معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ابوالفرج رونی

ابوالفرج ابن مسعود رونی (درگذشتهٔ ۵۲۵ هجری قمری)، در رونه از قراء نیشابور متولد شد. چون مدتی در لاهور زیست او را لاهوری نیز گفته‌اند. آغاز شهرت او از هنگام ورودش به دربار سلطان ابراهیم بن مسعود غزنوی بود و در زمان پسرش سلطان مسعود غزنوی ادامه یافت. انوری از سبک او پیروی کرد. نامش بلفرج نیز ضبط شده‌است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح سلطان گوید : غزو گوارنده باد شاه جهان را

شمارهٔ ۲ - ایضاً له : شاه باز آمد برحسب مراد دل ما

شمارهٔ ۳ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم : بادبان برکشید باد صبا

شمارهٔ ۴ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم به مناسب تعیین او به حکومت هندوستان

شمارهٔ ۵ - در مدح خواجه منصور بن سعید بن احمد بن حسن میمندی صاحب دیوان عرض

شمارهٔ ۶ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم : نوروز جوان کرد به دل پیر و جوان را

شمارهٔ ۷ - ایضاً له : زرود زاوه عبر کرد بحر ما

شمارهٔ ۸ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم : بدیع نیست به شب دیدن ستاره در آب

شمارهٔ ۹ - در مدح طاهر علی مشکان : گرفت مشرق و مغرب سوار آتش و آب

شمارهٔ ۱۰ - در مدح بونصر پارسی : قبول یافت ز هر هفت اختر آتش و آب

شمارهٔ ۱۱ - (در مدح عمیدالدولة عمدة الکتاب) : گه رحیل چو بگذاشتم همی اسباب

شمارهٔ ۱۲ - ایضاً له : ای تیغ تو کشیده ترا ز تیغ آفتاب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان علاء الدوله ابو سعد مسعود بن ابراهیم بن مسعود

شمارهٔ ۱۴ - در مدح منصور سعید : جشن فرخنده فروردین است

شمارهٔ ۱۵ - ایضاً له : دلیل نصرت حق زخم نیزه عربست

شمارهٔ ۱۶ - ایضاً له : روزگار عصیر انگور است

شمارهٔ ۱۷ - ایضاً له : گر بخت را وجاهت و اقبال رانداست

شمارهٔ ۱۸ - ایضاً له : ای بار خدایا که جهان چون تو ندید است

شمارهٔ ۱۹ - ایضاً له : ای نام تو بخشیده بخشنده ارواح

شمارهٔ ۲۰ - در مدح ابوسعید بابو : صدر بابوئیان سزا باشد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم : باز آمد آنکه ملک بدو کامکار شد

شمارهٔ ۲۲ - در مدح علاء الدوله ابو سعد مسعود ابراهیم غزنوی

شمارهٔ ۲۳ - ایضاً له : آفرین بر شاه و جشن شاه باد

شمارهٔ ۲۴ - در مدح خواجه علی بن حسن : میزان فلک قسم شب و روز جدا کرد

شمارهٔ ۲۵ - در مدح علاء الدوله مسعود ابراهیم غزنوی

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً له : خسروا بخت پاسبان تو باد

شمارهٔ ۲۷ - در مدح ابونصر بارسی : با مال جود خواجه بکین باشد

شمارهٔ ۲۸ - در مدح عبدالحمید احمد عبدالصمد : ترتیب ملک و قاعده حلم و رسم داد

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً له : این مبارک پی بنای محکم گردون نهان

شمارهٔ ۳۰ - ایضاً له : چو صاحب طالع خویش است مسعود

شمارهٔ ۳۱ - ایضاً له : ساقیا جام دل افروز بیار

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سپهسالار بوحلیم زریر شیبانی سپهسالار سلطان مسعود بن سلطان ابراهیم

شمارهٔ ۳۳ - در مدح سپهسالار ابوحلیم زریر شیبانی : از جهان آفرین هزار هزار

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ابوالقاسم خاص : عمید دولت عالی و خاص مجلس میر

شمارهٔ ۳۵ - در مدح خواجه سعید بابو : آمد آن شرع را شعار و دثار

شمارهٔ ۳۶ - در مدح سلطان مسعود ابراهیم غزنوی و صفت قصری از قصوروی

شمارهٔ ۳۷ - در مدح سلطان مسعود ابراهیم : ای ملک را جمال تو افزوده کار و بار

شمارهٔ ۳۸ - در مدح منصور سعید : ای سرافراز عالم ای منصور

شمارهٔ ۳۹ - در مدح سلطان ابراهیم : نظام عالم و خورشید ملک و ذات هنر

شمارهٔ ۴۰ - در مدح سیف الدوله ابوالقاسم محمود بن سلطان ابراهیم غزنوی

شمارهٔ ۴۱ - در مدح منصور سعید : شاد باش ای پیشکار دین و دولت شاد باش

شمارهٔ ۴۲ - ایضاً له : ای چو نام تو اعتقاد تو پاک

شمارهٔ ۴۳ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم : گاه مسعود تاجدار ملک

شمارهٔ ۴۴ - در مدح بورشد رشید محتاج : بورشد رشید ای جمال ملک

شمارهٔ ۴۵ - در مدح خواجه منصور سعید احمد : آمد از حوت برنهاده ثقل

شمارهٔ ۴۶ - در مدح خواجه ابوسعد بابو : فلک در سایه پر حواصل

شمارهٔ ۴۷ - در مدح سلطان ابراهیم : ای به ذات تو ملک گشته جلیل

شمارهٔ ۴۸ - در مدح سیف الدوله محمود : فتح و ظفر و نصرت و فیروزی و اقبال

شمارهٔ ۴۹ - در مدح ابوسعید بابو : ای طبع تو فصل بهار خرم

شمارهٔ ۵۰ - در مدح عبدالحمید احمد عبدالصمد : بیار ای پسر ای ساقی کرام

شمارهٔ ۵۱ - در مدح علاء الدوله ابوسعد سلطان مسعود بن سلطان ابراهیم بن سلطان مسعود بن محمود بن سبکتکین

شمارهٔ ۵۲ - در مدح سلطان ابراهیم : سپهر دولت و دین آفتاب هفت اقلیم

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان ابراهیم : روی بازار ملک هفت اقلیم

شمارهٔ ۵۴ - در مدح سلطان ابراهیم : موکب جشن خاص شاه عجم

شمارهٔ ۵۵ - در مدح بوحلیم شیبانی : ای قوی رای کدخدای عجم

شمارهٔ ۵۶ - ایضاً له : زهی بزرگ عطاراد سرفراز همام

شمارهٔ ۵۷ - در مدح سلطان علاء الدوله ابو سعید مسعود بن ابراهیم

شمارهٔ ۵۸ - در مدح ابوحلیم زریر شیبانی : ای سپهسالار شرق ای پشت ملک ای صدر دین

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوسعید بابو : آمد آن تیر ماه سرد سخن

شمارهٔ ۶۰ - در مدح سلطان ابراهیم یا سیف الدوله محمود بن ابراهیم

شمارهٔ ۶۱ - ایضاً له : ای جمال ترا کمال قرین

شمارهٔ ۶۲ - ایضاً له : ای شرق و غرب عالم گشته به کام تو

شمارهٔ ۶۳ - ایضاً له : ای بکوجاه برده موکب شاه

شمارهٔ ۶۴ - در مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم : نظام ملک و ولایت جمال تاج و کلاه

شمارهٔ ۶۵ - ایضاً له : ای سرافراز تاج و والاگاه

شمارهٔ ۶۶ - در مدح ابوحلیم زریر شیبانی : ای شیر دل ای زریر شیبانی

شمارهٔ ۶۷ - ایضاً له : نکند کار تیر آیازی

شمارهٔ ۶۸ - ایضاً له : ای پیشکار تخت تو کیوان و مشتری

شمارهٔ ۶۹ - ایضاً له : آمد آن اصل شرع و شاخ هدی

شمارهٔ ۷۰ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم همانا در سال فراز آمدن آن پادشاه والاجاه بر تخت پادشاهی گفته شده است

شمارهٔ ۷۱ - در تعریف عمارت و مدح بورشد رشید خاص : ای همایون بنای آهو پای

شمارهٔ ۷۲ - در مدح ابونصر پارسی : از آن پس که بود اخترم درو بالی

شمارهٔ ۷۳ - ایضاً له : با اهل خرد جهان بکین است

شمارهٔ ۷۴ - ایضاً له : زریر رای رزین ای به حق سپهسالار

شمارهٔ ۷۵ - ایضاً له : زهی دست وزارت از تو با زور

شمارهٔ ۷۶ - ایضاً له : میمون شد و فرخ و مبارک

شمارهٔ ۷۷ - ایضاً له : میل کرد آفتاب سوی شمال

شمارهٔ ۷۸ - ایضاً له : به گردون نور اختر می فرستم

شمارهٔ ۷۹ - در جواب نظم نجم دین نامی گفته : گلی سوی خلد برین می‌فرستم

شمارهٔ ۸۰ - ایضاً له : حضرتی شد بزرگ چون غزنین

شمارهٔ ۸۱ - ایضاً له : خسروا گیتی به عدل آباد کن

شمارهٔ ۸۲ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم و پسرش شیرزاد عضدالدولة

شمارهٔ ۸۳ - ایضاً له : سپاه دولت و دیدن اندر آمدست بزین

شمارهٔ ۸۴ - ظاهرا در مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم سروده شد در هنگامی که بغزو هندوستان بسیجیده بود

شمارهٔ ۸۵ - در مدح ثقة الملک طاهر بن علی : ثقة الملک خاص و خازن شاه

شمارهٔ ۸۶ - در مدح علاء الدین اسعد : ای باد صبحدم که ز دم روح پروری

شمارهٔ ۱ - در مدح سلطان گوید

غزو گوارنده باد شاه جهان را

ناصر دین راعی زمین و زمان را

آنکه چو او تا قران و حکم قران است

هیچ مدبر نبوده هیچ قران را

دولت او رایتی فراخت که خورشید

پیسه نیارست کرد سایه آن را

هیبت او آتشی فروخت که دریا

پشت بدو داد و باز تافت عنان را

در سر رمحش فصیح یافت به تکبیر

قاید روحانیان زبان سنان را

تیغ جهادش به طول و عرض و به گوهر

قالب ثانی است راه کاهکشان را

موکب منصور او هنوز بموهند

بر تن افغان تنیده است فغان را

کاتش سهمش رسیده بود بهر موز

خوانده بر او کل من علیهافان را

پیشه سرمایه بر ریاست او ماند

چون ز مکینش تهی گذاشت مکان را

پیش درش بر هلاک صادر و وارد

غول نیارد به خدعه بست میان را

عرصه شطرنج بود ظاهر سکنت

حرب در او قائمه دو فوج گران را

لعب سوارش بشاهمات فرو کوفت

آن دور مه گرگ و آن دو یافه شبان را

برج حصارش رحول چتر ملک دید

کرد به سجده برهنه برهمنان را

جوهر صفراست تیغ شاه که تیزش

داده به عرق رجولیان ضربان را

روی به قنوج کرد شعله عزمش

سوی فلک راند شاخهای دخان را

رای زنی پیر بود بر در ملهی

رای زن پیر گفت رای جوان را

کامده ابری که برق زود گرایش

بفکند از پای حصن دیرستان را

وامده بحری که شاخ موج کهینش

برکند از بیخ جرم کوه کلان را

بر عدد لشکرش وقوف ندارند

چهره گشاینده یقین و گمان را

طاقت یک موج او کراست که طوفان

صد یک آن بود و غوطه داد جهان را

خیز و خمی ده که گاه حمله صرصر

حیله جز این نیست خیزران نوان را

رای به تدبیر پیر قلعه به پرداخت

خم زد و پی کور کرد نام و نشان را

چون طلب شه ره گریزش بربست

نایژه بگشاد حوض رنگ رزان را

گنج روان را که مهر خازن او داشت

پرده او ساخت رستگاری جان را

سینه برش را که کوه موکب او بود

کبش فدا کرد و سود یافت زیان را

ای به هنر بر ملوک عصر مقدم

عصر به داغ تو یافت یکسر ران را

بی تب لرزه به حربگاه نیارد

دعوت حرب تو شرزه شیر ژیان را

تیغ کمان برگشود و تیر تو به بسود

تیر به تیر امتحان نکرد گمان را

جز تو که آورد پیل صد گله از غزو

هر یک از آن دام صد نهنگ دمان را

مشکل غزو تو ذات عقل بیان کرد

مایه اعجاز دید شکل بیان را

تا نبود روز کینه جستن و پیکار

دل ز قیاس دل شجاع جبان را

دین تو آباد باد و ملک تو آباد

عمر تو آراسته بهار و خزان را

کرده چو نامت بهر سفر که کنی رای

عاقله حوت والی سرطان را

شمارهٔ ۲ - ایضاً له

شاه باز آمد برحسب مراد دل ما

ملت از رایت او ساخته عونی به سزا

خیل خیل از خدمش تعبه کرده دگر

جوق جوق از حشمش تاختنی برده جدا

سوی هر مرحله راهی (پیموده) برده یک تن

زیر هر خار بنی شیری کشته تنها

نه ز لشکرگه او خیمه به سوده صرصر

نه ز پیرامن او گرد ربوده نکبا

بحر از او داشته تیمار به پایاب بتک

که از او خواسته زنهار به تکرار صدا

داده ناخواسته چون کیش فدا اهل فدا

به رسولانش پیل از همه جانب امرا

بسته طالع به میان بر کمر خدمت او

همه خردان و بزرگان فلک تا (چون) جوزا

کرده خورشید پرستی یله از حشمت او

همی خورشیدپرستان جهان تا حربا

سر بر آرای ملک ابراهیم از خاک و ببین

که همی صهر تو چون زیب دهد ملک ترا

داعی دولت او بسپرد خاک همی

ز جنوب و ز شمال و ز دبور و ز صبا

منبر خطبه فتح سپهش خواهد گشت

برج هر حصن که ماند است به عالم عذرا

زآب شمشیرش طوفان دگر خواهد خاست

گر مسلمان نشود گبر و یهود و ترسا

سمر غزوش ترکان نوازن پس از این

اندر آرند به دستان نوآئین (به) نوا

در لفظش که به تکبیر ملایک ببرند

واندر آویزند از گردن و گوش حورا

ای چو برجیس و چو ناهید به نام و به نظر

تربیت یافته نام و نظرت زین دو گوا

آن سپهری تو در آورد که آورد فلک

شور هیجای تو ننشاند روز هیجا

رمه را که شبان باس تو و حفظ تو گشت

نکند پیش روش جز مژه شیر چرا

تا به شاهین تو بربست قضا پر عقاب

به حجاب عدم از بیم تو در شد عنقا

قبضه چرخ تو شیطان به بسود و بگریخت

گفت این نیست مگر عهده لاحول ولا

زانکه در نور تو در لافگه اوج و شرف

نور خورشید کم آید به بها و به ضیا

سایه چتر تو نشگفت که چون خرمن ماه

زیر چترت سر امساک پذیرد ز هوا

به مقام تو مقامی که در آن آسائی

حضرتی گردد چون غزنین با برگ و نوا

باغها راغ کند رنج قدوم ملکان

راغها باغ کند یمن قدومت ملکا

کامران بادی در گیتی تا گیتی هست

بسته در دامن امروز تو دامن فردا

شادخوار از تو سلاطین و ترا برده نماز

نوشخوار از تو رعایا و ترا گفته دعا

گاه رای تو و روی تو به غزو و به جهاد

گاه گوش تو و هوش تو برود و به غنا

خسرویها و اثرهای بزرگت کرده

رستم و خسرو در مجلس انس تو ادا

شمارهٔ ۳ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم

بادبان برکشید باد صبا

معتدل گشت باز طبع هوا

خاک دیبا شدست پر صورت

جانور گشته صورت دیبا

شاخ چون کرم پیله گوهر خویش

برتند گرد تن همی عمدا

سبزه اندر حمایت شبنم

سر ز پستی کشید بر بالا

ابر بی شرط مهر و عقد نکاح

گشت حامل به لؤلؤ لالا

اینک از شرم آن همی فکند

لؤلؤ نارسیده بر صحرا

چشمها بر گشاده غنچه گل

تا به بیند جمال خسرو ما

پنجها بر فراخت سرو سهی

تا کند بر کمال شاه دعا

میر محمود سیف دولت و دین

آن فلک سیرت فلک سیما

آنکه اندر ابد نظر کرد است

سوی عدلش قضا بعین رضا

آنکه اندر ازل کمربسته است

بر فلک پیش طالعش جوزا

هیبتش جوهری ست از آتش

همتش عالمی ست از علیا

هر کجا پاس اوست نیست خطر

هر کجا خوف اوست نیست رجا

سهم او رعد و برق را بنمود

گفت از این اصل گشته ایم جدا

نکشد بار حلم او کونین

چون کشد طبع او همی تنها

ای متابع ترا سپاه زمین

وی موافق ترا نجوم سما

گر ز مهر تو دانه سازد عقل

اندر آید به دام او عنقا

ور ز جود تو مایه گیرد روح

ذات او صورتی شود پیدا

تا برآرد هزار لعب همی

در شبان روز گنبد خضرا

همه امروزهای دولت تو

باز پیوسته باد با فردا

دهر پیش تو مانده دست بکش

چرخ پیش تو گشته (کرده) پشت دو تا

شمارهٔ ۴ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم به مناسب تعیین او به حکومت هندوستان

شاها نظام ملک و قوام جهانیا

با دولت مساعد و بخت جوانیا

چشم است بختیاری و در چشم نوریا

جسم ست کامکاری و در جسم جانیا

چون ملت از رسول به پاکی ستوده

چون رحمت ازخدای به نیکی نشانیا

گوئی دعائی آنچه به جوئی بدان رسی

گوئی قضائی آنچه به خواهی برانیا

گردون ترا سکالد کیخسروی همی

اینک بنفذ والی هندوستانیا

همت بلند باید کردن که تو هنوز

بر پایه نخستین از نردبانیا

ایدون شنیده ایم که صاحبقران شود

هنگام تو کسی ملکا و تو آنیا

کز روی عقل یک تنی اندر جهان ولیک

اندر هنر تمامتر از صد جهانیا

دیدار خواست چشم زمانه ز قدر تو

در گوش او نهاد قضا لن ترانیا

گر آسمان بدرد روزی ز هیبتت

ناید ز همت تو مگر آسمانیا

اقبال خلق کرد به حکم تو کردگار

تا تو به شرط داد بهر کس رسانیا

اسباب نیک بختی در حل و عقد تست

فرمان تراست گر دهی وگر ستانیا

شکر آن خدای را که به جاه تو باز بست

این شغل و این ولایت و این قهرمانیا

باز آمدند با تو همه بندگان تو

با عاملی و شحنگی و پهلوانیا

اندر پناه عدل تو اکنون درین دیار

بر گرگ محرمی بود اندر شبانیا

دزدی که ره گرفتی بر کاروانیان

آید کنون به بدرقه کاروانیا

بس گردنان که گردن چون گوی بردرند

گردد همی ز صولت تو صولجانیا

خواب ست حیله فتنه بیدار گشته را

چون گشت پیشه تیغ ترا پاسبانیا

تا در جهان نیارد حاصل به سیم و زر

کس نعمتی بزرگتر از زندگانیا

پیوسته باد با تو و با روزگار تو

عز و بقا و مملکت جاودانیا

عالم شکسته خصم ترا در دل آرزو

دولت نموده حکم ترا خوش عنانیا

شمارهٔ ۵ - در مدح خواجه منصور بن سعید بن احمد بن حسن میمندی صاحب دیوان عرض

امروز نشاطی است فره فضل و کرم را

و امروز وفاقیست عجب تیغ و قلم را

زیرا که در او بر شرف گوهر آدم

تقدیر همی وقف کند عرض حشم را

منصور سعید آنکه به انعام و به افضال

زو برک و نوائی است عرب را و عجم را

آن وفد جلالت که ز نعمت نرسیده است

شافی تر از او وفدی ابنای نعم را

شخصی است حمید آمده در قوت و بسطت

روحی است معین شده امثال و حکم را

چرخی که جهانی ست از او اختر جدش

صدریکه شکوهی است از او بالش عم را

افراخته رایش به عطا رایت رادی

وافروخته طبعش به وفا روی نعم را

از اوج فلک همت او ساخته مرکب

بر فرق زحل رفعت او سوده قدم را

تیغش ز سر دهر برون برده ضلالت

تیرش ز دل ملک برآورده ستم را

گر مدح و ثنا را سبب کسب نبودی

زو کس نپسندیدی دینار و درم را

تا مایده جودش در کار نکردند

در خلقت آدم نفزودند شکم را

بر شاخ بقم حشمت او ناگه بگذشت

خون خشک شد اندر تن از آن شاخ بقم را

گر در سخن آید شنوا گردد لاشک

گوش از لغت خاطر او جذر اصم را

حاسد نکند بر حسدش سود وگر چند

با طالع خود جمع کند طالع جم را

نوری ندهد روشنی کار حسودش

اصلی نبود فربهی حال ورم را

عزمش چو فلق گیرد ره گیرد بر باد

حزمش چو ثبات آرد پل سازدیم را

سهمش بزند قافله عمر مخالف

وهمش بدرد پرده اسرار عدم را

در سایه امنش نرسد باز به تیهو

در ساحت عدلش ندرد گرگ غنم را

خاک هنرش مرده کند شعله فتنه

باد ظفرش روح دهد شیر علم را

تا ماله زند هیچ زمین هیچ کشاورز

تا سجده برد هیچ شمن هیچ صنم را

انگیخته از خانه او خواهم شادی

آویخته در دشمن او خواهم غم را

گه منزل او برزده با سغد و سمرقند

گه مجلس او طعنه زند باغ ارم را

شمارهٔ ۶ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم

نوروز جوان کرد به دل پیر و جوان را

ایام جوانی است زمین را و زمان را

هر سال در این فصل برآرد فلک از خاک

چون طبع جوانان جهان دوست جهانرا

گر شاخ نوان بود ز بی برگی و بی برگ

از برگ نوا داد قضا شاخ نوان را

انواع نبات اکنون چون مورچه در خاک

از جنبش بسیار مجدر کند آن را

مرغ از طلب دانه فرو ماند که دانه

در خاک همی سبز کند روی مکانرا

بگرفت شکوفه به چمن بر گذر باغ

چونانکه ستاره گذر کاهکشانرا

آن غنچه گل بین که همی نازد بر باد

از خنده دزدیده فروبسته دهانرا

وان لاله که از حرص ثنا گفتن خسرو

آورد برون از لب و از کام زبانرا

شاهنشه عالم که نبوده‌ست به عالم

عالم تر و عادل تر از او انسی و جان را

محمود جهانگیر که بسته است جهان داد

در ناصیه دولت او حکم قران را

چون تیر همی راست رود گردش ایام

تا بازوی عدلش به خم آورد کمان را

بی طاعت او عقل نیامیخته با مغز

بی خدمت او عقد نبسته است میانرا

چابک تر و زیباتر از او گاه سواری

یک نقش نشد ساخته نقاش گمانرا

ساکن کندی طبع (و) هوا پا و رکابش

گرنه حرکت می دهدی دست و عنانرا

روزی که امل سست شود در طلب عمر

وقتی که اجل مسته دهد تیغ و سنانرا

گیرد ز فزع روی دلیران و سواران

گردی که عدیل آمد رنگ یرقانرا

گاه این به جگر جفت بود با تف تموز

گاه آن به نفس یار شود باد خزان را

ابلیس کشف وار درآرد به کتف سر

چون میر برآرد به کتف گرز گران را

از نیزه او بینی بی آگهی او

آویخته چون شیر علم شیر ژیان را

همواره جهاندار معین باد و نگهبان

این دولت پاینده و این بخت جوانرا

تا ایلک و خان قبله یغما و تتارند

جز درگه او قبله مباد ایلک و خانرا

شمارهٔ ۷ - ایضاً له

زرود زاوه عبر کرد بحر ما

نبیره رجای خلق ابوالرجا

ابوالحسن علی که نعت خلق او

خبر دهد ز نام والدش ترا

عمید ملک شهریار محتشم

عماد دین مصطفای مجتبا

رسیده جاه او به جرم مشتری

پرید جسم او به روح اولیا

گذشته قدر او ز اوج آسمان

چو از قدر او رضای پادشا

دیانتش به کشته آتش ستم

تواضعش به برده آب کبریا

چه نعل مرکبش چه شکل ماه نو

چه گرد موکبش چه کحل توتیا

بر ثنا دروده چون بر زمین

در عطا گشوده چون در هوا

نهال عرق فضل او ذوی الحسب

عیال ذات جود او ذوی النها

به پوی سوی آفتاب دولتش

کز اوست آفتاب چرخ را ضیا

مگرد گرد آب گرد هیبتش

که در کشد بدم ترا چو اژدها

عذاب او حریق در جحیم زد

خلاص جست او و گفت عافنا

به بارگاه او ملک ز خلد شد

ندا شنید کاندر آی مرحبا

جدا کند عقیم کره او ز تن

نشاط دل فضول سر بالتقا

برون برد نسیم رفق او ز یم

هم اجنبی هم آشنا به آشنا

دوان رود سوال سایلش بدو

چنانکه که دوان رود به کهربا

غنی شود امید زائرش ازو

چنانکه مس غنی شود به کیمیا

همیشه تا برآید از کلام حق

شریف ذکر انبیاء و اولیا

ز عشرت و ز لهو بادش امتحان

به دولت و به بخت بادش التجا

قوی به عون و سعی در حق ولی

یلی به امر و نهی در تن ملا

نه مرتقاش سوده نعل مرتقی

نه مقتدیش دیده عزل مقتدا

شمارهٔ ۸ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم

بدیع نیست به شب دیدن ستاره در آب

بروز بین که سپهری است پر ستاره بر آب

زمین چو آینه صورت نمای گشت مگر

ز گل نماند میان هوا و آب حجاب

گل غنوده به بوی از بهشت یافته بهر

چو نیک بختان برخاست با نشاط از خواب

تو گوئی او را بلبل گه غنودن او

نموده بود به تلقین خواب راه صواب

کسی که رنگ غرابش نماید اندر سر

ز روی عقل نباشد بر او دلیل شتاب

چگونه شد که جوان شد از آن سپس که نماند

درخت را به سر شاخ بر، نشان غراب؟

یکی به مستی بستان نگاه کن گوئی

که ابر ساحت او را شراب داده نه آب

ولیکن آن بین کز حد اعتدال گذشت

مگر که یابد از فرط آب فعل شراب

تو این طراوت و این خرمی به دشت و به باغ

ز سعی میغ مدان وَز یمین شاه بیاب

که میغهای دژم را بخشگ سال اندر

یمین شاه معونت کند به فتح الباب

امیر عادل محمود سیف دولت و دین

که پیشکار دل و دست اوست بحر و سحاب

خدایگانی کز تخت و تاج عالم را

ازو کنند سؤال و بدو دهند جواب

فلک سیاست او بسته بر شهور و سنین

زمانه طاعت او بسته بر قلوب و رقاب

اگر چه در همه کاری به از شتاب درنگ

به جودش اندر یابی به از درنگ شتاب

خدنگ او نه عجب گر شهاب سیر بود

که دیو دولت او را غمی کند چو شهاب

مگر که فرع قوی حال تر ز اصل از آنک

عقاب گیرد تیرش همی به پر عقاب

دل مخالف ملک از نهیب ناچخ او

چو توزیی است بر او تافته به شب مهتاب

ز دست آتش سیماب رنک شمشیرش

روان دشمن او شد جهنده چون سیماب

نشان قبله طاعت شناس بارگهش

نشان قبله طاعت بود بلی محراب

بسی نماند که باران ابر رحمت او

برافکند ز بیابانها غرور سراب

روان رستم اگر با زره به حرب شود

گریز خواهد از او چون کبوتر از مضراب

ز بس عمارت عدلش چنان شود که به دهر

نکرد یار کس را شراب مست خراب

خدایگانا فرمان تو براند و به داشت

زمان به دست عنان و زمین به پای رکاب

توئی که سهم تو برباید از حوادث چنگ

توئی که خشم تو بستاند از نوائب ناب

فرو گرفت چپ و راست بدسکال ترا

سپاه هیبت تو چون حروف را اعراب

همیشه تا به تموز و بدی به کار شود

لباس توزی و کتان و قاقم و سنجاب

جهان تو جوی و ولایت تو گیر و گنج تو بخش

سپه توران و بزرگی تو دار و کام تو یاب

به زیر چتر تو چون سایه ملک را آرام

ز پیش عدل تو چون تیر ظلم را پرتاب

شمارهٔ ۹ - در مدح طاهر علی مشکان

گرفت مشرق و مغرب سوار آتش و آب

ربود حرص امارت قرار آتش و آب

همی شکنجد باد و همی شکافد خاک

به جنبش اندر دود و بخار آتش و آب

به خشگ و تر به جهان دربگشت ناظر عقل

نیافت اصلی جز مستعار آتش و آب

به کارزار منه پیش این دو سلطان پی

که کارزار کند کارزار آتش و آب

به زینهار مبر پیش این دو سلطان تن

که موم و ملح شود زینهار آتش و آب

«نهاد گوئی چون مهر در کنار نگین

سپهر ملک زمین در کنار آب و آتش

مگر گریز گه تنگشان شناسد باز

بدان نگردد گردشکار آتش وآب

مگر که شاهی جمشیدشان شناسد مور

بدان کند حذر از رهگذار آتش و آب

بلند گشت بره بانک نام و آتش سنگ

بزرگ شد به هنر کارزار آتش و آب

ز بأس و رفق خداوند ماست پنداری

شعار آتش و آب و دثار آتش و آب

تبارک آن ملک واحدی که صاحب را

به بأس و رفق کند جفت و یار آتش وآب

عماد دولت و دین طاهر علی که دلش

یسار دارد بیش از یسار آتش و آب

بهار فضل و بزرگی که تن نیاراید

مگر به جامه خلقش بهار آتش و آب

نگار طبع کریمی که چشم نگشاید

مگر به خامه لطفش نگار آتش و آب

عیار ذهنش و رایش نه معتبر دارند

بلی نه معتبر آید عیار آتش و آب

وقار عزمش و حزمش نه محتمل باشد

نعم نه محتمل آید وقار آتش و آب

همی منیع تر آید ز گرد موکب او

حصار منزل او از حصار آتش و آب

همی شنیع تر آید ز باد هیبت او

دوار دشمن او از دوار آتش و آب

فرو نشاند با من ارتکاب فتنه و شور

ضعیف کرد به نهی اقتدار آتش و آب

به زیر عقل کی آید شمار معرفتش

به زیر عقل گر آمد شمار آتش و آب

چه باک دارد با عزم و حزم او عاقل

که چون زبانه بود در جوار آتش و آب

چه عجب آرد در ظل امن او عاقل

که حرق و غرق پذیرد ز کار آتش و آب

ز کین و مهوش چون خلق ساعت اندر ملک

همی فزاید خویش و تبار آتش و آب

بدین دو دخل مدد یافت ورنه بگسستی

قضا به چرخ گران پود و تار آتش و آب

همیشه تا بجهان چون درآید و برود

بلند و پست بود کوه و غار آتش و آب

بسود و پایه غنی باد روزگار بقات

چنانکه هست غنی روزگار آتش و آب

حسود او بدل و دیده سال و مه مانده

چو شمع و طشتش در انتظار آتش و آب

شمارهٔ ۱۰ - در مدح بونصر پارسی

قبول یافت ز هر هفت اختر آتش و آب

وجیه گشت بهر هفت کشور آتش و آب

ازین چهار مصدر که آخشیجانند

قویترند همین دو مصدر آتش و آب

هوا که بیند خشگ و زمین که بیند تر

چو باز گیرد از ایشان مقدر آتش و آب

همان کند که شهاب و همان کند که ذنب

بدیو دوزخ و خورشید خاور آتش و آب

چرا نزاید تف و چرا نکاردنم

اگر مونث هست و مذکر آتش و آب

بزرگ شاخ و قوی بیخ در شود بطفیل

بطبع طفلان با شیر مادر آتش و آب

شگفت و معجب و مغرور کار دارانند

بحول و قوت خویش این دو گوهر آتش و آب

چو حول و قوت بونصر پارسی بینند

بطوع گویند الله اکبر آتش و آب

بزرگ مرتبه صدری که بی جوار درش

ظفر نیابد بر هیچ معبر آتش و آب

مجیر جانب آزاده منعمی که نگشت

بجاه و نعمت با او برابر آتش و آب

اگر نه توشه جود و سخاوتش یابد

چگونه راجع گردد به گوهر آتش و آب

وگرنه دامن اقبال و دولتش گیرد

چگونه ضخم شود یا شناور آتش و آب

بچرخ همت او بر کفایتش بنمود

بشکل و هیات برج دو پیکر آتش و آب

بعمر خویش مقطع نوشت نتواند

چنین دو پیکر و هم زین دو پیکر آتش و آب

بزرگوارا «خدایگانا» بخشنده جهان دارا

مقدمی تو به اصل و مؤخر آتش آب

توئی که حکم ترا رام گشت دیو و پری

توئی که امر تراشد مسخر آتش و آب

ز عزم و حزم تو نقشی دو بسته صرصر و کوه

ز باس و رفق تو جز وی دو ابتر آتش و آب

بجنب قدر تو پیوسته قدر نور کهن

بچشم عقل نیاید معبر آتش و آب

برند روز ملاقات اگر خلاف کنند

ز آب و آتش تیغ تو کیفر آتش و آب

تنور طوفان خوانم نیام تیغ ترا

کزو برآرد چون اژدها سر آتش و آب

از اضطراب و هزیمت دمی نیاساید

نهیب یافته در کوه و کر در آتش و آب

وز آزمایش کمتر نمونه دیدند

ز حبس و بند تو کانون و فرغر آتش و آب

به عرق پاک خلیلی به عرض سهم کلیم

از آن رکاب تو سهم افکند بر آتش و آب

پل سلامت و امن است پشت مرکب تو

برو چه باک تر اگر شوی در آتش و آب

همیشه تا که ز خصمی به فعل بد نازد

به داوری نشود سوی داور آتش و آب

بقات خواهم چندان که دارد آهن و سنگ

نهفته در دل کاواک و در بر آتش و آب

به جشنهای چنین و بعیدهای چنان

کشیده طبع تو از جام و ساغر آتش و آب

شمارهٔ ۱۱ - (در مدح عمیدالدولة عمدة الکتاب)

گه رحیل چو بگذاشتم همی اسباب

ز آب دیده همی گشت گرد من گرداب

دل از وداع رفیقان چو دیگ بر آتش

تن از غریو عزیزان چو مرغ در مضراب

پی عزیمت من سست چون پی ناقه

ره هزیمت من بسته چون ره سیماب

چه روح من چه یکی باشه شکسته کتف

چه شخص من چه یکی خیمه گسسته طناب

به جنبشی که همی بیش بر گرفت سکون

به رفتنی که همی باز پس گذاشت ایاب

برنده دهر صبورم چو مهره در ششدر

زننده چرخ عجولم چو گوی در طبطاب

نموده شکل من از فکرت اضطراب سهیل

گرفته طبع من از نفرت احتراز غراب

امید من پس از ایزد به فضل صاحب عصر

عمید دولت منصور عمدة الکتاب

بلند همت صدری که دولتش را هست

سپهر زیر عنان و زمانه زیر رکاب

به جنب قدرش عیوق با هزار نشیب

به جای رایش خورشید در هزار حجاب

زامن او نکشد شور و فتنه رنج سپهر

ز سهم او نچشد پیل و پشه راحت خواب

قضا به حلم وی اندر سرشته خاک درنگ

قدر بجود وی اندر دمیده باد شتاب

به بندد و بستاند به قوت عدلش

صواب دست خطا و خطا بدست صواب

مقدم است به نطق و مسلم است به علم

چو بر جواب سؤال و چو بر سؤال جواب

کسی که کوفته خشک سال حادثه گشت

رسد به بخت همایون او به فتح الباب

ترا ز گردش ایام نیز اگر گله ایست

به رود نیل رسیدی مخور غرور سراب

به پوی گرم تر و راه خدمتش برگیر

بتاز تیز تر و گرد موکبش دریاب

ز قلب درگه او ساز شستگانی عمر

که قلب کعبه کند شستگانی محراب

همیشه تا بدمد مشک و مغز یابد بوی

همیشه تا به جهد باد و خاک گیرد تاب

مباد خالی و فارغ دو چیز او ز دو چیز

نه طبع او ز نشاط و نه جام او ز شراب

مسیر امرش چونان که ماه راست مسیر

حساب عمرش چندان که ربح راست حساب

شمارهٔ ۱۲ - ایضاً له

ای تیغ تو کشیده ترا ز تیغ آفتاب

ای نجم دین و از تو به کفر اندر اضطراب

با همت تو وهم نداند برید راه

با هیبت تو دهر نیارد چشید خواب

حکم ترا مطیع بود روز و شب فلک

رای ترا نماز برد سال و مه صواب

از اوج حق یقین تو تابنده چون سهیل

بر دیو شرک تیر تو بارنده چون شهاب

کین تو از طبیعت بیرون نهد قدم

مهر تو در بیابان وادی کند سراب

پیش درنک حلم تو عاجز بود درنگ

گاه شتاب جود تو واله بود شتاب

ننهد کمال قدر ترا آفتاب حد

ندهد سوال گرز ترا بیستون جواب

آنجا که از هزاهز حرب و نهیب خصم

برخیزد از میانه شخص و اجل حجاب

این را سلب در آب ندامت بود غریق

وانرا جگر بر آتش حسرت بود کباب

گه دست دیر دیر جدا ماند از عنان

گه پای زود زود فرو ماند از رکاب

گه تیغ کوه حمله پذیرد ز تیغ تو

زخم آری و به زخم گشائی در او شعاب

تیر از گشاد شست تو گر بر خورد به تیر

ناقص کند دبیری و ابتر کند حساب

گوئی که از کمان توکلی جدا شود

هرگه که تیروار نهی روی بر صعاب

هم خواب صلح تو نشناسد همی سپهر

همراه جنگ تو نپذیرد همی ایاب

جز بر سنان رمح تو از تف خشم تو

نشنید هیچ کس که به خون تشنه گشت آب

ای در عجم سپهبد و ای در عرب امیر

ای هر دو جنس را به هنر مالک الرقاب

عون خدا و سعی تو امسال و پار کرد

بی عون و سعی لشکر بتخانه ها خراب

پاک است شغل خیر تو از روی و از ریا

دور است کار غزو تو از لهو و از شراب

تا بر زمین نبات بود مایه حیات

تا بر سپهر شیر بود برج آفتاب

از بخت هر چه جویی نام بزرگ جوی

وز دهر هر چه یابی عمر عزیز یاب

چون آسمان به تندی با دشمنان بگرد

چون مشتری به خوبی بر دوستان بتاب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان علاء الدوله ابو سعد مسعود بن ابراهیم بن مسعود

عرب را آسمانی حق گذار است

عجم را آفتابی سایه دار است

ملک مسعود ابراهیم مسعود

که صاحب خاتم این روزگار است

همایون خسروی که عدل و انصاف

به شاخ ملک او پر برت و بار است

نظرهای کریمش با طراوت

هنرهای عظیمش بی عوار است

براق همتش معراج پیمای

عقاب دولتش نهمت شکار است

بر جودش خراج بصره ناقص

بر قدرش عزیز مصر خوار است

نه بحر جود او دشوار عبره

نه موج باس او آسان گذار است

سپهر از وی سپهری عکس مانند

جهان از وی جهانی مستعار است

ز دامش جان شیرین در کشاکش

ز داغش ران گوران پرنگار است

همش در عقد ملک انسی و جنی

همش در حبس طاعت مور و مار است

چنان بر باس و امنش غالب آمد

که گفتی امن او فصل بهار است

چنان تنبیه سهمش کاری افتد

که گفتی سهم او روزشمار است

همه احکام کلیش آفریده

همه ارکان جزویش استوار است

نوندش کوه و صحرا را سماری

حسامش دین و دنیا را حصار است

یکی با معجز و برهان دلدل

یکی با رعد و برق ذوالفقار است

یکی خاکی که صرصر زو پیاده است

یکی آبی که بر آتش سوار است

از آن مر پشت ماهی را پشیزه

وز این دردیده کیوان شرار است

از آن بر علم بیطاران تطاول

وزین در مغز جباران خمار است

خدنگش جرم بی جان است لیکن

بدو هر گونه جرمی جان سپار است

شهاب از جرم سنگش فضله دربست

که شیطان از گشادش سنگسار است

کمان رستم دستان به سختی

کم از تنبوک نرم شهریار است

قضا را بازوی چرخش خجیدن

به اندامش کشیدن صعب کار است

به شکل پیل یک دیدش نگه کن

نعم چون پیل یک دیدش هزار است

زمین را هیکلش سد سکندر

هوا را قامتش قد چنار است

به تن چون گرد کوهی در سلاسل

بتک چون گردبادی در عیار است

نهنگ آب ورزش بادپرور

کزان یشک درازش مسته خور است

حکال حرب اندر حمله در وی

بلرزد گر حکا سامهار است

به جنب فتنه کافد خلقت او را

هم از بینی ببینی در مهار است

بیارای راوی از آثار شاهان

حکایتها کز ایشان یادگار است

کرا بود است از ایشان کار و باری

که بر درگاه سلطان کار و بار است

فلک ایوان قصرش دید و میدان

همه گیتیش گفت اندر کنار است

چه میدان موج اسب و پیل و مردم

چه ایوان عین بند و گیر و دار است

تو گفتی عرصه شطرنج دنیا است

که در عرصه دورویه کارزار است

همیشه تا شعار دین و اسلام

ز جاه و منزلت با پود و تار است

به ملک اندر قراری بار خسرو

که دارالملک او دارالقرار است

شمارهٔ ۱۴ - در مدح منصور سعید

جشن فرخنده فروردین است

روز بازار گل و نسرین است

آب چون آتش عود افروز است

باد چون خاک عبیر آگین است

باغ پیراسته گلزار بهشت

گلبن آراسته حورالعین است

برج ثور است مگر شاخ سمن

که گلشن را شبه پروین است

گرد بستان ز فروغ لاله

گوئی آتشکده بر زین است

بیشه از سبزه وز جوی و درخت

چون زمین دگر از غزنین است

آب چین یافته در حوض از باد

همچو پر کار حریر چین است

بط چینی که به باد است درو

چون پیاد است که با نعلین است

بچه ماند به عروسی عالم

که سبک روح و گران کابین است

شه او زیبد منصور سعید

که همین خسرو و آن شیرین است

ذوفنون شاهی کاندر فن ملک

بر شاه عجمش تمکین است

در لفظش چو به سد شاخ انگیز

مشک خطش چو شکر شیرین است

روش تنین دارد قلمش

گرچه تریاک دو صد تنین است

خرد آئین کف رادش دید

مایه رزق جهان گفت این است

چون بها در گهر بیش بها

هنر اندر گهرش تضمین است

آن دبیری است که در جوزا تیر

بار قومش رقم ترقین است

وان سواری است که بر گردون ماه

پیش او چون زین بر خرزین است

نه چنو باشد و ماننده او

او شه و هر که جز او فرزین است

کبک را دل چو دل شاهین نیست

اگرش پر چو پر شاهین است

هست معراج نه چون خدمت اوست

هست بهرام نه چون چوبین است

چنگ در همت او زن که ترا

همتش رهبر علیین است

جود او کعبه زوار شناس

کعبه کش دربی زرفین است

تکیه بر بالش اقبالش دار

که ز تأییدش دار آفرین است

آفرین باد بر آن شخص کز او

حاسد او ز در نفرین است

با بقا ساخته با داش نفس

تا دعا ساخته با آمین است

شمارهٔ ۱۵ - ایضاً له

دلیل نصرت حق زخم نیزه عربست

از اوست هر چه به شرک اندر از بدی شغب است

میان چرخ و میان ملاعبش گه لعب

جهان و ملک جهان هر دود ا و یک ندبست

ز عقدهاش باسلام در گشایشهاست

چنین گشایش در عقد نادر و عجب است

دراز هست چو امید و تن درست چو عمر

ولیک کوتهی عمر خصم را سبب است

دلی که حمله پذیرفت ازو به فکرت و هم

گرش بینی گوئی که خوشه عنب است

چنان بلرزد جسم از نهیب او که خرد

گمان برد که در او روح لرزه دار تب است

نه هر که شکلش به بسود مشکلش بنمود

که در حقایق علمش دقایق ادب است

به چنگ شیر عرب نجم دین و صدر جهان

چو شاخ معجزه هم اژدها و هم خشب است

جلیل بار خدائی که در جلالت او

سپهر و گیتی بیش از قیاس روز و شب است

موفقی که ز جودش ستاره در خجلت

مظفری که ز تیغش زمانه در هرب است

ز فر دولت او و شکوه حشمت او

هوا گشاده دل و روزگار بسته لب است

به سازگاری طبعش مفید چون صحبت

بکار سازی رایش مصیب چون ذهب است

موافق آمد بارای طبع کنیت او

که حلم او گه قدرت قوی تر از غضب است

در آن زمان که جهانی پر آتشین عقبه است

در آن میان که سپاهی در آهنین سلب است

نه عدل را نظر است و نه عقل را بصر است

نه فضل را هنرست و نه حرص را طلب است

به زخم یک دو کند شخص شیر شمشیرش

. . .

قضا مشقت پیری نهاد گرزش را

از آنکه تن را تأثیر کمترش حدب است

ایا عدیم نظیری کجا وجود و عدم

ز چون تو نسل یکی بیوه و دگر عزب است

توئی که از تو و ز روزگار همت تو

جهان به راحت و عالی تن تو در تعب است

حطب که گرمی تیغ تو دید و تیزی آن

چه گفت گفت که آتش به جای این حطب است

غذای سهم تو خون عدوست پنداری

وگرنه چون رگش از خون تهی تر از عصب است

همیشه تا فلک است و همیشه تا ملک است

همیشه تا حسب است و همیشه تا نسب است

نشاط با دو طرب جفت طبع و رای دلت

که شرق و غرب ز تو با نشاط و با طرب است

شمارهٔ ۱۶ - ایضاً له

روزگار عصیر انگور است

خم ازو مست و چنک مخمور است

خیز تا سوی باغ بشتابیم

کز می و میوه اندر او سور است

سیب سیمین سلب چو گوی بلور

یا چو نوخواسته بر حور است

خوش ترش زرد چهره آبی را

طبع مرطوب و رنگ محرور است

شاخ امرود گوئی وامرود

دسته و کردنای طنبور است

نارسیده ترنج بار ورش

چون فقع کوزه و چو سنگور است

نار ازو ناردانه گشته جدا

چون عزب خانهای زنبور است

تاج نرگس به فرق نرگس بر

جام زرین خواجه منصور است

صاحب عالم آنکه عالم فضل

تا ز املاک اوست معمور است

نیست از عقل و علم او بیرون

هر چه بر سطر لوح مسطور است

کار دنیا و شغل عقبی پاک

بر هوا و رضاش مقصور است

چرخ با اوج قدر او باطل

بحر با موج کف او زور است

نظم و لفظش چو گوهر منظوم

نثر خطش چو در منثور است

نقشبند طراز مهرش را

صد هزار آفتاب مزدور است

گردباد سراب کینش را

تا فلک باژگونه در دور است

آن سهیل است برق هیبت او

که تجلیش سکنه طور است

وان شهاب است رای ثاقب او

که از او دیو فتنه مقهور است

مرکب فرخ همایونش

آهنین برج و آتشین سور است

بود چون آفتاب تیز ولیک

تیز چون آفتاب با حور است

سایه در نور اگر ندیدستی

جرم او بین که سایه در نور است

در تک ایدون بود که بادبزان

که تو گوئی قضای مقدور است

شکل او بی شکال بر چیزی

نیک مشکل شود که مجبور است

قالب نصرت است و نیست بدیع

که بر او ذات خواجه منصور است

ایزد از عرض خواجه دور کناد

هر غرض کز مراد او دور است

دل او گنج راز خسرو باد

تا زمین رازدار و گنجور است

شمارهٔ ۱۷ - ایضاً له

گر بخت را وجاهت و اقبال رانداست

از خدمت محمد بهروز احمد است

بحری که میغ رزق به جودش مطیر گشت

صدری که سطح ملک برایش محمد است

«آزاده ای که در خور صدر است و بالش است

فرزانه که لایق گاه است و مسند است »

هر فضله ز عزمش رخشی است بادپای

هر وصله ز حزمش درعی مزرد است

با بذل طبع مکرم او آفتاب دون

با ذکر سیر مسرع او ماه مقعد است

گرد سرای مصلح طوف رعایتش

چون گرد جوف کوه بنای مشید است

پیش هوای مفسد سد کفایتش

چون پیش چشم افعی میل زمرد است

شمشیرهای ظلم شیاطین روزگار

یک یک ز بیم ذره عدلش مغمد است

گر در کمین حادثه شیری است منزوی ست

ور در فرات فتنه نهنگی است ملحد است

نفسی است نفس همت او مرقدش بلند

کز آسمان کواکب علویش مرقد است

عرضی است عرض حشمت او مسندش قوی

کز التجا به صنع الهیش مسند است

گیتی ز شبه زادن او قالب عقیم

گردون ز جنس کشتن او شخص ابلد است

تا در مشیت است وجود همال او

ذاتش به بی همالی ذاتی مجرد است

دریا گذار مرکب او را گه گذار

دریا سراب و فدفد مهتاب فرقد است

ایدون چو باد نرم گرازان شود بر آب

گوئی که آب جوهر صرح ممرد است

ویحک چه معجز آمد کلکش که سلک او

پر گوهر مسلسل و در مجعد است

از حرفهای ابجد عقدش به راستی

ماننده تر به حرف نخستین ابجد است

با نیک خواه دولت و با بد سگال ملک

شیرین چو شهد و تلخ چو زهر مدود است

آسوده دار دهر است آسوده کار نیست

آری به عون شغل وزارت موید است

تا بر سپهر اعظم نقاش لوح را

دایم قلم نه کند زبان و نه ادرد است

پاینده باد صاحب در ظل نعمتی

کش دامن مظله ز عز مخلد است

شمارهٔ ۱۸ - ایضاً له

ای بار خدایا که جهان چون تو ندید است

نام تو رسید است به جائی که رسید است

کردار تو در جسم جوانمردی جان ست

دیدار تو در چشم خردمندی دید است

با وهم تو اسرار فلک روی گشاد است

با عدل تو اسباب بلا دست کشید است

بحری است دلت کورا صد ابر غلام است

ابری است کفت کز وی صد بحر چکید است

بخرید عطای تو خریدار عطا را

جز وی که شنیدی که خریدار خرید است

قدر تو هوای تو همی دارد در سر

زان است که چون کیوان بر اوج رسید است

خصم تو رضای تو همی جوید در خاک

زان ست که چون آب در او جای گزید است

دانند افاضل که به فضل تو بزرگی

تا گوش بزرگی شنوا شد نشنید است

در پیش دوات و قلمت عرض و رسالت

این دست بلر کرده و آن پشت خمید است

بی تیشه عقل تو خرد نیم تراش است

بی جرعه طبع تو ادب نیم گزید است

سطری ز تو جز آیت رحمت ننوشته است

تاری ز تو جز دولت باقی نتنید است

آنجا که توئی دهر ز هیبت ننهد پی

وان را که توئی چرخ به باطل نخلید است

این بنده چه کرده است که بی زلت و بی جرم

از بیم فخ حادثه چون مرغ رمید است

کم داهیه مانده است که آن را نبسوده است

کم زاویه مانده است که در وی نخزید است

نالی است تنش بی دل و آن نال گسسته است

ناری است دلش بی تن وان نار کفید است

درویش ندیدند که محسود بود هیچ

محسود بدینگونه که بنده است که دید است

گر صورت حالی که نمودند جز آن نیست

پس بنده به هم کنیت تو ناگروید است

تا حکم غم و شادی بر لوح نوشته است

تا باد بدو نیک بر آفاق وزید است

از دولت تو دست حسد کوته خواهم

با دولت تو خود که چخد یا که چخید است

شمارهٔ ۱۹ - ایضاً له

ای نام تو بخشیده بخشنده ارواح

آیات رسالت را انفاس تو الواح

برنامه دیوان هنر فضل تو عنوان

در کشتی دریای سخا رای تو ملاح

انعام تو بر خسته دل سایل مرهم

احسان تو بر قفل در روزی مفتاح

چون قطب فلک عرض ترا راحت ساکن

چون جرم قمر سیر ترا سرعت سیاح

اقبال تو خواهند بر اشباح طبایع

گرنه نکنند ایشان اقبال بر اشباح

قصاب نیارد که به فتاح دهد رنگ

تا خلق تواند رندمد بوی بفتاح

در جاه عریض تو مساحت ننهد پی

هر چند که به او هم مسیح آمد مساح

توفیق به چنگ آرد جهد تو بتوفیق

ملواح به دام آرد صیاد بملواح

ناخواسته از گنج عروس تو چو شاهان

با خواسته خیزند همی زایر و مداح

تا آینه نجح تو بازار گرفته است

آزار ندیدست بدو صیقل انجاح

گر نطق تو انگیزد مرموز نیارد

مرموزتر از سحر تو بر معجزه ایضاح

ور خشم تو افروزد مصباح نتابد

پروانه مصباح به هنگامه مصباح

بارب چه درخشی ست جهان زیر تو یارب

آن ابلق جوشنده کوشنده کداح

هیهات ز آسیب درخشش گه آسیب

آسان فکند پیل چو شطرنجی طراح

گرداب کند حلقه ناورد خوی او

پس بر لب گرداب نهد گام چو ملاح

گوئی بدنش نیست بدن در خط آورد

گردان شده بی علت روحی است ز ارواح

آنی که رسید است بتأیید الهی

امر تو و نهی تو بافساد و باصلاح

از فضل تو گر بنده امان یابد نشگفت

زین هاویه هایل سوزنده قداح

تا روی به کفار نهد رایت اسلام

تا پشت به عباس کند نسبت سفاح

اندر عمل خیر تنی بادت کوشان

واندر امل خلق دلی بادت مرتاح

دست تو و طبع تو مه و سال و شب و روز

با دسته ریحان زده و با قدح راح

شمارهٔ ۲۰ - در مدح ابوسعید بابو

صدر بابوئیان سزا باشد

کاندرو عقل را ثنا باشد

آنکه آزاده را پس از ایزد

بندگی کردنش هوا باشد

وانکه بگذشته از پرستش حق

جز پرستیدنش خطا باشد

کنیت شهریار و نام رسول

عرض او را همی عطا باشد

این چنین عرض را شگفت مدار

که (گر) معلاو مصطفا باشد

آفتابی ست رای او که از او

فلک ملک را ضیا باشد

کشت زاری است فضل او که در او

کشته علم را نما باشد

بحر با کف او شمر شمرند

کوه با حلم او هبا باشد

طبعش از فضلها بهار نهد

مدحش از پرده ها نوا باشد

گرد کز نعل مرکبش خیزد

مایه کحل و توتیا باشد

نور کز قلب صافیش تابد

صبح ارواح انبیا باشد

جاه جویی که جاه او طلبد

سال و مه در غم و عنا باشد

هر عصائی نه اژدها گردد

هر گیاهی نه کیمیا باشد

ریگ سهمش فرو خورد قلزم

اگر از قلزمش عدا باشد

باد امرش به گردش آرد طور

اگر از طورش آسیا باشد

چون به تدبیر آسمان و زمین

راز تقدیر با فنا باشد

عزم و حزمش به جنبش و به سکون

آسمان و زمین نما باشد

طمع خلق مقتدی است بر او

کعبه جود مقتدا باشد

مهر او در دل هواست که روح

صورت نفس آن هوا باشد

زایرش را به شکر اقبالش

همه اقبال بر دعا باشد

راجعش را زیوبه رویش

روی بر مهره قفا باشد

کی بود کی که رای بعد مرا

منزل قرب او دوا باشد

خویشتن را چو پیش او دیدم

هر چه پیش آیدم روا باشد

تا جدا مانده ام ز مجلس او

صحت از من همی جدا باشد

به خداوند خویش باز رسم

گر خداوند را رضا باشد

تازیم وام فصل او توزم

به دعائی که بی ریا باشد

در وجودش حیات خضر و مسیح

عضوی از جمله عضوها باشد

گویم آن نعمتش دهی یارب

که کمین جزو آن بقا باشد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح سیف الدوله محمود ابراهیم

باز آمد آنکه ملک بدو کامکار شد

باز آمد آنکه بخت بدو بختیار شد

بر پای ظلم هیبت او پای بند گشت

در دست عدل دولت او استوار شد

بیدار بود فتنه کنون مست خواب گشت

سرمست بود دهر کنون هوشیار شد

باطل همی نمود سواری پیاده ماند

آری پیاده ماند چون حق سوار شد

زان پس که این دیار بر اسلام هشت ماه

دارالفرار بودی دارالقرار شد

باران رحمت است ملک بر غبار شرک

کایدون هوای ملک بدو بی غبار شد

آن شد که هر که خواست همی کرد هر چه خواست

انصاف را به طبع جهان جان سپار شد

نه ماه بی فسار همی تاخت روزگار

تا بر سرش سیاست سیفی فسار شد

شاهی که لفظ سیف به گاه خطاب او

صمصام آبدار شد و ذوالفقار شد

او را رسد که سجده برد قرص آفتاب

کش حفظ بر زمین و زمان سایه دار شد

کس را نبود ملک و جمال از ملوک یار

او را جمال یوسف با ملک یار شد

نقاش و هم صورت او بر هوا نگاشت

از لطف صورتش به هوا بر نگار شد

اول که شاخ گل به وجود آمد از عدم

بی خاربن شگفته گل و کامکار شد

چون دست دوست و دشمن خسرو بدو رسید

یک بهره گل بماند و دگر بهره خار شد

ای کرده اختیار ز گیتی ترا خدای

گیتی به طوع بنده این اختیار شد

بگذشت باد سهم تو بر دل عدوت را

نادیده رنگ باده سرش پرخمار شد

بنمود برق هیبت تو خاصیت به سنگ

بشکافت سنگ و جوهر او پر شرار شد

یک قطره نوش مهر تو چون بر جهان رسید

آن قطره اصل شهد و می خوشگوار شد

یک ذره زهر کین تو گردون به مور داد

زان مور زور یافت به تدریج مار شد

تا شیر و مرغزار بود پایدار باش

شیری تو و زمانه ترا مرغزار شد

آن رایت شهی به تو بر پایدار باد

کز غصه بر عدوی تو چون پای دار شد

احکام ملک و شرع به تو استوار باد

چونانکه ز ابتدا به رسول استوار شد

شمارهٔ ۲۲ - در مدح علاء الدوله ابو سعد مسعود ابراهیم غزنوی

شاها ترا به شاهی گیتی مرید باد

ایام نیک خواه تو ایام عید باد

بر تخته ای که بیع و شری اختران کنند

اقبال بدسکال تو در من یزید باد

زور آزمای ساعد ملک ترا بروز

از نور ساق عرش خطاب جدید باد

چون همت رفیع تو از ثور برگذشت

پروین قلاده وارش مطوع جید باد

بر منبر خطابت عدل تو خلق را

در امر و نهی خطبه وعد و وعید باد

بر حالها وقوفت ز الهام ایزدی

بر رفع و دور مشرف و صاحب برید باد

بی خار شاخ عیش لذیذت گرفته بار

وز بیخ کشت عمر حسودت حصید باد

پاینده دولت تو و بیدار بخت تو

میزان عصرهای عتیق و جدید باد

بوسعد کنیت تو و مسعود نام تو

عنوان قصرهای منیع و مشید باد

هر ساله غزو تو که فتوح است حمل او

چون سیر کرد خالد و جیش ولید باد

خون در تن گداخته شرک و اهل شرک

از بیم تو فسرده چو خون قدید باد

کفران کافران لعین را بسند و هند

تیغت مخالف است و خلافت معید باد

طغیان طاغیان مهین را به شرق و غرب

رایت معالج است و علاجت مفید باد

بی حول نفس و قوت شمشیر تو نشد

باطل ز حق طرید که عیشت طرید باد

بی عون عقل و نصرت تأیید تو نگشت

دیو از هوا فرید که اصلت فرید باد

آنکت نه مدح گوید در لافگاه هجو

هر تیره را نشانه چو شخص یزید باد

وانکت نه شاد خواهد در کربلای غم

هر لحظه بی ثواب شهادت شهید باد

تا چشم بد مؤثر محسود عالم است

چشم بد از شکوه جلالت بعید باد

جای مخالف تو و جای موافقت

آماده تر ز جای شقی و سعید باد

در خدمت تو چرخ به اخلاص بوالحسن

در طاعت تو دهر برشد رشید باد

چون قرص مهر عرصه ملکت عریض گشت

چون سیر ماه مدت عمرت مدید باد

شمارهٔ ۲۳ - ایضاً له

آفرین بر شاه و جشن شاه باد

جشن ملک آرای او هر ماه باد

دست بذل از گنج او کوتاه نیست

دست عزل از جشن او کوتاه باد

رأی گردون قدر او را تاج بخش

اوج کیوان صدر او را گاه باد

آفتابش خاکروب و پیل گوش

وآسمانش گنبد و خرگاه باد

ظل عدلش بر سر خلق خدای

پایدار ایدون چو ظل چاه باد

سیر غزوش در بلاد اهل شرک

رهگذار ایدون چو سیر ماه باد

گر ستاره بر براق همتش

اوج خواهد اوج او را کاه باد

ور زمانه بی سلاح نصرتش

جنگ جوید شیر او روباه باد

در فضای شرق و غرب از حزم او

سال و مه منهی و کار آگاه باد

نیک و بد را زو به گاه خیر و شر

نوبت پاداش و بادافراه باد

مشتری با عرض او همنام گشت

عرض او با مشتری هم جاه باد

در جهان فتح او ایام غضر

در جهای مدح در افواه باد

روز حرب از پیش او خرچنگ وار

پس خزیدن عادت بدخواه باد

دم زده کژدم ندیدی زان عمل

اژدها در حرب او جولاه باد

چون خم ایوان کسری در حضر

بر خم قصرش خم درگاه باد

چون بنات النعش صغری در سفر

آخر خیلش صد و پنجاه باد

آنکه از فرمان او گردن کشد

سکنه زو پر ویل و وا ویلاه باد

وآخرش مانند راه کهکشان

بی ستور و بی جو و بی کاه باد

تا بود با نفس نالان ناله جفت

حاسدش را ناله واغوثاه باد

رزم غزو و بزم جشن فرخش

گه سگالش کرده که ناگاه باد

آفرین بر خسرو و بر غزو او

آفرین بر شاه و جشن شاه باد

شمارهٔ ۲۴ - در مدح خواجه علی بن حسن

میزان فلک قسم شب و روز جدا کرد

از روز نوا بستد و شب را به نوا کرد

بر سخت به انصاف همین را و همان را

چون هر دو به تقویم رسیدند رها کرد

نی بی سبب آمد به میان اندر میزان

احکام قضا راند و ازین حکم قضا کرد

خود حال بدینگونه کجا ماند فردا

شب نیز دعا گوید چون روز دعا کرد

در ساعت او شرع کند شش مه و شاید

زیرا که جفا بیند هر کس که جفا کرد

ای طبع ره و رسم شب و روز چه دانی

گر عقل بر این داشت ترا عقل خطا کرد

بر خواجه علی بن . . . مدح و ثناگوی

کاوقات شب و روز بر او مدح و ثنا کرد

آن بار خدائی که اهل نهمت عالم

در همت او بسته و تا خواست وفا کرد

صد بار به چنگ آمد معلوم جهانش

زین دست به چنگ آمد و زان دست عطا کرد

از چرخ مشعبد نخورد شعبده لیکن

خواهنده برو شعبده طمع روا کرد

جودش نه حیائی ست طبیعی و حقیقی است

علت نپذیرد که به تکلیف حیا کرد

آری چو سخاوت را اصل از عرب آمد

نشگفت که با اصل عرب خواجه سخا کرد

آن ست که در دولت او گردش گردون

اصحاب بلا را به بلا جفت عنا کرد

واتست که از حشمت او حادثه دهر

انگشت سرو آنجا کانگشت فرا کرد

او دار و نقیض است به کردار و به دیدار

این شغل ملاراند و آن شغل خلا کرد

از رحمت کردارش با چرخ زمین گشت

چون قدرت دیدارش با آب هوا کرد

ای معجزه عدل تو با جادوی ظلم

آن کرد که با جادوی کفر عصا کرد

از بنده اگر پرسد حاسد که خداوند

این شغل ز تو بنده جدا کرد چرا کرد

تدبیر جز آن نیست که تقصیر نهد عذر

گوید که ندانستم خدمت به سزا کرد

جاوید بقا بادت باعز و بزرگی

کاین عز و بزرگی به بقای تو بقا کرد

بدخواه ترا ظاهر چون روی علا باد

تا با تو چرا باطن خود همچو علا کرد

شمارهٔ ۲۵ - در مدح علاء الدوله مسعود ابراهیم غزنوی

شاه را روی بخت گلگون باد

جشن آبان بر او همایون باد

هر نفس حرص غزوش افزون است

هر زمان حزم و عزمش افزون باد

اختیارش چو نام او، مسعود

افتتاحش به فتح مقرون باد

روز اسلام نور موکب اوست

بر شب کفر از او شبیخون باد

شعله آتش جهادش را

خانه رای هند کانون باد

وارث او که جفت ضحاک است

بسته فر این فریدون باد

گر فلک جز برای او گردد

الف استوای او نون باد

ور جهان جز به کام او باشد

نوش در کامش آب افیون باد

گنج کان خازنش نه پیراید

خاک خورده چو گنج قارون باد

زر که نامش بر او رقم نکنند

از قبول عیار بیرون باد

اژدهای زمانه را امرش

دم عیسی و خط افسون باد

قلب ادبار و قالب خصمش

حبس ذوالنون و نقش ذوالنون باد

فتنه در خواب امن ازو رفته است

همچنین سال و ماه مفتون باد

آز در حق جور او دون است

این به غایت وجیه و آن دون باد

تا بروید همی ز خاک آلتون

روی خصمش به رنگ آلتون باد

گاو دوشای عمر بدخواهش

بره خوان شیر گردون باد

جشن و ایام عید و عزم سفر

هر سه بر شهریار میمون باد

شمارهٔ ۲۶ - ایضاً له

خسروا بخت پاسبان تو باد

قاهر دهر قهرمان تو باد

مشتری نامور به نام تو گشت

بشری جانور به جان تو باد

صبر کیوان و تندی بهرام

از رکاب تو و عنان تو باد

منبر عدل و خطبه انصاف

در زمین تو و زمان تو باد

شجر دولت موافق را

نشو در صحن بوستان تو باد

جگر تشنه مخالف را

آب از چشمه سنان تو باد

روش مسرعان سهم الغیب

همه بر شه زه کمان تو باد

لاف پرتابیان شست شهاب

همه از قبضه کمان تو باد

هر چه در ملک روزگار آید

بذل آن پیشه به نان تو باد

هر چه بر عقل مشتبه گردد

کشف آن سخره بیان تو باد

لب دریا به موج خیز اندر

حاکی و راوی جنان تو باد

جرم مه چون هلال و بدر شود

نعل یکران و قرص خوان تو باد

گر قضا آسمان بفرساید

اوج قدر تو آسمان تو باد

ور فنا بر جهان ببخشاید

عرصه فضل تو جهان تو باد

تا کمر صحبت میان طلبد

کمر ملک بر میان تو باد

شکر شکر نعمت ایزد

قسم کام تو و زبان تو باد

فتح قنوج و صید شاه آورد

اصل دستان و داستان تو باد

شمارهٔ ۲۷ - در مدح ابونصر بارسی

با مال جود خواجه بکین باشد

وز جود مال خواجه حزین باشد

آسان از او به رزق رسد هر کس

بخشنده خدای چنین باشد

پیش دل غنی و کف رادش

دریا فقیر و ابر ضنین باشد

عطر نسیم خلقش گرد آید

در ناف آهوئی که به چین باشد

بر شاخ نظم و نثر بر طبعش

سحر حلال و در ثمین باشد

نقش یقین گمانش چنان بیند

گوئی گمانش عین یقین باشد

عامر کند خراب زمین رایش

بنگر که رای او چه رزین باشد

کاندر حیات خاک خراب او

چون نفخ صور بازپسین باشد

بختش مزاج خاتم جم دارد

دنیا و دینش زیر نگین باشد

گر زین همتش بکشد نفسی

بر شیر آسمانش زین باشد

صعبا صهیل مرکب او صعبا

در حق او زبر طنین باشد

که از صدای او به انین آمد

آری صداش جفت انین باشد

هم تک او براق بهشت افتد

گر شیر یال و گور سرین باشد

تا بازمان ثبات زمین بینی

تا در مکان قرار مکین باشد

بر وی سوار باد ابونصری

کز دین پاک ناصر دین باشد

«بروی به تخت باد سرافرازی

کش تخت آسمان به زمین باشد

شمارهٔ ۲۸ - در مدح عبدالحمید احمد عبدالصمد

ترتیب ملک و قاعده حلم و رسم داد

عبدالحمید احمد عبدالصمد نهاد

رایش به مشرق اندر جرمی منور است

خورشید از او برآید هر روز بامداد

بی حلم او بطبع بپرد چو باد خاک

بی امر او ز جای نجنبد چو خاک باد

عقل اوستاد اوست ولیکن کفایتش

بگذشت از آنچه حاجتش آید به اوستاد

زو بختیارتر به فلک بر فلک نبود

زو نامدارتر به جهان در جهان نزاد

برخاست بخل و خواست که با جود برزند

چون دست او بدید ز پای اندر اوفتاد

بنمود خاصیت به هوا کف راد او

ابر از هوا درآمد و باران در ایستاد

یارب گشاد دار همه ساله کار او

چونان که کار غزو به شاه جهان گشاد

این عز و این بزرگی و این جاه وین جمال

تا چرخ پایدار بود پایدار باد

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً له

این مبارک پی بنای محکم گردون نهان

کرده شاگردیش گردون خوانده او را اوستاد

روز و شب در آفتاب و سایه اقبال و بخت

جای ابراهیم بن مسعود ابراهیم باد

مشرق میدان شاه دین فروز دین پرست

دیده بان بارگاه خسرو خسرو نژاد

تا جهان را بیخ و شاخ و برگ و بار اندر بقا

آتش گرم ست و آب سرد و خاک خشگ و باد

شاه ابراهیم نازان بر فراز آن بنا

تن درست و دل قوی و طبع راد و روح شاد

او به جاه از جم گذشته کامران بر تخت ملک

بندگان او رسیده زو به جاه کیقباد

شمارهٔ ۳۰ - ایضاً له

چو صاحب طالع خویش است مسعود

ملک مسعود ابراهیم مسعود

به عدل و فضل و جود و حشمت و جاه

رسانید است عالم را به مقصود

جهانی داندش دانا نه فانی

سپاهی خواندش خوانا نه معدود

نه چون ذاتش بود کوشنده هر ذات

نه چون عود اوفتد بوینده هر عود

به ملک اندر فریدون است و جمشید

به حکم اندر سلیمان ست و داود

«گذشته در جلالش از فلک قدر

سرشته با وجودش از ازل جود»

شمارهٔ ۳۱ - ایضاً له

ساقیا جام دل افروز بیار

فتح شه یاد کن و می بگسار

فتح قنوج که شمشیرش کرد

اندرین فتح شه آورد شکار

لشکرش گرد برآورد از خون

هیبتش کوه فرو برده به غار

شل او بر کتف گرگ نشست

جوهر گرگ فرو ماند ز کار

جرعه او به لب شیر رسید

بسر شیر درافتاد خمار

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سپهسالار بوحلیم زریر شیبانی سپهسالار سلطان مسعود بن سلطان ابراهیم

ز کسب جاه پدر شاد باد و برخوردار

زریر نجم سپه پروری سپهسالار

عزیز نامی و اصلی که شاخ نسبت او

به جای میوه و گل عز و رفعت آرد بار

سپهر همت او را به اوج برده علم

زمانه حشمت او را بر آب کرده نگار

گه مظالم او حق بلند و باطل پست

بر صلابت او دین عزیز و دنیا خوار

ز گنج او شره و آز فانی او باقی

ز بخت او شغب و فتنه خفته او بیدار

کند به خشم همه عنف ذاتش الا ظلم

کشد به حلم همه رنج عرضش الاعار

ازو لطیف تر اندر عیار چیست بگو

از او شجاع تر اندر مصاف کیست بیار

ببخشد و ننهد منت و نخواهد شکر

بکوشد و ندهد مهلت و نپیچد کار

صهیل تازی کوشای او به قلعه نای

حنین بختی دوشای او به قلعه نار

هنوز رایت منصور او به ظاهر هند

رسید هیبت شمشیر او به دریا بار

ز اصل مولد او طالعی نگاشته یافت

منجمی و فروشد به غور آن هشیار

چه گفت گفت که این شرزه شیر زود نه دیر

به نعل باره بکوبد زمین سکندروار

نه منهال جهد دونه صدومه دینال

نه با سلیق جهد زو نه به شکر و مه بار

فرا شود بسراندیب و رای زرین را

به میخ سیمین دوزد چو نقش بر دیوار

به حرب بار ملک تازد و به نیزه فتح

ز اسک بار برآرد به قهر . . .

یکی خرامد و از فتح زود پیل آرد

چه پیل کرگدن پیل گیر شیر شکار

به پشت عرش سلیمان به سینه هیکل دیو

به گوش قالب صرصر به چشم روژان نار

به کوشش اندر خرطوم او پلنگ افکن

به جوشش اندر حلقوم او نهنگ اوبار

سلاح نصرت و دندانشان فساد صلاح

حصار دولت و بالایشان مترس حصار

نهال فال منجم درخت طوبی گشت

به آب تربیت شهریار گیتی دار

نظام دولت مسعودیان ملک مسعود

که اختیار خدای ست و افتخار تبار

صدای دولت عالی ز کوس او اکنون

به شرق و غرب رساند برید لیل و نهار

اگر مخالف ملکش فرو خزد به زمین

برآرد او را اطراف بسته چون کفتار

کراست از همه شاهان و خسروان جهان

چنین سپهبد رزم آزمای نیزه گذار

روان رستم دستان بسود نتواند

غبار حلقه آورد او گه پیکار

چو نقره خنگ برانگیزد و به خصم رسد

چه یک سوار زره دار خصم او چه هزار

به تیر تلخ کند چشمه مسام زره

به تیغ شور نهد مهره قفای سوار

بزرگ طبعا گردن کشا خداوندا

توئی که فضل تو عام است بر صغار و کبار

توئی که بی تو عطارانه اصل هست و نه فرع

توئی که بی تو سخارانه پود هست و نه تار

خطیب رحم تو گوید دعای مستغفر

طبیب مهر تو داند دوای استغفار

به عون کس نشود بنده تو مستظهر

اگر به عون تو او را نباشد استظهار

همیشه تا به زمین گونه گونه باشد گل

همیشه تا به زمین تیز تیز گردد خار

منش به عیش فرست و هوا به لذت دان

روان به رامش پیوند و دل به لهو سپار

جهان گشای و بر او داغ کامرانی نه

زمین نورد و در او تخم نیکنامی کار

شمارهٔ ۳۳ - در مدح سپهسالار ابوحلیم زریر شیبانی

از جهان آفرین هزار هزار

آفرین باد بر سپهسالار

بو حلیم زریر شیبانی

پیل صفدار و شیر آتش کار

آنکه بفراشت شرع را گردن

آنکه بفزود ملک را بازار

آنکه آسیب تیغ او برسید

از لب سند تا به دریا بار

آنکه در هر هنر مهانل کرد

دشت بی مرد و کوه بی دیوار

آنکه بگذاشت راه با نرسی

ظفر و فتح بر یمین و یسار

آنکه معبود اهل ملهی را

خرد بشکست و ضبط کرد حصار

آنکه بر دل نهاد کی راکی

آنکه در دیده خست خان را خار

آنکه آثار غزوش ار شمرند

عاجز آید ز شرح آن گفتار

فضل ایزد شناس کارش را

که مر آن را پدید نیست کنار

هر که با او برابری طلبد

گو چنین یک دو کار کرد به یار

نیزه بستان و حمله بر بر جای

لشکر دیو پال را بردار

باسها به قلعه شوسوی جنگ

تو به یک پیل از او برآر دمار

«آنگه ره را به دست ساز آئین

در میان هزار و اند سوار»

«دست بردارد از کناره او

گرد کن بارگی بیفکن بار»

کیست امروز دین و دولت را

محتشم تر ز ذات او معمار

نوبهاری ست عدل او خرم

دهر از او شادکام و برخوردار

شربت جود او دهد صحت

هر کرا نیستی کند بیمار

گوئی ارزاق خلق را تقدیر

بر دل و دست او نبشت ادرار

عز او محو کرد کرده ذل

فخر او پاره کرد پرده عار

حاسدش را اگر وفات آید

هم نیابد پس از وفات قرار

جان او را حطب کند آتش

تن او را ادب کند کفتار

ور هوا دار او گذشته شود

نبرد مار تربتش بکوار

زان کجا گردباد هیبت او

برکشد تربتش ز دیده مار

ای چو ذات خرد غنی به شرف

وی چو عرض هنر صحی زعوار

چرخ پست است و همت تو بلند

دهر مست است و رای تو هشیار

نیست در ملک عدل تو مظلوم

نیست در عدل ملک تو آوار

آسمانی ست عزم تو گردان

پاسبانی ست حزم تو بیدار

گردد از مال تو امل منعم

خواهد از تیغ تو اجل زنهار

تا نروید ز جرم آتش گل

تا نخیزد ز طبع آب غبار

همه امسال های دولت تو

بهتر از پار باد و از پیرار

با تو دور فلک به نصرت جفت

با تو جمع فلک به حسبت یار

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ابوالقاسم خاص

عمید دولت عالی و خاص مجلس میر

امین گنج شه و حمل بخش حمله پذیر

نهاده روی ز حضرت بدین دیار به غزو

به طالعی که قضا روبود به فتح بشیر

گشاده حشمت او دست عدل بر عالم

کشیده هیبت او پای ظلم در زنجیر

شمرده دهر بر او خدمت وضیع و شریف

سپرده بخت بدو طالع صغیر و کبیر

ز گرد موکب او تیره روی روز سپید

رکام موکب او خیره هوش چرخ اثیر

تف سیاستش از دیو دمنه ساخته خف

کف کفایتش از شیر شرزه دوخته شیر

بی تو کوران از جنگ خیل آورده

حصار سر به سر اکنون ز چنگ او شده گیر

ز مهر برده ملک بوی فتح او به بهشت

ز کین سپرده فلک جان خصم او به سعیر

زهی به صحبت اصحاب حق عدیم شبیه

زهی به نصرت انصار دین عزیز نظیر

تراست سیرت ورای وصی ز گیتی رام

تراست کنیت و نام نبی ز خلق جدیر

زمین ز حلم تو مایل بود بصیر صبور

هوا ز طبع تو حامل بود بابر مطیر

به جنب علم تو جسمی است فضل گشته نزار

به جای رای تو چشمی است عقل مانده ضریر

همه شرایط اسلام را توئی برهان

همه نظائر اقبال را توئی تفسیر

نه دام سهم توپر دل گذارد و نه جبان

نه تاب زخم تو پولاد دارد و نه حریر

قضا ز دست تو اندر عرض نشاند تیغ

قدر ز شست تو اندر عدم جهاند تیر

همیشه تا بوزد باد و از وزیدن باد

گره گره شود و حلقه حلقه روی غدیر

سپهر تابع بادت به دور و اختر یار

زمانه خاضع بادت به طبع و بخت مشیر

عمید ملکی اسباب ملک ساخته دار

عماد دینی در حق دین مکن تقصیر

«گهی به راحت روح آر هوش و جام ز می

گهی به ناله بم دار گوش و زاری زیر»

شمارهٔ ۳۵ - در مدح خواجه سعید بابو

آمد آن شرع را شعار و دثار

آمد آن ملک را یمین و یسار

خواجه بوسعد کارنامه سعد

پشت بابوئیان و روی تبار

دولتش در زمانه بسته زمام

همتش بر سپهر گشته سوار

قاصد عزمش آتشین رگ و پی

باره حزمش آهنین بن و بار

موکب فضل گرد او انبوه

مرکب عقل زیر او رهوار

وهم او دیده باد را صورت

سهم او کرده کوه را شدیار

طبع او پایمرد و مردم گیر

خلق او دستگیر و مردم دار

چرخ تیغ مرادش آهخته

کشته از خیر و شر در او نم و نار

دهر شاخ دهاش پرورده

زاده از مهر و کین بر او گل و خار

امن و خوفش دهنده خواب و سهر

مهر و کینش نهنده منبر و دار

بار ور جود او چو ابر سفید

بارکش حلم او چو زر عیار

طمعش لاغر و نظر فربه

سقطش اندک و نکت بسیار

جوق جوقش سرائیان شگرف

خیل خیلش سپاهیان عیار

رمح هر یک شهاب عیبه گسل

تیغ هر یک درخش خاره گذار

رنگ شبدیز آن ستاره پذیر

نعل گلگون این هلال نگار

همه رستم کمان و آرش تیر

همه آهو سوار و شیر شکار

همه در کار خدمتش کامل

همه در شغل طاعتش بیدار

ای ز جود تو گشته کوته بخل

ای به عجز تو خفته قامت عار

آن سواد است مایه دار دلت

که درو علم را جهد بازار

وان ستاره است سایبان درت

که از او آفتاب خواهد بار

زایرت را قدر کمین نکند

در امل بی گشاد استظهار

زلتت را قضا گذر ندهد

از هوا بی گشاد استغفار

تا برافراز باشد و به نشیب

آتش و آب را ره رفتار

بدسگال ترا چو میخ به سنگ

خسته خواهیم و بسته بر دیوار

نیک خواه ترا به فر تو باد

تندرستی و ایمنی و یسار

مدح خوان تو مکرم شعرا

وصف گوی تو معطی احرار

همچنین بر تو فرخ و میمون

اول و آخر خزان و بهار

شمارهٔ ۳۶ - در مدح سلطان مسعود ابراهیم غزنوی و صفت قصری از قصوروی

این بهار طرب نهال سرور

که به فرمان شاه شد معمور

روضه عشر تست و بیضه لهو

موقف رامش است و موضع سور

آب او آب زمزم و کوثر

خاک او خاک عنبر و کافور

شکل او نابسوده دست صبا

شبه او ناسپرده پای دبور

صفت او به گوش دل نزدیک

صورت او ز چشم حادثه دور

شده بر مدح مادحش مولع

گشته در عشق عاشقش معذور

گوئی از مایه مزاج فلک

قبه رست از زمین پر نور

بلقا با بهشت سوده عنان

به بقا یافت از ازل منشور

کامران باد و کامکار در او

خسرو عصر در سنین و شهور

پشت محمودیان ملک مسعود

روی بازار دولت منصور

آنکه جوید رضای او قیصر

وانکه دارد هوای او فغفور

آنکه در قمع کفر و نصرت حق

ننگرد همتش به حور و قصور

وانکه از عدل او رحیق شود

آب مسموم در دم زنبور

وانکه در ملک او جدا ماند

چنگ شاهین ز دامن عصفور

تا ز لهو و نشاط بهره دهند

ناله چنگ و نغمه طنبور

شاه را در چنین بنا خواهم

شده خرم ز شیره انگور

راوی بنده خوانده در مجلس

مدحت فتح مرو و نیشابور

شمارهٔ ۳۷ - در مدح سلطان مسعود ابراهیم

ای ملک را جمال تو افزوده کار و بار

مسعود بیخ و شاخ تو مسعود برگ و بار

فرسوده زیر پایه قدر تو آسمان

آسوده زیر سایه چتر تو روزگار

هم کف ذات جود ترا میغ درفشان

هم عکس حزم رای ترا تیغ جزع بار

عهد زمانه عهد تو آورده بر کتف

دور سپهر دور تو پرورده در کنار

فارغ نشسته حزم تو از اختیار چرخ

ناظر نشانده عزم تو در عین اختیار

ناداشته به پاس تو یک تاج تاجور

نایافته برفق تو یک شهر شهریار

سلطان دادگستری و شاه دین پناه

بحر ستم نوردی و خورشید حق گذار

گیتی دل تو جوید هر ساعت اند ره

گردون در تو گیرد هر لحظه اندبار

آتش به فخر یال به عیوق برکشد

چون همت تو بیند تن در دهد به عار

دندان و چنگ درد در کام و کف پلنگ

از هیبت تو دایم در پره شکار

شرق امید خواند رای تو را قضا

کز جیب آن شکافد صبح امید وار

رجم شهاب گوید سهم ترا قدر

کز زخم آن خروشد شیطان جان سپار

رخش درخش نعل ملک راست درنبرد

آری درخش باشد از اینگونه تابدار

ایدون سبک ستاند سیرش ز خاک پی

گوئی نیافت خواهد باد از پیش غبار

پیش از خیال خویش گه حمله قالبش

لشکر فرو گذارد در دیده سوار

صمصام شاه چون ز هنر چاشنی دهد

زخمش برابر آید با زخم ذوالفقار

با حد او نگنجد حد فلک بدانج

قدش دو مغزه گردد چون قد ذوالخمار

شاها خدایگانا اکنون که از خزان

آمد شکست فاحش در نوبت بهار

لشکر ز سردسیر فراران به گرم سیر

چون لشکر کلنگ قطار از پس قطار

قنوج را و بانرسی را خطر منه

این را گرفته انگار آن را زده شمار

«گه مال و دست و حشمت بر سمت او فکن

گه فتح و عون ایزد بر فتح برگمار»

معبود مشرکان را زانجا کشان کشان

برپای پیل بسته به خاری به حضرت آر

تا ز آستین صنع برآید گشاده چنگ

بر ساعد چنار قوی پنجه چنار

شمشیر امر و نهیی با دشمنان بکوش

باران عدل و فضلی بر دوستان به بار

بهتر به طاعت اندر امروز توزدی

خوشتر به نعمت اندر امسال تو ز پار

شمارهٔ ۳۸ - در مدح منصور سعید

ای سرافراز عالم ای منصور

وی به صدر تو اختلاف صدور

ای به‌قدر آسمانِ قایم‌ذات

ای به رای آفتاب زاید نور

روزگاری وز تو دشمن و دوست

به مصیبت رسیده اند و به سور

بسته حکم تو در قلوب و رقاب

جسته امر تو در سنین و شهور

همه گفتار تو به حق نزدیک

همه کردار تو ز باطل دور

برق لامع به جای فهم تو کند

صبح صادق به جنب و هم تو زور

شیر بی پاس تو شکار شگال

باز بی عون تو خور عصفور

نیش کره تو بردم کژدم

نوش رفق تو در سر زنبور

گر به خواهی حمایت تو شود

چون حرم حامی وحوش و طیور

ور بکوشی کفایت تو نهد

یوغ بر گردن صبا و دبور

در سیاقت بگاه خیره تر است

روز بدخواه تو ز ضرب کسور

کار داریست عدل تو معمار

گشته اسباب ملک از او معمور

پادشاهی است نفس تو قاهر

شده دیو هوا به دو مقهور

دیگ مقهور چرخ ناپخته

بوی علم تو آید از مقدور

لوح محفوظ را همانا نیست

از وقوف تو خیر و شر مستور

ویحک آن مصری مجوف چیست

لون او لون عاشق مهجور

نظم تو نقش و سحر واو نقاش

نثر تو گنج در واو گنجور

زو هراسان جهان واو ساکن

زو تن آسان سپاه و او رنجور

دست بر سر گرفته والی ظلم

از چنو والی و چنو دستور

گاه تفویض کرده آمر عدل

نه چو تو آمر و چنو مامور

منعما مکرما خداوندا

شاکرند از تو خلق و تو مشکور

خشم و حلم تو در ثواب و عقاب

دو بزرگند ناصبور و صبور

نکشی چو به سهو حری غین

نخری جز به عرق جود غرور

پیش معروف تو چه وزن آرد

حاصل حق عرض لو هاور

تا نگردد می مروق تلخ

هم در انگور شیره انگور

فضل جاه ترا مباد شکست

ربع تخت ترا مباد قصور

موکبت جفت فتح باد و ظفر

مجلست یار لهو باد و سرور

ساخته عرضت از هنر مرقد

یافته عمرت از بقا منشور

شمارهٔ ۳۹ - در مدح سلطان ابراهیم

نظام عالم و خورشید ملک و ذات هنر

نصیر دولت و پشت هدی و روی ظفر

ابوالمظفر شاه مظفر ابراهیم

که اختیار خدای است و افتخار بشر

سپهر دولت عالیش را کهین برجی است

زمین ولایت صافیش را کهین کشور

ز حزم اوست بهر کامگاه صد ناظر

ز عزم اوست بهر تیردار صد لشکر

گشاده چشم به دیدار او شهور و سنین

نهاده گوش به گفتار او قضا و قدر

اگر شمایل حلمش به باد برگذرد

دهد شکوه تجلیش باد را لنگر

وگر فضایل طبعش به کوه برشمرند

سبک ز خاصیتش کوه را برآید پر

لطیفه های عرض راز بهر خویشی جنس

همی به چرخ برد همتش گرفته به پر

گرو به جنس عرض نیستی بدین معنی

فرود چرخ نهشتی فراز یک جوهر

چگونه گوئی کز کوکنار یابد خواب

کسی که او را سودا دهد سهر به سحر

از آن سپس که همی عدل و سهم شاه دهند

به چشم راحت خواب و به چشم رنج سهر

بهشت ملک جهان را ز تیغ نصرت شاه

صراط وار پلی مشگل است پیش اندر

که جز به قوت ایمان و امر طاعت او

برو نیارد دور سپهر کرد گذر

کسی که فکرت او برنهد به ذروه قدم

کسی که حکمت او برکشد به جیحون سر

ز دولتش به هوا برگرفته بیند جای

ز نصرتش به زمین درگشاده یابد در

خیال هیبت او گربه بیشه عبره کند

در او به عبرت بگذر به حال او بنگر

به جوی آب درش آب رنگ مانده سراب

به روی خاک برش خاره گشته خاکستر

نه هیچ ساکن و جنبان بر او مگر انجم

نه هیچ طایر و سایر در او مگر صرصر

چو شیر رایت شیر دلیر او بیدل

چو شاخ آهو شاخ درخت او بی بر

توئی که باد نیابد به بارگاه ترا

توئی که خاک ندارد به دستگاه تو زر

زامن عدل تو در صید باز گیرد کبک

ز سهم تیغ تو در رزم ماده گردد نر

به جای جد تو دهر آلتی است هزل نمای

بشان ملک تو عدل آیتی است حق گستر

نهد یقین تو بر طبع سنگ مهر و وفا

نهد نگین تو در مهر موم سمع و بصر

همیشه تا که بود در نظاره گاه سپهر

یکی ز شادی فربه یکی ز غم لاغر

کمال دولت یاب و جمال نعمت بین

نهال ملک نشان و بساط عدل سپر

دهان عالم بر مدحتت گشاده زبان

میان جوزا بر طاعتت ببسته کمر

شمارهٔ ۴۰ - در مدح سیف الدوله ابوالقاسم محمود بن سلطان ابراهیم غزنوی

آمد آن مایه سعادت باز

کز جهان ملک را به دوست نیاز

تخت او را سپهر گشته رهی

بخت او را زمانه برده نماز

حزم او پیش بین سیاه و سپید

عزم او پیش رو نشیب و فراز

«رأی او برگشاده گوش یقین

جود او برکشیده دیده آز

سیف دولت رسیده زو به هنر

عز ملت گرفته زو پرواز

خلق را عهدش اوفتاده درست

خطبه را نامش آمده دمساز

در زمان زوست هر چه هست خطر

بر زمین زوست هر چه هست آواز

عقل با حکم او گذارد گام

فضل با طبع او گشاید راز

ظلم کوتاه دست گشت ازانک

کرد عدلش برفق پای دراز

سال و مه از نهیب هیبت او

شب و روز اوفتاده در تک و تاز

بحر اگر خاک سهم او سپرد

آب جز تشنه زو نگردد باز

آنکه از حشر و از حقیقت آن

رود اندر سخن به راه مجاز

گوید این جرم روز مظلمتش

با دگر مجرمان یکی بگداز

تا ببیند که پیش شاه برو

گردد اعضای او همه غماز

ای ترا عدل برنهاده به جان

وی تو را ملک پروریده به ناز

کمر امر تست با جوزا

حذر نهی تست با مجتاز

صلح و جنگ تو شادی آمد و غم

خصم و خشم تو تیهو آمد و باز

هر که حرز هوات بر جان بست

نایدش دیو حادثات فراز

«سر گردنکشان همی بشکن

گردن سرکشی همی به فراز»

دوستی را به دوستان بنمای

دشمنی را به دشمنان پرداز

تا ز آغازها بود فرجام

تا به فرجام ها رسد آغاز

همه در کوی بختیاری پوی

همه سوی بزرگواری تاز

دشمنان را بدار و گیر طلب

دوستان را بعز و ناز نواز

شمارهٔ ۴۱ - در مدح منصور سعید

شاد باش ای پیشکار دین و دولت شاد باش

دایم اندر دین و دولت زفت باش و راد باش

رایت اسلام را همنام گشتی دیرزی

با تک او هم تک بازاد او همزاد باش

ملک را در عدل حاکم عدل را در حق گواه

شاه را در عرض نایب عرض را استاد باش

هر کجا فریاد خیزد مقصد فریاد شو

سایه بر مظلوم گستر آفتاب داد باش

نیکخواهت بی شرر تیغیست او را آب ده

بدسکالت پر ضرر گردی ست او را باد باش

تا جهان بر جای ماند با جهان بر جان مان

تا بزرگی یاد باشد با بزرگی یاد باش

با چنین اقبال خیز و با چنین مسند نشین

زی چنین مجلس گرای و در چنین بنیاد باش

شمارهٔ ۴۲ - ایضاً له

ای چو نام تو اعتقاد تو پاک

انجم همت تو بر افلاک

غایت شادی تو از رادی

غارت رادی تو از املاک

جرم خوان قمر ترا سفره

نعل خنک ترا شهاب شراک

در وفاقت مجالهای امان

در خلافت مضیقهای هلاک

دین حق را نه چون تو یک سرور

ملک شه را نه چون تو یک سر باک

از ملک رفق تو بکاود پر

وز فلک باس تو ندارد باک

آتش برق و بانگ رعد آیند

پیش فرمان امتحان توشاک

قعر دریا و بیخ کوه نهند

پیش گرداب و گردباد تو خاک

حذق وهم تو در اصابت رای

آفتاب یقین کند کاواک

چنگ جود تو در مصیبت مال

بر گریبان نخل بندد چاک

سرخ زاید ز شهد امن تو موم

زرد روید ز کان خوف تو لاک

گهر عقل را تو پالایی

سیم را گرم داروی سباک

فلک فضل را تو گردانی

دوک را بادریسه افلاک

بخردان در تموزها گوئی

از نهال تو برده اند ستاک

خشم دیدند مسته حلمت

زهر کردند مسته تریاک

منعما مکرما خداوندا

کوته است از تو دست استدراک

دهر چون تو نیاورد چابک

چرخ چون تو نپرورد چالاک

بنده گرچه ز ناتوانی و ضعف

کوب خورد اندرین سفر حاشاک

عزم او باره گرم کرد همی

در فراز و نشیب چون اتراک

خاکهای سیرده زلزله وار

آبهای گذشته ولوله ناک

کوره مالیده قعر او بسمک

پشته پیموده اوج او بسماک

همه امیدش آنکه خدمت تو

به سرش برنهد ز بخت بساک

بازگردد عنان گشاده به جای

بسته اشراف پیک بر فتراک

تا ببوی و بطعم در عالم

خوش و زفت اوفتند عود و اراک

در صواب و خطا مسیحا باد

کلمات تو دنده حکاک

دل لهو تو باد بی اندوه

سیل عیش تو باد بی خاشاک

بدسکال تو سال و مه ببکا

نیک خواه تو روز و شب ضحاک

«بود این یک به تخت چون فرخ

بود آن یک به سجن چون ضحاک »

شمارهٔ ۴۳ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم

گاه مسعود تاجدار ملک

تاج ماه است گاه بار ملک

فلک آورده یمن و یسر از خلد

به یمین داده و یسار ملک

رانده کلک شمار گیر قضا

عدلی عدل در شمار ملک

کرده رای قطار دار قدر

بختی بخت در قطار ملک

نرسد عقل اگر دو اسبه رود

در تک وهم بی غبار ملک

هر چه شاهین آسمان سنجد

خوار سنجد مگر عیار ملک

برگرفت آدمی و دیو و پری

مذهب و سنت و شعار ملک

دین و دنیا بیافرید و نهاد

آفریننده در کنار ملک

آفتاب از فلک نیارد خواست

شرف عرض حق گذار ملک

زحل از قوس برنداند داشت

قزح نفس شاد خوار ملک

آب دارد که آتش افروزد

جوهر تیغ آبدار ملک

بار گیرد چو خاک پیماید

جرم یکران بی قرار ملک

ماه چون سنگ پشت سر به کتف

درکشد روز کارزار ملک

تا ذنب وار نور او نبرد

سایه گرز گاو سار ملک

ویحک آن کوکب عجول چه بود

که قران کرد با وقار ملک

منزلی تاخت عالمی پرداخت

عزم کوه و کمر گذار ملک

کشوری سوخت لشکری افروخت

رزم پرشعله و شرار ملک

گرد افغان و جت به رغبت و حرص

پرده زد موکب سوار ملک

جز شکاری برون نشد ز میان

یک تن از پره شکار ملک

گر بدان کوه پایه بازرسی

کاندر او فتح بود یار ملک

نشنواند صدای کوه ترا

جز همه کر و فر کار ملک

تن به قربان مشرکان در داد

اندرین عید ذوالفقار ملک

به چنین رسم تا جهان باشد

مقتدا باد روزگار ملک

بارور گشته سال و مه به ظفر

شاخ شاداب اختیار ملک

دست بر سر گرفته والی ظلم

از ره بند و گیر و دار ملک

شمارهٔ ۴۴ - در مدح بورشد رشید محتاج

بورشد رشید ای جمال ملک

ای ذات تو ذات کمال ملک

ای دولت تو عید و جشن خلق

ای حشمت تو پر و بال ملک

طبع تو نسیم هوای فضل

حلم تو زمین نهال ملک

عدل از تو سپرده طریق شرع

ظلم از تو چشیده دوال ملک

چون نال زرنج تو کوه خصم

چون کوه ز ناز تو نال ملک

آورده به استاد پیش دل

درس تو همه قیل و قال ملک

پالوده چو پالونه گاه بذل

دست تو همه ملک و مال ملک

با حفظ تو گستاخ نگذرد

نکبای قضا بر عبال ملک

با امن تو در واخ ننگرد

شیر فلک اندر غزال ملک

آفاق بگیرد به فضل ید

بخت تو تعالی مثال ملک

سیمرغ در آرد به دام امر

رای تو بر احوال حال ملک

رامست و جمام است ملک تا

بر تست جواب و سؤال ملک

گفتی که چو بختی است ملک و هست

پاس تو زمام و عقال ملک

وهمی که ضمیرت به پرورد

خواند خرد آن را خیال ملک

نعلی که براقت بیفکند

گوید فلک آن را هلال ملک

صمصام تو را گوشتی دهد

بازوی تو روز قتال ملک

تادیب ترا تقویت کند

انگشت تو بر گوشمال ملک

آزرده ز جور جهان ستد

داد تو ز چنگ محال ملک

الفغده به دندان ملک داد

عون تو به نوک خلال ملک

تکلیف تو خانان ملک را

آورده به صف نعال ملک

تخویف تو رایان هند را

افکند به حد جبال ملک

تا پست نگردد بنای چرخ

تا تنگ نباشد مجال ملک

ایام تو در امر و نهی باد

چون روز و شب و ماه و سال ملک

«یازنده چو تاب سنان شمع

سازنده چو آب زلال ملک »

«در جام تو جوش حرام رز

با طبع تو سحر حلال ملک »

شمارهٔ ۴۵ - در مدح خواجه منصور سعید احمد

آمد از حوت برنهاده ثقل

پیشوای ستارگان به حمل

پر لطایف نموده عرض هوا

در طرایف گرفته طول جبل

کرده بر آب و باد و خاک طباع

آتش او هزار گونه عمل

روز و شب را به مسطر انصاف

استوا داده چون خط جدول

زود بینی کنون ز اشهب روز

ادهم ناب شب شده ارجل

نافه های تبت گشاده صبا

روضه های بهشت زاده طلل

باقلی ها شکوفه آورده

راست چون چشم اعور و احول

لاله و گل کفیده روی به روی

چون سماکین رامح و اعزل

راغها را کمال نعمت حق

بسته در سبزه دامن منهل

باغها را جمال حضرت شاه

کرده پر گوهر آستین امل

صاحب کافی آسمان علوم

خواجه منصور آفتاب دول

آنکه بی حکم او عطیت عفو

عالمی بود ضایع و مهمل

از وقارش به صد هزاران رنج

نکشد کوه قاف یک خردل

ذات عقل است عرض او به حساب

گر مفصل کنیش یا مجمل

مسند سامی رسالت را

آیتی شد کفایتش منزل

نزد ملک در سیاست گام

تا نیابد زرای او مدخل

پر کند نعمتش دهان نیاز

بگسلد هیبتش میان اجل

کلک وهمش گشاده راز قضا

لوح فهمش گرفته علم ازل

ای سپرده به خاصیت مه و سال

قدم همت تو فرق زحل

وسعت هستی کف تو کند

مشکل نیستی به عالم حل

هم ترا دارد از تو چرخ مثال

هم ترا دارد از تو دهر بدل

هر کرا تاختن دهد جودت

بدر گیرد به جای بدره بغل

آن زمین است ساحت در تو

که نیارد بر او سپهر خلل

وان زبانه است برق کینه تو

که ازو عاجز است آب حیل

تا برآید ز شاخ غیب همی

گل صنع خدای عزوجل

هوش تو سوی رطل باد و قدح

گوش تو سوی مدح باد و غزل

نیک خواهت چشیده عز امید

بدسگالت کشیده رنج وحل

شمارهٔ ۴۶ - در مدح خواجه ابوسعد بابو

فلک در سایه پر حواصل

زمین را پر طوطی کرد حاصل

هوا بر سیرت ضحاک ظالم

گزید آئین نوشروان عادل

خزان را با بهار از لعب شطرنج

بوجه سهو شد نوبت محامل

ز نرگس مانده باغ و جوی مفلس

ز لاله گشته کوه و دشت حامل

شب سور است پنداری جهان را

که برکردند از ایوانش مشاعل

اگر سوسن نشد بر باغ عاشق

چه مانده است اندر او پایش فرو گل

گل از پیروزه گوئی شکل دستی است

گرفته جام لعل اندر انامل

من و صحرا که شد صحرا به معنی

چو صحن مجلس عین افاضل

عمید مملکت بوسعد بابو

که باب هیبتش بابی است مشکل

کرا دانی به حضرت پیش خسرو

چو او فرزانه مقبول مقبل

مقدم عقل و در جمع اواخر

مؤخر عهد با علم اوائل

ز جودش گر عروضی بحر سازد

از او ناقص نماید بحر کامل

جز اندر غایت انعام و اکرام

در او لاله چه داند گفت عامل

چو ابر هاطل اندر حق شوره

ببیند عقلت اندر حق غافل

برآرد بیخ طمع از خاک آدم

کز او مسئول گردد طمع سائل

چه شخص است آن براق خواجه یارب

کز او هر جستنی برقی است هایل

به تن زو کوس خورده کوه ساکن

بتک زو کاغ کرده باد عاجل

گه رفتن چو خضر از کل عالم

نه مسکن دانی او را و نه منزل

گه گشتن چو مور از خط ناورد

نه خارج یا بی او را و نه داخل

وزان برق دگر هیهات هیهات

که شد زین براقش را حمایل

چو دل میدان او در صدر قالب

چو عقل آرام او در مغز عاقل

حصار روح او را روح کاره

فساد طبع او را طبع قایل

گشاده در اجل ها راه حیوان

کشیده بر املها خط باطل

همیشه تا بود تقطیع این وزن

مفاعیلن مفاعیلن مفاعل

هزاران نوبت نوروز بیناد

چنین با عید اضحی گشته همدل

سعادت پیشکارش در مساکن

سلامت پاسبانش در مراحل

«جهان تیز روز و کنده بر پای

ز بار طبع او چون حلم کامل »

به نام او . . . بوالفرج را

برین ترتیب و رتبت صدر سایل

موافق در همه احوال با او

جمال صدر و دیوان رسائل

شمارهٔ ۴۷ - در مدح سلطان ابراهیم

ای به ذات تو ملک گشته جلیل

وی به نام تو زنده نام خلیل

از بیان تو طبع فضل فرح «فره »

وز بنان تو چشم جود کحیل

پیش حلم تو آب نرم درشت

پیش عزم تو برق تیز کلیل

دهر با شور هیبت تو جبان

بحر با بذل همت تو بخیل

دل تو شرع را بحق ضامن

کف تو خلق را به رزق کفیل

اعتقاد تو صافی از شبهات

اجتهاد تو خالی از تعطیل

کار حکمت بریدن دعوی

شغل عفوت خریدن تاویل

بر تو پوشیده نی صلاح و فساد

وز تو دزدیده نی کثیر و قلیل

بسر وهمها شوی بقیاس

بدم رمزها رسی بدلیل

هر چه سازی ز امهات شگفت

و آنچه دانی ز مفردات جمیل

آسمانی به کوشش و بخشش

آفتابی به گردش و تحویل

حصن امنت کشیده برج ببرج

راه عدلت گشاده میل به میل

نهی تو نهی و شرط او آرام

امر تو امر و حکم او تعجیل

در کشد مهر تو کلنگ از چرخ

برکشد قهر تو نهنگ از نیل

روز حرب تو کز تحیر وقت

اندر افتد سپه بقال و بقیل

تیغ بینی ز مرد و مرد از تیغ

این بدان آن بدین عزیز و ذلیل

خاکها چهره سرخ کرده به خون

گردها جامه رنگ کرده به نیل

هوش اجسام سوی جای نزول

گوش ارواح سوی طبل رحیل

کر و فر ترا نظاره کنند

از فلک جبرئیل و میکائیل

نه بتفسی ز لعبهای سبک

نه بترسی ز حملهای ثقیل

باره تازی در آتشین میدان

گر ز یازی بر آهنین اکلیل

بکنی بیخ شاخ های بزرگ

بزنی شاخ بیخ های طویل

خسروا بنده از اریکه ظلم

شاهرخهای زفت خورد از پیل

گشته گریان ز بنده تا آزاد

مانده عریان ز موزه تا مندیل

بی عمل عزل دید بر بالین

بی گنه سنگ یافت در قندیل

باده اقبال حضرت عالیت

گر نجستی بر این فقیر معیل

شخص او را حیات نفزودی

جز به آواز صور اسرافیل

تا که از دیدن شگفتیها

برود بر زمانه ها تهلیل

باد عمر تو بادوام انباز

باد ملک تو با نظام عدیل

نیک خواهانت جفت شادی و لهو

بدسگالانت یار ویل و عویل

«قاری جشنهای خاص ترا

نوبت سال و ماه گشته رسیل »

مرجع ملکها به حضرت تو

چون به مجموع مرجع تفصیل

شمارهٔ ۴۸ - در مدح سیف الدوله محمود

فتح و ظفر و نصرت و فیروزی و اقبال

با عز خداوند قرین بودند امسال

مشهور شد از رایت او آیت مهدی

منسوخ شد از هیبت او فتنه دجال

شاهان سرافراز نهادند بدو روی

رایان قوی رأی سپردند بدو مال

بنمود بدو حکم قضا قدرت و امکان

بفزرد بدو دولت دین حشمت و اجلال

شاهی است که عزم حشمش دود برآورد

از دوده فرعونان وز مجمع اضلال

بحری است که موج سپهش گرد برانگیخت

از قلعه رودابه و از لشکر جیپال

چندان علم شیر برافراشت که بفزود

زایشان به فلک برج اسد بی عدد اشکال

چندان گله پیل بیاورد که برخاست

زایشان به زمین اندر بی زلزله زلزال

شاها ملکا رمح تو چون معجز موسی

شاخی است که با او نرود حیلت محتال

آموخته زاید بچه شیر ز مادر

از عدل تو در پنجه نهان کردن چنگال

روزی که همی گریند اشخاص بر ارواح

وقتی که همی خندند آجال بر آمال

بر خاک زمین وصل کند باد هوا پر

وز باد هوا باز کند خاک زمین بال

گه عقل پریشان شود از جرعه شمشیر

گه طبل خروشان شود از دره طبال

دیو ازالم خشت تو بر خشت زند سر

کوه از فزع گرز تو در برز کند یال

آنی که ز کردار تو آرد گهر استاد

وانی که ز گفتار تو سازد هنر امثال

گر وهم تو بر خاطر ابدال گذشتی

در علم ازل چنگ زدی خاطر ابدال

ور قوت عقل تو به صلصال رسیدی

بی روح بجنبیدی در ساعت صلصال

تا معدن اعدای تو اطلال ندیدند

ظاهر نشد از عدل تو کیفیت اطلال

اندر خطر زخم تو چون نال شود کوه

واندر نظر رحم تو چون کوه شود نال

تا از پس و بیشند کم و بیش و بد نیک

تا در تک و پویند شب و روز و مه و سال

طبع و دل و طبل و علم ورای تو بیناد

فتح و ظفر و نصرت و فیروزی و اقبال

شمارهٔ ۴۹ - در مدح ابوسعید بابو

ای طبع تو فصل بهار خرم

ای جود تو اصل نوای عالم

ای روی بزرگان آل بابو

ای پشت ضعیفان نسل آدم

در مدح تو عاجز بنان و خامه

بر نام تو عاشق نگین و خاتم

حکمت به عدالت عریضه حق

امرت به ولایت نتیجه جم

از قدر تو عضوی مقام اعلا

از جاه تو جزوی سپهر اعضم

از مهر تو بوئی نسیم جنت

از کین تو دودی دم جهنم

حلم تو ز هم گوشگان نخوانده

جز تابعه دلورا مقدم

نفس تو ز هم کنیتان نکرده

جز عاقله حوت را مسلم

چون تیغ زند آفتاب رایت

بر ابر بگرید کمان رستم

چون نیزه گذارد شهاب سهمت

برقش بخورد خون دیو ضیغم

کریاس ترا رفق تو ندارد

درسد تو یأجوج وار بر کم

کوهی ببرد سیل او به یک تک

بحری بکشد تیغ او به یک دم

برشخ جوتک آورد بر سر شخ

در یم چو گذر کرد بر لب یم

باشند پلنگان ولیکن از طبع

مانند نهنگان ولیکن ادهم

گویی که ز پاس تو بود خواهد

هنگام نزول مسیح مریم

. . .

تا روی زمین . . . سلم

زاد است جهان از جهان فضلت

چون حرف روی از حروف معجم

رسته است بهار از بهار عدلت

چون شاخ فزونی ز شاخ جوجم

کشتی که ز عون تو کشت گشته

او را نکند باد قبله بی نم

قفلی که به سعی تو شد گشاده

در وی نشود هیچ پره محکم

تا سال و مه آورد گاه گیتی

پر نقش پی اشهب است و ادهم

عیش تو هنی باد و بخت خندان

نفس تو قوی باد و روح بی غم

در حکم تو آینده و شونده

نوروز بزرگ و بهار خرم

شمارهٔ ۵۰ - در مدح عبدالحمید احمد عبدالصمد

بیار ای پسر ای ساقی کرام

از آن شمع فتنه چراغ جام

از آن لعل که زردی برد ز روی

از آن نوش که تلخی دهد به کام

نه پای مهرش سوده از رکاب

نه فرق عرضش بوده با لگام

ز گرمیش همه ساز عیش گرم

ز خامیش همه کار عقل خام

از او بوده به هر کس از طرب رسول

برو برده زهر دل هوا پیام

به طبع اندر چون طبع سازگار

به جان اندر چون جان شاد کام

خرد نعمت صاحب شناختیش

اگر خوردن او نیستی حرام

عمید ملک آن کس که چشم ملک

بدو ننگرد الا به احترام

بزرگی که گهر شد بدو بزرگ

تمامی که هنر گشت از او تمام

«کفایت که در او مایه دید داد

به هشیاری او کارها نظام »

رسالت که بدو طفل . . .

ز بیداری او حد احتلام

اجل چون بکشد تیغ کارزار

حسودش بود آن تیغ را نیام

«امل گر بنهد بار آرزو

پسر باشد عبدالحمید نام »

اگر مال کفش را نه دشمن است

چرا زو به تلف خواهد انتقام

طمع ز ایراورا ز جود او

به شخص اندر زرین کند عظام

ایا گشته مخالف ترا مطیع

و یا داده زمانه ترا زمام

چه گویم که به دریای مدح تو

همی غرقه شود کشتی کلام

ز همتای تو در شاه راه دهر

شد آمد نگشته است والسلام

همی تا نبود باد کند رو

همی تا نشود خاک تیزگام

ز نعمت به تو بادا مهین رسول

ز دولت به تو بادا بهین پیام

تو از بخت رسیده بکام خویش

رهی نیز رسیده ز تو بکام

شمارهٔ ۵۱ - در مدح علاء الدوله ابوسعد سلطان مسعود بن سلطان ابراهیم بن سلطان مسعود بن محمود بن سبکتکین

نظام گیرد کار هوا بدین هنگام

که دل ز شیر ستاند بدو دو پیکر وام

سپهر اگر چه درشت است یابی او را نرم

جهان اگر چه حرون است یابی او را رام

برون کند خرد از خرده گاه لهو شکیل

فرو کشد طرب از طره جای عیش لگام

ز عشق یار بجنبد کش و به پیچد دل

ز حرص باده به برد لب و به خارد کام

دهان قمری موزون نهد عیار نفس

زبان طوطی شیرین کند ادای کلام

غذا به طعم عسل می رسد همی به گلو

عرق به بوی گلابی همی چکد ز مسام

بخار جمره در انگور و لاله در گوئی

همی گذارد لعل و همی طرازد جام

درخت سرو ز باد شمال پنداری

همی فشاند دست و همی گذارد گام

مگر مدام درین فصل خاک مست بود

ز بس که به روی ریزند جرعه های مدام

از آن چو مستان راز دلش قلیل و کثیر

گشاده یابد خاص و برهنه بیند عام

خزان عصر عدیل خزان جانور است

که روز او نه تمام است ور از او نه تمام

بهار سال غلام بهار جشن ملک

که هم به طبع غلام است و هم به طوع غلام

علای دولت بوسعد روی لشکر حق

سنای ملت مسعود پشت عهد انام

خدایگانی شاهنشهی که رایت او

ظفر به دیده کشد پشت موکب اسلام

فروغ تاجش پرورده نور در انجم

همای چترش گسترده سایه بر ایام

به رزم و بزم قضا کوشش و قدر بخشش

به عزم و حزم هوا جنبش و زمین آرام

به پای همت او آسمان سپرده رکاب

به دست طاعت او آفتاب داده زمام

نشسته امنش در مدخل صباح و مسا

گذشته امرش بر مخرج ضیاء و ظلام

براق اخر او را طریق کاهکشان

بلوس و لابه دهد کوکب دوال و ستام

شهاب ترکش او را ز گریه قالب دیو

به خون و مغز کند سیر در عروق و عظام

اگر به چرخ بر از چرخ او نموده برند

نموده ناطح انوار گردد و اجرام

پیش به خاید شاخ دو شاخه بر ناهید

زهش بمالد گوش دو گوشه بر بهرام

زرشک او بخمد پشت صاحب خرچنگ

ز سهم او برد هوش راکب ضرغام

منجمان که به شکل هلال کردارش

نگه کنند ندانند کاین هلال کدام

گمان کنند که اعجاز شاه پیکر ماه

دو مغزه کرد به ایمای پیکر صمصام

بر آن میان که بر انصار برزنند انصار

در آن میان که به اعلام درجهند اعلام

خطیب فتنه به خلقی همی دهد پاسخ

رسول جنگ به جمعی همی برد پیغام

شراب حسرت دنیا همی چشند افواه

وبال رجعت عقبی همی کشند اقدام

شود ز وحشت پوینده هوا مقعد

شود ز هیبت گوینده صدا تمتام

چنان رباید رمحش ز پشت کوه پلنگ

که شاهباز رباید ز روی آب نحام

زهی سیاست تو عقد شرک را فتاح

زهی ریاست تو عقد شرع را نظام

تو آن مطالع نفس داوری که در گیتی

به امر و نهی تو مقصور شد حلال و حرام

به عون عقل تو سهم هنر بیاراید

تن توانگر و درویش بی تکلف لام

به صیت عدل تو صیاد وحش می آرد

سروی آهوی نخجیر بی وسیلت دام

همیشه تا نبود یاریی چو یاریی بخت

همیشه تا نبود راندنی چو راندن کام

ز بختیاری بر تارک سپهر نشین

ز کامکاری بر دیده زمانه خرام

عریض ملک ترا ملک روزگار تبع

طویل تیغ ترا تیغ آفتاب نیام

شمارهٔ ۵۲ - در مدح سلطان ابراهیم

سپهر دولت و دین آفتاب هفت اقلیم

ابوالمظفر شاه مظفر ابراهیم

کشید رایت منصور سوی لوهاور

به طالعی که تولا کند به دو تقدیم

قضا ز هیبت او دیده حال شرع قوی

قدر به حشمت او کرده کار شرک سقیم

غبار لشکر او بسته راه بادبزان

شهاب صولت او خسته جان دیو رجیم

بروز عدلش میزانهای ظلم سبک

به عون رایش پتیاره های دهر سلیم

کنون بجوشد خون خزانهای مسن

کنون بجنبد مسمار ملک های قدیم

نه بحر گردد با عزم او به عبره عبیر

نه کوه باشد با حلم او به وعده لئیم

نشاط شاهان بینی نهاده روی به غم

امیدرایان یابی نهاده پشت به بیم

سپه کند بگشاد خدنگ دیده روز

چنانکه نوک قلم در شتاب حلقه میم

فرو خورد حشرات زمانه نیزه او

چنانکه جادوی جادوان عصای کلیم

ز نعل خنگش روی زمین گه ناورد

پشیزه یابد بر شبه پشت ماهی شیم

خیال تیغ وی اندر میان پشت پدر

عدوی دولت و دین رامیان زند بدوتیم

نعوذ بالله از آن آب رنگ آتش فعل

که باد زخم دهد زو به خاک رنگ ادیم

به برق ماند و کس برق را ندیده سکون

به باد ماند و کس باد را ندید جسیم

به گاه صلح سبک روح تر ز حلم شجاع

برو ز حرب گرانمایه تر ز خشم حلیم

اسیر بوده او بی نفس چو سنگ صدف

یتیم کرده او بی عقب چو در یتیم

اگر شمیده بود عقل خصم او نه شگفت

بلی شمیده بود عقل در دماغ سلیم

وگر کبیره بیالاید از نفس چه عجب

بلی کبیره بیالاید از عذاب الیم

زهی به بازوی شمشیر کامکار ترا

نظیر نفس عزیز و شبیه فضل عدیم

دهد همی فلک از خلق تو به طبع نشاط

برد همی ملک از خلق تو به خلد نسیم

توئی که مایه دهی ملک را به تیغ و به رای

توئی که سیر کنی آزرا به زر و به سیم

زمین به مهر تو رادی کند به آب زلال

هوا ز خشم تو حامل شود به باد عقیم

همیشه تا بود از اختلاف در عالم

کثیف ضد لطیف و لئیم ضد کریم

به چنگ خیر تو موقوف باد هشت بهشت

به زیر امر تو مضبوط باد هفت اقلیم

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان ابراهیم

روی بازار ملک هفت اقلیم

پشت حق بوالمظفر ابراهیم

شهریاری که طول عرض فلک

همتش را نیامدست جسیم

کوه با حلم او به مایه سبک

بحر با عزم او بعبره سلیم

دولتش را مزاجهای قوی

نصرتش را جهادهای عظیم

نه به حلم اندرش سؤال درشت

نه به علم اندرش جواب سقیم

پیش سلطانیش فلک عاجز

بر معروفیش زمانه لئیم

مهر او منهل شراب طهور

کین او حفره عذاب الیم

مفلسان را به مالش اندر قسم

ظالمان را به عدلش اندر بیم

گر ز جودش مظاهرت یابد

ژاله زرین زند هوای عقیم

ور ز تیغش مزاحمت بیند

چون دو پیکر اسد شود به دو نیم

در شکارش که شیر بسته اوست

خاک رخ درکشد به رنگ ادیم

در خطابش که رفق مذهب اوست

در پاسخ زند عظام رمیم

چرخ او در جگر شهاب نشاند

هر که را یافت (دید) جنس دیو رجیم

رأی او عاطفت به کار آورد

هر کجا دید شکل در یتیم

کیست امروز در جهان به ازو

از ملوک جهان حدیث و قدیم

عدد لشکرش که دانسته است

به حقیقت به جز خدای علیم

جنبشی حکم کرده اند امسال

خسرو شرق را به ذات کریم

زود بینی ز عرض موکب او

عرصه ها تنگ تر ز حلقه میم

روی هامون ز نعل ادهم و رخش

پر پشیزه چو پشت ماهی شیم

نیزه در چنگ نیزه دار سپاه

اژدها گشته چون عصای کلیم

کوس شاه از فراز پیل زده

نه چو طبل عدوش زیر گلیم

شاه خرم نشسته باده به دست

کرده مضبوط ملک هفت اقلیم

شعرا خوانده شعرهای فتوح

یافته اسب و جامه و زر و سیم

من رهی نیز بازگشته به کام

دیده اقبال شاه و صرف غریم

تا زمین است اصل و فرع بخار

تا هوا راست پر و بال نسیم

مجلس عمر شاه را یارب

در طرب دارو در نشاط مقیم

دولت او را قرین و اختر یار

نصرت او را معین و بخت ندیم

شمارهٔ ۵۴ - در مدح سلطان ابراهیم

موکب جشن خاص شاه عجم

اندر آمد به ساحت عالم

چتر میمون ماه پیکر او

سایه گسترده بر بنی آدم

پی آن بر ملک مبارک باد

پیشوای ملوک امام امم

آنکه بر ساحل درش دریا

جز به تکبیر بر نیارد دم

وانکه از رشگ خاتمش ناهید

نام او نقش کرد بر خاتم

همتش را به حیله گنجد روح

در تن کامل ولایت جم

دولتش را به طبع سازد چرخ

از ملک شیعه از نجوم خدم

پیش او هر کجا نشاط کند

عزم او لشکری بود معظم

گرد او هر کجا فرود آید

حزم او باره شود محکم

نور گیرد ز حرمت قدمش

صحن میدان او چو صحن ارم

خشک دارد حرارت فزعش

خون بدخواه او چو خون بقم

گرگ با عدل او جز اندر خواب

نزند راه کاروان غنم

در جهد باس او بشیر فلک

اگر اندر شود بشیر علم

درم از بهر آن فراز آرد

تا دهد خوش منش به قلب درم

هر نفس چون نفس بیفزاید

جود او ذل مال و عز حشم

آز بر عرض خوان همت او

برفکندست خویشتن بشکم

ملک بر عرض ملک پرور او

وقف کرداست خویشتن بستم

تا ز اصل ست بار نامه فرع

تا به لوح است بازگشت قلم

دولتش خویش باد و بخت قرین

نعمتش بیش باد و حاسد کم

عقل و هوشش همه به تاج و به تخت

چشم و گوشش همه زیر و به بم

اختر او چو نام او مسعود

مجلس او چو طبع او خرم

شمارهٔ ۵۵ - در مدح بوحلیم شیبانی

ای قوی رای کدخدای عجم

ای به گوهر گزیده تا آدم

چرخ عدل تو را هزار بهشت

صحن امن تو را هزار آدم

شخص با همت تو شخص خیال

شیر با هیبت تو شیر علم

دولتت را زمانه زیر نگین

همتت را سپهر زیر قدم

داده جود تو سازهای وجود

دیده علم تو رازهای عدم

وصل مهر تو جفت وصل شباب

فصل کین تو یار فصل هرم

نام کردار بخت تو پیروز

طبع مانند وقت تو خرم

بر ودیعت حمایت تو وثیق

در شریعت کفایت تو حکم

قلمت حله باف خلد نعیم

سخنت نقشبند نقش نعم

آسمانی محول احوال

آفتابی معول عالم

حمل حزم تو برنگیرد کوه

سیل عزم تو برنتابد یم

خم دهی حرص را به صلت پشت

پرکنی آز را ببذل شکم

بدمانی به سهم آهن خوی

بچکانی به وهم از آتش نم

آنکه انگشت کالبد عقد است

در سه انگشت تو شده بر کم

ابر مهر ابر باد برق گرای

آب چهر آب سان آتش دم

کاملی عقل پیشه ای که ز عقل

نشود فعل او ندیم ندم

جادوی مهر پایه ای که چو مهر

نکند پایه در عطیت کم

چشم رایش بصیر و گوش سمیع

چشم دانش ضریر و گوش اصم

معطی و منصف خزانه حق

منهی و مشرف هزینه جم

ای تو را حکم نایب داور

ای تو را زهد وارث ادهم

بنده از بو حلیم شیبانی

چند یک روز داد داد ستم

که از اینسان سیاه شد چو دوات

که بدینسان برهنه شد چو قلم

موج خیزی چنین مهیب و درشت

آب گردی چنین قعیر و دژم

چه کند بنده چنگ در که زند

چون توئی شاخ بار فضل و کرم

تا ستوده است حجت موسی

تا نکوهیده حاجت بلعم

مجلست با نشاط باد و سرور

موکبت با سپاه باد و حشم

«زندگانی تو و عمر عدوت

عیش در عیش باد و غم در غم »

بروان ار تو شاد فخر عرب

بزبان با تو خوب شاه عجم

شمارهٔ ۵۶ - ایضاً له

زهی بزرگ عطاراد سرفراز همام

تو را رسد که گذاری به فضل و رادی گام

تو آن جوادی کز حرص جود معروفت

زبان قمقام آید به کار چون صمصام

ز شاخ بر تو سایل دو مغزه افشاند

بر مبارک آن چون دو مغزه بادام

امل ز دریا پرسید چون خیال تو دید

که تو کدامی و بخشنده خدای کدام

همیشه بادی در کام‌ها رسیده دلت

چنان که از تو جهانی رسیده‌اند به کام

شمارهٔ ۵۷ - در مدح سلطان علاء الدوله ابو سعید مسعود بن ابراهیم

شه باز به حضرت رسید هین

یکران مرا برنهید زین

تا خوی کند از شرم او زمان

چون طی کنم از نعل او زمین

آباد بر این چرخ تیز گرد

از نور سراپای او عجین

هم زور چون شیرانش بر کتف

هم موی چون گورانش بر سرین

گر نیزه گذارد شهاب او

دیوی فکند لعب او لعین

ور حمله پذیرد سوار او

حصنی بودش پشت او حصین

کرد آخر او هر نفس هزار

بر صورت او خواند آفرین

گر میل به جرمش به حق کند

یعنی عوض کهرباست این

پروانه که در جلوه بیندش

با پیرهن شمعی و سمین

لبیک زند گوید ای فلک

جان بازی من بین و شمع بین

ای باد هوا ای براق جم

ای قاصد روم و رسول چین

یکران من اندر سبق مگر

چین حسدت بست بر جبین

کز منظر او در گذر همی

بر آب نشانی خطوک چین

ایزد نه به از به بیافرید

از رشک چرائی دژم چنین

در خاک مکش خویشتن به خشم

بر سنگ مزن خویشتن بکین

خواهی که بیکران من رسی

بر سایه یکران من نشین

تا شاد فرود آردت چو من

بر درگه سلطان داد و دین

بوسعد سلیمان روزگار

مسعود فریدون آ بین

آن شاه که چشم فلک ندید

در خاتم شاهی چنو نگین

وآن شیر که شمشیر حق نیافت

در مالش باطل چنو معین

راحت ز درد عدل او به ملک

چون بوی درآمد به یاسمین

فترت بتف باس او ز شرع

چون موم جدا شد ز انگبین

صیت ملک و ذکر جم شنو

این صوت زئیر آمد آن طنین

عرض شه و جرم فلک نگر

این نفس نفیس آمد آن مهین

یک پنجه نیارد برون فلک

چون پنجه رادیش ز آستین

با همت او آشنا شود

پیش از حرکت قالب جنین

عزمش که بتابد به کف کند

ملکی و نباشد بدان ضنین

رمحش که بیازد فرو خورد

خلقی و نگردد بدان به طین

بیلک به کمانش به جان خصم

چون . . .ـین

شعله ز حسامش در آب غرق

چون برق بایما دهد دفین

شاها ملکا از گمان تو

رخشنده بود گوهر یقین

در خلد با عزاز پرورد

تکبیر غزات تو حور عین

هر قول نه قولی است چون بیانت

آحاد . . .ـین

هر بحر نه بحری است چون ذلت

قیفال . . . از وتین

تا طعمه بازان شود تذرو

تا سکنه شیران بود عرین

باد اختر سلطان تو مضئی

باد آیت برهان تو مبین

با دولت تو ناصحت رفیق

با طالع تو مادحت قرین

بر درگه حق شأن تو بزرگ

در نصرت دین رأی تو رزین

شمارهٔ ۵۸ - در مدح ابوحلیم زریر شیبانی

ای سپهسالار شرق ای پشت ملک ای صدر دین

ای زریر ای بوحلیم ای کوه حلم ای بحر کین

آفتابی تو ز موکب گرد تو ساکن سپهر

آسمانی تو به مرکب زیر تو جنبان زمین

گر نجستی باد جودت برگ نفشاندی درم

ور نرستی نقش نامت بار ناوردی نگین

طارمی زد عقل تو بر صحن دانشها بلند

آیتی شد بذل تو در شأن روزیها مبین

سهم غیبت صورتی کامل نگارد راستگوی

چشم رایت ناظری بیدار دارد پیش بین

شیره لطفت چشد گوئی همی زنبور غور

سنبل خلقت چرد گوئی همی آهوی چین

آب از آن شیره ستاند مایه اندر کام آن

خون ازین سنبل پذیرد قیمت اندر ناف این

نصرت اندر سایه اعلام تو گیرد قرار

دولت اندر نعمت الوان تو گردد سمین

زنگ بسته تیغ حق را غزو تو شوید به خون

در گشاده حصن دین را حفظ تو دارد حصین

جز به حبس حرز تو دیوی نیابد کس ورع

جز به دشت امن تو گرگی نبیند کس امین

مار گر بر رقبه عدل تو بگذارد سلاح

شیر نر بر آتش سهم تو بسپارد عرین

چون درخش نعلها خندان کند خاک دژم

وز تف شمشیرها عطشان شود ماء معین

مهره ناچخ بکوبد مهره های گرد نان

نشتر ناوک بکاود عرقهای سهمگین

از قضا صیاد خواهد فتنه و از ارواح صید

از بلا طاحونه سازد گیتی از ابدان طحین

فوج فوج آرند حمله نامداران در مصاف

جوق جوق آیند بیرون شرزه شیران از کمین

اژدهای حرب تو گر لشکری را خون خورد

جرم او را امتلا جسمی نگرداند به طین

ویحک آن خو داده گوهر دار نرم اندام چیست

کز درشتی طبع او در چهرش آورد است چین

سوده حد عرض او در جلوه بهرامی فسان

خورده اصل طول او بر قبضه کیوان لحین

آتش کانون او گاه سکونش در نیام

مضطرب روحی است گفتی خیره در جسم جنین

شکل خر زین یابد از پهنای او بالای مرد

چون برآری بر دو پایش از حمایل گاه زین

شاد باش ای پیشوای اهل شیبان شاد باش

بر تو و بر ذوالفقارت آفرین باد آفرین

رایت رایان گرفته لشکر شاهان زده

وز تن رایای و شاهان گنجها کرده دفین

روی سوی حضرت آورده مرفه دوستکام

یسر دولت بر یسار و یمن ملت بر یمین

سنگ بت بگرفته سیصد بار سنگ از سومنات

پیل مست الفغده پنجه جفت پیل پوستین

آستین عهد مشحون از منقش کار و بار

تا چو بینی بخت خسرو برفشانی آستین

دولتت خواهم که باشد هر کجا باشی مطیع

ایزدت خواهم که باشد هر کجا باشی معین

با تو دولت هم عنان و با تو نصرت هم رکاب

با تو نعمت هم قران با تو راحت هم قرین

دایم اندر حشمت و اقبال و عز و جاه و ناز

دایم اندر رفعت و اجلال و فخر و داد و دین

«عمر تو با جاه تو پاینده باد و پایدار

عالمت زیر نگین آمین رب العالمین »

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوسعید بابو

آمد آن تیر ماه سرد سخن

گرم در گفتگوی شد با من

زیر او در سؤال با من تیز

بم من در جواب او الکن

نه مرا با تکاب او پایاب

نه مرا با گشاد او جوشن

عرصهای بنات نعش تنم

گشت از او تنگ تر ز شکل پرن

غنچه های گل است پنداری

همه اطراف من کفیده دهن

غربت و عزل ای مسلمانان

به زمستان نبرده بودم ظن

دیولاخی چنین که دیو همی

زو به دوزخ فرو خزد برسن

جویش از آب بسته پر سیماب

کوهش از برق جسته بر آهن

از مسام زمین گذشته هواش

چون به درز حریر در سوزن

من مسکین مقیم گشته در او

اهل بدرود کرده و مسکن

مار کردار دست و پای مرا

شکم از آستین و از دامن

بدن از سنگ نی و از آتش طبع

بی خبر مانده کوره های بدن

هیچ درمان و هیچ حیلت نی

جز بر خواجه عمید شدن

تا فرو پوشدم به آذر ماه

ز آفتاب تموز پیراهن

خواجه بوسعد بابو آنکه نهد

کشف قدرش بگرد مه خرمن

حکم او را قضا جواد عنان

امر او را زمانه خوش گردن

عزم و حزمش دو نفس هر دو قوی

خلق و خلقش دو نقش هر دو حسن

از تفاخر چو کرم پیله سپهر

تار مهرش تنیده بر سر و تن

در ترازوی همت اعلاش

دانگ سنگ آمدست پر و پرن

موش سوراخ غور کینه او

کرده افسوس بر چه بیژن

ز آفرینش برون نهاده قدم

نظر رحم او بمرد و بزن

بوستان سعادتش فلکی است

چون مجره در او هزار چمن

تربتش عین منشاء احرار

بدل نشو عرعر و سوسن

طفل او چون رسیده غنچه گل

پیر او چون جوانه شاخ سمن

یارنی با نعیمهاش زوال

جفت نی با سرورهاش حزن

میوه دارانش میوه دلها

بعضی آورده بعضی آبستن

ای ز اصل کرم «عزیز» نهال

وز نهال شرف بدیع فتن

زنده کی ماندن این چراغ امید

گر ز جودش نیامدی روغن

هر که حرز سخات بر جان بست

نایدش دیو فقر پیرامن

بنده بی موی روبه بلغار

زده بر ابره ها خز ادکن

نه همانا که بر تواند کند

سبلت از روی او دی و بهمن

تا جهان را ز گردش گردون

شب و روز است تیره و روشن

مجلسی باد نیک خواه ترا

با می و با مغنی و گلشن

خانه ای باد بدسگال ترا

بی در و بی دریچه و روزن

طبع تو زورمند روزه گشا

عمر تو روزمند و عیدافکن

لفظها را ثنای تو دستان

فرقها را مدیح تو گرزن

«بوالفرج را ز غایت اخلاص

در مدیح تو حور روح سخن »

شمارهٔ ۶۰ - در مدح سلطان ابراهیم یا سیف الدوله محمود بن ابراهیم

ماه ملک آمد از خسوف برون

تخت ازو یافت رتبت گردون

برد نورش ز ثابتات شکوه

داد سیرش به حادثات سکون

باز بر برگرفت باطل دست

باز بر هم نهاد فتنه جفون

نرم شد نرم چرخ تیز و درشت

رام شد رام دهر تند و حرون

آب در جوی عدل گشت گلاب

نوش در کام ظلم شد افیون

برکشید از نیام صیقل ملک

سیف دولت زدوده آینه گون

چشم زخمی که بر هدی زده بود

برزند خویشتن به شرک اکنون

رای سیفی سرای پرده فتح

سوی هندوستان برد بیرون

از تف تیغ لشکر اسلام

بر رگ کفر در بجوشد خون

میغ بندد بلا و ژاله زند

بشکند پشت کفر و کافر دون

نه چنان ژاله کش بگرداند

ژاله را نان ز کشتها بفسون

یک جهان بت پرست و بت بینی

لگد روزگار کرده نگون

پای رایان گرفته دست زمین

بشکم درکشیده چون قارون

خسروا چون ولایت آذر

آمد اندر تصرف کانون

رزم را آذری فروز چنانک

دل مهیال باشدش کانون

آذری کز نهیب سوزش او

شوربخت است راسل ملعون

آتشی کاندر او دو جوهر اوست

جوهر دیو پال بود اندون

تا چو پروانه حرص جمع کند

خلق را گرد آتش التون

باره ملک را تو دار قوی

خانه عدل را تو باش ستون

امر تو باد بر زمانه روان

عمر تو باد با ابد مقرون

نیک خواهانت مقبل و شادان

بدسگالانت مدبر و محزون

شمارهٔ ۶۱ - ایضاً له

ای جمال ترا کمال قرین

طوق طوع تو بر شهور و سنین

از یمین تو ملک برده یسار

به یسار تو دهر خورده یمین

هر کجا حزم تو فرود آید

برکشد امن حصنهای حصین

هر که را سهم تو نزار کند

نکند رفق روزگار سمین

گر بسنجد سپهر رای تو را

بشکند خرد پله شاهین

عقل حلم ترا عرض بنهد

خود عرض کی بود ز غیر مبین

نیست با طول و عرض همت تو

نقطه ای بیش طول و عرض زمین

همه عالم عیال جود تواند

او دهد شان هزینه و کابین

توئی آن شه که روز داد از تو

روی باطل شود ز حق پرچین

دهر چون پاسبان ز حزم تو یافت

فتنه در خواب شد هم اندر حین

ابرو خورشید را به کف و برای

در جهان کیست جز تو پشت و معین

تا ترا بر زمین نجنبد مهر

دانه جنبش نیارد اندر طین

خسروا بنده را در این دو سه سال

در مدیح تو شعرهاست متین

هر یکی کرده راویی انشاد

در سنه اربع ماة ستین

مگر این قطعه کاندرین خدمت

بنده بر خواند و کند تضمین

آفتاب زمان و شمع زمین

میر محمود سیف دولت و دین

آنکه ماهی است روشن اندر صدر

وآنکه شیری است شرزه اندر زین

آنکه آرد سپهر زیر رکاب

وانکه دارد زمانه زیر نگین

حال من بنده باز خواهد راند

با خداوند شرق و شاه گزین

گوید ای شاه بنده ای ست ترا

خاطرش نظم را چنان و چنین

بوده این اتفاق را جویان

کرده این آستانه را بالین

گر وجوهی که داشت مسعودی

کند او را ملک بدان تمکین

او ثنا گوید و شفیع دعا

او دعا گوید و شفیع آمین

جز خداوند من که داند گفت

در شفاعت سخن چنین شیرین

لاجرم زین نظر که خواهد یافت

برساند سرم به علیین

تا بود خاک و باد را هموار

طبع و گوهر ز جنبش و تسکین

چون نیال و تکین بدین درگاه

صد هزاران نیال باد و تکین

برخورند از لقای یکدیگر

شاه و اولاد شاه چون پروین

اختر دشمنان ایشان را

شده رفتار کژتر از فرزین

شمارهٔ ۶۲ - ایضاً له

ای شرق و غرب عالم گشته به کام تو

ای کدخدای عالم و عالم غلام تو

دایم چو نام خویش در اقبال شرع باش

کاراسته است شرع محمد به نام تو

عقدی است عقل و واسطه او کلام تو

نظمیست علم و فاتحه او کلام تو

اختر توئی و دولت عالم ترا تبع

دنیا توئی و نعمت باقی حطام تو

دریا سلیم عبره نماید بر دلت

گوهر عدیم عبره سزد بر ستام تو

چرخ ارچه کودنست به بوسد ترا رکاب

دهر ار چه توسنت بلیسد لگام تو

صحن زمین کنام ستور سپاه تست

اوج سپهر صحن ستون خیام تو

یکسر هر آنکه هست به حکم تو راضیند

از تر و خشک دولت و از خاص و عام تو

گر منتقم نه نه شگفت این بدیع نیست

لازم که کرد علت بر انتقام تو

پیوسته شد چو سایه به ذات تو ذات عدل

چونانکه هیچ گام نبرد ز کام تو

منصف در دوام زند خاصه پادشاه

انصاف تو دلیل بس است از دوام تو

در شرط آفرینش و در عهد روزگار

صاحبقران نیامده با احتشام تو

لبیک زد شجاعت و تکبیر کرد جود

کین در وجود رکن تو دید آن مقام تو

ایدون اجابت آمد بخت ترا کزو

گردنده شد به جیب زمان بر زمام تو

مریخ سرخ چشم و فلک هیاتست از آن

کش بی سهر ندارد سهم سهام تو

شخص هوا فکنده آسیب قهر تست

شمشیر فتنه خورده زنگ نیام تو

شاها خدایگانا حاجت بود همی

اقلیم شرق را به نشاط خرام تو

چندین هزار تشنه امید کی شوند

سیراب عدل فاروق الازجام تو

هر چند بحروار به آسایش اندرون

حاصل کند مراد جهانی غمام تو

آخر بکوب روی منازل چو آفتاب

زیرا که منزل تو نتابد مقام تو

تا چرخ ملک دور پذیرد ز اهتمام

دورش مباد بی عمل اهتمام تو

خاقان وکیل خرج تو باد و کفیل آن

قیصر امیر بار تو باد و سلام تو

چون سایه همای همایون کناد بخت

بر خاص جشن خاص تو بر عام عام تو

شمارهٔ ۶۳ - ایضاً له

ای بکوجاه برده موکب شاه

دیده اقبال شاه بر کوجاه

بوده چون هفتهای شادیها

هفته میزبان شاه و سپاه

نه زرنج کشفته خورده دریغ

نه برنج گذشته کرده نگاه

باد بذل تو جسته بر ارکان

یاد خوان تو مانده بر افواه

کوه بابل فراشته بخرد

بحر عمان گذاشته بشناه

هم بمردی شده بدیده شیر

هم به دستان زده ره روباه

حمله در گرد و هم فتنه هنوز

بند عزم تو کرده کوهش کاه

حیله در جنب مکر فتنه هنوز

سد حزم تو بسته پیشش راه

آفتابی ترا ز قرص تو تاج

آسمانی ترا ز قطب تو گاه

عقل عرض تو دید گفت ای عرض

عین فضلی علیک عین الله

ملک برداشت خامه و بنگاشت

صورت طاعت تو بر درگاه

تا همت اختلاف خلق نماند

زین موافق نموده جز به حیاه

به نظر پیل و مهد گردانید

استر و مرقد تو همت شاه

زود باشد که از دگر نظرش

پیل و مهد تو چرخ گردد و ماه

تربیت کردی و رسانیدی

عرق تخمی به آب و رتبت و جاه

لاجرم سایه مبارک آن

گشت پاینده تر ز سایه چاه

پس از این چون تو فحل کی زایند

این دو زاینده سپید و سیاه

وحی و تنزیل و بأس و رفق فلک

بر تو بگسست و شد سخن کوتاه

ایزد از روزگار دولت تو

دور داراد کامه بدخواه

هر کجا آری و بری لشکر

منزلت سبز باد از آب و گیاه

زایران را مقام تو چو مقام

ساکنان را پناه تو چو پناه

شمارهٔ ۶۴ - در مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم

نظام ملک و ولایت جمال تاج و کلاه

سر محامد محمود شاهزاده و شاه

بلاهور درآمد میان موکب خویش

به زینتی که برآید شب چهارده ماه

قضا به روی همی رفت پیش او همه دشت

قدر به دیده همی رفت پیش او همه راه

هوا عنان براقش همی کشیده به دست

ز خاک نعل براقش همی دمیده گیاه

گشاده چشم به دیدار او سپید و سیاه

نهاده گوش به گفتار او سپهر و سپاه

بیافت حشمت او پشت دهر و گشت قوی

بدید هیبت او شیر چرخ و شد روباه

کنون کشد به جهان در سیاستش لشکر

کنون زند به فلک بر سعادتش خرگاه

ز شرم جاهش عیوق برنیارد سر

ز بیم عدلش بی جاده برندارد کاه

گناهکار بپرهیزد از مظالم او

که دست و پای گواهی بر او دهد به گناه

تناسخی که بدان فر ایزدی نگرد

بگوید اشهد ان لا اله الاالله

دلی که آینه فکرتش به چنگ آرد

در او ببیند رازی که نیست زان آگاه

کسی که خواهد کز همتش سخن گوید

دراز گرددش اندیشه و سخن کوتاه

ضمیر گردد تیرش دل مخالف را

از آن چو تیر همی محترق شود گه گاه

بدید گرز گران سنگ ماه بر کتفش

چو سنگ پشت سر اندر کتف کشد هر ماه

نه جست یارد با خشم او زبانه برق

نه کرد یارد در چشم او زمانه نگاه

نهیب حمله او دید دهر گشت جبان

نشاط خدمت او کرد چرخ گشت دو تاه

مظفرا ملکا خسروا خداوندا

همی نباید بر شاهزادگیت گواه

بدین صفت که رسیدی رسیده بود خبر

خبر عیان شد و بفزود بر یکی پنجاه

خدای چشم بد از عرض تو بگرداند

که صدر دولت و دینی و عز مسند و گاه

همیشه تا به هم آرند با سماع شراب

همیشه تا بنگارند بر سپید سیاه

نهال ملک نشان و بساط عدل سپر

رضای ایزد جوی و بقای سلطان خواه

شمارهٔ ۶۵ - ایضاً له

ای سرافراز تاج و والاگاه

ملک را تهنیت کنید به شاه

شاه مسعود کز قران سعود

نظرش قدر بیش دارد و جاه

آنکد بی مدح او فلک ننهاد

تیغهای کلام در افواه

وآنکه بی نام او زمانه نکرد

حجت وقف ملک و سعی گواه

بوستانیست عدل او خرم

قهرمانی است پاس او برناه

زود دو عزم او فراز و نشیب

تیز بین حزم او سپید و سیاه

حکم او قاضی زمین و زمان

امر او والی سپهر و سپاه

فتح باب عنایتش بکرم

بد ماند ز شوره مهر گیاه

«آفتاب کفایتش بطلوع

آتش اندر زند به سایه چاه »

گه رایش محرمان زمین

چاره یابند بحر را بشناه

روز بارش مدبران فلک

خاک روبند پیش او بجباه

تازه گشت از جلوس معجز او

شرط پاداش و رسم باد افراه

خیره ماند از قیام غالب او

حمله شیر و حیله روباه

کوه ببسود زخم تیرش گفت

صاعقه است این نه تیر واغوثاه

نه دراز و دراز یازش او

امل خصم را کند کوتاه

یارب این سهمناک روز چه بود

داعی فتنه اندر او پنجاه

همه دعوی پرست و فرصت جوی

همه معنی گذار و بیعت خواه

همه عرق و رحم سپرده بپای

همه عهد و وفا فکنده براه

خسرو اندر مقام پیروزی

سوده اوج هوا به پر کلاه

باره در زیر ران چو هیکل چرخ

چتر از افراز سر چو خرمن ماه

خاصگانش باهل بغی و خروج

اندر افتاده با دوار بکاه

ده ده آورده پیش او طاغی

یک یک اندامشان مقر بگناه

ملک خسروا کیا شاها

دولت افزای و کام حاسد کاه

تا همی تابد آفتاب بفلک

بر سرما تو باش ظل الله

کار تو غزو باد و یار تو حق

عرش تو تاج باد و فرش تو گاه

شمارهٔ ۶۶ - در مدح ابوحلیم زریر شیبانی

ای شیر دل ای زریر شیبانی

ای قوت بازوی مسلمانی

ای رای تو چشم عقل بیداران

ای خشم تو تیغ تیز سلطانی

با عدل تو ظلم عدل نوشروان

با علم تو جهل علم یونانی

پیمان تو گاه صلح فاروقی

دستان تو روز جنگ دستانی

از گنج تو امتی در آسایش

از رنج تو عالمی در آسانی

درگاه ترا خلود فردوسی

دربان تو را جلوس رضوانی

آنجا که نه نعمت تو درویشی

وآنجا که نه حشمت تو ویرانی

آن میغ کمان ور است قربانت

کاندر سر اوست فعل طوفانی

وآن برق مجسم است شمشیرت

کاندر حک اوست جان جسمانی

شیطان سنان آبدارت را

ناداده شهاب کوب شیطانی

باران کمان کامکارت را

نادوخته روزگار بارانی

زور توبه عربده سخن گفته

از نوک زبان طفل ماکانی

داغ تو به خاصیت وطن کرده

بر تخته ران اسب گیلانی

سر خوانی سرکشان قضا خواهد

چون کوس تو کوفت شعر سرخوانی

پیشانی سرکشان قفا گردد

چون پیش کنی به حمله پیشانی

میل تو به حربگه فزون بینند

از میل طفیلیان به مهمانی

بر سفره رزم رزم جویانت

چیزی نخورند جز پشیمانی

رازی که زمانه داشت اندر دل

در حق نظام شرق و غرب آنی

تصدیق کند سپهر اگر گوید

گوینده ترا سکندر ثانی

چرخی شب و روز تیز از آن گردی

ماهی مه و سال تند از آن رانی

خواهی که شوی مقیم نشکیبی

کوشی که کنی مقام نتوانی

تا طبع درشت و نرم رویاند

خار و گل عقربی و میزانی

در صدر تو سعد باد ناهیدی

با قدر تو باد اوج کیوانی

آثار غزات تو فرامرزی

احکام قضای تو سلیمانی

حفظ تو به سایه زاد و در ظلش

آرام گرفته انسی و جانی

شمارهٔ ۶۷ - ایضاً له

نکند کار تیر آیازی

شل هندی و نیزه تازی

پیش پیکان او کی آید کوه

گر بداند که چیست جانبازی

بار سوفار او زه چرخش

با زمانه کشد بانبازی

روز پرتاب او ز شرق به غرب

نکند عبره جز به طنازی

پر او را عقاب سجده برد

چون گشادش دهد سرافرازی

اوج او در صعود کیوان را

بیند اندر هبوط صد بازی

«حکم سیرش اجل همی راند

کرده با او به فعل دمسازی

چون تواند ز حد ایشان جست

خصم کاین مرغزی است آن رازی »

ای ز تو بر عمارت عالم

یافته عدل خلعت رازی

سهم شمشیر تو فکنده به کوه

گرگ قصاب را به خرازی

مرزبانی قوی تر از عقلی

قهرمانی قوی تر از آزی

دل دولت شگفت رازی داشت

آشکارا شد و تو آن رازی

چرخ گردنده شهاب انداز

کاندر آورد بیلک اندازی

آفتاب از تو جرم در دزدد

گر بکین سوی جرم او تازی

یارب آن سهمناک ساعت چیست

که تو با خود و درع بگرازی

«وندر آری چو برق پای به رعد

بزنی رعد را و بنوازی »

«تیغ در خواهی و به آتش تیغ

میغ بر تیغ کوه بگدازی

از جهانی به طرفة العینی

کینه توزی و باز پردازی

دور باد از تو چشم حادثه دور

تا بغز و اندرون همی تازی

بی خطر باش هر کجا باشی

با ظفر یاز هر کجا یازی

همه فرجامهات معدوم است

محکم آغاز هر چه آغازی

شمارهٔ ۶۸ - ایضاً له

ای پیشکار تخت تو کیوان و مشتری

ای نجم شرق و غرب ترا گشته مشتری

در جرم عقل طبعی و در جسم عدل جان

بر شخص فضل دستی و بر عرض حق سری

اقبال را به همت بهتر طلیعه

اسلام را به نصرت مهتر برادری

آن را که کار زار شود روی راحتی

وآنجا که کارزار شود پشت لشکری

اندر تواضع آب روانی نشیب جوی

گرچه به قدر از آتش رخشنده برتری

نشگفت اگر به کار بزرگی به نام و ننگ

چون هم عنان دولت و همنام اختری

دریا که دید هرگز گوهر مکان او

اینک دل تو دریا اینک تو گوهری

بگرفت سیل عهد تو سهل و جبل چنانک

بر زر و سیم خویش ببخشش ستمگری

عشری ست از تو عالم سفلی که تو به فضل

سر جمله فواید هر هفت کشوری

پیراهن تو مشرق دیگر شمرده اند

کز وی گه طلوع تو خورشید دیگری

هر ساحتی که نعل براق تو برنوشت

از ایمنی بساطی به روی بگستری

اضداد را خصومت اصلی بر او فتاد

در اصل و فرع شهری کانجا تو داوری

امروز کیست از همه رایان که روز جنگ

آن را وفا کند که بر او ژرف بنگری

حقا که خاره خون شود ایدون گمان برم

گر در میان معرکه بر خاره بگذری

با تیغ پیش جمع بزرگان هندوان

چون پیش خیل خردان سد سکندری

خالی شد از نبات زمینی که خاک او

در کینه آختن به پی باره بسپری

آسانیا که از تو جهان راست گر تو چند

از وی به اختیار به دشواری اندری

گوئی زمانه فتنه بالین و بستر است

تا تو به طبع دشمن بالین و بستری

ایزد ترا بهشت به عقبی جزا دهاد

کاین رنجها نه از پی دنیا همی بری

چندانکه نام دهر بماند بمان به دهر

تا نام نیک ورزی و تا عدل پروری

این مهرگان به کام شمردی و همچنین

هر مهرگان که آید مادام بشمری

شمارهٔ ۶۹ - ایضاً له

آمد آن اصل شرع و شاخ هدی

آمد آن برگ عقل و بار ندی

سید عالم و عمید اجل

عمده ملک و دین ابوالاعلی

رتبت او نهاده منبر و تخت

رفعت او سپرده عهد و لوی

همتش را سپهر کفش بساط

دولتش را زمانه کبش فدی

سایه عدل او کشیده طناب

نامه فضل او گشاده سحی

برده از عرض جود گوی سبق

سوده با ذات عدل دست مری

حکم او مالک قلوب و رقاب

رأی او افسر سهیل و سهی

نهی او رد گرد باد سموم

سعی او سد شاهراه عری

باد خلقش دمیده عطر حسب

نحل مهرش نهاده شهد شفی

قلمش پر عجیبه نکته

سخنش پر لطیفه معنی

چون تکبر عظیم و با حشمت

چون تواضع کریم و بی دعوی

گوئی از آسمان فرود آمد

قهر اعوان فتنه را عیسی

زاید از اهتمام او اکنون

در عروق صلاح خون غذی

بشنود زو نفاق پند ورع

بخورد زو فساد حد زنی

وحشی مکر بر جهد به کمر

دمنه حیله در خزد بثری

نرود با ودیعت استخفاف

نرود با شریعت استهزی

«چون سخن گوید او ز بهر صلاح

که کند گوش سوی هزل و هجی »

ای به حکمت گزیده چون لقمان

وی بسیرت ستوده چون کسری

«نشکند بند و نگسلد پیمان

بنده را خشک بند ظلم و اذی »

چون خورد بی گنه دوال ادب

چون کشد بی ورم وبال طلی

تو کنی جان او ز رنج آزاد

تو کنی حال او به دهر انهی

تا مهیاست شغل داد و ستد

تا مهناست کار بیع و شری

شغل شغل تو باد با خسرو

کار کار تو باد با مولی

داده دهرت به عمر نوح نوید

کرده بختت به روز نیک ندی

شمارهٔ ۷۰ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم همانا در سال فراز آمدن آن پادشاه والاجاه بر تخت پادشاهی گفته شده است

درود داد خلافت رسید و عهد و لوی

به بارگاه همایون حضرت اعلی

به بارگاهی کز فخر خلعتش جوید

ز ظل پرده او دوش آفتاب ردی

به بارگاهی کز حرص طاعتش خواهد

ز لفظ حاجب او گوش روزگار ندی

به تیر ماه بهاری شگفت حضرت را

گشاده چهره تر از کارنامه مانی

گل نشاط و سرورش به رنگ معجب گشت

هنوز عهد و لوی ناگرفته بوی نوی

یکی برای تماشا به خشک رود برآی

کری کند که برآئی به خشک رود کری

«نهاده گوئی رضوان به شاهراهش پر

میان هر دو سه گامی نهالی از طوبی

به شکل و هیئت جرم سپهر معذور است

اگر نیارد با او به قبه کرد مری

خرد به ساحت او بر دلیل قربان دید

چنانکه عادت باشد به موسم اضحی

به نفس ناطقه تکبیر کرد و ایدون گفت

که قصر خسرو کعبه است و خشک رود منی

بزرگوارا شهرا که شهر غزنین است

چه شهر عالم کبری به عالم صغری

از آنکه عالم صغری ز خشک رودش خود

نباشد الا عضوی کمینه از عضوی

خدای تربت او را عزیز دنیا کرد

به فر مولد میمون خسرو دنیی

نظام دولت محمودیان ملک مسعود

امین عهد و امام و یمین دین و هدی

ستوده سیرت شاهی که روزه مظلمتش

بدو پناهد عالم ز سیرت کبری

به عزم تیزتر از برق راند خنگ ظفر

به حفظ نرم تر از آب کرد صحف نبی

گشاده رایت منصور او در قنوج

شکسته هیبت شمشیر او دل ملهی

مدار هیچ عجب گر ز حول قوت او

به شرق و غرب نیابند فتنه را مأوی

به ایمنیش برون تازد از کمین مهدی

به دوستیش فرود آید از فلک عیسی

همیشه تا نبود کبک را پر شاهین

همیشه تا نبود بنده را دل مولی

سپهر موکب او باد و مهر مرکب او

ستاره کفش بساط و زمانه کبش فدی

براق همت او اوج مشتری و زحل

سریر دولت او فرق فرقد و شعری

نه از جمالش طبع جمال را سیری

نه در کمالش عین کمال را دعوی

بدین عیار سپرده رسول و آل رسول

به تخت ملکش تشریف تاج و عهد و لوی

شمارهٔ ۷۱ - در تعریف عمارت و مدح بورشد رشید خاص

ای همایون بنای آهو پای

آهویی نانهاده در تو خدای

ایمن از مکر و قصد یکدیگر

در تو شیران و آهوان سرای

سقف تو چون فلک نگارپذیر

حسن تو چون بهشت روح افزای

نقش دلبند دلگشای ترا

خامه فتنه بود چهره گشای

کرده با مطربان صدای خمت

به نشاط تمام هایاهای

گفته با زایران صریر درت

مرحبا مرحبا درآی درآی

روی دیوار تو ز بس پیکر

شکل عالم گرفته سر تا پای

هم در او مرکبان گور سرین

هم در او سرکشان تیغ گرای

خورده آسیب شیر او نخجیر

مانده خرطوم پیل او در وای

دست چنگیش بر دویده به چنگ

لب نائیش دردمیده بنای

می پرستش میی چشیده به رنگ

رشگ تاج خروس و چشم همای

سوده از رزمگاه مجلس او

قالب رزم خواه بزم آرای

لیک آرام داده هر یک را

حشمت خاص شاه بر یک جای

ناصر حق جمال ملت و ملک

صدر دنیا رشید روشن رای

آنکه با عدل او نیارد گفت

سخن کاه طبع کاه ربای

وآنکه بی حرز او نداند گشت

گرد سوراخ مارمار افسای

دایمش در چنین بنا خواهم

شاد کامی و خرمی افزای

سایه قصر او نپیموده

قرص خورشید آسمان پیمای

جامه عمر او نفرسوده

گردش گنبد جهان فرسای

شمارهٔ ۷۲ - در مدح ابونصر پارسی

از آن پس که بود اخترم درو بالی

سعادت بدو داد پری و بالی

همه لون و حالم نه این بود و گشتم

ز لونی بلونی ز حال بحالی

از این گونه گشت ست پرگار گردون

چنین حکم کرداست ایزد تعالی

که آید پس هر نشیبی فرازی

که باشد پس هر فراقی وصالی

بدان چرخ همت رسانید بختم

کز او چرخ هفتم نماید هلالی

در آن باغ دولت نهالی نشاندم

که در وی چو طوبی بود هر نهالی

گزیدم پناهی و حصنی و پشتی

مواصل به جاهی و عزی و مالی

من و خدمت خاک درگاه صاحب

که او را جز او کس ندانم همالی

ابونصر منصور کز نسل آدم

چو آلش به عالم نبود است آلی

جهان کدخدائی که از عقل وجودش

همی داشت خواهد جهان چون عیالی

چه شخصی است یارب که روح القدس را

نیابی فزون از کمالش کمالی

سر همتش وهم اگر باز یابد

چو پایش نیابد همی پای مالی

قوی رأی او را ثبات ست لیکن

ثیابی که نفزاید از وی ملالی

دهد مهر او نعمتی چون بهشتی

نهد کین او دوزخی بر سفالی

نگشتی به علت کس از طبع گروی

نکردی به هیبت ز شیری شکالی

به جیب آمد او را نجیب زمانه

همی پیچدش حکم او چون دوالی

زهی نقطه عمده بخت و دولت

ترانی زوالی و نی انتقالی

امل صحف عهد تو نگشاد هرگز

که اندر وفا بر نیامدش فالی

تو آن مایه اعتدالی فلک را

که طبع از تو جوید به لطف اعتدالی

تو آن گوهر احتمالی جهان را

که نفس از تو خواهد به صبر احتمالی

همی تا به تقدیم و تأخیر عالم

مقدم شود بر جوابی سوالی

اگر نیک خواهد ترا نیک خواهی

وگر بدسگالد ترا بدسگالی

یکی را ز گردون مبادا گزندی

یکی را به گیتی مبادا مجالی

شمارهٔ ۷۳ - ایضاً له

با اهل خرد جهان بکین است

مرد هنری از آن غمین است

آن کو به بر خرد مهین است

زین ازرق بی خرد کهین است

بر هر که نشانی از هنر هست

با محنت و رنج همنشین است

آزاده همیشه خود بر این بود

تا کینه گنبد برین است

هیتین جفا بر آن کند تیز

کو در خرد و هنر متین است

از کار فلک عجب توان داشت

با آن همه مهر محض کین است

برداشته مهر از آب حیوان

میل نظرش به پارگین است

سعدش همه زیر دست نحس است

زهرش همه با شکر عجین است

زان رفت به هم عنانی جور

کش اسب مراد زیر زین است

جز سفله و دون نپرورد هیچ

وین خود هنری از او کمین است

آن را چو نگین دهد زر و سیم

کش یک دو صفت زهر تک این است

از ناله و از شکایت من

گوشش همه روز با طنین است

زوبا که شکایتی توان کرد

کز وی همه بخردی حزین است

نی نی که پناه من ز جورش

مجموع کرم بهار دین است

صدری که به قول هر خردمند

اویست که صدر راستین است

از جنبش کلک لاغر او

ملک است که پهلویش سمین است

با دست چوکان او قرین شد

زان کان جواهر ثمین است

الحق سبب یسار ملک است

میمون قلمش که در یمین است

انصاف بدان یمین و آن کللک

مر دولت و ملک را یمین است

ذکر هنر و فضایل او

تسبیح کرام کاتبین است

مسموع سریر ملک و دانش

زان است که حافظ و امین است

هم ملک برأی او مصون است

هم حصن هنر بدو حصین است

یک قطره ز کلک اوست هر مشگ

کان مایه آهوان چین است

از رشگ گشاده روئی او

در ابروی روزگار چین است

از خرمن ذهن او عطارد

چون ماه ز مهر خوشه چین است

عهد کرمش ز عهدها فرد

همچون به فصول فرودین است

بینی اثر قران سعدین

چون کلک و بناتش را قرین است

هر حرف ز کلک او عدو را

ماننده داغ بر جبین است

آثار سخا و مکرماتش

همچون اثر خرد مبین است

با همت او سؤال را دست

بی رنج و غمی در آستین است

سحر از سر خامه آفریند

سحری که سزای آفرین است

ای گوی ربوده از کریمان

وین پیش همه کسی یقین است

در در دریا مقیم از آن شد

کز لفظ و خط تو شرمگین است

دایم به ثناگری و مهرت

هم خاطر و هم دلم رهین است

از غایت شوق حضرت تو

همراه حدیث من امین است

دانی که ولای تو چو گنجی است

کاندر دل و جان من دفین است

وانگه یادم نیاری آری

رسم کرم و وفا چنین است

تا ایزد مستعان خلق است

وز او همه خلق مستعین است

بادات خدا معین و هستت

وان را چه غم است کو معین است

شمارهٔ ۷۴ - ایضاً له

زریر رای رزین ای به حق سپهسالار

توئی که رخش تهمتن نداشت چون تو سوار

توئی که خنگ تو به نوردد آتشین میدان

توئی که گرز تو بنشاند آهنین دیوار

ترا سپهر چه خوانده است عمده حالم

ترا زمانه چه گفته است پیکر پیکار

سپرده باره میمون تو فراز و نشیب

گرفته رایت منصور تو بلاد و قفار

برید قصد تو سیری نیابد از پویه

زبان چرب تو فارغ نگردد از گفتار

مراد قاص تو با کشت شوره آرد بر

امید عاق تو با شاخ بید گیرد بار

وسیلت تو مهین حصه ایست از نعمت

فضیلت تو بهین قصه ایست از گفتار

بیان موجز تو روی کشور گوهر

سوار لشکر تو پشت لشکر جرار

نبوده کرکس و روباه را پس از رستم

به راه کوته و دشوار چون تو مهماندار

به هفت خوان تو بر تیغ و تیر و نیزه و گرز

ز دیو و دام و دد و اژدها نهند آچار

شمار خوار تو مرد افکن است در هرماه

چو روز قمره او در کند به روز شمار

شکارگاه تو باسر است حج کولان

چو رخش برده به ویژه کنندگاه شکار

قضا ز صرصر تو زان به موسم غزوه

کسوف وار نشاند بر آفتاب قرار

که زیر سایه شمشیر تو فرو خواندند

به سمت عزو بر جابری دویست هزار

زهی برید تو مر کف شرع را بازو

خهی خدنگ تو بر دیده شرک را مسمار

به کوه و صحرا کوپال گرز تو دارد

رفیع تر به تناور منیع تر به حصار

درست حزم تو مانا فسان بقامه گذاشت

که نقد ایشان هرگز نداشت بوی عیار

ز دست خشم تو آن را که عفو دارد چشم

به پایمردی خواهد از او اجل زنهار

به جنگ با تو نکوشد ستاره جنگی

به قدر با تو بسوزد زمانه غدار

همیشه تا به نهیب است جستن آهو

هماره تا به فریب است بستن کفتار

ز چنگ نصرت تو خسته باد خصم دژم

به بند هیبت تو بسته باد حاسد زار

فراشته به جهاد تو باره اسلام

گذاشته به صلاح تو قالب کفار

به هر وطن که رسی با تو سعد اکبر جفت

بهر سفر که روی با تو حفظ ایزد یار

شمارهٔ ۷۵ - ایضاً له

زهی دست وزارت از تو با زور

ندیده چشم گیتی چون تو دستور

ربیب الدین و دولت ای ز رایت

گرفته دین و دولت حظ موفور

به تو بنیاد دولت سقف مرفوع

ز تو صدر وزارت بیت معمور

ز عدلت لشکر بیداد مخذول

ز حکمت رایت اقبال منصور

به دیده خاطرت امروز رازی

که اندر پرده فرداست مستور

همی تابد ز نور روی و رایت

جهان ملک را نور علی نور

ز تو دست وزارت آن شرف یافت

که موسی کلیم از ذروه طور

نه در خوابی است بخت حاسد تو

که بیدارش کند جز نفخه صور

به توقیعت چو شد منشور مطوی

همانگه شد لوای حمد منشور

ز توقیع همایون تو گردد

چو از لاحول دیو فتنه مدحور

ز عهدی کز تحکم بر قلم داشت

نفاذ تیغ یازان گشت مغرور

ندیدم عهد میمونت که در وی

قلم را تیغ شد منهی و مأمور

چو آید در لطافت ذوق طبعت

نماید نوش نحل از نیش زنبور

چو گردد رایت رای تو مرفوع

شود خیل عدو مکسور و مجرور

ترا زان دولت و عمر است ممدود

که داری همتی بر عدل مقصور

سخا وجود گنجی دان که امروز

دل و دستت بدان گنج است گنجور

اگر صاحب ابوالقاسم در آن عهد

برادی و کفایت بود مشهور

ربیب الدین ابوالقاسم در این عهد

توئی مانند او مشهور و مذکور

نه چندانت مکارم جمع شدکان

به آسانی بود معدود و محصور

چه مرد باشق و باز است تیهو

چه هم ناورد شاهین است عصفور

تو فردی در کفایت ور کسی را

همی گویند آن قولی بود زور

بران کافی نباشد اعتمادی

بسی باشد سیه را نام کافور

منم عالی جنابت را دعاگو

گر از نزدیک نتوانم هم از دور

بران منگر که از نور جمالت

به کنجی مانده ام ممنوع و مهجور

ببین کاندر دعای دولت تو

سخن می پرورم منظوم و منثور

دعا نیکوترین چیزی است کان را

شمارد مرد عاقل گنج مذخور

مبارک دان دعای گوشه گیران

به روز روشن و شبهای دیجور

همیشه تا کریمان را به گیتی

بماند نام باقی سعی مشکور

مقدم باد بر هم نام نامت

چو قرآن بر همه مسموع و مأثور

همیشه دوستانت شاد و خرم

همیشه دشمنان مخذول و مقهور

شمارهٔ ۷۶ - ایضاً له

میمون شد و فرخ و مبارک

به فراخت ز چرخ تاج تارک

هم دین محمدی و هم ملک

از عدل خدایگان اتابک

خورشید شهان مظفرالدین

جمشید مهان آل ازبک

شاهی که نشان جور تیغش

از صفحه روز شب کند حک

با همت عالیش فلک پست

با جود کفش محیط اندک

او را چه خطر ز خصم کش هست

اقبال و خرد معین . . . (وارک)

روزی که شود ز تیغ چون برق

هم رنگ شفق زمین معرک

بیرون آید ز پوست یک ره

تا عرض گهر دهد بلارک

از هیبت نیزه زننده

در کار وجود خود کند شک

چنگ اجل آن زمان نبینند

از دامن هیچ نای منفک

هم همدم تیغ گشته گردن

هم محرم راز سینه ناوک

با دشمنت آن رود ز تیغت

کز حمله باز با چکاوک

خصم تو ز تیغت آن ببیند

کز آتش و آب سنگ و آهک

در معرکه بهر حفظ جانت

انبوه ملک گرفته مسلک

بر میمنه لشکرت ز یاسین

بر میسره حرزت از تبارک

مهری که نهد قضای مبرم

جز حکم تو کس نداندش فک

ای عزم تو تیز و حکم ساکن

ای رأی تو پیر و بخت کودک

افزون گه عدل و حسن سیرت

از کسری و اردشیر بابک

با نام سخاوت تو بشکست

مر حاتم و معن و آل برمک

دامی است نهاده هیبت تو

بدخواه تو همچو مرغ زیرک

تو موسی عهد و کسری وقت

خصم تو چو سامری و مزدک

الحان زبور را چه نسبت

با نغمه عندلیب و طوطک

با معجز انبیا چه باشد

زراقی و بازی دوالک

ای سایه چتر تو همایون

ای دیدن روی تو مبارک

بنده به دعای دولت تست

با جمع ملایکه مشارک

دور است ز درگه تو لیکن

در موقف بندگیت اینک

بر خالق خلق می شمارد

انعام و ایادی تو یک یک

تا مطرب خوش ز پرده راست

بیرون آرد نوای سلمک

خاتون طرب که زهره نام است

در بزم تو باد چون کنیزک

تیغ تو به قهر بستده باج

از خیل ختا و خان ایلک

ادرار تو خورده خان و قیصر

مأمور تو بوده رای وفورک

شمارهٔ ۷۷ - ایضاً له

میل کرد آفتاب سوی شمال

روز فرسوده را قوی شد حال

باد بر شاخ کوفت شاخ درخت

خاک در بیخ دوخت بیخ نهال

کوه در آب رفت از آتش میغ

لاله آتش گرفت از آب زلال

سوسن خوش زبان بدید به گفت

با رسول سحر جواب و سؤال

گاو چشم دلیر و شوخ گشود

چشم در شیرمان شیر آغال

دایه نسترن همی برسد

بحق شیر یک جهان اطفال

ابر بخشنده بین که بخشیده است

در سواد و بیاض گیتی خال

سرو حیران نگر که آورد است

از خروش هزار دستان حال

بید را سایه ایست میلا میل

جوی را مایه ایست مالامال

درج رز درج گوهریست حرام

جام گل جام مسکریست حلال

شو در باغ کوب و بهمن چین

رو ره راغ گیر و سنبل مال

باده خواه و بیاد صاحب نوش

صاحب مکرم عدیم مثال

ثقة الملک طاهر بن علی

صدر اسلام و قبله اقبال

آسمانی که جرم کوکب او

نه هبوط آزماید و نه وبال

آفتابی که قرص قالب او

نه کسوف اقتضا کند نه زوال

حزم او سد رخنه یأجوج

عزم او رد حمله دجال

پیش طبعش گران هوای سبک

نزد حلمش سبک ثقال جبال

باز گرداند اژدهای دژم

شهد رفقش به سر که ماهی دال

پشت و پهلوی شور و فتنه به دوست

ساکن بستر کلال و ملال

ساعد و ساق دین و دولت از اوست

حامل طوق و باره و خلخال

هر زمان بردبارتر بیند

عاقل او را در اتساع مجال

هر زمان تازه روی تر یابد

سائل او را در اقتراح سؤال

کلک معروف او به عنف کشد

حلقه در گوش نیزه ابطال

رأی خندان او به خنده زند

خاک در چشم حیله محتال

اثر داغ یوز نگذارد

سعی راعیش بر سرین غزال

ای یمین تو مشرق حاجات

ای یسار تو مکسب آمال

بنده در گوشه ایست کز عطشت

زو به تف تشنه ماند آب زلال

صید او بی نوا چو صید حرم

کسب او کم بها چو کسب حلال

سزد از همت تو گر شب او

روز گردد به شغلی از اشغال

تا برادیست نام حاتم طی

تا بمردیست نام رستم زال

همه با فرخیت باد قران

همه با خرمیت باد وصال

کار تو به ز کار و شغل و ز شغل

ماه تو به ز ماه و سال ز سال

در پناهت نتیجه فضلا

در جنابت ضمیمه افضال

وامش از ابتلا بود چون کوه

کامش از احتما شکسته چو نال

شمارهٔ ۷۸ - ایضاً له

به گردون نور اختر می فرستم

به دریا در و عنبر می فرستم

به فردوس برین سرو و صنوبر

بر طوبی بنوبر می فرستم

به بزم حور کانجا روح ساقی است

به تحفه شاخ عبهر می فرستم

به خوزستان ز نادانی و شوخی

متاع قند و شکر می فرستم

چه می گویم خلاب پارگینی است

که سوی آب کوثر می فرستم

غلط گفتم ز ذره کمتر است این

که زی خورشید انور می فرستم

سوی یاقوت و لعل از ریش گاوی

فروغ مهره خر می فرستم

چو موسی طالب خضرم وگرنه

چرا قطره به اخضر می فرستم

از این قلب تبهره درهمی چند

به سوی درهمی چر می فرستم

نه بی شرمی است گر نه ذره خاک

چرا زی مشک اذفر می فرستم

نه خود را می نهم خوارانه خاری

چرا زی ورد احمر می فرستم

فراهم کرده ای را مفلسانه

بر طبع توانگر می فرستم

هنرمندا به تحفه پیش خدمت

سخنهای مبتر می فرستم

هزاران کاروان شوق هر دم

پیاپی همچو شکر می فرستم

اگر بادی وزد در صحبت او

دو صد آه معنبر می فرستم

سخن نزدت فرستادم بهر حال

قران هم زی پیمبر می فرستم

عروس نظم باری بکر بودی

که نزد چون تو شوهر می فرستم

به چونین حضرتی چونین سخنها

اگر چه نیست در خور می فرستم

چو نظمی نیستم شایسته تو

سخن زین روی ابتر می فرستم

شمارهٔ ۷۹ - در جواب نظم نجم دین نامی گفته

گلی سوی خلد برین می‌فرستم

شبه پیش در ثمین می‌فرستم

یکی نقش کژ از پی زیب و زینت

به تحفه بر حور عین می‌فرستم

کلامی رکیک از پی استفادت

به هدیه به روح‌الامین می‌فرستم

همانا کم است این به صد ره ز ذره

که زی آفتاب مُبین می‌فرستم

ندارد خطر در بر آب حیوان

حلابی که از پارگین می‌فرستم

فروغی مزور سراسر کثافت

به نوبر به چرخ برین می‌فرستم

یکی شعله کان هیچ پرتو ندارد

بر حضرت نجم دین می‌فرستم

هنرپرورا این ز بی‌خُردِگی دان

که زی خرده‌دان مهین می‌فرستم

به ملک سخن در تو جمشید و آنگه

منت از سفالی نگین می‌فرستم

دریغ ار گزین بودی این نظم زیرا

که نزدیک طبع‌گزین می‌فرستم

هزار آفرین تحفه هر صبح و شامی

بدان طبع سِحرآفرین می‌فرستم

نباشد مرا درخور تو جوابی

به جای جواب آفرین می‌فرستم

شمارهٔ ۸۰ - ایضاً له

حضرتی شد بزرگ چون غزنین

لاهوار از قدوم شاه زمین

پشت مسعودیان ملک مسعود

روی بازار آل ناصر دین

تاجور خسروی که رشک برد

به شب از در تاج او پروین

آنکه ماهی است روشن اندر صدر

وانکه شیری است شرزه اندر زین

شمارهٔ ۸۱ - ایضاً له

خسروا گیتی به عدل آباد کن

وز فراموشان عالم یاد کن

جام می بر کاخ عدل آباد نوش

خرمی در کاخ عدل آباد کن

رسم نوشروان عادل تازه دار

جان نوشروان عادل شاد کن

خستگان چرخ را فریاد رس

بستگان ظلم را آزاد کن

خلق را آواز عدل و داد ده

دهر را مملو عدل و داد کن

شمارهٔ ۸۲ - در مدح سلطان مسعود بن ابراهیم و پسرش شیرزاد عضدالدولة

نو گشت به فر ملک این صفه زرین

این صفه زرین که بهشتی است نوآئین

این گنبد ثابت که در او ثابت گشتند

خورشید و مه و مشتری و زهره و پروین

این مجلس خرم که در او چهره نمودند

خیری و گل و نسترن و سوسن و نسرین

خضر است به باغ ملک آراسته از نور

حور است به قصر ملک آورده به کابین

وصاف چنین قبه نیارست در اوصاف

نقاش چنین نقش نپرداخته در چین

رود از خم طاقتش به صدا یافته از یاد

سحر از خط صنعتش نوا ساخته تلقین

سقفش به سرافرازی چون حشمت پیروز

شکلش به دل افروزی چون صورت شیرین

با برگ گل از گلشن ریزان شده تکیه

تکیه شده در مجلس او با گل گلچین

خسرو عضدالدوله خرم شده در آن (وی)

مر پادشه شاهان سلطان سلاطین

مسعود که از اختر مسعود فروزد

در دایره کفر همی نایره دین

عالم ز رضا و سخطش پیش دل و چشم

گه چشمه خضر آرد گه کوره بر زین

احرار سرایش همه با حکمت لقمان

اترک سپاهش همه با حشمت افشین

در جنگ دلیریش پلنگ جگر آور

گوئی که رمیدستی گنجشک ز شاهین

در حق سواریش به چابک زبر چرخ

گفتی که فرودستی زین از بر خرزین

تا مار نه چون رمح بود شهد نه چون صبر

تا باز نه چون جغد بود مهر نه چون کین

این شیر در این بیشه آباد بماناد

به ازاده و با آنکه از او زاید آمین

شمارهٔ ۸۳ - ایضاً له

سپاه دولت و دیدن اندر آمدست بزین

همی به غز نهد روی پشت دولت و دین

جهان سیاست او را بطوع داده ضمان

فلک سعادت او را بفتح گشته ضمین

قضا مطابق رأی و قدر موافق عزم

سپهر زیر رکاب و زمانه زیر نگین

ز بیم غارتش اکنون ملوک هندستان

کشیده رخت ز صحرا بحصن های حصین

یکی چو رنگ سبک سرزده بکوه و کمر

یکی چو روبه وحشی فرو شده بزمین

نه هیچ رأی زند رأی جز برای گریز

نه هیچ راه برد راه جز براه حزین

اجل بخندد بر عرصه گاه لشکر آن

امل بگوید بر شامگاه مجلس این

کراست آن دل و زهره که در همه عالم

به پیش خسرو عالم نهد قدم گه کین

گر آن کران نکند رو بدوزدش در حال

گر این حذر نکند تن بدردش در حین

خدایگانا شاهنشها ز تو برسید

خدایگانی و شاهنشهی به علیین

توئی که تخت ز تو گشته باشکوه و بفر

توئی که بخت ز تو هست با یسار و یمین

همیشه تا بدمد مشک و مغز یابد بوی

همیشه تا بوزد باد و آب گیرد چین

به دست دوست بسای و به پای دشمن مال

به گوش نوش نیوش و به چشم حشمت بین

جهان مسخر حکم تو باد و چرخ مطیع

خدای ناصر عزم تو باد و بخت معین

شمارهٔ ۸۴ - ظاهرا در مدح سیف الدوله محمود بن ابراهیم سروده شد در هنگامی که بغزو هندوستان بسیجیده بود

شاد باش ای مطاع فتنه نشان

ای ز امن تو خفته فتنه ستان

ای برون تاخته کفایت تو

در عجب آرمیده شیطان

خورده از جام اهتمام تو آب

جگر خشک عالم عطشان

کرده در خشکزار سعی تو سبز

کشت امید کشور یاران

رمه ملک را پس از رستم

مهربان تر نبوده از تو شبان

بر سریرت نشانده گاه وداع

فلک ایدون چو رستم دستان

زین کرامات شایگان که سزد

به تو اقبال مقتدای جهان

علم و طبل و آلت و موکب

عهد و منشور و عهده دیوان

مهد در زیر مهد پیل سبک

اسب بر پشت اسب بار گران

چون دو کوهان دو کوه مرقدکش

چون دو پیکر دو ترک بسته میان

درجها پر نفائس بحرین

تختها پر بدایع امکان

سگ تازی و یوز و باز سپید

درع رومی و خود و تیغ و سنان

نیست بی لهو شکر هیچ دماغ

نیست بی لفظ شکر هیچ زبان

شرق تا غرب نجم دولت تو

نورگسترده بر زمین و زمان

قاف تا قاف چتر حشمت تو

سایه افکنده بر مکین و مکان

ساقی نوش تست دور فلک

دایه شیر تست حکم قران

امر امر تو هر چه خواهی کن

نهی نهی تو هر چه باید دان

لشکر تو چو موج دریااند

سپهی کش چو برز کوه گران

همه با رعد و برق ابر دژم

همه با حفظ و حزم ببر بیان

شهریارا بدره عمری

رایت جوگیان همی بنشان

نقدها را به مهر سلطانی

با زر قلب لوهیان برسان

سور دهلی که کار مرت کرد

قصد والیش بی سر و سامان

چون رسیدی بر آن حصار برآر

بیخ آن را به زور نوک سنان

بر النگی و بر سپاهش دم

آیت کل من علیها فان

تا که در آفتاب و سایه بود

روز شب عقد این گشایش آن

بر جهان آفتاب وار به تاب

حلیه ملک و سایه یزدان

گر نپایند بحر و بر تو بپای

ور نمانند سال و مه تو بمان

سازهای شگرف عمر تو ساز

رازهای شگفت غیب تو دان

دشمنان را به مال تاوان مال

دوستان را به خوان احسان خوان

شمارهٔ ۸۵ - در مدح ثقة الملک طاهر بن علی

ثقة الملک خاص و خازن شاه

خواجه طاهر علیک عین الله

به قدوم عزیز لوهاور

مصر کرد و ز مصر بیش به جاه

نور او نور یوسف چاهی است

جاه او نابسوده سایه چاه

صاف فضلش به بذل گشته رهی

چشم شعرش به شرع کرده نگاه

دستهای دراز نهی گران

شده از نهی منکرش کوتاه

میغ دوشا به بازوی و کف او

شیر دوشیده در گلوی گیاه

حبذا آن زمین که عبره کند

موکبش طول و عرض آن به سپاه

نه بدو ظلم را کنند مرح

نه در او قحط را دهند پناه

شیرش ارشیر آسمان باشد

بی اجل جرم او نگیرد راه

کوهش ار کوه کهربا باشد

بی بها طبع او نیابد کاه

شادباش ای چو عدل نوشروان

ذکر عدل تو سجده افواه

دیر زی ای چو سد اسکندر

سد حزم تو حایل بدخواه

عین فضلی و روزگار تراست

بر مراعات خلق وسعت گاه

دور چرخی . . .

در مهمات ملک سرعت ماه

هیچ دعوی نکرده همت تو

کز دو علوی نداشته دو گواه

هیچ منزل نکوفت اختر تو

بر دو نیر نساخته دو سپاه

کسی نگوید که . . .

سعی رفتن . . .

تا به زجر و به فال نیک بود

بر سر راه دیدن روباه

کام کام تو باد در نیکی

کار کار تو باد بر درگاه

قرن عمر تو سی و پنج ولی

سال قرن تو سیصد و پنجاه

شمارهٔ ۸۶ - در مدح علاء الدین اسعد

ای باد صبحدم که ز دم روح پروری

خوشخو چو نوبهاری و خوشبو چو عنبری

هم طره بنفشه پریشان کنی به صبح

هم غنچه را به وقت سحر پیرهن دری

آن پیک رایگانی کز مهر پروران

پیغام سر به مهر بر دلبران بری

سوگند می دهم به خدا بر تو کان زمان

کز جیب صبحدم نفس خوش برآوری

برده گر گره ز درود و سلام من

الا به حضرت سر احرار نگذری

راد زمانه سرور عالم علاء دین

اسعد که هست مایه رادی و سروری

زو مشتری سعادت کلی همی برد

زیرا که اوست اسعد و سعد است مشتری

داده به مهر چهره زیباش روشنی

بر عرش جسته همت عالیش برتری

با نور رأی او نکند مهر هم روی

با جود دست او نکند ابر هم سری

طوقی ز منت او هر مه ز ماه نو

بر چشم خلق عرضه دهد چرخ چنبری

لطف نسیم خلد که جان در تن آورد

با لطف خلق او نکند خود برابری

ننشست هیچ کس چو وی اندر صف هنر

برخاست لاجرم فلک او را به چاکری

ای آنکه همتت چو کند خطبه علو

گردون هفت پایه کند میل منبری

قدرت ورای صفحه افلاک خیمه زد

از روی صورت ارچه بدین طارم اندری

فضل و سخا و همت و زین گونه ها هنر

هست از ستاره بیش ترا چون که بشمری

نی آنکه اندرو هنری یا دو یافتند

او را بود مسلم نام هنروری

آن خلعت رفیع بود لایق کسی

کو را رسد حقیقت بر سروران سری

یک اسبه ران هنر که مسمای آن توئی

الحق ترا چه لایق و یارب چه در خوری

از تو هنر غریب نباشد به هیچ حال

از ماه و صبح طرفه ندارند رهبری

ترکیب یافت نام تو از چار حرف و تو

زان هر چهار نامی هر هفت کشوری

تا چتر نور بر سر گیتی بگسترد

سلطان صبحدم ز سر مهرپروری

خندان نشین و خوش که بهر صبح و شام چرخ

در روی بدسگال تو گوید که خون گری

مقطعات

شمارهٔ ۱ : برآمد یکی آرزو ملک را

شمارهٔ ۲ : ای بیان جود تو بر کاغذ روز سپید

شمارهٔ ۳ : چو سررشته خویش گم کرده ام

شمارهٔ ۴ : به خدایی که ره معرفتش

شمارهٔ ۵ : گردون ز برای هر خردمند

شمارهٔ ۶ : بدان خدای که بر روی رقعه عظمت

شمارهٔ ۷ : بدان خدای که هر دم به شکر خدمت او

شمارهٔ ۸ : چنان به طبع کف راد اوست عاشق جود

شمارهٔ ۹ : سرافرازا تو آن صدری که طبعت

شمارهٔ ۱۰ : سوار صبحدم هر روز کز مشرق برون تازد

شمارهٔ ۱۱ - در مدح شرف الدین علی : صدر جهان که شعله از نور رای تو

شمارهٔ ۱۲ : ای سرافرازی که بر خورشید چرخ

شمارهٔ ۱۳ : به حکم ایزد و اقرار جمله تاجوران

شمارهٔ ۱۴ : خرد کز همه چیزها برتر است

شمارهٔ ۱۵ - قطعه ای که به مسعود سعد سلمان نوشته شده

شمارهٔ ۱۶ : ای جوادی که کوه و دریا را

شمارهٔ ۱۷ - در مدح ابونصر پارسی : سال عمر عزیز آن نو گشت

شمارهٔ ۱۸ - در مدح ابونصر پارسی : همای خلعت عالی فکند سایه بر آن

شمارهٔ ۱

برآمد یکی آرزو ملک را

که بود اندر آن آرزو سال‌ها

که دست وزارت به صدری رسید

که گیرد سعود از رخش فال‌ها

از این پیش بی‌رای او مملکت

چنان بد که بی‌روح تمثال‌ها

ابوالقاسم آن کز فلک قسم اوست

چه تعظیم‌ها و چه اجلال‌ها

چو دندان کند تیز مر کلک را

شود فتنه را کند چنگال‌ها

بدو چرخ از این پس تلافی کند

اگر پیش از این کرد اخلال‌ها

وگر داشت بیداد حال نکو

از این پس بگردد ورا حال‌ها

علی الجمله او در زبان‌های خلق

نباشد جز این بیت از امثال‌ها

شمارهٔ ۲

ای بیان جود تو بر کاغذ روز سپید

نقش کرده خامه قدرت به زر آفتاب

هر کجا کلک تو شد بر صفحه کاغذ روان

تیغ هندی را نماند با نفاذش هیچ تاب

در هوایت هر که چون کاغذ دوروئی پیشه کرد

چون قلم سر کرد در سر اینت رای ناصواب

هر چه آن بر کاغذ روز است و بر کیمخت شب

جز که نقش نام تو یکسر چو نقشی دان بر آب

ماند هر کو چون قلم ماند ز نامت در طرب

در خماری سست رائی همچو کاغذ در شراب

قابل حکمت چو کاغذ خامه ات را هر که نیست

چون قلم زیبد که سر بنهند چون برگ سداب

سرورا تکرار کاغذ نیک می دانی که چیست

فیض جودت مایل از آن است به کاغذ چون حساب

خاصه آن کاغذ که دارد بوی یکرنگی چو من

در وفا و مهر تو همراه تا روز حساب

طبع در مدح تو یک ساعت نمی آرد درنگ

می نیاید از تو در کاغذ فرستادن شتاب

تا همیشه کاتبان دارند کاغذ را عزیز

گاه از او سازند منشور و گهی از وی کتاب

کاغذ منشورت از تأیید حق باد و حسود

غرقه همچون کلک در آب سیه بئس المآب

شمارهٔ ۳

چو سررشته خویش گم کرده ام

بعالم یکی رهبرم آرزوست

مرا خورد یکبارگی غم دریغ

به گیتی یکی غم خورم آرزوست

بسی داوریها که دارم ولیک

یکی دادگر داورم آرزوست

زر و زیور من قناعت بس است

نگویم زر و زیورم آرزوست

برای عروسان بکر سخن

یکی تازه رو شوهرم آرزوست

درین عهد ناخوش که قحط سخاست

نگویم که سیم و زرم آرزوست

نه در خاطر و دل بگردد مرا

که این اسب و آن استرم آرزوست

کزین دهر نااهل حاش الوجوه

خری حر که یک نوبرم آرزوست

بدین بی بقائی چنین زندگی

ز اسلام دورم گرم آرزوست

شمارهٔ ۴

به خدایی که ره معرفتش

روز و شب مالک عالم نظر است

در ره او خرد از غول اضلال

با ثبات قدمش در نظر است

چرخ بر درگه او پشت خم است

کوه در خدمت او با کمر است

از دو سرهنگ درش خالی نیست

نام آن هر دو قضا و قدر است

قدرتش زاد سه فرزند ولیک

چارشان مادر و نه شان پدر است

عقل را هر نفس از حضرت او

بی عدد منهی و صاحب خبر است

هر چه بیند دل و چشم از صنعش

به ربوبیت او راهبر است

که به دیدار تو شوقی که مرا

شرح چندانکه دهم بیشتر است

شمارهٔ ۵

گردون ز برای هر خردمند

صد شربت جان گزا در آمیخت

گیتی ز برای هر جوانمرد

هر زهر که داشت در قدح ریخت

از بهر هنر در این زمانه

هر فتنه که صعبتر برانگیخت

جز آب دو دیده می نشوید

خاکی که زمانه بر رخم ریخت

بر اهل هنر جفا کند چرخ

نتوان ز جفای چرخ بگریخت

چون هست زمانه سفله پرور

کی دست زمانه بر توان بیخت

چون کون خران همه سرانند

دست از دم خر بباید آویخت

شمارهٔ ۶

بدان خدای که بر روی رقعه عظمت

کمیته بیدق حکمش هزار فرزین است

دو چاکرند همی صبح و شام بر در او

که آن یکی گهرافشان و این گهر چین است

سپهر زیر کف قهرمان قدرت اوست

چو حقه ای که پر از مهره های زرین است

دو کفه قدرتش از روز و شب پدید آورد

که خط محور بر هر دو کفه شاهین است

که شرح شوقم نتوان به صد زبان دادن

که زی جناب همایون مخلص الدین است

ستوده صاحب سرور محمد بن علی

که زین ملت از ا و با نفاذ و تمکین است

سر صدور اکابر که صدر مجلس او

ز بوی خلق خوشش پر گل است و نسرین است

در آن مکان که ز خلق خوشش سخن گویند

نسیم باد تو گوئی که عنبرآگین است

هر آن گروه که اندر پناه صدر ویند

زامن و راحتشان بستر است و بالین است

به عهد دولت او خوش نشین که فتنه و جور

چو کبک و تیهو عدلش چو باز و شاهین است

فلک دهد به کف او زمام حکم جهان

هنوز باش که این پایه نخستین است

شمارهٔ ۷

بدان خدای که هر دم به شکر خدمت او

زبان عقل تر و کام فضل شیرین است

به لطف صنع برآورد بی ستون قصری

که قصر خسرو انجم نه قصر شیرین است

عروس نعمت او باز می رود به عدم

به مهر خویش که داماد شکر عنین است

کمال نعمت او پرورنده مشفق

ز ابر ساخته کاین دایه ریاحین است

وفور هیبت و قهرش به شعله نائر

مثال داده که این مقطع شیاطین است

به صحن مملکتش هفت نسبت است قلم

کبودوش که همه میخهای زرین است

حسام قدرت و قهرش به دست حکمت و حلم

همیشه حافظ شرع است و ناصر دین است

که اشتیاق مرا هیچ شرح نتوان داد

که زی جناب همایون ناصر دین است

امیر عالم عادل محمد بن حسین

که بر مناقبش از چرخ حمد و تحسین است

جز او که دارد آیین جود و رسم کرم

تبارک الله آن خود چه رسم و آئین است

سخا و طبع کریمش حریف یکدگرند

مگر یکی است چو جوزا دگر چو پروین است

بحدف همت او توسن مروت را

. . .

به مدح او گهر افشاند خاطر من از آنک

خرد ز لفظ گهربار او گهر چین است

به ذکر منقبت او زبان کلک تراست

از آن سبب دهن کلک عنبرآگین است

بزرگوارا داعی دولتت شب و روز

ز بهر فرقت خدمت نژند و غمگین است

توئی ز محنت ایام کهف ملجاء او

از آن دعای تو او را چو ورود یاسین است

به نامرادی از خدمت تو محرومم

ولی چه چاره کنم چون مراد چرخ این است

همیشه تا که خط و زلف دلفروز ترا

ز برگ لاله و گل بستر است و بالین است

به تخت و بخت ترا باد بستر و بالین

که ملک را به جهان عین مدعا این است

شمارهٔ ۸

چنان به طبع کف راد اوست عاشق جود

که آن یکی است چو خسرو دگر چو شیرین است

ز بهر نعل و پی میخ مرکب خاصش

سپهر ساخته شکل هلال و پروین است

زمانه داشت بر او آفرین همیشه چنانک

به صد هزار زبان بر عدوش نفرین است

دعای خیر از او نگسلاد دائم از آنک

ز جبرئیل امین بر دعاش آمین است

شمارهٔ ۹

سرافرازا تو آن صدری که طبعت

به جز تخم نکو نامی نکارد

گلستان کرم را بشکفد گل

اگر ابر کفت بر وی به بارد

میان هر چه زان عاجز شود وهم

حکومتها همه رایت گذارد

ز من دریاب و این یک نکته بشنو

که هر کان بشنود بر دل نگارد

تبی کامد به تو نز بهر آن بود

که تا بر خاطرت رنجی گمارد

ز بس کامیخت با دونان بترسید

که او را هر کس از دونان شمارد

به دریای لطافت کان تن تست

فروشد تا مگر غسلی برآرد

پس آنگه زود برگردید و دانست

که تاب حمله دریا ندارد

سزد گر طبعت از روی بزرگی

چنین بی خردگی زو در گذارد

نصیب خصم بی آب تو با دا

تبی کورا به خاک و گل سپارد

شمارهٔ ۱۰

سوار صبحدم هر روز کز مشرق برون تازد

سپر برگیرد و شمشیر و با من جنگ آغازد

به خون حنجرم خنجر بیالاید سحرگاهی

به قصد خون به بالین هنرمندی دگر تازد

از آن دونی که گردون راست اندر نام و در همت

به جز کار کسی کودون بود نظر نیندازد

چنان سازد که هر آزاده را از پای سرگیرد

چنان خواهد که هر دون را به گردون سربرافرازد

ورا از سازگاری این گره چندانی افتاد است

که یک ساعت به کار هیچ درویشی نپردازد

درازش دست و تیغش تیز و حکمش بر همه نافذ

دو تا گردون به خیره پشت کوزی را که می سازد

مرا طالع کمانداری ست خودبین راست اندازی

که تا در جعبه خود تیر بیند در من اندازد

وفاقی نیست در تیرش ولی در قصد من باری

چو جان با تن درآمیزد چو می با آب درسازد

به قصد و عمد صد بارم به مالد گوش چون بربط

که یک روز از سر سهوی مرا چون چنگ بنوازد

چو موم از انگبین از عیش خود دورم کند آنگه

چو شمع و شکرم در آتش و در آب بگدازد

مرا در ششدر محنت همی سنجد به استادی

چه استادی نماید وه نه دست خویش می‌بازد

شمارهٔ ۱۱ - در مدح شرف الدین علی

صدر جهان که شعله از نور رای تو

بر نور آفتاب فلک برتری کند

سرمایه شرف الدین علی که چرخ

با همتش نزیبد اگر سروری کند

آز شکم گرسنه شود ممتلی ز حرص

گر میل طبع سوی سخاگستری کند

اندر امور نظم ممالک به یک صریر

کلک مبارک هنرش خنجری کند

در پیش زخم حوادث به نور حزم

هم جوشنی نماید و هم مغفری کند

گر کژ کند قضا سر پیمانه وجود

حکمش میان هر دو به حق داوری کند

بر خلق همچو بر سه موالید چارونه

لطف پدر چو تربیت مادری کند

ور گم کند زمانه سر رشته صلاح

حزمش به نور رای ورا رهبری کند

کلکی است ناتوان به کف کافیش که تیغ

با آن همه نفاق ورا چاکری کند

بر عارض بیاض چو مشاطه گونه گون

اشکال مختلف ز خط عنبری کند

بر خصم و بر ولی اثر سعد و نحس را

همواره سخره بر زحل و مشتری کند

مانند الکنی است ولیکن سخنوران

عاجز شوند از او چو زبان آوری کند

در یک نفس هزار گهر زو جدا شود

زو طرفه نیست اینکه گهرپروری کند

چون مسکنش کف شرف الدین علی بود

تا با بنان فرخ او عنبری کند

صدرا ضمیر خادم داعی به مدح تو

در صف اهل فضل و هنر سروری کند

چون خطبه مدیح تو خواند زبان او

گردون هفت پایه ورا منبری کند

معلوم رای تست که خادم ثنای تو

نه از طریق شعر و ره شاعری کند

دور است از این طریق ولیکن به طوع طبع

مدح تو ورد اوست چو مدحتگری کند

قرضی که از ره کرمت ملتزم شداست

هنگام آن رسید که ذمت بری کند

تا از دو جنس عالم کوچک مرکب است

وانکه سه و چهار بدو مهتری کند

آسیب هفت و چار ز عمرت گسسته باد

تا بر سران عالم ذاتت سری کند

شمارهٔ ۱۲

ای سرافرازی که بر خورشید چرخ

شعله رایت سرافرازی کند

کلک تو در نظم کار مملکت

بر نفاذ تیغ طنازی کند

عار دارد همت کو در سخا

با محیط و ابر انبازی کند

با همای عدل تو زاغ ستم

همچو عنقا خانه پردازی کند

گر بدانند آهوان انصاف تو

مشک نتواند که غمازی کند

ور سخا آموزد از دست تو ابر

همچو دریا گوهراندازی کند

پشه کاندر هوای مهر تست

بر عقاب آسمان بازی کند

فتنه را با خواب دمسازی بود

چون کفت با کلک دمسازی کند

بر هر آن بقعت که صیت عدل تست

ظلم نتواند که مجتازی کند

شهسواری چون تو در میدان جود

وانگهی بدخواه خر بازی کند

وعده کان از کرم فرموده ای

گر وفا با آن هم آوازی کند

از پی توقیع در انجاز آن

با بنانت کلک همرازی کند

تا به بستانها نسیم نوبهار

پیشه عطاری و بزازی کند

حکم بادت تا به حدی کز عجب

گرگ در عهد تو خرازی کند

شمارهٔ ۱۳

به حکم ایزد و اقرار جمله تاجوران

پناه و پشت جهان عز دین تواند بود

ستوده نصرت دین آنکه ذات نصرت و فتح

همیشه رایت او را قرین تواند بود

چو شد حسام و یمینش یمین فتح و ظفر

بدان خجسته حسام و یمین تواند بود

فلک چو بر قد او کسوت بقا دوزد

سعادتش علم آستین تواند بود

ملک ز اوج فلک می دهد به طبع اقرار

که او مهین ملوک زمین تواند بود

زهی ستوده کریمی که عهد دولت تو

جمال و زیب شهور و سنین تواند بود

یکی سخن ز خرد دوش باز پرسیدم

که او جواب گران مهین تواند بود

که هر کسی ز سخای شه است خرم و شاد

برای چیست که طبعم حزین تواند بود

جواب داد خرد کاین گمان مبر بسخاش

که در گمان همه غث و سمین تواند بود

اگر شود به مثل زنده حاتم طائی

ز خرمن کرمش خوشه چین تواند بود

نه نیز گویم شعرت بد است و نازیبا

از آنکه طبع تو سحر آفرین تواند بود

ز بخت تست مگر کز سخاش محرومی

حقیقت است که حال اینچنین تواند بود

چو این سخن بشنیدم از او بدانستم

که هر چه گفت خرد آن یقین تواند بود

دعای روح امین باد حرز بازوی تو

که حصن دعوت او بس حصین تواند بود

معین و یار تو بادا خدای عزوجل

به از خدای که یار و معین تواند بود

شمارهٔ ۱۴

خرد کز همه چیزها برتر است

هم آخر کشد باده در وی قلم

چو عرض شریف تو باشد بجای

ز بیشی و کمی چه بیش و چه کم

اگر حاسدی قصد جاه تو کرد

کز آن قصد گردد مگر محترم

ز بسیاری خصم و انبوه پیل

زیانی نباشد به بیت الحرم

چو یزدان بود حافظ ذات تو

چه باید شد از قصد خصمان دژم

چه نسبت بود حاسدان را به تو

کسی فربهی چون شمارد ورم

به یزدان پناه و بدو یارگیر

که آنجا توان یافت لطف و کرم

حدیث ثنای من و حضرتت

چو ران ملخ دان و چون خوان جم

شمارهٔ ۱۵ - قطعه ای که به مسعود سعد سلمان نوشته شده

بوالفرج را در این بنا که در آن

اختلاف سخن فراوان گشت

سخنی چند معجب است که عقل

بر وقوفش رسید و حیران گشت

گوید این در بهشت یکچندی

روضه دلگشای رضوان گشت

چون به آدم سپرد رضوانش

منزل آدم اندرو آن گشت

به زمین آمد از بهشت آدم

غربت او به کام شیطان گشت

بویه منزل بهشتش خاست

گرچه دشوار بود آسان گشت

سکنه او بدو فرستادند

تا به تمکین گوهرش کان گشت

عرصه عمر آدم آخر کار

خالی آورد و تنگ میدان گشت

غیرت غیر برد بر سکنه

ز آرزو خواستن پشیمان گشت

خانه زان شخص بازماند ولی

مدتی غوطه خورد و پنهان گشت

گرد او وهم گشت نتوانست

گرد اسرار غیب نتوان گشت

اندرین عصر چون پدید آمد

قصر مسعود سعد سلمان گشت

تا جهان است او نگهبان باد

این بنا را که او نگهبان گشت

خاطر خواجه بلفرج بدرست

گوهر نظم و نثر را کان گشت

هنر از طبع او چو یافت قبول

جان با جسم و جسم با جان گشت

ذهن باریک بین دوراندیش

سخن او بدید حیران گشت

رونق و زیب شعر عالی او

حسن اسلام و نور ایمان گشت

مشرکش چون بدید لفظی گفت

که بدان مؤمن و مسلمان گشت

شاعران را ز لفظ و معنی او

لفظ و معنی همه دگر سان گشت

ره تاریک مانده روشن شد

کار دشخوار بوده آسان گشت

معجز خامه اش چو پیدا شد

جادوئی های خلق پنهان گشت

راست آن آیت است پنداری

که عصا بود باز ثعبان گشت

زان دل و خاطر دلیر سوار

که همی گرد هر دو نتوان گشت

هر سواری دلیر نظم که بود

کند شمشیر و تنگ میدان گشت

خاطر من چو گفته او دید

از همه گفته ها پشیمان گشت

من چه گویم که آنچه او گفت ست

شرف و فخر سعد سلمان گشت

شمارهٔ ۱۶

ای جوادی که کوه و دریا را

باعطای تو ملک و مال نماند

شکر انعام تو به جان گویم

که زبان را در او مجال نماند

آن درختی است بر تو که ازو

باغ امید بی نهال نماند

وان درختی است رای تو که بدو

قرص خورشید بی همال نماند

آز چندان سؤال کرد از تو

که به سیرتش در سؤال نماند

بخل چندان دوال خورد از تو

که به پهلوش بر دوال نماند

دیو امساک را که طبع تو دید

اندر امساک قیل و قال نماند

هبه ایزدی از آن او را

با تو اندر هبت جدال نماند

تا بماند فلک به مان که در او

نجم عمر تو را وبال نماند

شمارهٔ ۱۷ - در مدح ابونصر پارسی

سال عمر عزیز آن نو گشت

که بزرگیش نیست نو به جهان

خواجه بونصر داده ایزد

صاحب جیش و صاحب دیوان

در بزرگی و عز و جاه و شرف

یارب او را به عمر نوح رسان

شمارهٔ ۱۸ - در مدح ابونصر پارسی

همای خلعت عالی فکند سایه بر آن

که آفتاب نماید ز رأی او سایه

عمید دولت ابونصر پارسی که خدا

دهد به اختر دولت ز اخترش مایه

سپهر قالب معراج و همتش به بسود

شمرد خویشتن از وی فروترین مایه

همیشه تا چو عروسان شاه طاووسان

به جلوه گاه درآیند غرق پیرایه

بقاش خواهم و اندر بقا بر او لازال

جهان به مهر چو بر طفل مهربان دایه

رباعیات

شمارهٔ ۱ : ارزانی عشوه تو هستم صنما

شمارهٔ ۲ : ای محتمشان حضرت آنید شما

شمارهٔ ۳ : گه نیک به گفتار برافروخت مرا

شمارهٔ ۴ : از درد فراقت ای به لب شکر ناب

شمارهٔ ۵ : ای رأی سفر کرده فغان از رایت

شمارهٔ ۶ : چون چرخ برافکند ردای زربفت

شمارهٔ ۷ : با روی تو آبله بسی کوشیدست

شمارهٔ ۸ : روی تو ز مشک زلف قارون گشت ست

شمارهٔ ۹ : از عقل نگر تا نبرد نام دلت

شمارهٔ ۱۰ : ای دل چو به تو چشم تو بهتر نگرد

شمارهٔ ۱۱ : چون است که عشق اول از تن خیزد

شمارهٔ ۱۲ : ای معطی دولت ای سرافراز عمید

شمارهٔ ۱۳ : یارب تو کنی عید که گرداند عید

شمارهٔ ۱۴ : با هجر من ضعیف را تاب نماند

شمارهٔ ۱۵ : مسکین تن بی خواب مرا تاب نماند

شمارهٔ ۱۶ : ای جوی فراق در تو پایاب نماند

شمارهٔ ۱۷ : بر یاد جمال ملک چشمم به غنود

شمارهٔ ۱۸ : چون دیده من به سوی جانان نگرد

شمارهٔ ۱۹ : گفتم که ز خردی دل من نیست پدید

شمارهٔ ۲۰ : چون باز به صید یاوه باز تو شود

شمارهٔ ۲۱ : تا جزع هوات را دلم حرز افتاد

شمارهٔ ۲۲ : پیوسته مرا دل به هوای تو کشد

شمارهٔ ۲۳ : از هر که دهد پند شنودن باید

شمارهٔ ۲۴ : ای مایه اعتصام خلق ای منصور

شمارهٔ ۲۵ : در ظلمت شبهای فراق ای دلبر

شمارهٔ ۲۶ : از بهر چرا مرا نداری معذور

شمارهٔ ۲۷ : گر عاشق دلسوخته بی تدبیر

شمارهٔ ۲۸ : ز آن عهد پر از نفاقت ای شمع سرور

شمارهٔ ۲۹ : شبهای دراز تو به آرام و به ناز

شمارهٔ ۳۰ : بادی که درآیی به تنم همچو نفس

شمارهٔ ۳۱ : ای دل به سفر چرا نبندی مفرش

شمارهٔ ۳۲ : سرمست به کوی دوست بگذشتم دوش

شمارهٔ ۳۳ : آن را که چو ما سرشت باشد از گل

شمارهٔ ۳۴ : ای عشق به خویشتن بلا خواسته ام

شمارهٔ ۳۵ : ای رایت شه گرفته از نام تو نام

شمارهٔ ۳۶ : تا چون گل لعل گونه بفروخته ام

شمارهٔ ۳۷ : در عشق چو نار کَفته شد رخسارم

شمارهٔ ۳۸ : تا باز ترا به دیده ام زارترم

شمارهٔ ۳۹ : این پند نگاه دار هموار ای تن

شمارهٔ ۴۰ : برخاسته ام دوش به دبابی من

شمارهٔ ۴۱ : از گرمی خورشید رخ روشن او

شمارهٔ ۴۲ : ای جود و جمال ملک رام آمده ای

شمارهٔ ۴۳ : ای بنده دولت تو هر آزادی

شمارهٔ ۴۴ : ای دل مخور اندیشه فردا بیشی

شمارهٔ ۴۵ : ای خدمت تو بر رهی آمال رهی

شمارهٔ ۱

ارزانی عشوه تو هستم صنما

تا چون دل خسته به تو بستم صنما

گر نیز ترا به دوستی نپرستم

چون زلف تو خورشید پرستم صنما

شمارهٔ ۲

ای محتمشان حضرت آنید شما

کز فضل در آفاق نشانید شما

این پایه چرا همی ندانید شما

منصور سعید را نمانید شما

شمارهٔ ۳

گه نیک به گفتار برافروخت مرا

گه سخت به کردار جگر سوخت مرا

چون بستن گفتار بیاموخت مرا

بر تخته عشق کرد و بفروخت مرا

شمارهٔ ۴

از درد فراقت ای به لب شکر ناب

نی روز مرا قرار و نی در شب خواب

چشم و دل من ز هجرت ای در خوشاب

صحرای پر آتش است و دریای پر آب

شمارهٔ ۵

ای رأی سفر کرده فغان از رایت

خود بی تو چگونه دید بتوان جایت

از دیده کنم رکاب هجر افزایت

تا مردمکش همی پرستد پایت

شمارهٔ ۶

چون چرخ برافکند ردای زربفت

بنشست به صد حیله و برخاست به تفت

گفتم که مرو چو این بگفتم که برفت

رفتم که دمید صبح و آمد آگفت

شمارهٔ ۷

با روی تو آبله بسی کوشیدست

تا خلعتی از مهر در او پوشیده است

گفتی که دو هفته ماه نو پوشیده است

روضه گل و یاسمن بر او جوشیده است

شمارهٔ ۸

روی تو ز مشک زلف قارون گشت ست

زلف تو ز عکس روی میگون گشته است

مستانه دو چشم تو دژم چون گشت ست

گفتی که برشک هر دو پرخون گشته است

شمارهٔ ۹

از عقل نگر تا نبرد نام دلت

تا غم نخورد به کام و ناکام دلت

بر جهل مگر بگیرد آرام دلت

کز جهل به خرمی کشد کام دلت

شمارهٔ ۱۰

ای دل چو به تو چشم تو بهتر نگرد

ترسم که ترا چو شمع چشمت بخورد

از دیده بر آتش تو ریزم آبی

تا از تو بلای چشم من در گذرد

شمارهٔ ۱۱

چون است که عشق اول از تن خیزد

زو بر دل و تن هزار شیون خیزد

آری بخورد زنگ همی آهن را

هر چند که زنگ هم ز آهن خیزد

شمارهٔ ۱۲

ای معطی دولت ای سرافراز عمید

ای صاحب روزگار منصور سعید

تا شادی و غم ردیف وعد است و وعید

بدخواه تو عود باد و ایام تو عید

شمارهٔ ۱۳

یارب تو کنی عید که گرداند عید

بر بوالفرج رونی منصور سعید

تا راحت و محنت است وعد است و وعید

منصور سعید باد منصور سعید

شمارهٔ ۱۴

با هجر من ضعیف را تاب نماند

آرام نماند با من و خواب نماند

در مرحله ها مسجد و محراب نماند

کز من بگذر ز اشک غرقاب نماند

شمارهٔ ۱۵

مسکین تن بی خواب مرا تاب نماند

خواب از بر من به تیر پرتاب نماند

چون گرد من از سرشگ پایاب نماند

نشگفت گرم به آب در خواب نماند

شمارهٔ ۱۶

ای جوی فراق در تو پایاب نماند

با موج تو کشتی مرا تاب نماند

ای کعبه وصل بی توام خواب نماند

خرسندیم از تو جز به محراب نماند

شمارهٔ ۱۷

بر یاد جمال ملک چشمم به غنود

از لفظ قضا شنو که گوشم چه شنود

ای خفته رساندت به آزادی زود

گر بنده رشید خاص را خواهی بود

شمارهٔ ۱۸

چون دیده من به سوی جانان نگرد

ترسان نگرد ز خلق و پنهان نگرد

چشم سر من در تو بدانسان نگرد

چون دیده مرده کز پس جان نگرد

شمارهٔ ۱۹

گفتم که ز خردی دل من نیست پدید

اندوه بزرگ تو در او چون گنجید

گفتا که ز دل به دیده باید نگرید

خرد است و بدو بزرگها بتوان دید

شمارهٔ ۲۰

چون باز به صید یاوه باز تو شود

بر تخت سپهر مهره باز تو شود

گر ماه به شکل چشم باز تو شود

از بیم تو چون ناخن باز تو شود

شمارهٔ ۲۱

تا جزع هوات را دلم حرز افتاد

زو چون تب لرزه بر تنم لرز افتاد

از عشق توام کار به اندرز افتاد

وزدی بچه زخم تو به آن درز افتاد

شمارهٔ ۲۲

پیوسته مرا دل به هوای تو کشد

و اندیشه به یاد دلگشای تو کشد

جانم نفس عجز برای تو کشد

ماننده آن نفس که نای تو کشد

شمارهٔ ۲۳

از هر که دهد پند شنودن باید

با هر که بود رفق نمودن باید

به کاشتن و نیک فزودن باید

زیرا که پس از کشت درودن باید

شمارهٔ ۲۴

ای مایه اعتصام خلق ای منصور

ای معتصم دگر به فریاد و نفور

خورشیدی و خورشید نباشد معذور

گر زو نرسد نظر به نزدیک و به دور

شمارهٔ ۲۵

در ظلمت شبهای فراق ای دلبر

بینی که چگونه می برم عمر به سر

ضایع نشود ریختن خون جگر

کاخر بدمد صبح امید چاکر

شمارهٔ ۲۶

از بهر چرا مرا نداری معذور

گر من به دلی دو عشق را سازم سور

یک دل به دو اندیشه کشد مهر دو حور

یک تن به دو سایه خیزد از عکس دو نور

شمارهٔ ۲۷

گر عاشق دلسوخته بی تدبیر

پیغام دهد که از توام نیست گزیر

صفرا چه کنی رحم کن ای بدر منیر

پای تو گرفته است رهی دستش گیر

شمارهٔ ۲۸

ز آن عهد پر از نفاقت ای شمع سرور

چون آتش شب نمای نزدیک ز دور

چون از تف تابش تو گشتیم نفور

خواهی همه نار باش و خواهی همه نور

شمارهٔ ۲۹

شبهای دراز تو به آرام و به ناز

خوش خفته و خواب با تو گشته دمساز

مسکین من بیدل چه به شبهای دراز

چون چشم فلک نیایدم چشم فراز

شمارهٔ ۳۰

بادی که درآیی به تنم همچو نفس

ناری که بسوزی دل خلقی به هوس

آبی که به تو زنده توان بودن و بس

خاکی که به تست بازگشت همه کس

شمارهٔ ۳۱

ای دل به سفر چرا نبندی مفرش

کاندر حضرت عیش نمی باشد خوش

چون آهن آب داده اندر آتش

نرمی میکن دلا و سختی می کش

شمارهٔ ۳۲

سرمست به کوی دوست بگذشتم دوش

برداشته چون شیفتگان جوش و خروش

آمد خرد و مرا فرو گفت به گوش

کای عاشق تهمت زده بگذر خاموش

شمارهٔ ۳۳

آن را که چو ما سرشت باشد از گل

بی خارشکی نباشد ای مهر گسل

من همچو توام ز من چرائی تو خجل

تو خارش تن داری و من خارش دل

شمارهٔ ۳۴

ای عشق به خویشتن بلا خواسته ام

آن گاه به آرزو ترا خواسته ام

تقصیر مکن کت به دعا خواسته ام

تا خود به دعا بلا چرا خواسته ام

شمارهٔ ۳۵

ای رایت شه گرفته از نام تو نام

طبع تو به نظم داده انصاف کلام

هر شه بیتی ز نظم تو دیده تمام

در جلوه عروس نطق را هفت اندام

شمارهٔ ۳۶

تا چون گل لعل گونه بفروخته ام

چون نیلوفر جامه غم دوخته ام

بیداری شب ز نرگس آموخته ام

زیرا که چو لاله با دل سوخته ام

شمارهٔ ۳۷

در عشق چو نار کَفته شد رخسارم

از بس که برو سرشک خونین بارم

هرگه که سرشک دیده زو بردارم

چون پرده ز ناردانه بیرون آرم

شمارهٔ ۳۸

تا باز ترا به دیده ام زارترم

دیدار ترا ز جان خریدارترم

تو خفته چو ظالمان خوش و من همه شب

از دیده ظلم دیده بیدارترم

شمارهٔ ۳۹

این پند نگاه دار هموار ای تن

برگرد کسی که خصم تو هست متن

عضوی ز تو گر یار شود با دشمن

دشمن دو شمر تیغ دو کش زخم دوزن

شمارهٔ ۴۰

برخاسته ام دوش به دبابی من

بر توده سیم کرده قلابی من

در بادیه رفته ز بی آبی من

کانجا همه عاج بود و اعرابی من

شمارهٔ ۴۱

از گرمی خورشید رخ روشن او

رنجورتر است از دل عاشق تن او

یک روز که فرصت بود از دامن او

چون سایه درون شوم به پیراهن او

شمارهٔ ۴۲

ای جود و جمال ملک رام آمده ای

گیرنده دست خاص و عام آمده ای

با هر که ربوده در کلام آمده ای

چون جامه او بر او تمام آمده ای

شمارهٔ ۴۳

ای بنده دولت تو هر آزادی

شاگرد کفایت تو هر استادی

گر بسته چرخ جز تو کس بگشادی

امید مرا نزد تو نفرستادی

شمارهٔ ۴۴

ای دل مخور اندیشه فردا بیشی

نزدیک مشو به غم ز دوراندیشی

با عقل مگیر تا توانی خویشی

کز لهو ترا عقل دهد درویشی

شمارهٔ ۴۵

ای خدمت تو بر رهی آمال رهی

هم جان رهی تراست هم مال رهی

گر نیک شوی نیک شود حال رهی

گر بد گردی بد شود احوال رهی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : روی چون حاصل نکوکاران

شمارهٔ ۲ : بیامدی صنما بر دو پای بنشستی

شمارهٔ ۳ : چه دلبری چه عیاری چه صورتی چه نگاری

شمارهٔ ۱

روی چون حاصل نکوکاران

زلف چون نامه گنهکاران

غمزه مانند آرزوی مضر

در کمینگاه طبع بیماران

خیره اندر کرشمه چشمش

ذوق مستان و هوش هشیاران

اندر آمد به مجلس و بنشست

چادرش بستدند از او یاران

زیر و بم را به غمزه گویا کرد

تا بگفتند راز میخواران

شمارهٔ ۲

بیامدی صنما بر دو پای بنشستی

دلم ز دست برون کردی و بِدَر جستی

نه مست بودی و پنداشتم که چون مستان

همی به حیله‌ شناسی بلندی از پستی

سه روز شد پس از آن تا ز درد فرقت تو

نه هوشیاری دانم که چیست نه مستی

درست گشت که جان منی بدان معنی

که تا زمن بگسستی به من نه پیوستی

به جان جانان گر تو به دست خویش دلم

چنانکه بردی امروز باز نفرستی

شمارهٔ ۳

چه دلبری چه عیاری چه صورتی چه نگاری

به گاه خلوت جفتی به گاه عشرت یاری

به غمزه عقل گدازی به چنگ چنگ نوازی

به وعده روبه بازی به عشق شیر شکاری

چو بوی خواهم رنگی چو صلح جویم جنگی

چو راست رانم لنگی چه خوست اینکه تو داری

شگفت یوسف روئی چرا نه یوسف خوئی

یکی قرینه اوئی ولیک گرگ تباری

نه سائی و نه بسودی نه کاهی و نه فزودی

نه بندی و نه گشودی چه دیو دست سواری

هجویات

شمارهٔ ۱ : گوئی که گر بخواهم یک دانه شعر سازم

شمارهٔ ۲ : مرا گوئی که تو خصم حقیری

شمارهٔ ۱

گوئی که گر بخواهم یک دانه شعر سازم

کز شاخهای نظمش نقش ترنج روید

هیهات گر بخواهی کز گه ترنج سازی

در دل شکن که آن را جز تو کسی نبوید

شمارهٔ ۲

مرا گوئی که تو خصم حقیری

تو هم مرد دبیری نه امیری

مسلمان وار پندت داد خواهم

تو خود پند مسلمان کی پذیری

فراوانت پلنگانند خصمان

مگر با موش خصمی در نگیری

که گر چنگ پلنگی در تو آید

بیاید بر تو می زد تا بمیری

رباعیات الحاقی

شمارهٔ ۱ : ای دوش فلک را علمت گشته ردا

شمارهٔ ۲ : تا یک نفس از حیات باقیست مرا

شمارهٔ ۳ : از روز نخست کاین دلم رای تو جست

شمارهٔ ۴ : شاهی که جهان را به وجودش ناز است

شمارهٔ ۵ : شاهی که ملوک را ز عدلش بیم است

شمارهٔ ۶ : تا جان مرا باده مهرت سوده است

شمارهٔ ۷ : چون یار به بوسه دادنم بار گرفت

شمارهٔ ۸ : با انده جفت گشتم از شادی فرد

شمارهٔ ۹ : هر تیر که در جعبه افلاک بود

شمارهٔ ۱۰ : ای کرده گران غمت سبکباری من

شمارهٔ ۱۱ : چون زور ملک چرخ درآورد به زه

شمارهٔ ۱۲ : از شیرینی چون به سخن بنشینی

شمارهٔ ۱

ای دوش فلک را علمت گشته ردا

در گوش فلک ز جود و عدل تو ندا

بادات فدا هر که به گیتی چو منست

تا خلق جهانت همه باشند فدا

شمارهٔ ۲

تا یک نفس از حیات باقیست مرا

در سر هوس شراب و ساقیست مرا

کاری که من اختیار کردم این بود

باقی همه کار اتفاقیست مرا

شمارهٔ ۳

از روز نخست کاین دلم رای تو جست

دیده‌ست جفای سخت و پیمانی سست

بودم ز تو دلشکسته از روز نخست

ناید ز دل شکسته پیمان درست

شمارهٔ ۴

شاهی که جهان را به وجودش ناز است

بر خیل قضا خنجر او طناز است

با رایت او فتح و ظفر دمساز است

عزالدین ابوالعصب خباز است

شمارهٔ ۵

شاهی که ملوک را ز عدلش بیم است

هفت اندامش صلاح هفت اقلیم است

از ده یک ملک او فلک دو نیم است

سلطان مظفر ملک ابراهیم است

شمارهٔ ۶

تا جان مرا باده مهرت سوده است

جان و دلم از رنج غمان آسوده است

گر باده به گوهر اصل شادی بوده است

پس چون که ز باده تو رنج افزوده است

شمارهٔ ۷

چون یار به بوسه دادنم بار گرفت

زلفش بگرفتم از من آزار گرفت

چون یاری من یار همی خوار گرفت

زان خواست به دست من هی سار گرفت

شمارهٔ ۸

با انده جفت گشتم از شادی فرد

ایام وفا چیست ولی چتوان کرد

اندیشه چو دانش است می باید داشت

اندوه چو روزی است می باید خورد

شمارهٔ ۹

هر تیر که در جعبه افلاک بود

آماج گهش این دل غمناک بود

تا چرخ چنین ظالم و بی باک بود

آسوده کسی بود که در خاک بود

شمارهٔ ۱۰

ای کرده گران غمت سبکباری من

خندان دو لبت ز گریه و زاری من

دیوانه شدم دریغ هشیاری من

ای خفته میازمای بیداری من

شمارهٔ ۱۱

چون زور ملک چرخ درآورد به زه

از چرخ ملک بانگ برآورد که زه

خم داد ز شست تیز و برداشت گره

بگشاد گشاد او مسام دو زره

شمارهٔ ۱۲

از شیرینی چون به سخن بنشینی

وز دو لب خود شکر به دامن چینی

در بوسه مرا لب تو گوید بینی

هرگز شکر لعل بدین شیرینی

دیوان اشعار

قصاید

مقطعات

رباعیات

غزلیات

هجویات

رباعیات الحاقی

ابوالفرج رونی

دیوان اشعار