

وجود این سه پسر با حیات شه بادا

شکفته تر ز گل و تازه تر ز روی نهال

شمارهٔ ۲۴ - این قصیده ایضا بعد از معاودت مکه معظمه در احمدآباد گجرات در مدح نورنگ خان گفته شده

ز هند و مکه ام آورده بر در تو امل

در تو کعبه ثانی و قبله اول

کسی که چشم به ملکت سیه کند روزی

فلک به نشتر پیکان گشایدش اکحل

حسود جاه تو کم مغزتر ز سیر بود

اگرچه جامه صد تو ببر کند چو بصل

به زیب و زر مرض باطنی دوا نشود

چه سود از آن که رود کرم پیله در مخمل

صداع کان ز تب و حرقت درون باشد

به سر چه فایده محرور را دهد صندل

چو نرم خو نشود خصم تندخویی کن

که خاره نرم نماید چو تند گردد حل

به هیچ داروی سباک غش برون نرود

به غیر از این که در آتش نهند سیم دغل

اگر بکاود طبع روانت آتش را

رود چو آب ز فواره آتش از مشعل

جهان به نطق مسخر کنی به مسند ملک

چنان چه صاحب تسخیر در خط منزل

صلاح دید خدای جهان که عالم را

به امر کن فیکون خلق ساخت نی به علل

که گر درنگ همی شد سبق همی بردی

وجود مکرمتت از خدای عز وجل

بماند حاصل دریا و کان ازان در راه

که کند بود قلم بخشش تو مستعجل

بصبح صادق دوشینه صبح کاذب گفت

که چند لاف توان زد ز صدق قول و عمل

چو شب مظله به گردون کشد مرا چه ضیا

چو روز مشعله از خور کند تو را چه محل

درین مابحثه روشن ترم ز روز کسی است

که آفتاب به برهان برآورد ز بغل

مدار مملکت از دخل او شود گردان

مهم سلطنت از قول شود فیصل

نظارگی کف دست زرفشان تو را

شعاع نور شود در درون دیده سبل

بداغ خود چو بشارت دهی سمندی را

دود که دیده ز شادی برآورد ز کفل

تویی که بر سر آب بقای دولت تو

هزار دخل جهان شسته آخر و اول

هزار دفتر دارندگی اگر شستی

هنوز مشکل ناداری از تو گردد حل

که دست بر مکس خوان جودت افشانید

که روغنش نچکید از سر آستین امل

کرم که بی نسق اعتدال طبع تو بود

همیشه مملکتی بود ضایع و مهمل

ولایت کرم آن دم نظام پیدا کرد

که یافت از خرد بردبار تو مدخل

عقیدت تو حصاریست پر ز خیر و صلاح

که معصیت نتواند بدان رساند خلل

مروت تو دیاریست پر زداد و دهش

که معذرت نتواند درو نمود عمل

هزار مرحله برتر جهد ز اول عمر

مهابت تو اگر پس زند لگام اجل

سپهر منزلتا چند نکته ای دارم

اگر قصور ادب نیست بر درت مرسل

سه ماه شد که درین کشورم نمی دانم

که همت از چه قبیل است و شفقت از چه قبل

به هیچ کس نه تحیت فرستم و نه دعا

به هیچ در نه گرانی فروشم و نه کسل

درنگ را نگرفتم شگون مگر به خراب

سئوال را نشنیدم صدا مگر ز جبل

ازین دیار نرفتن خوشم نیامده است

بسیج راه نمی یابدم نکو فیصل

نیم نبی که براقم ز آسمان آرند

نیم رسل که ز سنگم برآورند جمل

ورق گشوده ام و بدره بسته ام به میان

مدیح خوانده ام و بذل کرده ام به بغل

منم به معجزه شعر افضل الشعرا

حقم رسول نکرد ار نه می شدم مرسل

رطوبت سخنم نشو بر زمانه کشد

ز من جمال جهانست پر حلی و حلل

اگر ورق بفشارم ز آب سازم جو

وگر قلم بفشانم ز مشگ سازم تل

درین قبیله مرا نیست قدر یک پشه

درین طویله مرا نیست قرب یک خردل

مگر تو بلبل گلزار خاطرم گردی

وگرنه نگهت گل می دهد صداع جعل

به محمل سفرم بیش از آن حدی درده

که جای گرم شود آفتاب را به حمل

ورق ز عرضه من در مپیچ کامده است

ره عزیمت من تنگ چون ره جدول

رسان به مرجع و مأوای خود «نظیری » را

که عمر رفته بدی بازپس به روز ازل

همیشه تا به بدی نام بخل مشهورست

مدام تا به نکویی است نام جود مثل

به خیر کوش و کرم کن که کارسازی خلق

نه نعمتی است که بر وی توان گزید بدل

به خصم و دوست نکویی خوشست گو می شو

حسود کشته چو زنبور در میان عسل

همیشه بزم تو رنگین به نقل و شمع و شراب

دل عدوی تو همچون کباب در منقل

شمارهٔ ۲۵ - و له ایضا نعت رسول اکرم (ص) و قصد ترک گجرات

هر شب بذیل صحبت جانان تن آورم

وز دامنش نثار به دامن درآورم

بیرون روم ز ارض جسد در سمای روح

وحی مبین و کشف مبرهن درآورم

انشا کنم به منطق سیمرغ راز غیب

شورش به طایران نوازن درآورم

نیلی لباس و سینه فروزان چو کرم شب

در صحن لفظ معنی روشن درآورم

آتش زبان شمع بخاید چون من به حرف

کلک زبان بریده الکن درآورم

از مد عنبرین که کشم صبح اولین

اشهب به روی عنبر لادن درآورم

سر برزند چو صبح ز دیوار بوستان

کلک و ورق گرفته به گلشن درآورم

هرگه کنم نظاره مرآت گل به نظم

صد معنی از خموشی سوسن درآورم

چون حسن ارغوان نگرم از سرشگ گرم

خون در رگ فسرده روین درآورم

هر گوهری که از شب آبستنم بزاد

روزش به عقد بخت سترون درآورم

گر معنیی بربط سخن توسنی کند

سختش لگام بر سر توسن درآورم

بر صحن چارباغ جهان افکنم سماط

از هشت خلد خوان ملون درآورم

گردد بحل کار، فرومانده بس که من

لعل گران به تیشه کان کن درآورم

طبعم شکفته از طرف کس نمی شود

تا کی دقیقه های مبین درآورم

هر روز گوی برده به دعوی ز آفتاب

بر زین نشسته شور به برزن درآورم

زین زال فتنه جوی کشم کینه قدیم

غارت به خان و مانش چو بهمن درآورم

از دیک سینه جوش برآرم به سوز دل

گردون به رقص همچو نهنبن درآورم

دوران هنوز خون سیاوش نکرده پاک

سهراب را به حرب تهمتن درآورم

صد نوحه جیب و سینه درد در درون و من

از خنده پرده بر رخ شیون درآورم

صد تفته سوزنم به جگر هست و آب نیست

چندان که نم به چشمه سوزن درآورم

از بس گشاد تیر دهد شست روزگار

نگذاردم که دست به جوشن درآورم

صد زخم دل گزا خورم از دست ناکسان

تا لقمه ای به کام چو هاون درآورم

گوهر به مشت می دهم و نیست ناخنم

چندان که یک خراش به معدن درآورم

دستم نمی رسد که برآرم ز آستین

پایم نمی دهد که به دامن درآورم

باید هزار دور کند آسمان که من

یک بار آفتاب به روزن درآورم

امید عیش نیست درین چاه غم مگر

بیژن شوم که مرغ مثمن درآورم

با خصم سخت روترم از تیغ و دوست او

آیینه ام که در دل آهن درآورم

گردون اگر بیازش دستی کرم کند

گل مهره زمین به فلاخن درآورم

افشای راز بت نه صلاح است ورنه من

صد پارسا به کیش برهمن درآورم

آن گفتگو به خاک مذلت فتاده باد

کز بهر مصلحت حیل و فن درآورم

شک نارسانده دست به چوگان اعتقاد

گوی یقین به حال گه ظن درآورم

مگر زمانه پرده یوسف دریده است

کی دل به دست عشوه این زن درآورم؟

پاک از جهان روم که مسیح مجردم

قارون نیم که گنج به مدفن درآورم

بر توسن زمانه کسی ره به سر نبرد

من زیرکم که پای به کودن درآورم

ترسم چنان ز حاصل دوران که دانه را

چون مورچه شکسته به مکمن درآورم

قسمت رسیدنیست ز احسان هر که هست

دست از چه پیش رزق معین درآورم؟

گل در بغل نسیم چمن می کند مرا

من آن نیم که دست به چیدن درآورم

بر نخل شعله هر شرری بلبلی شود

گر خار خار سینه بگلخن درآورم

هر بخیه بر مرقع درویش عقده ایست

غفلت شود که رشته به سوزن درآورم

بر حلقه کمند و خم دام فتنه ام

مرغی نیم که چشم به ارزن درآورم

در وادیی که بیم خطر بیشتر بود

شب نالم و به قافله رهزن درآورم

آن نغمه سنج بلبل باغم که در خزان

مرغان رفته را به نشیمن درآورم

عشقت چو دست فتنه به یغما برآورد

از ره بلای رفته به مأمن درآورم

از بس که پیش عشوه تو بی بهاست جان

شرم آیدم که کیل به خرمن درآورم

ابر بهار حسن توام کز سرشک و آه

شب های رنگ و بوی به گلشن درآورم

مغز جگر گدازم و در دیده ها کشم

تا در چراغ حسن تو روغن درآورم

در همتم چو سرو به آزادگی مثل

قمری نیم که طوق به گردن درآورم

عشاق همتی که ز در صبر رفته را

گر درنیاورد دگری من درآورم

خورشید جرعه نوش شراب خم منست

حاشا که لب به دردی هر دن درآورم

شهدی چو دوستی به قدح خوشگوار نیست

کی لب به زهر کینه دشمن درآورم

نی نی که لاف می زنم و هزل می کنم

کی من به امر و نهی کسی تن درآورم؟

آن روستاییم که به غازان شه ار رسم

اول زبان به گفتن «کم سن » درآورم

در ظاهرم تکبر و در باطنم هوا

سنجاب در ته خزادکن درآورم

از بس بدم کفایت جرمم نمی کند

تاراج اگر به رحمت ذوالمن درآورم

آن سالخورده مطرب دیرم که صبح و شام

انجیل را به نغمه ارغن درآورم

طبعم رحم فسرده شد از شهوت زنان

لب بندم و عقیم بزادن درآورم

دیوان شعر کهنه بشویم ز فکر تو

از نعت خواجه نظم مدون درآورم

شهری ز بیم احمد مرسل کنم بنا

آفاق را به حصن محصن درآورم

شمارهٔ ۲۶ - یک قصیده

نعت محمدی علم مغفرت کنم

شمعی به گور از پس مردن درآورم

از حب هشت و چار منور کنم لحد

با چار جو بهشت مثمن درآورم

نار شجر ز انی اناالله زبان گزد

ایمانش ار به وادی ایمن درآورم

بینا به پنج اختر آل عبا شدم

کی سر به پنج حس فروتن درآورم؟

آورده ام ز طوف حرم توبه، همتی

کاین ارمغان به مولد و مدفن درآورم

گجرات را به عزم خراسان کنم وداع

بت چهرگان هند بهرمن درآورم

سوی عراق و فارس ز آثار طبع خویش

خلدی ز نظم و نثر مزین درآورم

چندی به هم نبردی خاقانی و مجیر

غوغا به شیروان و بارمن درآورم

ابدال وش «نظیری » اعجاز شیوه ام

بهمن به ثور و ثور به بهمن درآورم

دل تشنه است کان نشابور می روم

تا آب و رنگ رفته به معدن درآورم

گیرم سرای مادر و قبر پدر مقام

آرامشان به مأمن و مسکن درآورم

خوشدل کنم به هدیه و نعمت منیژه را

در چاه خنده بر لب بیژن درآورم

شمارهٔ ۲۷ - یک قصیده

بحر پر لؤلؤ معانی را

مشت ارزن بها فرستادم

شبنمی چند چیدم از صحرا

قلزمی را جزا فرستادم

تابش کبریا گرفتم ازو

رنگ کبر و ریا فرستادم

پیش خورشید جاودانه عشق

ذره ای از هوا فرستادم

اعمیم لابه های روشن را

گرو توتیا فرستادم

جاهلم قول های باطل را

بدل کیمیا فرستادم

ناله ای از درون خسته خویش

بهر اخذ دوا فرستادم

جذبه ای از ضمیر بسته خویش

پی کسب صفا فرستادم

خجال از کار خود نمی دانم

که چه دارم؟ کجا فرستادم؟

هیچ جنسم جواب نامه نبود

روی دیدم قفا فرستادم

شاه بلخم ترنجبین نگرفت

به نشابور وافرستادم

بهر قوت حواریان بهشت

دسته گندنا فرستادم

فدیه کافران بدر و حنین

دیت کربلا فرستادم

هرچه مکنون گنج امکان بود

از خفا برملا فرستادم

پیش آن گنج حبه ای ننمود

گرچه گنجینه ها فرستادم

قصه کوته ز قاصد رضوان

گل گرفتم گیا فرستادم

احسن احسن نوشتمش بر نظم

مرحبا مرحبا فرستادم

نفرستادم این مدیح به او

که به سعد هما فرستادم

رایتی در خورش پدید نشد

هم ز نامش لوا فرستادم

بوم شب کور و مرغ عیسی را

نزد شمس الضحی فرستادم

خس و خاشاک تشنه گشته خویش

پیش ابر سخا فرستادم

در ناسفته و عقیق کم آب

به سهیل و سهی فرستادم

نیست لایق به مدحتش گفتن

گهر کم بها فرستادم

راستی تحفه های کانی بود

که به گنج عطا فرستادم

بهر تشریف قامت سلطان

بر قد شه قبا فرستادم

کم ز مورم ولی سلیمان را

خوان نهادم صلا فرستادم

ز آسمان از برای نصرت او

آیه «لافتی » فرستادم

خرج یک روزه مجلس طربش

دخل چین و خطا فرستادم

پی عیش و نشاط احبابش

گلشنی پر نوا فرستادم

دسته سنبلی به مجلس او

رشگ مردم گیا فرستادم

شاید این تحفه دلنشین گردد

از عروج رجا فرستادم

نزل مداحش ار ثنا کردم

هم به او آن ثنا فرستادم

مرد مدحت نیم نمی دانم

به چه گفتم؟ چرا فرستادم؟

دانم این بکر مدح خود آمد

می ندانم کرا فرستادم؟

در جزای سخن سخن راندم

نه برای عطا فرستادم

لفظ و معنی ثنای من گویند

کاین ثنا را به جا فرستادم

دایه را بس که با نسب دیدم

طفل را رونما فرستادم

از عروس جمیل نوداماد

بود غافل ضیا فرستادم

رطب ارچه نه باب مریم بود

دیدمش ناشتا فرستادم

شاه هرقل قبول دعوت کرد

بر قبول دعا فرستادم

خبر راهب و بیان سطیح

بدر مصطفی فرستادم

هرچه در مدحتش ادا کردم

بر حدیثش گوا فرستادم

شاید این مرغ خوش خبر آمد

که به ظل هما فرستادم

به تغافل نمی شوم راضی

مدح گفتم دعا فرستادم

دوستان را بقا طلب کردم

دشمنان را فنا فرستادم

شمارهٔ ۲۸ - ایضا در مدح ابوالمظفر جلال الدین اکبر پادشاه این قصیده بعد از قصیده سابق و در ملازمت کردن ثانی در عین ضعف و بیماری گفته شده

چو شمع صبحگهی جان دهم به بوی نسیم

چو صبحدم به شکرخنده می شوم تسلیم

ز تنگ عیشی چو گل تنگ دلی دارم

که خنده گر کنم از ضعف می شوم به دو نیم

جهان چو صفحه رخساره نگار صحیح

همین من از نظر افتاده چون کتاب سقیم

به گنج عشق فرو رفته است پای دلم

ز فرق تا قدمم در میان ناز و نعیم

به نور مهر برون آی و جذب شوق ببین

که ذره گرم تر این ره رود ز ابراهیم

چنان به شوق سوی آفتاب خویش روم

که ذره ام به دگر ذره می کند تقدیم

اگر به این تن زارم ز جا برانگیزند

به خاک ریزدم از یک دگر عظام رمیم

وگر به خلد برندم به این الم رضوان

ز سلسبیل گریزد به سوی ماء حجیم

بلند و پست ز بره دارم

ز بیم جان به عصا راه می روم چو کلیم

ز هول راه به لاحول می نهم پا را

نعوذ بالله از رهزنی دیو رجیم

ز داروی نظر شاه دیده ام صحت

به تازه درد دل آورده ام به نزد حکیم

ز ناتوانی بسیار خود به این شادم

که دیر فرق برآرم ز سجده تسلیم

ز بس که کاسته ام کس نمی کند احساس

تن نزار مرا زیر پا چو نقش گلیم

ز بس نزاری من بر زمین نخست آید

گرم سنان به ظرافت زند به پشت ندیم

ز فرش جبهه من نقش آستانه او

برون رود چو غریب از در سرای مقیم

ملک چو کعبه و من چون حطیم در پایش

مقربان جنابش چو رکن های حطیم

چهار حد جهان را به سوی او اقبال

چو سوی کعبه ایزد چهار حد حریم

یکی به صدق و صفا پیش رفته در لبیک

یکی به بذل و عطا پس دویده در تسلیم

کشیده نعره الله اکبر از هر سو

بگاه دیدنش اصحاب چون گه تحریم

کلاه گوشه جسم جلالش از رفعت

فکنده گوی فلک بر قفا چو نقطه جیم

به این امید که لطفم ز خاک بردارد

فتاده ام چو ذلیلان به پیش پای کریم

ازین امید درازی که در دلست مرا

چو رو به قبله کنم کعبه ام کند تعظیم

ز بعد ما و تو این شعله از نظر دورست

به وقت قرب برآید ز آستین کلیم

به هیچ کس نرسد نوبت ار ز من باشی

گرم جهان همه گویند ممسکت است و لئیم

من و وفا به درت خوارتر ز یک دگریم

مکن مساهله در حق بندگان قدیم

درآ به مجلس مستان و مهربانی بین

که پادشاه نهد بر سر گدا دیهیم

درازدستی بختم نگر که بر در شاه

نشان جبهه کنم سجده گاه هفت اقلیم

خلاصه دو جهان شاه اکبر غازی

که هست لطف و عتابش کلید خلد و جحیم

از بوی خرمی نوبهار دولت او

به سینه غنچه پیکان کند شکفته نسیم

ز بس تمکن او وعده را دلیست صبور

ز بس سلامت او خسته را تنیست سلیم

ز جود اوست که دریا به بخشش است دلیر

ز حلم اوست که دنیا برنجشست حلیم

ز بذل نعمت و مسکین نوازی کرمش

به کنج فقر و قناعت بود بهشت نعیم

به حاجتی که دلم راست اقتدا دارم

به رکن کعبه حاجات شاهزاده سلیم

زهی ز شوق لقای تو شخص نصرت را

به زیر هر بن مویی هزار چشم کلیم

کند خرام درآن پایه دولتت کان جا

ازل نشان به ابد می دهد که اوست قدیم

جهان ز نعمت تو زله بست و عیسی را

نگشت بر سر خوان سپهر نان به دو نیم

سخی تویی که کرم دیده ای به خوان پدر

یتیم اگر همه روح الهست هست یتیم

زمانه تا تو نبودی به مکرمت می گفت

هنوز آدم و حوا سترونند و عقیم

تو کام ران به مراد و جهان به فخر از تو

چو میهمان گرانمایه در سرای کریم

بود عنایت عام تو شاهدی که به رفق

رباید از دکان کاینات عنیم؟

گره گشای خط طره مراد تو را

ز عضوها همه ناخن دمد چوماهی سیم

سخن ز مدح تو با نظم همچو عقد گوهر

گهر ز جود تو بی قدر همچو طفل یتیم

درم به مدح و ثنا خسروان عطا سازند

تو بذل مال کنی با تواع و تعظیم

چو غنچه دست تو بی اختیار بگشاید

چو گل ز دست تو بی انتظام ریزد سیم

چو تو به غیر طلب وام دار زر ندهد

ز بخشش تو غرامت کشد همیشه غریم

ازان بقای ابد خواهمت که دایم هست

وجود هر دو جهان پیش همت تو عدیم

تو را که علم لدنی بود چرا گویم

که کد بدرس نفرموده ای ز طبع فهیم

نه با نواهی و انکار تو خیال غلط

نه با اوامر و احکام تو خصال ذمیم

اگر کفایت قانون تو نگیرد دست

غریق جهل شود در حجاب علم علیم

هزار سطح عریض و طویل طرح کند

کفایتی تو اگر نقطه را کند تقسیم

ز بس افاضه فیضی که در زمانه تست

قواعد حکماشسته ترهات قدیم

چنان به عهد تو طفلان دقیق حرف زنند

که عقل کل نکند فهم بعد صد تفهیم

ز بس عذوبت الفاظ تو اگر کاوند

به زیر پای تو پایند کوثر و تسنیم

کنم چو نیک تأمل به شأن دشمن تست

به هر مقام که نازل شده عذاب الیم

همیشه رنج و حسد خاطر حسود تو را

گرفته است چو دست لئیم حلق لئیم

کنم مشاهده دایم به ظل دولت تو

که جلوه می کند امکان فتح های عظیم

ز فتح کرده شرابی به ساغر و داده

به هر حریف به اندازه وفا تقسیم

به هر مصاف که عزم تو رهنما گردد

چو برگ کاه پرد کوه ها به بال نسیم

درآن دیار که قهر تو قهرمان گردد

پدر به قتل پسر نیست مهربان و رحیم

ز بطن آهن و سنگی برآید ار شرری

ازان فروخته ارد هزار نار جحیم

بود حقوق اولوالامر درجهان واجب

نگشته عاق پدر با اطاعت تو اثیم

ز استواری عهدت سزد اگر گردد

چو نطفه در رحم اندیشه در ضمیر جسیم

چنان ستاره به سطح سپهر بشماری

که جوهری بشمارد گهر به سطح ادیم

مهانیان ضمیر از فروغ بخشش تو

نهاده اند چراغ امید در ره بیم

مبشران قلوب از صلاح حکمت تو

رسانده اند به گوش صمیم صدق صمیم

شهنشها ملکا درد دل ز ما بشنو

که از قبیله عشقیم و خانه زاد قدیم

ز بهر آفت جان می دهیم دل به خطر

ز بهر محنت دل می نهیم جان در بیم

بساز کردن ترتیب مجلست شب و روز

به چشم و سر نگه و سجده می کنم تعلیم

به فکر قرب تو چون خسروان به خانه خویش

درون خرامم و بر میهمان کنم تقدیم

درآر در صف قربانیان «نظیری » را

که نه غزال حرم گردد ونه صید حریم

همیشه تا خلق خویشتن بزرگ کند

گدا به فاقه و فقر و غنی به ناز و نعیم

تو باش و اختر خود با هزار نعمت و ناز

ببخش کام فقیر و برآر کار یتیم

عدوی این دو چراغ حیات را بادا

ز فرق چون تن مقراض تا به ناف دونیم

شمارهٔ ۲۹ - ایضا این قصیده در مدح صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان واقعست اول مخلع به مطلع ثانی و آخر متوجه به مطلع اول مکرر بجایزه پسندیده معزز گردیده

روزی چو بازمانده ضعیفان ز کاروان

دل واله بسیج یساق خدایگان

گه وعده ای نهاده گرو در فریب این

گه مرکبی گرفته به وام از قبول آن

صد رنگ فکر بافته نساج آرزو

من آسمان نهاده گرو پیش ریسمان

چشمم ز اشگ آبله باریده در قدم

پایم ز شوق مرحله پیموده در مکان

می دید در جریده حالم برادرم

گفت ای کمال طبع تو نقصان خاندان

تو در نشیب ظلمت و عدی آفتاب

تو در حضیض صورت و معنی به آسمان

صد دفتر از ثنای تو شد هدیه در وطن

یک کاغذ عطای تو نامد به ارمغان

از بعد چارده سنه خدمت درین رکاب

چون ماه شانزده شبه ای روی در زیان

ذوق حضور کلبه من هیچ کس نداشت

از شهرت تو گشته ام آواره جهان

فرزند و مادرند کباب از فراق و من

در سایه همای تو محتاج استخوان

داری سمند قدرت ازین سیل در گذر

هستی سوار همت ازین صف برو جهان

از خامه گیر نیزه خطی برو ز جنگ

وز طبع آر توسن تازی به زیر ران

جهدی که معنیی ز تو ماند به روزگار

رستم نیی که از تو نویسند هفت خوان

اکنون که انتظام اقارب به نظم تست

فکری که منتشر نشود عقد دودمان

دستی به نظم رفتنم از آستین برآر

تا همچو گوهر از سرکلکت شوم روان

می گفت و من به عربده می گفتمش خموش

سستی مکن که دولت صاحب بود جوان

اقبال رفته رفته رساند به کام دل

بر بام پایه پایه توان شد به نردبان

زشتست ما به راحت و صاحب به کارزار

در خانه میزبان نه و بر سفره میهمان

قوت به قدر پرورش شهریار نیست

برخیز تا رویم به جایی که می توان

گفتیم و عزم جزم نمودیم کز قضا

آمد نشان خاص هنر فهم غیب دان

اعراض بر برادر و تخفیف من غرض

تعطیل بر وظیفه و تعزیل ترجمان

خواندیم و از خجالت هم برفروختیم

او شمع خاندان شد و من برق خانمان

بر عزم خانه جنس غریبی ببار بست

آمد به حضرت تو که گیرد خط امان

شد مدتی که خدمت درگاه می کند

ممتاز نکته ای نشد از لفظ درنشان

هرگه نوشته ام که در رجعتی بزن

پاسخ شود که از تو شود این غرض بیان

با صد زبان فصاحت هارون نمی خرد

گوشی که از کلیم خرد لکنت زبان

آنجا ز گوش تا بگریبان صدف پرست

گوهر به بحر ابر چه ریزد به رایگان

گفتم مرا مشور که این آب نظم من

بر جویبار خاطر او تیره شد روان

برگ گلی به جایزه ام هیچ کس نداد

با آن که چار فصل سرودم به گلستان

بگذار این تجارت ناسودمند را

جنسی مخر که مایه کنی در سر زبان

ور زانکه ثابتی که کنی جرئتی چنین

یا آن که واثقی که بری بهره ای چنان

عهد قدیم اختر بختم قصیده ای

آورده وقت اوج عطارد بر آسمان

این شیوه رسم بود که هرگاه بشنود

تصحیح حاجتی کندم در ازای آن

اکنون گدای جایزه رخصت توام

برخی ازان قصیده نوشتم ببر بخوان

شمارهٔ ۳۰ - در مدح عبدالرحیم خان

بردار ای زمین کف حاجت بر آسمان

کامد پی نظام جهان داور جهان

ای چرخ در کمین گه قهرش نگاه کن

بشکن خدنگ عربده در گوشه کمان

مسجد ازین نوید بدینست سرفراز

بتخانه زین حدیث به کفرست سرگران

بر یاد عدل اوست به هر زخمه کوس را

صد نغمه نشاط گره در دل فغان

بالای رایتش به مه و مهر سرفراز

پهنای لشکرش ز شب و روز بر کران

عیسی شدست باصره از دیدن شکوه

قارون شدست سامعه از نعره گران

هر سو جهان نثار کند گوهر نشاط

از ذکر خان خانان عبدالرحیم خان

آن سلک نظم و فضل که بی انتظام او

گردد گره به حلق گهر تار ریسمان

حفظش ز پرده های خیال دعوی ملک

تشریف خواب دوخته بر قد پاسبان

پرپر کند عقاب به جایش نهد ز بیم

گنجشک را گر خسی افتد ز آشیان

آیینه ای کزان بنماید جمال خویش

عکس عدو ز بیم نگردد درو عیان

زان دست و خنجر گهرافشان به خاصیت

جوهر برآورد ز تن کشته استخوان

ای فرق تا قدم همه افزایش کمال

وی پای تا به سر همه آرایش بیان

خواند اگر ز حفظ تو یک فصل عندلیب

گل های نوبهار کند جلوه در خزان

از طبع من به بخت بشارت دهد سخن

وز مدح تو به کام مبارک شود زبان

صد فتح سر برآورد از جیب دولتت

تا مصرعی ز نصرت تیغت کنم بیان

رضوان به حضرت تو زده طعنه بر بهشت

غلمان به خدمت تو کمر بسته بر میان

جام میی گرفته لبالب تمام نوش

اکسیر علت بدن و کیمیای جان

چون همت همه به بلندی نهد قدم

چون دولت همه ز ترقی دهد نشان

آن می که بر سپهر اگر سایه افکند

شاید که آفتاب شود یکسر آسمان

رنگین میی که بر کفن مرده گر چکد

در تن رگ فسرده شود شاخ ارغوان

در بزم تو چو رزم تو بختست کامیاب

در رزم تو چو بزم تو طبعست شادمان

روزی که بزم معرکه از بی خودان جنگ

رنگین شود و صحن خرابات از مغان

از سر خمار هول برد نشئه غرور

شمشیر جرعه بخش شود بهر امتحان

چون نیش غمزه کاوش دل ها کند خدنگ

چون ذوق نشئه در رگ جان ها دود سنان

بر پا نهد چو دردکشان دیده را رکاب

از کف کشد چو مغ بچگان زلف را عنان

مستانه آن زمان تو برون تازی از سپاه

از باده شیرگیر و به شمشیر جان ستان

از بس ز گیر و دار تو قالب شود تهی

پیمانه سپهر لبالب شود ز جان

ای بنده پروری که به یمن ثنای تو

شاید که افتخار به طبعم کند زمان

نامت برم خجسته شود بر زبان سخن

یادت کنم شکفته شود در بدن روان

نازان به بحر خاطر تو ابر طبع من

من قطره آورم تو کنی گوهر از بیان

معیار نظم گشت «نظیری » ز خدمتت

تأثیر کیمیاست درین خاک آستان

تا مطلع کلام بود اولین سخن

تا مقطع سخن شود انجام داستان

طغرای نامه ها ز ثنای تو با فروغ

انجام صفحه ها ز دعای تو با نشان

زلف عذار نصرت تو جلوه مراد

خال جمال دولت تو عرصه جهان

شمارهٔ ۳۱ - ایضا در منقبت امام هشتم

سیم و زر از بهر چیست وقف کرم داشتن

بر همه کردن نثار وز همه کم داشتن

سر به فلک می کشد ابر ز در ریختن

خاک به سر می کند کان ز درم داشتن

شیوه آزادگان دادن و نگرفتن است

عیب کریمان بود سود و سلم داشتن

همت دونان بود شاد به قسمت شدن

سنت خاصان بود ز آمده غم داشتن

سیرت مردان عشق پیش بلا رفتنست

بر هدف جان به زخم حمد رقم داشتن

معنی موعود را یافتن اندر وجود

صورت موجود را محو عدم داشتن

سور گرفتن به سوک، نوش مکیدن ز نیش

زندگی از مردگی، شهد ز سم داشتن

چشم گشادن به سر، وجد نمودن به دل

عقل نهادن ز سر، هوش بدم داشتن

داد ازین مشت زرق دلق سیاهان عصر

هست همه کارشان، نور ظلم داشتن

جای ورع کرم وار، فرد و مجرد شدن

گاه طمع نحل وار، خیل و حشم داشتن

بر سر خوان ها چو مور، صف زدن و تاختن

از صف هیجا چو گور، وحشت و رم داشتن

در نظر دوستان، لاف فضیلت زدن

از سخن آشنا گوش اصم داشتن

داد ز سهو فقیر، آه ز لهو امیر

تا به کی ایام را نسخه سقم داشتن

ننگ ازین طور بد خاتم جمشید را

ملک به زیر نگین پشت به خم داشتن

شرم ازین رسم زشت، سکه چیپال را

کوب ز پس یافتن، رخ به صنم داشتن

غرق زمین قوم لوط، چند چو کشتی نوح

برشدن از راه پشت، پای شکم داشتن

عرق عوام النسا، بردن از ایوان برون

خیل خواص الرجال، ز اهل حرم داشتن

بر نمط یک نظر، خواستن انواع را

بر قدم یک هنر، مدحت و دم داشتن

بر سر یک حبه خیر، کوس صلا کوفتن

بر سر یک کاسه آش، چتر و علم داشتن

کشت عمل گیرمت لعل درآرد به بار

حسرت شداد بین، باغ ارم داشتن

گیرمت از مال و جاه، سر گردون پری

قدرت نمرود بین، جور و ستم داشتن

زود عنان خرد، از کف شهوت برآر

فتنه بود دیو را خاتم جم داشتن

اخلع نعلیک گفت، زانکه نه در خور بود

حرف تقدس زدن، فکر غنم داشتن

بت شکن و حق گزین، زانکه سزاوار نیست

قبله به دل ساختن، بت به حرم داشتن

چند دلا پی روی جهل خطاپیشه را

بر خرد پیش بین، پیش قدم داشتن

دم به ملایک برآر، عیسی شافی بزای

چند ز هر ناگوار، رنج و الم داشتن

بو که نصیبت شود از نفس محرمی

جان به سخن کاشتن، روح به دم داشتن

شرم «نظیری » کجاست؟ خاک برین همتت

سخره هند آمدن، ملک عجم داشتن

صاحب ادراک را، عیب خردمندیست

کار دنی ساختن، شغل اهم داشتن

پیشه شایسته چیست؟ دیده امید را

بر در شاه رضا، تخم بنم داشتن

از لب حفاظ او، حرز بقا خواستن

وز دم خدام او چشم کرم داشتن

خادم مرقد شدن، وز اثر خدمتش

عمر ابد یافتن فضل قدم داشتن

پیش گرفتن به صدق سیرت اجداد را

عذر سلف خواستن، کار امم داشتن

مفخر دوران شدی، سید اهل سخن

ننگ نمی آیدت از اب و عم داشتن؟

همچو زر بیغشی، زاده دارالعیار

چهره نباید ز شرم، زرد و دژم داشتن

بر اثر تربیت، عیب نمایان بود

در گرانمایه را، عار ز یم داشتن

خط دو ویرانه ده، گو مشور امضا بس است

قاف به قاف جهان، زیر قلم داشتن

تا به سما از سمک دفتر دیوان تست

بهر چه می بایدت، فرش وخیم داشتن؟

عز غنا فانیست، فضل سخن جاودان

پس به چه کار آیدت، خیل و خدم داشتن؟

معرکه بس فتنه زاست کنج سکونی گزین

بیش نمی بایدت، لا و نعم داشتن

شمارهٔ ۳۲ - این قصیده در مدح عمدة الشعرای خلاق المعانی نادره دوران خواجه عالمیان خواجه حسین ثنایی گفته شده

گهر فروش شناسد ز در بها کردن

که مزد من نتواند کسی ادا کردن

سخن چو مزد سخن هست گو نوال مباش

ز گنج جایزه به دخل آشنا کردن

شد از کسوف کرم تیره آن چنان ایام

که شعله راست ز هم خواهش ضیا کردن

ز بس فسردگی باغ می کنم فریاد

که بلبلی به هوا آید از نوا کردن

همای اوج سخن طوطی مسیح مقال

که می توان به سخن هاش جان فدا کردن

خدیو نظم ثنایی که در مبادی فکر

بلند گشت ازو پایه ثنا کردن

زهی به معجز معنی امام اهل سخن

مسیح را به تو فرض است اقتدا کردن

به نسبت تو کسی کو سخن ادا نکند

ببایدش دگر آن گفته را قضا کردن

تویی که در چمن نظم کارخانه تست

ز مشگ رایحه در دامن صبا کردن

به مجلسی که تو دیوان شعر بگشایی

صبا خجل شود از ذوق غنچه واکردن

ز عرض جلوه کند گاه نطق تو معنی

چنان که شاهد مقصود در دعا کردن

به زیر پرده نظمت عروس معنی را

ز عقد طبع لئیمان بود ابا کردن

چو ناکسش ز پی خواستن بیاراید

به چشم او نتوان سرمه از حیا کردن

هزار سال اگر دست عجز بگشاید

ز ابرویش گرهی مشکلست واکردن

ولیک حاجت دانادلان به حضرت او

روا بود چو دعاهای بی ریا کردن

چو خصم را نرسد دست بر عروس مراد

علاج او نبود غیر افترا کردن

همیشه لوح و قلم شاهدند بر سخنت

که خامه تو نرفتست بر خطا کردن

تبارک الله ازان خامه شکرگفتار

که هرگه آوریش در سخن ادا کردن

صریر او به بیان فصیح و فکر دقیق

به سلک نظم درآید پی ندا کردن

سخن پناها در مجلست «نظیری » را

بود ز بی ادبی بهر شعر جا کردن

به نزد گوهر نظمت بیان نمودن شعر

حدیث خاک بود نزد کیمیا کردن

اگر به سوی ضمیر تو بگذرد فکری

ببایدش به دو صد بحر آشنا کردن

چه معجزست ندانم محیط طبع تو را

که بیشتر شودش مایه از عطا کردن

عدو که با تو زند لاف شیر چنگالی

چو گربه زاده خود بایدش غذا کردن

عقیق ناب بود قابل نشان سخن

نگین شه نسزد سنگ آسیا کردن

به دل ربایی نظمت چه در نماند خصم

که جذبه کاه تواند به کهربا کردن

وگر امید به فیض زلال تربیت است

مرا رسد به سخن دعوی بقا کردن

رقیب لابه گری گو ز کوی دوست ببر

که مشکلست حکایت به طرز ما کردن

همیشه تا بود آزادگان طبع تو را

بر آسمان نظر از اوج کبریا کردن

قد معاند نظمت چنان خمیده شود

که بایدش به زمین خامه را عصا کردن

شمارهٔ ۳۳ - این قصیده در مرثیه صبیه و برادر دلبند این کمینه گفته شده

خون دشت کربلا می جوشد از مژگان من

داغ زهرا تازه شد در کلبه احزان من

چشم غواصم به ساحل گوهری آورده بود

باز واصل شد به دریا گوهر غلطان من

چرخ را بر گوهر من بس که می لرزید دل

در زمین از جنبش ارکان فرو شد کان من

روشنایی ضمیرم بود از دیدار او

ای دریغا مرد خضر چشمه حیوان من

با صدف مانم که غواصم به دور افکنده است

بی گهر افتاده بر ساحل تن عریان من

نیش پیکان در جگر دارم ز شست روزگار

چون دم سوفار خونین بین لب خندان من

بس که در جانم فراق او سرایت کرده است

گر بنالم جان برآید همره افغان من

وه که کس اشگی درین ماتم به جیب من نریخت

هیچ یار آبی نزد بر سینه عطشان من

دیده ام آتش نمی بارد ازین شیون دریغ

سرد می کوبند آهن بر دل سندان من

ای که دور از دیده ام در عین جان بنشسته ای

سر برآور تا قیامت بنگری در جان من

ناله من چشم بیمار تو را در خواب کرد

درد من بر تو گواراتر شد از درمان من

زاد راه مرگ شد دارو و درمان طبیب

لقمه کرمان شدی از حکمت لقمان من

چشم از احباب پوشم وقت تاریکی رسید

شد فرو در چاه مغرب اختر تابان من

دخلم از خرجم فزونتر بود مردم یافتند

شحنه شه گنج بیرون برد از ویران من

خضر و عیسی را کند بیمار از بیم اجل

خانه ویران و گورستان آبادان من

هرچه هستی بود با اهل و ولد درباختم

«من علیها فان » رقم کردند بر دیوان من

غیرت حق از دلم مهر علایق برگرفت

شاید ار فردا نگیرد چنگ کس دامان من

نعره «انی اناالله » زآتش وادی رسید

مال و زن بگذاشت در ره موسی عمران من

غیرت من گرنه در شکل بشر ظاهر شدی

«لم یکن کفوا احد» نازل شدی در شان من

نوح فرزندی به طوفان داد بس مشکل نمود

غرق شد مال و زن و فرزند در طوفان من

همچو ابراهیم دیدم شکل قربانی به خواب

«شکر لله » بی عوض مقبول شد قربان من

تندباد دی ز باغ هرکسی شاخی شکست

کنده شد از بیخ و بن خشک و تر بستان من

سر به جای گوی ز اول در میان انداختم

تا کسی دیگر نراند رخش در میدان من

نظم و نثر واژگون بر لوح من بنوشته اند

خواب شیطانی ببیند روح با رحمان من

گر به پیش دیده ام مردم گیا روید چه سود؟

نور چشمم شد ز چشم مردمک افشان من

بر امید آنکه کفو خاندان من شوند

فضل سوی دودمان آورده اند اخوان من

یوسف از کنعان پی عقد زلیخا خوانده اند

گو بیا بنگر زلیخا مرده در زندان من

می نهادم نعل در آتش فریدون را به مهر

دزد چرم کاویانی برد از دکان من

ساغر از عهد الستم می دهد ساقی چه غم

بشکند پیمانه ای گر بر سر پیمان من

می شوم چون چنگ خوش چندان که ضربت می خورم

هرچه مطرب بشکند بهتر دهد تاوان من

نخل بستانم که دهقانم طرازش می کند

رفعت من هست درقطع من و نقصان من

قهر اگر مردود سازد لطف اگر بنوازدم

ناقص و زاید نگردد ذره ای ایمان من

گر به چشم همتم دنیا و عقبی برکشند

سر فرو نارد به سوی پله میزان من

در زجا جم نور لاشرقی و غربی دیده اند

هفت افلاکند چون پروانه سرگردان من

با قفس از شوق مرغ خاندانم برپرد

چون برآید نغمه داود خوش الحان من

غربت و بیماری و مردن نصیب کس مباد

داد از مرگ برادر آه از حرمان من

معجزم بی رنگ سحری نیست برهانش نگر

گشت هارون جای هامان طعمه ثعبان من

ابن یامین بازگشت از مصر و در قید اوفتاد

پیر ماتم کرد ماتم تازه در کنعان من

زادراه انبیا امروز در خوان من است

درد گوناگون نگر رنج و غم الوان من

چرخ طالع بر نحوسات فلک می گرددم

محنت از درها گدایی می کند دوران من

گوهر او تا ز سلک دودمان من گسیخت

انتظام نظم برهم خورد در دیوان من

روضه ای بود از لطافت پر که هرگه دم زدی

سنبل معنی چریدی تا ابد مهمان من

لقمه ام را بود لذت جرعه ام را چاشنی

او که رفت از خانه من شد نمک از خوان من

از عزیزی اشرف الاخوانش می خواندم به نام

با شرف چون نام او بودند ازو اخوان من

ای دریغا در سفر مرد ار به نزد من بدی

تا به صبح حشر محکم داشتی دامان من

سخت در چنگ عتاب و ابتلا افتاده ام

شرم دارم مردمان دانند از عصیان من

شکر می گویم که در دعوی یکرنگی بس است

ابتلای خاندان مصطفی برهان من

شمارهٔ ۳۴ - ایضا این قصیده بعد از مراجعت مکه معظمه به هندوستان در نعت سیدالمرسلین مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان فایض گردیده مطلع اول در تعریف بهار

او بخرامش چو سیل ما همه ویران او

هرچه ز ما شد خراب رفت به جولان او

در ره خون ریزد هر غاشیه داران رمند

قصد سواران کند شیر نیستان او

ناوک تدبیر ملک در کف ما گو مباش

خون جهان می چکد از سر پیکان او

طرفه اساس امل بر سر هم چیده بود

شکر که آتش فتاد در سر و سامان او

خاطر پر شغل ما گشت ز ما ساده تر

کلبه درویش شد عرصه میدان او

حاصل عمر ابد از نم چشمست و بس

چشمه غلط کرده است خضر بیابان او

هرکه به دریای عفو روی ندامت نهاد

موج عقوبت ندید کشتی عصیان او

پیش که از قصر تن طایر جان برپرد

روزن چشمم کند روی به ایوان او

آتش عهد شباب رفت چو دودم به سر

بس که دماغم گداخت از تف هجران او

دایه انده چو دید چاشنی گریه ام

خون سیه شیر شد در سر پستان او

مرهم زخم مرا یک نمکستان کم است

یک تنه تازد دلم بر صف مژگان او

خضر گر آب آورد سنگ به جامش زنم

تشنه خون خودم بر سر میدان او

عشق «نظیری » بلاست تا نگریزی ازو

دوست ز غیرت ببست جان تو بر جان او

رفته و آینده است رنگ دگرگون کند

اینک نوروز شد فصل زمستان او

شمارهٔ ۳۵ - مطلع دوم در صفت بهار

برزده فصل بهار سر ز گریبان او

سنبل تر ریخته طره به دامان او

سرو و گلش اینقدر پار خرابی نکرد

حسن به شور آمده خواسته طوفان او

بسترش از سنبلش می کند آشفتگی

عربده دارد به خواب نرگس فتان او

حسن تماشا طلب کرده تقاضاگری

پرده به خود می درد شرم نگهبان او

نیک که بر میل دوست جذبه ما غالبست

ورنه نگشتی عیان خواهش پنهان او

خنده شیرین دگر تلخ شود بر لبت

گر شنوی نغمه مرغ گلستان او

رابطه دوستی در گل ما ریشه داشت

پیش که باریده بود بر همه باران او

جز خطر دشمنی بار نمی آورد

حال که گل کرده است خوشه بستان او

آه که مرغ دلم دانه صبری نیافت

چند گر آب و گلم گشت پریشان او

صوت نوا دیگرست شور «نظیری » دگر

بوی کباب جگر می دهد افغان او

شسته بشیر و شکر کام و لبم را سخن

دست طلب کی کشم از سر پستان او

عید تو پرشور و شوق ما همه قربان او

کعبه تو پر صنم ما سگ دربان او!

بر شجر خاطرم روح قدس بلبلی است

باغ خلیلست دل یاد تو دهقان او

عرض سخن می کنم پیش سپهدار عصر

نغمه داود چیست؟ کیست سلیمان او؟

اوست که مهمان اوست شاه به خوان ظفر

جمله سلاطن ملک زله خور خوان او

شمارهٔ ۳۶ - مطلع سیوم در صفت شعر

شعر مسیح دلست معنی او جان او

چاشنی عاشقی شربت دکان او

جوهری از شعر نیست راست نماینده تر

آینه فهم هاست نکته پنهان او

گرچه به جولان فهم پی به سخن برده اند

گرد سخن گشته اند قافیه سنجان او

گرچه سخن نقطه ایست از سر پرگار طبع

هست به وسعت برون از خط دوران او

بلبل وحی اندکی اوج فراتر گرفت

ورنه ز یک پرده اند این من و آن او

گر به خیال دگر از سخن افتاده اند

بحر غلط کرده اند قافیه سنجان او

نسخه شعر مرا گر به عطارد برند

مقطع شعرم شود مطلع دیوان او

نکته مستانه ام گر بسراید ادیب

لوح و قلم بشکند طفل دبستان او

باد که در بوستان عطرفروشی کند

بر ورقم سوده است گوشه دامان او

هرکس ازاین بارگاه خواهش خود می گرفت

ذائقه من شناخت چاشنی خوان او

اهل سخن ناخنی بر دل هم می زدند

زخم مرا خوش نمود گرد نمکدان او

وسوسه خاطرم آب سخن تیره داشت

شکر کنون روشنست چشمه حیوان او

گرچه به پیمانه ام زهر کند روزگار

شهدفروشی کنم بر در دکان او

عقل چهل سال چنگ در جگر خاره زد

نقب کنون خورده است بر گهر کان او

با صدفم ابر جود فیض هنر دیده است

باز نمی ایستد ژاله نیسان او

ورچه به خون ریزیم دار زند آسمان

مدح سرایی کنم در ته زندان او

چرخ که زخمم زند نیست ز نقصان من

گوی سخن برده ام از خم چوگان او

دهر که خصمم شود کی ز قصور منست

عرض هنر کرده ام بر سر میدان او

سعدی و سعدش که اند من که سخن آورم

غیرت خاقانیست حسرت خاقان او

شاهد طبع مرا نعت برازنده است

پیرهن مصطفاست بر قد حسان او

شمارهٔ ۳۷ - مطلع چهارم در نعت سیدالمرسلین

وادی یثرب کجاست؟ آه ز حرمان او

دامن دل می کشد خار مغیلان او

تا ره او دیده ام یک دمم آرام نیست

نعل در آتش نهد ریگ بیابان او

بسمل آن روضه ام ز اول شب تا سحر

دل به شبیخون برد یاد شبستان او

نایب روح الامین بر در او خاطرم

مدحت من آیتیست آمده در شان او

مملکت خاطرم مهر محمد «ص » گرفت

نفع عمل زان من رفع ضرر زان او

کوه گنه نقطه ایست از سر پرگار من

بهر کرم قطره ایست از یم احسان او

ما همه آب و گلیم اوست همه جان پاک

بر گل ما تافته پرتوی از جان او

نیمه شب آید درون از در و بام آفتاب

بر دل شب گر فتد پرتو ایمان او

صدرنشین خواجه ایست شرع درین بارگاه

عقل که میر ده است بنده فرمان او

هرچه ز اقطاع حق آمده در تحت عقل

نیگ اگر بنگری هست ز دیوان او

گر به کرامت کشد ور به خدا مرد را

هرچه نه بر راه شرع رهزن و شیطان او

در ره معراج او چشم فلک نور یافت

سرمه شب سوده گشت از تک جولان او

از خود و از هرچه بود رفت به یکدم برون

بر سر خود تنگ دید عالم و ارکان او

پیرهن عرش را خواست که در بر کند

بهر تیمن نهاد پا به گریبان او

خلعت معراج را بر سرش انداختند

سود گریبان عرش روی به دامان او

یا شرف المرسلین نور تو شد رهنما

ورنه جهان تیره بود از بت و رهبان او

مصحف تو بر جمال سوره یوسف نوشت

تا به گدایی روند بر درش اخوان او

آیت تو واشکافت واقعه نیل را

تا به سلامت روند موسی و اعوان او

خضر چو سیراب گشت بر نم چشمت گذشت

دیده اعمی نمود چشمه حیوان او

نوح چو دعوت نمود موجه علم تو دید

بود تیمم گهی بنگه طوفان او

فکر «نظیری » خطاست هم تو بشویی مگر

از نم ابر کرم صفحه عصیان او

حسن قبولیش بخش در دل دیوان عصر

تا کند این نظم را عرضه به دیوان او

غازی سلطان نسب ترک بهادر لقب

رستم و اسفندیار بنده دستان او

حادثه صد میل وار می گذرد از رهش

ملک که عبدالرحیم هست نگهبان او

نخل طراز ظفر عقده گشای امید

اوست که پاینده باد عمر به دوران او

قاعده دست اوست دادن و ناداشتن

گنج به هر گوشه کاشت بذل پریشان او

یک تنه بر صد سپاه حمله کند روز رزم

پیکر صد رستم است در ته خفتان او

تکیه تواند زدن بر سر ملک و سریر

هرکه تواند نشست راست در ایوان او

بی مدد جن و انس گشت سلیمان عهد

هرکه در انگشت کرد خاتم پیمان او

ضامن ابر بهار طبع گهرریز من

نایب باد خزان دست زرافشان او

در صفت بخششش بوقلمون خاطرم

فکر منقش کند نعمت الوان او

تا به کی از چار سو لطمه احسان خورم

کشتی من خرد کرد موجه طوفان او

ارزن بادآورست دانه بستان من

سیل درخت افکنست قطره عمان او

لابه تقریر خویش پیش چه صوتش برم

منطق مرغان شکست مرغ خوش الحان او

عشق که رزم آورد مرد مصافش کجاست؟

حسن که گوید پیام کیست زبان دان او؟

عرصه «نظیری » ازوست اسب جهالت متاز

عرض دعایی نمای بر سر میدان او

ملک ستان صفدرا دور به کام تو باد

ما که غلام توایم حاکم و سلطان او

خامه که فرمان رواست نام تو طغراش باد

نامه که کشورگشاست فتح تو عنوان او

جزو که خوش شعرتر اسم تو شیرازه اش

طبع که خوش گوی تر مدح تو دیوان او

شمارهٔ ۳۸ - در صفت بنای خانه ممدوح

بدر ناهید بزم کیوان جاه

خان فیروز جنگ عبدالاه

چون ز روی شکوه بنشیند

تنگ سازد به دیده جای نگاه

ببر در کوه و شیر در بیشه

شاه بر گاه و ماه در خرگاه

کرد عالی بنا که می ساید

در تواضع به چرخ پر کلاه

بانی و بارگه ندیده چنین

چشم گردون ز بامداد پگاه

غره ماه ها به سلخ رسید

تا ز ایوان او برآمد ماه

قرص خورشید در حوالی او

شب تاری نموده از تک چاه

از ضمیر مدبران قضا

همچو عینک ز نه سپهر نگاه

چشم از چشمخانه برباید

اگر افتد نظر برو ناگاه

از فراخی او امل کوچک

وز بلندی او طلب کوتاه

روح در وی وزد به جای نسیم

عشق از وی دمد به جای گیاه

هرچه عیش اندرو نه، عمر دریغ

هرچه سهو اندرو نه، کار تباه

جز سرا بوستان او نکند

کاروان امید منزلگاه

رفتن راه کعبه حاجت نیست

همه حاجت رواست زین درگاه

گلش از سلسبیل ساخته اند

شسته خاکش به آب عفو گناه

کس به عقبی نظر نمی انداخت

خلد طرحش کشید بردرگاه

روح با آب و گل نمی آمیخت

دهر وصفش فکند در افواه

برنیاید ز موج آب زرش

زورق دیده با هزار شناه

می گدازد ز رشگ شمسه او

شمس گردون چو قرص از درگاه

خضر در جدول کتیبه او

رانده از چشمه حیات میاه

تاب دارد ز حسن تحریرش

بر بیاض جمال جعد سیاه

خسک و خار صحن بستانش

ناف آهو و نیفه روباه

بخت و دولت ستاده بر در او

پیش دربان او شفاعت خواه

گشت از فیض این بهارستان

ملک گجرات پر عیون میاه

آدم از رنج هند می نالید

گفت کو باغ بدر واشوقاه

داد عشرت به ساحتش داده

خان چاکرنواز حاسدکاه

دست صنعت مثال او نکشید

لوح شد نقش و خامه شد کوتاه

هر که بیند شکوه او گوید

وحده لا الاه الا الله

او به گجرات جام می بر کف

ملک جینو ازو مصیبت گاه

او به تدبیر کابل و غزنین

دکن از سهم او به واویلاه

رزمگه پر شود ازو گه کین

یک تن و در جدل هزار سپاه

روز هیجا بعون تمکینش

یک نفر از سپاه او پنجاه

عهد نشاسدش که عنین را

نبود لذتی ز قوت باه

ای همه کس زبون و تو قادر

ای همه خلق پیر و تو برناه

خیز و عز یساق کن که شدست

کار بس صعب و وقت بس بی گاه

ملک تسخیر کن که در راهست

صد ازین عیش و جیش و عشرتگاه

در حضر یاور تو شرع نبی

در سفر رهبر تو عون الاه

شمارهٔ ۳۹ - این قصیده در تعریف چهره ابوالمنصور جهانگیر پادشاه گفته شده

روشن شود ز فر شهنشاه بارگاه

با آفتاب چهره بدل کرده پادشاه

عالم ز تاب چهره خسرو منورست

قرص قمر مجو ازو نور خور مخواه

دستار بی کلاه به سر زان نهد ملک

تا کج به عهد او نرود گوشه کلاه

گویند خلق مشتری آید ز آسمان

پیچد سحر عمامه زرین به فرق شاه

نی نی طلای دست فشار آورد حکیم

خسرو کند ترنج زرش بر فرازگاه

سیاره و ثوابت این کارخانه را

دانی ز وقت شام هنر چیست تا پگاه؟

خیط الشعاع تاب دهند و به هم تنند

تا صبح تار و پود برندش به کارگاه

چون صبح موج آب زرش را نظر کند

دوش و بغل ز شوق گشاید پی شناه

بر هر زمین که عطر نسیمش گذر کند

خوش بوی تر ز سنبل و نسرین دمد گیاه

دستار زرنگار شه ز جعد سنبلش

شد رشگ مهچه علم و پرچم سیاه

غمگین به خاطر ار گذراند خیالشان

یابد شمیم عنبر و گل از نسیم آه

بادام فارس و روغن گل های هندبو

دارند بهر همدمی عطرشان نگاه

ظاهر کنم که شبه گل آفتاب نیست

سنجیده کن به طره دستار شه نگاه

می خواست تا گل از سر خود بر سرش زند

از کار ماند پنجه خور در میان راه

وصفش بس این که از دو جهان برفراختست

سر در پناه سایه او شاه دین پناه

بحر سلیم شاه جهانگیر نور دین

اکلیل ملک، فرق دول، سایه اله

آن را که او به سر کله سروری نهد

از بار آسمان نشود قامتش دو تاه

کاود اگر کسی شکن عقد چهره اش

بیش آید از خزینه قارون به مال و جاه

دیدم فراز چیره خسرو مثال او

پنداشتم که دیده احول دو دیده ماه

معلوم شد که چیره مکرر نموده است

تا اهل شرک را به درد آرد ز اشتباه

آویخته ز جبهه احباب عکس خویش

تا جز به سوی او نبود سجده جباه

سرمایه ایالت تسخیر عالمست

آن را که شه به سرنهد این چیره سیاه

بیند اگر به هم شده تحریر مصرعی

امید هست شه ننهد بر کسی گناه

لرزان ز بیم کرده رقم شمس اعظم است

بر حاشیه به آب طلا عبده فداه

خوش آن که محو چیره شاه جهان شود

گردد به گرد سر چو نظیریش هر پگاه

تاکس به روز زهره و پروین ندیده است

بر سقف زرد نرگسه و سبز بارگاه

باشی درین حدیقه رنگین بنای و نوش

پروین ز فرق و سنبل و نسرین به روی گاه

شمارهٔ ۴۰ - این قصیده در راه مکه معظمه بعد از غارت سارقان مذیل به مدح نواب محمد عزیز اعظم خان منظوم شده

کس به مشهد پروانه ام نماید راه

که خون بمسل من نیست زیب این درگاه

به دست و خنجر او صد هزار اسماعیل

به خون خویش نویسند: عبده و فداه

به هر قدم که روم پیش دورتر افتم

که وحشی است غزل و کمند من کوتاه

هنوز ناشد گامی به سوی او نزدیک

هزار مرحله در خون دل شدم به شناه

به گرد وادی این ره نمی توان گشتن

ز وهم عقده او شیر می شود روباه

یکی ز قافله پس مانده از دلیل ضعیف

یکی به بادیه گم گشته از قیاس تباه

ز کشته گشته بیابان پر و نشسته درو

به شکل ماتمیان کعبه در لباس سیاه

صفا ز محنت این تیه غصه می آرم

چو آهن از دم مصقل چو نقره از دل کاه

به حسن غارت خود ناز بیشتر دارم

ز چشم شوخ که ره می زند به حسن نگاه

امیدوار به عجز خودم که آسان تر

ز پا فتاده این ره رسد به منزلگاه

مبر امید که گامی به پای توفیقست

اگر به مرحله یک فرسخست اگر پنجاه

رسیدگان حقیقت نشسته در سیراند

درآن مقام که سالک همی رسد گه گاه

ز بس که تارک مغرور خاک ره شده است

زبان عذر بروید زمین به شکل گیاه

بنه کلاه و کمر گر سر سفر داری

که راه سخت مخوفست و روز بس کوتاه

هزار بار خرد گفت هان به حرمت رو

که نیست جای قدم در ره از نشان جباه

تو خیره توسن جهل و غرور می تازی

به حضرتی که به سر می رود سپهر دوتاه

متاع بتکده داری به سوی کعبه مبر

سر معامله داری ز حج قبول مخواه

من از فریب طمع در جواب می گفتم

که سعی و طوف حرم را زیان ندارد جاه

نگشتم از روش خویش تا برآوردم

به جای نعره لبیک بانگ واویلاه

من از کمینگه دولت مراد می جستم

نشانه تفکرم کرد بخت دولتخواه

ز حسن تربیت فطرتم چه سود که هست

به هر ترقی او آفتی مرا در راه

حیات نقد عزیزی دهد به باد فنا

به هر قدم که کشد یوسفی نفس از چاه

فلک غنیمت عمرم برون برد همه شب

بدان کمند که در روزنم بتابد ماه

قضا به وقت خوشم کرد آن ستم که نکرد

خزان به سایه بید و صبا به برگ گیاه

کجاست جذبه حبل المتین توفیقی؟

که تار طاقتم از بار چرخ شد یکتاه

به سیر مروه و طوف مدینه مشتاقم

کجاست جاذبه ای؟ یا رسول واشوقاه

دلم ز هند و سموم نگر گداخته شد

در آرزوی نشابورم و شمال هراه

گرم به مخلب طایر توان برون آورد

ز چنگ هند جگرخواره یا نبی الله

بشو چو دیده اعرابیم به شیر سفید

که همچو مردمک هندویم به خاک سیاه

تویی که در شب اسری گذشتی از کونین

چنان که بگذرد از مردمان دیده نگاه

براق برق عنان توبی چرا طی کرد

رهی که داشت مه سنبله میاه و گیاه

به دلو ماه عطارد گلاب می افشاند

حمل به نغمه ناهید می نمودش راه

اسد به خنجر مریخ شد عنان گیرش

که آفتاب به پایش فکنده بود کلاه

ز بیم حدت مریخ مشتری آورد

به منزل زحلش آن غلام بی اکراه

گذشت از ملکوت و ملک تکاور تو

که گشت دست دو کون از رکاب او کوتاه

عنان به پایه کرسیش بستی و رفتی

چنان که این قدمت زان قدم نشد آگاه

نشان پای تو بر رهگذار دیده بیافت

که تاج فرق خودش ساخت عرش والاگاه

حدیث دل ز دل و وصل جان ز جان برخاست

که بود رؤیت و گفتار بی عیون و شفاه

گشاده شد درجنت به روی بی برگان

به نزد حق چو گشودی لب شفاعتخواه

سر تفاخر کرسی ز دوش عرش گذشت

کف قدوم تو سودند بر جبین و جباه

به هم ز شوق سرودند کاین همان شخص است

که نور او به جهان داده این جلالت و جاه

ملک به سجده گل سر فرو نمی آورد

سپهر صورت فضلش نگاشت بر درگاه

بدن ز رشحه رحمت به هم نمی آمیخت

جهان نوید وفاقش فکنده در افواه

به صدق دعوت حق او شهادت آورده

ز بعد اشهد ان لا الاه الا الله

ز بس بلند بود همتش گه بخشش

گنه برند برش عاصیان به عذر گناه

سبک عتاب شفیعا! گران خطا بخشا!

که هست مهر تو طاعت فزای و عصیان کاه

تو را که قدرت قرب این بود نجاتی ده

مرا که ظلمت شب می فزایم از دم آه

به قدر خود که مرا همت بلندی ده

که سر فرود نیارم به صدر و منصب شاه

ز هند سفله به جز سفلگی نمی زاید

کراهتست همه حاصل طبیعت و آه!

بضاعت ره دین داده ام به غارت کفر

ز من مربی دین را که می کند آگاه

ستون شرع محمد عزیز اعظم خان

پناه دین نبی پاس دار قول الاه

نمود بدرقه همتش مدد ورنه

هزار گونه خطر بود شرع را در راه

در آن دیار که خورشید فصل او تابد

به ذره درزند آتش فروغ سایه جاه

سپهر و هرچه خدا آفرید سایه تست

شبیه نیست تو را لا الاه الا الله

به خوف گاه نبوت حمایت تو رسید

وگرنه یوسفش افتاده بود اندر چاه

ز طبع و رای تو خورشید آسمان دارد

همان حجاب که اشباه دارد از اشباه

به شیر بیشه گردون دلیر حمله کند

گر آهویی خورد از وادی تو آب و گیاه

متاع دهر نمی ارزد التفات تو را

به سلطنت فکنی سایه از سر اکراه

اگر به هم نکشد همت تو چین جبین

ز نه فلک به سرش برنهد زمانه کلاه

وگر تو نقد شب و روز را به خرج دهی

زمانه کیسه کند خالی از سفید و سیاه

به رای از ملکان ملک آن چنان گیری

که باد از نفس کهربا رباید کاه

ندیده هیبت تو در نبرد روی غنیم

ندیده دولت تو در مصاف پشت سپاه

چو آتش که به خود در تن چنار افتد

کند عدوی تو را قطع نسل قوت باه

به عهد دولتت آن را که دل غمین گردد

چو ریسمان سیاست به حلق پیچد آه

ز همت تو چه گویم امل دراز شود

به سایه تو چو آیم سخن شود کوتاه

بهار طبع امیرا که در حدیقه ملک

نگشته سرو تو از بار «من خلق » دوتاه

سپهر منزلتا بر درت «نظیری » را

نماز شام مصیبت دمید صح پگاه

مخند گر شب ماتم نشاط عید کند

که دیده است به سلخ حیات غره ماه

به درگهت ز بد و نیک داد ازان دارد

که دیده مسند پاداش و بند پادافراه

سخن که خسته افتاده می کند بپذیر

که لخت دل به رخ بسترست و گل درگاه

رخیست غرقه به خونم نثار درگه تو

سزای سکه برآورده ام زری از کاه

امید هست که بر درگه کریم کنند

قبول هدیه ناچیز و تحفه مزجاه

به گوشه نظر التفات محتاجم

به زارییی که توان کشتنم به نیم نگاه

ز بی بضاعتی خود چنان هراسانم

که بهر توشه ره بازگردم از درگاه

به سیل مرحمت از خاک ذلتم بردار

که همچو ماهی عطشان فتاده ام در راه

همیشه تا نشود کشته شمع مهر از باد

مدام تا نشود تیره روی روز از آه

شکوه روی تو آرایش کلاه تو باد

چو نور ماه که بر آسمان زند خرگاه

چراغ عمر تو پرنور تا صباح نشور

که روشنست به نور تو شرع را بنگاه

شمارهٔ ۴۱ - یک قصیده

ای جلالت خلوت از اغیار تنها ساخته

حکمت تو از کرم دی کار فردا ساخته

پرده از روی صفات ذات خود برداشته

آنچه پنهان بود در علم آشکارا ساخته

عقل کل بگشوده بر خورشید ذاتت روزنی

وز فروغش دیده هر ذره بینا ساخته

شحنه عشقت نشسته بر سر بازار کون

درسگاه عقل را دکان سودا ساخته

در بدایت عشق را از شور حسن انگیخته

وز ریاح انس انسان روح پیدا ساخته

عشق صورت کن سروده در طربگاه شهود

روح راه رقص بر آهنگ آوا ساخته

رقص خود از عشق دیده صوت عشق از شور حسن

پس خزیده از سماع و قطع غوغا ساخته

اندرین ره آن که منزل دیده و واصل شده

تا نهایت رفته و مقطع ز مبدا ساخته

عقل را بین کاندرین صحرای پرخوف و خطر

صید گنجشگی نکرده رام عنقا ساخته

بحر ژرف و، ریسمان کوتاه و، غواص اعجمی

وین قضا در قعر یم لؤلؤ لالا ساخته

راه بر شمشیر و شاهد در حصار آتشین

عشق عاشق را به رفتن بی محابا ساخته

کس نبیند بدر رخسار تو الا در حجاب

گرچه دل افزون دریده پرده اخفا ساخته

در ازل یک در بیضا کرده پیدا از وجود

در بیضا آب کرده بحر خضرا ساخته

دم زده بحر و پدید آورده ابر قطره بار

بسته قطره بحر پر لولوی لالا ساخته

کرده چندین صورت از یک جوهر اصلی پدید

یک حقیقت این همه شکل آشکارا ساخته

آفریده کل عالم را ز جزو نقطه ای

وی عجب کل جای در هر جزو اجزا ساخته

بی درون و بی برون بگرفت بیرون و درون

ماورای شیب و بالا شیب و بالا ساخته

نظم امکان و وجوب آورده افلاطون عشق

عقل نشکافد که این معنی معما ساخته

آن که شیرین گوست بر کج مج زبانان گو مخند

کاندرین پرده مگس آهنگ عنقا ساخته

داستان واجب و ممکن بجز یک حرف نیست

بر زبان آورده چون الکن مثنا ساخته

کرده خود وصف کمال ذات خود در هر زبان

ذات خود را در حجاب خویش گویا ساخته

گاه عذرا بوده و در کار وامق کرده ناز

گاه وامق گشته و با داغ عذرا ساخته

از کنار پیر کنعان یوسف صدیق را

خوار و سرگردان سودای زلیخا ساخته

هر که را آورده شور جذبه تو در سماع

جبه و جلباب هستی پاره در پا ساخته

چون هوا تو در خفایا چون سراب اندر نمود

از نمود ما وجود خود هویدا ساخته

ماییی ما در هوای خود نموده چون سراب

بی هوای خویش ما را برده بی ما ساخته

همچو آب زندگی پوشیده از ما روی ما

چون سراب از آب تو با رنگ و سیما ساخته

از که جز ذات تو این ایثار می آید که او

خویش را پوشیده ما را آشکارا ساخته

شکر این شفقت که گوید کز دو عالم ذات تو

گرچه بر سر آمده جا در سویدا ساخته

طبع احیا داده اشیا را به اکسیر وجود

حکمت ذرات عالم را مسیحا ساخته

گشته از دریای فضلت ابر رحمت قطره بار

باطن هر ذره را از علم دریا ساخته

در نهاد ما عبودیت سرشته از الست

نقش آب و خاک ما طوعا اطعنا ساخته

زاصل خلقت داده ما را علم بر هستی خویش

از ازل ما را به ذات خود شناسا ساخته

حکمتت از بهر احداث موالید ثلاث

کرده سفلی امهات و علوی آبا ساخته

هر یکی زان راست طبعان را دوات و خامه ای

داده از طبع و بنان مشغول انشا ساخته

خواسته بر جنس و نوع دفتر مجمل فصول

فصل و ابواب کتاب کل مجزا ساخته

قصه بر خود خوانده و از خود نوشته تا ابد

پاک از تکرار و سهو انشا و املا ساخته

بعد ازان انشا مرکب کرده با هم مفردات

شخص انسان انتخاب کل اسما ساخته

مشت خاکی را به تأثیر صفات خویشتن

اسم اعظم کرده و عین مسما ساخته

کنز اسرار الوهیت نموده هیکلی

نامش آدم کرده حرزش اصطفینا ساخته

تاج فخر علم الاسما نهاده بر سرش

بر سریر اسجدوا از عزتش جا ساخته

بهر انس او که وحشت داشت از حور و ملک

از صراع پهلویش ترکیب حوا ساخته

خطبه حوا و آدم بهر آیین نکاح

از ثنای خویش و نعت احمد انشا ساخته

در شهادت گفته نام مصطفا با نام خویش

علت غایی آدم آشکارا ساخته

عشقبازی بین که بهر یک شجر دهقان صنع

هشت خضرا آفریده هفت غبرا ساخته

گفته از حب حبیب خویش حرفی با عدم

عالم آسوده را پر شور و غوغا ساخته

ای جمالت آب ما را نار حمرا ساخته

خاک ما را برده و باد مسیحا ساخته

در تن ما می پرد جان در هوای وصل تو

بوی گل مرغ قفس را ناشکیبا ساخته

از پی اظهار قدرت طایران قدس را

حکمتت آورده و محبوس دنیا ساخته

صنعت بازیچه ای چندست و ما را همچو طفل

بهر دفع گریه مشغول تماشا ساخته

جادوی دنیا موالید مشعبد کرده جمع

رشته صد تو پدید از تاریکتا ساخته

رشته ها را همچو تار سحر کرده پر گره

هر دم از افسون یکی بسته یکی واساخته

عزت تو «عندنا باق » نوشته بر نگین

«انفدو ما عندکم » نقش رخ ما ساخته

هشت ثابت در مقام خویشتن دایم هوا

جنبش چرخش صبا کردست نکبا ساخته

هرچه از بحر و بر هستی برون آورده سر

خرج وجه «کل شیئی هالک الا» ساخته

کبریات از مغز چشم سالکان راه دین

در بیابان بهر زاغان خوان یغما ساخته

کلک استغنات هرجا خط بحرب الله زده

آیه «نصر من الله » کفر طغرا ساخته

هر کجا جباریت رخش جلال انگیخته

چهره اسلام گم در گرد هیجا ساخته

عاشقانت سینه بر شمشیر کافر می زنند

کز شهادت عشق تو اموات احیا ساخته

منکرانت تیغ بر فرق مجاهد می کشند

کز خطاشان لات و هبلی دست بالا ساخته

امر و نهی تست آن کاقرار و انکاری به او

مؤمن و عابد مطیع گبر خود را ساخته

زآهن یک کان به حکمت کبریای ذات تو

گاه سیف الله گه شمشیر ترسا ساخته

هشته از روی توجه رشته حبل المتین

کفر برقع بافته ایمان مصلا ساخته

گر نخندم در میان گریه کافر نعمتیست

داده غم وز یاد خود تریاق غم ها ساخته

ور نسازم آرزو کوتاه نافرمانی است

عشق را معمار عقل کارفرما ساخته

شادی و اندوه تو بر جان کس کوتاه نیست

هرکسی را جامه عشقت به بالا ساخته

راح روح آمیخته با دردی جسم و حاس

آفریده عشق کان می را مصفا ساخته

دمبدم انفاس رحمانی دمیده بر جهان

بلبل و گل را ازان گویا و بویا ساخته

وقت فکر از حسن اوصاف تو صید انداز عقل

پر ز آهوی معانی دشت و صحرا ساخته

ماه نخشب کرده طالع از چه روشندلان

یوسفان را بر سر آن چاه سقا ساخته

در خطا بگرفته دست ما به شفقت بارها

گرچه قادر بر خطا ما را به عمدا ساخته

داده وهم و حس و عقل وعشق چند اضداد را

زاب و خاک و باد و آتش جلد و اعضا ساخته

کرده چون زیق قوا را در گل حکمت نهان

پس به تکسیر هوا یک یک مجزا ساخته

از غش سفلی برآورده عیار پاک را

برده سوی علوی و اکسیرآسا ساخته

شسته زاب کوثر و تسنیم پاکش بارها

داخل اکسیر کل یعنی هیولا ساخته

عین جوهر کرده یک بار دگر اعراض را

نور جزوی متصل با نور اعلا ساخته

نور اول عقل کل لوح مبینش کرده نام

اصل اشیا ذات مولای مزکا ساخته

خواجه کونین و مقصود دو عالم مصطفی

آن که حقش محرم عرش معلا ساخته

پای بر افلاک از همت نهاده رفرفش

بر سر ره هیبتش جبریل را جا ساخته

زنده از «اوحی الی عبده » دل شب داشته

از «ابیت عند ربی » نزل احیا ساخته

تاج تکریم «لعمرک » حق نهاده بر سرش

خلعت تعظیم «لولاک »ش به بالا ساخته

رؤیت «خیرالهدی حق الیقین »ش کرده دل

بر «صراط المستقیم »ش عقل دانا ساخته

در شهادت کرده حق نامش ردیف نام خویش

پس به ذکر آن جدا مؤمن ز ترسا ساخته

فکر نعتش سوخته ما را به داغ مفلسی

عقل ما را خشک مغز از دود سودا ساخته

گر به حق بستایمش شرکست الحاد و حلول

ور به وصف خلق از همتاش یکتا ساخته

پس همان گویم که در فرقان و انجیل و زبور

بر زبان انبیا جبریل گویا ساخته

ای وجود از نور تو ذرات پیدا ساخته

عقل کل را پرتو ذات تو بینا ساخته

نور تو فایض شده بر عقل طالع گشته روح

نور تو وارد شده بر نقش دنیا ساخته

کوکب نور تو اشیا را شده اصل الاصول

خلق نامش حب خضرا در بیضا ساخته

فیض این نورت به تسلیم ملایک کرده خاص

فیض این نورت به جن و انس مولا ساخته

سید اولاد آدم جبرئیلت خوانده نام

«رحمة للعالمین »ت حق تعالا ساخته

موج حکمت در دل از «عین الیقین »ت کرده جوش

چشمه ز آلایش نموده پاک دریا ساخته

از کتاب «من لدن » علمت ادب آموخته

در دبیرستان «اوادنا»ت دانا ساخته

در حقیقت نکته ای از کلک فضلت بیش نیست

هرچه را انسان مجلد یا مجزا ساخته

گفته در قانون طب حرفی به ترسای طبیب

ز اهل ایمان گشته و زنار را واساخته

زیور لفظ احادیث متین معیار او

حلقه در گوش ادیبان اطبا ساخته

از توجه کرده بیماران باطن را علاج

درد نادانی و دل سختی مداوا ساخته

خواب هرکس در جهان بر شکل بیداری اوست

دیده حق بین تو رؤیت ز رؤیا ساخته

حسن ظاهر نزد باطن در دو دنیا کرده عرض

خواب و مرگ آیینه صغرا و کبرا ساخته

خوانده بر تو صورت امروز را از لوح دی

فضل حق کایینه امروز و فردا ساخته

در ره عرفان به رأفت عقل و حس وهم را

خار خشگ شبهه بیرون از کف پا ساخته

دیده سدر المنتهای معرفت را برگ بر

وادی تحقیق را طی تا به اقصا ساخته

یافته از سابقان بزم عزت برتری

مقعد صدق ملیک مقتدر جا ساخته

کرده بر کل مقامات صفات خود عروج

بر در خلوتسرای ذات مأوا ساخته

در شهود آراسته باطن به آثار جمال

از غبار آیینه خاطر مصفا ساخته

حسن خلق از قرب خالق گشته سر تا پا تمام

هرچه مظهر دیده از ظاهر هویدا ساخته

واله خلق جمیلت عاصی و ترسا شده

حسن رخسارت حکیم و شیخ شیدا ساخته

حلم تو در راه دین بار احد برداشته

وز تنومندی ننالیده به ایذا ساخته

بر ستم گر بازویت نگشاده تیر انتقام

گوهر ثابت به جور سنگ خارا ساخته

قوم عاصی سنگ بر لب های معصومت زده

تو لب خونین به عذر قوم گویا ساخته

مجرمان را کرده از عفو و ترحم توبه کار

کافران را مؤمن از رفق و مدارا ساخته

از فتوت کرده جرم دشمن غدار عفو

گرچه عذر باطنی را دشمن امضا ساخته

تاخته اعرابی از حرص و حماقت بر سرت

تو ز احسانت شتر پر بار خرما ساخته

هر خرابی کز مدینه تا به بحرین آمده

بهر تألیف دلی بی خواهش اعطا ساخته

هر کجا در عهده همت گرفته مشکلی

بوده گر کار دو عالم بی تقاضا ساخته

نا نراند بر زبان الا به نفی غیر حق

از سخاوت آن هم استثنا بالا ساخته

حیدر صفدر که در رزمش قفا دشمن ندید

در صف از تو جسته استظهار و ملجا ساخته

از ثباتت بارها در رزم جمعیت شده

گرچه حرب خصمت از اصحاب تنها ساخته

آدم ار دیدی حیای تو کجا عاصی شدی

شرم تو شرمنده شیطان را ز اغوا ساخته

این حیا در ظل ایمان پرده دار عزتست

هر که را از پرده بیرون دیده رسوا ساخته

آن گه از ایمان حیا را در حمایت آمده

با خدایش کارهای خاص پیدا ساخته

کامل ایمان تر نباشد از تو در عالم کسی

کز حیا خود را ز چشم خویش اخفا ساخته

دیده ای بر مؤمن و کافر به چشم مرحمت

رحمت عالم الهی در دلت جا ساخته

در شب معراج برگشته ز ره هفتاد بار

کار امت را به نزد حق تعالا ساخته

از کمال مهر و شفقت در محل احتضار

امت امت گفته جان تسلیم مولا ساخته

ای تماشاگاه حق مرآت اشیا ساخته

در تواضع قدر حال خویش پیدا ساخته

حق حبیب الله از عزت تو را خواندست و تو

از تواضع نام خود «عبدا شکورا» ساخته

روز رزم از جا نجنبیده ولی هنگام بزم

کودکی دستت اگر بگرفته برپا ساخته

بر معاند ظن لاف «لا نبی بعدی » زده

«ما انا الا بشر» نزل احبا ساخته

هیچگه ناطق نگشته از هوای نفس خویش

بارها بهر صلاح دین به اعدا ساخته

حق به زیر سایبان عصمتت پرورده است

در دلت آداب زهد و عفت ابقا ساخته

در دل شب ها سرشگ دیده معصوم تو

از زلل پاک انبیا را وز خطایا ساخته

عدل از تعدیل اخلاقست وین نسبت تو را

بر خط وسطای حکمت حکم اجرا ساخته

دین تو از عدل میزان حق و باطل شده

شرع تو قانون خود کیش نصارا ساخته

جز از آثار عدالت نیست این کز اعتقاد

متفق در کار دین شرع تو دل ها ساخته

از عدالت کرده در عیش صدیقان اهتمام

حظ خود ایثار بر اصحاب و ابنا ساخته

نعمت کونین را پیشت ملایک کرده عرض

با همه زهدت بلابدی ز دنیا سوخته

جوع و سیری را به نوبت کرده زهدت اختیار

گرچه حق پر از ذهب صحرای بطحا ساخته

کار عالم را کفایت کرده از یک ماجرا

ورد خود در هر دعا «رزقا کفافا» ساخته

کرده در نان جوی امساک بهر قوت خویش

گنج ها را صرف در ایثار و اعطا ساخته

با لزوم زهد آورده به جا حق جهاد

بی درم کار غزایا و سرایا ساخته

لؤلؤ منثور پاشیده ز رویت در وضو

نور بیضا هیئت تابان ز سیما ساخته

اتصال «لی مع الله » کرده حاصل در نماز

«ما سوی الله » را ز استغراق افنا ساخته

از حضور قلب مستغرق به نور حق شده

وز خضوع جسم سر دل هویدا ساخته

از میان برداشته لطف حق استار حجاب

نعمت دنیا و عقبا را مهیا ساخته

شکر عشقت داده بر معراج «عندالله » عروج

ز استقامت جای در صحو از سکارا ساخته

ظاهرا بنموده اعضا در رکوع و در سجود

باطنا غایب مصلی از مصلا ساخته

در نماز از بهر خرسندی امت کرده سهو

لیک سهوت غایب از ادنا به اعلا ساخته

جلوه حق دیده در آیات قرآنی دلت

از تجلی قرائت روشن اعضا ساخته

دیده از ترتیل و تدبیر زبان و دل اثر

مو به مویت را خشوع قلب قرا ساخته

آیه «نون والقلم » را دیده از انوار خویش

سر باطن را به لفظ ظاهر املا ساخته

گرچه رو در کعبه گل گشته ساجد ظاهرا

عرش دل را قبله سرا و ضرا ساخته

از حریم حرمتش جان را نموده محترم

وز صفای صفوتش دل را مصفا ساخته

در طریق عمره از لبیک خونین کرده غسل

گاه احرام از دو عالم دل معرا ساخته

کرده قربانگاه اوصاف مبینت از منا

سیرگاه اوج علوی از معلا ساخته

پر و بال راه بیچون کرده جوع و صوم را

جسم را با روح هم پرواز بالا ساخته

صمت و سمر و جوع را بنهاده بر تقوی بنا

عشق و شوق قرب را از صوم مبنا ساخته

صوم بیداری فزوده از گرانی کرده کم

صوم برده جسم سفلی روح والا ساخته

داده عزت مستحقان را به ارسال زکات

وز ذمایم مال داران را معرا ساخته

خمس و انواع عبادات و زکات فضل خویش

بر جهان احکام و امر و نهی آنها ساخته

از رسالت بر رسولان کرده اعطای درود

وز ولایت بر موالی نشر آلا ساخته

کعبه ای از چار اصل این فضایل کرده راست

سقف آن از چار رکن شرع برپا ساخته

کرده اول رکن را از صدق صدیقی بنا

پس ز رکن عدل فاروقش توانا ساخته

حلم «ذوالنورین » داده رکن سیم را نظام

وز شجاعت مرتضی بنیادش اعلا ساخته

راه آن از پرتو این چار کوکب کرده حام

باب آن را از دوستی آل زهرا ساخته

بخ بخ ای دین محمد کز کمال رفعتت

استوار اجمال ابرار و اجلا ساخته

خه خه ای اعزاز اهل البیت خیرالمرسلین

کز خطا در حس ایزدتان مبرا ساخته

«یا شفیع المذنبین » در ظل احسانم درآر

شرمسارم پیش حق زل و خطایا ساخته

طبع عطشان «نظیری » را صلت بر نعت تست

خود زبان کوتاه از عرض تمنا ساخته

اقتدار توبه و اشگ سحرگاهیش ده

تا کند در جنب «هم مستغفرین » جا ساخته

شمارهٔ ۴۲

نبی که معجز ماه دو پیکر آورده

مثال نور خود و نور حیدر آورده

فراز منبر یوم الغدیر این رمزست

که سر ز جیب محمد علی برآورده

حدیث «لحمک لحمی » بیان این معنیست

که بر لسان مبارک پیمبر آورده

خدای از آدمشان تا به آل عبد مناف

به صلب پاک و به بطن مطهر آورده

هم از سرایت این نور آل زهرا را

نبی به زیر عبا با علی درآورده

قوی بذریت خویش دیده ظهر علی

پیمبرش شب هجرت به بستر آورده

به آب زمزم و خاک صفا سرشته گلش

حقش به حکمت و عفت مخمر آورده

نهاده وقت ولادت به خاک کعبه جبین

نیاز و بندگی از بطن مادر آورده

خدیجه نور نبی دیده در جبین علی

به شادمانی داماد دختر آورده

بعرس فاطمه و مرتضی نثار ملک

درخت های جنان حله ها برآورده

درخت طوبی اسناد جنت و انهار

برون به نام محبان حیدر آورده

سزد که خاک کشد آفتاب اندر چشم

ز معدنی که چو سبطین گوهر آورده

درون قبه بیضاست جای ذوالقرنین

ز عرش آل عبا رخت برتر آورده

علی به جای سر است از جسد پیمبر را

که صحتش همه رای منور آورده

برو به سبقت اسلام کس مقدم نیست

به بعثت نبی ایمان برابر آورده

هزار شاهد عادل به مجمع اسلام

به دعوی «انا صدیق اکبر» آورده

نبی به کودکی اسلام کرده تعلیمش

نه همچو غیر به ایمانش کافر آورده

به دوستکانی این باده از لبان حبیب

کرامتیست که ساقی کوثر آورده

ز قول ثابت «لولا علی » برجم نسا

به فضل خویش مثالی مقرر آورده

ندای «بخ بخ لک یا علی مولایی »

گواه نص ولایت به محضر آورده

خلاف مشورت او که کرده ذوالنورین

خروش توبه به بالای منبر آورده

محل شدت نیران فتنه اشرار

علی ز مهلکه اش بارها برآورده

بیان صفدر کرار عسکر فرار

به شرح واقعه حرب خیبر آورده

نبی به وقت مؤاخات عزت و اصحاب

به لفظ و صدق علی را برابر آورده

چو بر ولایت او هر نبی شده مبعوث

زمان ازو که درین کار بهتر آورده؟

وصی کسیست که تجهیز مصطفی کرده

نه آن که میل به محراب و منبر آورده

میان خوف و رجا داده حق نشان نجات

نبی که مندر و والی رهبر آورده

گشایش از در دیگر مجو به حکم خدا

که غیر باب علی را به گل برآورده

کسی ز آتش دوزخ بری نخواهد ماند

مگر کسی که تولا به حیدر آورده

خلاف نیست روا در خلیفه ای که نبیش

«خلیفتی و خلیلی » مکرر آورده

امام اوست که در تن حیات موتا را

چو عیسی از نفس روح پرور آورده

ز بس محبت سکان آسمان ایزد

به شکل او ملکی را مصور آورده

مقام مجد گرفته به عرش علیین

لوای حمد به صحرای محشر آورده

چگونه نور کسی را به گل توان اندود

که آفتاب فرو رفته را برآورده

چگونه قول کسی را توان به خاک انداخت

که سنگ ریزه گرفتست و گوهر آورده

همای همت زوج بتول آن مرغیست

که دولت دو جهان زیر شهپر آورده

بیان نسبت خود کرده با خلیل علی

برون ز کعبه صنم های آزر آورده

ز کوی نخوت و پندار احتسابت او

کلیم مست و براهیم بتگر آورده

خدا دوازده تن را ز عترت اطهار

امام خلق جهان تا به محشر آورده

کسی که پی به امام زمان خود نبرد

رسول صادقش از خیل کافر آورده

تویی امام که اقرار بر امامت تو

صهیب و جابر و سلمان و بوذر آورده

نه والیی که به حقیت ولایت خویش

سجل به مهر رئیس و توانگر آورده

خدا محبت آل تو کرده فرض و تو را

به آیت «الوالارحام » سرور آورده

زبیر و طلحه که از بیعتت برون شده اند

اجل به نزد خداشان مکدر آورده

قضای چرخ بر آن جاهلی زند خنده

که در مشاوره حرف مزور آورده

همان که خسته اشرار کرده عثمان را

عزا نهاده به پاداش و لشکر آورده

سگان دست برو گرد کنند نوحه سزاست

مخدرات رسول از حرم برآورده

سپه که خوانده به جنگ جمل زبیر عوام

کف خسی به سر راه صرصر آورده

معاندان که سبب گشته حرف صفین را

صف غزال به جنگ غضنفر آورده

معاندان تو را نیست مغفرت که رسول

به تو محاربه با خود برابر آورده

مگوی خال که خال نبی به کتف نبی است

نه قرحه ای که سزاوار نشتر آورده

نزاع و صلح تو میزان باطل و حقست

که بهر دوزخ و فردوس داور آورده

دلیر تیغ نرانم به موی استردن

که یار شیفته مو خال بر سر آورده

کدام روز؟ که گفتست ابن ملجم را؟

به مهر فاحشه ای خون حیدر آورده

خوشا علی که چنان در نماز محو شده

که سجده با الم زخم منکر آورده

عجایب این که به شکل خود و لباس نبی

به کفن و دفن خود اعرابیی درآورده

نموده مرده و زنده دو تن به یک صورت

ز یک حقیقت مخفی دو پیکر آورده

میان احمد و حیدر تمیز نتوان کرد

درین مقام بیانی سخنور آورده

همان که گشته پسر را تکاور از سهر مهر

برای نعش پدر هم تکاور آورده

سخن به پرده علی گفته در شب معراج

صباح تهنیه پیش پیمبر آورده

نبی ز زله شب نیم سیب کرده عیان

ز جیب نیمه دیگر علی برآورده

ز فکر بوالعجبی های قادر بیچون

به حیرتم که عجایب دو مظهر آورده

هراس نیست ز فوت و فنا «نظیری » را

که پی به چشمه خضر و سکندر آورده

کدورت از چه جهت رو دهد؟ محبی را

که از ولای علی دل منور آورده

چه کم کند ز جلال کسی زیان جهان؟

که خواجگی ز غلامی قنبر آورده

به نظم آخرت از دست داده دنیا را

فکنده رخت به دریا و گوهر آورده

کسی ز طاعت و خدمت زیان نمی بیند

که هر که تحفه رطب برد شکر آورده

قبول سمع تو کافیست یا علی ولی

زمانه گوش تمیز از ازل کر آورده

ز آستان تو دورم اگر به بیداری

مرا به واقعه نور تو در بر آورده

ازان شبی که به این خواب گشته ام مسرور

خرد به هر نظرم پایه برتر آورده

به مدحت تو بس این عز که همگنان گویند

برات جایزه بر حوض کوثر آورده

صلت که می طلبد بنده ثناگویت

مناقب تو نگویم که در خور آورده

هنر بس است همین کز برای ختم سخن

درود پاک بر آل مطهر آورده

شمارهٔ ۴۳ - این قصیده در ایام عزیمت مکه معظمه و وداع دوستان در نعت همان مقام علیه متبرکه مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان گفته شده

ز هنر به خود نگنجم به خم می مغانی

بدرد لباس بر تن چو بجو شدم معانی

دل زاهد و برهمن ز غرور قرب من خون

نه به کعبه ام نیازی نه به دیرم ارمغانی

من اگر ز شوخ طبعی تن لنگری ندارم

علم است همت من به هوای بادبانی

سگ آستانم اما همه شب قلاده خایم

که سر شکار دارم نه هوای پاسبانی

عجب ار نبوده باشد خضری به جستجویم

که بمانده ام به ظلمت چو زلال زندگانی

ز طلب عنان نپیچم به همین که ره درازست

نرسم اگر به منزل برسم به کاروانی

شده ام به اعتمادی به سئوال وصل پویان

که نمی کنم توجه به جواب «لن ترانی »

قدمی اگر خرامی به وداع همره من

ره بازگشتنت را قدمی دگر ندانی

لگدی که غم برآرد سر عجز پیش دارم

که ز سجده وداعم نکشد درت گرانی

به دلت گرانم ار چه ز دردت روم به ضعف

که به راه سایه من بردم ز ناتوانی

دل و سرکشی ز خویت؟ بگذار تا بمیرد

شرری که با سمندر نکند هم آشیانی

من اگر گل دورویم بروم ازین گلستان

که صبا ز دفتر من نکند سوادخانی

چو بدوستان خوری می بزکات صحبت افشان

بسمودات شعرم ته جام دوستگانی

بتوجهم مدد کن به رهی روم که خواهی

بقبولم آشنا کن بدری دوم که دانی

بدری که چرخ و انجم دودش بسده بوسی

بدری که عرش و کرسی سزدش بپاسبانی

در خلد کعبة الله مخ کون و بیت اول

بن بار و برگ عالم کف آب و عرش ثانی

تن ملک راست چون دل خاک را سویدا

به چهار حد گشاده در فیض جاودانی

شده ضیف گاه جان ها بنزول وحی منزل

بجهان رسیده نزلش ز نزول آسمانی

همه ماهه بحر و کان را ز عطای او وظیفه

چو هلال درفزونی نه چو بدر در نهانی

ام شهرهای دنیا بسواد شهر اعظم

رخ بوالبشر بسویش ز سرای ام هانی

ز زلال خم قدح ها بصف عباد داده

چه ز نرمش درآن صف بشمار جرعه دانی

مه اگر مجال یابد که شود مقیم چاهش

کندش ز جرم دلوی ز شعاع ریسمانی

بمذاق حق شناسان کف آبش ار بسنجند

ندهند لای زمزم بشراب ارغوانی

بخواص عفو در دل تف باد در سبویش

بعیار روح در تن نم آب در روانی

بشمار فیض بادش همه بادها شمالی

بحساب یمن بیتش همه رنگ ها یمانی

چو وزد نسیم کویش که رود پی مسیحا؟

چو رسد صریر پایش که زند دم از اغانی؟

نغمات آسمانی ز حریم او مترجم

ز خطای آستانش شده عرش ترجمانی

شده مسجد مقدس به همین گناه منسوخ

که به کعبه معظم زده لاف هم قرانی

به ته لباس مشکین چو به جلوه اندر آید

ببرد هزار دل را به کرشمه نهانی

به در و جدار بیتش همه هدیه های عرشی

حجر فراش صحنش همه تحفه های کانی

ز بلا نگاه دارد دم و دود صبح و شامش

چه به فاتحه دمیدن چه به ان یکاد خوانی

پر و بال نسر طایر به هوای او مقید

ز قضا کبوترش را به گلو خط امانی

چو الم کشد ز اعضا به لسان بدر بی او

به لسان مصر نالد به لسان بی لسانی

ته پای عرش لرزان ز هراس سر شود خور

بره سرخ رو به کویش ز نشاط سرفشانی

همه بادپا سواران به رکاب بوسش آیند

که ز غایت تمکن نکند سبک عنانی

شده سوده بر زمینش سم مرکب سلیمان

شده کند در هوایش دم قبضه کیانی

به فضای کوه و وادی ز نزول فیض رحمت

به دو قبه محملش را ملکی و فرقدانی

بجز او که زیر آرد ز فلک کمان رستم

در خاره را گرفته به مصاف هفت خوانی

ز پی قبول طوفش بجز این طلب ندارم

که به فرش خاره افتم ز فراش پرنیانی

مژه پیش ناودانش به جزع چنان بگرید

که ز صحن محرم آرد به درش ز سیل رانی

به درش چنان بنالم که ز غایت ترحم

ز درون ندا برآید که درا، درا، فلانی

ز حدوث چرخ گویم ستمی که دیده باشم

حرمش کند حمایت ز حوادث زمانی

نمطی دگر سرایم سخن از شکر زبانی

که مگر دلی ربایم به فریب دلستانی

ز سوی بهار عمرم به نشیب گشته میزان

چو ز بیم وی بگریم بقمی کنم خزانی

به محبتی فروزم دل زار پیش از آن دم

که نشاند آب پیری تف آتش جوانی

شده کم روانی تن بچشم شراب ذوقی

که ز لب چو زیر آید به بدن کند روانی

ز شب دراز عمرم بجز این طمع نباشد

که برآورم به مهری دم صبح مهرگانی

نکشم ملال کیسه که ز فربهی بدرد

اگر از فضول طبعی نکند مهین دهانی

همه در به موج ریزم ز عطای خان خانان

که محیط کشتیم را نکشد ز بس گرانی

اثر ستاره دارد هنر سحاب نیسان

که محیط و کان نیفتد ز عطاش در زیانی

پی پاس عدل نوعی ز خیال خود هراسان

که نشسته بر در دل همه شب به پاسبانی

زهی از علو فطرت به مراتبی رسیده

که ثنای دور گردت نرسد به همعنانی

به غنا ز فقر رهبر تویی و تویی همین بس

شده سال ها کزین ره نگذشته کاروانی

ز تو زاده همت اما چو تو منفعت نبخشد

بود ار قراضه از کان نکند قراضه کانی

به ولایتی که تازد پی فتح باب عزمت

دم تیغ خون فروشد به خواص زعفرانی

همه خسروان عالم به تو مفخرت نمودند

ز جم و ز کی چه گویم؟ تو به این و آن نمانی

همه قبله های باطل تو چو کعبة المعظم

همه وحی های ناسخ تو چو سبعة المثانی

بگذار تا بسوزم ورق فلک که دیگر

قلمش به حرف کفران نکند سیه زبانی

به تو کوه چون تواند به مصاف دست بردن؟

که هزار جا ببندد کمر از تهی میانی

فتد ار به خوان دشمن ز سر غضب نگاهت

کند از نهیب مغزش به نواله استخوانی

به ثبات و شهرت از تو به مثل چنان نماید

که برند نام عنقا به نشان بی نشانی

به مراتب کمالت نرسد ضمیر اختر

به سر هم ار ببندد درجات آسمانی

به هزار پایه مدحت به کجا رسیده ام من

که به هفت پایه گردون رسدت به نردبانی

ملکا به فضل و همت من و تو چرا ننازیم؟

نه مرا عوض نه قیمت، نه تو را بدل نه ثانی

تو ز من مدیح جویی به سخن فرونمانم

ز تو من نوال خواهم به کرم فرونمانی

به نبشته آستانت ز در تو خوانده بودم

که رساندم ز رفعت به مکان لامکانی

نه کم از خضر دویدم به رکاب دولت تو

که رسید ازان سعادت به حیات جاودانی

نه پس از صبا رسیدم به تو کز قبول خدمت

به غبار پیر کنعان کند آستین فشانی

فتد ار گذار طوطی به شکرستان هندم

به ثنای قند مصری نکند شکر لسانی

چه زیان کشید لطفت که بگفت غیر کم شد؟

چه قصود داشت قدرم که فتاد در زیانی

بنما رهی به لطفم که ز آتش عزیمت

به دماغ و دیده خوابم همه شب کند دخانی

به تو جای خویشتن را به زر و گهر فروشم

که درت مثل نگردد به حدیث رایگانی

همه عیش این جهانی به عنایت تو دیدم

چه عجب اگر بیابم ز تو زاد آن جهانی

تو اگر دهی وگرنه غم و خوشدلی ندارم

که نظر به دوست دارم نه به گنج شایگانی

چو رسد به بحر شبنم ز فنا چه بیم دارم؟

که بقا به دوست یابد چو شود ز خویش فانی

به خدای کعبه دارم ز در خدایگان رو

نه فریب تازه دارم نه دروغ باستانی

بجز این دعا ندانم که جز این ریاست دیگر

که به مقصدت رساند چو به مقصدم رسانی

شمارهٔ ۴۴ - یک قصیده

زنند باغ و بهارم صلای ویرانی

گلم ز شاخ فرو ریزد از پریشانی

نه رنگ و بوی به جا مانده نی بر و برگم

چو نخل بادیه افتاده ام به عریانی

سموم وادی غم دیده پای تا فرقم

ز هم بریزم اگر ناگهم بجنبانی

جدا ازان شکن طره ام سرانگشتت

گزند خورده دندان صد پشیمانی

خجل ز مردن خویشم گمان نبود الحق

که بی رخ تو چنین جان دهم به آسانی

همه شکست دلم همچو کار زندان بان

تمام شکوه حالم چو شغل زندانی

کمان خسته دلی بی تهورست ار نه

به تیر آه کند لخت سینه پیکانی

اگر دلی به کف آری زیان نخواهی کرد

به این قدر که عنان زین روش بگردانی

شکست ما چه مصافست ما ضعیفانیم

که مور در صف ما می کند سلیمانی

اگر مطالعه چهره ام کنی نظری

قصورهای ضمیرم همه فروخوانی

ز کعبه آیم و بت های آزری در جیب

هزار بتکده را در خورم به رهبانی

گریزگاه جنونست ورنه هر روزم

هزار کفر برون آرد از مسلمانی

نگاهدار حجابست ورنه از نگهی

وصال تا ابد اندازدم به حیرانی

امید نیست درین قحط مردمی که کسی

ز گرگ یوسف ما را خرد به ارزانی

هوای دوست پر و بال می دهد ورنه

به رستخیز نمی جنبم از گران جانی

ز حلق کشته ام آلوده تر به خون چشمیست

به درگه تو فرستاده اند قربانی

منش ز بادیه آورده ام به شهر که گفت؟

که عشق همره مجنون نشد بیابانی

ز منکران محبت به خود پناهم ده

که نوح زورق ازین ورطه کرد طوفانی

ز گلبنی قفسم را اگر بیاویزی

کنند بر سر من بلبلان گل افشانی

ز هم شناخته ام چاک جیب و دامان را

گذشت آن که گریبان کند گریبانی

ز شوق آن که زمین بوس خدمت تو کنم

ز فرق تا قدمم همچو سایه پیشانی

حذر کن ای غم ایام رهزنی تا کی؟

به خدمت که روانم مگر نمی دانی؟

روم که حلقه فتراک دلبری بوسم

که دل چو گوی رباید به زلف چوگانی

کجایی ای غم هجر تو مونس جانم

خیال وصل تو از شاهدان پنهانی

عزیمت در عبدالرحیم خان دارم

فلک نگردد اگر زین رهم بگردانی

هوای ابر کفش نیست در سرت که کنی

کلاه پادشهی را کلاه بارانی

قبای شاهی ازان دیر می کند در بر

که چست یافته تشریف خان خانانی

به همت تو فنا در فناست ره نبرد

که در بقای تو افزود هرچه شد فانی

ملال بحر و بر از خاطرم گهی برود

که جام و شیشه بچینی و گل برافشانی

ز تلخ و شور چه زمزمم بشویی لب

به چاه غبغب ساقی و راح ریحانی

به دوستکامی رنگین لطیفه ای گویی

به دلربایی شیرین بدیهه ایی خوانی

زلال لطف زنی آنقدر به جوش دلم

که برنهم سر افسانه های طولانی

کنم نشاط به پیمانه میان دوری

خورم شراب به اندازه پشیمانی

میی دهی که به طوفان شیشه غرق شود

گر از حباب نسازد کلاه بارانی

میی که بر سر تاج قباد رشگ کند

به دانه عنبش گوهر بدخشانی

به دیده لای خمش توتیای پرورده

گل سبوی وی از سرمه صفاهانی

میی که دیو ازو قطره ای اگر بخورد

پری ز شیشه برون آرد از پری خانی

میی که یابد اگر جم ز جنس او جامی

به رونما دهدش خاتم سلمانی

نه آن میی که دل عاجران کباب کند

میی که مرغ بهشتش کنند بریانی

عفی الله از سخن هزل و لابه های مزاح

هزار توبه ازین هرزهای لامانی

هزار حوری و قدسی مدام می نوشند

به پرده های ضمیرم شراب روحانی

کجا شوم من از ام الخبائث آبستن

که حاملم همه از بکرهای وحدانی

رخم ز قبله ایمان به مرگ تافته باد

اگر ز کعبه به حد می کنم هجارانی

به جام جم نکند میل هر که نوشیده

شراب معرفت بزم خان خانانی

نگاه کن که به سویش چگونه می بینند

به صد امید شهنشاهی و جهانبانی

به قصد دشمن او تیغ کوه را هر سال

زمین دوباره کند صیقلی و سوهانی

هنوز کوه نجنبیده چرخ ساخته کار

به تیغ برق نهادش ز فرط برانی

ازین سبب شده اکنون بر جبان و شجاع

سپهر شهره به جلدی زمین به کسلانی

هم از حراست عدل ویست اگر برخی

مصون ز فتنه دهرند انسی و جانی

فلک که ثبت مه و مهر در بغل دارد

به مهر او نرسانیده خط ترخانی

طفیلیان سر خوانش میزبان گردند

ز خلق و مکرمتش در سرای مهمانی

زهی ز صبح کریمان گشاده ابروتر

ندیده چهره خشم تو چین پیشانی

گرفته ساغر دولت به دست می بینم

ز آسمان نهم برگذشته میزانی

به صد تلاش ابد می کشد ز دنبالت

نمی شود که جمال از ازل بگردانی

مگر که گه گه یک پایه زیرتر آیی

که عرش زیر سریرت نهاده پیشانی

به دست مهر و عتابت زمانه داده زمام

که کرده گاه عصایی و گاه ثعبانی

ز صبحدم فلک کینه جو ستاده به پا

به این خیال که تو در کجاش بنشانی

به عرش نالد ز اندیشه کمندت شخص

معلقش به زمین آورد ز بی جانی

ز شوق پایه تو قطره در رود به رحم

رسد ز طبع جمادی به نفس انسانی

ز بس که سیر و تردد کند بدل سازد

به فطرت ملکوتی مزاج حیوانی

چه سعی ها که نماید ولی به تو نرسد

که چون مقام تو بیند ز خود شود فانی

تو خود نظیر خودی لا اله الا الله

همان یکی است که خود اولست و خود ثانی

کس از مکارم اخلاق نامه ای ننوشت

که نام نیک تو بروی نکرد عنوانی

چو نیک بینم ازان سده حلقه در گوشست

کجا که بخت برآرد سر از پریشانی

کسی از تو هیچ نخواهد تو در دل مردم

به دست خویش نهال امید بنشانی

هزار دفتر حاجت ز بر توانی خواند

به حرف معذرتی چون رسی فرومانی

بروز جودت اگر قطرگی کند دریا

گه کفایت تو قطره کرده عمانی

ز کلبه ای که نفاق تو خاست می آید

چو ماه منخسفش روزهای ظلمانی

به کشوری که وفاقت رسید می گذرد

شبش چو آینه بی لباس نورانی

چو باده از پی صافی سینه ها جویی

ز شوق نشئه در آغوش خم بیالانی

به پاسبانی درگاه تو چه زود رسید

پریر بود که کیوان گذاشت کیوانی

سپهر کار رباینده است امید است

که از نتیجه خدمت رسد به دربانی!

نسیم پیرهنی می کنم هوس گرچه

عذار یوسف ما به بود به عریانی

درین قصیده به گستاخی ارچه عرفی گفت

به داغ رشگ پس از مرگ سوخت خاقانی

کنون به گور چنان او ز رشگ من سوزد

که در تنور تو آن گوسفند بریانی

دگر که گفت مبادا ز راوی شعرم

درین قصیده به روز کمال بنشانی

تو را که فضل به حدی بود که در بزمت

طیور وقت ترنم کنند سحبانی

کمال جهل و بلاهت بود که طعنه زند

به نقص مایه کج فهمی و غلط خوانی

دگر نبود ز شرط ادب درآوردن

به سلک مدح تو مدح حکیم گیلانی

چو نقش زشت به دیوار عذر می گوید

ازین تعرض من با وجود بی جانی

کجاست گیوه گیوی و تاج افریدون

کجاست کاسه شیبول و راح ریحانی

گر او به فضل فلاطونست برکشیده تست

بود به قرب کیان اعتبار یونانی

اگرچه سایه به رفعت زمین فرو گیرد

ولی نهد به پی آفتاب پیشانی

وگرچه ابر درافشان شود کسی نکند

کلاه پادشهی را کلاه بارانی

گرفتم آن که ز فضل و هنر مجسم بود

کجا به رتبت روحانیست جسمانی؟

اگرچه کشور چین پر ز نقش مانی بود

خراب گشت نه صورت به جاست نی مانی

به طرز وی دو سه بیت دگر ادا سازم

که بهر دعوی او قاطعست برهانی

زهی به رای روان بخش شمع لاهوتی

به علم در دل هر قطره کرد عمانی

به چشم عقل هیولای جوهر اول

به ذوق روح تمنای نشئه ثانی

ز صبح اول عالم به نور فطرت تو

دبیر لوح قضا می کند قلمرانی

به باغ کون همه روز و شب روان باشد

زلال فیض تو از چار جوی ارکانی

گهر ز صلب فلک زان به بطن خاک آید

که نیز زاده اویند بحری و کانی

کراست زهره که گوید فلان ببخش و مبخش

ز تست هرچه به هر شخص داری ارزانی

جهان برات به مهر مسلمی می داد

بگفتم این چه کم انصافیست و نادانی

تو طبل همچو گدا در ته گلیم زنی

وگرنه بر لب بامست کوس سلطانی

تو را قاف به قاف فلک گرفته کرم

همین به خوان مه و خورشید می کند نانی

به این نوال و کرم با وجود می یابد

یکی ازان دو به هر چند روز نقصانی

گهی تبه شود این از هبوط تیره دلی

گیه سیه شود آن ز احتراق رخشانی

چو آن فرو بری این را برآوری از جیب

چو این برآوری آن را چراغ می رانی

تو را هم این لب نان زله عنایت اوست

نمی شود که به گل آفتاب پوشانی

تو راست در دم هر صبح بذل یک مهری

وراست در دم هر بذل مهر صدگانی

چو دید صدق حدیثم به لفظ گیلی گفت

به آفتاب سخن دارد این خراسانی

ز صدق من به فراز درخت بنشستم

ز کذب او به سر شاخ گاو پالانی

جهان ستان ملکا! شه نشان خداوندا

به مدحت تو خجل طوطی از زبان دانی

سرود هجر «نظیری » شنو که دلسوزست

حکایت قفس از قمری گلستانی

بجو چراغ و کمر باز کن که قصه من

دراز و تیره ترست از شب زمستانی

تویی که گشتم و بر تو نیافتم بدلی

منم که رفتم و بر من نداشتی ثانی

هزار رنگ گهر ریختم کسی نشناخت

که جنس من یمنی بود یا بدخشانی

تو در برابر چشمم به صورتی هر دم

من و سرود غم و گریه های پنهانی

ز بس گره شده در دل اگر سخن طلبی

بریزم از مژه یاقوت های رمانی

چو فتح نامه تو جمله شادیم ز چه رو

مرا چو مرتبه دوستان نمی خوانی

به ناتوانی بستر ز بال مرغ کنم

اگر ز گوشه بام خودت نپرانی

امید بار درت بسته عقل می گوید

که خوش چه کام دل خود به هرزه می رانی

عتاب و ناز به بیزاریت فروخته اند

به رغبت ار بخرندت به خویش تاوانی

اگر به کعبه ز دیرت کرشمه ای نبرد

زیان کنی بت و زنار در مسلمانی

وگر به میکده در کار عشوه ای نکند

خمار بخشدت این نشئه های انسانی

سفر معطل وقتست صبر کن چندان

که جذبه ای رسد از جذبه های رحمانی

ببین که در برش از مهر می کشد خورشید

ازان که ذره نکردست بال افشانی

کنون به نزد تو این ماجرا فرستادم

که از توهم عقلم به لطف برهانی

چگونه اند وفا و کرم امیدم هست

به یک دو حرف سر خامه ای بجنبانی

بهای وقت در آن کوی چیست؟ می خواهم

نمونه ای بخری قیمتی بفهمانی

به لطف بخششم از رنج روزگار بخر

که آنچه جود تو باشد به آنم ارزانی

سخن چو می رود از حد برون چرا نرود؟

به صرف کار دعاگویی و ثناخوانی

کلید عیش به دست تو باد تا باشد

سحر به غنچه گشایی صبا به رضوانی

ظفر به نام تو دایم هزاردستان باد

به یاد خصم تو پروانه شبستانی

شمارهٔ ۴۵ - این قصیده بعد از قصیده سابق در راه مکه مشرفه در وصف همان مقام علیه متبرکه و نعت حضرت رسالت پناه محمد صلی الله علیه و آله و سلم مذیل به مدح عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

برنیامد یک عزیز از مصر مردم پروری

پیر شد در چاه صد یوسف ز قحط مشتری

طبع ها مشغول خست پروری گردیده اند

برنمی تابد تمنا را کرم از لاغری

بخت مادرکش تیمم در غریبی کرده است

کرده گردون دایگی آیین دوران مادری

دایه گردون تنک شیرست گوید خاک خور

مادر گیتی گران خوابست گوید خون گری

بی وفایی دارد ای در خدمت من حق شناس

جان سپاری در حقوق نعمت او کافری

چرخ را حاجت روا نامست و ما خون می خوریم

فتح بر نام سپهدارست و جنگ از لشگری

حق خدمت نان درین دولت ندارد ورنه من

با سحر دعوی سبقت کرده ام در چاکری

گر حق بال و پر پروانه را بشناختی

شمع را بر فرق خاکستر نکردی افسری

در لگدکوب شب و روزم نمی دانم ز من

عاقبت سازند نقش ایزدی یا آزری

بعدها کز نعمت و نازم به تشویر و عنا

عقل کج رو رهزنی فرمود و طالع ره بری

مهر از من تاب می برد از چه؟ از خوش زینتی

چرخ بر من رشگ می برد از چه از پر زیوری

موج طوفان جستمی تا لطمه بر دریا زند

کاب عمان زورقم را دیر می برد از پری

دست تاراج جهان از رنگ و بوی خویشتن

آنچنانم شست کز من برد داغ گازری

تحفه می باید به درگاه سلیمان بردنم

ناتوان مورم که بر یک جو ندارم قادری

قصه خونبار خود گفتم به هرجا نظم و نثر

نی ز داور داوری دیدم نه از کس یاوری

خاک پایت تر شود از پاره دل گر هنوز

لخت خونم از سر مژگان به ناخن بستری

گوش بر افسانه من تا کجا خواهد نهاد

آن که نی اعجاز می گیرد درو نی ساحری

باطل السحری که بر بازوی استغنای اوست

بی اثر سازد هزاران معجز پیغمبری

نطق این گوساله ها بستست اگر بهر سخن

خاک پای جبرییل آورده ام چون سامری

دور رفت و مادر ایام فرزندی نزاد

نی چو خنثا مادگی آید ز گردون نه نری

جود را آزادمردی باید و یک مرد نیست

کش هزار ابلیس با باطن ندارد شوهری

پرده ستاری ار یکسو رود در دیده ها

بر سر مردان کند دستار مردان معجری

ناخدا گو هرچه اسبابست در دریا فکن

کشتی ما را به ساحل می برد بی لنگری

بر خط تسلیم گردن نه که چون راضی شوی

کی کند در دست ابراهیم خنجر خنجری

بویی از خون شهیدان برد ما غم خورده است

همتی یاران دگر زین سر نمی آید سری

شربت دیدار می نوشد شهید تیغ دوست

سوی آب خضر می بینند اینجا سرسری

تحفه است آیینه پررنگ ما کانجا که اوست

در دل هر ذره خورشیدی کند روشنگری

نقشی از پای دلیل کعبه می بودست و بس

نی خضر بودست و نی آیینه اسکندری

گر سر وادی ما داری ز سر افسر بنه

کاندرین ره پادشاهی می کند بی افسری

سربزرگی های گردون را به من دیدی چه کرد؟

چون بدان حضرت رسی قدر مرا هم بنگری

افسر از خاک دری سازم که در اول قدم

می برد از سر خیال سجده اش مستکبری

ذره افتاده را کی بی نوا خواهد گذاشت

آن که خاکش کرده خورشید نجف را خاوری

قبة الاسلام دنیا مکة الله الحرام

آن که چرخ مغفرت را کرده راهش محوری

از نقاب آب و گل گر کعبه بیرون آمدی

همچو ایمان در رهش لبیک گفتی کافری

خطبه اش را جز رسول الله نمی زیبد خطیب

خطه ای را کاندرو معراج کردی منبری

گرنه باز آرد ز هر سودا دلت را نقش او

بت تراشد بر سر سجاده ات صد آزری

بارها بر صورت اعرابیان روح القدس

کرده گمراهان راه حضرتش را رهبری

مسجد و بتخانه را از هم کسی نشناختی

در میان کفر و دین گر او نکردی داوری

بر در وحدت سرای او ز دهشت بارها

مصطفی نعلین گم کردست و جم انگشتری

آتش دوزخ که در هفتاد آبش شسته اند

یک ره ار خوردی به زمزم غوطه کردی کوثری

بر بساط مصطفی رفتن به پا عصیان بود

تانجف از کعبه خواهم کرد جبهت گستری

ای نجف جذبی که بسیار آرزومند توام

ای مدینه شفقتی بی تو ندارم صابری

یک کس از کفر و ضلالت ره نیاوردی برون

گر چراغ شرع پیغمبر نکردی رهبری

از چه شد شق القمر؟ دانی ز شوق روی او

سینه را مه چاک زد در وقت پیراهن دری

گرنه از شرق ازل خورشید او کردی طلوع

برنکردی سر ز آب این گنبد نیلوفری

گرد نعلین سفر جایی که او افشانده است

ناید از بال و پر روح الامین بال و پری

زان نبودش سایه کش چون سایه افتادی بپا

فرق را کی بر قدم دیگر رسیدی سروری

بر پی او رو که آن جایی که جولانگاه اوست

قهقهه بر طور سینا می زند کبک دری

از بساط سدره هم صد بار بالاتر گذشت

رفته تا جایی که آن جا محو کرده برتری

ای محیط عفو را مهر تو پرگار آمده

کلیات مغفرت را کرده لطفت مسطری

حق به دست التفات خود نوالت ساخته

تو شقفت زله کرده بهر امت پروری

از شراب ساغر حسن تو در کیفیت است

آن که هم خود بادگی کردست هم خود ساغری

هرچه در دنیاست غیر از من که بیرون مانده ام

در برون نگذاشت راه شرعت از پهناوری

عاجزم، از چنگ این هند جگرخوارم برآر

یا رسول الله مسلمانی ز کافر می خری

گرچه دستم از رخ آیینه بی جوهرترست

دیده ای دارم به سودایت چو دست جوهری

موسم حج است و زاد ره به غارت داده ام

بر سر ره کرده بی زنجیر بندم مضطری

مهدی پر ضبط حیدر صولتی بیرون فرست

کعبه را ره می زنند این کافران خیبری

حدت الماس طبع نقد بیرم خان کجاست؟

کعبه را مفتاح باید ذولافقار حیدری

خان خانان چار رکن آرای دین عبدالرحیم

آن که کرده جد و بابش مصطفی را بوذری

آن که گر بر کعبه درویش در شب بگذارد

از شکوه او شود روشن چراغ مهتری

کز لک خور بر فسان خاطرش گر بگذرد

حک کند از صفحه ایام خال عنبری

تخت را معشوق شیرین، ملک را داماد نو

از سلیمان دیو گیرد بهر او انگشتری

مرده صد ساله را از انتفاع لفظ او

در زند گفت و شنو در جنس گنگی و کری

پایه بر معراج بهر وحی می باید نهاد

رتبه او برترست از کار شعر و شاعری

لابه او کی شود شایسته احسان او

پیش آن لب جان به تحسین می فرستد سامری

ای به جایی در نکوکاری بساط آراسته

کز تو دولت می کند هر روز کسب برتری

اهل دنیا لقمه خوار مطبخ جود تواند

شاید ز دنیای ناکس را به چیزی نشمری

صاحبا! بد از خلافت دیده ام نی از فلک

تخم نافرمانی آرد میوه بداختری

در طلسم بیدرم دارد فراق درگهت

در بیابان خاک بر سر می کنم از بی دری

رو به هر کاری که آرم کوه غم پیشم نهد

طالعی دارم به سد کارها اسکندری

بر رخ کارم نپوشد پرده شفقت فلک

تا به عبرت بر خرابی هاش نیکو بنگری

گر بگیری دستم از جا می توانم خاستن

آن چنان نفتاده ام کز بیم بر من نگذری

خنده صبحم بر آتش شکری خواهد نهاد

شب سرشکم اخگری کر دست و چشمم مجمری

مشرق خاطر ز صبح خاورم روشنترست

پس چرا بر من نتابد آفتاب خاوری؟

حسن ادراکت «نظیری » را فسون پرداز کرد

گم شود در شورش سودای او حرف پری

چشم معنی فهم می باید رموز حسن را

ورنه یوسف در همه بازار دارد مشتری

جز بساط تو که گوهر را بصیر ناقدست

در همه جا مشتری جهل است و حیرت گوهری

میوه بر وی می فشانم تا نگویی رفته است

همچو گل از بی وفایی همچو سرو از بی بری

تنگ شکر می دهم کشور به کشور چاشنی

آخر ای سودای شیرین در کدامین کشوری؟

تا جهانگیری و دولت مایه شادی بود

تا دعاگویی و خدمت دستگاه چاکری

هر کجا هستم ز جان و دل دعاگوی توام

هر کجا باشی ز عمر و جاه و دولت برخوری

شمارهٔ ۴۶ - ایضا در تعریف راوتی خاتم بندی بوالمنصور جهانگیر پادشاه گفته شده

بهشت شاه نشین بین که دل نشین بینی

بدایع رقم صورت آفرین بینی

هزار مانی بر چوب بسته یابی دست

که رشگ صنعت چینی و نقش چین بینی

درو نجوم مصور به نقش پیرایی

نظیر کارگه چرخ هفتمین بینی

زند چو سقف فلک بر هواش گوهر موج

ز بس که در صدفش گوهر ثمین بینی

شدست عالمی از عاج و آبنوس بنا

که چون به صنعتش از چشم خرده بین بینی

ستاره دوخته بر سقف آسمان یابی

بنفشه ریخته بر سطح یاسمین بینی

مثل به انجم و چرخش زدن به آن ماند

که موج کوثر چون موج بارگین بینی

صدف چسان ز درون اینقدر فکنده برون

اگر نه مایه دریا درو دفین بینی

نه از صنایع خلقت اگر نگارینش

ز حرف و نقطه سیمین و عنبرین بینی

به دقت نکتش طوطیان گویا را

فرو شده سر منقار دانه چین بینی

مگر که خط نگارین و روی معشوق است

که خوش نما پر مورش بر انگبین بینی

بگو که پرده ز تصویر او براندازند

که عاشقی ایاز و سبکتکین بینی

هزار خسرو شیرین نشسته از هر سو

اسیر سلسله زلف عنبرین بینی

اگر به چشم بصارت درو نگاه کنی

دلی پر از سر مژگان حور عین بینی

ملک به سجده گهش پا به ترس می بنهد

ز بس که بر سر هم ریخته جبین بینی

بر او گر از دم روح الامین نشیند گرد

به دست مریم جاروب از آستین بینی

ور اطلس فلکش از بساط برچینند

ز شهپر ملکش فرش بر زمین بینی

ز لوحه های کلیمش اگر نساخته اند

مبطنش ز چه چون مصحف مبین بینی

وگر تضمن معنی نکرده تصویرش

چرا مبطنش از نام چون نگین بینی؟

ز جنت آمده است این وثاق تو گویی

وگر نه خانه دنیا ز آب و طین بینی

نه بر نواحی او رهگذار غم یابی

نه بر حواشی او خاطر حزین بینی

به هر کجا گذری عیش در خفا یابی

به هر طرف گری ذوق در کمین بینی

مگر سکینه موسی است نو پدید شده

که با سعادت و فیروزیش قرین بینی

به خوابگه زنیش پاسبان شه یابی

به رزمگه بریش کار ساز دین بینی

مگو ز عرش سلیمان مرکبش کو را

گهی فراز هواگاه بر زمین بینی

فراز فیل صلب پوش اساس شاه نگر

که عرش سیمین بر کوه آهنین بینی

ز عرش و فیل شه هندگونه مسند جم

که زیر قایمه اش دیو در کمین بینی

به این نشاطگه عاج و آبنوس نگر

که دست مایه احسنت و آفرین بینی

بود سپهر دگر کش لیالی و ایام

چو رومی و حبشی داغ بر جبین بینی

فروغ شمسه او شعله در زند به افق

گر از سپهر دل شام او غمین بینی

کسی تواند ابداع این چنین کردن

که بر خزانه بحر و برش امین بینی

مگر نمونه ای از فکرت شهنشاهست

که هرچه بینی پا تا سرش گزین بینی

بلی ولایت عالم به زیب و فر گردد

دمی مقیدش از فکر خرده بین بینی

همه اساس به دیدار شاه زیبنده است

چو نازنین نگری جمله نازنین بینی

جمال حور و می خلد در نظر باشد

چو او به بزم درآید نه آن نه این بینی

نه از بشاشت او فکر درد و غم دانی

نه از نزاهت او رنگ کبر و کین بینی

جمال شاه جهانگیر و زیب این محفل

صفای رضوان در جنت برین بینی

شهی که از پی نقل اساسه منزل

هیون نه فلکش داغ بر سرین بینی

سخی دلی که بروز صلای مجلس او

سحاب را عرق از شرم بر جبین بینی

مگو که عرش برین عکس بر زمان انداخت

که سایه ملک العرش بر زمین بینی

ز عدل او همه اموات ذی حیات شدند

به خاک بین که بر او روح را امین بینی

مدبری که اولوالامری و خلافت را

به شأن دولت او آیت مبین بینی

کسی که مجلس کیخسروی بیاراید

صدش چو رستم زال آستان نشین بینی

چو رای خلوت صاحب قرانیش افتد

ندیم حاجب از تغرل و تکین بینی

جهان ستانی شاها به نام تو ختم است

چنان که خاتم زر کامل از نگین بینی

به یاد بزم تو سودایی تنک فکریست

فلک که مغز سرش خشک از طنین بینی

نظیریم که به کفر و به دین میسر نیست

که ساحری چو من اعجازآفرین بینی

اگر به مدحت و فرقت رضا شدم بپذیر

که گر ببینیم از درد پا انین بینی

مرا به خلعت صورت سزد که بنوازی

چنین که در رحم دولتم جنین بینی

همیشه تا که سپهر منقش ایوان را

به دیده بانی این ممکن حصین بینی

درو به عیش بمان در لیالی و ایام

که در سنینش مه و مهر در سنین بینی

تو را نشیمن عشرت به رفعتی بادا

که پایه نهم چرخش اولین بینی

شمارهٔ ۴۷ - ایضا این قصیده در مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان بن بیرام خان واقع است

به کوه و دشت ندارم ز شوق گنجایی

چو سیل تیز روم سر به سر ز شیدایی

خبر دهید به ترکان شوخ چشم از من

که رخت صبر و سکون می دهم به یغمایی

هزار طعنه به دریا زنم ز بی باکی

هزار خانه به طوفان دهم ز خودرایی

دمی ز دهشت دشمن چو گرگ خون آلود

دلی ز وحشت یوسف چو چاه صحرایی

دمی چنانکه رخی از غضب برافروزی

دلی چنانکه خدنگی به خون بیالایی

خدا کند که دچارم شوی که می دانم

چنان نیم که اگر بینیم نبخشایی

به صوت زاری من گوش را بشارت ده

که هر صباح پریشانترست گویایی

شدم خلیل و ز آتش مرا گلی نشکفت

خوشا محبت موسی و نخل پیرایی

خزان طور نزد دم که سنگ درنگرفت

فسون شعله ندارد ز موم گیرایی

ز هیچ کس نگشاید دلم مگر هم تو

گره ز رشته افسون خویش بگشایی

ز بحر تشنه لبم سر کشید ز استغنا

چو ابر سوخته خشک مغز سودایی

در آفتاب جگر تشنه میرم و نروم

به سوی سایه فخر از پی تن آسایی

ز من دو دیده اهل دیار روشن باد

که گرد بادیه آرم به چهره آرایی

ز عرض تحفه من شهر و کوی شیرین است

که می برم شکر از خنده تماشایی

گریزم و نتوانم که برده صاحب من

به گرد نامه لطفم ز پا توانایی

فروغ چهره آفاق خان خانانست

کزو دو دیده امید راست بینایی

زبان به گفتن عبدالرحیم خان نازد

که همچو روح به طبعش بود پذیرایی

ز آدم آمده تا نسل خود بزرگ منش

به او کریم نسب شد بزرگ والایی

اگر ستاره خلافی کند همی رسدش

که گویدش تو به خدمت مرا نمی شایی

وز آفتاب به حشمت رود تواند گفت

که شب به پاس جنابم چرا نمی آیی

ازان نمی دهد انگشت بر شکست سپهر

که آبگینه دلست این سپهر مینایی

عجب کریم نوالی که مطبخ او را

بود هزار شبان همچو حاتم طایی

غریب راه نمایی که وادی او را

رود هزار خضر در لباس سقایی

چو با تو نیست دلش صاف اخترش سیهست

به دانش ار کلف از روی ماه بزدایی

گر او نظر نکند کوتهست تاختنت

ز روز رفته اگر گوی عمر بربایی

رضا و بخشش او بر جبین و چهره خلق

دهد به دولت و نکبت زبان گویایی

به غیر کشتی صلحش مجو پناه که هست

نتایج غضبش موج های دریایی

مکش ز طاعت او سر که سجده در او

دهد به قامت دولت بلند بالایی

هزار مرتبه باید نماز سهو کنی

به راهش ار پی موری به سجده فرسایی

سری که خاک درش را به صد سجود خرید

نمی خرد ز نسیم بهار رعنایی

نیاز گرد غریبی به رخ ز فرقت اوست

زهی ز خاک درت دور زرد سیمایی

خوشست صحبت دنیا ازان که دنیا را

ز رسم های تو گردون کند مطرایی

نشانه ایست خزانت ز بزم برچیدن

نمونه ایست بهارت ز مجلس آرایی

به بذل مال کشاند تو را سخاوت تو

چو وام دار که دستش کشد تقاضایی

ز نیش و نوش ازان موم پرورش یابد

که با کمند و کمانت دهد پذیرایی

سفر کنی که ضعیفی رسد به آسایش

خطر کنی که فقیری کند تن آسایی

نه شرط تست طریق وفا به سر بردن

ز پا درآمدم و بر سرم نمی آیی

کسی که شهره به اظهار شفقت تو شود

به صد حجاب نگردد نهان ز پیدایی

مرنج بیهده ترسم که دشمنان شنوند

زنند طعنه که عهد وفا نمی پایی

قسم به ذات تو خوردن بدی نمی آرد

قسم به مقصد امیدهای هرجایی

به مسندی که رود تاج سر به فراشی

به درگهی که رود آب رو به سقایی

به آن جمال که حسرت ز دیدنش نرود

اگر به پرده چشم ترش بپالایی

به آن شبی که به خون دل و جگر خفتم

ز قول دشمن بیهوده گوی هرجایی

که غیر بوی حقیقت نیاید از نفسم

اگر به خون خلافم دهان بیالایی

وظیفه می و نقلم ازان بسازترست

که نیم ذره بکاهیش یا بیفزایی

وفای دوست عزیزست ورنه در همه جا

به قدر حسن ز یوسف خرند زیبایی

اگر به مصر شود قحط درنخواهد ماند

«نظیری » از سخن و طوطی از شکرخایی

تو نوردیده در ادراک کم نداری هیچ

که بهره ای دهدت توتیای بینایی

تغافل تو به زندان بیدرم دارد

رهی نما که به جان آمدم ز تنهایی

به خانه گرد متاع کساد می گیرد

نمی شود که بگل آفتاب اندایی

به سوی دوزخ اگر رخصتم دهی به رضا

به مرگ باز نمانم ز ناشکیبایی

همیشه تا به نگه خوش شود تماشاگر

مدام تا ز زبان دم زند تقاضایی

نشاط را چو نگه از نگه برانگیزی

حیات را چو زمان بر زمان بیفزایی

بدت مباد ز امروز تا به روز جزا

که شادمانی امروز و عیش فردایی

قطعات

شمارهٔ ۱ - آغاز : سپهر قدرا بر درگهت «نظیری » را

شمارهٔ ۲ - این قطعه در تاریخ فوت جلال الدین اکبر پادشاه گفته شده

شمارهٔ ۳ - این قطعه در تاریخ مولود صاحب زاده برخوردار میرزا داراب بن عبدالرحیم خان خانان گفته شده

شمارهٔ ۱ - آغاز

سپهر قدرا بر درگهت «نظیری » را

گمان نبود که بیند به کام دل دشمن

اگرچه دل که ز پیوند تو بریده شود

به راحتش نتوان دوختن به صد سوزن

به عده تو نشستم پری وشی زادم

که خاطرم به عطای تو بود آبستن

دمی به نظم جواهر کنار و کف بگشا

که رشته زیر زبانم گسسته در عدن

دگر به سوی سخن زین غضب نمی آیی

که من به دقت مدح تو درشدم به سخن

تو گر ز راه سخن در روی به مدحت خویش

به آن زمان به طریق ادب برانم من

شمارهٔ ۲ - این قطعه در تاریخ فوت جلال الدین اکبر پادشاه گفته شده

جهاندار فرمان روا شاه اکبر

که ملک از پدر تا به آدم گرفته

دو عالم جگر تشنه سیراب گشته

نگینی کز انگشت از نم گرفته

ز ایثار زر بس عرق کرده دستش

ورق های افلاک بر هم گرفته

چو رفته به مسند به معراج رفته

گرفته جهان را چو خاتم گرفته

قضایای کیوان به ایوان گشوده

عطایای رفرف به سلم گرفته

چنان کرده کار جهان راست عدلش

که دینش مسیحای مریم گرفته

بسیط فلک دلگشاتر نموده

بساط جهان را فراهم گرفته

فرو رفته ز اوج شرف آفتابش

چو یوسف ته چاه مظلم گرفته

پس از مرگ او از کسوف مکرر

یقین شد که خورشید ماتم گرفته

چنان برده مرگش ز ایام شادی

که نوروز رنگ محرم گرفته

ز ویرانی ملکش افسوس خوردم

کسی گفت ملک جهان کم گرفته

چو سال وفاتش به تاریخ دیدم

«به اقبال ایزد دو عالم گرفته »

شمارهٔ ۳ - این قطعه در تاریخ مولود صاحب زاده برخوردار میرزا داراب بن عبدالرحیم خان خانان گفته شده

داراب دوم طفل فلک مهد جلی قدر

رخسار ظفر حسن کرم نور عقیده

نیک آمدی ای چشم جهانی به تو روشن

طالع گل اقبال ز مولود تو چیده

هر حرف پسندیده که در نسخه فضل است

در پشت پدر گوش قبول تو شنیده

تا در دل مریم هوس دایگی تست

عیسی ز یتیمی سر انگشت مکیده

گویا ز لب اعجاز فرو شسته مسیحا

روزی که به سرچشمه خورشید رسیده

زان شربت جان بخش که اکسیر وجودست

یک قطره مگر در صدف جاه چکیده

ماهی چو تو از گوشه مسند شده طالع

نورت ز الف تا افق ملک رسیده

نازم ادبت را که به تعظیم برادر

یک سال عنان را ز جهان بازکشیده

زین پیش تن ملک قوی بود به یک دل

اکنون سر ملکست خوش از نور دو دیده

تاریخ تو بر جبهه ایام نگارست

«صبح دوم از مشرق اقبال دمیده »

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - این ترکیب موحدانه در دارالسلطنه لاهور در فصل گل و بهار در اوان سرمستی ها در تعریف خرمی عالم مذیل به نام نامی صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان در استدعای صحبت ایشان گفته شده

شمارهٔ ۲ - این ترکیب نیز در سوک مفخرالشعرا خواجه حسین ثنایی گفته شده

شمارهٔ ۳ - این ترکیب بند حین وداع و معاودت از مکه معظمه به هندوستان به طرز عرفای موحد در نعت حضرت سید المرسلین مذیل به اسم ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

شمارهٔ ۴ - این ترکیب بند ایضا در مرثیه همایون نژاد شاهزاده مراد مغفور رضوان الله علیه گفته شده

شمارهٔ ۵ - این ترکیب بند دوازده بنده است، هر بند در منقبت یکی از ائمه اثناعشر و بیان این که ولایت از ولاست و ولا به معنی حب ذاتی

شمارهٔ ۶ - این ترکیب بند مرثیه ایست که در فوت ولد دلبندم نورالدین محمد که دوازده روز در فضای دنیا بود گفته شده

شمارهٔ ۷ - این بقیه ترکیب بند در مرثیه اشجع الشعرا یولقلی بیک واقع است که روز ماتم ولد دلبندم خبر موت او رسید

شمارهٔ ۸ - در راه مکه مکرمه : کشتی تن شده طوفان زده عصیانم

شمارهٔ ۱ - این ترکیب موحدانه در دارالسلطنه لاهور در فصل گل و بهار در اوان سرمستی ها در تعریف خرمی عالم مذیل به نام نامی صاحبی ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان خانان در استدعای صحبت ایشان گفته شده

آن جلوه که در پرده روش های نهان داشت

از پرده برآمد روشی بهتر از آن داشت

ذوقی به چمن داد که در خنده ابرست

شوری ز گل انگیخت که بلبل به فغان داشت

امروز که شد عشرت می لعل قبا شد

وان روز که بود آفت دی رنگ خزان داشت

این جلوه حسن است که در پرده نگنجد

این قصه عشقست که پنهان نتوان داشت

در باغ خروش از در و دیوار برآمد

کز غنچه لبان خاک به دل راز نهان داشت

بی خواست برآورد سر از طرف چمن ها

چندان که زمین تازه نهالان جوان داشت

مشاطگی هر خس و هر خار صبا کرد

از بس که چمن غالیه در غالیه دان داشت

ایمن نتوان بود که از ابر بهاری

شد لاله ستان هرچه زمین ژاله ستان داشت

دستار گل امروز نگر گشته پریشان

دیروز گر از غنچه به سر تاج کیان داشت

تا هست جهان هست خزانی و بهاری

دل بسته این وضع مکرر نتوان داشت

کو عشق که دود از دل بی درد برآرم

آهی کشم از هستی خود گرد برآرم

عشقست که هم پرده و هم پرده درآمد

غماز دل و شحنه خون جگر آمد

عشقست که بگذشته و آینده ما اوست

در هر نفسی رفت و به رنگی دگر آمد

هان جان و دل آغوش و بغل خوش بگشایید

کان یار سفرکرده ما از سفر آمد

او بود که از سینه به تاراج خرد خاست

او بود که بر آتش دل جلوه گر آمد

شد حسن چو در جلوه خوبی به نظر رفت

شد عشق چو در پرده سودا به سر آمد

آنگاه برانگیخت فراقی و وصالی

در صورت یکتایی از آن هر دو برآمد

تا چشم حسودی نکند کار درین کار

از دل به دل آن عشق بدین سینه درآمد

آن یار که معموری دل از ستم اوست

صد شکر که این بار ستمکارتر آمد

نیک آمدی ای عقل مرا آتش خرمن

لبیک زهی چشم امیدم به تو روشن

خیزید که گیریم می از ساقی مستان

گردیم به حال دل آشوب پرستان

جامی دو سه نوشیم و درآییم به بازار

سر می و میخانه بگوییم به دستان

بس نشئه بلندست اگر لب بگشاییم

بر خویش ببالند ز مستی همه پستان

هان ای دل غافل شده هنگام صبوحست

گر جام ز ساقی نستانی مزه بستان

بی دردسر از خواب برآور که بپیمود

بر ما خم و ساغر در و دیوار گلستان

برخیز که گر بهره ای از نشئه نداریم

باری بنشینیم به همت بر مستان

ایام بهار آمد و در خانه بماندیم

زین شرم که بی می نتوان رفت به بستان

تاریکی غم از افق سینه دمیده

یک شیشه می کو؟ که کنم شمع شبستان

در کشور آن قوم که این باده حلالست

گلرنگ چو رخسار بهارست زمستان

از میکده مگذر که در کعبه فرازست

بسیار مدو تیز که این راه درازست

آن راز که در صومعه محجوب ریا بود

در میکده از صافی دل ها به ملا بود

فکری که غم مدرسه و درس همانست

در ساغر می نشئه و در ساز نوا بود

قهری که شود هیزم او آتش نمرود

دیدیم که خاکستر او لطف و عطا بود

خمار دلش خوش که پی می گه و بیگاه

هرگاه که رفتیم در میکده وا بود

دی راهب بتخانه به من راه حرم را

نزدیک نمود ارچه بسی دورنما بود

خورشید به زنار همی بست میانش

در بتکده هر ذره که بر روی هوا بود

دیدیم که در میکده هم شاهد و ساقیست

آن خانه برانداز که در خانه ما بود

او بود که بر هر که نظر کرد بقا یافت

او بود که از هر که گذر کرد فنا بود

این جلوه همانست کزو گریه بجوشید

شورش شد و در قالب مجنون بخروشید

غافل مگذر بتکده را هم حرمی هست

زان سوی خرابات چو رفتی صنمی هست

در دیده نمک ریز که خوابت نرباید

شایسته دریافتن از عمر دمی هست

در عشق چو عقل و خرد باده پرستان

ویرانم و آگه نه که بر من ستمی هست

در شکوه دلر طفل الف بی نشناسم

زین بیش ندانم که ورق را رقمی هست

آن نیست که در هجر دلم را نخراشد

گر نیست سنان مژه نوک قلمی هست

دلتنگی من چون سبب خوشدلی اوست

دریوزه کنم از در هر دل که غمی هست

ساقی غم نابودن می سخت خماریست

مستیم اگر در قدح و جام نمی هست

دل بر خود و بر هستی خود از چه نهد کس

در هر نفس ما چو وجود و عدمی هست

جز جام می عشق که آیینه صدقست

پیمانه زهرست اگر جام جمی هست

آن به که بغیر از مژه تر نشناسیم

لب تشنه بمیریم و سکندر نشناسیم

گر قیصر و گر ما، همه محتاج گداییم

سیلی خور بیش و کم یک خان و سراییم

بر خویش گل و برگ بچینیم وگرنه

نیکوروش سیر گه نشو و نماییم

عقل و دل و ما بی خبرانیم که یک جا

صد سال نشینیم و ندانیم کجاییم

زین لب که بود بسته تر از کار دل ما

صد کار فروبسته گردون بگشاییم

با آن که ز بال مگسی سایه ندیدیم

هرجا که نشینیم ثناگوی هماییم

شوقی نه گریبان کش و عشقی نه عنان گیر

مشکل که ازین پرده ناموس برآییم

از هستی ما تا رمقی همره ما هست

گر هم تک بادیم که در قید هواییم

انصاف نداریم که با خرمن مقصود

در حسرت کاهی که برد کاه رباییم

خون از جگر غنچه گشودیم «نظیری »

بخروش که بر طرفه گلی نغمه سراییم

می آن نکند با تو که عشق تو به جان کرد

غم با دلم آن کرد که با باغ خزان کرد

داغ دلم افروخته تر شد ز چراغم

هم منصب پروانه بود پنبه داغم

در پوست نمی گنجد ازین نشئه نشاطم

بر دست نمی استد ازین باده ایاغم

صدسال گر از گل به مشامم نرسد بود

افسرده نگوید به خزان بلبل باغم

بر شعله خورشید زند طعنه فروغم

بر گرمی پروانه زند خنده چراغم

سرگرمی بازار جنون باد مبارک

آشفتگیی هست به سودای دماغم

دیوانگی آشفته تمکین و تمیزم

فرزانگی آفت زده لابه و لاغم

آن جا که منم پیر و جوان بی خبرانند

کس رنجه مسازید و مگیرید سراغم

صبحم به خراش جگر و سینه دمیده

روزم شده پیدا به جگرخونی داغم

روز سیهی دیده ام از هجر که امشب

در پیش نظر صبح نماید پر زاغم

نازک تر از ایام بهارست تموزم

خورشید فرو می چکد از چهره روزم

قهرش به سخن تیغ و به دم نیشترم کرد

زهر دل کافور مزاج نظرم کرد

چون خنده ناخوش دهنان بی نمکم ساخت

چون گریه صاحب غرضان بی ثمرم کرد

بیش از همه در دیده غم کرد عزیزم

در چشم نشاط از همه کس خوارترم کرد

از خلوت شرم و ادب آورد برونم

در معرکه شور و جنون جلوه گرم کرد

یک شب به در صبح وصالم نرسانید

این بخت که درمانده خواب سحرم کرد

من بی خودم از لطف کجا بود که ساقی

یک جرعه میم داد که خون در جگرم کرد

کی بود که فرصت دلی از خنده خوشم ساخت

کی بود که قسمت لبی از گریه ترم کرد

کامی به مراد دل خود برنگرفتیم

زان روز که طالع به وفا همسفرم کرد

گفتم سخن عشق به رندی نشدم فاش

نفرین خرابات چنین دربدرم کرد

اینها چه که از پرده هستیم برآورد

از بندگی خاطر خویشم بدر آورد

شادم که دوا درد مرا سود ندارد

بیماری عشقست که بهبود ندارد

یک کس به در صومعه مقبول نظر نیست

نازم به خرابات که مردود ندارد

سرگشته زدم گام به هرجا و ندیدم

یک ذره که ره جانب مقصود ندارد

صد مرتبه زد بخت به هم زبح و رصد را

این هفت فلک اختر مسعود ندارد

بی فایده بر آتش دل ناله سپندست

در مجمر ما بو شکر و عود ندارد

ای خرمنم آتش زده از من چه گریزی؟

اندیشه مکن آتش من دود ندارد

گو گریه مکن شور کز آن کان نمک نیست

یک دل که کباب نمک آلود ندارد

تا از خبر صحبت صاحب نشوم شاد

شادی دلم از نغمه داوود ندارد

افغان که هلال شب عیدم به خسوفست

خورشید مرا ساعت نوروز کسوفست

زان دم که به افسون طبیبانت نیازست

عیسی به فسون دم خود بر سر نازست

در آرزوی صحت تو لحظه بر ایام

همچون شب عیدست که بر طفل درازست

کار تو نه کاریست که آن فاتحه خواهد

در عقده این کار ندانم که چه رازست

برخیز که مفتاح دعا زیر سر تست

برخیز که درهای اجابت ز تو بازست

از عارضه غم نیست که چون دولت دانات

در غیب حکیمی است که بیمار نوازست

بر مرکب صحت نتوان تاخت همه عمر

میدان جهان پر ز نشیبست و فرازست

باد ار به گلستان تو آسیب رسانید

آن نیز ز آسیب گلستان به گدازست

تا بوی گل تازه دماغ تو گرفتست

در موسم گلزار در باغ فرازست

در فتنه تو را ذات خوش از فتنه مصونست

چون نرگس بیمار که بر بستر نازست

ملک از حشر فتح تو نقصان نپذیرد

غم کیست؟ کز اقبال تو درمان نپذیرد

چون ناله نهم بر سر افلاک قدم را

از ضعف برون آورم احسان و کرم را

گر یک تنه بر قلب ملایک نتوان تاخت

از اشگ جهانگیر کشم خیل و حشم را

برخیز که امروز به خوش کردن دل ها

گیتی به حق صحبت تو خورده قسم را

دیروز که سر دل و مقصود اجابت

درکار تو می رفت عرب را و عجم را

در فکر تو عاشق به سؤال لب معشوق

در خاطر آشفته نمی گفت نعم را

حسن از پی شوریدگی عشق بیاراست

ز آشفتگی عارضه ات زلف بخم را

عشاق چو دیدند مبارک الم تو

در عشق فزودند به پیرایه الم را

صد شکر که در ساعت فرخنده نوروز

آراسته دیدیم به جم مسند جم را

آن رفت که بی زله خوانت فلک پیر

سیری شکم نام همی کرد درم را

نام تو که گنجیده به هر ذره جانم

از غایت تعظیم نگنجد به زبانم

خاری که به پای تو خلد باغ یقین است

سنگی که به راه تو فتد کعبه دین است

در عزم قوی باش که اندر ره دولت

مفتاح نجاتست به هر جا که کمین است

در خوش دلی آویز که با عمر تو ایام

گر رشته بگسسته بود حبل متین است

بردار نقاب از رخ و تسکین دلی ده

پیرایه حسنت نه به مصر و نه به چین است

بر بستر نازست اگر جلوه قدست

در پرده حسنست اگر چین حبین است

در خلوت ما هر که نه پروانه برون باد

شمع از نظر جشم بدان خانه نشین است

تا دهر تو را داروی تلخی بچشاند

دولت ز یسارست و سعادت ز یمین است

در کار تو از بی خردی گر بدییی کرد

آن خاصیت طینت دهرست نه کین است

ز ایام مکن شکوه که باشد غم ایام

نوش دم زنبور که با نیش قرین است

گو حادثه بر حادثه در ملک بقا باش

با ایرج و داراب تو در ظل خدا باش

شمارهٔ ۲ - این ترکیب نیز در سوک مفخرالشعرا خواجه حسین ثنایی گفته شده

دانش از روزگار بیرون شد

همه کار جهان دگرگون شد

مژه ام از سرشگ دجله فشاند

آستینم ز گریه جیحون شد

ستمی دیدم از اجل کز درد

مردم دیده را جگر خون شد

سحر می خواست سامری بدمد

بر لبش جان ز شوق افسون شد

زین مرض کز دوا بتر گردید

زین الم کز علاج افزون شد

زندگی در دم مسیح شکست

چاره خون در دل فلاطون شد

خواجه امشب گه عروج سخن

از زمین سوی اوج گردون شد

ره برگشتنش فرو بستند

کز در وحی خواست بیرون شد

خاطر از مرگ صاحب الشعرا

در سیاهی چو لفظ و مضمون شد

شمع شب های آشنایی مرد

دلم از مردن ثنایی مرد

دستم از کار رفت وافریاد

یوسفم در درون چاه افتاد

شمع دل مرده چون کنم خنده

شب مرگست چون نشینم شاد

نوعروس سخن جوانست هنوز

به سفر از چه می رود داماد

غوطه در گریه می خورد طوفان

رستخیز آه می دهد بر باد

قدسیان سدره را بیارایند

مرغ عرشی شد از قفس آزاد

بود ازین عندلیب تازه سخن

همه مرغان باغ را فریاد

یک زبان از حدیث گفتن ماند

بر لب کاینات مهر افتاد

معنیی در ضمیر خواجه گذشت

که لب از ذوق آن دگر نگشاد

شکوه چون ناله در شکن دارم

نوحه در ماتم سخن دارم

بلبل باغ شب ز هوش شده

خنده در کام گل خروش شده

آن که یکسر زبان چو سوسن بود

همچو گلبن تمام گوش شده

شب هجران به این درازی نیست

روز محشر سیاه پوش شده

با خمی پر شراب روحانی

پیر ما دوش می فروش شده

می صافی به آسمان داده

خاک مخمور دردنوش شده

آب حیوان گرفته عالم را

زین خم می که شب به جوش شده

آن که بر بوی آشنا می رفت

به نسیم سحر ز هوش شده

از سبک روحی جنازه او

سایه سرگران به دوش شده

سر تابوت خواجه گیرید

سیمش از اشگ در گهر گیرید

خواجه نظم گران عیار گذاشت

بار بر دوش روزگار گذاشت

کیسه هفت آسمان پرداخت

گنج معنی به یادگار گذاشت

خم و خم خانه ها پر از می کرد

به حریفان باده خوار گذاشت

جز ثنا قیمت ثنا نگرفت

آبرو برد و اعتبار گذاشت

مردم چشم شد ز چشم و مرا

صد جگرگوشه در کنار گذاشت

تن خاکی کجا قبول کند؟

که جهان همتش ز عار گذاشت

آوخ آوخ که دهر کارنما

رخنه های عجب به کار گذاشت

فلک شوخ گاه دادن عمر

نیمه ای بیش از شعار گذاشت

عمر کجرو به شاه راه کمال

صد گلستان و نوبهار گذاشت

این کهن کینه خوش نشست آخر

پشت اسلام را شکست آخر

صوت بلبل برین چمن گرید

گل برین عمر و زیستن گرید

نامه هجر را چه می خوانی؟

خامه زین قصه بر سخن گرید

قصه آرای عشق شیرین مرد

سنگ بر حال کوه کن گرید

شد ستایشگر چمن ز چمن

باغ بر سرو و یاسمن گرید

در ز مرگ صدف یتیم شود

شمع از سوز انجمن گرید

زین جراحت که تا قیامت هست

روز بر مهر تیغ زن گرید

کوکب عمر تا نمود نبود

زان سحر خنده در دهن گرید

بی وفایی عمر گل تا دید

ابر بر عمر خویشتن گرید

شد زمین گل زبس که در ته خاک

خواجه بر سوز درد من گرید

آوخ آوخ که کار بی آبست

نفس آتشین جگر تابست

درد هرجاکه بار بگشاید

جان گره از نثار بگشاید

جوی خونی ز هر رگ جگرم

مژه اشگبار بگشاید

فخر ایام مرد تا ایام

دیده اعتبار بگشاید

حسن دکان ناز برچیند

عشق گیسوی یار بگشاید

گل ز گردن حلی فرو ریزد

سرو از پا نگار بگشاید

از خم می خروش برخیزد

عقل چشم از خمار بگشاید

از پی منع خنده گلبن را

رگ جان نوک خار بگشاید

کینه آسمان نشست بگو

کمر روزگار بگشاید

آسمان زین بتر چه خواهد کرد؟

برد جانم، دگر چه خواهد کرد؟

خواجه آهی به کام دل برکش

انتقام از سپهر کافر کش

زود از پا شدی، که گفت که تو؟

می ناآزموده ساغر کش

مرگ ازین بام خانه می بارد

رخت جان را به جای دیگر کش

خوان سزاوار اهل ماتم نه

غم به مقدار کوه ها برکش

گریه شایسته تو می خواهم

رگ چشمم شکاف و نشتر کش

خجلی ای اجل که گفت تو را؟

که کمان بر شکار لاغر کش

بر زمین زد فلک عمامه مهر

از سر پرغرور افسر کش

کفن فضل صبح کوتاهست

از سر روز طیلستان درکش

پهلوی آفتاب بر خاکست

از ته ماه و زهره بستر کش

ورنه گفتم به دل تظلم را

تا بسوزد سپهر و انجم را

گریه در سنگ خاره کارگرست

دیده از گریه پاره جگرست

پای پیک نگاه مجروحست

ریزه های سرشگ نیشترست

گر شود صد هزار روز چه سود؟

شب مرگست و محشرش سحرست

شعله صبح فضل می میرد

ماتم روز دانش و هنرست

در سرای مسیح تعزیتست

زهره بر آفتاب نوحه گرست

باده ای شب حریف نوشیده

که ز خود تا به حشر بی خبرست

به «نظیری » رسیده نوبت ازو

که خزان را بهار بر اثرست

جای نخل فتاده را دهقان

به نهالی دهد که بارورست

روز با معنی از عقب دارد

صبح را عمر گرچه مختصرست

پیر ما جرعه ای که نوبت ماست

زهر کز جام تست شربت ماست

عرش مست از می لقای تو باد

دست بر دوش کبریای تو باد

در مقامی که از سخن خطرست

حرز روح الامین ثنای تو باد

پاسخی کاسمان ازان برپاست

حلقه در کوش ماجرای تو باد

قلم عفو کاتب اعمال

عاشق لفظ خوش ادای تو باد

لحن روحانیان عرش برین

نسخه نظم جانفزای تو باد

آنچه فردوس را به کار آید

سر به سر وقف مدعای تو باد

چون قدم بر پل صراط نهی

ملک العرش رهنمای تو باد

همه آمرزش تو می خواهم

هرچه رحمت بود برای تو باد

تا جهان فانیست گو می باش

تا که عقبا بود بقای تو باد

شمارهٔ ۳ - این ترکیب بند حین وداع و معاودت از مکه معظمه به هندوستان به طرز عرفای موحد در نعت حضرت سید المرسلین مذیل به اسم ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

شب گلابی بر رخم خوابم ز چشم تر زدند

از سجود درگه عشقم گلی بر سر زدند

اول شب بانگ نوشانوشم از ذرات خاست

که ندای الصلوة آمد همه ساغر زدند

قبله کردم قصد در چشمم در تارسا نمود

کعبه بستم نقش بر رویم بت آزر زدند

از نم میزاب و تار سبحه حاجت خواستم

قرعه بر شط شراب و بر خم کافر زدند

گردن سرخ صراطی حلق قربانی نمود

کز شراب شعله بارش بر گلو خنجر زدند

مرهم از آب و گل دیر مغان می ساختند

هرکه از خار مغیلانش به پا نشتر زدند

گر شدم مجنون ز حرفم داستان ها ساختند

ور شدم منصور دارم بر سر منبر زدند

از خرابات محبت یافت هرکس هرچه یافت

کعبه را هم حلقه ای پی گم کنان بر در زدند

بولهب از کعبه، ابراهیم از بتخانه خاست

واژگون نعلیست هرجا گونه دیگر زدند

شرع شارع بهر عامست ارنه اهل عشق را

جذبه چون گردید غالب دوش بر رهبر زدند

غیرعاشق نیست کس را ره به معراج وصال

جبرئیلش را گره در راه بر شهپر زدند

آب خضر و جام اسکندر به پشت پا زدیم

خیمه ما بر کنار چشمه کوثر زدند

هر کجا رفتم بدوش روزگارم بار بود

کعبه را محمل کجا بر ناقه لاغر زدند

گر کشم از مکه سر، ترسانم از کردار خویش

طایرانش سنگ عبرت پیل را بر سر زدند

کعبه است اینجا ملک حیران کار افتاده است

آسمان را در گل این خانه بار افتاده است

دیده ام را از جمال کعبه بینا کرده اند

توشه راه خراباتم مهیا کرده اند

خوش تماشاییست گبری سجده می آرد به دیر

دامن عرش و نقاب کعبه بالا کرده اند

برهمن گویا همی سوزد که هر سو در منا

آتشی از خون بسمل بر سر پا کرده اند

آتشین پایی ز وادی می رسد کاندر حرم

ریگ ها را سایه پرورد مصلا کرده اند

از گل و آبش فرح می بارد این آن خانه است

کش خضر سقا و ابراهیم بنا کرده اند

نشئه می سازند رنگین نغمه می سازند خوش

آتش قندیل و آب سبحه یک جا کرده اند

بوسه بر سنگ سیاه او به گستاخی مزن

مردمان دیده را زین سرمه بینا کرده اند

یوسفان را بر سر چاهش سبو بشکسته اند

حوریان را در ره وادیش سودا کرده اند

هم ازین جنسست گر بت را سجود آورده اند

هم به این نقش است گر وصف چلیپا آورده اند

کیش و مذهب را زبان دان گر شوی معنی یکی است

مصحف و انجیل را از هم مجزا کرده اند

قتل اسماعیل رمزی بود این افشاگران

لوح صحرا را به خون کشته انشا کرده اند

زاهد و فاسق به وسعت گنجد آنجایی که اوست

این فقیهان راه حق را تنگ بر ما کرده اند

کعبه را مستانه لبیک آرم از میقات عشق

کز الستم هم به این لبیک گویا کرده اند

عشق می بگرفته پا و سر کبابم سوخته

آتش این هیمه را بسیار گیرا کرده اند

عشقم از کوبی برون آورده از بس تنگیش

کعبه را گه قبله گاهی دیر ترسا کرده اند

مستیم تا پیشگاهی برده از بس وسعتش

خاک عقبا بر سر مشغول دنیا کرده اند

بر سر هر چشمه خالی صد سبو می کرده ام

خضر گم کردست راهی را که من طی کرده ام

این قدر دانم که با نظاره چشمم آشناست

آن که حیران رخ اویم نمی دانم کجاست

پای تا سر محو در نظاره گشتم همچو شمع

درنظر افزود چندانی که از جسمم بکاست

سیل دیدار آمد و خاشاک هستی پاک برد

این که اکنون غوطه در وی می خورم بحر فناست

خواب ازان آشفته تر دیدم که تعبیرش کنی

برنمی آرد قیامت سر ازین شوری که خاست

جمله اجزای وجودم را منور ساخت عشق

سایه پیش آفتاب و مس به نزد کیمیاست

دارم از اقبال عشق اندیشه آزادگی

گر هوایی در سر سروست از باد صباست

بر سر مرغان وادی گل فشانی می کنم

کز سرشگم در کف پا خار در نشو و نماست

در قیامت خون بهای دیده گریان من

دستگاه روز بازار شهیدان مناست

ای صبا خیز و کف خاکی دگر زان کو بیار

نور شد در دیده آن گردی که گفتی توتیاست

قطع گفتن کن که خاموشی درین صف واعظست

ترک دانش کن که نادانی درین ره مقتداست

تا به صدر آشنایی حیرت اندر حیرتست

دیده ای وا کن که بینایی درین ره پیشواست

از سر اخلاص پا بردار مقصد در دلست

از حضور دل زبان بگشا اجابت در دعاست

طرف و سعی حاجیان اظهار شوقی بیش نیست

آن که من می جویمش نی در حرم نی در صفاست

از جهان چندش که جستم هیچ بانگی برنخاست

خم که در میخانه پر گردید از می بی صداست

خیر بادی کعبه را گفتم که سنگ راه بود

پی به دل بردم که راهش سوی آن درگاه بود

گوشه ای خفتم که راهم را سر و پایان نبود

لنگر افکندم که کشتی در خور طوفان نبود

مرغ بینش را شکستم پر که طیران کند داشت

رخت دانش را بریدم پی کزین میدان نبود

سر به سر بازار حکمت کور دیدم خلق را

توتیای حق شناسی در همه دکان نبود

شیشه بر صد که شکستم باده موسی نداشت

غوطه در صد چشمه خوردم چشمه حیوان نبود

اهل معنی را ز صحبت سبزه ای از گل نرست

قوم وادی را ز عرفان تره ای بر خوان نبود

دیده یعقوب بر دیوار و در وا شد دریغ

غیر بوی پیرهن در کلبه احزان نبود

دل به حسرت بر در از نظاره مجلس گداخت

جان به درگه سوخت کش زین بیشتر فرمان نبود

تا نگه کردم عنان برتافت کز یک جلوه اش

پاره پاره دل چو طور موسی عمران نبود

زخم زد اما به جولانی ز خاکم بر نداشت

کاین چنین گو در خور آن دست و آن چوگان نبود

خون ما در گردن بی باک عشق پرده در

حسن تا در ره بود این فتنه در دوران نبود

در بن هر خار صد لیلی است از دیدار او

وادیی دیدی که مجنونی درو حیران نبود

این حجاب از بود ما باشد وگرنه پیش ازین

برقع صورت به پیش چهره جانان نبود

حسن پرتو بر جهان افکند ورنه پیش ازین

ذره دل آشفته و پروانه سرگردان نبود

پرده از عالم برافتد گر برآید آشکار

ما عدم بودیم آن روزی که او پنهان نبود

برنتابد فر حق جز کبریای احمدی

غیر یک دل در دو عالم قابل جولان نبود

احمد مرسل که باطن مشرق انوار داشت

دوست را آیینه بر اندازه دیدار داشت

تا زمین شد مولد و مأوای خیرالمرسلین

صد شرف در منزلت بر آسمان دارد زمین

این جهان در علم او شاخ گیا در بوستان

وین فلک با فضل او بال مگس در انگبین

طور صد موسی برانگیزد ز خاک آستان

شمع صد عیسی برافروزد به باد آستین

آب درجو داشت آن فصلی که عالم بود خاک

دست در گل داشت آن روزی که آدم بود طین

شکل اول را چو کلک آفرینش نقش بست

زو جواز آفرین می خواست صورت آفرین

صنع را مشاطه کل علم را آیینه دار

در بر و پهلوی آدم دیده حوا را جنین

ذیل قدرش چهره آرا بود از اول خاک را

گر نبودی سجده او موی رستی از جبین

گر نگرداند به آیین شریعت چرخ را

پنبه گردد باز تار و پود ایام و سنین

نزد عقل من ز تصدیق نبوت برتر است

رسم او ما راست مذهب کار او ما راست دین

منزلت بنگر که اقرار به او ایمان ماست

خصم اگر گوید کلام اوست قرآن مبین

گل نگار از جلوه اش فرش رخ خلد برین

عطرروب از روضه اش جاروب زلف حور عین

صورت شق القمر بر چرخ می دانی چه بود؟

خاتمی می کرد در انگشت بشکستش نگین

گر نیفتد سایه اش بر خاک چندان دور نیست

بی مکان را هم مکان شد بی نشان را هم نشین

چون سبق کز طفل ماند ماند ازو لوح و قلم

چون قفس کز مرغ ماند ماند ازو عرش برین

گر به یک دم طی کند هفت آسمان نبود عجب

جبرئیلش در رکابست و براقش زیر زین

دیده اش از سرمه «مازاغ » روشن کرده اند

منزلش در «لانبی بعدی » معین کرده اند

مطرب مستم ز خلوتگاه سلطان آمده

سرخوش از احسان شده با خود به الحان آمده

شعله گردم ولی از خار وادی خاسته

سوخته ابرم ولی بر کعبه گریان آمده

وادی از دنبال من گه بر کتف بگریسته

کعبه استقبال من زمزم به دامان آمده

ما به جانان بسته ایم احرام از میقات عشق

کعبه ما قبله گبر و مسلمان آمده

نی هوای کعبه دارم بعد ازین نی فکر دیر

مقصد من بارگاه خان خانان آمده

آن که در ظلمات تنهایی خیال مدح او

تشنه طبعان سخن را آب حیوان آمده

هر که را طومار عهد نیک بختی واکنند

ساعت مولود او بینند عنوان آمده

طبع من سنگیست از تحمید او گویا شده

نظم من خاکیست از مدحش درو جان آمده

گنج از هر نکته ام پیدا توان کردن که او

پای تا سر در مدیح خویش پنهان آمده

سنگ از من لعل گردد خاک از من زر شود

آب و رنگ آفتابم جانب کان آمده

شکرست این نوع لفظ از شکرستان خاسته

بلبلست این جنس خاطر از گلستان آمده

در نمکزار حقوقش خاطرم افتاده بود

خود نمک گردید و سوی نمکدان آمده

بر کف اسکندر امروز آب حیوان دیده اند

مژده الیاس را خضر از بیابان آمده

بلبل مستم پیام نوبهار آورده ام

تازه تر صوتی به باغ از صوت پار آورده ام

هرکجا دامن ز چشم خونفشان افشانده ام

موج خونین بر سر هفت آسمان افشانده ام

پا و دست از مسند و پهلوی جم دزدیده ام

دوش و سر از تاج و تشریف کیان افشانده ام

هم به آن سر بار شوقت را به دوش آورده ام

همه به آن پا دست در راهت ز جان افشانده ام

شرم دارم گر ز نزدیکان تو نامم برند

با چنین دوری که جان بر آستان افشانده ام

لذت درد محبت کی فراموشم شود؟

این نمک را من به مغز استخوان افشانده ام

قسمتم جز بر همان مهمانسرای خود مباد

از کباب دل پرست آن جا که خوان افشانده ام

دور را مهمان گستاخم به بازی بارها

نقل بر ساقی و می بر میزبان افشانده ام

تا چه گل ها بشکفد کز سرگذشت زلف تو

شب عبیری بر دماغ میهمان افشانده ام

در بیان آرزومندی سری شوریده است

هر نقط کز خامه مشکین فشان افشانده ام

بلبل باغم که شاخ و برگ بر گل چیده ام

شبنم صبحم که بر خورشید جان افشانده ام

مست شوقم خرده بر زشت و نکوی من مگیر

از نسیم تست گر گل گر خزان افشانده ام

گرچه با تو در سفر کوته عنانی کرده ام

جان و دل از پی بر آن دست و عنان افشانده ام

کار با ضعف دل افتادست و اشگ عاجزی

جعبه خالی کرده بر دشمن کمان افشانده ام

همتی در کار دل کن کز مزار عافیت

خاک سرگردانیش بر خان و مان افشانده ام

هرکه رخ تابد ازین دولتسرا گمراه باد

کعبه هم لبیک گوی خاک این درگاه باد

شمارهٔ ۴ - این ترکیب بند ایضا در مرثیه همایون نژاد شاهزاده مراد مغفور رضوان الله علیه گفته شده

لب خوش نگشته خنده ره جنگ می زند

در بزم مرگ ناله بر آهنگ می زند

هرگز زمانه جامه ماتم برون نکرد

نارفته شب به دامن شب چنگ می زند

وقت گذشته را به تأسف ز پی مرو

کاین جا نشاط گام به فرسنگ می زند

این دهر روز کور کش ایام خصم باد

دست طمع به گیسوی شبرنگ می زند

دست اجل به تیغ سیاست بریده باد

از خاک مهر بر دهن تنگ می زند

آرایش جنازه و دستار می کند

گویی که گل بر افسر و اورنگ می زند

این چرخ شوخ دیده عجب بی بصارتست

بر جام عشرت که ببین سنگ می زند؟

فرزند شاه اکبر والانژاد مرد

شیون برآورید که سلطان مراد مرد

آفاق پردریغ و جهان پر ندامتست

این روز مرگ نیست که روز قیامتست

خلقی پر اضطراب چه جای تمکنست؟

دهری پر انقلاب چه جای اقامتست؟

این ماتم کسی است که از گریه تا به حشر

بر جیب صبح و دامن شب ها علامتست

خون می کند به جلوه دل خلق گوییا

نخل جنازه رسته از آن نخل قامتست

هرکس چنین جمال درآرد به حشرگاه

رضوان گرش بهشت دهد در غرامتست

دل از نوید صحبت او بزم سور بود

اکنون سرای ماتم و کوی ملامتست

یاران عجب شکاری از دست داده ایم

بر سر زنید دست که وقت ندامتست

شهباز ما پریده ره آسمان گرفت

مرغی نرفته است که دیگر توان گرفت

ای بزم تیره ای رخ چون ارغوان کجاست؟

وی رزم درهمی شه گیتی ستان کجاست؟

شوق سجود و حرمت تعظیم کمترست

آن ناز صدر و سرکشی آستان کجاست؟

امروز غم به مسند شادی نشسته است

پهلونشین خسرو هندوستان کجاست؟

آن حکم ها که بود ازو آب کار کو؟

وان کارها که آمد ازو بوی جان کجاست؟

دل ها پر از غمست عزیزان چه واقعست؟

یک دل شکفته نیست خوشی در جهان کجاست؟

هرجا به سوک مرگ گروهی نشسته اند

زین غم که عام گشت ندانم امان کجاست؟

برگ و شکوفه نیست ثمر از کجا خورم؟

بشکست شاخ و برگ مرا آشیان کجاست؟

کسی را سرود در خور این تعزیت نبود

پیدا کنید کاول این داستان کجاست؟

خلقی به شیونند و نگویند حال چیست؟

صبر سخن شنیدن و تاب بیان کجاست؟

آفاق در مصیبت او ممتحن شده

این مرگ باعث الم مرد و زن شده

غم خاست در پیاله می از ساغر افکنید

شد بزم تیره پرده از آن رخ برافکنید

شمعی که هر روشن ازو بود مرده است

پروانه را برید به خاکستر افکنید

در خانه اش ز حلقه ماتم خرام نیست

این حلقه را ز صحن سرا بر در افکنید

ریحان جلوه یاسمن عشوه ریخته

چینید و هم بر آن قد جان پرور افکنید

بالین ز تاب کاکلش آشفتگی کشید

کوته کنید و عربده در کشور افکنید

رفت آن سری که تاج به او سرفراز بود

بر سر کنید خاک و کلاه از سر افکنید

پوشید چند جامه نیلی ز جور چرخ

بر آفتاب جامه چو نیلوفر افکنید

خیزید تا بدان سر تابوت دم زنیم

عرضی کنیم و کار وداعش به هم زنیم

رفتی و کارها همه در هم گذاشتی

آشفتگی به مردم عالم گذاشتی

جان ها غم رسیده و دل های بی قرار

در پیچ و تاب طره پر خم گذاشتی

از تو غبار بر دل بیگانه ای نبود

بهر چه بر دل پدر این غم گذاشتی؟

روز و شبت به رسم جنبیت ستاده بود

در زین خویش اشهب و ادهم گذاشتی

شمع مزار و خشت لحد ساختی قبول

رخسار تخت و طره پرچم گذاشتی

همت تو را به ملک نیاورد سر فرود

عالم به هر که خواست مسلم گذاشتی

حرمت نگاه داشتی و جای خویش را

بهر برادران مقدم گذاشتی

خونست بی تو گر همه دل چون دل منست

هر دل که بی تو خون نشود سنگ و آهنست

ای شاه مصر دور ز کنعان چگونه ای؟

ای یوسف از جدایی اخوان چگونه ای؟

هرگاه جلوه کرد تقاضا چه می کنی؟

با حسن شوخ در ته زندان چگونه ای؟

اسکندر از غم تو به ظلمت نشسته است

در زیر گل تو چشمه حیوان چگونه ای؟

ای پاره ای ز جان و جگرگوشه پدر

گشته جدا ز دیده و دامان چگونه ای؟

ما باری از فراق تو درخون دیده ایم

تو در میان روضه رضوان چگونه ای؟

آواز نوحه طبع و در آشفته می کند

ای بخت خوش به خواب پریشان چگونه ای؟

این جات کار دفتر و دیوان تمام بود

آن جا ز شغل و پرسش و دیوانه چگونه ای؟

قلزم سبک ثبات تر آنجا ز شبنم است

در بحر کل تو قطره باران چگونه ای؟

بشنو که بانگ بحر تو بر عرش می زنند

تا بنگریم در صف میدان چگونه ای؟

چون کار رفتگان دگر نیست کار تو

محشر شتاب می کند از انتظار تو

فردا کلاه پادشهی بر سر تو باد

رسم العمل به روز جزا دفتر تو باد

فردا که روز حشر برانگیزد از زمین

دوش و کنار حور و پری محشر تو باد

روزی که کارها همه موقوف حق شود

جبریل کارساز و خدا یاور تو باد

وقت سئوال گوش و لب منکر و نکیر

پر از قبول نکته جان پرور تو باد

آن حله ای که آدم ازان ذل و قدر یافت

گر رحمت دو کون بود در بر تو باد

مجموعه عمل چو به محشر درآوری

کار تو راست همچو خط مسطر تو باد

مغز از بخور روی مزارت معطرست

بوی بهشت همنفس مجمر تو باد

آدم بهای تو نشناسد درین جهان

تسبیح قدس در دل کان گوهر تو باد

نخل ریاض ملک که باب عزیز تست

سرسبز از دعای ثناگستر تو باد

کارش به حسن شاهد فرخندگی بود

هرچند بر تو مرگ بر او زندگی بود

شمارهٔ ۵ - این ترکیب بند دوازده بنده است، هر بند در منقبت یکی از ائمه اثناعشر و بیان این که ولایت از ولاست و ولا به معنی حب ذاتی

وقتی که شکل دایره کن فکان نبود

جز نقطه حقیقت حق در میان نبود

نور ولا ز بطن حقیقت طلوع کرد

چندان که گشت گرد خود آن را کران نبود

پرگار گشت و انجم و افلاک آفرید

کثرت پدید آمد و خود غیر آن نبود

تا آن ولا چراغ هدایت نمی فروخت

از آدم و خلافت آدم نشان نبود

نور علی به کسوت احمد ظهور کرد

ورنه به هم مخالطت جسم و جان نبود

ناطق نگشت تا به علی قلب مصطفی

معراج و وحی منزل و نطق و بیان نبود

قول علی که در شب معراج می شنید

غیری بجز حقیقتشان در میان نبود

روزی که داشت رتبه روح اللهی علی

اخبار عیسی و اثر این و آن نبود

مبعوث بر ولایت او بود هر نبی

سر علی به هیچ پیمبر نهان نبود

شد احمد از وجود علی خاتم الرسل

تا او عیان نگشت حقیقت عیان نبود

از انبیا دوازده اقطاب حق پدید

تا بود بی حمایت قطب زمان نبود

آل نبی ز بعد نبوت وصی شدند

کاین رتبه با ملایکه آسمان نبود

در عرصه الست که کوس بلا زدند

افلاک قرعه بر حسن مجتبی زدند

دیدند چون وجود حسن مورد بلا

بر جان بوالحسن رقم ابتلا زدند

تا ابتلای کون حسن را قبول کرد

بس حلقه بر در علی مرتضی زدند

در انقلاب کون و مکان قالب حسن

مانند قطب بر وسط آسیا زدند

مسدود ساختند در وحی انبیا

احداث کاینات در اولیا زدند

بر دوش ناتوان حسن بار حادثات

از غایت مشابهت مصطفی زدند

بر یاد حسن قامت او از عنا و رنج

بس رقعه بر مرقع ترک و فنا زدند

چون راست شد به قد حسن جامه بلا

گلبانگ تهنیت ز سمک تا سما زدند

اول به اقتدار سریر خلافتش

بر گوش عرش طنطنه استوا زدند

وآخر به احترام مقام شهادتش

در صدر خلد نعره «قد اجتبا» زدند

خستند دل به زهر هلاهل مکررش

الماس سوده بر جگرش بارها زدند

چون او شهید شد علم فتنه و بلا

بردند از مدینه و بر کربلا زدند

زان پس حسین حجت حق در میان نهاد

منکر ز جهل تیر حسد در کمان نهاد

حق ز اولیا مقام ذبیح الهیش داد

در قبضه مشیت خویشش عنان نهاد

حلقی که بوسه گاه نبی بود ظلم عهد

شمشیر زهر داده امت بر آن نهاد

ذبح عظیم اشاره به قتل حسین بود

منت که بر خلیل خدای جهان نهاد

تعبیر کرد ازان به بلای مبین خلیل

کاندوه کربلای حسینش به جان نهاد

گرچه به صدق وعده براهیم را ستود

لیکن حسین شرط وفا در میان نهاد

دادش مقام صبر و رضا تا شهید شد

با نفس مطمئنه قدم درجنان نهاد

می راند در بلا و محن نفس جاهدش

تا روح پای بر زبر آسمان نهاد

شد حاصلش عذوبت روح از عذاب تن

جانش عزیز گشت چو تن در هوان نهاد

حق مشهد حسین محل شهود ساخت

فردوس در مکاره و رنج جهان نهاد

ابن زیاد سک به صلاح یزید شوم

شمشیر جور و کین به صف خاندان نهاد

شط فرات راند ز طوفان کربلا

وآنگه سر حسین به خون روان نهاد

دنیا که عنف اهل ستم تار و مار کرد

سجاد حق علی حسین آشکار کرد

در فکر تشنگان بیابان کربلا

مژگان چو ذوالفقار علی آبدار کرد

گویی که خون دیده آن قطب اولیا

با خون یحیی زکریا قرار کرد

آن مرز و بوم ارض مقدس به خون سرشت

این کوه و دشت مکه و یثرب بکار کرد

آن اعتکاف مسجد اقصی نمود خوش

این انزوای کنج حرم اختیار کرد

آن را نزار گشت تن از خرقه خشن

این را هراس خشیت حق تن نزار کرد

پوشید دلق تقوی و نعلین اجتهاد

در طاعت خدای کمر استوار کرد

چندان گریست پوست ز رخساره اش بریخت

شوراب دیده اش بن دندان فکار کرد

از عقده های ظلمت و از عقبه های تار

سجاد حق به گریه خونین گذار کرد

شد بر امامتش حجر کعبه معترف

با عم خود چو پیش حرم گیر و دار کرد

عبدالملک برو به حقارت نگاه کرد

صحن حرم پر از گهر شاهوار کرد

پنجاه و هفت سال بدین حال زنده بود

آخر ولید شربت زهرش به کار کرد

قطب زمان محمد باقر امام شد

سلک امامت از گهرش بانظام شد

باب السلام علم به رویش گشاده گشت

حبل الورید خلق پی اعتصام شد

صاحبدلی نیافت چو او سر کاینات

از روشنی قلب شعیبی مقام شد

شد عرش نفس ناطقه و عقل مستفاد

معلوم او معانی کلی تمام شد

فیض از سمای روح به ارض جسد رساند

برزخ میان عالم نور و ظلام شد

کس ز اولیا به کشف و کرامات او نبود

در معجزات آیت «یحیی العظام » شد

بر ارض عالم ملکوتش گذر فتاد

هرکس به باطن از پی او یک دو گام شد

می گفت در مواعظه خویش بارها

ماییم آن که کون ز ما با قوام شد

ما راه مستقیم به حقیم و کهف ما

ارض مقدس است که بیت الحرام شد

هرکس ز ما برید فرو برد دوزخش

وآنکو به ما رسید بهشتش مقام شد

تا بود بر طریق هدا بود مقتدا

منهاج خلق و قبله خاص و عوام شد

مسموم شد به زهر براهیم بن ولید

از دار حادثات بدرالسلام شد

بنیاد شرع جعفر صادق بنا نمود

رسم عبادت علی و آل وانمود

در دین ابوحنیفه به او برد التجا

در شرع شافعی سخن او ادا نمود

حنبل نشست پای ازو دید در وضو

مالک نبست دست و به او اقتدا نمود

بر طبع بود معنی تنزیه غالبش

بر قلب نوح دعوت خلق خدا نمود

دل بودش از نزاهت حق فرد و منقطع

اعراض از مخالفت ماسوا نمود

آن نهی شبه و شرک ز معبود پاک کرد

این نفی شرکت از علی مرتضی نمود

آن از پی نجات به کشتی خویش خواند

این ره سوی سفینه آل عبا نمود

هرکس خلاف مذهب او مذهبی نهاد

پوشید اجتهاد صواب و خطا نمود

گردید خیره باصره بوم از آفتاب

در پیش چشم شب پره ظلمت ضیا نمود

احکام رای صادق و شرع محمدی

چون نور آفتاب و خط استوا نمود

قطب جهان و حجت حق در زمانه بود

بس معجزات بر روش انبیا نمود

منصور آن ستمگر شوم دوانقی

او را شهید از سر جهل و جفا نمود

چون صادق آن امام مبین را قضا رسید

عهد امام موسی کاظم فرا رسید

از بس همای همت او تیز سیر بود

تا ذروه فقاهت و زهد و سخا رسید

سلک عباد حق بدو موسی نظام یافت

اول عصا گرفت و به آخر ردا رسید

آن را مثل به قره عینی زد آسیه

وین را خطاب قره عین از خدا رسید

«انی اناالله » از شجر آمد به گوش آن

این را ز عرش «عبدی موسی » ندا رسید

این نقش پرده از پی اعجاز شیر کرد

آن را اگرچه معجزه اژدها رسید

زان شد عطا خطاب کلیم اللهی به آن

کاین موسی فصیح زبان از قفا رسید

فرعون بر کلیم پیمبر جفا نکرد

بر موسی از رشید جفا بر جفا رسید

آن گفت اگر پیمبر مسجون کلیم را

موسی ز سجن این به هزار ابتلا رسید

از شور و گریه ای که به زندان بصره داشت

جوش دلش به خوابگه مصطفی رسید

هرگه پی قرائت قرآن زبان گشود

از مرقد رسول به او مرحبا رسید

هارون به زهر شاهک شومش شهید ساخت

قطبیتش به قبله هشتم رضا رسید

ایمان چو در دیار غریب از وطن فتاد

در مشهد علی رضا بوالحسن فتاد

حب علی که ساکن خاک مدینه بود

آمد به غربت و به بلا و محن فتاد

این حب نازنین چو ازان بوم و بر گذشت

در حرب منکران چو اویس قرن فتاد

شاه رضا که یوسف و یونس مزاج بود

بر یاد حق برون ز دیار و دمن فتاد

از مرقد نبی برو دوش مبارکش

چون از تن عزیز جدار پیرهن فتاد

گم گشت بوی پیرهن از مرز و بوم مصر

آمد به طوس و در حرم بوالحسن فتاد

روشن ز گرد قبر رضا ساخت دیده را

یعقوب وار هرکه به بیت الحزن فتاد

یونس به بطن هوت مقر در حیات کرد

این را به موت چشمه ماهی وطن فتاد

آن قطب از بلای خلایق وطن گذاشت

این قطب بهر خلق به رنج و محن فتاد

انگور زهر کین به دهانش عدو نهاد

عقد درش ز درج عقیق یمن فتاد

حاضر شد از مدینه تقی وقت مردنش

در دست و پای آن شه اعجاز فن فتاد

برداشت سر ز خاک و لبش بر لبان نهاد

وآنگه لعابی از دهنش در دهن فتاد

سلطان دین رضا چو تقی را لعاب داد

بر کونش اطلاع به یک فتح باب داد

در بر محمد ابن علی تقی گشود

سایل ز هرچه کرد سئوالش جواب داد

علمی که داده بود محمد به مرتضی

ایزد به این محمد نایب مناب داد

قطب رجای علم نبی گشت و خلق را

از فضل خویش توشه یوم الحساب داد

بر قلب صالحش دل کاشف فتاده بود

راهش به انکشاف جدا و حجاب داد

در خلوت مدینه شد و سیر طوس کرد

از باب خود برون نشد و غسل باب داد

صالح ستور نفس به ملک کسان چراند

وین نفس را ز روح غذا و شراب داد

آن کرد داغ اسود و احمر جمال قوم

این داغ جهل اسود و احمر به آب داد

گنجور غیب بود دل خلق پرورش

مکنون کن فکان به دم مستجاب داد

در علم و زهد و جود ز انس و ملک گذاشت

حق زان جهت تقی جوادش خطاب داد

درهای بسته بر رخ آفاق می گشود

چرخش عنان عمر به دست شتاب داد

وقت مسام دختر مأمون به دشمنی

دستار زهر کین به کف آن جناب داد

قطب دهم علی نقی راه دین گشاد

بر روی طالبان در علم الیقین گشاد

ادریس وار در پی تطهیر نفس خویش

از لای طبع چشمه ماء معین گشاد

تقدیس از نقایص و اخلاط کون یافت

قادر به خلع تن شد و حصن حصین گشاد

سیار شد به شه ره بیداری معرفت

هر سو به روی دل در خلد برین گشاد

تسبیح گفت همسر روحانیون عرش

آغوش شوق بر بغل حور عین گشاد

بر روی خشمگین قضا خال و خط نهاد

از جعد فتنه بار قدر عقد و چین گشاد

پیش بلا هدف شد و از راه رو نمود

تیر خصومتی که فلک از کمین گشاد

شهباز همتش پی فریاد طالبان

از شاخ سدره بال به سوی زمین گشاد

قلب و لسانش خازن اسرار غیب بود

اقبال او طلسم شکست و دفین گشاد

هرگه ز زیر چشم به بالا نگاه کرد

از سقف خانه تا فلک هفتمین گشاد

قولش بجز اوامر و احکام دین نبود

هرگاه لب گشاد کلام مبین گشاد

بر دست جعفر متوکل شهید شد

باب الخلافتش ولد جانشین گشاد

نور سراج دین حسن عسگری نمود

دل های ضال را به خدا رهبری نمود

در جلوه هویت ذاتی غریق گشت

دل را ز موهبات صفاتی بری نمود

سلب صفات کون و مکانی ز ذات کرد

این قطب با خلیل خدا همسری نمود

در حضرت جمال حق از خویش شد فنا

در حیرت از مهیمنه هم برتری نمود

با جوهر هویت حق گشت متحد

در شعبه های روح اثرگستری نمود

چون حب ذات رفت در اجزای کاینات

ز آثار فیض خویش جهان پروری نمود

تحقیق او به شبه و مثل ملتبس نشد

با نزهتش خلیل خدا آزری نمود

این ماه و مشتری به فروغ خدای دید

آن را خدا به شکل مه و مشتری نمود

این از صفای کعبه دل حق شناس شد

وآن از غرور خانه گل بتگری نمود

صد بت تراش و بتگر دیر وقاع را

راه خدا به یک نظر سرسری نمود

کردند ختم عقد امامت به نسل او

کو در امامت آیت پیغمبر نمود

با این کمال شربت مسموم معتمد

بر حنجر مبارک او خنجری نمود

رخ در نقاب چون حسن عسگری کشید

قطبیتش به قائم آل نبی رسید

برزخ میان کثرت و وحدت نموده شد

گردید در برابر شیث نبی پدید

سر انتهای دایره بر ابتدا نهاد

خور ز استوا فرو شد و از استوا دمید

از نقطه احد دو محمد ظهور کرد

مرآت فوق دایره ماتحت خویش دید

یوم القیامه گشت چو قائم ظهور کرد

«الیوم کل شیئی الی مبداء یعید»

یا صاحب الزمان به درآ از خفا که خلق

تا حد ناف جامه صورت فرو درید

بر راه حق که می نگرم یک حسین نیست

آفاق کربلا شد و مردم هم یزید

باطل شبیه حق شد و انصاف درفتاد

اضلال بیخ عدل زد و ظلم سر کشید

بدعت بنا نهاد و امل باغ و خانه ساخت

غفلت کمر گشاد و خطا فرش گسترید

بنمای دست قدرت و مفتاح باب کن

کافاق مانده بسته درو قفل بی کلید

شاها تو شاهدی که «نظیری » به مهر حق

بفروخت صدر سلطنت و مسکنت خرید

جاه یزدید و قوم یزیدش مراد نیست

حب علی و آل علی باد بر مزید

شمارهٔ ۶ - این ترکیب بند مرثیه ایست که در فوت ولد دلبندم نورالدین محمد که دوازده روز در فضای دنیا بود گفته شده

دوش آن زمان که تیر شهاب از کمان فتاد

ما را ستاره خلف از آسمان فتاد

همچون هلال عید طلوع و غروب کرد

فرزند من به طالع من هم قران فتاد

دردانه ام که جا به کنار کسی نکرد

آمد ازان هان و برون زین جهان فتاد

گفتم بلند بانگ اقامت به گوش او

ساکن نشد که بارگیش خوش عنان فتاد

بالین که از عدم به سرای وجود برد

مست شبانه بود به خواب گران فتاد

موی سرش به نقره برابر گذاشتم

قسمت نگر که خاک به موی میان فتاد

ساحل کف سئوال به دریا گشاده بود

زد موجه محیط و دری بر کران فتاد

از چرخ روز کور سراسیمه سرترم

کحل الجواهرم به شب از کحل دان فتاد

فراش نقش خانه به جاروب می برد

من اعمی و به شب درم از ریسمان فتاد

یک میوه بر درخت برومند بسته شد

وان هم نپخته در نظر باغبان فتاد

لب ناگشوده غنچه ام از شاخ کنده شد

سر برنکرده بیضه از آشیان فتاد

زودش چو ماه نو فلک از شیر باز کرد

طفلم به دست دایه نامهربان فتاد

معجز به کعبه، سحر به کشمیر می برند

از تخم من که در گل هندوستان فتاد

رطب اللسان به خاک عظیم رمیم شد

عیسی دمی ز دامن آخر زمان فتاد

در باغ و مزرع همه کس برگ ریز شد

ما را درخت و شاخ ز باد خزان فتاد

توأم نگشت سور می و نغمه بر لبم

تا مرگ دختر و پسرم توأمان فتاد

اشگم چو فرقدان ز سر آسمان گذشت

کز آسمان طالع من فرقدان فتاد

دختر که پار مرد پسر در عوض بزاد

امسال غبن شد که زیان بر زیان فتاد

شاید که خار بر سر سرو و سمن کنم

کان گل که بود تاج سر بوستان فتاد

آه این چه ذوق بود که در کام جان شکست

مغزم به لب رسید و به حلق استخوان شکست

تا چشم من ز فوت در من سحاب شد

هرجا دری به بطن صدف بود آب شد

بر من جهان سیاه شد از مرگ نور دین

بر چرخ زهره نوحه گر آفتاب شد

ماه از جفای چرخ خراشید روی خویش

خون ریخت بر زمین و لقب آفتاب شد

از بس که سوختم دل بیرحم دشمنان

بر داغ گوشه جگر من کباب شد

سنگم بر آبگینه مینا زد آسمان

جرعه ز خاک و خاک ز جرعه خراب شد

آمد به خوشه تخم امیدم به خون دل

وان خوشه دانه کرد و دگر خون ناب شد

سبع المثانی آن ولد ثانیم نماند

ام الولد نرفت که ام الکتاب شد

در حیرتم که شربت مرگش ز هوش برد؟

یا شیر دایه زان لب میگون شراب شد؟

سرخوش غنوده بود در آغوش جان من

چشمان نیم خواب گشود و به خواب شد

رفتم لبان ببوسمش از لطف جان سپرد

آب حیات از نفس من سراب شد

گیرم ز مهر تربت او در بغل کشم

فرزند شد تراب و پدر بوتراب شد

گفتم ز بعد یک چله تطهیر او دهم

از اعتکاف یک دهه در پیچ و تاب شد

آهم اگر مزاحم گردون شود چه سود؟

نتوان سوی فرشته به رجم شهاب شد

بر رمل طالعش مژه ام نقطه ای نهاد

در خانه حیات وی این انقلاب شد

صبح نخستیم نفسی چند رخ نمود

صبح دوم به نیم نفس در نقاب شد

اشگم بنات نعش ز نعش بنات گشت

چشمم سراب نقش ز نقش سراب شد

اندوه من ز خوردن اندوه شد قوی

گنجشگ شد عقاب چو قوت عقاب شد

ما را جگر ز شکر هندوستان بسوخت

آهو کجا چرید که خون مشگ ناب شد

افتاده ام به گوشه پیری و بی کسی

چون خیمه کهن که گسسته طناب شد

گو نقش شو خراب نظر بر حقیقتست

صد در عدد یکیست که صد جا حساب شد

شهباز من ز عرش به زیر آمدن چه سود؟

صیدی نکرده از همه سیر آمدن چه سود؟

واحسرتا که شاخ امیدم به بر نماند

چندان که بو کنم ز درختم ثمر نماند

افتاد نور صبح نخستین به بسترم

رفتم ز خواب چشم بمالم سحر نماند

دوران خراج ملک بدخشان ز من گرفت

لعلی که کوه داشت به طرف کمر نماند

بر عاجزان ز بی بصری خنده می زدم

چشمم بصیر گشت که نور بصر نماند

چندان طپیدم از غم همجنس خویشتن

کو را قفس شکست و مرا بال و پر نماند

گویی که نقش انجم و افلاک رفته اند

در نه صدف به طالع من یک گهر نماند

صحرانورد و سوخت مغزم ز کار خویش

بحر از درم پرست و در ابرم مطر نماند

بر طفل من که مردمک دیده منست

چندان گریست سنگ که نم در حجر نماند

پستان غنچه بی نفس صبح خشگ گشت

شیر سحاب بی لب گلبرگ تر نماند

سودای قوم شوق کلیم اللهی ببرد

آن نعره اناالله و نور شجر نماند

با شکر دکن گل ایران سرشته گشت

در طبع هند خاصیت گلشکر نماند

صیاد در کمینگه آهو نشسته بود

مشگی که نافه بست به خون جگر نماند

چون روز در نقاب شدم کافتاب رفت

چون شب سیاه پوش شدم کان قمر نماند

پامال حادثات سپهرم به حیرتم

دهرم چگونه یافت چو از من اثر نماند

بیند چو روزگار دری از نتاج من

دفنش کند که در خور عقدش گهر نماند

چرخم به این بلای بزرگ امتحان نمود

دیگر به من نفاق قضا و قدر نماند

کاری چنین خطیر مرا کز جهان فتاد

در نزد خاطرم دو جهان را خطر نماند

مداح خود به مرتبه خویشتن شدیم

گر مختصر شدیم سخن مختصر نماند

بهتر که اصل و نسل به خاک وطن بریم

ما را که در دیار غریبی پسر نماند

از نور دین محمد حوری جمال حیف

رفت و نیافت تربیت ماه و سال حیف

نور دو چشمم آن در دریا تبار کو؟

او رفت و من روان ز پیش یادگار کو؟

از سلک نظم عترت من انتظام یافت

همزاد گوهر سخن آبدار کو؟

چرخم به نسیه ریزه خوان هم نمی دهم

نقد درست سکه کامل عیار کو؟

نفخی که شد به دامن مریم نهان چه شد؟

دستی که شد ز جیب کلیم آشکار کو؟

مژگان حور پنجه شیرست بر دلم

آن چشم آهوانه مردم شکار کو؟

بر فضل من نماند گواهی زمانه را

طفلی که بود واسطه افتخار کو؟

محروم گشته ام شب از آواز گریه اش

آن گریه ای که با دل من داشت کار کو؟

حوران اشگ بر سر خاکش فتاده اند

گو بکریان چشم مرا پرده دار کو؟

بی مادر و پدر ننهد پای بر صراط

حفظ ملایکش ز یمین و یسار کو؟

لطفست اگر اجل به کسی شربتی دهد

قحط سخاست داروی دفع خمار کو؟

کشتم ز گرم و سرد تموز و خزان بسوخت

بگذاشت چار فصل حیاتم بهار کو؟

در برگ ریز عمر ز کف رفت حاصلم

تخم نشاط خاطر امیدوار کو؟

از اختلاف روز و شبم دانه ای نرست

عمرم گذشت حاصل لیل و نهار کو؟

جان بانگ «ارجعی » شنود صبر چون کند؟

شهباز را که نعره زند شه قرار کو؟

در عرصه عدم همه مستان فتاده اند

از مست من خبر که دهد؟ هوشیار کو؟

گیرم به دیده پا نهد آن دیده از کجاست؟

گیرم که در کنار من آید کنار کو؟

خواهم دهم فریب به دنیا چو آدمش

راه بهشت و حیله طاوس و مار کو؟

هم قبر او ز هدیه او زرفشان کنید

ای مهر طوق و ای مه نو گوشوار کو؟

ای آسمان که زایر این روضه ای مدام

بر مرقدش ز زهره و پروین نثار کو؟

این نرگس و سمن که کنیزان این درید

درج عبیر و مجمره عطربار کو؟

ای ناله صور غم به دل خاک درفکن

وز روی خاک پرده افلاک درفکن

خیزید تا ز عقده برآریم ماه را

یک سو کنیم پرده مهد سیاه را

مشگین کنیم از تف دل سقف زرنگار

لعلی کنیم از نم خون بارگاه را

اول گلاب دیده فشانیم بر زمین

وآنگه به جعد آه بروبیم راه را

گرد و غبار کوی بشوییم ز آب چشم

فرش قدم کنیم نشان جباه را

وآنگه ز صحن خانه به ایوانش آوریم

بندیم بر محفه عودی کلاه را

همچون بنات نعش بگیریم نعش او

چو کهکشان کنیم به سر جمله کاه را

از خانه تا حظیره بسوزیم تف زنان

هم مشغل دو دیده و هم شمع آه را

پس وقت دفن پرده ز رویش برافکنیم

تا پر کند ز نور و صفا خوابگاه را

از برکت شفاعت فرزند ما سزد

بخشند تا به آدم و حوا گناه را

تا دیده ام که بر رخ او خاک کرده اند

نفکنده ام به روی رفیقان نگاه را

ای بس شگفت رسم که اخوان عزیز خویش

در چاه افکنند و بپوشند چاه را

در سایه شفاعت نخل مزار او

امید بسته ایم عطای الاه را

محنت کشیدگان به غربت فتاده ایم

بگذاشته ز جور حوادث پناه را

از بهر کیمیای فراغت ز شهر خویش

برکنده ایم ریشه مردم گیاه را

بس در هوای مسکن غربت گداختیم

اکسیر اگر کنیم سزد خاک راه را

از سیم طلعتان نشابور کرده ایم

کان زر سفید زمین سیاه را

خیزند اگر ز خاک شفیعان ما به حشر

در محشر آوریم دو عالم سپاه را

بهتر که جسم زار به خاک وطن بریم

حق مهربان کند دل عباس شاه را

شمارهٔ ۷ - این بقیه ترکیب بند در مرثیه اشجع الشعرا یولقلی بیک واقع است که روز ماتم ولد دلبندم خبر موت او رسید

این درد بین که از پی هم ناگهان رسید

عضوی شکست از تن و زخمی بر آن رسید

از جای رفت زورق بی بادبان صبر

موجی نرفته موج دگر از کران رسید

واحسرتا که از قدراندازی فلک

بر دل دو زخم کاریم از یک کمان رسید

آمد به مغز مردمکم سهم اولین

بگذشت سهم دیگر و بر استخوان رسید

دل را نماند روی تلافی ز روزگار

جوری ندیده ام که به دادم توان رسید

نتوان به عمر نوح و خضر بر کران نهاد

باری که از مصیبت چرخم به جان رسید

ممنون شدم ز عمر که پیرانه سر مرا

طفلی پی سرور ز بخت جوان رسید

شد خاطرم شکفته که کاری شگفت شد

نخل مرا شکوفه به فصل خزان رسید

ماه نوی ز مغرب طالع طلوع کرد

زیب قبیله و شرف خاندان رسید

بودم ازین طرب مترنم که ناگهان

از خاصگان خانه به گوشم فغان رسید

گفتم خروش چیست؟ که خادم دوید و گفت

مرگ فلان و نامه موت فلان رسید

فریاد ازین دورنگی گیتی که خلق را

حرمانش با مراد عنان بر عنان رسید

یک سور کردم و به دو ماتم شدم اسیر

شادیم فرو آمد و غم توأمان رسید

گشتم ملول و تلخ مزاج از بنات خویش

نوشم به حلق و زهر به کام و دهان رسید

آن قاصدی که بر سر کوی از در سرا

بهر بشارت خلفم شادمان رسید

در صحن برزن از پی اعلام تعزیت

روز عزای خلف و صدیقم همان رسید

صد غصه در برابر یک ذوق دیده ام

نتوان درین جهان به خوشی رایگان رسید

گر مرد پایه پایه شود بی خطا بلند

بتوان به نردبان به سر آسمان رسید

آن را که جذب حق پی تکمیل برکشید

علمش ورای رفعت وهم و گمان رسید

وآن را که بی عنایتی حق فرو گذاشت

از فرق فرقدان به ته خاکدان رسید

من باری از زمانه مرادی نیافتم

با صد هزار عقده گشادی نیافتم

غم داشت باغبان که گل و یاسمن چه شد؟

گل جامه می درید که مرغ چمن چه شد؟

خاطر ز فوت نافه آهو رمیده بود

آمد فغان که طرفه غزال ختن چه شد؟

دل بود از مصیبت گجرات مویه گر

غافل که از جفای قضا بردکن چه شود؟

دوران یولقلی انیسی به سر رسید

آن رستم مصاف و مسیح سخن چه شد؟

دستان سرای خسرو و شیرین خموش شد

ظاهر نشد که عاقبت کوه کن چه شد؟

چون نظم او ستاره افلاک در همند

آن ناظم جواهر نعش و پرن چه شد؟

از جعد فکر چهره معنی مشوش است

عقده گشای یوسف مشگین رسن چه شد؟

پوشیده گشت پایه مقدور هر کسی

انجم شناس طالع هر انجمن چه شد؟

ایرج سپه ز هند به خوارزم می کشد

آن ترک تیز حمله شمشیرزن چه شد؟

داراب از دکن بحبش تاخت می برد

آن پیش تاز رخش به دریافکن چه شد؟

جان در وفا سپرد که سالار مملکت

گوید: دریغ ترک وفادار من چه شد؟

بی صاحب سخن، سخن افتاد دربدر

درها یتیم شد همه بحر عدن چه شد؟

بوی بشیر مصر به کنعان نمی رسد

مفتاح شادی در بیت الحزن چه شد؟

این نونهال ها ثمر خام می دهند

دل تشنه ایم میوه نخل کهن چه شد؟

این بلبلان ثمر خام می دهند

دل تشنه ایم میوه نخل کهن چه شد؟

این بلبلان بخرده دینار می پرند

مرغی که می فشاند شکر از دهن چه شد؟

معنی به لفظ روشنشان کرم پیله است

آن شبچراغ در دل شب نور تن چه شد؟

یک کس به رنگ مهر سلیمان نگین نیافت

درحیرتم که کان عقیق یمن چه شد؟

دفتر سیه ز شعر وی و دیده روشنست

آن خامه و دوات چو شمع و لگن چه شد؟

نطقی که بود واسطه عقل و روح کو؟

نظمی که بود رابطه جان و تن چه شد؟

طور هزار موسی تورات خوان کجاست؟

مصر هزار یوسف گل پیرهن چه شد؟

آن گوهری که خورد زمینش ز مهر کو؟

آن خاتمی که برد فرو اهرمن چه شد؟

فریادرس مجو که درین دشت کربلا

پرسش نشد که خون حسین و حسن چه شد؟

وااندها انیس دل دوستان نماند

عیشی که داشت سر گل و بوستان نماند

بی جبرئیل رفته به معراج شاعری

بر قوم خویش یافته فضل پیمبری

از لطف طبع راز ملک گفته با ملک

از حسن نظم عقد پری بسته با پری

افتاده از دو مصرع منقوش او به تاب

بر صفحه جمال بتان زلف عنبری

کرده بسیج راه چنان از ریاض خاک

چون باد صبح جان شده از روح پروری

خندان گرفته تحفه جنت ز دست حور

صورت به جان فشانی و معنی به دلبری

رضوان به ره ستاده ز انفاس طبع او

پیچیده در مشام نسیم معنبری

او در هوای نعره «طوبی لهم » به تاب

از شوق قامتش دل طوبی صنوبری

فردوس سوی او نگران با هزار چشم

کز خواب ناز باز کند چشم عبهری

گر پرده از عروس ضمیرش برافکنند

غلمان غلامیش کند و حور چاکری

ور حور از عذوبت لفظش خبر دهد

کوثر کند نثار لبش طبع کوثری

ایام خط به دفتر فضل و هنر کشید

ای نامه رخ سیه کن و ای خامه خون گری

زآشوب رستخیز گر اینجا مثل زنم

حرفیست سرزبانی و شوریست سرسری

می خواست پی به گوهر مقصود خود برد

در بحر شعر رفت فرو از شناوری

گر بی خبر ز گفته خود شد عجب مدان

معنیش بادگی کند و لفظ ساغری

از علم و فضل بود گران بر زمین فکند

طبعش ز فربهی و جهانش ز لاغری

از تیغ بت شکن شده از نظم بت نگار

کرده به دست و خامه خلیلی و آزری

برعکس از تهور و تدبیر کرده است

در صف سخن شکافی و در بزم صفدری

گر دفتر کواکب و افلاک طی کنند

هر حرف او کند فلکی، نقطه اختری

از نظم او که شهرت محمود داده است

گم گشته نام فرخی و ذکر عنصری

پرسی اگر به حشر چه آرم ندا رسد

شعر انیسی آور و وحی پیمبری

دیگر کسی نماند «نظیری » برابرت

عکس تو بود مرثیه گو شد ثناگرت

ای از صفای دل همه نور و صفا شده

برتر ز آفرینش ارض و سما شده

گلبانگ حمد برده به کروبیان عرش

از کبریای حق همه تن کبریا شده

در خدمت ملک به ملک گشته همنشین

از سایه خدا سوی نور خدا شده

اول چو شیر صرف به اعضا درآمده

آخر چو زبده از همه اخوان جدا شده

اندیشه تا به سرحد تحقیق برده پی

از نور عقل بر اثر انبیا شده

بر آسمان ذهن و ذکا کرده اختری

هر گل که در حدیقه طبع تو واشده

جز تو که در فصاحت لفظت نظیر نیست

کم ممکنی به طرز قدیم آشنا شده

از اعتقاد ثابت و نعت فصیح خویش

حسان ثابت حرم مصطفی شده

هرگه پی بیان در خلوت گشوده ای

شاهان ستاده بر سر کویت گدا شده

خندان نموده گلشن احسان به آب نظم

اول سحاب بوده و آخر صبا شده

ایزد جزای خیر تو را بر جنان نوشت

کو نیز بوده از فقرا ز اغنیا شده

خوش رو که عاریت به عناصر سپرده ای

جوهر به جای مانده عوارض هبا شده

در حبس تن ز شدت کربی که دیده ای

گردیده آبت آتش و آتش هوا شده

از نقش رسته ای و به معنی رسیده ای

حاصل تو را بقای ابد از فنا شده

چون پیرهن که از در کنعان درآورند

رضوان خلد را کفنت توتیا شده

چون لوح علم کل که همه حسن ها ازوست

خاک از طراوت تو به نشو و نما شده

تا تو به خاک خفته ای ای چشم مردمی

مردم گیا به خاک دکن کیمیا شده

تو بسته لب به مرگ کرم از ثنا و من

در ماتم تو مرثیه گوی ثنا شده

از بهر آن به مرثیه تو ثنای من

خالص شده که بی طمع و بی ریا شده

از قبله سخن نکنم روی بر قفا

کو کرده اقتدا به تو و مقتدا شده

تو رفته ای و کار مرا بر سر آمده

فکری کنم که کار سخن ابتر آمده

بس خوب یافتی و سخن کم گذاشتی

شوری ز لعل خویش به عالم گذاشتی

مشرف شدی به لوح قضا وز ضیای طبع

خورشید را به عیسی مریم گذاشتی

سیراب گردد از نم کلک تو عالمی

بحری درون قطره شبنم گذاشتی

طرز تو کهنه تا به قیامت نمی شود

آیین درست و قاعده محکم گذاشتی

گر غم گذاشتی بدل اما ز درج نطق

نیکو مفرحی جهت غم گذاشتی

حق باد ساقیت که ز راح خیال خویش

عیش مدام و جام دمادم گذاشتی

جاوید باد نام تو کز گوهر نتاج

بس فخر در قبیله آدم گذاشتی

جمشید عصر بودی از ابداع طبع خویش

چندین سواد شهر معظم گذاشتی

در شش جهت چو کوس سخن می زدی چرا

ملکی که بود بر تو مسلم گذاشتی؟

چون بی تو کار عیش فراهم نمی شود

اوراق نظم بهر چه درهم گذاشتی؟

آن رایتی که ملک فریدون بهاش بود

بردی و داغ بر جگر جم گذاشتی

آن گوهری که ملک سلیمان چو او نبود

پذرفتی و دریغ به خاتم گذاشتی

از کار خویش بر سر خاقان روزگار

بهر علامت افسر معلم گذاشتی

نوروز و عید را به الم ساختی اسیر

بر سال نام ماه محرم گذاشتی

ما را که از عزای تو آرد برون؟ که تو

افلاک را به کسوت ماتم گذاشتی

از سبزه زار چرخ نچیدی گلی به کام

همچون بنفشه پشت فلک خم گذاشتی

کوس دهن دریده نهادی به گوشه ای

کلک زبان بریده ابکم گذاشتی

تنها نسوختی جگر پاره طبیب

صد داغ دل به دارو و مرهم گذاشتی

از برکت تو فیض به آفاق می رسد

صد حیف خاک بر سر زمزم گذاشتی

شاید که چون مسیح لبت زندگی دهد

رخ بر رکاب خسرو اعظم گذاشتی

تا خاک باد جای تو خلد نعیم باد

سند و دکن ز ایرج و عبدالرحیم باد

شمارهٔ ۸ - در راه مکه مکرمه

کشتی تن شده طوفان زده عصیانم

وای من گر به حمایت نرسد غفرانم

گر دل این چشمه انباشته را بگشاید

به گریبان رسد آلودگی دامانم

بهر آبادی صد بتکده اش آب و گلست

از خود آلایش اگر دور کند ایمانم

صید قربانگه عشقم به قفا ماند کجاست؟

کعبه گردی که به تقصیر کند قربانم

سبل گمرهی از دیده سعیم نرود

تا خسک روب مغیلان نشود مژگانم

نیت طوف حرم کرده ام از صدق درست

بسته احرام بهر رکن چهار ارکانم

سفره بختم اگر هست تنک توشه چه باک

به هم از مایده شوق نیاید خوانم

رکوه بر سنگ زن ای شوق و قدم در ره نه

خضر صد بادیه گردد مژه گریانم

ناخدا کشتی بی مزد به من گر ندهد

چوب نعلین شود زورق صد طوفانم

توشه ره نبود زاد توکل دارم

روزیی در گرو صبر و تحمل دارم

آخر ای کعبه دلیلی که به جایی برسم

دردمندم مددی تا به دوایی برسم

به درت گر نرسم بر سر ره خاک شوم

تا به آن سده مگر از کف پایی برسم

آنچنان طالب شوقم که درآیم از جا

گر به جذب نفس کاه ربایی برسم

در اثر گم شوم و نغمه گرمی جویم

در دل درد روم تا به دوایی برسم

روز عیشم ننشینم که مکدر گردم

شب فقرم بروم تا به ضیایی برسم

کوشش ای ناقه توفیق که دلگیر شدم

تا ازین تنگی راحت به فضایی برسم

دین بر گردن سعیم قدمی بردارم

فرض بر ذمه حجم به ادایی برسم

استخوان آب شد ای وادی سوزان به تنم

کی به سقای دل تشنه همایی برسم

از تنک زادی این راه زبونم وقتست

بر سر مایده خوان صلایی برسم

رشحه ای ابر کرم بادیه ای بی نم را

جرعه ای ماهی هجران زده زمزم را

رهزنی کو؟ که متاع عمل از ما ببرد

مایه طاعت سی ساله به یغما ببرد

کافرم سازد و از نو دهدم ایمانی

به در کعبه ام از خانه ترسا ببرد

عقل زنارکشانم به ره دین آرد

به رسول عربم برهمن آسا ببرد

عزتی درد دلم پیش در کعبه نبرد

آبرویی مگرم آبله پا ببرد

این دل تیره که بر من ره طاعت گم ساخت

نور قندیل در مسجد اقصی ببرد

به گدایی تو ای فیض دلی می آرم

که گرانی تو از مکه بطحا ببرد

این خدا شعله شوقی ره امید مرا

که درین بادیه سرما ید بیضا ببرد

عافیت باد به راحت طلبان ارزانی

من و دردی که ز دل ذوق مداوا ببرد

سجده ام تیرگی از روی حجر بزداید

گریه ام رنگ ز رخساره خارا ببرد

به ادب راه رو ای ناله که بیت الهست

شوخی طبع گران بر دل این درگاهست

دل عفاک الله ازین بیش جنون ده به شتاب

طی میقات کن و زود حرم را دریاب

بر در کعبه ذلیلم اثری واحزناه

در ره مکه فقیرم مددی یا اصحاب

وقت احرام شد و طی مراحل باقیست

گرنه توفیق شود کار خرابست خراب

ای حرم ای کششت سلسله گردن دل

حسبة الله از آواره خود روی متاب

حجرالاسود تو مردمک چشم جهان

طوق زرین درت حلقه گوش احباب

وقت طوف حرمت دیده مشتاقان را

در و دیوار تو برداشته از پیش حجاب

در بیابان رجا زاری گمراهان را

آمده از در توفیق تو لبیک جواب

در صفی کز همه جانب همه کس درماند

بندد از تار گنه رحمت تو دست عذاب

خضر و الیاس به سقایی مردان رهت

به کتف برسر ره از ظلمات آرند آب

چه شود امر کنی هادی توفیقی را

که برد سوی یقین کافر زندیقی را

نور در سینه ندارم که دلم سالوسست

این که قندیل حرم ساخته ام ناقوسست

بر در کعبه زبانم به نیاز آمده است

ورنه در قید صنم دین و دلم محبوسست

عضو عضو جسدت بر تو گواهند ای دل

فعل تو خصم بود نیت تو جاسوسست

سعی کن سعی که در نامه رحمت گنجی

جای مردانگی نام و صف ناموسست

چه شود راست؟ ازین راست ستادن به نماز

نیت نفس کج و اجر عمل معکوسست

غل به گردن نهم و بند به پا عجز کنم

چه کنم از گنهم عفو و کرم محبوسست

دامن حله مشکین ز من ای کعبه مکش

گنهم عفو تو را در هوس پابوسست

منکه قرب حجرالاسود و زمزم یابم

ننگم از جام جم و مسند کیکاووسست

یا نبی الله اگر بهره ز طوفت نبرم

آه و صد آه که سود سفرم افسوسست

ره غلط کرده شوقم به تو راهی خواهم

خانه برهم زده ام از تو پناهی خواهم

سیل اشکم به زمین بوس دری می‌آید

ناله راهی به امید اثری می‌آید

با ملک گوی که درهای فلک بگشایید

که به درگاه دعای سحری می‌آید

می‌زنم در ره شوق تو بر آتش خود را

کار پروانه ز بی بال و پری می‌آید

یک شب آخر به در خانه همسایه رود

این همه سیل که از چشم تری می‌آید

تو دعا کن که درین بادیه سرگشته شوی

هر قدم بر سر ره راهبری می‌آید

کعبه لبیک زد و کرد حرم استقبال

بینوایی ز ره پرخطری می‌آید

خانه‌زادان حرم تکیه‌گه جود کجاست؟

توشه غارت‌زده‌ای از سفری می‌آید

ای شه مکه به چوگان توجه کششی

به قدم گاه تو بی پا و سری می‌آید

یا نبی الله از اعجاز بیان تلقینی

که عجب گبر ز دین بی‌خبری می‌آید

آمدم تا ز قبول تو بضاعت ببرم

رحمتت را به در کعبه شفاعت ببرم

ای خور اندوده به زر کرده نشان پایت

ماه فرسوده ز نعلین فلک‌فرسایت

عرش و کرسی و فلک پایه معراج تواند

برتر از کون و مکان ساخته بیچون جایت

رونق دین تو بازار ملل کرده کساد

انبیا جان به کف اندر هوس سودایت

طوطیان ملکوتی همه حیران تواند

که سخن در پس آیینه کند عنقایت

مردم چشم خدابین جهانی به یقین

حق جهان بین شده از مردمک بینایت

پیش از خلق وجود تو هبا بود جهان

عقل کل پرتوی از نور جهان آرایت

محو و اثبات جهان از اثر خاطر تست

امر و نهیی ز قضا سر نزند بی‌رایت

کی بود سده آن روضه بشوییم به اشک

«ادخلوها» شنویم از حرم والایت

درر نعت بر آن مرقد علیا ریزیم

بانگ احسنت به گوش آیدمان ز آوایت

یا نبی یا نبی از شادی آوا گوییم

پیش امر تو سمعنا و اطعنا گوییم

ای ترنج و کف حیرت ز تو ببریده قمر

در دندان تو را کان بدیت داده گهر

خرقه نه فلک از دوش درافکنده به پا

ز آسمان ساخته نعلین وز معراج افسر

اولین دور به خمخانه وحدت رفته

خورده تا آخر جوش خم معنی ساغر

خوانده جایی سبق دانش و بینش کانجا

عقل و ادراک مجرد شده از سمع و بصر

مادر دهر پی عزت تو خورده سداب

تا نبوت چو تو فرزند نزاید دیگر

پیش ازین عهد که نام تو نمی برد خطیب

هیزم شعله آتشکده می شد منبر

گر تو دامان شفاعت به میان برنزنی

گرد اندوه نشیند به جمال کوثر

یا رسول مدنی چشم شفاعت بگشا

از در روضه به خاک سر کویت بنگر

عقل و هوش و دل و دینم به سجود آمده اند

به زمین ریخته از طاق بتان آزر

این سیه نامه که بر خاک ره افتاده تست

می رسد از حرم کعبه که سجاده تست

خواجه از خواب محلست که سر برداری

پرده مصلحت از پیش نظر برداری

بر در روضه ات افتاده ام از پا وقتست

دست بیرون کنی و قفل ز در برداری

از دل پر المم کلفت ره برچینی

از تن پر سقمم بار سفر برداری

لب گشایی و قصورم ز سخن دور کنی

رخ نمایی و حجابم ز بصر برداری

ای قبول تو در آرایش عیب همه کس

چه شود عیب مرا گر به هنر برداری؟

من کز آمرزش تو بهره برم سود کنم

تو که بخشی گنهم را چه ضرر برداری؟

سجده ای دیده قبولست مبادا که به سهو

سر زسجاده خوناب جگر برداری

زاری یی می کنم ای دل دم گرمی داری

به اجابت چه شود دستی اگر برداری؟

حاجت اینست که از بهر ولی نعمت من

قفل از گنج عطایای سحر برداری

خان خانان که فلک در قدم سایه اوست

مایه کعبه روان همت پر مایه اوست

ای ز عدلت در هر ذره خاک آسوده

کف جود تو سراپای جهان پیموده

پرتو نیت تو کار تو را داده فروغ

بر حیات تو عمل های تو عمر افزوده

در دیار تو خسی دست ستم نشکسته

بر درت ناله مظلوم کسی نشنوده

آبرویی است به درگاه تو مسکینان را

که غنا چشم و رخ از گریه فقر آلوده

ذوق تشخیص تو در طبع سخن پرورده

حیرت نطق تو بر کام جواب اندوده

بارها خورده کف پای سخن بر سر عیب

که به جولانگه ادراک تو رخ می سوده

پهلوی ملک مخالف شده از زخم نشان

بال و پر تیر و کمان تو ز هم نگشوده

ای مربی حیات ابدم دولت تو

بی رضای تو همه طاعت من بیهوده

آنقدر سجده پی شکر تو در سر دارم

کاستان حرم کعبه شود فرسوده

یا نبی یا نبی این نخل قوی خرم باد

اصل این شاخ ز سرچشمه این پرنم باد

این خطاپیشه که رد ساخته امت تست

چاکر اوست اگر اجره خور همت تست

خواجه در خانه تاریک تو را نتوان دید

در دل افروز چراغی که دلم خلوت تست

از در دولت ارباب جهان می آیم

دیده ام سیر و دلم گرسنه رحمت تست

من خود از شرم گنه نام شفاعت نبرم

لیک در حشر شود گفته که از امت تست

نامه ام گرچه سیاهست خطی هم ز نجات

بر میانم ز نشان کمر خدمت تست

گو برو بیم که پروانه جرم و گنهم

بال و پر سوخته شمع سر تربت تست

کام من تلخ کی از زهر عقوبت گردد

مرگ شیرین به من از اشهد بالذت تست

ای پناه سخن از لطف بیان تعلیمی

که «نظیری » به سخن آمده مدحت تست

پیرهن جایزه مدح به حسان دادی

طبع عریان مرا هم هوس خلعت تست

عاصیانم به درگاه تو آورده پناه

چشم رحمت ز تو داریم حکایت کوتاه

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - تبع ترجیع بند شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

شمارهٔ ۲ - این ترجیع بند در آیین بندی اگره گفته شده

شمارهٔ ۱ - تبع ترجیع بند شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی مذیل به مدح ابوالفتح بهادر عبدالرحیم خان بن بیرام خان گفته شده

ای عقده‌گشای هر کمندی

بردار ز پای شوق بندی

یک لحظه ز سرکشی فرود آی

تا در تو رسد نیازمندی

صد کام ز چاشنی بسوزد

کز نام تو شکنیم قندی

یک ذره دل شکفته خواهم

صد گریه دهم به زهرخندی

کاین دیده شوربخت ترسم

از گریه رساندت گزندی

با بخت من آسمان چه سازد؟

افتاده در آتشی سپندی

تشریف وصال را بریدند

بر قامت بخت ارجمندی

در گردن وصل خم نگردد

جز بازوی دولت بلندی

رحم آر به دست کوته ما

بگشا ز قبای ناز بندی

کاری نگشود سعی خواهم

در گوشه انتظار چندی

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

آوخ که ز دل قرار برگشت

برگشت جهان چو یار برگشت

در دیده خویش عزتش نیست

هر کز در دوست خوار برگشت

از بس که شکست گریه در دل

صد قلزمم از کنار برگشت

صدبار به قصد خصم آهم

آمد به لب و ز عار برگشت

گفتم که به گریه کار سازم

او را که به اختیار برگشت

صد ره به نصیحت جنونم

عقل آمد و شرمسار برگشت

صبر از دل ناامید بگریخت

شکر از لب شکوه بار برگشت

هشدار که جمله می‌گریزند

یک صید که در شکار برگشت

در قرعه سال ما چه بینی؟

کز طالع ماست پار برگشت

گل غنچه بخت در گلو داشت

از اختر بد بهار برگشت

سودای تو شکر در سرم هست

گر دست و دلم ز کار برگشت

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

یک وعده نقاب برنینداخت

کان صد هوس از نظر نینداخت

هرکس آید به خون زند فال

کس قرعه پی ظفر نینداخت

دوری مکن ار به مصلحت دوست

بر حال دلت نظر نینداخت

کس دور نشد که غیرت او

زان جاش به دورتر نینداخت

خاموش که بر شکار تسلیم

کس ضربت کارگر نینداخت

پروانه به وصل بال و پر سوخت

از بزم کسش به در نینداخت

آزرده مساز دل که عاقل

خود را به چنین خطر نینداخت

جز خواری رنجش عزیزان

ما را سخن از اثر نینداخت

گو نخل وصال برمیاور

کس تخم فراق برنینداخت

غم نیست اگر نظر به حالم

آن چشم ستیزه‌گر نینداخت

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

از بی‌غمی طرب برون نیست

خوشحالی عاشقان شگون نیست

من بی سر و برگ و ناصبورم

گویی که به سینه دل درون نیست

پیوند نمی‌توان بریدن

زنجیر مواصلت زبون نیست

هر شعله شمع صد کمندست

پروانه در آتش از جنون نیست

چون پی به فراغتی نبردیم؟

گر نعل مراد واژگون نیست

چون جرعه عشرتی نخوردیم؟

گر کاسه بخت واژگون نیست

بی‌جذبه او به او رسیدن

اندازه عقل ذوفنون نیست

تا آن سر کوی ره نمایند

کس تا بر دوست رهنمون نیست

در کوی نیاز برندارند

هر سر که میان خاک و خون نیست

رفتم که به صدر وصل باشم

اکنون که ز در رهم درون نیست

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

افغان که ز زندگی به جانم

فریاد که از جهان گرانم

نوشم همه از سپهر زهرست

در خانه خصم میهمانم

برکنده وفا پر خدنگم

ببریده حیا زه کمانم

بی دست و دلم چنان که گویی

گیرد سر آستین عنانم

از تلخی جان درون سینه

تلخست ز سینه تا دهانم

مردم به بدی گرم بخوانند

بگذار که مایه زیانم

خال کم مهره بساطم

نقش کج داو راستانم

برگشته اجابت از دعایم

رنجیده سرایت از فغانم

سودازَده می‌دوم به هرسو

دیریست که رفته کاروانم

حالا سر آرمیدنم نیست

گر عشق و جنون دهد امانم

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

بازآ که به صبر در فراقت

ناسازترم ز اتفاقت

بیگانه‌ای آن چنان که ترسم

پیشت میرم ز اشتیاقت

طبعت نکشد به ما کز اول

تلخ آمده‌ایم در مذاقت

بنشین که هزار صلح گردد

گرد سر خشم بی‌نقاقت

بنشین بنشین کز آتش دل

روشن کنم انده وثاقت

آن ناز و کرشمه را برآرم

از گوشه ابروان طاقت

با بخت ستیزه‌کار گویم

کو آن غم هجر و طمطراقت

ای اختر بد برو که گم شد

صد ماه امید در محاقت

بسیار رهست تا تو ای عیش

در هندم و جویم از عراقت

رحمی که وفا نمی‌کند عمرم

تا کی به امید در فراقت؟

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

یک شمه ز صبر خویش گفتم

صد غم خردم به جان که مفتم

در راه امیدهای نایاب

موی مژه از نگاه سفتم

ننمود رخ آن که مدعا بود

پیدا نشد آنچه می‌شنفتم

نیکم به بها دهی دروغی

از قیمت خویش در شگفتم

عمرم بگذشت در غریبی

یک شب به نشاط دل نخفتم

چون لاله ز خنده‌ام چکد خون

از بس که به خون دل شکفتم

خواندی ز وفا ز پی دویدم

راندی به جفا ز پیش رفتم

کی از قدمت ستاره چیدم

کی از رهت آفتاب رفتم

اشکی ز نثار خود بریدم

رویی ز غبار ره نهفتم

بازم به فریب اگر بخوانی

بر خاک ره سگانت افتم

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

ای در طلب تو سرکشان خاک

هر ذره به جستن تو چالاک

گه پرده دری به خنده گل

گه راه زنی به نشئه تاک

تا گردن خم ز خون ما سرخ

تا دامن گل ز زخم ما چاک

آلوده به خون بی‌گناهی

از دست و کمند تا به فتراک

بر صید تو رشک دارم اما

تا دام تو هست ره خطرناک

خاطر ز ملال من بپردازد

حیفست به کوثر تو خاشاک

گر هست به گردنم گناهی

فی‌الحال به آب تیغ کن پاک

آزاد چه می‌کنی به قهرم

در دام تو دل تپید حاشاک

مانند شرر ز شعله من

ریزند ستارگان ز افلاک

اما چه کنم که دوست خصم است

در عشق پسند نیست الاک

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

من هیچ ندیده‌ام مه نو

ویرانه من فتاده در کو

چون ماه شب چهارده را

بر گوشه بام من فتد ضو

در راه بماند ار کمندی

در روزنم افکن ز پرتو

آن شوق که دربه‌در ازویم

بر من نظری فکنده در رو

این بیت و غزل که می‌سرایم

جان‌سوز فسانه‌ای‌ست مشنو

یک ذره غم و جهان جهان دل

صد مورچه را بس است یک جو

پیغامش اگر ز جانب تست

گو مرگ به صد شتاب می‌دو

آن خرمن مه چو با فروغست

گو خوشه شمع، باد بدرو

نوری چو برین خرابه تابد

پروانه برآورد پر نو

ایمن نشوم که رنج فرهاد

شیرین شده در مذاق خسرو

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

هرجا خوش و ناخوشیست نیکوست

یا شادی اوست یا غم اوست

گر سر ننهم چه چاره سازم

گردن به کمند زلف بدخوست

از طبع نمی‌رود به شمشیر

زنگار هوس گیاه خودروست

رو صیقل خویشتن مفرسای

کاین آینه زنگ توی‌برتوست

سرچشمه زلال صاف دارد

از بخت من آب تیره در جوست

هرچند خطا نمی‌شود تیر

ما را که گمان به زور بازوست

مردی نبود کمین نمودن

آهوی تو در کمند ابروست

با خوی چنین کسی نسازد

دل گفت دعا و جان دعاگوست

بازوی مصاف او تواناست

پیکان دعای من قوی‌جوست

گفتم به بها رود متاعم

اکنون که نمی‌خرد دل دوست

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

دل‌کنده شدم ز خویش و پیوند

اما ز تو دل نمی‌توان کند

خاطر به کدام مهر و شفقت

دارم به تصور تو خرسند

بر گردن من نهاده شوقت

کفاره صدهزار سوگند

بر دامن جان ز منت تست

هر گوشه هزار کوه الوند

یک بار ببین که در تمیزت

من چندم و قدر و قیمتم چند

از سر به فسون نمی‌رود شور

سیلاب به خس نمی‌شود بند

از بس دهنش پر است از نوش

فریاد نمی‌کند نی قند

دیوانه آرمیده خواهی

بند تو نکوترست از پند

قربان جنون شوم که سازد

صد گریه تلخ را شکرخند

امروز خوشم به شور و غوغا

فردا که کنی مرا خردمند

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

تا کی مژه‌ام ورق نگارد

لب قصه به خون دل برآرد

دایم سر ناخنم پر از خونست

کز صفحه سینه خط شمارد

این نقش و نگار را کسی چند

در معرض خط و خال آرد

زآمد شد کوی او شدم خوار

این شوق مرا نمی‌گذارد

هرچند شب فراق صبرم

دندان به جگر همی فشارد

سیمای صباح خال شب را

بر صفحه چهره می‌نگارد

در عشق دلم مده که بیدل

خود را به خطر همی‌سپارد

مرغی که زند به دام خود را

همت به هلاک می‌گمارد

گر خاک شوم فلک به خاکم

جز تخم غم و بلا نکارد

پس به که کنم ستیزه با او

گر تیغ جفا به سر ببارد

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

آمد دهنی ز خنده پرنوش

چون خنده گل شکر در آغوش

می‌گفت حدیث قتل و می‌زد

در کام و گلو حلاوتم جوش

محو افتادم به سرکشی گفت:

این کیست؟ که نیست در سرش هوش

بوسم کف پا چه زهره دارم؟

کت دست درآورم در آغوش

بیمست اگر بغل گشایم

از شرم بریزدم بر و دوش

خاموش که هر طرف سخن‌چین

صد دام نهاده در ره گوش

بازآ که به قهر و حیله نتوان

از خاطر کس شدن فراموش

حق نمک قدیم ما را

یکباره به آب جوی مفروش

آواز تپیدن دلست این

تا کی گویی منال و مخروش

این جوش و خروش رسم عشقست

ور می‌گویی که باش خاموش

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

دیریست که یار یار ما نیست

دل نیز امیدوار ما نیست

یک دم به مراد خود نشستیم

امروز ز روزگار ما نیست

ما خانه رمیده‌های ظلمیم

پیغام خوش از دیار ما نیست

نبود ز مصیبت آسمان را

یک داغ که یادگار ما نیست

هرچند که جان نثار کردیم

شادیم که شرمسار ما نیست

بسیار نمود هیچ بودی

چون عزت بی‌مدار ما نیست

با فتنه جدل کند ««نظیری »»

دیوانه به اختیار ما نیست

با بی‌خردی چنین نشستن

شایسته اعتبار ما نیست

در معرکه‌ای که عشقبازان

گویند که صبر کار ما نیست

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

از خنده نمونه‌ای‌ست با من

وز گریه لبالب است دامن

غم از در عاشقان درآمد

بودم به میانه آشنا من

وارستگیم وقوع دارد

بگذشت و نرفتم از قفا من

تا از سخنم دلش برنجید

تأثیر ندیدم از دعا من

از نطق و بیان خود شریکم

در خون هزار مدعا من

نی حال و اثر نه سوز و دردی

از هم شده چنگ بینوا من

هرگام جهان جهان شدم دور

کاش از تو نمی‌شدم جدا من

چون کار نمی‌رسد به انجام

زانجام روم به ابتدا من

چون طالعی از وفا ندارم

ور عهد تو می‌شود وفا من

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

عشق از پس پرده داد پیغام

کاین کار نمی‌رسد به انجام

من رفتم و عشق در میان ماند

بر من به دروغ ماند این نام

زین گریه به آب می‌رود رخت

زین ناله شکاف می‌شود بام

پیمانه و خم به دیگران ده

من مست شدم ز دیدن جام

بلبل که نشاط عشق دارد

از سایه گلبنش شود رام

بوی غم و سوز غربت آمد

آه از دل رفته داد پیغام

در حوصله دوستی نگنجد

تا دل نشود محال آشام

صد مرحله تا قبول عشقست

وان هم به مراد بخت و ایام

روزی تاریک از دم صبح

بختی در خواب از اول شام

غم بار نهاده تنگ بر تنگ

دل برنگرفته گام از گام

جان از طلبم به لب رسیده

آبم ز عطش نرفته در کام

بی‌فایده تا به کی تکاپوی

این راه نمی‌رسد به انجام

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

زین کار دقیق و فکر باریک

ما را دل و دیده گشت تاریک

شد غیرت کار و بار عشقت

زنار میان ترک و تاجیک

زندانی گوشه بلاییم

ای شه گذر برین مفالیک

تا از بن دخمه‌ها برآریم

شب‌های دراز و روز تاریک

هرچند که مهر را غبارم

در دیده کند شعاع باریک

نومید نیم که مالکان را

پنهان نظریست با ممالیک

بی‌جرم ستم کنی بر ایام

لایرحم لی و لا اعادیک

دل را به جفا ربوده عشقت

چندانش به من نمی‌سپاری ک

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

از شوق توام سر بشر نی

با خلقم و از کسم خبر نی

هر گوشه به حیرت جمالت

صد دیده و جای یک نظر نی

در عهد که بوده بوستان را

چندین در و بند و یک ثمر نی

دام قفسی که یاد دارد؟

صد طوطی و ذره‌ای شکر نی

زان لب سخنی بگو، چه سرّ است؟

درجی ز گهر پر و گهر نی

در شهر که دیده‌ای؟ که امروز

دستش ز دلش شکسته‌تر نی

چشم سیه همیشه مستت

صد شیشه شکست و شیشه‌گر نی

صد ناوک آه در کمینست

جز دست دعای من سپر نی

عمری پی این و آن گرفتم

از جمله به سر ز تو به سر نی

کنجی خواهم که با غم دل

من باشم و تو کسی دگر نی

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

مردیم و ز کین ما به دردی

کشتی و هنوز در نبردی

وابُردن دل مبارکت باد

این بار مرا تمام بردی

یک نقش مراد برنیارم

از حقه چرخ لاجوردی

بازیچه آخر بساطم

هنگامه نهاده رو به سردی

در دعوی نام و ننگ تا چند

بر سنگ زنم عیار مردی

دیوانگیا برآر دستی

تا عادت و رسم درنوردی

گویند به طعنه دشمنانم:

کز بهر چه گرد او نگردی؟

حرمان تو در محبت از چیست

تقصیر به جستجو نکردی

سوزم به حجاب عشق و گویم

اقبال نکرد پایمردی

بی‌وجه جنایتی و جرمی

باید که به شرم و روی زردی

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

ای عشق تو را جنون ما کم

چون زلف تو کار عقل در هم

بیمار تراست مرگ درمان

مجروح تراست داغ مرهم

ما را چه خبر ز قرب و بعدست؟

دیوانه کجا و شادی و غم

ما طفل زیییم و طفل میریم

بازیچه ماست هر دو عالم

ما کج به مذاق‌ها نشستیم

بر سرو تو راستی مسلم

آن رخ به نگاه ما دریغست

هست آینه از سکندر و جم

زنجیر جنون ما مشوران

این سلسله را مریز از هم

ما را به جفا و سرگرانی

گردیده بنای عشق محکم

در شیوه عشق اگر نباشد

بیداد تو بر وفا مقدم

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

ما بیش بهای کم خریدار

نقصان خودیم و زیب بازار

تا رغبت مشتری بجنبد

بر نام کسی دگر کنم کار

از گلشن ذوق انتظارم

در پای چنان خلیده صد خار

هرجا قلمم روش نماید

طاووس خجل شود ز رفتار

هرجا سر گفتگو گشایم

صدطبله دهد به باد عطار

دم‌رنجه مکن نمی‌نشیند

بر آینه بلور زنگار

خاموش وگرنه لب گشایم

تا بو ندهد هزار گلزار

با نافه هرکه بوی عشقست

چون مشک همی‌دمد ز گفتار

آدم به سخن شد آدم، ار نه

دارد لب و گوش، نقش دیوار

خواهم همه راه دوست پویم

در حیرتم افکند ز رفتار

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

آنجا که حدیث عشق و سوداست

رنجش غلط است و شکوه بی‌جاست

گر شربت تلخ می‌کنم نوش

غم نیست که کار با مسیحاست

از لذت مدح خان خانان

طوطی زبان من شکرخاست

از شادی کار این جوانبخت

دولت به هزار سود و سوداست

با خاره بخت قدرسنجش

اندیشه بد به سینه میناست

آنجا که عنایتش مربیست

نازکتر از آبگینه خاراست

عهدش به خوشی و شادمانی

رخساره حور را تماشاست

پیراهن عدل خوش‌ترازش

از جوهر راستی مطراست

هرجا که ظفر صفی بدرد

بر قامت بختش آورد راست

عهدش دم یوسفست کز وی

عالم به جوان شدن زلیخاست

دولت به مقام کارسازیش

یک وامق و صد هزار عذراست

از بهر طراز عمر و جاهش

دایم به دعا و عجز و درخواست

بنشینم و پا کشم به دامان

تا کار وفا شود به سامان

شمارهٔ ۲ - این ترجیع بند در آیین بندی اگره گفته شده

زین نگارستان که اهل اگره آیین بسته‌اند

چینیان درهای صورتخانه چین بسته‌اند

دست این صنعت‌نگاران نشکند کز آب و گل

طاق‌ها چون طاق ابروی نگارین بسته‌اند

حجله سور است کار باب سعادت را در او

نوعروس کشوری هر گوشه کابین بسته‌اند

زیر نقش هر قدم آیینه اسکندری

از نشان و جبهه خان و سلاطین بسته‌اند

بارگاه شاه در وی آستانی دیگرست

که پرند و پرنیانش ماه و پروین بسته‌اند

پایه عرش مرصع بر ثوابت کرده جا

بر سر عرش آسمانی گوهرآگین بسته‌اند

خرده‌کاری‌های شادروان گردون‌سای شاه

اختران را پرده بر چشم جهان‌بین بسته‌اند

اختیار دین و دولت افتخار عز و جاه

شاه نورالدین جهانگیر ابن اکبر پادشاه

شکر این ساقی که از یک جرعه صد جان تازه کرد

هرکه را بشکست از می توبه ایمان تازه کرد

ملکت از حکمت گرفت آثار گردون طرفه یافت

جام بر مسند کشید آیین و دوران تازه کرد

منصب هر مرد بر اندازه مقدار او

در دل مردان مجلس عیش مردان تازه کرد

هیچ شاهی را چنین مسند کسی آیین نبست

فیض قدسی یار شد فردوس و رضوان تازه کرد

خلعتی کایام بر بالای این مجلس برید

صبح‌وَش هر روز از نورش گریبان تازه کرد

بر خود از شادی این آیین ببالد روزگار

همچو دهقانی که بارانش گلستان تازه کرد

چرخ چندان گوهر رخشان نثار شاه ساخت

کز حضیض خاک تا بالای کیوان تازه کرد

اختیار دین و دولت افتخار عز و جاه

شاه نورالدین جهانگیر ابن اکبر پادشاه

این جهان را بارگاه تو جهانی دیگرست

سقف قصرت آسمان را آسمانی دیگرست

مایه تجار کنعان این قدر اسباب نیست

زیب این فرخنده مصر از کاروانی دیگرست

با حمل؟ چندین سعادت در جهان هرگز نبود

این شرف با آفتاب از خاندانی دیگرست

تخته ارژنگ و ملک چین و قصر بیستون

کز ورای نه سپهرش آستانی دیگرست

دهر را چندین جواهر حاصل ایام نیست

لعل و مروارید او از بحر و کانی دیگرست

گنج می‌جوید ز قهر دست شه در وی امان

زآنکه هر عقدش به حسنش قهرمانی دیگرست

اختیار دین و دولت افتخار عز و جاه

شاه نورالدین جهانگیر ابن اکبر پادشاه

ای درت مجموعه ذرات سرگردان شده

آفتابی دایم از برج شرف تابان شده

نه فلک زیر و زبر هر روز بیرون کرده‌اند

تا به طراحان بزمت طرح کار آسان شده

اوج سقفش اختر آیین است گویی آسمانست

فرش صحنش گوهرآگین است گویی کان شده

از نوای زهره کو دستان سرای بزم تست

آسمان بر درگهت استاده و حیران شده

خاک را نشر دفاین کرده اینک رستخیز

بحر را کشف ذخاین گشته هین طوفان شده

روضه‌ای کز شرم او رضوان جنت گشته گم

مجلسی کز رشک او باغ جنان پنهان شده

شاه چون شمع فروزان در میان انجمن

انجمش در گرد چو پروانه سرگردان شده

اختیار دین و دولت افتخار عز و جاه

شاه نورالدین جهانگیر ابن اکبر پادشاه

پادشاها، تا بود ایام ایام تو باد

تا می عشرت بود در جام در جام تو باد

نطق را آسایش از آسایش ایام تست

ملک را آرام از عدل دلارام تو باد

در همه کارم عدالت رهبر کردار تست

در همه رای سعادت کام بر کام تو باد

چرخ اگر کامی دهد با رای تو بیند صلاح

بخت اگر کاری کند چشمش بر انعام تو باد

نام تو دین محمد را بلندآوازه کرد

تا قیامت خطبه اسلام بر نام تو باد

هرکجا مشکل‌گشا عقلیست جبریلت رسول

هرکجا فرمانروا وصلیست پیغام تو باد

نام تو بر ماه و بر گردون به خوبی شد علم

این علم تا ماه بر چرخست بر بام تو باد

اختیار دین و دولت افتخار عز و جاه

شاه نورالدین جهانگیر ابن اکبر پادشاه

رباعیات

شمارهٔ ۱ : در هجر تو مرگ همنشینم بادا

شمارهٔ ۲ : شد درد حواله از ازل بر تن ما

شمارهٔ ۳ : بگشای «نظیری » نظر کوته را

شمارهٔ ۴ : اسرار گلستان به بصارت دریاب

شمارهٔ ۵ : از دوست منادیست اندر رگ و پوست

شمارهٔ ۶ : نور تو به قدر روزن سینه تست

شمارهٔ ۷ : چون شمع تنت ز آتش محفل گرمست

شمارهٔ ۸ : افتاده کلاه از سر و ناموسم نیست

شمارهٔ ۹ : در باده شریعت از دین خطرست

شمارهٔ ۱۰ : بی پرده تر از حدیث ما عصمت ماست

شمارهٔ ۱۱ : از سینه رمیدن نفس نزدیکست

شمارهٔ ۱۲ : فصلی که چمن شور در احباب انداخت

شمارهٔ ۱۳ : کی شنبه من به شادمانی برخاست

شمارهٔ ۱۴ : برخیز که عشق از گرانان سیرست

شمارهٔ ۱۵ : در پایه من سپهر را هستی نیست

شمارهٔ ۱۶ : هرشب ز خیال دیده بی خواب ترست

شمارهٔ ۱۷ : پیرایه حسن تندی خو بشکست

شمارهٔ ۱۸ : درد سر و گردن تو حرز تن تست

شمارهٔ ۱۹ : یک دم که ز دردسر پریشانی داشت

شمارهٔ ۲۰ : تا حرص درون نقش برونم آراست

شمارهٔ ۲۱ : بی چیزی احتیاج از کوی منست

شمارهٔ ۲۲ : از خود تا خود به سوی جانانان راهست

شمارهٔ ۲۳ : گر با غم دل خوشیم غمخوار خوشست

شمارهٔ ۲۴ : گلبرگ چو گونه های الوانت نیست

شمارهٔ ۲۵ : بنوازیدم به زخمه طاعت اینست

شمارهٔ ۲۶ : این جا نه خطا عیب و نه طاعت هنرست

شمارهٔ ۲۷ : هردم که نه با توام برآید مرضیست

شمارهٔ ۲۸ : هر روز مه تمام نقصان ز دهست

شمارهٔ ۲۹ : دل خنده به غنچه کرد خندیدن داشت

شمارهٔ ۳۰ : یک بلبل خوش نوا و صد انجمن است

شمارهٔ ۳۱ : دارم چشمی که قلزم وارونست

شمارهٔ ۳۲ : ذرات دو کون را ز هم بیشی نیست

شمارهٔ ۳۳ : شمعی که فروزان نشود کوکب ماست

شمارهٔ ۳۴ : دایم به رهت در دو چشمم بازست

شمارهٔ ۳۵ : آن کیست که بازم ز بت کیش آورد

شمارهٔ ۳۶ : طی املم به جهد و پرواز نشد

شمارهٔ ۳۷ : شب مست ز خانقه برونم بردند

شمارهٔ ۳۸ : گر دست تو بحر نیست چون می‌جوشد

شمارهٔ ۳۹ : ارباب زمانه آفت دل باشند

شمارهٔ ۴۰ : هر کز سر کجروی به درگاه آید

شمارهٔ ۴۱ : از سعی زمانه کار من نفزاید

شمارهٔ ۴۲ : نی باده عز و جاه مستم دارد

شمارهٔ ۴۳ : دی غافلم آن مایه دین پیش آمد

شمارهٔ ۴۴ : تا باغ به دست باغبان خواهد بود

شمارهٔ ۴۵ : صد فکر اثر ز طاعتم بردارد

شمارهٔ ۴۶ : حالی دارم که دیده نادیده شود

شمارهٔ ۴۷ : طوفان شد و سبزه ام به آبی نرسد

شمارهٔ ۴۸ : نی حوصله ام که جرعه مستم دارد

شمارهٔ ۴۹ : سیلاب سرشگ آبرو می ریزد

شمارهٔ ۵۰ : صبحست و خروش بلبلان می‌آید

شمارهٔ ۵۱ : آشفته مجلس تو جا نشناسد

شمارهٔ ۵۲ : اهلی ز میان سنگ بیرون آید

شمارهٔ ۵۳ : در قرب به صد بلان قرین باید بود

شمارهٔ ۵۴ : یادم به کنایت جگرسوز کند

شمارهٔ ۵۵ : مرسوم رهی که فقر ازان خاسته شد

شمارهٔ ۵۶ : آن عیش که جمله عیش ها راست کلید

شمارهٔ ۵۷ : فردا که نه دوزخ نه شقی خواهد ماند

شمارهٔ ۵۸ : جستم ز بلا بلا پناهم دادند

شمارهٔ ۵۹ : تا سایه خامه‌ات به حرفم افتاد

شمارهٔ ۶۰ : نی طعم می است تا دگرگون گردد

شمارهٔ ۶۱ : هر محنت و غم که سر به جانت دادند

شمارهٔ ۶۲ : تو هیچ بدی که جسم و جانت دادند

شمارهٔ ۶۳ : قابل تویی از تاب و توانت دادند

شمارهٔ ۶۴ : گر دل به فریب نفست از پا برود

شمارهٔ ۶۵ : عاقل به حدیث نفس گمره نشود

شمارهٔ ۶۶ : شوخی که نگاه بر عذارش بندند

شمارهٔ ۶۷ : لعل تو ز طبله شهد بر گوشه کشید

شمارهٔ ۶۸ : از کاسه و کوزه جوی جیحون نشود

شمارهٔ ۶۹ : هرکس ز خودی و خودستایی گردید

شمارهٔ ۷۰ : هر دم عمل خیر تبه خواهم کرد

شمارهٔ ۷۱ : با موکب شه دل خرابی چه کند؟

شمارهٔ ۷۲ : گوهر ز محیط راز می باید داد

شمارهٔ ۷۳ : گل طرف کلاه بر بناگوش افکند

شمارهٔ ۷۴ : رزقم همه از طبع گهر سنج آید

شمارهٔ ۷۵ : آن سو که منم فیض فرو می‌آید

شمارهٔ ۷۶ : بر تن مفزا که نفس سرکش گردد

شمارهٔ ۷۷ : من خام قمارم و حریفم استاد

شمارهٔ ۷۸ : تقدیر و ارادت به مرادت خیزند

شمارهٔ ۷۹ : رو جانب حق از همه سو باید بود

شمارهٔ ۸۰ : زین بیم که آورد طرب تفرقه بار

شمارهٔ ۸۱ : ای بلبل بی قرار غوغا بردار

شمارهٔ ۸۲ : برگیر نقاب و بختم از جا بردار

شمارهٔ ۸۳ : جان را به پذیره آی از جا بردار

شمارهٔ ۸۴ : هرگز نشود دار فنا جای قرار

شمارهٔ ۸۵ : از ضعف تنت رفته توان همه کس

شمارهٔ ۸۶ : عاشق که طریق عشق آموزندش

شمارهٔ ۸۷ : دم چند فروزی از سخن چینی خویش

شمارهٔ ۸۸ : صد ره شده ام به بیخ و بن جویی خویش

شمارهٔ ۸۹ : گلشن که بهار ساخته جانورش

شمارهٔ ۹۰ : از حسرت من حاصل دوران همه ذوق

شمارهٔ ۹۱ : یک قوم مسافر ز سرمایه خجل

شمارهٔ ۹۲ : می آمد و صد سپاه ناز از دنبال

شمارهٔ ۹۳ : دنباله دو خاطر خودرای خودم

شمارهٔ ۹۴ : یک معرکه خویش را به جایی نزدیم

شمارهٔ ۹۵ : اندر ره و بی ره همه جا گردیدیم

شمارهٔ ۹۶ : از کعبه به دیر باده‌کش می‌آرم

شمارهٔ ۹۷ : دامی ز نماز گرد خود بافته‌ام

شمارهٔ ۹۸ : یک چند پی امید می‌گردیدم

شمارهٔ ۹۹ : طبعی چو رخ حورسرشتان دارم

شمارهٔ ۱۰۰ : آتش خورم و زحمت جانان نشوم

شمارهٔ ۱۰۱ : چون طایر باد از قفس آزادیم

شمارهٔ ۱۰۲ : دل آرم و غم برو نما بستانم

شمارهٔ ۱۰۳ : گر دوری ازان طرف گلستان دارم

شمارهٔ ۱۰۴ : در کوی هوس خاک نشینم ایام

شمارهٔ ۱۰۵ : گاهی به نوای بی نوایان گردم

شمارهٔ ۱۰۶ : صد نعل درست واژگون آوردم

شمارهٔ ۱۰۷ : هرچند که روز بی نوایی دارم

شمارهٔ ۱۰۸ : نی بهر جهان نه بهر طاعت زادم

شمارهٔ ۱۰۹ : روزی که گرفت کاتب صنع قلم

شمارهٔ ۱۱۰ : ترک همه کس ز بی تمیزی کردیم

شمارهٔ ۱۱۱ : پر می بینم که بینوا می آیم

شمارهٔ ۱۱۲ : گر از مشهد اگر ز بلخ آمده‌ایم

شمارهٔ ۱۱۳ : گه بر سر فرمان تو جان افشانم

شمارهٔ ۱۱۴ : فرمان تو بشنوم به پرواز آیم

شمارهٔ ۱۱۵ : فرمان تو آمد و ز جا برجستم

شمارهٔ ۱۱۶ : بر خوان صلات تا به کی لقمه خام

شمارهٔ ۱۱۷ : کم جو که به قیمتست سرمایه من

شمارهٔ ۱۱۸ : از می لبش آتش تر آورد برون

شمارهٔ ۱۱۹ : عیسی نفسی غبارت از دم بفشان

شمارهٔ ۱۲۰ : بنمای رخ و شکفته رویم گردان

شمارهٔ ۱۲۱ : خود را به رکاب آشنایی برسان

شمارهٔ ۱۲۲ : خوش رست چمن رشته خارا برچین

شمارهٔ ۱۲۳ : فکری کنم و دهم سرانجام سخن

شمارهٔ ۱۲۴ : شب تا سحرم فسانه خوان غم او

شمارهٔ ۱۲۵ : ای فیض سپهر و نور اختر با تو

شمارهٔ ۱۲۶ : دل جز ز دو زلف پرخم و پیچ مجو

شمارهٔ ۱۲۷ : آویز به طره از خم و پیچ مگو

شمارهٔ ۱۲۸ : ذوق آمده رخت خوش دلی بر در نه

شمارهٔ ۱۲۹ : هرچند که جور بی محابا داری

شمارهٔ ۱۳۰ : بدگوییی خود کنم مگر یار شوی

شمارهٔ ۱۳۱ : گر در شب تیره تابیم نور شوی

شمارهٔ ۱۳۲ : ای دل ز سفر تحفه چه سوز آوردی

شمارهٔ ۱۳۳ : تا نگذری از قشر منقا نشوی

شمارهٔ ۱۳۴ : تا کی همه کوکنار آخر گزکی

شمارهٔ ۱۳۵ : یک دم دل شاد را به صد دم ندهی

شمارهٔ ۱۳۶ : از ابر به کشتزار بایسته تری

شمارهٔ ۱۳۷ : چندان که به حکمت گروی دورتری

شمارهٔ ۱۳۸ : هر سو به تن از زخم مهی کاسته‌ای

شمارهٔ ۱۳۹ : ای از تو صور نگار هرجا کوری

شمارهٔ ۱۴۰ : هان بلبل هان صفیر محکم ندهی

شمارهٔ ۱۴۱ : خوش بوست بس این زلف دو تا بر که زدی؟

شمارهٔ ۱

در هجر تو مرگ همنشینم بادا

منظور دو دیده آستینم بادا

گر بی تو به کام دل برآرم نفسی

یارب نفس بازپسینم بادا

شمارهٔ ۲

شد درد حواله از ازل بر تن ما

عشاق کنند وام از خرمن ما

بر گردن چون تویی گرانی حیفست

گر درد تو خون ماست بر گردن ما

شمارهٔ ۳

بگشای «نظیری » نظر کوته را

تو راه شناسی نشناسی چه را

ای دور که در شب به کمان می تازی

موسی به عصا روز رود این ره را

شمارهٔ ۴

اسرار گلستان به بصارت دریاب

مرغان بخروشند عبارت دریاب

ز آیینه گل کرشمه نرگس را

دریافته سرو باغ اشارت دریاب

شمارهٔ ۵

از دوست منادیست اندر رگ و پوست

کان می بردت به جانب کعبه دوست

لبیک تو پاسخ ندا کردن نیست

پنهان طلبی اگر نه از جانب اوست

شمارهٔ ۶

نور تو به قدر روزن سینه تست

دخل تو به قدر وسع گنجینه تست

...

... ...ینه تست

شمارهٔ ۷

چون شمع تنت ز آتش محفل گرمست

بر دیده نشین که خانه دل گرمست

قربان شومت این تب بیماری نیست

گویا تنت از هوای منزل گرمست

شمارهٔ ۸

افتاده کلاه از سر و ناموسم نیست

در بتکده دستانم و ناقوسم نیست

گر عزت و ناز رفت و گر خلوت و ساز

بر هرچه بجز تو رفت افسوسم نیست

شمارهٔ ۹

در باده شریعت از دین خطرست

راهی که رسد به دوست راهی دگرست

احرام و طواف کعبه دورم انداخت

بگذار که راه دور نزدیکترست

شمارهٔ ۱۰

بی پرده تر از حدیث ما عصمت ماست

در عیب و هنر حضور ما غیبت ماست

ما را به زبان نمی توان کرد خموش

غمازی گنج عادت همت ماست

شمارهٔ ۱۱

از سینه رمیدن نفس نزدیکست

آزادی این مرغ قفس نزدیکست

از من به هزار بال و پر بگریزد

گر جان داند که با چه کس نزدیکست

شمارهٔ ۱۲

فصلی که چمن شور در احباب انداخت

مطرب سر زلف نغمه در تاب انداخت

بیتی بادا گر نسرودم چه عجب

غم طبع مرا سفینه در آب انداخت

شمارهٔ ۱۳

کی شنبه من به شادمانی برخاست

یا جمعه من بزم نشاطی آراست

خوبست که ایام برافتد ورنه

تا شنبه و جمعه هست این غم برخاست

شمارهٔ ۱۴

برخیز که عشق از گرانان سیرست

درتاز که پروانه درین صف شیرست

با عشق بقای جاودانی بخشد

گر چشمه خضر اگر دم شمشیرست

شمارهٔ ۱۵

در پایه من سپهر را هستی نیست

در حوصله ام شراب را مستی نیست

با رتبه من چه صدر و چه صف نعال

آنجا که منم بلندی و پستی نیست

شمارهٔ ۱۶

هرشب ز خیال دیده بی خواب ترست

هر روز به سینه ذوق نایاب ترست

زو دست که لب تشنه ببازم جان را

زین چشمه که هر صباح بی آب ترست

شمارهٔ ۱۷

پیرایه حسن تندی خو بشکست

تیر مژه در کمان ابرو بشکست

بر قصد دلم خدنگ بی باکی را

چندان بکشید پر که بازو بشکست

شمارهٔ ۱۸

درد سر و گردن تو حرز تن تست

اندوه تو صیقل دل روشن تست

گر دردسری کشیده ای نیست عجب

ناموس زمانه بر سر و گردن تست

شمارهٔ ۱۹

یک دم که ز دردسر پریشانی داشت

صد عربده با درد پشیمانی داشت

بر بستر غم خدا گران نپسندد

آن سر که به تاج دولت ارزانی داشت

شمارهٔ ۲۰

تا حرص درون نقش برونم آراست

نور سخنم فتاد اندر کم و کاست

آرایش ظاهر رخ باطن پوشید

بر آینه آب زر کنی نورزد است

شمارهٔ ۲۱

بی چیزی احتیاج از کوی منست

لب تشنگی نیاز از جوی منست

نازکترم از مزاج گل ساخته عشق

بیگانگی آفریده خوی منست

شمارهٔ ۲۲

از خود تا خود به سوی جانانان راهست

این راه بسی مشکل و خوش کوتاهست

از دور مسافتی که تا نزدیکست

این غافل قرب خویش و آن آگاهست

شمارهٔ ۲۳

گر با غم دل خوشیم غمخوار خوشست

دل خوش داریم از آنکه دلدار خوشست

در کشور ما نه باغ و بازار خوشست

ما را که دیار خوش بود یار خوشست

شمارهٔ ۲۴

گلبرگ چو گونه های الوانت نیست

خورشید به نور دل تابانت نتیست

از صبح بیاض گردنت خور بدمد

جز نور به مشرق گریبانت نیست

شمارهٔ ۲۵

بنوازیدم به زخمه طاعت اینست

آرید به ناله ام شفاعت اینست

در هر گریم پر و تهی گردد چشم

گر مال زنید طاس طاعت اینست

شمارهٔ ۲۶

این جا نه خطا عیب و نه طاعت هنرست

ورزیدن تسلیم و رضا معتبرست

با فقر و فناست کار نه زهد مجو

از عجز گنه عجب عبادت بترست

شمارهٔ ۲۷

هردم که نه با توام برآید مرضیست

مقصود تویی حقیقت من غرضیست

بس در عجبم که مانده ام بی تو چسان

قایم چو به جوهریست هر جا عرضیست

شمارهٔ ۲۸

هر روز مه تمام نقصان ز دهست

کز بدر تو قرض خواه ده شانزدهست

مه را شب چارده بود کاستگی

حسن تو شب یازده و پانزدهست

شمارهٔ ۲۹

دل خنده به غنچه کرد خندیدن داشت

نالید به عندلیب نالیدن داشت

چون در ته نخل گل کمر بگشادیم

چیدیم گلی ز شاخ گل چیدن داشت

شمارهٔ ۳۰

یک بلبل خوش نوا و صد انجمن است

یک سرو سرافراز و هزاران چمن است

خوش گویی من بلند آوازه به اوست

زان نوع که سرفرازی او ز من است

شمارهٔ ۳۱

دارم چشمی که قلزم وارونست

خون گشته دلی که منبع جیحونست

این مردمک چشم جهان بین که مراست

تمثال سویدای دل پرخونست

شمارهٔ ۳۲

ذرات دو کون را ز هم بیشی نیست

کس نیست که با دگر کسش خویشی نیست

در رتبه مساوات بود عالم را

در دایره هیچ نقطه را پیشی نیست

شمارهٔ ۳۳

شمعی که فروزان نشود کوکب ماست

برقی که ضیا نمی دهد مطلب ماست

صبح همه مرغان سحرخیز دمید

مرغی که سحر نمی شناسد شب ماست

شمارهٔ ۳۴

دایم به رهت در دو چشمم بازست

صد تحفه ام از نیاز پااندازست

پیش آی و به مهر دانه عشوه بریز

پر تیز مرو که روح در پروازست

شمارهٔ ۳۵

آن کیست که بازم ز بت کیش آورد

صد مرحله ام با جگر ریش آورد

این پرده نشین کجاست؟ کز چندین راه

با صد طلبم به خانه خویش آورد

شمارهٔ ۳۶

طی املم به جهد و پرواز نشد

کارم به طواف و سعی دلساز نشد

هرچند که بر کعبه تنیدم زنار

این رشته کفرم از میان باز نشد

شمارهٔ ۳۷

شب مست ز خانقه برونم بردند

تا دیر به نعل واژگونم بردند

گفتند به سوی دوست از کعبه درای

وز راه خرابات درونم بردند

شمارهٔ ۳۸

گر دست تو بحر نیست چون می‌جوشد

بحرست که از درون برون می‌جوشد

خاصیت بخششی که در طینت تست

از دست سخاوتت به خون می‌جوشد

شمارهٔ ۳۹

ارباب زمانه آفت دل باشند

چون موج سراب نقش باطل باشند

این کهنه سفینه های از کار شده

خوبست جنازه های ساحل باشند

شمارهٔ ۴۰

هر کز سر کجروی به درگاه آید

هرچند به گاه آمده بیگاه آید

از معجزه بیوه که در راه آید

دستار هزار کرد کوتاه برآید

شمارهٔ ۴۱

از سعی زمانه کار من نفزاید

در قرب کس اعتبار من نفزاید

من گوهرم آرایش و افزایش کس

در وزن من و عیار من نفزاید

شمارهٔ ۴۲

نی باده عز و جاه مستم دارد

نی فاقه و فقر زیردستم دارد

چندان که شکستگی بود با من نیست

کی دست سپهر بر شکستم دارد

شمارهٔ ۴۳

دی غافلم آن مایه دین پیش آمد

قهرش به سیاست از کمین پیش آمد

با غمزه نگه رفت که صلح انگیزد

صد عقده اش از چین جبین پیش آمد

شمارهٔ ۴۴

تا باغ به دست باغبان خواهد بود

گل خواهد کرد و گلفشان خواهد بود

حسن رخ گل پرده دری خواهد کرد

گر در پس صد پرده نهان خواهد بود

شمارهٔ ۴۵

صد فکر اثر ز طاعتم بردارد

صد سهو سر از عبادتم بردارد

با این وسواس نیتم نیست درست

غسال مگر جنابتم بردارد

شمارهٔ ۴۶

حالی دارم که دیده نادیده شود

طبعی که پسند ناپسندیده شود

آن را که دل و دماغ شوریده شود

بینایی دیده پرده دیده شود

شمارهٔ ۴۷

طوفان شد و سبزه ام به آبی نرسد

کشتم به ترشح سحابی نرسد

سوزد عطشم اگرچه از سایه ابر

هرگز قدمم به آفتابی نرسد

شمارهٔ ۴۸

نی حوصله ام که جرعه مستم دارد

نی حرص که فاقه زیر دستم دارد

من همت مطلقم که مستی و خمار

می نتواند بلند و پستم دارد

شمارهٔ ۴۹

سیلاب سرشگ آبرو می ریزد

شوریدگیم ز گفتگو می ریزد

کو زهد؟ و کدام توبه؟ سودای کسی

می بر سر من سبو سبو می ریزد

شمارهٔ ۵۰

صبحست و خروش بلبلان می‌آید

برخیز که سنگ در فغان می‌آید

این ناله مرغان سحر پیغامیست

کز بیداران به خفتگان می‌آید

شمارهٔ ۵۱

آشفته مجلس تو جا نشناسد

بیگانه ببیند آشنا نشناسد

آنجا که عنایت تو گوید بنشین

مشتاق تو کام اژدها نشناسد

شمارهٔ ۵۲

اهلی ز میان سنگ بیرون آید

وآنهم به هزار رنگ بیرون آید

یک ذره صفای دل اگر یافت شود

از زیر هزار زنگ بیرون آید

شمارهٔ ۵۳

در قرب به صد بلان قرین باید بود

پروانه خوی آتشین باید بود

تسلیم به ایمای نظر باید شد

سر بر کف و جان در آستین باید بود

شمارهٔ ۵۴

یادم به کنایت جگرسوز کند

گرمم به حدیث غیرت افروز کند

از گوشه چشم اندک اندک بیند

ترسد که عنایتم بدآموز کند

شمارهٔ ۵۵

مرسوم رهی که فقر ازان خاسته شد

باطن به ریاضت وی آراسته شد

هرماه چو مرگ دشمنت دیر رسید

هر روز چو عمر حاسدت کاسته شد

شمارهٔ ۵۶

آن عیش که جمله عیش ها راست کلید

نابوده و نارسیده صد بار رمید

برقیست که تا نمود دیدار گذشت

مرغیست که تا نشست بر بام پرید

شمارهٔ ۵۷

فردا که نه دوزخ نه شقی خواهد ماند

نه گرمی یار مشرقی خواهد ماند

پروانه ز شعله بال و پر خواهد ساخت

نی معشوقی نه عاشقی خواهد ماند

شمارهٔ ۵۸

جستم ز بلا بلا پناهم دادند

در قلب جفا گریزگاهم دادند

بستند ره نجاتم از هر طرفی

وآنگه به سر کوی تو راهم دادند

شمارهٔ ۵۹

تا سایه خامه‌ات به حرفم افتاد

روح اللهم از صحیفه برداشت سواد

مجموعه دوستان ز من بود سقیم

اعجاز سر کلک توام صحت داد

شمارهٔ ۶۰

نی طعم می است تا دگرگون گردد

نی خم که تهی شود چو وارون گردد

صد روزن اگر ببندی و بگشایی

کی پرتو خور ناقص و افزون گردد

شمارهٔ ۶۱

هر محنت و غم که سر به جانت دادند

مفتاح نشاط جاودانت دادند

از خلعت هستیت مرتب کردند

از هستی خود اگر نشانت دادند

شمارهٔ ۶۲

تو هیچ بدی که جسم و جانت دادند

بر کسب عمل تاب و توانت دادند

از داده و ناداده شکایت چه کنی؟

کان چیز که هست رایگانت دادند

شمارهٔ ۶۳

قابل تویی از تاب و توانت دادند

ناقص تو اگر ضعف و هوانت دادند

کردند نظر به قدر استعدادت

هرچیز که خواستی همانت دادند

شمارهٔ ۶۴

گر دل به فریب نفست از پا برود

مگذار که نیم گام از جا برود

با مسکنت تو گر نمی سازد نفس

پیش قدمش کفش بنه تا برود

شمارهٔ ۶۵

عاقل به حدیث نفس گمره نشود

بی سعی خرد نزاع کوته نشود

آهسته چنان بزی که چون راه روی

از رفتن تو سایه ات آگه نشود

شمارهٔ ۶۶

شوخی که نگاه بر عذارش بندند

شمعی است که بر شعله تارش بندند

تا چند شکفته ماند آن دسته گل

کز شاخ بچینند و به خارش بندند

شمارهٔ ۶۷

لعل تو ز طبله شهد بر گوشه کشید

خط عسلیت گرد رخ گشت پدید

یا عکس شفق به دامن صبح افتاد

یا پرتو خورشید به خورشید تنید

شمارهٔ ۶۸

از کاسه و کوزه جوی جیحون نشود

این کار بجز ز فیض گردون نشود

موسی شو و کف ز جیب خود آر برون

از کیسه کس فقیر قارون نشود

شمارهٔ ۶۹

هرکس ز خودی و خودستایی گردید

از کبر گذشت و کبریایی گردید

هر مرد که سر به حلقه عجز سپرد

سرحلقه مردان خدایی گردید

شمارهٔ ۷۰

هر دم عمل خیر تبه خواهم کرد

دایم به خطا نامه سیه خواهم کرد

از معصیتم فزون شود مغفرتش

هرچند عطا کند گنه خواهم کرد

شمارهٔ ۷۱

با موکب شه دل خرابی چه کند؟

با قافله تشنه سرابی چه کند؟

من مفلس و مست حسن سر تا قدمت

با میکده ای دل کبابی چه کند؟

شمارهٔ ۷۲

گوهر ز محیط راز می باید داد

از تحت سوی فراز می باید داد

دولاب شو ارنه چرخ چون برگردد

هرچیز کشیده باز می باید داد

شمارهٔ ۷۳

گل طرف کلاه بر بناگوش افکند

پوشید لباس روز و شب پوش افکند

مشاطه باد شانه زد جعد شمیم

وز هر طرفیش طره بر دوش افکند

شمارهٔ ۷۴

رزقم همه از طبع گهر سنج آید

گنجیم به هر قدم به پا رنج آید

زان دم که درین مزرع دهقان گشتم

دایم سر بیلم به سر گنج آید

شمارهٔ ۷۵

آن سو که منم فیض فرو می‌آید

ذوق و فرحم از همه سو می‌آید

بالاتر ازین کاخ و گلستان که تویی

جایی است که از بهشت بو می‌آید

شمارهٔ ۷۶

بر تن مفزا که نفس سرکش گردد

بر عقل متن که طبع ازو خوش گردد

در آتش عشق سوز تا نور شوی

پروانه غذای روح آتش گردد

شمارهٔ ۷۷

من خام قمارم و حریفم استاد

صدبار گشاد داده و بسته گشاد

از هستی من بغیر نامت نبود

همچون نقطه زیاده در نرد زیاد

شمارهٔ ۷۸

تقدیر و ارادت به مرادت خیزند

جان ها ز عدم به اعتمادت خیزند

لوح تو کتاب محو و اثبات حق است

از سهو تو میرند و به یادت خیزند

شمارهٔ ۷۹

رو جانب حق از همه سو باید بود

در کوشش نفی مو به مو باید کرد

از بهر ظهور تو نهان گشته تو را

در ستر خود و ظهور او باید بود

شمارهٔ ۸۰

زین بیم که آورد طرب تفرقه بار

بلبل نکند به باغ یک جای قرار

گل جامه دریده بر سر شاخ آید

از بس که به دامنش درآویزد خار

شمارهٔ ۸۱

ای بلبل بی قرار غوغا بردار

بخروش و گره از دل شیدا بردار

خوبی بهار شد به افسوس بنال

گل می رود از قفاش آوا بردار

شمارهٔ ۸۲

برگیر نقاب و بختم از جا بردار

بنمای رخ و لاله حمرا بردار

جان در ته پای می رود زلف بکش

در از سر زلف می رود پا بردار

شمارهٔ ۸۳

جان را به پذیره آی از جا بردار

زان پیش که شوقم بکشد پا بردار

جان و دل و دیده ارمغان آورده

آیینه ای از بهر تماشا بردار

شمارهٔ ۸۴

هرگز نشود دار فنا جای قرار

بی گریه کس از رحم نیاید به کنار

گل جامه دریده بر سر شاخ آید

از بس که به دامنش درآویزد خار

شمارهٔ ۸۵

از ضعف تنت رفته توان همه کس

وز درد تو خسته استخوان همه کس

یک تن ز ملامت تو بی دردی نیست

پیوند به جان تست جان همه کس

شمارهٔ ۸۶

عاشق که طریق عشق آموزندش

چون شعله ز پا تا به سر افروزندش

دل شمع صفت زنده بود در آتش

می میرد اگر دمی نمی سوزندش

شمارهٔ ۸۷

دم چند فروزی از سخن چینی خویش

شرمنده نمی شوی ز رنگینی خویش

از من مزه ای طلب که مغز از سخنم

رستست چو نی شکر ز شیرینی خویش

شمارهٔ ۸۸

صد ره شده ام به بیخ و بن جویی خویش

یک زشت ندیده ام به نیکویی خویش

بی یار بمانده ام ز بدخویی خویش

با خویش نشسته ام به بدگویی خویش

شمارهٔ ۸۹

گلشن که بهار ساخته جانورش

طاووس نگارین شده پا تا به سرش

ترسند که از شکفتگی برپرد

بافند ز ابر دام بر بال و پرش

شمارهٔ ۹۰

از حسرت من حاصل دوران همه ذوق

وز کام دلم نصیب حرمان همه ذوق

شام عمرم چو مرگ عاصی همه غم

روز مرگم چو عید طفلان همه ذوق

شمارهٔ ۹۱

یک قوم مسافر ز سرمایه خجل

جویای تو گشته ایم منزل منزل

نرخ خبر تو نیست هرچند که ما

جان بر سر جان نهیم و دل بر سر دل

شمارهٔ ۹۲

می آمد و صد سپاه ناز از دنبال

جولان به زمین و آسمانش پامال

یک دیدن و کشور از جنون شورانگیز

یک جلوه و عالم از پری مالامال

شمارهٔ ۹۳

دنباله دو خاطر خودرای خودم

بی زحمت ره آبله پای خودم

صد پرده درم ز خود نیایم بیرون

صد مرحله پیمایم و بر جای خودم

شمارهٔ ۹۴

یک معرکه خویش را به جایی نزدیم

یک مرتبه حرف خون بهایی نزدیم

صد قافله شهید بر ما بگذشت

ما مرده چنان که دست و پایی نزدیم

شمارهٔ ۹۵

اندر ره و بی ره همه جا گردیدیم

با مؤمن و کافر آشنا گردیدیم

بتخانه و کعبه ام به مقصد نرساند

ره پای و سری نداشت و اگر دیدیم

شمارهٔ ۹۶

از کعبه به دیر باده‌کش می‌آرم

وز خاک به سوی شعله غش می‌آرم

کو می؟ که بر آتشم فشاند آبی

کز چشمه زمزم العطش می‌آرم

شمارهٔ ۹۷

دامی ز نماز گرد خود بافته‌ام

خود را ز میان آن برون یافته‌ام

از توبه اگر توبه کنم نیست عجب

در توبه ز توبه روی برتافته‌ام

شمارهٔ ۹۸

یک چند پی امید می‌گردیدم

خار و خس حرمان ز رهش می‌چیدم

دیدم که سر از کوی که برمی‌آرد

پا بر سر آرزوی دل مالیدم

شمارهٔ ۹۹

طبعی چو رخ حورسرشتان دارم

اما چو ریاض تشنه کشتان دارم

بس ساده ضمیر و راستگو آمده است

این آینه در نمد ز زشتان دارم

شمارهٔ ۱۰۰

آتش خورم و زحمت جانان نشوم

پروانه شمعم مگس خوان نشوم

چون خنده ساقی گزک مستانم

جز بر جگر کباب مهمان نشوم

شمارهٔ ۱۰۱

چون طایر باد از قفس آزادیم

دوران گرهی نزد که ما نگشادیم

تاری ز کمند کس نبردیم نشان

در دام کسی پری گرو ننهادیم

شمارهٔ ۱۰۲

دل آرم و غم برو نما بستانم

راحت دهم و عوض بلا بستانم

هر داروی دردی که طبیبم آرد

بفروشم و درد در بها بستانم

شمارهٔ ۱۰۳

گر دوری ازان طرف گلستان دارم

از هر چمنش هزاردستان دارم

زافسانه مستی گل و بلبل او

هر گوشه که محفلیست مستان دارم

شمارهٔ ۱۰۴

در کوی هوس خاک نشینم ایام

هر روز سحر به خدمتم آید شام

صد قافله خواب پیش بختم به سجود

صد دریا ز هر نزد عیشم به سلام

شمارهٔ ۱۰۵

گاهی به نوای بی نوایان گردم

گه بر اثر برهنه پایان گردم

گردم همه زاری و به دریوزه دوست

بر کلبه خاطر گدایان گردم

شمارهٔ ۱۰۶

صد نعل درست واژگون آوردم

صد موسی و خضر رهنمون آوردم

هرجا سرچشمه ای نشان می دادند

بردم عطش و سبوی خون آوردم

شمارهٔ ۱۰۷

هرچند که روز بی نوایی دارم

شب با سگ دوست آشنایی دارم

در بزم اگر جای ندارم غم نیست

در کوچه او ره به گدایی دارم

شمارهٔ ۱۰۸

نی بهر جهان نه بهر طاعت زادم

در کار نیم تا به چه حکمت زادم؟

بالغ نشدم اگرچه صد بار فزون

از بطن موالید طبیعت زادم

شمارهٔ ۱۰۹

روزی که گرفت کاتب صنع قلم

مشکل دهنش به هیچ گردید رقم

از خنده پدید شد دهانش آری

پیدا ز تجلی وجودست عدم

شمارهٔ ۱۱۰

ترک همه کس ز بی تمیزی کردیم

با خویش نشسته عطربیزی کردیم

شکر ارچه به خواری از نظر افتادیم

جا در دل اخوان به عزیزی کردیم

شمارهٔ ۱۱۱

پر می بینم که بینوا می آیم

بیگانه ز خویش و آشنا می آیم

ای کاش چو رفتنم ندانم به کجاست

می دانستم که از کجا می آیم؟

شمارهٔ ۱۱۲

گر از مشهد اگر ز بلخ آمده‌ایم

از غره جاهلی به سلخ آمده‌ایم

همچون می کهنه سودمندیم به طبع

هرچند چو پند پیر تلخ آمده‌ایم

شمارهٔ ۱۱۳

گه بر سر فرمان تو جان افشانم

گه بر رقمش گنج روان افشانم

بر سر نهم و چو بحر و کان جوش زنم

پس از ته دل گنج بر آن افشانم

شمارهٔ ۱۱۴

فرمان تو بشنوم به پرواز آیم

وز فخر به سر نهم سرافراز آیم

تو کوهی و من صوت سخن امیدست

چون در تو رسم زود به جا بازآیم

شمارهٔ ۱۱۵

فرمان تو آمد و ز جا برجستم

می خواندم و اسباب سفر می بستم

زان دم که گرفت این بشارت دستم

برخاستم و دگر ز پا ننشستم

شمارهٔ ۱۱۶

بر خوان صلات تا به کی لقمه خام

در جام عطات چند این آب حرام

صبری که نمک برشته تر گردد دل

سعیی که به من سرشته تر گردد جام

شمارهٔ ۱۱۷

کم جو که به قیمتست سرمایه من

بنشین که بته نیفتی از پایه من

آهسته که راه بوالعجب باریکست

دوشی نخوری در روش سایه من

شمارهٔ ۱۱۸

از می لبش آتش تر آورد برون

از آب به خنده شکر آورد برون

خورشید ستاره بر مزارم بارید

تا از شبه یار گوهر آورد برون

شمارهٔ ۱۱۹

عیسی نفسی غبارت از دم بفشان

روحی ز وجود گرد آدم بفشان

وجدی کن و زین طلسم خاکی بدرآی

شوری کن و قید جسم از هم بفشان

شمارهٔ ۱۲۰

بنمای رخ و شکفته رویم گردان

بگشای لب و فرشته خویم گردان

زان خط که چراگاه غزال نظرست

بردار نقاب و مشگ بویم گردان

شمارهٔ ۱۲۱

خود را به رکاب آشنایی برسان

سعیی کن و خویش را به جایی برسان

چون غایت ره بغیر یک مقصد نیست

هر ره که روی به انتهایی برسان

شمارهٔ ۱۲۲

خوش رست چمن رشته خارا برچین

خوش یافت بهار پر ز دیبا برچین

بلبل به خراش سینه آوا بشکست

از سایه گل خرده مینا برچین

شمارهٔ ۱۲۳

فکری کنم و دهم سرانجام سخن

شاداب کنم به مدح تو کام سخن

فرمان تو زنده کرد اگر نام مرا

من زنده کنم به نام تو نام سخن

شمارهٔ ۱۲۴

شب تا سحرم فسانه خوان غم او

خوابم نبرد ز داستان غم او

تا بار امانتش به خائن ندهم

صد جای نشسته پاسبان غم او

شمارهٔ ۱۲۵

ای فیض سپهر و نور اختر با تو

حسن صدف چهار گوهر با تو

فوق فلک و تحت سما در خور کیست

زیبنده تخت و فر افسر با تو

شمارهٔ ۱۲۶

دل جز ز دو زلف پرخم و پیچ مجو

از عشق نشان به قرعه و زیج مجو

بنشین و نگاه کن که آسیمه دلست

هرکس که چو روین است ازو هیچ مجو

شمارهٔ ۱۲۷

آویز به طره از خم و پیچ مگو

زان مصحف چهره گوی از زیج مگو

او تو شده است کار خود می سازد

تو هیچ نیی هیچ مجو هیچ مگو

شمارهٔ ۱۲۸

ذوق آمده رخت خوش دلی بر در نه

بنما در ناب و داغ بر کوثر نه

زان خنده شیرین و لب گلناری

لخت جگری بخای و بر اخگر نه

شمارهٔ ۱۲۹

هرچند که جور بی محابا داری

کس رنجه نمی شود چه پروا داری

صد حور و پری اگر رسد ننشیند

بر گوشه خاطری که تو جا داری

شمارهٔ ۱۳۰

بدگوییی خود کنم مگر یار شوی

بستانمت از تو تا وفادار شوی

یک رنگان را ظریف طبعان نخرند

رنگی دگر آیم که خریدار شوی

شمارهٔ ۱۳۱

گر در شب تیره تابیم نور شوی

ور در دم مردن آییم سور شوی

از دیده من اگر ببینی رخ خویش

ترسم که به حسن خویش مغرور شوی

شمارهٔ ۱۳۲

ای دل ز سفر تحفه چه سوز آوردی

وز عشق چه حرف دلفروز آوردی

تا ذروه وصل صد مقامست بگو

با دوست کجا شبی به روز آوردی؟

شمارهٔ ۱۳۳

تا نگذری از قشر منقا نشوی

تا رو نکنی به اصل بینا نشوی

تا در نزنی چنگ به هر چیز که هست

شیرازه جزو در کل اجزا نشوی

شمارهٔ ۱۳۴

تا کی همه کوکنار آخر گزکی

شیرین تر ازین بسست شیرین ترکی

زین سفره عیش چند بی میل خوریم

گر نیست کباب پخته گرد نمکی

شمارهٔ ۱۳۵

یک دم دل شاد را به صد دم ندهی

واندم به دم عیسی مریم ندهی

مرغان ضمیر از صفا رام شوند

جمع آی که از تفرقه شان رم ندهی

شمارهٔ ۱۳۶

از ابر به کشتزار بایسته تری

وز باد به نوبهار شایسته تری

هر شام من از فراق تو خسته ترم

هر صبح تو از زحمت من رسته تری

شمارهٔ ۱۳۷

چندان که به حکمت گروی دورتری

تا می شمری نجوم بی نورتری

آن کور که تو راه ازو می پرسی

او می داند که تو ازو کورتری

شمارهٔ ۱۳۸

هر سو به تن از زخم مهی کاسته‌ای

یا صفحهٔ گل از رقم آراسته‌ای

چون شعلهٔ آتشین که از خوردنِ چوب

سرکش‌تر و خانه‌سوزتر خاسته‌ای

شمارهٔ ۱۳۹

ای از تو صور نگار هرجا کوری

زیب از تو دهد به عاریت هر عوری

هرکس مثلی به عقل خود می آرد

نوروز و دهست و روستایی سوری

شمارهٔ ۱۴۰

هان بلبل هان صفیر محکم ندهی

تا طوطی غنچه نشکفد دم ندهی

از غیب به باغ طایران آمده اند

خامش که ز شاخسارشان رم ندهی

شمارهٔ ۱۴۱

خوش بوست بس این زلف دو تا بر که زدی؟

بوی تو نمی دهد چرا؟ بر که زدی؟

این معنی تازه از چه کس دزدیدی؟

این شعر تو نیست، از کجا؟ بر که زدی؟

دیوان اشعار

غزلیات

قصاید

قطعات

ترکیبات

ترجیعات

رباعیات

نظیری نیشابوری

دیوان اشعار