معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ نوعی خبوشانی

محمدرضا خبوشانی معروف به نَوعی خَبوشانی (زاده در خبوشان که نام قدیم قوچان است، درگذشته به سال ۱۰۱۹ هجری قمری در برهانپور هند) شاعر ایرانی و سرایندهٔ مثنوی «سوز و گداز» است. آنچه از احوال وی بر می‌آید آن است که وی به اتفاق دوستش ، کفری تربتی به هندوستان کوچیده، و پس از بازگشت مدتی را در مشهد گذرانده است. به همین دلیل به مشهدی نیز شهره است. سپس باز به هند کوچیده و در دربار شاهان و امیران وقت از جمله اکبرشاه، میرزا یوسف خان رضوی مشهدی، شاهزاده دانیال و عبدالرحیم خان، خان خانان مدیحه و شعر سروده است. وی در اواخر عمر، در دربار جهانگیر شاه به سر برده و سرانجام در برهانپور درگذشته است. کلیات «نوعی»، مشتمل بر قصیده، ترجیع و ترکیب، قطعه، غزل، رباعی و مثنوی در حدود چهار هزار بیت است. ساقی‌نامهٔ او با بیش از چهارصد بیت در ستایش میرزا عبدالرحیم خانخانان سروده شده و در شمار ساقی‌نامه‌های مشهور عهد او است. نسخه‌ای از دیوانش در حدود چهارهزار بیت در کتابخانهٔ ملی پاریس موجود است. مهمترین اثر وی مثنوی «سوز و گداز» است که در واقع در باب اجرای آیین سَتی یا ساتی (الههٔ هندی) در هند است. بر طبق این آیین، همسر مرد متوفا همراه او خود را به آتش می‌کشید. ظاهراً قبل از خودسوزی، پایداری و مصمم بودن زن بر این امر مورد آزمون قرار می‌گرفت، اگر وی مصمم به سوختن خود بود، با مردش سوزانده می‌شد، و اگر تردیدی در خصوص خودسوزی ابراز می‌کرد، بر دیگر مردان حلال می‌شد. نوعی در مثنوی سوز و گداز، خودسوزی همسری وفادار را پس از کشته شدن همسرش روایت کرده‌است. مثنوی سوز و گداز نوعی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

مثنوی سوز و گداز

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم : الهی خنده ام را نالگی ده

بخش ۲ - مناجات به درگاه قاضی الحاجات : خداوندا دلم افسردن آموخت

بخش ۳ - نعت حضرت رسالت پناه محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم

بخش ۴ - صفت شب و سبب آغاز این خجسته داستان : شبی رو از گلاب صبح شسته

بخش ۵ - ادامه : ایا پروانهٔ بلبل ترنم

بخش ۶ - در مدح پادشاه جم جاه نصفت پناه اکبر شاه وصفت عدل او

بخش ۷ - آغاز داستان محبت نامهٔ سوز و گداز : چنین زد نغمه پرداز حکایت

بخش ۸ - ادامه : چو بر مغز پدر این ماجرا ریخت

بخش ۹ - رفتن داماد به خانهٔ عروس و در راه فرود آمدن دیوار بر سر او

بخش ۱۰ - خبر یافتن پادشاه و طلب نمودن دختر را و منع کردن و قبول نکردن او

بخش ۱۱ - طلب نمودن پادشاه دختر را و انعام نمودن آن : طلب کرد آن بت کافر لقب را

بخش ۱۲ - دستوری پادشاهزاده ملازمان را از برای هیمه جمع نمودن

بخش ۱۳ - آمدن شاهزاده بر سر دختر و منع نمودن او را بار دیگر

بخش ۱۴ - صفت بهار و شرح حال خویش در زندان و خاتمه : بهار آمد به استقبال نوروز

بخش ۱۵ - در تمثیل مناظرهٔ ماهی و سمندر با یکدیگر : به ماهی طعنه زد روزی سمندر

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

الهی خنده ام را نالگی ده

سرشکم را جگر پر کالگی ده

نفس را جلوهٔ آه جگر بخش

نظر را سوی خود راه سفر بخش

بجز عشق ار همه وحی است و اعجاز

از او خلوت گه دل را بپرداز

دلم را عندلیب آوازه گردان

گل باغم به آتش تازه گردان

می شوقم ده از پیمانهٔ عشق

که جوشد برلبم پروانهٔ عشق

به آتش آب ده تیغ زبانم

که جز حمدت نروید از بیانم

چو نخل ایمنم ده خانهٔ حمد

که آرایم به نامت نامه ای چند

بگیر از لطف پس با خامه دستم

که طفل خامه بر کاغذ شکستم

صریر خامه ام را لحن نی کن

سخن را چاشنی مهمان می کن

کلامم را ده از عزت خطابی

بلند افسر کن از ام الکتابی

به پا انداز حمدت کارجمند است

زبان با دل پرند اندر پرند است

ولی پائی که بر گل ناز دارد

کجا پروای پا انداز دارد

من و حمدت زبان را خاک بر سر

ادب را درع طاقت چاک در بر

سزاوارت ادای چون منی نیست

که حمد تو سزای چون منی نیست

به گاه خامشی محشر خروشم

چوشد وقت سخن صید خموشم

زبان شوریده ای گنگانه نطقم

فصاحت زاده ای دیوانه نطقم

من و یارای حمد از من نیاید

که پاس شعله از خرمن نیاید

همان بهتر چو عجزم خامه بشکست

که هم در عرض حال خود زنم دست

بخش ۲ - مناجات به درگاه قاضی الحاجات

خداوندا دلم افسردن آموخت

نظر دردیده از دل مردنم سوخت

به ناخن گربکاوی آهن و سنگ

به هرجا شعله ای بینی بر اورنگ

غرامت بین که این ناکس دل من

نه سنگ طور شد نه سنگ آهن

من و این دل که گم نام زبان باد

چنین دلها نصیب دشمنان باد

زخون این چنین دل خاک تن به

چنین دل طعمهٔ زاغ و زغن به

به جای این دل افسرده پیکر

دل پروانه ام ده یا سمندر

دل ریشی از آن اجزای جان ریش

دلی کز نام او گردد زبان ریش

دلی همپایهٔ فریاد بلبل

دلی صید گل و صیاد بلبل

دلی سر تا قدم چون شعله روشن

کشیده کسوت فانوس بر تن

که چون پروانه اش گردد هوا دار

نهد از پردهٔ دل داغ دیدار

دلی از رنگ و بوی گل سرشته

نه همچون تن ز آب و گل سرشته

دلی پروانه پرواز محبت

به صد جان خانه پرداز محبت

چنان مستم کن از جامی که دانی

که تاب مستیش هم خود توانی

ز شوقی کن سرم را سجده فرسای

که شوق از سر ندانم سجده از پای

ز چین غم جبینم ساده گردان

گشاده ابرو ترم از باده گردان

به هر کارم چو همت پیشرو کن

گره از رشته زار دل درو کن

سرم را تاج بخش از بستر درد

لبم را راح ده از ساغر درد

چه بستر خوابگاه ماه و خورشید

چه ساغر جرعه بخش جام جمشید

شهادت را شراب هوش من کن

محبت را گل آغوش من کن

هر آن خاری که ننگ از وی نفور است

مرا در کار و عشقم را ضرور است

نبیند معرفت کن در ایاغم

خرابات محبت کن دماغم

نبیدی خانه زاد نشئه طور

کزو مستی و هشیاری شود دور

که هرگه سایه اش در ساغر افتد

تو گویی آتش اندر مجمر افتد

من و نوعی ندامت زادگانیم

که چون آئینه از دل سادگانیم

ز بس صافی نهادیم از محبت

ز عیب دیگران بر ماست تهمت

زلوح دل نقوش غیر بزدای

خطای دیگران بر ما ببخشای

شب تاریک و رهبر دیده اعمی

کرامت کن چراغان تجلی

ز نور وحدتم خاطر بر افروز

به طور رؤیتم راهی در آموز

دلم را عاقبت اندیشگی ده

نهادم را شریعت پیشگی ده

عروجی ده به معراج قبولم

رهی بنما به درگاه رسولم

بخش ۳ - نعت حضرت رسالت پناه محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم

محمد صیقل مرآت بینش

نظر پیمای چشم آفرینش

شفاعت سنج جرم آباد هستی

قناعت گنج ملک تنگدستی

فلک گلدستهٔ طرف کلاهش

ملک پروانهٔ شمع نگاهش

حقیقت را گل آغوش پرور

شریعت را لوای دوش پرور

به خلقت ز انبیا پیشی گرفته

ز سبقت با خدا خویشی گرفته

دلیل قدرو اعجازش همین بس

که رهرو پیش و رهبر آمد از پس

زبان کج نغمهٔ او را و نعتش

خرد مجذوب مادر زاد نعتش

زبان با ذکر نعتش آشنا نیست

که نعتش جز به دل گفتن روا نیست

گر استغنای نعت از دل نرنجد

دگر زین مژده دل در دل نگنجد

کجا نعت سزای او توان گفت

خدا شو تا ثنای او توان گفت

ز شهرستان رحمت بی نصیبم

غریبم یا رسول الله غریبم

تو بیکس دوست من همسایه دشمن

نیابی تا کسی بیکس تر از من

ز رحمت زار خویشم ده گیاهی

بهشتی کن گیاهم از نگاهی

گر از ننگم شفاعت ارزشی نیست

تنک سرمایه را آمرزشی نیست

همین بس کز گنه شرمندگانیم

ارادت سنج امت بندگانیم

گلی از نو بهاران تو دارم

اطاعت داغ یاران تو دارم

بخش ۴ - صفت شب و سبب آغاز این خجسته داستان

شبی رو از گلاب صبح شسته

چو رخ ز آئینه خورشید رسته

نظر پیرایه چون سیمای معشوق

طرب سرمایه چون سودای معشوق

گشاده رو تر از آغوش مستان

نشاط افزا تر از گلگشت بستان

بهاراندودچون بام بر دوست

گلاب آلوده همچون بستر دوست

طرب معمار شب بی رنج مزدور

سرشته کرد مشک از مغز کافور

چو گل گردیده گرد شبنم آلود

به آن گل کرد عالم را گل اندود

زبس روشن زمین آسمان تاب

فکنده سایهٔ وی عکس مهتاب

زمین از لاله و چرخ از ستاره

چراغان کرد بازار از نظاره

هوا و جلوه و گلگشت مهتاب

همی شست از نظرها سرمهٔ خواب

طروات چین ز روی آب می ریخت

صبا موج و نظر مهتاب می ریخت

طرب ره بسته برغم شش جهت را

در آن شب زاد گیتی عافیت را

جهان بزم و شرابش آب دیده

ز مستی اهل بزمش آرمیده

من و دل در چنین شب هردو بیدار

ز خود مخمور و مست از جام دیدار

نظر غارت گر دیدار کرده

به من هر سو تجلی زار کرده

هوا در سر هوس در دل شکسته

چو پای خفته در دامن نشسته

به ناگه حلقه ای در ناله برداشت

به لحنی کز برون جا در جگر داشت

ز چاک در نسیم دلگشائی

درون آورد بوی آشنائی

از آن نکهت که مغزم را بخارید

دماغم صد گلستان تازگی دید

به مژگان قفل در را باز کردم

رهین مژده را آواز کردم

در آمد از درم هد هد سرشتی

چه هدهد بلکه طاووس بهشتی

چو طوطی لب به شکر چاشنی داد

که شد مجنون صفت از عشق فرهاد

تمنا شام غم صبح طرب کرد

شه فرخنده اقبالت طلب کرد

نشستن را به رفتن بایدت بست

که گر برخاستی فرصت شد از دست

بکن پای طلب از خواب بیدار

که خواب آلوده آرد گمرهی بار

تو خدمت نا صبور و شاه مشتاق

به این نسبت رسد نازت به آفاق

هنوز این مژده آور در سخن بود

که شوقم بر در شه بوسه زن بود

چنان شوقم به سرعت گشت همدوش

که هم از خانه پایم شد فراموش

سراسیمه چنان از جای جستم

که سر برجای پا آمد به دستم

سوار سر شدم چون افسر بخت

سر و افسر کشیدم بر در تخت

ز مغرب گاه غم تا مشرق شوق

رسیدم چون هوس در یکقدم ذوق

چو بر درگاه شه تاج سرم سود

زمین تا آسمان صد سجده اندود

چنان با سجده ام سر اشتلم کرد

که افسر در میان سجده گم کرد

پرستاران شاهم چون بدیدند

چو بختم پیش و از پس می دویدند

ز خاکم همچو گوهر برگرفتند

سرم چون تاج زر در برگرفتند

به دامن گردم از مژگان ستردند

چو گل بر روی دستم پیش بردند

شدم بر کبریا آباد معراج

شکیبم رفته از دهشت به تاراج

ز بینایی نظر بیگانهٔ چشم

نزول آباد حسرت خانهٔ چشم

زجام بیخودی در سر هوایی

فتادی سر به جایی سجده جایی

به جای موز فرقم سجده می رست

غبار سجده شرم از دیده می شست

ز بس حیرت به حیرت در فزودم

چنان گشتم که پنداری نبودم

قضا فرمان شهنشاه جوان بخت

فلک خرگاه ماه آسمان تخت

چراغ افروز مسندگاه اقبال

گل خورشید رو شهزاده دانیال

چو دید افتادن من قد برافراشت

به پای خود سرم از سجده برداشت

نسیم خنده بر خاموشیم زد

گلاب لطف بربیهوشیم زد

بگفت ای برهمن زاد محبت

کهن شاگرد استاد محبت

تو آن بلبل نژاد گل نگاری

که از صد باغ و بلبل یادگاری

هر آنکس کو ندای عشق سنجد

جز آهنگ تو اش در دل نگنجد

نواهای کهن خاطر خراشید

به صد ناخن جگر را برتراشید

حدیث بلبل و پروانه تاچند

هوس در خواب این افسانه تاچند

کهن افسانه ها نشنیده اولی

سخن از هر چه گویی دیده اولی

تویی مرغ بهار تازه روئی

زبان سرسبز کن در تازه گویی

نوای تازه ای برکش ز منقار

که گل در گل گذارد خار در خار

کهن شد قصهٔ فرهاد و شیرین

چو عیش رفته و تقویم پارین

به جز نامی ز لیلی بر زبان نیست

به جز حرفی ز مجنون در میان نیست

یکی برطرف آتش خانه بگذر

بر آیین بت و بتخانه بنگر

ببین رونق گه آتش پرستی

گل افشان خس و خاشاک هستی

گروهی از تعلقهای جان فرد

کباب شعلهٔ آتش زن و مرد

ز هر خوش روی در ناخوش گرفته

چو هیزم انس با آتش گرفته

چو بر مردان سرآید عمر سرکش

چو خس بنهند شان در کام آتش

به آتش جسم خاکیشان بسوزند

چراغ روح علوی برفروزند

عجب تر آنکه بعد از مرگ مردان

زنان بر شیوهٔ همت نوردان

ز آتش دامن غیرت نچینند

جوانمردانه در آتش نشینند

رخ از جام سمندر بر فروزند

ز بهر مرده ای خود را بسوزند

پس از مردن رخ از هم بر نتابند

به هم در بستر آتش بخوابند

تعجب نیست کز دعوی صادق

بسوزد درغم معشوق عاشق

لوای این عجب ساید به عیوق

که سوزد بهر عاشق زنده معشوق

همین باشد همین معراج همت

نثار جان و تاراج محبت

کسی نوعی نمی آساید از عشق

از اینها هر چه گویی آید از عشق

بخش ۵ - ادامه

ایا پروانهٔ بلبل ترنم

جگر خون غنچهٔ آتش تبسم

همی خواهم به اندک روزگاری

برانگیزانی از آتش بهاری

حدیث شمع کلکت برفروزد

که هر کس بشنود جانش بسوزد

به حرف تازه ای خرم کنی گوش

که تاریخ کهن گردد فراموش

چو این آیات وحی آمد به گوشم

سمعنا گوی شد جبریل هوشم

سر نعت سخن را برگشادم

زبان با دل به معنی غوطه دادم

دری آمد ز درج دل به دستم

که از ننگ تهی دستی برستم

کنون آن درهمی آرم به بازار

ولی جز خود نمی بینم خریدار

لعاب شعله بر کاغذ تنیدم

گهر در رشتهٔ آتش کشیدم

به مستی آن ره نا رفته رفتم

ره یکساله در یک هفته رفتم

چو این غم نامهٔ سوزان حکایت

نفس بگداخت در کام روایت

رقم زد خامهٔ معجز طرازش

محبت نامهٔ سوز و گدازش

الهی این گرامی بکر مستور

که افشاند آستین بر عصمت حور

ز پا بوس شهش ده سر بلندی

به ترویح قلوبش ارجمندی

بیا ای بسته بر خود تهمت عشق

که در مغزت گذارم لذت عشق

تو لب سوزی ز عشق آتشین نام

دلت چون داغ طفلان خام در خام

لبت از نام عشق آتش فروز است

دلت خونین کباب خام سوز است

بر این لب نام عشقت باد چون بوس

براین دل نام دل افسوس افسوس

نوای عشق از مرغ چمن پرس

گر از بلبل نمی پرسی ز من پرس

گر از دل نغمه ای بر لب دوانم

که لب را همچو دل در خون کشانم

به آهنگی زنم ناخن به مضراب

که از آب آتش از آتش چکد آب

به دستانی سرایم داستانی

کزو هرگوش گردد بوستانی

سراپا گوش و یکسر گوش دل کن

براین تیغ زبان خونت بحل کن

کنون این قصه کز یادم پریده ست

هم از چشم شنیدن به که دیده ست

بخش ۶ - در مدح پادشاه جم جاه نصفت پناه اکبر شاه وصفت عدل او

زبان شوریده کلک شعله تحریر

چنین کرد از زبان شعله تقریر

که در دوران شاه عیسی اورنگ

که عیسی خواند پیشش درس فرهنگ

جهان کیوان خدیو عدل و انصاف

اطاعت سنج امرش قاف تا قاف

فلک قدری عطارد خیل تاشی

قیامت از شکوهش دور باشی

به تیغ صبحگاه و آه شبگیر

زمین و آسمان را کرده تسخیر

گرامی گوهر نه بحر اخضر

مسمی ذوالجلال الله اکبر

خرد کامل ترین حق شناسان

سپاس آموزگار نا سپاسان

به شاهی خوی درویشان گرفته

طریق رهنما کیشان گرفته

اگر موری شدی از فتنه پامال

ز بازوی هما دادی پروبال

وگر خاری زدی برپای کس نیش

به دست خویش بردی مرهمش پیش

به عهدش طفل نومیدی نزاده

و گر هم زاده جان در راه داده

چنان آسوده عهدش از حوادث

که در مستی نگشتی فتنه حادث

جوانی زادش از عهد می اندود

تو گفتی وصل یوسف عهد او بود

بهشتی بود عهد ناشناسی

زبان پرمدح در دل ناسپاسی

زمین شوره هرجا ابر می شست

بغیر از شکر شکرش نمی رست

نبودی در چنین خرم بهاری

مقیم خاک را در دل غباری

بجز نوعی که از ناکس نهادی

مرادش شد شهید نامرادی

بخش ۷ - آغاز داستان محبت نامهٔ سوز و گداز

چنین زد نغمه پرداز حکایت

نمک با زخمه بر تار روایت

که در عهد چنین آسودگی سنج

دو بیدل را رسید از عاشقی رنج

دو هندوزادهٔ مشرب فرشته

بشر خلقت ولی قدسی سرشته

ز طفلی شیر حسرت خوارهٔ عشق

وفا پروردهٔ گهوارهٔ عشق

قلم بشکسته پیش از لوح هستی

به مشق حرف عشق و بت پرستی

چو حسن و عشق رسم آباد عالم

ز طفلی نامزد گردیده با هم

چون صنعان برارادت جسته سبقت

مبدل کرده ایمان با محبت

به مهد آوازهٔ وصلت شنیده

هوس زان نوش دارو لب گزیده

ز طفلی داغ الفت برجبینشان

نظر درباغ رؤیت خوشه چین شان

هوس گستاخ و دل در حیله سازی

به هم دزدیده می کردند بازی

به بازی چشم و دل در کار دیگر

تمنا شحنهٔ بازار دیگر

همی کردند از صبر آزمایی

ز هم پوشیده با هم آشنایی

هوس از نخل خواهش آرزومند

زصد خواهش به یک انتظاره خرسند

همی دیدند در بیراهی عمر

صلاح خویش در کوتاهی عمر

به روزی گر زخلقت راه بردند

ز بس سرعت به سالی می شمردند

به صد ناخن بنای عمر خستند

وز آن خشتی به پای خویش بستند

که بر کرسی عمر از ارجمندی

نهال قدشان گیرد بلندی

چو نخلستان خواهش یافت بالش

تقاضا صد هوس را داد مالش

هوس آتش پرست و دیده خونبار

به هم این نغمه می کردند تکرار

که چند از هم تهی آغوش بودن

قدح ناخوردن و مدهوش بودن

به مازین بیش تنهایی روا نیست

به تنهایی سزا غیر خدا نیست

به سرخشت لحد را بر نهادن

به از تنها به بالین سرنهادن

جوانی چون نسیم نوبهار است

ولی بررنگ و بوی گل سوار است

گرش دریافتی بردانشت بوس

وگر غافل شدی افسوس افسوس

به راهش گر فشاندی دماغی

زدی بر مغز روحت عطر باغی

کنون ما آن نسیم بی نصیبیم

که در عهد بهار و گل غریبیم

نه بر ما تهمتی از عطر باغی

نه شاداب از نسیم گل دماغی

سموم دوزخ از ما تازه روتر

غبار گلخن از ما مشکبوتر

اجل همسایهٔ این زندگی باد

و زین نازندگی شرمندگی باد

چو سالی انتظار از ده فزون شد

لوای طاقت از سونگون شد

هجوم شوق بر دل پا بیفشرد

شکیب اندر لگد کوب هوس مرد

چو از آغوش شوق آن شعله سر زد

پسر این نغمه بر گوش پدر زد

که بر من تلخ شد هم خواب و هم خفت

شکیبم طاق گشت از فرقت جفت

به تعمیر خراب آباد دل کوش

که از طوفان غم برخاست سرپوش

تمنای دلم کن زود حاصل

و گرنه هم تمنا مرد و هم دل

به یارم نسبت همخانگی ده

به شمعم رخصت پروانگی ده

هوس در دفع استیلای جبر است

چو شوق آمد کراپروای صبر است

اجابت کن مراد ناروایم

وگرنه از در عصیان در آیم

معاذالله زدین بیگانه گردم

گنه کار بت و بتخانه گردم

بگردانم بر آتش سومناتت

شکست آرم به لات و مهملاتت

رخ بت چون دل خوش ریش سازم

ز بت بتخانه را درویش سازم

کهن ناقوس را با نالهٔ زار

به پای ناقه آویزم جرس وار

چو تار شمع سوزم زلف زنار

بشویم صندل بت را ز رخسار

بدوزم در نظر راه حرم را

بدزدم از جگر داغ صنم را

ز شرک برهمن ز نهار جویان

ز کفر رفته استغفار گویان

مراد از کعبهٔ اسلام جویم

هم از شهد شهادت کام جویم

بخش ۸ - ادامه

چو بر مغز پدر این ماجرا ریخت

تو گفتی ابر رحمت بر گیاریخت

به دل زد نشتری از راه گوشش

که بیخود گشت و باز آمد به هوشش

سخن از لب سفر ناکرده تا گوش

جوابش چاره جویی بود و خاموش

پی حاجت روا کردن ز جا جست

کمر بر جان و جان را بر میان بست

زبیم خوی چرخ آبنوسی

هماندم ساخت ترتیب عروسی

هر آنچش بود در خاطر ذخیره

که چشم عقل از آن می بود خیره

برون آورد بهر رونق کار

ز هر جنسی یکی یوسف به بازار

تمنا را به صد پیرایه پیراست

مهیا شد فروتر ز آنچه می خواست

چو گنج خاطر از اندیشه پرداخت

بر دختر پرستان قاصدی تاخت

که ای کاشانه تان از حسن آباد

رسید اینک به سوی حجله داماد

شما هم جشن سور آماده سازید

جهان خرم بهار از باده سازید

زمین و آسمان را تحت تا فوق

بیارائید از پیرایهٔ ذوق

هواداران دختر غافل از کار

که ابر انتظار آمد گهربار

چو آن صوت نشاط افزا شنودند

در صد خلد بر خاطر گشودند

سماع از شوق سر از پا نمی یافت

ز شادی خنده بر لب جا نمی یافت

شکر لب چو شنید این مژده بر خاست

قد خود را به چشم خود بیاراست

شکفت اندر دلش ذوق خرامی

ز هر گامی زمین را داد کامی

گرفته بر میان دامن کمروار

چو دست عاشقان در گردن یار

روان شد چون گلستان شکفته

به دامن گرد حسن از راه رفته

گلستان نسیمش خفته بر گل

گلش چشم و گلابش اشک بلبل

ندیده چشم بد روی گل او

قفس نشنیده بانگ بلبل او

چو لختی شد عنان جنبان شوخی

عنان برتافت از جولان شوخی

به روی زانوی مشاطه بنشست

چو ساغر بر لب و آئینه در دست

چو بنشست از خرام آن نخل نو خیز

ز گل شد دامن مشاطه لبریز

ولی بر خوبیش زیور گران بود

رخش مشاطهٔ مشاطگان بود

رخ مه در نقاب سایه حیف است

چنین روئی به این پیرایه حیف است

نگار عارضش خرم بهاری

بهاری را چه آراید نگاری

زمین چون گل ز خوبی آفریده

لبش چون غنچه ای کز گل دمیده

ز عکس چهره خال عنبرش

نمود ی قطرهٔ خون بر جبینش

ز عنبر بو نسیم زلف آن گل

شده مژگان شانه شاخ سنبل

به خوی شسته رخ گلگونه هر دم

که گل زیور نخواهد غیر شبنم

چو بر تن پای تا سر زیور آراست

چو لؤلؤی تر از جیب صدف خاست

به مادر گفت لب مست تبسم

که ای بخت از تو شاداب ترحم

به ترتیب نشاط آراستن کوش

به شوق افزودن و غم کاستن کوش

چو مصر دل بیارا بام و دیوار

که اینک می رسد یوسف به بازار

چمن پیرایه حسن نزهت آئین

به از صد چین صورتخانهٔ چین

چو بشنید این بشارت مادر پیر

جوان گشت از طرب چون باد شبگیر

به عزم کار سازی تند بر جست

نشد تا کارها آماده ننشست

به یک فرمان که از دل برزبان ریخت

متاع کان و دریا با هم آویخت

پس از یک هفته ترتیب عروسی

زمین داد آسمان را خاک بوسی

ز هردو سوی چون آماده شد کار

منجم نقش ساعت زد به پرگار

ز اختر ساعت سعدی گزیدند

چو در در رشتهٔ طالع کشیدند

نواسنجان مجلس خرم و شاد

سپرده چشم جان در راه داماد

که کی چون شمع بخت از در درآید

شب پروانه را ظلمت سرآید

همه غافل ز لعبت باز گردون

که تا آرد چه نقش از پرده بیرون

بخش ۹ - رفتن داماد به خانهٔ عروس و در راه فرود آمدن دیوار بر سر او

چو صبح این لعبت خاور نشیمن

لوای شعله زد در دشت ایمن

جگر خون عاشق شوریده ایام

در آغاز محبت حسرت انجام

چو گنج از خانهٔ ویران بر آمد

تو گفتی یوسف از زندان برآمد

به پیش رو فکند از گل نقابی

به مهتابی نهفته آفتابی

زگل آغوش زین رشک چمن شد

زنکهت تازگی باد ختن شد

نظر بتخانه کرد و دل برهمن

شکیبایی عنان و شوق توسن

قدم بر آرزو می سود و می رفت

نگاهش بر قفا می بود و می رفت

جهان سرشار شوق از شادی او

عروسی خانهٔ دامادی او

خروش نای و بانگ شادیانه

فکنده حلقه در گوش زمانه

چراغان کرده بام و در گلستان

گلستانی ز پا بوسش خیابان

به جان شهری تماشامست شادی

فلک گلدسته ای در دست شادی

ولی او بی نصیب از شادکامی

تمامش کام دل در نا تمامی

کدورت در دلش انبوه گشته

هیولای غم و اندوه گشته

دلش را گوئی از جائی خبر بود

که هر کس بود ازو خوشحال تر بود

سوار شوق مستعجل نمی رفت

قدم می رفت اما دل نمی رفت

به هرگامی به دل خون کرد کامی

به سعی از هر قدم در دیده گامی

زدل دور از طرب بیگانه می رفت

تو می گفتی به ماتم خانه می رفت

چو نیم ره به این اعزاز رفتند

ستادند از قضا و باز رفتند

رسیدند از قضا در تنگنائی

چو دهلیز عدم تاریک جائی

برونی چون درون دخمه تاریک

رهی چون نقب موران تنگ و باریک

به هر سویش بلند ایوان قصری

که بودی سایه اش بر طاق کسری

ز بس طوفان بر او شبنم نشانده

درستی در گل و خشتش نمانده

شکست اندر شکست آن بام و دیوار

به تار عنکبوتش بسته معمار

هوا مزدور پشتی بانی او

نفس معذور در ویرانی او

درونش همچو بیرون غارت اندای

چو ایوان خیال از هیچ برپای

خروش صور چون از جای جنبید

بنایش چون بنای قبر لرزید

ز بس زلزال کوس آتشین دم

بنایش چون مقوا ریخت از هم

چو از هم ریخت آن فرسوده پیکر

نهان شد زیر هر خشتیش صد سر

چنان با خاک خشتش تخم سر کشت

که خشت از سرندانستی سرازخشت

شکست آن دخمه چون بر فرق داماد

تو گفتی آسمان بر خاک افتاد

خروش از چرخ نیلی پوش برخاست

زهردل صد قیامت جوش برخاست

نوای مطربان شد نوحه آهنگ

شکستی گریه ناخن در دل تنگ

شد از نیرنگ چرخ، سندروسی

عروسی ماتم و ماتم عروسی

عروس چرخ، زال پیر عالم

لباس سور زد در نیل ماتم

چو در شهر این صدای ناخوش افتاد

همی گفتی که در شهر آتش افتاد

رفیقان پسر سرمست و مجنون

نشسته تا کمر در خاک و در خون

چو بدمستان حیرت بزم افلاک

شکسته شیشهٔ اقبال در خاک

جگر معمول بذل اشک ریزی

نظر مزدور شغل خاک بیزی

بمژگان نقب زن در خاک و درخشت

خبرپرسان که آن تخم اجل کشت؟

طریق خاکساری پیشه کرده

نظر فرهاد و مژگان تیشه کرده

اگر خاکی به مژگان بیختندی

به مرگش بر سر خود ریختندی

مژه در خاک چندان غوطه دادند

کز آن کاوش رگ دریا گشادند

چو کاوش یافت آن خاک جگر تاب

برون آمد ز خاک آن در سیراب

چو آن گوهر زخاک و گل برآمد

گهر از چشم و لعل از دل برآمد

برآسودند غواصان خاکی

برافزودند بر دل دردناکی

روانش در عماری جای دادند

عماری را چو گل بر سر نهادند

غبار آلوده بردندش مشوش

که گرد از تن بشویندش به آتش

به رسم ملت آتش پرستان

برو سازند آتش باغ و بستان

همان هنگامهٔ دامادیش گرم

همان جشن مبارکبادیش گرم

همان مطرب ز هر سو نغمه پرداز

ز نوشانوش ساقی لب پر آواز

همان شهری تماشایندهٔ او

سر و جان در قفا افکندهٔ او

همان با کوس و نای و مطرب و نی

همی رفت و جهانی همره وی

عروس شعله شد جانانهٔ او

شد آتشگه عروسی خانهٔ او

چو آن خواب پریشان دید دختر

چو گل بر باد حسرت داد معجر

ز عشرتخانه سرمستانه برجست

خسک برپای و آتش بر کف دست

به ناخن برگل روخار بشکست

زسیلی شیشه در گلزار بشکست

به دست خود ز چشم توتیا سای

مژه بر کند چون خار از کف پای

ز بس بارید برگل ابر سیلی

حنا در ناخنش گردید نیلی

ز ناخن جوی خون در سینه می بست

ز خون زنگار بر آئینه می بست

به خون از نرگس ترسومه می شست

ز لب جای تبسم زهر می رست

تنش عریان تر از پیراهن گل

گریبان چاک تر از دامن گل

برهنه پا و سرچون فتنه مفتون

همی گفتی که دلیلی گشته مجنون

چو رسوایان مادر زاد بی ننگ

به خود در خشم و باناموس در جنگ

دلش نقش دوئی را بسته برباد

اناالحق گوی واشوقاه داماد

ز مستیهای شوق جانسپاری

شده پروانهٔ شمع عماری

چو شب گم کرده راهان مشوش

خرامان شد به استقبال آتش

ز شوق سوختن در آتش دوست

نمی گنجید همچون شعله در پوست

به خاکستر پرستیدن همی رفت

تو می گفتی به گل چیدن همی رفت

تمام راه با آتش جدل داشت

پر پروانه گوئی در بغل داشت

چو نخل شعله می بالید و می رفت

بر آتش سینه می مالید و می رفت

جهانی خانه سوز آه و افسوس

که جوید شیوهٔ پروانه طاووس

حکیم و فیلسوف و پیر و دانا

فسون آموز آن دل ناشکیبا

که شوقش زان تمنا فرد سازند

به جانش مهر آتش سرد سازند

برهمن ملتان بت پرستار

هدایت مرشد ناقوس و زنار

ز هر سو نغمه سنج صد نویدش

تسلی ده ز صد بیم و امیدش

ولی او مست آتش آشنائی

زیان نشناس کافر ماجرائی

بگفت ار بت به منع من گراید

سجود او دگر از من نیاید

وگر عیسی شکست آرد به کارم

زبان از تهمت مریم ندارم

برهمن گر به منعم دیده شوخ است

برهمن نیست او شیخ الشیوخ است

وگر مادر به منعم لب بسوزد

جگر بر شعلهٔ یارب بسوزد

اگر خود چون نخواهم زود میرش

حرامم باد لذتهای شیرش

کسی را اختیار جان کس نیست

نه خود جان منست این جان کس نیست

چرا تا زنده ام شرمنده باشم

که سوزد دلبر و من زنده باشم

غرض ز آتش مرا ایثار جان است

به غارت دادن بازار جان است

من لب تشنه دل، کز جان شدم سیر

اگر آتش نباشد، زهر و شمشیر

ز پندش دل به آتش گرم خون شد

به حکم غیرتش رغبت فزون شد

مهندس مطربان آتش آموز

زاحکام نصیحت حسرت اندوز

ز ناکامی نفس را دود کرده

ره صد چاره را مسدود کرده

چو از هر مکر و حیلت باز رستند

زبان بستند و در ماتم نشستند

بخش ۱۰ - خبر یافتن پادشاه و طلب نمودن دختر را و منع کردن و قبول نکردن او

چمن پیرای این آتش هوا باغ

نمک سود این چنین سازد گل داغ

که چون این قصه در عالم سمرشد

شه کار آزمایان را خبر شد

که دلکش دختری نادیده ایام

لب از جلاب طفلی شیر آشام

درش در طبع نیسان قطره مانده

صدف را حسرتش در خون نشانده

چو گل در مهد عصمت پروریده

نسیم دیده در وی نا دمیده

هنوز از شیر طفلی لب نشسته

هنوز از صد گلش یک گل نرسته

برای تیره روزی شور بختی

که در وصلش نیاسودست لختی

گزیده بر دوعالم سوختن را

شده آماده خاکستر شدن را

ز شوق دل بود جان خرابش

کباب آتش و آتش کبابش

چو طفلان گرم آتشبازی عشق

قدم بر جای دست اندازی عشق

به منع هیچ کس سر در نیارد

چو آتش از کسی پروا ندارد

مزاجش را هوای جان مضر شد

علاجش هم به آتش منحصر شد

چو شاه این ماجرا بشنید بگریست

که عشقا این همه کافر دلی چیست

مروت دشمنا با او چه داری

به آن ریحان آتشبو چه داری

جوان مرد آنکه با مردان ستیزد

بجز ننگ از نبرد زن چه خیزد

اگر مردی تو با نوعی در آمیز

کف خونش به خاکستر بر آمیز

ز غیرت مندی آن ناتوان دل

چو آتش گشت شاه مهربان دل

شکوهش با ترحم آشنا شد

به حکم امتحان فرمان روا شد

بخش ۱۱ - طلب نمودن پادشاه دختر را و انعام نمودن آن

طلب کرد آن بت کافر لقب را

به کوثر بار داد آن تشنه لب را

به فرمان شه آمد آتش آلود

چو سرکش شعله ای پیچیده دردود

خرامان شد چو گل بر تخت آتش

به دستی جان به دستی لخت آتش

قد چون شعله بر تعظیم خم داد

زمین سجده را فیض ارم داد

شه از لطفش به پای تخت بنشاند

جواهرهای لب بر فرقش افشاند

کشیدش از نوازش دست بر سر

سر او تخت و دست شاه افسر

تسلی دادش از مسکین نوازی

به شیرین بزمهای لعب و بازی

به فرزندی خود داد اختصاصش

به عصمتگاه خلوت کرد خاصش

به هر کشور خطاب را نیش داد

به ملک هند فرمان را نیش داد

هزارش اسب تازی داد و صد فیل

متاع خزو دیبا میل در میل

هزارش از کنیزان ختائی

دماغ آزاد خوی آشنایی

هزارش حقه از یاقوت و گوهر

هزارش نافه پر از مشک اذفر

ز هر جنسیش از مه تا به ماهی

کرامت کرد غیر از پادشاهی

و لیکن آن زن مردانه صولت

شکر لب طوطی پروانه همت

ز صد عالم تمنا بر تمنا

نمی شد جز به جان دادن تسلا

لبش جز گوهر آتش نمی سفت

به غیر از سوختن حرفی نمی گفت

چو عاجز شد شه از دلجوئی او

عنان بر تافت ز آتش خویی او

اجازت گونه ای دادش نه از دل

ز شادی برپرید آن نیم بسمل

هنوز از حرف رخصت لب تهی جام

که شوقش بود مرغ شعله آشام

لبش با شاه در افسانه گفتن

مژه سرگرم آتشخانه رفتن

به آخر آن سپهر دانش و داد

قرار چاره بر بیچارگی داد

اشارت کرد با پور جوان بخت

که ای چشم و چراغ افسر و تخت

ببر این شعله را تا کان آتش

بیفکن آتشی در جان آتش

به دلجوئیش چون شیر و شکر شو

چو خورشیدش به آتش راهبر شو

اگر نرمی پذیرد یاورش باش

وگر سوزد در آتش بر سرش باش

به خرمن عود و صندل بر فروزان

به رسم دخت رایانش بسوزان

گل بخت و بهارستان اقبال

مراد انس و جان شهزاده دانیال

چراغ دودمان شهریاری

فروغ جبههٔ امیدواری

به حکم شاه فرمان تماشا

روان شد همره آن ناشکیبا

جهانی کرده وقف از هر کناره

متاع جان به تاراج نظاره

شهش در هر نظر دادی پیامی

به هرگامی روا کردیش کامی

تمام ره برو افسانه می خواند

دلش می داد و رخش آهسته می راند

ولی او از دوعالم بیخبر بود

به جانش شوق آتش کارگر بود

به افسون، را دل نرمی نمی شد

هوس دل سرد آن گرمی نمی شد

به جان آمد زبس افسون پرستی

فغان برداشت از وسواس هستی

به شه گفتا مرا بد نام کردی

به افسون روز عیشم شام کردی

ز صبرم رنجه خواهد گشت یارم

بخواهد مرد آتش ز انتظارم

دلم سرگرم واشوقاه عشق است

بن هر مویم آتشگاه عشق است

من آن خاکستر آتش نهادم

که از بال و پرپروانه زادم

اگر صد ره شوم از سوختن پست

همان بازم به اصل خود رجوع است

به نزد عشق هر کو اهل عشق است

به آتش زنده رفتن سهل عشق است

به آخر چون شه از خجلت فروماند

گلاب یاس بر سوز دل افشاند

اجازت داد کاتش بر فروزند

در آتش هر دو را با هم بسوزند

بخش ۱۲ - دستوری پادشاهزاده ملازمان را از برای هیمه جمع نمودن

اطاعت پیشگان شاهزاده

به طاعت نقد جان بر کف نهاده

چو از شه نغمهٔ رخصت شنیدند

به سوی هیمه چون آتش دویدند

ز بس چیدند بر هم صندل و عود

جهان پر شد ز دود عنبر آلود

کم از مژگان به هم سودن زمانی

مهیا شد سمندر آشیانی

نخست آن کشته را در وی نهادند

بخور آسا به مجمر جای دادند

چه دودش با دماغ دختر آمیخت

شدش جان عطسه و بر خاک ره ریخت

سپند آسا به وجد افتاد و برخاست

به شکرش شه زبان چون شعله پیراست

بگفت ای ذره پرور سعد اکبر

شنیدستم زخشت مهر و اختر

دل و جانم کرم پروردهٔ تو

من آتش محبت بردهٔ تو

چو در پاداش احسانت گرایم

اگر سوزم ز خجلت بر نیایم

خیالت را درین ره خضر دل کن

مرا امروز در آتش بحل کن

ز بعد شه وداع یک به یک کرد

دل و چشم جهان کان نمک کرد

همی رفت و به تحریک زمانی

زغم می سوخت بی آتش جهانی

لب از پان سرخ و چشم از سرمه خونریز

چو یاقوتی شد اندر آتش تیز

چنان مستانه در آتش گذر کرد

که از بد مستیش آتش حذر کرد

چنان از شوق دل بی تاب گردید

که از گرمیش آتش آب گردید

چو موج افکن شد از طوفان خون ریز

درآمد در میان آتش تیز

در آتش همچو صرصر پای کوبان

غبار از خویش و دود از شعله رویان

به پایش شعله چون گل بر کف دست

ز خون شعله بر پایش حنابست

در آن برگ گل نادیده خاشاک

گلاب لاله گون می ریخت بر خاک

محیطش گشت آتش با صد افسوس

تن او شمع و آتش گشت فانوس

ز خون دل بر آتش روغن افشاند

سپند اشک دامن دامن افشاند

ز آتش وعده گاه یار پرسید

سراغ جلوهٔ دیدار پرسید

خبر داد آتش از راز درونش

به کوثر گشت آتش رهنمونش

چو آگه شد هم از ره بر سرش تافت

نقابش را به بوس ازرو برانداخت

سر شوریده بر زانو نهادش

لبش بوسید و رو بر رو نهادش

به مژگان شعله بر پیچید از موی

به خوی شستش غبار آتش از رو

کشیدش تنگتر از جان در آغوش

چو جانان یافت کرده جان فراموش

به نوعی امتزاج آن دو تن شد

که جان این، تن او را کفن شد

بخش ۱۳ - آمدن شاهزاده بر سر دختر و منع نمودن او را بار دیگر

چو نقش حال او شهزاده بر خواند

گلاب از گلبن مژگان بر افشاند

دمی چون ابر رحمت زار بگریست

که ما را شرم باد از تهمت زیست

ز غم مست از شراب گریه مدهوش

در آتش راند مرکب چون سیاووش

بگفت ای شیر دل معشوق صادق

همین باشد عروج عشق و عاشق

همین باشد همین مجذوب حالی

کمال آباد عشق لاابالی

ز حد ما جوانمردی همین است

که معراج جوانمردان چنین است

هوس خلد محبت باد بر تو

خود آتش ابر رحمت باد بر تو

به تحسین روی مردان برزمین است

هزاران آفرین بر آفرین است

تسلی شو که کار خویش کردی

به دعوی زانچه گفتی بیش کردی

کنون شهری ز تعمیرت خرابست

گر از آتش برون آئی ثوابست

ز دلها بیش از این جیحون میالای

جهان خواهی بیاساید بیاسای

بیا بگذر دگر زین خوی سرکش

برون آ چون طلا از کوره بیغش

همین کآواز شاه آمد به گوشش

به استقبال او برخاست هوشش

ز حرف سوزناکی لب به خون شست

که دل تبخاله گشت و از لبش رست

بگفت ای پیشوای نکته سنجان

مرنجانم مرنجانم مرنجان

پس از عمری نصیبم شد وصالی

وصالی بیوفاتر از خیالی

دم وصلم زمان واپسین است

به عمر خویشم آسایش همین است

رخش نادیده عمری ز اشتیاقش

تمنا کرده بودم از فراقش

کنون کش یافتم بی رنج اغیار

رها کردن زهی ننگ و زهی عار

به مردن دستش از دامن ندارم

دلم دارد وفا گرمن ندارم

اگر راه وفا داری نپویم

به محشر چون جواب عشق گویم

هوس از عشق من شرمنده بهتر

به مرگ من محبت زنده بهتر

لبش با شاه در گفت و شنو بود

ولی هر ذره اش آتش درو بود

چنان طوفان آتش رخ برافروخت

که حرفش درمیان گوش و لب سوخت

دلش مشغول راز خود فروشی

زد آتش بر لبش مهر خموشی

کشید آتش ز شوقش در بغل تنگ

جو مخموری که در ساغر زند چنگ

ملاحت پیکرش در هم نوردید

چو مستی در کباب شور پیچید

تن صافیش چون شد شعله آلود

تن او شعله گشت و شعله شد دود

رخش از تاب آتش تازه گلشن

برو هر شاخ سنبل نخل ایمن

هزارش سوز آتش در رگ و پوست

ولی مغز دلش آغشتهٔ دوست

وجودش چون خم می جوش در جوش

زبانش چون لب پیمانه خاموش

در آتش چون سمندر غوطه ور شد

همه ذرات او آتش شرر شد

ز استیلای آتش سر نپیچید

ازین پهلو به آن پهلو نگردید

سراسر سوخت ذرات وجودش

که از دل بر زبان نگذشت دودش

همان در نعت عشق و ذکر آن گل

زبانش طوطی و دل بود بلبل

به گاه سوختن از هر کناره

روان شد تیر باران نظاره

دوبار افراشت از آغوش مهوش

سرخود چون حباب از دود آتش

چو خورشید قیامت آتشین روی

هزاران شعلهٔ ژولیده در موی

ز هر سو کرد خندان لب نگاهی

نگاهی گرم تر از برق آهی

دوبار از قعر آتش سر بر آورد

حبابش غوطه ای هم بر سر آورد

ز گرمی گشت رگها بر تنش خشک

شد او خاکستر و خاکسترش مشک

کف خاکستر آن پیکر نور

مصفاتر نمود از مغز کافور

مجرد شد چو روح از تن پرستی

به آتش پاک شد از جرم هستی

ز جرم آب و گل شد صاف بیغش

بیالود از حریر نورش آتش

ز هر آلایشی خود را بری کرد

لباس عمرش آتش گازری کرد

مبرا زین حیات رایگان شد

پذیرای حیات جاودان شد

به یک جان دادن از صد درد دل رست

بری شد از خود و با دوست پیوست

هر آنکس را که سوز عشق دل سوخت

جوانمردی ازین زن باید آموخت

به فتوای سخن همت نوردان

تمام زن به است از نیم مردان

چو طوفان محبت آتش افروخت

زنی جان در هوای مرده ای سوخت

ترا نوعی ز مردی شرم بادا

وزین دون همتی آزرم بادا

که نتوانی قدم بر جان فشردن

ز شوق زندهٔ جاوید مردن

دریغ این لاف عشق و نام مردی

حرام این دعوی احرام مردی

خدایا شیوهٔ عشقم در آموز

دلم را ز آتش این زن برافراز

به عشقم ده سر آتش نوردی

مگر آیم برون از ننگ مردی

ز کشتم جلوهٔ برقی بر انگیز

وزان برق آتشی در خرمنم ریز

از آن خرمن که تخم آن سپند است

برومندیم زاگاهی پسند است

شراری بر خس و خاشاک من ریز

ز آتش شبنمی بر خاک من ریز

گلی بخش از گلستان خلیلم

درین ره ساز آتش را دلیلم

بخش ۱۴ - صفت بهار و شرح حال خویش در زندان و خاتمه

بهار آمد به استقبال نوروز

چو عید بلبل از دنبال نوروز

بهاری از لعاب حور آبش

کف سرچشمهٔ کوثر سحابش

سحابی مجلس افروز نظاره

زماهش برق، و ز باران ستاره

هوا چو طبع من سرمایهٔ در

صبا از خود تهی در عطر گل پر

لبالب از می گل جام لاله

به دعوی باغ و صحرا هم پیاله

خراب آباد جغد و کلبهٔ مور

چو چشم بلبلان از جلوه معمور

به زخم از خرمی مرهم گرفته

غم و شادی چو گل در هم شکفته

هوا در شعله از بس کارگر بود

پر پروانه از گل تازه تر بود

طراوت شسته چون درد از پیاله

غبار عنبر از مژگان لاله

ز بس آغشته در گلهای سیراب

شکسته رنگ خورشید جهانتاب

تو پنداری ز انوار شب و روز

چمن مهتاب پوشیدست در روز

چمن ساقی نظر خمخانه پرداز

صراحی شمع و گل پروانه پرواز

شراب و شبنم و گل هر سه همدست

کزین عاشق وزان بلبل شود مست

ز جوش گل گلاب دیده در جوش

تماشا با تماشایی هم آغوش

چمن عرض تجلی زار گل کرد

چراغ مسجد و بتخانه گل کرد

به وحدتگاه گلشن شیخ و راهب

همه یک نغمه در اثبات واجب

قفس در شهر و بلبل در قفس نه

به غیر از بیکسان در شهر کس نه

من و دل در چنین خرم بهاری

طرب مهمان ز هر سو ناگواری

به زندان اجل کس زار و محبوس

نواسنج ترنمهای افسوس

دریغ آباد زندان طرف با غم

به کف گلدسته از گلهای داغم

چو زندان دخمهٔ زردشت کیشان

کهن سردابهٔ دیر کشیشان

مشبک سقفش از آه اسیران

چو روزنهای دام صید گیران

چو کژدم عنکبوتش دشنه در کام

لعاب خون تنیده بر در و بام

مگس دروی چوزاغان جگر خوار

به خون آغشته تا دل چنگ و منقار

نگهبانان چو سرهنگان دوزخ

یخ از آتش سرشته آتش از یخ

خنک رویان آتش خوی سرکش

به دلشان زخم چون در پنبه آتش

نشیمن آنکه گفتم همنشین این

غرامت در من و بر چرخ نفرین

اجل کرده بر آن محبوس بیداد

که زندان خانه شد همخانه جلاد

به پا زنجیر و بر سر موی ابتر

سیه چون نخل ماتم پای تا سر

ز بس کالودهٔ گرد و غبار است

رخم چون پای مجنون خاکسار است

به رویم طفل اشک از بهر بازی

بود پیوسته در گل مهره بازی

به چشم اشک گلگون پرده افکن

چو عکس برگ گل در آب روشن

چمن بیدار و سرخوش بخت ایام

مرا چشم تماشا خفته در دام

خرامان عالمی گلدسته در دست

من از نیلوفری زنجیر پا بست

ز چندین گل که دارد رنگ هستی

نصیبم گشته نیلوفر پرستی

سپهر نیلگون در سوک بختم

چو نیلوفر زد اندر نیل رختم

نه زندان روزنی دارد به گلشن

کز آن چشمم شود یکذره روشن

نه رحمی بی مروت باغبان را

که چون بیند به رونق بوستان را

به شکر جلوهٔ گلهای خندان

کند پژمرده برگی نذر زندان

نداند راه زندان باد جاسوس

که بر چشمم نگارد کحل پا بوس

ز عطر گل نمک ریزد به داغم

گلاب افشان کند چشم و دماغم

چو برتابد عنان بازگشتی

ز طراری به رسم سرگذشتی

زند بر گوش گل مشکین بیانم

بشوراند دل بلبل زبانم

وگر گل را از از این پیغام ننگست

نه با گل با قبول بخت جنگست

که آرد از من و از بخت من یاد

که لعنت بر من و بر بخت من باد

چه بختست این کزو جز غم نبینم

به مرگش کاش در ماتم نشینم

کیم من وز چه آب و گل سرشتم

که چون یوسف به چشم خویش زشتم

گلم بهر گلابم می پرستند

وگر خارم به آتش می فرستند

به شرع دانش و احکام بینش

نیم نوعی ز جنس آفرینش

نه در هستی نمودم راست بودی

عدم را از وجود ما درودی

نه مخمورم نه هشیارم نه مستم

درست آفرینش را شکستم

الهی ای ز نامت کام جان مست

چو آغازم سخن مست و زبان مست

تو چون گفتم بلندی یافت پستی

ز من برخاست ننگ و نام هستی

چو در گنجد خم و پیمانه با هم

نماید رشحه ای بر بحر شبنم

کنون معذورم از گستاخ گویی

که مأمورم به این گستاخ روئی

کیم من تا به حمدت لب گشایم

سرود عرض حالی می سرایم

زهی هستی ز تو ویران و معمور

تو ظلمت را کنی خال رخ حور

توئی دانا پی افشای هر حال

بلاغت منشی دیوان اعمال

اولوالامر هوس بنیاد دلها

ولی عهد امید آباد دلها

عدم از خانه زادان وجودت

وجود آفرینش کرد جودت

شکار آرزوی خامکاران

بهار آبروی خاکساران

تمنایت وطنگاه غریبان

تماشایت نصیب بس نصیبان

توئی در روی لیلی جامه گلگون

توئی در چشم مجنون مست و مفتون

اگر بر گل اگر بر خار پویم

ز شوقت زار و نالان زار مویم

چو از بختم نیاساید تمنی

نشینم برسر خاک تسلی

الهی گر ز نامم ننگ زاید

نه سنگ از کوه و لعل از سنگ زاید

مرا زین ننگ و نام امیدواری است

که ننگ رستگاری شرمساری است

نسیمی ده گل شرمندگی را

معطر کن دماغ بندگی را

براتی ده ز دیوان نجاتم

بنه مهر نبوت بر براتم

که از خاصیت آن خاتم بخت

کنم دوش سلیمان پایهٔ تخت

ز کام اژدها رختم به درکش

ز موج زمزم اندر چشم ترکش

تهمتن شیوه ای در کار من کن

که بیژن وار مردم زین تغابن

ادب شرطست و شرح غم ضرور است

غرض عجز است و عجز از ناصبور است

وگرنه من که و دیوان هستی

شکایت مندی و آتش پرستی

مرا عمر شکایت مختصر باد

اساس حاجتم زیر و زبر باد

چو حاجت مند بخشی عادت تست

تو دانی حاجت من حاجت تست

بخش ۱۵ - در تمثیل مناظرهٔ ماهی و سمندر با یکدیگر

به ماهی طعنه زد روزی سمندر

که تو ممنون ز آبی من ز آذر

ز دلسردی است با آبت سر و کار

من از دل گرمیم آتش پرستار

مزاج اهل عشق آتش نورد است

ز آتش رو نتابد هرکه مرد است

تو کاتش از نقاب ما نه بینی

عدم از بیم بر هستی گزینی

من آن خضرم کز استیلای امید

در آتش سوختم با عمر جاوید

ز خلد آباد راحت رخت بستم

چو داغ عشق در آتش نشستم

چو ماهی این نوای طعنه بشنید

صدف از تاب حسنش تابه گردید

فروزان شد ز سر تا پا چو اخگر

زبان شد شعله و حرفش سمندر

بگفت ای خام طبع خام گفتار

ز بس خامیت با آتش سر و کار

تو از دلسردی و افسرده جانی

کنی دایم در آتش زندگانی

ز بس سردست اجزای وجودت

نبیند چشم آتش روی دورت

نه سردی در تو آتش کارگر نیست

همی سوزی و از سوزت خبر نیست

اگر صد سال در آتش نشینی

به طبعت یک شرر گرمی نبینی

همان جسمت زسردی ناگزیر است

همان در طبعت آتش زمهریر است

خوشا من کز تف و تاب محبت

شدم غواص غرقاب محبت

من آن برقم که با باران نشینم

ز حرقت آب بر آتش گزینم

ز سوز عشق دارم در جگر تاب

بسوزم گر نسایم سینه بر آب

وصال آب شد هستی فروزم

گر از دریا برون افتم بسوزم

سرشتند آتشی در سینهٔ من

که کردم قعر دریا بیخ گلخن

به آبم داد بخت سرکش من

به صد طوفان نمیرد آتش من

اگر صد سال گردم غوطه پرورد

سر موئی نگردد آتشم سرد

وگر در دل بدزدم در جگر تاب

ز سوز سینه خاکستر کنم آب

تو از سردی کنی آتش پرستی

من از گرمی به طوفان داده هستی

ترا بامن نه لاف عشق نیکوست

بر این فتوی نویسد دشمن [و] دوست

به کیش عشق از من تا تو فرق است

کسی داند که در خوناب غرق است

تو سوز عاشقی از من بیاموز

چراغ خود ز آب من برافروز

الهی تافروزان است ز آذر

چراغ ماهی و شمع سمندر

فروزان باد از مه تا به ماهی

چراغ دولت دانیال شاهی

نهال شمع بزمش باد شاداب

چراغ مجلسش باد آسمان تاب

کند طغرای فرمانش منقش

چو باد از جلوه روی آب و آتش

نوعی خبوشانی

مثنوی سوز و گداز