معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ رشحه

بیگم دختر هاتف، متخلص به رَشحه (۱۱۹۸ قمری - ؟) شاعر ایرانی در دوران قاجار بود. پدر بیگم (هاتف اصفهانی)، شوهرش (میرزا علی اکبر، متخلص به «نظیری»)، پسرش (میرزا احمد متخلص به «کشته») و برادرش (سید محمد متخلص به «سحاب») نیز همگی شاعر بودند. مقام شعری بیگم از برادرش «سحاب» بلندتر بود. او از سادات بود و مدح بعضی از دختران و پسران فتحعلی شاه قاجار می‌گفت. محمودمیرزا در تذکره نقل مجلس می‌نویسد رشحه شاعری بسیار توانا بود و «با لاله خاتون و مهری هروی و مهستی گنجوی که مهتر و بهتر شعرای نسوان می‌باشند همسر و برابر است.» دیوان شعر بیگم به گفته محمودمیرزا سه هزار بیت شعر داشت که از بهترین و بزرگترین دیوان‌های یک زن شاعر ایرانی بود ولی متاسفانه در دست نیست. در تذکره نقل مجلس صدبیت از شعرهای او و ضمیمه دیوان هاتف هفتاد و پنج بیت آمده است. تاریخ دقیق مرگ وی مشخص نیست ولی تا سال ۱۲۳۱ ق رشحه هنوز زنده بود.

رشحه

شمارهٔ ۱ - از یک قصیده : فلک کینه گرا دوش به آهنگ جفا

شمارهٔ ۲ - مطلع یک غزل : دردا که بود خاصیت این چشم ترم را

شمارهٔ ۳ - مطلع یک غزل : دامن قاتل به دست آمد دم بسمل مرا

شمارهٔ ۴ - نا مشخص : هر کجا نام ز دانش همه افلاک حجاب

شمارهٔ ۵ - رباعی : ای از لب تو به خون رخ لعل خضاب

شمارهٔ ۶ - مطلع یک غزل : آن بت گل چهره یارب بسته از سنبل نقاب

شمارهٔ ۷ - مطلع یک غزل : ز دوری تو دو چشمم چو رود جیحون است

شمارهٔ ۸ - غزل : ماهم اگر به قهر شد از لطف باز گشت

شمارهٔ ۹ - مطلع یک غزل : غم نه گر خاکم به باد از تندی خوی تو رفت

شمارهٔ ۱۰ - مطلع یک غزل : دل رفت و ز خون دیده ما را

شمارهٔ ۱۱ - مطلع یک غزل : جان و دل بیرون کس ازدست تو مشکل می‌برد

شمارهٔ ۱۲ - از یک غزل : می‌تپد از شوق دل در سینه‌ام گوئی که باز

شمارهٔ ۱۳ - از یک غزل : ز هر مژگان کند صد رخنه در دل

شمارهٔ ۱۴ - از یک غزل : به قید زلف تو آن دل که پای بند شود

شمارهٔ ۱۵ - از یک قصیده : تو آن شهریاری که از آستینت

شمارهٔ ۱۶ - از یک قصیده : ای ضیاء السلطنه ای بانوی گیتی مدار

شمارهٔ ۱۷ - مطلع یک غزل : همی ریزد به روی یکدگر دلهای مجروحان

شمارهٔ ۱۸ - مطلع یک غزل : فرستد مژدهٔ وصلی چو خو کردم به هجرانش

شمارهٔ ۱۹ - مطلع یک غزل : شب و روز من آن داند که دیده است

شمارهٔ ۲۰ - غزل : آمد هزار تیر تو بر جسم چاک چاک

شمارهٔ ۲۱ - از یک غزل : به یاد روی تو بر مه شبی نظر کردم

شمارهٔ ۲۲ - از یک قصیده : تاج دولت تا ز خاک درگهش بر سر زدم

شمارهٔ ۲۳ - غزل جفا و جور تو عمری بدین امید کشیدم

شمارهٔ ۲۴ - از یک غزل : نکشد دل به جز آن سرو قدم جای دگر

شمارهٔ ۲۵ - غزل چه شود اگر که بری ز دل همه دردهای نهانیم

شمارهٔ ۲۶ - نامشخص : یکی شد تا به کویت بانگ زاغ و نغمهٔ بلبل

شمارهٔ ۲۷ - نامشخص : باز دل برد از کفم زلف نگار تازه‌ای

شمارهٔ ۲۸ - نامشخص : جدا از زلف و رخسار تو جان دادم به ناکامی

شمارهٔ ۲۹ - نامشخص : پی وصل تو ما را زور و زری نیست

شمارهٔ ۱ - از یک قصیده

فلک کینه گرا دوش به آهنگ جفا

همه شب پای فرو هشت به کاشانهٔ ما

گفتم از بهر چکار آمده‌ای گفت که جور

گفتم از بهر چه تقصیر بود گفت: وفا

شمارهٔ ۲ - مطلع یک غزل

دردا که بود خاصیت این چشم ترم را

کز گریه ز روی تو ببندد نظرم را

دل بستگیم تازه به دام تو شد اکنون

کز سنگ جفا ریخته‌ای بال و پرم را

شمارهٔ ۳ - مطلع یک غزل

دامن قاتل به دست آمد دم بسمل مرا

دعوی خون بیش ازین کی باشد از قاتل مرا

شمارهٔ ۴ - نا مشخص

هر کجا نام ز دانش همه افلاک حجاب

هر کجا ذکر به نامش همه آفاق حیا

شمارهٔ ۵ - رباعی

ای از لب تو به خون رخ لعل خضاب

وز خجلت دندانت گهر غرق در آب

چشم و دل من به یاد دندان و لبت

این در خوشاب ریزد آن لعل مذاب

شمارهٔ ۶ - مطلع یک غزل

آن بت گل چهره یارب بسته از سنبل نقاب

یا به افسون کرده پنهان در دل شب آفتاب

شمارهٔ ۷ - مطلع یک غزل

ز دوری تو دو چشمم چو رود جیحون است

شوم فدای تو، احوال چشم تو چون است

شمارهٔ ۸ - غزل

ماهم اگر به قهر شد از لطف باز گشت

شکر خدا که آه سحر چاره‌ساز گشت

در ملک عشق خواجگی و بندگی کدام‌؟

محمود بین چگونه غلام ایاز گشت

فرخنده هاتفی‌م به گوش این نوید گفت

دوشینه چون ز خواب غمم دیده بازگشت

کای رشحه شاد زی که ز یمن قدوم شاه

بر روی هر غمت در شادی فراز گشت

یعنی ضیا که قهر وی و لطف عام او

این جانگداز آمد و آن دلنواز گشت

شمارهٔ ۹ - مطلع یک غزل

غم نه گر خاکم به باد از تندی خوی تو رفت

غم از آن دارم که محروم از سر کوی تو رفت

گلشن خلدش شود گر جا، نیاساید دگر

رشحهٔ مسکین که محروم از سر کوی تو رفت

شمارهٔ ۱۰ - مطلع یک غزل

دل رفت و ز خون دیده ما را

پیداست به رخ از آن علامت

شمارهٔ ۱۱ - مطلع یک غزل

جان و دل بیرون کس ازدست تو مشکل می‌برد

غمزه‌ات جان می‌رباید عشوه‌ات دل می‌برد

اضطرابم زیر تیغش نی ز بیم کشتن است

شوق تیغ اوست تاب از جان بسمل می‌برد

شمارهٔ ۱۲ - از یک غزل

می‌تپد از شوق دل در سینه‌ام گوئی که باز

تیر دل دوزی به دل ز ابرو کمانی می‌رسد

می‌کند از شوق رشحه حرز جان تعویذ عمر

سنگ جوری کز جفای پاسبانی می‌رسد

جعد مشکینش مگر سوده به خاک پای شاه

کز شمیمش برمشامم بوی جانی می‌رسد

شاه محمود جهانبخش آن که جسم مرده را

از دم جانبخش او روح روانی می‌رسد

شمارهٔ ۱۳ - از یک غزل

ز هر مژگان کند صد رخنه در دل

که بگشاید به روی خود دری چند

چو من کی با تو باشد عشق اغیار

نیاید کار عیسی از خری چند

خراب از اوست شهر جهان و دل بین

مسخر کرده طفلی کشوری چند

شمارهٔ ۱۴ - از یک غزل

به قید زلف تو آن دل که پای بند شود

غمش مباد که فارغ ز هر گزند شود

بلند نام تو در حسن شد خوشا روزی

که در جهان به وفا نام تو بلند شود

شمارهٔ ۱۵ - از یک قصیده

تو آن شهریاری که از آستینت

کشد بر سر خویش خورشید معجر

چو از خون گردان و از گرد میدان

شود دشت دریا شود بحر چون بر

فلک گردد از نوک رمحت مشبک

زمین گردد از نعل رخشت مجدر

شمارهٔ ۱۶ - از یک قصیده

ای ضیاء السلطنه ای بانوی گیتی مدار

ای ضیاء دولت شاهی ز رویت آشکار

هر کجا شخصت سپهر اندر سپهر آمد حیا

هر کجا ذاتت جهان اندر جهان آمد وقار

پیش خرگاه جلالت خرگه افلاک پست

پیش خورشید جمالت چهرهٔ خورشید تار

خاک را از تکیه حلمش به تن باشد سکون

چرخ را از لطمهٔ عزمش به سر باشد دوار

آنکه از وی یافت کاخ کفر و ذلت انهدام

آنکه از وی گشت کار ملک و ملت استوار

شمارهٔ ۱۷ - مطلع یک غزل

همی ریزد به روی یکدگر دلهای مجروحان

زند هر صبح چون شانه به زلف عنبرین تارش

شمارهٔ ۱۸ - مطلع یک غزل

فرستد مژدهٔ وصلی چو خو کردم به هجرانش

که بر جانم نهد دردی بتر از درد رحمانش

شمارهٔ ۱۹ - مطلع یک غزل

شب و روز من آن داند که دیده است

پریشان زلف او را بر بناگوش

ندارم عقل در کف ای خوشا دی

ندارم هوش در سر ای خوشا دوش

نگه می‌کردی و می‌بردیم عقل

سخن می‌گفتی و می‌بردیم هوش

عیان روی گل و دامان گلچین

نشاید گفت بلبل را که مخروش

شمارهٔ ۲۰ - غزل

آمد هزار تیر تو بر جسم چاک چاک

یک تیر شد خطا و شدم باعث هلاک

گر یار یاورم بوَد‌، از آسمان چه بیم‌؟

گر دوست مهربان بوَد از دشمنان چه باک‌؟

اشکم ز بیم هجر تو هر روز تا سمک

آهم ز دست خوی تو هر شام تا سماک

بازش مگر حیات دهد لطف شهریار

اکنون که گشت رشحه ز جور فلک هلاک

محمود پادشاه که در روزگار او

از نوک ناوکش شده خفتان چرخ چاک

شمارهٔ ۲۱ - از یک غزل

به یاد روی تو بر مه شبی نظر کردم

نه اینکه رفتی و رو بر مه دگر کردم

ز دست هجر تو تا دیگری بسر نکند

تمام خاک درت را ز گریه تر کردم

شمارهٔ ۲۲ - از یک قصیده

تاج دولت تا ز خاک درگهش بر سر زدم

پشت پا بر تاج خاقان و افسر قیصر زدم

جستم از خاک درش خاصیت آب بقا

آتش غیرت به جان زمزم و کوثر زدم

شمارهٔ ۲۳ - غزل جفا و جور تو عمری بدین امید کشیدم

جفا و جور تو عمری بدین امید کشیدم

که بینم از تو وفایی گذشت عمر و ندیدم

سزای آن که تو را برگزیدم از همه عالم

ملامت همه عالم ببین چگونه شنیدم

اگر چه سست بود عهد نیکوان اما

به سست عهدیت ای مه ندیدم و نشنیدم

دلم شکستی و عهد تو سنگدل نشکستم

ز من بریدی و مهر از تو بی‌وفا نبریدم

زدی به تیغ جفایم فغان که نیست گناهی

جز این که بار جفایت به دوش خویش کشیدم

تهی نگشت ز زهر غم تو ساغر عیشم

از آن زمان که شراب محبت تو چشیدم

کنون ز ریزش ابر عطاش رشحه چه حاصل

چنین که برق غمش سوخت کشتزار امیدم

ز جام عشق چو بیخود شدم چه جای شرابم

ز مدح شاه چو سر خوش شدم چه جای نبیدم

ضیاء السلطنه خاتون روزگار که گوید

سپهر بر درش از بهر سجده باز خمیدم

شمارهٔ ۲۴ - از یک غزل

نکشد دل به جز آن سرو قدم جای دگر

بی تو گلخن بنماید به نظر گلزارم

نرود رشحه به جز آن سر کو جای دگر

گر دو روزی بروم جای دگر ناچارم

شمارهٔ ۲۵ - غزل چه شود اگر که بری ز دل همه دردهای نهانیم

چه شود اگر که بری ز دل همه دردهای نهانیم

به کرشمه‌های نهانی و به تفقدات زبانیم

نه به ناز تکیه کند گلی نه به ناله دلشده بلبلی

تو اگر به طرف چمن دمی بنشینی و بنشانیم

ز غم تو خون دل ناتوان، ز جفات رفته ز تن توان

به لب است جان و تو هر زمان، ستمی ز نو برسانیم

ز سحاب لطف تو گر نمی، برسد به نخل امید من

نه طمع ز ابر بهاری و نه زیان ز باد خزانیم

بودم چو رشحه دلی غمین، الم و فراق تو در کمین

نشوی به درد و الم قرین، گر از این الم برهانیم

شمارهٔ ۲۶ - نامشخص

یکی شد تا به کویت بانگ زاغ و نغمهٔ بلبل

گلستان سر کوی تو با زاغ و زغن مانده

شمارهٔ ۲۷ - نامشخص

باز دل برد از کفم زلف نگار تازه‌ای

بیقراری داد با این دل قرار تازه‌ای

شمارهٔ ۲۸ - نامشخص

جدا از زلف و رخسار تو جان دادم به ناکامی

نه خرم از تو در صبحی نه دلشاد از تو در شامی

ندارم غم ز قرب مدعی رشحه که در کویش

کنون قربی که هست او را فراهم بود ایامی

شهنشاه جهان شهزاده محمود آن جوانبختی

که عقل پیر باشد پیش رای پخته‌اش خامی

شمارهٔ ۲۹ - نامشخص

پی وصل تو ما را زور و زری نیست

نگاه حسرتی داریم و آهی

به مقصد پی برم کی رشحه چون نیست

به غیر از بخت گمره، خضر راهی