معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ عمان سامانی

میرزا نوراﷲ بن میرزا عبداﷲ بن عبدالوهاب چهارمحالی اصفهانی ملقب به تاج الشعراء مشهور به عمان سامانی از شاعران معروف شهر سامان از توابع شهرستان شهرکرد استان چهارمحال و بختیاری ایران است. وی از شاعران صاحب نام و پر آوازه سالهای ۱۲۵۸ تا ۱۳۲۲ قمری است، نیاکان او همه از دری سرایان، پارسی گویان و آذری سرایان اعصار خود بوده‌اند، پدرش میرزا عبدلله متخلص به «ذره» مؤلف «جامع الانساب» و جدش میرزا عبدالواهاب سامانی متخلص به«قطره» و عمویش میرزا لطف لله متخلص به «دریا» همگی از شاعران عهد ناصری بوده‌اند که در دانش‌های دیگر نیز دستی داشته‌اند. میرزا نورالله همانند بسیاری از نیاکان خود در سلک تصوف و عرفان بودند، در حلقه ارادتمندان سعادتعلیشاه اصفهانی مشهور به طاووس العرفا و جانشین وی ملا سلطان محمّد گنابادی سلطانعلیشاه از اقطاب سلسله صوفیه نعمت‌اللهیه بود. علی اکبر دهخدا درباره عمان سامانی می‌نویسد: میرزا نوراﷲ بن میرزا عبداﷲ بن عبدالوهاب چهارمحالی اصفهانی. ملقب به تاج الشعراء و مشهور به عمان سامانی. وی از اهالی قریه «سامان» است که آن از قرای چهارمحال خاک بختیاری می‌باشد. وی در سال ۱۲۶۴ ه.ق. متولد شد و در شب سه‌شنبه دوازدهم شوال سال ۱۳۲۲ ه.ق. درگذشت و در وادی السلام نجف دفن شد. او را دیوانی است به نام «گنجینة الاسرار» که در هند و در ایران به چاپ رسیده‌است». نقل است که جنازه عمان را در مسجد جامع سامان به خاک سپردند و بعدها به نجف اشرف و غری شریف به دار الاسلام انتقال دادند. از آثار عمان سامانی می‌توان به گنجینة الاسرار و مخزن الدرّر اشاره کرد. گنجینة الاسرار شاهکار عمان است. حبیب الله فضائلی در وصف گنجینة الاسرار آورده‌است این کتاب بحق کنز اسرار یا چنانچه خود سراینده نامیده گنجینه اسرار است، اسراری از ظهور عشق و جمال، اسراری از راز و نیاز عاشق و جذبه‌های معشوق، اسراری از سیر و سلوک و حالات وجد و شوق، اسراری از سوز و گداز و هجران و وصل. متن حاضر به قرار بخشهای ذیل به کوشش سرکار خانم آزاده لاری آماده و از طریق بخش کتابخانهٔ تصوف سایت تصوف ایرانی منتشر شده و در گنجور باز نشر گردیده است:

گنجینة الاسرار

دیباچه : معشوق مطلقی را حمد و ستایش سزاست جل جلاله که تمام ...

بخش ۱ : در بیان اینکه صاحب جمال را خودنمائی موافق حکمت شرط ...

بخش ۲ : در بیان تجلی دوم و اظهار شأن و مراتب بر ما سوی و ع ...

بخش ۳ : در بیان اینکه آدمی به‌واسطه شرافت و گوهر فطرت و خا ...

بخش ۴ : در بیان اینکه هر رازی را پرده داری انبازاست و هر س ...

بخش ۵ : در بیان اینکه چون مطلوب را رغبت شامل و طالب را است ...

بخش ۶ : در بیان اینکه چون طالب، تعینات را در قمار طلب بباخ ...

بخش ۷ : در بیان تبدل از عالم بسط به عالم قبض و تنزل از ملک ...

بخش ۸ : در انتقال بعالم بسیط بسط و اتصال بدریای محیط وجد و ...

بخش ۹ : در بیان اینکه چون معشوق ازلی جمال لم یزلی مر عشاق ...

بخش ۱۰ : در بیان اینکه از هر کس مقتضیات طینت بظهور آید و با ...

بخش ۱۱ : در استشفای عارفانه در طریق اهل وجد گوید.

بخش ۱۲ : در بیان اینکه میکشان ساغر سعادت و سرخوشان بادۀ شقا ...

بخش ۱۳ : در معارضه‌ی با دل و استغراق در مراتب آن ولی کامل ز ...

بخش ۱۴ : در انتقال از عالم وجد و شوق دورجوع به مطلب بر مشرب ...

بخش ۱۵ : رجوع به مطلب و بیان حال آن طالب و مطلوب حضرت رب اع ...

بخش ۱۶ : در بیان تعرض آن شمع انجمن حقیقت از پروانگان هوسناک ...

بخش ۱۷ : در بیان عارف شدن به مراتب جانبازان راه حقیقت از در ...

بخش ۱۸ : در مراتب وجد عارفانه و شور عاشقانه و اشاره به حال ...

بخش ۱۹ : در بیان توصیه‌ی آن سرحلقه‌ی اهل نیاز، به کتمان سرّ ...

بخش ۲۰ : در بیان اشتداد وجد و حال و انقلاب حالت آن سید بی ه ...

بخش ۲۱ : در بیان اینکه چون سالک از در ارادت درآمد و دست طلب ...

بخش ۲۲ : در ازدیاد وجد و اشتداد شوق بر مشرب اهل عرفان و ذوق ...

بخش ۲۳ : در توجه به عالم خراباتیان صاحبدل و اخوان مقبل و اس ...

بخش ۲۴ : در بیان اینکه طی وادی طریقت و قطع جاده‌ی حقیقت را، ...

بخش ۲۵ : در بیان شرذمه‌ای از مقامات و مجموعه‌ای از کرامات ق ...

بخش ۲۶ : در بیان فیض بخشی آن سر حلقۀ راستین و اسرار شکافتن ...

بخش ۲۷ : در بیان اینکه طالبان راه و عاشقان لقاءاللّه را، از ...

بخش ۲۸ : در بیان جواب دادن آن ولی اکبر با توجهات و تفقدات م ...

بخش ۲۹ : در بیان مرخص نمودن جناب علی اکبر سلام اللّه علیه ر ...

بخش ۳۰ : در بیان اینکه چون تمیز خاصیت شراب، سر از گریبان خا ...

بخش ۳۱ : در بیان مهیا شدن آن میدان، مردی را چابک سوار و پای ...

بخش ۳۲ : در بیان عنان گیری خاتون سراپرده‌ی عظمت و کبریایی ح ...

بخش ۳۳ : در بیان تعرض آن شهسوار میدان حقیقت از جهان تجرد بع ...

بخش ۳۴ : در بیان استفتاح آن سید عالی مقدار از توجهات باطن آ ...

بخش ۳۵ : در بیان تجلی کردن جمال بی‌مثال حسینی از روی معنی د ...

بخش ۳۶ : در بیان توصیه‌ی آن مقتدای انام و سید و سرور خاص و ...

بخش ۳۷ : در بیان تجلی آن ولی اکبر به قابلیت و استعداد فرزند ...

بخش ۳۸ : در بیان وارد شدن آن سر حلقه‌ی مستان و مقتدای حق پر ...

بخش ۳۹ : در بیان آن عارف ربانی که از راه مراقبه با زعفرش مل ...

بخش ۴۰ : در بیان خطابه‌ی آن امام مهربان و موعظت مخالفان با ...

بخش ۴۱ : در بیان محاربه‌ی آن موحد صاحب یقین در میدان مشرکین ...

دیباچه

معشوق مطلقی را حمد و ستایش سزاست جل جلاله که تمام موجودات عاشق مقید اویند. همه راه اوست می‌پویند و وصل اوست که می‌جویند و حمد اوست می‌گویند و ان من شیء الایسبح بحمده هر برگی از دفتر معرفتش آیتی‌ست و هر گیاهی در بیدای وحدتش فراشته رایتی؛ با اینهمه عالمی متفکر آنند و جهانی بدیدهٔ حیرت نگران، چه هرچه جهد بیش بنمایند و بیشتر گرایند منزل مقصود دورتر شود و دیدهٔ معرفت بی‌نورتر.

دردا که ما ز مقصد خود دورتر شدیم

نزدیک‌تر هر آنچه نهادیم گام را

کمترین نعل بهایش جان و دل باختن‌ست و کهترین روی نمایش از همه پرداختن و خانمان برانداختن.

همه جان خواهد از عشّاق مشتاق

ندارد سنگ کم اندر ترازو

سبحان الله درازدستی این کوته آستینان بین!! عقل ناقص را چه مایه که از این مطلب سخن گوید؟، و هم عاجز را چه پایه که در تمنای این مقصد پوید، دانایان این نشأه همه با حیرت نادانی خفتند بلکه آنانکه لولاک شنیدندی جز ماعرفناک نگفتند. سبحانک لانحصی ثنآء علیک انت کما اثنیت علی نفسک و فوق ما یقول القائلون.

ای دل اهل ارادت به تو شاد

به تو نازم که مریدی و مراد

***

گر سیر کعبه و دیر، ور خانقاه کردم

غیر از تو کس ندیدم هرجا نگاه کردم

قصد و مرادم از سیر، روی تو بود لاغیر

گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم

اثبات وحدت تو موقوف بد به الا

تا نفی ما سوی را بالا اله کردم

جز دعوی اناالحق نشنیدم از گیاهی

گوش دل از حقیقت بر هر گیاه کردم

و بر دو نمایندگان راه و معتکفان مسجد و خانقاه او نعت فراوان و درود بی پایان تحفه و نیاز باد که طالبان وصل او را مفتیان طریق و شرعند و شجرۀ دین مبینش را حافظان اصل و فرع، بهم متحد همچو شیرو شکر. یکی رهسپاران بیدای عقل را فاتحه و خاتمه‌ی مهار کشانست، ودیگری جانسپاران میدان عشق را منشأ و سر حلقه‌ی قطارکشان، این یک را شق قمر و معجز بگیتی سمر تعلیم مریدان آگاه را مجمل علامتی که «بهذه تأدب ابدال الحقیقة» و آن یک را ردشمس و تبدیل غدبه امس ارشاد سالکان راه را مختصر کرامتی که «تربی بها اطفال الطریقة»

محمد ملک دین را زینت و زین

کمان ابروی بزم قاب قوسین

علی مقصود جزو و مقصد کل

به ذیلش جمله را دست توسل

و اولاد نامی و احفاد گرامیشان جهان هدایت را سلطان دارالملک و نجات عاصیان را از غرقاب ضلالت، محکمترین فلکند، قدوه‌ی اصحاب دینند و قبله‌ی ارباب یقین صلوات اللّه علیهم اجمعین.

اما بعد، چنین گوید این مداح دولت ابدمدت و دعاگوی سلطنت قوی شوکت، غلام آستان آل احمد مختار نور الله المتخلص به عمان السامانی من مضافات اصفهان که مدتی در طریق سلوک بسر برده گاهی از راه مجاهدات، مشاهداتی و از روی ریاضات، استفاضاتی در مراتب توحید و رسومات تفرید و تجرید و قانون صاحبان راز و مقامات عاشقان جان بازدست میداد پاره‌ای از آنها را منظوماً محفوظ خاطر و مسوده‌ی اوراق نموده، فراغ بالی و جمعیت خیالی که باعث جمع آن تفریق و سبب التیام آن تحریق بوده باشد میسر نمی‌شد و شفیقان مشتاق و رفیقان صافی مذاق را در اتمام و انجام آن اصرار تمام و ابرام مالاکلام میرفت تا در این سال فرخ که یک هزار و سیصد و پنج از هجرت نبوی صلی اللّه علیه و علی دینه القوی‌ست گذارم در دار السلطنۀ اصفهان ارم نشان افتاده، در ایام مجاورت وقتی با رئیس خواجه سرایان آغاسلیمان خان حفظه اللّه من آفات الزمان اتفاق افتاد، انسانی دیدم با فطرت فرشته و طینتی از صدق و صفا سرشته، جامع جمیع صفات انسانی و محبوب و مطبوع اقاصی و ادانی از کمال ملاطفت و مهربانیش در حیرت مانده؛ بمناسبت این شعر را فرو خواندم:

چشم مسافر چو بر جمال تو افتد

عزم رحیلش بدل شود به اقامت

روزی در اثنای محاوره لب گشوده فرمود مژده که مثنویاتت در آستان رضای حضرت خامس آل عبا علیه آلاف التحیة و الثناء، مقبول و بشرف قبول موصول گشت، کجا شرذمه‌ای از آن اشعار خاطر عاطر کریمه حجر عصمت و عفیفۀ سرادق عظمت را مسموع گشته، مطبوع افتاد امر شد دریغ است که این چنین گنجینه‌ی اسرار و مخزن لئالی شاهوار در پس پرده‌ی استتار و مختفی از مسامع و انظار بماند طبعش کن و انتشارش ده تا این عروس، روی از پردۀ اختفا نماید و اهل دانش را از شنیدن و خواندنش احتظاظی کامل حاصل آید چه شکر نعمت حضرت باری و موهبتهای حق را حقگزاری موقوف به اظهار داشتن و منوط به پرده نگذاشتن ست دیگر بزرگان گفته‌اند:

فضل و هنر ضایع‌ست تا ننمایند

عود بر آتش نهند و مشک بسایند

همان به که این نقود عالی و عقود لئالی را مجموعه پردازی و دیباچۀ آنرا بالقاب خاص پرستاران کریمه‌ی عصر که ذکر محمدت و مکرمت ایشان بیرون از حد و حصرست، موشح و مزین سازی، خاتونی که اعلیحضرت شهریار عجم؛ وارث تخت کی و حارس ملک جم، کیقباد زمان و زمین اسکندر تاج سلیمان نگین

شاه آزاده خسرو عادل

داور ابردست دریادل

السلطان بن السلطان ناصر الدین شاه غازیادام اللّه ملکه را زبدهٔ خواتین کرام و حضرت مستطاب ارفع اشرف اسعد امجد والا المسعود حضرت ظل السلطان دامت شو کته را فرخنده مام ست، بانویی که در مرتبهٔ عصمت تالی مریم عمرانی و درجهٔ زهد و تقوی را رابعهٔ ثانی‌ست، همواره در تشویق عارفان سخن سنج و ترغیب به صله و دندان رنج مردانه رغبتی و شاهانه همتی دارد، ارجو که بیمن این نسبت بلند و شرافت ارجمند؛ صیت این سیمرغ گوشه نشین، شهرهٔ قاف تا قاف شود و ذکر این گنج خلوت گزین بیرون از حد اوصاف، لهذا امتثال را همت گماشته، نامه گرفته، خامه برداشته، بسی برنیامد که متفرقات چندین ساله را مرتباً در یک رساله جمع آورده به مثنوی گنجینة الاسرارش موسوم کردیم امید از کرم بزرگان آنکه چشم از معایب پریشان گوئیش پوشند و در ابراز و اظهار قبایح آن نکوشند. و من الله التوفیق و علیه التکلان.

بخش ۱

در بیان اینکه صاحب جمال را خودنمائی موافق حکمت شرط‌ست و اشاره به تجلی اول بر وجه اتم و اکمل و پوشیدن اعیان ثابته کسوت تعین را و طلوع عشق از مطلع لاهوتی و تجلی به عالم ملکوتی و ناسوتی- نعم ماقال:

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد

عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد (حافظ)

بر مصداق حدیث کنت کنزاً مخفیا فأحببت ان اعرف بر مذاق اهل توحید گوید:

کیست این پنهان مرادر جان و تن

کز زبان من همی گوید سخن؟

این که گوید از لب من راز کیست

بنگرید این صاحب آواز کیست؟

در من اینسان خود نمایی می‌کند

ادعای آشنایی می‌کند

کیست این گویا و شنوا در تنم؟

باورم یارب نیاید کاین منم!

متصلتر با همه دوری به من

ازنگه با چشم و از لب با سخن!

خوش پریشان با منش گفتارهاست

در پریشان گوئیش اسرارهاست

گوید او چون شاهدی صاحب جمال

حسن خود بیند بسرحد کمال

از برای خودنمایی صبح و شام

سر برآرد گه ز روزن گه ز بام

با خدنگ غمزه صیددل کند

دید هرجا طایری بسمل کند

گردنی هر جا درآرد در کمند

تا نگوید کس اسیرانش کمند

لاجرم آن شاهد بالا و پست

با کمال دلربایی در الست

جلوه‌اش گرمی بازاری نداشت

یوسف حسنش خریداری نداشت

غمزه‌اش را قابل تیری نبود

لایق پیکانش نخجیری نبود

عشوه‌اش هرجا کمند انداز گشت

گردنی لایق نیامد، بازگشت

ما سوی آیینۀ آن رو شدند

مظهر آن طلعت دلجو شدند

پس جمال خویش در آیینه دید

روی زیبا دید و عشق آمد پدید

مدتی آن عشق بی نام و نشان

بد معلق در فضای بیکران

دلنشین خویش مأوائی نداشت

تا درو منزل کند جایی نداشت

بهر منزل بیقراری ساز کرد

طالبان خویش را آواز کرد

چونکه یکسر طالبان را جمع ساخت

جمله را پروانه خود را شمع ساخت

جلوه‌ای کرد از یمین و از یسار

دوزخی و جنتی کرد آشکار

جنتی خاطرنواز و دل‌فروز

دوزخی دشمن‌گداز و غیر سوز

بخش ۲

در بیان تجلی دوم و اظهار شأن و مراتب بر ما سوی و عرض امانت عشق وشدت طلب به اندازه‌ی استعداد در هر یک و خیمه زدن تمامیت آن در ملک وجود انسانی به مصداق آیۀ انا عرضنا الامانة علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهولا.

جلوه‌ای کرد رخش دید ملک عشق نداشت

عین آتش شد ازین غیرت و بر آدم زد (حافظ)

چه ملک را که عقل خالص است و از شهوت محروم، این مرتبه حاصل نیست.

فرشته عشق نداند که چیست قصه مخوان

بیار جام شرابی به خاک آدم ریز (حافظ)

و حیوان را که شهوت صرف و از عقل بی نصیب این منزله و مرتبه را واصل نه. حیوان را خبر از عالم انسانی نیست- وجود انسانی هر دو جنبه را داراست:

پرده‌ای کاندر برابر داشتند

وقت آمد پرده را برداشتند

ساقی‌یی با ساغری چون آفتاب

آمد و عشق اندر آن ساغر شراب

پس ندا داد او نه پنهان، برملا

کالصلا ای باده‌خواران الصلا

همچو این مِی خوشگوار و صاف نیست

ترک این می گفتن از انصاف نیست

حبذا زین می که هر کس مست اوست

خلقت اشیا مقام پست اوست

هرکه این مِی خورد جهل از کف بهشت

گام اول پای کوبد در بهشت

جملۀ ذرات از جا خاستند

ساغر می را ز ساقی خواستند

بار دیگر آمد از ساقی صدا

طالب آن جام را بر زد، ندا

ای که از جان طالب این باده‌ای

بهر آشامیدنش آماده‌ای

گرچه این می را دوصد مستی بود

نیست را سرمایۀ هستی بود

از خمار آن حذر کن کاین خمار

از سر مستان برون آرد دمار

درد و رنج و غصه را آماده شو

بعد از آن آمادۀ این باده شو

این نه جام عشرت این جام ولاست

دُرد او دردست و صاف او بلاست

بر هوای او نفس هر کس کشید

یک قدم نارفته پا را پس کشید

سرکشید اول به دعوی آسمان

کاین سعادت را بخود بردی گمان

ذره‌یی شد ز آن سعادت کامیاب

ز آن بتابید از ضمیرش آفتاب

جرعه‌یی هم ریخت ز آن ساغر بخاک

ز آن سبب شد مدفن تن‌های پاک

تر شد آن یک را لب این یک را گلو

وز گلوی کس نرفت آن می فرو

فرقهٔ دیگر به بو قانع شدند

فرقه‌ای از خوردنش مانع شدند

بود آن می از تغیر در خروش

در دل ساغر چو می در خُم به جوش

چون موافق با لب همدم نشد

آن همه خوردند و اصلا کم نشد

بخش ۳

در بیان اینکه آدمی به‌واسطه شرافت و گوهر فطرت و خاتمه در تعداد بحسب جسم، امانت عشق را قابل آمد و جمال کبریائی را آئینهٔ مقابل ولقد کرمنا بنی آدم.... و فضلنا هم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا.

نه فلک راست مسلم نه ملک را حاصل

آنچه در سر سویدای بنی‌آدم ازوست (سعدی)

در اینجا مقصود انسان کامل و حضرت ولی است و منظور از اشاره ساقی ازلی‌ست.

باز ساقی برکشید از دل خروش

گفت ای صافی‌دلان دُرد نوش

مرد خواهم همتی عالی کند

ساغر ما را ز می خالی کند

انبیا و اولیا را بانیاز

شد بساغر، گردن خواهش دراز

جمله را دل در طلب چون خم بجوش

لیک آن سر خیل مخموران خموش

سر به‌بالا یکسر از برنا و پیر

لیک آن منظور ساقی سر بزیر

هر یک از جان همتی بگماشتند

جرعه‌ای از آن قدح برداشتند

باز بود آن جام عشق ذوالجلال

همچنان در دست ساقی مال‌مال

جام بر کف، منتظر ساقی هنوز

اللّه اللّه غیرت آمد غیر سوز

بخش ۴

در بیان اینکه هر رازی را پرده داری انبازاست و هر سری را غیرتی غیر پرداز، از آنجاست که گوید:

مدعی خواست که آید به تماشاگه راز

دست غیب آمد و بر سینۀ نامحرم زد (حافظ)

و در استشفاء عارف به اکتاب معارف به لسان اهل ذوق گوید:

ساقیا لبریز کن ساغر ز می

انتظار باده‌خواران تا به کی

تازه مست جورکش را دور کن

می به ساغر تا به خط جور کن

می به شط بصره و بغداد ده

نی به خط بصره و بغداد ده

شط می را جز شناور بط نیم

از حریفان فرودین خط نیم

بخش ۵

در بیان اینکه چون مطلوب را رغبت شامل و طالب را استعداد کامل آمد، توسن مقصود رام است و باده‌ی مراد در جام، از آنجاست که محرم خلوتخانه‌ی راز و محقق شیراز خواجه حافظ قدس سره می‌فرماید:

سایهٔ معشوق گر افتاد بر عاشق چه شد

ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود

و در اینجا مقصود حسینی استعدادست که در طریق جانبازی طاق و در قانون خانه پردازی زبده و اکمل عشاق‌ست.

باز ساقی گفت تا چند انتظار

ای حریف لاابالی سر برآر

ای قدح پیما درآ، هوئی بزن

گوی چوگانت سرم، گوئی بزن

چون بموقع ساقیش درخواست کرد

پیر میخواران ز جا، قد راست کرد

زینت افزای بساط نشأتین

سرور و سر خیل مخموران حسین

گفت آنکس را که می‌جویی منم

باده‌خواری را که می‌گویی منم

شرطهایش را یکایک گوش کرد

ساغر می را تمامی نوش کرد

باز گفت از این شراب خوشگوار

دیگرت گر هست یک ساغر بیار

بخش ۶

در بیان اینکه چون طالب، تعینات را در قمار طلب بباخت و هستی خود را در هستی مطلوب نیست ساخت و در فنای او باقی شد، لاجرم هم میخواره و هم ساقی شد و اگر هم باده و جامش خوانند رواست.

دیگر از ساقی نشان باقی نبود

ز آنکه آن میخواره جز ساقی نبود

خود بمعنی باده بود و جام بود

گر بصورت رند درد آشام بود

شد تهی بزم از منی و از تویی

اتحاد آمد، به یک سو شد دویی

بخش ۷

در بیان تبدل از عالم بسط به عالم قبض و تنزل از ملک معنی بجهان صورت گوید:

وه! که این مطلب ندارد انتها

قصه را سر رشته شد از کف رها

وای وای ایندل گرانجانی گرفت

این فرشته، خوی حیوانی گرفت

آنکه پنهان بد مرا در تن چه شد؟

آن سخن گوی از زبان من چه شد؟

چون شد آن کز گوش میکرد استماع

وز لب من کف ز پای من سماع

من کیم؟ گردی ز خاک انگیخته

قالبی از آب و از گل ریخته

کوزه‌یی بنهاده در راه صبا

ای عجب آبی هدر خاکی هبا

من کیم؟ موجی ز دریا خاسته

قالبی افزوده روحی کاسته

عاجزی، محوی، عجولی، جاهلی

مضطری، ماتی، فضولی، کاهلی

نک حقیقت آمد و طی شد مجاز

شو خمش گوینده گفتن کرد ساز:

ای به حیرت مانده اندر شام داج

آفتاب آمد برون، اطفی السراج

بخش ۸

در انتقال بعالم بسیط بسط و اتصال بدریای محیط وجد و بیان اینکه چون صاحب جمال، جمال خود نماید و ناظران را دل از کف رباید، بر مقتضای حکمت، به آزارشان کوشند و عاشق را شرط است که از آن آزار نرمد و نخروشد تا بر منتهای خواهش کامران شود بر مصداق حدیث من عشقنی الخ.

باز گوید رسم عاشق این بود

بلکه این معشوق را آیین بود

چون دل عشاق را در قید کرد

خودنمایی کرد و دلها صید کرد

امتحانشان را ز روی سر خوشی

پیش گیرد شیوۀ عاشق کشی

در بیابان جنونشان سر دهد

ره بکوی عقلشان کمتر دهد

دوست میدارد دل پر دردشان

اشکهای سرخ و روی زردشان

چهره و موی غبار آلودشان

مغز پر آتش، دل پردودشان

دل پریشانشان کند چون زلف خویش

زآنکه عاشق را دلی باید پریش

خم کند شان قامت مانند تیر

روی چون گلشان کند همچون زریر

یعنی این قامت کمانی خوشترست

رنگ عاشق زعفرانی خوشترست

جمعیتشان در پریشانی خوش‌ست

قوت، جوع و جامه، عریانی خوش‌ست

خود کند ویران، دهد خود تمشیت

خودکشد شان باز خود گردد دیت

تا گریزد هر که او نالایق‌ست

دردرامنکر، طرب را شایق‌ست

تا گریزد هرکه او ناقابل‌ست

عشق را مکره هوس را مایل‌ست

و آنکه را ثابت قدم بیند براه

از شفقت می‌کند بروی نگاه

اندک اندک می کشاند سوی خویش

میدهد راهش بسوی کوی خویش

بدهدش ره در شبستان وصال

بخشد او را هر صفات و هر خصال

متحد گردند با هم این و آن

هر دو را مویی نگنجد در میان

می‌نیارد کس به وحدتشان شکی

عاشق و معشوق می‌گردد یکی

بخش ۹

در بیان اینکه چون معشوق ازلی جمال لم یزلی مر عشاق را نمود و بادۀ عشق طالبان مشتاق را پیمود از در امتحان درآمد، شیوه‌های معشوقی بکار آورد، منکرین جام سعادت را سرخوش از جام شقاوت کرده، بدیشان گماشت و چیزی از لوازم عاشق کشی فرو نگذاشت تا شرایط معشوقی با تکالیف عاشق، موافق آید.

لاجرم آن شاهد صبح ازل

پادشاه دلبران، عز و جل

چون جمال بی مثال خود نمود

ناظران را عقل و دل از کف ربود

پس شراب عشقشان در جام ریخت

هر یکی را در خور، اندر کام ریخت

باده‌شان اندر رگ و پی جا گرفت

عشقشان درجان و دل، مأوا گرفت

جلوه‌ی معشوق، شورانگیز شد

خنجر عاشق کشی، خونریز شد

پس براه امتحان شد، رهسپار

خواست تا پیدا کند آلات کار

بانگ برزد فرقه‌ی ناکام را

بی نصیبان نخستین جام را

کای ز جام اولینتان اجتناب

جام دیگر هست ما را پر شراب

ظلم می‌ریزد ازین لبریز جام

ساقیش جام شقاوت کرده نام

مستی آن، عشرت و عیش و سرور

نشئه‌ی آن نخوت و ناز و غرور

هردو، می، لیکن مخالف در خواص

هر یکی را نشأه‌یی ممتاز و خاص

آن یکی مشحون تسلیم و رضا

آن یکی مملو ز آسیب و قضا

کیست، کو زین جام گردد جرعه نوش؟

پند ساقی را کشد چون در بگوش؟

پرده پیش چشم حق بینان شود

آلت قتاله‌ی اینان شود

ظلمتی گردد، بپوشد نور را

فوق روز آرد شب دیجور را

برکشد بر قتلشان، شمشیر تیز

جسمشان را سازد از کین ریز ریز

تلخ سازد آب شیرینشان بکام

روز روشنشان کند تاریک شام

گردد از تأثیر این فرخ شراب

از جلال و جاه و منصب، کامیاب

لیکن آخر، نار سوزان جای اوست

دوزخ آتشفشان، مأوای اوست

بخش ۱۰

در بیان اینکه از هر کس مقتضیات طینت بظهور آید و بازگشت هرشیء باصل خودست و این سعادت و آن شقاوت را ظاهر الصلاح بودن باخراج از قانون فلاح شرط نیست. بلکه جنسیت و سنخیت مرادست و همانست که سعید را باوج علیین کشاند الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور و شقی را در حضیض سجین نشاند و الذین کفروا اولیائهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات اولئک اصحاب النار هم فیها خالدون. لهذا با اینهمه احتجاج از روی لجاج روی از حق برتافتند:

چون چشم خدای بین نداری، باری

خورشید پرست شو! نه گوساله پرست

و بهوای جام شقاوت که کفر مطلق‌ست آمدند و دم از مخالفت ولی کامل که پنجه در پنجه حق ست زدند.

پس برآمد جام بر کف، دست غیب

سر برآوردند مشتاقان ز جیب

چون مگس کردند غوغا بر سرش

می‌ربودند از کف یکدیگرش

اول آن می قسمت ابلیس شد

که وجودش مصدر تلبیس شد

جرعه‌ای هم ز آن قدح هابیل خورد

ز آن سبب خون دل قابیل خورد

گشت قسمت جرعه‌یی شداد را

جرعه‌ای نمرود بد بنیاد را

جرعه‌یی طالوت بد اندیش را

جرعه‌یی فرعون کافر کیش را

همچنان بر هر گروه از هر قبیل

آن شراب عقل کش بودی سبیل

باز آن می در قدح سیال بود

هرچه می خوردند، مالامال بود

باز ساقی لب به استهزا گشود

گفت رسم باده خواری این نبود!

آن معربد خوی درد آشام کو؟

باده‌ی ما را، حریف جام کو؟

گفت هان در احتیاط باده باش

جام را آمد حریف، آماده باش

این شقاوت را ز سرداران؛ منم

دوزخت را از خریداران، منم

با حسینت، هم ترازویی کنم

در هلاکش، سخت بازویی کنم

خانه‌اش را سیل بنیان کن، منم

دانه‌اش را، آتش خرمن منم

خشک کرد آن چشمه‌ی سیال را

درکشید آن جام مالامال را

پاک بینان چون که چشم انداختند

دست و صاحبدست را بشناختند

دست ساقی نخستین جام بود

کز نخستین جام، درد آشام بود

ذکر سرمستان سرم را کرد مست

عشق پای افشرد و مطلب شد ز دست

بخش ۱۱

در استشفای عارفانه در طریق اهل وجد گوید.

ساقیا جام دگر لبریز کن

آتش ما را ز آبی، تیز کن

تا خرد، ثابت بود بر جای خویش

مدعا را پرده می‌گیرد به پیش

سرخوشم کن ز آن به جان پرورده‌ها

تا تو هم را بسوزم، پرده‌ها

مست گردم، رشته‌ای آرم به دست

قصۀ مستان که گوید غیر مست؟

بخش ۱۲

در بیان اینکه میکشان ساغر سعادت و سرخوشان بادۀ شقاوت بر مقتضای وقت؛ هر یک در محل خود اظهار مستی و ابراز حق پرستی و خود پرستی نمودند و با آن محک خلوص و قلبیت خود را آزمودند نعم ماقال:

مرا حرام که خواند؟ که وقت خوردن من

حلال زاده برون آید از نتایج حرام!

و در اینجا مرتبتاً اشارتی و مختصر استعارتی میرود:

اول آدم ساز مستی؛ ساز کرد

بیخودی در بزم خلد آغاز کرد

برق عصیان صفوتش را خانه سوخت

شمع سوزان شد، پر پروانه سوخت

نوح تا گردید با مستی قرین

شد به غرقاب بلا، کشتی نشین

مست شد ایوب، ز آن جام بلا

گشت از آن بر رنج کرمان مبتلا

بیم آن بد کز بلیات و علل

ره کند در خانۀ صبرش، خلل

در خلیل آن شعله تا شد، شعله زن

کرد اندر آتش سوزان، وطن

زد چو یونس از سرمستی قدم

ماهی اندر دم کشید او را به دم

تا فلک میرفت او را از زمین

ذکر: انی کنت من الظالمین

یوسف از مستی چو دل آگه شدش

جا ز دامان پدر در چه شدش

تا سر یعقوب از آن پرشور شد

از غم یوسف دو چشمش کور شد

مست از آن جام بلا شد تا کلیم

سالها در تیه محنت شد مقیم

عیسی از مستی قدم بردار شد

لاجرم سر منزلش بر، دار شد

احمد از آن باده تا شد سرگران

کرده بروی، رو، بلا، از هر کران

شور آن صهبا در آن قدسی دهن

گشت سنگی عاقبت دندان شکن

مرتضی ز آن باده تا گردید مست

لاجرم در آستین بنمود، دست

پشه‌گان را دستخوش شد زنده پیل

شیر غران گشت موران را، ذلیل

مجتبی ز آن باده تا سرمست گشت

شد دلش خون و فرود آمد به طشت

بخش ۱۳

در معارضه‌ی با دل و استغراق در مراتب آن ولی کامل زبدة السعداء و سید الشهداء و تجاهل عارفانه:

باز بینم رازی اندر پرده‌یی

هست دل را گوئیا؛ گم کرده‌یی

هر زمان از یک گریبان سر زند

گه برین در، گاه بر آن در زند

کیست این مطلوب، کش دل در طلب

نامش از غیرت نمی‌اید بلب؛

در بساط این و آن؛ جویای اوست

با حدیث غیرش اندر جستجوست

وه که در دریای خون افتاده‌ام

با تو چون گویم که چون افتاده‌ام؟

بیخود آنجا دست و پایی میزنم

هرکرا بینم، صدایی میزنم

وه که عشق از دانشم بیگانه کرد

مستی این دل، مرا دیوانه کرد

یا رب آفات دل از من دور دار

من نمیگویم مرا معذور دار

مدتی شد با زبان وجد و حال

با دلستم در جواب و در سؤال

گویم ای دل، هرزه گردی تا بکی؟

از تو ما را روی زردی تا بکی؟

عزم بالا با همه پستی چرا؟

کاسه لیسا اینهمه مستی چرا؟

تا بچند از عقل و دین بیگانگی

دیده واکن وانه این دیوانگی

مشتم اندر پیش مردم وامکن

پرده داری کن مرا رسوا مکن

غافلی کز این فساد انگیختن

مر مرا واجب کنی خون ریختن

دل مرا گوید که دست از من بشوی

دل ندارم؛ رو دل دیگر بجوی

مانع مطلب برای چیستی؟

پردگی رازا تو دیگر کیستی

بحر را موجی بود از پیش و پس

آن کساکش از خود دانسته خس

باد را گردی بود از پس و پیش

در هوا مرغ آن دهد، نسبت به خویش

تا نپنداری ز دین آگه نیم

با خبر از هر در و هرره نیم

هست از هر مذهبی آگاهیم

اللّه اللّه من حسین اللهیم

بنده‌ی کس نیستم تا زنده‌ام

او خدای من، من او را بنده‌ام

نی شناسای نبیم نی ولی

من حسینی می‌شناسم بن علی

بخش ۱۴

در انتقال از عالم وجد و شوق دورجوع به مطلب بر مشرب اهل ذوق گوید

باز آن گوینده گفتن ساز کرد

وز زبان من حدیث آغاز کرد

هل زمانی تا شوم دمساز خویش

بشنوم با گوش خویش آواز خویش

تا ببینم اینکه گوید راز، کیست؟

از زبان من سخن پرداز کیست؟

این منم یا رب چنین دستانسرا

یا دگر کس می‌کند تلقین مرا؟!

این منم یارب بدین گفتار نغز

یا که من چون پوستم گوینده، مغز؟

شوخ شیرین مشرب من، کیستی؟

ای سخنگوی از لب من، کیستی؟

قصه‌یی مطلوب می‌گویی، بگو

نکته‌یی مرغوب می‌گویی، بگو

زود باشد کاین می پر مشعله

عارفان را جمله سوزد، مشغله

رهروان زین باده مستی‌ها کنند

خودپرستان، حق‌پرستی‌ها کنند

بخش ۱۵

رجوع به مطلب و بیان حال آن طالب و مطلوب حضرت رب اعنی شیرازه‌ی دفتر توحید و دروازه‌ی کشور تجرید و تفرید سراندازان را رئیس و سالار، پاکبازان را انیس و غمخوار، سید جن و بشر، سر حلقه‌ی اولیائی حشر: مولی الموالی سیدالکونین ابی عبدالله الحسین صلوات اللّه علیه و اصحابه و ورود آن حضرت به صحرای کربلا و هجوم و ازدحام کرب وبلا:

گوید او چون باده خواران الست

هر یک اندر وقت خود گشتند مست

ز انبیا و اولیا، از خاص و عام

عهد هر یک شد به عهد خود تمام

نوبت ساقی سرمستان رسید

آنکه بدپا تا بسرمست، آن رسید

آنکه بد منظور ساقی هست شد

و آنکه گل از دست برد، از دست شد

گرم شد بازار عشق ذوفنون

بوالعجب عشقی، جنون اندر جنون

خیره شد تقوی و زیبایی بهم

پنجه زد درد و شکیبایی بهم

سوختن با ساختن آمد قرین

گشت محنت با تحمل، همنشین

زجر و سازش متحد شد، درد و صبر

نور و ظلمت متفق شد، ماه و ابر

عیش و غم مدغم شد و تریاق و زهر

مهر و کین توأم شد و اشفاق و قهر

ناز معشوق و نیاز عاشقی

جور عذرا و رضای وامقی

عشق، ملک قابلیت دید صاف

نزهت از قافش گرفته تا بقاف

از بساط آن، فضایش بیشتر

جای دارد هرچه آید، پیشتر

گفت اینک آمدم من ای کیا

گفت از جان آرزومندم بیا

گفت بنگر، بر ز دستم آستین

گفت منهم برزدم دامان، ببین

لاجرم زد خیمه عشق بی قرین

در فضای ملک آن عشق آفرین

بی قرینی با قرین شد، همقران

لامکانی را، مکان شد لامکان

کرد بروی باز، درهای بلا

تا کشانیدش بدشت کربلا

داد مستان شقاوت را خبر

کاینک آمد آن حریف در بدر

نک نمایید آید آنچ از دستتان

میرود فرصت، بنازم شستتان

سرکشید از چار جانب فوج فوج

لشکر غم، همچنان کز بحر، موج

یافت چون سرخیل مخموران خبر

کز خمار باده آید درد سر

خواند یکسر همرهان خویش را

خواست هم بیگانه و هم خویش را

گفتشان ای مردم دنیا طلب

اهل مصر و کوفه و شام و حلب

مغزتان را شور شهوت غالبست

نفستان، جاه و ریاست طالبست

ای اسیران قضا؛ در این سفر

غیر تسلیم و رضا، این المفر؟

همره مارا هوای خانه نیست

هرکه جست از سوختن، پروانه نیست

نیست در این راه غیر از تیر و تیغ

گو میا، هرکس ز جان دارد دریغ

جای پا باید بسر بشتافتن

نیست شرط راه، رو برتافتن

بخش ۱۶

در بیان تعرض آن شمع انجمن حقیقت از پروانگان هوسناک و تجاهل آن گل گلشن معرفت از بلبلان مشوش ادراک، خانۀ حقیقت را از اغیار مجازی، خالی ساختن، و بوستان معرفت را از خس و خاشاک ناقابلان پرداختن، و مستمعان بلا را صلادادن و دراز صندوق حقیقت گشادن و شرذمه‌یی از قابلیت اهل و لاوصاحبان مراتب «قالوا بلی، الذین بذلوا مهجهم دون الحسین(ع)» که در سلک «وعلی الارواح اللتی حلت بفنائک» منسلک آمدند:

هرکه بیرونی بد از مجلس گریخت

رشته‌ی الفت ز همراهان گسیخت

دور شد از شکرستانش مگس

وز گلستان مرادش، خار و خس

خلوت از اغیار شد پرداخته

وز رقیبان، خانه خالی ساخته

پیر میخواران، بصدر اندر نشست

احتیاط خانه کرد و در ببست

محرمان راز خود را خواند؛پیش

جمله را بنشاند، پیرامون خویش

با لب خود گوششان انباز کرد

در ز صندوق حقیقت، باز کرد

جمله را کرد از شراب عشق، مست

یادشان آورد آن عهد الست

گفت شاباش این دل آزادتان

باده خوردستید، بادا یادتان

یادتان باد ای فرامش کرده‌ها

جلوه‌ی ساقی ز پشت پرده‌ها

یادتان باد ای بدلتان، شورمی

آن اشارت‌های ساقی پی زپی

اینک از هر گوشه‌یی، جم غفیر

مر شما را می‌زند ساقی، صفیر

کاین خمار آن باده را بد در قفا

هان و هان آن وعده را باید وفا

گوشه چشمی می‌نماید گاه گاه

سوی مستان می‌کند، خوش خوش نگاه

بخش ۱۷

در بیان عارف شدن به مراتب جانبازان راه حقیقت از در ارادت به شیخ طریقت از ر اه مراقبه گوید:

باز هستی، طاقتم را طاق کرد

دفتر صبر مرا؛ اوراق کرد

یادم آمد؛ خلوتی خالی ز غیر

پیری اندر صدر آن، یادش بخیر

خم صفت، صافی دل و روشن ضمیر

خضروش، گمگشتگان را دستگیر

مر مرا از حال خویش افزوده حال

خواب بود این می ندانم یا خیال؟!

هشت بر زانو، سر تسلیم من

خواست تا سری ...

پس لب گوهر فشان آورد پیش

پیشتر بردم دو گوش هوش خویش

از دم آن مقبل صاحب نظر

گشتم از شور شهیدان، با خبر

عالمی دیدم ازین عالم، برون

عاشقانی، سرخ رو یکسر ز خون

دست بر دامان واجب، بر زده

خود ز امکان خیمه بالاتر زده

گرد آن شمع هدی از هر کنار

پرزنان و پرفشان، پروانه‌وار

ترسم از این بیشتر، شرحی دهم

تار تن را، نطق بشکافد ز هم

ز آنکه در گوش من آن والانژاد

گفت، اما رخصت گفتن نداد

بخش ۱۸

در مراتب وجد عارفانه و شور عاشقانه و اشاره به حال خود در انتساب سلوک به حضرت پیرو مرشد صافی ضمیر خود کثر اللّه افاضاته گوید:

باز وقت آمد که مستی سرکنم

وز هیاهو گوش گردون، کر کنم

از در مجلس در آیم، سرگران

بر زمین، افتان و بر بالا، پران

گاه رقصان در میان؛ گه در کنار

جام می دستی و دستی زلف یار

بخ بخ ای صهبای جان پرورد ما

مرهم زخم و دوای درد ما

بخ بخ صهبای جان افروز ما

عشرت شب، انبساط روز ما

از خدا دوران، خدا دورت کند

فارغ از سرهای بی شورت کند

گوی از ما آن ملامت گوی را

آن ترش کرده به مستان، روی را

می سزد سنگ ارزنی ما را بجام

چون نخوردت بوی این می بر مشام

شور مجنون گر همی خواهی هله

زلف لیلی را بجنبان سلسله

ای سرا پا عقل خالص، روح پاک

از چه جسمی زاده‌یی؟ روحی فداک

ای وجودت در صفا، مرآت حق

بهره‌مند از هر صفت، جز ذات حق

ای ز شبهت، مادر گیتی، عقیم

ای بحق ما را صراط المستقیم

ای شب جهال را؛ تابنده ماه

ای بره گم کرد گان؛ هادی راه

از تو آمد مقصد عارف پدید

چشم حق بینان خدا را درتو دید

مدتی شد هستم ای صدر کبار

این بساط کبریایی را غبار

اندک اندک طاقتم را کاهش‌ست

از تو ای ساقی، مرا این خواهش‌ست

بازمان ز آن باده در ساغر کنی

حالت ما را پریشانتر کنی

تا بگویم بی کم و بی کاستی

آری ‌آری مستی است و راستی:

شرح آن سرحلقهٔ عشّاق را

پُر کنم، مجموعهٔ اوراق را

بخش ۱۹

در بیان توصیه‌ی آن سرحلقه‌ی اهل نیاز، به کتمان سرّ و نهفتن راز.

سری اندر گوش هر یک، باز گفت

باز گفت این راز را باید نهفت

با مخالف، پرده دیگرگون زنید

با منافق، نعل را وارون زنید

خوش ببینید از یسار و از یمین

ز آنکه دزدانند، ما را در کمین

بی خبر، زین ره نگردد تا خبر

ای رفیقان، پا نهید آهسته‌تر

پای ما را، نی اثر باشد نه جای

هر که نقش پای دارد، گو میای

کس مبادا ره بدین مستی برد

پی بدین مطلب، به تردستی برد

در کف نامحرم افتد، راز ما

بشنود گوش خران، آواز ما

راز عارف، در لب عام اوفتد

طشت اهل معنی از بام اوفتد

عارفان را قصه با عامی کشد

کار اهل دل به بدنامی کشد

این وصیت کرد با اصحاب خویش

تا به کلی پرده برگیرد ز پیش

گفتشان کای سرخوشان می‌پرست

خورده می؛ از جام ساقی الست

اینک آن ساغر به کف ساقی منم

جمله اشیا فانی و، باقی منم

در فنای من شما هم باقی‌یید

مژده ای مستان که مست ساقی‌یید

بخش ۲۰

در بیان اشتداد وجد و حال و انقلاب حالت آن سید بی همال که مباداقدایی آید یا بدائی رخ نماید:

ز آن نمی‌آرم بر آوردن خروش

ترسم او را آن خروش آید بگوش

باروش آید که ما را تاب نیست

تاب کتان در بر مهتاب نیست

رحمت آرد بر دل افکار ما

بخشد او بر ناله‌های زار ما

اندک اندک دست بر دارد ز جور

ناقص آید، بر من، این فرخنده دور

سرخوشم، کان شهریار مهوشان

کی به مقتل پا نهد دامن کشان

عاشقان خویش بیند سرخ رو

خون روان از چشمشان مانند جو

غرق خون افتاده در بالای خاک

سوده بر خاک مذلت، روی پاک

جان بکف بگرفته از بهر نیاز

چشمشان بر اشتیاق دوست، باز

بر غریبیشان کند خوش خوش نگاه

بر ضعیفیشان بخندد، قاه قاه

لب چو بربست آن شه دلدادگان

حرز جا جست، آن سر آزادگان

گفت: کای صورتگر ارض و سما

ای دلت، آینه‌ی ایزد نما

اول این آیینه از من یافت زنگ

من نخست انداختم بر جام سنگ

باید اول از پی دفع گله

من بجنبانم سر این سلسله

شورش اندر مغزمستان آورم

می بیاد می پرستان آورم

پاسخش را از دو مرجان ریخت، در

گفت احسنت انت فی الدارین حر

قصد جانان کرد و جان بر باد داد

رسم آزادی به مردان، یاد داد

بخش ۲۱

در بیان اینکه چون سالک از در ارادت درآمد و دست طلب بر دامن عنایت پیر زد، نفس کافر بعنانگیری خیزد و هر لحظه فتنه‌یی هولناک برانگیزد اگر سالک را دل نلرزید و ثبات و تحمل ورزید و از در مراقبه درآمده از باطن پیر استمداد نمود، آن مخالفت به مرافقت و آن منازعت به موافقت تبدیل گردد و از آنجاست که عارف ربانی و مفلق شیروانی، جناب حکیم خاقانی، قدس سره، در مسأله‌ی نفس فرماید:

در اول، نفس چون زنبور کافر داشتم لیکن

در آخر یافتم چون شاه زنبوران مسلمانش

در اینجا عارف، عنانگیری و دلیری حضرت حر را بدان مسأله که عبارت ازنفس کافرست از بدو امر سالک، تأویل می‌نماید چه بمدد حضرت کامل و پرتو آن عنایت شامل، آن کفر محض بایمان صرف مبدل آمد.

دوش گفتم با حریفی با خبر

کاندرین مطلب مرا شو؛ راهبر

دشمنی حر و بذل جان چه بود؟

اول آن کفر آخر این ایمان چه بود؟

اول آن سان، کافر مطلق شدن

سد راه اولیای حق شدن

آخر از کفر آمدن یکباره باز

جان و سر در راه حق کردن، نیاز

گفت اینجا نکته‌یی هست ای خبیر

زد چو سالک دست بر دامان پیر

خواست تا رهرو شود اندر طریق

همقدم گردد برحمانی فریق

نفس کافر دل، چو یابد آگهی

مشتعل گردد ز روی گمرهی

آرد از حرص و هوس، خیل و سپاه

راهرو را سخت گردد سد راه

مانع هرگونه تدبیرش شود

رونهد هر سو، عنانگیرش شود

تلخ سازد آب شیرینش بکام

گام نگذارد که بر دارد زگام

گر گریزان گشت، سالک نیست او

در مهالک، غیر هالک نیست او

ور فشرد از همت او پای ثبات

ماند برجا، بر تمنای نجات

پیر را از باطن استمداد کرد

باطن پیر رهش، امداد کرد

آن عنانگیر از وفا، یارش شود

همدم و همراه و همکارش شود

ز آن سبب گفت آن حکیم شیروان

ره شناس قیروان تا قیروان

نفس دیدم بد چو زنبوران نخست

و آخرش چون شاه زنبوران، درست

اولش از کافری رو تافتم

آخرش عین مسلمان یافتم

این بیانم از سر تمثیل کرد

نفس را بر نفس حر، تأویل کرد

کاول از هر کافری، کفرش فزود

آخر او، از هر مسلمان، بیش بود

بخش ۲۲

در ازدیاد وجد و اشتداد شوق بر مشرب اهل عرفان و ذوق و اشارت به مراتب عالیه‌ی زبده و برگزیده‌ی ناس حضرت ابوالفضل العباس سلام اللّه علیه بر سبیل اجمال گوید:

باز لیلی زد به گیسو شانه را

سلسله جنبان شد این دیوانه را

سنگ بر دارید ای فرزانگان

ای هجوم آرنده بر دیوانگان

از چه بر دیوانه‌تان، آهنگ نیست

او مهیا شد، شما را سنگ نیست

عقل را با عشق، تاب جنگ کو؟

اندرین جا سنگ باید، سنگ کو؟

باز دل افراشت از مستی علم

شد سپهدار علم، جف القلم

گشته با شور حسینی، نغمه گر

کسوت عباسیان کرده به بر

جانب اصحاب، تازان با خروش

مشکی از آن حقیقت پر، به دوش

کرده از شط یقین، آن مشک پر

مست و عطشان همچو آب آورشتر

تشنه‌ی آبش، حریفان سر بسر

خود ز مجموع حریفان، تشنه‌تر

چرخ زاستسقای آبش در طپش

برده او بر چرخ بانگ العطش

ای ز شط سوی محیط آورده آب

آب خود را ریختی، واپس شتاب

آب آری سوی بحر موج خیز!

بیش ازین آبت مریز آبت بریز

بخش ۲۳

در توجه به عالم خراباتیان صاحبدل و اخوان مقبل و استمداد و همت و شروع به مصیبت فخر الشهداء حضرت ابوالفضل العباس سلام الله علیه:

باز از میخانه، دل بویی شنید

گوشش از مستان، هیاهویی شنید

دوستان را رفت، ذکر از دوستان

پیل را یاد آمد از هندوستان

ای صبا ای عندلیب کوی عشق

ای تو، طوطی حقیقت گوی عشق

ای همای سدره و طوبی نشین

ای بساط قرب را، روح الامین

ای بفرق عارفان کرده گذار

ای بچشم پاک بینان، رهسپار

رو به سوی کوی اصحاب کریم

باش طایف اندر آن والا حریم

در گشودندت گر اخوان از صفا

راه اگر جستی در آن دار الصفا

شودر آن دار الصفا، رطب اللسان

همطریقان را سلام از ما رسان

خاصه آن بزم محبان را، حبیب

گلشن اهل صفا را، عندلیب

اصفهان را، عندلیب گلشن اوست

در اخوت گشته مخصوص من اوست

کوی او جنت، بجستجویتان

تشنه لب کوثر، بخاک کویتان

دستی این دست ز کار افتاده را

همتی این یار بار افتاده را

تا که بر منزل رساند بار را

پرکند گنجینة الاسرار را

شوری اندر زمره‌ی ناس آورد

در میان، ذکری ز عباس آورد

نیست صاحب همتی در نشأتین

همقدم عباس را، بعد از حسین

در هواداری آن شاه الست

جمله را یک دست بود او را دو دست

بخش ۲۴

در بیان اینکه طی وادی طریقت و قطع جاده‌ی حقیقت را، همّتی مردانه در کارست که آن جامه مناسب براندام قابلیت هر کس و پای مجاهده‌ی هر نالایق را پایه‌ی دسترس نیست لمؤلفه:

نه هر پرنده به پروانه می‌رسد در عشق

که بازماند اگر صد هزار پر دارد

و در اینجا بر کمال همت حضرت عباس و نهایت قابلیت آن زبده‌ی ناس، سلام اللّه علیه بر مشرب اهل عرفان گوید:

آن شنیدستم یکی ز اصحاب حال

کرده روزی از در رحمت سؤال

کاندرین عهد از رفیقان طریق

رهروان نعمت اللهی فریق

کس رسد در جذبه بر نور علی

گفت اگر او ایستد بر جا، بلی

لاجرم آن قدوه‌ی اهل نیاز

آن بمیدان محبت یکه تاز

آن قوی؛ پشت خدا بینان ازو

و آن مشوش؛ حال بیدینان ازو

موسی توحید را، هارون عهد

از مریدان، جمله کاملتر بجهد

طالبان، راه حق را بد دلیل

رهنمای جمله، بر شاه جلیل

بد بعشاق حسینی؛ پیشرو

پاک خاطر آی و پاک اندیش رو

می گرفتی از شط توحید آب

تشنگان را می‌رساندی با شتاب

عاشقان را بود آب کار ازو

رهروان را رونق بازار ازو

روز عاشورا بچشم پر ز خون

مشک بر دوش آمد از شط چون برون

شد بسوی تشنه کامان رهسپر

تیر باران بلا را شد سپر

بس فرو بارید بر، وی تیر تیز

مشک شد بر حالت او اشک ریز

اشک چندان ریخت بر وی چشم مشک

تا که چشم مشک، خالی شد ز اشک

تا قیامت تشنه کامان ثواب

می‌خورند از رشحه‌ی آن مشک آب

بر زمین آب تعلق پاک ریخت

وز تعین بر سر آن، خاک ریخت

هستیش را دست از مستی فشاند

جز حسین اندر میان چیزی نماند

بخش ۲۵

در بیان شرذمه‌ای از مقامات و مجموعه‌ای از کرامات قدوة النقباء و نخبة النجباء جناب قاسم سلام اللّه علیه:

باز دارم؛ راحت و رنجی بهم

متحد عنوانی از شادی و غم

ناز پرور نوعروسی هست بکر

مرمرا در حجله‌ی ناموس فکر

نوعروسی، نقد جانش، رونما

تا نگیرد، کی نماید رو بما!!

تا کی اندر حجله ماند این عروس

دل چو داماد از فراقش در فسوس!

زین عروسم، مدعادانی که چیست؟

مدعا را روی میدانی به کیست؟

با عروس قاسم اینجا هست رو

مدعایم جمله باشد، ذکر او

اندر آن روزی که بود از ماجرا

کربلا بر عاشقان؛ ماتمسرا

خواند شاه دین، برادرزاده را

شمع ایمان؛ قاسم آزاده را

وزدگر ره، دختر خود پیش خواند

خطبۀ آن هر دو وحدت کیش خواند

آنچه قاسم راز هستی بود نقد

مر عروسش را بکابین بست عقد

طالب و مطلوب را دمساز کرد

زهره را با مشتری انباز کرد

هر دو را رسم رضا، تعلیم داد

جای؛ اندر حجله‌ی تسلیم داد

لیک جا نگرفته داماد و عروس

کز ثری شد بر ثریا بانگ کوس

کای قدح نوشان صهبای الست

از مراد خویشتن شویید دست

کشته گشتن عادت جیش شماست

نامرادی، بهترین عیش شما است

آرزو را ترک گفتن، خوشترست

با عروس مرگ خفتن، خوشترست

کی خضاب دستتان باشد صواب؟

دست عاشق راز خون باید خضاب

این صدا آمد چو قاسم را، بگوش

شد ز غیرت وز تغیر در خروش

خاست از جا و عروس مقبلش

دست حسرت زد بدامان دلش

راهرو را پای از رفتار ماند

دل ز همراهی و دست از کار، ماند

گفت از پیش من ای بدردجی

چون برفتی، بینمت دیگر کجا؟

نوعروس خویش را، بوسید چهر

خوش در آغوشش کشید از روی مهر

ز آستین اشکش ز چشمان پاک کرد

بعد از آن آن آستین را، چاک کرد

گفت: در فردوس چون کردیم رو

مر مرا با این نشان، آنجا بجو

بخش ۲۶

در بیان فیض بخشی آن سر حلقۀ راستین و اسرار شکافتن آستین و مراتب پرده از اسرار برداشتن و نکتۀ توحید را از راه مکاشفات، معلوم عروس خود داشتن که بر مصداق: اولیائی تحت قبابی لایعرفهم غیری ما را تا ابد زندگی و دوام و دولت و پایندگیست:

هیچ میدانی تو ای صاحب یقین

چیست اینجا سر خرق آستین؟

آستین وهم او را، خرق کرد

حق و باطل را، بر او، فرق کرد

التیام از خرق او، وزخرقهاست

فرقها از فرق او تا فرقهاست

یعنی آگه شو که ما پاینده‌ایم

تا ابد ما تازه‌ایم و زنده‌ایم

فارغ آمد ذات ما ز افسردگی

نیست ما را، کهنگی و مردگی

ناجی آنکو، راه ما را سالک‌ست

غیر ما هر چیز بینی، هالک‌ست

عار داریم از حیات مستعار

کشته گشتن هست ما را اعتبار

هم فنا را هم بقا را، رونقیم

فانی اندر حق و باقی در حقیم

گر بصورت جان بجانان میدهیم

هم بمعنی مرده را جان میدهیم

گر بصورت غایب از هر ناظریم

لیک در معنی بهر جا حاضریم

متصل با بحر و خارج چون حباب

دوست را هستیم در تحت قباب

عارف ما نیست جز او، هیچکس

همچنین ما عارف اوییم و بس

آن ودیعت کز حسین بددر دلش

و آنچه محفوظ از ولی کاملش

با عروس خویش گفت او شمه‌یی

خواند اندر گوش او، شرذمه‌یی

فیض یابی، فیض بخشیدن گرفت

وقت را دید و درخشیدن گرفت

یک جهت شد از پی طی جهات

آستین افشان به یکسر ممکنات

بخش ۲۷

در بیان اینکه طالبان راه و عاشقان لقاءاللّه را، از خلع تعینات و قلع تعلقات که هر یک مقصد را، سد راهند و حجابی همت کاه گریزی نیست چه عارف را حذر از آفات و موحد را، اسقاط اضافات واجبند لله در قائله:

چو ممکن گرد هستی برنشاند

بجز واجب دگر چیزی نماند

و اشارت به آن موحد بی نیاز و مجاهد، خانه برانداز که گرد تعلقات را به باران مجاهده فرو نشانید و نقود تعینات را بهوای مشاهده بر فشانید و شرذمه‌یی از حالات جناب علی اکبر سلام اللّه علیه، که در مرتبه‌ی والاترین تعینات و در منزله‌ی بالاترین تعلقات بود، گوید:

بازم اندر هر قدم، در ذکر شاه

از تعلق گردی آید سد راه

پیش مطلب، سد بابی می‌شود

چهر مقصد را، حجابی می‌شود

ساقی ای منظور جان افروز من

ای تو آن پیر تعلق سوز من

در ده آن صهبای جان پرورد را

خوش به آبی بر نشان، این گرد را

تا که ذکر شاه جانبازان کنم

روی در، با خانه پردازان کنم

آن برتبت، موجد لوح و قلم

و آن بجانبازی، ز جانبازان علم

بر هدف، تیر مراد خود نشاند

گرد هستی را، بکلی برفشاند

کرد ایثار آنچه گرد، آورده بود

سوخت هرچ آن آرزو را پرده بود

از تعلق، پرده‌یی دیگر نماند

سد راهی؛ جز علی اکبر نماند

اجتهادی داشت از اندازه بیش

کان یکی را نیز بردارد ز پیش

تا که اکبر با رخ افروخته

خرمن آزادگان را، سوخته

ماه رویش، کرده از غیرت، عرق

همچو شبنم، صبحدم بر گل ورق

بر رخ افشان کرده زلف پر گره

لاله را پوشیده از سنبل، زره

نرگسش سرمست در غارتگری

سوده مشک تر، به گلبرگ تری

آمد وافتاد از ره، باشتاب

همچو طفل اشک، بر دامان باب

کای پدر جان! همرهان بستند بار

ماند بار افتاده اندر رهگذار

هر یک از احباب سرخوش در قصور

وز طرب پیچان، سر زلفین حور

گامزن، در سایه‌ی طوبی همه

جامزن، با یار کروبی همه

قاسم و عبداللّه و عباس و عون

آستین افشان ز رفعت؛ برد و کون

از سپهرم، غایت دلتنگی‌ست

کاسب اکبر را چه وقت لنگی‌ست

دیر شد هنگام رفتن ای پدر

رخصتی گر هست باری زودتر

بخش ۲۸

در بیان جواب دادن آن ولی اکبر با توجهات و تفقدات مر نوردیده‌ی خود، علی اکبر را برمصداق اینکه، بهرچه از دوست و امانی، چه کفر آن حرف و چه ایمان» بر مذاق اهل عرفان گوید:

در جواب ار تنک شکر قند ریخت

شکر از لب های شکر خند ریخت

گفت: کای فرزند مقبل آمدی

آفت جان، رهزن دل آمدی

کرده‌یی از حق؛ تجلی ای پسر

زین تجلی، فتنه‌ها داری بسر

راست بهر فتنه، قامت کرده‌یی

وه کزین قامت، قیامت کرده‌یی

نرگست بالاله در طنازیست

سنبلت با ارغوان در بازیست

از رخت مست غرورم می‌کنی

از مراد خویش دورم می‌کنی

گه دلم پیش تو گاهی پیش اوست

رو که در یک دل نمی‌گنجد دو دوست

بیش ازین بابا! دلم را خون مکن

زاده‌ی لیلی؛ مرا مجنون مکن

پشت پا، بر ساغر حالم مزن

نیش بر دل؛ سنگ بر بالم مزن

خاک غم بر فرق بخت دل مریز

بس نمک بر لخت لخت دل مریز

همچو چشم خود به قلب دل متاز

همچو زلف خود، پریشانم مساز

حایل ره، مانع مقصد مشو

بر سر راه محبت، سد مشو

لن تنالوا البر حتی تنفقوا

بعد از آن؛ مما تحبون گوید او

نیست اندر بزم آن والا نگار

از تو بهتر گوهری، بهر نثار

هرچه غیر از اوست، سد راه من

آن بت ست و غیرت من، بت شکن

جان رهین و دل اسیر چهر تست

مانع راه محبت، مهر تست

آن حجاب از پیش چون دورافکنی

من تو هستم در حقیقت، تو منی

چون ترا او خواهد از من رو نما

رو نما شو، جانب او، رو، نما

بخش ۲۹

در بیان مرخص نمودن جناب علی اکبر سلام اللّه علیه را، و امر به تمکین و تسلیم فرمودن، گوید:

خوش نباشد از تو شمشیر آختن

بلکه خوش باشد سپر انداختن

مهر پیش آور، رها کن قهر را

طاقت قهر تو نبود دهر را

بر فنایش گر بیفشاری قدم

از وجودش اندر آری در عدم

مژه داری، احتیاج تیر نیست

پیش ابروی کجت، شمشیر چیست؟

گرچه قصد بستن جزو وکلت

تار مویی بس بود ز آن کاکلت

ور سر صید سپیدست و سیاه

آن ترا کافی بیک تیر نگاه

تیر مهری بر دل دشمن بزن

تیر قهری گر بود، بر من بزن

از فنا مقصود ما عین بقاست

میل آن رخسار و شوق آن لقاست

شوق این غم از پی آن شادی‌ست

این خرابی بهر آن آبادی‌ست

من در این شر و فساد ای با فلاح

آمدستم از پی خیر و صلاح

ثابت‌ست اندر وجودم یک قدم

همچنین دیگر قدم اندر عدم

در شهودم دستی و دستی به غیب

در یقینم دستی و دستی به ریب

رویی اندر موت و رویی در حیات

رویی اندر ذات و رویی در صفات

دستی اندر احتیاج و در غنا

دست دیگر در بقا و در فنا

دستی اندر یأس و دستی در امید

دستی اندر ترس و دستی در نوید

دستی اندر قبض و بسط و عزم و فسخ

دستی اندر قهر و لطف و طرح و نسخ

دستی اندر ارض و دستی در سما

دستی اندر نشو و دستی در نما

دستی اندر لیل و دستی در نهار

در خزان دستی و دستی در بهار

مرمرا اندر امور از نفع و ضر

نیست شغلی مانع شغل دگر

نیستم محتاج و بالذاتم غنی

هست فرع احتیاج این دشمنی

دشمنی باشد مرا با جهلشان

کز چه رو کرد اینچنین نااهلشان

قتل آن دشمن به تیغ دیگرست

دفع تیغ آن، به دیگر اسپرست

رو سپر می‌باش و شمشیری مکن

در نبرد روبهان شیری مکن

بازویت را، رنجه گشتن شرط نیست

با قضا هم پنجه گشتن شرط نیست

بوسه زن بر حنجر خنجر کشان

تیر کآید، گیر و در پهلو نشان

پس برفت آن غیرت خورشید و ماه

همچو نور از چشم و جان از جسم شاه

باز می‌کرد از ثریا تاثری

هر سر پیکان، به روی او، دری

مست گشت از ضربت تیغ و سنان

بیخودیها کرد و داد از کف عنان

عشق آمد، عشق ازو پا مال شد

آن نصیحت گو، لسانش لال شد

وقت آن شد کز حقیقت دم زند

شعله بر جان بنی آدم زند

پرده از روی مراتب؛ واکند

جمله‌ی عشاق را؛ رسوا کند

باز عقل آمد، زبانش را گرفت

پیر میخواران، عنانش را گرفت

رو بدریا کرد دیگر آب جو

زی پدر شد آب گوی و آب جو

بخش ۳۰

در بیان اینکه چون تمیز خاصیت شراب، سر از گریبان خاطر جمشید بر زد و خیال تدارک عشرت، از منبت ضمیرش سر زد نخستین جامی تعبیه ساخت و خطوط هفتگانه‌ی آن را با اسامی هفت گانه پرداخت و ساقی دانایی اختیار نموده و بنای سقایت او را، قانونی نهاد، منوط بر حکمت و بآن قانون رسم سرخوشی ووضع می‌کشی را دایر و سایر می‌داشت:

مستی دهد زیارت خاک جم ای عجب

گویی هنوز، زیر لحد جام می‌کشد

و اشاره به حدیث ان لله تعالی شراباً لاولیائه؛ اذاشربوا طربوا و اذاطربواطلبوا و اذا طلبوا وجدواواذا وجدواطابواواذاطابوا ذابوا و اذا اذابوا خلصوا و اذا خلصوا و صلوا و اذا و صلوا اتصلوا و اذا اتصلوا فلا فرق بینهم و بین حبیبهم و راجع بشرح احوال حضرت علی اکبر و مراجعت آنجناب بخدمت باب بر سبیل تمثیل گوید:

وقتی از داننده‌یی کردم سؤال

که مرا آگه کن ای دانای حال

با همه سعیی که در رفتن نمود

رجعت اکبر ز میدان از چه بود؟

اینکه میگویند: بود از بهر آب

شوق آب آورد او را سوی باب

خود همی دید اینکه طفلان از عطش

هر یکی در گوشه‌یی بنموده غش

تیغ زیر دست و زیر پا، عقاب

موجزن شطش به پیش رو، ز آب

بایدش رو آوریدن سوی شط

خویش رادر شط درافکندن چو بط

گر درین رازیست ای دانای راز

دامن این راز را میکن فراز

گفت: چون جمشید نقش جام زد

پس صلا برخیل درد آشام زد

هفت خط آنجا مرا ترتیب داد

هر یکی را گونه گون نامی نهاد

پس نمود از روی حکمت، اختیار

ساقی داننده‌یی کامل عیار

در کفش معیار وجد و ابتهاج

باده خواران را شناسای مزاج

مجلسی آراست مانند بهشت

وندرو ترتیب و قانونی بهشت

جمع در او، کهتر و مهتر همه

برخط ساقی نهاده، سر همه

جام را چون ساقی آوردی بدور

از فرودینه خطش تا خط جور

هیچکس را جای طعن و دق نبود

از خط او سرکشیدن، حق نبود

آری از قسمت نمی‌باید گریخت

عین الطاف‌ست ساقی هرچه ریخت

ور یکی را حال دیگرگون شدی

اختلاف اندر مزاج افزون شدی

جستی از آن دار عشرت انحراف

دیگرش رخصت نبودی انصراف

ور یکی ز آنان، معربدخوشدی

از سر مستی، پریشان گوشدی

از طریق عقل، هشتی پا برون

همرهی کردی ز مستی با جنون

لاجرم صد گونه شرم و انفعال

ساقی آن بزم را گشتی، وبال

جمله را بودی از آن دارالامان

تا بسر منزل رسانیدن، ضمان

کس نیاوردی بر آوردن نفس

دست آنجا دست ساقی بود و بس

لاجرم فعال های ما یرید

لحظه‌یی غافل نمانند از مرید

همت خود، بدرقه راهش کنند

خطره‌یی گررفت، آگاهش کنند

کند اگر ماند، به تدبیرش شوند

تند اگر راند، عنانگیرش شوند

ساقی بزم حقیقت بین، تو باز

کی کم ست از ساقی بزم مجاز؟

اکبر آمد العطش گویان ز راه

از میان رزمگه تا پیش شاه

کای پدر جان، از عطش افسرده‌ام

می ندانم زنده‌ام یا مرده‌ام!

این عطش رمزست و عارف، واقف‌ست

سر حق‌ست این وعشقش کاشف‌ست

دید شاه دین که سلطان هدی‌ست:

اکبر خود را که لبریز از خداست

عشق پاکش را، بنای سرکشی‌ست

آب و خاکش را هوای آتشی‌ست

شورش صهبای عشقش، در سرست

مستیش از دیگران افزونترست

اینک از مجلس جدایی می‌کند

فاش دعوی خدایی می‌کند

مغز بر خود می‌شکافد، پوست را

فاش می‌سازد حدیث دوست را

محکمی در اصل او از فرع اوست

لیک عنوانش، خلاف شرع اوست

پس سلیمان بر دهانش بوسه داد

اندک اندک خاتمش بر لب نهاد

مهر، آن لبهای گوهرپاش کرد

تانیارد سر حق را فاش کرد

هرکه را اسرار حق آموختند

مهر کردند و دهانش دوختند

بخش ۳۱

در بیان مهیا شدن آن میدان، مردی را چابک سوار و پای در رکاب آوردن آن سید بزرگوار و مکالمات با ذوالجنان و ذوالفقار بر مشرب صافی مذاقان گوید:

دیگرم شوری به آب و گل رسید

وقت میدان داری این دل رسید

موقع پادر رکاب آوردن‌ست

اسب عشرت را سواری کردن‌ست

تنگ شد دل، ساقی از روی صواب

زین می عشرت مرا پر کن رکاب

کز سر مستی سبک سازم عنان

سر گران بر لشکر مطلب زنان

روی در میدان این دفتر کنم

شرح میدان رفتن شه، سر کنم

باز گویم آن شه دنیا و دین

سرور و سر حلقه‌ی اهل یقین

چونکه خود را یکه و تنها بدید

خویشتن را دور از آن تن‌ها بدید

قد برای رفتن از جا، راست کرد

هرتدارک خاطرش می‌خواست کرد

پا نهاد از روی همت در رکاب

کرد با اسب از سر شفقت، خطاب

کای سبک پر ذوالجناح تیز تک

گرد نعلت، سرمه‌ی چشم ملک

ای سماوی جلوه‌ی قدسی خرام

ای ز مبدأ تا معادت نیم گاه

ای بصورت کرده طی آب و گل

وی بمعنی پویه‌ات در جان ودل

ای برفتار از تفکر تیز تر

وز براق عقل، چابک خیز تر

روبکوی دوست، منهاج من‌ست

دیده واکن وقت معراج من‌ست

بدبه شب معراج آن گیتی فروز

ای عجب معراج من باشد بروز

توبراق آسمان پیمای من

روز عاشورا، شب اسرای من

بس حقوقا کز منت بر ذمت‌ست

ای سمت نازم زمان همت‌ست

کز میان دشمنم آری برون

روبکوی دوست گردی رهنمون

پس به چالاکی به پشت زین نشست

این بگفت و برد سوی تیغ، دست:

ای مشعشع ذوالفقار دل شکاف

مدتی شد تا که ماندی در غلاف

آنقدر در جای خود کردی درنگ

تاگرفت آیینه‌ی اسلام، زنگ

هان و هان ای جوهر خاکستری

زنگ این آیینه می‌باید بری

من کنم زنگ از تو پاک ای تابناک

کن تو این آیینه را از زنگ پاک

من ترا صیقل دهم از آگهی

تا تو آن آیینه را صیقل دهی

شد چو بیمار از حرارت ناشکیب

مصلحت را خون ازو، ریزد طبیب

چونکه فاسد گشت خون اندر مزاج

نیشتر باشد بکار اندر علاج

در مزاج کفر شد، خون بیشتر

سر برآور، ای خدا را نیشتر

بخش ۳۲

در بیان عنان گیری خاتون سراپرده‌ی عظمت و کبریایی حضرت زینب خاتون، سلام اللّه علیها، که آن یکه تاز میدان هویت را، خاتمه‌ی متعلقات بود و شرذمه‌یی از مراتب و مقامات آن ناموس ربانی و عصمت یزدانی که در عالم تحمل بار محنت، کامل بود و ودیعت مطلقه را واسطه و حامل، بر مذاق عارفان گوید:

خواهرش بر سینه و بر سرزنان

رفت تا گیرد برادر را عنان

سیل اشکش بست بر شه، راه را

دود آهش کرد حیران، شاه را

در قفای شاه رفتی هر زمان

بانگ مهلا مهلنش بر آسمان

کای سوار سر گران کم کن شتاب

جان من لختی سبکتر زن رکاب

تا ببوسم آن رخ دلجوی تو

تا ببویم آن شکنج موی تو

شه سراپا گرم شوق و مست ناز

گوشه‌ی چشمی به آنسو کرد باز

دید مشکین مویی از جنس زنان

بر فلک دستی و دستی بر عنان

زن مگو مرد آفرین روزگار

زن مگو بنت الجلال اخت الوقار

زن مگو خاک درش نقش جبین

زن مگو، دست خدا در آستین

باز دل بر عقل می‌گیرد عنان

اهل دل را آتش اندر جان زنان

میدراند پرده، اهل راز را

میزند با ما مخالف، ساز را

پنجه اندر جامه‌ی جان می‌برد

صبر و طاقت را گریبان می درد

هر زمان هنگامه‌یی سر می‌کند

گر کنم منعش، فزونتر می‌کند

اندرین مطلب، عنان از من گرفت

من ازو گوش، او زبان از من گرفت

می‌کند مستی به آواز بلند

کاینقدر در پرده مطلب تا بچند؟

سرخوش از صهبای آگاهی شدم

دیگر اینجا زینب اللهی شدم

مدعی گو کم کن این افسانه را

پندبی حاصل مده دیوانه را

کار عاقل رازها بنهفتن‌ست

کار دیوانه، پریشان گفتن‌ست

خشت بر دریا زدن بی حاصل‌ست

مشت بر سندان، نه کار عاقل‌ست

لیکن اندر مشرب فرزانگان

همرهی صعب ست با دیوانگان

همرهی به، عقل صاحب شرع را

تا ازو جوییم اصل و فرع را

همتی باید، قدم در راه زن

صاحب آن، خواه مرد و خواه زن

غیرتی باید بمقصد ره نورد

خانه پرداز جهان، چه زن چه مرد

شرط راه آمد، نمودن قطع راه

بر سر رهرو چه معجر چه کلاه

بخش ۳۳

در بیان تعرض آن شهسوار میدان حقیقت از جهان تجرد بعالم تقید و توجه و تفقد به خواهر خود بر مذاق عارفان گوید:

پس زجان بر خواهر استقبال کرد

تا رخش بوسد، الف را دال کرد

همچو جان خود در آغوشش کشید

این سخن آهسته بر گوشش کشید:

کای عنان گیر من آیا زینبی؟

یا که آه دردمندان در شبی؟

پیش پای شوق زنجیری مکن

راه عشق‌ست این عنانگیری مکن

با تو هستم جان خواهر، همسفر

تو بپا این راه کوبی من بسر

خانه سوزان را تو صاحبخانه باش

با زنان در همرهی مردانه باش

جان خواهر در غمم زاری مکن

با صدا بهرم عزاداری مکن

معجراز سر، پرده از رخ، وامکن

آفتاب و ماه را رسوا مکن

هست بر من ناگوار و ناپسند

از تو زینب گر صدا گردد بلند

هرچه باشد تو علی را دختری

ماده شیرا کی کم از شیر نری؟!

با زبان زینبی شاه آنچه گفت

با حسینی گوش، زینب می شنفت

با حسینی لب هر آنچاو گفت راز

شه بگوش زینبی بشنید باز

گوش عشق، آری زبان خواهد زعشق

فهم عشق آری بیان خواهد ز عشق

با زبان دیگر این آواز نیست

گوش دیگر، محرم این راز نیست

ای سخنگو، لحظه‌یی خاموش باش

ای زبان، از پای تا سر گوش باش

تا ببینم از سر صدق و صواب

شاه را، زینب چه می‌گو‌ید جواب

گفت زینب در جواب آن شاه را:

کای فروزان کرده مهر و ماه را

عشق را، از یک مشیمه ازاده‌ایم

لب به یک پستان غم بنهاده‌ایم

تربیت بوده‌ست بر یک دوشمان

پرورش در جیب یک آغوشمان

تا کنیم این راه را مستانه طی

هر دو از یک جام خوردستیم می

هر دو در انجام طاعت کاملیم

هر یکی امر دگر را حاملیم

تو شهادت جستی ای سبط رسول

من اسیری را به جان کردم قبول

بخش ۳۴

در بیان استفتاح آن سید عالی مقدار از توجهات باطن آن سید بزرگوار و بیتابی از تجلیات معنوی آن حضرت وغش کردن بر مذاق اهل توحید گوید:

خودنمایی کن که طاقت طاق شد

جان، تجلی تو را مشتاق شد

حالتی زین به، برای سیر نیست

خودنمایی کن در اینجا غیر نست

شرحی ای صدر جهان این سینه را

عکسی ای دارای حسن، آیینه را

بخش ۳۵

در بیان تجلی کردن جمال بی‌مثال حسینی از روی معنی در آینهٔ وجود زینب خاتون سلام اللّه علیه و علیها از راه شهود به طور اجمال گوید:

قابل اسرار دید آن سینه را

مستعد جلوه، آن آیینه را

ملک هستی منهدم یکباره کرد

پرده‌ی پندار او را پاره کرد

معنی اندر لوح صورت، نقش بست

آنچه از جان خاست اندر دل نشست

خیمه زد در ملک جانش شاه غیب

شسته شد ز آب یقینش زنگ ریب

معنی خود را بچشم خویش دید

صورت آینده راه از پیش دید

آفتابی کرد در زینب ظهور

ذره‌یی ز آن، آتش وادی طور

شد عیان در طور جانش رایتی

خر موسی صعقا، ز آن آیتی

عین زینب دید زینب را بعین

بلکه با عین حسین عین حسین

طلعت جان را به چشم جسم دید

در سراپای مسمی اسم دید

غیب بین گردید با چشم شهود

خواند بر لوح وفا، نقش عهود

دید تابی در خود و بیتاب شد

دیده‌ی خورشید بین پر آب شد

صورت حالش پریشانی گرفت

دست بیتابی به پیشانی گرفت

خواست تابر خرمن جنس زنان

آتش اندازد «انا الاعلی» زنان

دید شه لب را بدندان می‌گزد

کز تو اینجا پرده داری می‌سزد

رخ ز بیتابی، نمی‌تابی چرا؟

در حضور دوست، بیتابی چرا؟

کرد خود داری ولی تابش نبود

ظرفیت در خورد آن آبش نبود

از تجلی‌های آن سرو سهی

خواست تا زینب کند قالب تهی

سایه سان بر پای آن پاک اوفتاد

صیحه زن غش کرد و بر خاک اوفتاد

از رکاب ای شهسوار حق پرست

پای خالی کن که زینب شد ز دست

شد پیاده، بر زمین زانو نهاد

بر سر زانو سر بانو نهاد

پس در آغوشش نشانید و نشست

دست بر دل زد، دل آوردش بدست

گفتگو کردند با هم متصل

این به آن و آن به این، از راه دل

دیگر اینجا گفتگو را راه نیست

پرده افکندند و کس را راه نیست

بخش ۳۶

در بیان توصیه‌ی آن مقتدای انام و سید و سرور خاص و عام، خواهر خود را از تیمار بیمار خود، اعنی گرامی فرزند و والاامام السید السجاد، زین العابدین(ع) و تفویض بعضی ودایع که بآن حضرت برساند:

باز دل را نوبت بیماری ست

ای پرستاران زمان یاری‌ست

جستجویی از گرفتاران کنید

پرسشی از حال بیماران کنید

«عاشقی پیداست از زاری دل

نیست بیماری چو بیماری دل

پای تا فرقش گرفتار تب است

سرگران از ذکر یارب یارب ست

رنگش از صفرای سودا، زرد شد

پای تا سر مبتلای درد شد

چشم بیماران که تان، فرهماست

اندر اینجا روی صحبت با شماست

هرکه را اینجا دلی بیمار هست

با خبر ز آن ناله‌های زار هست

می‌دهد یاد از زمانی، کآن امام

سرور دین، مقتدای خاص و عام

خواهرش را بر سر زانو نشاند

پس گلاب از اشک بر رویش فشاند

گفت ای خواهر چو برگشتی ز راه

هست بیماری مرا در خیمه گاه

جان بقربان تن بیمار او

دل فدای ناله‌های زار او

بسته‌ی بند غمش، جسم نزار

بسته‌ی بند ولایش، صد هزار

در دل شب گر ز دل آهی کند

ناله‌یی گر در سحرگاهی کند

آن مؤسس، این مقرنس طاق راست

ز آن مروج، انفس و آفاق راست

جانفشانی را فتاده محتضر

جان ستانی را ستاده منتظر

پرسشی کن حال بیمار مرا

جستجویی کن، گرفتار مرا

ز آستین اشکش ز چشمان پاک کن

دور از آن رخساره گرد و خاک کن

با تفقد بر گشابند دلش

عقده‌یی گر هست در دل، بگسلش

گر بود بیهوش، باز آرش بهوش

در وحدت اندر آویزش بگوش

آنچه از لوح ضمیرت جلوه کرد

جلوه ده بر لوح آن سلطان فرد

هرچه نقش صفحه‌ی خاطر مراست

و آنچه ثبت سینه‌ی عاطر مراست

جمله را بر سینه‌اش، افشانده‌ام

از الف تا یا، بگوشش خوانده‌ام

این ودیعت را پس از من حامل اوست

بعد من در راه وحدت، کامل اوست

اتحاد ماندارد حد و حصر

او حسین عهد و من سجاد عصر

من کیم؟ خورشید، او کی؟ آفتاب

در میان بیماری او شد حجاب

واسطه اندر میان ما، تویی

بزم وحدت را نمی‌گنجد دویی

عین هم هستیم مابی کم و کاست

در حقیقت واسطه هم عین ماست

قطب باید، گردش افلاک را

محوری باید سکون خاک را

چشم بر میدان گمار ای هوشمند

چون من افتادم، تو او را کن بلند

کن خبر آن محیی اموات را

ده قیام آن قائم بالذات را

پس وداع خواهر غمدیده کرد

شد روان و خون روان از دیده کرد

ذوالجناح عشقش اندر زیر ران

در روش، گامی بدل گامی بجان

گر بظاهر، گامزن در فرش بود

لیک در باطن، روان در عرش بود

در زمین ار چند بودی، ره نورد

لیک سرمه چشم کروبیش کرد

داد جولان و سخن کوتاه شد

دوست را، وارد به قربانگاه شد

بخش ۳۷

در بیان تجلی آن ولی اکبر به قابلیت و استعداد فرزند دلبند خود علی اصغر و با دست مبارکش به میدان بردن و بدرجه‌ی رفیعه‌ی شهادت رسانیدن و مختصری از مراتب و شئونات آن امام زاده‌ی بزرگوار علیه السلام:

بازم اندر مهد دل طفل جنون

دست از قنداقه می‌آرد برون

مادر طبع مرا از روی ذوق

خوش درآرد شیر، در پستان شوق

جمله اطفال قلوب از انبساط

وقت شد کآیند بیرون از قماط

عشرتی از آن هوای نو کنند

از طرب، نشو و نمای نو کنند

واگذارند امهات طبع را

باز آباء کرام سبع را

باز وقت کیسه پردازی بود

ای حریف این آخرین بازی بود

شش جهت در نرد عشق آن پری

می‌کند با مهره دل، ششدری

همتی می‌دارم از ساقی مراد

وز در میخانه می‌جویم گشاد

همچنین از کعبتین عشق داو

تا درین بازی نمایم کنجکاو

بازیی تا اندرین دفتر کنم

شرح شاه پاکبازان، سر کنم

لاجرم چون آن حریف پاک باز

در قمار عاشقی شد پاکباز

شد برون با کیسه‌ی پرداخته

مایه‌یی از جزو و از کل باخته

رقص رقصان، از نشاط باختن

منبسط، از کیسه را پرداختن

انقباضی دید در خود اندکی

در دل حق الیقین آمد شکی

کاین کسالت بعد حالت از چه زاد

حالت کل را کسالت از چه زاد؟

پس ز روی پاکبازی، جهد کرد

تا فشاند هست اگر در کیسه گرد

چون فشاند آن پاکبازان را، امیر

گوهری افتاد در دستش، صغیر

درة التاج گرامی گوهران

آن سبک در وزن و در قیمت گران

ارفع المقدار من کل الرفیع

الشفیع بن الشفیع بن الشفیع

گرمی آتش، هوای خاک ازو

آب کار انجم و افلاک ازو

کودکی در دامن مهرش بخواب

سه ولد با چارمام و هفت باب

مایه‌ی ایجاد، کز پر مایگی

کرده مهرش، طفل دین را دایگی

وه چه طفلی! ممکنات او راطفیل

دست یکسر کاینات او را به ذیل

گشته ارشاد از ره صدق و صفا

زیر دامان ولایش، اولیا

شمه‌یی، خلد از رخ زیبنده‌اش

آیتی، کوثر ز شکر خنده‌اش

اشرف اولاد آدم را، پسر

لیکن اندر رتبه آدم را پدر

از علی اکبر بصورت اصغرست

لیک در معنی علی اکبرست

ظاهراً از تشنگی بیتاب بود

باطناً سر چشمه‌ی هر آب بود

یافت کاندر بزم آن سلطان ناز

نیست لایق تر ازین گوهر، نیاز

خوش ره آوردی بداندر وقت برد

بر سر دستش به پیش شاه برد

کای شه این گوهر به استسقای تست

خواهش آبش ز خاک پای تست

لطف بر این گوهر نایاب کن

از قبول حضرتش سیراب کن

این گهر از جزع های تابناک

ای بسا گوهر فروریزد به خاک

این گهر از اشک‌های پر ز خون

می‌کند الماس ها را، لعلگون

آبی ای لب تشنه باز آری بجو

بو که آب رفته باز آری بجو

شرط این آبت، بزاری جستن‌ست

ورنداری، دست از وی شستن‌ست

بخش ۳۸

در بیان وارد شدن آن سر حلقه‌ی مستان و مقتدای حق پرستان از راه مجاهده بعالم مشاهده و از دروازه‌ی فناء فی الله در شهرستان بقاء بالله بمصداق: العبودیة جوهرة کنهها الربوبیة، و شرح شرفیابی زعفرجنی به قصد یاری و عزم جانسپاری، خدمت آن بزرگوار و با حالت محرومی مراجعت کردن:

ساقی ای قربان چشم مست تو

چند چشم میکشان بر دست تو؟

درفکن ز آن آب عشرت را به جام

بیش ازین مپسند ما را تشنه کام

تا کی آخر راز مادر پرده، در؟

ساغری ده ز آن شراب پرده در

تابرآرند این گدایان سلوک

پای کوبان نعره‌ی «این الملوک»

خاک بر فرق تن خاکی کنند

جای در آتش ز بیباکی کنند

دست بر شیدائی از مستی زنند

پا ز مستی بر سر هستی زنند

ذکر حال عاشقان حق کنند

پرده‌ی اهل حقیقت شق کنند

در میان ذکری ز عشاق آورند

شرح عشاق اندر اوراق آورند

خاصه شرح حال شاهنشاه عشق

مقتدای شرع و خضر راه عشق

تا بدانند آن امام خوش خصال

پاچسان هشت اندر آن دارالوصال

چیست آن دار الوصال ای مرد راه؟

ساحت میدان و طرف قتلگاه

وه چه داری؟ درد و غم کالای او

نیزه و خنجر، نعم والای او

در شرابش خون دلها ریخته

در طعامش، زهرها آمیخته

او، فتاده غرق خون بالای هم

کشتگان راه او، در هر قدم

پیش او جسم جوانان، ریز ریز

از سنان و خنجر و شمشیر تیز

پشت سر، بر سینه و بر سر زنان

بی پدر طفلان و بی شوهر زنان

دشمنان، گرم شرار افروختن

خیمه گاهش، مستعد سوختن

چشم سوی رزمگاه از یک طرف

سوی بیمارش نگاه از یک طرف

انقلاب و محنت و تاب و طپش

التهاب و زحمت و جوع و عطش

با بلاهایی که بودش نو به نو

همچنانش رخش همت گرم رو

نه از آن هنگامه‌های دردناک

لاابالی حالتش را هیچ باک

نه از آن جوش و خروش و رنج و درد

کبریایی دامنش را هیچ گرد

چون گلش تن هرچه گشتی ریشتر

غنچه‌اش را بد تبسم بیشتر

گشته هر تیغی بسویش رهسپر

باز کرده سینه را، کاینک سپر

رفته هر تیری سویش، دامن کشان

برگشوده دیده را کاینک، نشان

چشم بر دیدار و گوشش بر ندا

تا کند جان را فدا جانش فدا

همتش، اثنیتی، بر داشته

غیرتش، غیریتی نگذاشته

جان فشان، شمع رخ جانانه را

بسته ره آمد شدن، پروانه را

نی ز اکبر نه ز اصغر یاد او

جمله محو خاطر آزاد او

سر خوش از اتمام و انجام عهود

شاهد غیبش هم آغوش شهود

گشته خوش باوصل جانان اندکی

کز تجری حلقه زد بر در یکی

از برای جانفشانی نزد شاه

ز عفر جنی فرا آمد ز راه

جنئی جنت بجانش، ضم شده

همتش، رشک بنی آدم شده

جنئی در خاک و ذکرش در فلک

غیرتش، سوزنده‌ی جان ملک

با سپاه خود درآمد صف زنان

شاه را همچون سعادت، در عنان

بخش ۳۹

در بیان آن عارف ربانی که از راه مراقبه با زعفرش ملاقات افتاد و از در مکاشفه مصاحبتش دست داد و قصه کردن زعفر سبب محرومی خود را از جانفشانی در رکاب سعادت انتساب آن حضرت بر سبیل اجمال گوید:

عارفی گوید شبی از روی حال

داشتم بازعفر از غیرت سؤال

کز چه اول رخش همت پیش راند

و آخر از مقصد، چرا محروم ماند؟

راحتی، در خلد پر زیور نکرد

بر لب کوثر گلویی، تر نکرد

گامزن در سایه‌ی طوبی نشد

همنشین، جنی به کروبی نشد

راست گویند اینکه جسم ناریند

بی نصیب از فیض لطف باریند

با خداجویان نبد همدردیش

یا که آگاهی نبود از مردیش؟

تا سحر چشمم ازین سودا نخفت

دل بغیر از شنعت زعفر نگفت

بعد ازین سهرم چه پیش آمد سحر

شد بیابانی به پیشم جلوه گر

جلوه گر شد در برم شخصی عجیب

با تنی پر هول و با شکلی مهیب

بر سر خاکی که در آن جای داشت

بر سر انگشت، نقشی می نگاشت

بعد از آن، آن نقش را از روی خاک

با سرشک دیدگان می کرد پاک

پیش رفتم تا که بشناسم که کیست

همچنین آن نقش را بینم که چیست

چون بدیدم بود آن نام حسین

سرور دین، پادشاه نشأتین

چشم بر من برگشود آن نیک نام

کرد بر من از سر رغبت سلام

پس جوابش داده، گفتم، کیستی

که تو از این جنس مردم نیستی؟

گفت دانم من که شب تا صبحگاه

با منت بود اعتراض ای مرد راه

زعفرم من کز سرشب تا سحر

بود با من اعتراضت ای پدر

با تو گویم حال خود را، شمه‌یی

تا که یابی آگهی، شرذمه‌یی

بهر جانبازی آن شاه ازولا

چون شدم وارد به آن دشت بلا

چار فرسخ مانده تا نزدیک شاه

محشری بد، هر طرف کردم نگاه

جمع، یکسر انبیا و اولیا

اصفیا و ازکیا و اتقیا

روح پاکان، خاک غم بر سر همه

تیغ بر دست و کفن در بر همه

جان ز یکسو جمله‌ی خاصان عرش

زیر سم ذوالجناحش، کرده فرش

تن، ز یک جا جمله‌ی نیکان خاک

بهر ضرب ذوالفقارش کرده پاک

جسته پیشی، خاکیان ز افلاکیان

همچنین افلاکیان از خاکیان

پای تا سر، از جماد و از نبات

در سراپای حسینی، محوومات

جرئت من، جمله صف‌ها را شکافت

یک سر مو روز مقصد برنتافت

از تجری من و آن همرهان

جمله را انگشت حیرت بر دهان

تا رسیدم با کمال جد و جهد

بر رکاب پاک آن سلطان عهد

مظهری دیدم از آب و گل، جدا

از هوی خالی و لبریز از خدا

کرده خوش خوش، تکیه بر فرخ لوا

رو، بر او، پوشیده چشم از ماسوا

دست بر دامان فرد ذوالمنش

دست یکسر ماسوا بر دامنش

بسته لبهای حقیقت گوی او

او سوی حق روی و آنان، سوی او

محوومات حق، همه در ذات او

جمله‌ی ذرات محو و مات او

گفتم ای سرخیل مستان، السلام

مقتدای حق پرستان، السلام

از سلامم، دیدگان را باز کرد

زیر لب، آهسته‌ام آواز کرد

گفت ای دلداده، بر گو کیستی؟

اندرین جا، از برای چیستی؟

گفتم ای سالار دین، زعفر منم

آنکه در پای تو بازد سر، منم

آمدستم تا ترا یاری کنم

خون درین دشت بلا، جاری کنم

با تبسم لعل شیرین کرد باز

گفت ای سرخوش ز صهبای مجاز

چون نباشد پیر عشقت، راهبر

کی ز حال عاشقان یابی خبر؟

خود تو پنداری درین دشت بلا

مانده‌ام در چنگ دشمن، مبتلا؟!

عاجزی از خانمان آواره‌ام

نیست بهر دفع دشمن، چاره‌ام؟!

در سر عاشق، هوای دیگرست

خاطر مردم بجای دیگرست

نیست جز او، دررگ و در پوستم

بی خبر از دشمن وازدوستم

من ندانم دوست کی، دشمن کدام

ای عجب، این را چه اسم، آن را چه نام؟!

اینک آن سر خیل خوبان بی حجاب

بود با من در سؤال ودر جواب

با هم اندر پرده، رازی داشتیم

گفتگوهای درازی داشتیم

هیچکس از راز ما، آگه نبود

در میان، روح الامین را ره نبود

چشم ازو پوشیده، کردم بر تو باز

از حقیقت، رخت بستم بر مجاز

خود تو دیگر از کجا پیدا شدی

پرده‌ی چشم من شیدا شدی؟

این بگفت و دیدگان بر هم نهاد

عجزها کردم، جوابم را نداد

رجعت من، ز آن رکاب ای محتشم

یک جو، از سعی شهیدان نیست کم

بخش ۴۰

در بیان خطابه‌ی آن امام مهربان و موعظت مخالفان با حقیقت، گو زبان، از راه رحمت و از در شفقت و هدایت بر سبیل اجمال گوید:

مطرب ای مجموعه‌ی فصل الخطاب

باغ وحدت را، لب لعل تو آب

ای نوایت داده با قدسی نفس

مرغ جان را، جای در خاکی قفس

گوش خاصان، مستمع بر ساز تو

جان پاکان، گوش بر آواز تو

عارفان حق شنو را، چون سروش

نغمه‌ی وحدت، رسانیده بگوش

ای زده با آن نوای دلپسند

همچو نی مان، آتش اندر بند بند

جان برقص از ناله‌ی شبهای توست

نیشکر ریزیش، از آن لبهای توست

پرده‌یی با بهترین قانون بزن

آتش اندر سینه چون کانون بزن

تا بکی آخر نشابوری نوا

راست کن در نی، نوای نینوا

تا که، جان دیگر نوائی سر کند

نایی طبعم نوائی سر کند

سازد آگه مستمع را ز آن نوا

از نوای شه بدشت نینوا

آن زمان کان شاه بر جای ایستاد

بانوای خطبه بر نی تکیه داد

پرنمود آفاق را ز آوای حق

شد نوای حق بلند از نای حق

گفتشان کای دشمنان خانگی

آشنایم من، چرا بیگانگی

گوش بر آن نغمه‌ی موزون کنید

پنبه را از گوش خود بیرون کنید

کی رسد بی آشنایی با سروش

این نوای آشنائیتان بگوش

گوش می‌خواهد ندای آشنا

آشنا داند صدای آشنا

نوشتانم من، شما ترسان زنیش

خویشتانم من، شما غافل ز خویش

من خدا چهرم شما ابلیس چهر

من همه مهرم شما غافل ز مهر

رحمت من در مثل همچون هماست

سایه‌اش گسترده بر فرق شماست

چون کنم چون؟ نفس کافر مایه‌تان

می‌کند محروم از این سایه‌تان

غیر کافر کس ز من محروم نیست

از هما محروم غیر از بوم نیست

موش کورید و من آن تابنده نور

خویش را از نور کردستید، دور

من همه حق و شما باطل همه

از تجلی من شده، عاطل همه

من خداوند و شما شیطان پرست

من ز رحمان و شما ز ابلیس، هست

آنچه فرمود او به آن قوم از صواب

غیر تیر از هیچ سو نامد جواب

تیغ ها بر قتل او شد آخته

نیزه‌ها بر قصد او افراخته

بخش ۴۱

در بیان محاربه‌ی آن موحد صاحب یقین در میدان مشرکین و پیغام آوردن جبرئیل امین از حضرت رب العالمین و افتادن آن حضرت از زین بر زمین، سلام اللّه علیه الی یوم الدین.

گشت تیغ لامثالش، گرم سیر

از پی اثبات حق و نفی غیر

ریخت بر خاک از جلادت خون شرک

شست ز آب وحدت از دین رنگ و چرک

جبرئیل آمد که ای سلطان عشق

یکه تاز عرصه‌ی میدان عشق

دارم از حق بر تو ای فرخ امام

هم سلام و هم تحیت هم پیام

گوید ای جان حضرت جان آفرین

مر تر ابر جسم و بر جان، آفرین

محکمی ها از تو میثاق مراست

رو سپیدی از تو عشاق مراست

این دویی باشد ز تسویلات نفس

من توام، ای من تو، در وحدت تو من

چون خودی را در هم کردی رها

تو مرا خون، من ترایم خونبها

مصدری و ماسوا، مشتق تراست

بندگی کردی، خدایی حق تراست

هرچه بودت، داده‌یی اندر رهم

در رهت من هرچه دارم می دهم

کشتگانت را دهم من زندگی

دولتت را تا ابد پایندگی

شاه گفت ای محرم اسرار ما

محرم اسرار ما از یار ما

گرچه تو محرم به صاحبخانه‌ای

لیک تا اندازه‌ای، بیگانه‌ای

آنکه از پیشش سلام آورده‌یی

و آنکه از نزدش پیام آورده‌یی

بی حجاب اینک هم آغوش من ست

بی تو رازش جمله در گوش من‌ست

از میان رفت آن منی و آن تویی

شد یکی مقصود و بیرون شد دویی

گر تو هم بیرون روی، نیکوترست

ز آنکه غیرت، آتش این شهپرست

جبرئیلا رفتنت زینجا نکوست

پرده کم شودرمیان ما و دوست

رنجش طبع مرا مایل مشو

در میان ما واو، حایل مشو

از سر زین بر زمین آمد فراز

وز دل و جان برد بر جانان نماز

با وضویی از دل وجان شسته دست

چار تکبیری بزد بر هرچه هست

گشته پر گل، ساجدی عمامه‌ش

غرقه اندر خون، نمازی، جامه‌اش

بر فقیه از آن رکوع و آن سجود

گفت اسرار نزول و هم صعود

بر حکیم از آن قعود و آن قیام

حل نمود اشکال خرق و التیام

و آن سپاه ظلم و آن احزاب جور

چون شیاطین مر نمازی را، بدور

تیر بر بالای تیر بیدریغ

نیزه بعد از نیزه تیغ از بعد تیغ

قصه کوته شمرذی الجوشن رسید

گفتگو را، آتش خرمن رسید

ز آستین، غیرت برون آورد دست

صفحه را شست و قلم را، سرشکست

از شنیدن، دیده بیتابست و گوش

شد سخنگوی از زبان من، خموش

آنکه عمان را در آوردی بموج

گاه بردی در حضیض و گه به اوج

ناله‌های بیخودانه بس کشید

اندرین جا، پای خود واپس کشید

بیش از آن یارای در سفتن نداشت

قدرت زین بیشتری گفتن نداشت

شرمسارم از معانی جوئیش

عذر خواهم از پریشان گوئیش

حق همی داند که غالی نیستم

اشعری و اعتزالی نیستم

اتحادی و حلولی نیستم

فارغ از اقوال بی معنیستم

لیک من دارم دل دیوانه‌یی

با جنون خوش از خرد بیگانه‌یی

گاهگاهی از گریبان جنون

سر به شیدایی همی آرد برون

سعی ها دارد پی خامی من

سخت می کوشد به بد نامی من

لغزشی گر رفت نی از قائلست

آنهم از دیوانگی های دلست

منتها چون رشته باشد با حسین

شاید ای دانا کنی گر غمض عین

قافیه محهول اگر شد درپذیر

و آنچه باشد، شو رودور وزیر و پیر

دل بسی زین کار کرده‌ست وکند

عشق ازین بسیار کرده‌ست و کند

***

چونکه از اسرار سنگی بار شد

نام او «گنجینة الاسرار» شد

قصاید

شمارهٔ ۱ - قصیده انجمنیه عمان سامانی شعرای اصفهان در نیمه دوم سده ۱۳ هجری

شمارهٔ ۲ - در مدح زبده اوصیا و سرور اولیا و نخبه اتقیا حضرت علی(ع)

شمارهٔ ۳ - قصیده فریده در مدح یعسوب دین امیرالمؤمنین علی(ع)

شمارهٔ ۴ - در تهنیت عید غدیر و مدح حضرت امیر سلام الله علیه

شمارهٔ ۵ - در مدح هژبر سالب و شهاب ثاقب اسد الله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۶ - در شکایت از روزگار و منقبت حیدر کرار صلوات الله و سلامه علیه

شمارهٔ ۷ - در مدح مولی الموالی حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

شمارهٔ ۸ - در ستایش دو علت ایجاد و دو مایه خلقت بنی آدم النبی الاکرم و الولی الافخم صلوات الله علیهما

شمارهٔ ۹ - در منقبت محبوب کل و هادی سبل حضرت علی(ع)

شمارهٔ ۱ - قصیده انجمنیه عمان سامانی شعرای اصفهان در نیمه دوم سده ۱۳ هجری

دیگران را شور بستان بر سر و شوق چمن

ما و رندان غزلخوان و فضای انجمن

ما هنر را اخترانیم انجمن ما را سپهر

ما سخن را بلبلانیم انجمن ما را چمن

اندرآ، تا حوزه یی بینی پر از عقل و روان

اندرآ، تا روضه یی بینی پر از سرو و سمن

محفلی آماده در وی هم محبت هم صفا

مجمعی آواره از وی هم تکلف هم محن

یک طرف گرم غزلخوانی ظریفان جوان

یک طرف مست سخنرانی حریفان کهن

جمله دانایان حکمت جمله دارایان فضل

جمله اربابان دانش جمله استادان فن

جمله ماه ذوق و این فرخنده محفلشان سپهر

جمع شمع ذوق و این زیبنده مجلشان لگن

صاحب این انجمن پیری که از بس روشنی

آفتاب اندر بر رایش نیارد دم زدن

عارفی از پای تا سر حلم و تسلیم و رضا

فاضلی از فرق تا پا دانش و فضل و فطن

زان فقیران را پدر خوانندش ارباب هنر

که پرستار فقیران است در سر و علن

اندر این ملکش به عرفان نیست همتا، هم مگر

بوالوفا از کرد خیزد یا اویس اندر قرن

او به صدر انجمن مانند مه بر آسمان

دیگران بر گرد او صف بسته چون عقد پرن

آن یکی مسکین و در گنجینه طبعش نهان

هر چه لعل اندر بدخشان است و در اندر عدن

عارفی فرخنده کار است و اریبی هوشمند

فاضلی کامل عیار است و ادیبی ممتحن

وان دگر پرتو که خورشیدیست با فر و شکوه

ز آسمان مردمی در انجمن پرتو فکن

زیبد این شعر منوچهری به وصف حضرتش

گرچه او خود گفته در مدح ابوالقاسم حسن

«شعر او فردوس را ماند که اندر شعر اوست

هرچه در فردوس ما را وعده داده ذوالمنن »

او چو مسکین در هنر مسکین چو او در مردمی

این چو آن یک هوشیار و آن چو این یک مهر تن

هر دو پنداری که یک جانند پنهان در دو جسم

یا یکی جسمند ظاهر گشته در دو پیرهن

وان دگر افسر که می شاید به بازار سخن

رشته اشعار او را گوهر جانها ثمن

خاطرش را هر چه اندر روضه باغ ارم

خامه اش را هر چه اندر ناف آهوی ختن

وان دگر باشد بقا کز نظم چون آب بقا

غم همی بزداید از دل جان همی بخشد به تن

هی عبیر آرد، به دفتر چونکه برگیرد قلم

هی گهر ریزد، به محفل چونکه بگشاید دهن

وان دگر پور هما عنقا که در دانشوری

هست زیر شهپرش از قاف تا قاف سخن

اندر آن گلشن که او شد بلبل دستانسرای

حیف باشد استماع نغمه زاغ و زغن

وان دگر سرگشته آن بسحاق دانشور که هست

شعر روح افزاش حلوای مذاق مرد و زن

دکه قناد را ابیات او مقدار کاه

کلبه طباخ را اشعار او رونق شکن

وان دگر آشفته کز اشعار نغز دلنشین

می برد آشفتگی بیرون ز طبع انجمن

وان دگر فرخ که از فرخندگی ماند، به عید

وان دگر ساغر که از صاحبدلی ماند، به دن

وان دگر پروین که چون اشعار شیرین سرکند

در مذاق طبع آمیزد، به هم شهد و لبن

وان دگر دهقان که اندر مزرع دفتر ز نظم

پرورد پیوسته نسرین و شقیق و یاسمن

وان دگر شعری و شعرش با شرافت توأمان

وان دگر جوزا و طبعش با سعادت مقترن

گوید آن یک، چشم شوخ من همه غنج و فریب

گوید این یک، شاه من دارد قدی چون نارون

گوید این یک ماه من دارد لبی چون ناردان

گوید این یک شاه من دارد قدی چون نارون

من همی خوانم مدیح صاحب کیهان مدار

خواجه فرخ «امین الدوله » میر مؤتمن

بنده «عمانم » سلیل قطره آن استاد نظم

شیوه ام مدح تو سامان صفاهانم وطن

تا کنم مدح تو کلکم هست ابری سیل بار

تا کنم وصف تو طبعم هست بحری موج زن

شمارهٔ ۲ - در مدح زبده اوصیا و سرور اولیا و نخبه اتقیا حضرت علی(ع)

می دهی ساغر به یاد آن لب میگون مرا

ساقی امشب می کنی تا کی به ساغر خون مرا

مدعی پیوسته گوید عیب او غافل که عشق

چهره لیلی نمود از دیده مجنون مرا

در درون خلوت دل عشق آن زیبا جمال

در نیامد تا نکرد از خویشتن بیرون مرا

صد هزار افسون به کارش کردم و رامم نگشت

تا که رام خویش کرد او با کدام افسون مرا

چشم او آمد به یادم هوشیاران همتی

تا نپندارد ز مستان شحنه بیند چون مرا

چشم بیمارش چنین کرده است بیمارم که نیست

چشم بهبود و تن آسانی ز افلاطون مرا

در بهای بوسه یی عقل و دل و دینم گرفت

باز می گوید که ندهم، کرده ای مغبون مرا

مر مرا مدیون خود کرده است و می داند یقین

کالتفات خواجه نگذارد به کس مدیون مرا

شاه عمرانی علی(ع) آن کاحمد مرسل مدام

گفتی اش هستی تو اندر منزلت هارون مرا

همچو قارون با وجود لطف او خاکم به سر

گر به چشم آید تمام دولت قارون مرا

چون نگشتستم به پیرامون بدخواهان او

درد و غم گشتن نمی آرد به پیرامون مرا

بهر مدح حضرتش «عمان » ز شعر آبدار

چون صدف خاطر پر است از لؤلؤ مکنون مرا

شمارهٔ ۳ - قصیده فریده در مدح یعسوب دین امیرالمؤمنین علی(ع)

به پرده بود جمال جمیل عزوجل

به خویش خواست کند جلوه یی به صبح ازل

چو خواست آن که جمال جمیل بنماید

علی(ع) شد آینه خیرالکلام قل و دل

من از مفصل این نکته مجملی گفتم

تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل

به چشم خود بین در آینه مشاهده کرد

بدید خود را بی ضد و ند و شبه و بدل

مقدس ازلی از چه؟ از حدوث و نقوص

منزه ابدی از چه؟ از عیوب و علل

از آن مشاهده، مشهود گشت، عشق بدیع

مطول است معانی، بیان آن اطول

چگونه عشقی، درنده تمام حجب

چگونه عشقی، سوزنده جمیع ملل

به جستجوی محل، ساز بیقراری کرد

که تا قرار بگیرد، ولی ندید محل

یکی نبود که چون جان بگیردش به کنار

یکی نبود که چون جان، کشاندش به بغل

امانتی شد و از بهر امتحان شد عرض

ز شاهد ازلی، کردکار عزوجل

ز کاینات ز عالم گرفته تا جاهل

ز ممکنات ز اعلی گرفته تا اسفل

ز قدسیان سما تا به عرش و لوح و قلم

ز ساکنان زمین تا به بر و بحر و جبل

به قدر همت خود هر یکی بلی گفتند

از آن متاع ربودند اگرچه یک خردل

قبول کثرت و قلت مگر که باعث گشت

که مشتری شده مسعود و نحس مانده زحل

ولی تحمل مجموع آن نیارستند

از آن که بار گران بود و بردبار، کسل

چه بود؟ بار بلا بود و فقر بود و فنا

چه بود؟ بار عنا بود و رنج بود و علل

رسید غیرت و شد غیر سوز و می دانست

که امر او نپذیرد به غیر او فیصل

به مدعی نسزد عشق و ناپسند بود

چو نور مهر به خفاش و بوی گل به جعل

به این نمود، که بار تو نیست لاتحمل

به آن سرود، که کار تو نیست لاتفعل

هنوز ناله واحسرتا به گوش رسد

بحار را ز تموج جبال را ز قلل

چو سر به جیب نمودند و سر بر آوردند

همان کسان که به دیوانگی شدند مثل

برهنگان که در آدابشان نه کذب و نه لاف

گرسنگان که در آیینشان نه غش و غل

به درد مایل از آنسان که دیگران به دوا

به زهر طالب از آنسان که دیگران به عسل

چو دردمند به صحت، به انتظار بلا

چو شیرخوار به پستان، به اشتیاق اجل

به آب تشنه و آبی ندیده جز خنجر

به شهد مایل و شهدی نخورده جز حنظل

نخورده آب به خواهش مگر که از شمشیر

نکرده خواب به راحت مگر که در مقتل

عمل به شرط نمودند و بندگی کردند

بیافتند خدایی ببین به حسن عمل

کجاست رفرف عشق ای عجب که در این سیر

براق عقل فرو مانده همچو خر، به وحل

چو عشق خیمه زند عقل را چه جاه و خطر؟

چو باد روی کند پشه را چه قدر و محل؟

هلا، کنید ز رطل گران گرانبارش

که مست گشته و کف بر لب آوریده جمل

امل بیامد و روی از سخن بگرداندی

بیا که طول سخن به بود ز طول امل

جمال و آینه و عشق و عاشق است یکی

بیان آن ز موحد به جو نه از احول

یکیست نقطه و در لوح احسن التقویم

ازو به جلوه خطوط و نقوش این جدول

یکیست مشعل و در صحن این زجاجی کاخ

به هر طرف گذری می فروزد این مشعل

یکیست نور فروزان، ازوست هر قندیل

یکیست نار درخشان، ازوست هر منقل

یکیست اسم و به مجموع اولیا مشهود

یکیست وحی و به مجموع انبیا منزل

یکی نهال و ازو در میان هزار ثمر

یکی غزال و ازو در جهان هزار غزل

یکیست شخص و ملبس به صد هزار لباس

یکیست یار و محلی به صد هزار حلل

همه در آینه مرتضی(ع) نموده جمال

تو رو در او کن و ز آخر به جوی تا اول

جمال شاهد معنی چه جلوه ها بخشد

تو هم هر آینه آیینه را نما صیقل

ورت به دیده سبل هست باز پرس سبیل

ز هادیان سبل نی ز صاحبان سبل

بزن به دامن شوریدگان حق دستی

که حل شود به تو هر مشکلیست لاینحل

ز مکر، آیینه مصقول و دیده نابیناست

از آن بپای شد این اختلاف و جنگ و جدل

وگرنه از چه طریق نفاق پیمودند؟

گذاشتند امور خدای را مختل

ز یاد بردند اسرار ایزد دادار

ز دست دادند احکام احمد مرسل

هم از حرم برمیدند با خیال کنشت

هم از صمد ببریدند با هوای هبل

از آن بلیه به بازار حق فتاد شکست

وز آن قضیه به ارکان دین رسید خلل

الا، که راه دراز است و غول ره بسیار

بهوش تا نبرندت ز ره به مکر و حیل

چو شیر شرزه در آید چه جای تعریفست

ز گرگ پیر و شغال ضعیف و روبه شل

زهی به منزلت از جمله کاینات اشرف

خهی به مرتبت از جمله ممکنات افضل

پس از خدای تو باشی اجل ممدوحان

به جاه و رتبه و «عمان » ز مادحان اقل

اگرچه نوش بود نیش اگر ترا ز یمین

وگرچه شهد بود زهر اگر ترا ز قبل

ولی عوام ز انصاف دور می دانند

که در ضلالت، انعامی اند «بلهم اضل »

تو محیی ازل و چاکر تو مستهلک

تو معطی ابد و مادح تو مستأصل

بخوان به درگه خویشم که ناپسند بود

تو جایگه به نجف کرده من به چار محل

شمارهٔ ۴ - در تهنیت عید غدیر و مدح حضرت امیر سلام الله علیه

بریخت صاف و نشاط از خم غدیر به جام

صلای سرخوشی ای صوفیان دردآشام

دمید نیرة الله از چه طور این نور

که برد ز آینه روزگار زنگ ظلام

چه خوش نسیم است الله که از تبسم او

شکوفه طرب از هر کنار شد بسام

مشام شیران شد زین نسیم عطرآمیز

چه باک از اینکه سگان را فرو گرفت ز کام

غلام روی کسی ام که بر هوای بهشت

ز جای خیزد، خیز ای بهشت روی غلام

بریز خون کبوتر ز حلق بط به نشاط

به ساغر ای بت طاووس چهر کبک خرام

می کهن به چنین روز نو به فتوی عقل

بخور حلال کزین پس محرم است و حرام

نه پای عشرت باید به بام گردون کوفت

ز سدره صد ره برتر نهاد باید گام

همین همایون روز است آنکه ختم رسل

محمد عربی(ص) شاه دین رسول انام

شعاع یثرب و بطحا فروغ خیف و منی

چراغ سعی و صفا آفتاب رکن و مقام

فرو کشید ز بیت الحرام رخت برون

به اتفاق کرام عرب پس از احرام

طواف خانه حق کرده کادمی و ملک

یسبحون له ذوالجلال و الاکرام

ز بعد قطع منازل در این همایون روز

عنان کشیده به خم غدیر ساخت مقام

رسول شد ز خدا زی رسول روح القدس

که ای رسول به حق، حق ترا رساند سلام

که ای به خلق من از من خلیفه منصوب

بکوش کامد نصب خلیفه را هنگام

از این زیاده منه آفتاب را به کسوف

از این زیاده منه ماهتاب را به غمام

بس است سر حقیقت نهفته در صندوق

درش گشا که ز گلرنگ خوش ز عنبر فام

یکیست همدم ساز تو، دیگران غماز

یکیست محرم راز تو، دیگران نمام

بلند ساز تو تا دیده های بی آهو

دهند فرق سگ و خوک و روبه از ضرغام

بساخت سید دین منبر از جهاز شتر

که تا پدید کند هر چه شد به او الهام

بر آن برآمد و اسرار حق هویدا ساخت

بلند کرد علی(ع) را بدین بلند کلام

که من نبی شمایم علی(ع) امام شماست

زدند نعره که نعم النبی نعم الامام

تبارک الله از این رتبه کز شرافت آن

مدام آب درآید به دیده اوهام

گر او نه حامی شرع نبی شدی به سنان

ور او نه هادی دین خدا شدی به حسام

که باز جستی مسجد کجا و دیر کجا؟

که فرق کردی مصحف کدام و زند کدام؟

گر او ز روی صمد پرده باز نگرفتی

هنوز کعبه حق بد مدینة الاصنام

علیست(ع) آنکه عصا زد به آب و دریا را

شکافت از هم و زد در میان دریا گام

علیست(ع) آنکه نشست اندر آتش نمرود

علیست(ع) آنکه به آتش سرود برد و سلام

علیست(ع) آنکه به طوفان نشست در کشتی

معاشران را از بیم غرق داد آرام

غرض که آدم و ادریس و شیث و صالح و هود

شعیب و یونس و لوط و دگر رسل به تمام

به وحدتند، علی(ع) کز برای رونق دین

ظهور کرده به هر دوره یی به دیگر نام

از این زیاده به جرأت مزن رکاب ای طبع

بکش عنانکه عوامند خلق کالانعام

زبان به کام کش ای خیره سر که می ترسم

به کشتن تو برآرند تیغها ز نیام

تو آینه به کف اندر محله کوران

ندا کنی که ببینید خویش را اندام

زهی امام همام ای امیر پاک ضمیر

که با خدایی همراز و همدم و همنام

به خرگه تو فلک را همی سجود و رکوع

به درگه تو ملک را همی قعود و قیام

به یمن حکم تو ساریست نور در ابصار

به فر امر تو جاریست روح در اجسام

تفقدی ز کرامت به سوی «عمان » کن

که از ولای تو بیرون نمی گذارد گام

به جز مدیح تو کاریش نی به سال و به ماه

به جز ثنای تو شغلیش نی به صبح و به شام

محب راه تو ترا شهد عشرت اندر کاس

عدوی جاه ترا زهر حسرت اندر جام

شمارهٔ ۵ - در مدح هژبر سالب و شهاب ثاقب اسد الله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

زندگانی چیست دانی؟ جان منور داشتن

بوستان معرفت را تازه و تر داشتن

عرش فرش پای کوب تست همت کن بلند

تا کی از این خاکدان بالین و بستر داشتن

بگسل این دام هوس ای مرغ قدسی آشیان

گر دو عالم بایدت در زیر شهپر داشتن

بهر دیناری کش از خاکست پذیرفتن وجود

بهر دیبایی کش از کرمست گوهر داشتن

ای مسلمان تا به کی خون مسلمان ریختن

ای برادر تا به کی کین برادر داشتن

سینه خالی کن ز کبر و آز و شهوت تا به کی

خانه پر گندم نمودن کیسه پر زر داشتن

تا به چند این نخوت و ناز و غرور و عجب و کبر

از غلام و باغ و راغ و اسب و استر داشتن

این سر غدار را تا کی نهفتن در کلاه

وین تن مردار را تا کی به زیور داشتن

بی کلاهانند اندر ساحت اقلیم عشق

پای تا سر ننگ از خورشید افسر داشتن

کرده هر نقشی و بی زحمت فکندن بر قلم

خوانده هر درسی و بی منت ز دفتر داشتن

کاشف راز درون از مژه آوردن به هم

واقف سر ضمیر از لب ز هم برداشتن

کارشان بر روی نطع عاشقی پا کوفتن

شغلشان در زیر تیغ دوستی سر داشتن

بی در و بامند، اما آسمان را آرزوست

بر مثال حاجبانشان جای بر در داشتن

لب خموش اما نشایدشان سر هر موی را

لحظه یی غافل ز ذکر نام حیدر(ع) داشتن

شیر یزدان داور امکان خدیو دین علی(ع)

کز وجود اوست دین را زینت و فر داشتن

باید آن کس را که مهر او نباشد ای پدر

اعتقاد او به ناپاکی مادر داشتن

شخص قدرش در تمام عالم کون و فساد

سخت دلتنگست از جای محقر داشتن

دوش در معراج توصیفش براق فکر را

کش بود در پویه ننگ از نام صرصر داشتن

خوش همی راندم به تعجیلی که جبریل خرد

ماند اندر نیم ره با آن همه پر داشتن

تا میان ممکن و واجب که دریاییست ژرف

واجب آمد فلک جرئت را به لنگر داشتن

عشق گفتا، رفرفم من بر نشین برتر خرام

تا کی آخر رخت بر این کندرو، خر داشتن

حاجب وهمم گریبان سبکرایی گرفت

گفت گستاخانه نتوان رو بر این در داشتن

جز پس این پرده هر جا دست دست مرتضی است

لیک بالاتر نشاید پا از این در داشتن

عشق گفتا ای گرانجان سبکسر لب ببند

من توانم از میان این پرده را بر داشتن

از پس این پرده دست او مگر نامد برون

خواست چون در سفره شرکت با پیمبر داشتن

زان زمان در حیرتستم کاین عجایب مظهریست

تا کی آخر حیرت این پاک مظهر داشتن

ممکن و در لامکان، جهل است کردن اعتقاد

واجب و در خاکدان، کفر است باور داشتن

عشق گوید هرچه می خواهی بیان کن باک نیست

خوش نباشد سر ایزد را مستر داشتن

عقل گوید حد نگهدار ای مسلمان زینهار

می نیندیشی ز ننگ نام کافر داشتن

فتنه خیزد، دست اگر خواهی بیاوردن فرود

خون بریزد پای اگر خواهی فراتر داشتن

عشق گوید غایت کفر است با صدق مقال

عاشقان را باکی از شمشیر و خنجر داشتن

عقل گوید تا به کی زین فکرت آشوب خیز

دل مشوش ساختن خاطر مکدر داشتن

در بر اغیار سر حق مگو زشت است زشت

پیش چشم کور، آیینه سکندر داشتن

ای علی(ع) ای معدن جود و جلال و فضل و علم

جز تو کس را کی رسد تیغ دو پیکر داشتن

جز تو کس را کی رسد در کعبه ای دست خدا

بی محابا پای بر دوش پیمبر داشتن

فاش می خواندم خدایت در میان خاص و عام

گر نبودی کفر مطلق شرک داور داشتن

من نمی گویم خدایی لیک بی توفیق تو

باد برگی را نیارد از زمین برداشتن

من نمی گویم خدایی لیک بی امداد تو

نطفه را صورت نبندد شکل جانور داشتن

من نمی گویم خدایی لیک می گردد پسر

در رحم، زن را کنی گر منع دختر داشتن

من نمی گویم خدایی لیک باید خلق را

بر کف تو چشم روزی را مقدر داشتن

منکران را هم سر و کار اوفتد آخر به تو

ناگزیر آمد رسن از ره به چنبر داشتن

نوح را کشتی به گرداب فنا بودی هنوز

گر نه او را بودی از لطف تو لنگر داشتن

طبع من از ریزش دست تو آرد شعر نغز

زانکه «عمان » را ز باران است گوهر داشتن

شمارهٔ ۶ - در شکایت از روزگار و منقبت حیدر کرار صلوات الله و سلامه علیه

بس فشرد از پنجه بیداد، گردون نای من

بسته شد راه نفس بر منطق گویای من

گر هجوم اشک را مانع نبودی آستین

غرق خون کردی جهان را چشم خونپالای من

مایه رفت از دست و ماند انگشت حیرت بر دهان

مدعی کو تا گشاید، لب به استهزای من

هر چه از گردون مروت جستم از مردم وفا

در وجود، آن کیمیای من شد این عنقای من

شد به پایان عمر و امروزم نشد بهتر ز دی

باز گویم به شود ز امروز من فردای من

نور چشم و زور تن تا مایه بودندی به دست

گرم بد بازار هر سوداگر از سودای من

تا چو کورانم فریبد چون عروسان این عجوز

زی من آید غافل است از دیده بینای من

معرفت کالا، و عقلم پاسبان و نفس، دزد

در کمین تا کی کند فرصت برد کالای من

خواستم در مدح او همراهی از دل گفت رو

من علی اللهیم ترسم شوی رسوای من

سر به گوش عقل بردم گفت دست از من بدار

کاندر این ره قدرت رفتن ندارد پای من

کافری بین کاندر اسفل پایه تعریف او

می رود تا نه فلک بانگ اناالاعلای من

امتحان را زلف لیلی را به جنبان سلسله

پس ببین دیوانگی های دل شیدای من

کی خبر دارند زاغان جگرخوار مجاز

از حقیقت گویی طوطی شکرخای من

گرچه استحقاق دارم لیکن از انصاف نیست

در دل من جای او باشد در آتش جای من

راه باریک است و شب تاریک و چاه از حد فزون

دستگیری کن خدا را تا نلغزد پای من

من کی ام «عمان » و پهنای سخن را موج زن

گر گواهی خواهی اینک طبع گوهر زای من

شمارهٔ ۷ - در مدح مولی الموالی حضرت اسدالله الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام

دو هفته ماه من ای لعبت بهشتی رو

دگر چه شد که ز من کرده ای تهی پهلو

تو سرو نازی و بر چشم منت باید جای

که جای سرو بسی خوشتر است بر لب جو

تراست نازش کبک و چمیدن طاووس

تراست صولت شیر و رمیدن آهو

به زلف پیچان بنهاده ای دو صد نیرنگ

به چشم فتان بنهفته ای دو صد جادو

گهی سراغ کنی از دلم گهی از تن

به جان خود که تو واقف ترستی از هر دو

مراست یک تن و آن هم هلاک آن رخسار

مراست یک دل و آن هم اسیر آن گیسو

تو در خرامش و نازی و من ز فرقت تو

ز ناله همچون نالم ز مویه همچون مو

خوش آن که آیی مخمور چشم و تافته زلف

به ناز پرده برافکنده ز آن رخ نیکو

برای دلها زنجیر هشته از طره

به قصد جان ها خنجر کشیده از ابرو

چنان به تازی بر من که شیر بر نخجیر

چنان بگیری بر دل که باز بر تیهو

ز در و گوهر مملو کنی مرا کلبه

ز مشک و عنبر مشحون کنی مرا مشکو

همی به بالی بر خود به تابش رخسار

همی به نازی بر من به پیچش گیسو

گهی بگویی، کولاله را بدینسان رنگ

گهی بگویی، کو مشک را بدینسان بو

مرا بگویی گر منصفی بیا و ببین

مرا به گویی گر منکری بگیر و به بو

گهی بگویی جامی شراب ناب بیار

گهی بگویی مدحی ز بوتراب (ع) بگو

علی(ع) امیر عرب پادشاه کشور دین

که هست در خم چوگان او فلک چون گو

مروتش را زین نغزتر کجا برهان؟

فتوتش را زین خوبتر دلیلی کو؟

که داده در ره حق، گاه جوع، نان به فقیر؟

که داد در سر دین روز فتح سر به عدو

گرفت کشور دین را به ضربت شمشیر

شکست پشت عدو را به قوت بازو

به دست قدرت در بر گرفت از خیبر

چنین بباید دست خدای را نیرو

به او اعادی گر کینه ور شدند چه غم

کجا ز بانگ سگان شیر را رسد آهو

غلام درگه او گر غلام و گر خواجه

کنیز مطبخ او گر کنیز و گر بانو

زهی به رأفت و الطاف بی کسان را یار

خهی به رحمت و انصاف بیوگان را شو

ز روی مدح تو امروز پرده برگیرم

اگر چه نسبت کفرم دهند از هر سو

تو آن عدیم عدیلی که بهر معرفتت

هنوز آدم را سر به حیرت است فرو

یکیت خواند از صدق اولین مخلوق

یکیت گوید نی لا اله الا هو

خدات خوانده ولی مصطفات گفته وصی

تو هم گزیده اویی و هم خلیفه او

هوا نبارد، گر گوییش به خشم نبار

زمین نروید، گر گوییش به قهر نرو

من و مدیح تو وین عقل بینوا حاشا

ز وضع خانه چه گوید که نیست ره در کو

ز مهر جانب «عمان » ببین و شعر ترش

که طعنه ها زده بر شعر خواجه و خواجو

ثنا و مدح ترا حد و حصر نیست ولیک

ندید قافیه زین پیش طبع قافیه جو

همیشه تا که به سنگ و سبو زنند مثل

هماره تا ز نفاق و وفاق آید بو

موافقان تو دایم گرانبها چون سنگ

منافقان تو دایم شکسته دل چو سبو

شمارهٔ ۸ - در ستایش دو علت ایجاد و دو مایه خلقت بنی آدم النبی الاکرم و الولی الافخم صلوات الله علیهما

بزرگ مایه ایجاد قادر ازلی

ز نور پاک جمال محمد است و علی

ز نور پاک جمال محمد(ص) است و علی(ع)

بزرگ مایه ایجاد قادر ازلی

دو دست کار کنند این دو دستیار وجود

از این دو دست قوی دستگاه لم یزلی

به صورتند دو لیکن به معنی اند یکی

مبینشان دو که باشد دو بینی از حولی

بکوب حلقه طاعت در مدینه علم

کننده در خیبر به بازوان یلی

چو در گشوده شد آنگه به شهر یابی راه

بلی، بری به نبی راه با ولای ولی

نبی کند ز ولی قصه چون گلاب ز گل

ببو به صدق و رها کن طبیعت جعلی

زمانه گرچه سر ابتذال دین دارد

چگونه غیرت حق تن دهد به مبتذلی

گرفتم آنکه شود در زمانه منکر نور

عنان دل سوی ظلمت کشاند از دغلی

چو آفتاب فروزان ز شرق کرد طلوع

شود چه عاید خفاش غیر منفعلی؟

بود محال کزین بادها فرو میرد

چراغ طلعت حق، با کمال مشتعلی

خدیو آیین یعسوب دین که چرخ برین

بر رهیش ز خورشید دوخته حللی

نسیم تربیت او بود که در مه و سال

کند به باغ گهی عقربی گهی حملی

شراب تقویت او بود که در شب و روز

کند به کام گهی حنظلی گهی عسلی

چو بندگی طلبید از فلک دو دست قبول

به سینه زد که لک الحکم والا طاعة لی

کنند هر دو ز یاقوتی ادعا لیکن

چه مایه فرق که از اصلی است تا بدلی

دو کوکبند فروزنده لیک چندین فرق

میان عالم برجیسی است با زحلی

به جز ولایت او قصد حق نبد ز الست

به کاینات که گفتند در جواب بلی

شها مدیح تو واجب شده است «عمان » را

ز جان و دل نه به ذکر خفی و بانگ جلی

شمارهٔ ۹ - در منقبت محبوب کل و هادی سبل حضرت علی(ع)

دایم به یاد قامت آن سرو کشمری

ما را چو بید لرزد قلب صنوبری

الله که قامت الف آسای آن نگار

مانند دال پشت مرا کرده چنبری

بهرام و تیر و کیوان در رتبه کیستند

ای زهره ترا مه و خورشید مشتری

جامی بده که خاطر توحیدزای من

شیر آورد ز شوق به پستان مادری

طوطی فکرتم ز دراری طرازها

مقدار بشکند به سخن گفتن دری

بگشاید از نشاط سر نافه مرا

و آفاق را بتوفد مغز از معطری

سر برزند ز گلشن تحقیق من گلی

الفرع بالثریا والاصل بالثری

منگر به خاکساری و بی دست و پایی ام

آبی فراهم آور و بنگر شناوری

عشقم ز سدره صد ره بالا کشید و ماند

عقل از روش که کردی دعوی صرصری

خفض الجناح، روح الامین گر کند رواست

با همرهی عشق من از سست شهپری

بی رهبری عشق به سرچشمه مراد

کی رهبری هم ار کندت خضر، رهبری

هم آسمان نتیجه عشق است و هم زمین

هم آدمی ملازم عشق است و هم پری

الله، که عمر بیش بهاتر ز ممکنات

از دست شد به هرزه درایی و خودسری

گامی به راه عشق نگشتیم رهسپار

آوخ که گشت عمر گرانمایه اسپری

بالله که ننگری به جهان از سر نشاط

«ای نفس اگر به دیده تحقیق بنگری »

وردانی آنکه عزت و ذلت کدام راست

«درویشی اختیار کنی بر توانگری »

طاووس باغ جنتی ای از خبر تهی

طوطی شاخ سدره ای ای از خرد بری

در سنگلاخ صفحه بومان چه می چری

در تنگنای عرصه زاغان چه می پری

عرشی هژبر باره گرگان چه می روی؟

قدسی غزال در صف خوکان چه می چری؟

بانگ هم آشیانان از هر طرف بلند

تو خوش عبور داده به سر کوچه کری

موسی ز آدمیت، محو لقای حق

تو سرخوش پرستش گوساله از خری

چوگانی از ارادت اگر نبودت به دست

کی مردوار گوی سعادت به در بری

بی صدق و بی خلوص به درگاه مصطفی(ص)

سلمانی از کجا دهدت دست و بوذری

عارف کسی بود که کند گاه اتفاق

در آب ماهیی و در آتش سمندری

همسنگی ار نماید محنت به کوه قاف

یک جو به حکم او نتواند برابری

صد ره ز موج خیز حوادث به چابکی

بیرون کشیده رخت بری دامن از تری

سر گر نهد به خشت ز روی بلاکشی

تن گر دهد به خاک ز راه قلندری

بهتر ز قاقمش کند آن خشت، بالشی

خوشتر ز سندسش کند آن خاک، بستری

در سر هوای حق و بجان شور احمدی

در تن نوای دین و به دل مهر حیدری

دارای دین که از پی بوسیدن درش

صد بار بیش خورد سلیمان سکندری

قدرش به ملک امکان بس نامناسبست

آن در بزرگواری و این از محقری

پیشی گرفته ذات شریفش به ممکنات

وز هر جوان جوانتر تا این معمری

هرگز نداشت صیقل شمشیرش ار نبود

آیینه مکدر دین این منوری

تا شخص مصطفی(ص) را شهری بود ز علم

او را بود بدان شهر از مرتبت دری

من کرده ام طلا، به ولایش مس وجود

ای مدعی بیا و ببین کیمیاگری

مدحش نوشته می نشود تا به حشر اگر

اغصان کنند کلکی و اوراق دفتری

ای صادر نخست که در رتبه خلق را

مشتقی است و ذات ترا هست مصدری

امروز پرده از رخ مدحت برافکنم

نسبت گر این و آن ندهندم به کافری

الله اکبر از تو که هرکس ترا شناخت

از دل کشید نعره الله اکبری

مقصود حق به خلق شناساندن تو بود

بر هر که داد خلعت خاص پیمبری

کشتی نوح غرفه بدی گر نکردی اش

عون تو بادبانی و حفظ تو لنگری

یوسف به دامن کرمت دستزد دمی

کز دست رفت دامن مهر برادری

از پرتو اشارت برد و سلام تو

آذر به پور آزر ننمود آذری

آنجا که مهر تست به مستوجب عذاب

دوزخ کند بهشتی و زقوم کوثری

بس در قرار چار محالم گرفت دل

یا من هوالمجاور بالساحة الغری

هرکس که این قصیده شیوا شنید گفت

امروز ختم گشته به «عمان » سخنوری

غزلیات

شمارهٔ ۱: کسی که گفت به گل نسبتی است روی ترا : کسی که گفت به گل نسبتی است روی ترا

شمارهٔ ۲: ای که جز انکارت اندر کار صاحبکار نیست : ای که جز انکارت اندر کار صاحبکار نیست

شمارهٔ ۳: آن را که به سر شور و به دل کیفیتی نیست : آن را که به سر شور و به دل کیفیتی نیست

شمارهٔ ۴: برون نمی کنم از سر هوای صحبت دوست : برون نمی کنم از سر هوای صحبت دوست

شمارهٔ ۵: امشب در این بساط به ما عشرت شهی است : امشب در این بساط به ما عشرت شهی است

شمارهٔ ۶: گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم : گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم

شمارهٔ ۷: چو دست شانه گشاید ز زلف یار گره : چو دست شانه گشاید ز زلف یار گره

شمارهٔ ۱: کسی که گفت به گل نسبتی است روی ترا

کسی که گفت به گل نسبتی است روی ترا

فزود قدر گل و برد آبروی ترا

از آن به هر چمنی جستجو کنیم ترا

که تا مگر ز گلی بشنویم بوی ترا

بهل که شیخ به طاعت خرد بهشت که ما

به عالمی نفروشیم خاک کوی ترا

به هر طرف دل جمعیتی پریشان خواست

به حکمت آن که پریشان نمود موی ترا

خدای را دل ما را مکدر از چه کنی

که گاه جلوه خوش آیینه است روی ترا

ز خاک کوی خرابات پا مکش «عمان »

که آب رفته نیاید دوباره جوی ترا

شمارهٔ ۲: ای که جز انکارت اندر کار صاحبکار نیست

ای که جز انکارت اندر کار صاحبکار نیست

گر، به چشم عقل بینی هرگزت انکار نیست

گاه می گویی به مجلس دل چرا، بی درد، نی

گاه می گویی به گلشن گل چرا، بی خار نیست

با فضولی ها که این جبر است یا آن اختیار

یا که این زشت است یا آن جبر ما را کار نیست

صورت صرفیم و با نقاشمان نبود نزاع

دستی محضیم و با استادمان پیکار نیست

رشته را، باری کشش شرط است گر خوش بنگری

چیست اندر سبحه زاهد که در زنار نیست

راه را، باری کشش شرط است گر خوش بنگری

چیست اندر برنس راهب که در دستار نیست

از خیانتها که آمد وز جنایتها که رفت

آزمودستیم چیزی بدتر از آزار نیست

باری ار، باری کشی سنجیده ام من بارها

روبکش رطل گران کز این سبک تر، بار نیست

شمارهٔ ۳: آن را که به سر شور و به دل کیفیتی نیست

آن را که به سر شور و به دل کیفیتی نیست

گر هست هزارش هنر، انسانیتی نیست

آن لب که تر، از باده نشد هیزم خشگ است

آتش بزنیدش که در او خاصیتی نیست

دل جمله مسخر شده عشق شد ای عقل

زین ملک برون رو که در آن تمشیتی نیست

جز عشق میاموز به اطفال طریقت

بس تجربه کردم به از این تربیتی نیست

مشکن قدح اهل دل ای شیخ ریایی

در مذهب ما بدتر از این معصیتی نیست

فرخنده عروس است نکو گفته «عمان »

کز زیور همسایه بدو عاریتی نیست

شمارهٔ ۴: برون نمی کنم از سر هوای صحبت دوست

برون نمی کنم از سر هوای صحبت دوست

در این هوا اگر از تن برون کنندم پوست

بنه به چشم من ای سرو دلنشین پایی

که دل نشینی سرو از ستادن لب جوست

مبین به چشم کم ای مدعی به طره یار

کمند جان من است این اگر به چشم تو نوست

مبال این همه زاهد، به ورد یارب خویش

نظر نمای که ذکر قلندران یاهوست

به تیغ ناز کشد کاش، یار «عمان » را

که زندگی ابد یافت هر که کشته اوست

شمارهٔ ۵: امشب در این بساط به ما عشرت شهی است

امشب در این بساط به ما عشرت شهی است

کاقبالمان موافق و توفیق همرهی است

جمعیم دوستان و حکایاتمان دراز

این شب عدوی ماست که میلش به کوتهی است

تا نغمه های چنگ شبانان به گوش ماست

کی اعتنا به بانگ خروس سحرگهی است

از دهرمان موافقت، از کوکب اتفاق

از چرخمان موافقت، از بخت همرهی است

گر عاقلی به حلقه دیوانگان درآی

کاین حلقه را نهادن و رفتن ز آگهی است

ما را اگر چه بی خبری عادت آمده است

لیکن به معنی همه اسرار آگهی است

گوشی به صحبت همه از اشتیاق صبح

گوش دگر همی به اذان سحرگهی است

شیر، آن کسی بود که سگ نفس را کشد

ورنه اسیر نفس شدن عین روبهی است

بحر است طبع من «عمان » طبع ها چو جوی

هر جوی عاقبت به سوی بحر منتهی است

شمارهٔ ۶: گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم

گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم

غیر از تو کس ندیدم هرجا نگاه کردم

قصد و مرادم از سیر روی تو بود لاغیر

گر سیر کعبه و دیر ور خانقاه کردم

دیدم که بود کوهی اندر برابر کاه

عفو ترا مطابق با هر گناه کردم

جز دعوی «اناالحق » نشنیدم از زبانش

گوش دل از حقیقت بر هر گیاه کردم

اثبات گشت بر من از یک نفس به «الا»

تا نفی ماسوی را با «لااله » کردم

گر شد نمد کلاهم مسکین مخوان که شاهم

در فقر پادشاهی با این کلاه کردم

بیخود نیافتم من بر آب زندگی دست

روشن ضمیر پیری هادی راه کردم

نی نی که هادی ام بود خضر زمانه نی نی

خود آب زندگی بود من اشتباه کردم

در هر قضا که رو داد او را معین گرفتم

در هر بلا که آمد او را پناه کردم

«عمان » اگر کلاهم شاهانه شد عجب نیست

دیریست با گدایی خدمت به شاه کردم

شمارهٔ ۷: چو دست شانه گشاید ز زلف یار گره

چو دست شانه گشاید ز زلف یار گره

به پای دل زند از غصه بیشمار گره

به غیر رشته زلفش که دل بدو بستم

کسی ندید، به یک رشته صد هزار گره

دمی برای خدا از جبین گره بگشای

از این زیاده به دل ها روا مدار گره

گره گشای جهان چون علی(ع) بود «عمان »

امید هست که بگشایدت ز کار گره

یگانه حضرت حبل المتین که غیرت او

گشود کشور دین را، ز ذوالفقار گره

رباعیات

شمارهٔ ۱ : آتشی دوش ز رخساره برافروخته بود

شمارهٔ ۲ : تاری از طره تارت چو به تاتار افتاد

شمارهٔ ۳ : تا به کف تاری از آن طره طرار افتاد

شمارهٔ ۴ : «عمان » چه نثار شعرهای تو کند

شمارهٔ ۵ : زآن دم که ملازم رکابم کردی

شمارهٔ ۱

آتشی دوش ز رخساره برافروخته بود

دیده گر آب نمی ریخت مرا سوخته بود

گفت «عمان » ز چه رو دم نزنی ز آتش عشق

گفتم آن کس که دلم سوخت لبم دوخته بود

شمارهٔ ۲

تاری از طره تارت چو به تاتار افتاد

روز بر مشک فروشان خطا تار افتاد

سر پنهان ترا فاش نسازم زین رو

شایدم بار دگر با تو سر و کار افتاد

شمارهٔ ۳

تا به کف تاری از آن طره طرار افتاد

طالع بخت مرا همچو شب تار افتاد

گرچه رخسار تو زد آتش حرمان بر دل

قسمت ما ز گلستان رخت خار افتاد

شمارهٔ ۴

«عمان » چه نثار شعرهای تو کند

جز آن که ز جان و دل ثنای تو کند

هر گوهر معرفت که اندوخته است

خواهد که نثار خاک پای تو کند

شمارهٔ ۵

زآن دم که ملازم رکابم کردی

معروف تمام شیخ و شابم کردی

من قطره بدم توام نمودی «عمان »

من ذره بدم تو آفتابم کردی

گزیدهٔ اشعار

قصاید

غزلیات

رباعیات

معراج نامه

بخش ۱ - توحید : ای که از هستی ترا آثار نیست

بخش ۲ - معراج رسول اکرم(ص) : آنکه دارد اختصاصی تاج او

بخش ۳ - در فضیلت مولای متقیان حضرت امیرالمؤمنین(ع) : گفت آن بینای ما زاغ البصر

بخش ۴ - در مناجات حضرت باری : ای جمال بی مثالت در الست

بخش ۵ - در عبادت حضرت زهرا(س) : صاحب بحرالمعارف شرح داد

بخش ۶ - خطاب به ائمه طاهرین علیهم السلام : ای شما را سایه پروردی هما

بخش ۷ - تمثیل اول : کرد روزی شمس دین در دید و حال

بخش ۸ - تمثیل دوم : شبلی آن سرحلقه اهل نیاز

بخش ۹ - تمثیل سوم : وه چه خوش گفت آن گرفتار جنون

بخش ۱۰ - نصیحت : ای چو مضطران سر آورده به جیب

بخش ۱ - توحید

ای که از هستی ترا آثار نیست

عاقل از هستیت در انکار نیست

نیست محروم از ظهور یک گیاه

خالی از انوار تو یک پر کاه

با وجود آنکه اندر پرده ای

سر ز هر پرده برون آورده ای

کوهها پاشید از توحید تو

زهره ها، بدرید از تمجید تو

طالبانت «رب ارنی » گو همه

«لن ترانی » پاسخ از هر سو همه

گه وجودت مخفی از فرط ظهور

بر مثال آفتاب از فرط نور

زان سبب تمثیل کردم آفتاب

تا بیابد نکته فهم دیر یاب

ورنه بیرونی تو از ادراک ما

کی بروید این گیاه از خاک ما

اندر اینجا شاهدی گیرم قوی

از کتاب مستطاب مثنوی

«ای برون از فهم قال و قیل من

خاک بر فرق من و تمثیل من »

عارفانت در ثنا، مبهوت و مات

وز ثنایت جمله عاجز در صفات

جمله محتاجند و ذات تو غنی

بر تو زیبد کبریایی و منی

مایه مجموع هستی ها تویی

خالق بالا و پستی ها تویی

ظاهر از بود تو بوده کاینات

ما به تو قائم تو چه قائم به ذات

نیستی و کس نداند چیستی

هستی اما در ردای نیستی

چشم و گوشی ده که بی گفت و شنفت

یا زبانی ده که نتوانیم گفت

ورنه بیرونی تو از فهم عقول

ای منزه ذات تو عمایقول

یا بگیر این لغوهای خام ما

یا زبان خود بنه در کام ما

گر که تنزیهت کنم آن فهم نیست

گر که تشبیهت کنم از کافریست

وانکه وصفت بر مذاق خاص و عام

این همه گفتند و مطلب ناتمام

معذرت را پیش ارباب کظیم

خوش بگو «واستغفر الله العظیم »

کی دهد صورت ز صورتگر خبر

آن بود مبهوت صورتگر صور

وان که باشد عارف صاحبنظر

بیندت در هر گیاهی جلوه گر

مور را فر سلیمانی دهد

خاک را تشریف سلطانی دهد

خوش نباشد وصف سیمرغ از مگس

ای تو کمتر از مگس این حرف بس

ملک تو باشد قدیم و تازه نیست

کبریایی ترا اندازه نیست

از خیال تو برون در هیچ حال

ما نباشیم ای تو بیرون از خیال

از دل و جانت بیارای کارساز

هر شب آریم ای تو از ما بی نیاز

ای ز اسمت مانده اندر پرده در

پرده ما روسیاهان را مدر

کافران عشق تو ای بی قرین

جمله را نسبت خداوندان دین

می کشی عشاق هیچت نیست غم

نیستت اندر ترازو سنگ کم

در ره عشق تو سرها ریخته

خونشان با خاک ره آمیخته

نه به تعریفت حدی نه غایت است

«ماعرفناک » رسولت آیت است

بخش ۲ - معراج رسول اکرم(ص)

آنکه دارد اختصاصی تاج او

از لیالی لیلة المعراج او

وه چه معراجی که عقل ذوفنون

از بیان آن نمی آید برون

وه چه معراجی که او را در صفات

عقل بطلمیوس و جالینوس مات

چشم توحیدیش چون بینا نمود

مدرک آن بوعلی سینا نبود

عقل مو بین پای ره بس تفته است

زین خدای آگاه آن کو رفته است

حال او را آل او دانند و بس

بعد از آن عشاق دیگر هیچ کس

اهل دل زین نکته خوشتر بو برند

بهتر از ما، پی به حال او برند

کردم این مطلب سؤال از کاملی

نکته دانی عارفی صاحب دلی

در شریعت در طریقت معتبر

از دقایق وز حقایق با خبر

گوش حالش مملو از اسرار غب

صاحب «علم الیقین » بی شک و ریب

کز همه شبها چرا ای شمع خاص

یافت آن یک شب به معراج اختصاص

وز چه آن تاریک شب مانند بدر

از همه شبها فزونتر شد به قدر

گفت ای سلطان اقلیم ازل

شاهد مشهور حی لم یزل

آن به نسبت خاتم پیغمبران

درة التاج گرامی گوهران

کرد آن شب گرم آن هنگامه را

تا دلیل خاص باشد عامه را

تا که باشد از اصول دین او

حجتی در شرع و در آیین او

ورنه او را از لعمرک تاج بود

هر شب او را لیلة المعراج بود

هر شب از بیداری آن سرزنده بود

هر شب آن در حلقه اش جنبنده بود

هر شب اندر آستان با طمطراق

حاضر از بهر سواری اش براق

در قفای آن سرابیل صفا

خورده هر شب شاهد عیسی قفا

فرش را هر شب کشانیدی به عرش

عرش را هر شب نشانیدی به فرش

هر شب او را شاهدی غیبی به پیش

هر شب او را «نزل لاریبی » به پیش

هر شب اندر مسجدالاقصی به راز

مقتدای انبیا بد در نماز

هر شب اندر سفره آن شمع هدی

بد شریک اش در غذا دست خدا

هر شب آن طالب در مطلوب بود

آن حبیب اندر بر محبوب بود

بلکه از آن بزم قرب آن نور پاک

معجزی بد رجعت ار کردی به خاک

حکمتی در رجعت آن نور بود

کز پی ارشاد ما مأمور بود

چون ز اوج قرب می آمد فرود

«کلمینی یا حمیرا» می سرود

باز چون مجموعی آوردی ملال

برزدی بانگ «ارحنا یا بلال »

گر نبد مأمور ارشاد از خدا

کی ز اصل خویشتن گشتی جدا

گر حباب از بحر گردد منفصل

هم شود با بحر آخر متصل

نور اگر چندی ز نور افتد به دور

می کند رجعت هم آخر سوی نور

قطره گر چندی ز دریا بازگشت

آخرش باشد به دریا باز گشت

در مقام نسبت از مردار و قند

هر کسی را هر چه باید می دهند

هیچ دیدی طوطی مردار خوار

یا کند کرکس به قندستان گذار

یا شود کبکی به مهمانی زاغ

یا که جغدی همدم طاووس باغ

یا که بیدی میوه یی آرد به بار

یا که دستی سر بر آرد از چنار

یا لئیمی کو نماید بذل سیم

یا جوادی کو کند مدح لئیم

یا که ملایی شود درویش دوست

گر شود، می دان که هم درویش اوست

ای زبان کرده مرا هر تار مو

من نمی گویم تو می گویی بگو

تو زبان را می کنی تعلیم من

تو بیان را می کنی تسلیم من

بعد از آن بر سر دیگر لب گشود

کان شب او را لیله ارشاد بود

یعنی آن فعال کل ما یرید

خواست تا ورزد ارادت با مرید

از مکان بر لامکانش برکشاند

در حریم قرب خاصش برنشاند

در ارادت کرد او را خرقه پوش

خلعت عبدیت افکندش به دوش

ماه خود را تا کند پاینده بدر

اولش داد از عنایت شرح صدر

گفتش ای سرحلقه اهل رشاد

ای تو را ما هم مرید و هم مراد

آزمودستیم ما تسلیم تو

اسم اعظم می شود تعلیم تو

خود رها کردی به ما واصل شدی

خود شدی ما در لباس بیخودی

ای گرامی بنده شاکر مرا

با دو اسم من بشو ذاکر مرا

هر دو در ذاتند با اسم تو جفت

اسمشان را با تو می بایست گفت

آن یکی را خوان خفی وین را، جلی

اولین الله و آن دوم علی(ع)

از علی بهتر ندارم چونکه دوست

لاجرم در رتبه همنام من اوست

زین دو اسم پاک استمداد کن

خلق را با این دو اسم ارشاد کن

این به باطن مورث امداد تو

و آن به ظاهر باعث امداد تو

زین دو اسم پاک پر کن سینه را

صیقلی کن زین دو اسم آیینه را

تا در آن آیینه بینی روی من

متصف گردی به خلق و خوی من

غم مخور کز این دو اسم دلپسند

تا قیامت اسم تو سازم بلند

اشرف الاسما نمایم اسم تو

قبلة الاشراف سازم جسم تو

مشرق و مغرب بگیرد دین تو

شش جهت را پر کند آیین تو

زین دوام بهتر ز اسما نیست اسم

هر دو یک گنجینه اندر یک طلسم

دار همچون جان گرامی هر دو را

پوش از نادان و عامی هر دو را

آدم ار چند اندر این ره مو شکافت

بهره یی زین «علم الاسما» نیافت

لاجرم محروم ماند او از بهشت

وان مقام خاص را از کف بهشت

باز از جنت نگشت او بهره ور

تا از آن اسما ندادندش خبر

گر که این شب را دلارا گشت ذیل

لیلة الواحد بود نه الف لیل

داستان اعور و احدب که نیست

یک شب است آن شب هزاران شب که نیست

پس در آن شب عبد را شاکر نمود

با دو اسم اعظمش ذاکر نمود

بخش ۳ - در فضیلت مولای متقیان حضرت امیرالمؤمنین(ع)

گفت آن بینای ما زاغ البصر

این عبارت را به طرزی مختصر

کاندر آن شب چون دلم شد منجلی

هر کجا دیدم علی دیدم علی(ع)

با خدا در لامکان سرگرم راز

با ملک در آسمان اندر نماز

در یکی صف در رکوع و در سجود

در دگر صف در قیام و در قعود

در زمین اصحاب را مهمان به خوان

مر مرا در عرش اعظم میزبان

بر فراز عرش با من با شتاب

بر زمین بربسته زهرا را به خواب

جا گرفته بر سر هر محتضر

گشته هر مولود را حاضر به سر

بر فلک می دیدمش موجود بس

در زمین موجد به هر صاحب نفس

بی رضای او عبادتهاست خام

بی ولای او اطاعت ناتمام

گه گه آوازی به گوش انباز بود

ابن عمم صاحب آواز بود

احمد(ص) آن دیباچه دیوان کل

احمد(ص) آن سر دفتر ختم رسل

مطلع التوحید سلطان ازل

مقطع العنوان حی لم یزل

اولین نقش تجلیات ذات

آخرین نقش تمام کاینات

صادر اول ز مصدر در الست

اولین مصدر به هر صادر که هست

اولین صبح از بروز و از ظهور

آخرین صبح از تجلیات نور

اولین جمله اشیا به اسم

آخرین جمله اشیا به جسم

آن خرامان سرو باغ «فاستقم »

منزل وحی و ندای قم اقم

آنکه عالم را شفای علت است

آنکه آدم را شفیع ذلت است

صفحه ایجاد را بنوشت و خواند

نی بخواند و نی قلم بر صفحه راند

حامل مهر نبوت پشت او

گشته است ماه سما انگشت او

مصطفی(ص) آن مظهر ذات اله

از طفیلش خلق ماهی تا به ماه

بخش ۴ - در مناجات حضرت باری

ای جمال بی مثالت در الست

عالمی را کرده در خود بت پرست

با خیال خود خدایی ساختند

سجده بردند و ترا نشناختند

هر چه را طاعت کنم آن غیر تست

پس در اینجا بت پرستی شد درست

جمله گویان «قل هو الله احد»

کلهم مشرک الی حین لحد

خواهی ار بینی رخ آن بی نشان

رو ببین از چشم صاحب بی نشان

چشم صاحب بی نشان بینا بود

شش جهتشان صفحه سینا بود

دیده یی کو را نبیند ای کیا

میل کش خواهی و خواهی توتیا

کور رعنایی شدی ای سرگران

وسمه جو کاین سرمه می باشد گران

هر که امروز آن رخ رعنا ندید

غالبا فرداش باشد ناامید

نیست پنهان آن پدیدارش نگر

پرده بردار و به دیدارش نگر

گرچه رعنایی ترا کور آیدت

پرده از چشمت برون نور آیدت

ای نگارین پا بترس از رمزمان

گه بود پای نگارین از زبان

پای مردان را نمی باشد نگار

بلکه باشد غرق خون از نیش خار

خون مردم خورده ای نه خون دل

بر تو این مشکل کجا گردد سهل

مال مردم برده ای نی مال خویش

کی ترا این پرده برخیزد ز پیش

حمل رعنایی مکن کم کن نزاع

بر خروش ناله اهل سماع

حال او را خوب دانند اهل درد

آنکه تا زخمی نخورد آهی نکرد

ای به باطن عمر ضایع کردگان

داستان عمرو و زید آوردگان

نیست این افسانه تا خواب آورد

بل برد خواب و به چشم آب آورد

بخش ۵ - در عبادت حضرت زهرا(س)

صاحب بحرالمعارف شرح داد

آنکه از حق تربتش پرنور باد

نیمشب شاهی ز بستر شد به پای

رفت و خاتون را به بستر کرد جای

در میان خوابگاه او را نیافت

جست او را و سراغ اصلا نیافت

سر کشید این خانه و آن خانه را

تا مگر جوید نشان جانانه را

بر گرفت این پرده و آن پرده را

تا مگر یابد اثر گم کرده را

در میان مطبخی با درد و جوش

آمد آوازی ضعیف او را به گوش

دید در مطبخ یکی با حال زار

در مناجات است کای پروردگار

با محبتها که باشد با منت

کاین دعا گردد قبول از این زنت

غافلان خسته را بیدار کن

همچون منشان طالب دیدار کن

شاه از آن پس کاستراق سمع کرد

شمس خود را جستجو با شمع کرد

بانوی خود را به مطبخ خانه دید

گنج خود را اندر آن ویرانه دید

دید آن تابنده چون بدرالدجی

کرده در خاکستری گون جامه جا

گشته چون خورشید خاکسترنشین

گنج سان گشته در آن ویران مکین

شاه گفت ای جان وای جانان من

شمع ایوان و گل بستان من

بازگو کاندر مناجات ای نگار

باز می گفتی تو با پروردگار

که به حق آن محبت های تو

هم به آن لطف و شفقت های تو

چیست با تو لطف صحبت های او

وان عنایتها که گفتی باز گو

گفت چبود ای شه عالی نسب

زین محبت هر که در این نیمه شب

مر ترا خوابانده در بستر به ناز

داده فرصت مر مرا بهر نماز

آخر ای ایمان به غیب آوردگان

عقل را در جیب پنهان کردگان

سر فرود آرید در شب ها به جیب

تا به دست افتد شما را سر غیب

عارفی گوید که در شبهای تار

بارها من پوست بفکندم چو مار

بار دیگر عارفی اهل نیاز

گفت این مطلب به سر با اهل راز

آنکه تا من نکته یی فهمیده ام

در ریاضت بارها را دیده ام

یعنی آن وقتی که بود از شیخ و شاب

نفس مشغول و ظلام مست خواب

خانه با جاروب لا، می روفتم

حلقه دل را به جد می کوفتم

تا بدارم بر طلسم «لا» شکست

گنج «الا» را بیاوردم به دست

خواجه اندر خدمت صاحبدلی

دارد آن پیری بزرگی کاملی

تا ترا از خواب بیداری دهد

سر غیبت را پدیداری دهد

بخش ۶ - خطاب به ائمه طاهرین علیهم السلام

ای شما را سایه پروردی هما

آمدم در سایه لطف شما

غایب و حاضر ز اعمال شفیع

با ندای الشفیع و الشفیع

ما که مشتی واله و دیوانه ایم

محرمان این سرا را خانه ایم

سرخوشیم از عشق جام ذوالجلال

ایمن از خوفیم و فارغ از زوال

تابع شرع خداییم و رسول

تا بقاییم از فروع و از اصول

زاهد آن سرحلقه افسرده ها

که به ما از جهل گیرد خرده ها

چونکه او را آگهی از حال نیست

شور مشتاقان به یک منوال نیست

آن یکی گرید به ذکر آه آه

وین یکی خندان به بانگ قاه قاه

آن یک از مستی نداند پا ز سر

وین یک از راز دو عالم باخبر

بخش ۷ - تمثیل اول

کرد روزی شمس دین در دید و حال

از «جلال الدین رومی » این سئوال

کای ز عالم جمله وصل تو مزید

چیست فرق مصطفی(ص) با، بایزید

مولوی آن جان عشاقش رهی

چون نبود از قصد شمس اش آگهی

بس پریشان حال شد از این سئوال

شد فقیه عصر را شوریده، حال

کای پریشان گوی ای هرزه درآی

دم فروکش ژاژ از این افزون مخای

بنده را نسبت چه باشد با خدای

شاه را تشبیه چبود با گدای

خود پیمبر در کجا امت کجا

کی شما را رتبه بدرالدجی

ذره را نسبت کجا با آفتاب

خود سئوالت را جز این نبود جواب

بار دیگر گفت شمس نکته دان

آن به معنی پیر و در صورت جوان

گر چنین است آن شه ملک عدم

«ماعرفناک » از چه گفتی دم به دم

در مقام معرفت زان بی نشان

عجز کردی از لب گوهر فشان

وان دگر گه گاه می کردی ندا

نیست اندر جبه ام الا، خدا

شمس گفت این را بشد در غرب غیب

مولوی را شد به حیرت سر به جیب

این تعرض را بدان شخص قوی

خطره خوانند از جناب مولوی

سالکان اندر حق پیران راه

برده زین سان خطره ها بر حق پناه

مبتدی را نقش زا نیست کفر کیش

گاهگاهی خطره ای آور به پیش

زان سبب با آن کتاب مستطاب

در مقام خطره گوید در کتاب

صد هزاران بار ببریدم امید

از که از شمس این زمان باور کنید

باز چون در خلوت خاصیش یافت

نور شمس از روزنش در کلبه تافت

نفس را عادت دگرگون گشته بود

وسوسه کم، صدق افزون گشته بود

گفت ای داننده از روی ثواب

خود سئوال خویش را می ده جواب

گفت مقصودم نبود از بایزید

اینکه با فضلی کنم روی مزید

خود به نسبت این رعیت آن شهست

در کمال آن بیخبر این آگهست

احمد(ص) آن سیاح دریای الست

گه به بالا می شد و گاهی به پست

هر چه افزون سر فرو کردی در آن

دیدی آن دریا بود بس بیکران

هر چه جستی دیدی اش نایاب نیست

بیشتر زین کوش او را تاب نیست

زان سرودی در حق آن بی نشان

«ماعرفناک » از لب گوهر فشان

داشت دایم سر به زیر افکندگی

می نشد خارج ز خط بندگی

جرعه یی زان ژرف دریا کان جناب

غوطه می خوردی به جد با صد شتاب

می کشید اندر گلوی بایزید

رفت و اندر گوشه حیرت خزید

ای بسا مستی که آن آغاز کرد

ساز این مطلب ز مستی ساز کرد

این مطالب را اگر دانیم راست

بس فضیلت جمله زان مصطفاست

بخش ۸ - تمثیل دوم

شبلی آن سرحلقه اهل نیاز

بد به صف بوحنیفه در نماز

تا که از مسجد برون شد با شتاب

گفت هذا مسجدم سوق الدواب

بوحنیفه این حکایت چون شنفت

گفت استر می خریدم راست گفت

بخش ۹ - تمثیل سوم

وه چه خوش گفت آن گرفتار جنون

جای در صف جماعت کرد چون

صورتش در سوره همچون گل شکفت

تا سماعش بر سما شد روی گفت

کای خدا دیگر نماز بوتراب

ابن بوطالب مگر بینی به خواب

بخش ۱۰ - نصیحت

ای چو مضطران سر آورده به جیب

غیره لا مضطرینا من یجیب

اول فکرت تویی اندر شمار

آخر فکرت تویی همت گمار

لیک اگر نشناختی تو خویش را

بنده گشتی نفس کافرکیش را

در جهانی نو چو بنهادی قدم

گم شدی در ظلمت ملک عدم

خاک بر سر کن به چشمان پر آب

می بگو «یالیتنی کنت تراب »

راه سخت است ای برادر هوش دار

باز، در این راه چشم و گوش دار

عمان سامانی

گنجینة الاسرار

گزیدهٔ اشعار

معراج نامه