معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ صفی علیشاه

میرزا حسن اصفهانی متخلص به «صفی» و ملقب به صفی‌علی‌شاه (زادهٔ ۱۲۵۱ قمری در اصفهان، درگذشتهٔ ۱۳۱۶ قمری در تهران)، قطب دروایش نعمت‌اللهی و از شاعران بزرگ صوفی مشرب سده‌های اخیر است. او مردى ادیب و شاعر و در نظم انواع شعر توانا بود. پدرش بازرگان بود. وی در کودکى به همراه پدر به یزد رفت و تا سن بیست سالگى در آن شهر زیست. میرزا حسن پس از آموختن مقدمات علوم به شیراز، کرمان، مشهد و سپس به هند و حجاز مسافرت‌هایی کرد، و بالاخره به تهران آمد. در تهران یکی از مریدان وی قطعه زمینی در محلهٔ شاه آباد به او هدیه کرد و او در آنجا خانقاهی وسیع بنا نهاد که پس از مرگ در همانجا به خاک سپرده شد. هم‌اکنون خیابان مجاور خانقاه و آرامگاه وی در تهران به خیابان صفی‌عیشاه معروف است. وی صاحب آثار متعددی به نظم و نثر است که از آن جمله می‌توان به تفسیر منظوم قرآن در سی و دو هزار بیت و زبدة‌الاسرار مشتمل بر بیان اسرار شهادت امام حسین علیه‌السلام و یارانش و تطبیق آن با منازل سیر و سلوک اشاره نمود.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : سوگند خورده‌ایم بموی تو بارها

شمارهٔ ۲ : شستند بمی خرقه آلوده ما را

شمارهٔ ۳ : دل نداد از دست یک مو زلف یار خویش را

شمارهٔ ۴ : بر نثار یار جان اندک بود درویش را

شمارهٔ ۵ : ترک عقل ذوفنون کردیم ما

شمارهٔ ۶ : از شهر مه نو سفرم باز روانه است

شمارهٔ ۷ : از حسرت لعلی که در او آب حیاتست

شمارهٔ ۸ : دلبر امروز کمربست و بقامت برخاست

شمارهٔ ۹ : کرده بپا قامت نشسته قیامت

شمارهٔ ۱۰ : باذی نفسی نیست که او یکنفسی نیست

شمارهٔ ۱۱ : گفتم اندر قدمت این سر و این جان منست

شمارهٔ ۱۲ : ای صفی معشوقت آخر دیدی اندرخانه بود

شمارهٔ ۱۳ : یار آمد و از جان و جهان بیخبرم کرد

شمارهٔ ۱۴ : تا تماشای قیام تو بقامت کردند

شمارهٔ ۱۵ : دل طلبکار وصال ار ز تو در کوی تو بود

شمارهٔ ۱۶ : کمان ابروی پیوسته را چو زه سازد

شمارهٔ ۱۷ : دل غمدیده به تنهائی هجران خو کرد

شمارهٔ ۱۸ : تا رشته میثاقم با موی تو محکم شد

شمارهٔ ۱۹ : دل در شکن طره جانانه چه سازد

شمارهٔ ۲۰ : داشتم چشم بعهدی که کند یار بماند

شمارهٔ ۲۱ : دانم که زلف از چه خم اندر خم اوفتد

شمارهٔ ۲۲ : دو چشم مست تو برشان یکدگر گوهند

شمارهٔ ۲۳ : هزار دور از سپهر چو بگذرد گه شود

شمارهٔ ۲۴ : در کوی تو یک لحظه اقامت نتوان کرد

شمارهٔ ۲۵ : رفت دلدار و غمش در دل غمخوار بماند

شمارهٔ ۲۶ : چو آندو زلف شب آسا حجاب مه گردد

شمارهٔ ۲۷ : شاهدی کاهل نظر عشق جمالش دارند

شمارهٔ ۲۸ : ای حسین ابن علی از باطن پاکت مدد

شمارهٔ ۲۹ : در عشق تو آن بهره که حاصل شود آخر

شمارهٔ ۳۰ : از بهر قرار دل دیوانه خود باز

شمارهٔ ۳۱ : خیال سر زده آورد در کنار منش

شمارهٔ ۳۲ : به حرف آید گر او با من دهم جان را به آوازش

شمارهٔ ۳۳ : دلا بموسم گل باده نوش و خندان باش

شمارهٔ ۳۴ : می‌رفت و بخود می‌گفت رمزی لب خاموشش

شمارهٔ ۳۵ : دل بگیسوی تو پی برد و غم آنجا بگرفتش

شمارهٔ ۳۶ : چشم تو می‌رود همی از خود و این دل از پیش

شمارهٔ ۳۷ : روی نیاورد به من یار که معیوب و بدم

شمارهٔ ۳۸ : مگر بهر سفر برسته محمل باز جانام

شمارهٔ ۳۹ : هیچ شگفتی ز هر چه هست بعالم

شمارهٔ ۴۰ : می‌برد دل من بان ترک ختائی چون کنم

شمارهٔ ۴۱ : گویند که من بر کف در راه تو سر دارم

شمارهٔ ۴۲ : ما کعبه بجز کوی خرابات نکردیم

شمارهٔ ۴۳ : از چشم تو ما مست و ز لعل تو بجوشیم

شمارهٔ ۴۴ : من اندر خرقه دوش از سوز می غرق عرق گشتم

شمارهٔ ۴۵ : من بملک دل شهنشه بوده‌ام تا بوده‌ام

شمارهٔ ۴۶ : گفتم که بجام تست خون دل ناچیزم

شمارهٔ ۴۷ : خواهم از دیوانگی هر چند بکشم دست من

شمارهٔ ۴۸ : عادت ابروی تست فته در انداختن

شمارهٔ ۴۹ : مهر است مرا بر لب پیش لب قند تو

شمارهٔ ۵۰ : دلی که می‌کشد او را کمند گیسویی

شمارهٔ ۵۱ : این کمر جانا که تنگ از بهر نیرو بسته‌ای

شمارهٔ ۵۲ : امروز نیامد به من از دوست بریدی

شمارهٔ ۵۳ : در طواف حرمم گفت بگوش آگاهی

شمارهٔ ۵۴ : برده عقل و هوش از من دلبری قدح نوشی‌

شمارهٔ ۵۵ : تو اگر کناره از ما ز ره مجاز کردی

شمارهٔ ۵۶ : گر عناصر سرگران کردند با من نوبتی

شمارهٔ ۵۷ : در انجمن به خرام آمدی و رو بستی

شمارهٔ ۱

سوگند خورده‌ایم بموی تو بارها

تا بگذریم در غمت از اختیار‌ها

گفتم که دل بزلف تو گیرد مگر قرار

زان بیخبر که داده بیاد او قرار‌ها

داند کسی که روزش از آن طره گشته شام

بر عاشقان گذشته چسان روزگار‌ها

گیرم مگر که دامنت اندر رهی بکف

چون خاک شدن نشیمن من رهگذار‌ها

شرم آیدم بجان تو کائی مرا بسر

بینی چه کرد عشق تو با جان نثار‌ها

شاید یک اَرزِ حال غریبی کنی سراغ

کز عشق تست در بدراندر دیار‌ها

ز آغاز عمر پیشه من بود درد و غم

تا چون بود زعشق تو انجام کار‌ها

تا رو نهادم از غم عشقت بکوه و دشت

شستی زروی سیل سر شکم غبار‌ها

چون می‌زدم بوادی سرگشتگی قدم

یارا نبود سرکشی از زخم خار‌ها

در سوزش فراق تو هر شام تا سحر

بد موی بر تنم همه چون نیش مار‌ها

بیرون دلی ز حلقه زلفت یکی کجاست

کاری بدام و بندیش آسان بتار‌ها

مانا بوعده تو هنوزم امیدوار

چشم ار چه شد سفید همی ز انتظار‌ها

آنکس که شد زنرگس مستت غرابه نوش

می‌نشکند ز ساغر و جامش خمار‌ها

خط بر دمید گرد رخت یا کشیده‌‌اند

بر باغ گل ز سبزه ریحان حصار‌ها

با طلعت تو فارغم از باغ و گل که هست

شرمنده پیش روی بدیعت بهار‌ها

رفت آنچه بود جز غم روی تو در نظر

ما را بس است یاد تو از یادگار‌ها

داند کمال شعر کجا هر مکدری

شعر صفی است آیت صفوت شعار‌ها

شمارهٔ ۲

شستند بمی خرقه آلوده ما را

کردند منزه ز دغل دوده ما را

بشکست و فرو کوفت چو در هاون تسلیم

بر باد فنا داد فلک سوده ما را

بود از کرم پیر خرابات اگر داد

صد‌ گونه عطا خدمت بیهوده ما را

ای شیخ مبر وقت خود از وعده معدوم

در میکده بین نعمت موجوده ما را

رفتیم تهی دست بمیخانه که کردند

پیموده‌تر این ساغر بیموده ما را

افزود بما پیر مغان زاهد اگر کاست

هرگز نتوان کاستن افزوده ما را

می‌گفت صفی بر در میخانه که از عشق

معمار ازل ریخته شالوده ما را

شمارهٔ ۳

دل نداد از دست یک مو زلف یار خویش را

تا سیه کرد از کشاکش روزگار خویش را

اختیاری بهر عاشق نیست در فرمان عشق

تا قلم بکشیم بر سر اختیار خویش را

گرفتم تا صبح محشر مست از آن چشم خمار

نشکنم جز با همان ساغر خمار خویش را

خواهم اندر خیل جانبازان نیازندم به نام

بینم اندک چون به راه او نثار خویش را

بی‌قرار آن زلف مشکین را هر آن بیند به دوش

می‌دهد بر بی‌قراری‌ها قرار خویش را

زاهدان از یاد جنّت مست و ما از عشق یار

هر کسی در بوته سنجد عیار خویش را

تیر مژگانت صفی را بر نشان افکند و خست

بازگیر از خاک چو افکندی شکار خویش را

شمارهٔ ۴

بر نثار یار جان اندک بود درویش را

خاصه‌گر بیند بکام آن ماه مهراندیش را

هست معذور ار چو ما زاهد نشد بیدین و دل

چون ندیداست او بتاب آنزلف کافر کیش را

واعظ ار می‌دید آنگیسوی مشکین روی دوش

می‌فکندی پشت گوش افسانه‌های پیش را

یار اگر باشد بمهر از جور اغیارم چه باک

یالب نوشین او منت پذیریم نیش را

عاشقانرا مرهمی خوشتر زلعل یار نیست

ورکه او بازو کند مرهم نخواهم ریش را

شد صفی بیگانه هم از غیر و هم از خویشتن

زان نه او بیگانه را شنعت زند نه خویش را

شمارهٔ ۵

ترک عقل ذوفنون کردیم ما

خویش در عشق آزمون کردیم ما

بند رهرو بود چون عقل و جنون

ترک این عقل و جنون کردیم ما

خانه را پرداختیم از هست و نیست

غیر یار از دل برون کردیم ما

تا نباشد حرفی الاحرف عشق

لب خمش از کاف و نون کردیم ما

بر گذشته از مکان و لامکان

جای در میخانه چون کردیم ما

در خرابات از سوادالوجه فقر

هر دو عالم را زبون کردیم ما

زیر گام اندر سماع از دور جام

این سپهر نیلگون کردیم ما

تار و پود خرقه و سجاده را

رشته‌های ارغنون کردیم ما

کم گرفتیم این جهان از بیش و کم

شور مستی تا فزون کردیم ما

همچون منظور از اناالحق بر زمین

نقشها بی‌رنگ خون کردیم ما

سر زدوش اندر ره افکندیم مست

پس زدار جان نگون کردیم ما

شمارهٔ ۶

از شهر مه نو سفرم باز روانه است

زین پس بسراغش دل من خانه بخانه است

می‌بود امیدم که مرا نیست جز او یار

می‌دیدم اگر چند که بر ناز و بهانه است

می‌گفت ز دست نکشم زلف دگر باز

غافل شدم از وعده خوبان که فسانه است

روزم همه شد شام و نیامد سحری مست

با او چه توان کرد که مخمور شبانه است

این شکوه ز بخت است و ز دوری نه زدلدار

کو در همه آفاق باخلاق یگانه است

گرچه سوی گوشه‌نشینان نکند باز

بد عهدی از او نیست که از دور زمانه است

این سخت کمانی هم اگر زان خم ابروست

بر تیر قضا هم دل درویش نشانه است

بگشای میان بهر کنارم که بمویت

گر هیچ صفی یسکر مویی بمیانه است

از رنج مگو با من شوریده که دانی

دیدن نتوانم که بگیسوی تو شانه است

تو سوسن آزادی و من پیش تو خاموش

این نیست زبان کاتش عشقم بزبانه است

رفتیم و رسیدیم زهر بحر بساحل

غیر ازبم عشق توکه بیرون ز کرانه است

چون چنگ خر و شد دلم اندر سیر پیری

کان تازه جوانش بنوازد که چغانه است

شمارهٔ ۷

از حسرت لعلی که در او آب حیاتست

مردیم و بسی عقل در این واقعه ماتست

بر چشمه حیوان دلم از زلف تو پی برد

با لعل تو ارزد ره اگر بر ظلماتست

ز اشعار من آنانکه لب اندر لب یارند

دانند که شیرینی از آن کان نباتست

از انبته الله نباتاً حسن این راز

شد کشف کز آن شاخ نباتم حسناتست

امروز دل از حقه لعلش نکشد دست

گوئی که بر این دولتم از غیب براتست

ای دوست تو دانی وصفی آنچه بر او رفت

ز آن طره که در هر سر مویش خطراتست

بازم بهمان زلف دلاویز بود کار

در سلسله زیرا که هنوزم عقباتست

شمارهٔ ۸

دلبر امروز کمربست و بقامت برخاست

مست از خانه برون رفت و قیامت برخاست

سرو ننشست دگر گرچه بگل ماند ز شرم

بتماشای تو ز آندم که بقامت برخاست

آنکه در سایه بالای تو بنشست بخاک

از لحد رقص‌کنان گاه اقامت برخاست

شمع راز غم عشقت بزبان گفت که سخت

برسرش شلعه غیرت بغرامت برخاست

ایمن از فتنه ایام نگشت آنکه بخواب

چشم مخمور ترا دید و سلامت برخاست

زین که از حسن تو شد غافل و دل باخت بگل

در چمن ناله بلبل بندامت برخاست

باده نوشان همه از لعل تو رفتند زهوش

زان میان عیسی مریم بکرامت برخاست

غنچه را باد صبا پیرهن از رشک درید

زانکه در پیش دهانت بعلامت برخاست

دلق آلوده صفی ز آب خرابات بشوی

چیست پرهیز که زاهد بملامت برخاست

شمارهٔ ۹

کرده بپا قامت نشسته قیامت

تا چه کند در قیامت آن قدر و قامت

خیز و برافراز قامت ای بت چالاک

بین ز قیامت شود چگونه قیامت

بر دهن او مگر بحرف و تبسم

ره نبرد هیچکس بهیچ علامت

دل زد و عالم سفر نمود و بکویت

بی‌خبر از خود فکند رحل اقامت

توبه چه باک ار شکست و وسوسه شد کم

عمر خم افزون سر پیاله سلامت

لب چه غم ارتر نکرد ز آب خرابات

زاهد خشکی که خورده نان لئامت

از لب جان پرور تو زنده شدش دل

عیسی مریم که داد، دادکرامت

بر در رندان صفی بفقر و فنا رو

زانکه در آن حلقه نیست جای فخامت

خرقه بسوزان که میفروش نگیرد

بر گرو نیم جرعه دلق امامت

شیخ عبث می‌کند نصیحت رندان

او به ریا درخور است و ما به ملامت

شمارهٔ ۱۰

باذی نفسی نیست که او یکنفسی نیست

شد با همه کس تا که نگوید کسی نیست

هر زنده دلی دل ز مسیحا نفسی یافت

آنرا نفسی نیست که عیسی نفسی نیست

عالم همگی پرتو آن طلعت زیباست

موسی نظری نیست که روشن قبسی نیست

زاهد نبود آگه از اندیشه عشاق

هم فکرت عنقا بمعانی مگسی نیست

شد قافله پیدا و از ایشان رسد آواز

کس هیچ نیازش بصدای جرسی نیست

جان از باختگان واقف از اندازه عشقند

دریا سپری در خور هر خار و خسی نیست

در کشمکش عشق بود عقل شهان مات

این بازی و برد از پی فیل و فرسی نیست

عشق تو بدان مایه که از دل برود غیر

سوزیست که در سینه هر بوالهوسی نیست

گر دین و دل اندر خم زلف تو شد از دست

ترک دل و دین بر سر آن طره بسی نیست

باشد که بپای ت نهم سر بارادت

چند ار که بوصل تو مرا دسترسی نیست

هشیار ز چشم تو در این شهر نمانده است

اینست که اندر پی مستان عسسی نیست

از خرمن دنیا نخورد گندمی آنمرد

کاین دور فلک در نظرش یکعدسی نیست

در عشق تو هر کس بتمنائی و حالی است

غیر از تو صفی را بصفا ملتمسی نیست

شمارهٔ ۱۱

گفتم اندر قدمت این سر و این جان منست

گفت هر جا سر و جانیست گروکان منست

گفتم این چیست کز او سینه‌ام آتشکده گشت

گفت این عشق منست آتش سوزان منست

گفتم از عشق تو عقل و دل و دین تفرقه شد

گفت جمع آن همه در زلف پریشان منست

گفتم از بعد جنون نیستم از دل اثری

گفت آواره بصحرا و بیابان منست

گفتم این سر شدم اندر سر سودای تو خاک

گفت سرهاست که افتاده بمیدان منست

گفتم از دلم توأم راه رهایی به نماند

گفت این نیست عجب اول دستان منست

گفتم احسان تو گردد بکه افزوده مدام

گفت بر آنکه بجان شاکر احسان منست

گفتم از گردش چشم تو شود عاقله مست

گفت او دُردکش حلقه مستان منست

گفتم از چیست که یوسف صفتان در خطرند

گفت کاندر ره دل چاه زنخدان منست

گفتم از درد نماندم بدل امید علاج

گفت دردیست که همسایه درمان منست

گفتم آن کز غم لعلت دل و جان باخت چه یافت

گفت جان پرور اون حُقه مرجان منست

گفتمش خضر نبی زنده بگیتی بچه ماند

گفت او طالب سرچشمه حیوان منست

گفتمش جای تو در هیچ دلی نیست که نیست

گفت دلها همه در حیطه فرمان منست

گفتمش روز من از هجر تو گردید سیاه

گفت روز همه‌کس تیره ز هجران منست

گفتم از حسن تو حیرانم و بر روی تو محو

گفت هر ذی‌بصری واله و حیران منست

گفتم این روشنی اندر افق از چیست بصبح

گفت از عکس بناگوش و گریبان منست

گفتم آفاق شده خرم از انفاس بهار

گفت آنهم نفسی از دم رحمان منست

گفتم اخلاق تو حاکسیت ز جنات نعیم

گفت جنات نسیمی ز گلستان منست

گفتم ایوان ترا روی زمین پرده کجاست

گفت افلاک بر این پرده ایوان منست

گفتم از دست غمت بگذرم از کون و مکان

گفت هر جا گذری ساحت و سامان منست

گفتم آلوده صفی را ز چه شد دامن دلق

گفت پاکی همه چون درخور دامان منست

گفتم ارلایق آتش بود اینخرقه بجاست

گفت بل در خور آمرزش و غفران منست

شمارهٔ ۱۲

ای صفی معشوقت آخر دیدی اندرخانه بود

بر سراغش گرد عالم گشتنت افسانه بود

شاهدی کآواز او از کعبه می‌آمد بگوش

عشق بردم بر نشانش مست در میخانه بود

زان بت بی‌پرده پوشد ار که شیخ شهر چشم

عذر او خواهم من از پیرمغان بیگانه بود

زاهد ار پنداشت با تسبیح او گردد سپهر

بیخبر زان چشم مست و گردش پیمانه بود

روز آدم را سیاه آنخال مشکین کرد و عقل

بر گمان افتاد کان دلبردگی از دانه بود

دود او در سوختن می‌کرد ظاهر حال شمع

کاین شرر پنهان نه تنها در دل پروانه بود

از صفی جو داری ار گمگشته ای در راه عشق

زانکه در زنجیر زلفش سال‌ها دیوانه بود

شمارهٔ ۱۳

یار آمد و از جان و جهان بیخبرم کرد

برطلعت خود غیرت اهل نظرم کرد

زان طره که از دوش فرور ریخته تا ساق

هم زانوی غم در دل کوه و کمرم کرد

حاضر بکفم بهر نثارش دل و جان بود

بس خنده بزیر لب از این ما حضرم کرد

سیلاب سر شکم بخرابی نبرد دست

زان چشم بلاخیز که زیر و زبرم کرد

دیوانه صفت در خم آنزلف چو زنجیر

پیچیدم و از کون و مکان در بدرم کرد

باکس نتوان گفت مگر دیده کند فاش

کاری که بدل غمزه بیداد گرم کرد

آمد به عیادت سر بیمار خود او لیک

بر وعده دیدار دگر جان بسرم کرد

از رهن می این بار صفی خرقه چو بگرفت

اتش زد و صوفی صفتی را سپرم کرد

کس خرقه بمی رهن نمی‌کرد از این پیش

در میکده زین کار مغی معتبرم کرد

شمارهٔ ۱۴

تا تماشای قیام تو بقامت کردند

عاشقان بر سر کوی تو قیامت کردند

با کمانداری ابروی تو عشاق بجاست

سینه راگر سپر تیر ملامت کردند

خوب شد کاهل دل از خانقه آزاد شدند

خوبتر آنکه بمیخانه اقامت کردند

اَندو زلف سیه از یک گله در شب هجر

اشک داند که چه با دل بغرامت کردند

سحر یا معجزه در کشتن ما چشم و لبت

هر دو دادند بهم دست و کرامت کردند

چشم بیمار تو دانند کراکرده خراب

دردمندان که ز دل ترک سلامت کردند

هر که وصف تو شنید از دو جهان جمله گذشت

زاهدان گر نگذاشتند لئآمت کردند

خورده بینان بجز از حرف و سخن هیچ نبود

گر که تعیین دهانت بعلامت کردند

بیحضور تو از آن عمر که رفت اهل نظر

خاکها بر سر از اندوه و ندامت کردند

ای صفی خرقه ارشاد به میخانه مبر

کاندر آنجا حذر از دلق امامت کردند

شمارهٔ ۱۵

دل طلبکار وصال ار ز تو در کوی تو بود

غافل از حال خود و بیخبر از خوی تو بود

دل عجب نیست که سر گشته بچوگان تو گشت

داشت یاد اینکه بمیدان ازل گوی تو بود

عشق بست ارکه دو عالم همه راگردون و دست

در کمندش اثر از قوت بازوی تو بود

ساغر آنکس که بمیخانه زمینای تو زد

مست و مبهوت مدام از می و مینوی تو بود

حاصل کون و مکان نیست بجز عشق تو هیچ

چون یکی کون و مکان پرتوی از روی تو بود

پیشتر ز آنکه شد از غلغله عشق تو پر

اندر این گنبد پیروزه هیاهوی تو بود

شمارهٔ ۱۶

کمان ابروی پیوسته را چو زه سازد

خراب خانه خلقی بشهر و ده سازد

ز هر کنار شود بانگ الامان برپا

میان چو بندد و زلفین را زره سازد

کجا دگر دلی از بند او شود آزاد

کمند زلف چو بگشاید و گره سازد

نمایدار که ز گیسون بیاض پیشانی

شب سیه را بر روز مشتبه سازد

زبر گشودن چشم وز بازکردن مو

همی دل است که بینی خراب و له سازد

ز چشم خود کند آنرا که از نگه بیمار

بخنده شکر بینش دوباره به سازد

شمارهٔ ۱۷

دل غمدیده به تنهائی هجران خو کرد

تکیه بر زلف تو و باد و جهان یکرو کرد

گفتم آنروز که دل نکته ز خال تو شنید

رخنه در کار مسلمانیم این هندو کرد

چه عجب گر شب عاشق بغلط گشت سحر

زان دو رنگی که بنا گوش تو در گیسو کرد

نیست جای گله در زلف توأم یکسر مو

کآنچه کرد او بسیه روزی ما نیکو کرد

همسری چون سر شوریده بعشق تو نیافت

شرح سودای غمت را همه بازانو کرد

عقل باریک بسی گشت و میان تو ندید

دیده حس بخطا رفت که فهم از مو کرد

دل تنگم ز دهان تو نشان هیچ نیافت

خورده کم گیر که اندیشه موهوم او کرد

دارد افسون مسیحالب جانبخش تو لیک

حمل این معجزه را چشم تو بر جادو کرد

عجب آن نیست که زلف تو ز دل دست ببرد

عجب آنست که با زلف تو دل بازو کرد

دوش میرفتی و ماه رخت از روزن جان

پرتو افکن شد و ویرانه ما مینو کرد

نیک طرزیست که آیدرمت از مردم شهر

زان قیاس نگهت بی‌بصر از آهو کرد

قامت سرو تو زاندم که روان گشت بچشم

آبیارم نتوان فرق کنار از جو کرد

گرچه مژگان تو در فتنه صف آراست ولی

کارپردازی چشمت همه را ابرو کرد

تا چه دردی بدل از سنبلت ای غالیه موست

گشت دیوانه طبیبی که دهانم بو کرد

روز‌ها رفت ز پهلوی صفی دجله چشم

جرم یک شب که تمنای تو در پهلو کرد

شمارهٔ ۱۸

تا رشته میثاقم با موی تو محکم شد

کارم همه بر مویی بر بسته و درهم شد

هر کس دل و دینی داشت چشم تو به غارت برد

هرجا دم عیشی بود از زلف تو ماتم شد

گندم نفریبد هیچ مخلوق بهشتی را

خال تو به تقریبی دام ره آدم شد

روح‌القدس از لعلت حرفی به مسیحا داشت

شورای روان‌بخشی در حوزهٔ مریم شد

دل هر که به مویت بست از نام و نشان وارست

دیوانگی ما بود کافسانهٔ عالم شد

موج دل دریایی برخاست به رسوایی

وقتی که به شیدایی در کوی تو محرم شد

زان شب که شکست افکند در مجمع ما زلفت

اسباب پریشانی پیوسته فراهم شد

من تن به بلا دادم اول ز خم جعدت

یک سلسله را آخر پشت از غم دل خم شد

شمارهٔ ۱۹

دل در شکن طره جانانه چه سازد

بر نگسلدار سلسله دیوانه چه سازد

گویند شب افسانه مرا تا بردم خواب

سودائی زلف تو بافسانه چه سازد

بر شمع جمالش که روان باخته جبریل

با بال و پر سوخته پروانه چه سازد

آن مست که خمها زد و نشکست خمارش

در میکده عشق به پیمانه چه سازد

خال تو که صد ملک کند یکتنه تاراج

با حمله او لشکر فرغانه چه سازد

گیرم بخود آید دل خون گشته دگر بار

با غارت آن نرگس مستانه چه سازد

چندار که نگیرد به صفی پیر خرابات

با خجلت خود بر در میخانه چه سازد

شمارهٔ ۲۰

داشتم چشم بعهدی که کند یار بماند

قدر حسن خود و عشق من درویش بداند

گرچه خوبان به نمانند یکی بر سر پیمان

بودم امید که او عهد بآخر برساند

زانکه حسن و ادب و شاهی و درویشی و دانش

نگذارد که بافتاده کند هر چه تواند

غافل از آنکه جوانست و مرا این سر پیری

برسن بندد و هر سو پیِ بازی بدواند

لیک با این همه دانم که بجای من بی‌دل

دیگری را نگزیند که بپهلو بنشاند

زانکه داند چو صفی نیست یکی در همه عالم

که بود قابل مهرش خدائیش بخواند

بخدا خاک رهش را بدو گیتی نفروشم

کودکست آنکه دهد گوهر و جوزی بستاند

نه چون من یار پرستی که دهم دست بعهدش

نه چو او دوست نوازی که زبندم برهاند

کند ار دلبری از من بود از راه ارادت

ور نه گردش شود ار چرخ ز دامن بفشاند

غزلی دوش فرستاد وحیدالحق والدین

منش این نام نهادم که بتوحید بماند

بود این نیز جواب غزل حضرت عبدی

بخت با اوست مساعد که بیارش بکشاند

تو بهر پر که گشائی دم سیمرغ ببندی

شاهبازی و که شاهت ز پی صید پراند

هیچکس جان خود از تن نپراند پی‌صیدی

فلکش زهر اجل گر بپراند بچشاند

نفسی گر بخدا از بر من دور نشینی

غم هجرن تو این قالب خاکی بدراند

شمارهٔ ۲۱

دانم که زلف از چه خم اندر خم اوفتد

تا صید دل به بند غمت محکم اوفتد

جز آن دهان که در سخن آید به آشکار

بیرون ز قطره هیچ ندیدم یم اوفتد

چه جای کشته بر تو کند خون دل حلال

بر رؤیت ار که دیده صاحب دم اوفتد

باشد زعارض عرق آلوده‌ات مثل

آن نو شکفته گل که بر او شبنم اوفتد

سرمست چون ز خانه در آیی و بگذری

در هر قدم سریت ابر مقدم اوفتد

خال لبت بیان معما کند وز او

باشد مگر که مسئله مبهم اوفتد

خوابست اینکه بینمت اندر کنار خویش

تا با بشر چگونه پری همدم اوفتد

بر هم مزه دو طره که دل‌های عاشقان

آشفته و شکسته بروی هم اوفتد

تیر نگاهت ارکه صفی را از پا فکند

شاید که از کمانه او رستم اوفتد

شمارهٔ ۲۲

دو چشم مست تو برشان یکدگر گوهند

که رهزن دل و دین از اشاره و نگهند

کمان کشیده بدل بستی ار که ره چه عجب

که ابروان تو هر یک حریف صد سپهند

مگیر خورده خدارا بعقل و دانش من

که ذکر زلف تو چون رفت این و آن تبهند

چو لعبتی تو نگارا که گلرخان جهان

به پیش روی اصیلت براستی شبهند

من از غمت نه ببیت‌الحزن نشستم و بس

چه یوسفان که ز عشق رخت اسیر چهند

به آن امید که گیرند دامن تو کف

نشسته بر سر راهت شهان چو خاک رهند

زجان سبوی خراباتیان کشند بدوش

ببوی وصل تو آنان که یار خانقهند

بغمزه تو سپردم روان و دل بلبت

بخون این دو گواهند و خویش بیگنهند

مکن ملامتم ار ره مقصدی نرسید

که دام راهروان آن دو طره سیهند

صفای عشق صفی از حریم میکده جو

که ساکنان درش نور بخش مهر و مهند

شمارهٔ ۲۳

هزار دور از سپهر چو بگذرد گه شود

که تا یک آدم بدهر صفیعلی شه شود

چرا نه بینی که چون میان کل بشر

یکی بدین وزن و سنگ عیان بنا گه شود

ز سیصد و شصت شب شبی بود لیل قدر

یک از همه اختران در آسمان مه شود

چه غم از خلق مجاز ورا به نشناختند

که چشم دنیا طلب زدیدن اکمه شود

هوای دنیا کجا بجا هلد معرفت

بسا که عقل زکی در این ره ابله شود

نه آدم است آنکه او ندارد از دل خبر

دل آن بود کز کدر چون خور منزه شود

در آزمون خلقتی نبود به ز آگهی

دلی که از آدم است ز آدم آگه شود

هزار دل در صفا یکی نشد آینه

که در وی از مردمی ظهور‌الله شود

خمش که در راه عشق زبان درازی خطاست

زبان معنی طلب ز گفت کوته شود

شمارهٔ ۲۴

در کوی تو یک لحظه اقامت نتوان کرد

و اندیشه رفتن بسلامت نتوان کرد

نسبت بمه آن طلعت نیکو نتوان داد

تشبیه بسرو آن قد و قامت نتوان کرد

جز چشم ترا فتنه جادو نتوان گفت

جز لعل تو برهان کرامت نتوان کرد

موئی ز میانت بتصور نتوان نیافت

تعیین دهانت بعلامت نتوان کرد

آراست قد ار سرو ببالای تو حرفیست

رفتار ترا تا بقیامت نتوان کرد

شد خاک چو سر بر سر سوادی تو دیگر

ترک غم عشقت بملامت نتوان کرد

شد عمر صفی جمله به عصیان و اسف صرف

جبران وی الا به ندامت نتوان کرد

شمارهٔ ۲۵

رفت دلدار و غمش در دل غمخوار بماند

و ز قفایش نگران دیده خونبار بماند

بشفاخانه لعل تو رسید ار چه و لیک

دل ز چشمت اثری داشت که بیمار بماند

آن امیدی که بخوابت نگرد دیده نداشت

ور شبی داشت هم از چشم تو بیدار بماند

جان ما گرچه بمقدار بهای تو نبود

بر سر دست گرفتیم و خریدار بماند

دل و دین در خم گیسوی بتی رفت که رفت

خرقه و سبحه بجام می و زنار بماند

راز عشق تو که از خلق نهان می‌کردم

گشت افسانه و بر هر سربازار بماند

بند‌ها را همه دل پازد و چون باد گذشت

جز به بند تو که افتاد و گرفتار بماند

خانه دل زغمت زیر و زبر گشت و در آن

نیست جز نقش تو چیزی که بدیوار بماند

ما نه مستیم به تنها که یکی در همه شهر

ناظری نیست که با چشم تو هشیار بماند

داشت عذری که نرفته است ز کوی تو صفی

رفتش از پیش چنان پا که ز رفتار بماند

شمارهٔ ۲۶

چو آندو زلف شب آسا حجاب مه گردد

چه روز‌ها که در آن سال و مه سیه گردد

چه جای رندی و تقوی کز آن دو چشم خمار

خراب کار خرابات و خانقه گردد

فقیه شهر که گفت از تباه کاری ما

ندیده خال تو کایمان کجا تبه گردد

بسر کلاه چو گرداند از خود آرائی

گذشته کار دل از کار تا گله گردد

گره ز طره به مگشا و ره ز خط به مبند

که دل اسیر تو بی‌لشکر و سپه گردد

دل ار که رفت ز دنبال چشم او چه عجب

که پیش رفتن آن چشم دل ز ره گردد

کجا توان دل و دین داشت ز اختیار نگاه

که بیخود این همه زان گردش نگه گردد

جز آن دو چشم که بر خون ما گواهی داد

ندیده کس که به خون قاتلی گره گردد

پناه دل بز نخدانش زان دو طره گرفت

رضا که دید که زندانئی بچه گردد

ز راه دانه خال تو برد آدم را

سزد که ضامن ابلیس در گنه گردد

صفی پیر مغان سر سپرده و تاج گرفت

گدای میکده زیبد که پادشه گردد

شمارهٔ ۲۷

شاهدی کاهل نظر عشق جمالش دارند

دل بجا باشد اگر محو مثالش دارند

حسن او را همه دستی ز ارادت بدعاست

نی که اندیشه ز آسیب زوالش دارند

غیر مثلش که در اندیشه بود فرض محال

ممکنی نیست که در حکم محالش دارند

لب گشاید چو پی حل معما بسخن

اهل معنی عجب از حسن مقالش دارند

ناصح از عقل مگو کاین شتر از مستی عشق

رفته زان کار که در قید عقالش دارند

دل صفی بست بگیسوی تو چون اول عشق

بیم سرگشتگی افزون ز مآلش دارند

نکته دانان ره من یکتنه دانند که بست

زان بتاراج دل اندیشه ز خالش دارند

شمارهٔ ۲۸

ای حسین ابن علی از باطن پاکت مدد

و ز دم عشاق و جان مست سلاکت مدد

نیست قلب یار من آنسان که باید سوی من

بهر جذب قلب او از روح چالاکت مدد

خاکساری کوی عشق تست جای جن و انس

تا شود معشوق من خاک من از خاکت مدد

عقلها حیران عشق تست و عقل یار من

تا شود حیران من از عقل و ادراکت مدد

هر سری را هست شوری بسته فتراک تست

تا فتد شور منش در سر ز فتراکت مدد

تا ز غیر من بپوشد چشم امید وصال

از دل حق بین و دست و دیده پاکت مدد

جز تو کس در عشق حق امساک از هستی نکرد

تاکند او ترک غیر از من ز امساکت مدد

گر نبودی تو نبود از عشق در عالم ثمر

خواهم اندر جذب یار از سر لولاکت مدد

گشت عالی عرش و افلاک از علو همتت

بر مرادی کن مرا از دور افلاکت مدد

شمارهٔ ۲۹

در عشق تو آن بهره که حاصل شود آخر

خونیست که جاری برخ از دل شود آخر

مژگان توصف بسته چنین بی‌سببی نیست

بر هم زن صد قوم و قبایل شود آخر

بر زلف تو دلبستگی ما بخطا نیست

دیوانه گرفتار سلاسل شود آخر

اول بغمت سهل سپردم دل و غافل

کز زلف تو کارم همه مشکل شود آخر

جز فکر تو از خاطر و جز یاد تو از دل

چون نقش بر آبست که زایل شود آخر

هر طعنه که زد خال تو بر هستی عشاق

سهلست اگر حل مسائل شود آخر

در راه غمت جان بسپردیم و روا بود

گر در طلبت طی مراحل شود آخر

شمارهٔ ۳۰

از بهر قرار دل دیوانه خود باز

با زلف تو گیرم ز سرافسانه خود باز

آواره بهر شهر چنانم که نبینم

یک دوست که پرسم خبر از خانه خود باز

بر باد مده کاه خود ای شیخ که بگرفت

از خرمن رندان دل من دانه خود باز

مستی که فتد بر گذر میکده در راه

باشد که ندادند ره کاشانه خود باز

سرمست چو بستم بتو پیمان ارادت

پیمایم از آن باده به پیمانه خود باز

هر چند که جان لایق جانان بجوی نیست

جان دادم و دیدم رخ جانانه خود باز

بر خیز صفی تا بگدائی بنشینیم

در میکده از همت شاهانه خود باز

شمارهٔ ۳۱

خیال سر زده آورد در کنار منش

ولی نیافت پی بوسه راه بر دهنش

صبا چو در چمن آورد بوی پیرهنش

دریده غنچه گریبان ز حسرت بدنش

لطافت تن او ناورم بیاد مباد

که از تصور عقل آفتی رسد بتنش

ز آب و رنگ عذارش نسیم صبح مگر

بلاله گفت که خاطر شکفت در چمنش

مرا بس است تماشای زلف و عارض او

بهل بهشت برین را به سنبل و سمنش

چرا شکسته نباشد ز تاب طره او

دلی که دید بعمری شکنجه شکنش

در آتشم که حدیثش کنند انجمنی

وز آن خوشم که ندیده است کس در انجمنش

به پیش قامتت آنکس که جان سپرد بحشر

قیامت است چو از تن بر اوفتد کفنش

بزیر جامه ز روح روان لطیفتر است

نموده‌ایم بتحقیق امتحان تنش

بچین زلف تو دل بر خطا نرفت و لیک

خطا نموده مماثل بنافه ختنش

صفی سفر ز دو عالم نمود و خود نگرفت

دلش قرار بجائی کجاست تا وطنش

شمارهٔ ۳۲

به حرف آید گر او با من دهم جان را به آوازش

ز دستم ور کشد دامن بگیرم آستین بازش

کندگر پست چون خاکم نشینم باز در راهش

فزون شد گر بکم جانم فزون از جان خرم نازش

بود دل بهر آن در برکه باشد دست پروردش

بود جان بهر آن در تن که گردد پای اندازش

نهان می‌کرد دل رازی که بود آن غمزه را با من

بزانو اشک خونین گفت و شد با آه غمازش

گشاید پرده از رازم اگر پنهان کم مهرش

بریزد چشم خون دل اگر افشا کند رازش

خیالم بست بر یک نقطه خال عافیت سوزش

خرابم کرد بر یک شیوه چشم خانه پردازش

بهشیاری نیارد تاب در زنجیر زلفش کس

مگر دیوانه بود این دل که عمری گشت دمسازش

دلم زان طره بر بازیچه باشد گر هوا گیرد

چو گنجشکی که زیر بال شاهین است پروازش

عجب نبود ز عشق این گرچه عقل افسانه پندارد

سپردم جان بان لعلی که احیا بود اعجازش

خبر نامد ز شهر عشق کاحوال صفی چون شد

ز حیرانی نداند هم خود او انجام و آغازش

شمارهٔ ۳۳

دلا بموسم گل باده نوش و خندان باش

بده بنوش لبی خاطر و سخندان باش

به پیش از آنکه ز خاکت زمین شود آباد

بهل عمارت دنیا بخاک و ویران باش

هلاک غمزه ساقی بدور جام شدن

اشارت است که ایمن زکید دوران باش

رموز صومعه سر بسته گویمت هشدار

مکن ریا و قدح نوش و یار مستان باش

ز گرد زهد فشاندن چه سود دامن دلق

بیفکن این تن و فارغ ز دلق و دامان باش

نرفت خرقه تقوی برهن باده فروش

چنین لباس بآتش بسوز و عریان باش

سخن ز زلف و رخ اوست در ولایت عشق

بقید این دو مجرد ز کفر و ایمان باش

پیام زلفش دیوانه بگوشم گفت

که چند طالب جمعیتی پریشان باش

بجسم طاعت جانانت از گران جانیست

پی‌نثار وی از پای تا بسر جان باش

ز طعن خلق مرنج ار ترا بفقر رهی است

در این عمل یم زخار و مهر تابان باش

مبین بخلق که این یارو آن یک اغیار است

بکشت عارف و علمی چو ابرنیسان باش

بکوی میکده رندن غلام پیمانند

تو نیز بر سر پیمانه بند پیمان باش

مقام فقر و فنار را بسلطنت مفروش

گدای کوی خرابات باش و سلطان باش

دو گام باشد اگر ره قلندرانه روی

باین دو گام برون از وجوب و امکان باش

صفی مده بدری جان که بر تو جان ندهند

بر آستانه جانان بمیر و جانان باش

شمارهٔ ۳۴

می‌رفت و بخود می‌گفت رمزی لب خاموشش

ز آن رفتن و گفتن بود دل‌ها همه در جوشش

می‌کرد بجنگ آهنگ چشمان پر آشوبش

می‌برد عنان از چنگ گیسوی زره پوشش

ره بند و خدنگ افکن مژگان صف آرایش

جانسوز و بلا رگ زن ابروی کمان توشش

از گردش چشم ایدون شهری همه بیمارش

و ز لعل لب میگون خلقی همه مدهوشش

بر همزن و جمع‌آور در حلقه سیه مویش

مه سیر و شبیخون برد و طره بناگوشش

جان خستن و پروردن نقش ز خط سبزش

دل بردن و خون خوردن رنگی زلب نوشش

خود رائی و خودسازی آویزه خفتانش

رعنایی و طنازی بند علم دوشش

تا چند قدح خواری پیمانه دهد لعلش

تا چند سخن بازی افسانه کند گوشش

جویم ز خدافوزی آرم که بگفتارش

خواهم بدعا روزی گیرم که در آغوشش

خوبان بصفی الحق پیمان بصفا بستند

آنمه نشود یارب این عهد فراموشش

شمارهٔ ۳۵

دل بگیسوی تو پی برد و غم آنجا بگرفتش

یاد از آن سلسله تا کرد سرا پا بگرفتش

لشگر حسن چو صف بست بتاراج دل و دین

خال بنشست براه دل و تنها بگرفتش

آبم از سر زغم عشق تو بگذشت و بشستم

دست از دیده خونبار که دریا بگرفتش

هوش تا صبح قیامت دگر آن مست نیاید

که شد از چشم تو او بیخود و صهبا بگرفتش

خط سبز است و یا هاله بگرد مه رویش

یا خدا این نکند آه دل ما بگرفتش

سر و بالید ببالا و زمین تا بر زانو

بخود از غیرت آن قامت و بالا بگرفتش

بر صفی نیست ملامت ز جنون ز آنکه بفکرت

نقش روی تو پری بست که سودا بگرفتش

شمارهٔ ۳۶

چشم تو می‌رود همی از خود و این دل از پیش

دل نرود گرش ز پی می‌برد از نگه ویش

دل بتطاول و تلف ماند فروز هر طرف

غمزه کشد دما دمش طره کشد پیاپیش

روزی از آن عقیق لب بوسه نمود دل طلب

هی زد و گشت در غضب عقل ز سر شد از هیش

رفت و کشید دامن او از کف من بگفتگو

روز و شبم به جستجو تا بکف آورم کیش

کرد اگر زمن نهان روی چو مهر و شد روان

خواست ز پی شود دوان این تن زار چون نیش

بود ز نازی ار که وی بوسه ز لب نداد و می

ور نه به من نداده کی بوسه بمستی از میش

دیده وصال بس صفی فاش و عیان نه مختفی

تا بصباح از شبش تا بتموز از دیش

باد ز حس مشربش بر لب من هی لبش

غم شگر است غبغبش روح فزا شکر نیش

خال تو در مکابره تهمتن است و نادره

گیرد باج از کره گر بفرستی از ریش

شمارهٔ ۳۷

روی نیاورد به من یار که معیوب و بدم

لیک شد از خنده او فاش که بس بی‌خردم

من شدم از خنده او واله و شرمنده او

دید چو شرم و غم من داد نمایش بخودم

تا نگرم پایه خود حاصل و سرمایه خود

تا بچه اندازه و حد گیج و کجم پست وردم

خویش چو دید بعیان تیره شد آئینه جان

تا بمقامی که روان گشت روان از جسدم

بیهده بنمود و دغل معرفت علم و عمل

گشت مساوی بمثل خصلت شفق و حسدم

آنهمه تحقیق و نظر معنی عرفان و اثر

حاصل صد عمر دگر از لبنم تا لحدم

جمله نمودم چو خسی پیشه و مور و مگسی

یا هوس بوالهوسی یا روش دیو و ددم

من بگمان کز همه رو گشته‌ام آئینه او

پشم شد و ریخت فرو چوب چو زد بر نمدم

تاخته ز افلاک برون باره و غافل زکمون

کاسترک نفس حرون کشته بزیر لگدم

گرمی من تابش من بده مه یخ و آتش من

آب شد اندر کش من تافت چو مهر اسدم

گفتمش‌ ای سلسله مو حاصلم از سلسله کو

جز که بکار از همه شد عقده اندر عقدم

گفتم من نادره‌ام در ره معنی سره‌ام

بینش هر با صره‌ام دافع هر گون رمدم

چیست که در راه طلب چند زدم پی بادب

هر چه که رشتم بتعب پنبه شد اندر سبدم

گفت از این بیش دو صد هست در این مرحله سد

اینکه تو دیدی بعد دهست نهی از نودم

تا که بد آیین نشوی خود سرو خودبین نشوی

دور ز تمکین نشوی راه روی بر رشدم

زهد فروشی و فلان لایق شیخست و دکان

صوفی بی‌نام و نشان چیست بحیلت سندم

نطق و سکوت و ادبت دانش و جهل و طلبت

خوب و بد روز و شبت بر همه نامعتمدم

ز انکه ز نفس است هو او ز پی شیدایست و ریا

عارف بیچون و چرا چون نبود نامعتمدم

شیخی و پیشی و سری نیست بجز بیخبری

زین همگی باش بری تا که بیابی مددم

مردی اگر پیش نه کم زکمی بیش نه

با احدی خویش نه یکدله دانی احدم

گشت صفی پی سپرش باز نیامد خبرش

می‌روم اندر اثرش تا خبری زو رسدم

شمارهٔ ۳۸

مگر بهر سفر برسته محمل باز جانام

که از تن می‌رود دنبال آن محمل نشین جانم

مکن بر من ملامت گر ز چشم موج خون خیزد

که اندر بحر هجرانست هر دم خوف طوفانم

عجب نبود اگر پیراهن طاقت قبا گردد

بود هر لحظه چون بر دست انبوهی گریبانم

امان ندهد مرا غم آنقدر کز دل کشم آهی

مجال از چشم سوزن تنگتر گردیده می‌دانم

مگر می‌رفتش از خاطر هوای ماه کنعانی

چنین می‌دید در بین‌الحزن گر پیر کنعانم

شب اندر خواب می‌گفتم سخن با زلف مشکینش

سیه‌روزیست تعبیرش که مو بر مو پریشانم

ندادم هیچ مجنونی سراغ از خیمه لیلی

فزون گشت ار چه گام اندر ره از ریگ بیابانم

از آن خال سیه خاطر نشد ز اندیشه‌ام خالی

که ه‌ندوی خود آئین خواهد از کف برد ایمانم

خط نو رسته باشد بر کمال حسن او آیت

خوش از بستان روح افزایش آید بوی ریحانم

کجا من ترک می‌گویم که هوشم می‌رود از سر

یکی کاید بگوش از کوی عشق آواز مستانم

خرابی از خراباتی شدن می‌گفت و می‌دیدم

که از سر رفته رفته می‌رود سودای سامانم

بیادم یاد او نگذاشت حرفی ور گهر خواهی

بدامن بر چو گردد موج زن دریای عمانم

خموشی شرط عشق آمد نه من گویم که در مستی

ندانم کیست می‌گوید سخن زین رمز حیرانم

صفی را عشق و رندی سرنوشت افتاد در قسمت

چه باک ار بی‌نمازی گوید آلوده است دامانم

شمارهٔ ۳۹

هیچ شگفتی ز هر چه هست بعالم

نیست عجیب‌تر ز چشم خیره آدم

می‌خورد از روزگار نیش پیاپی

باز طمع زو کند بنوش دمادم

هر چه کم آری ز دهر خواهی از و بیش

هیچ نیابی که کرده بیش تراکم

ماتم یاران نکرد عیش ترا تلخ

عیش ندیدی که بود قاصد ماتم

جمع کنی مالها بعمر و نبینی

بهره از آن جز و بال و حاصل جز غم

جمع تو کردی برنج و خورد براحت

آنکه نبودت بهیچ زخمی مرهم

هیچ نگوید که خواجه مرده و از وی

بهر من اسباب زندگیست فراهم

هیچ نیاری بیاد آنکه ترا چیست

حاصل هستی عمل چو گشت مجسم

هیچ ندانی که آدمی بحقیقت

چیست که بر ماسوا سر است و مقدم

رتبه خود را گرفت هر چه ز هستی

بهره در آمد چه آشکار و چه مبهم

بر اثر خود بوند انجم و افلاک

بر قدم خود روند اشهب و ادهم

اینهمه باشد ولی شگفت‌تر از نقش

فکرت نقاش بین و حکمت اسلم

شمارهٔ ۴۰

می‌برد دل من بان ترک ختائی چون کنم

با شکنج طره‌اش زور‌آزمایی چون کنم

خواستم جویم میانش بست عقلم را بموی

با چنین بیدانشی کشور‌گشائی چون کنم

خال او دیدم پی آن دانه رفتم سوی دام

از کمند پرخمش فکر رهائی چون کنم

از هواگیری آن گیسو شکستم پر و بال

مرغ دامم من بشاهین هوائی چون کنم

عشق دریائیست کانجا چاره نبود بر غریق

آشنا دروی باین بی‌دست و پائی چون کنم

ما و عجز بینوائی یار و استغنا و ناز

تا باستغنای او با بینوائی چون کنم

پیش شمع روی او پروانه‌سان می‌سوخت جان

در شبان وصل تا روز جدایی چون کنم

ناله‌های عاشقی آید زهر بندم چونی

گوش جانم بر نغمه چنگی و نانی چون کنم

گر نیاید بر بهای باده‌‌ام روزی بکار

خرقه و سجاده را در تنگنائی چون کنم

دلق و تسبیحم بمی شد رهن در کوی مغان

با چنین تردامنیها پارسائی چون کنم

عاشقانرا دل ز کبر و کبریایی رسته است

کبریایی عشق بینم کبریایی چون کنم

دل شکست از زلف یارم پر ز غم ساغر ز سنگ

استخوان دیگر نگیرد مومیایی چون کنم

بنده عشقم نخوانم بعد ازین فرمان عقل

از خدائی رسته باشم کد‌خدائی چون کنم

ناصحم گوید صفی می، نوش و از زاهد بپوش

من بصفوت زاده‌ام این بی‌صفائی چون کنم

شمارهٔ ۴۱

گویند که من بر کف در راه تو سر دارم

از سر بسرت گر خود عمریست خبر دارم

عرض س و جان کردن باشد عجب از عاشق

هست از سر و ننگ آن خاکی که بسر دارم

هیچ از دهنت رمزی با کس نتوانم گفت

با آنکه بهر موئی تقریر دیگر دارم

اندست که می‌بودم بر گردن و گیسویت

هجر تو چنانم کرد کاکنون بکمر دارم

طوفانی بحر عشق من دانم و دل زیرا

از موج غمت هر دم صد زیر و زبر دارم

هرگز نشوم دیگر پا بند قیامت‌ها

تا قامت و رفتارت در مد نظر دارم

لعل لب نوشینت آمد بسخن یادم

این شیوه شیرین راز آن تنگ شکر دارم

من دلق ریائی را در میکده‌ها شستم

سودای تصوف را ب دامن تر دارم

بالای بلندت کرد چندانکه زمین گیرم

زان شاخ صنوبر باز امید ثمر دارم

اندیشه آغوشت می‌کرد صفی وقتی

سودای جوانی را پیرانه به سر دارم

شمارهٔ ۴۲

ما کعبه بجز کوی خرابات نکردیم

جز ابروی او قبله حاجات نکردیم

جز بر حرم عشق وی احرام نبستیم

جز در گذر میکده میقات نکردیم

هر چند کم از ذره بسامان تو بودیم

از مهر رخت روی بذرات نکردیم

اینخرقه که آلوده سالوس و دغل بود

تطهیر جز از آب خرابات نکردیم

گوشی که پر از بانگ نی و نغمه چنگ است

واعظ بپذیر ار که بطامات نکردیم

بر کار دگر دل ز تماشات نپرداخت

صوفی صفت ار صیقل مرآت نکردیم

بودیم زمین‌گیری بالای تو چون خاک

در خرقه عروج ار بسماوات نکردیم

غیر تو چو ثابت بعدم بود بتحقیق

اظهار وجود از پی اثبات نکردیم

در عشق تو از خلق کشیدیم بس آزار

و ز شیفتگی قصد مکافات نکردیم

باز دهد فروشی که عبوسش بجبین بود

المنه لله که ملاقات نکردیم

دل در خم گیسوی تو چون یکدله بستیم

ز آنحلقه دگر میل مقامات نکردیم

بی‌رنج رسیدیم بمقصود از آنصرف

در علم و عمل حاصل اوقات نکردیم

رفتیم بیپش لب جانبخش تو از هوش

واندیشه اعجاز و کرامات نکردیم

دادیم دل و دین همه برخال و خط دوست

تا شیخ نگوید که مواسات نکردیم

ز آنچشم که مستانه بما کرد نشستیم

در گوشه و اندیشه ز آفات نکردیم

بر ابروی دلدار پناه از همه کونین

بردیم و بدل فکر بلیات نکردیم

تایید صفی الحق ما پیر خرابات

میگفت که جز محض عنایات نکردیم

پیمانه درستی که به پیمانه ما بست

نشکست کز او ترک اضافات نکردیم

شمارهٔ ۴۳

از چشم تو ما مست و ز لعل تو بجوشیم

با ساغر و می‌رسته ز خود رفته زهوشیم

تا چشم کی این سو کنی از دل همه چشمیم

تا حکم چه بر لب دهی از جان همه گوشیم

از شیوه لعلت همه سر باده پرستیم

از گردش چشمت همه دم خانه بدوشیم

از چشم تو است ار همه با جان پی‌‌جنگیم

و زلعل تو است ار همه با دل بخروشیم

ز آن حال که از چشم تو دیدیم خرابیم

ز آن جام که از لعل تو خوردیم خموشیم

از چشم تو آواره ز ادوار سپهریم

با لعل تو مستغنی از الهام سروشیم

واعظ مدران چشم که ماگوش بچنگیم

زاهد چه زنی نیش که پرورده نوشیم

از گوشه چشمی همه میخانه نشینیم

و ز جرعه لعلی همه سجاده فروشیم

چون چشم بپوشد همه ساعی بخطائیم

چون لب بگشاید همه بیجان چو نقوشیم

در میکده منظور صفی الحق از آنیم

کز شیخ گریزان چو طیوری ز وحشیم

شمارهٔ ۴۴

من اندر خرقه دوش از سوز می غرق عرق گشتم

همی با حق حق نزدیک و دور از ما خلق گشتم

ببرد اندر مقام قاب قوسینم عروق جان

جوار دوست را واصل‌تر از حد صدق گشتم

عجب سری ز جان دیدم که بر حل معمائی

کتاب روح می‌کردم ورق ناگه ورق گشتم

در او دیدم جمال یار و چون بشکافتم جانرا

نه تنها فالق‌النور آمدم رب‌الفلق گشتم

عبث رحمتعلی نفکند در مرآت دل پرتو

چو بودم غرق عصیان رحمتش را مستحق گشتم

شمارهٔ ۴۵

من بملک دل شهنشه بوده‌ام تا بوده‌ام

از رموز عشق آگه بوده‌ام تا بوده‌ام

دل بر آن گیسوی مشکین داده‌ام تا داده‌ام

محو آن رخسار چون مه بوده‌ام تا بوده‌ام

دفتر و سجاده یکسو هشته‌ام تا هشته‌ام

دور از زها دابله بوده‌ام تا بوده‌ام

درس عشق از خط ساقی خوانده‌ام تا خوانده‌ام

بحر علم علم الله بوده‌ام تا بوده‌ام

کوی جانان را بمژگان رفته‌ام تا رفته‌ام

خاک آن لیوان و در گه بوده‌ام تا بوده‌ام

راه با اهل طریقت رفته‌ام تا رفته‌ام

سالکانرا رهبر و ره بوده‌ام تا بوده‌ام

از من آلوده دامان کسب پاکی در‌خور است

چون ز خود بینی منزه بوده‌ام تا بوده‌ام

بر کمال اهل معنی بر ثبوت اهل فقر

خویش برهان موجه بوده‌ام تا بوده‌ام

گر ببخشد جرم عالم را صفی برجاست چون

بنده رحمتعلی شه بوده‌‌ام تا بوده‌ام

ریزه خوار خوان عرفانم جهانی گشت از آنک

ریزه خوار نعمت‌ الله بوده‌ام تا بوده‌ام

شمارهٔ ۴۶

گفتم که بجام تست خون دل ناچیزم

گفتاکه بود خونها در ساغر لبریزم

گفتم بجهان صد شور انگیخته از لب

گفتا پس ازین بینی شوری که برانگیزم

گفتم دل سودائی مجنون شد و صحرائی

گفتا که به بند آید چون طره فرو ریزم

گفتم که قیامت‌هاست ای پرده‌نشین از تو

گفتا که قیامت بین آن لحظه که برخیزم

گفتم بگرفتاری جویم ز که دلداری

گفتا دل اگر داری از زلف دلاویزم

از سلسله کار دل هر چند که شد مشکل

زلف تو نه بگذارد کز سلسله بگریزم

کشتند بغمخواری در ناله و در زاری

مرغان شباهنگم مستان سحر خیزم

برخاست صفی آسان خود از سر عقل و جان

تا با غمت از پیمان بی این دو بر آمیزم

شمارهٔ ۴۷

خواهم از دیوانگی هر چند بکشم دست من

باز در زنجیر گیسوئی شوم پابست من

گیرم از ساقی نگیرم من بهشیاری شراب

چون کنم کز حال گردم زان دو چشم مست من

همچو مرغ و ماهی اندر زلف یار افتاده‌ایم

ما و دل او در هزاران دام و درصد شست من

گرچه این پیوستگی زایمان و جان ببریدن است

مو بمو خواهم دل اندر زلف او پیوست من

گر در این صوفی‌گری دستم نگیرد می فروش

باز کی خواهم ز عجب خانقاهی رست من

گفته خواهم عیادت کرد از بیمار عشق

تا توآئی بر عیادت رفته‌ام از دست من

صد قیامت رفت و برنگرفتیم روزی ز خاک

پیش بالای بلندت‌ هرچه گشتم پست من

گفته هستی صفی را کرده محروم از وصال

روی بنما تا به کلی بگذرم از هست من

شمارهٔ ۴۸

عادت ابروی تست فته در انداختن

آفت عالم شدن تیغ به قهر آختن

زلف ترا شیوه است دل به بر آویختن

روی ترا در خور است دیدن و جان باختن

یکتنه خال تُراست شکوت غارتگری

از طرفی خاستن بر سپهی تاخن

ماند گرفتار خار گل که به رویت شکفت

گشت زمین‌گیر سرو، پیش تو زَ افراختن

ز آتش عشق تو جان گر بگذارد رواست

نیست در این سوز و تب چاره بگداختن

چشم شناسا نداشت هر که به جمعت ندید

کوردلان را سزاست دیدن و نشناختن

غفلت و نیسان ماست عادت بیچارگی

از تو فرامُش مباد عادت بنواختن

در غلیانم مغی بر در میخانه گفت

جان و سر اینجا بناست یکسره درباختن

در ره عشق ای صفی این بُوَد اول قدم

ز آتش دل سوختن با غم جان ساختن

شمارهٔ ۴۹

مهر است مرا بر لب پیش لب قند تو

نارم بلب آن مطلب کان نیست پسند تو

بر لعل شکر خیزم خوان تا شکر انگیزم

گو حرف که جان ریزم بر قالب قند تو

گیسو چه کنی زنجیر پا بندیم از تدبیر

مائیم بهر تقدیر بی‌سلسله بند تو

دل رسته زهر قیدی جز موی تو بی‌شیدی

بیرون نرود صیدی هرگز زکمند تو

عشق تو جوان پیرم کرده است و زجان سیرم

باشد که زمین گیرم بر سرو بلند تو

پیشت من ابجد خوان چون دایره سرگردان

هر کس بکسی حیران من گول بپند تو

من پرسم اگر چونی چند آریم افسونی

دل داند و دلخونی چون من و چند تو

ایخسرو جان برخیز شهد از لب شیرین ریز

هرگز نرسد شبدیز بر گرد سمند تو

در خواب تو بر بالین سازم ز روان بالین

چند ار نزند نسرین پهلو بپرند تو

مژگانت بهر موقف یکسر زده بر صد صف

حرز آورمت مصحف از بیم گزند تو

پرسم من از آن بازت تا بشنوم آوازت

از بوسه کشد نازت این حاجتمند تو

تا بر رخت از غافل چشمی نفتد کامل

در مجمر حسنت دل سازیم سپند تو

رازی که بلب گویم پیشت بادب گویم

از عشق و طرب گویم نه از پی پند تو

شمارهٔ ۵۰

دلی که می‌کشد او را کمند گیسویی

کجاست راه که یابد رهائی از سوئی

سزاست آنچه دل از دست طره تو کشد

که کرد بیخبر آهنگ سخت بازوئی

جراحتی که را دل ز تیغ هجران یافت

گذشت از آنکه پذیرد بوصل داروئی

بهیچ راه نجستم یکی میان تو را

شد ار چه خاطر باریک بین من موئی

از آن کمر که تو بستی و بر گشودی خاست

دگر ز دیده دریانشین من جوئی

شوم غبار و بگیرم ز مهر دامانت

اگر بقهر بگردانی از رهم روئی

صفی ز نام بط و باده مست و مخمور است

چه جای آنکه ز میخانه بشنود بوئی

شمارهٔ ۵۱

این کمر جانا که تنگ از بهر نیرو بسته‌ای

دست هیچ اندیشه نگشاید که نیکو بسته‌ای

بر نثارت جان ما باشد بکف محتاج نیست

آن خیالی کز اشارتهای ابرو بسته‌ای

از کمانداری ابرو و ز کمین‌گیری خال

راه و رفتار و سکون بر ترک هندو بسته‌ای

گرچه آسان می گشایی بهر حلق ما کمند

حلقه‌ها بینم که بس مشکل بگیسو بسته‌ای

این نباشد سحر کز چشمت دگرگون گشت حال

تا گشائی لب بافسون چشم جادو بسته‌ای

از میانت در شگفتم معجز است آن یا طلسم

یک جهان را جان بوهم آمد که بر مو بسته‌ای

ای صفی بیگانه شو از خویش و بی‌پروا ز خلق

جای غیری نیست با آن دل که با او بسته‌ای

شمارهٔ ۵۲

امروز نیامد به من از دوست بریدی

ناورد از آن لعل دلاویز نویدی

هر روز پیامش سوی رندان سحر خیز

پس زودتر از قافله صبح رسیدی

ای پیک صباگو بوی از خاک نشینان

با همچو غزال از چه بیکبار کشیدی

گفتی که دم آخرم آئی توببالین

باز آی که دیگر ببقا نیست امیدی

تا بر ننشیند بضمیر تو غباری

پیشت نفس آهسته کشیدیم و تو دیدی

خون گشته دل از طره مشکین تو مانا

بین اشک من ار نافه نابسته شنیدی

پیش گل رؤیت بز دار لاف شکفتن

چون باد سحر گه دهن غنچه دریدی

بایست که از خون شهیدان کند امساک

آن شیخ که شوید دهن از ذکر نبیدی

شد کهنه صفی دلق ببازار خرابات

یک بار در آور زپی رهن جدیدی

شمارهٔ ۵۳

در طواف حرمم گفت بگوش آگاهی

حلقه میکده را هم به ادب زن گاهی

بینی از مروه میخانه صفای رخ دوست

گر کنی سعی و در آن حلقه بیابی راهی

نیست در صومعه سودی بخرابات گرای

قلب خود نقد کن از صحبت صاحب جاهی

عرفاتیست در دوست که عشاق رسند

اندران کوی نه هر بیخبری خود‌خواهی

همت پیر مغان بین که ز رندان همه عیب

دید و پوشید و در اکرام نکرد اکراهی

جو ز عشاق کرم زاهد بیچاره گداست

بکف آور گهر از مخزن شاهنشاهی

هیچ سائل ز در میکده محروم نرفت

بکجا کرد توان رو ز چنین درگاهی

خوشه از خرمن صاحب کرمی بر که بقدر

پیش او حاصل کونین کمست از کاهی

یوسف مصر معانی توئی آخر ز چه روی

می‌کنی عمر گرانمایه تلف در چاهی

روز خود بی می و معشوق مکن شب همه عمر

خردسال است که یک هفته بود بی‌ماهی

قدمی هم بصفا بر در میخانه گذار

تا مگر دست تو گیرند صفی اللهی

شمارهٔ ۵۴

برده عقل و هوش از من دلبری قدح نوشی‌

نازنین گلندامی یاسمین بناگوشی

زیرکی زبر دستی چابکی قضا شستی

روز تا شب مستی پای تا بسر هوشی‌

رند حیله‌پردازی شوخ فتنه‌اندازی

دلفریب طنازی بذله‌گوی خاموشی‌

شاهدی کمان ابرو مهوشی مسلسل مو

ریخته فرو گیسو تا کمر گه از دوشی

هشته نی بکس جانی یا سری و سامانی

غیب مردمان دانی عیب عاشقان پوشی‌

هرکه بیند از دورش می‌شود بدستورش

پیش چشم مخمورش عبد حلقه در گوشی

نوبتی مرا آن مه آمدی به پیش از ره

چون بدیدمش ناگه بر گشودم آغوشی‌

گفتنمش نهان تنها چند میزنی صهبا

هم توان زدن با ما جام و همچو می‌جوشی‌

گفت شیخ و سجاده وانگهی کشد باده

با چو من بتی ساده اینت دلق مغشوشی‌

بشنوند گر خلقت برکشند از حلقت

بر در ندهم دلقت با هجوم و چاووشی‌

باشد از غلط رائی عشق و باده پیمائی

با بتان یغمائی بی‌حجاب و روپوشی‌

عاشقی و میخواری در لباس دین‌داری

نیست جز تبه کاری یا که خواب خرگوشی‌

گفتمش مکن پرخاش تو حریف و من قلاش

نیش را بهل خوش باش وه گرت بود نوشی‌

من نه خشک و خود خواهم اهل درد و آگاهم

من صفیعلیشاهم نی کجی غلط کوشی‌

با من آبمیخانه بین شکوه شاهانه

آن نیم که از خانه گندمم برد موشی‌

گرچه رندم و سر خوش نیست زیر دلقم غش

بر گذشته از آتش با دمم سیاوشی‌

نیستم بتدبیری هر دم آشناگیری

زود شود ز کس سیری دوست کن فراموشی‌

من سر خراباتم فارغ از خرافاتم

نی زروی طاماتم زهد خشک بفروشی

خرقه پوشم از کیشی چون تو نی کج اندیشی‌

عاقبت نیندیشی‌ حرف پیر ننیوشی‌

گفت با توأم زین پس یار نی بدیگر کس

سال و مه هم آئین بس روز و شب هم آغوشی‌

آمد و مکرم شد خرقه پوش و محرم شد

ره روی مسلم شد تند و یاوه بخروشی‌

این خود ار خردمندی بود طبیت و پندی

باش با صفی چندی ده بنصح او گوشی‌

شمارهٔ ۵۵

تو اگر کناره از ما ز ره مجاز کردی

برصا کشیم نازت چو تو خوبه ناز کردی

سوی عاشقان مفتون نبرد شهی شبیخون

تو بما ز چشم میگون همه ترکتاز کردی

تو بس ار چه خوبروئی همه دم بهانه جوئی

نگذشت گفتگویی که بهانه ساز کردی

بجهان و روزگاران زبتان گلعذاران

نکند کس این بیاران که تو دلنواز کردی

تو انامل بلورین نزدی بزلف مشکین

مگر آنکه ز اهل آئین همه کشف راز کردی

ز رهت چو گشتم آگه تو بطره بستیم ره

سفری که بود کوته بر ما دراز کردی

چو زدی بطره دستی دل عاشقان شکستی

بشکسته باز بستی گرهی که باز کردی

ره موت گیرم از سر شنوم اگر بمحشر

بجنازه‌ام تو دلبر زکرم نماز کردی

بخدا صفی علائق ببر از خود و خلائق

سر و جان کجاست لائق که بر او نیاز کردی

شمارهٔ ۵۶

گر عناصر سرگران کردند با من نوبتی

ترک تن گویم کز ایشانم نباشد منتی

روضه کو خاک آدم را بباد از دانه داد

شایم آتش را گرش آبی نهم یا عزتی

گفت دانائی چه سنگی قدرش از لعلست بیش

گفتم آنکش مهر قدر افزا بتابد ساعتی

فقر و شاهی هر دو در بازار عشق افسانه است

چیست رطل آنجا که دریا را نباشد قیمتی

کیش عشق از آن گزیدم تاکرام الکاتبین

در قلم نارند نامم را بجرم و طاعتی

بندگیرا بر خداوندی نیاری سر فرود

آوری بر کف اگر دامان عالی همتی

بی‌نشانی یک نشانست ار که داری خوی عشق

نیست عاشق آنکی آید در نشان و نسبتی

شمارهٔ ۵۷

در انجمن به خرام آمدی و رو بستی

سخن به پرده سرودی و لب فرو بستی

حدیثِ حُسن تو هر کس به یک زبانی گفت

طلسم دلبری خود به گفت‌و‌گو بستی

هوای عشق به دریا‌دلی توان بستن

سزد ز گریه مرا گر به دیده جو بستی

دلم به کشورِ حُسن تو شد به صیدِ نظر

رهِ برون شدن از خال و خط بر او بستی

نزاع زاهد و صوفی به انتزاع تو بود

که نفس خود همه بر خار و گل نکو بستی

قصاید

شمارهٔ ۱ : دلا دیدی که در درماندگی ها

شمارهٔ ۲ : بر باد داد زلف مجعد را

شمارهٔ ۳ : ما را نبود جز بتو امید مراعات

شمارهٔ ۴ : غرقیم در محیط غم ای کشتی نجات

شمارهٔ ۵ : دمی به عمر نبودم از این خیال آزاد

شمارهٔ ۶ : به ما عید مولود شاهی مبارک

شمارهٔ ۷ : چون موج زن شد در ازل دریای ذات‌ذوالکرم

شمارهٔ ۸ : نفس گردیده جری جرم فزون طاعت کم

شمارهٔ ۹ : به سیزده از رجب آن بی‌قرین

شمارهٔ ۱۰ : مطلق الذاتی که او دارنده اشیاستی

شمارهٔ ۱۱ : جهل بر هم کتاب عقل و دفترای طولانی

شمارهٔ ۱۲ : گل چرا ماند به گلشن بعد فوت گلعذاری

شمارهٔ ۱

دلا دیدی که در درماندگی ها

نبودت ملجائی جز آل طاها

ز پا صد بار افتادی و دستت

علی بگرفت و اولادش بهرجا

یکی بر بند بار از ملک هستی

یکی بردار بند از نطق گویا

بشهری رو کز او روزیست اعیان

ز بحری کو کز او موجی است اسما

بپرس از غیبیان اسرار ایجاد

بجو از ماهیان احوال دریا

که با معلول ربطش چیست علت

که بی ما را چه نسبت بود با ما

چه آبی بود آن آبی که فرمود

جعلنا کل شئی حی من الما

اگر مقصود این آب است و آتش

حیات ما نبود از آب تنها

نمود ایجاد ما از چاره عنصر

ز اصل و امتزاج هفت آبا

صفی آمد بمیدان معارف

تو هم بگشای گوش از بهر اصغا

کنم تفسیر آب آفرینش

که چون جاری شد اندر جوی اشیا

بود آن آب اصل فاطمیت

که از وی آدم و عالم شد احیا

نبود ار او مقید را بمطلق

نبد ربطی اگر دانی معما

نه احمد با علی گشتی پسر عم

نه ممکن می‌شد از واجب هویدا

نبوت مر مقید راست مأخذ

ولایت مر مجرد راست مبدا

وجود مطلقی را با مقید

یکی بایست ربطی در تقاضا

علی گنجینه اسرار مطلق

محمد مظهر اسماء حسنی

علی مطلق زهر اسم و زهر رسم

ز احمد گشت اسم و رسم برپا

میانشان واسطه نفس بتولی

که بر تقیید و اطلاقست دارا

علی از حرف و تعریفست بیرون

ز احمد حرف و تعرفیست انشا

بکابین بتول آن هشت نهری

که آمد چار پنهان چار پیدا

چهار انهار جاری در بهشت است

چهار دیگر اندر دار دنیا

چنین گفتند بهر فهم خلقان

وگرنه بود مطلب غیر از اینها

ز من بشنو کنون تفسیر هر یک

گرت باشد دل و جانی مزکی

غنیمت دان و دریاب آنچه گویم

که شد خاص صفی و عرفان مولا

خوری بعد از صفی افسوس و اندوه

که دیگر نشنوی از کس تو معنی

کنون بشنو که پیر عشقم از غیب

سخنها می‌کند بر نطق القا

چو شد مواج بحر لایزالی

که گردد کنز مخفی آشکارا

تجلی کرد بر ذات خود از خود

نمایان گشت در مرآت اسما

بچشم عشق در آئینه ذات

نمود آن حسن ذاتی را تماشا

محسن خود تبارک گفت و احسنت

ستودش بسکه نیکو و دید و زیبا

به آن نطقی در خود بود خاموش

تکلم کرد و با خود گشت گویا

که ای در حسن و نیکویی و خوبی

حبیب من چه پنهان و چه پیدا

سرا خالیست از بیگانه با یار

تکلم کن که گویائی و دانا

میانت بستم ای انسان کامل

بیانت دادم ای سلطان بطحا

منم طلسم و گنجم احمد

تو خود اسمی و خود عین مسمی

من آن ذاتم که بیرون ز هر شرط

نه مطلق نه مقید نه معلا

توئی آن مظهر بی اسم مطلق

که مشروطی بشرط لا الا

ببستم عقد مهر خویش با تو

که هر شیئت شود زان عقد شیدا

کنم خلقی و زان عهد مبارک

نهم در هر سر از عشق تو سودا

بکابین محبت هر چه مار است

در این مخزن کنم بذلی تو یکجا

کنم درها رحمت را همه باز

ترا در دوره انا فتحا

نمائیم رایتت را ظل ممدود

که باشد ماسوی را جمله سکنا

بشوئیم هر چه خواهی رخت عصیان

به‌ آب رحمتت بهر تسلی

خود آیم با لباس مرتضائی

به همراه تو از خلوت بصحرا

شوم یار تو در کل نوائب

کنم صافت ره از خاشاک اعدا

تمام آفرینش را تصدق

کنم در حسنت اندر عقد زهرا

از آن الطافت بیچون و چگونه

عرق ننشسته از شرمش بسیما

بنطق آمد ز تعلیم خدائی

که ای ذاتت زهر وصفی مبرا

نه کس زاد از تو نه زادی تو از کس

برای از زوج و ترکیبی و آرا

مبرائی ز عنوان و عوارض

معرائی زتولید وتقاضا

ز وصل و نسل موضوئی و مطلق

ز جفت مثل بیرونی و بالا

به هست خویش دیمومی و دائم

بذات خویش قیومی و برپا

نه با قدس تو زیبد زن نه فرزند

نه در بود توأم شاید نه اما

زهر عیبی و هر نقصی مقدس

زهر حمدی وهر نعتی معرا

منم در ظل ذاتت عبد مملوک

کلمال رب نداند عبداصلا

مرا اندیشه لا و نعم نیست

بعبد آن کن که می‌زیبد ز مولی

زهی حسن و زهی عقل و زهی شرم

چین کردش بذات خود شناسا

سخن ز اصل حیات ما سوی بود

که با زهرا چه نسبت دارد اینجا

به آب احیای نفس ما خلق کرد

کنون بر ضبط معنی شو مهیا

خود انهار وجودی این چهارند

که موجودات را هستند مبنی

یکی تعبیر از ذات وجود است

که از شرست و بی‌شرطی مبرا

هوبت خواند او رامرد عارف

مر این در اصطلاح ماست مجری

وجود ثانوی در حد شرط است

که از احمد شود تعبیر و ز اسما

بتعبیر دگر باشد نبوت

بتعبیر دگر عقل دلا را

بود این رتبه رایکروی بر ذات

که خوانندش ولایت اهل ایما

روا باشد مرا ور اشرط اطلاق

بود ثابت بوصفش معنی لا

احد خوانند گاهش اهل تحقیق

بیک تعبیر دیگر نقطه با

بود اینجا مقام لی مع الله

علی را اندر این وادیست مأوا

ز من باز از مقام واحدیت

یکی بشنو گرت ذوقیست احلی

وجود اینجا بود بر شرط تقیید

که تعبیر از رسالت شد در اخفا

از اینجا ز آیت خیرالنسائی

معین گشت ماهیات اشیا

ز عرش و فرش و افلاک و عناصر

ز اعراض و جواهر جای برجا

مراد از چار جو این چار رتبه است

که شد مهر بتول پاک عذرا

ز فیض او بهم گشتند مربوط

وجودی چندی چون عقد ثریا

میان حسن و عشق او بود لال

که عالم گشت از او پرشور و سودا

یکی تاویل دیگر بشنو از من

که گویم با تو بی فکر و مدارا

ز جوی زنجبیل و نهر کوثر

ز کافور ز تسنیم مصفا

که بد کابین آن نور مطهر

که شد مهر بتول آن در بیضا

بود تسنیم آیات نبوت

که امکان را نمود اوست مبنی

ز کوثر قصد ما باشد ولایت

که اشیاء را بود سر سویدا

مراد از زنجبیل آن جذب عشقست

کزان هر جز و بر کل است پویا

اگر گرمی نبود از عشق برتن

بهم کی مختلط می‌گشت اعضا

ز کافورم غرض سکن مزاج است

که تسکین زان برودت یافت اجزا

نبود ار این برودت گرمی عشق

جهان را سوخت یکدم بی‌محابا

ازین گرمی و سردی یافت تعدیل

مزاج ممکنات از دون و والا

ظهور آن چهار اندر طبیعت

بود این باد و خاک و آتش و ما

نشان از چار عنصر چیست در تن

دم و بلغم دگر سودا و صفرا

غرض شد ز آب اکرام بتولی

تمام انفس و آفاق احیا

ز جذب جلوه خیرالنسا بود

قبول صورت ار کردی هیولا

کشیدم پرده گر اسرار دانی

ز سر فاطمه‌، ام ابیها

نبود ار جذبه او آمدی کی

دل آدم بجوش از مهر حوا

بر این لب تشنگان بحر عصیان

همه ابر عطای اوست سقا

الا ای مصطفی را یار و همدم

الا ای مرتضا را کفو یکتا

بفرق حیدری تاج ولایت

بدوش مصطفی تشریف عظمی

بجودی ما سوی را اصل و مایه

بفضلی بوالبشر را ام و آبا

معین انبیائی در توسل

دلیل اولیائی در تولا

بامداد تو شد هر مشکلی حل

ز اکرام تو هر دردی مداوا

بود نامت کلید قفل حاجات

بود صدقت شفیع حشر کبری

نمایشهای ذاتی را تو مرآت

تجلیهای باری ار تو مجلی

ز لغزش ذیل پاکت حصن مریم

زاعداد ذکر نامت حرز عیسی

کند در کعبه تسبیح تو مسلم

برد در دیر تعظیم تو ترسا

دلت گنجینه عشق الهی

رخت مرآت حسن حقتعالی

حقایق را حواست لوح محفوظ

معانی ار بیانت کلک اعلی

دعای مستجابت حکم سرمد

ولای مستطابت خیر عقبی

دری از باغ توحید تو جنت

بری از نخل احسان تو طوبی

برایت اتصال امر ثانی

بعزمت اتکال عقل اولی

ولایت کرد آدم را مکرم

نوایت ساخت عالم را مکفی

ز هر چیزی بود مدح تو اقدم

ز هر فضلی بود مهر تو اولی

قضای حق بمهر تست جاری

بحکم حق رضای تست امضا

شد از ضوئت مخلع چرخ اطلس

شد از نقشست مرصع تل غبرا

شدند ارواح از بود تو موجود

شدند اشباح از وجود تو پیدا

بهر کامی بقدر قابلیت

فتاد آب حیاتت بس گوارا

زهر نقصی تو معصوم و تو عاصم

ز هر نوری تو اجلائی تو ابهی

تجلی کرد بر موسی بن لاوی

حق از نور علی در طور سینا

دگر ره خواست سیر ذات اقدس

شد او یعنی ز دیدار تو جویا

بر او آمد جواب لن ترانی

مکن یعنی فزونی در تمنا

تو موسائی و در حد خود اکرم

نه سلمانی و نه این دورمنا

خود این دوران نه دور کشف ذاتیست

مکن بازا سراغ از قاف عنقا

چه فضل از آنکه حیدر یار احمد

چه قدر از آنکه هارون پشت موسی

شود تا جان سبطی از غم آزاد

شود تا فضل سبطین تو افشا

یکی روی ترا چشم خدابین

یکی فعل ترا دست توانا

بآن دستی مشاکل را تو حلال

بآن چشمی حقایق را تو بینا

بآن چشمت بپوش از عیب ما چشم

که ستاری و غفاری و اتقی

بآن دستت بگیر افتاده را دست

که بی‌دستیم و بی‌حالیم و بی‌پا

اگر بخشی مرا جرمم محقق

اگر پوشی‌ مرا عیبم هویدا

یکی جرم من و ظل تو امروز

یکی دست من و ذیل تو فردا

دو صد بارم رهاندی از مهالک

رهان بازم نگردی خسته از اعطا

اگر دستم بگیری در شدائد

عجب نبود تو بینائی من اعمی

تو مقصودی ز الفاظ و عبارات

نه این نظم مسجع یا مقفا

مکرر شد در این نظم ار قوافی

مکرر بود هم لطف تو با ما

مکرر دادی از خوفم رهائی

مکرر دارم از عفوت تمنا

نباشد حرفی از نعت تو خارج

قوافی گر الف باشد و گر یا

خداوندا بزهر او به سبطین

بسجاد باولاد و به ابنا

همه عیبم به ستاری بپوشان

همه جرمم به غفاری ببخشا

شمارهٔ ۲

بر باد داد زلف مجعد را

در بند کرد عقل مجرد را

گر پی بری بلعل روان بخشش

باور کنی حیات موبد را

دارد دهان و لیک نشان از وی

یابد کسی که هیچ کند خود را

هستش میان ز هستی گر یکمو

جوئی کناره یابی آن حد را

دو طره‌اش بعین پریشانی

یکتاکند خیال مردد را

در پیرهن لطافت اندامش

باشد گواه روح مجسد را

زاهد بخواب بیند اگر رویش

بتخانه کرد خواهد معبد را

دو چشم او بفتنه گری ماند

مستان جنگجوی معربد را

برده بطبع گوهر یاقوتش

رنگ عقیق و رونق بسد را

دانی که خون ماست بجوش از چه

بینی اگر لطافت آن خد را

خیزد قیامت ار که بر افرازد

آن سرو قامت از طرفی قد را

روشن علامتی است رخش در زلف

بر غیبت و ظهور محمد را

قائم که حق ز دور نخستین کرد

دائر بوی ولایت احمد را

ظاهر بوحدتست اصلی شد

هر دوره تجلی ممتد را

یکتا بر حد تست نه آن یکتا

کاول بود هزار وده و صد را

آن واحدی کش اول و ثانی نیست

بل ثانی است اول بیعد را

ثانی نه آنکه بعد نخست آید

نبود نخست دوره سرمد را

هرگز جز او نبوده مدیری خوش

تا هست دور چرخ محدد را

هرگز نبوده جز ز خط سبزش

آرایش این رواق ز برجد را

بر طی و نشر نیست جز او حاکم

سطح زمان و کون ممدد را

بر قبض و بسط نیست جز او حاکم

عصر وجود و ملک مخلد را

در ساحت تصرف و تقدیرش

نبود تفاوت اقرب و ابعد را

نبود اگر ولایت ارشادش

روح‌الامین کند گم مرصد را

دور جهان بسلطنتش قائم

تا کی کند قیام مجدد را

تجدید در ظهور بود ورنه

تکرار نیست جلوه او احد را

روزیکه کس نبود شهادت گو

می‌داد حق بیاد وی اشهد را

تا آرد او بیاد بنی آدم

بر عهد خود لطیفه اعهد را

آن عهد بر قرار بود هر دور

تا مظهر اوست مالک ذوالید را

ابلیس ترک سجده آدم کرد

نشناخت زو چو خام امجد را

ز آنرو که بسته بوده بیا جو جان

اندیشه سکندریش سد را

دیو و دد آدمی نشود هر چند

آدم کند بقدرت حق دد را

از کلک صنع بر ورق هستی

بنگاشت نقش مقبل و مرتد را

اندر سرای کرد بجا تعیین

بئر عمیق و کاخ مشید را

آید بسی شکال که اندر اصل

علت جه بود اصل وافسد را

در مکتب حقایق چون او گفت

تشدید سخت گوی و بکش مدرا

شاگرد را چه جرم کشید اومد

یا سخت گفت حرف مشدد را

در پیش آفتاب به بینائی

نتوان گشود دیده مرمد را

در اصل چون صفا و کدورت بود

آئینه و سفال معقد را

جرم سفال چیست که ننماید

آئینه وار ابیض و اسود را

موی ار نداشتند چو لحیانی

تقصیر چیست کوسج و امرد را

خوب و بد از مهیت اشیاء شد

ره نیست آنکه خوب کند بد را

ماهیت مظنه بود بی‌شک

غیر از یقین شناسی گر حد را

بر قدر قابلیت در قسمت

داد او وجود اشقی و اسعد را

وضع جهان بوجه تناسب شد

بر جای پا نبود محل ید را

این جمله هست وهیچ نداند کس

جز ذات حق حقیقت و مقصد را

رمزیست در نهاد بنی آدم

کز وی توان شناختن ایزد را

آن قوه گر نبود کجا می‌کرد

بر عبد امر و نهی موکد را

دادت نشان بگنج وجود خود

تا وا رهی ز جوع و نهی کد را

جز این بعقل ناید کز حکمت

ایجاد کرد اشرف و انکدا را

گر فلسفی در این ره برهان گفت

نشناخته زموزه معضد را

آنجا که ره بغیر تحیر نیست

عقل افکند چگونه مسند را

نه عقل حاکم است نه علم اینجا

نه از جنین شناخت توان جد را

آگه نه زان توان بخبر گشتن

چند ار بهم نهند مجلد را

سقف از مطر پناه بود نه از مرگ

چون در رسد معبد و معتد را

عارف شناخت لیک بدان چشمی

کز عشق او ندیده دگر خود را

نامد خبر که حال صفی چون نشد

زان پس که یافت شاهد و مشهد را

شمارهٔ ۳

ما را نبود جز بتو امید مراعات

در یاب فقیران خود ای پیر خرابات

هرگز نشد ابروی تو بر حاجت ماخم

تا چشم توان داشتن از غیر بحاجات

هر وعده که دادند بما صومعه داران

بگذار که بود آن همگی تسخر و طامات

در مدرسه و خانقه از زاهد و صوفی

حرفی که شنیدیم خبر بود و خرافات

این خرقه و سجاده نیرزید بیک جام

در میکده بود ار چه پر از عشق و عبادات

در کوی مغان باده فروشان نخریدند

برکهگل خم حاصل سی ساله طاعات

گشتیم مقبم در میخانه که بر گوش

ما را نرسد بانگ منادی مقامات

دیدیم خم ابروی دلدار و گرفتیم

از کون و مکان گوشه در آن سر دم آفات

غیر از در میخانه هر آن در که تو بینی

ره نیست که گویم ز چه شد باز در اوقات

هر نام که می‌نشنوی از غیر پی و چنگ

صوتست و صدا در گذر از ننگ مقالات

بگذار که در پرده بود راز مشایخ

تا باز بماند بجهان نا موالات

تا کار چه بود ار که نکردی ز کرم ستر

آلودگی خرقه ما پیر خرابات

هیچ ار که نباشد ز جنون فایده این بس

کز عقل مفلسف نکشد بار افادات

راز پیر مغان مرشد ما گشت که خود رنگ

باشیم و نلافیم ز سالوس و کرامات

آن جوهر فردی که بسی بود در او حرف

آخر ز دهان بتحقیق شد اثبات

مفروشد اگر قافیه یا جمع مکن عیب

هم کرده بنا گوش تو با زلف محاذات

بگذشت صفی عمر و ترا اول عشق است

تا کی دگرت طی شود این مرحله هیهات

شمارهٔ ۴

غرقیم در محیط غم ای کشتی نجات

ما را بکش ز ورطه حیرت بساحلات

از جرم اوفتاده نپرسد که مدد

آنکس که قادر است بتبدیل سیئآت

افعال بد زماست تو دانی و ما و لیک

مقدر ما نبود فرار از مقدرات

ما را بگیر دست که هرگز نداده

در مانده را نجات بشرط محسنات

افتادگان ورطه نقص و نوائبیم

ای دست ما و دامن عفوت بنائبات

هر کس بمامنی ز حوادث برد پناه

مائیم و آستان امانت ز حادثات

روزی که مشکلی و گشاینده نبود

بودی و بود دست تو حلال مشکلات

چشم امید بر کرم حیدر است و بس

آندم که راه چاره شود تنگ ز جهات

افکن بمرحمت نظر ایشاه ذوالکرم

بر بنده که بر تو گریز ز سانحات

دستی کز افتقار برؤیت شود دراز

بروی بده ز خرمن اقبال خود زکات

آن جرمها که تفرقه آورد در خیال

بر ما یکی ببخش تویا جامع‌الشتات

از ما شکستگی است روا ورنه بر فقیر

باشد عنایت تو ز توضیح واضحات

گر مجرمیم بنده شاه ولایتیم

بر ما ببخش ای بعطای تو مسئلات

آنجا که لطف شامل طبع کریم تست

بر مخطی و مصیبت ز رحمت رسد برات

کی بودمان زبود و زنا بود مان خبر

ما بنده ذلیل و تو سلطان ذو صفات

از اهتمام تست کمالات نفس و عقل

ای عقل در صفات و کمال تو محو و مات

روزی که موج خیز شود بحر باز خواست

و ز خوب ریزد آب ز رخسار کائنات

آب مرا مریز به آنان که تشنه لب

دادند جان براه تو در پهلوی فرات

شمارهٔ ۵

دمی به عمر نبودم از این خیال آزاد

که شد چگونه ستم بر حسین ز ابن زیاد

مخدرات پیمبر شکسته حال و اسیر

بنی‌امیه بعنف غلط امیر عباد

عجب نباشد از اینم که جای پیغمبر

عمر نشیند و نارد ز فضل حیدر یاد

نه ز اینکه ارث مسلمان رسد به بیگانه

ابا وجود دو فرزند و دختر و داماد

نه ار ثقیفه عجب باشد نه از شوراء

که از میانه شش تن که اولی از آحاد

و حال آنکه نمی‌بود مختفی بر کس

که چون علی نه در امکان بود نه در ایجاد

بجاست گر نشود باورم که آل رسول

شوند در بدر از کینه عدو ببلاد

خصوص آنکه حق اندر شئون ذوالقربا

نمود امر باسلامیان بمهرو وداد

مگر نبود در آنروزگار یک مسلم

که گوید از چه کنید این ستم بر اهل رشاد

بشصت یا که بصد سال سب و لعل علی

شود بمسجد و منبر بجای هر اوراد

بباقر و پسرش نسبت نصارائی

دهند و معتقد خلق گردد این اسناد

یکی نگفت که آینها شد از چه راه یقین

چه اعتماد بقول عوام و اهل فساد

یکی نگفت که ار جوفه است غیر شیاع

بود شیاع شهود ثقات نیک نهاد

بزاید اینکه مرا بود از این امور عجب

بدل نمودمی از جزء جزئش استبعاد

عجبتر از همه آنها که در کتب شده ضبط

بذم اهل تصوف ز اهل علم و سواد

قبایحی که ندارد وقوع در عالم

معایبی که از آن دارد انفعال جماد

چه جای آنکه بود عارفی بر آن آئین

چه جای آنکه کند عاقلی بدان ارشاد

بنا گه آمدم این امتحان که تا دانم

نباشد ایچ عجب در جهان کون و فساد

نفوس چند که خواهند مردمان دانند

صدیقشان بخبرها و در علوم عماد

پی مذمت و قدح صفی بهر محفل

دروغ چند بهم بافتند فکرت زاد

رسیده گفتند اینها باشتهار و شیاع

نو گو شیاع چرا گشت قول هر قواد

مگر شیاع نکردند حاسدان که علی

نه بر نمازش هست اعتقاد و نی بمعاد

کجا شنیده که از وی کلام نامشروع

جز اینکه قول عوام است و صحبت حساد

یکی بگفت که بدعت چسان نهد در دین

کسی که هست در اسلام قبله اوتاد

اگر که علت این جمله خواهی از تحقیق

باسم دین پی دنیا شدن باستبداد

بقتل زاده زهرا کسی کند اقدام

که حب دنیا زو برده نور استعداد

بهر زمان که نهد کس بحب دنیا دل

حسین وین خود او کشته باشد از الحاد

یکیست مایه و ماخذ اصول رسم و روش

بود بشرک و شرور ار چه شمر جز شدّاد

بمیل خاطر دیوان دین تبه گویند

جفا باهل حقیقت ددان دیو نژاد

بقتل سبط پیمبر گهی بود خرسند

بقصد گوشه‌نشینان گهی شود دلشاد

خدای نسبت قتل پیمبران به یهود

خود از چه تعقل کن ار توئی نقاد

نکشته بود نبیئی یهود عهد رسول

جز آنکه کردند آن کشته‌های قبل حصاد

طمع بود جهه قتل انبیاء و رسل

حسد بود سبب سب حیدر و اولاد

زند به شاه ولایت بدوره ضربت

کند به پیر طریقت بنوبتی بیداد

وگرنه سب کسی را چرا کنند که بود

یگانه شخص جهان و نخست مرد جهاد

همیشه حرص و طمع بوده رهزن اشخاص

هماره بخل و حسد بوده آفت افراد

فضول نفس کجا می‌کند بترک حدیث

که گشته است بلذات دنیوی معتاد

بهانه بود که عثمان شهید گشته بظلم

کشندگان ورا می‌کند علی امداد

گر او نبود محرک یقتل ذوالنورین

چرا نمود از و اهل فته استمداد

چنین کنند هم ایراد بر صفی جهال

که پیروان و را از چه نیست رو بسداد

گر او نبود بر افعال آنکسان راضی

مرید فعل خطا چون کند بضد مراد

بیاد نارد کاندر زمان ختم رسل

ز صد هزار یکی بوذراست یا مقداد

ز مابقی نتوان کرد نفی ملت و دین

نه لازمست که باشند جمله از زهاد

ز نسل حیدر و زهرا بهر زمان اندک

کنند حفظ مقامات و رتبه اجداد

خطاست نفی سیادت نمودن از ایشان

که گفته است خود اولاد ماست چون اکباد

در این زمان پی‌نسخ کتاب و دین حنیف

زهر گروه بود خود زیاده از تعداد

کسی بهیچ نگوید ز کافری غیبت

کسی بهیچ نگیرد ز فاسفی ایراد

بود شریعت و اسلام بهر سب خواص

نه بهر آنکه شود ملک معرفت‌آباد

شوند منکر تفسیر او ز بخل چنانک

شدند منکر قرآن و قائلش ز عناد

که نیست این ز محمد بود ز حبر و یسار

دو اعجمی که نمی‌داشتند تازی یاد

خدای گوید کای احمق این سخن تازیست

عجم ندارد از آن ربط تا کند انشاد

بیا ببین که صفی قلزمی است پهناور

بهر حدیث و هر آیت بیان کند هفتاد

یکی از آن همه تفسیر اوست که آن

برون چو گوهری از بحر بیکران افتاد

هنوز هست هزاران گهر در این مخزن

که باب دانش او را خدا بکس نگشاد

اگر که نیست ترا باور این بیا و ببین

که نور علم چسان تا بدت بصدر و فوآد

کسی که نبودش این ذوق نگرود بصفی

تو حلق خود مدران هیچ واعظ از فریاد

ملامت تو بر اهل یقین بدان ماند

که باز کوبند از پنبه آتشین فولاد

نموده صوفی بازار خویش را ویران

دگر نیاید بر یاد او رواج و کساد

نه هیچ در غم محراب و منبر است فقیر

نه آنکه بوسه بدستش دهند در اعیاد

نه مانده است ز مصر وجود او یک خشت

تو بر خلیفه‌گذار آنچه هست در بغداد

نه از کسی طمع ملک و مال و رشوه کند

نه بر تجری و تکفیر خالق استشهاد

ز علم بیخبران چون شنیدی از تحقیق

ز جهل بیخردان نیز بشنو از اشهاد

ز مردان غلطکار بی‌اصول که هیچ

زکودکی نه پدر دیده‌اند و نه استاد

شده به مدرسه اما نه بهر خواندن درس

شده بخانقه اما نه بهر استرشاد

ببزم اهل طریقت موحد و حق جو

بجمع اهل طبیعت قدح کش و نراد

بسلک فقر شدند از ره هوس داخل

ولی چه سود که آتش نبودشان به رماد

ز قصد خویش ندیدند حاصلی جز آنک

شدند منهی از هر خلاف و هر افساد

نداشتند بمنظور حق سفره و نان

که دارد آن بنظر دزد و رهزن و جلاد

بقدح پیر طریقت بذم اهل طریق

بسی نمودند اقوال ناسزا بنیاد

ولیک بیخبر از آنکه خود معرف خود

بعیب گشته به نزدیک هر بخیل و جواد

کنیم ختم سخن بر نبی ز حق صلوات

دگر بحیدر و اولاد و عترت و امجاد

شمارهٔ ۶

به ما عید مولود شاهی مبارک

که بر ممکنات است مولا و مالک

علی ولی پیشوای خلایق

دلیل رسل رهنمای ملایک

رساننده عارفان بر مقاصد

رهاننده رهروان از مهالک

نه با او کس اندر کلامی مشابه

نه با او کس اندر مقامی مشارک

قضا گاه عزمش به طوف از تواضع

زمین روز رزمش به خوف از بلارک

نبودش یکی مرد اندر مقابل

ندیدش کسی پشت اندر معارک

برون از هر آنچ آید اندر تصور

فزون از هر آنچ آید اندر مدارک

هر آن کس که برداشت از مهر او دل

به جا باشد ار گشت مردود و هالک

در ایجاد برهان کل خلایق

به ارشاد میزان کل مسالک

ز مانند بودن به شیئی و شخصی

وجودش مقدس نمودش کذلک

به دفع بلیات مشکل گشایی

پناه اقالیم و غوث ممالک

الا ای خداوند ذوالعفوذ والعز

که بر توست از حق‌تعالی تبارک

همه عاجز از درک ذات و صفاتت

چه اقطاب و اصل چه اعراف سالک

تویی مقصد از کعبه بر خاکساران

ببخش ار قصوری شد اندر مناسک

خرابات عشقت صفی راست منزل

بس است این مقام از بهشت و ارائک

اگر وصف و حالی‌ست در من منافی

مدد کن که باشم از آن جمله تارک

شمارهٔ ۷

چون موج زن شد در ازل دریای ذات‌ذوالکرم

شد چارده گوهر عیان زان بحر هر یک عین یم

می‌خواست شاه ذو صفت ظاهر کمال سلطنت

آن بحر ژرف از مکرمت در جنبش آمد لاجرم

آن در بحر اصطفی یعنی نبی مصطفی

هشت از حجاب اختفی در محفل خلوت قدم

سلطان ذات اقدمش بهر وجود مقدش

فرمود آندم در دمش خلق آنچه هست از بیش و کم

این آفرینش مو بمو باشد زکوه حسن او

یعنی تصدق کرد هو بروی دو عالم را زنم

از حق بیان طاوها وارد بموی مصطفی

وز رب حدیث والضحی یعنی بروی او قسم

حسنش ز حق مرآت حق ذاتش دلیل ذات حق

نازل بر او آیات حق در وصف شاه محتشم

دارای ملک جان و دل جان جهان سلطان دل

درد و غمش درمان دل آن مرتضای ذوالکرم

شاهنشه جان آفرین دلدل سوار دشت کین

ختم رسل را جانشین فخر بشر را ابن عم

زهرای اطهرا جان هوجان عالی جانان هو

آب رخ مردان هو بنت نبی فخر امم

سال حیات جسم وی شد هم عدد با اسم حی

احیا ز جودش کل شئی هم از اخص هم از اعم

آن مجتبای پاک فن مسموم اهل کین حسن

ذات خدای ذوالمنن ثابت ز ذاتش تام و نم

معبود اهل دل حسین المصطفی را نور عین

مولای خلق عالمین شاهشه عالی همم

زین‌العباد آن شیر حق منّت‌کش زنجیر حق

حق پیر او اومیر حق با حق وجودش جمله ضم

آن باقر علم لدن نخل بقا را بیخ و بن

حرفی ز علمش قول کن رشحی ز جودش هفت یم

جعفر شه صادق لقب مجموعه علم و ادب

کاندر رواج دین رب آمد بحق ثابت قدم

موسی بن جعفر بحر هو آنخسرو فرخنده خو

کاندر پی تعظیم او پشت فلک گردیده خم

فرزند موسی شاه دین شمس ولایت ماه دین

روشن زرایش راه دین هشتم امام پاک دم

شاه جواد آن جان جان دلدار دل جانان جان

در ملک جان سلطان جان بحر سخاکان کرم

سلطان دریا دل تقی میزان مسعود وشقی

حبش دلیل متقی فخر عرب میر عجم

آن عسکری شاه اجل علام غیب لم یزل

کز وصف نامش در ازل بشکافت از هیبت قلم

مهدی شه قیوم حی دیان دین دیموم حی

قطب زمان معصوم حی آن خالق نور و ظلم

این دور در بود وجود او مرکز جود وجود

او اصل مقصود وجود او وجه خلاق العدم

فعل و صفاتش در نما فعل و صفات کبریا

اسماء ذات ذوالعلا شد بهر او اسم و علم

یک قول آن کامل فنون شد موجود کونین چون

بر آند و حرف کاف و نون برداشت لعل لب زهم

تخم نبوت را ثمر بحر ولایت را گهر

وجه حقیقت را بصر دیر هویت را صنم

در وصف ذاتش مصطفی چون گفت لااحصی ثنا

گوید چه هر گیج و گدا اوصاف شاه محتشم

باز آمدم اندر ثنا گیرم ز سر مدح رضا

آن جان جان اولیا سلطان فیاض النعم

آن بوالحسن فرد صمد موسی بن جعفر را ولد

کز نقش شیر آرد اسد چون بر دهد فرمان بدم

جاری چو گشت از قدرتش نطفم کنون در حضرتش

از جان سرایم مدحتش تا می‌توان دمبدم

شاهی که در ذات وصفت پاکست از وصف و سمت

هم از حدود و از جهت هم از حدوث و از قدم

حق را ظهور بر حق او هم مظهر حق هم حق او

مصداق ذات مطلق او اندر عیان و در کتم

شمارهٔ ۸

نفس گردیده جری جرم فزون طاعت کم

بسته راه از همه سو جز بخداوند کرم

آنکه با فضل وی آثام نماند به جهان

آنکه با عفو وی اجرام نیابد بقلم

آنکه مهرش شده بر زهر حوادث تریاق

آنکه نامش شده بر زخم سوانح مرهم

گشت مردود ره از ترک رضایش ابلیس

گشت منظور حق از یمن ولایش آدم

رجس برخاست چو او بد متنفر ز حرام

بت بر افتاد چو او شد متولد بحرم

هر چه جز ذکر وی افسانه بود در گیتی

هر چه جز مدح وی ار جوفه بود در عالم

مدح آن دارد کش نیست در اوصاف همال

پاک ز اغراق واراجیف و اکاذیب و ستم

نیست آنگونه که در مدحت او هیچ اغراق

ناید اغراق مرا هم بزبان و بقلم

سخنی کان نه زافراط و ز تفریط عری است

راستی نزد خرد نیست بمعنی محکم

سخن انگونه سرایم که در آیین خواص

هست مقرون همه برصحت و برهان حکم

خفت برجای رسول مدنی در شب غار

فارغ از یار و عدو بی طرف از شادی و غم

رفت در مکه و خود سوره بحج برد و بخواند

وانکه او را همه خونی ز خداوند وخدم

روز میدان بروش سیل و بسختی چون کوه

بی ز اندیشه که خصم است مگس یا رستم

کند با قوت سرپنجه در ارحصن یهود

چون بخیر ز پی فتح برافراخت علم

مشکلی در کف عزمش به نبودی مشکل

نکته در ره فکرش به نماندی مبهم

دانی ار قامت اسلام شد از تیغ که راست

یا که در جنگ ز شمشیر نکرد ابرو خم

یا که بر کند ز طاق حرم اوضاع بتان

یا که زد کوکبه فارس یلیل بر هم

خالق از خلق شناسی و علی را زدنی

یار از غیر کنی فرق و صمد را زصنم

بخدا شرک نیاورد بیک چشم زدن

بود خاص این صفت او را بخداوند قسم

زآنکه بشناخته بد هستی خود را که جز او

نیست موجودی و جز ذات وجود است عدم

داد بر سائل انگشتر و این بود نشان

که بر او ختم بود جود و سخا فضل و همم

حلقه هستی از انگشت بر آورد که گشت

همچو یک حلقه بر ادوار ولایت خاتم

من نگویم بود از خلق جهان او بهتر

ز آنکه در وصف تناسب ز شروط است اقدام

کس نگوید که بود آینه اصفی ز سفال

همچنین لولو و یاقوت به از ترب و کلم

نیستند ایندو ز یک جنس که گوئی باشد

گوهر از خربزه به یا که حریر از شلغم

گفته آن عالم اسرار که نبود یکسان

آنکه می‌داند و آنکس که نداند با هم

نیست یعنی اسدالله مساوی با کس

کو شد اندر عمل و علم در آفاق علم

بجهان نامده یک مرد که اوصاف نکو

جمله ظاهر شود از وی ز عرب تا بعجم

بر سر حرف نخستین روم ای آنکه بود

عقلا در وصف تو مبهوت زبانها ابکم

شصت افزون شدم از عمر گرانمایه و نیست

در کف اندر ره فقرم بجز افسوس و ندم

اندران بزم که پیران همه جمعند مرا

دارم امید که شرمنده نسازی و دژم

توئی آن حیدر غیرت‌کش دریا دل راد

که بود کون و مکانت چو یکی قطره زیم

پیش دریاچه بود قطره که گیرد بروی

یا ثواب و گنهش چیست اقل یا اعظم

بزنا پیش تو دادند شهادت مردم

ستر فرمودی و گشتی ز گواهان درهم

نیست اینها عجب از خلق کریم تو که هست

درج در حوصله‌ات ما خلق از نور و ظلم

ما بخوان تو نشستیم و کریمان نکنند

رد مهمان بود ار چند بد از خوان نعم

باشد اینهم که نگارد قلم از طبع فضول

ورنه اکرام تو بر بربنده بلوح است رقم

تو نه آنگونه کریمی و نه آنگونه همیم

که بگویند بد از حاتم طائی اکرم

جز تو کس را بجهان هیچ نخواندی ذیجود

داند ارکس چه بود رسم کرم شرط همم

گشت چون فقر صفی از حرکاتت معمور

باد هم جان صفی از برکاتت خرم

شمارهٔ ۹

به سیزده از رجب آن بی‌قرین

عیان شد از غیب خفا بر زمین

ظهور حق شد به چنین ماه و روز

منت خدا را به ظهوری چنین

نَصر مِن الله وَ فَتحٌ قَریب

فتوح و نصری که ندارد قرین

ز فتح‌ها سر‌آمد این بود و گفت

انّا فَتَحنا لَک فَتَحنا مُبین

بهل به جا تمیز مفرد ز جمع

نه شاعرم که درخورم باشد این

شد از خدا به خلق نعمت تمام

ولا تجد اکثرهُم شاکرین

فَیَنظر الانسان مم خلق

تبارک الله احسن الخالقین

مولی الموالی و امام الاجل

هوالعلی امتعال المکین

به ذکر او پیمبران مفتخر

فمالهم عن ذکره المعرضین

هوالذی لیس کمثله شیی

نه مثل و نه مثل نه شبه و قرین

نه بلکه اسم و رسم را ره در اوست

به وحدتش مناسب آمد همین

ولن اجد من دونه ملتحد

ایاه نعبد و به نستعین

محب او بهشتش اول مقام

عدوی او سعیرش آخر یقین

به منکر و مکذبش هر دو تن

قیل ادخلا النار مع‌الدخلین

علامت مخالفش در عیان

تکبر است و عجب و هم کذب و کین

فذلک الذی یدع الیتیم

ولا یحض علی طعام المسکین

بر این جماعت است انذار حق

فانظر الی عاقبه المنذرین

نوشته در کتاب احباب او

کتاب الابرار لفی علیین

وجوههم یومئذ ناظره

انا کذلک نجزی المحسنین

یدخل من یشاء فی رحمته

به رحمتش علی رحمت امین

به جنت قرب چو گیرند جای

قیلَ لَهُم تَمتعوا حتّی حین

سر آن بود که باشدش ز آستان

در آن بود که ریزدش ز آستین

اشاره‌اش به خلق اشیاء دلیل

اراده‌اش به نظم عالم متین

ودادش از شکست پشتی قوی

ولایش از عذاب حصنی حصین

نبیند آنکه هر زمانش به چشم

بود بهر دو نشئه کور و غبین

کسی که نشناخت به یکتاییش

نموده نقش شرکت خویش از جبین

به حاسدین او بود این خطاب

اِنَّ اَنتُم الافی ضلالٌ مُبین

مکذبش ددان ابلیس‌خو

مصدقش ملایک و مرسلین

ولی او به ملک دین پادشاه

دو عالمش تمام زیر نگین

موآلفش به وصف حق متصف

مخالفش به سوء سیرت رهین

ندیدش آنکه یا که دیدش بکم

کم از کم است و از گروه عمین

خطاست ظلم و شرکت و بت باش فرد

ز اول و ز دویم و سیمین

ولا یغوث و یعوق و نسر

وکن مَع‌َالواحِد حَقٌ مبین

به جز به اذن و امر او روز حشر

بود عبث شفاعت شافعین

جماعتی کز او شکستند عهد

اولٰئِکَ لَهُم عَذابٌ مهین

به مرتضی گرت بود اتکال

ولا تخفف انک من آمنین

نشسته باشی‌ ار که در فلک نوح

مدار غم نیی تو از مغرقین

خود این کسی بود که با مهر او

گلش بود در آفرینش عجین

یوئیده بنصره من یشاء

گر او کند مگر که نصرت به دین

بسبش آنکه شد ز خلق مجاز

نبود جز به اصل فطرت لعین

بلیس نام او بر با ادب

اعوذبالله مِنَ الجاهلین

به دوزخ این خطابش آید به گوش

کَذٰلِک نفعل بالمُجرمین

اِنَّ عَذاب ربّک لواقع

لکل مارقین و القا سطین

بجو ولای مرتضی نی به ظن

که ظن بود رویه غافلین

مباش متکی به عقل و نظر

که نیست حکمت اندرین ره متین

مجو طریقی به جز از راه فقر

طریق عارفان کامل یقین

طریق رستگان از هر دو کون

نه فقر جاهلان دنیا گزین

نه فقر آن کسان که آگه نیند

ز اعتقاد و عمل متقین

لترکبن طبقا عن طبق

مطابقی که گردی از آمنین

جهان چو آفرید از بهر توست

مباش غافل از جهان‌آفرین

ببُر ز خلق بند خوف و طمع

که عاجزند و مضطر و مستکین

حریف نفس توست فولاد مشت

ترا بباید اسپری آهنین

حسین دین توست مقتول نفس

کنی تو لعن ابن سعد و حصین

علاج کن بکش ز نفس انتقام

به پیروی قبله راستین

عدو بد ار هزار ور صد هزار

هنالک و انقلبوا صاغرین

عمل نما به ذکر و فکری تمام

که این بود نشانه سالکین

کجا شدی تو آگه از ذکر و فکر

که دائمی ز فکر دنیا غمین

به حکم اذکرت بود فرض عین

نه با زبان و قلب صافی ز طین

مراد از ذکر بود ذکر قلب

طریقه علی و اصحاب دین

موحدی که روز میدان ازو

شکست پشت و پنجه مشرکین

به بی‌کسان چو موم نرم و شفیق

به سرکشان چو قلزم آتشین

مقابل آنکه گشت با او به رزم

شکسته بود کشته بر پشت زین

ز صوت و صولتش تو گو بر مثل

فاصبحوا فی دارهم حاثمین

کسی که کین او بدش در کمون

نبوده جز که دوزخش در کمین

و تحسبون انهم مهتدون

الهنا اعلم بالمهتین

ز علم او نشانه بحر محیط

ز حلم او نمونه کوه رزین

حقایقش بر اهل حق منکشف

محامدش بر اهل دین مستبین

جهاد اکبرش ز اصغر فزون

که نفس از او گشت ذلیل و مهین

طریق آن نداند امروز کس

به جز ولی و دوره تابعین

بباید آموخت از او رسم و راه

کسی که خواهد آن ز اهل زمین

شده مسلم این به عقل و نظر

فلا تکونن من‌الممتدین

فتاد جبرئیل به دریای نیل

نداشت چون که مرشدی بی‌قرین

چو گشت مرتضایش آموزگار

به وحی و تنزیل حق آمد امین

صفی‌علی به لطف او متکی

ز خرمن تصوفش خوشه‌چین

بر این امیدم که نمانم خجل

به جمع مقربین یوم دین

عمل نبد به دادهایت سبب

مرا مگر که گشت لطفت معین

تو دانی آنچه داده‌ای بر صفی

نه مردم مکدر دیر بین

وربنا الرحمن المستعان

ارحم وانت ارحم الراحمین

ز خلق و حق درود بی‌حصر و حد

به احمد و به آل او اجمعین

به یک‌هزار و سیصد و شانزده

نوشتم این قصیده دل‌نشین

شمارهٔ ۱۰

مطلق الذاتی که او دارنده اشیاستی

هشتی اشیاء از آن یکتای بی‌همتاستی

لا بشرط اندر وجود و مطلق از اشیاء بذات

در مراتب گرچه عین جمله اشیاستی

مطلق از اطلاق و تقیید است و پاک از چند و چون

نی بشرط شیی قائم نی بشرط لاستی

وحدت و کثرت دو وصفند آن بجمع و آن بفرق

ناشی‌ از ذاتی که جمع و فرق را داراستی

وحدت ذاتش تجلی کرد و شد کثرت پدید

باز پیدا زین کثیر آن واحد یکتاستی

عارفان گویندگان ذات قدیم لابشرط

که نه جزو است و نه کل اندر مثل دریاستی

بحر لاحدی برون از کم و کیف و مد و جزر

نی فزون گشتی ز شیئی نی بشیئی کاستی

بحر اول را که ذاتست آن بترتیب وجود

نیست جز یک موج و آن یک حضرت اسماستی

چیست اسماء آن مسمائی که لفظ و حرف و صوت

ره ندارد در وی و بیرون ز شرح ماستی

احمدیت این بود عقلش اگر خوانی رواست

شرط شیئی ولا بشیئی هر دو را مبناستی

موج ثانی عالم ایعان شد از بحر وجود

خوانی از علم ار که غیب مطلقش برجاستی

خواند اعیان را دو اعیان ثابته موجوده باز

پیش عارف این معانی ثابت و مجراستی

عین ثابت عالم علم است و فیض منبسط

عین موجود آنکه اشیاء را بجمع آراستی

موج سیم عالم جبروت اعلی شد بنام

کز مثال مطلق و غیب مضاف انشاستی

آن چهارم موج ملکوت آمد از امرش تمام

عالم ارواح اگر داری بیاد آنجاستی

موج پنجم عالم خلق است در تنظیم ملک

که شهود مطلقش خوانند و این پیداستی

جمله افلاک و عناصر از ثریا ثری

عالم ملک است و باقی هر چه زین اجزاستی

موج اعظم جامع این جمله از غیب و شهود

حضرت انسان کامل مظهر والاستی

موجها یعنی وجود ممکنات از جزء و کل

موج این بحرند و عرض و فرش ازو برپاستی

جمله اشیاء راست در فیض وجود او واسطه

هم دلیل خلق زین پستی ابر بالاستی

رتبه‌ها در حد خود هر یک بفیضی مستفیض

این بود قوس نزول ار عاقل و داناستی

خالق اینجمله اشیاء موجد این ممکنات

ذات بی‌مثل آنوجود مطلق اعلاستی

بعد ترتیب نزولی حاضر قوس صعود

باش نیک ار رخش ادراکت فلک پیماستی

کن تعلق کامدی از نطفه چون تا ملک عقل

بازگشت زین سفر تا جنه‌‌الماواستی

رخت بستی چون ز دار جسم و ره بردی بجان

قوم گویندت طریقت منزل اولاستی

خدمت پیر است گردانی طریقت کز نخست

در سلوکت رهنما تا منزل اخراستی

گردد این منزل تعینهای جسمانی ضعیف

زانکه صورت ماند دروی دل سوی معناستی

منزل ثانی ترا باشد مقام معرفت

کان بود ملکوت و آنجا علام عقباستی

کشف ار واحت چو شد گشتی بکلی منقطع

زین شئونات شهودی کت در او سکناستی

شد حقیقت نام جبروتت که سیم منزل است

روح کلی را ضعیف اینجا تعینهاستی

منزل توحد اگر داری یقین اعیان ماست

کاندر انجا نام کثرت از میان برخاستی

عین ذات سالک اینجا ماند و باقی گشت محو

جمع وحدت بی‌مجال از هر چه جز الاستی

منزل ما بعد از این باشد فنای فی‌الصفات

عالم اسماست آن گفتیم و بس زیباستی

فانی فی‌ال شیخ داند سر اسماء صفات

شیخ خود دریای علم علم الاسماءستی

چون گذشت از عالم اسماء فنای فی‌اله است

ذات پاک ذوالجلال اینجا و باقی لاستی

برطرف گردید اینجا گرد وصف اعتبار

این بود قوس صعود ارعارف بیناستی

خلعتی پوشد در اینجا سالک از دیبای قدس

باز راجع سوی فرق از جمع او ادناستی

این بقای بالله است و فرق بعد از جمع ما

حاصلش ارشاد خلق این رجعت عظماستی

آتش دیگر بدل دارم ز جذب عشق دوست

کز شراری مغز عرفانم پر از سوداستی

بشنو اسرار قلندر را مقام دیگر است

دان فنا بعد از بقا در اصطلاح ماستی

باقی الله باشد مظهر اسم ملک

وین قلند مالک الملک است و نقطه باستی

باقی الله نبی و نقطه با مرتضی است

نقطه در با صامت و از نقطه با گویاستی

هست بالاتر مقامی گوش عشقی کو کز آن

شرح سازم گرچه شرح آن نه حد ماستی

شد قلندر صاحب آن رتبه عالی بنام

قوم را در این بیان اجماع و هم فتواستی

ما سوی اندر قلندر غرق و او سرکش زکون

جمله از وی هست و او از جمله مستثناستی

مطلق او از خلق و هستیهای خلق از وی چنانک

نقطه از حرفست و مطلق حرفرا مبداستی

جمله اجزای حروفست از وجود نقطه پر

حرفها را نقطه دارا از الف تایاستی

وصف وترکیب و تعین حد و تعیین و رسوم

نقطه را نبود که او ثابت بشرط لاستی

از اناالمعنی الذی هم لایقع اسم علیه

شد مدلل کز دو کون او برتر و اعلاستی

وصف در یارا نگوید کس بعرض و طول و عمق

هر چه تا خواهی تو بحر و هر چه بینی ماءستی

گر تو گوئی در تعین واحد مطلق کجاست

نشاه گو با من کجا در هستی صهباستی

نیست شیئی خارج از وی هستیش باشد گواه

آدمی آخر تو چون خارج ز کرمناستی

عالم اکبر توئی در خود فروشو تا تمام

کشف گردد کز چه برپا آینهمه غوغاستی

آزری شوبت شکن بر نفس بتگر زن تبر

تا بتی بینی که بتها را چنین آراستی

موسئی شو دیده ور تا بنگری کز فوق و تحت

نو در نور است و عالم ساحت سیناستی

عیسئی شو پاک دم تا نیک بینی هر چه هست

بی‌دم و بی‌منت رح‌القدس احیاستی

احمدی شو عشق جو تا دانی این معنی که شاه

با همه درسر و با شخص تو در جهراستی

یعنی او را نیست جر و سر ترا این وصفهاست

هر کجا رفتی تو او آنجا و او بیجاستی

گوش کن اشیاء چه می‌گویند در دست قبول

تا نه پنداری بتسبیحش حصا تنهاستی

گر ز خود غافل نباشی‌ جمله ذرات وجود

رجعتی دارند و هر جز وی بکل پویاستی

چشم دل بگشا که بینی از جواهر تا عرض

رو باور دارند و او هر دلی شیداستی

تابش خور لعلها را داد رنگ ارغوان

در دل کهسارها دلال آن مجلاستی

خنده گل باغها را ساخت مالامال خویش

خرم از آن خنده خوش کز خارو کز خاراستی

باغ در باغست و جان در جهان بهشت اندر بهشت

هر کجا در خاطرت آنسرو مه سیماستی

عالمت جنّت شود گر ترک تن گوئی بچشم

هر سرابی کوثری هر خاربن طوباستی

دوزخت فردوس شد گر نفی خودخواهی بعین

هر پلاسی حلّه هر کرمکی حوراستی

دل بیاری ده که بی‌عونش نجنبد دل ز جای

نه زبادی دان که جنباننده در اعضاستی

هستی خرد محو هستی کن که هستیها از اوست

رفت چون هست ذبابی هستی عنقاستی

گر ترا با اوست دل مغاره و میدان یکست

ور توئی با توتوئی در شهر و در صحراستی

تا یکی سرگرم حرفی تابکی پابند لفظ

مادح پروانه و ز شمع بی‌پرواستی

بوالعجب نقلی است تو در مدح کالای کسان

وانگهان در دست دزدت جبه و کالاستی

صفدران شیر خو کندند مغز شیر و ببر

تو شجیع قصه خوان از حیزر و هیجاستی

رهروان رفتند تا مقصود تو حیران آنک

عارج از تن یا ز روح آن سید بطحاستی

لب ببند از گفتگو بر زن تبر بشکن طلسم

سر مخار از جستجو کو هر دمت جویاستی

چار طبع و هفت نجمت دشمنان خونیند

چندنازی کامهاتست آن واین آباستی

دل ز مهر این و آن بر کن که جز حق هر چه هست

فانیست و هر که فانی دوست شد رسواستی

دوست گیر آنرا که خلق عالم از بهر تو کرد

سخت از یاری گریزان روی با اعداستی

نطقه بودی عقل کردت از حضیضت داد اوج

محشری امروز دیدی محشری فرداستی

خلق او فرمود رزق او داد و رحمت او نمود

عیب او پوشد گناه او بخشد او داراستی

اوست قادر اوست قائم اوست قیوم اوست حی

او لطیف است او خبیر او مجلأ و منجاستی

او ترا آورد از کتم عدم بیرون و داد

خلعت ایجاد و گفت این اشرف اشیاستی

حاجت از او خواه چشم از غیر او پوش و مباش

کمتر از موری که او در صخره صماستی

دولت باقی طلب بر شیی فانی دل مبند

در ولایت حب شاه اولیا اولاستی

آن ولایت را که حق بر ما سوی بنموده فرض

بیعت تسلیم در دست شه والاستی

طاعت حق در حقیقت عشق شاه اولیاست

بی‌تولای علی کی ممکنی برپاستی

واقف از اسرار موجودات بود آنکس که گفت

دفتر ایجاد را نام علی طغراستی

ذات حق را جز بنور ذات حق نتوان شناخت

ثابت این معنی بنورانیت مولاستی

طلعت رحمتعلی شاه است مرآت ظهور

این صفی داند که چشم فکرتش بیناستی

ختم شد اینجا سخن در یاب اگر داری تو هوش

ذهن عارف تند و طبع نکته‌دان غراستی

حرف را بگذار و سر نقطه را آور بدست

حرفها قطره است و نقطه بحر گوهر زاستی

یا علی کامل توئی جان صفی را ده کمال

از تو چون بر نطق قلبش رازها ایقاستی

قافیه گر شد مکرر ور الف بر یا بدل

خاطرم زان بود فارغ کان الف یا یاستی

من بنظم و نثر با گیسوی او گویم سخن

گر بسند و شعر ما را شاه ما ممضاستی

شمارهٔ ۱۱

جهل بر هم کتاب عقل و دفترای طولانی

که نفزایند از آنها جز که برخامی و نادانی

دلیل فلسفی نامد بکار اثبات واجب را

که ذاتش برتر است از وهم و تخییلات امکانی

نداند عقل کنه آنچه مشهود است اندر حس

چه جای عیب لم یدرک که در ذاتست وحدانی

قدیم لا زمان آید نه در اندیشه حادث

که در جزو زمانی شد عیان از غیب اعیانی

خرد را دانی از مخلوق اول کی رسد هرگز

بکنه هستئی کو عالی است از اول و ثانی

فرو بردیم سر چندانکه در دیوان حکمتها

نبد جز مشت اوراقی بود هر چند برهانی

ز اخبار و اصولت حجت از ظن است ور قطعی

چه شد حاصل ترا جز ریب تاریکی و حیرانی

بکار زاهد و صوفی مباش از شرع و فقر ایمن

نه در خشکی بود فضلی نه در آلوده دامانی

تصوف سیر منزلهای نفس است ارنه غافل

که درهر منزلی تا جمع حق گردد ز خود فانی

در این صوفی و شأن جنگ یهودان بود و عشق نان

نه هیچ از ائتلاف نفس و هیچ از سیر نفسانی

اگر صوفی روش خواهی بشهر روح جو سامان

که بینی در گهی را ماجا اشیاء روحانی

سمی حضرت سجاد حاجی میرزا کوچک

کز آن هیکل هویدا شد تمام آن ذات فردانی

بسی گویند انسانرا فضلیت چیست بر اشیاء

گر او را دیده باشی واقفی از فضل انسانی

ابا کرد آسمان حمل امانت را ونک بیند

که مشت استخوانی حمل آن سازد بآسانی

بسی شیطان بود نادم ز ترک سجده آدم

که دید آنروز خاک و بیند اینک نور یزدانی

مسمی را زاسم ار چند نشناسند لیک او را

تو از رحمتعلیشاهی نیوشی‌ وصف سبحانی

ولی کآئینه روی حق آمد چون صفی الحق

بر او بگشوده گشت ابواب رحمت‌های رحمانی

شمارهٔ ۱۲

گل چرا ماند به گلشن بعد فوت گلعذاری

مه چرا تابد به گردون بی مه روی نگاری

سرو بالائی برفت از پیش چشم رود بارم

سرو گو بالا نگیرد دیگر اندر جویباری

ملک زیبایی و خوبی شد ز عالم تاج خالی

نیست زیبا زین سپس گیرد به خویش ار تا جداری

در بهار زندگانی ریخت از گلبن چو آن گل

کی گشاید خاطرم دیگر زبستان و بهاری

عندلیبی بر پرید از شاخ حسن اندر جوانی

گو شود ویرانه گلشن تا که نخروشد هزاری

از غم و زاری من آور بیاد اندر بهاران

گر خروش مرغ‌زاری بشنوی از مرغزاری

ای نصیحت گو مرا بگذار با این اشک خونین

حال طوفان دیده را داندمگر دریا گذاری

هرگزم ناید به خاطر کاید اندر دور گیتی

اینچنین حور از بهشتی وین چنین یار از دیاری

داستانها مانده از خوبان بدفترها ز خوبی

پس بجا بوده است چون او بوده گر در روزگاری

آسمان از دوده آه من بود نیلی و گوید

شد فرو اندر زمین روح روان کوه و قاری

چون پری از چشم مردم شد نهان شوخی پریوش

نازنینی دلفریبی مهربانی بردباری

زالکی باشد جهان فرهادکش وز وی عجب نی

قصر شیرین لعبتان را گر کند مشکین حصاری

در جبلت داشت عقل وعفت و مهر و ادب را

جز خدایش کس نبد در هیچ وصف آموزگاری

گفتمش روزی که امروزم بود دردسر افزون

گفت گر باشد قبولت جان من باشد نثاری

کی کند باور اگر گویم یکی از صد صفاتش

گرچه ناید هیچ وصفش در نگارش یا شماری

در چمن بس باد ناکامی دمید از چار جانب

نخل شادیرا عجب نبود نماند از برگ و باری

نقش خود بردیده ما بست و داغ خویش بر دل

اینچنین ماند ز یاران بهر یاران یادگاری

سال تاریخ و فاتش باشد این بی‌بیش و بی‌کم

شد سوی جنّت ز مینوی مهی زیبا نگاری

ترجیعات

شمارهٔ ۱ : ای غمت اصل مدعای وجود

شمارهٔ ۲ : چونکه در جوش بحر وحدت شد

شمارهٔ ۳ : حق داشت پیش از آنکه بود جسم و جوهری

شمارهٔ ۱

ای غمت اصل مدعای وجود

وی ز جودت بپا لوای وجود

کو وجودی بجز تو تا که کند

وحدتی ثابت از برای وجود

غیر نقش و نمایشی نبود

با وجود تو ماسوای وجود

جز تو یکتائی وجود ترا

کس ندند بمقتضای وجود

غیر ذات یگانه تو کسی

نیست موجود در سرای وجود

چون ز سر ازل گرفت قرار

بظهور وجود رای وجود

در بحار صفات و اسماء گشت

جاری از کل خویش مای وجود

زان در آئینه حدوث نمود

پادشاه قدم لقای وجود

در بر آن ظهور یکتا کرد

راست از کبریا ردای وجود

تا تو دانی که بوده بر وحدت

از ازل تا ابد بنای وجود

هستی ما بود چو کوه و در او

می نه پیچیده جز صدای وجود

زنگ ز آئینه دلت بزدای

تا بیابی در او صفای وجود

بی‌لب و کام پس بگوش دلت

دم بدم در رسد ندای وجود

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

پرده از رخ چو آن صنم برداشت

دل براه غمش قدم برداشت

چین بگسیو فکند و قامت دل

ز احتمال بلاش خم برداشت

آهوی رام چشم او چون دید

دل بدنبال خویش رم برداشت

صبح کان لعبت یگانه قدم

جانب دیر از حرم برداشت

گفتم ای سرور راستان که قدت

پرده از سر فاستقم برداشت

بوثاق گدای گوشه‌نشین

می‌توان گامی از کرم برداشت

چشم رحمت گشود بر من و خوش

دو لب لعل را ز هم برداشت

که در اول قدم ز خود پرداخت

هر که در راه ما قدم برداشت

گویدش دوست کومنست و من او

عاشق از دست از منهم برداشت

کرد اشارت بساقی اندر دم

تا که مستانه جام‌جم برداشت

کرد لبریز زان مئی که ز دل

چون کشیدم غم و الم برداشت

اندر آن حالتی که ز آینه‌‌ام

صیقل باده رنگ غم برداشت

می‌شنیدم ز چنگ مطرب عشق

این نوا چون بنغمه دم برداشت

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

دلبر ما که عین ماست همه

ظاهر از نقش ماسواست همه

ساری اندر حباب قطره و یم

بی‌تغییر وجود ماست همه

زان بت بس‌سرا و خانه ما

بین که پرخانه و سراست همه

قاف هستی ممکنات وجود

سایه پر آن هماست همه

این ظهورات مختلف که بجای

نقش این پرده جابجاست همه

گر هزار است وگر هزار هزار

بوجود یکی بپاست همه

هیچیک را مبین بچشم خطا

کآیت شه ذوالعطاست همه

غیر خود را چو حق وجود نخواند

از حق ار نگذری خداست همه

خویش را زد صدا بکوه وجود

این هیاهوی آن صداست همه

تو مگو نیست در بنا پیدا

بانیئی کو خود این بناست همه

نقش ذرات را چون بینی نیک

کسوت شمس با ضیاست همه

سر گنج نهان الا را

جوئی ار در طلسم لاست همه

خود ز نای وجود شاه وجود

دان که نائی این نواست همه

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

طره ترک عنبرین موئی

دلفریبی بتی بلا جوئی

در ره دل مرا بهر سوئی

هشته دامی ز رشته موئی

می‌کشد هر دم ببازاری

می‌کشد هر دمم ببازوئی

دل ز چوگان گویش بر در و بام

می‌دود صبح و شام چون گوئی

هست بر پا ز دستبرد شبش

در همه انجمن هیاهوئی

یار پیدا و در تفحص او

هر کس می‌دود بهر سوئی

دوشم آمد ببزم و گفت ترا

هست با عشق ما اگر روئی

مغز جان خالی از زکام هوا

کن که یابی ز وصل مابوئی

باز بنگر که عین ماست همه

آنچه دریا و جوش می‌گوئی

یار باتست زین عجب که تو خود

عین آبی و آب می‌جوئی

بگذر از جود را ببحر وجود

تا به بینی که جونئی اوئی

بحر گوید که از احاطه ذات

نیست خالی زماء ما جوئی

رفت و گفت این حدیث کرد بخویش

دنگ و دیوانه‌‌ام ز یک هوئی

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ای پسر حب حشمت و جاهت

کرده دور از حریم آن شاهت

بر تو یار از تو اقربست و ترا

کرده دور از تو نفس گمراهت

یکدم از خود در اوبین که توئی

آنکه ندهد توئی بر او راهت

چون حجاب توئی فتاد از تو

جو ز خود هرچه هست دلخواهت

کمترین قدرتست اینکه بود

مالکیت بماهی و ماهت

صادق آمد چو رفت از تو تویی

لیس فی جبّتی سوی آللهت

یوسفا تو عزیز مصر خودی

نفس خود ببین فکنده در چاهت

زین خودی در گذر که عشق کند

شاه مصر وجود ناگاهت

هست یکسان بوحدت ار نگری

فوق و تحت و بلند و کوتاهت

کن بشطرنج عشق جانرا مات

تا که بردارد از دو سوی شاهت

دو جهان از گدائی در عشق

کمتر آید ز یک پر کاهت

گر کنی جان براه دوست نثار

دوست خواند بنانم آللهت

شو ز خود بی‌خبر که غیرت عشق

زین حقیقت نماید آگاهت

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ار رخت ماه چرخ طنازی

قامت سرو باغ ممتازی

آفت عقل و جان بطراری

فتنه دین و دل بطنازی

طره‌ات مشک چین دلداری

نرگست ترک شهر غمازی

چون تو شاهی و مات تست دو کون

با که شطرنج عشق می‌بازی

گرنه عاشق خود از چه سبب

خویش بر حسن خویش می‌نازی

زانکه نبود بخانه جز تو کسی

که دلش را بناز بگدازی

زلف خود را از بهر خودتابی

روی خود را از بهر خود‌سازی

نکته خال خود تو دانی و بس

که سخن با لطیفه پردازی

تو مسیحا دمی و نادره‌گوی

ترکتازی کلام اعجازی

دل که در آتش غم تو گداخت

شایدش گر بحرف بنوازی

ضعف دل را بیار قند حجاز

کن عجین با گلاب شیرازی

فارس را یکی بگوی ملیح

نکته با فصاحت تازی

از میان خیزد اختلاف دوئی

پرده زین رازگر براندازی

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

خیز ای دل که تا به همت عشق

رو کنیم از دو سو بحضرت عشق

لوح جان را از نقش جرم دهیم

شست و شوئی به آب رحمت عشق

سنگ باشد به از دلی که نکرد

خویشتن را نثار حضرت عشق

یافت هر ذره وجود چو تافت

در جهان آفتاب طلعت عشق

کرد در بر هرآنچه شد موجود

بقبول وجود طلعت عشق

گر به وحدت کنی رجوع شود

متساوی بجمله نسبت عشق

در حقیقت چو نگری بوجود

وحدتی نیست غیر وحدت عشق

این ظهورات مختلف که بود

نقش بر پرده مشیت عشق

هست هر یک به اختلاف صُور

متعلق بکلک قدرت عشق

فاش گویم کسی بدار وجود

نیست موجود غیر حضرت عشق

آری آری بغیر هستی عشق

هستئی کی گذاشت غیرت عشق

در ازل کشت زار هستی غیر

سوخت یکباره برق سطوت عشق

می‌رسد این ندا بگوش دلم

هر دم از عالم هویت عشق

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ای دل آهنگ کوی جانان کن

ترک سر اندرین ره از جان کن

دفتر صلح و جنگ در هم پیچ

خانه نام و ننگ ویران کن

جبهه خویش را در این میدان

میخ نعل سمند سلطان کن

عقل در کار عشق نادان است

هر چه کت گوید آن مکن آن کن

چند سندان زنی به درگه دوست

باری از کله کار سندان کن

در وصل ار بروت نگشایند

دیده مسمار باب هجران کن

آب و جاروب آستان روا

ز اشک چشمان و موی مژگان کن

دل غمدیده را به مجمع فکر

بند آن طره پریشان کن

بنشین بر سمند گردون تاز

چرخ راگرد سم یکران کن

خوش ز سم کمیت عرش نورد

منشق ایجان حجاب امکان کن

از تکاپوی رخش دریایی

لامکان ار غبار میدان کن

عشق از ایمان و کفر بیرونست

دل مبرا ز کفر و ایمان کن

تا شوی ایمن از وساوس نفس

این سخن نقش خاتم جان کن

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

حسن یارای حسن یکیست یکی

حرفی افزون سخن یکیست یکی

نرد عارف که یافت سر وجود

راحت و هم محن یکیست یکی

در بر آنکه دیده جلوه یار

خلوت و انجمن یکیست یکی

دلبر و دل بکار دل چه شوی

یکدل ایجان من یکیست یکی

جان و جانان اگر که در گذری

یکره از جان و تن یکیست یکی

نسبت آب صاف گاه ظهور

با سه برگ و سمن یکیست یکی

با گل و خار بی‌معیت رنگ

انبساط چمن یکیست یکی

من حجاب من است چونکه افتاد

این حجاب او و من یکیست یکی

این من و ماست جمله خواب و خیال

قادر ذوالمنن یکیست یکی

آنکه زین ما و من عریست بذات

در نهان و علن یکیست یکی

ذات بی‌نقش اندرین همه نقش

نزد اهل فطن یکیست یکی

سخن اوست در همه دهنی

این سخن وین دهن یکیست یکی

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ای رخت آفتاب روشن دل

وی قدرت نو نهال گلشن دل

طره‌ات گه به فتنه رهبر عقل

نگرست که بغمزه رهزن دل

غم عشقت سرور سینه ریش

خم زلفت کند گردن دل

عاشقان را که برق عشق تو سوخت

کشت زار وجود و خرمن دل

پرده بردار و طلعتی بنمای

بهر تسکین دل بمأمن دل

از پس ظلمت فراق بتاب

آفتابی بتاب ز روزن دل

از عنایت به نوبهار وصال

کن مبدل هوای بهمن دل

ما که دادیم دل بطره دوست

تا چه با دل کند مهیمن دل

دی عبورم پی سراغ بتی

شد به بتخانه معین دل

دیدم از شاهدان پرده نشین

محفی در سرای ارمن دال

جستم از شاهدی نهفته نشان

زان‌بت بی‌نشان به مسکن دل

لب گزیدم که لب ببند و بجوی

سر مکنون دل ز مکمن دل

داشت فکرم بر اینکه باز برم

مشکل خویش بر برهمن دل

ناگه آمد زبام دیر بگوش

این خروشم ز نای ارغن دل

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

از خرابات رند مستی دوش

شد ز لطفم براه و گفت بگوش

کی طلبکار یار با من مست

خیز و رو کن بکوی باده فروش

تا ببینی عیان بمحفل عشق

روی دلدار و حسن بی‌روپوش

جز در پیر ما ز هیچ درت

نیست فتحی مزن دری و مکوش

گشت آن حرفم آتشی و بسوخت

جسم و جان را و دل فتاد بجوش

از پی او شدم روانه بشوق

همه جا مست و بیخود و مدهوش

تا رسیدم بدرگهی که در آن

بود جبریل عقل حلقه بگوش

دیدم از دور میکشان همه را

جمع بر دور پیر باده فروش

ار حریفان بزم گوش دلم

می‌نیوشید بانگ نوشانوش

ناگه افتد چشم رحمت پیر

بمن زار و بر کشید خروش

که تراگر هوای خدمت ماست

در خرابات کش سبو بردوش

آنگهم ساقی از اشارت پیر

ساغری داد کاین بگیر و بنوش

چون کشیدم می از پیاله عشق

گشتم از گفتگوی عقل خموش

اندر آن مستی این حدیث بدیع

گفت خوش خوش بگوش هوش سروش

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

دامن خیمه شه چو بالا زد

حسنش آتش بکوه و صحرا زد

شد جهان روشن از فروغ رخش

رایت حسن چون هویدا زد

آنشهی کو ز ما بذلت غنی است

آمد و جام فقر با ما زد

شد ز تخت شهی بزیر و قدح

با گدایان بی سرو پا زد

دید چون حسن دلفریبی او

بر سر عقل شور سودا زد

تا نماید که هر چه هست یکیست

سوی صحرا علم به تنها زد

تا بگوید که غیر ما همه لاست

کوس وحدت ببام الا زد

این همه نقش کلک قدرت او

که بر این پرده است پیدا زد

کرد غوغا ز حسن خویش بپا

وانگهی خویش را بغوغا زد

بار دیگر نهنگ عشق برون

شد ز دریا و دل بدریا زد

پرده زان راز بر فکند عیان

دم ز اسرار ذات یکتا زد

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ساقیا دور دور رحمت تست

چشم مستان بدست همت تست

دور ما گر بسر رسید چه باک

دور چون دور جود و رحمت تست

گر بسهو و خطا گذشت گذشت

دور ما نک بعفو نوبت تست

ما گر آلوده دانیم چه جرم

دل خود اندر پناه عصمت تست

صبح عید است و چشم باده‌کشان

بعطای تو و عنایت تست

داروی درد و غم که جام می است

ده بمستان که وقت قدرت تست

می‌کشان را کفیل در هر باب

کف پیمانه بخش حضرت تست

از تو ما را بجز تو نیست طمع

خود گواهم بعشق غیرت تست

گر کنی لطف وگرنه در همه حال

جان رندان رهین منت تست

باری آن باده – شبانه کز او

دل دیوانه مست وحدت تست

گر بود صاف و گر که دُرد بیار

زانکه درد تو عین صفوت تست

خوش کن از باده‌ام سری که مدام

بند اندر کمند بیعت تست

سرکشی کرد نفس و چاره او

درد جام شراب سطوت تست

کرده این نکته را فسانه خویش

تا دل آئینه‌دار طلعت تست

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ساقی امشب عنایت افزون کرد

بهر رندان بباده افیون کرد

کار یاران بدور اول ساخت

دور ثانی مپرس تا چون کرد

در قدح مشک و می بهم آمیخت

باده را با گلاب معجون کرد

بیش از پیش دست قدرت را

ز آستین بهر بذل بیرون کرد

سوی رندان دور در هر دور

همره جام چشم میگون کرد

باده حضار را پیاپی داد

حال عشاق را درگرگون کرد

گنج لب بر گشود و گوهر ریخت

مفلسان را بحرف قارون کرد

دست بر مو گرفت و ساغر داد

عقل را از دو شیوه مجنون کرد

ترک خون ریز غمزه‌اش یکبار

بر سر بیهشان شبیخون کرد

خوش خوش آن مطرب مقام‌شناس

آشنا چنگ را به قانون کرد

هر دمی زد رهی و مستان را

بسیاقی ز خویش ممنون کرد

از بم و زیر نی حریفان را

گاه مسرور و گاه محزون کرد

مطرب از چشم عاشقان افشاند

آنچه ساقی ز غمزه‌اش خون کرد

مستی بیخودان چون افزون دید

این نوا را بنغمه موزون کرد

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ما گدایان که نفی با لذاتیم

پادشاهان ملک اثباتیم

حامل اسم اعظم شاهیم

مخزن سر حضرت ذاتیم

آفتاب سپهر عشق و بحسن

جلوه‌گر در تمام ذراتیم

پرتو حسن ذات مطلق را

در تمام صفات مرآتیم

جلوه نور شاه معنی را

در مقام حضور مشکواتیم

بحر ز خار وحدتیم و ز جوش

گاه در جزر و مد و گه ماتیم

گه ثابت به ارض و گه در سیر

همچو سیاره در سماواتیم

دایم از جام عشق پیر مغان

مست افتاده در خراباتیم

باب فضل آستان میکده است

ما بر آن در کلید حاجانیم

رند و قلاش و لاابالی و مست

فارغ از زهد و زرق و طاماتیم

خویش غرق گناه از دم پیر

خلق را غافرالخطیئاتیم

از دم شاه عیوسی انفاس

روح بخش تمام امواتیم

روز و شب با سرود و بر بط و نی

متذکر به این مناجاتیم

که در اشیاء ظهور اوست عنان

غیره کل من علیها فان

دوش در خوابم آفتاب آمد

یعنی آن ماه بی‌حجاب آمد

طالع از بام طالعم ز قضا

در شب قدر آفتاب آمد

شاه بیدار بخت بنده نواز

بر سر خفته نیمی خواب آمد

بهر دفع خمار هجر بتم

نیم شب با بط و شراب آمد

پا نهادم بخلوت دل و گفت

گنج در خانه خراب آمد

دل بیچاره را ز غمزه او

دعوت وصل مستجاب آمد

بهر صید دل شکسته ما

با دو گیسوی پر زتاب آمد

خوش قراری مرا ز خال لبش

بعد صد گونه اضطراب آمد

عاشقان البشاره کز در وصل

شاهد قدس بی‌نقاب آمد

واردات عجایب از ره غیب

در دلم باز بی‌حساب آمد

نور مهدی عیان به بزم حضور

خوش خوش از پرده غیاب آمد

بهر نفس عدو به دشت قتال

نیاب مظهر‌العجاب آمد

در کفش ذوالفقار خصم گداز

حامی دین بوتراب آمد

ز آستان جلال حضرت او

خوش به گوش دل این خطاب آمد

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

شاه رحمت سریر می‌بینم

پیر دریا ضمیر می‌بینم

چشم دل راز نور رحمت او

روشن و مستنیر می‌بینم

در دل خاره از حوائج مور

حضرتش را خبیر می‌بینم

دو جهان را ز خرمن جودش

کمتر از یک شعیر می‌بینم

بر همه ذره‌ها چو مهر منیر

لطف او را مجیر می‌بینم

بر در دیری عیسوی پیری

با جمال منیر می‌بینم

خوش بچین کمند طره او

دل خلقی اسیر می‌بینم

میکشان را به پیره باده فروش

بنده مستجیر می‌بینم

زاهدان را ز نور طلعت یار

دیده دل ضریر می‌بینم

متحلی بهر چه می‌نگرم

دلبری بی‌نظیر می‌بینم

در صف کارزار نفس حرون

رهروان را دلیر می‌بینم

بر دو کون از گدائی در دوست

خویشتن را امیر می‌بینم

هر دم از بندگی پیر مغان

فیضهای کثیر می‌بینم

روز و شب بر نگارش این راز

عقل کل را دبیر می‌بینم

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

چشم از او وام کن که او بینی

وجه هور از چشم هو بینی

از دل ما رموز طره یار

جوئی ارباز مو بموبینی

دل پیر مغان بجو که نه جوست

گرچه این بحر را تو جو بینی

گر بدنیا بچشم ما نگری

قدر او را کم از تسوبینی

در خرابات گر نهی قدمی

خوش بسر ظل فضل هو بینی

ساکنان حریم میکده را

مست آن چشم فتنه جو بینی

هر چه در پرده وجود بود

فاش و بی پرده خوش نکو بینی

دامن دلق می‌کشان همه را

پاک از لوث آرزو بینی

رهروان طریق صفوت را

سر بزانوی غم فرو بینی

راز داران سر وحدت را

بر زبان مهر انصتو بینی

ساقی دور را می‌ از خم ذات

بهر عشاق در کدو بینی

قطره هر که نوشد از می او

قلزمش غرق در سبو بینی

مطرب عشق را در این افسون

با دف و چنگ بذله گو بینی

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

ای دل ار بند زلف یار شوی

مطلق از قید و اختیار شوی

مالک ملک جان و دل گردی

قبله اهل افتکار شوی

در خرابات عشق رندانه

گر در آئی و میگسار شوی

حالی از ته پیاله مستان

مست افتی و هوشیار شوی

هوش آئی ز مستی هستی

چه از می‌ نیستی خمار شوی

احد‌آسا ز نه فلک گذری

بر براق می ار سوار شوی

علم رسمی بود سراب و ازو

بگذر ای تشنه تا بحار شوی

نوشی ار می ز جام پیر مغان

عارف نور هشت و چار شوی

بندگی گر کنی بحضرت عشق

در دو عالم بزرگوار شوی

قنبرآسا بکردگار قسم

زین غلامی تو کردگار شوی

عارفان جان عالمت خوانند

در ره او چون جان نثار شوی

چون صفی علی بمقدم شاه

ترک سر کن که تاجدار شوی

این سخن را بگوی مستانه

تا بفگتن زبان یار شوی

که در اشیاء ظهور اوست عیان

غیره کل من علیها فان

شمارهٔ ۲

چونکه در جوش بحر وحدت شد

ظاهر از بحر موج کثرت شد

کنز مخفی که غیب مطلق بود

آشکار از حجاب غیبت شد

تا نماند بخانه غیر از خود

عین اشیاء ز فرط غیرت شد

گاه گردید دل گهی دلدار

گاه آئینه‌دار طلعت شد

گاه بنمود روی و از معنی

هر دمی صد هزار صورت شد

گاه بگشود روی و از محفل

در سرا پرده هویت شد

گاه شمشیر در معارک زد

گاه آماده شهادت شد

گاه در خوابگاه احمد خفت

گاه بر مسند امامت شد

گاه ترویج شرع احمد کرد

رهنما گاه در طریقت شد

ماالحقیقه که از زبان کمیل

گفت و خود عین آن حقیقت شد

خلق را گه بخوشی شورانید

وانگه اندر سرای عزلت شد

گه بمنبر دم از سلونی زد

گاه لب بست و خود بحیرت شد

گاه در طور لن ترانی گفت

یعنی اندر حجاب عزت شد

در جهان بی‌حجاب و پرده گهی

جلوه‌گر در هزار کسوت شد

گاه بنمود رخ بموسی و گه

بر یهودان رهین خدمت شد

گه سه نان داد و خویش حامد خویش

زان کنایت بهفده ایت شد

گاه اندر نماز خاتم داد

ختم بر دست او مروت شد

جود ذاتی او ز سر قدم

بر حدوث دو کون علت شد

جلوه‌گر وحدتش در این کثرت

بهر اظهار جود و قدرت شد

وه چه قدرت که چار عنصر جمع

از دم او بیک طبیعت شد

وه چه قدرت کش از دو حرف جهان

وندران هر چه هست خلقت شد

دوش کاندر حضور پیر مغان

در خرابات عشق صحبت شد

این سخن بود گوهری و برون

از دهان علی رحمت شد

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی‌الله

مصطفی شاه ملک امکانی

اولین موج بحر یزدانی

در شب قرب واجب از دامان

چون برافشاند گرد امکانی

سم رخشش حجاب نه گردون

کرد منشق ز گرم جولانی

این عجب بین که آنشب اشیاء را

داد جسمش عروج روحانی

هست یعنی حقیقت هر شیی

ظل آن جسم پاک نورانی

تا بقوسین و قاب پیغمبر

گشت خارج بجسم ربانی

سر حد کمان شنو کاینک

مر تراگویم ار سخندانی

تا بواجب چو دوره پرگار

کن تصور تو دور امکانی

جامع دوره را نبوت دان

بر نبوت دو وجه ارزانی

وجه ادنی ظهور اوست بر او

در رسالت بنص قرآنی

وجه اعلی بطون اوست که هست

آن ولایت بصدق عرفانی

والی آن ولایت است علی

وجه یزدان ولی سبحانی

هستی ممکنات سرتاسر

فرع جسم نبی است تا دانی

چونکه اول بسیط در خود بود

منبسط شد بخویش در ثانی

چون شدش دوره تجلی طی

هشت پا در حریم سلطانی

عکس وجه ولایتش در دم

تافت آنجا چنانکه میدانی

اندران بزم‌الغرض چون حق

کرده بد دعوتش بمهمانی

خوانی آندم زغیب شد حاضر

از نعیم سرای سبحانی

دستی از آستین غیب برون

آمد او را بر سم همخوانی

دید دستی که داده با او دست

بهر پیمان بامر یزدانی

دید دستی که کنده از خیبر

با دو انگشت در به آسانی

پیش از ایجاد عالم و آدم

بوده کاخ وجود را بانی

با پیمبر علی اعلی گفت

در ثنای علی عمرانی

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی‌الله

مرتضی را بحجت عرفان

معنی و صورتی است با یزدان

معنیش واقع بمعنیش در ذات

اسم و رسم و شروط و وصف و بیان

و همها جمله اندر او مبهوت

عقلها جمله اندران حیران

او چو دریا و عقلها چون خس

خس چه یابد ز قعر بحرنشان

صد هزاران هزار کشتی عقل

شد در این بحر غرقه از طوفان

که نیفتاد تخته بکنار

تا چه جائی که ره برد بکران

گمشد اوهام بس در این وادی

که یکی راه نبرد بر پایان

دم نشاید زدن چون زین معنی

که برونست از یقین و گمان

بشنو از من ز صورتش سخنی

تا که عشقم شکسته مهر زبان

صورت او که نزد اهل شهود

عین معنی است در مقام عیان

باشد او را دو وجه بر یک تن

یک بمعنی و اوست جان جهان

موجود جسم عالم است این جسم

خالق جان آدم است آن جان

هست زین بحر جنبشی اسماء

هست زان نور تابشی اعیان

آنچه گفتند انبیاء بخبر

و آنچه دیدند اولیا بعیان

شمه بُد ز وصف این تن هین

تا بشی‌ بد ز شمس آنچان هان

زینره از صلب انبیا این جسم

گشت ظاهر بعالم امکان

در دل پاک اولیا این روح

گشت ساکن بصورت انسان

سر این صورت ار عیان خواهی

جو تولا بعشق پیر مغان

وجه او باقی است در اکرام

غیره کل من علیها فان

در ره پیش عشق چون دادی

جان و کردی بدست او پیمان

درمقام حضور پیر شود

بر نور روشن سکینه ایمان

چون بتابد بجانت نور حضور

یابی از سر این کلام نشان

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی‌الله

خانه کعبه در تن عالم

چون دل عالم است ای اعلم

لاجرم آن علی جسمانی

زاد در خانه دل عالم

فاطمه ابنه الاسد که نمود

افتخار از کنیزیش مریم

چونکه بگرفت از ابوطالب

حمل بر خالق وجود و عدم

چون شد آثار وضع حمل عیان

از وی آمد بعجز سوی حرم

کرد دیوار خانه را منشق

در زمان رب کعبه و زمزم

شد چو داخل بخانه بانوی قدس

هر دو دیوار هشت سر بر هم

گشت آنخانه غرق نور سیاه

اندرین نکته ایست هین فافهم

آب حیوان درون تاریکی

زد پی روشنی بدهر علم

ای پسر شو سیاه روی دوکون

تا دو کونت شود اسیر ظالم

زین سیاهی رسی بنور وجود

هل سفیدی و شو سیاه رقم

بوتراب آنزمان ز عالم قدس

هشت اندر سرای خاک قدم

تا بری از مقدمات ظهور

پی بسر نتیجه معظم

کعبه دیگریست ای سالک

در تن عالم صغیر آدم

اندر اینجا علی روحانی

زاده از مام نفس قدسی دم

روح قدسی مذکر آمد نیز

نفس قدسی مؤنث آمد هم

آن چو بوطالبست و ای طالب

وین چون بنت‌الاسد شد ای همدم

با هم این هر دو را کند تزویج

نفس پاک پیر روشن دم

زاید اندر حریم دل آن نور

چون شد این دو بیکدگر توأم

نام او شد سکینه معنی

صورت او چو صورت آدم

دل بود کعبه این سکینه صمد

دل چو دیر آمد این سکینه صنم

هر که را نیست این سکینه مخوان

تو بنی آدمش هوالاعلم

شاهد غیب این سخن می‌گفت

پرده برداشت چون ز سرکتم

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی‌الله

روز جنگ احد چو پیغمبر

شد زانبوهی عدو مضطر

رو نهادند همرهانش تمام

بفرار و نماند کس دیگر

موج بجز سیاه کفر غریق

حواست فلک وجود پیغمبر

آمد از حق ندا که ای احمد

استعانت بجوی از حیدر

تا در آرم بیارییت اینک

ز آستین جلال دست ظفر

تارسد عون حقت از چپ و راست

جو اعانت ز حیدر صفدر

خواست از شاه اولیا امداد

در زمان احمد ستوده سیر

بود بر لب هنوزش ادرکنی

از پس یا علی از که از معبر

خاست آواز شیهه دلدل

تافت پس برق ذوالفقار دو سر

بود گفتی صدای عزرائیل

بانگ دلدل بنفی آن لشکر

رفت خاشاک عمر اعدا را

در زمان تیغ شاه چون صرصر

جان بجانان رسید یعنی خوش

مصطفی شاه را کشید ببر

چون در این عالم آنچه یافت وقوع

هست در شخص آدمی مضمر

در وجود تو نیز دشت احد

هست قلب صنوبری پیکر

وان شئونات نفس غدارت

هست انبوه لشکر کافر

احمد عقلت اندر این میدان

مانده تنها و بیکس و مضطر

حیدرت عشق و ذوالفقارت ذکر

وان ندا جذب خالق اکبر

احمد عقل را چو حیدر عشق

گشت از سر جذب حق یاور

بر کشد ذوالفقار لا وزند

بر وجود قریش نفس شرر

چون بشمشیر ذکر ساحت دل

گشت پاک از سپاه فتنه و شر

بکشد آن شاهد یگانه ز رخ

پرده آنگه که بر نشست غبر

معنی لا اله الا هو

گوش قلبت نیوشد از دلبر

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی الله

احمد بت شکن خلیلانه

با علی در حرم شد از خانه

آن که بر قفل دل کلید عطاش

زد پی فتح باب دندانه

از غم فرقتش چو اهل عقول

گشت نالان ستون حنانه

خواست تا دفتر رسالت خویش

برساند به مهر شاهانه

بهر تحزیب بت علی را گفت

پا به دوشم گذار مردانه

بت شکستن بهانه بود غرض

حیدرش پا نهاد بر شانه

بار عشق خدای را بر دوش

اشتر حق کشید مستانه

گشت از آن حول و قوه و قدرت

عقل حیران و دنگ و دیوانه

پنجه بت شکن گشود و فکند

لات و طاغوت را ز بتخانه

کرد واجب چو پاک کرد از بت

بر خود و خلق طوف آن خانه

حج صوریست اینکه در اسلام

شد یکی از جهات ششگانه

حج معنیست طوف کعبه دل

کان بود فرض عقل فرزانه

عشق حیدر چو در دلت پرداخت

لات و عزای نفس بیگانه

وز غبار وجود اغیارت

رفت جاروب ذکر کاشانه

روکند در دل تو یار شود

شمع جمعت جمال جانانه

نعمت الله را چو یافت دلت

هرچه داری بده شکرانه

جان بشمع رخش بسوز چنانک

عشق آموزد از تو پروانه

گر دهی دل بحرف ما آید

حرف عالم بگوش پروانه

خواهی ار وصل گنج باد آور

خانه را کوب و باش ویرانه

سبحه بفکن یار یکتا را

یک دل آئی بترک صد دانه

در غم دوست پای یکتایی

زن بفرق دو کون رندانه

در خرابات عاشقان با ما

پس در آی و بنوش پیمانه

تا بجان تو عکس این معنی

افتد از جام پیر میخانه

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی والی الله

چون بخم غدیر از ایزد

بر نبی شد خطاب کای احمد

سر بر آر از گلیم و کن برخلق

فاش اسرار شاه لم یولد

همین مترس از خسان و کن ظاهر

آن چه ز اسلام باشد آن مقصد

با وجود علی چه داری باک

ای سلیمان ملک جان از دد

خیز و برکش بروی یأجوجان

ای سکندر ز نام حیدر سد

بود عرفان بخود مرا مقصود

ز آفرینش به جلوه او حد

گو بر اسلامیان ندارد سود

بی‌تولای حیدر این اشهد

کن تو تبلیغ امر ما بر خلق

خواه گردد قبول و خواهی رد

گشت در دم پیمبر راشد

خلق را بر پیام حق ارشد

بر خلایق ز عالی و دانی

کرد اتمام حجت سرمد

دست حیدر گرفت و گفت این دست

هست دست خدای فرد صمد

کرده واجب بخلق تا محشر

بیعت دست خویش را ایزد

بشکند هر که بیعت این دست

گردد از باب کبریا مرتد

اندر آن روز از صغیر و کبیر

عهد بستند با ید ذوالید

لیک بغد از نبی بر آن پیمان

ماند باقی چهار تن بسند

دل غیر خم است و عقل نبی

حیدرت عشق مطلق امجد

در غدیر دل نو ای عارف

پیر عقلت بعشق چون خواند

چنگ بر زن بذیل او محکم

تا رسی در سلوک بر مقصد

مادر عقل طفل قلب ترا

چون کند منفظم ز شیر رشد

ز اهل منا شوی و سلمان وش

سر این معنیت عیان گردد

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی الله

یک جهت چون شدند در شب غار

قوم بر قتل سید ابرار

امر حق شد بر او که ای احمد

امشب از مکّه بست باید بار

جای خود واگذار بر حیدر

رو تو تنها ز شهر ذی کهسار

تا من امشب بذات خویش شوم

مر ترا در سرای بستر دار

رفت و بگذاشت الغرض آنشاه

خوابگه را بحیدر کرار

خفت انجا علی و زان خفتن

بخت عارف ز خواب شد بیدار

حسن در وصف عشق شد فانی

عشق بر حسن جان چو کرد ایثار

وحدت آمد نماند غیرت عشق

هیچ باقی بخانه جز دلدار

نیمشب چون شدند جمع‌آور

بر در حجره نبی کفار

کس ندیدند جز علی کان بود

خفته بر جای احمد مختار

در زمان سطوت خداوندی

خانه را ماند خالی از اغیار

تا تو دانی که در سرای وجود

بیشکی نیتس جز یکی دلدار

خود نیوشد بگوش خویش ندا

لمن الملک واحد القهار

اوست باقی و مابقی فانی

اوست پیدا و ما سوی پندار

شاهد معنوی بخلوت دل

گوید این فرد و می‌کند تکرار

که حقیقت بملک هستی شاه

نیست غیر از علی ولی الله

شمارهٔ ۳

حق داشت پیش از آنکه بود جسم و جوهری

از عشق خویش در صدف ذات گوهری

می‌باخت با جمال خود اما نهفته عشق

پس خواست بر نمایش خود پاک پیکری

تا حسن خود در آینه خویش بنگرد

فرمود جلوه‌ئی و عیان ساخت مظهری

آن مظهری که مثل نبود و مثل نبود

خود بدو و خود نمود بعنوان دیگری

پس بر نهاد تاج لعمرک ورا بسر

یعنی ز فر عشق فروزنده افسری

چون نور افسرش دو جهان را فرو گرفت

هم خود شد او بنور تجلی منوری

دلبر ز پرده بر شد و افکند پرده باز

از بام رخ نمود و برخ بست‌گر دری

یکتائیش چو بود منزه ز شبه و مثل

بی‌شبه و مثل آمد و شد شمع محضری

در دانه‌ئی که از انا عبد‌ فسانه گفت

دانند اهل که جز او نیست دلبری

شیخ و حکیم صحبت صحبت معقول می‌کنند

باید شنید نکته عشق از قلندری

دلدل پئی که برق بگردش نمی‌رسد

عشق است و تو سوار خر لنگ لاغری

رازی نهفته بود که بر مصدر عقول

آمد خطاب بلغ یا ایها‌الرسول

سلطان ذات پرده چو از چهره بر گرفت

از کلک صنع پرده امکان صور گرفت

خلوت نشین غیب بصحرا نهاد روی

یکسر ظهور کوکبه‌اش بحر و برگرفت

عنقای قدرت قدمش بر گشود بال

قاف حدوث را همه در زیر پر گرفت

از رحمتش وزید ببستان کائنات

بادی و شاخها همه شد سبز و برگرفت

تأثیر فاعلیت او را بحد خویش

هر قابلیتی پی فعل و اثر گرفت

بحر وجود کرد باظهار جود موج

هر شئیی دامن از پی اخذ گهر گرفت

زین قیل و قال حرف نگاری بهانه بود

کو عارفی که پوست فکند و ثمر گرفت

در این رماد گرم نهان برق آتشی است

روشن از آن چراغ که تا گشت و فر گرفت

رازی که پرده‌دار حقیقت نهفته گفت

بی‌پرده بین که نقش بدیوار و در گرفت

عالم پر است از جوات جمال یار

زاهد نداشت دیده نشست و خبر گرفت

افسانه است اینهمه حرف آن بود که گفت

دی پیر می فروش به رندان و سر گرفت

کائینه مصطفی بود آئینه به علی است

تصدیق این رجوع به مرآت صیقلی است

زان پیشتر که رایت هستی عیان شود

پیدا نشانه ز شه بی‌نشان شود

نوری از آن جمال منور علم زند

حرفی از آن بیان چو شکر بیان شود

یاقوتی از خزانه قدرت برون فتد

رهن بهای آن همه دریا و کان شود

بر وجه خویش آینه روبرو نهد

در عکس خود ز بعد نمایش نهان شود

خطی کند ز نقطه لاینقسم نزول

در عرض و طول سطح زمین و زمان شود

از سر کنت کنز فتد پرده خفاء

تفسیر آن بخلقت کون و مکان شود

گیسو گشاید آن بت و هر جا بشهر و کوی

افسانه‌های دلبریش داستان شود

از تاب آن عرق که بعارض نشسته داشت

صحرا و دشت از همه سو گلستان شود

سرو قدش که در چمن حسن و دلبری

مانند خود نداشت بنازی چمان شود

در انجمن سواره ز خلوت سرای قدس

با صد هزار جلوه به تنها روان شود

حد زبان ستایش او نیست پیش از آنک

گویا بحمد حضرت ذاتش زبان شود

اسم و صفت و نبی و ولی نبود

بود آن علی و هیچ بغیر از علی نبود

آمد برون ز خلوت اجلال شاه عشق

سر تا بسر گرفت جهان را سپاه عشق

فیروز روز آنکه بصد عجز وانکسار

جان آورد نیاز و نشیند براه عشق

اینک سواره می‌کند از اره دل عبور

خیزید تا کیشم دل اندر پناه عشق

دارید دل نگاه که آن شاه تند خو

خواهد فکند بر دل عاشق نگاه عشق

اخبار کرداند که قربانی آورد

عاشق گه عبورش در پیشگاه عشق

حاضر شوید جمله که پا در رکاب کرد

در بر قبای شاهی و بر سر کلاه عشق

ای اهل دل مباد که رو بر قفا کنید

کز یک خطا شویم همه رو سیاه عشق

درویش از گناه و صواب است بی‌خبر

در کیش ماست غفلت از شه گناه عشق

او ناظر دل است که تا سوز دل کراست

یا از کدام سینه بلند است آه عشق

دل نیست آنکه نیست پریشان زلف یار

عشق است شاهد دل و هم دل گواه عشق

شکرانه که چشم حسودش ندید و گشت

طالع ز بام طالع درویش ماه عشق

ساقی پیاله بخش حریفان مست را

آور بطبع صوفی حیدر پرست را

زان می‌ که چون بجام ز مینا محل کند

از رنگ و بوی مشکل افکار حل کند

رجعت دهد حواس پراکنده را به مغز

چون خاکها که باد بیکجای تل کند

تا جسم را چگونه معاد است در زمان

راجع بجسم جان را بهر مثل کند

جایز شود اعاده معدوم بر حکیم

چون عمر رفته آرد و دفع علل کند

عظم رمیم را دم روح‌القدس دهد

نفس خلیل را بیقین بی خلل کند

اعضای مرده را بحیات ابد کشد

اجساد تیره را بصفای ازل کند

هر رتبه را ز ملک و ملک برتری دهد

هر قوه را ز عقل مجرد اجل کند

معلول را ز علت اولی برون برد

ذرات را بشمس حقیقت بدل کند

زان پیشتر که در رگ شریان کند نفوذ

چون خسروان بشوکت شاهی عمل کند

در ملک جسم بیرق امن و امان زند

زنجیر عدل گردن دیو و دغل کند

هر چیز جز ولایت مولای عالم است

از دل برون و عشق ورا ماحصل کند

شاهی که ثابت است بوحدت وجود او

اعلی است که تقید و اطلاق بود او

مطرب که گرم باد دم از عشق هر دمش

گفت انکه را تو خوانی در ذات اقدمش

مطلق بود ز جوهر و اعراض و شبه و مثل

اشیاء ز جزو و کل همه غرقند در یمش

در ذات و در صفت نه مقید نه مطلق است

و ز شرط و وصف دانی اعلی واعظمش

خواندند انبیا همه سلطان قاهرش

دیدند اولیا همه خلاق عالمش

پوشید دلق فقر و غنا هشت و بنده گشت

با ما کشید ساغر و دیدیم آدمش

کردیم سال و مه بخرابات خدمتش

بودیم روز و شب بمناجات همدمش

بر چنگ ما فزود شرأفت ز نغمه‌اش

بستان جان گرفت طراوت ز شبنمش

گفتند بد چو طفل بگهواره حیدرش

خواندند روز جنگ ابر باره ضیغمش

معبد بد از نماز گه گریه قلزمش

میدان گه نبرد شد از خنده خرمش

با یک جهان سپاه چو می‌گشت حمله‌ور

می‌زد نسیم فتح پیاپی به پرچمش

بر کار او نبرد غرض راه کس جز آنکه

دارند عارفان بخدائی مسلمش

یعنی که در صفاتش اندیشه مات بود

می‌گفت بنده‌ام من و سلطان ذات بود

ای آنکه پرده‌دار رموز حقیقتی

و اندر درون پرده خود اسرار وحدتی

در سر خود حقیقت اشیاء توئی و پس

غیر از تو کس نداد نشان از حقیقتی

معلول تست هر چه بجز ذات پاک تست

کاندر ظهور ذاتی خود عین علتی

تا رهنما نگشت چراغ هدایتت

تصدیق مرسلی ننمودند امتی

می‌گفتی ز قدرت و علم تو اندکی است

جز علم و قدرت تو بدار علم و قدرتی

آئینه حدوث از آن شاهد قدیم

زیبا‌تر از جمال تو ننمود طلعتی

عهد ولایت تو بخلقان فریضه گشت

کی ورنه یافت گوهر اسلام قیمتی

شاها کرم بذات تو ختم است در دوکون

عیب مرا بپوش بدامان رأفتی

عصیان ذخیره کرده‌ام از قاف تا بقاف

گر قابل حضور توأم نیست طاعتی

بر در گه کردیم خطا بهتر از ثواب

گر ما مقصریم تو دریای رحمتی

هر کس امیدوار بفعلی و من بر آنک

آرند مژده‌ام که گنهکار حضرتی

غیر از بیان تو قصد صفی نبود

اینجا اگر که یا بغلط یافت نسبتی

ما را ز مجرمان در خود حساب کن

خواهی ببخش و خواهی افزون عذاب کن

مسمطات

شمارهٔ ۱ : بشناختمت در همه جا ای بت عیار

شمارهٔ ۲ : تو پریچهره مر از مردم بالائی

شمارهٔ ۳ : در شهر ما بتی است که بر جان بود امیر

شمارهٔ ۴ : خواهم ایدل محو دیدارت کنم

شمارهٔ ۵ : تا شد دلم شکسته آن زلف عنبرین

شمارهٔ ۶ : ای ترک چه باشد دگرت باز بهانه

شمارهٔ ۷ : تو کئی کز عقب پرده‌کشی‌ این همه سر

شمارهٔ ۱

بشناختمت در همه جا ای بت عیار

بی این همه پیرایه و بی این همه آثار

پوشی رخ اگر چند بصد پرده اسرار

ور بفکنی از طلعت خود پرده بیکبار

هیچم نبود فرق به پنهان و پدیدار

در ظلمتت آنگونه شناسم که در انوار

در میکده رفتم خم و خُمخانه تو بودی

در حلقه مستان می و پیمانه تو بودی

در کعبه شدم با همه در خانه تو بودی

دیدیم بهر انجمن افسانه تو بودی

بر موی خودآشفته و دیوانه تو بودی

در کعبه شدی سبحه و در میکده زنار

من رخ چو نمودی بتمنای تو بودم

در جلوه تو محو تماشای تو بودم

افتاده به پیش قد رعنای تو بودم

چون سایه به همراهی بالای تو بودم

در عین سکون جنبش دریای تو بودم

آورد مرا عشق تو از خانه ببازار

زان پیش که آواره بصحرای تو گردم

از منظر پنهان تو پیدای تو گردم

در فرق ز جمع تو هویدای تو گردم

در انجمنت بینم و رسوای تو گردم

در مجلس مستان تو صهبای تو گردم

سر مست در آیم بدر از خانه خمار

در کوی تو حالی که مرا بود نکو بود

من از پی روپوش بود من همه او بود

رو سوی توأم بود نه رو بود نه سو بود

این آب که در کوزه و جام است بجو بود

دل در شکن طره آن سلسله مو بود

اینست که اکنون بود از سلسله ناچار

روزی که نبودی اثر از عالم و افلاک

بودی سر عشاق بسی بسته بفتراک

میداد مرا عشق تو تعلیم به لولاک

چون بود نهان گنج غم عشق تو در خاک

گر خاک شدم نیستم از خاک شدن باک

از خاک شوم باعث افلاک دگر بار

گشتی متجلی چو در آئینه اعیان

اشیاء همه گردید در آن جلوه نمایان

اشیاء نبود غیر شئونات فراوان

کز حسن تو بنموده در آئینه امکان

جز مو نبود زلف و خط و ابرو و مژگان

جز آب نباشد شط و جوی ویم و زخار

چون لب بشکر خنده گشودی و تکلم

افتاد دگر عقل بوسواس تجسم

کو را ز دهان دور بود راه توهم

آمد ز کجا این همه گفتار و تبسم

ذاتی که خرد گشت و هم اندیشه در اوگم

بنمود چسان روی در آئینه به آثار

در راه نبی کرد فدا جان گرامی

در بستر او خفت بعنوان غلامی

بنمود ره و رسم حقیقت بتمامی

کاینگونه رهد نفس ز خود خواهی و خامی

ممتاز شود هادی صفوت ز حرامی

هر بیهده گردی نشود قافله سالار

حکمش که سق یافت ز تأثیر ز تقدیر

حکمست هم از وی که بود دور ز تغییر

با زو.ر کف قنبر او پنجه نهد شیر

در پیش تک دلدل او چرخ زمین گیر

بر جنگ بدانگونه مصمم ک بنخجیر

بر مرگ بدانگونه مهیا که بایثار

هرگز نشنیدیم ز مردان قبائل

یک مرد که با او زرهی بود مقابل

در رزم چنان شاد که در بزم اماثل

میدان قتالش بهمانسان که محافل

بیفرق نبردش ز دگر گونه مشاغل

لایشغله شأن صفت اوست بکردار

روزی که بد از بهر غزا معرکه اندوز

فیروز‌تر آن روز بر او بود ز نوروز

شیران شکاریش گه رزم کم از یوز

افروختی از شعله شمشیر جهانسوز

ناری که از او سوخت تن خصم بد‌آموز

برقی که از او خست دل دیو تبه‌کار

آن روز که می‌زد بصف معرکه اورنگ

می‌رفت دل از دست هژیران قوی چنگ

ناگشته رکابش ز پی حمله‌گران سنگ

می‌بود سر سنگدلان کوفته بر سنگ

ننموده هنوز او بسوی تاختن آهنگ

می‌گشت ز هر سو علم کفر نگونسار

می‌بود ابر باره یکی قلزم آتش

پرجوش و قوی هوش و جلوبند و سپه‌کش

می‌شد ز خر و شش ملک‌الموت مشوش

تا روح کرا زود کند قبض بنا خوش

هر گوشه ز خون دامنه دشت منقش

جونانکه در اردی ز شقایق رخ گلزار

زان پیش که در جنگ کند عزم سواری

شیران جهانگیر و هژیران شکاری

بودند بهر پشته و بیغوله فراری

یا در دهن مار و دل مور حصاری

ناگشته مقابل متواتر متواری

بودند دلیران به پس دره و دیوار

در معرکه تازی و تکاپوی و تکاور

می‌کرد بگرد آینه مهر مکدر

وز ولوله کوفتن و کندن و کیفر

می‌برد ز سر هوش هژیران تناور

می‌آمد و می‌رفت پس از خشم مکرر

سرور شد و صفدر شد و حیدر شد و کرّار

تیغش همه چون باد خزان بود مجرب

در ریختن برگ رزان غیر مرتب

هی ریخت سر مرد و تن مرده ز مرکب

آورد گه از پشت و پی و موفق و منکب

و ز کتف و کف و سینه و سر بود لبالب

وز پیکر و بر روی هم افتاده بخروار

تا چشم همی دید ز اسپاه منسق

و ز لشگر همدوش و سواران هم ابلق

هی بود ز مرکب تن بی‌راس معلق

هم روح ز اجساد بیک نظم مطلق

هم دشت ز مقتول به یک دست مطبق

هم اسب ز اثقال به یکبار سبکبار

ز آشوب و هیاهوی و تکاپوی و تبتل

می‌بود چو سیماب زمینش بتزلزل

گر معرکه می‌بود پر از رستم زابل

کس هیچ نمی‌دید بجز راکب و دلدل

می‌ریخت چو باران بزمین کله و کاکل

می‌رفت به غارت زیلان جوشن و دستار

هرگاه که در معرکه می‌خواست هم آورد

می‌گشت ز آوازه او رنگ یلان زرد

خون در تن هر یک شد از هیب او سد

جبرئیل که بود از همه در منقبتش فرد

می‌گفت به گیتی است همین تیغ و همین مرد

هم بلکه در این دار جز او نبود دیار

حرفی است که می‌برد گر و تیغ وی از برق

کی می‌گذرد برق هم از غرب و هم از شرق

در حال شکافد به یکی بارقه صد فرق

صد فلک شود هر دم از او دریم خون غرق

از ابر نیام ار بجهد بر اثر خرق

با دشت کند کوه و کمر را همه هموار

گر مشت زدی بر سر و کتفی پی‌ناموس

می‌شد به زمین تاه تن مرد چو فانوس

گر خصم بدش زهره گیو و فر کاوس

از هستی خود بود در آن هائله مایوس

با جلوه‌تر او را پی تیر از پر طاوس

خوشرنگ‌تر او را دم تیغ از لب دلدار

می‌تاخت چو در معرلکه بی‌وحشت و پرهیز

امواج بلاخاستی از بحر خطر خیز

گردان قوی چنگ ز میدان غم‌انگیز

بودند بیک لحظه پراکنده و ناچیز

غربال فنا بود که می‌گشت اجل بیز

یا ابر قضا بود که می‌بود بالا بار

بس مرکب صحرائی بی‌صاحب خسته

بودند دوان هر طرف افسار گسسته

وان قوم بماننده افواج شکسته

هر سوی روان سوی عدم دست به دسته

در هر قدمی کشته و افتاده و بسته

بسیار‌تر از موج یم و ریزش کهسار

بر رزم بیک عزم چون می‌گشت مهیا

با آنکه عدو بود بانبوه صف آرا

او را روش این بود که می‌رفت بتنها

زیرا که بیکتایی خود بود هویدا

یار همه کس بود و بذات از همه یکتا

وز وحدت خود نیز در آیات نمودار

این بود جهادتش که بظاهر بود اصغر

هم نیز جهادیست ورا اعظم و اکبر

وان کشتن نفس است که فرموده پیمبر

بر نفس بدانگونه مسلط که بکافر

هم نفس بدان مرتبه مغلوب و مسخر

در پنجه قهرش که بدی قلعه کفار

دست دو عدو بست که شد در دو جهانشاه

حق خواند در این هر دو جهادش اسد‌الله

نگذاشت در آن هر دو غزا بهر عدو راه

سد کرد ثغوری که از آن خصم بد آگاه

شد راهروان را همگی کار بدلخواه

بنمود چنان راه کز او بود سزاوار

اقطاب براینند که آن جلوه مشهور

کاول متجلی شداز آن طلعت مستور

پیداست که بوده است همان روی و همان نور

بودند خلایق ز شناسایی اوکور

زان جلوه که فرمود در آئینه منصور

آواز اَنا الحق به هنوز آید ازدار

ای آنکه توئی شاه در ادوار ولایت

هر دور بخلق از تو رسد فیض هدایت

در فقر ولای تو صفی را بود آیت

دارد ز تو در هر نفس امید عنایت

بر وی ز تو زیبنده بود عفو جنایت

کاورا بهر آن لغزش و عیبی بود اقرار

بودم چون گیاهی بگلستان تو معیوب

گشتم بثنای تو گلی تازه و مرغوب

نگذاشت مرا دست تولای تو مغلوب

مغلوب نگشت آنکه شد از حق بتو منسوب

اکنون بتو منسوبم اگر زشتم اگر خوب

در گلشن محبوبم اگر وردم اگر خار

بنوشت گر انگشت تو بر لوح جبینم

کاینست یک از خاک نشینان زمینم

با آن همه عیبی که بخود بود یقینم

پوشیدی و کردی ز چنان حال چنیم

نبود عجبی زانکه تو آنی و من اینم

تو آنهمه دارائی و من آینهمه نادار

شمارهٔ ۲

تو پریچهره مر از مردم بالائی

که در آئی و بچشم اندر مینائی

دل هر دل شده یا بی بربائی

یا که خون‌سازی از دیده بپالائی

ببری ور که کنی خون تو دل آرائی

بدل آرائی و دل بردن میشائی

می‌رود بینم دل از بر من کم‌کم

بکمندی همه چین در چین خم در خم

جو بچشم آید پا بنهم باشدیم

گو تو ما ناپری است این نه بنی‌آدم

که نهان دل برد از آدمیان هر دم

ور بود آدم با کس نبود توأم

چابک آنگونه دل از کف برد آنمهوش

که بتابد بمثل مومی از آتش

آدمی یا که کند از دیدن پریان غش

وین گوارنده بود ما را نی ناخوش

چه گوارنده تر از اینکه بتی دلکش

برد از ما دل با آنهمه هش و بش

نتوان بستن بر رویش هم در‌ها

ور به بندی کشد از هر در او سرها

از هوا آید پنداری بی‌پرها

بندد از هر سو بر هر کس معبر‌ها

بروش خیزد از لعلش گوهر‌ها

بسخن ریزد از لعلش شکر‌ها

بکفش باشد چون گوئی این گردون

دهدت بازی چند ار بوی افلاطون

نبود چیزی پیشش خرد و قانون

نتوان بردن جانی ز کفش بیرون

جان کم ار گیری پیشش کندت افزون

بنهد منّت و زکس نشود ممنون

آنقدر چابک و پرمایه و حرف افکن

همه باشندش در فهم سخن کودن

پیش او باشد چندار که سخن روشن

ننهد وزنی بر گفته و برگفتن

بجوی گیرد نه دانه و نه خرمن

بل گذارد بسخن جرمت بر گردن

بچه اندازه تو ای شوخ زبر دستی

که ببردی دل و بر گیسو پیوستی

نشدم آگه کی بردی و کی بستی

همچو هشیاری کاید بسر مستی

در ره دل بکدامین سو بنشستی

که ندیدت کس بادامی یاشستی

گفته بودندم ایمه که تو عیاری

کله مردم از سر همه برداری

ببری آنچه بچالاکی و طراری

نگذاری نه دهی پس نه نگهداری

و گر آید ز پیش کس توبه نگذری

چو بره بینیش از طعنه بیازاری

سر مردم بزبان پیچی در گرفته

نشوی گاه سخن گفتن آشفته

گفته‌ها کانسان کس هیچ به نشنفته

پس بدلها روی آهسته و بنهفته

همچو عیاری کاید بسر خفته

خانه بیند چو شود بیدار او رفته

من براینم که تو ای شوخ پری پیکر

بدرت بود ملک یا پریت مادر

زانکه آئی ز در بسته بکاخ اندر

همچو آن صورت کاندر دل عارف سر

بدر آرد چو رخ آدم در منظر

و آدم است آن نه چو آدم‌ها در محضر

بود اعلی مثل آن فهمی اگر یانی

نه که مثلی بود او را که برد کس پی

نه باو ماند چیزی نه چیزی وی

داریش گر بنظر لیس کمثله شئی

چو در آید شود اندیشه اشیاء طی

نشاه پیدا نه و پیداست نشاط از می

تو نپنداری کانصورت اللهی

بود آن صهبا یا ساقی برواهی

بل بساقی بود آن باقی اگر خواهی

آردش ساقی در ساغر ز آگاهی

چوبنوشی رسدت نشأه بناگاهی

کندت ساقی در اینهمه همراهی

عنب آن می فکر است و خمش وحدت

پرورش یابد با نفخه از جنّت

گرمی عشق بجوش آردش از فکرت

پس شود صافی چون روحی بی‌کثرت

دل نوشنده از آن افتد در حیرت

که حقیقت بود این با معنی با صورت

چون بدل اید بیرون نرود هرگز

نیست در خارج پیدا شدنش جایز

جز که برحکمتی از آیت یا معجز

همچو بر مریم کامد ملکی ذی عز

یا که او دیدش چون رفت برون از دز

از همان چشمی کوبیند بی‌ حاجز

باشد آن صورت از یک پیر از یک شه

اندر آید بدل از یک حیث از یک ره

تابد آن نور از یک مهر از یک مه

متعدد نشود هرگز برناگه

تا نه بیند رخ رحمتعلی از اله

دل زیکتائی هرگز نشود آگه

من و دل دانیم آن طلعت روحانی

که نه هرگز بتکثر بود ارزانی

زانکه آن چهره نه جسمست نه جسمانی

اولی باشد کورا نبود ثانی

لیک از غببش شاید بسر اخوانی

هم تواش بینی بر صورت انسانی

چونکه ساکن شود آنصورت در سینه

دل و جان یابد تسکین و طمأنینه

وجه غیب آید و گیرد ز دل آئینه

بتو گوید سخن آن دلبر دیرینه

زاول شنبه تا آخر آدینه

گنح مخفی را دل گردد گنجینه

گفتمش روزی کی عالی از اندیشه

صورت از معنی مکفی است در این پیشه

گفت بر صورت شیرت نبود بیشه

به پری لیک توان برد پی از شیشه

شجر از شاخه نباشد بود از ریشه

بین که بر شاخه فکرت نزنی تیشه

شجر و شاخه و ریشه است همه با هم

شجر و شاخ ز ریشه است ولی محکم

اثر از ریشه رسد بر شاخ هر دم

زاده از مریم عیسی نبود مبهم

داده روح‌القدس از غیبش گر دم

پسر روح او را کس خواند فافهم

لیک آبست ز جبرئیل نشد هر زن

خاصه کان زانیه باشد نه نکو دامن

مریمی باید با تایید از ذوالمنن

تا شود از دم روح‌القدس آبستن

پس مسیحا نفسی زاید کامل فن

که دل مرده زوی زنده شود در تن

تا نپنداری صوفی است هر ابلیسی

احمقی خامی کوته نظری پیسی

نشده همدم عیسائی و ادریسی

که بیاموزد درسم و ره تقدیسی

نشکیبد بوی الا که قدح لیسی

کو گلی زان باغ ار نبود تدلیسی

بتو ز سراسر حقیقت قدری گفتم

آنچه بد در خور توضیح به ننهفتم

من به آن منطق هنگام سخن جفتم

همه آن گویم که گوید واشنفتم

بس گهر‌های معانی به بیان سفتم

نیک دریاب که راهت بصفا رفتم

با تو گویم سخنی دیگر اندر سر

مکن آنرا ز صفی چون شنوی ظاهر

آنکه کس نبود بردیدن او قادر

عقل‌ها یکجا از معرفتش قاصر

حسن کند در کش این ناید در خاطر

جز تو او گردی و انکه شویش ناظر

هر چه تو بیرون از خود روی او آید

تا تو ننمائی او ماند و این شاید

بجز او چیزی یکجو ز تو ننماید

همه او باشد و او بالدو او باید

فکرتی میرد چون فکرت نو زاید

تا دگر چیزی بر اصل تو بفزاید

بس غیور است او بر طلعت نیکویش

هیچ نگذارد غیری نگرد سویش

تاکسی باقی است از هستی یک مویش

نتواند دید یک موئی ز ابرویش

جز کسی کوشد فانی ز خود و خودیش

گردد او ناظر از چشمش بر رویش

وادئی کانجا سیمرغ پر اندازد

در خور از عصفور نبود که بپر نازد

جز که از هستی یکباره بپردازد

وانگهی خود را هم پر ملک سازد

ملک ار چند دل وهش بازد

آنکه داند نبرد پی بخرد نازد

سال‌ها من خود هم پر ملک بودم

راهها را همه پی بردم و پیمودم

قطع هر وادی و هر مرحله بنمودم

هر دری را زدم و بستم و بگشودم

ز آنهمه غیر تحیر به نیفزودم

پیش پای خود بنشستم و آسودم

واجبی هویداگشت در لباس امکانی

با شروط مولائی با شؤن سلطانی

واحد و آللهی لا بشرط و فردانی

بود فرد و لا یعرف گشت مرد میدانی

دردنو خود عالی در علو خود دانی

غیر وجه هالک غیر ذاته فانی

بحر وحدت مطالق در ازل تلاطم کرد

جوش تا بروی از قعر لحظه لحظه قلزم کرد

نور حسن خود تابان بر سپهر و انجم کرد

تا نداندش هر کس رخ نهفت و پی گم کرد

شد ببزم می‌خواران در قدح می از خم کرد

هر که خود را از آن می‌گشت غرق بحر حیرانی

در حجاب وحدت بود بر جمال خو مایل

عشق او بخود آراست صد هزار گون محفل

وا ندران محافل گشت از هزار در داخل

یک نگاهش از خود برد آنچه دیده در ره دل

دل نه آنکه بود از غیر غیره هوا لباطل

هم دل او و هم دلدار هم بنا هم بانی

صد هزار آئینه هشت پیش رخسارش

و ز هر آن یکی گردید جلوه‌گر در آثارش

عشق پرده‌سوز آورد از حرم ببازارش

کس نبود تا گردد در نظر خریدارش

شد روان تماشا را خود بکل اطوارش

تا جمال خود بیند خود بعین وحدانی

شد بباغ و رخ بگوشد آب و رنگ بر گل داد

حسن بر چمن بخشید عشق گل به بلبل داد

سبزه را مزین کرد سرو را تمایل داد

بر شقایق و نسرین رونق و تجمل داد

ناز بر سمن آموخت شاهدی بسنبل داد

اینچنین کند هر جا نفخه‌های رحمانی

برچمن یکی بگذر تا رخش چو من بینی

آب و رنگ رخسارش در گل و سمن بینی

از لطافت نسرین لطف آن بدن بینی

نی که لطف نسرین است چون تنش که تن بینی

حسن یوسف آن نبود کش به پیرهن بینی

چشم حسن بین خواهد عشق پیر‌کنعانی

حسن پرده در هر جا خود نما و خودساز است

لن ترانی ار گوید از تجمل و ناز است

باب رؤیتش هر دم بهر عاشقان باز است

رب ارنی از عاشق جذب یار طناز است

پیش عاشق و معشوق زین روش دو صد راز است

بیخبر بوند اغیار زان رموز پنهانی

آنکه را که اندر سر شور و عشق و مستی نیست

در وجود او یکجو جذبه الستی نیست

هم بلوح او نقشی غیر خود‌پرستی نیست

ره بهستی آن یابد‌کش نشان ز هستی نیست

در علو آثارش احتمال پستی نیست

همچو فوق هر دستی دست شیر یزدانی

یکه تاز دریا دل قلعه کوب خیبر کن

بت برافکن از کعبه ریشه بر کن از دشمن

در قتال خصم آتش درنبرد مرد آهن

گاه رزم در میدان صف شکاف و شیر افکن

می‌شکافت بر تنها از نهیب او جوشن

روز سرکشان از وی همچو شام ظلمانی

در غزای اسلامی تیره روز شیران کرد

در جهاد عرفانی ملک نفس ویران کرد

رونق تصوف گشت یاری فقیران کرد

مر صفیعلی شه را فتخار پیران کرد

در طریقت و بیعت دست دستگیران کرد

اینچنین بقا بخشد بر کسی که شد فانی

از فنای درویشان واقف ار شوی اندک

بر فنای خودکشی‌ از خودی شوی مندک

از صحیفه هستی نقش خود نمائی حک

پس بحق شوی باقی بر یقین رسی از شک

چشم دیو بربندی کاو دو بیند آدم یک

سر علم الاسماءء این بود اگر دانی

زان بجای احمد خفت مرتضای کامل دم

چون فزون بهستی بود بیخودیت از عالم

تا بعارف آموزد نکته لقد کرم

یعنی از فنا گردد کامل الظهور آدم

یا بی ازکمی بیشی‌ بیش خود چوگیری کم

خواهد ار کسی برهان گو خود اینت برهانی

سوره بر دو در حج خواند سوی مکه او تنها

یعنی آنکه پیدانیست بر کس آن منم پیدا

در کفم کم از کاهی است این سپهر و مافیها

خصم اگر بود کوهی میر بایمش از جا

خار و خس فتد یکسو وقت جنبش دریا

کاه و کوه یکسانست پیش یم بطوفانی

کافری خیو افکند در نبرد بر رویش

خود ز فعل آن بدخو منقلب نشد خویش

ترک قتل او فرمود برگشود بازویش

کی بود کسی واقف از خصال نیکویش

جز کسی که پیوست با محیط او جویش

صوفیان صافی دم عارفان ربانی

من زیمن اقبالش چون شدم بمیخانه

دیدم آتش افروزی دلفریب و فرزانه

هر که می‌رسید از راه آن حریف جانانه

باده‌اش به پیمودی پی بپی به پیمانه

تا نمودی از مستی ترک عقل و افسانه

عالم دگر دیدی از جهان اعیانی

روی خلق آن عالم همچو مهر تابنده

از صفات خود مرده بر حیات حق زنده

جان ز جان و تن رسته دل ز ما سوی کنده

فارغ اندر استغراق از گذشته و آینده

با چنین شهنشاهی پیش مرتضی بنده

از یقین درویشی نه از گمان شیطانی

اهل ظن و صورت را هل بجا که معذورند

بر دغل دوروئی دل بسته‌اند و مشهورند

بر هوای تن سر خوش و ز جمال جان کورند

هر زمان ز اهل‌الله بر بهانه دورند

چون فخاش ظلمت جود رعنا با نورند

با ولی حق در جنگ بر مراد سفیانی

صلح و جنگ این دو نان ای پسر پی نان است

نی که آن معاویه دیو یا سلیمان است

وانکه رسته زین اغراض یارشاه مردانست

بر هر آنچه شد هنگام دان که مرد میدانست

بر غزا چو شد نوبت پور زال دستانست

بر فنا چو شد هنگام عارفیست سبحانی

من بتجربت امروز از جهانیان بیشم

و ز جهانیان یکسر بی ز طمع و تشویشم

تا همی نه پنداری گوشه‌گیر و درویشم

از دوکون بیگانه باهران تنی خویشم

خلق و خوی هر کسی هست چون نوشته در پیشم

نادر است اگر باشد کس بخوی انسانی

خصلت نکو اول صدق و دیگر انصافست

هر که دارد این خصلت دل زنا حقش صافست

قلب صافی از ناحق کامل اندر اوصافست

کامل الصفات از حق مستحق الطافست

لطف حق چو شد شامل مرد قطب اعرافست

یا نبی کامل دم یا علی عمرانی

قصه خلافت را واگذار و بیغم شو

از فدک مکن صحبت از فلک مقدم شود

هستی ار بنی آدم چون پدر مکرم شو

پا به فرق عالم زن سرفراز عالم شو

در حریم میخانه خرقه سوز و محرم شو

با لباس ازرق نیست ره به کوی عریانی

جای معرفت ای جان خانقاه و مسجد نیست

زانکه واحد مطلق بر مکان مقید نیست

دل سرای توحید است معبد و مشاهد نیست

دیر و کعبه یکسان است گر در آن موحد نیست

تیغ و نی چه حاصل چون بازوی مجاهد نیست

تاکر است در اسلام معنی مسلمانی

شمارهٔ ۳

در شهر ما بتی است که بر جان بود امیر

چالاک و چست و چابک و عیار و شیر‌گیر

در شاهدی یگانه و در دلبری دلیر

هر جا دلیست در خم زلفش بود اسیر

نبود بجز در آینه حسن ورانظیر

خندیدنش چو خنده شیر است در نظر

خندد ولی بگرید از آن خنده شیر نر

درد ز خنده زهره شیران پیل بر

ایدل نماز خنده شیر‌افکنش حذر

کز وی هزار بلعم با عور خورده تیر

بر مور اگر بچشم عنایت کند نگاه

مانا رباید از سر مریخ و مه کلاه

بر وی ز مکر دیو سلیمان برد پناه

بر چشم بندگان درش همچو پر کاه

دنیا کجا که ملک دو عالم بود حقیر

سرپا بر هنگان درش از ره رضا

یکسر زنند بر سر کونین پشت پا

هم بندگان مجرم آن شاه ذوالعطا

هستند گرچه خویش ز سر تا بپا خطا

بخشند جرم عالم و آوم بعون پیر

مستان جام باده لبریزش ای عجب

دریا بلب کشند و به بر لب زنند لب

مردان حق دمند و امیران حق طلب

جانشان عری ز هایله علت و سبب

لبشان خمش ز قائله قلت و کثیر

از مهر شاه سینه آن بندگان حر

همچون صدف بفلزم جانست پر زدر

چون هسنشان زکوی خرابات آبخور

خمخانه را کشند و نه چون خم شوند پر

میخانه را خورند و نه از می‌ شوند سیر

هر یک زیمن طالع فیروز و فریخت

بر لامکان کشیده از این کل خاک رخت

گردیده عرش اعظمشان تخته ز تخت

دلها شود ز سطوت ذوالعرش لخت لخت

چون بر زنند تکیه ز اجلال بر سریر

دومش که بود دل ز غم عشق پر ز شور

سوزان بنار فرقتم این جان ناصور

ناگه کشید جذبه عشقم بکوه طور

بر کوی آن نگار بر انداخت دل عبور

در خاک آن بهشت بر اندوخت جان عبیر

عالی دری رفیعتر از عالم قیاس

گشتم عیان که عرش بد آن سطح را مماس

عنقای عقل مدرک و سیمرغ و هم ناس

در اولین دریچه آن درگه از هراس

افکنده بال و پنجه و منقار ناگزیر

ترسا مغی براه در آنجا شدم دلیل

آمد پی دخول در آن حضرتم دخیل

بردم در آن حرم که نبد محرمش خلیل

بستر نموده حاجبش از پر جبرئیل

بر چشم او دو کون کم از قدر یک شعیر

دیدم نشسته پیر بصدر مغان چو یم

از میکشان حریم وزوی صدر محترم

عیسی دمی که بود مسیحش یک از خدم

هر دم هزار عیسیش احیا زنم دم

حاجات خلق جمله و را نقش در ضمیر

رازی که دیده‌اند در آئینه اهل جام

سر تابسر معآینه او را ز خشت شام

دلهای آن گروه که در عشق آن همام

بد در ثابت سخت‌تر از آهن و رخام

یکجا بدست قدرت او نرم چون خمیر

بر دور پیر مصطبه رندان باده‌نوش

بنشسته فارغ از دو جهان دوش تا بدوش

بر دور جام و نغمه نی جمله چشم و گوش

مستانه سرکشیده ز غوغای عقل و هوش

رندانه پشت پا زده بر فرق ماه و تیر

از عقل و فرق بین همه را جان پاک فرد

پوشیده جمله چشم ز تمییز سرخ و زرد

غافل ز غیر یار چه درمان بود چه درد

وارسته از خیال که گردون کدام و گرد

بیگانه زان تمیز که بالا کجا و زیر

ساقی در انتظار که زان واجب‌الوجود

دیگر کدام بنده شود مستحق جود

کافتادمش بخاک من رسته از قیود

دادم پس از سجود بیکتائیش درود

خواندم پس از درود بهر حاجتش خبیر

اندر طلب چو پاک ز هستی شدم فنا

برداشت سر بسوی من آن خسرو بقا

آنسان که درد خسته دلانرا کند دوا

گفتا که کیستی و چه حاجت ترا بما

گفتم گدای سائل و محتاج و مستجیر

پیرم چو یافت از اثرات وجود طی

باقی نه هیچ از اثرم غیر مهر وی

بر زد نهیب ساقی سر مست را که هی

آتتش فکن بخرمن جانش ز جام می

تا زان شراب نفس حرونش شود ستیر

برداشت چست و چابک ساقی پاک ذیل

پیمانه که بود بمستان خیل کیل

از وی نموده ناب حقیقت کمیل میل

هر دم از او رسیده بتکمیل صد کمیل

کسب ضیاء کرده از او مهر مستنیر

لبریز کرد زان می‌سوزنده‌تر ز نار

زان آتشی که سوخت ز منصور اختیار

زان می‌کشید و گشت انالحق سرابدار

دادم بدست و گفت استغفار کن سه بار

از هستی وجود که جرمی است بس کبیر

بگرفتم و کشیدم چون جام را بسر

آتش گرفت جانم از آن باده سر بسر

فارغ شدم ز دغدغه خیر و خوف شر

ز آثار من نماند بجز صورتی اثر

زان صورتی که گشت سیر دمش اثیر

شد پوزبند و سوسه‌ای عشق تیز دست

کامد بدست و پنجه وسواس را شکست

جانم زبند تفرقه و قید جمع رست

یکسر فتادم ازخرد و هوش دنگ و مست

شد ما سوی فرامشم از خاطر خطیر

روح صعود کرده چو از عالم عقول

در تنگنای جسم عنان داد بر نزول

گفتم سروش غیب ز اسرار مایقول

کاینک بهوش باش تو ای حامل جهول

تا در عیان ز معنی وحدت شوی خبیر

کردم چو دیده باز در آئینه روبه‌رو

شد سر لا اله موجه مرا در او

یعنی نبد معآینه ز آئینه غیر هو

بود آنچه در بساط ز جام می و کدو

باقی نبود هیچ بجز ذات پاک پیر

صبحست ای ندیم چو افتاده خمار

شد طالع آفتاب سر از خواب غم بر آر

چون نفی غیر می‌کند اثبات کردگار

زان می‌که غیر کند ساغری بیار

تا دل شود ز صیقل رشحات او منیر

بر خیز تا کیشم بر سم قلندری

جام قلندرانه ز صهبای حیدری

برتر زنیم خیمه ازین چرخ چنبری

یابد مگر وجود صفات منوری

بینا شود بنور حق این دیده ضریر

تا آنکه دور دوره بخشایش و عطاست

هر مجرمی مؤید الطاف کبریاست

بیرون عطا و رحمت بیچونی از چراست

عالم تمام غرق یم رحمت خداست

می‌نوش و باش منتظر رحمت‌ ای فقیر

شمارهٔ ۴

خواهم ایدل محو دیدارت کنم

جلوه گاه روی دلدارت کنم

واله آن ماه رخسارت کنم

بسته آن زلف طرارت کنم

در بلای عشق دلدارت کنم

تا شوی آواره از شهر و دیار

تا شوی بیگانه از خویش و تبار

بگسلی زنجیر عقل و اختیار

سر بصحرا پس نهی دیوانه وار

پای بند طره یارت کنم

دوش کز من گشت خالی جای من

آمد آن یکتابت رعنای من

شد ز بعد لای من الای من

گفت کی در عاشقی رسوای من

خواهم از هستی سبکبارت کنم

گر تو خواهی کز طریقت دم زنی

پای باید بر سر عالم زنی

نی که عالم از طمع بر هم زنی

چون دم از آمال دنیا کم زنی

مورد الطاف بسیارت کنم

ساعتی در خود نگر تاکیستی

از کجائی و چه جائی چیستی

در جهان بهر چه عمری زیستی

جمع هستی را بزن بر نیستی

از حسابت تا خردارت کنم

هیچ بودی در ازل ای بی‌شهود

خواستم تا هیچ را بخشم وجود

پس جمادت ساختم اول ز جود

گر شوی خود بین همانستی که بود

بر خودی خود گرفتارت کنم

از جمادی بردمت پس در نبات

وندر آنجا دادمت رزق و حیات

خرمت کردم ز باد التفات

چون ز خارستان تن یا بی‌نجات

باز راجع سوی گلزارت کنم

در نباتی چون رسیدی بر کمال

دادمت نفس بهیمی در مثال

پس تو با آن نفس داری اتصال

گر نمائی دعوی عقل و کمال

خیره خیره نفس غدارت کنم

خواستم در خویش چون فانی ترا

بر دمیدم روح انسانی ترا

یاد دادم معرفت دانی ترا

کردم آن تکلیف جبرانی ترا

تا چو خود در فعل مختارت کنم

باز خواهم در بدر گردانمت

از حقیقت با خبر گردانمت

مطلق ازجنس بشر گردانمت

ثابت از دور دگر گردانمت

پس در آن چون نقطه سیارت کنم

از دمم لاشیی بودی شیی شدی

مرده بودی یافتی دم حی شدی

واقف ز موت ارادی کی شدی

چون ز هست خود بکلی طی شدی

از بقای جان خبردارت کنم

گر تو خواهی بر امان‌الله رسی

آن امان من بود در مفلسی

باش مفلس در مقام بیکسی

گرچه زری بازجو طبع مسی

تابجانها کیمیا کارت کنم

زانکه کردی یکنفس یادم یقین

باب معنی بر تو بگشادم یقین

من خط آزادیت دادم یقین

گر بعجب افتی که آزادم یقین

بی‌گمان برخود گرفتارت کنم

چونکه دادم از صراطت آگهی

خود نمودم در سلوکت همرهی

تا که شد راهت بمقصد منتهی

گر تو پنداری که خود مرد رهی

در چه غفلت نگونسارت کنم

چون زِ من خواهی دم عشق ای پسر

بدهمت دم تا شوی آدم سیر

پس چو شاهانت نهم افسر بسر

ور شوی مغرور باز از یک نظر

افسرت را گیرم افسارت کنم

می‌ تنی تا کی همی بر دور خود

همچو کرم پیله دایم ای ولد

یا ندانی اینکه قرنی بی رشد

در ره دین ار دوی باری بجد

من بیک دم گاو عصارت کنم

من تر خواهم ز قید تن بری

تو نداری جز سر تن پروری

پس کنم تا این سرت را آن سری

سازمت هر دم بدردی بستری

جبریانه محتضر وارت کنم

تا شوی تسلیم تو در امر پیر

همچو صید مرده در چنگال شیر

گردی از موت ارادی ناگزیر

گه ببالایت برم گاهی بزیر

گاه بی‌نان گاه بیمارت کنم

تا بود خام این وجود سرکشت

باز بکشم زاتش اندر آتشت

حوش بسوزم این دماغ ناخوشت

پخته بیرون ارم از غل و غشت

زان می‌مستانه هشیارت کنم

گاه بردار فنا آویزمت

گه بخاک و گه بخون آمیزمت

گه بسر خاک مذلت ریزمت

گاه در غربال محنت بیزمت

تا از عمر خیش بیزات کنم

تا نفس داری رسانم ای عجب

هر نفس صدر بار جانت را بلب

هر زمان اندازمت در تاب و تب

فارغت یکدم نسازم از تعب

تاز خواب مرگ بیدارت کنم

بر تنت تا هست از هستی رمق

گیرم و سازم بهیچت مستحق

هر چه بگشائی تو زین دفتر ورق

من بهم بر پیچمش بازاز نسق

تا بخود پیچان چو طومارت کنم

گر حدیث از روح گوئی گر ز تن

جز من و ما نیست هیچت در سخن

تا نبینی هیچ دگر ما و من

سازمت گنگ و کر و کور از محن

در تکلم نقش دیوارت کنم

آفتاب ای مه نهم پالان تو

بر زنم بر هم سر و سامان تو

جان تو بسته است چون بر نان تو

نانت گیرم تا بر آید جان تو

مستحقق لحم مردارت کنم

تا بگردانی ز من رو سوی خلق

بازگردانم ز رؤیت روی خلق

بدکنم بد با تو خلق و خوی خلق

نادمت سازم ز گفت‌وگوی خلق

ناامید از یار و اغیارت کنم

گر هزارت سر بود در تن هلا

کوبم آن یکجا بسنگ ابتلا

ماندت چون زان همه یکسر بجا

همچو منصور آنسرت را زیر پا

آرم و تن بر سردارت کنم

تا زنم آتش ترا بر جسم و جان

سوزم از نار جلالت خانمان

سازمت جاری انالحق بر زبان

سنگ باران بر سر دار آن زمان

همچو آن حلاج اسرارت کنم

گر براه عشق پا افشرده

و ر بسر صوفیان پی برده

سر همانجا نِه که باده خورده

آنچنان یعنی که از خود مرده

تا بهر دل زنده سردارت کنم

گر کنی از بهر دنیا طاعتی

خود نماند بر تو غیر از رحمتی

زانکه تو مرزوق بعد از قسمتی

ور ز طاعتها مرید جنتی

سرنگون بر عکس درنارت کنم

در تذکر خواهی ار اشراق من

عاشق نوری تو نی مشتاق من

خارجی از زمره عشاق من

در حقیقت گر شوی اوراق من

مصدر انوار و اطوارت کنم

گه حدیث از شرکنی گاهی ز خیر

گه سخن از کعبه گوئی گه ز دیر

گاه دل بر ذکر بندی گه بسیر

گر نپردازی ز من یکدم بغیر

واحد اندر ملک قهارت کنم

گه بتن گاهی بجان داری نظر

گه بچشم شاهدان داری نظر

چون برهمن بر بتان داری نظر

تا بر این و تا بر آن داری نظر

در نظر‌ها جملگی خوارت کنم

گاه بر گل گه بنرگس عاشقی

گه بقاقم گه باطلس عاشقی

بر درم گاهی چو مفلس عاشقی

فارغ از من تا بهر کس عاشقی

سخره هر شهر و بازارت کنم

گه بکست و جاه و مالستت هوس

گه بعمر بی زوالستت هوس

گه بر امکان و محالستت هوس

هر دمی بر یک خیالستت هوس

زان بفکر هیچ غمخوارت کنم

آخر از خود یک قدم برتر گذار

این خیالات هبا از سر گذار

کام دنیا را بگاو و خر گذار

یک نماز از شوق چون جعفر گذار

تا بخلد عشق طیارت کنم

کاهلی تاکی دمی در کار شو

وقت مستی نیست همین هوشیار شو

خواب مرگستت هلا بیدار شو

کاروان رفتند دست و بار شو

تا بهمراهان خود یارت کنم

بارکش زین منزل ایجان پدر

کاین بیابان جمله خوفست و خطر

مانی ار تنها شود خونت هدر

دست غم زین بعد خواهی زد بسر

کار من این بود کاخبارت کنم

گوش دل دار ای جوان بر پند پیر

شو در این بحر بلا هم بند پیر

کرده کی کس را زیان پیوند پیر

گر شوی از جان تو حاجتمند پیر

بی‌نیاز از خلق یکبارت کنم

جان بابا از حوادث وز خطر

جز بسوی من ترا نبود مفر

هین مرو از کشتی عونم بدر

تا چو ابراهیم و یونس ای پسر

آب و آتش را نگهدارت کنم

با وجود آنکه در جرم و گناه

عمر خود در کار خود کاری تباه

گربکوی رحمتم آری پناه

سازمت خوش مورد عفو اله

پس بجرم خلق غفارت کنم

گرچه در بزم حضوری این فقیر

گرچه مراّت ظهوری ای فقیر

گرچه غرق بحر نوری ای فقیر

باز از من دان که دوری ای فقیر

ورنه دور از فیض دیدارت کنم

قصه کوته بنده شو در کوی من

تا بدل بینی چو موسی روی من

زنده گردی چون مسیح از بوی من

عاشقانه چون کنی روسوی من

در مقام قرب احضارت کنم

دم غنیمت دان که عالم یک دم است

آنکه بادم همدم است او آدم است

دم زمن جو کآدم احیا زین دم است

فیض این دو عالم اندر عالم است

دم بدم دم تا بدم یارت کنم

صاحب دم اندرین دوران منم

بلکه در هر دور شاه جان منم

باب علم و نقطه عرفان منم

آنچه کاندر و هم ناید آن منم

من بمعنی بحر زخارت کنم

گرچه از معنی و صورت بالوصول

مطلقم در نزد ارباب عقول

لیک بر ارشاد خلق اندر نزول

هر زمان ذاتم کند صورت قبول

تا بصورت معنی آثارت کنم

انبیا را در نبوت رهبرم

اولیا را در ولایت سرورم

مصطفی را ابن عم و یاورم

حیدرم من حیدرم من حیدرم

نک خبر از سر کرارت کنم

جلوه‌گر هر عصر در یک کسوتم

این زمان اندر لباس رحمتم

همین علی رحمت ذوالقدرتم

گرشوی از جان گداای همتم

ای صفی من نورالانورات کنم

در خصالم رحمت‌العالمین

در جمالم راحم رحم آفرین

در جلالم پادشاه یوم دین

در گه ایاک نعد نستعین

بین مراکز شرک بیزارت کنم

من صراط مستقیمستم هله

هرچه جز من راههای باطله

یک نگاهم به ترا از صد چله

دل به من در اهدناکن یک دله

تا براه راست پادارت کنم

تا نه بیرونت برد دیو رجیم

ای برادر زین صراط مستقیم

زن بنام من همی بی‌ترس و بیم

دم ز بسم‌الله الرحمن الرحیم

تاکه حفظ از شر اشرارت کنم

من طلسم غیب و کنزلاستم

چون بکنز لا رسی الا ستم

یعنی از الا و لا بالاستم

نقطه‌ام بارا ببا گویاستم

بین یکی تا واقف از کارت کنم

مظهر کل عجایب کیست من

مظهر سر غرائب کیست من

صاحب عون نوائب کیست من

در حقیقت ذات واجب کیست و من

کژ مغژ تا راست رفتارت کنم

گرز سر خود زنم دم اندکی

خاطر لغزنده افتد در شکی

اینقدر دان گر تو صاحب مدرکی

نیست پیدا از هزاران جز یکی

گرکنی شک بند پندارت کنم

شب گذشت ای بلبل آشفته حال

روی گل بین در گذر از قیل و قال

باش حیران یک زمانم بر جمال

شود چو طوطی در پس آئینه لال

تا بمدح خود شکر خوارت کنم

شمارهٔ ۵

تا شد دلم شکسته آن زلف عنبرین

برداشتم درست دل از عقل و جان و دین

سودا بد آنچه در سر شوریده شد مکین

در هر کجا ز حلقه دیوانگان بر این

افسانه گشت قصه حال من غمین

گمگشته مراست که او را دل است نام

بودش همیشه در شکن طره مقام

روزی اسیر سلسله گشت و هین مدام

میجویمش ز نام کجا در هزار دام

میپرسمش ز حال کجا در هزار چین

دارد هزار گوشه در آن طره دل درنگ

زین کرده سخت بر من دیوانه کار تنگ

از چار سو برگردانم افکنده پا لهنگ

گاهی کشد برومم و گاهی کشد بزنگ

گاه افکند بهندم و گاه آورد بچین

هر تار موی خم بخمش راست صد شکن

در هر شکن اسیر دل و دین دو صد چو من

در وی گرفته هر دل آواره وطن

فرزانه ساحریست همه رنگ و مکرو فن

پیچیده اژدریست همه شید و کید و کین

اندیشه را عبور نه زانموی مدلهم

تا چون نهد زبیم براه غمش قدم

هر جا فتد چو مرغ معلق بدام غم

گویا مستر است در او خام خم بخم

مانا مکرر است در اودام چین بچین

گفتم برم پناه از این غم بعاقله

او هم چو بنده بودگرفتار سلسله

صبر و قرار و حسن و هش و عقل و حوصله

بودند جمله با دل دیوانه یکدله

یعنی در آن دو طره عقل آزمارهین

دوشم که بود خاطر از آن موی مشک فر

مجنون صفت بوادی اندوه در بدر

ناگه بجان فتاد مرا آتشی دگر

یکباره زد بهستی موهوم من شرر

پرداختم وجود ز غوغای آن و این

کردم تهی ز زارغ و زغن آشیانه را

پرداختم تمام ز هستی میانه را

خالی نمودم از خود و اغیار خانه را

دیدم ببزم جمع نگار یگانه را

کافکنده پرده بر طرف از روی نازنین

چشمش ز شب نشینی بسیار نیم خواب

جعدش بدلربائی عشاق نیم تاب

بنهفته در دو لعل لبش صد قرابه ناب

بد محتجب ز پرتو رخسارش آفتاب

زان رخ شدم حقیقت حق‌‌البقین یقین

لعلش که بود از خم اسرار باده نوش

یکباره برد ازمن سرمست عقل و هوش

ز افسانه وجود چو یکجا شدم خموش

بود آنچه می‌رسید در آنحالتم بگوش

تمجید پیر عشق از آن لعل گوهرین

ایدل گرت هواست که در عالم نیاز

گردد بنفس عارجه معراجت این نماز

همت طلب نخست ز مردان پاکباز

تکبیر پس بگوی وز هستی کن احتراز

یعنی چهار بار دل از شش جهه گزین

کردی چو قصد وروی نمودی بحق زجان

کونین را بپشت سر انداز آن زمان

سر حضور نیست گرت باور ای جوان

در ضمن گفتگو کنم آن راز را بیان

هشدار تا دلت شود از نور حق مبین

اول شناس نقطه بارا توای حکیم

هم فرض دان و لای را در دل ایسلیم

بسم‌الله است آیه آن نقطه عظیم

پس گو بنام دوست تو رحمن والرحیم

یعنی بعام و خاص بودر رحمتش قرین

محمود مطلق است چون آن سید مجید

حمدش فتاده فرض بهر عبدی از عبید

این حمد قفل رحمت حقل را بود کلید

توفیق حمد پس طلب از حامد حمید

آنگاه زن مدام دم از رب عالمین

چون سابق است بر غضبش رحمت ایفلان

تکرار کرده رحمت خود را ببندگان

آنجا بشرط مغفرت اینجا به شرط جان

رحمن الرحیم باین قصد پس بخوان

تا در دوکون بر تو شود رحمتش معین

گر داری اعتقاد به عدل حق ای جواد

بر موقف حساب ترا باید اعتقاد

کآنجا براستی کند اظهار عدل و داد

تعدیل کفر و دین شود اندر صف معاد

پس مال کس بگوی بر اثبات بوم دین

سرّ حضور پیش تراگفتم ای ولی

دل کردمت ز جلوه معبود صیقلی

آن نکته را تمام کنم بر تو من جلی

تا رو کند بجانت ظهور سینجلی

خواند حقت براه عبادت ز مخلصین

این بندگان مقام حضور است ای فقیر

وان جذبه تو چیست تو لا بعون پیر

ایاک نعبد است پس از آن فعل مستجیر

مقصود از این سلوک بود جذبه مجیر

جز جذبه نیست زین عمل آمال مؤمنین

اندر سلوک و فعل چو ای سالک شهود

باقی ترا هنوز بود هستی از وجود

پس در عمل تو طالب این جذبه باش زود

یعنی بجوی یاری از آن پادشاه جود

تا از خودی بجذبه شوی خالص و امین

ظاهر شدت چو سر عبادت بدین نمط

روکن کنون بدرگه معبود بی غلط

کاین رهنما ماست زهی جاذب فقط

دادی بقسم حصر چو بر بندگیش خط

از صدق دل بگوی پس ایاک نستعین

دل در حضور پیر چو بر کندی از دو کون

زینسان شدی تمام مجرد زکون و لون

شد دیده‌ات زهر چه بجز دوست لایرون

یعنی ترا پرستم و خواهم ترا بعون

یعنی ترا ستایم و جویم ترا معین

خواهی اگر ز سر صراطت کنم علیم

مرد حق است معنی آن راه مستقیم

در اِهدنا نابجوی تو زان یار ای حکیم

پس نه قدم به همت هادی بدون بیم

در راه تا شوی تو ز اصحاب راستین

وان نعمتی که کرده حق اتمام در الست

راه ولای سید ما نعمه‌الله است

بردار دل ز دوستی غیر هرچه هست

بنشین بخوان نعمتش ای مرد حق‌پرست

تا در صراط راست شوی ز اهل‌الذین

راز دگر نیوش گرت گوش دل بجاست

از سر غیر ضال که آن نکته رضاست

یعنی رضای حق ز تو در مسلک رضاست

پس این صراط راست که گفتم تراکجاست

جاریست از هدایت مولای هشتیمن

دارد بحق براستی این راه اتصال

باقی دگر تمام بود غفلت و ضلال

آن کو براه راست نزد گام لامجال

گمراه و غافلست تو خوانش مضل و ضال

پس دلبری نمای ز مغضوب و ضالین

ای طالب طریق هدایت بلا کلام

جویای اولیا نشود نطفه حرام

داری تو چون بجستن راه حق اهتمام

بیشک ز شیر پاک دلت دیده انفطام

میکن به مادر و پدر خویش آفرین

شکر خدا که بنده پیران رهبرم

در ملک فقر صاحب اکلیل و افسرم

در آستان پیر مغان خاک شد سرم

روشندل از تجلی انوار حیدرم

و اعجاز موسویست هزارم در آستین

سری که از کلیم حقش داشت مکتتم

و آندم که بر مسیح نزد زان صریح دم

وان یم نداد هیچ کس نیم قطره نم

از ما نداشت پیر طریقت دریغ هم

ای مرحبا بغیریت آن غیرت آفرین

ای جان جان عشق که جان جهان ز تست

در جسم ما ز عشق تو گر هست جان ز تست

صورت ز ما و معنی روح روان ز تست

گفتم غلط چه باز که این از من آن ز تست

بادم زبان بریده هم آن از تو و هم این

من کیستم که دم زنم از نیست یا که هست

معدوم محض ای ز تو عالی هر آنچه پست

الطاف خسروانه محمودی تو هست

کز ما فتادگان مذلت گرفته دست.

تا نگذرم ز قصه چاروق و پوستین

هیچیم ما و هیچتر از هیچ در بسیچ

آید چه ای کریم از این مشت هیچ هیچ

با آنکه تو بتوست ز ما جرم پیچ پیچ

بر جرممان مگیر و بر افعالمان مپیچ

یعنی مردان ز درگه احسانمان چنین

بی علتی ز فقر چو دادی تو نعمتی

از ما مگیر داده خود را بعلتی

جزجرم گرچه هیچ نکردیم خدمتی

گر ما مقصریم تو دریای رحمتی

اغفرلنا بفضلک یا‌رب آمین

از ما مجو حساب که سرمایه گشت چون

ما را بس خجلت بسیار خود کنون

داریم گر نه سود زیانستمان فزون

تا چون کند عطای تو ای شاه ذوفنون

با جان بندگان زیانکار مستکین

شمارهٔ ۶

ای ترک چه باشد دگرت باز بهانه

کامروز برون آمده‌ای مست ز خانه

نگشوده هنو چشم ز مستی شبانه

بر رخ نزده آب و به گیسو گل و شانه

نابسته کمر گشته‌ای از خشم روانه

تیرت دو سه در مشت و کمان از بر شانه

تنگ از چه شدت حوصله با کیست تو را جنگ

بخرامی و شائی بخرامیدن از آداب

افکنده بر ابرو بگیسو کره و تاب

چشمی که فتد خیره بر آن نرگس پرخواب

وان عارض خوی کرده و آن خال سیه‌ناب

تا چیست که جاریستش از هر مژه خوناب

در ره مگر آن خون که توریزی بود از آب

در بر مگر آن دل که توداری بود از سنگ

گر هیچ بدل بردن خلقت نبود دل

گیری چه کمند از خم گیسوی با نامل

ور خود بخرابی نبود چشم تو مایل

از چیست که بر جنگ چو مردان مقتال

بندد صف مژگان و بتازد بقبایل

و انخال سیه یکتنه آید بمقابل

بر راکب ور اجل همه گیرد سر ره تنگ

چندار که بود لعل روانبخش تو خاموش

بی‌پرده نگوئی بکس اسرار خود ار هوش

کاسرار شود فاش چو از لب شنود گوش

پیداست از آنگردش چشم و علم دوش

کاندر پی تاراجی بی‌پرده و روپوش

وین بس عجب آید که در آن طره بناگوش

ماند بشه روم که لشگر کشد از رنگ

بر پای تو ریزیم چو ما جان به ارادت

حاجت چو بخونریزی و آشوب و جلادت

ور زانکه ترا این بود اندیشه و عادت

زی شاد و بزه‌ساز کمانرا بر شادت

نازیم بر آن پنجه و بازو بزیادت

بر آنکه خورد تیر تو بدهیم شهادت

کاو بر همه عشاق بود سرور و سرهنگ

آنکس که شود کشته ز تیغ تو گلندام

کارش بود از جمله عشاق تو بر کام

رو کرده بر او بخت پسندیده ز ایام

روزی رسد آیا بمن از لعل تو پیغام

بر قتل صفی باش که فردا کنم اقدام

یابد دلم از وعده فردای تو آرام

چندان که بود وعده خوبان همه نیرنگ

هیچت بود این یاد که گفتی تو مرا کی

کآیم بسرای تو شبی یکدل و یک پی

تا صبح در آغوش تو چون نشاه که درمی

مانم کنم این قصه هجران تو را طی

باشد که بود آن شب یلد از مه دی

کاین عده بپایم نه فرامش کنم از وی

وین راز مگو هیچ بکس غیر نی و چنگ

یعنی که بدل گوی و بدل‌دار که دلدار

داده است مرا وعده دلداری و دیدار

تابو که مگر خانه بپردازد ز اغیار

وین راز نگوید بکس الا که بود یار

تا سر ندهد نیست کسی محرم اسرار

منصور که شد محرم اسرار هم از دار

گردید ز گفتن سر ببریده‌اش آونگ

این وعده بدل دادم و او بود خود آگاه

بنشست مراقب همه شب تا بسحرگاه

چون منتظران بود نگاهش سوی درگاه

کاید بورود تو مگر مژده از راه

آن وعده که دادی چه بدی بود بدلخواه

دل داشت حساب دی و تموز بهر ماه

تا کی به اسد جای کند شمس چو خرچنگ

بس دی شد و اُردی شد و شعبان شد و شوال

بگذشت بسی هفته بسی ماه بسی سال

یادت به نیامد یک از آن عده بمنوال

وین نیست شگفتی که ز خوبان بود اهمال

در وعده و میثاق که بندند با جمال

با آنکه نظیر تو محال است بهر حال

در راستی عهد و وفاداری و فرهنگ

گفتم منت آنروز تو خرم زی و خرسند

بادت شجر حسن ثمربخش و برومند

بر وعده خوبان نتوان بست دلی چند

چندان به نباشند چو بر وعده خود بند

عهدی که نمایند نپایند به پیوند

گفتی تو که بر موی من و مهر تو سوگند

کاندیشه دیگر نکنم یارم و یکرنگ

امروز که از خانه برون آمده باز

داری سر غوغا و کنی عربده آغاز

وز غایت مستی نکنی چشم بکس باز

با عالم و آدم نشوی همدم و همراز

باشد به زمین و به زمانت بروش ناز

زیبد بتو خوانندت اگر خانه برانداز

زینرو که بود جمله بخونریزیت آهنگ

اینسان که برون آمده مست و جلوگیر

دانم چه بسر داری از اندیشه و تدبیر

خواهی که کنی ملک جهان را همه تسخیر

خواهد شدن این زودترا حاصل نی دیر

گیسو چو گشائی کنی از دوش سرازیر

و ابرو بخم آری نبود حاجت شمشیر

چین‌گیری و بیرق زنی از روم به افرنگ

بازم بود امید بر الطاف خدائی

مانا که برأفتد ز میان نام جدائی

با آن همه نازت بفقیران فدائی

باز آئی و از دل کنیم عقده گشائی

می‌نوشی‌ و سرپوشی و گل بوئی و سائی

غم‌سوزی و جان‌بخشی و دلجوئی و شائی

بزدانیم از آئینه دل بوفا زنگ

از دامن آلوده اگر داری پرهیز

لعل تو می‌آلوده و خونخواره بود نیز

من دانم و دل نکته آن لعل دلاویز

پیش لب شیرین تو شکر نبود چیز

افسانه دگر هیچ بخوانند ز پرویز

کو کرد شبی سیر مهمی با پی‌شبدیز

روزی که برانگیزی گرد از سم شبرنگ

گر دیده به آلودگی ار دامن من چاک

جز چاک شدن را نسزد دامن بی‌باک

دامان تو المنته لله که بود پاک

گو پاک بو و دامن و دلق و عنب و تاک

کز زاده او چونکه به پیوست بادراک

در عشق تو گردد خرد آزاده و چالاک

نه نام در اندیشه بجا ماند نه ننگ

ور آنکه بود عارت از اندیشه درویش

ز آمیزش درویش شود فرشهان بیش

وین رسم جدیدی نبود‌، بوده است از پیش

شاهان عدالت روش عاقبت اندیش

بودند به درویشی خود مفتخر از کیش

نازیم بر آن دولت بی‌آفت و تشویش

در خاک نشینی نه که بر شاهی واورنگ

و آنکه بد از من بتو گویند خلایق

کو نیست بر آئینی و بر کیشی واثق

در طبع من آن نیست بسی غیر موافق

دانی تو خود این حال بتحقیق که عاشق

هرگز نبود در خورش آئین و علائق

عشق است مرا کیش و بر این کیشم لایق

اینست مرا راه و نیم بند بخرسنگ

با این همه عیبی که مرا هست و تو دانی

پرسم سخنی از تو خدا را بنهانی

بر گونه زر و داری و سروی و گرانی

از اهل خرابات ومناجات و معانی

داری چو من آیا بحقیقت نه زبانی

دل باخته بر سر کویت بنشانی

کش بر زده باشی تبر از روی وفا سنگ

آن سان که تو بی‌مثلی و مانند در آفاق

در حسن و برازندگی و پاکی و اخلاق

من نیز بگیتی مثلم در همه عشاق

در رندی و چالاکی و قلاشی‌ و میثاق

مانا شده بر عشق من از حسن تو اشراق

در حسن تو بیجفتی و در عشق تو من طاق

من بر دل رستم تو بهشیاری هوشنگ

این شکوه ز بخت است نه زان خصلت نیکو

نبود بجهان خلق و خصالی به از آنخو

از خوی تو شاکی نتوان بودن یک مو

زخم تو بدل به بود از مرهم و دارو

درد تو بجان می‌خرم آرد به من ار رو

شمشیر بمن برکش در هم مکش ابرو

آتش بسرم ریز و میفکن برخ آژنگ

ایا تو نگفتی بمن اندر سر پیمان

خواهم که تو برخیزی در عشق من از جان

آیا نفکندم سر و جان جمله به میدان

آیا نگذشتم برهت از سر و سامان

آیا ننهادم ز غمت سر به بیابان

آیا نرساندم ره عشق تو بپایان

آیا نزدم کام بهر منزل و فرسنگ

یک مایه سخن بجا مانده گویم و بر‌جاست

آشفته نگردد دلت آشفتگی از ماست

آشفته دل ما تو کنی وین ز تو زیبا است

ما را به دعای تو بود دست و هویداست

دانی تو خود این نکته که ما را چه تمناست

زین دست که بر دامن مولی بتولاست

بر ذیل و لایش زده‌ایم از دو جهان چنگ

آن صاحب شمشیر دو دم خواجه قنبر

کز تیغ وی آمد ملک و ملک مسخر

نامش بستم دیده و افتاده و مضطر

افسون مجرب بود و عون میسر

هر مشگلی آسان شود از عونش یکسر

دارند بر این تجربه زندان قلندر

نکنند بکاری بجز از نام وی آهنگ

تریاق سموم الم و دافع هر زهر

حلال هر آن مشکل در باطن و در جهر

خوانند چو نامش بهر آن وادی و هر شهر

جاری شود از سنگ بهر تشنه دو صد نهر

فریاد رس هر که رسیدش ستم دهر

پس گشت پناهنده به آن غالب ذوالقهر

کارش نشد از همت او یکسر مولنگ

ای آنکه براهت بود افهام چو خاشاک

تا فهم کمالت چکند دانش و ادراک

چندار که حمام است برازنده و چالاک

هرگز نتواند پرد از بام بافلاک

هم عقل ز آلایش اگر چند بود پاک

ز ادراک صفات تو بود همسر با خاک

زین رتبه خرد خام و بیان پست و روان دنگ

باشد بدل امید مراکز کرم پیر

ترک ار شده اولی و پدید آمده تقصیر

بخشی د شود آنچه نبوده است به تقدیر

یعنی که بد از ماست نه زان قدرت وتأثیر

خلقند بهر جنبشی ار چند قضاگیر

وانرا که کند کلک قضا نقش ز تغییر

در راست گراسپید بود یا که سیه رنگ

ننگاشت یکی کلک نگارنده خطی کج

کوته نظران بینند ار چند که معوج

تا باشد از افکار نگارنده چو منتج

حرف آمده بیرون همه بستوده ز مخرج

با این همه رفتار کج از ماست به منهج

ز الطاف کریمان بود آمال مروج

تا بود که بر افتاده نگیرند دمی تنگ

شمارهٔ ۷

تو کئی کز عقب پرده‌کشی‌ این همه سر

تا به بینی که بود خفته که بیدار اندر

همه چون خفتند آئی بسرا باز دگر

همچو در چشم که خواب آید ونشاه در سر

هیچ بس چابک و جلدی به نیائی بنظر

قفلها را همه بگشائی بی‌میخ و تبر

ببری هر چه بتاریکیت افتد در چنگ

نگذاری ز پی پا و سری کفش و کلاه

همه بربائی و چون باد روی از درگاه

راه بینان دو هزار ار بگمارند براه

کس نه بیند اثر گام ترا بر ناگاه

وربه بینندت بر چرخ روی گردی ماه

نیمه شب دزدی چون روز شود شاهنشاه

دزد را سربری از دار نمائی آونگ

شب چو شد باز دراندازی بر بام کمند

بکمندت نبود حاجت و بر بند ار چند

پیش پای تو چو خواهی که در آئی بگزند

متساویست در کوته و گردون بلند

نهر برکندن سقف و در و ببریدن بند

نه ترا خنجر باید نه کلید و نه کلند

همه را سازی بی‌آلت و اسباب دبنگ

روشنی دزدی از روز و سیاهی از شب

نشاه از باده و رنگ از گل و سرخی از لب

نیست معلوم که می‌نشاه نداد از چه سبب

رنگ و بو از چه ز گل رفت و فروغ از کوکب

کسی گمان بر تو بدینسان نبرد نیست ادب

شاه لشکرکش و طرار بس اینست عجب

که ز گنج و سپهش روی زمین باشد تنگ

و از مونی بود این تا که نمائی بعیان

که بکاری نبرد دست کس از من آسان

چونکه در رزم صف‌آرائی و آئی بمیان

نیست حاجت که دهی از پی غارت فرمان

زنده برجا بنماند یکت اندر میدان

رفته بینی دل و دین جمله بیاد و سر و جان

نفری نیست که بر صلح گراید یا جنگ

چونکه بنشینی در بزم و بری دست بمی

می‌برد حسرت از آن رزم روان جم و کی

ملک افسوس خورد کز چه بشر نبود وی

تا که آید بزمین صومعه گیرد در ری

اندران صومعه یک عمر نشیند تا کی

راه در بزم تو یابد غم دل سازد طی

تا که بیند بعبورت سحری مست وملنگ

در همه علم و زبان در همه آداب وفنون

کاملی و ز همه در صنعت و حکمت افزون

لب گشائی چو بتحقیق شفا و قانون

دست حیرت گزد از حسن بیانت افلاطون

از تو آموزد اگر سر تصوف ذوالنون

عجبی نیست که دانی همه چیز از چه و چون

از الهیات تا سحر و فسون و نیرنگ

هر کتابی که بعالم بود از روی عدد

همه ار خوانی از بر چو الفبا و ابجد

ورق و صفحه وسطرس بتو ظاهر بسند

وآنچه دارد زبر و زیر و دگر نقطه و مد

چون بنطق آئی سازی بنظر حل عقد

صعب و آسان همه یکسان برد از هوش خرد

عقل و علم همه در عرصه تحقیقت لنگ

عقل اینها همه در دلبری آن غیرت حور

برده گوئی گرو از هر که بخوبی مشهور

دل هر کس برداز عشق چو نزدیک و چه دور

چشم گر بر نگشائی سوی او بر دستور

که دل و دین به نگهداری از و گاه عبور

ناگهان یابی در سینه شرر در سر شور

دل برفتن نه بقصد تو نماید آهنگ

خواب و بیداری یکسان بودش در آداب

می‌برد دل ز بر خلق چه بیدار و چه خواب

گر بود خواب بخواب آیدش از کشف حجاب

همچو ملک است تو گوئی ملکوتش به ایاب

دل بیدار بجلدی برد انسان که عقاب

صید گنجشک کند طره چو آرد در تاب

یا دهان بازنماید ز پی طعمه نهنگ

روزکی رفت پی دیدن شخصی زرجال

من و یاران دو سه چون سایه و را از دنبال

اندران بزم در آمد نفری ز اهل ضلال

کرد انکار کلامی زوی از سوء خصال

گفت آرید کتاب از پی اثبات مقال

بر سر صفحه چو بگشود کتاب اندر حال

بود مطلب نه ورق زدنه در آن کرد درنگ

بر عنادش همه بستند کمر ز اهل طریق

او نفرمود بر اینگونه خصومت تصدیق

گفت من شاه دوکونم نشوم عبد فریق

دریم رحمت من خلق دو کونند غریق

گردوایی کند اظهار غرض بهر علیق

یا که خامی فکند خشت بدریای عمیق

یا سفیهی بشکست فلک اندازد سنگ

رباعیات

شمارهٔ ۱ : هستی نبود سزای کس غیر خدا

شمارهٔ ۲ : ای آنکه خدای خویش دانیم ترا

شمارهٔ ۳ : افسوس ز گام بر غلط هشته ما

شمارهٔ ۴ : ای آنکه توئی بهستی خود واجب

شمارهٔ ۵ : اثنی عشری ز زاده بوطالب

شمارهٔ ۶ : از معنی کنت کنز دریاب نکات

شمارهٔ ۷ : در صرف وجود فرق و تمیزی نیست

شمارهٔ ۸ : عالم چو حباب و هستی حق چو یم است

شمارهٔ ۹ : از حق چون بنای ملک در تنظیم است

شمارهٔ ۱۰ : چون شاهد ما بخود نمائی برخاست

شمارهٔ ۱۱ : گوید همه چیز و هر کس حق با ماست

شمارهٔ ۱۲ : معشوق چنانکه جاذب عشاق است

شمارهٔ ۱۳ : تا دل نشود بریده از دلخواهت

شمارهٔ ۱۴ : ای آنکه دو عالم است احیا ز دمت

شمارهٔ ۱۵ : در خلق خوبش خلق نکو ممتحن است

شمارهٔ ۱۶ : الله که هر شکسته را دل سوی اوست

شمارهٔ ۱۷ : هنگام سحور جلوه پیر خوش است

شمارهٔ ۱۸ : از سر علی که جز علی آگاه است

شمارهٔ ۱۹ : ای جود تو بر وجود اشیاء باعث

شمارهٔ ۲۰ : ای آنکه ز حقی به رسالت مبعوث

شمارهٔ ۲۱ : ای آنکه هر غمی توئی یار و مغیث

شمارهٔ ۲۲ : یک نکته بگویمت به تحقیق بسنج

شمارهٔ ۲۳ : گویم سخنی نه از ره نفس و مزاج

شمارهٔ ۲۴ : زان پیش که منهدم شود کاخ مزاج

شمارهٔ ۲۵ : صوفی که فکند از تن و سرخرقه و تاج

شمارهٔ ۲۶ : یا‌رب به نبی خدیو ملک و معراج

شمارهٔ ۲۷ : ای آنکه منزهی ز ترکیب و ز زوج

شمارهٔ ۲۸ : ساقی قدحی که او بود صیقلی روح

شمارهٔ ۲۹ : ای آنکه رود بقالب از امر تو روح

شمارهٔ ۳۰ : ای لعل لب تو معجز خضر و مسیح

شمارهٔ ۳۱ : بی‌مهر علی که هست میزان فلاح

شمارهٔ ۳۲ : ای آنکه مقلب مسائی و صباح

شمارهٔ ۳۳ : هستی یم و دین کشتی و حیدر ملاح

شمارهٔ ۳۴ : ای ماه من ای نگار شیرین‌پاسخ

شمارهٔ ۳۵ : یغمای نگاه بین که آن دلبر شوخ

شمارهٔ ۳۶ : از آنکه بجز توأم پناهی نبود

شمارهٔ ۳۷ : ما را سر ملک و فکر شاهی نبود

شمارهٔ ۳۸ : زین منزل جسم عاقبت نقل بود

شمارهٔ ۳۹ : بر ما اگر ابلهی بناگاه زند

شمارهٔ ۴۰ : گر کار جهان بوفق دلخواه نشد

شمارهٔ ۴۱ : آنانکه بمعرفت مسلم بودند

شمارهٔ ۴۲ : آنانکه براه عقل و برهان رفتند

شمارهٔ ۴۳ : گر کار جهان بمیل ما ساز نشد

شمارهٔ ۴۴ : یا‌رب غلطم فزون ز مقدار بود

شمارهٔ ۴۵ : کس خاطر من بیارئی شد نکرد

شمارهٔ ۴۶ : ا‌رب چو من ار گناهکاری باشد

شمارهٔ ۴۷ : ای آنکه بجز تو هرگزم یا نبود

شمارهٔ ۴۸ : ای آنکه بجز تو یار و همراز نبود

شمارهٔ ۴۹ : یا‌رب همه عالم به پناهی نازند

شمارهٔ ۵۰ : ای آنکه دل شکسته جای تو بود

شمارهٔ ۵۱ : زاهد که مواعظش بجز نیش نبود

شمارهٔ ۵۲ : ای برتر از آنکه برتو ادراک رسد

شمارهٔ ۵۳ : هر کس که رهی گزید رهبر نشود

شمارهٔ ۵۴ : درویش اگر فنای فی‌ الله شود

شمارهٔ ۵۵ : رفتن بخرابات حسابی دارد

شمارهٔ ۵۶ : میخانه ما گشاده با بی دارد

شمارهٔ ۵۷ : خوش آنکه حدیث کفر و ایمان نشنید

شمارهٔ ۵۸ : باری ز جنون و عقل ما بار نشد

شمارهٔ ۵۹ : هر لحظه صفی حساب ره باید کرد

شمارهٔ ۶۰ : چون بود ظهور لازم ذات وجود

شمارهٔ ۶۱ : حاشا که کسی شراب را فاش خورد

شمارهٔ ۶۲ : عاقل می پخته را به خامی نخورد

شمارهٔ ۶۳ : امید مراست ز آفرینده خود

شمارهٔ ۶۴ : گویند گناه چونکه پیوسته شود

شمارهٔ ۶۵ : ای لطف تو ار حوادث دهر ملاذ

شمارهٔ ۶۶ : نیکی کنی ار بخلق منت مگذار

شمارهٔ ۶۷ : ای نار خدای پاک و بیمثل و نظیر

شمارهٔ ۶۸ : گرباده خوری با صنمی زیبا خور

شمارهٔ ۶۹ : می را بیقین بدست انجام مخور

شمارهٔ ۷۰ : یارب نشود بلاکشی محرم هجر

شمارهٔ ۷۱ : شد عمر و به طبع خواهشم هست هنوز

شمارهٔ ۷۲ : ای باب هدایتت بخلقان همه باز

شمارهٔ ۷۳ : ای آنکه بذات خود عظیمی و عزیز

شمارهٔ ۷۴ : عمرت رود ارتمام برجرم و هوس

شمارهٔ ۷۵ : گر سالک عارفی و بی‌عیب و عبوس

شمارهٔ ۷۶ : ای آنکه مکمل عقولی و نفوس

شمارهٔ ۷۷ : بر بنده رو سیاه یارب تو ببخش

شمارهٔ ۷۸ : گویم سخنی ترا از الهام سروش

شمارهٔ ۷۹ : مائیم قلندران وارسته ز خویش

شمارهٔ ۸۰ : جز پوست خود صفی به تن خرقه مپوش

شمارهٔ ۸۱ : در خانه و شهر و خلوت و انجمنش

شمارهٔ ۸۲ : شئیی بنظر نمایدت تا ناقص

شمارهٔ ۸۳ : ای ذات تو بر جمیع ذرات فیض

شمارهٔ ۸۴ : یا‌رب من اگرچه رفت عمرم به غلط

شمارهٔ ۸۵ : گر راه روی تجاوز از خط صراط

شمارهٔ ۸۶ : لفظی که نباشد آگه از وی لافظ

شمارهٔ ۸۷ : ای کون و مکان ز خوان جودت محفوظ

شمارهٔ ۸۸ : گر میری و مرتراست اقلیم وسیع

شمارهٔ ۸۹ : گر حق طلبی بحق خود شو قانع

شمارهٔ ۹۰ : باشد گرت از وجود درویش سراغ

شمارهٔ ۹۱ : یکرنگ بخم کن فکان زد صباغ

شمارهٔ ۹۲ : صوفی نشود کسی به پوشیدن صوف

شمارهٔ ۹۳ : ای خسرو ملک و دین شهنشاه نجف

شمارهٔ ۹۴ : دیدیم در این جهان بچشم تحقیق

شمارهٔ ۹۵ : تا بر نکنی با صطفای دل و دلق

شمارهٔ ۹۶ : گر سردی و نیست پای اکرامت لنگ

شمارهٔ ۹۷ : ای هستیت از تمیز خلقان همه پاک

شمارهٔ ۹۸ : ای آنکه منزهی تو از شبه و شریک

شمارهٔ ۹۹ : ای آنکه توئی بذات خود عین کمال

شمارهٔ ۱۰۰ : گر طالب ره شدی ز مردان سبل

شمارهٔ ۱۰۱ : ای آنکه بذات تست ذات تو دلیل

شمارهٔ ۱۰۲ : یارب بتو عرض ناتوانی چکنم

شمارهٔ ۱۰۳ : یارب ز گناه خویش شرمنده منم

شمارهٔ ۱۰۴ : ای شیر خدا ولی حق مالک دین

شمارهٔ ۱۰۵ : یارب تو ببخشای بناداری من

شمارهٔ ۱۰۶ : ای شیر خدا ولی حق مالک دین

شمارهٔ ۱۰۷ : یارب تو مرا بیار من مقرون کن

شمارهٔ ۱۰۸ : ای آنکه تو خالقی و ما بنده تو

شمارهٔ ۱۰۹ : با نیک و بد زمانه نزدیک مشو

شمارهٔ ۱۱۰ : دام است جهان صفی پی‌دانه مرو

شمارهٔ ۱۱۱ : عالم بمثال چون سرابست همه

شمارهٔ ۱۱۲ : ای آنکه تو واقفی ز احوال صفی

شمارهٔ ۱۱۳ : گر بگذری ای صفی ز هر دلخواهی

شمارهٔ ۱۱۴ : گر جز بخدای حاجت خویش بری

شمارهٔ ۱۱۵ : حاجت بخدا اگر بری خوانده شوی

شمارهٔ ۱۱۶ : ای آنکه بروز محنتم یار توئی

شمارهٔ ۱۱۷ : ای شیر خدا که سر ایجاد توئی

شمارهٔ ۱۱۸ : ای آنکه عیان کننده روز و شبی

شمارهٔ ۱۱۹ : ای آنکه نظر بجرم آدم نکنی

شمارهٔ ۱۲۰ : حاشا که شراب پخته را خام خوری

شمارهٔ ۱۲۱ : ای آنکه بیکتائی خود یکتائی

شمارهٔ ۱۲۲ : روزی که نبود ساغر و صهبائی

شمارهٔ ۱۲۳ : ای آنکه به ذات خویش فرد واحدی

شمارهٔ ۱۲۴ : ای آنکه فروزنده خورشید و مهمی

شمارهٔ ۱۲۵ : سبحان‌الله بذات پاینده توئی

شمارهٔ ۱۲۶ : الله که کافی المهمات توئی

شمارهٔ ۱۲۷ : ای آنکه به بنده بهترین دست توئی

شمارهٔ ۱۲۸ : زنها صفی هزار زنهار صفی

شمارهٔ ۱

هستی نبود سزای کس غیر خدا

او هستی محض و ما سوا هست نما

در هستی ما شروط هستی نایاب

در هستی حق کمال هستی پیدا

شمارهٔ ۲

ای آنکه خدای خویش دانیم ترا

طاعت بسزا کجا توانیم ترا

گویند خدای را بحاجات بخوان

حاضرتر از آنی بخوانیم ترا

شمارهٔ ۳

افسوس ز گام بر غلط هشته ما

وین رفته ز دست سود و سر رشته ما

در مزرع دل فشانده‌ام تخم امید

ای ابر کرم ببار بر کشته ما

شمارهٔ ۴

ای آنکه توئی بهستی خود واجب

بر جمله ماسوا بهستی خود واهب

علم تو بغیر هستیت نیست که نیست

از محضر هستی تو چیزی غائب

شمارهٔ ۵

اثنی عشری ز زاده بوطالب

تا مهدی منتظر امام غائب

حب همه را به خویش می‌دان واجب

تا فوز عظیمت رسد از هر جانب

شمارهٔ ۶

از معنی کنت کنز دریاب نکات

حق کرد یکی تجلی از ذات بذات

گشتند بذات او نماینده ذوات

معلول شود بعین علت اثبات

شمارهٔ ۷

در صرف وجود فرق و تمیزی نیست

وز غیر که منفی است پرهیزی نیست

یعنی نبود خدا یرا مثل و شریک

هستی همه اوست غیر او چیزی نیست

شمارهٔ ۸

عالم چو حباب و هستی حق چو یم است

زین بحر نمایش حبابی کرم است

جز هستی بحر هر نمودی است دمی است

بودی که نمود اوست یکدم عدم است

شمارهٔ ۹

از حق چون بنای ملک در تنظیم است

داریم امید عفو و دل پر بیم است

این خوف ورجا تکلف و تعلیم است

گر چاره کار طالبی تسلیم است

شمارهٔ ۱۰

چون شاهد ما بخود نمائی برخاست

اشیاء همه را بیک تجلی ‌آراست

سری است در این نکته که عارف گوید

در هر شیئی تمام اشیاء پیداست

شمارهٔ ۱۱

گوید همه چیز و هر کس حق با ماست

چون نیک نظر کنی در او حق پیداست

حق نیست عیان ز دیده اهل شهود

پیدا شو و بین که هر چه پیداست خداست

شمارهٔ ۱۲

معشوق چنانکه جاذب عشاق است

غفران خدا بجرم ما مشتاق است

در روز حساب هر کرا نیست گناه

شرمنده به پیش رحمت خلاق است

شمارهٔ ۱۳

تا دل نشود بریده از دلخواهت

نبود بحریم لی مع‌الله راهت

از خلق ببند دیده تا باز شود

بر دل در لا اله الا اللهت

شمارهٔ ۱۴

ای آنکه دو عالم است احیا ز دمت

اشیاء همه ریزه‌خوار خوان نعمت

با آنکه نرفت جز برحمت قلمت

عصیان مرا چه قدر پیش کرمت

شمارهٔ ۱۵

در خلق خوبش خلق نکو ممتحن است

الاکه دلازار و جفا جو بمن است

گر لطف کند با من وگهر قهر نکوست

نیک است نباتی که زمینش حسن است

شمارهٔ ۱۶

الله که هر شکسته را دل سوی اوست

الله که آب رحمتش در همه جوست

دشمن برضای او شود دوست که هست

در دست تصرفش دل دشمن و دوست

شمارهٔ ۱۷

هنگام سحور جلوه پیر خوش است

در وقت نهار قوت نیم سیر خوش است

چون عصر شود صحبت احباب نکوست

وندر دل شب ناله شبگیر خوش است

شمارهٔ ۱۸

از سر علی که جز علی آگاه است

کو نقطه تحت با بسم الله است

چون نقطه کند تنزل از رتبه خویش

گردد الف آنکه اول الله است

شمارهٔ ۱۹

ای جود تو بر وجود اشیاء باعث

ملک و ملک از لطف قدیمت حادث

حادث نبود ز خویش دارای وجود

می‌رد همه زنده و حقش وارث

شمارهٔ ۲۰

ای آنکه ز حقی به رسالت مبعوث

شد ذات قدیم از تو پیدا به حدوث

تو شافع جرم بوالبشر باش که هست

بر ما ز پدر گناهکاری موروث

شمارهٔ ۲۱

ای آنکه هر غمی توئی یار و مغیث

نالم به تو از وساوس نفس خبیث

گوش دل من به نطق خود کن شنوا

تا نشنوم از غیر تو یک بار حدیث

شمارهٔ ۲۲

یک نکته بگویمت به تحقیق بسنج

گر عاقل و کاملی مرنجان و مرنج

رنجاندن خلق و رنجشت از طمع است

بگذر ز طمع که این به است از صد گنج

شمارهٔ ۲۳

گویم سخنی نه از ره نفس و مزاج

خود را نه بکس کساد بنما نه رواج

کوبندت اگر خرابه از پس گنج

باش و کمر‌آباد بده تن بخراج

شمارهٔ ۲۴

زان پیش که منهدم شود کاخ مزاج

کن نفس خود از سرای ترکیب اخراج

تا نگذری از کمان افلاک چو تیر

بر تیر بلای دهر باشی آماج

شمارهٔ ۲۵

صوفی که فکند از تن و سرخرقه و تاج

بازار اناالحقش بحق یافت رواج

تن بر سردار خودنمائی است مبر

شو پنبه عشق را نهانی حلاج

شمارهٔ ۲۶

یا‌رب به نبی خدیو ملک و معراج

یا‌رب بعلی که ز انما دارد تاج

چون تا بکنون نکرده بازمکن

بر خلق ز هیچ ره صفی را محتاج

شمارهٔ ۲۷

ای آنکه منزهی ز ترکیب و ز زوج

عالم همه از محیط جودت یک موج

دارم ز تو امید کرم در هر حال

بالی ز حضیض برگشایم بر اوج

شمارهٔ ۲۸

ساقی قدحی که او بود صیقلی روح

دارد اثر نجات از کشتی نوح

در ده که رهاندم ز طوفان هموم

چونانکه گشایدم بدل باب فتوح

شمارهٔ ۲۹

ای آنکه رود بقالب از امر تو روح

از نور صدر اهل معنی مشروح

بر قلب صفی ز فتح بابت چه عجب

کابواب معارف تو گردد مفتوح

شمارهٔ ۳۰

ای لعل لب تو معجز خضر و مسیح

گه زنده برمز می‌کنی گاه صریح

با هم نبود لطیف و خوش و قند و نمک

جز در سخنت که هست شیرین و ملیح

شمارهٔ ۳۱

بی‌مهر علی که هست میزان فلاح

سودی ندهد به هیچکس علم و صلاح

تا باب نجات بر تو گردد مفتوح

از نام علی بدست آور مفتاح

شمارهٔ ۳۲

ای آنکه مقلب مسائی و صباح

لبریز بود ز رواح فیضت اقداح

هر مفسده که هست در کار صفی

اصلاح تو کن که قادری بر اصلاح

شمارهٔ ۳۳

هستی یم و دین کشتی و حیدر ملاح

زین ورطه بود ولای ملاح فلاح

خواهی اگر آوری بکف گوهر عشق

در بحر ولایت علی شو سباح

شمارهٔ ۳۴

ای ماه من ای نگار شیرین‌پاسخ

دی رفت و جهان ز فرودین شد خَلُّخ

برخیز و برافروز به زیبایی رخ

تا بر همه نو بهار گردد فرخ

شمارهٔ ۳۵

یغمای نگاه بین که آن دلبر شوخ

چیزی نگذاشت دیگر از بهر شیوخ

عقل و دل و دین به جمله شد غارت

علم و عمل از اشاره شد منسوخ

شمارهٔ ۳۶

از آنکه بجز توأم پناهی نبود

وز حادثه‌ام گریز گاهی نبود

بیچارگیم ببین و راهی بنما

اکنون که گشایشی‌ ز راهی نبود

شمارهٔ ۳۷

ما را سر ملک و فکر شاهی نبود

با خصم بنای داد خواهی نبود

شد جامه ما بخم‌الفقر سواد

رنگی به جهان پس از سیاهی نبود

شمارهٔ ۳۸

زین منزل جسم عاقبت نقل بود

وین دیده شود نه قصه و نقل بود

جائیکه بزور نی بدلخواه برند

بی‌ترس کسی رود که بی‌عقل بود

شمارهٔ ۳۹

بر ما اگر ابلهی بناگاه زند

خود را بغلط به تیر الله زند

ما بد نکنیم و بد نخواهیم بکس

هشدار که بد بجان بدخواه زند

شمارهٔ ۴۰

گر کار جهان بوفق دلخواه نشد

یا گاه بتدبیر تو شد گاه نشد

در فکر مرو که فتح اینراه نشد

سریست که کس بدهر آگاه نشد‌

شمارهٔ ۴۱

آنانکه بمعرفت مسلم بودند

در علم و فطن وحید عالم بودند

سر رشته به دست هیچکس نامد و خود

در کار جهان چو رشته در هم بودند

شمارهٔ ۴۲

آنانکه براه عقل و برهان رفتند

و آنان که برسم علم و ایمان رفتند

آگاه نگشتند ز اسرار وجود

حیران بجهان شدند و حیران رفتند

شمارهٔ ۴۳

گر کار جهان بمیل ما ساز نشد

ور باب مرادمان برخ باز نشد

تسلیم شویم و ترک تدبیر کنیم

تدبیر ندارد آنچه ز آغاز نشد

شمارهٔ ۴۴

یا‌رب غلطم فزون ز مقدار بود

روزم سیه از خطای بسیار بود

با اینمهه نیست افتخارم بکسی

فخرم همه بر خدای غفار بود

شمارهٔ ۴۵

کس خاطر من بیارئی شد نکرد

وز بند غمم زمانی آزاد نکرد

اظهار شکستگی نکردم بکسی

کود داد اگر نکرد بیداد نکرد

شمارهٔ ۴۶

ا‌رب چو من ار گناهکاری باشد

غفران ترا در انتظاری باشد

عفوت ز پی گناهکاران گردد

چون یار که در سراغ یاری باشد

شمارهٔ ۴۷

ای آنکه بجز تو هرگزم یا نبود

در شدت و محنتم نگهدار نبود

در مهلکه‌ها که بسته بد راه نجات

افتادم و جز توأم مدد کار نبود

شمارهٔ ۴۸

ای آنکه بجز تو یار و همراز نبود

روزی که مرا معین و دمساز نبود

وقتی نه چنین بود که بر من هرگز

جز باب عنایتت دری باز نبود

شمارهٔ ۴۹

یا‌رب همه عالم به پناهی نازند

بر مال و زر و مکنت و جاهی نازند

رندان گدای تو ننازند بهیچ

نازند اگر بچون تو شاهی نازند

شمارهٔ ۵۰

ای آنکه دل شکسته جای تو بود

عالم همه پرتو لقای تو بود

گویند که نفی غیر اثبات حق است

نفی که کنم که او سوای تو بود

شمارهٔ ۵۱

زاهد که مواعظش بجز نیش نبود

صوفی که دمی بحالت خویش نبود

افسوس که مردان قلندر رفتند

گشتیم بسی اثر ز درویش نبود

شمارهٔ ۵۲

ای برتر از آنکه برتو ادراک رسد

یا وهم بلند و عقل چالاک رسد

ره در تو بغیر ما عرفناک نبود

عقلی که رسد به ما عرفناک رسد

شمارهٔ ۵۳

هر کس که رهی گزید رهبر نشود

هر حیه دری بدهر حیدر نشود

کی گام پی صفیعلی شاه نهد

تا مرد مجرد و قلندر نشود

شمارهٔ ۵۴

درویش اگر فنای فی‌ الله شود

ز اسرار وجود جمله آگاه شود

اما نرسد کسی باین رتبه مگر

بر وی نظری ز مرشد راه شود

شمارهٔ ۵۵

رفتن بخرابات حسابی دارد

رو همره آنکه فتح بابی دارد

این درس بمستی و خرابی خوانند

نه مدرسه‌ای و نه کتابی دارد

شمارهٔ ۵۶

میخانه ما گشاده با بی دارد

دلها همه را زنده بآبی دارد

نقصی نبود دلیل آبادی اوست

مانند صفی اگر خرابی دارد

شمارهٔ ۵۷

خوش آنکه حدیث کفر و ایمان نشنید

افسانه کافر و مسلمان نشیند

جز جام شراب و دست ساقی نشناخت

جز نان نگار و حرف جانان نشنید

شمارهٔ ۵۸

باری ز جنون و عقل ما بار نشد

این باب بحیله بر کسی باز نشد

وین نقص کمال و کفر و دین کار نشد

وین یار بشیوه با کسی یار نشد

شمارهٔ ۵۹

هر لحظه صفی حساب ره باید کرد

چاه است بهر قدم نگه باید کرد

رحمت پی رحمت آید از رب غفور

اما نه گنه پی گنه باید کرد

شمارهٔ ۶۰

چون بود ظهور لازم ذات وجود

ظاهر شدنش هم از ره رحمت بود

امروز که شد بوصف رحمت ظاهر

نامی ز گنه نماند وین شد مشهود

شمارهٔ ۶۱

حاشا که کسی شراب را فاش خورد

با مرد ژاژخای فحاش خورد

می آنکه بکج طبعی و پرخاش خورد

آدم نبود سگی بود لاش خورد

شمارهٔ ۶۲

عاقل می پخته را به خامی نخورد

مقسوم خواص پیش عامی نخورد

می خوردن فاش و بد بود شرب یهود

این لقمه کسی باین حرامی نخورد

شمارهٔ ۶۳

امید مراست ز آفرینده خود

کو عفو کند جرائم بنده خود

زیننده او عطاست و ز بنده خطا

هر کس کند آنچه هست زیبنده خود

شمارهٔ ۶۴

گویند گناه چونکه پیوسته شود

بر حق در بازگشت ما بسته شود

روزی صد اگر توبه بشکسته شود

حق این نشود که از عطا خسته شود

شمارهٔ ۶۵

ای لطف تو ار حوادث دهر ملاذ

باب کرمت رفته خلق معاذ

از حکم تو هست کار عالم بنظام

وز امر تو هست امر وحدت بنفاذ

شمارهٔ ۶۶

نیکی کنی ار بخلق منت مگذار

بیننی اگر از کسی بدی سهل شمار

آور بنظر که چشم نیکی ز خدای

می‌داری و هم بذی و هم بد کردار

شمارهٔ ۶۷

ای نار خدای پاک و بیمثل و نظیر

افتاده سرم زبار عصیان برزیر

جرمم تو بجمع رحمت خویش ببخش

دستم تو بدست قدرت خویش بگیر

شمارهٔ ۶۸

گرباده خوری با صنمی زیبا خور

یا با مردی قوی دلی دانا خور

گر نیست ترا رفیق و یاری همدم

می‌ هیچ مخور و گر خوری تنها خور

شمارهٔ ۶۹

می را بیقین بدست انجام مخور

ور زانکه خوری بجهد و ابرام مخور

با مردم رذل و بله و بد نام مخور

پیوسته مخور عیان مخور خام مخور

شمارهٔ ۷۰

یارب نشود بلاکشی محرم هجر

عشق ار چه کشد و لیک داد از غم هجر

پروانه به شعله داد تن را به فراق

او را دو وصل کشت و ما را غم هجر

شمارهٔ ۷۱

شد عمر و به طبع خواهشم هست هنوز

صد نعل گنه در آتشم هست هنوز

با آنکه نه روی توبه مانده است و نه عذر

از دوست امید بخششم هست هنوز

شمارهٔ ۷۲

ای باب هدایتت بخلقان همه باز

اشیاء همه را بدر گهت روی نیاز

هر چند کنم گناه آرم بتو روی

هر چند غلط کنم زه آیم بتو باز

شمارهٔ ۷۳

ای آنکه بذات خود عظیمی و عزیز

کس را بکمال هستیت نیست تمیز

از فتنه نفس عالم حادثه خیز

جز بر تو صفی را نبود راه گریز

شمارهٔ ۷۴

عمرت رود ارتمام برجرم و هوس

به زانکه رسد دمی جفای تو بکس

این خلق همه گیاه بستان حقند

گر سرو صنوبرند ور سنبل و خس

شمارهٔ ۷۵

گر سالک عارفی و بی‌عیب و عبوس

بدخواه مباش بر مسلمان و مجوس

بر خلق نباشد ار ترا طبع کریم

آزرده مباد کز تو گردند نفوس

شمارهٔ ۷۶

ای آنکه مکمل عقولی و نفوس

هیچ از کرمت نگشته نفسی مایوس

از خواهش نفس و فتنه خلق بدار

در حصن امان خود صفی را محروس

شمارهٔ ۷۷

بر بنده رو سیاه یارب تو ببخش

بر عاجز بی‌پناه یارب تو ببخش

از عفو و عطا ملول هرگز نشوی

من هر چه کنم گناه یارب تو ببخش

شمارهٔ ۷۸

گویم سخنی ترا از الهام سروش

دریاب بهوش و دار چون حلقه بگوش

دست همه کس بوجه تعظیم بگیر

عیب همه کس بچشم توحید بپوش

شمارهٔ ۷۹

مائیم قلندران وارسته ز خویش

بیگانه ز خلق و بی‌نیاز از کم و بیش

جوئی چو نشان ما بملک و ملکوت

گردید نشان به بی‌نشان درویش

شمارهٔ ۸۰

جز پوست خود صفی به تن خرقه مپوش

وندر طلب روزی مقسوم مکوش

جز بر سر سفره توکل منشین

می جز ز کدوی حسبی الله منوش

شمارهٔ ۸۱

در خانه و شهر و خلوت و انجمنش

می‌جویم و نیست در میان جز سخنش

هر جا سخنی است می‌دهم دل که مگر

پی از سخنی برم بسر دهنش

شمارهٔ ۸۲

شئیی بنظر نمایدت تا ناقص

جان تو نگشته از تعین خالص

اشیاء همه را بچشم توحید ببین

پس باش بر ارباب بصیرت شاخص

شمارهٔ ۸۳

ای ذات تو بر جمیع ذرات فیض

ظل کرمت کشیده بر اوج و حضیض

دانست کسی که کارساز همه کیست

یکجا بتو کرد کار خود را تفویض

شمارهٔ ۸۴

یا‌رب من اگرچه رفت عمرم به غلط

پاداش غلط هم از چه قهر است و سخط

دانی تو و لیک هم گمانم به تو چیست

آن کن که گمان بنده بر توست فقط

شمارهٔ ۸۵

گر راه روی تجاوز از خط صراط

حاشا که بتفریط کنی یا افراط

توحید ره است و شرک اضافات طریق

ره صاف شد ار اضافه‌ات شد اسقاط

شمارهٔ ۸۶

لفظی که نباشد آگه از وی لافظ

بود آنکه به قصه بافت بر هم واعظ

می‌داشت به معنی ار حدیثی محفوظ

به زانکه بود بر این خبرها حافظ

شمارهٔ ۸۷

ای کون و مکان ز خوان جودت محفوظ

در ظل عنایت تو اشیاء محفوظ

با عین تو کی بود عیانی معلوم

با بود تو کی شود وجودی ملحوظ

شمارهٔ ۸۸

گر میری و مرتراست اقلیم وسیع

ور صاحب مکنتی و اورنگ رفیع

ارزان بتو باد هر چه داری که صفی

بی این همه در دو کون شاه است و شجیع

شمارهٔ ۸۹

گر حق طلبی بحق خود شو قانع

حق همه کس ز حق رسد بی‌مانع

از حق خود ار زیاد خواهی ندهند

پیمانه بود دست و عطای صانع

شمارهٔ ۹۰

باشد گرت از وجود درویش سراغ

آن نیست که نیستش ز کونین فراغ

در شهر فناست مجمع اهل فنا

زان جمع بو صفیعلی چشم و چراغ

شمارهٔ ۹۱

یکرنگ بخم کن فکان زد صباغ

بر پرده خلق را بخود داد سراغ

بیرنگی خویش یعنی از این همه رنگ

بنمود چو آب از رخ لال بباغ

شمارهٔ ۹۲

صوفی نشود کسی به پوشیدن صوف

بایست دلی مجرد از نقش و حروف

ترک دو جهان نکرده صوفی نشوی

بل تا هستی به وصف هستی موصوف

شمارهٔ ۹۳

ای خسرو ملک و دین شهنشاه نجف

ای رشته آفرینشت جمله بکف

جز مهر تو در جهان بسی گشت و نیافت

چیزی که صفی باو کند کسب شرف

شمارهٔ ۹۴

دیدیم در این جهان بچشم تحقیق

مهر اسداللهست و آلش توفیق

بی فلک ولایتش ز طوفان هلاک

نرهی و شوی چنانکه گشتند غریق

شمارهٔ ۹۵

تا بر نکنی با صطفای دل و دلق

قلاب علاقه و امید از خود و خلق

در حلقه ما مکش بخامی گردن

کز فقر خوریم طعمه بی‌منت خلق

شمارهٔ ۹۶

گر سردی و نیست پای اکرامت لنگ

بر جام کسی مزن بنا کامی سنگ

مردی کرم است و مردمی ستاری

در مردی و مردمی مکن هیچ درنگ

شمارهٔ ۹۷

ای هستیت از تمیز خلقان همه پاک

ذات تو منزه از عقول و ادراک

ما را تو ز خاک آفریدی و بتو

دانائی ماست چون توانائی خاک

شمارهٔ ۹۸

ای آنکه منزهی تو از شبه و شریک

مملوک تو باشد آنچه هست از بد و نیک

نزدیکتری تو چونکه از من بر من

هم راه مرا ز خودبخود کن نزدیک

شمارهٔ ۹۹

ای آنکه توئی بذات خود عین کمال

بر خلق رسد زخوان جود تو نوال

پوشی‌ تو معایبم چه حاجت یکسان

دانی تو حوائجم چه حاجت بسوال

شمارهٔ ۱۰۰

گر طالب ره شدی ز مردان سبل

جو راهروی گذشته از جزو ز کل

کن مغز خرد معطر از طیب رسل

در بزم صفی که او گلابیست ز گل

شمارهٔ ۱۰۱

ای آنکه بذات تست ذات تو دلیل

بر معرفتت عقول وافهام علیل

عرفان تو دل ز نور برهان تو یافت

عارف بتو ورنه کی شود عقل کلیل

شمارهٔ ۱۰۲

یارب بتو عرض ناتوانی چکنم

اظهار حوائج نهانی چکنم

از حاجت مور و مار آگاه توئی

من عرض حوائج نهانی چکنم

شمارهٔ ۱۰۳

یارب ز گناه خویش شرمنده منم

بر هر چه عقوبت است زیبنده منم

غفار توئی غنی توئی شاه توئی

بدکار منم گدا منم بنده منم

شمارهٔ ۱۰۴

ای شیر خدا ولی حق مالک دین

نور دل عارفان مه ملک یقین

گامی که زدیم بر تو لای تو بود

در مسلک ماست حاصل فقر همین

شمارهٔ ۱۰۵

یارب تو ببخشای بناداری من

بر بیکسی و فقیری و خواری من

هر کس بخدا امیدش از طاعت اوست

امید منست از گنهکاری من

شمارهٔ ۱۰۶

ای شیر خدا ولی حق مالک دین

ای لنگر آسمان و مسمار زمین

دست من مبتلای درمانده بگیر

حال من بینوای بیچاره ببین

شمارهٔ ۱۰۷

یارب تو مرا بیار من مقرون کن

حال و دل او بمهر من مفتون کن

از خاطر او غیر مرا بیرون کن

وندر دل او مهر مرا افزون کن

شمارهٔ ۱۰۸

ای آنکه تو خالقی و ما بنده تو

بر بنده عطا بود برازنده تو

از خاک بجز گناه زیبنده نبود

با خاک کن آنچه هست زیبنده تو

شمارهٔ ۱۰۹

با نیک و بد زمانه نزدیک مشو

نیکی کن و در پی بد و نیک مشو

در سر وجود زیر کان بس گشتند

سر رشته نیافت کس تو باریک مشو

شمارهٔ ۱۱۰

دام است جهان صفی پی‌دانه مرو

قانع بنشین و خانه بر خانه مرو

رزق تو رسد ز غیب بی‌منت خلق

و زخلق که عاجزند و افسانه مرو

شمارهٔ ۱۱۱

عالم بمثال چون سرابست همه

یا همچو کفی بر وی آبست همه

چون نیک نظر کنی بماهیت کف

بینی که جهان خیال و خوابست همه

شمارهٔ ۱۱۲

ای آنکه تو واقفی ز احوال صفی

تبدیل نما بخیر اعمال صفی

بد شیوه بنده است و عفو آیت حق

کن عفو یکی مپرس احوال صفی

شمارهٔ ۱۱۳

گر بگذری ای صفی ز هر دلخواهی

بر دوست رسی روی تو از هر راهی

مقصود تو جز نیست چون رفت توئی

خود معنی لا اله ‌الا اللهی

شمارهٔ ۱۱۴

گر جز بخدای حاجت خویش بری

میدار یقین که پرده خویش دری

داری چه طمع ز طمع زنبور کز او

یک نوش طلب نکرده صد نیش خوری

شمارهٔ ۱۱۵

حاجت بخدا اگر بری خوانده شوی

ور بر در خلق رو کنی رانده شوی

درکار خود از تو خلق درمانده‌ترند

درمانده شوی اگر بدر مانده شوی

شمارهٔ ۱۱۶

ای آنکه بروز محنتم یار توئی

براین همه عیب و نقص ستار توئی

گر عمر و عمل تمام شد صرف گناه

امید بر آن بود که غفار توئی

شمارهٔ ۱۱۷

ای شیر خدا که سر ایجاد توئی

در کارگه وجود استاد توئی

افتاده‌تر از فتادگان جمله منم

گیرنده دست هر که افتاده توئی

شمارهٔ ۱۱۸

ای آنکه عیان کننده روز و شبی

غرق است بنعمت تو هر حلق و لبی

نیکو کنی ار معاش من بی سببی

نبود ز توانائی وجودت عجبی

شمارهٔ ۱۱۹

ای آنکه نظر بجرم آدم نکنی

جز جود و کرم بخلق عالم نکنی

هر چند که صرف بعصیان نعمت

امید که ز آنچه داده کم نکنی

شمارهٔ ۱۲۰

حاشا که شراب پخته را خام خوری

بربام خوری به پیش انعام خوری

با احمق و هرزه گوی و بدنام خوری

ننگست چنین حرام اسلام خوری

شمارهٔ ۱۲۱

ای آنکه بیکتائی خود یکتائی

بر هستی ذات خویش بی‌مهتائی

در پیش تو عرض حال کردن غلط است

خود حاضر و خود خبیر و خود بینائی

شمارهٔ ۱۲۲

روزی که نبود ساغر و صهبائی

تا کی عنبی خمی مئی مینائی

می‌بود صفی فتاده سرمست و خراب

در کنج خرابات باستغنائی

شمارهٔ ۱۲۳

ای آنکه به ذات خویش فرد واحدی

بر حال صفی به نیکویی کن مددی

پاداش بدی کسی به نیکی نکند

جز تو که خدا و خالق نیک و بدی

شمارهٔ ۱۲۴

ای آنکه فروزنده خورشید و مهمی

بر هستی ذات خود بوحدت گوهی

کن سوی صفی بچشم رحمت نگهی

کوراست امید عفو از هر گنهی

شمارهٔ ۱۲۵

سبحان‌الله بذات پاینده توئی

سبحان‌الله بجان فراینده توئی

سبحان‌الله زبنده زبینده خطاست

سبحان‌‌‌الله بعفو زینده توئی

شمارهٔ ۱۲۶

الله که کافی المهمات توئی

الله که سامع المناجات توئی

حاجات مرا بر آر کاندر همه حال

ذوالعفو و بر آرنده حاجات توئی

شمارهٔ ۱۲۷

ای آنکه به بنده بهترین دست توئی

وانکس که پناه ما سوا اوست توئی

با آنکه ز مغز و پوست بیرونی و پاک

هم مغز در این جهان و هم پوست توئی

شمارهٔ ۱۲۸

زنها صفی هزار زنهار صفی

هرگز دل هیچکس میازار صفی

تا بتوانی دلی به دست آر صفی

سررشته همین است نگه دار صفی

متفرقات

شمارهٔ ۱ : ای طره مشکینت برهم‌زن سامان‌ها

شمارهٔ ۲ : بنما رخ و فرخ کن ایمه می‌ مینو را

شمارهٔ ۳ : آیا شود آنروزی کائی تو بمهمانم

شمارهٔ ۴ : خویش مکن زمانهان خیز و بیا سخن بگو

شمارهٔ ۵ : عجب آمدم که آمد ز تو مژدهٔ وصالی

شمارهٔ ۶ : دل رفت و راه از دستم زان نرگس مستانه

شمارهٔ ۷ : کسی که کرد نفی تفسیر من

شمارهٔ ۸ : تا کی سخن ز حاضر و غائب

شمارهٔ ۹ : هنگام بهار است و چمن پرگل و سوسن

شمارهٔ ۱۰ : سراغت دارم دارم ای ماه یگانه

شمارهٔ ۱۱ : وقت عیش و وقت نوش است ای صنم

شمارهٔ ۱۲ : زلف تو دلم را به تپش آورد آری

شمارهٔ ۱۳ : ز تنهایی دلم دیوانه شد آن یار همدم کو

شمارهٔ ۱۴ : کرم‌های ترا هرگز فراموش

شمارهٔ ۱۵ : دل و دین و علم و عقلم که شدم بعمر حاصل

شمارهٔ ۱۶ : گر هیچ جامه مرد ندارد بروزگار

شمارهٔ ۱۷ : امروز روز عید غدیر است

شمارهٔ ۱۸ : پیش رؤیت جای ذکر آفتاب و ماه نیست

شمارهٔ ۱۹ : گرهی تا زخم زلف بتی وانکنی

شمارهٔ ۲۰ : وعده کردی که به من یک دل و یکرو باشی

شمارهٔ ۲۱ : نیست روی توبه و برگشت بر حق دیگرم

شمارهٔ ۲۲ : روی بر هر کس کنی با تیغ تیز

شمارهٔ ۲۳ : کمند گیسو را گره از چه زنی

شمارهٔ ۲۴ : گر تو ای دل تارک دنیا مستعمل شوی

شمارهٔ ۲۵ : ز خیالت آن پریرو شده پیکرم خیالی

شمارهٔ ۲۶ : بنیاد جهان چو یافت تأسیس

شمارهٔ ۲۷ : ای آنکه با مرتست ایجاد

شمارهٔ ۲۸ : ای آنکه توئی بذات موجود

شمارهٔ ۲۹ : ای بار خدای لایزالی

شمارهٔ ۳۰ : ای بار خدای فرد واحد

شمارهٔ ۳۱ : ای بار خدای مستعانم

شمارهٔ ۳۲ : بسیج می کن ای فرخنده اوصاف

شمارهٔ ۳۳ : اگر عیان شود از اهل شرع و فقر فجور

شمارهٔ ۳۴ : صفی یا رب که مخلوقست و نادار

شمارهٔ ۳۵ : فرو مانده‌ای گر به غم و ابتلائی

شمارهٔ ۳۶ : ناصرالدین شه دو قرنست آنکه باشد شهریار

شمارهٔ ۳۷ : گشت دور زمانه بر دلخواه

شمارهٔ ۳۸ : نوزده بگذشت از جیم دوم

شمارهٔ ۳۹ : عدد صدراعظم ار خواهی

شمارهٔ ۴۰ : مگرگذشت ز هجرت هزار و سیصد و پنج

شمارهٔ ۴۱ : خداوند ذوالجلال روان‌بخش ذوالکرم

شمارهٔ ۴۲ - در معنی کنت کنزاً مخفیاناً فأردت ان أعرف

شمارهٔ ۴۳ : صهر شاهنشه ظهیرالدوله کاوست

شمارهٔ ۴۴ - نسب‌نامه : کنون خواهم دروداز حق دگر باز

شمارهٔ ۴۵ - مناجات : ذوالعرش یا ذوالقدره القویه

شمارهٔ ۱

ای طره مشکینت برهم‌زن سامان‌ها

وان خال خود آیینت غارتگر ایمان‌ها

از غمزه فتانت بس جان به گرو کانت

وز چاک گریبانت بس چاک گریبان‌ها

خلقی ز غمت هر شب در ناله و در یارب

جان‌ها ز لبت لب‌هاست به دندان‌ها

تا چشم کنی یک سو بندی سر صد جادو

هو مویی از آن گیسو دستی است به دستان‌ها

شمارهٔ ۲

بنما رخ و فرخ کن ایمه می‌ مینو را

بنشین خوش و خلخ کن بفشان گل گیسو را

در زلف چسان بستی یک سلسله مجنونرا

در چشم کجا دادی جا اینهمه جادو را

چشمی که بگرداندی در دیده ما ماندی

یعنی که نه هر چشمی دارد رم آهو را

حرفی بزبان خود با طره مشکین کو

آور بزبان با دل مینای سخنگو را

شمارهٔ ۳

آیا شود آنروزی کائی تو بمهمانم

آری نمک از لعت بهر دل بریانم

وز خنده شکرریزی زان لعل دلاویزم

یاقوت روان‌بخشی زان حقه مرجانم

تعویذ نظر گردد بر گردن تو دستم

قربانی ره گردد بر مقدم تو جانم

گاهی بسپاری دل بر صحبت و گفتارم

گاهی بگذاری سر بر سینه و دامانم

شمارهٔ ۴

خویش مکن زمانهان خیز و بیا سخن بگو

رمزی از آب لب و دهان بی‌لب و بی‌دهن بگو

عشق ترا چو سرجان از همه کس کنم نهان

نیست منی در این وصف رخت بمن بگو

از دل خویش بوی تو می‌شنوم بموی تو

می‌کشدم بسوی تو زلف تو زان‌شکن بگو

سر و قدا قیام کن در دل ما خرام کن

رخ بنما کلام کن گرد گل از چمن بگو

شمارهٔ ۵

عجب آمدم که آمد ز تو مژدهٔ وصالی

که به عمر خود ندادم به وصالت احتمالی

بنما رخ ار چه شاهی ز حجاب طره گاهی

که شبی به روی ماهی نگرم ز بعد سالی

به تو زیید ار که خوبان به رخت شوند قربان

که ندید چشم دوران ز تو خوب‌تر جمالی

به فقیه طعنه کم زن به سیه‌دلی و خامی

که ندیده روی ماهت که نبرده ره به حالی

شمارهٔ ۶

دل رفت و راه از دستم زان نرگس مستانه

بی‌ساغر و می‌مستم حاجت چه به پیمانه

سجاده نشینی بس در صومعه با هر کس

دیگر نشوم زین پس دور از در میخانه

شمارهٔ ۷

کسی که کرد نفی تفسیر من

که این زوست باشد از پیش ازین

بخندد ابلیس بر آن بینوا

که این بود ز احمقان اولین

دو صد هزار نظم و نثر صفی

جهان نموده چون بهشت برین

تو اغشمی که نشنوی بوی گل

چه حاصلت ز سنبل و یاسمین

چه حاصل آنکه آفتاب منیر

بتابد آن بهر خفاش و عمین

صفی نرنجد از کلام حسود

که گفته حرفی از ره حقد و کین

ولیک باشدم از اینرو دریغ

که حق نموده لعن بر مفترین

بر او دهد خدای توفیق آن

که تا شود به بخردی همنشین

شمارهٔ ۸

تا کی سخن ز حاضر و غائب

بر خود نگشته هیچ مراقب

نشناخته وجوب ز امکان

بدهی قرار ممکن و واجب

ننموده رتبه‌ای و نمایی

تحقیق از وجود و مراتب

مو کشی‌ حساب خداوند

در بندگی نگشته محاسب

گوئی بس از غرائب عالم

در خود ندیده هیچ غرائب

شمارهٔ ۹

هنگام بهار است و چمن پرگل و سوسن

آفاق چو بتخانه چین گشت مزین

از پرده در آرخ بفروز ای مه ارمن

تا دیده گیتی به نو گردد همه روشن

شمارهٔ ۱۰

سراغت دارم دارم ای ماه یگانه

حریفان را روی هر شب بخانه

چون آئی نزد ما ننشسته بر جا

دراندازی پی رفتن بهانه

خوش آنروزی که بودی یار باما

نبودت کار با اهل زمانه

بماز ابرو چو می‌گشتی گمانکش

کشیدی تیر مژگان را کمانه

نکرد اغنی خدنگت با نشانی

همانا جز دل ما را نشانه

شمارهٔ ۱۱

وقت عیش و وقت نوش است ای صنم

گاه ترک عقل و هوش است ای صنم

شمارهٔ ۱۲

زلف تو دلم را به تپش آورد آری

چون دام ببیند بتپد قلب کبوتر

شمارهٔ ۱۳

ز تنهایی دلم دیوانه شد آن یار همدم کو

به رسوایی برون از خانه شد آن زلف برهم کو

شمارهٔ ۱۴

کرم‌های ترا هرگز فراموش

نخواهم کرد اگر کردم کفن‌پوش

شمارهٔ ۱۵

دل و دین و علم و عقلم که شدم بعمر حاصل

صنمی چنانکه دانی بلطیفه کرد زایل

شمارهٔ ۱۶

گر هیچ جامه مرد ندارد بروزگار

بهتر ز جامه که در او هیچ مرد نیست

شمارهٔ ۱۷

امروز روز عید غدیر است

بر دست شاه چشم فقیر است

گردون خمیده پیش زمین است

دریا کفیده پیش غدیر است

عالم پر از نشاط و سرور است

گیتی پر از بساط و سریر است

شمارهٔ ۱۸

پیش رؤیت جای ذکر آفتاب و ماه نیست

کاین دو را در خرمن حسن تو قدر کاه نیست

دل در آن گیسو شدی چون گفتمش وقتی در آی

گفت موئی تا که بر خود جنبم اینجا راه نیست

شمارهٔ ۱۹

گرهی تا زخم زلف بتی وانکنی

دست از جان نکشی‌ ترک تمنا نکنی

زرد رو داردت این چرخ سیه کار کبود

بقدح با صنمی تا می حمرا نکنی

شمارهٔ ۲۰

وعده کردی که به من یک دل و یکرو باشی

نه ستمکار و دل آزار و جفا جو باشی

شمارهٔ ۲۱

نیست روی توبه و برگشت بر حق دیگرم

با شفاعت خواستن از پیر و از پیغمبرم

می‌روم بر درگهش با جان پر امید و بیم

تا که خواهد از بد و نیک آنچه آرد بر سرم

شمارهٔ ۲۲

روی بر هر کس کنی با تیغ تیز

رو به او آورده بخت مقبلش

شمارهٔ ۲۳

کمند گیسو را گره از چه زنی

کمان ابرو را بزه از چه کنی

شمارهٔ ۲۴

گر تو ای دل تارک دنیا مستعمل شوی

در جهانی کان ندارد کهنگی واصل شوی

بایم استیزه است گر خواهی جهان بر میل خویش

بایم و کوه ارنمائی پنجه مستأصل شوی

بر رموز علم الاسماءء چو آدم پی‌بری

گر خموش از قیل و قال علم بی حاصل شوی

شمارهٔ ۲۵

ز خیالت آن پریرو شده پیکرم خیالی

نگذشت از خیالم به لطافتت مثالی

شمارهٔ ۲۶

بنیاد جهان چو یافت تأسیس

شد بوالبشر آشکار و ابلیس

باشد مثل اینکه گشت در رمل

شد خانه هشت جای انکیس

شمارهٔ ۲۷

ای آنکه با مرتست ایجاد

یادش کنی ار کست کند یاد

غیر از تو بهر دم از مکاره

ما را نرسد کسی بفریاد

شمارهٔ ۲۸

ای آنکه توئی بذات موجود

باقی هم فانیند و نابود

ار جود تو گشت عالمی خلق

ما راست امید بر همان جود

شمارهٔ ۲۹

ای بار خدای لایزالی

ذات تو عری ز خلق و عالی

پیوسته کنم گنه که بر من

عفو تو رسد علی‌التوالی

شمارهٔ ۳۰

ای بار خدای فرد واحد

هستی تو بحال بنده شاهد

با خلق تو نیستم مخاصم

جز نفس که باویم مجاهد

شمارهٔ ۳۱

ای بار خدای مستعانم

ای خالق جسم و رب جانم

هر لحظه کنم گنه که هر دم

غفاری تو دهد امانم

شمارهٔ ۳۲

بسیج می کن ای فرخنده اوصاف

بشارت ده که سیمرغ آمد از قاف

غباری کز زمین در راه او خاست

مصفاتر بد از آئینه صاف

گذشت ادوار ما قبل از بد و نیک

از این پس دوره عدلست و انصاف

بزعم جرعه نوشان صفابخش

نماند اندر صراحی درد اجحاف

شمارهٔ ۳۳

اگر عیان شود از اهل شرع و فقر فجور

ز آدمی نبود هیچ عیب و نقصی دور

تفاوت آنکه بود چشم اهل دل روشن

بطلعتی که ز دیدار اوست زاهد کور

شمارهٔ ۳۴

صفی یا رب که مخلوقست و نادار

بناداری کم از کل خلایق

تواند کرد عفو هر گناهی

تو دانی کاندرین دعویست صادق

عجب نبود تو بخشی گر گناهش

که مولائی و دارائی و خالق

شمارهٔ ۳۵

فرو مانده‌ای گر به غم و ابتلائی

نمایم ترا ره به دار الشفائی

شفاخانه حق از سبق رحمت

هر آن درد را هست آنجا دوائی

حسین آن خداوند ملک شهادت

که از مهر او نیست برتر ولائی

بود سایه‌اش ظل ممدود باری

پناهده گر که جوید لوائی

اجابت بنام حسین است از حق

که از اضطرار کند کس دعائی

بود تا که مفتوح و ملجا جنابش

مبر جز بوی گر بری التجائی

که آسان شود مشکلی بر خلایق

جز از دست و بازوی مشگل گشائی

که باشد حقش خون‌بها جد پیمبر

ولی باب و مادرش خیرالنسائی

به مهرش بدار آدمیزاده یکدل

بر آدم نمی‌رفت هرگز خطائی

گر ابلیس از رفعتش بودی آگه

نمی‌کرد از آن سجده هرگز ابائی

شمارهٔ ۳۶

ناصرالدین شه دو قرنست آنکه باشد شهریار

اینچنین شاهی بماند قرنها در روزگار

عالی و دانی در ایامش براحت شادکام

صوفی و زاهد ز اقبالش بعزت سازگار

خواست از قرآن صفی تاریخ این قرن عظیم

رب قد آتیته شد تامن الملک استوار

قرنها بس گشته اندر دور گیتی آفتاب

گر کند شاید بدین قرن مبارک افتخار

شمارهٔ ۳۷

گشت دور زمانه بر دلخواه

از جلوس مظفرالدین شاه

خسروی دلنواز و کامل سیر

شهریاری خلیق و روشن راه

صد هزاران نیاید از شاهان

این چنین شاهی از خدا آگاه

سیصد و چارده ز بعد از الف

از پس هجرت رسول‌الله

شه مظفر نشست بر او رنگ

دارد از آفتش خدای نگاه

تاکه باز است باب رحمت حق

باز باشد بعدل این درگاه

ناصرالدین شه ار چه شست بعدل

نامه‌هایی که بد ز جور سیاه

لیک پنهان ز وی ستمکاران

کرده بودند کار ملک تباه

دست استم بعهد خسرو نو

از گریبان خلق شده کوتاه

بهر تاریخ این جلوس نکو

که نشسته است شاه نو برگاه

مصرعی خواستم ز پیر خرد

نقش شد بر ضمیرم این ناگاه

ظلم رفت از میان و شد تاریخ

شاه شاهان مظفرالدین شاه

شمارهٔ ۳۸

نوزده بگذشت از جیم دوم

همچو ماهی شد نهان ماهی بخاک

بود در خور ماهش ار گفتی روی

هر زمان از مهر دل روحی فلاک

شاید ار سوزد فلک را دل بر او

ماهرویان را کند چند ار هلاک

گفت تاریخش بافزونی حب

حشر «عالم تاج» با زهرای پاک

شمارهٔ ۳۹

عدد صدراعظم ار خواهی

هست بی‌شک هزار و سیصد و پنج

نود و یک پس از هزار و دویست

عدد نام اوست در فرهنج

صدراعظم شد اندرین تاریخ

آنکه ویرانه‌ها از او شد گنج

چون فزائی براین عدد ده و چار

صدراعظم شود به فکر بسنج

یعنی از لطف چارده معصوم

یافت این منصب نکو بیرنج

چشم بختش نبیند از ایام

جز بگیسوی بار پیچ و شکنج

هر دو خصم افکنند و میدان تاز

فارس رزم و مهره شطرنج

لیک آن غازی است و این بازی

آن بود معجز این بود نیرنج

اختصاصش ز هر کسی است چنانک

ذوق عشق از خمار بذرالبنج

شمارهٔ ۴۰

مگرگذشت ز هجرت هزار و سیصد و پنج

که درگذشت و جهانرا گذاشت باقرخان

شب چهاردهم از جمادی‌الاولی

چهارده شبه ماهی بخاک شد پنهان

کم از چهل بد عمرش ولی بعقل و ادب

هزار قرن فزون دیده بود از دوران

ز بس پر است جهان از نمود او همه جای

بدل نمی‌دهدم ره که رفته او ز جهان

بسوخت بر پدر پیربیش از آن دل خلق

که دیده گمشد فرزند و سوخت در کنعان

شد استوار که داغ جوان بشاه شهید

چه کرده بود که مرهم شدیش زخم سنان

کسی ز حال صفی آگه است در غم او

که دیده مرگ برادر بچشم و داغ جوان

بجاست از پی تاریخ او که گفته خرد

رسید طایر حق قرب اشیاءنه جان

شمارهٔ ۴۱

خداوند ذوالجلال روان‌بخش ذوالکرم

بر آرنده حدوث بر آزنده قدم

منزه ز چون و چند مقدس ز کیف و کم

نه در بود او زوال نه در داد او ستم

کند هست هر چه را بهستی است مستحق

بوجه کمال کرد تجلی ز عیب ذات

هویدا شد از تمام در اسماء و در صفات

رخ از موهبت نمود بمرآت ممکنات

هر آن ممکنی گرفت زوی خلعت حیات

شد آیات رحمتش شئونات ما خلق

شمارهٔ ۴۲ - در معنی کنت کنزاً مخفیاناً فأردت ان أعرف

از قدرتش یکست باشد گرت بنظر

کادر ز شیئی پست اشیاءء خوبتر

چون مایه حیات کابست از حجر

و زخاک تیره‌گون سرو و گل و ثمر

هم طلعتی که رشک از وی برد قمر

هم شاهدی که شمس گیرد ز وی جمال

گنجی نهفته بود اندر حجاب ذات

گردید جلوه‌گر در اسم و در صفات

فرمود در ظهور ایجاد کائنات

هر ممکنی گرفت ز او هستی و حیات

تا ره به بی‌نشان یا بند از ثبات

مرأت خود نمود وجه علی و آل

حق است آنکه نیست ذاتش فناپذیر

بی‌شبه و بی شریک بی‌مثل و بی‌نظیر

برخار و گل مجیب بر جزو کل مجیر

بر ماخلق محیط بر ما سوا مدیر

تابنده بر وجود بخشنده بر فقیر

ذوالجود و ذوالکرم ذوالعزو ذوالجلال

بر طاق کعبه بودبتها بی‌عدد

فرمود با علی سطان ذی رشد

نه پای و کن بتانرا از طاق خانه رد

کند آنچه بد صنم سر پنجه صمد

تا سر لا اله الا هو الاحد

گردد عیان و فاش بی‌ریب و احتمال

شمارهٔ ۴۳

صهر شاهنشه ظهیرالدوله کاوست

با فقیر از همدمی چون لحم و پوست

وی مرا آمد بشوق و ابتهاج

که بنائی کرده‌ام اندر عراج

خواهم اول تو در آن محکم بنا

شاه را گوئی ز صدق دل دعا

می‌شدم آنجا روان در وقت عصر

زان مبارکتر ندیدم کاخ و قصر

شب گذاشت و صبحگاهی کافتاب

گشت طالع خفتم و دیدم بخواب

پیر رحمت را که از آن روی و چهر

کسب نور وضوء کردی ماه و مهر

بین ما حائل یکی آئینه بود

در پس آن پیر روشن سینه بود

خواستم تا بشکنم آئینه را

تازه سازم بیعت دیرینه را

گفت مشکن کاین زُ جاجه جسم تست

باید این تا وقت خود باشد درست

گفتم از تن چیست حاصل چون که تن

گشت حایل درمیان یار و من

گفت از تأثیر تن باشد یک آن

کاینچنین تفسیر آید در بیان

حق به من تبریک آن گوید مدام

چشم و جانم روشن است از آن کلام

آفرین بر نطق و تقریر تو باد

که از او شد روح پیران جمله شاد

گفتم ایجان جهان فرمان تر است

لیگ گر تن رها سازم بجاست

زانکه شد دیوان تفسیرم تمام

هم ملولم سخت زین‌دار الملام

گفت دنیا جای اندوه است و غم

چاره تسلیم است در امر قدم

چون شدی تسلیم امرش از جهات

فارغی ز اندیشه موت و حیات

چان عاشق با چنان پایندگی

نیست بند مردگی و زندگی

مابقی گفتار او اندر منام

باشد از اسرار و معنی والسلام

آنقدر هم بهر خیر خاتمه

در بیان آمد صفی را ز آنهمه

شمارهٔ ۴۴ - نسب‌نامه

کنون خواهم دروداز حق دگر باز

بروح انبیا و اهل اعجاز

درد اول بروح پاک آدم

که باشد صفوه الله مکرم

دگر نوح نبی‌الله و دیگر

خلیل و حضرت ابراهیم آذر

دگر بر موسی صاحب فتوحش

دگر بر عیسی پاکیزه روحش

بهر یک ز انبیاء حق بتعیین

ز آذم جمله تا ختم‌النبیین

باصحاب و بآل طیبینش طبیبش

خلیفه زادگان و جانشینش

علی کو لنگر عرش است و افلاک

دگر همجفت او صدیقه پاک

سلام بی‌شمار از حی داور

بزهرا و بسبطین و بحیدر

دگر هم بر علی و بر محمد

بر جعفر نونهال باغ احمد

درود از حق بلا فصل و مکرر

بروح اطهر موسی بن جعفر

دگر هم بر علی فرزند موسی

که قطب اعظم است و شمس اجلی

تحیات و سلام از حق دگر هم

تقی و هم نقی را خوش دمادم

دگر بر عسگری سلطان دوالنصر

دگر بر مهدی دین صاحب عصر

خود این اثنی عشر شاه و امامند

خلیفه حق پس از خیرالانامند

تحیات و سلام بی‌تناهی

بروح این امامان از الهی

دگر بر اولیا و اهل توحید

که از حق بودشان تکمیل و تایید

خصوص آنها که می‌رند و مکمل

شود بر نامشان ختم سلاسل

کمیل و ادهم و طیفور و معروف

زهر یک سر وحدت گشته مکشوف

همه اندر طریقت پیر و استاد

و ز آنها ابتدا شد رسم ارشاد

پس از معروف شیخ دین سری بود

که ماهی در سپهر رهبری بود

جنید از بعد او قطب جهان شد

دلیل و پیشوای عارفان شد

پس از او بوعلی رودباری

نکو شد پیر وقت از لطف باری

پس از او بوعلی کاتب آمد

ز پیر رودباری نایب آمد

از آن پس شیخ ابوعمران عیان گشت

ز مغرب نور حق مشرق نشان گشت

ابوالقاسم از آن پس حق نسب شد

که او را گورکانی خود لقب شد

ابوبکر است زان پس صاحب تاج

که نام اوست عبدالله نساج

شد احمد را از آن پس رتبه عالی

که خوانند اهل توحیدش غزالی

ابوالفضل است دیگر پیر ارشاد

که اصل او بود از شهر بغداد

ابوالبرکات زان پس حق نفس شد

و زان پس بوسعید از اندلس شد

ابومدین دگر کو مغربی بود

چو شمس از مشرق توحید بنمود

شهید راه عشق او بوالفتوح است

که صاحب خرقه و فرزنانه روح است

از آن پس شد کمال‌الدین کوفی

همانا قطب وقت و پیر صوفی

دگر از اهل بربر شیخ صالح

بر ابواب معانی بود فاتح

از آن پس یافعی شد شیخ آگاه

باسم و رسم عبد خاص‌الله

و زان پس یافت خرقه نعمت‌الله

که باشد رهنمای کل در این راه

کسی کابطال این نام و نسب کرد

بنفی یا فعی ترک ادب کرد

بهل او را که باشد بند تقلید

کند از حمق نفی اهل توحید

نماید نعمت‌الله خود تفاخر

ب شیخ یافعی دور از تشاجر

غرض شد نعمت‌الله ولی هم

ز عبدالله شیخ و قطب عالم

خلیل‌الله که او برهان دین است

پدر را در طریقت جانشین است

محب‌الدین حبیب‌الله در این راه

هم آمد یادگار نمعت‌الله

کمال‌الدین هم از وی یادگار است

که نسل سیم از آن شهریار است

دگر هم قطب عالم در عیانی

از آن پس شد خلیل‌الله ثانی

و زان پس میرشمس‌الدین چو ماهی

فروزان شد بگو بی‌اشتباهی

عیان شد پر حبیب‌الدین ثانی

ز چرخ دل چو ماه آسمانی

دگر شد شاه شمس‌الدین ثانی

بنای معرفت را پیر و بانی

کمال‌الدین ثانی پس کله‌دار

شد اندر سلسله هم صاحب اسرار

از آن پس شاه شمس‌الدین ثالث

شد از جد و پدر بر خرقه وارث

رسید این خرقه پس بر شیخ محمود

دگر بر شیخ شمس‌الدین مسعود

علی شاه رضا را او خلیفه

نمود اندر دکن چون بد وظیفه

فرستاد او به ایران وینت معلوم

شهیرا کو بود سلطان معصوم

هم آن شد خرقه بر نور علی داد

که بود آن شاه ماه چرخ ارشاد

حسین شیخ زین‌الدین از ودلق

گرفت و گشت درجی هادی خلق

پس از وی پیر مجذوب علی بود

که اندر عهد خود قطب و ولی بود

بزین العابدین شیروانی

رسید این خرقه با رسم و نشانی

و زو رحمتعلی هم گشت ذی قدر

که در شیراز بود او نایب‌الصدر

صفی دریافت فیض خدمت او

نصیب جان ما شد رحمت او

مراد از خرقه بود و وضع ارشاد

نبودم قصد شرح حال اوناد

که گویم حال هر یک را به تفصیل

تو وصف جمله در خود کن به تحصیل

شمارهٔ ۴۵ - مناجات

ذوالعرش یا ذوالقدره القویه

والعزه العظیمه العلیه

الواحد المووجود بالهویه

والمظهر الاشیاء بالمشیه

رزاقهم بالعدل و السویه

الخیر من سلطانک الغنیه

اید لنا یا واهب العطیه

بالافضل الاعمال و السجیه

وانزل علینا رحمته السنته

للفضل فی الأبکار و العشیه

واغفر لنا من لطفک الخفیه

واحفظ عن الا فات والبلیه

بالمؤصطفی وابنائه الرضیه

والمرتضی بن عمه الزکیه

زوج البتول الطاهر التقیه

معصومه المرضیته الولیه

والاولیا الرشد الوفیه

الحامل الدئسرار بالوصیه

والها دی فی منهج الهبیه

منهاج صدق ثابت جلیه

من ثامن الائمه النجیه

عرفانهم فرض علی البریه

بالفقر من اتباعه الضفیه

دیوان اشعار

غزلیات

قصاید

ترجیعات

مسمطات

رباعیات

متفرقات

بحرالحقایق

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم : به نام آنکه بنیاد جهان کرد

بخش ۲ - باب الالف : الف باشد گرت فهم عبارت

بخش ۳ - بیان الاتحاد : ز لفظ اتحاد ار نکته دانیست

بخش ۴ - الاتصال : کنون بشنو که در ضمن مقالت

بخش ۵ - الاحد : احد در نزد صوفی اسم ذاتست

بخش ۶ - الاحدیه : احدیت بود وصفی که ساقط

بخش ۷ - احدیه الجمع : احدیت که جمع اندر بیانست

بخش ۸ - احصاء الاسماء : اگر صاحبدلی بشنو کماهی

بخش ۹ - الاحوال : بود احوال افاضات مواهب

بخش ۱۰ - الاحسان : گر از روی خرد باشی مصدق

بخش ۱۱ - الاراده : اراده مر محبت را مبادیست

بخش ۱۲ - ارائک التوحید : شنو زارائک التوحید باری

بخش ۱۳ - الاسم : ز اسم ار اصطلاح ما بدانی

بخش ۱۴ - الاسماء الذاتیه : کنون گفتارم از اسماء ذاتیست

بخش ۱۵ - الاسم الاعظم : دگر بشنو بیان اسم اعظم

بخش ۱۶ - الاصطلام : یکی از اصطلاحات اصطلام است

بخش ۱۷ - الاعراف : یکی از معنی اعراف بشنو

بخش ۱۸ - الاعیان الثابته : شنو ز اعیان ثابت اصطلاحی

بخش ۱۹ - الافق المبین والافق الاعلی : افق باشد مبین اندر بدایت

بخش ۲۰ - الافراد و الامینان : اگر افراد را جوئی رجالند

بخش ۲۱ - الامامان : امامان قطب را همچون دو دستند

بخش ۲۲ - ام الکتاب : گرت اندیشه‌ام الکتاب است

بخش ۲۳ - الآن الدائم : ز آن دایم اگر با افتتاحی

بخش ۲۴ - الانانیت : انانیت بود آن شی‌ء که هر شیی

بخش ۲۵ - الانیت : زانیت بگویم و ز جهاتش

بخش ۲۶ - الانزعاج : دگر از اصطلاحات انزعاج است

بخش ۲۷ - انصداع الجمع : اگر داری تو قلب و سمع بشنو

بخش ۲۸ - الاوتاد : زا و تاد ار بپرسی چار مردند

بخش ۲۹ - باب الباء : اشارت باءببد و ممکناتست

بخش ۳۰ - باب الابواب : نکو دریاب شرح باب الابواب

بخش ۳۱ - البارقه : شود ظاهر بسالک در اوایل

بخش ۳۲ - الباطل : ز باطل گر بپرسی جز عدم نیست

بخش ۳۳ - البدلاء : ز بدلا یعنی ابدال مکرم

بخش ۳۴ - البدنه : بود بدنه از آن نفسی کنایت

بخش ۳۵ - البرق : بود برق آن ضیائی کاولین کار

بخش ۳۶ - البرزخ : بود برزخ گرت با من بود دل

بخش ۳۷ - البرزح الجامع : دگر از برزخ جاکع بتفسیر

بخش ۳۸ - البسط : بود بسط آن ورود ناگهانی

بخش ۳۹ - البصیره : بصیرت قوه قدسی است بر دل

بخش ۴۰ - البقره : بقر دارد حدیث از نفسر مرتاض

بخش ۴۱ - البوادر : بوادر فجئه‌ئی باشد که بر دل

بخش ۴۲ - بیت‌الحکمه : ز بیت الحکمه کان قلبی بود خاص

بخش ۴۳ - بیت‌المقدس : ز بیت‌المقدس بشنو قلب طاهر

بخش ۴۴ - بیت‌المحرم : بود بیت‌المحرم قلب کامل

بخش ۴۵ - بیت‌العزه : بیت‌العزه آنک اهل دل آمد

بخش ۴۶ - باب‌التاء : بود تا از تعینها کنایت

بخش ۴۷ - التانیس : بود تانیس بر ظاهر تجلا

بخش ۴۸ - التجلی : تجلی جلوه غیب‌الغیوبست

بخش ۴۹ - التجلی الشهودی : تجلی شهودی آن ظهور است

بخش ۵۰ - التحقیق : ز حق باشد گرت در علم توفیق

بخش ۵۱ - التصوف : اگر خواهی ز معنای تصوف

بخش ۵۲ - التلوین : دگر بشنو ز صوفی شرح تلوین

بخش ۵۳ - باب الثاء : بمعنی ثا اشارت بر ثواب است

بخش ۵۴ - الثقه : ثقه بر رزق مقسوم اعتماد است

بخش ۵۵ - باب الجیم الجذبه : بود جذبه اگر پرسی عنایت

بخش ۵۶ - الجرس : جرس صوتیست مجمل کز جنابش

بخش ۵۷ - الجسد : جسد گر هست سیرت در مظاهر

بخش ۵۸ - الجلاء : جلا باشد ظهور ذات بر ذات

بخش ۵۹ - الجلال : جلال است احتجاب ذات حضرت

بخش ۶۰ - الجمال : جمالش جلوه ذات از کمال است

بخش ۶۱ - الجمعیه : اگر پرسی که جمعت کدام است

بخش ۶۲ - الجمع : ندانی گرچه باشد جمع مطلق

بخش ۶۳ - جمع‌الجمع : ز جمع‌الجمع گر پرسی علامت

بخش ۶۴ - جنه‌‌الافعال : شنو از جنه‌‌الافعال واضح

بخش ۶۵ - جنه‌‌الوراثه : دگر باشد جنانی از وارثت

بخش ۶۶ - جنه‌‌الصفات : یکی جنّت مسما بر صفات است

بخش ۶۷ - جنه‌‌الذات : دری از جنه‌‌الذاتست مفتوح

بخش ۶۸ - الجنائب : جنائب صاحب اعمال خیرند

بخش ۶۹ - جهتا‌الضیق والسعه : جهت باشد یکی ضیق وسعت باز

بخش ۷۰ - جهتاالطلب : طلب را دو جهت باشد هم اینسان

بخش ۷۱ - جواهر العلوم و الانباء و المعارف : جواهرها کز آن کس نیست واقف

بخش ۷۲ - باب‌الحاء الحال : بود حال آنکه بر قلب است وارد

بخش ۷۳ - حجه‌الحق : شود از حجت الحق هر که سایل

بخش ۷۴ - الحجاب : حجابت عکس صورت‌های کونی‌ست

بخش ۷۵ - الحروف : حروف آمد ز اعیان محیطه

بخش ۷۶ - الحریه : بود حیرت آزادی ز اغیار

بخش ۷۷ - الحرق : بود حرق از تجلیها اواسط

بخش ۷۸ - حفظ‌العهد : ز حفظ‌العهد بشنو کان حدود است

بخش ۷۹ - حفظ عهد الربوبیه و العبودیه : یکی دیگر ز حفظ العهد آنست

بخش ۸۰ - حقیقه‌الحقایق : تو را گر فهم اسرار و دقایق

بخش ۸۱ - حقیقه‌المحدیه : محمد را حقیقت گفت کامل

بخش ۸۲ - حقایق‌الاسماء : خود اسماء را حقایق آن صفاتست

بخش ۸۳ - حق‌الیقین : تو را حق الیقین گر سمع باشد

بخش ۸۴ - الحکمه : بود خود حکمت معلوم لایق

بخش ۸۵ - باب‌الخاء‌الخاطر : نگردد خاطرت هرگز مکدر

بخش ۸۶ - الخاتم : بود گر بر ولایت محرمیت

بخش ۸۷ - الخرقه : تو را گر هست ذوقی از تصوف

بخش ۸۸ - الخضر : مراد از خضر بسط رهروانست

بخش ۸۹ - الخطره : بود آن خطره کایدپیش سالک

بخش ۹۰ - الخله : بود خلت بتحقیق موحد

بخش ۹۱ - الخلوه : بود خلوت ترا با حق تکلم

بخش ۹۲ - خلع‌العادت : بود آن نزد عارف خلع عادات

بخش ۹۳ - خلق جدید : تو از خلق جدید این را سنددان

بخش ۹۴ - باب الدال الدبور : بود آن صولت نفس عقورت

بخش ۹۵ - دره‌البیضاء : مرا شد رده‌البیضا مسجل

بخش ۹۶ - باب‌الذال الذخایر : هر آن کز غیب بازستش مشاعر

بخش ۹۷ - الذوق : شنو از ذوق کان اصل شهود است

بخش ۹۸ - ذوالعقل : بظاهر خلق و باطن هر که حق دید

بخش ۹۹ - ذوالعین : ذوی‌العین آنکه حق بیند بظاهر

بخش ۱۰۰ - ذوالعقل و العین : دگر صولی که داند سر کونین

بخش ۱۰۱ - باب‌الراء : شنو از راعی ار داری کیاست

بخش ۱۰۲ - الران : چه باشد ران‌، حجابی کوست حایل

بخش ۱۰۳ - الرب : بود رب اسمی از اسماء حضرت

بخش ۱۰۴ - رب‌الارباب : بود حق رب‌الارباب مکرم

بخش ۱۰۵ - الرتق : ز رتق آرم تو را شرحی بتمثال

بخش ۱۰۶ - الرحمن : بود رحمن ز اسماء الهی

بخش ۱۰۷ - الرحیم : رحیم اسمیست کز وی می‌شود خاص

بخش ۱۰۸ - الرحمه و هو الامتنانیه و الوجودیه : ز رحمت بشنو ار دانی معانی

بخش ۱۰۹ - الرداء والردی : ردا بر عبد خوش زیبنده باشد

بخش ۱۱۰ - الرسم : اشارت رسم بر خلق و صفاتست

بخش ۱۱۱ - رسوم العلوم و رقوم العلوم : رسومات علوم آمد مشاعر

بخش ۱۱۲ - الرعونه : رعونت چیست حظ از خویش بردن

بخش ۱۱۳ - الرقیقه : رقیقه چیست نیکودان لطیفه

بخش ۱۱۴ - الروح : شنو از روح کآن ربانی آمد

بخش ۱۱۵ - باب الزاءالزاجر : بود زاجر همانا نور مقذوف

بخش ۱۱۶ - الزجاجه : زجاجه قلب صاحب سینه باشد

بخش ۱۱۷ - تحقیق آیه النور : مراد از نور اینجا صرف ذاتست

بخش ۱۱۸ - تطبیق : بد این از عالم اصغر علامت

بخش ۱۱۹ - الزمرده : ز مرد داری از نور هدایت

بخش ۱۲۰ - الزمان : زمان مذکور شد در آن دایم

بخش ۱۲۱ - الزواهر : زواهر را بدان علم طریقت

بخش ۱۲۲ - الزیتون : بود زیتون همان نفسی که مذکور

بخش ۱۲۳ - الزیت : دگر نوریست زیتت در عبارت

بخش ۱۲۴ - باب السین السابقه : کنند از سابقه اهل گواهی

بخش ۱۲۵ - السالک : بود سالک یکی سیار در راه

بخش ۱۲۶ - السبخه : بود سبخه هبا یعنی هیولا

بخش ۱۲۷ - الستر : بود ستر آن حجاباتی که محجوب

بخش ۱۲۸ - الستائر : زاکوان دان صورها را ستائر

بخش ۱۲۹ - الستور : ستور آمد بتحقیق این هیاکل

بخش ۱۳۰ - سجودالقلب : سجود قلب نفی مطلق آمد

بخش ۱۳۱ - السحق : بود سحق از نمود خویش هجرت

بخش ۱۳۲ - السدره : زکبری برزخیت کوست سدره

بخش ۱۳۳ - السر : شنو از سر و سر حق نگهدار

بخش ۱۳۴ - سرالعلم : شنو از سر علم از من به نصفت

بخش ۱۳۵ - سرالحال : اگر آگه ز سر حال گردی

بخش ۱۳۶ - سرالحقیقه : ز حق سریست در اشیاء وثیقه

بخش ۱۳۷ - حکایت : مریدی خواست از پیری اجازت

بخش ۱۳۸ - سرالتجلی : یکی از بهرت تسکین و تسلی

بخش ۱۳۹ - سرالقدر : بود سرالقدر علمش بهر عین

بخش ۱۴۰ - سرالربوبیه : یک از سر ربوبیت بتحقیق

بخش ۱۴۱ - سرسرالربوبیه : ربوبیت بسر سر بود آن

بخش ۱۴۲ - سرائر الاثار : ز آثارت سرائر گر یقین است

بخش ۱۴۳ - السرائر : شنو باز از سرائر بی ز آثار

بخش ۱۴۴ - السعه : سعه در قلب کامل را تحقق

بخش ۱۴۵ - السفر : سفر آمد به پیش ایمرد سیار

بخش ۱۴۶ - سقوط الاعتبارات : گرت ذوقیست در فهم عبارات

بخش ۱۴۷ - السمسمه : عباراتی که ذکرش بس ادق است

بخش ۱۴۸ - سوال الحضرتین : گرت علمی بحال نشاتین است

بخش ۱۴۹ - سوادالوجه : سوادالوجه فی‌الدارین رازیست

بخش ۱۵۰ - باب الشین الشاهد : ز شاهد گر بپرسی بس صریح است

بخش ۱۵۱ - شعب الصدع : تو شعب‌الصدع جمع افرق را گو

بخش ۱۵۲ - الشفع : اگر گاهت سراغ از شفع باشد

بخش ۱۵۳ - الشهود : شهودت رؤیت حق است بر حق

بخش ۱۵۴ - شهود المفصل فی‌المجمل : شهودی هم که در مجمل مفصل

بخش ۱۵۵ - شهود المجمل ‌ فی المفصل : و گر بینی احد در کثرت اول

بخش ۱۵۶ - شواهدالحق : شواهدهای حق باشند یکسان

بخش ۱۵۷ - شواهدالتوحید : بود دیگر شواهدهای توحید

بخش ۱۵۸ - شواهد الاسماء : شواهدهای اسماء بی‌منافات

بخش ۱۵۹ - الشئون : شئون ذاتی و افعالی است آن

بخش ۱۶۰ - الشیخ : مراد از شیخ باشد مرشد راه

بخش ۱۶۱ - علامات الشیخ الکامل : بود بهر چنین شیخی علامات

بخش ۱۶۲ - حکایت ابوحمزه : ابوحمزه خراسانی که مردیست

بخش ۱۶۳ - التمیز : نپنداری شیوع این کودکانند

بخش ۱۶۴ - باب الصاد صاحب‌الزمان و الوقت و الحال : شنو از صاحب وقت و زمان حال

بخش ۱۶۵ - صبیح الوجه : صبیح‌الوجه شمس بذل و داد است

بخش ۱۶۶ - الصبا : صبا نفحات رحمانیست کاید

بخش ۱۶۷ - الصدیق : بود صدیق تاکید صداقت

بخش ۱۶۸ - صدق‌النور : ز صدق‌النور بشنو کت بکار است

بخش ۱۶۹ - الصداء : صدا بر دل خطور ناپسند است

بخش ۱۷۰ - الصعق : بود صعقت اگر دانی اشارات

بخش ۱۷۱ - الصفوه : بود صوفت صفا از کدر اغیار

بخش ۱۷۲ - صوره‌الحق : گرت با صوره‌الحق است روئی

بخش ۱۷۳ - صورالاله : صورهای اله انسان کامل

بخش ۱۷۴ - صوامع‌الذکر : صوامع کان بذکر آمد معاین

بخش ۱۷۵ - صورالاراده : صورهای اراده گر بری پی

بخش ۱۷۶ - باب الضاد الضنائن : ضنائن را اگر خواهی خصایص

بخش ۱۷۷ - الضیاء : ضیاء آن روشنی باشد که در کار

بخش ۱۷۸ - باب‌الطاء الطویل : طویل آمد ز اسماء الهی

بخش ۱۷۹ - الطاهر : بود طاهر که حق بی‌انحرافش

بخش ۱۸۰ - طاهر الظاهر : بود آن طاهر الظاهر که عاصی

بخش ۱۸۱ - طاهر الباطن : بود آنطاهر الباطن که معصوم

بخش ۱۸۲ - طاهرالسر : بود آن طاهرالسر کوبکونین

بخش ۱۸۳ - الطب الروحانی : شنو از طب روحانی مقالات

بخش ۱۸۴ - الطریقه : طریقت ملک سلاک راهست

بخش ۱۸۵ - التفریق بین الکامل و الغافل : کسی کش نیست تاب ترک نانی

بخش ۱۸۶ - الطمس : دگر طمس ار که سیرت در علوم است

بخش ۱۸۷ - باب‌الضاء ظاهر الممکنات : شنو از ظاهر الممکن که هست آن

بخش ۱۸۸ - الظل : مراداز ظل وجودی دان اضافی

بخش ۱۸۹ - ظل الاول : دگر دان ظل اول عقل اول

بخش ۱۹۰ - ظل‌الاله : بود ظل اله انسان کامل

بخش ۱۹۱ - باب‌العین العالم بفتح اللام : چنین گویند ارباب معانی

بخش ۱۹۲ - عوالم الجبروت و المکوت و الملک : بود هم عالم جبروت اعلا

بخش ۱۹۳ - العارف : ز عارف گوش کن گر مرد راهی

بخش ۱۹۴ - التعرف : پس از تحقیق عارف کن توقف

بخش ۱۹۵ - فرقه من المتعرفین : یکی اندر لباس عارفانست

بخش ۱۹۶ - و من المتعرفین : گروهی باز از اهل تعرف

بخش ۱۹۷ - و من المتعرفین : گروهی کاهل علم و اختصاصند

بخش ۱۹۸ - کلام آخر : تصوف عجز و فقر و انکسار است

بخش ۱۹۹ - تعرفه ممدوح : شنیدی چون تعرفهای مقدوح

بخش ۲۰۰ - عرفان : صفی زان شد که بحرش درفشان شد

بخش ۲۰۱ - العالم بکسراللام : شنیدی چون ز عارف داستانی

بخش ۲۰۲ - العامه : شنو از عامه کاهل اقتصارند

بخش ۲۰۳ - العارالعظیم : دگر عار عظیم اندر ضمیرت

بخش ۲۰۴ - العباده و العبودیه والعبوده : دگر اندر عبادت کن تعقل

بخش ۲۰۵ - العبادله : عبادله بنزد مرد دانا

بخش ۲۰۶ - العباد الحقیقی و هم مظاهر الاسماء : کنون از اولیا گویم که درسر

بخش ۲۰۷ - عبدالله : بود عبدالله آنکو اندر او حق

بخش ۲۰۸ - عبدالرحمن : خود آن کو عبد رحمن از یقین است

بخش ۲۰۹ - عبدالرحیم : دگر عبدالرحیم آنست در نص

بخش ۲۱۰ - عبدالملک : بود عبدالملک کو بی‌توقف

بخش ۲۱۱ - عبدالقدوس : ولیی کوست نامش عبد قدوس

بخش ۲۱۲ - عبدالسلام : ولیی باز کو عبدالسلام است

بخش ۲۱۳ - عبدالمؤمن : ز عبدالمؤمنت گویم معاین

بخش ۲۱۴ - عبدالمهیمن : بود عبدالمهیمن آنکه مشهود

بخش ۲۱۵ - عبدالعزیز : دگر عبدالعزیز آن در تمیز است

بخش ۲۱۶ - عبدالجبار : دگر عبدی که بر وی اسم جبار

بخش ۲۱۷ - عبدالمتکبر : کسی شد مظهر وصف تکبر

بخش ۲۱۸ - عبدالخالق : ز عبدالخالق ارپرسی هویداست

بخش ۲۱۹ - عبدالباری : ز عبدالباری ار علمت ادیب است

بخش ۲۲۰ - عبدالمصور : ولیی کو بود عبدالمصور

بخش ۲۲۱ - عبدالغفار : کسی کو مظهر غفار باشد

بخش ۲۲۲ - عبدالقهار : دگر هم عبدقهار است در کار

بخش ۲۲۳ - عبدالوهاب : دگر باشد ولیی عبد وهاب

بخش ۲۲۴ - عبدالرزق : ولیی عبد رزاقش بود نام

بخش ۲۲۵ - عبدالفتاح : چو نور اسم الفتاح برتافت

بخش ۲۲۶ - عبدالعلیم : بود عبدالعلیم آنکس که معلوم

بخش ۲۲۷ - عبدالقابض : تو عبدالقابض آنرا دان زحالش

بخش ۲۲۸ - عبدالباسط : تو عبدالباسط آنرا دان که مبسوط

بخش ۲۲۹ - عبدالخافض : ز عبدالخافضت گویم بیانی

بخش ۲۳۰ - عبدالرافع : زاسم رافعست اینجمله رفعت

بخش ۲۳۱ - عبدالمعز : کند عبدالمعز را در تولی

بخش ۲۳۲ - عبدالمذل : بود عبدالمذل در علم و احوال

بخش ۲۳۳ - عبدالسمیع و البصیر : بود عبدالسمیع آنکس که ز اشیاء

بخش ۲۳۴ - عبدالحکم : میان بندگان عبدالحکم را

بخش ۲۳۵ - عبدالعدل : ز عبدالعدل گویم با تو حالی

بخش ۲۳۶ - عبداللطیف : خود آن عبداللطیف اندر مقام است

بخش ۲۳۷ - عبدالخبیر : دگر هم زاولیا عبدالخبیر است

بخش ۲۳۸ - عبدالحلیم : بود عبدالحلیم آنکس که تعجیل

بخش ۲۳۹ - عبدالعظیم : بود عبدالعظیم آنکو ز رتبت

بخش ۲۴۰ - عبدالغفور : بود عبدالغفور اندر مکارم

بخش ۲۴۱ - عبدالشکور : بود عبدالشکور آنکس که دایم

بخش ۲۴۲ - عبدالعلی : بود عبدالعلی آنکس که برتر

بخش ۲۴۳ - عبدالکبیر : دگر عبدالکبیر این ناگزیر است

بخش ۲۴۴ - عبدالحفیظ : بود عبدالحفیظ آنکو نگهدار

بخش ۲۴۵ - عبدالمقیت : دگر عبدالمقیت او گاه و بیگاه

بخش ۲۴۶ - عبدالحسیب : دگر هم ز اولیا عبدالحسیب است

بخش ۲۴۷ - عبدالجلیل : نمایم واقف از عبدالجلیلت

بخش ۲۴۸ - عبدالکریم : بود عبدالکریم آنکس که مشهود

بخش ۲۴۹ - عبدالرقیب : بود عبدالرقیب آنکس که در کیش

بخش ۲۵۰ - عبدالمجیب : مگر عبدالمجیب اول اجابت

بخش ۲۵۱ - عبدالواسع : ز عبدالواسعت گویم بواقع

بخش ۲۵۲ - عبدالحکیم : بود عبدالحکیم آن کوست بینا

بخش ۲۵۳ - عبدالودود : بود عبدالودود آن پاک زادی

بخش ۲۵۴ - عبدالمجید : دگر از اولیا عبدالمجید است

بخش ۲۵۵ - عبدالباعث : تو عبدالباعث آنرا دان که احیا

بخش ۲۵۶ - عبدالشهید : بود عبدالشهید آنکس که اشهاد

بخش ۲۵۷ - عبدالحق : بود عبدالحق آن کش حق ز باطل

بخش ۲۵۸ - عبدالوکیل : بود عبدالوکیل آنکس ز اطیاب

بخش ۲۵۹ - عبدالقوی : بود عبدالقوی در قهر مشهور

بخش ۲۶۰ - عبدالمتین : کسی عبدالمتین اندر شکوه است

بخش ۲۶۱ - عبدالولی : مگر عبدلولی دور از تکلف

بخش ۲۶۲ - عبدالحمید : بود عبدالحمید آنکس که محمود

بخش ۲۶۳ - عبدالمحصی : تو عبدالمحصی آنرا دان که بینش

بخش ۲۶۴ - عبدالمبدی : تو عبدالمبدی آنرا دان که اشهاد

بخش ۲۶۵ - عبدالمعید : دگر از اولیا عبدالمعید است

بخش ۲۶۶ - عبدالمحیی : بعبدالمحیی ار داری تولی

بخش ۲۶۷ - عبدالممیت : بود عبدالممیت آن کز ولایش

بخش ۲۶۸ - عبدالحی : شناسی گر که عبدالحی کدامست

بخش ۲۶۹ - عبدالقیوم : کسی او عبد قیوم است مطلق

بخش ۲۷۰ - عبدالواجد : ز عبدالواجد ار پرسی وجودش

بخش ۲۷۱ - عبدالماجد : تو عبدالماجد آنرادان بانصاف

بخش ۲۷۲ - عبدالواحد : ز عبدالواحد از پرسی و حالش

بخش ۲۷۳ - عبدالاحد : بود عبدالاحد او صاحب العصر

بخش ۲۷۴ - عبدالصمد : بود عبدالصمد بی‌اشتباهی

بخش ۲۷۵ - عبدالقادر : ز عبدالقادر ار خواهی شد آگاه

بخش ۲۷۶ - عبدالمقتدر : ز عبدالمقتدر گر باشدت یاد

بخش ۲۷۷ - عبدالمقدم : بود عبدالمقدم را مسلم

بخش ۲۷۸ - عبدالمؤخر : بود عبدالمؤخر آنکه تأخیر

بخش ۲۷۹ - عبدالاول : تو عبدالاول آنرا دان که رؤیت

بخش ۲۸۰ - عبدالاخر : ز عبدالاخرت گر هست نیت

بخش ۲۸۱ - عبدالظاهر : بعبدالظاهر از حق گشت ظاهر

بخش ۲۸۲ - عبدالباطن : ز عبدالباطن ار جوئی نشانی

بخش ۲۸۳ - عبدالوالی : تو عبدالوالی آنرا دان که مطلق

بخش ۲۸۴ - عبدالمتعال : متعال است آن اسمی که هر جا

بخش ۲۸۵ - عبدالبر : تو عبدالبر کسی را دان که ذیخیر

بخش ۲۸۶ - عبدالتواب : کنم از عبد توابت هم آگاه

بخش ۲۸۷ - عبدالمنتقم : تو عبدالمنتقم بشنو کدام است

بخش ۲۸۸ - عبدالعفو : بود عبدالعفوت در جنایات

بخش ۲۸۹ - عبدالروف : دگر از اولیا عبدالروف است

بخش ۲۹۰ - عبدمالک الملک : دگر بشنو ز عبد مالک الملک

بخش ۲۹۱ - عبدذی اجلال و الاکرام : بیان ما ز عبد ذوالجلال است

بخش ۲۹۲ - عبدالمقسط : کمال عبد مقسط نیز بشناس

بخش ۲۹۳ - عبدالجامع : بعبدالجامع ارجوئی تخلق

بخش ۲۹۴ - عبدالغنی : ز حق عبدالغنی دارد غنائی

بخش ۲۹۵ - عبدالمغنی : تو عبدالمغنی آن را دان بمعنی

بخش ۲۹۶ - عبدالمانع : تو عبدالمانع آنرا دان بواقع

بخش ۲۹۷ - عبدالضار و النافع : ز عبدالضار و النافع شنو هم

بخش ۲۹۸ - عبدالنور : ز عبدالنور گویم اوست بینا

بخش ۲۹۹ - عبدالهادی : بعبدالهادیت روشن صراط است

بخش ۳۰۰ - عبدالباقی : بعبدالباقی آن سلطان ایجاد

بخش ۳۰۱ - عبدالوارث : تو عبدالوارث آنرا دان که حادث

بخش ۳۰۲ - عبدالرشید : دگر از اولیا عبدالرشید است

بخش ۳۰۳ - عبدالصبور : دگر از اولیا عبدالصبور است

بخش ۳۰۴ - العبره : ز عبرت گویمت تعبیر باهر

بخش ۳۰۵ - العقاب : عقاب از عقل اول در حقیقت

بخش ۳۰۶ - العله : بود علت بقای حظ سالک

بخش ۳۰۷ - العما : عما در نزد ارباب تصوف

بخش ۳۰۸ - العمد المعنویه : عمد گویند ارباب کرامات

بخش ۳۰۹ - العنقاء : بود عنقا کنایه از هیولا

بخش ۳۱۰ - عوالم اللبس : عوالم چیست با لبست بحاصل

بخش ۳۱۱ - العین الثابته : ز عین ثابت ارجوئی حقیقت

بخش ۳۱۲ - عین‌الشیی : ز عین‌الشیی صوفی گفته مطلق

بخش ۳۱۳ - عین‌الاله و عین العالم : ز عین العالم و عین الالهت

بخش ۳۱۴ - عین‌الحیوه : بود عین الحیوتت باطن حی

بخش ۳۱۵ - العید : خود آن عودی که بر قلبت پدید است

بخش ۳۱۶ - باب الغین الغراب : غراب از جسم کلی شد کنایت

بخش ۳۱۷ - الغشاوه : غشاوه پرده‌ئی باشد که حایل

بخش ۳۱۸ - الغنا : غنا مالکیست بی‌آسیب و مالی

بخش ۳۱۹ - الغوث : دگر غوث ار برآنت احتیاج است

بخش ۳۲۰ - غیب الهویه و غیب المطلق : دهد غیب الهویه در تمکن

بخش ۳۲۱ - غیب‌المصون و غیب‌المکنون : دگر غیب‌المصون و غیب مکنون

بخش ۳۲۲ - الغین : دگر ز الفاظ اهل فقر غین است

بخش ۳۲۳ - باب‌الفاء الفتق : بود فتق آن بنزد اهل تحقیق

بخش ۳۲۴ - الفتوح : فتوح اندر لغت باشد گشایش

بخش ۳۲۵ - الفتح القریب : مقام قلب باز ار درگشاید

بخش ۳۲۶ - الفتح المبین : گرت فتح مبین باشد مبین

بخش ۳۲۷ - الفتح المطلق : ز فتح مطلب ار پاکیزه روحی

بخش ۳۲۸ - الفتره : بود فترت خمود آن حرارت

بخش ۳۲۹ - الفرق الاول : یکی از فرق اول گویمت راست

بخش ۳۳۰ - الفرق الثانی : دگر بشنو بیان از فرق ثانی

بخش ۳۳۱ - الفرقان : نشان از علم تفصیل است فرقان

بخش ۳۳۲ - فرق‌الجمع : بفرق الجمع گرداری تدبر

بخش ۳۳۳ - فرق الوصف : ز فرق الوصف بحرم کرده جوشی‌

بخش ۳۳۴ - الفرق بین المتخلق و المتحقق : ز فرق بین تحقیق و تخلق

بخش ۳۳۵ - الفرق بین‌الکمال و النقص و الشرف و الخسه : بسی فرق است بین چار رتبت

بخش ۳۳۶ - الفطور : بطور آمد اگر دانی مواقع

بخش ۳۳۷ - الفهوانیه : بفهوانیت از کشف مثالث

بخش ۳۳۸ - باب القاف القابلیه الاولی : دگر بشنو ز اول قابلیت

بخش ۳۳۹ - قابلیه الظهور : دگر هم قابلیت در ظهور است

بخش ۳۴۰ - قاب قوسین : شنو از قاب قوسین این اشارت

بخش ۳۴۱ - القیام لله : قیام‌الله اندر نزد آگاه

بخش ۳۴۲ - القیام بالله : قیام بالله آمد استقامت

بخش ۳۴۳ - القبض : شوداز قبض وقت مر دره تنگ

بخش ۳۴۴ - القدم : قدم باشد از حق آنحکم سابق

بخش ۳۴۵ - قدم‌الصدق : قدم کان با اضافه صدق خاست

بخش ۳۴۶ - القرب : دگر قرب از فنا باشد عبارت

بخش ۳۴۷ - القشر : دگر قشرت بظاهر رهنمون است

بخش ۳۴۸ - القطب : بود قطب آن محل نظره الله

بخش ۳۴۹ - القلب : دگر از قلب بشنو شرح و معنی

بخش ۳۵۰ - القوامع : قوامع ترک میل و آروزهاست

بخش ۳۵۱ - باب‌الکاف الکتاب المبین : کتاب بس مبینت لوح محفوظ

بخش ۳۵۲ - الکل : بود کل اسم حق بر اعتباری

بخش ۳۵۳ - الکلمه : کلمه هست بر چشم مشاهد

بخش ۳۵۴ - کلمه الحضره : کلمه حضرت این خود بیخلاف است

بخش ۳۵۵ - الکنز‌المخفی : بود آن کنز مخفی ذات حضرت

بخش ۳۵۶ - الکنود : کنود آن عبد نعمت ناشناس است

بخش ۳۵۷ - کون الفطور غیر مشتت للشمل : کنون کون الفطور آمد به نیت

بخش ۳۵۸ - کوکب الصبح : کنم از کوکب صبحت بیانی

بخش ۳۵۹ - الکیمیا : دهم بازت نشان از کیمیایی

بخش ۳۶۰ - کیمیاء‌السعاده : مرا باز از سعادت کیمیائیست

بخش ۳۶۱ - کیمیاء‌العوام : یکی هم کیمیا خاص عوام است

بخش ۳۶۲ - کیمیاء‌الخواص : دگر دارند خاصان کیمیائی

بخش ۳۶۳ - اللائمه : بده از لائمه دل را تسلی

بخش ۳۶۴ - اللب : بود لب عقل صافی از کدورت

بخش ۳۶۵ - لب اللب : بود هم لب لبت در گواهی

بخش ۳۶۶ - اللبس : ز لبس آن عنصریت در اساس است

بخش ۳۶۷ - اللسن : لسن واقع بوی گردد کماهی

بخش ۳۶۸ - لسان الحق : لسان‌الحق بود انسان فایق

بخش ۳۶۹ - اللطیفه : لطیفه چیست تدقیق اشارت

بخش ۳۷۰ - اللطیفه الانسانیه : لطیف کو بانسانست معروف

بخش ۳۷۱ - اللوح : دگر لوحت کتاب بس مبین است

بخش ۳۷۲ - اللوایح : لوایح لایحه را لفظ جمع است

بخش ۳۷۳ - اللوامع : لوامع باشد آن انوار ساطع

بخش ۳۷۴ - لیله القدر : کنم از لیله‌القدرت بیانی

بخش ۳۷۵ - باب‌المیم الماسک و المموسک به والمموسک لاجله

بخش ۳۷۶ - ماء‌القدس : زماء‌القدس بشنو کو بود علم

بخش ۳۷۷ - المبدئیت : اضافه محض باشد مبدئیت

بخش ۳۷۸ - مبادی النهایات : دگر باشد مبادی النهایات

بخش ۳۷۹ - مبنی التصوف : ز مبنای تصوف جو حقیقت

بخش ۳۸۰ - المتحقق المطلق : متحقق بحث است آن مشاهد

بخش ۳۸۱ - المتحقق بالحق و الخلق : متحقق بحق و خلق آنست

بخش ۳۸۲ - المجذوب : بود مجذوب آنکو حق زعونش

بخش ۳۸۳ - المجالی الکلیه و المطالع و المنصات : نباشد گر در ادراکت موانع

بخش ۳۸۴ - مجلی الاسماء الفعلیه : دگر اسماء فعلی راست مجلی

بخش ۳۸۵ - مجمع‌البحرین : بود آن مجمع البحرین مابین

بخش ۳۸۶ - مجمع‌الاهواء : حدیث از مجمع‌الاهوات گویم

بخش ۳۸۷ - مجمع‌الاضداد : هویت مجمع‌الاضداد باشد

بخش ۳۸۸ - محبت‌الاصلی : محبت کوست اصلی حب ذاتست

بخش ۳۸۹ - المحفوظ : بود محفوظ آنعبدی که شاهش

بخش ۳۹۰ - محوارباب الظاهر : اگر داری تو سیری در ظواهر

بخش ۳۹۱ - محوارباب السرائر : شنو از محو ارباب سرائر

بخش ۳۹۲ - مجمع‌الجمع : دگر بشنو حدیث از مجمع‌الجمع

بخش ۳۹۳ - محوالعبودیه و محو عین‌العبد : گرت محو عبودیت بود فهم

بخش ۳۹۴ - المحق : بود محق آن فنای عبد در حق

بخش ۳۹۵ - المحاضره : محاضر با اضافه تا محقق

بخش ۳۹۶ - المحاذات : محاذاتت حضور وجه یار است

بخش ۳۹۷ - المحادثه : محادث با اضافه تا خطاب است

بخش ۳۹۸ - المخدع : تو مخدع موضع قطب جهان دان

بخش ۳۹۹ - المدد الوجودی : مددهای وجودی در نزولش

بخش ۴۰۰ - المراتب الکلیه : مراتب نزد صوفی غیر شش نیست

بخش ۴۰۱ - مرآت الکون : دگر مرآت کون بیخلاف است

بخش ۴۰۲ - مرآت الحضره : بود مرآت حضرت بالعلاین

بخش ۴۰۳ - مرآت الحضرتین : دگر مرآت پاک حضرتینت

بخش ۴۰۴ - المسامره : مسامر با اضافه تاست صحبت

بخش ۴۰۵ - مسالک جوامع الاثنیه : مسالک از جوامع اثنیه چیست

بخش ۴۰۶ - مستوی الاسم الاعظم : دگر از مستوی اسم اعظم

بخش ۴۰۷ - مستند المعرفه : دل اندر مستند المعرفه دار

بخش ۴۰۸ - المستهلک : بود مستهلک آن فانی بالذات

بخش ۴۰۹ - المسئله الغامضه : شنو زان مسئله کوهست غامض

بخش ۴۱۰ - المستریح : کسی او مستریح آمد بدلخواه

بخش ۴۱۱ - مشارق الصبح : مشارق بالاضافه صبح صادق

بخش ۴۱۲ - مشارق شمس الحقیقه : مشارق باز با شمس حقیقت

بخش ۴۱۳ - مشرف‌الضمایر : دگر مشرف که باشد بالضمایر

بخش ۴۱۴ - المضاهاه بین‌الشئون و الحقایق : مضاهات آنکه بر تعیین لایق

بخش ۴۱۵ - المضاهاه بین‌الحضرات والاکوان : مضاهات دگر در نص عرفان

بخش ۴۱۶ - المطالعه : مطالع با اضافه تاست کاشف

بخش ۴۱۷ - المطلع : ز مطلع سالکی تا مطلع نیست

بخش ۴۱۸ - معالم اعلام الصفات : معالم آنچه اعلام الصفات است

بخش ۴۱۹ - المعلم الاول و معلم الملک : معلم اول آدم بر ملک بود

بخش ۴۲۰ - مغرب ‌الشمس : ببین از مغرب‌الشمس از تفطن

بخش ۴۲۱ - مفتاح سرالقدر : یکی مفتاح از سر قدر جو

بخش ۴۲۲ - المفتاح الاول : بود مفتاح اول در تقاضا

بخش ۴۲۳ - مفرج الاحزان و مفرج‌الکروب : مفرح چیست اندر کرب و احزان

بخش ۴۲۴ - المفیض : مفیض اسمی است ز اسماء پیمبر

بخش ۴۲۵ - المقام : مقام آمد بآثار و لوازم

بخش ۴۲۶ - مقام‌التنزل الربانی : مقامی کوست ربانی تنزل

بخش ۴۲۷ - المکانه : مکانت منزلی باشد بحاصل

بخش ۴۲۸ - المکر : کنم تفسیر مکر از بهر عارف

بخش ۴۲۹ - الملک و الملکوت : دیگر ملکوت و ملکت بی‌زیادت

بخش ۴۳۰ - مالک الملک : دگر آن مالک الملکت بود حق

بخش ۴۳۱ - ممدالهمم : ممد اندر همم باشد پیمبر

بخش ۴۳۲ - المناصفه : مناصف با اضافه تا است انصاف

بخش ۴۳۳ - المنهج الاول : شدت گر منهج اول به نیت

بخش ۴۳۴ - منقطع الوحدائی : دگر از منقطع وحدانیت طمع

بخش ۴۳۵ - منتهی المعرفه : نشان از منتهای معرفت جو

بخش ۴۳۶ - المناسبه الذاتیه : مناسب آنکه ذاتیه است بالعین

بخش ۴۳۷ - المهیمون : مهیمون از ملایک نوع خاصند

بخش ۴۳۸ - الموت : بود گر معنی موتت به نیت

بخش ۴۳۹ - المیزان : صفی شاد که بهر با تمیزان

بخش ۴۴۰ - حکایت ابراهیم خاص علیه‌الرحمه : شهی کونامش ابراهیم خاص است

بخش ۴۴۱ - باب‌النون النبوه : نبوت از حقایق باشد اخبار

بخش ۴۴۲ - النجباء : نجیبانند در عالم چهل تن

بخش ۴۴۳ - النفس : نفس گویند ترویح قلوبست

بخش ۴۴۴ - النفس الرحمانی : ز رحمانی نفس بشنو تو نیکو

بخش ۴۴۵ - النفس و مرا تبها و شئوناتها و علاماتها و دقایق حالاتها

بخش ۴۴۶ - النفس الاماره و رئوسها : چو شیطانی تو را اماره نفس است

بخش ۴۴۷ - تدقیق فی‌النفس : چو دانستی رؤس هفتگانه

بخش ۴۴۸ - علامت النفس بالفساد : نشانی گویمت تا باز دانی

بخش ۴۴۹ - التنبیه : یکی هیچ اندرین سیر و جهادت

بخش ۴۵۰ - علامه ترک الشهوه للمجاهد : دگر گویم علامتها در این باب

بخش ۴۵۱ - علامه ترک الغضب للمجاهد : سر خشم و غصب ببریده کی شد

بخش ۴۵۲ - علامه دفع التکبر : نشانی از تواضع وز تکبر

بخش ۴۵۳ - علامه ترک الحسد : بود پاک از حسد آنگاه دلقت

بخش ۴۵۴ - علامه ترک الحرص للمجاهد : دگر آنسر که از حرص است و از آز

بخش ۴۵۵ - علامه دفع البخل للمجاهد : نشانی بود این در ترک آزت

بخش ۴۵۶ - علامه دفع‌الریاء للمجاهد : دگر بشنو علامات ریا را

بخش ۴۵۷ - علامه اخری لدفع الریاء : تو را گویم علمتهای مجموع

بخش ۴۵۸ - علامت اخری لدفع الریاء : ازین بهتر تو را گویم نشانی

بخش ۴۵۹ - کلام آخر : ز نفست گر شد این سرها ربوده

بخش ۴۶۰ - النفس المطمئنه و اوصافها : شنو باز از صفات مطمئنه

بخش ۴۶۱ - العفه : بضد شهوت او را هست عفت

بخش ۴۶۲ - الحلم : سکون و حلم جز ضد غضب نیست

بخش ۴۶۳ - القناعه : قناعت باز ضد حرص و آزاست

بخش ۴۶۴ - الشفقه : دگر ضد حسدها شد شفقت

بخش ۴۶۵ - التواضع : تواضع ضد کبرت بی‌مظنه است

بخش ۴۶۶ - الجود : بضد بخل هم جود است و ایثار

بخش ۴۶۷ - الاخلاص : دگر ضد ریا صدق است و اخلاص

بخش ۴۶۸ - مراتب النفس : تو را شرح دگر باشد مناسب

بخش ۴۶۹ - النفس القدسی : دگر نفسی است قدسی در متانت

بخش ۴۷۰ - النفس الرحمانی : دگر نفسی است رحمانی زرحمان

بخش ۴۷۱ - ارشاد : بس این نفس را شأنی عظیم است

بخش ۴۷۲ - النقباء : نقیبانند ارباب سرائر

بخش ۴۷۳ - النکاح الساری فی جمیع الذراری : شنو باز ازنکاخی کوست ساری

بخش ۴۷۴ - نهایه‌الاسفار : دگر گویم تو را ز اسفار اربع

بخش ۴۷۵ - نهایه‌السفرالاول : بود اول سفر را خود نهایت

بخش ۴۷۶ - نهایه‌السفر الثانی : بود ثانی سفر را این نهایت

بخش ۴۷۷ - نهایه السفر الثالث : نهایت را چه در سیم سفر بد

بخش ۴۷۸ - نهایه السفر الرابع : تو را رابع سفر چبود نهایت

بخش ۴۷۹ - النوال : نوال آن خاص اهل قرب و حال است

بخش ۴۸۰ - النور : بود نور اسمی از اسماء یزدان

بخش ۴۸۱ - نورالانوار : چه باشد نورالانوار این هویداست

بخش ۴۸۲ - حرف الواو : مراد از واو باشد وجه مطلق

بخش ۴۸۳ - الواحدیه : شنو باز از نشان واحدیت

بخش ۴۸۴ - الواردات : شنو از واردات ار مرد راهی

بخش ۴۸۵ - الواقعه : شنو از واقعه باز از دم غیب

بخش ۴۸۶ - واسطه الفیض و المدد : شنو از واسطه فیض و مدد باز

بخش ۴۸۷ - الوتر : بود وترت اشارت باز بر ذات

بخش ۴۸۸ - الوجود : ز معنای وجود آرم سند را

بخش ۴۸۹ - وجهالاعنایه : دو وجهی کز عنایت بی‌شکوک است

بخش ۴۹۰ - وجها الاطلاق والتقیید : شنو باز از دو وجه قید و اطلاق

بخش ۴۹۱ - وجه‌الحق : زوجه‌الحق اگر پرسی که آن چیست

بخش ۴۹۲ - وجهه جمیع العابدین : جمیع عابدین را چیست وجهت

بخش ۴۹۳ - ذکر القلب : بهر وصفی که باشد زنده هر شیئ

بخش ۴۹۴ - ورود الفکر علی‌القلب : بود فکر تو از وجهی عبارت

بخش ۴۹۵ - الورقاء : ز ورقا نفس کلی گشت ملحوظ

بخش ۴۹۶ - وراء‌اللبس : وراءاللبس عین حق تعالی است

بخش ۴۹۷ - الوصف الذی للحق : ز وصفی باز بشنو کوست للحق

بخش ۴۹۸ - الوصف الذی للخلق : دگر وصفی که للخلق است خود آن

بخش ۴۹۹ - الوصل : تووصل آنوحدتی دان کو حقیقی است

بخش ۵۰۰ - وصل‌الفصل : ز وصل الفصل بشنو گر برانی

بخش ۵۰۱ - وصل‌الوصل : ز وصل‌الوصل گویم با تو حالی

بخش ۵۰۲ - الوفاء بالعهد : وفا بالعهد آن باشد که عاشق

بخش ۵۰۳ - الوفاء بحفظ عهد التصرف : وفا بر حفظ آن عهد تصرف

بخش ۵۰۴ - الوقت : شنو از وقت گر خود ره نوردی

بخش ۵۰۵ - الوقفیه : بود وقفیتت دور از تکلف

بخش ۵۰۶ - الوقوف الصادق : وقوف صادقت آنست و لایق

بخش ۵۰۷ - الولی : مهیا بهر تحقیق ولی باش

بخش ۵۰۸ - الولایه : پس از ذکر ولی اندر ولایت

بخش ۵۰۹ - الولایه الصغری : عبارت باشد از صغری با کمال

بخش ۵۱۰ - الولایه الکبری : عبارت آن بسیرت گر ثباتست

بخش ۵۱۱ - الولایه العلیا : کنم بر عارفی چالاک و بینا

بخش ۵۱۲ - حرف الهاء : عبارت هاء ز ذات شاه جود است

بخش ۵۱۳ - الهو : بود هو اعتبار از ذات حضرت

بخش ۵۱۴ - الهبا : هبا آنرتبه‌ئی باشد که عنقا

بخش ۵۱۵ - همه‌الافاقه و همه‌الانفه و همهه الغالیه : ز همتها یکی باشد افاقت

بخش ۵۱۶ - الهوا و الهواجس : هوا میل است سوی مقتضیات

بخش ۵۱۷ - الهواجم : هوا جم واردات ناگهانیست

بخش ۵۱۸ - الهیولی : هیولی باشد آن شیئ که صورت

بخش ۵۱۹ - حرف الیاء یاقوته الحمراء : دگر یاقوته الحمرا کدام است

بخش ۵۲۰ - الیدان : یدان دو اسم را دان بالتقابل

بخش ۵۲۱ - یوم الجمعه : تو یوم الجمعه دان وقت لقایت

بخش ۵۲۲ - خاتمه‌الکتاب : هزاران شکر کین پاکیزه دیوان

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

به نام آنکه بنیاد جهان کرد

عیان نقش زمین و آسمان کرد

بعارف نور قلب و ذوق جان داد

بیان معرفت بعد از عیان داد

به عقل آموخت ادراک حقایق

زبان را ساخت بر گفتار لایق

صفی تایید از آن جان جهان یافت

سر اندر راه عشقش داد و جان یافت

بخلقان وصف آن ذات و صفت کرد

جهان را پر ز حرف معرفت کرد

و لیکن روزگاری شد که لب را

نجنبانیدم از نعتش ادب را

بیادش بسکه بودم محو و خاموش

سخنها بود از یادم فراموش

چنان دل با خیالش توامان بود

که نامحرم میان ما زبان بود

بناگاه آمد از غیبم خروشی‌

مگر می‌گفت در گوشم سروشی‌

کز آن شاهی که خلاق جهانست

ترا توفیق دیگر همعنان است

پس از نعت رسول و جانشینش

علی و اهل بیت طاهرینش

کز آنها بازباب معرفت شد

معین معنی اسم و صفت شد

شد امر او که در شرح مقامات

بیان سازی رموز اصطلاحات

بوصف حسن آن دلدار جانی

ز سر گیری در این پیری جوانی

اگر چه برتر از وصف و بیان است

منزه ذاتش از نام و نشانست

نه لا در ذات او گنجد نه الا

برونست از اشارت هم زایما

ولیکن از پی اعلام و اشعار

که هر جا جلوه چون کرداست دلدار

بیان کردند درویشان آگاه

علامات صحیح از منزل و راه

نمود او جلوه‌ها از حسن وقامت

بصوفی سیرتان بهر علامت

که گر دلداده‌ئی را باز جویند

ز حسن او به پیشش باز گویند

تو گر دلداده و شوریده جانی

بعلم و اصطلاح صوفیانی

صفی را جوی و از وی وصف او پرس

شهود عارفانرا موبمو پرس

نیابی ور صفی را در زمانی

طلب کن نظمش از صوفی نشانی

کنی گر زبده‌الاسرار را گوش

بعمر خود دمی ننشینی از جوش

بدستت ور که عرفان الحق آید

بدل ابواب توحیدت گشاید

کنون در نظام این بحر حقایق

ز کونینم بود قطع علایق

پی تاریخ داند تا که سالک

ز هجرت شد هزار و سیصد و یک

باین تاریخ هم آمد مطابق

کتاب حق شود بحر الحقایق

هم از عمر صفی پنجاه رفته

در این ره با دل آگاه رفته

بعهد ناصرالدین شاه قاجار

که چون او خسروی نامد جهاندار

برأی روشن و اخلاق نیکو

عجب نبود که برد از خسروان گو

در ایران تا که این شه تا جور شد

بنای ملک بر علم و هنر شد

بشهر ری که شه راپای تخت است

صفی را مسکن از اقبال و بخت است

ز یزد و اصفهان و هند و شیراز

چو گشتم لامکانی خانه پرداز

گشودم رخت عشق لاابالی

بشهری چون بهشت عدن عالی

در اینجا تا به اقبال شهنشاه

شود گسترده خوان نعمت‌الله

مگر کز فقر وتوحید مسلم

نباشد ناقص این ملک منظم

بدرویشان دعای شاه حتم است

که بروی وصف شاهی جمله ختم‌است

جهان تا هست او را بنده باشد

بعمر و عیش خوش پاینده باشد

خدایا چون بسوی تست سیرم

بود تا عاقبت باشد بخیرم

گرم توفیق بخشی در مقالات

بنظم آرم رموز اصطلاحات

بترتیب تهجی راز گویم

اشارتها ز هر جا باز گویم

زتوحید و مقامات و مراتب

ز افعال و صفات و ذات واجب

ز امکان و وجوب و قید و اطلاق

ز عبد و رب هم اعمال واخلاق

بخش ۲ - باب الالف

الف باشد گرت فهم عبارت

بود بر اول الاشیاء اشارت

مقام نقطه کان ذات احد بود

تجلی در الف از نقط فرمود

بخش ۳ - بیان الاتحاد

ز لفظ اتحاد ار نکته دانیست

شهود حق واحد خوش بیانیست

همان واحد که بر کل است معبود

ز کل یکتا و کل بر اوست موجود

باو گر متحد باشند اشیاء

عجب نبود که معبود است و یکتا

ولی از حیث موجودیت این بد

باو موجود و معدومند از خود

نه از حیثی که کسراخاصه بودیست

بخاصه متحد با او وجودیست

محالست اینکه می‌باشد دوئیت

دوئی دور از بساط معنویت

مراد از اتحاد اینست کاشیاء

باو بینی که موجودند و بر پا

نه آن باشد که هر موجود خاصی

باو شد متحد از اختصاصی

چو نبود واحد مطلق بهرشی‌

ورای او و نبود خارج از روی

بخش ۴ - الاتصال

کنون بشنو که در ضمن مقالت

کنم واقف ز سر اتصالت

عیان عید باشد ذات خود را

بهستی متصل ذات الاحد را

ابا قطع نظر اندر کم و بیش

ز تقیید وجود عینی خویش

ز حق در نفی آثارت مجالی

شد ار پیدا بعین اتصالی

همانا بر کلامم بر نخوردی

باین تحقیق نیکو پی نبردی

دم رحمن چون بینی در شهودت

مددها کاید از شاه وجودت

بحدی تا که بینی هستی تو

باو باقیست بی همدستی تو

در اینجا خواست گرد افتراقت

تو رفتی آمد آنمه در وثاقت

نبود او جز تو مانع این دوئی بود

جدائیها زمائی و تویی بود

جدائیرا چو هشتی عین اوئی

نگنجد بین واحد تار موئی

بخش ۵ - الاحد

احد در نزد صوفی اسم ذاتست

که مطلق ز اعتبارات صفاتست

بود مشروط او بر شرط اطلاق

زهر نسبت که پنداری بود طاق

بخش ۶ - الاحدیه

احدیت بود وصفی که ساقط

در او باشد صفتها با روابط

بود وصفی که او خود عین ذاتست

برون از جمع اسماء و صفات است

نه اسم و رسم را آنجا مقام است

نسبها و تعینها تمام است

بخش ۷ - احدیه الجمع

احدیت که جمع اندر بیانست

بلا اسقاط ولا اثبات آنست

بلا اثبات ز آن باشد محقق

که از هر نسبتی فرد است و مطلق

بلا اسقاط ز آنره که در وی

نسبها مندرج باشد پیاپی

بود خود جمع در این پاک حضرت

احدیت دگر هو واحدیت

بخش ۸ - احصاء الاسماء

اگر صاحبدلی بشنو کماهی

ز من احصا اسماء الهی

تحقق بروی اندر واحدیتی

فنای عبد از رسم دوئیت

فنا از شأن خلقی جمله گشتن

ز رسم و وصف خلقیت گذشتن

شدن پس بر احد باقی هم احصا

تخلق جستن آن باشد باسما

دگر احصاتیقن برمعا نیست

بر آنها هم عمل کردن عیانیست

پس احصاراسه معنی شد، فنا یک

تخلق پس تیقن باز بیشک

بخش ۹ - الاحوال

بود احوال افاضات مواهب

سوی عید از جناب رب واجب

شود وارد بعبد از حسن اعمال

که قلب و نفس از و گردد نکو حال

ز حق نازل بمحض امتنان است

دل از وی در تحول هر زمانست

برد دل را زپستی سوی بالا

هماره تا جناب حق یکتا

بماند از ترقی گر زمانی

رسیده بروی از فعلی زیانی

هر آن دل در عمل بیعیب و نقص است

ز تحویل نکو دایم برقص است

اگر آگه شوی ز احوال کان چیست

یقین دانی که غیر از موهبت نیست

چو یابی در طریقت اجر اعمال

شوی خود مستعد بر حسن احوال

بخش ۱۰ - الاحسان

گر از روی خرد باشی مصدق

شنو تحقیق احسان از محقق

عبودیت بود تفسیر احسان

اگر یابد تحقیق بهر انسان

کنی آنسان مراعات ادب را

که می‌بینی تو گوئی وجه رب را

عبودیت اگر گردد محقق

شود مشهود سالک حضرت حق

تو آثار عبودیت درین بین

جمال رب خود از چشم یقین بین

نبی فرمود اعمال نکو را

چنان میکن که بینی گوئی او را

مر او را از یقین دیدن چنین است

نه از روی حقیقت وین یقین است

بود پیدا بعبد آیات ذاتش

خود از پشت حجابات صفاتش

بدون این حجب منع است رؤیت

جز آنرا کوست فنانی در طریقت

حقیقت گر شهودش شد نسق را

نه عبد است او، دگر حق دیده حق را

نه احسانست این، بل کشف ذاتست

خود احسان رؤیت او بالصفاتست

بخش ۱۱ - الاراده

اراده مر محبت را مبادیست

محب را جانب محبوب هادیست

بود در اقتضا حال ارادت

دواعی حقیقت را اجابت

بخش ۱۲ - ارائک التوحید

شنو زارائک التوحید باری

که آن اسمای ذاتیه است آری

چو کون او مظاهر بهر ذاتست

در اول کان تو گو جمع صفاتست

خود آنرا گفته صوفی واحدیت

بر اوصاف است او را جامعیت

بخش ۱۳ - الاسم

ز اسم ار اصطلاح ما بدانی

عجب باشد اگر در لفظ مانی

مراد از اسم نزد ما مسمی است

که او را اعتبار لفظ و معنی است

بوجهی اسم گویم عین ذات است

که در وی اعتبارات صفاتست

مسمی را در اسماء مستتردان

اثرها از مسمی مستمردان

بود آب آنکه اندر جوی جاریست

مراد از آب این با عوالف نیست

مسمی غیر از الفاظ مجازیست

که در وی اصطلاح ترک و تازیست

عرب گر ما خواند یا عجم آب

تو از وی آنکه مقصود است دریاب

بخش ۱۴ - الاسماء الذاتیه

کنون گفتارم از اسماء ذاتیست

که مبنی بروجود غیر او نیست

بود مخصوص ذات حی دیموم

بمثل عالم و قدوس و قیوم

خود این اسماء بحکم اولیت

مفاتیحند بر غیب هویت

بود گر عمر اندر معنی رب

دهم در شرح اسماء داد مطلب

بخش ۱۵ - الاسم الاعظم

دگر بشنو بیان اسم اعظم

که آن الله می‌باشد مسلم

از آن حیثی که الله اسم ذاتست

در او مجموع اسماء صفات است

پس الله جامع مجموع اسماست

خود اسماء را بجمعیت هویداست

صفی راهست تحقیقی در این باب

نکو بشنو بگوش هوش و دریاب

بنزد آنکش از توحید نوریست

خود اسماء را بهر عالم ظهوریست

در این عالم که اقلیم شهود است

زهر شیئی مرا اسماء را نمود است

بود هر شی،یعنی ظل اسمی

و زان گنج خفا معظم طلسمی

از این برتر مگر کون مثالیست

در آنجا اسم اجسام خیالی است

بدینسان تا مقام جمع اسما

که هر کونی بود از دیگر اصفا

بهر عالم که سالک وارد آید

در آنجا اسم اعظم‌تر نماید

مراد از اسم اعظم پیش آگاه

بود بیشک شهود ذات الله

رسی چون بر مقام واحدیت

بیابی اسم اعظم را حقیقیت

باین تحقیق هر اسمیست اعظم

نه تنها اسم الله مکرم

باین معنی بود هم ذکر اکبر

بنزد مرد بی‌فحشا و منکر

بود فحشا و منکر هستی تو

کز او باشد غرور و مستی تو

اگر این راز را خواهی تو تفضیل

یکی کن زیده‌الاسرار تحصیل

نکاتی هست اندر اسم اعظم

بدفترها بیان کردیم فافهم

بخش ۱۶ - الاصطلام

یکی از اصطلاحات اصطلام است

که آنرا گر وله گوئی بنام است

وله بر هیمنه معنا قریب است

کزان پس هیمنه بر دل نصیب است

هیمان گر بدل گردید غالب

شود درویش از کونین غایب

نماید هر دو عالم را فراموش

شود از قیل و قال خلق خاموش

بخش ۱۷ - الاعراف

یکی از معنی اعراف بشنو

مقام و رتبه اشراف بشنو

خود آنرا مطلع ار خوانی تمام است

شهود حق مطلق را مقام است

شهود وجه حق در کل اشیاء

که چون گشته بهر وصفی هویدا

رجال یعرفون را در نبی خوان

که این تحقیق گردد بر تو آسان

بخش ۱۸ - الاعیان الثابته

شنو ز اعیان ثابت اصطلاحی

ز صوفی گر که خود ز اهل صلاحی

خود اعیان عالم علم الهی است

که عین ممکنات آنجا کماهی است

بود مظبوط در بحر الحقایق

بهر جا شرح اعیان با دقایق

بخش ۱۹ - الافق المبین والافق الاعلی

افق باشد مبین اندر بدایت

مقام قلب را اما نهایت

یکی زاعلی افق بشنو تو مشروح

بود آن منتهای رتبه روح

الوهیت در اینجا جلوه گر شد

مقام واحدیت پرده در شد

رسد چون سیر قلبت بر نهایت

افق بینی مبین آنجا به آیت

رسد ور بر نهایت سیر روحت

افق اعلا شود اندر فتوحت

بخش ۲۰ - الافراد و الامینان

اگر افراد را جوئی رجالند

که دور از قطب و جویای وصالند

امینانند ارباب ملامت

که ظاهر نیست از ایشان علامت

اثر اندر ظواهر می‌نماید

زباطن لیک در ظاهر نیایند

مریدانرا کنند از فیض حضرت

همی تقلیب بر ملک فتوت

بخش ۲۱ - الامامان

امامان قطب را همچون دو دستند

که در جنبین او پیوسته هستند

یکی کان بریمین است او بملکوت

بود ناظر دگر پر ملک ناسوت

خود این کوناظر ملک است اعلاست

از آن دیگر که بر ملکوت بیناست

خلیفه قطب این باشد به تعیین

بنزد اهل ذوق از روی تمکین

بخش ۲۲ - ام الکتاب

گرت اندیشه‌ام الکتاب است

نخستین عقل اندر هر خطاب است

در او ثبت است احوال خلایق

ز اول تا به آخر با دقایق

ز ایجاد و قبول و فعل و آثار

ز اصل و فرع و خیر و شر و مقدار

بمانند رقوم اندر صحایف

در او ثبت‌اند اشیاء بر مرادف

مسمی بر کتاب اندر کلامست

چو نزدیک آن بفهم خاص و عامست

در آن حضرت نمود و بود اشیاء

ز جز و کل بترتیب است پیدا

بنور آفتاب عقل اول

حقایق جمله معلوم و مسجل

بخش ۲۳ - الآن الدائم

ز آن دایم اگر با افتتاحی

ز من کن گوش نیکو اصطلاحی

بود آن امتداد پادشاهی

ظهور حضرت باری کماهی

در آن مدت ازل عین ابددان

بر این معنی کلام ما سند دان

ازل را با ابد با وقت حاضر

یکی دان هم بباطن هم بظاهر

زمان سر مد بود در اصل و باطن

هم آنات زمانی را مواطن

بود ثابت بحال خویش و قایم

از آن دانیم آن را آن دایم

تغیرها در او همچون نقوش است

بظاهر ناطق و باطن خموش است

در آنجا صبح و شام و روز و شب‌نیست

بجز یک آن واحد نز درب نیست

بخش ۲۴ - الانانیت

انانیت بود آن شی‌ء که هر شیی

اضافت می‌تواند یافت بروی

چنانکه می‌دهی برخویش نسبت

هر آن چیزی که آید پیش فکرت

تن و جان ملک و مال و خانه و زن

بخود نسبت دهی کاین باشد از من

ندانی هیچ کاین من کیست در تو

چه باشد وصف و نامش چیست در تو

لطیفه ذوالمن است آن تا که دانی

کسی جز تست اندر تو نهانی

گذاری گر انانیت به او باز

بدون ما و من باشی سر افراز

خود این گنجیست مالامال گوهر

نگردد جز فقیر از وی توانگر

انانیت نهادن کار خواهد

بر آید ز آنکه او را یار خواهد

بخش ۲۵ - الانیت

زانیت بگویم و ز جهاتش

بود نسبت بواجب عین ذاتش

که صرف ذات‌اللهیت است او

وجود محض بی‌ماهیت است او

ولی در ذات ممکن بر خلافست

خود انیت بذات او مضافست

در انیت تحقق گو به نیت

وجود عینی است از حیث رتبت

بخش ۲۶ - الانزعاج

دگر از اصطلاحات انزعاج است

که نزد سالکان حق رواج است

تحرک قلب را سوی خداوند

ز تأثیر سماع و صحبت و پند

دلی کو را بحق رفتار باشد

ز حق توفیق استشعار باشد

بخش ۲۷ - انصداع الجمع

اگر داری تو قلب و سمع بشنو

بیان انصداع الجمع بشنو

ظهور کثرت اندر وحدتست آن

پس از جمع اعتبار فرقتست آن

بمعنی فرق بعد از جمع اینست

محیطی قطره را در آستین است

بخش ۲۸ - الاوتاد

زا و تاد ار بپرسی چار مردند

که هر یک در مقام خویش فردند

جهانرا در مقام حفظ و سکنند

جهات سته را این چار رکنند

محل نظره خلاق کونند

معین ملک و خود در عین عونند

بخش ۲۹ - باب الباء

اشارت باءببد و ممکناتست

که موج ثانی از دریای ذاتست

بخش ۳۰ - باب الابواب

نکو دریاب شرح باب الابواب

که آن توبه است نزد اهل آداب

شود در خانه داخل هر کس از در

ز توبه یافت سالک راه و رهبر

ز سر توبه هر کس گشت آگاه

نگردد یکنفس غافل ز درگاه

بظاهر تو به از جرم و گناه است

بباطن ز آنچه آن غیر از اله است

بود در شرع حق توبت ز دلخواه

بمعنی از تمام ما سوی الله

بود آن توبه در حکم شریعت

بود این توبه اهل حقیقت

در آن توبه ز فعل بد بپرهیز

در این توبه ز بود خویش برخیز

بهر آنی که راهی را کنی طی

از آن رفتار میکن تو به در پی

بخش ۳۱ - البارقه

شود ظاهر بسالک در اوایل

یکی نوری و گردد زود آفل

مرا آنرا بارقه خوانند سلاک

که بر دل همچو برق آید ز افلاک

ز افلاکم غرض گردون روحست

که از وی قلب سالک را فتوح است

بخش ۳۲ - الباطل

ز باطل گر بپرسی جز عدم نیست

عدم را هیچ وصفی در قلم نیست

همه حق است و حق عین وجود است

جز او نبود که در غیب و شهود است

عدم باشد جز او یعنی که باطل

ز باطل هیچ بودی نیست حاصل

ز چشم دل یکی بنگر در اشیاء

که بینی نیست جز حق هیچ پیدا

همه حقند و پیدا باطلی نیست

بجز موج اندرین یم ساحلی نیست

شئوناتی که می‌بینی حبابند

حباب چه نکو بین جمله آبند

تو پنداری که این و آن وجودند

جز او نبود وجود اینها نمودند

نکوتر بین نباشد هم نمودی

بجز یک حق واحد نیست بودی

بباطل پس عدم کردیم اطلاق

که آنرا جز عدم خود نیست مصداق

بخش ۳۳ - البدلاء

ز بدلا یعنی ابدال مکرم

رجاع سبعه در اطراف عالم

شنو رمزی از ایشان چونسفر کرد

یکی آید بجای او دگر مرد

جسد را ور نهد برجای شاید

رود بی‌تن بهر جائیکه باید

باین معنی سخن نیکوتر آید

بمعنای دگر ابعد نماید

بخش ۳۴ - البدنه

بود بدنه از آن نفسی کنایت

که کرد از سیر منزلها حکایت

کند قطع منازل هم مراحل

هم اثقال معانی راست حامل

بخش ۳۵ - البرق

بود برق آن ضیائی کاولین کار

شود لامع بعبد از شرق انوار

کشاند سوی قرب حضرت او را

دهد در سیر فی‌الله نصرت او را

شود هم موجب طی مراحل

شود تا در مقام قرب داخل

ز ظلمت خواندش بر عالم نور

کند بروی هویدا رمز مستور

بخش ۳۶ - البرزخ

بود برزخ گرت با من بود دل

خود آنکو بین شیئین است حایل

از آن تعبیر برکون مثالت

نمایند اهل تحقیق و کمالت

بود مابین اجسام کثیفه

دگر ارواح ممتاز لطیفه

دو عالم را چنین تفسیر کردند

ز دنیا و آخرت تعبیر کردند

بخش ۳۷ - البرزح الجامع

دگر از برزخ جاکع بتفسیر

کنم در واحدیت بر تو تعبیر

خود آن اول تعین در کلامست

در آن برزخ مرایابی ظلامست

بود این برزخ اولی و اعظم

ز عالمهای و برزخها مقدم

بخش ۳۸ - البسط

بود بسط آن ورود ناگهانی

بقلب از غیب سلطان معانی

دلیل بّر و اکرام و قبول است

نشان انس و لطف بی‌غلولست

گر از مکری نباشد نیک حالیست

غنیمت دان که بس فرخنده فالیست

گهی باشد که محض امتنان است

بدل از وی بس آفات و زیانست

چه برنا اهل لطف پادشاهی

ندارد بهر او غیر از تباهی

ولی چون در مقام قابل آید

مراد دل زشاهش حاصل آید

زحال خود به بسطی برنگردد

لبش گر بحر نشود تر نگردد

اگر در قلب خود بینی گشایش

نظر کن تا نباشد آزمایش

بخش ۳۹ - البصیره

بصیرت قوه قدسی است بر دل

بمانند بصر بر نفس عاقل

شود روشن بنور قدس شاهی

باو بیند حقایق را کماهی

بخش ۴۰ - البقره

بقر دارد حدیث از نفسر مرتاض

که استعدادش این باشد ز فیاض

کبش خوانند در اول ملوکش

دگر بدنه پس از اخذ سلوکش

بخش ۴۱ - البوادر

بوادر فجئه‌ئی باشد که بر دل

ز غیب آید بقبض و بسط سائل

اگر باشد بوادر برگشایش

ورودش روشن آید در نمایش

وگر بربستگی باشد ورودش

تو تیره در نظر بینی چو دودش

بخش ۴۲ - بیت‌الحکمه

ز بیت الحکمه کان قلبی بود خاص

اگر پرسی بود غالب با خلاص

هر آن قلبی که اخلاصش فزونست

فزون حقش بحکمت رهنمونست

بخش ۴۳ - بیت‌المقدس

ز بیت‌المقدس بشنو قلب طاهر

بود آن از تعلقهای ظاهر

مطهر باشد از رجس علایق

مقدس از قیود ناموافق

بخش ۴۴ - بیت‌المحرم

بود بیت‌المحرم قلب کامل

در او جز حق نگردد هیچ داخل

حرام است اینچنین دل غیر حقرا

نباشد راه در وی ما خلق را

بخش ۴۵ - بیت‌العزه

بیت‌العزه آنک اهل دل آمد

اگر پرسند قلب واصل آمد

شود حال فنا او را چو حاصل

بود اندر مقام جمع داخل

فنا باشد مقام عز و اکرام

دل از ذلت در آنجا یافت آرام

بخش ۴۶ - باب‌التاء

بود تا از تعینها کنایت

هم از تعداد موجودات آیت

بخش ۴۷ - التانیس

بود تانیس بر ظاهر تجلا

مرید مبتدی را در تولا

تجلی فعلی است این نزد اصحاب

شود ظاهر بصورتهای اسباب

تجلیها که سند هر تأنیس

بحس ظاهر از تهلیل و تقدیس

مرا او را جلوه‌‌‌‌‌ها محسوس گردد

مگر بر تصفیه مانوس گردد

بخش ۴۸ - التجلی

تجلی جلوه غیب‌الغیوبست

که ظاهر نور او اندر قلوبست

تجلی ذاتیست اول به اثبات

که در وحدت تجلی کرد للذات

ظهور از ذات خود بر ذات خود کرد

از آن پس جلوه در آیات خود کرد

احدیث خود آن اول ظهور است

که از هر نعت و وصف و رسم دور است

وجود محض جز ذات قدم نیست

وجود ما سوایش جز عدم نیست

پس او محتاج تعین تا که ممتاز

بآن گردد ز شیئی ذات او باز

چه باشد وحدت او عین ذاتش

بوحدت گشت ظاهر در صفاتش

بود منشأ خود این وحدت بمطلق

احد هم واحدیت را محقق

چه عین ذات باشد هستی حق

ز شرط ولا بشرطی هر دو مطلق

بشرط آنکه شیئی نیست با وی

احد خوانش که مطلق باشد از شی‌ء

حقایق در احد کاطلاق ذاتست

بمانند شجر اندر نواه است

بنزد صوفی آن غیب‌الغیوبست

تجلی جلوه او در قلوب است

تجلی کاول از ذات‌الاحد شد

بسالک جلوه‌گر چون از رشد شد

خود آن ذات‌الاحد در عین وحدت

تجلی کرد اندر واحدیت

محقق گوید آن را جلوه ذات

بسالک شد عیان در عین اثبات

با ینمعنی که بعد از نفی کونین

شهود ذات ثابت گشت بالعین

وجود محض باشد ذات مطلق

بود معدوم مطلب ما سوی الحق

چو از معدم رستی حضرت اوست

عیان در عین هستی وحدت اوست

تجلی دوم اعیان اشیاءست

که ثابت در مقام علم یکتاست

شئون ذاتی این باشد که از ذات

عیان شد در مقام قابلیات

هم این باشد ز حق اول تعین

بوصف عالمیت در تمکن

چو اعیان جمله معلومات اویند

بعلم او اعیان بی گفتگویند

نزول این احد بر واحدیت

بود با نسبت اسمای حضرت

بخش ۴۹ - التجلی الشهودی

تجلی شهودی آن ظهور است

که از حقل جلوه‌گر بر اسم نور است

در اینجا شد ظهور ذات سبحان

یکی با صورت اسماء بر اکوان

دم رحمن که ایجاد خلایق

باو فرمود حق برقدر لایق

تجلی شهودی دان با شهاد

تو گل کل زان نفس گشتند ایجاد

رسید اینجا چو سالک سیر راهش

تجلی شهود است از الهش

بخش ۵۰ - التحقیق

ز حق باشد گرت در علم توفیق

یکی بشنو ز من معنای تحقیق

شهود حق بصورتهای اسماست

که اکونش اگر خوانی بود راست

بخلق از حق محقق نیست محجوب

بحق از خلق هم بروجه مرغوب

بخش ۵۱ - التصوف

اگر خواهی ز معنای تصوف

یکی بشنو ز صوفی بی‌تکلف

تخلق آن باخلاق الهی است

شدن مرآت وجه الله کماهی است

تصوف ترک خویش و نفی غیر است

فراغت از ره و مقصود و سیر است

تصوف بی‌نیازی از دو کونست

تجرد از جهات لون لون است

تصوف باشد از امکان گذشتن

دو عالم را بزیر پای هشتن

تصوف را خدا داند که آن چیست

خدا داند که صوفی در جهان کیست

مکن در معنی صوفی توقف

که حق داناست بر سر تصوف

تصوف بی ز چند و بی ز چونست

ز هر وصفی که پنداری برون است

اگر خواهی تصوف با صفی باش

چو عنقا از نظرها مختفی باش

تصوف ترک نام و ترک ننگ است

بتحقیقش مجال لفظ تنگ است

تصوف نیست آن کزوی نشانی

توان دادن به تعریف و بیانی

یکی ز آثار او ترک دعاویست

دگر کتمان اسرار و معانیست

بخش ۵۲ - التلوین

دگر بشنو ز صوفی شرح تلوین

که از حالت رهرو گشته تعیین

بود آن احتجاب از حکم عالی

بآثار و مقام و حال دانی

بجا بگذاشتن حال سنی را

مقید گشتن احوال دنی را

بود برعکس این تلوین دیگر

که سالک را بود در سیر آخر

در آن حال بقا بعد از فنا دان

تجلیهای اسمائی بجا دان

بنزد بعضی این اعلی مقام است

ولی در نزد قومی ناتمام است

شد اندر فرق بعد‌الجمع چون غرق

حجابش گر نباشد کثرت فرق

باین معنی یقین اعلی مقام است

تمکن را نهایت لا کلام است

نخواهد شد ز تمکین مقرر

ز شأنی مشتغل بر شأن دیگر

وگر گردد همی ز آثار کثرت

موحود محتجب از حکم وحدت

یقین میدان توزین تحقیق خالص

که این تلوین بود ناچار ناقص

بخش ۵۳ - باب الثاء

بمعنی ثا اشارت بر ثواب است

ثوابی کآن بدارین انتخاب است

دگر ز احسان و لطفی کاول او هم

ز حق شد در ازل بر خلق عالم

باحسان وجزا وجود واکرام

خود این در رتبه ثانیست بالتام

بخش ۵۴ - الثقه

ثقه بر رزق مقسوم اعتماد است

بر احکام قدر هم انقیاد است

دگر تصدیق اخبار مبین است

دگر تصدیق کل مرسلین است

بدین حق وثوق ازهر جهاتست

ثقه گر نیست دل دور از نجات است

بقول معتمد گر اعتمادت

نشد حاصل نخواهد شد مرادت

عجب کاندر سلوکی رهبرت نیست

عجبتر آنکه قولش باورت نیست

تو را اگر در طریقی عزم باشد

مرو تنها که دور از حزم باشد

جماعت رحمت آمد با کسی باش

بتصدیق نظر با مونسی باش

یکی ز احکام لازم با تو گویم

نشان مرد حازم با تو گویم

بود حزم آنکه گر حرفی بمنقول

نیوشی‌ وان بود خارج ز معقول

تو حمل آن بصحت بیشتر کن

پس آنگه باز تجدید نظر کن

اگر آخر شد آن صدق امتیاز است

و گر کذب است چشم عقل باز است

بخش ۵۵ - باب الجیم الجذبه

بود جذبه اگر پرسی عنایت

کر رهرو را رساند بر نهایت

کند او را مهیا هر چه محتاج

به طی منزلست و قطع منهاج

بدون کوشش و جهد و تکلف

که باشد در قصور آن تاسف

ولی آن جذبه رهرو را پناهست

نه هر کس قابل جذب اله است

هر آنکو حاضر خدمت نباشد

ز شه شایسته خلعت نباشد

خداوندا صفی را منجذب کن

سوی خود قلب او را منقلب کن

چنان جذبی که از وی در نیاید

ز دیدارت بخود دیگر نیاید

چنان جذبی که دور از شه نگردد

بسوزندش اگر، آگه نگردد

بخش ۵۶ - الجرس

جرس صوتیست مجمل کز جنابش

بضرب و قهر آید در خطابش

چنان کز دور پنداری صدایی

تو را بر گوش آید ز آشنای

برد نامت بتندی لبک از پی

نیاید هیچ دیگر حرفی از وی

بخش ۵۷ - الجسد

جسد گر هست سیرت در مظاهر

بود آنکو شود ز ارواح ظاهر

خود از ارواح یابد در تنزل

بجسم ناری و نوری تمثل

بخش ۵۸ - الجلاء

جلا باشد ظهور ذات بر ذات

شهود این مقام از روی اثبات

که چون شد در تعینها ظهورش

بعارف باشد استجلا نورش

ز ذات خود شد او بر خویش ظاهر

نمود آنگه تجلی در مظاهر

ظهور ذات او مر ذات او را

شهود آن جلا دان جستجو را

شهود آن ظهوری کاول از ذات

بود بر ذات وانگه اندر آیات

بخش ۵۹ - الجلال

جلال است احتجاب ذات حضرت

زما اندر حجاب قدس و عزت

که او را هیچ از حیث هویت

بنشناسیم و ز وجه حقیقت

بد انسان کوشناسد ذات خود را

بذات خود کند اثبات خود را

پس این نوع از شناسایی محالست

که او در پرده عز و جلال است

بخش ۶۰ - الجمال

جمالش جلوه ذات از کمال است

جمال مطلقش لیکن جلال است

که قهاریت محض است و آنجا

نباشد هیچ غیر از وجه یکتا

نباشد غیر او باقی در آنحال

که تا بیند جمالش را ز جلال

ولی چون جلوه او پرده در شد

جمالش از حجابی جلوه گر شد

ز بس نور جمالش منجلی بود

بهر جا تافت آن وجه العلی بود

باینمعنی که نورش بس هویداست

ز پشت صد هزاران پرده پیداست

نه پنداری که هرگز پرده‌ئی هست

و یا او بر جمالش پرده‌ئی بست

حجابش هم تعینهای نور است

که از سنخ همان وجه و ظهور است

پس اندر هر جمال او جلال است

علو و قهر و عزش بر کمال است

ورای هر جلالی هم جمالیست

که لطف و انس و رحمت زو مثالیست

تجلیهای او را در مراتب

اگر خوانی دنو باشد مناسب

مر آنرا در دنو عارف توان شد

بوصف طلعتش واصف توان شد

شود تا نیک حل این معما

ز نو کردم بتحقیقی مهیا

جمالش در مقام واحدیت

تجلی کرد از غیب هویت

زوجهی کو بذات خود عیان شد

رخش در پرده عزت نهان شد

نبود آنجا ز غیرت غیر ذاتش

نشانی از وجود ممکناتش

شعاع طلعتش نگذاشت نزدیک

کسی را تا که بیند روی اولیک

ز روی او یکی تابید نوری

وز آن نور آمد این عالم ظهوری

جهان مرآت آن نور جلی شد

ز ضو شمس وحدت ممتلی شد

جهان حرفیست عالم غیر او نیست

در این معنی مجال گفتگو نیست

همه عکس جمال حضرت اوست

ز کثرتها هویدا وحدت اوست

خود این کاشیاءست پیدا و عیان نیست

نشانش در مکان و لامکان نیست

اگر دانی اشارت زان جلال است

که مستوراست و دیدارش محال است

خود از حیث جلال است ار که دانی

بموسی آن خطاب لن ترانی

که او را کس بچشم حس نبیند

خود او را بلکه جز او کس نبیند

دگر این نکته کو ز اشیاء هویداست

بمعنی بلکه او خود عین اشیاءست

نگو گر بینی از حیث جمال است

که مشهود از مظاهر بر کمال است

بخش ۶۱ - الجمعیه

اگر پرسی که جمعت کدام است

بسوی حق حضور مستدام است

حضور آید هموم ار مجتمع شد

بجز بر وی توجه ممتنع شد

بدانسان یافت خاطر اشتغالی

که مر تفریق را نبود مجالی

همومت گشت یکجا هم واحد

تشتت رفت و تفریق و زواید

دل مجموع مجلای وجود اوست

تجلی گاه انوار شهود است

بخش ۶۲ - الجمع

ندانی گرچه باشد جمع مطلق

شهود حق بدون ماسوی الحق

چو شد در جمع سالک بیعلایق

نه بیند با حق آثار خلایق

بجا حق است و خلقی نیست با او

حقیقتها همه فانیست با او

بخش ۶۳ - جمع‌الجمع

ز جمع‌الجمع گر پرسی علامت

شهود خلق بر حق است اقامت

سب کسیران که راه جمع پویند

خود این را فرق بعد از جمع گویند

ز جمع آید چو سالک باز در فرق

بود در فرق اندر جمع خود غرق

خلایق را همی بیند حبابند

که در هستی خود قائم بآبند

بود ذات حق آن کور است بودی

خلایق نیست جز نقش و نمودی

بخش ۶۴ - جنه‌‌الافعال

شنو از جنه‌‌الافعال واضح

که پاداش است بر اعمال صالح

خود آن مر نفس ار باشد مناسب

که هست او را مطاعم هم مشارب

از آن خوانند او را جنّت نفس

که باشد پر زنوش و نعمت نفس

بخش ۶۵ - جنه‌‌الوراثه

دگر باشد جنانی از وارثت

منزه از دنائت و ز خباثت

مر آنرا جنه‌‌الاخلاق گویند

ز اوصاف طبیعت طاق گویند

خوش آنخلقی که نیک احداث باشد

بما از انبیا میراث باشد

بخش ۶۶ - جنه‌‌الصفات

یکی جنّت مسما بر صفات است

که خاص اهل معنی در ثبات است

ورا دانند قوم اظلال اسما

بمعنی جنه‌‌القلب است آنجا

بخش ۶۷ - جنه‌‌الذات

دری از جنه‌‌الذاتست مفتوح

که صوفی خواند آنرا جنه‌‌الروح

خود آنرا جلوه وجه‌الاحددان

یک از لذات روح آنجا تو صددان

بخش ۶۸ - الجنائب

جنائب صاحب اعمال خیرند

که دایم در نفوس آنها بسیرند

بحمل زاد تقوی ره نوردند

مقام قلب را واصل نگردند

همی بانشد در سیر الی الله

جدا از سیر فی الهند در راه

بخش ۶۹ - جهتا‌الضیق والسعه

جهت باشد یکی ضیق وسعت باز

بود تنزیه ذات اول جهت باز

که دور از عقل و فهم و اشتهار است

خود آن از وحدت ذات اعتبارست

بسوی غیر با او اتساعی

نباشد نزد عقل و اطلاعی

در این وحدت تعقل لایلیق است

حقیقیه است و از هر فرض ضیق است

از آن گویند او را غیر ذاتش

بنشناسد کسی از ممکناتش

دوم کو را سعت باشد مناسب

ظهور اوست در کل مراتب

ز اسماء و صفات او اعتبار است

ظهورش در مظاهر آشکار است

بخش ۷۰ - جهتاالطلب

طلب را دو جهت باشد هم اینسان

وجوبیت پس امکانیت است آن

که اسماء ربوبی بر مناسب

ظهور خویش را باشند طالب

ظهور خود طلب دارند بالتام

با عیانی که باشد ثابتش نام

هم اعیان را طلب باشد مسلم

ظهور خود با سماء مکرم

ظهورش در شئوم اوست بالعین

دو حضرت را اجابت بر سوالین

مگر اول تعین کان بعین است

تو را فرموده صوفی حضرتین است

بخش ۷۱ - جواهر العلوم و الانباء و المعارف

جواهرها کز آن کس نیست واقف

در انبا و علوم و هم معارف

بود در نزد صوفی گاه تاویل

جقایقهای بی تغییر و تبدیل

نگردد مختلف زان اختلافات

که باشد در شرایع بی‌منافات

نگردد مختلف چون آنکه شایع

بود اندر امم و اندر شرایع

تفرق نیست در وی قدر موئی

کنی گر بی‌تخالف جستجویی

نماز ار مختلف گردید وضعش

تفاوت نیست یا فرقی بجمعش

چه مقصود از نماز آداب خدمت

بود در حضرت سلطان عزت

شد این خدمت در اوقات مناسب

ز مولا بر عباد از قلب واجب

بهر عصر آنکه از حق شاه دین شد

رساند احکام خدمت کاین چنین شد

نماز از اصل پس گر باشی آگاه

بود حاضر شدن در خدمت شاه

تفاوت نیست اندر اصل اول

مگر گردد فروعاتش مبدل

چنین دان روزه و حج و زکوتت

نشد اصلش مبدل چون صلوتت

تبدل یافت گر وضعش بتفصیل

نیابد اصل آن تغییر و تبدیل

جواهر آن حقایق دان که تغییر

نیابد در زمانی هم نه تکسیر

بخش ۷۲ - باب‌الحاء الحال

بود حال آنکه بر قلب است وارد

بمحض موهبت از حق واحد

بدون اجتلابی با تعمل

چه حزن و خوف و قبض و بسط بالکل

که چون وارد شود ناگاه بر دل

هم آید از صفات نفس زایل

چو مثل او ز پی آید بتوفیق

نیاید یا دگر چون او بتحقیق

اگر باید بحال خود دوامی

شود مر اهل حالت را مقامی

بخش ۷۳ - حجه‌الحق

شود از حجت الحق هر که سایل

باو میگو: بود انسان کامل

چو حجت زو بخلق از حق تمامست

وجودش دعوتی بر خاص و عامست

خود آدم بر ملایک گشت حجت

به «انبئهم» از آن ره یافت رخصت

بخش ۷۴ - الحجاب

حجابت عکس صورت‌های کونی‌ست

که جز آن بر تجلی مانعی نیست

چو در قلبت صورها منطبع شد

تجلی حقایق ممتنع شد

صورها را ز لوح قلب رد کن

تماشا پس در آن ذات‌الاحد کن

صور مانع ز وهاب الصور گشت

پس از رفع صور او جلوه‌گر گشت

هر آن نقش به جز حق در ضمیرت

حجابی دان به قلب مستنیرت

حجاب او تویی او بی‌حجاب است

صورها مر جمالش را نقاب است

بخش ۷۵ - الحروف

حروف آمد ز اعیان محیطه

حقایق‌های معلوم بسیطه

حروف عالیاتست آن شئونات

که بد در ذات کامن کامن‌الذات

مثال تخم کان اصل شجر بود

شجر در روی نهان بی‌برگ و بر بود

در آن غیب الغیوب محض مطلق

که ما بودیم آنجا او و او حق

نبود او غیر او عالم هم او بود

صفات و اسم او هم عین هو بود

مثل اینجا اگر چه نیک ناید

ولی چون محض مفهوم است شاید

نبود آنجا حروف الا مدادی

ز نقش ماسوا غیر از سوادی

بذات آن کنز مخفی مکتتم بود

نهان در حسن خود وجه قدم بود

بچشم ذات آنجا ذات خود دید

جمال خویش در مرآت خود دید

ظهوراتی که بینی زان نظر شد

صفات و اسم اول جلوه گر شد

ظهور اول اظهار دگر کرد

بر او اهل تماشا را خبر کرد

ظهوراتی کزان وجه نکوشد

نبد غیری‌، تجلی‌های او بد

شدند اسماء مرایای ظهورش

و زان اسماء تجلی کرد نورش

ز اسماء هر یک آثاری عیان شد

در اعیان عین هر شیئی نشان شد

هر آن عین از قدم گردید حادث

وجود خارجی را گشت باعث

خود اشیاء هر یکی مربوب اسمیست

که آن گنج حقیقت را طلسمی است

پس اینعالم کتاب حق تعالی است

بمعنی وصف آن حسن دل آراست

حروفاتی که اندر این کتابند

ز حسن او بوصفی در خطابند

پس آنعارف که بینا و بصیر است

ز اوصاف جمال او خبیر است

بشیئی جز ز چشم او نه بیند

جهانرا جمله جز نیکو نه بیند

حروف اینجا ظهورات صفاتند

ولی در غیب ذاتی عالیانند

بخش ۷۶ - الحریه

بود حیرت آزادی ز اغیار

اگر چه نیست غیر اندرین دار

ولی غیریت این باشد که از دوست

دهی خاطر بآثاری که از اوست

جمال شاه نشناسی تو در سیر

بصورتها اسیری این بود غیر

ازین نقش و صور بگریز و حزباش

شبه‌ها را بیکسو ریز و در باش

بود حریت عام آنکه آزاد

شوی از قید شهوت شاد و ناشاد

بود حریت خاص آنکه بالذات

تو مطلق گردی ازرق مرادات

شوی خود از اراده خود کماهی

فنا اندر ارادات الهی

کند حریت خاص الخواصت

زهر آثار و هر رسمی خلاصت

بخش ۷۷ - الحرق

بود حرق از تجلیها اواسط

که جاذب بر فنا شد در ضوابط

در اول برق و آخر طمس باشد

وسط حرقت چو حر شمس باشد

بخش ۷۸ - حفظ‌العهد

ز حفظ‌العهد بشنو کان حدود است

عبادالله را ز آن نفع و سود است

وقوف از این حدودت حفظ عهد است

بکام آنکه واقف گشت شهد است

ز سر امر و نهیش در مواقف

نشد جز مرد صاحب سیر واقف

اگر خواهی تو باشی صاحب اسرار

حدودش را بجان و دل نگه‌دار

بخش ۷۹ - حفظ عهد الربوبیه و العبودیه

یکی دیگر ز حفظ العهد آنست

که در این سیر سالک را نشانست

ز رب بیند کمال و حسن خالص

ز عهد ناقص اهمال و نقایص

هر آن خیری که بینی از خدادان

شرور از نفس شوم خودنما دان

بخش ۸۰ - حقیقه‌الحقایق

تو را گر فهم اسرار و دقایق

بود بشنو حقیقت از حقایق

بود ذات الاحد کو بیمو‌انع

خود آنحضرت حقایقراست جامع

از آن خوانند ارباب شهودش

بمعنی حضرت جمع و خودش

در آنحضرت حقایق جمله جمعست

چواضوائی که اندر ذات شمعست

بخش ۸۱ - حقیقه‌المحدیه

محمد را حقیقت گفت کامل

بود اول تعین نزد عاقل

همه اسمای حسنای مکرم

بود او را که هست او اسم اعظم

هر آن قوی بشخص خاص نسبت

دهند او را ز اهل دین و ملت

چو اسلامی که در تعیین نسبت

محمد راست گویند آن حقیقت

کلام ماست کلی شخص اکمل

حقیقت او تعین راست اول

که از حق یافت او تکمیل کلی

در اجمالش بود تفصیل کلی

بخش ۸۲ - حقایق‌الاسماء

خود اسماء را حقایق آن صفاتست

که در معنی تعینهای ذات است

بآن اوصاف و اسماء یافت تمییز

زیکدیگر چنین کردند تجویز

بخش ۸۳ - حق‌الیقین

تو را حق الیقین گر سمع باشد

شهود حق بعین الجمع باشد

بود جمع‌الاحد یعنی بتحقیق

خود آن حق‌الیقین بی‌شوب تفریق

یقین عارف آنجا جز بحق نیست

که نامی از وجود ما خلق نیست

بخش ۸۴ - الحکمه

بود خود حکمت معلوم لایق

همان علمت باشیاء و حقایق

باشیاء و خواص و وصف و احکام

خود این را گفت عارف حکمت نام

بر آن باشد نظام کون مضبوط

سببها بر مسببهاست مربوط

بود حکمت ازین آگاه بودن

عمل بر مقتضای آن نمودن

بنطق حکمتی دادند رخصت

که اندر علم شرعست و طریقت

ز نقط حکمتی گشتند ساکت

که اسرار حقیقت زوست ثابت

عوام از فهم آن باشند معذور

ز فهم عالم رسمیست هم دور

بنزد جاهل از حکمت مزن دم

ز حکمتها خود این باشد یکی هم

بود آن حکمت مجهوله کاصلا

بخاص و عام وجهش نیست پیدا

ز جزئیات ایجاد است و احوال

چو قتل انبیا و موت اطفال

بود هم حکمت جامع که یکدم

بیارد عارف از تحصیل او کم

بود آنمعرفت بر حق و باطل

پس آنگه باشد ار توفیق شامل

عمل کردن بحق بی‌اضطرابی

ز باطل هم نمودن اجتنابی

نه هر کس مطلبی خواند حکیم است

حکیم اندر طریقت مستقیم است

حکیم بیعمل همچو حمار است

که اسفار کتب را زیر بار است

چو درویشی که بی‌کردار و خدمت

کفایت کرده بر اسم طریقیت

نباشد هیچ در فقرش فروغی

مگر بندد بدرویشان دروغی

نکو علمیست حکمت گر حجابت

نگردد از ارادت و ز ایابت

بخش ۸۵ - باب‌الخاء‌الخاطر

نگردد خاطرت هرگز مکدر

نیوشی از صفی تا شرح خاطر

شود بر قلب وارد ار خطایی

بدون اختیار و اکتسابی

ورودش چار قسم اندر خبر دان

چو ربانی بود اول اثر دان

در او از اصل تبدیل و خطا نیست

که از غیب است و با هم آشنا نیست

شود وارد بتسلیط و فتوت

بدفعش نیست کس را هیچ قدرت

ز الهام ملک ثانیست حادث

که بر مفروض و مندوبست باعث

دگر نفسانی است و از هواجس

دگر شیطانی آمد وز وساوس

حظوظ خویش را نفس است مایل

نباشد کار او بر حق و باطل

ولی شیطان بباطل شد نهادش

بود تکذیب امر حق مرادش

تمیز جمله از خیر و مخالف

بسی سهل است اندر نزد عارف

شناسد گر که از رب یاسر و شست

و گرز ابلیس و نفس خود فروشست

بخش ۸۶ - الخاتم

بود گر بر ولایت محرمیت

تو را بشنو وجود خاتمیت

چنین گویند اهل ذوق و تحقیق

گرت بر قول این قوم است تصدیق

سه قسمت این ولایت نزد اشخاص

یکی مطلق یکی محدود و یک خاص

بود مطلق بعیس ختم در طور

دگر محدود بر مهدی ذی دور

دگر آنخاص مخصوص خواصیست

که از حقشان در این امر اختصاصیست

بشرح آن صفی گردید ملهم

که تا نبود بنزد عامه موهم

مراد از مطلق این باشد که در سیر

تعدی زو نخواهد کرد بر غیر

بود خود در کمال خویش سیار

از و نتوان نمودن اخذ اسرار

از آن مطلق که شد دیگر بتعیین

باو ختم ولایات نبیین

ز اول انبیا را تا نهایت

بعیسی ختم شد دور ولایت

ز بس بد در تجرد فرد و یکتا

بدون والد آمد او بدنیا

دگر مهدی است خاتم در ولایت

بدین احمد صاحب هدایت

بود او خاتم و از وی بحالات

نمایند اولیا کسب کمالات

ز حق در وی معانی مجتمع شد

جز از وی اخذ معنی ممتنع شد

خلیفه احمد این صاحب کمالست

تجاوز در کمال از وی محالست

خلیفه حق و اسم اعظم است او

ظهور ذات و قطب عالم است او

شنو باز از ولیی کو بود خاص

بختمیت چه یکشخص اندر اشخاص

بود ختمیت خاص آنکه عاید

بهر دوری بود بر فرد واحد

اگرچه خاص از حیث مقام است

ولی بر کس چه لازم نیست عام است

تواند شد که در بعضی ز ادوار

یکی خاتم شود ز اقطاب و اخیار

نماید ختم بر وی از عنایت

جناب حق کمالات ولایت

از آن دانست محی‌الدین بخود ختم

ولایت را و بر من گفت شد ختم

نه این مخصوص آن سلطان سر بود

نه بر وی خاتمیت منحصر بود

بسی بودند از اقطاب عالم

شود کو بوده در آنعصر خاتم

صفی را هست هم تحقیق خاصی

بفهمش گر ترا هست اختصاصی

بود خاتم حقی در صورت عبد

وجود مطلقی در صورت عبد

که اندر سیر عبدی او بهر شیئی

نماید دوره ایجاد را طی

کند در پر کاهی سیر امکان

تماما تا مقام ذات سبحان

بهر شیئی ز اشیاء تا بآخر

رساند اصل اول را مکرر

در او اشیاء باصل اوست قائم

بتعیین محقق اوست خاتم

بود مخصوص شخص او در اشخاص

ولی شد اختصاصش عام نی خاص

ازین افزون نگنجد در عبارت

تو گو کافیست عاقل را اشارت

بدعوت باشد او ختم نبیین

جز این بر اولیا خاتم به تعیین

شود گویند مهدی چون هویدا

مسیح آید به تعظیمش ز بالا

بود رمزی ولی بر خلق محجوب

مر ناید بیانش در نظر خوب

بیانی کز عقول خلق دور است

چه حاجت گرچه لب بی قشورست

براینم من بحرفی گر کنی غور

زند امر ولایت بر علی دور

براینم من که خاتم جز علی نیست

جز از نامش روانها صیقلی نیست

علی بود آنکه اول بود خاتم

ولایت یافت از وی جان آدم

بخش ۸۷ - الخرقه

تو را گر هست ذوقی از تصوف

بیان خرقه بشنو بی‌تکلف

مرید صاف دل چون گشت داخل

بزی شیخ صاحب دلق کامل

چو کرد از باطن شیخ اقتباسی

بر او پوشند از تقوی لباسی

مرا آنرا خرقه تجرید خوانند

بری ز آلایش تقلید خوانند

بود از رجس تزویر و ریا پاک

دگر از لوث استدراج و اشراک

دگر از ننگ و آز و حرص ذمیمه

اگر از نقص اجرام عظیمه

دگر از عجب و رعنایی و مستی

دگر از فخر و دارائی و هستی

دگر از فعل و ترک ناموافق

دگر از مدح و ذعم غیر لایق

دگر از هر چه زاید در کلام است

دگر از هر چه زیبا بر عوام است

دگر از هر چه کاندر عقل ننگست

دگر از هر چه کاندر فقر رنگست

دگر از حب دنیا و لوازم

دگر از فکر کونین و مراسم

بود این در حقیقت جان سپردن

کفن پوشیدن و از خویش مردن

نشان خرقه پوشان عیب پوشیست

خودیت هشتن الا خود فروشیست

بستاری علی را خرقه دادند

بر او مولائی این فرقه دادند

هر آن ستار و از دنیاست تارک

بر او این خرقه بس باشد مبارک

که از وی نسج صوفت منتسج شد

صفا در تار و پودش مندرج شد

صفی داند که وضع خرقه چونست

بزیر آن نهان دریای خون است

تو کاندر آب جوئی غرقه گردی

شناور چون ببحر خرقه گردی

مزن چون پشه دارد در تو تأثیر

دو از چنگال ببر و پنجه شیر

چه کردی در شریعت کز تکلف

فتادت بر سر آشوب تصوف

مپوش اینجامه کز بهر تو تنگست

یم آن خواهد که هم سیر نهنگست

نمیری تا ز خوی خود فروشان

یکی مگذر ز کوی خرقه‌پوشان

بظاهر خرقه باشد جامه فقر

ولی باطن پر از هنگامه فقر

نه هر کس خرقه پوشد ره نور دست

هر آن از دلق هستی رست مرداست

غرض چون شد ز دست شیخ کامل

مریدی در لباس فقر داخل

همی‌ باید بحسن خرقه کوشد

بهر دم از کمالی خرقه پوشد

بود از باطن شیخ التماسش

کهب اشد تازه‌تر دائم لباسش

همیشه خرقه صوفی بود نو

نگردد کهنه هرگز دلق رهرو

زنو مقصود تبدیل و ترقی است

که ساکن راهرو در منزلی نیست

نماند هیچ یکدم در مقامی

کند هر صبج استقبال شامی

بخش ۸۸ - الخضر

مراد از خضر بسط رهروانست

چنانک الیاس هم قبض عیانست

چنین گویند کو از عهد موسی

بود تا این زمان باقی بدنیا

توان روحی بود هم لاتبدل

بآن شکل و صفت گردد مشکل

بمعنائی که در او بوده غالب

شود ظاهر در انجاح مطالب

مگر جز نقل نزد اهل ایقان

نباشد بر بقایش هیچ برهان

وجودش ثابت است اما خداوند

بود آگه که اینچونست و آن چند

مکن انکار امریرا که مکتوم

بود از فهم و وجهش نیست معلوم

قبول از اعتبار عقل و فهم است

هم انکار از جهالتهای و هم است

بود انکار از حالات اطفال

بخوی طفل نارد مرد اقبال

نه هر چیزی که از فهم تو دور است

عدیم الاصل و معدوم الظهور است

چو «المر عدو ماجهل» گفت

چرا باید خلاف محتمل گفت

چرا بایست خود را کور و کر کرد

بتیه و هم و حیرت در بدر کرد

بسا چیزی که دانستی و رنج است

بسا کانرا نمی‌دانی و گنج است

تو مغروری بعقل ناتمامت

دگر فهم عقیم و فکر خامت

از آنرو هر چه در علمت عیان نیست

چنان دانی که اصلا در جهان نیست

چرا یکره نپنداری که شاید

بود چیزی و در فهم تو ناید

چرا گشتی از این غافل که عالم

یکی بحریست نامحدود و مبهم

تو‌ئی بر روی این یم یک پر کاه

کجا گردی ز قعر بحر آگاه

در این یم از وجود خود خجل باش

ز عقل و دانش خود منفعل باش

تو سر پر کاهی را ندانی

خواص یک گیاهی را ندانی

کجا دانی و رموز نه فلک را

همه اسرار اشیاء یک بیک را

شود گر منحرف ناگه مزاجت

ندانی چیست علت هم علاجت

چه جای آنکه هر درد و دوائی

تو را معلوم گردد بی ‌خطائی

خصوص آنها که اسرار وجود است

مگر موقوف علمش بر شهود است

بسا دیدی که معلومت خطا شد

چه شد کانکار مجهولت بجا شد

بخش ۸۹ - الخطره

بود آن خطره کایدپیش سالک

بدفع آن نباشد عبد مالک

یکی داعیست خواند بر الهش

که تا دارد ز لغرش نگاهش

بخش ۹۰ - الخله

بود خلت بتحقیق موحد

تحقق بر صفات حق واحد

شود عبد از صفات خویش خالی

پس آنگه پر زو صف ذات عالی

خللهای وی از حق آنچنان پر

شود کانجا نیابد ره تکسر

چنین شخصی یقین حقر است مرآت

شود ظاهر حق از وی در علامات

بخش ۹۱ - الخلوه

بود خلوت ترا با حق تکلم

بسر خویش در عین تنعم

باو گفتن حدیث و زو شنیدن

جز او در جهر و سر خود ندیدن

در اینحال انجمن هم خلوت تست

جز اینخلوت دلیل نخوت تست

نه آنخلوت بود کز خلق خاطر

بود پر، لیک خالی خانه و در

چنین خلوت نشان اهل قال است

که در تدبیر اخذ ملک و مال است

مراد عارف این باشد ز خلوت

که یابد خلوت صوری حقیقت

در آن خلوت که با حق کرد حاصل

نگردد غیر آنجا هیچ داخل

و را خلوت مقامی گشت و حالی

در آنجا نیست غیریرا مجالی

بخش ۹۲ - خلع‌العادت

بود آن نزد عارف خلع عادات

که واقف گردد از حق عبادات

عبودیت و را یابد تحقق

که با امر حق آن دارد تطابق

مر او را داعیی بر طبع و عادات

نخواند اندر اوقات عبادات

بود یعنی ز حق مطلب آگاه

نگرداند مر او را عادت از راه

زره گر برد عادت سالکی را

ندیده از حقیقتها یکی را

بخش ۹۳ - خلق جدید

تو از خلق جدید این را سنددان

ز موجود اتصالات مدد دان

دم رحمن بممکن هست ممتد

که هر دم زو رسد فیض مجدد

بذات خویش ممکن جز عدم نیست

عدم را در تفهم بیش و کم نیست

عدم دان خلق را در عین امکان

کنی قطع نظر چه از موجود آن

پس او را هست آنی ز آنات

فیوض مستمر از حضرت ذات

هر آن فیض که هر آنش امیدست

توالی را همان خلق جدیدست

بر او گر اتصال فیض کم شد

خود آن موجود در آنی عدم شد

بخش ۹۴ - باب الدال الدبور

بود آن صولت نفس عقورت

باستیلا چون باد دبورت

ز غرب طبع جسمانی بمشهور

و زد کش خواند عارف مغرب نور

دگر باد صبا کز مشرق آید

باستیلا چو روح مشفق آید

از آنرو گفت پیغمبر که نصرت

مرا بود از صبا در صبح رحمت

همان باد دبور آمد هلاکت

گروه عاد را با صد فلاکت

مرا یعنی از آنمشرق فتوح است

کز و اندر تموج باد روح است

بخش ۹۵ - دره‌البیضاء

مرا شد رده‌البیضا مسجل

که عارف خواند آنرا عقل اول

که نورانیش در هیچ کونی

نشد آلوده بر ترکیب و لونی

بخش ۹۶ - باب‌الذال الذخایر

هر آن کز غیب بازستش مشاعر

کند قصد اولیا را از ذخایر

بدانسان کز ذخایر می‌شود دور

بلای فقر و فاقه نزد جمهور

شود هم ز اولیا دفع بلیات

که بر خلق است نازل از سموات

بخش ۹۷ - الذوق

شنو از ذوق کان اصل شهود است

ز حق بر حق که ثابت در صعود است

در اثنای بوارق بالتوالی

کند گر آن درنگی در مجالی

شهود حق بحق پیدا شد آنجا

در اول رتبه ذوق انشا شد آنجا

چو زاید شد در اواسط از شهود است

که مشرب نام اواندر عهود است

رسد چون بر نهایت ری شدش نام

که سیراب است و کارش روبانجام

شود این از صفات سر و سیرت

که هیچ آنجا نشد ملحوظ غیرت

بخش ۹۸ - ذوالعقل

بظاهر خلق و باطن هر که حق دید

ذوی‌العقل است و سرما خلق دید

در اینحال است حق بر خلق مرآت

که محجوب است مطلق در شئونات

بخش ۹۹ - ذوالعین

ذوی‌العین آنکه حق بیند بظاهر

بباطن وانگهی خلق و مظاهر

در اینجا خلق مرآت حق آمد

نهان اندر مقید مطلق آمد

ظهور حق و اخفای خلایق

بصورت همچون مرآت موافق

بخش ۱۰۰ - ذوالعقل و العین

دگر صولی که داند سر کونین

نماید شرح از ذوالعقل و العین

کسی باشد که بد و ماسبق دید

حق اندر خلق و خلق اندر بحق دید

نشد محجوب در هر یک ز دیگر

نه بیند بلکه جز واحد سراسر

حق از وجهی و خلق از وجه دیگر

نه محجوب از شهود وجه اکبر

بود آن وجه اکبر عین واحد

که واحد جمله را بیند مشاهد

مزاحم نیست کثرت بر شهودش

که در کثرت عیان باشد وجودش

بکثرت جلوه گر ذات الاحد دید

احد کی دیده صاحب رمد دید

تو با هم بینی ار مرآت و صورت

بدون غفلت از مرآت و طلعت

شهود هر دو در توحید سالم

ز یکدیگر تو را نبود مزاحم

تبا شد حاجبی پیش تو ما بین

تو را خواند صفی ذوالعقل و العین

در این کثرت نه بینی جز احد را

کنی راجع بیک واحد دو صد را

بخش ۱۰۱ - باب‌الراء

شنو از راعی ار داری کیاست

بود آن کش بود علم سیاست

شناسد نظم عالم را کماهی

بر این باشد بتایید الهی

بخش ۱۰۲ - الران

چه باشد ران‌، حجابی کوست حایل

میان ملک قدس و عالم دل

ز استیلا نفس و هیئت آن

ز جسمانی جهان و ظلمت آن

که بالکلیه آن آثار و ظلمت

کند محجوب ز انوار حقیقت

بخش ۱۰۳ - الرب

بود رب اسمی از اسماء حضرت

که از ذاتش باعیانست نسبت

باسماء ربوبیت مصادق

مثال منعم و رزاق و خالق

دراکون هر چه او گردید ظاهر

بود آن اسم ربانی و باهر

بخش ۱۰۴ - رب‌الارباب

بود حق رب‌الارباب مکرم

بحیث اعتبار اسم اعظم

که باشد غایه‌الغایات اسما

هم آن اول تعیین راست منشأ

بسوی اوست گردنها کشیده

معین و معطی هر آفریده

مطالب را تماما اوست حاوی

رسد بر ما سوی فیضش مساوی

از و ارباب و مربوبات یکجا

کنند ادراک فیض اندر تمنا

سه قسم اسماء رب را خواند عارف

وز این سه نیست خارج در معارف

خود آن ذاتی و فعلی و صفاتیست

کنون بشنو که حرف از اسم ذاتیست

دو قسم است آن بدان نز علم کسبی

یکی نسبی و دیگر غیر نسبی

خود آن نسبی بمحض اعتبار است

بخارج زو نه عینی بر قرار است

مثال او غنی در خاطر آمد

و یا چون اول و چون آخر آمد

وجود از اولیت و آخریت

برونست این بود خود محض نسبت

غنی هم نسبی است و اعتباری

اگر فهمی نکو مردی و کاری

دگر آن غیر نسبی کو بنام است

مثالش اسم قدوس و سلام است

بنزد عقل این اسماء ذات است

خود آنعقلی که بی‌نقص از جهاتست

دگر اسما که معنای وجودی

تصور زو کند عقل شهودی

نه زاید باشد او در عقل بر ذات

نه موقوف است بر غیر آن باثبات

مثالش گر زنی برحی و واجب

بود تعبیر عقلی را مناسب

دگر اسما که موقوفست بر غیر

وجودش نزد عقل کامل السیر

مثال عالم و قادر بمعلوم

باسماء صفات اینهاست موسوم

دگر اسماء که بر عقل است مکشوف

بود هم بر وجود غیر موقوف

مثال منعم و رزاق و خالق

بر اینها اسماء افعالست صادق

بزند عارفی کاهل یقین است

خود اسماء را مراتب این چنین است

بخش ۱۰۵ - الرتق

ز رتق آرم تو را شرحی بتمثال

بود او ز اصل وحدانیت اجمال

بغیر از ماده مقصود از اصل

مرا نبود اگر دانی تو این فصل

مسمی اوست بر عنصر هم اعظم

که بد مرتوق قبل از خالق عالم

شد از بعد ظهور کل مخلوق

خود آنمرتوق مطلق جمله مفتوق

تعینها عیان گشت آنچه لایق

بد اندر ذات مکنون الحقایق

مراد از رتق اجمال نبات است

که قبل از غرس مکنون در نواه است

دگر هر غیبتی و هر بطونی

از آن تعبیر باشد یا کمونی

احدیت توان زو کرد تاویل

که پس در واحدیت یافت تفصیل

ز شأن واحدیت پس در آیات

عیان شد خلقت ارض و سماوات

غرض رتق است آن اصلی هر شی‌ء

عیان زو گشت و مکنون بود دروی

بخش ۱۰۶ - الرحمن

بود رحمن ز اسماء الهی

در او جمعیت اسماء کما هی

از و فایض وجودات و کمالات

ازو نازل بهر شیئی فیوضات

ز رحمانیت است ایجاد اشیا

ز رحمانیت است اعطا و احیا

زرحمن است ترتیب مراتب

ز رحمن است هر وضعی مناسب

ز رحمن است نظم آفرینش

ز رحمن است بر هر دیده بینش

دم رحمن بود آن فیض سابق

که بر مخلوق نازل شد ز خالق

بخش ۱۰۷ - الرحیم

رحیم اسمیست کز وی می‌شود خاص

بقرب حق وجود اهل اخلاص

هر آنرا فهم معنای رحیم است

در این ره صاحب قلب سلیم است

هر آن فیضی که در قوس صعودت

رسد در کشف ایمان از وجودت

ز توحید و مقامات و منازل

شود تا قطره‌ات بر بحر و اصل

خود آن فیض رحیمی بر رجال است

هم او مخصوص بر اهل کمالست

غرض باشد مفیض اهل اخلاص

رحیم اندر کمال رحمت خاص

نباشد گر که تایید از رحیمت

نگردد طی صراط مستقیمت

بخش ۱۰۸ - الرحمه و هو الامتنانیه و الوجودیه

ز رحمت بشنو ار دانی معانی

که آن باشد: وجودی و امتنانی

بود آن امتنانی در تقاضا

ز حق عاید باستحقاق اشیاء

بکلی شیئی وسعت از ازل داشت

بهر تقدیر سبقت بر عمل داشت

در آن داخل تمام ممکناتند

ز حق مستدعی رزق و حیاتند

خود او مستغنی از خلق جهانست

جهانش محض جود و امتنان است

کمالش اقتضای رحمتی کرد

بر ایجاد خلایق قدرتی کرد

همان رحمت بعالم متسع شد

بدون آن تمدن ممتنع شد

فرو بگرفت ذرات جهان را

نمود آنگاه راه امتنان را

پس از آن کامتنانی بود و جودی

شنو زان رحمتی کامد وجودی

خود آن مخصوص ارباب یقین است

بآن نزدیک روح محسنین است

خود آنهم در حقیقت امتنانیست

چه فیضش بر خلایق رایگانیست

بآن گر اهل دین موعد گشتند

بمحض منت از ذیجود گشتند

عمل در دین ز بهر خلق سوداست

نه بهر آنکه سلطان وجوداست

چه او رحمت بخلق از نیک و بد کرد

غضب را هم نه بهر نفع خود کرد

غضب باشد مثال تازیانه

که سازد خفته شکلانرا روانه

از آنرو خواست آه نیمشب را

که از جوش افکند بحر غضب را

اگر پر هر دو عالم از گناهست

به پیش رحمتش یک پر کاهست

ز جرم خلق رحمت کم نگردد

محیطی غرقه شبنم نگردد

کند بل منجذب دریا نمی را

به بخشد حق بآهی عالمی را

غضب هم رحمتی باشد بمختص

بذوق این نکته باید یافت نز نص

صفی را بحر رحمت منجذوب کرد

بپاکی رجس او را منقلب کرد

ز ان رحمه‌الله قریبش

من المحسن شد آنرحمت نصیبش

خداوندا بروح پاک سجاد

تو روح پیر ما را کن زما شاد

بخش ۱۰۹ - الرداء والردی

ردا بر عبد خوش زیبنده باشد

ظهور وصف حق بر بنده باشد

ردی شد آن ردا را در مقابل

بود اظهار وصف حق بباطل

از آن اهل تکبر ار بقرآن

بغیر حق بوصف آورد یزدان

دگر فرمود: از آرم عظمت آمد

ردایم کبریا و عزت آمد

منازع هر که شد در ایندو، پوستش

کنم وانگه بهم خواهم شکستش

که هر کس داند این برکس روانیست

سزاوار تکبر جز خدا نیست

هر آنوصفی که مخصوص اله است

هر آن بندد بخود خوار و تباه است

غنا و قدرت و علم و تکبر

و زاینسان هر چه آید در تصور

هر آن برخود دهد نسبت هلاک است

حق از اوصاف خلقی جمله پاک است

تو مخلوقی و وصفت عجز و خواریست

فنا و انکسار وضعف و زاریست

رها کبر و ریا بر کبریا کن

خود اندر کبریای او فنا کن

که آثار جلال و کبریایش

شود اندر تو پیدا با رضایش

بخش ۱۱۰ - الرسم

اشارت رسم بر خلق و صفاتست

که از وی ما سوی الله منشئات است

تمام ماسوا آثار حقند

که ناشی‌ جمله از کردار حقند

بود پس رسم مطلق نعت باری

که باشد در ابد پیوسته جاری

بد انسانی که جاری در ازل بود

ظهور قدرت حق در عمل بود

بخش ۱۱۱ - رسوم العلوم و رقوم العلوم

رسومات علوم آمد مشاعر

در انسان گر شعورت هست حاضر

رسومت هست اسماء الهی

که ظاهر در مظاهر شد کماهی

ز علم و سمع و بینش در مقابل

شئوناتی نمود اندر هیا کل

چه هیکل پرده دارالقرار است

میان حق و خلق آن مستعار است

ز ما بین این حجاب ار مرتفع شد

عیان گشت آنچه دیدش ممتنع شد

از این دریاب سرمن عرف را

شناس آن نفس بر حق متصف را

بخش ۱۱۲ - الرعونه

رعونت چیست حظ از خویش بردن

توقف در حظوظ نفس کردن

رعونت عبد را دامی بود سخت

خوش آنمردی کز او بیرون بر درخت

مشو رعنا گرت عقلی بود زه

مخنث بودن از رعنائیت به

بزیر نفس عیب استت فتادن

بکس یعنی که خود را جلوه دادن

بتحقیق این بود رعنائی عام

نه خاص آنکو بود بر رهروان دام

بود رعنائی خاص آنکه محظوظ

شوی از هر چه کان شد در تو ملحوظ

بخش ۱۱۳ - الرقیقه

رقیقه چیست نیکودان لطیفه

که فهم آن تو را باشد وظیفه

بود آن واسطه ما بین شیئین

نباشد جز لطیفه ربط ما بین

بمانند مدد کز حق بود وصل

بسوی عبدو آن ربطیست بیفصل

یکی گر مرد راهی فی‌الحقیقه

تو را اندر نزول است این رقیقه

دگر باشد بمانند وسیله

که از عبد است بر حق بی‌رذیله

تقرب جوید او از علم و اخلاق

ز اعمال نکو و حسن میثاق

خود آنرا عارف از حین خروجش

رقیقه ارتقا خواند و عروجش

دگر گویند ارباب حقایق

که در علم و ادب باشد رقایق

نماید نفس را پاک از کثافت

کند دل چو مرآت از لطافت

بخش ۱۱۴ - الروح

شنو از روح کآن ربانی آمد

لطیفه جوهر انسانی آمد

بود در اصطلاح قوم اشارت

باصل سر انسان در عبارت

و لیکن هست در نزد اطبا

بخاری بس لطیف و صاف و زیبا

بود از قلب هر آنش تولد

بملک تن کند سیر از تجرد

ز دل تولیدش اسباب حیات است

نفس زان موجب تفریح ذاتست

بخاراتی که از دل زاید آید

نفس آن را ز دل بیرون نماید

کند داخل هوای صاف سالم

بدل از بهر تفریح ملایم

رسد چون بر دماغ آنروح از دل

معین جنبش و حس راست شامل

زند چون دور در تن ز اختصاصی

بهر جا باشدش تأثیر خاصی

نبودم قصد تحقیقات طبی

نه عاشق را بود حمای غبی

تبش هر لحظه از آهی فزونست

دلش مستغرق دریای خون است

نباشد درد عاشق را علاجی

کجا آید بدست از وی مزاجی

بود تحقیق جالینوس و بقراط

بنزدیک طبیبان حق اسقاط

بیان ما ز حال اهل درد است

کشد آن بار دردش را که مرد است

طبیبان الهی صوفیانند

که اسرار ازل را ترجمانند

بما از روح مطلق راز گفتند

ز هر جا اصطلاحی باز گفتند

که هر جا نام آن دلدار چبود

تجلیهای آن رخسار چبود

بهر جا زو دری مفتوح گردد

بجائی عقل و جایی روح گردد

حکیم آن روح را تفسیر کرده

بنفس ناطقه تعبیر کرده

همان معنی که عقل منتخب بود

در اینجا نفس گشت و این عجب بود

خود آن در نزد صوفی جان جانست

نتیجه و جوهر کون و مکانست

غرض هر جا که بینی او هویداست

بوصفی و بنامی آشکار است

دگر در اصطلاح آمد مدلل

که باشد روح اعظم عقل اول

دگر جیریل باشد روح‌الالقا

هم او ملقی القلوب از غیب اعلا

ز «یلقی الروح من امره» یقین است

که ملقی الروح جبریل امین است

بخش ۱۱۵ - باب الزاءالزاجر

بود زاجر همانا نور مقذوف

که اقتد در دلی با وعظ مالوف

به معنی واعظ است وداعی الله

کند قلب محق را از حق آگاه

دلی کش نیست نوری در جبلت

نه وعظ او را مفید آمد نه دعوت

نه هر قلبی محق شد در حضوری

رود ظلمت ز نور ایدون نه کوری

بخش ۱۱۶ - الزجاجه

زجاجه قلب صاحب سینه باشد

که وجه الله را آئینه باشد

مناسب باشد اینجا آیه نور

بشرح آن دل از حق یافت دستور

بخش ۱۱۷ - تحقیق آیه النور

مراد از نور اینجا صرف ذاتست

باو قایم وجود ممکنات است

زمین و آسمان تنها نه بر پاست

ازوبل ظاهر از وی کل اشیاءست

زمین و آسمان بی آزمایش

چه ز اشیاء اعظم است اندر نمایش

در آن هستند اشیاء جمله داخل

از آنرو این مثل را شد مماثل

زمین و آسمان معنوی هم

اشارت دان بعقل و نفس اکرم

مراد آن نور بد کاصل وجود است

تمام ماسوا را زو نمود است

ز هستی در جهان پیداتری نیست

وز او اندر تجلی اظهری نیست

نبینی چون تو چیزی غیر محسوس

نداری چاره از مصباح و فانوس

از آن بهر تو حق آن را مثل کرد

بصورت نور معنی ار بدل کرد

وگر نه آنچه در اوج و حضیضند

زنور و ظلمت از وی مستقیضند

نه پنداری که ظلمت غیر نور است

حق از این هر دو در عین ظهور است

ولی چون نسبت ظلمت بعید است

مثل بر نور زد کاقرب بدید است

پس الله نور صرف و ذات بحت است

منزه از حدود فوق و تحت است

وجود بحت بیشرط و بسیط است

بکل ماسوا نورش محیط است

زجاجه قلب و روح آمد چو مصباح

شجر نفس و بدن مشکوه وضاح

ترا مصباح روح از حق منیر است

تن از مصباح روحت مستنیر است

جسد را هست منفذهای مشهور

که تا بد زان منافذ بر برون نور

چو مشکوتی که اند روی سراجست

بروی آن سراج از دل زجاج است

شود نور حیاه از قلب انشا

نماید پس سرایت اندر اعضا

زهر منفذ بنوعی جلوه گر شد

توان دیدن چوساری در بصر شد

بدینسان شم و لمس و ذوق و سمعت

دهد هر یک نشان از نور جمعت

چنین دان پنج حس باطنت را

که مرآتند روح فاطنت را

تو را دل مستنیر از نور روح است

تطورها ز نفس پرفتوح است

بود از هیکل این مصباح رخشان

مثال کوکب از گردون نمایان

و یا چون شعله‌ئی در لیل دیجور

بصحرائی نمایان باشد از دور

اگر نزدیک باشد این سراجت

بود تمییز قندیل و زجاجت

ز مشکوه و زجاجت ور که دوری

نباشد هیچ پیدا غیر نوری

چراغ از دور بر هر دیده در شب

نماید در بیابان همچو کوکب

که باشد ضو و تابش را بغایت

از آنرو در مثل باشد نهایت

بود روشن خود این مصباح میمون

از آن فرخ درختی کوست زیتون

نکو دانند ارباب مدارک

که زیتون را چرا خواند مبارک

درختی بود کاول در زمین رست

به بیت انبیا و مرسلین رست

دگر نفعش فزون شد درمداوا

دگر دهنش ز ادهان باشد اصفا

کنی از وی چراغی گر تو روشن

ازو اصفا نیابی هیچ روغن

از آنرو حقتعالی او تبارک

بقرآن خواند زیتون را مبارک

چنان کز روغنت روشن سراجست

ز روغن هر چراغی لاعلاج است

تطورهای نفس پر فتوحت

کند امداد بر مصباح روحت

نمایشها که هست از حال نفس است

حیات روح و دل ز امداد نفس است

چو مصباحی که از زیت است روشن

مثالش را شجر فرمود ذوالمن

وجود او نه واجب نه محل است

بلا شرقی و لا غربی مثال است

ز استعداد پنداری که بی‌نار

همی خواهد بر افروزد بیک بار

بود یعنی فعالش بی ز تشکیک

بفعل روح بی‌اندازه نزدیک

دگر نور وجود و نور عقل است

که از نور علی نورت بنقل است

منور قلب و جسم اندر مقامت

بنور روح و عقل آمد مدامت

باین معنی بود «نور علی نور»

مراتب را چنین گفتند جمهور

بخش ۱۱۸ - تطبیق

بد این از عالم اصغر علامت

بود اکبر هم اینسان در اقامت

جهان باشد چو مشکوتی مزین

ز نور عقل اول گشته روشن

بود مصباح یعنی عقل اول

چو مشکوتیست او را ملک اسفل

ز جاجه باشدش چرخ محدد

بر ارباب عیانست این مشاهد

چو او می‌باشد اندر نظم کائن

خود انوار وجودی را خزائن

از آن مخزن بتعیین مناسب

منور گردد افلاک و کواکب

بچشمی کز ره حق بینی آمد

شجر امرالله تکوینی آمد

نه غربی و نه شرقی در مطالب

بود نه ممتنع یعنی نه واجب

بدانسان مستعد در نظم امکان

که بی‌نار مشیت هست تابان

بنزد آنکه زین عالم حسابی

بفهمش نامد الا خورد و خوابی

بگوش آینها نیاید غیر صوتش

چنین میباش گو تا وقت فوتش

تو کی خدمت بجای خویش کردی

بجز انکار کز درویش کردی

که خواهی با همین ظلمات ریبت

شود مکشوف آسان نور غیبت

تو خود می‌گفتی ار میبودت انصاف

که ننماید رخ از مرآت ناصاف

تو را گر نور صفوت در جبین بود

حقایق هم عیان و هم یقین بود

جهان از یک معمائی مثال است

تمام حل و عقدش از خیال است

بهر چیزی خیالت رهنما شد

همانت مبتدا و منتها شد

برد گر جانب اقبال و نورت

پیاپی می‌فزاید بر حضورت

برد ور سوی ظلمات شکوکت

شود سد بر رخ ابواب سلوکت

بسوی حق پناه از شک و ظن بر

هم از اصلش که باشد ماو من بر

بخش ۱۱۹ - الزمرده

ز مرد داری از نور هدایت

ز نفس کلیت باشد کنایت

بخش ۱۲۰ - الزمان

زمان مذکور شد در آن دایم

بیانش نیست بر تکرار لازم

بخش ۱۲۱ - الزواهر

زواهر را بدان علم طریقت

زانبا و علوم و اصل و وصلت

چو او اشرف ز انواع علوم است

بحق رهبر ز اقسام رسوم است

همان علمیکه بشنیدی تو نور است

ز خدمت حاصل اهل حضورست

بمحض موهبت ناگه بر دل

شود از حق بلاتحصیل حاصل

همین علم است نی معقول و منقول

که عمریرا بآن گشتی تو مشغول

نکردی حاصل از آن بحث و تدریس

بجز ظلمات لفظ و مکر و تلبیس

غرض باشد زواهر علم توحید

نه توحیدی که از ظن است و تقلید

نه توحید یکه لفظش در نصوص است

ترا حاصل ز اسفار و فصوص است

بخش ۱۲۲ - الزیتون

بود زیتون همان نفسی که مذکور

بتفصیل آمد اندر آیه نور

هماره مستعد اشتعال است

بنور قدس کان جمع کمال است

از آن نور است قوه فکر کامل

مطالب با سهولت زوست حاصل

بخش ۱۲۳ - الزیت

دگر نوریست زیتت در عبارت

کز استعداد اصلی شد اشارت

بخش ۱۲۴ - باب السین السابقه

کنند از سابقه اهل گواهی

اشارت بر عنایات الهی

عنایتها که او را در ازل بود

باهل صدق و اخلاص عمل بود

عنایاتی که اصلا گفتنی نیست

نهفته است ار چه هم بنعفتنی نیست

بیاران آنچه آن سلطان سر کرد

به پنهان کرد اما منتشر کرد

یکی از یار بیند روی زیبا

یکی لطف و اشارتها و ایما

اگر گویم عنایتهای سابق

دو صد دفتر شود بحر‌الحقایق

بخش ۱۲۵ - السالک

بود سالک یکی سیار در راه

همی تا هست در سیر الی الله

بطی راه دایم مشتهی اوست

میان مبتدی و منتهی اوست

بمادامی که در سیر و سلوک است

بمقصد نارسیده بی‌شکوک است

بخش ۱۲۶ - السبخه

بود سبخه هبا یعنی هیولا

که واضح نیست کونش در تقاضا

وجود او نباشد جز بصورت

نه موجوداست بالنفس اینت حکمت

بخش ۱۲۷ - الستر

بود ستر آن حجاباتی که محجوب

ترا سازد ز هر مقصود و مطلوب

غطائی گردد آن در کل احوال

که بازت دارد از عادات و اعمال

فتد یعنی نتایج در توقف

شود عادات و اعمال از تکلف

نمائی هر چه سعی اندر عملها

شود زاید در اعمالت عللها

بخش ۱۲۸ - الستائر

زاکوان دان صورها را ستائر

کز اسمای الهی شد مظاهر

ز خلف آن شناسی ما خلف ار

ز مظهر معنی لاینکشف را

بخش ۱۲۹ - الستور

ستور آمد بتحقیق این هیاکل

میان هر دو عالم گشته حایل

بدن چون پرده‌ئی باشد بعادت

میان عالم غیب و شهادت

بخش ۱۳۰ - سجودالقلب

سجود قلب نفی مطلق آمد

فنای عبد در ذات حق آمد

فنازان شد که حق مشهود او شد

خودیت رفت و حق مسجود او شد

نگردد منصرف زان وجه لایح

باستعمال اعضا و جوارح

بخش ۱۳۱ - السحق

بود سحق از نمود خویش هجرت

بتحت قهر سلطان حقیقت

ذهاب از رتبه و ترکیب و عادات

بنزد کبریا و عظمت ذات

از این ترکیب ناجورت بسایند

بترکیبی که بایستت نمایند

بخش ۱۳۲ - السدره

زکبری برزخیت کوست سدره

ترا گوید صفی و صفی بقدره

رسد علم و عمل آنجا بغایت

ز سیر کل بود آنجا نهایت

هم اسماء را بود اعلی مراتب

به لا تعلواعلیها شد مناسب

بخش ۱۳۳ - السر

شنو از سر و سر حق نگهدار

که هر سر دار گردد زود سردار

بود سر آنکه در ایجاد از وی

بشیئیت بود مخصوص هر شی‌ء

از آن شد نزد اهل حق محقق

که حق را هیچکس نشناخت جز حق

نه او را غیر او کس گشت طالب

محب اوست هم او بیشوائب

هر آن آگه زعین ما خلق شد

بسر ذات خود عارف بحق شد

چو او را طالب الا سر او نیست

محب او جز آنوجه نکونیست

نبی کو را بحق بد تام حبی

عرفت گفت زان ربی بریی

گر این سر یافتی اسرار دانی

بعرفان محرم این آستانی

بخش ۱۳۴ - سرالعلم

شنو از سر علم از من به نصفت

که عالم را بود عین حقیقت

حقیقت علم عین ذات برایست

جز این گر وصف کردند اعتباریست

بخش ۱۳۵ - سرالحال

اگر آگه ز سر حال گردی

تو عارف بر مراد الله گردی

ز ما یعف به گردی شناسا

بحال من مراد الله فیها

بخش ۱۳۶ - سرالحقیقه

ز حق سریست در اشیاء وثیقه

که معروفست بر سرالحقیقه

در اشیاء آن وجود حقتعالی است

که در عین خفا و غیر افشاست

نگشت آگه کس از سر حقیقت

جز آنواصل که بگذشت از خودیت

ز هستی در تو تاباقیست جائی

همان قدر از حقیقت بینوایی

بتقلید آنکه اشیاء را خدا گفت

خدا را دان که نشناسد خطا گفت

بخش ۱۳۷ - حکایت

مریدی خواست از پیری اجازت

که در کوهی کشد چندی ریاضت

در آن مغازه روی دید ماری

گرفت او را بدست از اختیاری

گزیدش مار و بردندش به تدبیر

ز بیم مرگ او را جانب پیر

بگفتش پیر عقلت از چه شدپست

که بگرفتی تو مار خفته بردست

بگفتا از تو بشنیدم که اشیاء

همه حقند در پنهان و پیدا

بکف زانرو گرفتم اژدها را

که با خود آشنا دیدم خدا را

بگفتش پیر حق در صورت قهر

اگر بینی ازو بگریز صد شهر

بصورتهای لطفی سوی او رو

ز صورتهای قهرش بر حذر شو

چوبی هر صورتش دیدی معادل

ترا سر حقیقت گشته حاصل

بخش ۱۳۸ - سرالتجلی

یکی از بهرت تسکین و تسلی

ترا سازم بیان سر تجلی

چو خورشید وجودت بی‌ز فی شد

شهود کل شیئی در کل شیی شد

خود این در کشف قلبی آن تجلی است

که جمعیت احد را بین اسمی است

تو را اول تجلی شد چو مکشوف

باسماء جمله هر اسمیست موصوف

چو باشد اتحاد جمله بر ذات

شد آن ذات‌الاحد جامع در اسمات

تمیزش بر تعینهاست میدان

که ظاهر شد بصورتها در اکوان

پس اریابی در اسماء سر ویرا

ز کل شی‌ء بینی کل شیی را

بخش ۱۳۹ - سرالقدر

بود سرالقدر علمش بهر عین

کز و شد منطبع احوال کونین

ز عین شئی در علم آنچه می‌بود

بظاهر سر بسر گردید موجود

پس او را حکم بر مقدار آنست

بهر شیئی که در علمش عیانست

بود سرالقدر حکمی که مربوط

بعین شیئی و در علم است مضبوط

بخش ۱۴۰ - سرالربوبیه

یک از سر ربوبیت بتحقیق

ز من بنیوش و از دل دار تصدیق

بود موقوف تعیینش بمربوب

که لابد برد و نسبت اوست منسوب

یکی مربوب باشد زان دو نسبت

که در اعیان ثابت داشت غیبت

خود از وی غیر نامی در قلم نیست

بجز اعیان ثابت در عدم نیست

بود موقوف بر معدوم معدوم

خود این بر اهل تحقیق است معلوم

ز قول سهل گویند اهل عرفان

ربوبیت ورا سریست پنهان

که گر ظاهر شود آنسر قابل

ربوبیت شود البته باطل

ز محیی ‌الدین بود این نکته تعبیر

که ظاهر را بزایل کرده تفسیر

شود یعین اگر زایل خود آن سر

ربوبیت شود باطل بظاهر

ببطالان حکم از آنره کرد کامل

که موقوف علیه اوست زایل

دگر گوید صفی بر وجه تحقیق

چو حقش در معانی داده توفیق

بود سر شرط آن مستور بودن

ز اظهار و نمایش دور بودن

اگر ظاهر شود از اصل سر نیست

بود سر مستتر، وان مستتر نیست

پس او از معنی خود گشته موضوع

بر او اطلاق سر نهی است و ممنوع

چو اینعالم بترتیب است موجود

وجود جمله هم در علم مشهود

بود سر ربوبیت همان علم

نخواهد گشت ظاهر در عیان علم

اگر ظاهر شود فرض محال است

بحال خویش ثابت در کمال است

بخش ۱۴۱ - سرسرالربوبیه

ربوبیت بسر سر بود آن

ظهور رب بصورتهای اعیان

پس آن باشد زحیث مظهریت

ز بهر رب قائم بر هویت

که ظاهر بر تعینهای خود بود

بود هم بروجود خویش موجود

پس آن ارباب اعیانی محقق

ازین حیثند مربوبون و رب حق

ربوبیت نشد پس در حقیقت

یکی حاصل مگر بر ذات حضرت

بود اندر ازل بروجه معلوم

بحال خویش اعیان جمله معدوم

ربوبیت وراسریست درسر

بآن ثابت بود در عین و حاضر

بخش ۱۴۲ - سرائر الاثار

ز آثارت سرائر گر یقین است

ترا در باطن اکوان دفین است

سرائر چیست باطنهای اکوان

که شد تعبیر بر اسماء یزدان

خود این اکوان بظاهر چون مرا یاست

در آن اسماء بچشم عقل پیداست

بود اسماء حقیقت روح اکوان

چنان کاندر بدن روحیست پنهان

نبینی روح را با چشم لیکن

کنی ادراک آن از جنبش تن

گرت چشمی بود چون روح از جسم

شناسی کاین اثر هست از فلان اسم

در این هیکل چه اسمی کرده تأثیر

در این خلقت چه وصفی بوده تقدیر

وگر باشی ادق در سیر اشیاء

ز اسماء و صور بینی مسما

مسمی کیست عین ذات بیچون

که از هر اسم و رسمی اوست بیرون

بخش ۱۴۳ - السرائر

شنو باز از سرائر بی ز آثار

بحق است انمحاق مرد سیار

جوانمردان که راه وصل پویند

و را محق از وصول تام گویند

نبی فرمود زانرو لی مع‌الله

کز آن حالت نباشد غیر آگاه

بخش ۱۴۴ - السعه

سعه در قلب کامل را تحقق

بود در برزخیت بی تفرق

که جامع اندر امکان و وجوبست

خود آن برزخ دل شاه قلوبست

از آنرو در زمین و آسمانی

نگنجد لیک گنجد در جنانی

جنانی نی که مأوای فرق شد

دلی بل کوشکست و جای حق شد

تو را گویم که قلب منکسر چیست

دلی کور است خواهش منکسر نیست

دلی کز هر هوائی مرده قلب است

و زو میلی که دلهار راست سلب است

قبور مندرس را در نظر گیر

تن اهل فنا را کوست تفسیر

دل بشکسته این پوشیده نبود

که جایش جز تن پوسیده نبود

دل ار بشکست و تن پوسید ناگاه

بارض لامکان او را بود راه

بمعنی اوست ارض الله واسع

بگنجد حق در آن بی‌معنی و مانع

خود آن دل بلکه قلب الله باشد

از این راز اهل دل آگاه باشد

بخش ۱۴۵ - السفر

سفر آمد به پیش ایمرد سیار

رفیقی بایدت چالاک و هشیار

سفر باشد زدار تن شدن سلب

بسوی حق نمودن وجهه قلب

بنزد سالکی کو رهسپار است

سفرها شد معین آنکه جار است

بود اول سفر سیر الی الله

نمودن طی منزلها در این راه

رسیدن بر کمال عالم قلب

شدن در آن تجلی محرم قلب

افق باشد مبین در رتبه آنجا

تجلیهای اسماء راست مبدا

بود دوم سفر در سیر فی الله

که آن اعلی افق شد نزد آگاه

بود این واحدیت را نهایت

شدن موصوف بر اوصاف حضرت

دگر سیم سفر آنرا که سمع است

ترقی بر مقام عین جمع است

بود آنجا مقام قاب قوسین

احد نگذاشت باقی نام اثنین

دوئی چون مرتفع شد بر نهایت

بود در عین اوادنی ولایت

ولایت یعنی آنجا جا وحدنیست

دوئیت رفت و باقی جز احد نیست

دگر باشد سفر در سیر بالله

که فرق بعد جمع آمد بدلخواه

بود چارم سفر را نیک لایق

که باز آید بتکمیل خلایق

در اینجا فرق و جمع او مساویست

بود در خلق اما غیر حق نیست

بود دارای کل این مراتب

ولی زونیست پیدا غیر قالب

چو دریایی که بیقعر و کرانست

و لیکن زیر کف یکجا نهان است

هر آن کف دید خوار و بی‌ادب ماند

لب دریای رحمت تشنه لب ماند

بخش ۱۴۶ - سقوط الاعتبارات

گرت ذوقیست در فهم عبارات

احد بین در سقوط الاعتبارات

احد یعنی که باشد مطلق الذات

ز وصف و اسم و ایما و اشارات

از آنرو بر احد دادند نسبت

سقوط اعتبارات از حقیقت

در آنحضرت بکلی گشت ساقط

شئونات و نسبها و روابط

چو سالک رست از هر اعتباری

در آن جمع الاحد یابد قراری

بخش ۱۴۷ - السمسمه

عباراتی که ذکرش بس ادق است

بعرفان سمسمه گویند و حق است

در انگشتان ترا باشد عظامی

که از خوردی نیاید در نظامی

بود آن سمسمه نزد اطبا

که چون کنجد بود در چشم بینا

از آنرو سمسمه اندر معارف

عبارات ادق را خواند عارف

بخش ۱۴۸ - سوال الحضرتین

گرت علمی بحال نشاتین است

کلام اندر سوال الحضرتین است

سوالی صادر آن یک در غیوبست

از آن حضرت که نام او وجوبست

سوالی صادر از وی بر کماهی

بنطق جمله اسماء الهی

بود طالب وی از انفاس رحمن

ظهور خود بصورتهای اعیان

دگر از حضرت امکان سوالیست

که آن بر نقط اعیان در مقالیست

ظهور اوست بر اسماء عالی

هم امداد نفس خود بالتوالی

خود این دو مسئلت را در انابت

بود پیوسته از حضرت اجابت

از آن بود اینکه اشیاء بر نسق شد

قبول هر یک از حق بود و حق شد

قبول هر چه شئی از نیک و بد کرد

باستعداد و استحقاق خود کرد

بخاری کان باستعداد خیزد

شود آب و بدریا باز ریزد

غرض از آن سوالین آنچه شد شد

در استعداد هر کس هر چه بد شد

بخش ۱۴۹ - سوادالوجه

سوادالوجه فی‌الدارین رازیست

که از بهر فقیران امتیازیست

از آن فقر حقیقی مرتسم شد

رجوع عبد بر اصل عدم شد

بدنیا و آخرت پنهان و پیدا

فنا فی‌الله گردید او بیکجا

از آن کارسیه رویان بکام است

هولله است هر فقری تمام است

سوادالوجه چون گشتی زدارین

ز پیشت خاست یکجا گرد کونین

نه عالم ماند و نی آثار عالم

نه یاد خلق و نه دیدار عالم

چنان ثابت کند در خود فنا را

که نه خود را بداند نه خدا را

ز عارف حیرت اندر حیرت اینست

فنای فی‌الفنا در وحدت اینست

چون کونینش ز خاطر شد فراموش

نداند هم که یارستش هم آغوش

سوادالوجه دون اینمقام است

در اینجا فقرها تام التمام است

در اینجا جای تقریر و بیان نیست

ز فقر و از فقیر اینجا نشان نیست

بخش ۱۵۰ - باب الشین الشاهد

ز شاهد گر بپرسی بس صریح است

حضورت گر محیط آید صحیح است

با ینمعنی که دل را در احاطت

فرو گیرد بتأثیر بساطت

گهی باشد که از علم لدنیست

که محتاج محلی یا مکان نیست

بود هم کز تجلی یا شهود است

بقلب از وجد و حالی در نمود است

غرض شیئی که حاضر در دل آید

ز تأثیر شهود ار کامل آید

بود آنشاهد از بهر مشاهد

باقسامی که گفتم با شواهد

بخش ۱۵۱ - شعب الصدع

تو شعب‌الصدع جمع افرق را گو

که باشد اصطلاحی سخت نیکو

بود آن نزد ارباب حقیقت

ترقی بر احد از واحدیت

بود هم شعب صدعی در مقابل

که در تمکیل و دعوت گشت حاصل

نزول است از احد بر واحدیت

بقا بعد از فنا زان یافت صحت

بخش ۱۵۲ - الشفع

اگر گاهت سراغ از شفع باشد

ز استحضار خلقت نفع باشد

محقق شد که اسماء معظم

تحقق یافت بر خلق منظم

نبود ار آنکه شفع واحدیت

سوی و ترالاحد جستی معیت

نبود اسماء حضرت را ظهوری

بخلق این انضمام افکند شوری

نمایشها هم اندر خلق مشهود

شد از تأثیر شفع و وتر موجود

بخش ۱۵۳ - الشهود

شهودت رؤیت حق است بر حق

که بینی بی‌تقید وجه مطلق

باینمعنی که جز الانه بینی

حق از شی‌ء بینی و اشیاء نه بینی

بخش ۱۵۴ - شهود المفصل فی‌المجمل

شهودی هم که در مجمل مفصل

مشاهد را بود بروجه اکمل

بود آن در احد کثرات دیدن

شئون ذات را در ذات دیدن

چنان کاضوا جمع اندر سراجست

بر آن چشمی که دور از اعوجاجست

باین معنی که بینی این ظهورات

از آن ذات‌الاحد باشد در آیات

بخش ۱۵۵ - شهود المجمل ‌ فی المفصل

و گر بینی احد در کثرت اول

شهود مجمل است آن در مفصل

که در هر ذره بینی آفتابی

نهان دریای وحدت در حبابی

در این رؤیت خدا بین در اموری

دو عالم بینی اندر بال موری

در اینجا جای حرف و گفتگو نیست

مقام اعراض از ما باو نیست

در اینجا بسته شد بی‌مدعائی

دهان اولیا از هر دعائی

خود این گردد در آن رؤیت مدلل

که بینی مجملی را در مفصل

کلام اهل معنی را نکو فهم

هر آن تحقیق اندر جای او فهم

بجای خود بیانها جمله خوش شد

تو بیجا دیدی ار رؤیت ترش شد

اگر فهمی، نباشد انقباضت

نماند جای حرف و اعتراضت

بخش ۱۵۶ - شواهدالحق

شواهدهای حق باشند یکسان

اگر یابی حقیقتهای اکوان

حقیقتهای اکوان بر مشاهد

بود در اصطلاح از حق شواهد

بخش ۱۵۷ - شواهدالتوحید

بود دیگر شواهدهای توحید

تعینهای اشیاء خود بتاکید

چه اشیاء هر یکی یکتا بذاتند

ز هم ممتاز و مخصوص از جهاتند

ز حق باشند هر یک آیتی خاص

بیک هستی تشخص یافت اشخاص

ازین حیثیت اشیاء را عدد نیست

عیان از این عددها جز احد نیست

چنان یکتاست در خود هر نمودی

که پنداری جز او نبود وجودی

تعینهای اشیاء پس بتاکید

بود هر یک شواهدهای توحید

بخش ۱۵۸ - شواهد الاسماء

شواهدهای اسماء بی‌منافات

در اکوان شد ظهور اختلافات

باحوال و باوصاف و بافعال

شود ظاهر بتفصیل و با جمال

چو حی و میت و مر زوق لایق

بمحیی و ممیت و هم برازق

چو اسماء در حقیقت مختلف بد

ظهورش هم در اکوان مختلف شد

تخالفها در اکوان بیخلاف است

که از اسماست کانجا اختلافست

زوجه اختلاف آن ز تاویل

ترا جای دگیر گویم بتفصیل

چو در بحرالحقایق از مراتب

بهر جائیست تحقیقی مناسب

بخش ۱۵۹ - الشئون

شئون ذاتی و افعالی است آن

بتعبیر از نفوس و عین اعیان

خود اعیان و حقایق ز اعتبارش

در آن ذات‌الاحد دان برقرارش

چو اثمار شجر و اغصان و اوراق

که در تخم است مدغم بی‌زاغلاق

خود اندر واحدیت رخ نماید

ز هم پس منفصل در علم آید

بخش ۱۶۰ - الشیخ

مراد از شیخ باشد مرشد راه

ز حال خلق و عیب نفس آگاه

ز علم شرع و آداب طریقت

بود آگه هم از سر حقیقت

ره تکمیل را پیموده باشد

بفرق بعد جمع آسوده باشد

بود آگاه از امراض و آفات

و را مقدور هم دفع بلیات

بداند هر دوئی را خواصش

که باشد بر چه دردی اختصاصش

چنین شیخی در او روی وریانیست

ز ارشادش بجز حق مدعانیست

بخش ۱۶۱ - علامات الشیخ الکامل

بود بهر چنین شیخی علامات

که بشناسند او را در مقامات

نخست آگه ز علم شرع باشد

دگر عامل به اصل و فرع باشد

اسیر حلق و بند دلق نبود

کلامش جز بخیر خلق نبود

ز بی برگیش غم در سینه ناید

ز طعن خلق اندر کینه ناید

نرنجد از جفا و جور مردم

نگردد تنگدل از طور مردم

ز میل خود بکس دشمن نگردد

به تقدیرات حق ضامن نگردد:

که حسن دین و دنیای تو با من

منم بر دفع مکروه تو ضامن

خود این از جهل و بعلمی بکار است

فضولی در قضای کردگار است

فضولی اندر سرائی ره ندارد

چنین شیخی دل آگه ندارد

ز اشیاء جهان چیزی بخیره

نسازد بهر خود هرگز ذخیره

بهر چیزی که باشد بیش یا کم

بخود سلاک را دارد مقدم

بود از مدح و ذم خلق آزاد

نه غمگین از رهی نه از علتی شاد

بداند واردات عالم از حق

بشیئی نیست غافل یکدم از حق

نیاید بر ستوه از نا روائی

نیارد چین بر ابرویش بلائی

نیابد راه بر نفسش تزلزل

فزاید در شداید بر توکل

مقام آمد ترا گویم بیانی

که باشد در مقاماتت نشانی

شوی واقف ز احوال مشایخ

که چون کوهند در آلام راسخ

بخش ۱۶۲ - حکایت ابوحمزه

ابوحمزه خراسانی که مردیست

ز سلاک طریقت رهنوردیست

براه کعبه اندر چاهی افتاد

نه چاهست آنکه در وی ماهی افتاد

بغافل قصر و ایوان جمله چاهست

بکامل چاه و زندان بارگاهست

بگفتا نفس او فریاد سر کن

ز حال خود خلایق را خبر کن

که آرندت مگر زین چاه بیرون

رسی بر ساحلی زین بحر پر خون

بگفتا حاضر آنشاه مجید است

که بر ما اقرب ازحبل وریدست

توکل جز بحق زیبنده نبود

که جز او کار ساز بنده نبود

رسیدند امتحانرا ناگه از راه

دو تن از رهسپاران بر سر چاه

در آمد نفس بوحمزه بفریاد

که باید خواست اینک زین دو امداد

وگرنه مرد باید با فلاکت

تو را باشد ز دست خود هلاکت

دگر گفت او توکل باشد انسب

که هست از بنده او بر بنده اقرب

تصور کن هست این وقت آخر

در آندم از که جوئی چاره دیگر

پس از عمری مرا عار آید از این

که خواهم چاره از مخلوق مسکین

بحق باشد چهل سالم توکل

کنون جویم بناداری توسل

مرا صدبار بهتر مرگ ازین مزد

که باشم شاه و جویم یاری از دزد

نشست و داد دل بر مرگ وتن زد

فسون گفت آنچه نفسش بر دهن زد

از این بگذشت یکساعت بناگاه

صدائی دیدکاید از سر چاه

سر چه را پلنگی بود و بگشاد

معلق گشت و زودش کرد آزاد

بگفتش هاتفی بهر تو اینسان

توکل کرد آتش را گلستان

سبوعی را که عنوان غضب بود

تو را شد فوز و رحمت وین عجب بود

کسی کو را توکل در نهاد است

هلاک اقرب اسباب مراد است

مرا نزدیک خواندی چون چنین نیک

ترا دادم نجات از مرگ نزدیک

فقیرانرا چنین بود است اوصاف

تو بر نفس خود از مردی ده انصاف

اگر باشی چنین، صاحب لوائی

امام و پیر و شیخ و رهنمائی

وگر نه بگذر از خوان مناعت

بنان بینوائی کن قناعت

چو در میدان موشی نیست صبرت

هوس چبود بنزد شیر و ببرت

بآن وصف و کمال و خلق و سیرت

نبود آنقوم را دعوی و دعوت

مقال و حالشان فقر و فنا بود

من و ما در تصوف کی بنا بود

صد از ظرف خالی هست در خور

نه از بحری که از گوهر بود پر

بخش ۱۶۳ - التمیز

نپنداری شیوع این کودکانند

که لایق بر مویز و گردکانند

گروهی عاری از رسم تصوف

بزی فقر بینی از تکلف

نه آگاه از رسوم فقر و ارشاد

نه واقف بر رموز ذکر و اوراد

نه هرگز دیده مردی در طریقت

نه هرگز در مقامی کرده خدمت

نه رنجی برده بر حق یا بباطل

نه نوری دیده ثابت یا که آفل

عواملی چند او را گشته منقاد

جز اینش مایه‌ئی نمود در ارشاد

فکنده لاف درویشی بعالم

شده قانع باسمی نا مسلم

در اوصافش کمال نافذی نه

بدست از شیخیش جز کاغذی نه

که این هست از فلان شیخ و فلان پیر

باین عذرم بود هر نقص بپذیر

غرض معنی سوادی لفظ و حرفست

نه همسر قطره با دریای ژرف است

بخش ۱۶۴ - باب الصاد صاحب‌الزمان و الوقت و الحال

شنو از صاحب وقت و زمان حال

تحقق باشد آن بر جمع افضال

که جمعیت باولی بر زخیت

بود اندر کمال معنویت

بود آگاه بر کل دقیاق

هم از اسرار اشیاء و حقایق

که آنها خارج از حکم زمانست

زمانش در تصرف چون مکانست

بود در تحت امر او باجمال

مساوی ماضی و مستقبل و حال

بود این جمله یعنی آن دایم

صافت و حال او را ظرف لازم

به طی نشر مالک بر زمان است

بقبض و بسط حاکم بر مکان است

چو او دارد تحقق بر حقایق

ز جزو و کل ایجاد و خلایق

بلند و کوته و بسیار و اندک

بود اندرزمان حاضرش یک

بود در عقل آنسانس تصرف

بود اندر و هم دارد بی‌توقف

تصرفای او را دار تصدیق

تو از راه شهود و کشف و تحقیق

فعالش در حقایق فوق فهم است

و رای طور حس و عقل و وهم است

مسلط بر عوارض بر مقادیر

خود او باشد بتبدیل و به تغییر

بخش ۱۶۵ - صبیح الوجه

صبیح‌الوجه شمس بذل و داد است

حقیقت مظهر اسم جواد است

کسی کو این صفت را هست مصداق

بود قلبش ببذل وجود مشتاق

نباشد باب خودش بر کسی سد

نگردد سائلی از حضرتش رد

کسی کارد شفیع او را خدایش

رساند بر اجابت هر دعایش

بخش ۱۶۶ - الصبا

صبا نفحات رحمانیست کاید

ز شرق روح و از وی خیز زاید

دهد در هر نفس خیری نشانت

به نیکوئی کشاند مو کشانت

از آن باد صبا اندر بشارت

ز کوی دوست خیزد وین اشارت

گر آید مژده یا پیغام جانان

صبا گویند آنرا نکته دانان

کز آن روح و روان ترویح باید

ز نام دوست دل تفریح یابد

چه جای آنکه زو پیغامی آید

بخاصه کاتب و انعامی آید

ز پیغامات قهرش دل شود شاد

پیام لطف تا چونست کن یاد

کسی این نکته داند کاهل راز است

ز عشقش سر بزانوی نیاز است

بامید پیامی کاید از یار

صباحی شد بود تا صبح بیدار

تو بشنو از صفی سر صبا را

ز اهل درد جو و صفت دوا را

که چمش ز آتش دل اشکبار است

همیشه در امید و انتظار است

شود از هر شمالی خوش خیالش

کز او آید مگر بوی وصالش

چنین بگذشته عمری روزگارش

نبوده سرگهی بیشور یارش

تو از باد صبا غاف از آنی

که اندر تن ز عشقت نیست جانی

کیت بوده است هرگز انتظاری

که آید مژده‌ئی از گلعذاری

دهی بر مژدگانی آن خبر را

حیات و هستی و دستار و سر را

پیام‌آور گذارد چون پیامش

اگر شاهی، کنی خود را غلامش

وگر علامه دهری دهی گوش

چو پیغامش شود علمت فراموش

درین بودم که شد نیکو صفایی

صباح‌الخیز زد باد صبائی

خبر آورد کاید یارم امروز

مرا روزیست با دلدارم امروز

سخنها داشتم رفت از خیالم

ز پیغامش کنون در وجد و حالم

بخش ۱۶۷ - الصدیق

بود صدیق تاکید صداقت

اگر داری بصدیقی رفاقت

کند تصدیق صدیق الهی

بقول و فعل پیغمبر کماهی

ز فرط انتساب و قرب باطن

که با او نیست از وجهی مباین

از آنرو در نبی بعد از تبیین

بصد یقین تو را حق کرده تلقین

بخش ۱۶۸ - صدق‌النور

ز صدق‌النور بشنو کت بکار است

مراد از کشف دو راز استتار است

شبیه است آن ببرق بارش آور

ندارد گر مطر کذب است و ابتر

اگر دارد مطر برقیست صادق

بصدق‌النور از آن گردید لایق

ز بعد از کشف او گر در قفائی

نباشد استتار و اختفائی

پیاپی بعد برق آید تجلی

دهد دل را بهر نوری تسلی

خود آن را قوم صدق‌النور گویند

نشانیها بهر دستور گویند

بخش ۱۶۹ - الصداء

صدا بر دل خطور ناپسند است

که از آثار نفس پرگزند است

فرو گیردبظلمت وجهه قلب

کند نور حقایق را ز دل سلب

شود از سیئات نفس حادث

کدورات نهانی راست باعث

صداها آید از نفس جهولش

کند محجوب ز انوار قبلوش

بزیر از اوج اقبالش کشاند

که بر حد رسوخش ره نماند

گر این حالت رسد باری بغایت

که هست آن بعد و حرمانرا نهایت

خود آنرا رین و ران گویند جمهور

صفی را دار یارب زین صدا دور

بخش ۱۷۰ - الصعق

بود صعقت اگر دانی اشارات

فنا اما نه اندر جلوه ذات

بسا باشد که فانی از جهاتی

ولیکن نه از تجلیهای ذاتی

فنای ذات را لیک این قریبست

دلیل است این که آنت هم نصیب است

بخش ۱۷۱ - الصفوه

بود صوفت صفا از کدر اغیار

جدا ز آئینه گشتن زنگ آثار

نگیرد بعد از آن دیگر کدورت

صفا در ذات او باشد ضرورت

بخش ۱۷۲ - صوره‌الحق

گرت با صوره‌الحق است روئی

محمددان که صورت بند اوئی

خود این باشد اگر دانی مقامی

که هست آنرا محمد نیک نامی

تحقق باشد او را بر حقیقت

احدیت دگر هم واحدیت

گر اهل ذوق بودی داد تحقیق

احدیت دگر هم واحدیت

گر اهل ذوق بودی داد تحقیق

ترا می‌دادم اینجا بهر تشویق

ولی از عالم و جاهل چو این خلق

گرفتارند بر تقلید تا حلق

بسی من فیلسوفان را مقلد

بتقلیدات بینم هم مقید

نبرده هیچ بوی از علم و حکمت

حکم تحصیل کرده بهر صحبت

شود فارغ چو از تدریس اسفار

همان گاو است و تیر و سنگ عصار

مدان هر فیلسوفی کین چنینند

سبا هم کنجکاو و تیز بینند

غرض چون حال خلق این است چندی

زبان را در بیان بایست بندی

محمد صورت‌الحق است باری

حقیاق هم به او دارد قراری

بخش ۱۷۳ - صورالاله

صورهای اله انسان کامل

بود گر هست ادراکت معادل

شد آدم خلق هم بر صورت او

بود دارای علم و قدرت او

بخش ۱۷۴ - صوامع‌الذکر

صوامع کان بذکر آمد معاین

بود در معنی احوال و مواطن

در آن ذاکر مصون از هر تفرق

بمذکور است همش با تحقق

بود یعنی همومش هم واحد

نه جز مذکور در جمعش مشاهد

بخش ۱۷۵ - صورالاراده

صورهای اراده گر بری پی

بود قطع اراده غیر از شی‌ء

اراده غیر حق یعنی که واقع

نه بیند هیچ در شبی از مواقع

وقوع جمله اشیاء را محقق

به بیند بر اراده حق مطلق

بخش ۱۷۶ - باب الضاد الضنائن

ضنائن را اگر خواهی خصایص

ز اهل الله مخصوصند و خالص

جدا از خلق و هم با حق انیسند

کند ضنت بایشان بس نفسیند

خدا را نیست ضنت بر خلایق

کند بخل او بجای غیر لایق

حقیقت بخل او هم عین جوداست

نداد از گنجت از بهر تو سود است

دهد طفلی چه گوهر بر مویزی

ندارد زانکه بر گوهر تمیزی

پدر ضنت کند بر وی جواهر

که وقت حاجتش باشد ذخایر

تو آن بهتر که نشناسی ولی را

نه بینی با رمد شمس جلی را

ضنائن‌الغرض حق را خواصند

که از اعراض خلقیت خلاصند

بخش ۱۷۷ - الضیاء

ضیاء آن روشنی باشد که در کار

بعین حق تو بینی وجه اغیار

مثال آن چراغی دان که پیدا

شود در شب بآن آثار اشیاء

و یا در روز هم از ضوء خورشید

هر آن چیزی بجای خود توان دید

بخش ۱۷۸ - باب‌الطاء الطویل

طویل آمد ز اسماء الهی

همان اول تجلی با گواهی

بسوی باطن عبد آورد رو

کند خلق و صفاتش جمله نیکو

خصال او ز نور باطن اوست

صفا در سیرت مستحسن اوست

بخش ۱۷۹ - الطاهر

بود طاهر که حق بی‌انحرافش

نگه دارد ز ارجاس خلافش

ندارد حق ز عصمت و ز عطائی

روا کز وی شود ظاهر خطائی

بخش ۱۸۰ - طاهر الظاهر

بود آن طاهر الظاهر که عاصی

نباشد رب خود را از معاصی

نگه دارد حق او را زان معاصی

که باشد در شریعت اختصاصی

بخش ۱۸۱ - طاهر الباطن

بود آنطاهر الباطن که معصوم

ز وسواس و هواجس شد بمعلوم

خصوص از آن تعلقها که در کار

بود او را زدلخواهی باغیار

بخش ۱۸۲ - طاهرالسر

بود آن طاهرالسر کوبکونین

ز حق غافل نشد یا طرفه‌العین

بسر وجهر طاهر آن بدلق است

که وافی بر حقوق حق و خلق است

بجا آرد حقوق خلق و و خالق

بهر معنی طهارت راست لایق

بخش ۱۸۳ - الطب الروحانی

شنو از طب روحانی مقالات

بود آن علم باطن بر کمالات

ز امراض و دواء و اختلالش

ز حفظ صحبت آن و اعتدالش

طبیبی کوست روحانی کدامست

همان شیخی که آگه زینمقامست

بود قادر بارشاد و بتکمیل

علاج و درد را داند بتفصیل

بخش ۱۸۴ - الطریقه

طریقت ملک سلاک راهست

تو گو مخصوص خاصان اله است

بقطع وادی و طی مراحل

گذشتن از مقامات و منازل

طریقت ترک آمال محال است

قوام حال و تصحیح خیال است

طریقت هر کجا او راست نامی

ز ما تا حق بطی هر مقامی

ره قوس صعودت تا بحضرت

ز گام اولین باشد طریقت

بهر جا هست او را وصف خاصی

بقطع راه و منزل اختصاصی

چو عزم حج کنی بیت‌الحرامت

بود مقصود ز اصل اهتمامت

ز خانه مابقی تا کعبه راهست

چنین هم مقصد سالک اله است

بهر منزل که هست او را کرامات

یکی ترکیست در طی مقامات

بهر اعلا نماید ترک سافل

شود تا بر مقام جمع و اصل

اگر باشد بفهمت استقامت

شناسی اهل ره را زین علامت

بخش ۱۸۵ - التفریق بین الکامل و الغافل

کسی کش نیست تاب ترک نانی

کجا بر ترک جان دارد توانی

نداد از دست مردی گردکانرا

دهد گو چون زمنی و آسمان را

نکرده مرد زاهد ترک خشتی

گذشته لیک آسان از بهشتی

گذشته از بهشت و حوض کوثر

ولی نگذشته از دانگی قلندر

تو را گوید جهانرا اهل که برده است

ولی خود ترک یکجوزی نکرده است

گرش گوئی چه شد کین بر تو نور است

ولی بر دیگران نقص و قصور است

جوابت راز پیش او کرده حاضر

کزین معنی بود فهم تو قاصر

منم سالم، مزاج تو سقیم است

مرا نارد زیان بهر توبیم است

ز بهر غوره سرما بس زیانست

ولی انگور از وی در امانست

ندارد بهر من دنیا زیانی

که بگذشتستم از هر امتحانی

تمام خورد و خوابم ذکر و نور است

همیشه قلب و روحم در حضور است

جهان بر دوش مؤمن بار نبود

خورد گر عالمی بسیار نبود

اگر بینی که بند مال و جاهم

نخواهد گشت اینا سد راهم

جوابش گو که گر تو رهنمایی

چه شد کز همرهان خود جدایی

خود آنمردان که صاحب راه بودند

تو خود گوئی ولی الله بودند

چرا دنیا بر آنها مختصر بود

جهان از چشم سوزن تنگ‌تر بود

تو مستثنی شدی زانجمله چون شد

که بر تو آب و براطیاب خون شد

همه عمرت بهر روزی بهر جا

گذشت اندر تمنا و تقاضا

تملق گو ز هر صدر و امیری

اسیران طبیعت را اسیری

که بنویسند از بهرت سجلی

فلانکس مرد و پیدا شد محلی

نباشد انفعالی هیچ از ینت

که بنویسند فخرالعارفینت

فلانی ز اهل عرفان و سلوک است

لهذا لایق جود ملوک است

بر او این مبلغ استمرار شاه است

که شیخ راه و پنیر خانقاه است

ندانی خورده بینان در کمینند

همه این قوم گویند این چنیند

مثال غرقه‌بند هر حشیشی

بر آنی خوش که قطب وقت خویشی‌

زیان گوئی ندارد این فعالم

منم درویش و کامل نی عیالم

بدعوی رهنمای جبرئیلی

بمعنی خود بگنجشکی دخیلی

غرض نزدیک هر کس کنجکاو است

طریقت نیست اینهاریش گاو است

طریقت پیشه بودن کار مرد است

نه هر دامن سواری ره نورد است

بود قصد صفی زین نکتها باز

که گردد گوهر از خر مهره ممتاز

نپندارد کسی کاهل طریقت

بدینسانند مغلوب طبیعت

تمام این معانی با دقایق

شود مکشوف از بحرالحقایق

در این دفترکه اصل جمع و خرج است

حساب جزء و کلت جمله درج است

ز اول گر بخوانی تا بآخر

شبه را بازبشناسی ز گوهر

بخش ۱۸۶ - الطمس

دگر طمس ار که سیرت در علوم است

ذهاب مرد بسیار از رسوم است

در اوصاف و ظهور نور الانوار

که آمدیار و رفت از پیش سیار

شود فانی ز اوصاف و جهاتش

بدل گردد بوصف حق صفاتش

بخش ۱۸۷ - باب‌الضاء ظاهر الممکنات

شنو از ظاهر الممکن که هست آن

ظهور حق بصورتهای اعیان

بصورتهای اعیان ز التفاتش

تجلی کرد و آن شد ممکناتش

مسما بر اضافی آن وجود است

بظاهر چون مقید در نمود است

بخش ۱۸۸ - الظل

مراداز ظل وجودی دان اضافی

بود وین اتفاقی نی خلافی

بود ظاهر بتعیینات اعیان

دگر احکام آن بی‌کسر و نقصان

خود اعیانند معدومات محضه

باسم نور ظاهر لحظه لحظه

وجود خارجی پیدا شد از نور

که اندر علم بد معدوم و مستور

وجود خارجی خود عین نور است

ظهور ظل بنور اندر ظهور است

از آن رو در نبی فرمود معبود

بکیف مد ظل اشعار ممدود

بود بسط وجود اعنی اضافی

بسوی کل ممکن بی‌منافی

عدم باشد پس آن ظلمت بمشهور

که باشد در ازاء این چنین نور

هر آن ظلمت بهر منظور باشد

مراد از انعدام نور باشد

ز شأن اوست گر باشد مقدر

که از وجهی شود وقتی منور

مثال ظلمت کفر اندر انسان

که معدوم است از وی نور ایمان

ولیکن نور ایمانراست قابل

بدینسلان نور و ظلمتها مقابل

بخش ۱۸۹ - ظل الاول

دگر دان ظل اول عقل اول

که ظاهر شد ز حق در نقل اول

اطاعت زامر حق در ماسبق کرد

قبول صورت کثرت ز حق کرد

بود کثرت شئون وحدت ذات

بترتیب است ذاتش را شئونات

بخش ۱۹۰ - ظل‌الاله

بود ظل اله انسان کامل

کمالات حق او را جمله حاصل

تحقق یافت بی‌نقص دوئیت

جناب او بجمع واحدیت

بود مرات جمع ذات واحد

کمال واحدیت ز او مشاهد

بهر دوری عیان در عالم او بود

بد اریک ور هزاران آدم او بود

همیشه یار ما یکتاست در دهر

نکوتربین که بی‌همتاست درد هر

نه پنداری که جز او آدمی هست

و یا جز ملک عشقش عالمی هست

بیکتائی سخن با راستان کرد

هر آن یکتا شد از وی داستان کرد

جمال خویش در وی ذوالکرم دید

بمرأت ازل حس قدم دید

بخش ۱۹۱ - باب‌العین العالم بفتح اللام

چنین گویند ارباب معانی

که عالم نیست غیر از ظل ثانی

نباشد جز وجود حق باهر

تمام ممکنات اندر مظاهر

چو خورشید وجودش پرده در شد

بصورت‌های ممکن جلوه‌گر شد

ظهورش بالتعین نزد آگاه

مسمی گشت بر اسم سوی الله

ز حیث اعتباری کآن اضافت

بسوی ممکناتست از لطافت

وجودی بهر ممکن نیست الا

بمحض اعتبار و نسبت از ما

وگرنه خود وجود او عین حق است

همه غیب و شهود او عین حق است

بمعدومیت خود کل ممکن

بود ثابت بعلم حق و کائن

حق اندیشان که بر حق راه جویند

مگر آنرا شئون ذات گویند

بود عالم مثال جسم و صورت

درآن حق است هم روح هویت

تعینها وجود واحدی را

که آیانند بود واحدی را

همه احکام اسم ظاهر اوست

ز جلوه باطن بس قاهر اوست

بخش ۱۹۲ - عوالم الجبروت و المکوت و الملک

بود هم عالم جبروت اعلا

ز عالمها صفات‌الله و اسما

دگر ملکوت و امر و عالم غیب

بود آن عالم ارواح بی‌ریب

شد آن بیماده بیمدت ایجاد

بدون واسطه ز امر حق آباد

دگر خود عالم ملک و شهادت

که خلق است آن بلانقص و زیادت

بود این عالم اجسام مشهود

بمدت او ز بعد الامر موجود

بخش ۱۹۳ - العارف

ز عارف گوش کن گر مرد راهی

بذات و وصف و فعل حق گواهی

بود عارف کسی کو را دهد حق

شهودش در صفات و ذات مطلق

و ز آن اشهاد او را هست حالی

که باشد معرفت بی احتمالی

ز حالی کز شهودش گشت حادث

همانا معرفت را اوست باعث

بود فعلش خدائی زانکه بیناست

بفعل حق از آن شد کار او راست

بمیرد جمله از خلق و صفاتش

شود پس بر صفات‌الله حیاتش

شود در ذات حق ذاتش چو فانی

خود آنرا عارف ارخوانی توانی

چنین شخصی بمعنی حق‌شناس است

جز این عارف شدن و هم و قیاس است

هر آنچیزی که بروی واقعی تو

باو بر قدر دانش عارفی تو

بحق چون ره ندارد علم و ادراک

ز خود باید در او فانی شدن پاک

که از راه فنا عارف توان شد

ز سر من عرف واقف توان شد

بخش ۱۹۴ - التعرف

پس از تحقیق عارف کن توقف

یکی در حال ارباب تعرف

تعرف هم اگر نوبد ریائی

رساند مرد را شاید بجائی

تعرف گر که باشد ز اعتقادی

از او حاصل توان کردن مرادی

دگر باشد تعرفها باقسام

ز هر یک گویمت رمزی به الهام

بخش ۱۹۵ - فرقه من المتعرفین

یکی اندر لباس عارفانست

ولی بی‌نور قلب و ذوق جانست

دهد بر خود به تنها دادن عرفان

که آیم از قیاس آباد عرفان

منم آبکس که عارف بوسعید است

کمالم در جنید و با یزید است

کدامین عارف او از من فزون بود

مرا عقلست و ذوالنونرا جنون بود

چنان وارسته و بی‌بند و بارم

کز ابراهیم ادهم هست عارم

زنم گر یک نفس در حالت شور

درآید از دهانم صد چو منصور

رساند نفس دونش تابجائی

که غیر از خود نمی‌بیند خدائی

بخود گوید ترقی کرده عالم

توئی از اولیا افزون و اقدم

پیاده هم نبرد صد سواری

بعرفان واحدی بیش از هزاری

سبیلت گر کم است از ریش چندی

بآن پیوندکن از ریش خندی

سکوت و سبلت و چشم خمارت

بود همواره در عرفان بکارت

نبوده عارفی را در زمانی

چنین گیرنده رخسار و بیانی

بود شأنت فزون از اینکه عارف

تو را خوانند ارباب معارف

غرض بینی چندانش در تعریف

که گوئی خاص او باشد تصوف

مثال غوره نارس که بگذشت

ز انگور و بخم نارفته می‌گشت

بخش ۱۹۶ - و من المتعرفین

گروهی باز از اهل تعرف

کنند اظهار عرفان از تکلف

برون آیند از باب مناقب

ز آل و اهل بیت اندر مطالب

خبرها آورند اندر فضائل

که کس نشنیده است از هیچ ناقل

خود اقوالیست آنها جمله ملفوظ

عوام از وی بسی گردند محظوظ

ثنای بحر گوید قطره در گل

ز حال خود که در گل مانده غافل

شنیده وصف دریا را ملولی

که آنرا هست عرض و عمق و طولی

ثنای بحر داند رهنوردی

که از دریا ز نعلش خاست گردی

به بحر ار متصل شد قطره مرد است

فضیلت خوان کجا دریانورد است

فضیلیت این بود گر هست منظور

که از ظلمت روی در عالم نور

فضیلیت این بود در هر مقامی

که یابد ره به آبی تشنه کامل

فضیلت این بود کاندر بیابان

نماند رهروری تنها و حیران

اگر گوئی بمقصد رفتم از راه

چرا پس نیستی ز اهل ره آگاه

بمقصود از چه ره گشتی تو و اصل

که نشناسی رفیق و راه و منزل

نشانیها که دادی اشتباه است

خلاف انفاق اهل راه است

نشانیها دو صد دادند و حق بود

خلاف جمله گفتن بینی هزاران

خلاف جمله گر شخصی رود راه

دلیل است اینکه نبود از ره آگاه

نمودند آفتاب و ماه جمعی

تو نفی کل کنی بی‌نور شمعی

دلیلت اینکه من مداح ما هم

بنور او بتخمینی گواهم

بخش ۱۹۷ - و من المتعرفین

گروهی کاهل علم و اختصاصند

تعرف را بطور و طرز خاصند

به برهان می‌کنند اثبات توحید

ولی خود پیرو ظنند و تقلید

دهند از بیخودی درس معارف

بجای خود ولی چون سنگ واقفند

کفایت کرده او بر لفظ و حرفی

کز و هرگز نشاید بست طرفی

چه سود از اینهمه الفاظ عالی

که محی‌الدین نوشته یا غزالی

اگر گفتند آنها بهر این است

که آید در ره آن کاهل یقین است

نه بهر آنکه در لفظش وساوس

کنند ارباب ظاهر در مجالس

در این الفاظ چون گشتند کامل

شوند از کسب بمعنی سخت غافل

نشد زین علمشان حاصل کمالی

بغیر از گفتگو و قیل و قالی

بیان فقر کاهلش خاص بودند

به بحر معرفت غواص بودند

باهل قشر و صورت منتسب شد

بلفظ بی حقیقت منقلب شد

گرش گوئی معارف گر قبولست

چرا خاطر ترا زاهلش ملول است

بلفظش قائلی بی‌فعل چونست

گر این آبست چون بهره تو خونست

نه تنها نیستی حامل بگفتار

کز اهلش هم کنی پیوسته انکار

بگوید ما ولی را با دلایل

شناسیم اینکه بینی نیست کامل

از آن غافل که فرض او بحث نیست

صفات اولیا بر یک نسق نیست

هر آن یک را صفات و خلق خاصی است

مگر بر وصف حقشان کاختصاصی است

ولی میزان که کردی فرض وهمست

عجب دارم که پنداری ز فهم است

تو آن میزان که کردی فرض و همست

عجب دارم که پنداری ز فهم است

اگر میزان تو دور از خطا بود

دلت مرات نور اولیا بود

تو خود گوئی که عالم بیولی نیست

خلافت بی‌عمر حق بی‌علی نیست

شناسی هم صفات و خلق و خورا

چرا نشناختی عمری پس او را

اگر گوئی ندیدم ناشناسی

و گر گوئی نباشد ناسپاسی

کسی که آرد دلیل اثبات شی را

شناسد هم بوصف و رسم ویرا

بعمری گرنجست او را دغل بود

دلش بی‌نور و علمش بی‌عمل بود

نه او را ذوق باشد نه بصیرت

نه تحقیقش بکس برهان و حجت

غرض از لفظ عرفان حاصلی نیست

تو را تا رهنمای کاملی نیست

بخش ۱۹۸ - کلام آخر

تصوف عجز و فقر و انکسار است

نه اظهار علوم و افتخار است

تصوف گر قبولت شد عدم باش

فزونی هل بر افزونها و کم باش

تصوف را کمال از بندگی جو

ز مسکینی و سرافکندگی جو

گرت دادند آنرا موهبت دان

هم استعداد را دوم جهت دان

نگویم رو مرید خانقه شو

ولی رو پیش پائی خاک ره شو

نگویم سر مخار از ذکر و او راد

ولی از ما سوی الله باش آزاد

نگویم ساکن کوی مغان باش

ولیکن بیسکون و لامکان باش

نگویم روخراب آی از خرابات

ولی به این خرابی ز آن خرافات

نگویم حلقه فقر و فنازن

ولی رو پایی بر حلق انا زن

نگویم همزبان شو با خموشان

ولی شو بی‌زبان از دل خروشان

نگویم جامه تقوی بمی ده

ولی زان جامه گویم جام می‌به

نگویم بگذر از معقول و منقول

مشو بر نقش لیک از یار مشغول

بخش ۱۹۹ - تعرفه ممدوح

شنیدی چون تعرفهای مقدوح

شنو باز از تعرفهای ممدوح

خود آن نبود با غراض و تملق

بخلق کاملان باشد تخلق

تخلق رفته رفته گردد اخلاق

اگر خود باشد آن مرضی خلاق

بپوشد جامعه عرفان به الفت

نه بر زرق و ریا و کید و کلفت

بیان نیت که گر ناقابلم من

بزی عارفان کاملم من

اگر معیوب تر از کل خلقم

شود پوشیده عیب از حسن دلقم

ازین فکرت دمی آسوده نبود

که دلق او بعیب آلوده نبود

یکی باشد دلیل پاکی دلق

که نارد شکوه خلاق بر خلق

چه او را جمله نیتها بخیر است

عیان خیرات او بر اهل سیر است

ز خیر نیتش در راه توحید

ز حق یابد بقول و فعل تایید

بخش ۲۰۰ - عرفان

صفی زان شد که بحرش درفشان شد

بهر تحقیق نظم او نشان شد

نه عرفان چون علوم دیگرانست

که تحصیلش بتدریس و بیان است

نه برهانی که دیگر کار خواهد

عیانست و لقای یار خواهد

کند قول صفی راگر کسی زشت

زند بر بحر از نابخردی خشت

صفی گر زبده‌الاسرار گوید

ز قول یار وصف یار گوید

و گر انشا کند بحرالحقایق

حدیثش را نه هر گوشیست لایق

که آن دلدار وصف خویش گوید

نهایت کز لب درویش گوید

اگر وقتی جمالش دیده بودی

کلامی از لبش بشنیده بودی

دگر هر جا که میدیدی بیانی

بکف ز اصل و بدل بودت نشانی

که این حرف از لب آن دلنواز است

و یا گفتار ارباب مجاز است

صفی را عشق بحر موج زن کرد

گهر خیز و گهر زا در سخن کرد

کند تا شرح منزلها وره را

که هر جا چون زد آنشه بار گه را

نباشد هیچ قولش غیرالهام

رسد هر دم بجانش از دوست پیغام

که مطل را چنین باید ادا کرد

نه خود این کوه بیصوتی صدا کرد

ولیکن چون تو در تقلید و وهمی

نداری زونشان از روی فهمی

ندانی هر کجا او را چه نام است

بسویش ره چه و منزل کدام است

چنین دانی که قول اهل توحید

چو اقوال تو از ظن است و تقلید

فلانکس در اخبار اینچنین سفت

بقول راویان شخصی چنین گفت

تعرف هم اگر خواهی نکو کن

بخلق و فقر و حال عشق خو کن

تعرف نیست آن کاخلاق خوش را

نهی از دست و برگیری ترش را

بود در ادعا پیوسته لافت

ولی در وقت کار افتاده نافت

یکی تقلید عارف در سخا کن

دگر در حسن میثاق و وفا کن

نما از وی تعرف در صفت هم

باخلاق و سلوک و معرفت هم

مکن تقلید او بر وضع و حرفش

شناور شو یکی در بحر ژرفش

مبین تنها که در صحبت چه گوید

ببین تا سوی مقصد ره چه پوید

خداوندا بمردان معارف

بآن دلها که هستند از تو واقف

صفی را بهرمند از معرفت کن

در او پیوسته تکمیل صفت کن

من ار بی قابلیت در نمودم

تو قابل می‌توانی کرد زودم

چو هستی هر کمالیراست قابل

بفیضت جرم ما گردید حایل

توانی هم تو رفع این علل کرد

بصوفت تیرگیها را بدل کرد

به پیش نور ظلمت جز عرض نیست

تو چون خواهی شفا اصلا مرض نیست

مرض خود بلکه چون خواهی شفا شد

خطا رفت و کدورتها صفا شد

ببخش از ما اگر حرفی غلط شد

برون رفتاری باز نظم و نمط شد

مرا باشد امید اندر تصوف

که عرفانم بود پاک از تعرف

بخش ۲۰۱ - العالم بکسراللام

شنیدی چون ز عارف داستانی

ز عالم گوش کن نیکوبیانی

بود عالم کسی کورا الهی

ز هر چیز آگهی بخشد کماهی

ز راه و منزل و احکام دینش

نه از کشفی که از راه یقینش

بود این هم همان معنی عارف

که از عرفان علمی اوست واقف

تفاوت در همان علم و شهود است

که این دانا و آن بینابه بود است

همان علمی که عارف را عیانست

بعالم آشکارا از بیان است

بدینسان عالمی را گر تو عارف

بخوانی نیست از وجهی مخالف

ز راه کشف عارف مطلع گشت

حجاب از چشم قلبش مرتفع گشت

ز راه علم عالم با خبر شد

درخت بهره بخشش بارور شد

و لیک این علم غیر از آن علوم است

که گوئی عالمش اهل رسوم است

نه رسمی عالم است آگاه ازین علم

نبرده در مقامی راه ازین علم

حقیقت عالم رسمی عوام است

باسم شرع او را احترام است

همانا عالم غیر از نقطه‌ئی نیست

همان یک نقطه در هر باب کافی است

کثیر آن نقطه شد از جهل جهال

معانی مبدل جمله بر قال

بخش ۲۰۲ - العامه

شنو از عامه کاهل اقتصارند

بظاهر در شریعت آشکارند

خود اهل علمشان اهل رسومند

جدا زاریاب تحقیق و علومند

ندارند از معارف اطلاعی

وزین دولت نیابند انتفاعی

بخش ۲۰۳ - العارالعظیم

دگر عار عظیم اندر ضمیرت

که شد تفسیر بر مقت کبیرت

ز نقص عهد می‌باشد اشارت

که هست از قول بیفعلت امارت

اگر در جمع مردان داخلی خود

همان میگو که بروی عاملی خود

بهیچ اندازه‌ئی قابل نباشی

که گوئی آنچه را عامل نباشی

ز گفتاری که دروی نیست کردار

حذر کن تا نگیرد در گلوخار

ز قول بی‌حقیقت نزد معبود

نبد مبغوض‌تر ز اشیاء مردود

ز حق بر تک اینحال از متانت

روا باشد که جوئی استعانت

بسا لعنت بر آن دستار و ریش است

که کذبش بر خدا و خلق و خویش است

غرض لفظی که او بی‌اعتبار است

به پیش اهل غیرت سخت عار است

هر آن قولی که دروی نیست افعال

نباشد صاحبش را رو باقبال

بخش ۲۰۴ - العباده و العبودیه والعبوده

دگر اندر عبادت کن تعقل

که باشد عامه را فوق تذلل

عبودیت دگر بهر خواص است

که نسبتشان بحق با اختصاص است

بسوی حق صحیح الانتسابند

صداقت پیشه در راه صوابند

عبودیت بود تصحیح نسبت

بحق هم صدق در راه طریقت

عبودیت هر آنرا در نهاد است

نشانش دان که صدق و اعتقاد است

کسی کش نعمت ادراک باشد

بصدق و اعتقاد پاک باشد

عبودت باز وصف خاص خاص است

نفوس از قید آنها را اخلاص است

خدا را عابد اندر جمع و فرقند

به بحر بیندگی پیوسته غرقند

بخش ۲۰۵ - العبادله

عبادله بنزد مرد دانا

بوند اهل تجلیات اسما

چو اسمی را تحقق بر حقیقت

عیان یابند از اسمای حضرت

شوندار بر صفات اسم موصوف

ربوبیت شود زان اسم مکشوف

عبودیت پس ایشانراست للحق

خود از حیث ربوبیت بمطلق

که ایشانرا شود زان اسم مشهود

چه هر اسمی خود اوربست و معبود

پس ایشانند عبد اسم ذوالمن

شنو تفصیل هر یک را تو از من

بخش ۲۰۶ - العباد الحقیقی و هم مظاهر الاسماء

کنون از اولیا گویم که درسر

بوند اسمای حضرت را مظاهر

خود این بابی بود مبسوط و مشروح

بعون حق نمایم بر تو مفتوح

چو دانستی صفی را از صفائی

بیاد آور بهنگام دعائی

بخش ۲۰۷ - عبدالله

بود عبدالله آنکو اندر او حق

تجلی کرده با هر اسم مطلق

از او اندر عبادالله اکرم

کسی نبود ز حیث رتبه اقدم

از آنرو مظهر این اسم جامع

پیمبر باشد از دانی بمواقع

بر او اطلاق این اسم امتیاز است

براقطاب دگر محض مجاز است

ز حیث تابعیت بهر اقطاب

روا اطلاق این اسم است دریاب

بخش ۲۰۸ - عبدالرحمن

خود آن کو عبد رحمن از یقین است

بجلوه رحمه‌ للعالمین است

همانا اسم رحمن راست مظهر

جهان از رحمتش برپاست یکسر

نباشد خارجش شیئی ز رحمت

برحمت یافت از حق فیض و فرصت

بخش ۲۰۹ - عبدالرحیم

دگر عبدالرحیم آنست در نص

که باشد رحمتش مخصوص و مختص

بان کو اهل تقوی و سداد است

نکو کردار وصافی اعتقاد است

بود در بذل رحمت اختصاصش

رسد تشریف رحمت برخواصش

بخش ۲۱۰ - عبدالملک

بود عبدالملک کو بی‌توقف

بنفس خویش و غیرستش تصرف

تصرف با اراده و امر یزدان

کند در کل موجودات امکان

نباشد امر و احکامش گزافی

که باشد با اراده حق منافی

اشد خلق باشد در خلایق

بنفس خویش و خلقان سخت فایق

بخش ۲۱۱ - عبدالقدوس

ولیی کوست نامش عبد قدوس

نباشد قلب او با غیر مأنوس

نموده حق مقدس زا احتجابش

همی بر قدس باشد فتح بابش

بحکم لایسعنی جز الهش

به دل نبود ز قدس نفس راهش

بحق وسعت نیابد قلب هر کس

جز آن قلبی که زاکون شد مقدس

از آن وسعت حق او را داد بر دل

که اندر وی کند از قدس منزل

نگنجد ذات پاکش در مکانی

بجز اندر دل قدسی نشانی

بخش ۲۱۲ - عبدالسلام

ولیی باز کو عبدالسلام است

تجلی از سلامش بر مدم است

بود آنکس که حق دارد سلامت

دل او را ز نقص و عیب و آفت

دگر هم اندر آشنا و علامت

بود هر جا سقیمی زو سلامت

در اینمعنی گرت دوقیست لایق

نمایم باز رمزی از دقایق

خود این تحقیق مخصوص خواص است

که از حقشان در ادراک اختصاص است

حق از وصف سلامش بر علامت

ز هم اضداد را دارد سلامت

شد اجتماع عناصر در مزاجی

بهم باشند خوش بی اعوجاجی

زهم باشند بر یک حال سالم

بیکدیگرنه از وجهی مزاحم

حیات خلق کین سان بر نظام است

بپا زین اجتماع مستدام است

بود در یک بدن صد گونه آفت

سلامت یابد از حق زان مخافت

نبود از آن سلامتهای دائم

نبد چشم از نگاه خویش سالم

دگر آفات بیرونی خود افزون

بود از موج بحرور یک هامون

بدینسان سایر اشیاء که هر یک

فزون دارند هر آنی مهالک

وزد در باغ و بستان باد سختی

بنادر برگی افتد از درختی

چنان هر برگ و بیخی هست محکم

که از بادی نیابد هیچ ماتم

حقش دارد سلامت ورنه بر باد

شدی آن کشته‌ها از بیخ وبنیاد

هزاران کشتی از دریا بساحل

رسد با آنکه بر غرق است قابل

بدینسان هر وجودی در مقامش

بود سالم خود از اسم سلامش

در این معنی دهم گر داد مطلب

بباید بحرها گشتن مرکب

بخش ۲۱۳ - عبدالمؤمن

ز عبدالمؤمنت گویم معاین

در او کرده تجلی اسم مؤمن

حق ایمن کرده از رنج و عقابش

نباشد با خلایق انتسابش

هم ایمن خلق از وی در همه حال

بنفس خویش و اهل و مال و احوال

دهی گر سیم ور کوبی بسنگش

نیابی در مقام صلح و جنگش

بخش ۲۱۴ - عبدالمهیمن

بود عبدالمهیمن آنکه مشهود

بود حقش خود از هر شیئی موجود

عیان بیند که ذات حق پدید است

بهر شیئی رقیب است و شهید است

بنزد اهل دل باشد مبرهن

که هست او مظهر اسم مهیمن

نگهدار است و شاهد ما سوا را

بخود دارد نگه ارض و سما را

بخش ۲۱۵ - عبدالعزیز

دگر عبدالعزیز آن در تمیز است

که از حق مظهر اسم عزیز است

تجلی کرده حق بروی بعزت

بهر شیئی است غالب در حقیقت

نگردد هیچ مغلوب و هراسان

ز دست حادثات و جور اکوان

بخش ۲۱۶ - عبدالجبار

دگر عبدی که بر وی اسم جبار

تجلی کرده باشد اندر اطوار

کند پیوند هر کسری زهر شیئی

چه جبر کسرها حق کرده از وی

تجلی کرده جبارش چو در سر

بحال کل شیئش کرده جابر

بخش ۲۱۷ - عبدالمتکبر

کسی شد مظهر وصف تکبر

که بر تذلیل خود دارد تدبر

بکبر حق بداد او کبر خود را

تذلل کرد مر ذات الاحد را

شد او پس کبریاء‌الله مقامش

که بی‌کبر و ریا آمد قیامش

تکبر پس زحق بر ما سوا کرد

تذلل کی بغیری ز اعتلا کرد

تکبر هر که با او کرد شد پست

مرا او را کبریاءالله بشکست

بخش ۲۱۸ - عبدالخالق

ز عبدالخالق ارپرسی هویداست

بخلق او بر مراد حق تواناست

تجلی کرده حق با فعل و تأثیر

بقلب او بوصف خلق و تقدیر

بشیئی نیست با آن قدر و پیوند

توانا جز بتقدیر خداوند

چو تقدیری بجز تقدیر حق نیست

همان تقدیر حق زین عبد جاریست

بخش ۲۱۹ - عبدالباری

ز عبدالباری ار علمت ادیب است

شنو و آن عبد خالق را قریب است

بری چون علم اوکان بخلافبست

بخلقان از تفاوت و اختلافست

پس از فعلی است او البته عاری

که بی‌نسبت بود با اسم باری

در افعال است گر داری تدبر

مبرا از تنافی وز تنافر

بر اینمعنی است شاهد نزد برهان

بقران «ماتری فی خلق رحمن»

چو باری شعبه‌یی ز اسماء یزدان

بود کوهست تحت اسم رحمن

بخش ۲۲۰ - عبدالمصور

ولیی کو بود عبدالمصور

ز فعل حق فعال اوست صادر

بوفق حق نماید بی‌تکلف

بر اشیاءء جمله تصویر و تصرف

هر آنصورت که از کلکش رقم بست

بدستور مصور در قلم بست

مصور در صورها غیر حق نیست

منافر صورتی زان در ورق نیست

منافر گر بود نسبت بغیر است

چو نبود غیر صورتها بخیر است

هنوزت تا که چشم غیر بین است

فرار از صورت قهرت متین است

بقلبت گرفتد نور مصور

نه بینی هیچ تصویری مغایر

بخش ۲۲۱ - عبدالغفار

کسی کو مظهر غفار باشد

بهر عیبی ز حق ستار باشد

تجلی کرده بر وی اسم غفار

جنایتها ببخشد او بیک بار

نیارد جرم کس را در نظر باز

ببخشد بیشتر را بیشتر باز

ببخشد جرمهای تو بتو را

ز مجرم هم بپوشد عیب او را

خود الحق مظهر غفار این است

هر آن بخشنده را حال این چنین است

بدینسان چون باو شد یاری حق

بود منظور او غفاری حق

بهر طوری که حق با او عمل کرد

هم او بر خلق حق دو راز دغل کرد

صفی یارب فعالش بر تو پیداست

ببخش او را بدانسان کز تو زیباست

بخش ۲۲۲ - عبدالقهار

دگر هم عبدقهار است در کار

که باشد مظهر او بر اسم قهار

ز حق دارد خود او توفیق و تایید

که از وی نفس یابد قهر و تهدید

بقهر نفس دارد اهتمامی

بقهاریت استش احتشامی

هر آن فعلی که معلوم است و مستور

ز نفس از وی شود معدوم و مقهور

بنفس خویش و غیر است او مسلط

روانها داده بر دارائیش خط

بر اکوان او تواند کرد تأثیر

نه اکوانش تواند داد تغییر

هر آن شیئی تجاوز یابد از حد

ز قهر او بجای خود شود رد

در اکوان فعل و تأثیرش چنین است

فلک در پیش عزمش چون زمین است

بخش ۲۲۳ - عبدالوهاب

دگر باشد ولیی عبد وهاب

ز حق بر موهبتها دارد القاب

ببخشد هر چه هر کس را سزاوار

بود، وان حق او باشد در آثار

چون رنگ و بو که باشد لایق گل

دگر فریاد و افغان بهر بلبل

بدینسان جمله موجودات عالم

برد زا و بخش خود هر شیئی هر دم

ببخشد حق هر کس بی زاغماض

بدون بغض وحب خالی ز اغراض

بود جودش چو ظل بر خلق ممدود

که هست او واسطه بر جودذیجود

بخش ۲۲۴ - عبدالرزق

ولیی عبد رزاقش بود نام

که از حق یافت رزقش وسعتی تام

کند پس بر عبادالله ایثار

برزق خویش و دارد شکر ازینکار

اگر خواهد دهد از نیم نانی

بعمری رزق بر خلق جهانی

شوند ار خلق یکجا مهیمانش

نیاید هیچ کم از سفره نانش

از آن رزق مبارک کش خداداد

بایثار او بکل ماسوا داد

کسی کو یبسط الرزقش نصیب است

بفیض من یشاالله قریب است

حق از خیرش جهانرا کرد آباد

برزق خلق بسط از خیر او داد

دهد رزاق مطلق بر خلایق

هر آن رزقی که در حالیست لایق

بود رزق بدن ماکول و ملبوس

دگر هم رزق حس ادراک محسوس

بود رزق خیال ادراک عالی

بر اشباح و صورهای خیالی

خود آن از ماده باشد مجرد

بمعنی دون مقدار اینست در حد

بتحقیق محقق رزق و هم است

معانیی که جزئی نزد فهم است

دگر هم رزق عقل است ار که دانی

علوم حقه و آن کلی معانی

بود پس واسطه کل عبد رازق

رسد هر رزق از وی بر خلایق

بخش ۲۲۵ - عبدالفتاح

چو نور اسم الفتاح برتافت

گشایش عبد فتاح از خدا یافت

عطا فرمود حقش در لوایح

همانا علم اسرار مفاتح

بود زان اختلافات اندر اوضاع

که فتاحیتش باشد بانواع

گشود او را خصومات و مغالق

نمودش معضلات و هم مضایق

فرستاشد فتوحاتی ز رحمت

نکرد امساک از وی هیچ نعمت

کند هر گه تجلی اسم فتاح

بعبد از حق بدست آرد مفتاح

که هر بابی تواند زاو گشودن

بهر فتحی تواند هم فزودن

هر آن امری که فرض است افتتاحش

شود مفتوح زانگشت صلاحش

بخش ۲۲۶ - عبدالعلیم

بود عبدالعلیم آنکس که معلوم

بر او باشد حقایقهای مکتوم

بیاموزد حقش علم حقایق

بکشف از نزد خود دون عوایق

بدون فکر و تعلیم و تعلم

که محتاج است بر بحث و تکلم

رسد گویند اهل ذوق و تحقیق

ز علام الغیوبش محض توفیق

صفای فطرت و نور وجود است

زهی آنرا کش از حق این نمود است

بخش ۲۲۷ - عبدالقابض

تو عبدالقابض آنرا دان زحالش

که گیرد حق بخود قلب و خیالش

بگرداند دگر مانند رایض

و را بر نفس خویش و غیر قابض

پس او چیزی که دور است از فرایض

نماید قبض و اینست از غوامض

سزاوار آنچه نبود در خلایق

نماید قبض و آن قبض است لایق

بگیرد آنچه هست از مصلحت دور

هم آمد در نظام تام معذور

نباشد آن بحکم الله جاری

بود بهر عباد از نظم عاری

گر این معنی بفهم آید چو آبت

رود بیرون ز خاطر اضطرابت

مگیر آنرا که از دستت ستانند

نشین جائی کز آنجایت نرانند

تمنای محالت از جنون است

هر آن آبی که نتوان خورد خونست

بخش ۲۲۸ - عبدالباسط

تو عبدالباسط آنرا دان که مبسوط

بود خیرش ز حق بر خلق و مضبوط

بنفس و مال و هر چیزی که واضح

بود باشد بخلق از حق مفرح

هر آن بسطی که آن باشد موافق

بامر حق رساند بر خلایق

از و یابند اشیاء انبساطی

که در هر رتبه دارند انضباطی

ز بسط است آنکه بی‌اصل و گزافست

بعقل وش رع و نظم کل خلافست

بود بسط آنکه گل بشگفت و آگاه

شد از جنبیدن باد سحرگاه

ز تاریکی بود بسط لیالی

دگر هم بسط روز از شمس عالی

بدینسان بسط هر شیئی مناسب

بحال اوست گر دانی مراتب

تجلی چون نماید اسم باسط

بعبدی اوست در بسط از وسایط

رساند بسط ظلمت را بشبها

فرستد بسط سوزش را به تبها

کشاند بسط وسعت را بصحرا

نشاند بسط جنبش را بدریا

فروشد بسط جلوه بر بساتین

دهد بسط آن صلابت بر سلاطین

دهد باشد گرت بسط تفرس

بهر ذی روحی او بسط تنفس

نماید داری ار بسط معانی

جهات سته را بسط مکانی

بدینسان بر همه اشیاء عالم

دهد بسطی بقدر وسع فافهم

بخش ۲۲۹ - عبدالخافض

ز عبدالخافضت گویم بیانی

اگر صافی دل و روشن روانی

بود آنکس که ز اشیاء در تذلل

در آید گاه رؤیت بی‌تامل

ز هر شیئی ببیند رؤیت حق

وزان رؤیت بخفض آید محقق

از آنرو خواهد ار وقتی نشانرا

بخفض آرد تمام انس و جانرا

نشان خافضیت ز او در اشیاء

عیانست ار تو داری چشم بینا

ز اسم خافض است این نوع تأثیر

کز آنها شمه‌ئی آید بتحریر

عجب نبود پس از عارف که بیناست

بذل و خفض از دیدار اشیاءست

که آید در نظر از ورد و خارش

ظهور ذوالجلال و اقتدارش

بخفض و اهتراز از هیبت حق

چنان آید که پیش صرصری بق

از آن حقش بخفض آرد فلک را

مطیع امر او سازد ملک را

بلرزد کوه اگر بیند شکیبش

بخشکد بحر اگر یابد نهیبش

ز خفض نوح کو با کبریا کرد

جهانرا غرق طوفان فنا کرد

براهیمی ز بال پشه خورد

شرار هستی نمرودی افسرد

بخش ۲۳۰ - عبدالرافع

زاسم رافعست اینجمله رفعت

که در اشیاءست پیدا وین مزیت

تو عبدالرافع آنرا دان بواقع

که بر وی جلوه گر شد اسم رافع

در اشیاء هر چه بیند او بموقع

بیابد خویش را از جمله ارفع

چو آنها را بچشم غیر بیند

پس ارفع خویش را در سیر بیند

برفعت آنکه با حق در قیام است

تجلی از رفعیش بالتمام است

ولی در سیر تام این رتبه پست است

خودیت چون بجا از حق پرستست؟

خود اشیاء جمله لاشئیند و نابود

بعارف حق بود در جمله مشهود

چو حق مشهود گردد در حقیقت

کجا ماند بجا بر عبد رفعت

شود معدوم و مندک هستی وی

که بیند هستی حق ثابت از شیی

پس اشیاءرا ز خود پندارد ارفع

هم اکمل باشد این رؤیت هم انفع

بخفض آید چو بنده رفع حق دید

وجود مطلق اندر ماخلق دید

هر آن حق دید خود را در عدم یافت

ز حق پس رفعتی از این قدم یافت

هر آن یک زین دوشق را اعتبار است

صفی را شق ثانی اختیار است

بخش ۲۳۱ - عبدالمعز

کند عبدالمعز را در تولی

حق از اسم معز بر دل تجلی

فزاید هر زمان بر اعتزازش

بهر شیئی نماید دلنوازش

بر اشیاء جمله او عزت پناهست

بهر ذی عزتی خود پادشاه است

به بستان عزت گل آشکار است

گیاه تلخ نامطبوع و خوارست

گهی باشد که از بهر علاجی

تو را بر آن گیاهست احتیاجی

در اینجا عزت او بین که چونست

ز صد بستان گل قدرش فزونست

به بخشی دربهای او چمنها

بحفظش پرده پوشی‌ از سمنها

در اینساعت که این اعزاز وحد یافت

از آن عبدالمعزعون و مدد یافت

که او اسم معز را هست مظهر

بود ز و عزت ار زد حلقه بر در

بعالم پس نباشد خوار چیزی

عزیز است از حق ارداری تمیزی

شود قدرش بجای خویش معلوم

برون از جای خود خوار است و محروم

بعزت پس بهر شیئی او دخیل است

چه عز در هستی اشیاء اصیل است

مبین خوار ار که چیزی زهر ریز است

بجائی ز هر مارت هم عزیز است

بخش ۲۳۲ - عبدالمذل

بود عبدالمذل در علم و احوال

ز یزدان مظهر او بر وصف اذلال

هر آنکس را بظاهر یا بباطن

ز حق شد حتم ذلت در مواطن

بود او واسطه ضعف و ذلالش

شوند اعدای حق خوار از خیالش

عدو اولیا اعدای حقند

که بر ذلت هم از حق مستحقند

وگر نه ذات مطلق را عدو نیست

بعالم دشمنی از بهر او نیست

کسی با خود نگردد هیچ دشمن

زند لیک از طمع شمشیر بر تن

چو شد تن چاک مرگش در طلب بود

بجان خویش دشمن زین سبب بود

صفی را باز هم تحقیق خاصی است

که آنرا نزد صوفی اختصاصی است

چو حق در هستی اشیاء اصیل است

عجب دارم اگر شیئی ذلیل است

بود ذل گر که باشد سیر موضوع

همانا وضع شیی در غیر موضوع

بود در عزتش بر تاج شاهی

باو هم حاجت است آنجا کماهی

بکهدان ارفتد میدان تو خوارش

ندارد ز آنکه آنجا کس بکارش

سلاح اندر کف مردان عزیز است

ذلیل است ار بدست دزد و هیز است

بنزد مرد مشرک علم توحید

ذلیل است این تو را کافیست دردید

بدینسان هر وجودی در نظامش

ذلیل است ار نباشد در مقامش

خود اینهم در نظام تام عرض است

که ذلت بهر شیئی هست و فرض است

بود عبدالمذل آنکس که از وی

رسد ذلت بجای خویش بر شیی

بخش ۲۳۳ - عبدالسمیع و البصیر

بود عبدالسمیع آنکس که ز اشیاء

نیوشد صوت حق با سمع معنا

ز هر شیئی نیوشد صوت خاصی

که در آن رتبه دارد اختصاصی

بعین سمع هم عبدالبصیر است

که ز اشیاء دید حق را ناگزیر است

هر آن کز گوش حق بشنید ناچار

ز چشم حق ببیند هم در آثار

حق او را مظهر سمع و بصر کرد

باو خود را از این دو جلوه‌گر کرد

پس او بیند در اشیاء ذات حق را

نیوشد هم ز حق آیات حق را

همان چشمی که اول ذات خود دید

همان گوشی که صوت خویش بشنید

تجلی کرد و ز اشیاء جلوه گر گشت

هر آن شیئی عین آن سمع و بصر گشت

هر آن کز حق چنین صاحب نظر شد

بخاصه مظهر سمع و بصر شد

به بیند حق ز هر شیی خود نمائی

کند در عین قدس و کبریائی

بمعنای دگر سمع و بصر را

بهر جنبنده او بخشد اثر را

چه حق فرموده از صدق ضمیرش

تجلی از سمیع و از بصیرش

نیوشد آن دعا کز حق تمنا

باستعداد خود دارند اشیاء

کند حق هم ز فیاضی اجابت

نگردد رد بدر گاهش انابت

به بیند هم زهر شیئی آنچه خودخواست

بود تشریف آن بر قامتش راست

هر آنچیزی که از حق او طلب کرد

ز حق بگرفت و در اخذش طرب کرد

کسی کاین نکته یابد در شهودش

سمیع است و بصیر از حق نمودش

بخش ۲۳۴ - عبدالحکم

میان بندگان عبدالحکم را

بدان حاکم بحکم الله شیم را

بحکم از حق بود بر خلق مأمور

زریب وظن و اوهام و ریا دور

نه تنها حکم او در امر شرعست

که حکمش جاری اندر اصل و فرعست

نشان حکم او باشد که بادی

کند در کاه و گندم افتقادی

ز حکمش شد شکار گربه عصفور

که کرمی خورده بود از ملک معمور

ز حکمش باد برد آرامش از گل

چو او بر باد بر باد داد آرام بلبل

ز حکمش خورد قاضی چوب رشوت

بحکم حق چو قاضی کرد حیلت

ز حکمش زاهدی شد همدم خلق

که او را بس دغلها بود در دلق

بدینسان حکم او جاریست مطلق

شکافد موی در احقاق هر حق

بخش ۲۳۵ - عبدالعدل

ز عبدالعدل گویم با تو حالی

تو هم بشنو بگوش اعتدالی

بود او مظهر عدل الهی

بزیر عدلش از مه تا بماهی

تجلی کرد ذات ذوالجلالش

باسم عدل در عین کمالش

پس او بالحق کند تعدیل در خلق

چو غرق بحر ذوالعدل است تا حلق

ز حق دارد وفا در حکم مطلق

بحق هر چه ذی حق است از حق

رساندن حق جلوه بربساتین

رساندن حق سبزی بر ریاحین

رساندن حق بریدن بخنجر

رساندن حق جنبیدن بصرصر

رساندن حق آب و رنگ بر گل

دگر هم حق شیدایی به بلبل

دگر برانگبین حق حلاوت

دگر بر یاسمن حق لطافت

دگر بر روز حق روشنائی

دگر برلیل حق تیره رائی

ادای حق هر شئی بدینسان

عدالت باشد اریابی تو آسان

تفاوتها باستحقاق اشیاءست

نه جبر است این حقوق جمله بر جاست

بخش ۲۳۶ - عبداللطیف

خود آن عبداللطیف اندر مقام است

که لطفش بر عبادالله تمام است

بموقعهای لطف او هست بینا

ز ادراک لطیف و قلب دانا

بداند لطف را موقع کدام است

چه لطفی هم سزای خاص و عامست

بخلق او واسطه لطف است از حق

هم آگه بر بواطن اوست مطلق

بلطفش کس ز خلقان نیست شاعر

ندانند از چه ره شد لطف ظاهر

چو از نام لطیفش حق در اطوار

تجلی کرد و آن ناید در ابصار

بلطف محض ساری حق در اشیاءست

از آن مخفی هر شیئی اثرهاست

نباشد آن اثرها بر تو معلوم

چو در آن جمله اسراریست مکتوم

لطافت باشد از اوصاف یکتا

بیکتائی لطیف است او در اشیاء

بهر شیئی که لطفش اختفا یافت

در آن شی‌ء سر شیئیت خفا یافت

لطیف‌الصنع از آن شد جستجو را

که بهر آب جنبانی سبو را

بری بر خم ز بهر باده‌ئی پی

دگر از بهر کیفی در خمت می

ز بهر طیب جوئی مشک و عنبر

دگر از بهر شهدی قند و شکر

همه صنعش بجای خود نکوشد

که در هستی دلیل ذات او شد

بلطف ار بنگری یعنی بدقت

به بینی کثرتش را عین وحدت

یکی بنگر که این رنگ از کجا بود

که با گل ز اختصاصی آشنا بود

چرا او را باین طیب اختصاص است

بشکل و طبع و رنگ و طعم خاص است

خود این ز آثار آن صنع لطیف است

که هر شیئی ز تلطیفش شریف است

دگر هم لطف بر معنای علم است

بر اشیاء لطف او بر جای علم است

چه علم آنهم حقیقت عین ذاتست

وجود لف عین ممکنات است

بلطف آنسرو قامت معتدل شد

روان در جویبار آب و گل شد

بد این معنای لطف اندر حیقت

بود معنای دیگر در شریعت

بود لطف آب دادن سرو و گل را

نمودن خود رعایت نظم کل را

بود لطف آنکه گر خاریست در راه

کنی از بیخ و بری سر زبد خواه

بود لطف آنکه ظالم را کنی پست

بود لطف آنکه سارق را بری دست

گیاه هرزه رو و خار و خس را

ز باغ ار ندروی سوزی نفس را

ثمر فاسد شود اشجار عاطل

نشد ز آن کشت جز خاریت حاصل

از ین ره هشت نظم شرع و دین را

که بینی لطف آن نظم آفرین را

که یک اسمی ز اسمایش لطیف است

همه لطفش بجای خود شریف است

کند این اسم بر عبدی تجلی

که عالم باید از لطفش تسلی

بخش ۲۳۷ - عبدالخبیر

دگر هم زاولیا عبدالخبیر است

که ز اشیاء آگه از لطف ضمیر است

ز هر چیزی حق او را مطلع کرد

حجاب از چشم قلبش مرتفع کرد

ز قبل و بعد هر شیئی خبر یافت

ز سر و جهر او علم و اثر یافت

خود این باشد دلیل از کشف اعیان

حقایق چون در اعیانست یکسان

در اعیان شد عیان شیئیت شیی

بود ثابت در آن عینیت وی

بر اعیان باشد اسماء را تعلق

مبین گشت در بحرالحقایق

بود عبدالخبیر آنکس که این اسم

شود زو جلوه‌گر در عالم جسم

بخش ۲۳۸ - عبدالحلیم

بود عبدالحلیم آنکس که تعجیل

ندارد در جنایتها ز تکمیل

نماید در عقوبتها تعلل

کند آزار خلقان را تحمل

گرش بندند بر زنجیر و اغلال

نیاید در خروش از جور جهال

زمین را حلم او باشد نگهدار

خود آید کی بجوش از فعل اشرار

رسد معنای دیگر در خیالم

بر ادراکی دقیق است این مقالم

چو بردارم بتحقیقی بنانی

بخاطر ندهدم معنی امانی

کسی عبدالحلیم اندر شعار است

که بر هر ناملایم بردبار است

نه تنها حملش از خلقان بخویش است

بکل ماسوی او حلم کیش است

ز حلم او زمین بگرفت آرام

نزد دم هر چه کوبیدنش اندام

ز حملش فلکها را بی ز اهمال

بود در بحرها خود حمل اثقال

ز حملش کوهها را بهر معدن

بکوبی هر چه بر زحمت دهد تن

ز حلم اوست کاهن چون خورد تاب

در آتشدان بسندان آورد تاب

ز حلم اوست کاین ارض مطبق

فرو در خود نرفت از فعل ناحق

هر آنکس حلم حقرا مظهر است او

زمین و آسمان را لنگر است او

بخش ۲۳۹ - عبدالعظیم

بود عبدالعظیم آنکو ز رتبت

کند بر وی تجلی حق بعظمت

پس او آرد تذلل در ولایت

ادای حق عظمت را بغایت

بچشم خلق پس ذات قدیمش

ز عظم خویش بنماید عظیمش

نماید مرتفع ذکر و ثنایش

میان خلق از حسن ولایش

چو خالی شد ز خویش از فرط ذلت

رسد تو قیرش از سلطان عزت

بهر کس افتد از عظمت نگاهش

شود او در تذلل خاک راهش

بخش ۲۴۰ - عبدالغفور

بود عبدالغفور اندر مکارم

به غفران جنایات و جرائم

ببخشد هر چه باشد جرم و عصیان

بپوشد هر چه باشد عیب و نقصان

تفاوت نیستش با عبد غفار

بجز اندر دوام غفر و اکثار

بود آن عبد غفارت ز آیات

کثیرالمغفره اندر جنایات

بود عبدالغفور از غیب دایم

بغفران جنایاتش مراسم

بخش ۲۴۱ - عبدالشکور

بود عبدالشکور آنکس که دایم

بود کارش سپاس و شکر منعم

نداند نعمتی را جز ز حضرت

نه بیند هیچ از وی غیر نعمت

به صورت گرچه آن رنج است و نقمت

نبیند نقمت آنرا در حقیقت

شدید النقمه آمد حق بر اعدا

نباشد نقمتی زان گرچه پیدا

بظاهر بلکه آن وسع است و رحمت

خلاف اولیا و اهل طاعت

وسیع‌الرحمه است از بهر اخیار

نماید گرچه آن نقمات و آزار

بسا نعمت که منعم داد و غم بود

بسا نقمت که آن لطف وکرم بود

دهد نعمت بمشرک تا شود دور

دهد نقمت بعارف تا شود نور

بود عبدالشکور آنکس که در رنج

نبیند غیر ناز و نعمت و گنج

بر او زیبا نماید شادی و غم

دگر درد و دوا و عیش و ماتم

معانی ریزد از حق در دلم باز

کنم زان جمله بابی ب تو هم باز

هر آن فردی ز افراد خلایق

که دارد نعمتی از حق بلایق

بود عبدالشکور اندر سپاسش

که فرمودست حق نعمت شناسش

چو بیند نعمت منعم در اشیاء

هم اشیاء جمله او را همچو اعضا

شود پس شاکر او زین جمله نعمت

که حق بنهاده زان برجانش منت

بخش ۲۴۲ - عبدالعلی

بود عبدالعلی آنکس که برتر

بود قدر وی از اقران سراسر

خیال و همتش پیوسته عالی

بود از بهر تحصیل معالی

ز اقران و ز اخوان معلی

بکسب رفعت است ادارکش اعلی

رسد تا بر شئونات علیه

کند درک کمالات سنیه

صفی را صاف‌تر زین مشربی هست

بتحقیق معانی مطلبی هست

کند عبدالعلی در رتبه کامل

هر آنچه اعتلا را هست قابل

بخش ۲۴۳ - عبدالکبیر

دگر عبدالکبیر این ناگزیر است

که او از کبریای حق کبیر است

زکبر حق نه کبر غیر لایق

نماید کبریائی بر خلایق

ز کبر خود فنا شد کبریا یافت

ز حق این کبریائی در فنا یافت

از آن فضل و کمالی کش خداداد

بزرگی بر تمام ما سوا داد

تجلی کرد از اسم کبیرش

نمود از کبر خود صاحب سریرش

بخش ۲۴۴ - عبدالحفیظ

بود عبدالحفیظ آنکو نگهدار

بود حقش ز سو حال و کردار

ز هر چیزیکه باشد نقص حالش

نگهدارد هم از ضعف و زوالش

بحق محفوظ از هر احتمال است

که آن دو راز رضای ذوالجلالست

کند حفظ خدائی ز او سرایت

بهر کس باشد او را در حمایت

نشسته تا کسی اندر حضورش

نیاید نا روائی در خطورش

شود هر کس در اوقاتی جلیسش

نگهدارد ز افکار خسیسش

دگر توفیق ار باشد رفیقت

نشان از معنیی بدهم دقیقت

حفیظ اسمی است کاشیاءرا کماهی

نگهدارد ز آسیب و تباهی

هر آن شیئی است در هر رتبه موجود

مگر حفظش بر او ظلیست ممدود

نگهدارد بگل طیب و تفرج

نگهدارد به یم عمق و تموج

نگهدارد حرارت را با آتش

نگهدارد بشمس این نور وتابش

نگهدارد فلک را بی ز استون

نگهدارد ملک را محو بیچون

بدینسان حفظ هر چیزی بجایش

نماید زیر دامان رسایش

کند این اسم بر هر کس تجلی

جهان یابد بحفظ او تسلی

بخش ۲۴۵ - عبدالمقیت

دگر عبدالمقیت او گاه و بیگاه

بود از حال هر محتاج آگاه

بداند قدر و وقت و احتیاجش

رساند هر چه شاید با مزاجش

موفق بهر انجاح مطالب

ز حق باشد باوقات مناسب

رساند بی‌زیادت بی ز نقصان

بوفق علم خود خیر فراوان

نه از وقتش کند تأخیر یکدم

نه از هنگامش اندازد مقدم

بود او واسطه بر قوت و قوت

هر آنکس را قدر ضعف و شدت

بخش ۲۴۶ - عبدالحسیب

دگر هم ز اولیا عبدالحسیب است

که فیض حسبی اللهش نصیب است

بنفس خود بود دایم محاسب

نگر حتی بر انفاسش مراقب

مگر تا یک نفس نکشد بعفلت

ز حق دارد چنین توفیق و فرصت

بجان دایم در این اندیشه باشد

حساب نفس او را پیشه باشد

حساب نفس هر کس را نصیب است

بعالم مظهر اسم حسیب است

بخش ۲۴۷ - عبدالجلیل

نمایم واقف از عبدالجلیلت

که هست او در جلالتها دلیلت

حق او را ساخت مرآت کمالش

که باشد مظهر وصف جلالش

جلال حق چو او در ما سوا دید

وجود خود ز اجلالش فنا دید

نذلل پیش هر شیئی بحق کرد

جلال حق نشان درما خلق کرد

چو موجود حقیقی ذوالجلال است

ز بهر غیر او هستی محال است

از آن صوفی نبیند ما سوائی

سوای اوست معدم اربجایی

هر آن ز اشیاء جلال کبریا دید

شهنشه را مساوی با گدا دید

چو در این هر دو اجلالش عیانست

ز دو لاشیئی باقی مستعانست

تجلی کرد چون اسم جلیلش

هر آن شیئی است از هیبت ذلیلش

بخش ۲۴۸ - عبدالکریم

بود عبدالکریم آنکس که مشهود

شد این اسمش بجان زاکرم ذیجود

تجلی بروی از وصف کرم کرد

وزین وجهش عزیز و محترم کرد

تحقق یافت بر وصف عبودت

زاکرامی که بود او را به نیت

کرم را چون کسی بشناخت ناچار

شود عامل بوی هر جا بمقدار

شناسد قدر هر چیزی بجایش

تعدی هم نجوید زا اقتضایش

شناسد آنکه نبود ملک و مالی

ز بهر عید یا خلق و خصالی

نیابد هیچ شیئی را که نسبت

بسوی عبد باشد در اضافت

مگر چیزی که بر وی ذوالکرم داد

هم او بر خلق آن مال و نعم داد

چو مولا بر کرم باشد نهادش

دهد بر هر که خواهد از عبادش

کریم از هیچ عبدی هیچ عیبی

نبیند جز که پوشد بی‌زریبی

کریم النفس جرمی در عیانش

نیاید جز که بخشد در زمانش

ندارد پیش جودش وزن وابی

گناهی تا که آید در حسابی

نباشد هیچ جرمی را نمایش

چو آید بحر اکرامش به جنبش

شود چون آید این یم در تلاطم

بهر یک قطره‌اش کون و مکان گم

چه جای آنکه گیرد ز اقتضائی

کسیرا بر گناهی یا خطائی

صفی گوید حدیثی کز سروش است

یم اکرام حق دایم بجوش است

از آندم کو بجوش آمد زاکرام

نشد وقتی که یکدم باشد آرام

کسی کو مظهر است اکرام حق را

کجا بیند بجرمی ما خلق را

اگر بیند بچشم جود بیند

نه از چشم زیان و سود بیند

بخش ۲۴۹ - عبدالرقیب

بود عبدالرقیب آنکس که در کیش

بخود بیند رقیبش اقرب از خویش

پس از درک فنای خویش بینی

که این اسمش کند برجان تجلی

ندارد از حدود حق تجاوز

مراعاتش بحد است از تمایز

بپاس نفس خویش و نظم مولا

مراقب تر کسی زو نیست اصلا

بدینسان در مقامات و مراتب

بود بر حال اصحابش مراقب

بخش ۲۵۰ - عبدالمجیب

مگر عبدالمجیب اول اجابت

نماید دعوت حق را بطاعت

چو بشنید او که خوانندش بدرگاه

بدستور «اجیبوا داعی الله»

اجابت کردن چون حق را بدعوت

بدعوتها نمودش حق اجابت

بجان از معنی انی قریبش

تجلی کرد با اسم مجیبش

کند تا او اجابت هر دعائی

که باید مستجاب آید زجائی

بخش ۲۵۱ - عبدالواسع

ز عبدالواسعت گویم بواقع

که باشد مظهر او بر اسم واسع

هر آنچه باشد اندرعون و حولش

دهد وسعت بر آن از فضل و طولش

ز چیزی وسعت اوما بواجب

نیابد کوست غالب بر مراتب

نه بیند مستحقی در مقامش

جز آن کاعطا کند هر صبح و شامش

بخش ۲۵۲ - عبدالحکیم

بود عبدالحکیم آن کوست بینا

بموقعهای حکمت اندر اشیاء

موفق او بتوفیق سداد است

بقول و فعل کز حقش نهاد است

نبیند او خلل در شیئی الا

کند مسدودش ار دارد تقاضا

نبیند هم فسادی در مقامی

که نارد بهر اصلاحش قیامی

نبیند هیچ نامعمور جائی

که ننهد بر تعمیرش بنائی

نگردد مشتبه قصدم ز ویران

نه آن باشد که می‌فهمند خلقان

بود مقصودم از ویرانه حالی

که اندر نظم تام آید خلالی

معانی را بجای خود نکو فهم

ز مو باریکتر شو مو بمو فهم

بخش ۲۵۳ - عبدالودود

بود عبدالودود آن پاک زادی

بحق اولیا کامل ودادی

پس او را دوست دارد حق تعالی

بدلها حب او را سازد القا

پس او را خلق یکجا دوست دارند

عزیز آنسان که حق اوست دارند

بجز جهال کاتباع هوایند

محب نفس و مهجور از خدایند

بخش ۲۵۴ - عبدالمجید

دگر از اولیا عبدالمجید است

که مجدش بین خلق از حق پدیداست

بخلق و وصف حق دارد تخلق

محاسن یافت اندر وی تحقق

کند تمجید او هر کس در اوصاف

دهد بر فضل و حسن خلقش انصاف

همه آثار مجد از وی عیانست

بزرگ و دلنواز و مهربانست

بخش ۲۵۵ - عبدالباعث

تو عبدالباعث آنرا دان که احیا

نماید قلب او را حق تعالی

حیاتی از حقیقت با زیادی

دهد او را پس از موت ارادی

بود موت ارادی نزد دانا

ز نفس و وصف او و میل و اهوا

مصون چون شد بحق نفس از حوادث

کند حق مظهرش بر اسم باعث

حیات علم بعد از موت جهلش

رسد و از حق برانگیزند سهلش

کند تا منبعث نفس خلایق

پس از موت ارادی بر حقایق

بخش ۲۵۶ - عبدالشهید

بود عبدالشهید آنکس که اشهاد

دهد حقش بهر شیئی در ایجاد

نماید آگه از سر وجودش

بود بر نفس خلق الله شهودش

مشاهد اوست بر نفس خلایق

که باشد کشف اعیانش موافق

بخش ۲۵۷ - عبدالحق

بود عبدالحق آن کش حق ز باطل

نگهدارد هم از رجس و رذائل

ز اوصافی که نبود مرضی حق

نماید حفظ او را حق مطلق

ببیند حق در اشیاء جمله ثابت

ذوات کل اشیاء را مذوت

وجودیرا که او قائم بذات است

به بیند کو مذوت بر ذوات است

سوایش باطل است و غیر ثابت

کجا زایل تواند شد مذوت

ز صورتهای حقی بیند او حق

ز باطل باطل این باشد محقق

بود باطل تو گو صرف تلاشی‌

ازو حقی نگردد هیچ ناشی‌

بخش ۲۵۸ - عبدالوکیل

بود عبدالوکیل آنکس ز اطیاب

که بیند حق بصورتهای اسباب

بود او فاعل اندر کل افعال

محول دست تقدیرش در احوال

امورات جهانرا خلق محجوب

بر اسبابست پندارند منسوب

از آن غافل که بی تدبیر فاعل

بود اسبابها بیکار و باطل

چود اعضائی که در جنبش ز جانند

چو روح از تن جدا شد ناتوانند

کسی کاسباب را نابود بیند

مسبب را در آن موجود بیند

بحق باشد توکل در امورش

نه اسباب از حق اندازد بدورش

بچشم آید سببها بس علیلش

گذارد باز کار او با وکیلش

توکل بر مسبب جوید از دل

که می‌بیند سببها را معطل

بخش ۲۵۹ - عبدالقوی

بود عبدالقوی در قهر مشهور

زوی ابلیس و اتباعند مقهور

چو قوت یافت بر نفس هوا جو

که باشد جمله خشم و شهوتش خود

از آنرو دشمنی مخصوصه شیطان

بر او دستی نیابد گاه عدوان

هر آنکس بر عنادش گشت منصوب

ز قهر او شود ناچار مغلوب

نیابد ضعف و عجزی سوی او راه

چه خود باشد ظهور قدره‌الله

بخش ۲۶۰ - عبدالمتین

کسی عبدالمتین اندر شکوه است

که صلب و محکم اندر دین چون کوه است

تاثر را در او ره نیست اصلا

که از چیزی تواند گشت اغوا

ز راه قوت نفس دلیرش

نیندازد صدای ببر و شیرش

بجنبند ار جهان بر دفعش اصلا

خیالش را نجنبانند از جا

نسازد نرم او را هیچ سنگی

نلغزد از حق اندر صلح و جنگی

در او راه تاثر جمله سد است

بهر امری ز هر چیزی اشد است

در او شیئی ندارد هیچ تأثیر

ز موجودی نیابد هیچ تغییر

قوی یعنی بهر شیئی مؤثر

متین نبود بر او شیئی مغیر

قوی غالب بمعنی بر بد و خوب

متین یعنی بچیزی نیست مغلوب

کسی کو مظهر اسم قوی شد

ز استیلا بر اشیاء مستوی شد

هم آنکو مظهر اسم متین است

نه مستولی بر او شیئی یقین است

قویرا با متین فرق اینچنین بود

تو دریاب از متانت کاین متین بود

بخش ۲۶۱ - عبدالولی

مگر عبدلولی دور از تکلف

ز استیلاست اولی بالتصرف

بگرداند ز کل ماسوا رو

ز هر سو رو نماید سوی بیسو

نگیرد جز خدا را بهر خود دوست

نگنجد از ولای دوست در پوست

نبیند غیر آن کو بروی اولی است

کند پس رو بهر سوسوی مولی است

حقش زان مظهر اسم ولی کرد

ولایت داد و بر کل معتلی کرد

خدا باشد ولی آنکه خارج

ز ظلمت شد بنور اندر معارج

چو ایمانش بحق شد عین واقع

خود ایمانها بر او گردید راجع

از آن حق در نبی او را ولی گفت

نبی «من کنت مولاه علی» گفت

تلای حقش شمع رسل کرد

بحکم انما مولای کل کرد

ولایت پس یقین خاص علی بود

که حق را به نص حق ولی بود

جز او کس در ولایت نیست منصوص

بر او این اولویت گشت مخصوص

پس آنها کاولیا و صالحینند

علی را در ولایت جا نشینند

یکی زان جمله را عبدالولی دان

ولیش با تو لای علی دان

بخش ۲۶۲ - عبدالحمید

بود عبدالحمید آنکس که محمود

بود اخلاقش از خلاق ذیجود

تجلی کرد سلطان مجیدش

بوصف احمد و اسم حمیدش

بحمد او زبانها جمله ناطق

نگوید لیک او جز حمد خالق

بخش ۲۶۳ - عبدالمحصی

تو عبدالمحصی آنرا دان که بینش

دهندش بر شمار آفرینش

بهر شیئن بود علم و احاطت

بموجودات کونینش بساطت

ز هر شیئی با جمال و بتفصیل

دهندش آگهی بی‌وجه تاویل

بود این کشف قلب و نور باطن

که اشیاء بر ضمیرش شد معاین

ز تعداد خلایق یک زمانش

نگردد ترک چیزی از عیانش

ز ثبتش نیست خارج هیچ فردی

ز ضبطش نیست بیرون خار و وردی

نکو داند شمار ما سوا را

شمار هر عیان وهر خفا را

بخش ۲۶۴ - عبدالمبدی

تو عبدالمبدی آنرا دان که اشهاد

دهد حقش ز بدو خلق و ایجاد

نماید مطلع اندر خفایش

ز خلق و امر و اصل و ابتدایش

بخیرات مقدم اقتدا کرد

باذن آنکه بر خیر ابتدا کرد

بخش ۲۶۵ - عبدالمعید

دگر از اولیا عبدالمعید است

که هر دوم بر حقش عودی جدیداست

کند حق آگه او از معادش

بعود خلق و خویش است اعتمادش

چو بیند بر حق اشیاء را اعادت

دهد دل را بسوی عود عادت

بر او روشن شود حال عواقب

که امر عاقبت را یافت واجب

بحسن حال خود کوشد ز اقبال

که بیند بوده نیکو اصل احوال

نبود آنجا بجز خیر و سعادت

کند کسب سعادت را زیادت

باذن حق نماید عود بروی

همان اذن است است کورا آید از پی

نباشد اذن حق بر کسب حالی

که معدوم است اصلش هم ضلالی

ز دریا آب در جوئی روان شد

بجو با تیرگیها تو امان شد

بدریا گر کنی برگشت از جو

نه بینی آب خود جز صاف و نیکو

بخش ۲۶۶ - عبدالمحیی

بعبدالمحیی ار داری تولی

کند با اسم محیی حق تجلی

نماید از حیات قلب حاضر

بر احیائش چو روح الله قادر

کند احیا دو عالم را بیک دم

که بگرفته است دم از روح اعظم

بخش ۲۶۷ - عبدالممیت

بود عبدالممیت آن کز ولایش

بمیراند حق از نفس و هوایش

چو مرد از نفس بر حق زنده گردد

باوصاف نکو پاینده گردد

ز شهوت و ز غضب چون مرد بازش

نماید زنده حق غیر از مجازش

بدینسان بر نفوسش بی‌توقف

دهد حق باز تأثیر و تصرف

که باشد بر اماته خلق قادر

ز نفس و حال و اخلاق مغایر

تواند پس بحقشان زنده سازد

بنور عقلشان پاینده سازد

چه باشد تا که قدر همت آن

که گیرد زین مؤثر روح و ریحان

بخش ۲۶۸ - عبدالحی

شناسی گر که عبدالحی کدامست

حیات سر مدت از حق مقام است

کند بروی تجلی حی دیموم

حیات سر مدش بخشد بمعلوم

حیات ذاتیش چون شد محقق

بیابد سر دیمومیت حق

بخش ۲۶۹ - عبدالقیوم

کسی او عبد قیوم است مطلق

که بیند قائم این اشیاءست بر حق

کند پس در حقیقت حق تعالی

بقیومیتش بر جان تجلی

بگرداند هم او را در مفاتح

بخلقان قیم از بهر مصالح

بر احوال و حیات و عیش لازم

بود بر ماسوا قیوم و قایم

بود این از خواص اسم قیوم

که بهر مظهر او گشته مرسوم

بخش ۲۷۰ - عبدالواجد

ز عبدالواجد ار پرسی وجودش

بود بس خاص از سلطان جودش

بعین‌الجمع ذات حق مشخص

بوجدان وجودش کرد و مختص

وجود واجد آنجا یافت مشهود

که در هستی بیکتائیست موجود

در آنجا هیچ فقدان و طلب نیست

بود وجدان محض و این عجب نیست

بخش ۲۷۱ - عبدالماجد

تو عبدالماجد آنرادان بانصاف

که از حقش شرف باشد در اوصاف

بهر چه باشد او را تاب و طاقت

کند اعطا ز مجدش با لیاقت

هر آنرا هم بد استعداد او را

ز حق مجد و شرأفت داد او را

بخش ۲۷۲ - عبدالواحد

ز عبدالواحد از پرسی و حالش

بود بر واحدیت اتصالش

احدیت که بر جمع است موصوف

شود او را ز اسماء جمله مکشوف

بمایدرک کند درک حقایق

دگر فعلی که با اسمی است لایق

شود مکشوفش از اسماء وجوهات

دگر هر وجهی نماید فعلی اثبات

بخش ۲۷۳ - عبدالاحد

بود عبدالاحد او صاحب العصر

که شد طبیت کبری باو حصر

وحید وقت و سلطان زمانست

قیامش بالاحد عین عیانست

کسی کاین اسم راشد جلوه‌گاه او

بهر عصری یقین قطب است و شاه او

بخش ۲۷۴ - عبدالصمد

بود عبدالصمد بی‌اشتباهی

خلایق را همه قصد و پناهی

صمد زیرا که بر معنای قصد است

جناب رفعتش مأوای قصد است

بود بالطبع هر جنبنده معتاد

که در وقت بلیاتش کند یاد

بهر حاجت هر آن عبد از نیازی

بیاد آرد که دارد کار سازی

بیاد آرد که هستش مستعانی

که نبود منفک از وی نیم آنی

بعین آنکه او را نیست جائی

نباشد خالی از وی ماسوائی

بعین آنکه ناید در تصور

بود هر ذره‌ئی از هستیش پر

ابا آنکه نشانی نیست از وی

توز و گوئی مکه مملو است هر شیی

چنان نادیده‌اش خوانی دمادم

که پنداری بود او کل عالم

صمد پس سید و قصد و پناهست

دگر لاجوف له بی‌اشتباه است

بود یعنی بسیط او در حقیقت

نه کز جوع و عطش شیئیست مصمت

نباشد طفره در بود و دوامش

در اوصاف کمالی دان تمامش

نباشد سلب زو خیر و کمالی

نه هم شبه و نظیرش در خصالی

نه چون ممکن که او را جوف وجوعست

باو هر نقص و فقدانی رجوع است

صمد در هر کمالی اوست کامل

مقدس از مخالف و از مقابل

کسی کاو را دلیل معرفت کرد

تجلی بروی این اسم و صفت کرد

مگر عبدالصمد خوانند قومش

بیکسانست بیداری و نومش

نماید حق باو دفع بلیات

ز امدادش شود ایصال خیرات

شفیع او بهر اعطا ثوابست

معین خلق در رفع عذابست

به بیند حق ز چشم او دمادم

بعنوان روببیت به عالم

بخش ۲۷۵ - عبدالقادر

ز عبدالقادر ار خواهی شد آگاه

خود او شاهد بود بر قدرت الله

الا در کل مقدورات صادر

کند بروی تجلی اسم قادر

بدان پس صورت دست الهش

که گیرد باوی و دارد نگاهش

نباشد لطف او را امتناعی

بود ز و هر عطا و انتزاعی

عیانش وجه تأثیر مؤثر

شود بر کل بتقدیر مقدر

هم ایصال مدد کورا دوام است

بمعدوم از وجود کل که تام است

رسد امداد هستی هر دم از وی

بمعد و مات اعیانی پیاپی

مع‌الکونی که معدم الذواتند

بمعدومیت خود بر ثباتند

به بیند نفس خود معدم بالذات

چنان کاندر عدم بد ذات ذرات

بعین آنکه در اشیاء مؤثر

بود با قدرت حق بی‌مغایر

بعین آنکه دارد قدرت از حق

در آنقدرت بود معدم مطلق

ز حق باشد به قدرت گرچه معلوم

نه بیند ذات خود را جز که معدوم

بخش ۲۷۶ - عبدالمقتدر

ز عبدالمقتدر گر باشدت یاد

بود مشهور او مبدای ایجاد

باصل و حال ایجادات بینا

ز عبدالقادر از اینروست اعلا

چو او بر قدرت الله است شاهد

خود این شاهد بایجاد و موارد

بخش ۲۷۷ - عبدالمقدم

بود عبدالمقدم را مسلم

تجلی حق از اسم مقدم

تمودش حق ز اهل صف اول

که امر حق مقدم داشت وافضل

تقدم زو رسد بر اهل تعظیم

که دارند از حق استحقاق تقدیم

هم افعالی که تقدیمش مسلم

بود واجب خود او دارد مقدم

بخش ۲۷۸ - عبدالمؤخر

بود عبدالمؤخر آنکه تأخیر

کند در هر چه طغیانست و تقصیر

نه تأخیری که باز اندر وقوعی

نماید عاقبت بروی رجوعی

بود تأخیرش از وجهی که مفقود

شود از وی بنقص است ار چه موجود

وجود اوست در نظم مقدر

ز موجودات امکانی مؤخر

چو ضوئی کز چزاغ است آن نهایت

بود در رتبه او اقرب بظلمت

کند عبدالمؤخر چونکه تأخیر

در امری کوست دور از حکم و تأثیر

شود پس مظهر اسم مؤخر

نشد چون او بامر حق مقصر

ز حکم حق کند پس هر که تقصیر

بود واجب ورا تنبیه و تعزیز

ولی رحمت چو سبقت بر غضب داشت

مقصر را بدیوان بر عقب داشت

مگر افتد عذاب او بتأخیر

شود شاید پشیمان او ز تقصیر

پشیمان گر شود بخشد الهش

پشیمانیست تعذیر از گناهش

پس این عبدالمؤخر نور حق است

بدیوان غضب دستور حق است

بدارد اهل عصیانرا مؤخر

رسد بر عفو حق تا حکم دیگر

کند دیگر تجاوز هر که از حد

بجای خویشتن او سازدش رد

دگر شیئی که حق اوست تأخیر

مؤخر داردش در فعل و تأثیر

دگر فعلی که ناچیزش مناسب

بود در نظم کلی بلکه واجب

مؤخر دارد آنرا بی ز تأخیر

بد انسانی که باشد حکم تقدیر

بسی این نکته باریک و دقیق است

اگر فهمی نکو، فکرت عمیق است

بخش ۲۷۹ - عبدالاول

تو عبدالاول آنرا دان که رؤیت

در اشیاء کرد وجه اولیت

بکل شی‌ء بیند وجه حق را

که اول گشت منشأ ما خلق را

تحقق یافت او بر اسم اول

پس او خود اول الاشیاءست و افضل

خود او بر اولیت گشت لایق

بطاعات و بخیراتست سابق

دگر بیند ازل را در تعلق

چو بر اسم ازل یابد تحقق

شود واقف همانا بالخلیقه

که سلطان ازل شد بالحقیقه

چو خلقیت حدوثش بالعیانست

ازل دور از حدوث کن فکانست

بخش ۲۸۰ - عبدالاخر

ز عبدالاخرت گر هست نیت

حق او بیند بوجه آخریت

که او بعد از فنای خلق باقیست

نشانی از وجود ما خلق نیست

فنای خلق آنجا لامحال است

که باقی وجه رب‌ذوالجلال است

مشاهد گشت آنجا وجه باقی

نماند از باده خواران غیر ساقی

فنای خود عیان دید و بقایافت

بقا و ایمنی از آن لقا یافت

مقام اهل توحید اغلب اینست

کمال اغلبی حق‌الیقین است

بخش ۲۸۱ - عبدالظاهر

بعبدالظاهر از حق گشت ظاهر

ظهور حق که بیند در مظاهر

ز بس پیداست پنداری نهانست

چوبی ضدست این پندار از آنست

چون هر چیزی بضد اوست ظاهر

نباشد ضد ذاتش در مظاهر

شناسی روز را از آنکه شب داشت

شب آمد نور او را محتجب داشت

بلاضد ذات پاک حق تعالی است

ز بس پیداست گوئی عین اشیاءست

چو اشیاء جمله معدوم الذواتند

هویدا از هویدائی ذاتند

بجز یک ذات را نبود ظهوری

ظهور غیر او را نیست نوری

ظهرو غیر او نقش و نمود است

نمایشها چو شد باقی وجود است

بعبدالظاهر این وصفست مکشوف

که او بر ظاهریت گشت موصوف

کند دعوت خلایق را بظاهر

بود احکام حقش بر ظواهر

که عالم جز بظاهر بر نسق نیست

هر آن خارش شمارد اهل حق نیست

بود عالم چون تن گر تن نباشد

ظهور از هستی ذوالمن نباشد

حق انرد پیکر عالم چو روح است

کسی داند که در روحش فتوح است

در اعضا گر نباشد هم نظامی

میسر نیست جسمی را دوامی

نظام جسم در تصحیح اعضاست

از این حسن نظام شرع پیداست

نظام شرع بهر حفظ ملک است

عبور از بحر با تنظیم فلک است

اگر فلکی شود سوراخ یا خرق

شنا ندهد ثمر، خواهی شدن غرق

کنی گر ترک ظاهر خوار باشی

مگر مجذوب یا بیمار باشی

چو عبدالظاهر اندر نظم ناموس

بود ساعی و این امریست محسوس

خلاف نظم ناموس ار کند کس

ز نظم ممکنات اندازدش پس

ز بس موسی بظاهر داشت رایات

بخط زر نوشت الواح تورات

بظاهر تا بود افزون نمودش

بحجم و عظم و افزونی فزودش

بتشبیه است او را حکم غالب

معادش هم بجسمانی مناسب

از آن ره رب ارنی گفت در طور

که بر اثبات تشبیه است منظور

بدانی تا تو این ظاهر کمال است

در این ظاهر ظهور ذوالجلالست

بذات خویش حق بیچند و چونست

منزه از ظهور و از بطونست

ولی چون هستیش را خواست ظاهر

تجلی کرد در کل مظاهر

بخش ۲۸۲ - عبدالباطن

ز عبدالباطن ار جوئی نشانی

بود دایم بتکمیل معانی

رساند حق بمعلومات قلبش

نماید منکشف آیات قلبش

بحق گردد ز موجودات خلص

کند دل را بعشق دوست مختص

بکوشد بر صفای قلب و باطن

شود کشف مغیباتش معاین

چو روحانیت از حق یافت در سر

از این رو گشت مشرف بر سر ائر

بخواند خلق را بر معنویت

که بر معنی بود او را رؤیت

دگر تقدیس قلب و حسن میثاق

دگر تطهیر سر و کسب اخلاق

بتنزیه است او را حکم توحید

بد انسانی که عیسی راست در دید

از اینره چونکه از حق شده مخاطب

تو گفتی ما الهین ایم و غالب

تبرا جست از گفتار تشبیه

گرفت اندر تمسک حبل تنزیه

که پاک است از تشبه ذات سبحان

تو دانی کاین بمن کذبست و بهتان

تو دانی آنچه در من هست یا نیست

ندانم لیک من نفس تو بر چیست

خود این معنی اگر دانی موارد

بقدس نفس و تنزیه است شاهد

از اینره خلطه‌اش با خلق کم بود

جهان در چشم توحیدش عدم بود

هم آدم شد باین تنزیه موسوم

«ز انبئهم باسما» اینست معلوم

نبود آدم سلوکش گر بباطن

کجا دانست اسماء را مواطن

بخش ۲۸۳ - عبدالوالی

تو عبدالوالی آنرا دان که مطلق

بود والی بکل ما سوی الحق

بخلق او را ولایت در ظهور است

ولی ناس در کل امور است

بنفس خویش مستولی چنان شد

که والی بر نفوس دیگران شد

بود زان هفت تن کاهل نیازند

بظل عرش با صد اعتزازند

تو گو هم باشد اول زان هیاکل

ظهورش در جهان سلطان عادل

بعالم شاه و ظل الله باشد

معین خلق بر دلخواه باشد

ز خوبیها بنزد با تمیزان

ورا سنگین‌تر از خلقست میزان

چو خیرات خلایق و آنچه نیکوست

سراسر وضع او را در ترازوست

ز حق در ارض و افلاکست مشهور

بحق محفوظ و از حق است منصور

بخش ۲۸۴ - عبدالمتعال

متعال است آن اسمی که هر جا

ترقی ز اوست از ادنی ببالا

ز اشیاء هر چه را باید ز پستی

دهد رفعت با علی ذات هستی

مهیای علو باشد بهر قسم

علو و اعتلای اوست زین اسم

هر آنکس عبد او شد در تعلق

که این معنی در او یابد تحقق

توقف نیست او را در مقامی

بود اندر علوش اهتمامی

شود حاصل مرا او را هر کمالی

بود باهمت او پست حالی

نشد و اصل مقام و منظری را

که نارد در نظر عالی تری را

بود اندر شهودش اعتلائی

که قانع نیست بر حدی و جائی

رسد از طی منزلها بمقصد

بآنجایی که شیئی نیست موجود

بآنجایی که اصلا طی جا وحدنیست

بغیر از هستی ذات‌الاحد نیست

چنان داند که این اول مقام است

هزاران پله باقی تا ببام است

ورا در پله اول بود پا

کجا تا پله‌ها بردارد از جا

غرض جائی نگیرد هیچ آرام

نباشد هیچ بر آغازش انجام

از آن بر رب زدنی شد مخاطب

نبی کو را تحیر بود غالب

دلیلست اینکه هستی بی‌تناهیست

چو هست بنده شد هستی شاهی است

نباشد هستی حق را نهایت

نه اول هست بودش را نه غایت

بخش ۲۸۵ - عبدالبر

تو عبدالبر کسی را دان که ذیخیر

بانواع مبراتست در سیر

دریغ از کس ندارد هیچ بری

که باشد واقع اندر جهر و سری

ولی بری که از وی بر کرام است

بیوم آخر ایمان تمام است

بخش ۲۸۶ - عبدالتواب

کنم از عبد توابت هم آگاه

رجوع اوست بر حق گاه و بیگاه

ز نفس خویش و کل ما سوی الحق

بحق عود و ایاب استش محقق

رسد تا خود ز تایید حقیقی

بعرفان و بتوحید حقیقی

بظاهر توبه از نفس و هوی کرد

بباطن تو به از غیر خدا کرد

بظاهر امر حق را کرد تعظیم

بباطن حکم او گشت تسلیم

بد انسانی که بر حقش ایابست

دهد عود آنکه را با حق حساب است

بخش ۲۸۷ - عبدالمنتقم

تو عبدالمنتقم بشنو کدام است

بر اعداد او شدید الانتقام است

عدو باشد در اول نفس خونخوار

بثانی دشمن است ابلیس غدار

در اول هر که او ره بر عدوبست

ز تیغ قهر عبالمنتقم رست

چو او جویای دشمن با چراغست

بهر شهری و کوئی در سراغ است

نماید گر سراغش در مقامی

دهد بر باد خاکش ز انتقامی

بکوبد آنحصار و آن سرارا

بر اندازد عدوی بد لقا را

تو گر در خانه راهش داده باشی

بباید بر هلاک آماده باشی

کسی کو نفس راجا و خورش داد

عدوی اولیا را پرورش داد

عدو را خواجه کرد و خود غلامیست

محل و مورد هر انتقامیست

ز عبدالممنتقم کی باشد ایمن

کشد در انتقامش پوست از تن

چو او خود قهرمان ملک و دین است

مخل دزد و همدست امین است

نه تنها ملک و دین را قهرمانست

که حارس بر همه ملک جهان است

کند بیداد اگر بر پشه باد

نگهدارد مر او را تا دهد داد

نزد سر فعل زشت از خاص و عامی

که نبود در قفایش انتقامی

تو پنداری که بر بیخانمانی

نمودی جبر و ناوردی زیانی

مهیا شو که شاه دیر گیرت

بگیرد سخت و مالد چون خمیرت

بقدر آنکه از مرغی کنی بال

زند بر دست ظلمت گر به چنگال

گیاهی بر کنی کاین ناپسند است

به خاری آستینت بین که بند است

بغیبت چون بجنبانی زبانی

کنندت غیبت اندر هر مکانی

تو تا دانی که عالم بر نظام است

بجباران حق اندر انتقام است

بخش ۲۸۸ - عبدالعفو

بود عبدالعفوت در جنایات

همانا واسطه کل خطیئات

نبیند هیچ در جائی جنایت

مگر او را کند عفو از عنایت

چنین دیدم که در ایام سابق

ز دنیا رفت مردی ناموافق

چو سنجیدند اعمالش ز هر سو

تهی بد نامه‌اش ز اعمال نیکو

جز این کو بود مردی بامیاسر

بسی می‌کرد عفو از کل معسر

غلامانرا سپردی بی زدستان

که بنمایند عفو از تنگدستان

ملایک را خطاب آمد ز خالق

که من اولی بعفوم از خلایق

من از وی کرده بودم عفوز آن پیش

که عفو از وی شود صادر بدرویش

نمودم عفو و از بهر نجاتش

بدل کرد بخوبی سیئاتش

گذشت او کرد از چون خود گدائی

زوی چون نگذرد کامل غنائی

بخش ۲۸۹ - عبدالروف

دگر از اولیا عبدالروف است

که در رأفت چو شمس بی‌کسوفست

بخلقش رأفت است افزون که برخود

مساوی رأفتش بر نیک و بر بد

بدی هم با بدانش محض جوداست

که از رأفت یکی حفظ حدود است

نماید گرچه نقمت در نظرها

ولی دارد به نیکوئی اثرها

دهد بر کس اگر او گو شمالی

برد نقصی و افزاید کمالی

دو ابهر مریض آن حرز جانست

خورانی گر باو حلوازیان است

حدود شرع یکجا این چنین است

ز بهر پاس ملک و جان و دین است

بخش ۲۹۰ - عبدمالک الملک

دگر بشنو ز عبد مالک الملک

که او نوح است و عالم جمله چون فلک

ظهور مالکیت را بمطلق

ز حق بیند بکل ما سوی الحق

به بیند نفس خود را خاصه مملوک

بدست اقتدارش شیئی مفلوک

در او یادب عبودیت تحقق

نیابد در خلوصش ره تفرق

چو دید او مالک الملک است مولی

عبودیت ز بهر اوست اولی

شود از قید رقیت خود آزاد

که کونینش نیاید هیچ در یاد

رسد از حق مجازاتش بتکرار

که از حق مالک‌الملک است و مختار

به ربقه اوست از مه تابماهی

دهد بر هر که خواهد پادشاهی

ورا خوانند درویشان قلندر

که از هر اسم و رسمی اوست برتر

قلندر نیست در حدی مقامش

بریزد هر چه شد لبریز جامش

چو تشریف بقا دادند بر دوش

ورا افکند وکرد آنرا فراموش

پس از آن کو ملک را حکمت آموخت

شد اندر کنج نادانی و لب دوخت

مپرس از من قلندر را که آن کیست

خدا داند پس از هستی شد او نیست

چو سلطان دو عالم از خدا شد

نهاد آنرا و در دلق گدا شد

شد ار چه خاک پایش زیب افلاک

چه افلاکی چه زیبی کم شد از خاک

بخش ۲۹۱ - عبدذی اجلال و الاکرام

بیان ما ز عبد ذوالجلال است

که اعلی و اجل در هر کمال است

اجل و اکرامش حق کرد و جا داشت

که بر جیا آنچه جز حق بود بگذاشت

باوصاف الهی متصف شد

بدل شمس جلالش منکشف شد

چنان کاسمای او باشد معلا

ز توصیف و تنزه نزد دانا

هم اینسانند ارباب سرائر

که اسماء را شدند آنها مظاهر

نه بیند دشمنی او را برؤیت

مگر کز وی بدل گیرد مهابت

گرامی دارد او هم متقین را

نماید خوار و پست اعدادی دین را

ز هر وصفی که پنداری اجل است

دو عالم نزد اجلالش اقل است

بخش ۲۹۲ - عبدالمقسط

کمال عبد مقسط نیز بشناس

بود او در عدالت اقوم ناس

بمقداری که حق غیر از خویش

نماید اخذ بی‌تعطیل و تشویش

چو او خود مظهر عدل اله است

خلایق را بحق داری پناهست

کند در حق هر کس کنجکاوی

بدارد خلق را با خود مساوی

هر آنجوری ز عدلش در زوال است

چه پاید کان خلاف اعتدالت

نشسته روز و شب بر کرسی نور

بخفض و رفع از حق است مأمور

نماید منخفض آنرا که باید

دهد هم ارتفاع آنرا که شاید

بخش ۲۹۳ - عبدالجامع

بعبدالجامع ارجوئی تخلق

نیابد راه در جمعش تفرق

کند در روی تجلی ذات حضرت

ز حیث جمع و وصف جامعیت

ز نفس خویش و غیر او پس بتحقیق

نماید جمع باشد هر چه تفریق

نماید جمع در کل ز امر تقدیر

نمود و شکل و طیب و طبع و تأثیر

بدینسان دان بکل ما سوایش

نماید جمع هر چیزی بجایش

بخش ۲۹۴ - عبدالغنی

ز حق عبدالغنی دارد غنائی

که ز استغنا نبیند ما سوائی

نمود از ما سوا حق بی‌نیازش

باستغناست از خلق امتیازش

بمحتاجان عطا بی‌مسئلت کرد

باستعداد لیک آن موهبت کرد

دهد بی مسئلت الا که قائل

باستعداد باشد نطق سائل

دهد یعنی عطاگر بی‌سوالی

طلب ز او کرده‌اند از نطق حالی

چه باشد فقر ذاتی بهر ممکن

بمعنی افتقار اوست بین

سوی آن کو بهمت‌هاست جامع

باو فقر و غناها جمله راجع

غنا چون بحرش اندر آستین است

بذات خود غنی از عالمین است

چو ذاتش فانی اندر ذات حق است

غنایش ثابت از اثبات حق است

بخش ۲۹۵ - عبدالمغنی

تو عبدالمغنی آن را دان بمعنی

که بر انجاح حاجاتست مغنی

ز بعد از آنکه آن سلطان ذاتش

غنی کرد از تمام ممکناتش

نمودش بهر انجاح مطالب

بموجودات مغنی ذات واجب

غنای حق ازو چون ظل ممدود

رسد بیفاصله بر کل موجود

به نسبت باز اشیاء را بمعنی

بهم فرمود حق محتاج و مغنی

غنی باشد ز جوی و شط اگریم

بود محتاج آب آسمان هم

‌بدانی تا تو حق ذوالمنن را

غنای او و فقر خویشتن را

بخش ۲۹۶ - عبدالمانع

تو عبدالمانع آنرا دان بواقع

که دارد باز حقش از موانع

«عسی آن تکر هواخیر لکم» را

بیابد وجه و بنهد اشتلم را

بیابد وجه آنرا کز چه حاصل

نشد شیئی که بر وی بود مایل

دهد حق «ان تحبوا» را بسیرش

که آنچیزی که خواهد نیست خیرش

اگر یابی که از چیزی شوی پست

دهندت گر که هم اندازی از دست

و گردانی که از بهر تو سود است

شوی خواهانش ار چه بد نمود است

نیاید در مذاقت خوش دوائی

ولی مینوشی‌ از بهر شفائی

بعدالمانع این معنی است مکشوف

از آن خاطر ز خواهش داشت موقوف

نه هرگز در خیال خیر و شر است

نه بند جلب نفع و دفع ضر است

نماید منع از خود میل خود را

بجا از حق شناسد نیک و بد را

ز خود داند بدی گر پیش سیراست

ز حق امری که آید محض خیر است

بخش ۲۹۷ - عبدالضار و النافع

ز عبدالضار و النافع شنو هم

که از حق یافت ضر و نفع عالم

شود مشهود او فعال مطلق

که ملک است از اراده او منسق

خود این معنی مگر در کشف احوال

اشارت باشد از توحید افعال

بفعال است او را کر و فری

نبیند خیر و شر و نفع و ضری

بود گویند شیطان مظهر ضر

ظهور نفع هم خضر پیمبر

صفی را نیز تحقیقی است محکم

نباشد ضر محض اصلا بعالم

کسی کایجاد عالم بر کرم کرد

شرور و ضر مطلق را عدم کرد

شروری گر بود هم باز خیر است

ضررها نفع نزد اهل سیر است

کشد نقاش شکل عقرب و مار

نه کلک اوست شر نه رنگ و طومار

همان کلکی که نقش سرو و گل بست

نقوش دیو و دد بر نظم کل بست

همه یک رنگ بود آن رنگ و این رنگ

تورا دل شد ز امر عارضی تنگ

عوارض را نباشد اعتباری

چو در هستی نباشدشان قراری

پس ار باشد شروری عارضاتند

ندارند اصل و معدوم الذواتند

بود پس ضار را معنی به نسبت

کز آن نسبت منظم گشت خلقت

شود چوب از وجود اره مضطر

در این نسبت ز بهر او بود ضر

ولی صد نفع از وی در نظام است

کز آن نجار آگه بالتمام است

ز بهر چوب هم نفع است باری

که گردد تختگاه شهریاری

پس ارشد ضربچوب از اره عاید

نشد شری بسوی اره وارد

بعالم فعل فاعل چون ثمر شد

به نسبت هم عیان در نفع و ضر شد

دگر بر ضد چو اشیا را توان یافت

کجا نفعی بدون ضرنشان یافت

بخش ۲۹۸ - عبدالنور

ز عبدالنور گویم اوست بینا

بنور حق که اشیاء زوست پیدا

بعبدالنور عالم مستبین است

که او خود نور حق در عالمین است

بود نور آنکه خود ظاهر بذاتست

دگر مظهر بکل ممکنات است

ازو اعیان و اکوان گشت ظاهر

تجلی کرده حق زاو در مظاهر

مگر اعیان ظهورش در حقایق

بعلم آمد اگر دانی دقایق

مگر اکوان ظهورش بر مناسب

بود مشهود اگر دانی مراتب

مراتب زان یکی لیل و نهار است

که این هر دو بیک نور آشکار است

نپنداری که لیل از نور دور است

سفیدی و سیاهی هر دو نور است

شب از نور است کاینسان منظلم شد

لب روز از فروغش مبتسم شد

زمین و آسمان و عرض و افلاک

همه نور است نزد اهل ادراک

بعالم هر چه بینی عین نور است

از و حق در تجلی و ظهور است

بیان آن بشرح آیت نور

شد ار باشد بیادت شرح مذکور

رجوعی کن هم ار نبود بیادت

که گردد دور دانش بر مرادت

بخش ۲۹۹ - عبدالهادی

بعبدالهادیت روشن صراط است

از و سلاک ره را انبساط است

در او دارد تجلی اسم هادی

بخاصه اهل ره را زاوست شادی

خود او را در هدایت کرده مختص

بهر جائیست ارشادش مشخص

هدایت در شریعت حفظ حد است

طرق جز امر و نهیش جمله سد است

بود در فقر هادیرا هدایت

با خلاق و خلوص و حسن نیت

نشان این هدایت با خواص است

که هادی را برایشان اختصاص است

دگر ارشاد هادی در حقیقت

بود تکمیل خلق از روی خلقت

باو دارند اشیاء اهتدائی

که دارد هر وجودی اقتضائی

نگردد ز اقتضای خویش گمراه

ز سیر خود نباشد گرچه آگاه

نداند دانه چون در گل فروشد

که او را این تنزل از چه رو شد

هم از آن بیخبر چون سرزداز خاک

که گردد زان ترقی راس افلاک

نماید هادیش ره تا بمقصد

نداند خود که چون یکدانه شد صد

بدینسان هر چه در کونست موجود

رساند هادی از رهشان بمقصود

خود این باشد هدایت در حقایق

نه ارشادی که در شرع است لایق

بخش ۳۰۰ - عبدالباقی

بعبدالباقی آن سلطان ایجاد

بقای ذات خود را سازد اشهاد

مگر بعد از فنای کل اشیاء

که حاصل گشت در سیرش بیکجا

حق او را بر بقای خویش باقی

نماید بی‌قدح هم مست ساقی

پرستد تا که حق را در مقامی

که از معبود و عابد نیست نامی

نماید چون تجلی وجه باقی

یکی گردد شراب و جام و ساقی

چو در جمعش شد اشیاء جمله هالک

شود مصداق یبقی وجه ربک

بخش ۳۰۱ - عبدالوارث

تو عبدالوارث آنرا دان که حادث

چو شد فانی جانرا اوست وارث

خود اینهم از خواص اسم باقیست

بر اهل دور وارث وجه ساقیست

پس از فوت و فنای کل اشیاء

نماند کس بغیر از وجه یکتا

چو گردد قطره‌ها بر بحر راجع

شود بر قطره وارث بحر جامع

ز عبدالوارث ار جوئی نشانه

چو سوی فرق سازندش روانه

بود او وارث علم نبیین

پیمبر یا وصی باشد بتعیین

بخش ۳۰۲ - عبدالرشید

دگر از اولیا عبدالرشید است

که در عالم بهر رشدی وحید است

بود ساعی در ارشاد خلایق

بدنیا و بدین بر قدر لایق

بخش ۳۰۳ - عبدالصبور

دگر از اولیا عبدالصبور است

که او ثابت در اعمال و امور است

بود ثابت چو کوه اندر شدائد

دگر مثبت در احکام و قواعد

نیابد در خروش از ابتلائی

نماید حمل بار هر جفائی

بود صابر بطاعات و بلیات

دگر صابر بتنبیه و مکافات

نیاید بر ستوه ار فتح بابی

نشد بر وی ز اعمال ثوابی

یکی گویند ز ارباب یقین‌ها

گرفت اندر ریاضت اربعین‌ها

نشد زان سعی وجهدش فتح بابی

نه هم زان انسدادش پیچ و تابی

زنو دیگر بخلوت رفت و در بست

بجد بهر ریاضتها کمر بست

شنید از غیب ناگاه او خروشی‌

که با تهدید میگفتش سروشی

مزن بیهوده این در نیست جائز

که بر روی تو نگشایند هرگز

مکن جد فتح این بابت محالست

بخود گفت این صدا نیکو بفالست

دلیل افتتاح و انس و دید است

چو اندر ناامیدیها امید است

در این حضرت ندارد ره چو ضنت

بهر کس هم رسد زو قابلیت

مراهم در طلب ریب و هوس نیست

گرم راندند از در طرد پس نیست

صدای هاتفم هم از صلاحی است

ز پی این بستگی را افتتاحی است

امید افزون بباید کرد و بنشست

کمر را در ریاضت تنک‌تر بست

بگفتا من بکوشش بیقرارم

نباشد با گشاد و بست کارم

مراذاتیست کوشش امتحان کن

صلاح خود تودانی هر چه آن کن

باین در کوفتن من مست و خورسند

تو خواهی برگشا خواهی فروبند

چو ظاهر شد چنان صبر و ثباتش

رسید از حق هماندم وارداتش

گشودندش برخ بابی که سد بود

فتوحی آمدش کافزون ز حد بود

بود عبدالصبور این نوع مردی

دواهست ار که باشد اهل دردی

بخش ۳۰۴ - العبره

ز عبرت گویمت تعبیر باهر

ز حال خلق بینی هر چه ظاهر

ز خیر و شر و از اقبال و نکبت

بر آن باشد تو را همواره عبرت

بمردم هر چه شد جاری بدنیا

بر ایشان منتقل گردد بعقبی

چو برگشت امور و حال خلقان

بسوی اوست در پیدا و پنهان

شود روشن بر او حال عواقب

ز آثاری که بیند در مراتب

شناسد هر چه از وی در نهان بود

قیام او بر آن واجب توان بود

عبور از ظاهر خلقت برؤیت

نماید بر حکیم از روی حکمت

ز آثار وجود و ظاهر آن

بسوی باطن بس قاهر آن

به بیند تا در اشیاء وجهاتش

ظهور حق و آثار و صفاتش

زهر چیزی که بیند در خلایق

کند عبرت مگر مرد حقایق

اگر جنبد ز بادی پرکاهی

ز عبرت سوی او دارد نگاهی

درخت از باد سبز و بارور گشت

جدار از جنبش او بیخبر گشت

بجائی باد ابر و بارش آورد

بجائی بهر خشکی جنبشی کرد

زوی هر شاخ خشکی خشکتر شد

درخت سبز و تر ز او بارور شد

تو عبرت‌گیر از بادی دمادم

که از وی چون شد این افزون و آن کم

چرا یابد یکی ز انفاس رحمان

کمالی وان دگر یک ضعف و نقصان

یکی از فیض رحمانی شقی شد

یکی رحمت نصیب و متقی شد

ثمرها را نظرها کن در شجرها

چو آثار مؤثر در اثرها

کجا بود این ثمرها در کمون بود

که ظاهر شد نبد یا بود چون بود

نهان بد در میان آب یا خاک

و یا آمد ز باغستان افلاک

رز از هم ریخت چون آشوب دی شد

پس از اردیبهشت انگو رومی شد

فکندی دانه را روید نباتی

نواها حق تو را داد از نواتی

میان آب و گل پوسید و بد شد

و زان پس ریشه گشت و دانه صد شد

شد از میل طبیعت اندر آدم

عیان نسلی و زان برپاست عالم

ز حیوان بالتبع هم زوج زوجند

که هر نوعی بعالم فوج فوجند

میان مرد و زن رفت اتصالی

نمود از نقطه‌ئی یوسف جمالی

تو گو آن آب و خون را حال چون شد

گذشت از عرش و عقل ذوفنون شد

حجر بی سیر نبود بین هم او را

تحرکهاست مخفی هر دم او را

تو رفتارش بمعنی جوهری دان

من این تنها نگویم دفتری دان

خود آن کوهی که کان زر و لعل است

دلیل آنکه چرخش زیر نعل است

جبال جامد از حق در خطاب است

که در سیر و مرور او چون سحاب است

نمود آنکوه چون از قعر جوشی‌

مزین شد ز لعلش تاج و گوشی

هزاران نکته در یک سنگ بنهاد

که عبرت راست کافی گر کنی یاد

بود گر چشم عبرت بین بروئی

کند عبرت ز هر مژگان و موئی

ز ملک عقل تا شهر هیولا

نظرها را بعبرت کن مهیا

پس از معقول روی‌آور بمحسوس

در اشیاء دل بعزت دار مأنوس

به بین بر پرده هر جائی که نقاش

چسان مینا گری فرموده برجاش

اگر هم تیز بین باشی و هشیار

نبینی نقشی‌ الا نقش دلدار

خود او بود آنکه شد رنگ و رقم بست

مخالف نقش خویش اندر قلم بست

بجائی لوح و در جائی قلم شد

بجائی قطره جائی شط و بم شد

ظهوری کرد و عالم گشت نامش

مهمی گردید و شد بالای بامش

بآن قامت که دانی درمیان شد

قیامت کرد بر پا و نهان شد

بشور افتاد هر کس کو کجا رفت

پی او هر کس از راهی جدا رفت

ز جائی او نشد بر جای دیگر

نماید هر زمان بالای دیگر

از آن بالا هر آنکس درگمان شد

که این آن نیست کاول در میان شد

خود او از اول و آخر برونست

ز هر شیئی ظهور او فزونست

نما در بحر عبرت ارتماسی

که تا بشناسیش از هر لباسی

میان جمع باشد در تماشا

که چون درهر سری افکنده سودا

چه می‌گویند خلق از وصف رویش

که نوشد می بتعظیم از کدویش

که اندر جستجویش باشتاب است

که قانع از جمالش بر نقاب است

میان انجمن افکنده آشوب

باو هر کس بنوعی گشته منسوب

خود آن نسبت بر او باشد اضافی

تعین نیست با قدسش منافی

تعین هیچ آنجا در قلم نیست

نمایش با وجودش جز عدم نیست

بهر جائیست او را خاصه اسمی

تعینها ز گنجش چون طلسمی

بعبرت گر دمی با خود نشینی

جز او رخسار موجودی نبینی

یکی از خود سفر در بحر و بر کن

بهر موجودی از عبرت نظر کن

چو گشتی کامیاب از سیر آفاق

برخسارش شدی ز آئینه مشتاق

باینمعنی که دیدی عکس رویش

نما سر را قدم در جستجویش

بنه در سیر نفس خویش گامی

ازین ره کن به وصلش اهتمامی

چو او خود گرچه با هر قطره یار است

ز ما تا او هزاران بحر نار است

عملها هست در راه وصالش

یکی عبرت بود در اشتغالش

بعبرت ره بسوی او توان برد

به بحرش پی ز جوی او توان برد

بخش ۳۰۵ - العقاب

عقاب از عقل اول در حقیقت

شده تعبیر نزد اهل صفوت

هم آن کلی طبیعت را عقابش

عجب نبود که خوانی در خطابش

به نفس ناطقه گونید ورقا

که شد صید عقاب عقل یکجا

عقاب آنسان که مرغانرا کند صید

رباید نفسها را عقل بیقید

برد تا از حضیض ملک ناسوت

خود او را برفضای اوج لاهوت

طبیعت نفس را هم زاوج اعلی

نماید صید و آرد سوی ادنی

عقاب آمد پس او بیحرف و دعوی

مگر یک لفظ برجای دو معنی

میان این دو معنی فرق بین

در استعمال باشد باقر این

نمی‌بایست حکم ار مختلف شد

ز قانون قراین منحرف شد

قرینه فهمی آن هم وجه خاصیست

که در ادراک معنیش اختصاصیست

عقاب طبع آرد سوی اسفل

مر او را بر خلاف عقل اول

علاماتش بعالم بس عیانست

سخا و بخل و صدق و کذب از آنست

صفات عقل از آثار پیداست

هم اوصاف طبیعت بس هویداست

اگر اند غضب حکمت کشد فوج

یقین میدان که عقلت برده بر اوج

وگر از مستحقت باشد امساک

کشیده طبیعت از فلاک بر خاک

صفات عقل علم و حلم و صبر است

صفات طبع خشم و جهل و جبر است

نشان عقل صدق و عدل و عصمت

نشان طع حرص و آز و شهوت

خصال عقل خیر است و وجودی

خصال طبع شر است و جحودی

دهد از حق چو فکر خلق نقلت

طبیعت برده دور از راه عقلت

ربوده گر کنی رد امانت

عقاب عقلت از چنگ طبیعت

عقابینت در این با استدامت

عیان از هر دو آثارو علامت

یکی گرزان دو غالب شد در اعمال

تو را باشد همان تحقیق احوال

باین میزان حساب حال خود کن

حساب نکبت و اقبال خود مکن

بخش ۳۰۶ - العله

بود علت بقای حظ سالک

در آن اعمال و حالی کوست مالک

بقا در رسم هم یا در صفت دان

بقای حظ او را زین جهت دان

بخش ۳۰۷ - العما

عما در نزد ارباب تصوف

احدیت بود آن بی‌تخلف

کسی او را جز او نشناسد آنجا

نباشد هیچ ممکن را حد آنجا

باطلاق وجودش انتسابست

جال ذوالجلالی را حجابست

یکی هم واحدیت را عما گفت

نگویم من ادب را کو خطا گفت

مراد این بوده وین خود ناتمام است

که معنی عما بیشک غمام است

غمام آن بین ارض و آسمانست

خود این معنی بچشم حس عیانست

پس او بین سماء احدیت

بود خود با زمین خلق و کثرت

مساعد نیست این معنی خبر را

که پرسیدند آن فخر بشر را

ز قبل از خلق رب ما کجا بود

نبی فرمود در عین عما بود

پس آن حضرت که باشد واحدیت

عما نبود بود مبدای کثرت

خود آنحضرت که باشد واحدیت

عما نبود بود مبدای کثرت

خود آنحضرت تعین راست لایق

محل کثرت و وضع خلایق

بود مخلوق پس خود هر تعین

نخستین عقل باشد با تمکن

کما قول نبی سلطان ابرار

نباشد در عما از خلق آثار

بخش ۳۰۸ - العمد المعنویه

عمد گویند ارباب کرامات

باو بر پاست بالمعنی سموات

حق آنرا گر بقرآن بیعمد گفت

بچشم خلق از بهر سند گفت

بظاهر خود تو بیتی بیستونش

ندانی لیک اسرار درونش

تو بینی بیعمد رمز است و تلویح

عمادش نیست یعنی بر تو تصریح

عمادش در حقیقت هست آدم

که باشد روح و قلب و نفس عالم

عماد عرش و فرش و اوج وسافل

بود اندر حقیقت شخص کامل

کس او را گر که نشناسد عجب نیست

چه عارف بر وجودش غیر رب نیست

خدا را اولیا اندر قباب‌اند

ز عرفان خلایق در حجاب‌اند

بخش ۳۰۹ - العنقاء

بود عنقا کنایه از هیولا

که ز انظار است مخفی همچو عنقا

تو او را جز که با صورت نیابی

نشان از وی بکونیت نیابی

بزیبایی صور را قابل آمد

وجود او بصورت حاصل آمد

بود او را تحرک بین اجسام

که باشد عنصر اعظم در افهام

بخش ۳۱۰ - عوالم اللبس

عوالم چیست با لبست بحاصل

مراتب کز احد گردید نازل

چو آمد در تنزل ذات اقدس

تعینهاست در هر عالمش بس

بهر جا متصف شد ذات عالی

بروحانی صفات و هم مثالی

بپا از جود هر جا کرد اساسی

بپوشید از همان معنی لباسی

شناسد عارفش در هر لباس است

که چشم تیز بینش شه‌شناس است

غرض باشد لباس او عوالم

شناسد در لباسش عین سالم

بخش ۳۱۱ - العین الثابته

ز عین ثابت ارجوئی حقیقت

حقیقتهاست اندر علم حضرت

نه موجود دست ازین ره باش ساکت

که معدوم است و اندر علم ثابت

بود او در وجود از رتبه ثانی

که می‌باشد خفی اندر معانی

بخش ۳۱۲ - عین‌الشیی

ز عین‌الشیی صوفی گفته مطلق

که آن حق است و گوید حق همه حق

مدان جز حق بمعنی عین شی را

که حق بود آنکه عارف دید ویرا

می و میناست عکس روی ساقی

چو شیئیت نماند اوست باقی

از آنرو کل شیئ گفت هالک

بجز وجهش که آن حق است و مالک

بمعنی وجه شیئ جز عین شی نیست

که آن فانی و باقی غیرحی نیست

بخش ۳۱۳ - عین‌الاله و عین العالم

ز عین العالم و عین الالهت

نمایم نکته بی اشتباهت

شد انسانی که دارد در حقیقت

تحقق او بکبری برزخیت

چو حق بیند ز چشم او بعالم

کند رحمت به هستیها دمادم

باین معنی است ظاهر سر لولاک

نبودی گر تو کی می‌بود افلاک

خود انسانیست دیگر بی‌تفرق

که بر اسم بصیرستش تحقق

چو هر شیئ شود مرئی بعالم

باین اسم است معلوم و مسلم

بخش ۳۱۴ - عین‌الحیوه

بود عین الحیوتت باطن حی

هر آن زان چشمه نوشد جرعه وی

نیابد بر حیاتش ره مماتی

که یابد از حیات حق حیاتی

بود پس زنده هر شیئ بعالم

حیات اوست زین انسان اعظم

چو بر حق زنده هر چیزیست ز اشیاء

که جز او را حیاتی نیست اصلا

هر آدم جلوه‌گاه اسم حی شد

سبب او بر حیات کل شی‌ء شد

بخش ۳۱۵ - العید

خود آن عودی که بر قلبت پدید است

بنزد اهل قلب و دید عید است

بود آن از تخلی یا تجلی

تو را یابد دل از هر یک تسلی

از آن گفتند ارباب معارف

بود هر دم دو عید از بهر عارف

یکی زان شد تخلی از ذمائم

دگر باشد تجلی ملایم

بدینان هم در اسلامت مبارک

دو عید آمد که باشد تاج تارک

تو را زین هر دو نیکو انبساطیست

که بر عیدین اصلی ارتباطیست

بخش ۳۱۶ - باب الغین الغراب

غراب از جسم کلی شد کنایت

بعید از عالم قدس او بغایت

ز نورانیت و ادراک خالی

سواد بعد را وجه مثالی

بخش ۳۱۷ - الغشاوه

غشاوه پرده‌ئی باشد که حایل

شود مرآت دل را در مشاغل

غشا خوانندش از بر دل نشیند

چو آید بر بصر تاریک بیند

بدل آنهم تواندکز صدا شد

صدا آن خاطره‌های ناروا شد

بود خود این صدا جز آن صدایت

که بر گوش آید آن بیمدعایت

بگوش آید اگر در ره صدائی

بود رو بر قفا کردن خطائی

غشاوه هست باری از صدایت

نه بر گوش آنکه آید از قفایت

صدای هر که بر اندازه اوست

ز نفس دون و فکر تازه اوست

غرض پیدا شود بر دل غشائی

که افتد روی مرآت از جلائی

بخش ۳۱۸ - الغنا

غنا مالکیست بی‌آسیب و مالی

که آنرا نیست از حیثی زوالی

غنای تام جز حق را محال است

که مستغنی بذات او در کمال است

غنای عبد از حیث فنا شد

که مستغنی بحق از ماسوا شد

چو شداز هستی یکذات فائز

بهستیهاست حکمش جمله جایز

هر آنکس ره بدریا برد دریاست

حباب و موج و قطره جمله او راست

بخش ۳۱۹ - الغوث

دگر غوث ار برآنت احتیاج است

همان قطب است کاندر ره سراجست

نبرده تا کسی سویش پناهی

نه غوث است او بود قطبی و شاهی

کسی و اندر پناه او کشد بار

خود او را غوث خوانند اهل اسرار

باین معنی است غوث ار نکته دانی

وگرنه نیست مخصوصش نشانی

بخش ۳۲۰ - غیب الهویه و غیب المطلق

دهد غیب الهویه در تمکن

خبر از ذات حق لاتعین

باین معنی بود هم غیب مطلق

که آنجا نیست غیر از هستی حق

در آنجا هیچ غیر از ذات حق نیست

نشان از نقطه و خط در ورق نیست

در آنجا کنز مخفی بی‌نشان است

نه از «احببت ان اعرف» بیان است

بخش ۳۲۱ - غیب‌المصون و غیب‌المکنون

دگر غیب‌المصون و غیب مکنون

عبارت دان ز سر ذات بیچون

نیابد کس بکنه ذات او راه

زکنه او بجز او نیست آگاه

مصون باشد ز استحضار اغیار

دگر مکنون ز ادراکات و ابصار

ز خود بنمود آثار و صفت را

معین کرد حد معرفت را

که بشناسند او را تا بآن حد

و زان پس راه عرفانش بود سد

بود آن حد مقام واحدیت

وزان پس نیست رسم از خلق و خلقت

مگر صوفی که اسرار از کمون گفت

خود آنرا غیب مکنون و مصون گفت

بخش ۳۲۲ - الغین

دگر ز الفاظ اهل فقر غین است

که آن باشد صداء و دون رین است

حجاب رین تاریک و کثیف است

میان قلب و ایمان شریف است

ولی آن غین نبود سخت حایل

شود از یک تجلی زود زایل

چه آن رین از فساد اعتقاد است

ولیکن غین عاری زین فساد است

بخش ۳۲۳ - باب‌الفاء الفتق

بود فتق آن بنزد اهل تحقیق

که هست از ماده بالجمله تفصیل

ز مطلق ماده تفصیل قابل

که صورتهای نوعی راست حامل

ظهور آنچه اندر واحدیت

ز اسماء بود مستور آن به نسبت

بروز آنچه مخفی بود در ذات

بقدر قابلیت از شئونات

شئوناتی که بر کونست لایق

معین شد بخارج آن حقایق

برون آمد زبحر ذات چون موج

حقایق دسته دسته فوج در فوج

درآمد از حصار افواج وصف بست

صفوف کاینات از هر طرف بست

حروفی کز دوات آمد در اوراق

خود آنرا فتق خوانند اهل اشراق

بدینسان فتق تفصیل نبات است

که قبل از فتق مخفی در نوات است

بخش ۳۲۴ - الفتوح

فتوح اندر لغت باشد گشایش

که هر جائی کند نوعی نمایش

فتوح دنیوی رزق است و نعمت

دگر هم مال و جاه و عز و نصرت

فتوح اخروی شد حسن اعمال

دگر تهذیب خلق و صحت حال

بعارف نسبت فتح از شهود است

بسالک فتح در سیر وجود است

فتوح قلب را کشف حجب دان

ز بهر عاشق استعمال حب دان

غرض در هر مقامش وجه خاصیست

بهر حیثیت او را اختصاصی است

بخش ۳۲۵ - الفتح القریب

مقام قلب باز ار درگشاید

بدل فتح قریبت رخ نماید

نماید روی از قلب و جهاتش

ظهورات و کمالات صافتش

سراسر حل مشکلهای نفست

شود در طی منزلهای نفست

گشاید دولت نصر من‌الله

در از فتح قریبت اندرین راه

گذشتی از صفات نفس و یکدل

شدی اندر صفات قلب داخل

گذار از تیه نفست گر نصیب است

رسی بر قلب و آن فتح قریب است

بخش ۳۲۶ - الفتح المبین

گرت فتح مبین باشد مبین

خود آن فتح از ولایت شد معین

شود ز انوار اسماء الهی

تجلیها بمرد ره کما هی

خود از فتح مبین است این عبارت

که در «انا فتحنا» شد اشارت

شد اینجا سالکان را محو یکسر

ذنوب ما تقدم ما تاخر

ز خود یعنی دو عالم کرده سلب او

گذشته از صفات نفس و قلب او

گناه ما تأخیر ما تقدم

حجاب قلب و نفس آمد مسلم

بخش ۳۲۷ - الفتح المطلق

ز فتح مطلب ار پاکیزه روحی

شنوکان اکمل است از هر فتوحی

بود اعلی و اکمل از فتوحات

فنای عبد و استغراق در ذات

کند ذات‌الاحد بروی تجلی

بفتح ذات یابد دل تسلی

شود پاک از رسوم خلق فانی

ز صورتها نبیند جز معانی

خود این باب از بشارتهای ممدوح

بنصرالله و الفتح است مفتوح

گشایشها پیاپی بهر روح است

مه اندر مه فتوح اندر فتوح است

بخش ۳۲۸ - الفتره

بود فترت خمود آن حرارت

که لازم بد طلب را در عمارت

در اول گر نباشد التهابی

نیابد کار فقرش رنگ و آبی

در اول گر نباشد اشتعالش

بود که احتمالی بر کمالش

بسا رهرو که تا آخر قدم را

نیفتد از حرارت نیم دم را

خود این آثار عشق بی‌فتور است

که زاید هر دم او را وجد و شور است

حرارت عرش معنی را عمود است

و زان گرمی مگر فترت خمود است

بخش ۳۲۹ - الفرق الاول

یکی از فرق اول گویمت راست

بخلق آن احتجاب از حقتعالی است

بقای رسم خلقیت در این حال

بحال خود تواند بود بیقال

بقای رسم خلقیت کدام است

بخلق از حق حجاب مستدام است

بخش ۳۳۰ - الفرق الثانی

دگر بشنو بیان از فرق ثانی

گرت واجب بود علم معانی

قیام خلق بالحق در شهود است

دگر وحدت بکثرت در نمود است

بدینسان کثرت اندر وحدت آمد

بدون احتجاب این مشاهد

نباشد محتجب یعنی زمانی

بهر یک زان دگر بی‌امتحانی

بخش ۳۳۱ - الفرقان

نشان از علم تفصیل است فرقان

که بین حق و باطل فارقست آن

دگر قرآن که آن علم لدنی است

جز اجمالی و جامع کشف از آن نیست

بخش ۳۳۲ - فرق‌الجمع

بفرق الجمع گرداری تدبر

بود وحدت که پذرفته تکثر

ظهور اوست در کل مراتب

بهر رتبه ظهورش بس مناسب

مراتب را که اندر فرق حد نیست

شئوناتی جز از ذات الاحد نیست

مگو کان جمع مطلق فرق چون یافت

همان ذات‌الاحد بود و شئون یافت

شئوناتی که بینی برقرار است

حقیقی نیست محض اعتبار است

که بنماید بتکرار نظرها

بروز وحدت او زین صورها

حقیقت هر چه بینی صورت اوست

صورها جمله ظل وحدت اوست

بخش ۳۳۳ - فرق الوصف

ز فرق الوصف بحرم کرده جوشی‌

در اوصافش تو را گرهست گوشی

شد آن ذات‌الاحد بالوصف ظاهر

خود اندر واحدیت بی‌مغایر

خود آن ذاتی که مطلق از صفت بد

بوصف واحدیت جلوه‌گر شد

ظهورش را بوصف واحدیت

بفرق‌الوصف خوانند اهل وحدت

بخش ۳۳۴ - الفرق بین المتخلق و المتحقق

ز فرق بین تحقیق و تخلق

ببحر معنیت باید تغرق

متخلق بکلفت هست عامل

بترک سوء و تحصیل فضایل

نباشد گر ریا و عجب و پندار

ز اسماء الهی یابد آثار

مفصل شد بیانش در تعرف

که تا چونست اقسام تکلف

متحقق نماید حق زالطاف

مراو را مظهر اسماء و اوصاف

شود تبدیل اوصافش کماهی

باوصاف و با خلاق الهی

بخش ۳۳۵ - الفرق بین‌الکمال و النقص و الشرف و الخسه

بسی فرق است بین چار رتبت

کمال و هم شرف هم نقص و خست

کمال آمد عبارت زینکه حاصل

شود جمع حقایق بهر کامل

حقایق‌های کونی والهی

کند جمعیت اندر وی کماهی

شود او مظهر اوصاف علیا

در او مجموع گردد کل اسما

ظهور حق در او بر وجه اکمل

شود و اندر حقایق باشد افضل

بجمعیت حظوظ اوست مختص

هر آن حظش اقل است اوست انقص

هنوزش هست تا منزل مسافت

بود ابعد هم از رتبه خلافت

نقایص باز بر مقدار راهست

از و تا چند منزل براله است

بود اما شرف رفع وسایط

میان عبد و موجد در روابط

وسایط هر چه کمتر اشرفست او

ز لفطف حق وجودش الطف است او

هم احکام وجوب او را بمشرب

ابراحکام امکان باشد اغلب

دگر بسیار باشد در روابط

میان واجب و ممکن وسایط

خود او باشد اخس در آفرینش

چنین کردند تحقیق اهل بینش

ز انسان پس ملک هم عقل اول

بود اشرف و ز آنها آدم اکمل

ز عقل و از ملک انسان کامل

شد اکمل در کمالات و فضایل

ولی عقل و ملک باشند اشرف

که از خلقند اهل اولین صف

بخش ۳۳۶ - الفطور

بطور آمد اگر دانی مواقع

تمیز خلق از حق بالتوابع

توابع هم باحوال است و اشکال

مر او را گر تمیزت هست زینحال

بخش ۳۳۷ - الفهوانیه

بفهوانیت از کشف مثالث

خطاب حق رسد در حسن حالت

رسد یعنی چه شدکشف مثالی

به نیکوئی خطاب ذوالجلالی

خطاب خوش دلیل اتصالست

بکشف آن خاصه آثار وصالست

دلیل است اینکه ره نیکو شده طی

رسد آثار نیکوئی هم از پی

و گر ره بر غلط پیموده حالش

شود بس تیره در کشف مثالش

خطابی ناید اندر سر و جهرش

ور آید باشد از تهدید و قهرش

مگر تا منتقل گردد که ره را

غلط پیموده عذر آرد گنه را

غرض نیکو چه راه و نیت آمد

عیان آثار فهوانیت آمد

بخش ۳۳۸ - باب القاف القابلیه الاولی

دگر بشنو ز اول قابلیت

که آن اصل اصول آمد برتبت

بود در اصطلاح اول تعین

تعینها ازو یابد تمکن

ز بحر اوست او اولین موج

ز فرد مطلق است او اولین زوج

دگر برخاست امواج مکرر

ز موج اولین تا رشح آخر

بخش ۳۳۹ - قابلیه الظهور

دگر هم قابلیت در ظهور است

که آن اول محبت در حضور است

بحسن خویش آن حب جمیل است

وزان «احببت ان اعرف» دلیل است

بحسن خویش مایل بود و خود بود

که خود را در مرا یا جمله بنمود

مرا یا هم نبود الا نمودش

نمودش هم نبود الا وجودش

«خلقت الخلق» یعنی هر چه قابل

نمودش را بد آمد در مقابل

چراغی می‌نهی ضوئی کز او تافت

مراتب را نکو جست و نکو یافت

نباشد غیر یکضوء آن مراتب

ولی هر رتبه در حدی مناسب

تو می‌خوان رتبه‌ها را قابلیات

بر آنها اصل و بودی نیست بالذات

خود اضواء از چراغی لاعلاج است

مراتب بلکه خود عین سراجست

خود آن رتبه که او اقرب بنور است

نشان قابلیت در ظهور است

بخش ۳۴۰ - قاب قوسین

شنو از قاب قوسین این اشارت

شد آن از قرب اسمائی عبارت

تقابل بین اسماء باعتبار است

که در امر الهی بر قرار است

مسما گشت بر دور وجود او

مثال دائره اندر نمود او

چو ابداء و اعاده و فاعلیت

نزول و هم صعود و قابلیت

بحق این اتتحاد است و معیت

تمیزش لیک باقی از دوئیت

خود اثنینیت اینجا اعتباریست

وجود از فرق و تمییز تو عاریست

فنای تام در در وی محق و طمس است

چو ذره‌کان فنا در ذات شمس است

رسومات صفات و ذات و افعال

شود کلی فنا در ذات فعال

نباشد ذره را هرگز وجودی

که دارد در نظر کاهی نمودی

نمودش نیست هم جز اعتباری

نه هستی باشد او را نه قراری

ز ذکر هستی‌ام نطق از بیان رفت

خود این هستی موهوم از میان رفت

حدیث آمد به پیش از ذات هستی

نماند آثاری از ذرات هستی

الا ای آنکه واحد در وجودی

نباشد جز تو را بود و نمودی

بذات خویش سلطانی و مالک

بخود باقی و باقی جمله هالک

صفی را منقطع از ما خلق کن

بکلی روی قلبش سوی حق کن

نداند تا وصولی یا فنائی

نیابد با خدا غیر از خدائی

شود خارج ز حد قاب قوسین

نه در یادش احد ماند نه اثنین

بخش ۳۴۱ - القیام لله

قیام‌الله اندر نزد آگاه

که سیار است و داند منزل و راه

خود آن بیداریست از نوم غفلت

نهضو آن دیگر از اغمای فترت

بنزد اخذ در سیرالی الله

ز شوق وصل تا ننشیند از راه

بخش ۳۴۲ - القیام بالله

قیام بالله آمد استقامت

بقا بعد از فنا را در اقامت

عبورش بر منازل باز و برراه

عن‌الله سیر او بالله فی‌الله

بحق در حق ز حق سیرش مدام است

بخلع هر رسومی در مقام است

بخش ۳۴۳ - القبض

شوداز قبض وقت مر دره تنگ

ز وحشت پای رفتارش شود لنگ

بود آن وحشتش از صد و هجران

خلاف بسط کز انس است و احسان

بود اغلب که بعد از بسط آید

از آن سوء ادب کز بسط زاید

ز قبض و بسط ما را مدعا چیست

خود آنرا فرق با خوف و رجا چیست

بود خوف و رجا خود از بدو خوب

توقع کش بداز مکروه و مرغوب

بود خوفش ز مکروهی که آید

رجایش هم ز مرغوبی که خواهد

و لیکن قبض و بسط اندر ظواهر

تعلق دارد آن بر وقت حاضر

باینمعنی که حال نقد چونست

بر او این نیل کوثر یا که خونست

بخش ۳۴۴ - القدم

قدم باشد از حق آنحکم سابق

که بر عبد از ازل بدخاص و لایق

شود ز او تام استعداد و کامل

بآخر موهبت بر عبد قابل

رسیده است اینحدیث از فخر عالم

بمحشر در خروش آید جهنم

همی در نعره «هل من مزید» است

خورد گر عالمی بازش امید است

نهد جبار پس در وی قدم را

کند بر خلق تا کامل کرم را

به «قطنی قطنی» او پس بینفس شد

ندارم جا دگر یعنی که بس شد

قدم باشد اگر دانی کنایت

ز جسم و صورت انسان نهایت

بعبد از حق مواهب دمبدم دان

خود آخر موهبت آنرا قدم دان

ز اسماء موهبتها بر نظام است

بآخر اسم سیر ما تمام است

بعبد اسمای حق دارد مراتب

بآخر اسم شد ختم مواهب

بسی این نکته باریک و دقیق است

کسی فهمد که ادراکش عمیق است

معانی جمله اندر لفظ ناید

شد از وی ذکر آنقدری که شاید

غرض زان اسم کو آخر جهت شد

تمام از وی بسالک موهبت شد

از و سیر وجودش بر کمال است

بحق درعین قرب و اتصالست

چو اشیاء ظل اسماء جلیلند

که هر شیی را بشیئیت دخیلند

باسماء شد مرتب در حقایق

وجود ممکنات از حکم سابق

نباشد پر کاهی گر بری پی

که اسماء جمله نبود ظاهر از وی

تو را خود این طبیعت تا بکار است

بسر فکر علو و اقتدار است

نگردد سیر هیچ از آرزوئی

بهر آنی بود در جستجوئی

رسد تا آنکه سیرش بر نهایت

بمقداریکه بودش در بدایت

خود آنسالک که اندر سیراشیاءست

بهردم اسمی او را کشف زاسماست

باسم آخر او را سیر اصل است

که استعداد هر شیی از چه فصل است

مقام جمع اسمائیست اینجا

ز اشیاء غیر واحد نیست اینجا

بخش ۳۴۵ - قدم‌الصدق

قدم کان با اضافه صدق خاست

بنیکی حکم سابق بر خواص است

بخوبان حکمش از سابق جمیل است

با خیارش مواهب بس جزیل است

بنیکی کرد حق حکم متین را

عباد مخلصین و صالحین را

بشارتها برایشان از کرم داد

بخیر سابق و صدق قدم داد

بود صدق آنکه ز اشیاء خیر بینی

خلاف است ار بچشم غیر بینی

نیابد راست بین جز راست هرگز

نه چشمش جز بحق بیناست هرگز

از آن جز نیک ناید در نظرها

شود ز او هر چه ظاهر در سیرها

از آنکه صورت از معنی کند نقل

بودعالم تماما صورت عقل

بود آن عقل هم مانند مرآت

نماید خوب و بد را در علامات

هر آن با عقل کل عقلش کج آید

تمام قول و فعلش معوج آید

و گر با عقل یک حالش بود راست

بآن مقدار حسن او هیوداست

چو در کشتی نشینی جانب بحر

گمانت ساکنی تو می‌رود شهر

از آن خود بین خصال خود نکو دید

عیبو دیگران را موبمو دید

قدم گر صدق باشد اینچنین نیست

فعالش درنظرها جز متین نیست

هم او از خلق بیند گر خطائی

بپوشاند بدون مدعائی

بخش ۳۴۶ - القرب

دگر قرب از فنا باشد عبارت

بعهد ماسبق دارد اشارت

همان عهدی که بین عبد و حق بود

بر آن چیزی که اندر ماسبق بود

«الست ربکم» حق در ازل گفت

هم او «قالوابلی» خود در محل گفت

«الست ربکم» حکم وجود است

دگر «قالوابلی» ارسال جود است

نبد غیری خود آن گفت و خود این گفت

خود او بود آنکه در عهد خود سفت

بجائی دون غیر از قول حق گفت

بجائی از زبان ما خلق گفت

نبود آن ما خلق غیر از نمودش

که گشت از غیب ظاهر در شهودش

خود او بشنود گر گفت او الستی

تو پنداری بلی گفتی که مستی

الست آن سیر صورت در مرایاست

بلی یعنی رخ از آئینه پیداست

الست آن آفتاب پر ز نور است

بلی یعنی که در ضوئش ظهور است

الست آن جلوه حسن و جمال است

بلی آن دیدن خود بر کمال است

الست آن جنبش بحر الخطابست

بلی یعنی که موج و قطر آب است

الست آمد ظهور فاعلیت

بلی باشد نمود قابلیت

الست اظهار حسن او بخود بود

بلی تأثیر عشق معتمد بود

الست اعنی که حسنم بی‌نظیر است

بلی یعنی ز کوتم بر فقیر است

الست اعنی که ثابت در وجودم

بلی یعنی که ساری در حدودم

الست اعنی که مستغنی بذاتم

بلی یعنی که ظاهر در صفاتم

الست اعنی که شاه و ذوالجلالم

بلی یعنی که مشهود از جمالم

بود قربت فنا باری ز کونین

هم آن باشد مقام قاب قوسین

بخش ۳۴۷ - القشر

دگر قشرت بظاهر رهنمون است

که علم باطن اندر وی مصونست

شود محفوظ باطنها بظاهر

چو در صندقها لعل و جواهر

رسد تا میوه از قشریم ناچار

نشد بی‌قشر هرگز پخته اثمار

میان نی شود پرورده شکر

دگر هم در صدفها در و گوهر

شریعت قشر و مغز آمد طریقت

بنسبت همچنین باشد حقیقت

ز صورت رو بمعنی گر توانی

نما پس جمع صورت با معانی

ز قشرت قصد لب است این عیانست

ولی در پوست این مغزت نهانست

بهم این هر دو ملزومند و لازم

عمل بر هر دو دارد مرد حازم

یکی گر زین دو شد از عبد مفقود

عجب باشد که ره یابد بمقصود

شود در ترک صورت راه مشکل

بندرت می‌رسد باری بمنزل

بحفظ قشر باید سعی نغزت

مگر وقتی که شد پروده مغزت

رسیدت هم چه مغز از کف منه پوست

که گوهرهای لب محفوظ در اوست

هر آنکس را بود لعل و جواهر

بکار افزون بدش صندوق و ساتر

کسی کز زرو گوهر باشد آزاد

نخواهد حجره و صندوق فولاد

وگر هم باشدش صندوق وحجره

ز دزد ایمن بود کو کند حفره

چو دزد آمد نخواهد برد چیزی

نیرزد بیت مفلس بر پشیزی

فقیه خشک جز ریش و ورم نیست

گرش معنی نباشد هیچ غم نیست

بدست آورده او دنیا و مالی

حروف و نقش خالی از کمالی

بوقت مرگ بادش رفت و تن ماند

همان هیکل که بود اندر کفن ماند

تو گودنیا بد او را تا گه موت

نبودش معنیی کز وی شود فوت

نماند از وی بدلها غیر نیشی‌

چه باشد قیمت دستار و ریشی

بخش ۳۴۸ - القطب

بود قطب آن محل نظره الله

که عالم را بود در هر زمان شاه

خود او بر قلب اسرافیل باشد

مراتب را از او تکمیل باشد

شنو باز از مقام قطب الاقطاب

شد آن قطبیت کبری در القاب

بود آن باطن احمد بتخصیص

که از وی مانده میراث آن بتشخیص

بود میراث فرزندان و آلش

خلیقه زادگان با کمالش

بآل او او شود ختم ولایت

ولایت هست هم بطن نبوت

ز حیث اکملیت قطب الاقطاب

بود بر باطن آن فخر اطیاب

بخش ۳۴۹ - القلب

دگر از قلب بشنو شرح و معنی

که بر فیض حیاتت اوست مبنی

مجرد جوهری نورانی و زین

بجمع روح و نفس او حد مابین

تحقق یافت انسانیت از وی

بود در نفس نورانیت از وی

بنفس ناطقه نامد حکیمش

بود هم روح باطن از قدیمش

دگر هم نفس حیوانیش مرکب

مثالش بر زجاجه گشت و کوکب

بقرآن روح را حق خوانده مصباح

زجاجه قلب و تن مشکوه وضاح

دگر هم ظاهر او کو طلسم است

میان نفسی حیوانی و جسم است

وسط بین وجود است و مراتب

که آن باشد تنزل را مناسب

بمثل لوح محفوظ منظم

در آن تفصیل موجودات عالم

پس آن بهتر که در این لوح محفوظ

نباشد غیر حقت هیچ ملحوظ

بخش ۳۵۰ - القوامع

قوامع ترک میل و آروزهاست

که طبع و نفس سرکش را تقاضاست

شود مرعبد فارغ از هواها

هم ازوی قمع میل و مدعاها

خوداین ز امداد اسماء الهی است

هم از تایید حق و عون شاهیست

که بهر عبد در سیر الی الله

رسد پیک عنایت گاه و بیگاه

پس آن امداد اسماء الهی

کند قمع هواها را کماهی

بخش ۳۵۱ - باب‌الکاف الکتاب المبین

کتاب بس مبینت لوح محفوظ

بود کاشیاء در آن ضبط است و ملحوظ

نباشد خارج از وی خود وجودی

ز رطب و یابس و نابود و بودی

بود آن رطب و یابس اندر امثال

مراد از عالم تفصیل و اجمال

بنسبت آنهم ار باشی مشاهد

مفصل‌تر یکی از دیگر آمد

بخش ۳۵۲ - الکل

بود کل اسم حق بر اعتباری

که هست آن واحدیت باقراری

ز حیث اعتبار واحدیت

که جمع است اندر او اسمای حضرت

از آن گویند کو واحد بذاتست

ولیکن کل باسماء و صفات است

باسم کل تجلیهای حق شد

بکلیت عیان در ما خلق شد

باینمعنی که او کل وجود است

تعینهای کل ز او در نمود است

جهان یک شمه از کلیت اوست

ز اسم کل مفصل جلوه اوست

بود آنفرد کلی کل عالم

که فرد از کل و بر کل است اقدم

بخش ۳۵۳ - الکلمه

کلمه هست بر چشم مشاهد

کنایت در یقین از کل واحد

ز ماهیات و اعیان و حقیاق

ز موجودات خارج هم بلایق

دگر فی‌الجمله از هر ذی تعین

که او را هست در حدی تمکن

بود مخصوص معقولات لایق

ز ماهیات و اعیان وحقایق

معین بر کلمه معنویه

و یا غیبیه گردانی رویه

دگر هم خارجیات شهودی

کلمه شد اگر دانی وجودی

مجردها مفرقها کدام است

کلمه تامه وین خود تمام است

کلمه پس سه قسم آمد بتحقیق

بفهم هریک از حق جوی توفیق

یکی غیبه و هم معنویه

وجودیه دوم اند رویه

دگر هم تامه در ثالث آمد

جهان از این سه معنی حادث آمد

بخش ۳۵۴ - کلمه الحضره

کلمه حضرت این خود بیخلاف است

که از قولش دو حرف نون و کافست

کلمه حضرت از بحر ارادت

همانا جنبشی باشد بعادت

کلمه حضرت اینحرف از حق آمد

که از بحر الاراده مشتق آمد

ز حرف کن نه این لفظ است مقصود

که باشد معنی اوباش یا بود

بودآن معنیی کاندر بیانی

کنند ادراک اهل هر زبانی

مراد از آب این باء و الف نیست

بدان مفهوم کل راز آب کان چیست

کلمه پس نه حرف کاف و نونست

که فعل حضرت بی‌چند و چونست

بود معنی کن ایجاد کونش

اراده بر شئون لون لونش

باینمعنی که خود را خواست ظاهر

رخ اندر آینه آراست ظاهر

اراده پس خود آن آراستن بود

ظهور خویشتن را خواستن بود

اراده یافت صورت کاف و نون شد

کلمه حضرت اظهار از کمون شد

هر آن شیئی که بینی در مکانی

بشرح کاف و نون داد زبانی

بخش ۳۵۵ - الکنز‌المخفی

بود آن کنز مخفی ذات حضرت

که شد تعبیر از غیب هویت

بواطن را خود او بطن الاخیر است

هم او از بطن ذات خود خبیر است

از آنرو ذات خود را خوانده کنزی

که گنج او راز دارائیست رمزی

بمخزن هر چه را باشد بهائی

نهان دارند از بهر غنایی

خود آن گنجی که ذات بی‌نشان بود

در آن درهای سلطانی نهان بود

چو ظاهر شد گهرها زان برون ریخت

لئالی هستی از مخزن فزون ریخت

جهانرا پرز زر معدنی کرد

ز جود خویش اشیاء را غنی کرد

بخش ۳۵۶ - الکنود

کنود آن عبد نعمت ناشناس است

که اندر حق منعم ناسپاس است

کند ترک فرائض در شریعت

دگر ترک فضائل در طریقت

اراده در حقیقت باشد آنش

که نبود در اراده حق نشانش

بخواهد یعنی آنچیزیکه جاری

نبود اندر اراده و حکم باری

بود با حق منازع در مشیت

نداند اینچنین کس حق نعمت

بخش ۳۵۷ - کون الفطور غیر مشتت للشمل

کنون کون الفطور آمد به نیت

که للشمل است آن غیرمشتت

تکثر واحدالحق را بتجویز

بود اندر تعینها و تمییز

که در جمعیت اللهش تفرق

نیابد راه در حین تعلق

بود یعنی که در بحرالاحد غرق

ولی با امتیاز عالم فرق

بجمع خویش باقی بی‌تعسر

بود در عین تفریق و تکسر

بخش ۳۵۸ - کوکب الصبح

کنم از کوکب صبحت بیانی

بود اول تجلی را نشانی

بسالک مطلق از اول تجلی

بود ظاهر فروغ نفس کلی

در اینمعنی بقرآن ذوالمنن گفت

«رأی کوکب علیه اللیل جن» گفت

بود لیل طبیعت تیره چون شب

طلوع نفس بر این شب چو کوکب

بسالک کو بود در راه توحید

کند زان پس تجلی ماه و خورشید

که آن از قلب و روح آمد عبارت

و زان پس نور ذاتست این اشارت

خلیل حق در اینمعنی متین گفت

بوحدت «الا احب الافلین» گفت

بود «وجهت وجهی» اینکه هر سو

کنی رو نیست پیدا غیر یک رو

پس از رفع حجب گردید ظاهر

که خود ارض و سما را اوست فاطر

شود اسلام سالک اندرین سیر

حقیقی هم بری از شرک و از غیر

بتحقیق ولایت اندرین باب

دهم شرحی بعون رب‌الارباب

بخش ۳۵۹ - الکیمیا

دهم بازت نشان از کیمیایی

کنی از فقر تا رو برغنائی

قناعت باشد ار دانی تو معیار

که گردد طرح قطمیرش بقنطار

قناعت اکتفا باشد بموجود

گذشتن از خیال شیئ مفقود

از آنرو گفت سلطان صناعت

که کنز بی‌زوال آمد قناعت

نه پندار اعظم از وی کیمیائی

بدرد فقر از او بهتر دوائی

کند رد یک دم آن گو گرد احمر

براده آهن نفس تو را زر

ببوته امتحان گر تابی اینحرف

جسد را نیست حاجت رنگ شنجرف

بخش ۳۶۰ - کیمیاء‌السعاده

مرا باز از سعادت کیمیائیست

که آن تهذیب نفس از هر هوائیست

زهر رجس و رذایل اجتنابست

بهر حسن و فضایل اکتسابست

بخش ۳۶۱ - کیمیاء‌العوام

یکی هم کیمیا خاص عوام است

وی استبدال گوهر بر رخام است

ز کف هشتن متاع اخر ویرا

بدل بستن حطام دنیوی را

علو را دادن و دانی گرفتن

بقا را هشتن و فانی گرفتن

کند بر بوته زری کیمیاگر

مبدل برنحاس او را شود زر

هوای کیمیایش بر گزاف است

مرادش جمله برعکس و خلافست

بخش ۳۶۲ - کیمیاء‌الخواص

دگر دارند خاصان کیمیائی

که دنیا را کند زر بید وائی

خود آن اکسیر مخصوص خواص است

زوی هر قلب بیغش در خلاص است

بود تخلیص قلب از کون و کائن

باستیثار سلطان مکون

ز استیثار مقصود اختیار است

که زر قلب ازو کامل عیار است

بخش ۳۶۳ - اللائمه

بده از لائمه دل را تسلی

که آن نوریست فوری در تجلی

بود بربارقه یا خطره موسوم

که گرد زود ظاهر زود معدوم

خود آن آثار حسن حقتعالی است

دل از وی منجذب سوی دل آراست

برفت از خود چو دید آنحسن موزون

شود تا رفته رفته محو و مجنون

بخش ۳۶۴ - اللب

بود لب عقل صافی از کدورت

منور او بنور قدس حضرت

بود صاف از قشور و هم و تخییل

مجرد وز قیود ظن و تسویل

بخش ۳۶۵ - لب اللب

بود هم لب لبت در گواهی

همانا ماده نور الهی

مؤید باشد از تأیید او عقل

مصفا و ز قشور و هم و هم نقل

کند درک علوم عالیات او

ز درک قلب دور از نائبات او

بکونی کو مصون از فهم محجوب

بعلم رسمی است ار هست منسوب

بکونی هست آن دلرا تعلق

که محصونست از رسم تفرق

ز حسن سابقه این خود دلیل است

بخیر خاتمه هم بس دخیل است

بخش ۳۶۶ - اللبس

ز لبس آن عنصریت در اساس است

که او روح حقیاق را الباس است

عناصر مر حقایق را ثیابند

از آن گفت «اولیا تحت قبابند»

کسی نشناخت جز حقشان بلا ریب

که لبس عنصر آمد مانع از غیب

عناصر پرده غیب و معانیست

در این پرده حقایق در نهانیست

از آنند اولیا تحت قبایش

که کس نشناسد ایشانرا سوایش

بخش ۳۶۷ - اللسن

لسن واقع بوی گردد کماهی

باذن واعی افصاح الهی

شود واقع بحق افصاح و گفتار

بر آن گوشی که می‌باشد نگهدار

گهی باشد که اشعار است و الهام

بدون واسطه کاید به پیغام

شود خود عبد عارف بر فصاحت

که از حق است این لطف و ملاحت

دگر شد واسطه آن را بتحقیق

نبی خود یا ولی یا مرد صدیق

لسن این هر دو را گویند اصحاب

ولی در هر دو رمزی هست دریاب

بود چون مختلف فهم خلایق

مناسب نیست توضیح دقایق

گروهی کاهل این اسرار بودند

بفهم خلق برخوردار بودند

حجاب از روی معنی باز کردند

بیان راز با صد راز کردند

بما گفتند در صد پرده یک راز

صفی یک پرده هم افزون کند باز

لسن تعریف ذات از هر صفاتست

که ظاهر از نمود ممکناتست

یکی را چشم بازو اذن خیر است

یکی در وصف او محتاج غیر است

بخش ۳۶۸ - لسان الحق

لسان‌الحق بود انسان فایق

که باشد مظهر او بر اسم ناطق

کند بر اهل صورت وصف ظاهر

دهد بر مرد معنی سیر قاهر

بقدر فهم و استعداد مردم

کند هر جا بعنوانی تکلم

لسانش در شریعت گوید از حق

وجودش سازد از حق کشف مطلق

بخش ۳۶۹ - اللطیفه

لطیفه چیست تدقیق اشارت

که در فهم است و ناید در عبارت

بمعنی بس اشاراتی دقیق است

که لفظ از بهر ضبطش لایلیق است

عبارت باشد از جولان او تنک

سمند لفظ در میدان او لنگ

بخاطر آید اما در بیانی

نگنجد وین بداند نکته دانی

بخش ۳۷۰ - اللطیفه الانسانیه

لطیف کو بانسانست معروف

بنفس ناطقه گردید موصوف

بقلب است او مسمی در تعقل

حقیقت باشد از روح او تنزل

دو وجه او را بنفس رو و روح باشد

دهم تفصیل تا مشروح باشد

از آنوجهی که بر روح است منسوب

بصدرش اهل دل دارند محسوب

و زان وجهی که بر نفس است اقرب

فؤادش گر تو خوانی باشد انسب

بدین دستور می‌باشد لطائف

بدینسان بر مراتب باش واقف

بخش ۳۷۱ - اللوح

دگر لوحت کتاب بس مبین است

که کشف از نفس کلی در یقین است

گهی گویند لوح و گه کتابش

گهی هم نفس کلی در خطابش

بخش ۳۷۲ - اللوایح

لوایح لایحه را لفظ جمع است

که در جمع مکاشف همچو شمع است

شود آن لایحه در حکم اشراق

بکشف معنوی و صوری اطلاق

خود آن صوری مگر کشف مثال است

که برحس لایح اندر انتقال است

دگر آن معنوی آمد هویدا

ز غیب حضرت اقدس اعلی

بخش ۳۷۳ - اللوامع

لوامع باشد آن انوار ساطع

که مر اهل بدایت راست لامع

بحس مشترک عکس خیال است

و زآنجا منعکس بر حس و حال است

مشاهد را شود پیدا بظاهر

چه نور مهر و مه مشهور و باهر

گهی باشد که آید سرخ در دید

خود آن از قهر برنفس است و تهدید

و گر از لطف و احسانست و رحمت

مکاشف را بود مایل بخضرت

غلبه نور لطف و قهر غالب

بسبز و سرخ لامع بر مناسب

ز بهر مبتدی اغلب لوامع

بود نوری که بر دل گشت طالع

گه احمرگاه اخضر باشد آنهم

بحکم قهر و لطف الله اعلم

بخش ۳۷۴ - لیله القدر

کنم از لیله‌القدرت بیانی

که دور از وقت و قدر خود نمانی

بود از بهر سالک لیله‌القدر

تجلی خاصش از حق شد چه درصدر

شناسد سالک از وی قدر خود را

بخود بیند هلال و بدر خود را

بیابد رتبت خود را که منسوب

بنسبت تا چه حد باشد بمحبوب

خود آنوقت ابتدای وصل سالک

بسوی عین جمع است و مبارک

شناسد قدر خود را سالک اینجا

بنفس منظلم شد مالک اینجا

به است این دم ز صد سال و هزارت

که یابی قدر عمر از صول یارت

در این شب شد هلال رهروان بدر

از آن تعبیر شد بر لیله‌القدر

بخش ۳۷۵ - باب‌المیم الماسک و المموسک به والمموسک لاجله

زممسوک به و ماسک شنو باز

ز ممسوک لاجله باز جو راز

خود آنجمله عماد معنویه است

که انسانرا حقیقت در رویه است

لاجله باشد آن تفسیر لولاک

که شد از بهر او ایجاد افلاک

فلک را رهروان گفتند در طور

بر انفاس بنی آدم زند دور

کسی کو اهل اینحال و مقام است

خود او را علم اینمعنی تمام است

بداند اینکه موجدات لایق

صورها شد ز اعمال خلایق

عملها هم ز خلقان مختلف بد

ارادتها از آنرو مختلف شد

مراتب مختلف آمد بصورت

ز سر اختلافات ارادت

ارادت مختلف کآمد باقسام

حقیقت یک ارادت راست احکام

که آن اصل است و هم دارد تعلق

ابر ایجاد انسان بالتحقق

چو او مقصود بالعین است و علت

جز او مقصود ثانی بد ز خلقت

تو گو پس ظاهر کل ارادت

همه احکام یک اصل است و یک ذات

ز اصل و ذات قصدم یک اراده است

که او اصل ارادات زیاده است

ز انسانیت ارادانی مراتب

بود بر قدر موجودات واجب

تفاوت از ره شأن و کمال است

که ثابت در مراتب لامحال است

تفاوتها که بود اندر ارادت

تفاوت را در اشیاء گشت علت

ز سرم آدم و معنای عالم

اشارت موبمو کردیم فافهم

بخش ۳۷۶ - ماء‌القدس

زماء‌القدس بشنو کو بود علم

ز رجست نفس را طاهر کند علم

نشاند دورت از نفش اراذل

نماید پاکت از رجس و رذایل

بود رجست هواهای طبیعی

بود مائت شهودات حقیقی

شهودت بر تجلی قدیم است

که او خود رافع هر رجس و ریم است

بود پس ماءقدس اندر نمودت

بجائی علم و درجائی شهودت

بخش ۳۷۷ - المبدئیت

اضافه محض باشد مبدئیت

احد هم کاقدم است از واحدیت

احدیت مر او را خود تقدم

بود بر واحدیت بی‌تکلم

چو او خود منشأ کل صفاتست

تعینها زوی چون منشئات است

اضافه خود اشاراتیست عقلی

بمعنی اعتباراتیست عقلی

بخش ۳۷۸ - مبادی النهایات

دگر باشد مبادی النهایات

فروض کل اعمال و عبادات

فرائض اصل آن چار امهات است

زکوه و حج پس از صوم و صلوه است

صلوه است اول و شد در نهایت

کمال قرب و وصلت بر حقیقت

زکاتت را نهایت نزد آگاه

بود ز اخلاص بذل ما سوی الله

نهایت صوم را می‌باشد امساک

ز رسم خلقی از افلاک تا خاک

نمود امساک از کونین و افطار

کند در شام وصل از روی دلدار

باین تحقیق آن ذات‌آلعلی گفت

«انا اجزی ب والصوم لی» گفت

نهایت چیست حج را در قبولت

بسوی معرفت آخر وصولت

تحقق بربقا بعد از فنا شد

فقیر از مسکنت صاحب غنا شد

ز اول تا بآخر خود مناسک

بود تفسیر منزلهای سالک

بخش ۳۷۹ - مبنی التصوف

ز مبنای تصوف جو حقیقت

رویمت گوید آن باشد سه خصلت

تمسک آن بفقر و افتقار است

دگر ترک تعرض و اختیار است

تحقق هم ببذل است و بایثار

بجای خود بود این هر سه در کار

زمبنای تصوف پیر آگاه

نکو دم زد علیه رحمه‌الله

بخش ۳۸۰ - المتحقق المطلق

متحقق بحث است آن مشاهد

که بیند در تعیین وجه واحد

متعین بهر شیئ بی ز تقیید

باو یعنی مقید نیست در دید

شود مشهود حق در هر مقید

باسم و وصف و حیثی بر موحد

باسمی یا صفت یا اعتباری

پس او را نیست در وی انحصاری

بشییء منحصر چون ز اعتلانیست

تقید را در او ره مطلقا نیست

بشییء منحصر گر بی‌نشان بود

مقید هم بر آن شییء می‌توان بود

متعین بهر موجود او شد

ولی بی‌انحصار و بی تقید

ندانی معنی اطلاقش ار چیست

بهستی بین که شییء منحصر نیست

پس او خود مطلقی باشد مقید

که با قید است مطلق بر مشاهد

منزه باشد از تقیید و اطلاق

ز لا اطلاق هم در ذات خود طاق

نه تقیید ونه لا قیید او راست

ز اطلاق و ز لا اطلاق یکتاست

هر آن شییء که بینی غیر وی نیست

خود او هر شیئی و خود در هیچ شیی نیست

برون از شرط و وصف و اشتراکست

ز شرط و لابشرطی هر و پاکست

همه موجند اشیاءء اندر آن یم

بلا اشیاءعیان ز اشیاءست فافهم

بخش ۳۸۱ - المتحقق بالحق و الخلق

متحقق بحق و خلق آنست

که بر عین وی اینمعنی عیانست

به بیند در وجود از عین توحید

که مطلق راست وجهی سوی تقیید

دگر کل مقید را در اشراق

بود وجهی معین سوی اطلاق

ببیند بلکه او در حال رؤیت

بود کل وجودم آن یک حقیقت

در وجه است آن حقیقت را محقق

مقید یک دگر زان گشت مطلق

بهر قید است از وجهی مقید

ز هر اطلاق مطلق در شواهد

چنین صاحب شهودی پاک دلقست

متحقق بحث و هم بخلق است

بخش ۳۸۲ - المجذوب

بود مجذوب آنکو حق زعونش

گزیند بهر خویش از هر دو کونش

دهد تطهیر هم از ماء قدسش

نیندازد بجز بر خویش انسش

بفرق اندازدش ظل مواهب

چو برقش بگذراند از مراتب

نبیند زحمت راه و منازل

شود ناگه ببزم جمع و اصل

بخش ۳۸۳ - المجالی الکلیه و المطالع و المنصات

نباشد گر در ادراکت موانع

شنو شرح مجالی و مطالع

مظاهر کان مفاتیح الغیبوند

مجالی نزد ارباب قلوبند

گشاید آن مفاتیحت بمطلق

هر آن بابی بود مسدود و مغلق

که آن پنج است گردانی مواطن

میان ظاهر هستی و باطن

بود ذات‌الاحد مجلای اولی

که عین‌الجمع و اوادنی است اینجا

شد آن مجلا حقایق را حقیقت

دگر غایات را بالجمله غایت

شد آن مجلای ثانی جمع اسما

به اولی برزخیت هم مسمی

بود اینجا مقام قاب قوسین

که مجمع خوانیش ما بین بحرین

بجز جبروت مجلای سیم نیست

که اینجا منکشف ارواح قدسی است

بود ملکوت خود مجلای رابع

بلفظی هم منصات و مطالع

مدبر بر سما از رب دینند

بامرالله اعلی قائمینند

بود مجلای خامس عالم ملک

بکشف صوری اینجا بین یم و فلک

عجایب‌ها ز اقلیم مثالث

بچشم آید نه از وهم و خیالت

مدبرهای کونی را هویدا

کنی در عالم سفلی تماشا

بخش ۳۸۴ - مجلی الاسماء الفعلیه

دگر اسماء فعلی راست مجلی

مراتبهای کونی کوست اجلی

ز حیث مختلف اجزای عالم

که هست آثار افغال مکرم

هر آثاری ز فعی برقرار است

نشانی از نمود کردگار است

ز خلق و رزق و دیگر سقم و صحت

بود ظاهر کمال فعل حضرت

مراتب هر چه در عالم عیانست

خود از اسمای فعلی ترجمانست

بخش ۳۸۵ - مجمع‌البحرین

بود آن مجمع البحرین مابین

دو عالم را و هست آن قاب قوسین

شد آن بحر و جوب و بحر امکان

وز این دو جمع آمد جسم با جان

خود آن گر عارفی صاحب شهودست

مقام حضرت جمع وجود است

بحیث اجتماع کل اسما

حقیقت‌های کونی و اندر آنها

بخش ۳۸۶ - مجمع‌الاهواء

حدیث از مجمع‌الاهوات گویم

ز حب یار بیهمتات گویم

جمال مطلق است آنحسن جامع

هر آن حبی بسوی اوست راجع

بحسن خویش بود او را تعلق

که پیدا گشت در اشیاء تعشق

هواها جمله رشح آن هوایند

مربای همان آب و هوایند

بسر هاشور آن شیرین شعار است

بدلها عشق آن عذرا عذار است

بمجنون او ز عشق خود عنان داد

پی روپوش لیلی را نشان داد

جز او را نیست حسنی یا جمالی

بدلداری و دل بردن کمالی

جز او کبود که تا باشد جمالش

همه او بود حسن بیمثالش

بود چون نیست غیری در میانه

باین و آن محبتها بهانه

از آن غیرت که او بر حسن خود داشت

کجا محبوبی الاخویش بگذاشت

خود این اشیاء که بیرون از حسابند

ز عکس حسن او در عشق و تابند

بعالم هیچ شیئی بیهوا نیست

بدون میل و حب شیئی بپانیست

یکی میلش نهان از چشم ما شد

یکی ظاهر چو کاه و کهربا شد

همه اشیاء ز عالی تا بسافل

بهم ناچار محبوبند و مایل

حقیقت خلق اینعالم بحب شد

که او خود ناظر و منظور خود بد

تجلی کرد و خود بر خویش بنمود

نبد غیری خود او دید و خود او بود

حقایق جمله مجلای کمالند

تجلی گاه انوار جمالند

خود از «احببت ان اعرف» عیانست

که عالم عکس حب دلستالست

ز عشقی کو بحسن ذات خود داشت

جمال خویش در مرآت خود داشت

از آن افتاد عکسی و جهان شد

زمین و آسمان و جسم و جان شد

گلستان شد جهان از عکس رویش

بهر جا تافت رخسار نکویش

بگندم تافت آدم را زره برد

مگو گندم که آنخال سیه برد

نه گندم دانه پیغمبر فریب است

بلای راه ما خال حبیب است

مراد از خال وخط جلوات ذاتست

نمایشهای اسماء و صفاتست

مبادا صورت لفظت زند راه

نئی چون ز اصطلاح قوم آگاه

کمند زلف او شد ظل ممدود

نباشد حلقی از آنحلقه مردود

لبش برد از لطافت هوش مستان

نگاهش بست چشم و گوش مستان

دهانش خلق را در حیرت افکند

که گفتار از کجا بود و شکر خند

میان بست و میانش بستنی بود

بموئنی کاف ونون پیوستنی بود

ببزم آمد یکی بنمود قامت

همی بینی ز پی کاید قیامت

قیامتها جز از بالای او نیست

سری نبود که در سودای او نیست

گره بگوشد از گیسوی پرچین

بهرچین حلقه‌ها بست از مجانین

بموئی بسته از دلهای خسته

شکسته بسته هر سو دسته دسته

به پیش چشم او هر سو فتاده

ز بیماران دل بر مرگ داده

لبش سرچشه آب حیاتست

ز بهر عارف از وی وارداتست

نگنجد لطف لعلش در عبارت

نیاید وصف ذاتش در اشارت

صفی زان لب حیات جاودان یافت

شکرها خضر وقت عارفان یافت

شکرهای لبش چبود لطایف

رسد زان اهل معنی را وظایف

صفی را برد زور باده از دست

نگردد از قدحهای صور مست

کشد ساغر همی زان چشم مخمور

که چشم بد ز چشم او بود دور

کند کسی ساغر و پیمانه مستش

که دل بر آندو چشم می پرستش

ز صورتها نماید سیر معنی

نبیند مرد معنی غیر معنی

توبینی خال و خط،‌من جمع و فرقش

تو بینی زلف و رخ من غرب و شرقش

ز خال تیره بینم وحدتش را

ز خطها هم ظهور کثرتش را

چو اینها پردهای حسن یارند

نقاب آنجمال و آن عذارند

بر آن رخسار روزافزون حجابند

چو گلها کان حجاب روی آبند

حجاب از بهر آن بر روی خود بست

که تا بیند که بی می زو شود مست

شرابش را بدل ریزد نه در خم

بعشق او ز سر خیزد نه از دم

نهان خود را ز چشم مرد و زن ساخت

بجستجوی خود پس انجمن ساخت

عقول انجمن را مختلف کرد

هر آن یک را بجائی معتکف کرد

یکی را ساخت پابند سلاسل

یکی را کرد سرگرم رسائل

یکی را شد فرو در دیده و دل

یکی را راه وصل افتاد مشکل

یکی بارش نکو بر منزل افتاد

یکی راجستجو بیحاصل افتاد

یکی دیدش میان جمع و نشناخت

یکی هم دید و عارف گشت و جان باخت

یکی را چشم بینا داد و نوری

که در جمعش ببیند بی‌قصوری

نباشد هیچ حاجت جستجو را

نشد غایب که تاکس جوید او را

یکی دیدش ولی لب بست و شد گوش

گزید او لب بر این یعنی که خاموش

یکی اندر حقیقت جست رازش

یکی آمد گرفتار مجازش

بحسن او جلوه‌گر در آب و گل شد

هم آدم عشق اورا متحمل شد

زمین و آسمان از وی ابا کرد

مگر آدم که حمل این بلا کرد

چون انسانرا نبود آندیده و حد

که ببنندش همه آنسان که باید

بنادر شد که بیند بیوسایط

یکی رو نکویش در روابط

لهذا ما سوارا کرد اسباب

که پوید سوی او هر کس ازین باب

به بیند روی خوبش را در آئین

چو روی آب صاف اندر ریاحین

بهر شیئی ز حسن بیمثالش

نشانی هشت بهر اتصالش

صفا بر گل لطافت بر سمن داد

بسرو اندام و بر سنبل شکن داد

چو ز اشیاء بود انسان جمله جامع

در او شد جمع کل حسن صانع

ز ملک عقل تا شهر هیولا

ز صورت باز هم تا جمع اسما

که هست از حسن او هر یک دلایل

در اسنان جلوه‌گر گشت آنشمایل

یکی در دید خود کامل نظر بود

شراری هم ز عشقش بر جگر بود

بعالمهای معنی ره سپر گشت

بر او شاه عوالم جلوه گر گشت

نگاری از حقیقت جلوه‌گر گشت

عیان اندر مرایای صور گشت

صور هم ز اوست لیکن در صناعت

مکن بر صورت ار مردی قناعت

بنزد اهل معنی حب اکمل

نزیبد جز که بر محبوب اول

بخش ۳۸۷ - مجمع‌الاضداد

هویت مجمع‌الاضداد باشد

که از کل قیود آزاد باشد

تخالفها در آنجا شد مرافق

همه اطراف دور از هم معانق

بسابق ذکر شد کاین اختلافات

در اشیاء هست ز اسماء بی‌منافات

چو اسماء مختلف بودند بالاصل

حقایق مختلف گردید در فصل

شود رفع اختلاف کل اسماء

در آنحضرت که نبود اسم راجا

خط و خال از پی اظهار حسن است

شئون زیبنده بازار حسن است

در آنخلوت که مستور است دلدار

فکنده پرده اندر پیش رخسار

نه حاجت بر شئون خط و خال است

نه بر آیات زلف و رخ مجال است

بود یک حسن و آنهم در کمونست

باو راجع ظهروات شئون است

بدریا دجله و شط مجتمع گشت

نزاع خال با خطر مرتفع گشت

اگرچه در عیان هم بی‌نزاعند

بکار حسن در یک انتفاعند

مراد از فعل خط و شیوه خال

نمود حسن باشد هم بتمثال

شئونات نکوئی در مجامع

باصل حسن باشد جمله راجع

اگرهم بین اسماء اختلاف است

بدینسان است وین خود بیخلافست

بود پس مجمع الاضداد اصلی

که اشیاء راست مرجع دون فصلی

بخش ۳۸۸ - محبت‌الاصلی

محبت کوست اصلی حب ذاتست

بذات خویش مطلق از جهانست

بدون اعتبار امر زاید

که باشد در میان شیئی مشاهد

محبت در دو تن شد کز مراتب

بهم باشند در معنی مناسب

بذات و وصف و رتبه و فعل و حالی

تناسب را بود در حب مجالی

نبد در حب اصلی غیر موجود

محبت ذات را بر ذات خود بود

محبت داشت بر خود ذات واحد

نبد شیئی که باشد امر زاید

باو بدحب او بی‌نقش چون ذات

بثانی ریخت طرح این محبات

بخش ۳۸۹ - المحفوظ

بود محفوظ آنعبدی که شاهش

بخود دارد ز لغزشها نگاهش

ز حفظ حق مخالفها نهاده

که آن در قول و فعل است و اراده

کند کاری که حق راضی بر آنست

بافعال و اراده حق نشانست

مراد و قصد و حالش جز بحق نیست

ز قصد خویش حرفش در ورق نیست

مقام آمد که از عصیان آدم

تو را گویم گر آن داری مسلم

که با حفظ الهی او بدرگاه

چرا عصیان نمود و گشت گمراه

زأکل گندم از حکم حقیقت

بود افعال آدم بر طبیعت

بهشت عقل از حق گشت جایش

طبیعت شد بگندم رهنمایش

ز نهی گندم اینمعنی است منظور

که ز آثار طبیعت او شود دور

تقاضای طبیعت لیک آن بود

که بر وی فر و زور خویش بنمود

خود این جبریست کاصل اختیار است

چه هر شیئی بجای خود بکار است

جهانرا بر طبیعت چون مدار است

ز حق شاید گرش این اقتدار است

نباشد گر طبیعت عالمی نیست

به «کرمنا» مخاطب آدمی نیست

پس آدم خورد گر گندم ز غفلت

منافی نیست آن با عقل و عصمت

چه او در اکل گندم بود مجبور

زوجهی منهی از صد وجه مأمور

ز یک ره کرد ترک امر حضرت

به باطن گرچه آن هم بود طاعت

ز یک ره اکل گندم شد وبالش

ز صد ره گشت باعث بر کمالش

برون از جنتش انداخت در خاک

که در خاکش کند سلطان لولاک

نمود از حله‌های جنتش دور

که پوشد حله‌اش از رحمت و نور

لباس مغفرت از حله بهتر

نگاه رهبر از صد چله بهتر

ز گندم یافت آدم ره بعالم

بمعنی حکم حق بود آن بآدم

نبود ار امر حق در عین واقع

کجا آدم بگندم بود طامع

خود او را بهر دنیا کرد خلق او

از آنرو داد بروی بطن و حلق او

نبد مقصود ز آدم و ز سرشتش

که جا پیوسته باشد در بهشتش

بدنیا می‌شد او بیشک روانه

ازو اغوای شیطان بد بهانه

نکوتر گویمت از عالم عقل

کند بردار ناسوت آدمی نقل

که بعد از نظم اقلیم طبیعت

بثانی رخت بندد بر حقیقت

رهد از تیه ظلمت نور گردد

عوالم جمله زو معمور گردد

بدون باعثی از ملک تجرید

شود کی نفس کی بند تقیید

بود باعث تقاضای کمالش

که بر اکل شجر آمد مثالش

ز مبدء بعد او ظلم است و عصیان

کند این ظلم بر خود نفس انسان

خود این ظلم ار چه از حکم قضا بود

ادب را یک گویم آن ز ما بود

از آنرو آدم اظهار خطا کرد

بحق «انا ظلمنا» را دعا کرد

خطا هم جز که در فعل بشر نیست

بکون وحدت از عصیان خیر نیست

در این عصیان هم آدم را کمال است

که غفران حق از پی لامحال است

بحق فتوح گردد راه آدم

ز رحمت کایدش والله اعلم

بخش ۳۹۰ - محوارباب الظاهر

اگر داری تو سیری در ظواهر

شنو محوی زمن زار باب ظاهر

بود آن رفع هر اوصاف و عادات

پس اثبات اقامت در عبادات

نمودن سعی در ترک رذایل

بکسب علم و اخلاق و فضایل

بخش ۳۹۱ - محوارباب السرائر

شنو از محو ارباب سرائر

بعین محو دل را دار حاضر

از اله آن ز آفات و علل دان

مواصلها پس از وی ماحصل دان

رسوم عبد و اخلاق و صفاتش

شد اینجا رفع در عین ثباتش

باخلاق و صفات و فعل اول

شود اخلاق و اوصافش مبدل

شود حق در تجلی چشم و گوشش

خطاب از حق رسد نی از سروشش

بخش ۳۹۲ - مجمع‌الجمع

دگر بشنو حدیث از مجمع‌الجمع

پی محق حقیقی‌دار هم سمع

رجوع خلق اندر حضرت حق

فنای کثرت اندر وحدت حق

وصل قطرها بر بحرالله

رجوع ذره‌ها بر مهر و بر ماه

بخش ۳۹۳ - محوالعبودیه و محو عین‌العبد

گرت محو عبودیت بود فهم

بری از محوعین عبد هم سهم

وی اسقاط اضافت از وجود است

سوی اعیان که بودی بی نمود است

بود اعیان شئون ذات حضرت

که ظاهر گشت اندر واحدیت

در آنحضرت بحکم عالمیت

هویدا گشت از غیب هویت

خود اعیانند معدومات مطلق

در آن گردید ظاهر هستی حق

وجود حق در آن ظاهر بذاتست

بعلم آثارعین ممکنات است

بصورتها خود اعیانست معلوم

هم اعیان نیست الا کون معدوم

وجود محض الا عین حق نیست

اضافه غیر نسبت در نسق نیست

مر او را نیست در خارج وجودی

که باشد فعل و تأثیرش ببودی

همه افعال و تأثیرات تابع

بود بهر وجود اندر مصانع

نه خود معدوم را فعل است و تأثیر

نه موجود است غیر از حق بتقدیر

پس او عابد بود با نسبت عبد

تقید یافت چون در صورت عبد

چه آنهم هست شانی از شئونات

شئوناتی که باشد صادر از ذات

بود معبود هم از حیث اطلاق

بهر عبدی از این حیث است مشتاق

تو عین بد باقی در عدم دان

عدم را کون علمی در رقم دان

بود پس عبد ممحو و عبودت

بذات و وصف در عین حقیقت

بود تند ار در اینمعنی کمیت

دلیل آمد رمیت ما رمیت

سه تن را حق بنحوی نیست ثالث

دو صد شرک از ثلاثه گشت حادث

سه تن را ور بود رابع خطا نیست

چو او اندر شما ر ماسوا نیست

بود پاک از شمار ماسوی الله

ولیکن باشمار جمله همراه

بخش ۳۹۴ - المحق

بود محق آن فنای عبد در حق

فنای هستیش در ذات مطلق

فعالش چون فنا در ذات حق شد

خود آنرا محو اگر گفتند حق بد

دگر طمس آن فنای فی‌الصفاتست

صفاتش منظمس در وصف ذاتست

بحق اندر وجود او حق گزیند

وجود شیئی جز للحق نبیند

بمحو از شیئی فعلی در نظر نیست

بجز للحق فعالی جلوه‌گر نیست

بطمس ارباز دانی مدعا را

نمی‌ماند صفاتی جز خدا را

فناهای ثلاث اندر مراتب

بمحق و محو و طمس آمد مناسب

فنای محقت از حیث وجود است

فنای محو فعلی در نمود است

فنای طمس از وجه صفاتست

نه وصفی ظاهر الاوصف ذاتست

در اینجا وصف خلقیت بدل شد

صفات عبد رفت و لم یزل شد

صفات حق چو آمد در عیانت

کجا ماند از صفات خود نشانت

بخش ۳۹۵ - المحاضره

محاضر با اضافه تا محقق

حضور قلب درویش است با حق

ز اسماء باشد اندر استقاضت

و زان اسمی کزو دارد افاضت

همان اسمی که در سیر مظاهر

مراندل را بخود فرموده حاضر

ز نامش کار اهل دل بکام است

حضور قلب از وی مستدام است

دلی کآید زنار عشق در جوش

شود جز نام دلدارش فراموش

بخش ۳۹۶ - المحاذات

محاذاتت حضور وجه یار است

همان وجهی که بروی انتظار است

سوای او شود از فکر زایل

نبیند غیر او را در شواغل

بجمعیت اگر باشی مراقب

سوای وجهش از فکر است غایب

چو فکر تام این باشد که جائی

نماند در ضمیرت ما سوائی

بخش ۳۹۷ - المحادثه

محادث با اضافه تا خطاب است

که سوی عبد وارد ز آنجنابست

نیوشد آن بصورت نیک‌بختی

چو موسی کان نیوشید از درختی

کسی کانرا شنید و گفت حق بود

میانچی گر بصورت ما خلق بود

حدیثش را یکی از گوش سریافت

یکی از سمع ادراک و نظر یافت

خطابی را که موسی از شجر یافت

صفی آثارش از هر خشک و تر یافت

زبان ماسوا ناطق بر این است

هر آن شیئی خطاب رب دینست

ولی در این مقام از گوش ظاهر

خطابش را نیوشد مرد سایر

بخش ۳۹۸ - المخدع

تو مخدع موضع قطب جهان دان

ز کل واصلین آنرا نهان دان

مقامی هست بهر قطب مختص

که آن بر واصلین نبود مشخص

عزیز است ار چه هر لعلی و مرغوب

بتاج شه ولی لعلی است منصوب

از این حیثیت او قدرش فزونست

هم اجلی از گهرها در شئون است

بخش ۳۹۹ - المدد الوجودی

مددهای وجودی در نزولش

بود محتاج ممکن بر وصولش

بود محتاج آن در هستی خویش

نماند ورنه باقی لحظه‌ئی بیش

رسد بروی مددها بالتوالی

بود جای وجودش ورنه خالی

رساند حق مدد پس بر وجودش

ز رحمانی نفس وز اوست بودش

وجودش بر عدم تا راجع آید

دم رحمن بر او پیوسته شاید

تو با قطع نظر از موجود او

عدم گردانی او راهست نیکو

عدم چون مقتضای ذات بودش

بدون موجد او کی بد وجودش

بامداد وجود از موجد او

مرجع دان وجود فاقد او

دم رحمن پس او را دمبدم شد

وجودش تا مرجح بر عدم شد

بتحلیل آنچه رفت از وی بدل یافت

در ابدان از غذا وین خود محل یافت

بدانسان کاین نفس‌ها از هواها

مدد یابد هم اقسام فواها

هوا را آنچنان که هست محسوس

بامداد نفس حق داشت مأنوس

جمادات آنچه باشد نزد ادراک

هم از اشیاءء روحانی و افلاک

دوامی کش برجحان وجود است

بنزد عقل برهان وجود است

جز آندم کش بهستی متصل بد

نه زاو تحلیل رفت و نی بدل شد

خلاف جسم حیوانی که تبدیل

بیابد از غذا رفت آنچه تحلیل

بود مشهود هر ممکن که دیدی

بهر آنی بود خلق جدیدی

بخش ۴۰۰ - المراتب الکلیه

مراتب نزد صوفی غیر شش نیست

جز این ترتیب بر دل منتقش نیست

خود این شش هست کلی از مراتب

بود بر وصف کلیت مناسب

یکی ذات الاحد پس واحدیت

که ثانی از مراتب شد بر تبت

سیم رتبه است ارواح مجرد

نفوس عامله پس رابع آمد

که موسوم از عوالم بر مثال است

دگر ملکوتش ار خوانی مجال است

به پنجم عالم ملک و شهادت

که ناسوت است بی‌نقص و زیادت

ششم گشت از مراتب کون جامع

که انسان است و حق در عین واقع

بمعنی مجلی کل مجالی

بصورت جامع آنذات عالی

مجالی پنج و شش باشد مراتب

یکی از سته باشد ذات واجب

بذات او جلوه‌گر شد در مجالی

بآثار جمالی و جلالی

دگر بعضی بر این گشتند قائل

که هشت است این مراتب نزد کامل

نخستین عالم ملک است از آن

دگر ملکوت و پس جبروت و اعیان

پس اسمای الهیه به برتر

صافت پاک سبحانیه دیگر

کز آن تعبیر شد بر واحدیت

دگر هم بر احد از حیث رتبت

بهفتم وحدت ذات الهی

بهشتم ذات حق بی‌تناهی

صفی خود هفت داند این مراتب

شهادت را بود اول مناسب

که آنملک است و در ثانی مثال است

سیم ملکوت کارواح از کمال است

دگر جبروت و اعیانست و اسما

بهفتم ذات حق بحت یکتا

بخش ۴۰۱ - مرآت الکون

دگر مرآت کون بیخلاف است

که وحدانی وجود است و مضافست

خود اکوان با همه اوصاف واحکام

نشد ظاهر جز اندر روی بهرنام

بود مخفی ظهور او برؤیت

چو روی آینه مخفی بصورت

بخش ۴۰۲ - مرآت الحضره

بود مرآت حضرت بالعلاین

تعینها که شد منسوب باطن

شئون باطنی راهست منسوب

صورها زان با کوانست محسوب

پس آمد آن شئون مرآت حضرت

که در اکوان صور را داد رتبت

باینمعنی که صورتهای اکوان

شئون باطنی را ظاهر است آن

وجود با تعین بی‌مغایر

بصورتهای اکوان گشت ظاهر

ز مرآت به خود این مرایا

حکایت می‌کنند از دون و والا

زوجه واحدند اینجمله مرآت

تعینهای باطن هم شئونات

شئون مرآت و اکوان ظاهر اوست

نمایان زین مرا یا جمله یکروست

بخش ۴۰۳ - مرآت الحضرتین

دگر مرآت پاک حضرتینت

که امکان ووجوبست آن بعینت

بود انسان کامل کوست مظهر

باسماء وصفات و ذات یکسر

در او دارد تجلی وجه واجب

رسد زو فیض واجب بر جوانب

بود هم واسطه ممکن خود از حق

مقید را رساند تا بمطلق

بشر بود احمد اما در معانی

«رأی الحق» گفت بعد از «من رآنی»

بخش ۴۰۴ - المسامره

مسامر با اضافه تاست صحبت

که حق در سر کند با اهل وحدت

بعرفست آن سخت در لیل گفتن

بیاری رازها از میل گفتن

بود صحبت بشب نیکو مناسب

خصوصا گر بود یاری مصاحب

تو را گر بوده وقتی هم نشینی

نگاری گلعذاری مه جبینی

که خاطر باویت خوش بوده باشد

بشبهایت سخن فرموده باشد

خود آگاهی ز حال اهل اسرار

گرفتاران شب تا صبح بیدار

صفی ار واقف از حال آنزمانی

که شبها با بتی هم داستانی

بصحبت در کنارت خفته باشد

سخنها در ضمیرت گفته باشد

برون از فکر ماه و هفته باشی

ز هوش از صحبت او رفته باشی

ز خود پیش دهان او شوی گم

که گوی بیدهان کرد او تکلم

بوهم افتی که هیچ او را دهان نیست

وگر باشد دهان بین در میان نیست

هر آنکس آندهان دید از میان رفت

از او اندیشه نام و نشان رفت

کسی کو ترک جان با آن دهن گفت

تواند از دهان او سخن گفت

لب او در تکلم شد لب یار

که بس بشنیده شبها مطلب یار

سخن می‌گفت او و بن میشد از خود

به پیش لعل نوشش بیخود از خود

بحرفش بد صفی سر تا بپا سمع

همه اسباب از خود رفتنش جمع

شبم بد روشن از وی بیچراغی

ز چشمش مست بودم بی‌ایاغی

چراغ اندر میان بیگانه بود

خود او شمع وصفی پروانه بود

سخن می‌گفت او با من نهانی

من از خود می‌شدم همواره فانی

ز زلف خود بدل افسانه می‌گفت

حدیث از بند با دیوانه می‌گفت

بچشمش گر من از دنبال رفتم

نبودم اختیار از حال رفتم

پریشان گر سخن گویم عجب نیست

مریض و مست و مجنون را ادب نیست

گریبانم بدست گلعذاریست

که هر دم با منش حالی و کاریست

گهی گوید ز مویم داستان گو

گهی بندد کمر را میان گو

من از موی و میانش ناتوانم

بحیرت زان کلام و زان دهانم

که آرد هر دم از حرفی بحرفم

همی مواج خواهد بحر ژرفم

خود او گوید سخن کس در میان نیست

بکس در صحبتی همداستان نیست

بخش ۴۰۵ - مسالک جوامع الاثنیه

مسالک از جوامع اثنیه چیست

ثنای ذات بالاسماءء ذاتیست

بذات آن اسمها اصلیه باشد

بجز وصفه و فعلیه باشد

بود خود ذکر این اسم مسالک

جوامع اثنیه در نزد سالک

بود با معرفت هم با شهودی

نه آن ذکری که باشد از جمودی

چو ذات مطلق اصل جمله اسماست

بجا از بهر تعظیمش ثناهاست

ز هر تعظیم اعظم بهر مطلق

ثنا باشد بهر وصفش محقق

ثنای او بوصف علم و قدرت

بآن قید است خود تعظیم حضرت

وگر بر اسم قدوس و سلامش

بخوانی کرده‌ئی ذکر تمامش

همه اسماء ذاتی اینچنین است

نه تنها این دو نام دلنشین است

بخش ۴۰۶ - مستوی الاسم الاعظم

دگر از مستوی اسم اعظم

شنو باشد خود این بیت‌المحرم

بود آن قلب کامل در حقیقت

حق آنرا داده بهر خویش وسعت

خود «الرحمن علی العرض استوی» گفت

مقام راز خود را دل بجا گفت

ز اسم اعظم آندل مستوی شد

که مر حق را مقام معنوی شد

بخش ۴۰۷ - مستند المعرفه

دل اندر مستند المعرفه دار

بود آن واحدیت نزد اخیار

خود اینحضرت مقام جمع یکتاست

بمعنی اصطلاح از کل اسماست

از آن رو مستند شد بر مشاهد

که دارد در معارف رو به بواحد

بود گر وارداتش از حد افزون

بواحد باشدش دل مست و مفتون

بیکتائیست هر جا شمس وحدت

عیان در جمله ذرات کثرت

ببیند عارفش در فرق و در جمع

محافل جملگی روشن بیک شمع

بخش ۴۰۸ - المستهلک

بود مستهلک آن فانی بالذات

که باقی زو نماند رسم و عادات

چو در ذات الاحد گردید فانی

نماند ز او نشانی در نهانی

همانا بعد استهلاک اشیاء

بود آنوجه هو باقی و برجا

چو غیری باوجود او نشاید

از آنرو غیر او مستهلک آید

بخش ۴۰۹ - المسئله الغامضه

شنو زان مسئله کوهست غامض

کسی فهمد که بر ذوق است فایض

بود باقی تو گو اعیان ثابت

بمعدومیت از برهان ثابت

الا با آن تجلییی که از حق

باسم نور بر وی شد محقق

وجود اندر صور او راست ظاهر

باحکامش ظهور اندر مظاهر

بروز او و آثار شدیدش

شود در صورت خلق جدیدش

شود ظاهر بهر آنی ز آنات

از و در صورت آثار و علامات

بزاید آنچه پذرفته تعین

بانحضرت وجود با تمکن

الا با آنکه بالاصل است معدوم

بقایش در عدم بالاصل معلوم

چو رجحان وجودش را دوامی

نباشد گرچه دارد شأن و نامی

نباشد بر عدم گر خود دوامش

شود راجح وجود اندر مقامش

گر راجع شود موجود گردد

خود آن نابود مطلق بود گردد

چنین رجحانی او را نیست اصلا

بود پس بر عدم باقی و برجا

خود این امریست ذوقی نزد جمهور

بود از عقل و برهان و بیان دور

بخش ۴۱۰ - المستریح

کسی او مستریح آمد بدلخواه

که از سر قدر گردید آگاه

حق او را مطلع سازد کماهی

ز قدر خلق و تقدیر الهی

ببیند آنچه مقدور است و واجب

وقوعش وقت معلوم و مناسب

هر آنچیزی که ز اشیاء نیست مقدور

وقوعش ممتنع باشد بدستور

کند پس مستریح این اختیارش

بکلی از طلب وز انتظارش

نه بر مستقبلش امید و وحشت

نه بر ما فات او را خوف و حسرت

نباشد اعتراضش بر فعالی

که واقع گردد از تأثیر و حالی

انس گوید پیمبر را بده سال

نمودم خدمت اندر کل احوال

بکاری هیچوقت از فعل و ترکم

نفرمود اعتراض او بیش یا کم

بدینسانست حال مرد عارف

که ز اسرار قدر گردید واقف

چنین شخصی بود پیوسته سالم

نیابد از جهان غیر از ملایم

بخش ۴۱۱ - مشارق الصبح

مشارق بالاضافه صبح صادق

تجلیات اسماء راست لایق

همان اسرار غیبی را مفاتح

تجلی ذات را مشکوه واضح

بخش ۴۱۲ - مشارق شمس الحقیقه

مشارق باز با شمس حقیقت

تجلیات ذات آمد ز حضرت

که آن قبل از فناء تام حاصل

شود در عین جمع از بهر واصل

بخش ۴۱۳ - مشرف‌الضمایر

دگر مشرف که باشد بالضمایر

دهد حق اطلاعش بر سرائر

کند بر وی تجلی اسم باطن

شود مشرف ز باطن بر بواطن

بخش ۴۱۴ - المضاهاه بین‌الشئون و الحقایق

مضاهات آنکه بر تعیین لایق

بمابین شئونست و حقایق

خود آنرتبه حقایقهای کونیست

همان جز بر الهی مبتنی نیست

حقایق کان الهیه بمعناست

شئون ذات مطلق را خود اسماست

پس این اکوان مر اسماء را ضلالست

شئون را ظل هم اسماء بر کمالست

بخش ۴۱۵ - المضاهاه بین‌الحضرات والاکوان

مضاهات دگر در نص عرفان

بما بین سه حضرت گشت و اکوان

خود اکوانرا که ترتیب و حسابست

بسوی آن سه حضرت انتسابست

خود امکان و وجوبست آن به نسبت

دگرهم جمع ما بین دو حضرت

پس از اکوان هر آنچیزی که نسبت

بود سوی وجوب او را بقوت

بود او در وجود اعلی و اشرف

بنزد عامه اندر رتبه الطف

حقیقت علوی و روحیست او را

و یا ملکیه مر تحقیق جو را

دگر نسبت سوی امکانش اقواست

وجود اواخس در رتبه و ادنی است

حقیقت عنصری و سفلی او راست

مرکب یا بسیطه در تقاضاست

دگر نسبت سوی امکانش اقواست

وجود او اخس در رتبه وادنی است

حقیقت عنصری و سفلی او راست

مرکب یا بسیطه در تقاضاست

و گر نسبت بسوی جمع ما بین

اشدستش ز انسان باشد آن عین

حقیقت باشد انسانیه او را

ز انسان باز بشنو وصف و خورا

هر انسان سوی امکانست امیل

در او احکام امکان باشد اغلب

ور انسان امیل او سوی وجوبست

بسوی او همه روی وجوبست

در او حکم وجود اغلب روا شد

خود او از انبیا و اولیا شد

و گر دروی جهات آمد مساوی

مگر از مؤمنینش خوانده راوی

بهر سو میل او زین هر دو جانب

بود در حکم کلی باز غالب

در ایمان شد دلیل ضعف و شدت

مظاهاتت بر این نظم است و رتبت

بخش ۴۱۶ - المطالعه

مطالع با اضافه تاست کاشف

ز توفیقات حق از بهر عارف

سؤال از عارفین هم در مواقع

بسوی حادثات است آنچه راجع

دگر اطلاق آن باشد در آنات

بر استشراف دیدار و شهودات

بهنگام طوالع چونگه شارق

شود هم بر مبادی بوارق

کند توقیف تا در هر مقامش

زجوش اندازد و آرد قوامش

دگر تا داند او خود نیست رهرو

ز توقیف آید ایدر انتباهی

رسد در هر قدم فیض هدایت

کند ره طی بامید عنایت

سؤال از بهر آن تا باشد آگاه

که حقش در حوادث بوده همراه

نماید جمع خود را در مسالک

رهد با هر سؤالی از مهالک

هم استشراف او اندر طوالع

بشوق آرد کند رفع موانع

مطالعه بدینسانست در کار

حدود ارمرد این راهی نگهدار

بخش ۴۱۷ - المطلع

ز مطلع سالکی تا مطلع نیست

ز اسرار تلاوت منتفع نیست

شهود آنکه او صاحب کلام است

تو را اندر تلاوت خود مقام است

کند بر وصف آن آیت مکرر

تجلی آنکه ایت راست مصدر

شود حق بر عبادش گفت جعفر

بمعنی در کلام خود مصور

تو پنداری کند اکنون تکلم

ولی او را نمی‌بینند مردم

مگر یکروز بود اندر نماز او

فتاد و کرد غش از آن نیاز او

بپرسیدندش از آنحال فرمود

که آن گوینده بر من جلوه فرمود

سخن را آنقدر کردم مکرر

که دیدم قائلش را در برابر

شنیدم وز زبان او مقالات

مقالاتی که می‌گفتم بحالات

شهاب سهروردی گفته آندم

لسانش نخل موسی بوده فافهم

دگر بشنو ز من معنای مطلع

که تحقیق مطالع راست مجمع

اعم است آن ازین تحقیق و اجلی

شهود حق بود در کل اشیاء

نه تنها ظاهر از وصف کلام است

که از هر وصف ظاهر بالتمام است

زهر شیئی که بینی او هویداست

و زان آیت بدون لفظ گویاست

ولی مطلع که از الفاظ خاص است

از آنرو بر کلامش اختصاص است

که گفت از بهر آیت ظهر و بطنی است

بدون حد و مطلع حرف هم نیست

بخش ۴۱۸ - معالم اعلام الصفات

معالم آنچه اعلام الصفات است

بود اعضا چو گوش و دیده و دست

بآن هر یک شود ظاهر معالم

در اوصاف و اصول اندر علایم

مثال آن علامتها که در راه

نهی تار هروی زان گردد آگاه

بخش ۴۱۹ - المعلم الاول و معلم الملک

معلم اول آدم بر ملک بود

ملایک را معلم یک بیک بود

برایشان کرد او انباء‌ اسماء

بدستوری که دادش حقتعالی

حقیقت آدم او خودعین حق بود

در آن کسوت که دانی جلوه فرمود

ظهور واحدیت بود آدم

که مسجود ملک گردید و اکرم

ملک نسبت بآدم بود ناقص

که بود بود او عقل صرف و روح خالص

صفی را عقل و روح و قلب و تن بود

وی اکمل در ظهور ذولمنن بود

هر آدم کوشود در عین کثرت

مجرد از شئونات طبیعت

خود او را مظهریت باشد از حق

در او دارد تجلی ذات مطلق

خود آدم را از آن بر صورت خویش

بخوبی کرد خلق از حکمت خویش

تو را گویم بشرط محرمیت

که پوشید او لباس آدمیت

هر آنکس سجده او کرد دل دید

نبود ابلیس محرم آب و گل دید

بهر دوری بود قطبی و شاهی

بود هم ضد او ابلیس راهی

دگر گویند ارواح مکرم

که باشد نفس و عقل ابلیس و آدم

مراد از نفس دان اینجا طبیعت

که نبود هیچ با عقلش معیت

بخش ۴۲۰ - مغرب ‌الشمس

ببین از مغرب‌الشمس از تفطن

بود آن استتارش در تعین

بود حق در تعین‌های مشهور

چو روح اندر جسد پیوسته مستور

نیندیشی‌ که جان است او در ابدان

که جانانست و زود در هر تنی جان

غرض آن مغرب الشمس استتار است

که حق را در تعین برقرار است

بخش ۴۲۱ - مفتاح سرالقدر

یکی مفتاح از سر قدر جو

گشایش در معانی بیشتر جو

خود آن گر نکته دانی بیخلافست

ز استعداد اعیان اختلافست

در اعیان اختلاف اندر ازل شد

ز استعدادها کاندر محل شد

خود آنهم بود از تعیین اسماء

که ظاهر گشت و مظهر خواست زاشیاءء

بسی چون فهم این معنی است مشکل

ز تحقیقش نخواهی برد حاصل

ولی گویم بتقریبی بیانی

که باشد بهر فهمت امتحانی

ظهوراتی که در امکان عیانست

ز واجب در همان رتبت نشانست

باینمعنی که کرد آنذات واجب

تجلی در مقامات و مراتب

مراتب گرچه ز اسماء مختلف شد

ولی بر وصف وحدت متصف شد

بهم باشند آب و آتش ار ضد

وجود اما بود در هر دو واحد

تخالفها ز اسماء بد در اعیان

مخالف شد صورها زان در اکوان

اگر دریافتی بردی بحق راه

وگرنه از خدا فهم و نظر خواه

بخش ۴۲۲ - المفتاح الاول

بود مفتاح اول در تقاضا

بغیب او اندراج کل اشیاء

خود آن ذات‌الاحد غیب الغیوبست

که اشیاء درج دروی از کروبست

بمانند شجر کاندر نوات است

مسما بر حروف عالیات است

از آن مفتاح بود اول گشایش

که آمد هر چه آمد در نمایش

بخش ۴۲۳ - مفرج الاحزان و مفرج‌الکروب

مفرح چیست اندر کرب و احزان

بود آن بر قدر پیوسته ایمان

نمودم منکشف درمستریحت

خود این تحقیق بر وجه صریحت

هر آنرا بر قدر ایمان بود پاک

نباشد در جهان یک لحظه غمناک

غم از اندیشه آینده آید

مبادا آنکه نا زیبنده آید

فزون خواهد ز قدر قسمت خویش

از آن دایم بود در حزن و تشویش

کسی پیوسته چون گل تازه باشد

که اندر خاطرش اندازه باشد

بخش ۴۲۴ - المفیض

مفیض اسمی است ز اسماء پیمبر

که حق را در افاضت هست مظهر

فیوض اوست انوار هدایت

بخلق از وی کند دایم سرایت

مفیض آن آفتاب بی‌افول است

بباطن عقل و در ظاهر رسول است

همانعقلست کو چون یافت صورت

نبی شد خلق را بهر هدایت

هر آنعقلی که دو راز اختلال است

بعقل کلی او را اتصال است

کند تصدیق پیغمبر بتعجیل

بعقلش نیست جایز ترک و تعطیل

بخش ۴۲۵ - المقام

مقام آمد بآثار و لوازم

خود استیفای هر حل از مراسم

حقوقش گرنه مستوفاست حاصل

که اندر اوست از راه و منازل

صحیح او را ترقی نیست مطلق

سوی ما فوق آن رتبت محقق

مثال است این قناعت گر بحاصل

نیابد در تو استکمال کامل

توکل کی صحیح آید بتنظیم

بدینسان بی‌توکل وصف تسلیم

چنین دان هر صفت را تا بآخر

بود تصحیح ادنی شرط بر تر

ز استیفا مرا آن نیست مقصود

که در عالی شود دون از تو مفقود

نماند باقی او را وصف ادنی

بود ممکن ترقی تا به اعلی

مراد اینست کاندر جمله سالک

شود قایم بسلطانی و مالک

مثال آب کاندر جو روانست

مراتب را مساوی بالعیانست

بدون طفره از جائی به جائی

مقام اینست گرداری بنائی

بدینسان است حال مرد سیار

شود ثابت مقاماتش برفتار

بمافوق ارتقا یابد چو از پست

بندهد رتبه مادون هم از دست

نباشد گر که ثابت وصف و نامش

نخوانند اهل ره صاحب مقامش

مقام این نیست بهر مرد سایر

که منزلها کند طی چون مسافر

زهر منزل که بندد بار دیگر

نیارد هیچ از آن منزل بخاطر

کسی او عارف صاحب مقام است

که حاضر در منازل بالتمام است

هر آنرا شد مقام اعلی و افزون

نماید بیشتر او حفظ مادون

بخش ۴۲۶ - مقام‌التنزل الربانی

مقامی کوست ربانی تنزل

دم رحمانی آمد بی‌تأمل

بود اعنی ظور آنوجودی

که می‌باشد حقایق ز او نمودی

ظهور او کرد در کل مراتب

تعینهای مبسوط مناسب

بخش ۴۲۷ - المکانه

مکانت منزلی باشد بحاصل

که ارفع نزد حق است از منازل

بود مطلق مکان و مشهد صدق

ملیک مقتدر را مقعد صدق

کسی از صوفی در اینجا گر مکان یافت

به نتوان هیچ آثار و نشان یافت

بدنیا هر که امیدش بحق شد

بدور از چشم انسش ما خلق شد

بهم پیچید طومار خلایق

گسست از غیر حق بند علایق

مؤانس با ملیک مقتر شد

دوکون از چشم قلبش مستتر شد

دهد جا پس حقش درمقعد صدق

رساند از رهش بر مقصد صدق

بپوشاند ز چشم ممکناتش

چه او پوشید چشم از غیر ذاتش

بخش ۴۲۸ - المکر

کنم تفسیر مکر از بهر عارف

وی ارداف نعمر شد با مخالف

ابا سوء‌ادب ابقاء حالات

دگر اظهار آیات و کرامات

که آن نه از امر باشد هم نه حدش

کند سوء‌ادب ز اندازه ردش

کنم توضیح تا معنای مکرت

نماند مختفی بر چشم فکرت

بود مکر آنکه جای حق گذاری

مخالف بر ردیف نعمت آری

اگر ترک ادب بالا تصالت

زند سر ز اتصال سوء حالت

بقول و فلع با حقت ادب نیست

از آنرو هیچ در حالت طرب نیست

دگر اظهار اجاز و کرامت

بمیل خود ز مکر آمد علامت

کرامت حد آن باشد که نابود

بود از خود هم از هر میل و مقصود

خود آنهم لایق آمد در مقامی

که امر حق شود بر نیک نامی

بدون امر حق مکر است و مرتد

ندارد اینچنین کس اینچنین حد

کند بر خلق حق پس مکر او فاش

که این نه راهرو مردیست قلاش

چو خیرالماکرین شاه قلوبست

در آن عینی که ستارالعیوبست

بپوشد او ز غیرت پرده بر راز

کند مکرت ز عیبت پرده‌ها باز

ندرد پرده خلق او با هلاک

ولی تخمی که کشتی روید از خاک

هزاران پرده حق پوشید و یکبار

که افتد پرده از کارت ز تکرار

دلت آزرده و جانت غمین شد

بخود پیچی چرا یعنی چنین شد

چرا صد بار دزیدم نهان ماند

کنون شد فاش و از من داستان ماند

تو مینالی که چون شد کار من فاش

یکی نالد که یارب کن تو رسواش

تو اینجا نالی آنجا صاحب مال

تو و او هر دو زین دلگیر و بدحال

نه تنها منحصر سرقت بمال است

که او را قسمها در احتمال است

مراد از حالت مکر و دغل بود

بیان سرقت از بهر مثل بود

هر آن مکار حیلت پیشه دزد است

نه او مایه در کار و نه مزد است

کنی غیبت ز مسکین فقیری

تو را غیبت کند صاحب سریری

برنجی کو چرا این ناساز گفت

تکافی بدمرنج از او جفا گفت

کنی اظهار حالتها باقسام

که آری ساده لوحی را تو در دام

نخواهد با تو کرد آنکس وفائی

نماند بر تو جز رنج و عنائی

شکایتها کنی کو بیوفا بود

ندانی کان ز تبدیل خدا بود

گر او بد بیوفا تو عار بودی

ز دامت رست چون مکار بودی

ز دام تو نه او با عقل خود رست

که مکر و حیلتت راهش چنین بست

شکایت کن ز خود کاندر مه و سال

نمائی آب را پابند غربال

طلسمی را نمودی پر ز اسمی

خود از نکبت فتادی در طلسمی

نگردد حاصل از وی مدعایت

به پیچد نکبتش بر دست و پایت

دهی خرج آنکه صاحب قدرتم من

نه تنها مستجاب الدعوتم من

زم من گر بر نیامد حاجت تو

یقین بوده است فاسد نیت تو

و یا بختت ز فعل بد بخوابست

دعای من و گرنه مستجابست

قضا را ور شود کار یکی راست

بخرج او دهی کز همت ماست

دهی بس وعدها کامسال نیکو

شود کارت بمن گر باشدت رو

اگر شد کرده است آقا کرامت

وگر نه کس نیاید بر ملامت

وگر هم مرد گوئی خیرش این بود

بما شد بی‌ارادت اینچنین شد

دگر هر جا که بینی احمقی هست

تو را زان احتمال رونقی هست

ز هر کس پرسی احوالش بتدبیر

که میلش چیست از تسخیر واکسیر

کین پس پیره زالی را روانه

بسوی اهل بیتش بافسانه

که آقا از چه نشناسد فلان را

که آورده بتسخیر آسمان را

سپهر الا بمیل او نگردد

جز از وی کار کس نیکو نگردد

فرستی هم ز بیرون واسطه پس

که اوصاف تو گوید نزد آنکس

ز بیرون و درون گویند حالت

رود تا احتمالش بر کمالت

بخواهد مر تو را وقتی بخلوت

فتد ز افسونت اندر دام حیلت

زهر جا صحبت آری خاصه زاکسیر

ز نیر نجات و رمل و جفر و تسخیر

خود از احظار ارواح و اجنه‌

ز کارآگه توان شد بی‌مظنه

علاج هر مرض ز احضار نیکو

توان پرسید از روح ارسطو

تو خواهی شاه شد پرسیده‌ام من

ز کشف احوال خلقان دیده‌ام من

شوی یا خود و زیر و صدر و سالار

ولی خصمت شکست آرد بهر کار

مراحرزیست نیکو در مطالب

بخصم از وی توان گردید غالب

دگر دارم طلسمی بهر اهلاک

خواهم داشت آنرا از تو امساک

که بر دفع عدو باشد مجرب

بود هم موجب اقبال و منصب

دگر تا چیست مشی‌ و مشرب او

مراد و عقل و قدر و مطلب او

اگر بینی ز اهل فقر و حالش

دروغ و راست گوئی از رجالش

که من بس دیده‌ام اهل ریاضات

شده ز اقطاب و اوتادم افاضات

نکردم خود قبول ار نه باسناد

مرا هست از مشایخ اذن ارشاد

بسی از بهر تشویق و نویدم

بسیر آید جنید و با یزیدم

اما عصر را بینم مکرر

نیوشم ز و سخنها در برابر

شود زانحضرتم حل مشاکل

ازو پرسم بهر وقتی مسائل

خبر داد آن فلان از وقت فوتش

بحس دیدم من او را بعد موتش

و گر ذکری رود از شیخ و پیری

بنفیش آری از هر جا نظیری

که او را دیده‌ام من مست دوغ است

زوی‌گر گفته کس چیزی دروغست

مگر کان مرده باشد یا که غایب

که نفی او نگردد بر تو واجب

زنی پا بر حقوق خلق و خالق

نمائی خویش را کاذب و فاسق

بنصب باطلی حق را کنی عزل

بپوشی‌ چشم از ستار ذوالفضل

که هر آنت دهد صدگونه نعمت

کشتی بی‌آنکه از مخلوق منت

خود این شخصی که بر وی بدفسونت

شود واقف گر از حال درونت

که هستی اینچنین زراق و شیاد

دهد خاکت به پیش خلق بر باد

تقرب جو بستارالعیوبی

که پوشد عیبت از هر زشت و خوبی

یکی ناری زستاری حق یاد

گمانت کز عیوبی جمله آزاد

بهر روزی دو صد عیب از تو ظاهر

شود وانرا بپوشد حق ساتر

وگر زان مکرهای بیشمارت

یکی پیدا شود در روزگارت

شوی غمگین که این چون برملا شد

بهشتم زی فضیحت کربلا شد

شود گر مکرها از پرده پیدا

همه اسرار مکتومت هویدا

مجسم گردد آنحال و فعالت

که می‌پوشد ز رحمت ذوالجلالت

قباحتها که باشد قاف تا قاف

دهی آن لحظه بر نفس خود انصاف

که اینها جمله در من مکتتم بود

اگر پوشید ستار از کرم بود

یکی را هم بحکمت کرد واضح

که گردد بنده نادم از قبایح

حقیقت آنهم از ستاریش بود

نشان یاری و غفاریش بود

تو پنداری که با این جمله عیبت

بود اخلاق نیکو بی‌زریبت

خود این عیبی است اعظم زانکه جهل است

نپنداری که عیب جهل سهل است

بود نادر که علام الغیوبت

کند ظاهر یکی از صد عیوبت

مگریابی تنبه وز رذائل

نمائی رو بخیرات و فضائل

بترس از آنکه خیرالما کرینت

بخود دایم نماید نازنینت

نیاید در خیالت کین طلسم است

فساد جان در این اصلاح جسم است

ببندد چشم قلبت تا که محجوب

بمانی از عیوب نفس معیوب

یکی اندر حساب نفس خود باشد

بنیکوئی بفکر نیک و بد باش

حساب جزء و کل را موبمو کن

ره اندر مکرهای تو بتو کن

ز بره سالکان اندر نهانی

بود فرض انتقال این معانی

بخش ۴۲۹ - الملک و الملکوت

دیگر ملکوت و ملکت بی‌زیادت

بود خود عالم غیب و شهادت

شهادت نیست غیر از ملک ناسوت

هم آن غیبت بود اقلیم ملکوت

بود این غیب غیر از غیب مطلق

که آن باشد مراد از هستی حق

خود این غیب مضاف آمد بحاصل

که می‌باشد شهادت را مقابل

بخش ۴۳۰ - مالک الملک

دگر آن مالک الملکت بود حق

که بر عبدش مجازاتست مطلق

در آنحال مجازاتست مالک

بهر امری که شد بر عبد سالک

بنهی و امر خود در ترک و طاعات

دهد آن مالک الملک مجازات

بخش ۴۳۱ - ممدالهمم

ممد اندر همم باشد پیمبر

که هستت او واسطه از حق و رهبر

هدایت‌گر که خواهد بهر کس حق

بود امداد کامل شرط مطلق

بخش ۴۳۲ - المناصفه

مناصف با اضافه تا است انصاف

بخلق و حق و خود بی‌نقص و اجحاف

خود این بر حسن اعمال و سلوک است

چنین حسن عمل کار ملوک است

خود انصافی که با حق در یقین است

رضای عبد از نعم‌المعین است

رضا وقتی است کورا اعتراضی

نماند درمکاره وانقباضی

چو داند خود که حق او عدم بود

گرش حق داد هستی از کرم بود

بخلق انصاف این باشد که غیرت

مقدم باشد اندر کل خیرت

چو آنها جمله بر خیر تو جمعند

تو را چون دست و پا و عین و سمعند

بخیراتی که باشد بر تو لایق

خلایق جمله باشند از تو سابق

دو صد تن متفق شد تا که نانی

تو را بر خانه آمد از دکانی

بدینسان جمله نعمتهای عالم

شد از خلقت بهر روزی فراهم

تو هم پس حق هر یک را بجا آر

که هر یک راست بر تو حق بسیار

نباشد گر چنین با خلقت انصاف

شده اندر حقوق جمله اجحاف

چو رفت انصاف باشی پس تو ظالم

بمعنی نیست نفسی از تو سالم

نه تنها ظلم آن باشد که دانی

بسا عدلی که ظلم است آن نهانی

نه تنها باید انصافت بآدم

که باید بر همه ذرات عالم

اگر شیئی بنا موقع شود صرف

شده در حق او اجحاف بیحرف

خوری هر نعمتی باید شود نور

نه کز رتبه نباتی هم فتد دور

دهد گندم چو در جسم تو قوت

رسان گر آدمی بازش بجنت

بخواه از اکل آن عذر پدر را

مکن افزوده جرم بوالبشر را

زهی فرزند کان فخر پدر شد

بهشت از خاک پایش مفتخر شد

چو شد در کعبه مولد او ز مادر

بخاک افتاد نزد حی داور

بسجده بر زمین آمد شد الهام

به ام او که او را کن علی نام

که مشتق ز اسم ما این پاک اسم است

علی اسرار هستی را طلسم است

سجودش را بدان معنی که از خاک

کشید او سر که گردد خاکش افلاک

بهشت از خویش گر عذر پدر خواست

هزاران عذر زان جرم از پسر خواست

که من در امر آدم بی‌گناهم

ولی از خاک پایت عذر خواهم

گر او از من بناکامی برون شد

دل از حسرت مرا دریای خون شد

بعمر خود کشیدم انتظارت

ولی دانم که از من هست عارت

ز من یاد آوری حال پدر را

بخواهی انتقام بوالبشر را

بچشم آمد که آدم خاک و آبست

از آن غافل که جد بوتراب است

کرم فرما و جرم رفته بپذیر

که خود شرمنده‌ام ناکرده تقصیر

نخورد از گندم او نانی ز غیرت

چه گندم راند آدم را زجنت

حقوق خلق اینسان زو ادا شد

که از حق بر خلایق پیشوا شد

بخلق و حق ز انصافی که بودش

نگشتی منفصل جود و سجودش

بخویش انصاف آن باشد که خدمت

ز مولی با شدت بر قدر نعمت

حساب خود کنی تا در مقابل

عمل با مزد او گردد معادل

اگر دانی که اینمعنی محال است

چو افزون از شمار او را نوالست

ز درک نعمتش اندیشه لنگ است

دو عالم از شمر آن بتنگ است

مکن باری ز نعمت ناشناسی

بنعمتهای منعم ناسپاسی

بود کفران نعمت آنکه اعضا

نباشد بند امر و نهی مولی

نکردی چونکه یکخدمت بجا تو

بده انصاف خود در هر خطا تو

بخش ۴۳۳ - المنهج الاول

شدت گر منهج اول به نیت

بود آن انتشاء واحدیت

که هست از وحدت ذات انتشائش

هم از ذاتست عنون و بنائش

دگر کیفیت آن انتشاهم

که اسماء و صفات است آن مسلم

بود انسان که اندر رتبه ذات

مکاشف را بود علم و علامات

دهد حق اطلاعش در تقرب

ز اسماء‌و صفات و آن ترتب

که اندر رتبهای ذات باشد

عقول از درک هر یک مات باشد

خود این اقرب سبل در این سبیل است

بر او از منهج اول دلیل است

بخش ۴۳۴ - منقطع الوحدائی

دگر از منقطع وحدانیت طمع

اگر باشد بود آنحضرت الجمع

که از غیر اندر آن عین و اثر نیست

تکثر اندر آنجا معتبر نیست

بود آن گر که دانی نفی آثار

محل انقطاع عین اغیار

نه در جمع الاحد گنجد عبارت

در آنجا منقطع باشد اشارت

شد آنحضرت وجودار با شدت سمع

دگر موسوم شد بر حضرت‌الجمع

بخش ۴۳۵ - منتهی المعرفه

نشان از منتهای معرفت جو

مقام واحدیت را جهت جو

دم رحمانی از وی انتشا یافت

بمنشیء السوی نام از خدا یافت

باینمعنی کز او شد گر که دانی

مگر ظاهر صورهای معانی

وجود آمد در آن ظاهر زأخفی

زمنزلهاست آن منزل تدلی

چو دروی کرد حق با صد تجمل

بسوی صورت خلقی تنزل

تدانی نیز خوانندش بمطلق

چه هست آنجا دنو خلق از حق

دگر هم منبعث شاید بجودش

اگر خوانی ز سلطان وجودش

چو جود حق در آنجا ابتدا شد

فیوضاتش روان بر ما سوا شد

زهر اسمی تجلی جود حق کرد

عیان ز اسماء تمام ما خلق کرد

بخش ۴۳۶ - المناسبه الذاتیه

مناسب آنکه ذاتیه است بالعین

میان حق و عبد آنراست وجهین

یکی آنست کاحکام تقید

که باشد عبد را اندر تعبد

صفات کثرت و آثار و لونش

که باشد از رسوم خلق و کونش

نباشد هیچ تأثیرش بمطلق

در احکام وجوب و وحدت حق

بیابد بلکه از احکام وحدت

تاثر و زوجوب حق بشدت

شود ظلمات کثرت جملع ضایع

بنور وحدتش بی‌منع و مانع

دگر هست اتصاف عبد یکجا

باسماء و صفات حق تعالی

تحقق بر همه اسماء حضرت

که هر یک راست شأنی از هویت

اگر این هر دو با هم متفق شد

بعبدی او بدارائی محق شد

بود او کامل المقصود بالعین

حجابی عبد و حق را نیست مابین

ور اول متفق شد دون ثانی

مقرب باشد و محبوب جانی

حصول ثانی آنهم دون اول

محال آمد کزان پس شد مسجل

باینمعنی که بر وی بود موقوف

بثانی شد بر اسماء مرد موصوف

در این هر یک مراتب بیشمار است

کسی فهمد نکو گو مرد کار است

در اول دان ظهور نور وحدت

ابر کثرت بقدر ضعف و شدت

هم استیلاء احکام وجوبت

ابر احکام امکان بی‌کروبت

بود آنهم شناسی‌گر مراتب

قدر ضعف و شدت بر مناسب

دگر در امر ثانی هم تقاضا

بود بر قدر استیعاب اسما

تحقق دروی اسماء راست یکسر

و یا بعضی بدون بعض دیگر

خود آن بعضی هم اندک یا فزونست

کسی کو جمله دارد ذوفنونست

بآن قدری که نسبت گشت غالب

کمال ذات دروی شد مناسب

بخش ۴۳۷ - المهیمون

مهیمون از ملایک نوع خاصند

که از قید عبودیت خلاصند

چنان محو جلال ذوالجلالند

که فارغ از غم هجر و وصالند

ز حق دارند اندر حق شهودی

بر آنها نیست تکلیف سجودی

مر آنها را ز استغراق محکم

نه از عالم خبر باشد نه ز آدم

در آیات و احادیثنند آنها

بعالون و کربوبیون مسما

صفی خواهد ز حق امداد و توفیق

نماید در مهیمون تا که تحقیق

ز حق چون عقل اول ما صدر بود

وجودش ز آفرینش پیشتر بود

ز قبل از کل اشیاء خلق او شد

گرفتار کمندش حلق او شد

باو فرمود «اقبل» پیشتر شد

جمالش دید و از خود بیخبر شد

هنوز اندر هماندیدار غرق است

بکلی بیخبر از جمع و فرق است

دگر فرمود «ادبر» ورتر گشت

ازو حسن ازل مستورتر گشت

از آن فرمود دو راز قرب ذاتش

که باشد رو بنظم ممکناتش

ازو ایجاد پس ملک و ملک شد

کمال آدم و نفس فلک شد

نمیشد گر که بروی حکم «أدبر»

کجا می‌گشت بر عالم مدبر

چو شد دور از بساط قرب اقدم

بنظم عالم و تکمیل آدم

بعنوان دگر جست او تقرب

اطاعت کرد سجده آدم از حب

محبت طاعت آرد این یقین است

خود آنهم لامز عقل امین است

ز آدم سجده بهر امتحان بود

چه سر عشق در آدم نهان بود

گر آدم زاده این نکته دریاب

بیاموز از ملایک عقل و آداب

بیان آمد ز مطلب دور ماندیم

ز تحقیق نظر معذور ماندیم

غرض بگزید عقل ذو فنونرا

به او آراست اقلیم شئونرا

خطاب «أقبل» آمد سوی شه رفت

در «ادبر» جانب نظم سپه رفت

بود «اقبل» مقام اتصالش

هو «ادبر» این ظهورات کمالش

در «اقبل» محو آن حسن و لقا شد

در «ادبر» بانی نفس و قوا شد

ز «اقبل» جمله رویش سوی حق گشت

در «ادبر» رهنمای ما خلق گشت

در أقبل هیچش از اشیاء خبر نیست

در أدبر شیئی از وی بی‌اثر نیست

در أقبل حسن او را دید و دل باخت

در أدبر حکم او بشنید و جان باخت

بد أقبل اینکه خود را محو ما کن

هم أدبر اینکه رسم ما سوا کن

در أقبل بر جمالش واله گردید

در أدبر گردماهش هاله گردید

در أقبل حق رهش از هر طرف بست

در أدبر فوج امکان گشت و صفت بست

در أقبل عندلیب باغ گل شد

در أدبر عرض و فرش و جزء‌و کل شد

در اقبل عقل برتر از شئونست

مهیمونست و دور از چند و چونست

در اقبل محو انوار جمالند

بعین قرب و جمع اتصالند

بکلی بیخبر از خویش و غیرند

ز حکم بعد و قرب و شر و خیرند

دگر گویند بعضی ز اهل تحقیق

که نبود قولشان خالی ز تعمیق

که آن مهیمون برتر ز طولند

برون از سلسله عقل و عقولند

اگر باشد چنین آنهم عجب نیست

بود حرفی و نفیش از ادب نیست

بخش ۴۳۸ - الموت

بود گر معنی موتت به نیت

شد آن قمع هواهای طبیعت

بود در اصطلاح قوم مردن

بترک آرزوها جمله کردن

گذشتن از همه لذات و شهوات

نگشتن گرد نفس و مقتضیات

نباشد جز که از نفس پرأفت

هواهائی که بینی در طبیعت

چون میل نفس گردد سوی اسفل

شود مرقلب را جاذب بأنزل

بمیرد از حیات معنوی قلب

شود ز او نور علم و معرفت سلب

بتیه جهل و نادانی شود گم

بود در زمره انعام و بلهم

بمیرد ور که نفس از آرزوها

هم از میل مجاز و خلق و خوها

نماید قلب رو بر عالم قدس

چه او را هم بآن عالم بود انس

محبت باشدش بالطبع و بالاصل

بملک قدس و هم بروی شود وصل

رسد او را حیات و نور ذاتی

که نوبد در ردیف او مماتی

فلاطون داده خود فتوی زیاده

بر این موتت ز «موتوابالاراده»

کزان پس بالطبیعه زنده گردی

در اقلیم بقا پاینده گردی

بود فرموده جعفر موت توبت

که هست از ما سواللهت بنوبت

نه تنها توبه‌ات از سیئات است

که هم از هر چیز حتی از وجود است

نه تنها مردنست از دارناسوت

که هم باید گذشت از ملک لاهوت

نه تنها کن تو ممکن را فراموش

که باید شد هم از واجب کفن‌پوش

پس از مردن مشو بند حیاتش

گذر کن هم ز اسماء و صفاتش

بقاها کایدت بعد از فناها

قلندر شو بمیر از آن بقاها

مراتب راز عشقش زیر پی کن

به پیشت هر چه آید ترک وی کن

غمی جو کز پیش شادی نخواهی

خرابی شو که آبادی نخواهی

چو مردی هم ز ممکن هم ز واجب

گذشتی از مقامات و مراتب

سراغی از صفی گر در مقامی

شدت بر روی رسان از ما سلامی

که او آواره از کون و مکان شد

نه تنها بیکس و بیخانمان شد

و را هر جا نشست از ضعف راندند

بهر دامی فتار او را رهاندند

نرفت از خود بزنجیرش کشدیند

بقهرش بند هر قیدی بریدند

بمرد او از جمادی و نباتی

دگر از رتبه وصفی و ذاتی

امید از ممکناتش منقطع گشت

غبار و همش از ره مرتفع گشت

نماند او را غم بیگانه و خویش

شد آزاد از خیال مذهب و کیش

چه در کثرت نماند آثار و نامش

یقین بود اینکه وحدت شد مقامش

از آنجا هم کشیدیدنش که برخیز

یکی خاک فنائی جو بسر ریز

از این موت و مکانها حاصلی نیست

تو را جز لامکانی منزلی نیست

مراد از لامکانی بسی نشانیست

که آخر موت ارباب معانیست

کند خود را و موتش را فراموش

فتد ز ادراک هستی مست و مدهوش

صفی را خنده آید کز قساوت

کند هر کس باو نوعی عداوت

باقسماش کنند از رتبه زایل

بآزارش شوند از کینه مایل

از آنغافل که با اهل فنا جنگ

بود چون آنکه بر دریا زدن سنگ

نه دریا پر شود از سنگ اطفال

نه بر خشم آید از غوغای جهال

فقیر از طعن کس گرد نه دلتنگ

زنند این غافلان برجام خود سنگ

صفی کی بر ستوه آید ز کوران

خورد چندار لگدها زین ستوران

نمیی تا خود از خلق و خصالت

نباشد درک حال اهل حالت

نیابی سر اینمعنی که درویش

ندارد چون ز جور خلق تشویش

نگیرد در مقامی نقش و رنگی

نباشد با گروهش صلح و جنگی

نباشد یادش از موجود و معدوم

که تا گردد از آن خورسند و مهمور

چه پروامرده را از ننگ و از نام

بفکرش کی رسد تعریف و دشنام

دمی از خود بمیر آنگه توقف

نما درحال ارباب تصوف

بمیر از خود دمی وانگه نظر کن

در اینعالم یکی سیر دگر کن

به بین تا چیست سر موت احمر

که آن باشد خلاف نفس ابتر

نبی گوید جهاد اکبر اینست

که راجع بر جهاد مشرکین است

خود این راموت جامع گفته صوفی

در این بستر براحت خفته صوفی

هر آن مرد از هوای نفس گمراه

حیات ازمعرفت یابد بدلخواه

بمیرد از جهالت پس شود وی

بنور علم و عرفان هر نفس حی

«او من کان میتا» در عبارت

«فاحییناه» زین آمد اشارت

که باید مرد از نفس و هواها

شدن پس زنده بر نور و نواها

بمیری گر یکی زین زندگانی

که داری پس بحق باقی بمانی

ره مردن طلب کن گر فقیری

مدد جو اول از روشن ضمیری

نگردد بسته نفس از هیچ‌بندی

مگر از حبل عشق آری کمندی

بطاعتها که داری در تعبد

ز ورد و ذکر و قرآن و تهجد

صلوه وصوم و حج اطعام و ایثار

نگردد خسته زینها نفس غدار

کند بل همرهی در جمله اعمال

که پنداری تو را یار است و هم حال

مگر که آری بکف دامان یاری

شوی در راه عشق او غباری

بدست او دهی دستی به پیمان

به پیش حکم او برخیزی از جان

رود سوی نشست از این قبولیت

پیاپی زانوی نفس جهولت

تو گوئی نفس برفی در سبد بود

هلاکش نزد خورشد اسد بود

از آنرو حمل هر باری بعادت

نماید غیرتمکین واردات

بآسانی بهر طاعت دهد دل

بجز تمکین کش آید سخت مشکل

از آن گوید محقق نفس و ابلیس

یکی بودند اندر کبر و تلبیس

ز سجده آدم آن سرکش ابا کرد

باظهار منیت ابتدا کرد

کسی کورا طبیعت گشت غالب

نگردد جز باهل طبع راغب

از آن نفس تو جز اماره نبود

کت از میل طبیعت چاره نبود

اگر گاهی کنی ترک مرادش

برآید آه تشویش از نهادش

وگر لوامه باشد در اقامت

کند خود را ز فعل بد ملامت

وگر یکجا نمائی ترک میلش

فتد آتش بخرمنها و خیلش

ولی این بس تو را دشوار باشد

مگر عون الهت یار باشد

که تا نفس تو گردد مطمئنه

شود فارغ ز تلوین و مظنه

غرض باشد گر از پیری افاضت

بود به نفس را از هر ریاضت

چه تمکین واردات خیزداز عشق

خضوع آید هوا بگریزد از عشق

چو عشق آمد حریف صد سوار است

از و نفس موسوس خوار و زار است

چو عشق آمد ز نفس ایمن توان بود

که عشق از فتنها دارالامان بود

نماند عشق برجا حرف و نقلی

نشان از قبح نفس وحسن عقلی

چو عشق آمد وداع کفر و دین است

کجا داند که آن دزد این امین است

نه تنها سوخت نازش ما و من را

که سوزد روح و نفس و قلب و تن را

بسوزد نفس و نارد در مظنه

که این امار بد یا مطمئنه

ولی بیعشق پای نفس باز است

ز هر سو بر تو دست او بد یا مطمئنه

ولی بیعشق پای نفس باز است

ز هر سو بر تو دست او دراز است

اگر مردی بمیرانش باقسام

مراین خود موت جامع باشدش نام

از اینرو جامع‌اند را اصطلاح است

که نفس ار مرد حالت بر صلاح است

ز موت نفس هر موتی شود سهل

که بس ترکیبها او راست در جهل

اگر شد موت احمر حاصل تو

دگر موتی نباشد مشکل تو

مراد از موت احمر موت نفس است

حیات روح و عقل از فوت نفس است

اگر نفسی بمیرد حسن بخت است

از آن پس جوع و عریانی نه سخت است

بود مر موت ابیض جوع درویش

رجوعش نیست هرگز ضعف و تشویش

شود زین موت وجه قلبش ابیض

بحق چون کار قوتش شد مفوض

رسد پس فطنتی او را بباطن

حیاتی آیدش بر قلب فاطن

نه هر کس را نشاند حق بر این خوان

شکم جز مرد را نبود بفرمان

نباشد میل حیوان جز بخوردن

خورد کی آنکه دارد دل بمردن

بود آنموت اخضر بی‌مناعت

که پوشی کهنه ثوبی از قناعت

گذاری جامه نو را باطفال

سپاری این تجملها بجهال

نیرزد جامه‌ات گر قدر کاهی

چه باک او را اگر پوشیده شاهی

خوش آن ثوبی که زیرش بحر جانست

چو لیلی کافتابش در میان است

بود ایذای خلقت موت اسود

صفی این موت را دیده است بیحد

ز خلق از هیچ آزاری نرنجید

که در آزار خود خلقی نسنجید

سخنهائی که آن بس دلشکن بود

شنیدم لیک دانستم ز من بود

ز طعن خلق خوردم هر چه خنجر

شد آن دلدار با من مهربانتر

عیان گشت اینکه هر زخمی که از خلق

رسد بیرون بتی اندازد از دلق

دغلهائی که باشد فرقه فرقه

نهان از هر جهت در زیر خرقه

بود مر نفس قدسی را علایق

ز وصل یار و الطافش عوایق

مرا از خلق خستها شرف شد

که از راهم موانع برطرف شد

بهر روزی مرا بود انتظاری

که بر دل آیدم از خلق خاری

شبم دلدار می‌گفت آن سخنها

که بشنیدی بیان کن ز انجمنها

نپنداری که بود آنها ز خلقت

منت گفتم چه بود آلوده دلقت

مگر تا واقف از سالوس باشی

مبادا با ریا مأنوس باشی

مدار این غم که کج یار است گفتند

خلایق هر چه امر ماست گفتند

بمیر از مدح و دم خلق و خوش باش

بدور از طعم شیرین و ترش باش

بتعریف آنچه خوردی طعمه قی کن

بتکذیب آنچه دید خاک پی کن

بمان این نیک و بدها جمله برزیر

بموت خویشتن گو چار تکبیر

که آن خود کاشف از موت سیاهست

فنای ذات عارف در الهست

سوادالوجه فی‌الدارین این است

سیه‌روئی در این صورت یقین است

ز دامان تو خیز گرد امکان

نه‌بینی جز حق اندر عین ایمان

شود چون با تو محبوبت هم آغوش

زیادت ما سوا گردد فراموش

چو خواهد بر تو او جور خلایق

ز جان برجور خلقان باش شایق

به پشت سرفکن کون و مکان را

خود و خلق و زمین و آسمانرا

تو حسن موت اگر داری مسلم

بمیر از غیر حق و الله اعلم

بخش ۴۳۹ - المیزان

صفی شاد که بهر با تمیزان

قلم گیرد پی تحقیق میزان

وی آنچیزیست کانسانرا توسل

بآن باشد بتمییز و تعقل

شناسد زاو ارادت جدیده

دگر اقوال محمود سدیده

دگر افعال مستحسن باشهاد

کز آن بدهد تمیز آن ز اضداد

بخوانند اهل دل آنرا عدالت

که ظل وحدتست آن در اصالت

همان ظل کو ز وحدت معتدل شد

بسه علم ار که دانی مشتمل شد

یکی باشد شریعت پس طریقت

سیم علم است در سر حقیقت

احدیت گرت در جمع و فرق است

بسیر این سه علمت دل چو برق است

احدیت نیابد تا تحقق

عدالت در تو کی گیرد تعلق

بود بر اهل ظاهر شر ع میزان

دگر بر اهل باطن عقل فطان

خود آن عقل است از اندیشه برتر

بنور قدس در معنی منور

دگر میزان خاصان علم راهست

بخاص الخاص میزان عدل شاهست

بآن میزان دهند اندر حقیقت

تمیز وحدت از احکام کثرت

بودجه عدل کز افراط و تفریط

بود موضوع و از تبدیل و تخلیط

نگردد با تعین حق ممازج

بود در عین ربط از جمله خارج

تعیین را بعین اختلافات

نباشد هیچ با قدسش منافات

دهد هم در طریقت شخص عادل

بآن میزان تمیز راه و منزل

هر آن منزل که در ره یا مقام است

چو آید پیش او داند کدام است

نگردد مشتبه بر وی مقامی

شناسد گر پرد مرغی زبامی

در اخلاص ار بود عیبی کند درک

در اعمال ار بود نقصی کند ترک

در اخلاص ار بود تفریط و افراط

بود در فحص حدش سخت محتاط

بپوید ره بوجه استقامت

صراط عدل نبود بی‌علامت

رود در جبر و تفویض او بمابین

که در فعل است امر بین مرین

بآن میزان غرض مرد طریقت

دهد تمییز هر صاف از کدورت

تمیز هر کمالی از نقایص

دگر تمییز هر قلبی ز خالص

دگر تمییز هر ترکی زد رویش

که این از رستگی بد یاز تشویش

گذشت اوست‌لله یا بدلخواه

بمنزل رفت یا افتاد در راه

ز دنیا رسته در طی مسالک

و یا چون نیست او را گشته تارک

دگر تمییز عشق از میل و مقصود

دگر تمییز مقبولت ز مردود

دگر تمییز در نقص و کمالت

دگر تمییز حد اعدالست

بدینسان در همه افعال و احوال

بود واجب تمیز آن بهر حال

دگر اندر ظواهر حکم شارع

بود میزان باحکام و شرایع

ز امر و نهی کاندر هر مقام است

بشرعت وان حلالست این حرامست

کدامین پاک بر طاهر و مرید است

کدام اندر یقین رجس و پلید است

بود پس شرع میزان در شریعت

که چون فرموده شارع منع و رخصت

شود در شرع میزانت مقابل

یکی اندر تمیز حق و باطل

تمیز حق و باطل شرع و نقل است

تمیز حسن و قبح از حکم عقل است

ز باطن محکم است احکام ظاهر

چه این صورت زمعنی گشته صادر

تخلف گر کنی از حکم صورت

بسا گردد غلط ره در طریقت

صراط از ظهر اول گر کنی فرض

بود تا بطن آخر طول بیعرض

ندارد در مقامی اعوجاجی

تو گر معوج روی ناقص مزاجی

بجائی ترک صورت هم کمال است

کس آر آگه ز سر اعتدال است

ز بهر کامل ار بر ضد صورت

کند حکمی همان شرع است و ملت

چو ز احکام حقیقت اوست واقف

چنان کز حکم شرع اندر مواقف

بخش ۴۴۰ - حکایت ابراهیم خاص علیه‌الرحمه

شهی کونامش ابراهیم خاص است

خود او را در توکل اختصاص است

مسافر بد ببر و بحر عالم

بدون راحله بیزاد و همدم

نمیشد داخل اندر آن دیاری

کش آنجا بد شناسائی و یاری

مگر وقتی بشهری گشت داخل

که بودش شهرت آنجا در فضایل

حدیثش دید اندر عام و خاص است

سخن از زهد ابراهیم خاص است

از آن در نفس خود دید انبساطی

وزان تفریحش آمد احتیاطی

که این زهر است ز او باید حذر کرد

بدل زان پیش کو خواهد اثر کرد

نکرده تا سرایت در مزاجم

بباید اهتمام اندر علاجم

بود واجب فرار از دام شهرت

بسا ننگ است به از نام شهرت

بگرمابه روان شد صبحگاهی

لباسی دید از صاحب کلاهی

بخفیه جامه او را ببر کرد

برون رفت و توقف در گذر کرد

چو صاحب جامه شد بیجامه آنجا

بپا کرد از طلب هنگامه آنجا

بگفتند آن فلان شیخ از جفایش

بدزدیده دویدند از قفایش

گرفتند و زدند از بعد دشنام

از آن پس شهره دیگر برثنائی

اگر بنده حقی خواهی چه از خلق

و گر پابند خلقی چیست این دلق

تو با این شهره کی شیخ ریایی

گدای خلق نی مرد خدایی

فقیری کار از خود رستگانست

بحق از ما خلق پیوستگانست

تو خواهی از خلایق جمله تمجید

که این مردیست کامل ز اهل توحید

بر آن نازی که مقبول عوامی

عوام‌الناس را پس خود غلامی

خود ابراهیم خاص این بس متین کرد

تو پنداری خلاف شرع و دین کرد

کسی را گر خیال آید که این نقل

بود خارج یقین از شرع و از عقل

تو را گویم که سم در هر مزاجی

حرام آمد ولی بهر علاجی

طبیعی گر دهد باشد مناسب

هم استعمال آن در شرع واجب

علاج دل هم از تن نزد عاقل

بود واجب که معنی ز اوست حاصل

ریا ز امراض قلب است و علاجش

بود فروی اگر دانی مزاجش

علاج قلب را او منحصر دید

دوا و درد را از عین سر دید

خود این زان درنظر آید غریبت

که از دین نیست جز عادت نصیبت

نبی گیود شریعت‌دان مقالم

طریقت هم حقیقت فعل و حالم

بود میزان: قول و فعل و حالش

خلیفه و وارث علم و کمالش

علی گر مظهر ذات قدیم است

صراط عدل از وی مستقیم است

بود میزان: علم و اعتقادات

دگر میزان: احکام و عبادات

هر آن میزان که بنهاد او رواجست

تعدی زان نمودن اعوجاج است

بهر دوریست وارث دین پناهی

رسد میراث شاهان هم بشاهی

رسد میراث احمد با نشانش

با قطاب و خلیفه زادگانش

که هر دوری از آنشه یادگارند

از آن دوده و زان نسل و تبارند

ز فرزندان او باشد یکی خاک

چنان کو بد پدر بر عرش و افلاک

علی را خواند زین ره بوتراب او

که می‌بودام و أب بر خاک و آب او

فضیلتها در اینخاک است پنهان

کسی داند که دارد ذوق عرفان

هر آنکو پس نتیجه آب و خاک است

توان گفتن که از آن نسل پاکست

بخاصه گر بود آزده‌ئی او

بتکمیل معانی زاده‌ئی او

بود پس نسل او در هر زمانی

ولییی کویست قطبی حق نشانی

ز قبل و بعد او ز ابنای آدم

بوند از نسل او اقطاب عالم

ز حق دارند در هر رتبه نسبت

باحمد هم بمعنی هم بصورت

صفی اول که مسجود ملک شد

ز خاکی بود و قطب نه فلک شد

همان نوری که آدم زا وصفی گشت

در اصلابش بصفوت مختفی گشت

بپا تا عالم است او منطقی نیست

بهر دور آدمی الا صفی نیست

مخاطب بود هر عصری بلولاک

مخاطب هست هم تا هست افلاک

گر او را یافتی میزان جز او نیست

در این میزان مجال گفتگو نیست

خود او میزان راه عقل و شرعست

باو دایر مدار اصل و فرع است

بباطن عقل از وی ترجمانست

بظاهر شرعش از باطن نشان است

شریعت هر چه او گوید جز آن نیست

حقیقت غیر او کس در میان نیست

زبان را زین بیان قفلیست محکم

نیاید بیش از این در لفظ فافهم

بخش ۴۴۱ - باب‌النون النبوه

نبوت از حقایق باشد اخبار

که شد عرفان ذات حق و آثار

دگر اسماء و اوصاف الهی

دگر احکام هر نظمی کماهی

دو قسم است آن نبوت‌گاه توزیع

یکی تعریف و دیگر باز تشریع

بود تعریف: انباء او بعرفان

در اسماء و صفات و ذات سبحان

دگر هم آن که تشریعش بود نام

بزاید باشدش تبلیغ احکام

هم اخلاق و سیاسات و عبادات

دگر هم علم حکمت در افادات

ز تعریفست اعلی در جلالت

محقق خوانده است او را رسالت

ولی آگاه از این علم و اصولست

ولی ز اخبار و انبائش ملول است

بخش ۴۴۲ - النجباء

نجیبانند در عالم چهل تن

باصلاح امور ناس ذی فن

حقوق خلق را دارند ارسال

نمایند از خلایق حمل اثقال

جز اینشان نیست کاری و اشتغالی

بدیگر کارشان نبود مجالی

بخش ۴۴۳ - النفس

نفس گویند ترویح قلوبست

بامداد لطایف کز غیوب است

نفسها مر محبی راست مطلوب

که باشد در تنفس انس محبوب

بر این مخصوص باشند اهل انفاس

دم آدم بود غیر از دم ناس

نه هر جنبنده‌ئی صاحب نفس شد

کسی قدر نفس داند که کس شد

کسی قدر نفس داند که شبها

کشیده در فراقی رنج و تبها

کسی قدر نفس داند که حالی

رسیده بعد هجران بر وصالی

کسی کو صرف وقتی کرد هم را

شناسد قدر وقت و قدر دم را

کسی را می‌توان صاحب نفس گفت

که در عشق بتی ترک هوس گفت

بخش ۴۴۴ - النفس الرحمانی

ز رحمانی نفس بشنو تو نیکو

اضافی است و وحدانی وجود او

بود وحدانی از حیث حقیقت

تکثر یابد اندر جمع کثرت

تکثر با صورهای معانی

بیابد کوست اعیان گر که دانی

وی اعیان است و احوالات اعیان

خود اندر واحدیت بی‌زنقصان

بقول اهل فقر و اهل عرفان

شبیه او بر نفس باشد در انسان

که آن خود مختلف هم بر صورهاست

صورهای حروف این نیز پیداست

بنفسه بد هوائی صاف و ساذج

نماید مختلف گردد چون خارج

دگر ترویج اسمائی که مجمل

بتحت اسم رحمانند داخل

نماید او و زان کربی که دارد

دهد بسطی و تفریحی مجدد

در آن بالقوه اشیاء راست سامان

لزومش چون تنفس بهر انسان

غرض آنسان که معلوم این حروفات

تو را شد از نفس اندر مقامات

هم اشیاء را دم رحمن بخارج

نمودار چه خود اوصافست و ساذج

از آنرو بر نفس گردید موسوم

که باشد چون نفس از وجه معلوم

شود تفریح قلب از دم دمادم

بدون دم نماند زنده آدم

نه آدم بی‌نفس دارد وقوفی

نه ظاهر بینفس گردد حروفی

بخش ۴۴۵ - النفس و مرا تبها و شئوناتها و علاماتها و دقایق حالاتها

تو را نفس ار شناسی بس شریفست

بُخاری جوهری پاک و لطیف است

حیات و حس و قوت راست حامل

به رفتار ارادی باز شامل

حکیمان جمله وجدانیش دانند

در انسان روح حیوانیش دانند

میان قلب و جسم عنصری او

بود خود واسطه‌ گر پی بری او

ز قلبت فیلسوف از سرّ سابق

به نفس ناطقه گردید ناطق

بیان نفس اندر آیه نور

اگر داری تذکر گشت مذکور

شئونش در معانی مختلف شد

به هر جائی به وصفی متصف شد

گهی اماره گه لوامه گردید

دگر هم ملهمه شد بی ز تردید

دگر شد در مقامی مطمئنه

دگر راضیه دور از هر مظنه

رجوع جمله بر معنای واحد

شد ارچه مختلف باشد موارد

به هر جایی‌ست او را خاصه اسمی

ظهورش هر کجا نوعی و قسمی

شناسایی او بر جمله واجب

بود وین معرفت اصل است و غالب

هر آن نشناخت نفس خویشتن را

شناسد هم نه ربّ ذوالمنن را

تعلق نفس را حق بر بدن داد

به تدبیر بدن تا نفس تن داد

نبود از آن تعلق کی مجرد

شدی در ظلمت هیکل مقید

بود تامیل او سوی طبیعت

وَرا اماره گویند اهل وحدت

به شهوات و به لذاتست امرش

حواس و حس و اعضا مست خمرش

کشد مر قلب را از اوج علوی

به دنیا و جهات دون سفلی

پس او مأوای اقسام شرور است

محل و منبع ذنب و قصور است

خلاف میل او پس فرض عین است

که بر جلب مرادش شور و شین است

جهاد نفس امری بس عظیم است

هر آن جوید نَبَردش را همیم است

در این میدان نیاید جز شجاعی

به ترک میل او جوید دفاعی

بباید حیدری با ذوالفقارش

که قهراً‌ گیرد از کف اختیارش

حریفش غیر حیدر پیشه‌ای نیست

کش از دریای خصم اندیشه‌ای نیست

جهاد نفس و ترکش در مرادات

بود آن اصل خیرات و عبادات

گرت باشد به حال نفس سِیْری

گذارد او کجا طاعات و خیری

میان عبد و ربّ اعظم حجاب اوست

تو را اسباب هجران و عذاب اوست

بخش ۴۴۶ - النفس الاماره و رئوسها

چو شیطانی تو را اماره نفس است

که او را در نمایش هفت رأس است

یکی شهوت دگر کبر و غضب دان

ریا و حرض و بخل است و حسد دان

سر شهوت شود ببریده ز اقلال

در آنچه اشتراک او راست در حال

پس اندرا کل و شرب و خواب و خلوت

بود تقلیل آن بر نفس کلفت

دگر رأس غضب از حلم مقطوع

شود هم از تواضع کبر ممنوع

حسد را سر ز تیغ اعتقادات

شود ببریده گر باشد جهادت

که ملک از حق و خلق او را عبیدند

بقدر حق خود ز او مستفیدند

بوداعطا و منع او بحکمت

باستحقاق خلق و قابلیت

بهر کس هر چه را داند صلاحش

دهد در عین خسران یا فلاحش

تو را هم داده جان و قوت و قوت

بآن قدری که لایق بود و قسمت

نداری قسمت از تخت و کلاهی

بآن کو دارد این نبود گناهی

شوی گر مبتلا بر درد و رنجی

بود خوار اردهندت مال و گنجی

بعالم گر دهندت میکنی پشت

که باید در عوض برندت انگشت

بهر چیزی که بخشندت کنی خشم

که باید دربهایش داد یک چشم

چرا پس حق نعمتهای مشهور

نباشد مر تو را یک لحظه منظور

زنداز حقد و حسرت سینه‌ات جوش

ز یادت حق منعم شد فراموش

ز هر خلق بدت جان در عذاب است

بخاصه از حسد در رنج و تاب است

تو را گویم در این معنی مثالی

گرت باشد بتی صاحب جمالی

اگر بینی که دررنجست و آزار

و یا در بند جباری گرفتار

به بین حالت ز تصویرش چسانست

تو را روح از خصال بد چنانست

ز جمله باز بدتر حال حاسد

بود خوی جسد رأس مفاسد

دنی‌تر هیچ خلقی از حسد نیست

جز این تفسیر حبل من مسد نیست

حسد را سر باین شمشیر باری

توان ببرید گر خود مرد کاری

سر آن بخل و حرصت را قناعت

نماید قطع گر داری شجاعت

دگر چشمی که بینی هر بخیل است

حریض و هر حریصی بس ذلیل است

در اندازد همیشه نفس خود را

در اشغالی که شاید دیو و دد را

بدنیا و امور پست مرتد

بمدح و ذم و رنج و خواری و کد

مشقتها کشد در رنج و تحصیل

تمام عمر خود با طول و تفصیل

نماید فوت از خودد رزق مقسوم

که عندالله مقرر بود و معلوم

بمیرد پس بصد افسوس و حسرت

رسد مالش بغیری بی‌مشقت

نبودش از تعقب یکلحظه حالی

بمرد و برد از آن وزر و وبالی

سری کان بر تن نفس از ریا رست

شود ز اخلاص قطع ار نبود آن سست

بود انواع خیراتت ز اخلاص

که نبود در خیالت عام یا خاص

شوداخلاص حاصل از محبت

که جز یارت رود از یاد و نیت

کجا ماند یادت ما سوائی

که تا آید در اعمالت ریائی

هر آنطاعت ز عشق مستقیم است

برون از علت امید و بیم است

چو بیخوف و رجا شد هست خالص

نباشد از رهی مغشوش و ناقص

محبت پس یقین اصل اصولست

خود این تحقیق ارباب وصولست

نبندد دست چیزی نفس دون را

بجز حب دانی ارتو این فسون را

بخش ۴۴۷ - تدقیق فی‌النفس

چو دانستی رؤس هفتگانه

کنون بشنو هم از هر یک نشانه

چو آمد دزد در کاشانه تو

شود پنهان ز اهل خانه تو

شوند اهل سرا چون جمله در خواب

برد ره بر حریر و زر و سنجاب

نیاید ور بدست او نفیسی

شود قانع باشیاءء خسیسی

نفایس چیست اخلاق و معارف

خسایس زان پس اعمال مرادف

چو نفس اندر سرای سینه تو

کمیت گیرد پی نقدینه تو

برد گرد نقد اخلاق و عقاید

عملها جمله مغشوش است و فاسد

و گر برگشت از مخزن تهی دست

زبونی کو بود نقدینه چون هست

باین معنی که ز اعمال ارزیان کرد

تدارک از معارف می‌توان کرد

تو پنداری که در فعلت گنه نیست

هوای نفس دون را در تو ره نیست

بزهد و قدس و تقوی بی‌نظیری

ندانی در چه اغلالی اسیری

بخش ۴۴۸ - علامت النفس بالفساد

نشانی گویمت تا باز دانی

که نفست چون برد از ره نهانی

ببزمی مردمی ار دیدی خطا گفت

سؤالی را جوابی ناروا گفت

کمربندی بجد در انفعالش

فزائی تا توانی بر ملالش

تو می‌گفتی شفیقم بر خلایق

بطبعم صلح کل آمد موافق

چه شد کز عهد خود بیگانه گشتی

عدو بردت ز ره دیوانه گشتی

خود این بود از غرور و خشم و شهوت

نمود نفس و اظهار منیت

نپنداری که بحث علم و دین بود

ره عقلت زد آن کت در کمین بود

بخش ۴۴۹ - التنبیه

یکی هیچ اندرین سیر و جهادت

ز اخلاص علی نامد بیادت

جواب سائلی شایسته فمرود

باو بیندانشی‌ گفت این خطا بود

ز بهر آنکه از مردم خسارت

بر او ناید بپاداش جسارت

دگر از بهر آن کورا بحالی

نباشد افتضاح و انفعالی

فتوت کرد و گفتش راست گفتی

حق این بود آنچه حق می‌خواست گفتی

بظاهر نفی خویش و مدح او کرد

خلاف نفس و ترک آرزو کرد

بدست نفس کی هرگز عنان داد

خیوسویش فکند آن یک امان داد

اگر مردی امان ده نی خجالت

تفقد کن نه اظهار اصالت

که من از خاندان عز و شأنم

کریم و دلنواز و مهربانم

بیمراث از علی دارم فتوت

ز مردان یادگارم در مروت

علی گر جود بر درویش می‌کرد

نه بهر حظ نفس خویش می‌کرد

اگر خوشنود از خود در عطا بود

کجا از حق سزایش هل اتی بود

خود آن مردان که صاحب سیر بودند

بخلقان رهنمای خیر بودند

بخق ایثارشان بود از فنائی

نه از خود بینی و عجب و ریائی

بود حکم شریعت جود و ایثار

دگر حکم طریقت ترک پندار

از آن نفس تو راضی بر سخا شد

که فرعونی از آن بذل و عطا شد

نشاطی آیدش زان بذل و اکرام

چو اظهار خدائی باشدش کام

و گر نه بس خسیس و بس بخیل است

ز ایثاری که الله شد علیل است

سخای الله از عجز و نیاز است

سخای للهوا مکر و مجاز است

ببزم اهل ذکرت می‌برد نفس

بغیبت پرده‌ات را تا درد نفس

که ما رفتیم و دیدیم از تمیزی

ز عارف هم نفهمیدیم چیزی

بود این غیبتی بر لفظ معقول

از و سر بسته تکذیبی است معمول

تو از خود گو بعمری غیر تقلید

چه فهمیدی که فهمی ز اهل توحید

همه عمرت بخوردن رفت و خفتن

دگر بر لهو و لعب و یاوه گفتن

چه میزانی بدستت بود خالص

که کامل را شناسی زان زناقص

خود این حرفت هم از تقلید و وهمست

یکی گفت این فضولش بر تو سهمست

گرت نور فتوت بود و انصاف

نگفتی حرفی از تقلید و اجحاف

کمند اینگونه نفست محکم انداخت

ز بهر غسل بردت دریم انداخت

بجای آنکه کوشی در علاجش

بطعن اولیا گفتی مزاجش

نشستی کور در جمع ستوران

سخن گفتی بمیل و طبع کوران

که ما رندیم کز مستی دوغی

نیفتادیم در دام دروغی

فرو گر میشدی در خویش یکدم

ندیدی از خود احمق‌تر بعالم

بزیر خصم خفتن افتخار است

ولی پند عزیزان بر تو عار است

بخش ۴۵۰ - علامه ترک الشهوه للمجاهد

دگر گویم علامتها در این باب

که تا باشد نشانی بهر اصحاب

زخوردنها تو را تا هست لذت

بتن باشد هنوز آن رأس شهوت

ز تقلیل ار که هم بی‌اضطرابست

مشو غافل که این ثعبان بخوابست

کند بعد از ریاضتها رجوع او

جهان را لقمه سازد ز جوع او

مکن یکجو بتقلیل اعتمادی

مگر باشد برون از هر مرادی

بود نیک ار نیابد بعد تقلیل

بمیل و مدعایی هیچ تبدیل

اگر باشد مراد و مدعایش

از آن تقلیل افزوده هوایش

مهی کم خورده تا عمری خورد بیش

نه عبدالبطن مرتاض است و درویش

نگیرد خود بعمری مرد سالک

ز نعمتهای افزون غیر اندک

دهد باقی بایتام و مساکین

نخواد هیچ هم پاداش و تحسین

بود عادت بوقت لایموتش

جوی هرگز نیفزاید بقوتش

بخش ۴۵۱ - علامه ترک الغضب للمجاهد

سر خشم و غصب ببریده کی شد

بوقتی کت امید از خلق طی شد

چو خشمت از خلاف هر مراد است

امید ارشد مرادت هم بیاد است

امیدار شد دگر چون و چرا نیست

کجا باشد غضب چون مدعا نیست

زد ار است لگد ناری غضب هیچ

نداری چون امید از وی ادب هیچ

بشیئی تا هنوز امید و چشم است

بجای رأس غضب باقی و خشم است

مشو ایمن که هست افسرده مارت

بجنبش تیره سازد روزگارت

بدم از حلم گر جنبد فسونش

بکش چون شد زبون در بحر خونش

ز جا مگذار تا جنبد دگر بار

توقع یعنی از مخلوق بردار

خلایق را بجا هل باش تنها

که تنها را غضب نبود به تنها

میان خلق باش و منفرد باش

چو گشتی منفرد با کیست پرخاش

اگر وقتی خورد پایت بسنگی

نداری از چه با آن سنگ جنگی

خلایق را مدان جز سنگ و چوبی

که تا آئی بخشم از زشت و خوبی

از آن صوفی بچیزی نیست خشمش

که ناید جز خدا چیزی بچشمش

بخش ۴۵۲ - علامه دفع التکبر

نشانی از تواضع وز تکبر

تو را گویم هم ار داری تدبر

تواضع کان ز بهر مال و جاهست

خلاف امر و تعظیم الهست

دگر اقسام آن بسیار باشد

یکی از عجب و استکبار باشد

تواضع باشدش عین تکبر

کند بر کبر و خود بینی تفاخر

دگر از احتیاج و افتقار است

دگر از ضعف نفس و اضطرار است

دگر باشد بعنوان تملق

دگر باشد باظهار تخلق

در اغلب از ره امید و بیم است

بنادر جائی از طبع کریم است

تواضع نیست کز دلخواه باشد

خضوع مرد ره‌لله باشد

تواضع گر نمائی با غرض تو

که هم خواهی تواضع در عوض تو

خضوع از مردمت باشد توقع

برنجی گر بجا نامد تواضع

دلیل است اینکه آن رأس تکبر

بجا باشد نه قطع اندر تصور

تواضع ور ز خلقت در نظر نیست

بتن آندیو را ازکبر سر نیست

بخش ۴۵۳ - علامه ترک الحسد

بود پاک از حسد آنگاه دلقت

که وحشت باشد از اجماع خلقت

ملول از صحبت شاه و وزیری

گریزان از غنی و از فقیری

نباشد چشم نفع و دفعت از کس

بهر چیزی تو را باشد خدا بس

بجز حق نافعی و دافعی نیست

عطا و منع او را مانعی نیست

تو را کی یابد این معنی تحقق

بوقتی کز کسان بری تعلق

بغیری گو رسد از خلق چیزی

که پیش تو نیرزد بر پشیزی

تو افکندی ربود ار غیر بد نیست

در اینحال احتمالی از حسد نیست

تو را باید که ترک از جود باشد

مگر کان ترکت از مقصود باشد

در آنهم هست هست آثار و نشانی

که فهمند اهل معنی در زمانی

بخش ۴۵۴ - علامه ترک الحرص للمجاهد

دگر آنسر که از حرص است و از آز

نشانی گویمت در قطع آن باز

تو را گفتیم کز تیغ قناعت

شود قطع آن گرت هست این صناعت

نشانش این بود کاشیاء موجود

که آن از قدر لازم بیشتر بود

دهی بر مستحقان بی مناعت

کنی بر آنچه می‌کردی قناعت

بدانی کین تو را هست امتحانی

نباشد هیچ از آنت امتنانی

و گر یک حبه شد بروی زیارت

بگردد رفته رفته عیش و عادت

رسد جائی که اقلیمش کم آید

بهم این اژدها را کی فم آید

بخش ۴۵۵ - علامه دفع البخل للمجاهد

نشانی بود این در ترک آزت

دگر از بخل گویم نکته بازت

بترکش گر ترا پای ثبات است

بر احوال بخیلان التفات است

که مالی جمع کرد او با دو صد رنج

بمرد و برد وزرا و دیگری گنج

گر آید پیش فکرت گاهگاهی

که جمع مال را نبود گناهی

توئی درویش نی اهل و عیالت

کشی رنج ار نباشد ملک و مالت

شوی محتاج و بی‌دمساز مانی

ز ذکر و فکر یکجا باز مانی

بمال اجرای دین حق توان کرد

نه بهر هر کسی دنیا زیان کرد

غرض گر آیدت اینها بخاطر

هنوز استت بجای از بخل آن سر

اگر با حق شوی در ملک‌الله

ندارد بتسگی و خستگی راه

در آنجا نیست غیر از نور و نعمت

همه فتح است و فوز و بسط و وسعت

وگر بگذشته باشی زین خطرها

نباید نفس دستی زین نظرها

نکوتر امتحانی گویمت باز

ز نفش بخل خاطر شویمت باز

توانی گر دهی مال و نوائی

فزون یا کم بشخصی در خفائی

که او نشناسد آن معطی تو بودی

بود گرچه محبی یا عنودی

نیاری در نظر حب و عنادش

باو پنهان کنی جود از ودادش

ور از دستت بر آید در غیابش

کنی فارغ ز رنج و اضطرابش

بدون اطلاع او و غیری

دریغ از وی نداری هیچ خیری

اگر باشی چنین صوفی نشانی

گذشته نفست از هر امتحانی

اگر باشی چنین فارغ ز خلقی

مطهر دوده و پاکیزه دلقی

و گر زین امتحان نائی برون راست

مشو ایمن که رأس بخل برجاست

هنوز آن مرده دارد جنبجوئی

اگر خیزد تو در کامش فروئی

بخش ۴۵۶ - علامه دفع‌الریاء للمجاهد

دگر بشنو علامات ریا را

که بری سر ز اخلاص اژدها را

بکف معیاری ار نبود تو را خاص

ریا را کی توان دانست ز اخلاص

نشانی گویم ار باشد بکارت

که تا منزل نیفتد هیچ بارت

ز نفس ار بری آنسر کز ریا رست

دگر میدان که دولت دولت تست

اگر دلق تو گردید از ریا پاک

دگر در ره مدار از نفس دون باک

که او را نیست دیگر دست و پائی

همه زورش بتن بود از ریائی

یکی بنگر که فاعل غیر حق نیست

صباحت خوش جز از رب الفلق نیست

تمام خلق محتاج و فقیرند

تو را کی در شدائد دستگیرند

یکی بنگر که یک عیب ار که خلقت

ببینند از جفا در ند دلقت

بستارالعیوبی دل توان داشت

که یک عمری عیوبت را نهان داشت

بعلام الغیوبی جان توان داد

که عمری پرده پوشید و امان داد

غرض دانی ز خلق ار حاصلی نیست

تو را با خلق این روی و ریا چیست

خیال از خلق و خود یکباره بردار

دل از بیچارگی و چاره بردار

اگر جنبی ز جا جنبده نیست

بجز حق هر چه بینی زنده نیست

همه بادند خلق و نقش حمام

تو بهر صید بادی هشته دام

چو فارغ گردی از شید و ریا تو

نداری هیچ بر کف جز هوا تو

عمل را کن ز بهرد وست خالص

نباشد لایق او فعل ناقص

نه ناقص بلکه بس معیوب و مغشوش

که برداری ز رویش گر که سرپوش

گریزی و زنی بس بر سر از خبط

بصندوق آنچه عمری کرده ضبط

بخش ۴۵۷ - علامه اخری لدفع الریاء

تو را گویم علمتهای مجموع

ریارا کی شود سر تا که مقطوع

ز مدح و ذم شوی وقتی که آزاد

نجنبد کوه عزمت هیچ ازین باد

مساوی آیدت تکذیب و تعریف

بود باید بیادت ذم و توصیف

ز بادی شد پریشان خار و خاشاک

ز طوفانها نجنبد توده خاک

بلرزد کاهی از بادی نه الوند

بود مرد ریائی قدر او چند

که گوشش بر قبول ورد خلق است

باین کند و غل و را پا و حلق است

مگر مدحش کجا در انجمن شد

کمالاتش قبول مرد و زن شد

زیاد و کم بسی گوید بتوصیف

ز خلقان تا کنندش خلق تعریف

بدی گر گفته باشندش ز جائی

پی دفعش فزاید بر ریائی

مگر ذمش بدل گردد بتحسین

کند هر سو طلب یاری سخن چین

که گویندش بمجلسها حکایت

کرامتها کنند از وی روایت

بذکر و ورد و طاعاتست دایم

بود شب در قیام و روز صائم

فلانکس شد مریدش یافت منصب

نیازی هر که بردش یافت مطلب

دعایش بس مجرب درمهمات

در انکارش بسی دیدند آفات

از آن غافل که بعد از رنج افزون

نصیب از نیل خلقش نیست جز خون

از آن غافل که این خلق مکدر

دو صد بارند از وی بینواتر

گذشته عمر و بادش برده خرمن

نه جز ریگش بجای زر بدامن

غرض تا در خیال مدح و ذمی

بتن زان مرده مارت هست سمی

پی تحصیل تریاقی کن اقدام

مهل کز کف رود اوقات و ایام

ثنای خلق معیار ریا دان

فسردنها ز دم اژدها دان

گر افشردی و او را جنبجو نیست

دگر میدان که روحی اندرو نیست

بخش ۴۵۸ - علامت اخری لدفع الریاء

ازین بهتر تو را گویم نشانی

که باشد در ریا نیک امتحانی

نظر کن در خیال فاطن خود

بیایی چیزی ار در باطن خود

که نتوانی نمود اظهار آن را

بگیر از جزء و کل معیار آنرا

بقدر آن ریا میدان که باقیست

اگر جیزی نباشد دان ریانیست

اگر چیزی در آن نبود مخالف

ز کشفش هم نباشد مرد خائف

ابائی نیست گر نبود خلافی

چه باک از امتحانت گر تو صافی

اگر پاکی بریز انبان خود را

عیان کن شیوه پنهان خود را

دغلهائی که داری نه بیکسو

دوروئیها که هستت کن بیکرو

چو دیدی نیست دیگر هیچ چیزی

که ترس زان اگر بیند عزیزی

ز تشویش ریا جانت خلاص است

چنین خالص شدن خاص خواص است

بخش ۴۵۹ - کلام آخر

ز نفست گر شد این سرها ربوده

نماند در تو وصفی ناستوده

چو این اوصاف سبعه جمله اصلند

بر آینها سایر اوصاف وصلند

مثال کینه و ظلم و عداوت

که آنها بر غضب دارند نسبت

بدینسان سایر اوصاف دیگر

فروعاتند و می‌رویند از سر

بهر جا نسبت هر یک عیانست

نپندارم که محتاج بیان است

اگر یکوصف جائی جلوه‌گر هست

ز خوب و بد ز باقی هم اثر هست

خصال بد ولیکن جز عرض نیست

نه چون خق نکو عینی و ذاتی است

یکی نفس تو چون اماره آید

بدیها جمله زان پتاره آید

و گر لوامه شد از قلب نوری

بر او تابد کزو یا حضوری

باندازه تنبه کانتقالش

دهد از نوم غفلت وز ضلالش

مردد در میان نور و ظلمت

که کون حق و خلق است آن بنسبت

کند گاهی طلب از توبه مفتاح

گشاید بلکه‌یابی بهر اصلاح

از آن حیثی که سجینی صفاتست

همه میلش بسوی سینات است

وزان وجهی که علیین اساس است

تدارک را مهیا بر حواس است

ازو ظاهر شد ار وقتی قباحت

کند خود را ملامت زان وقاحت

دگر تا نفس را معیار چبود

کمال و فهم و استحضار چبود

اگر پس جاهلی بر کس عطائی

کند بر وی مگو بود این ریائی

که سازی از نوا دادن ملولش

کجا داند ریا نفس جهولش

بود تکلیف هر کس قدر فهمش

باستعداد هم حق داده سهمش

عطای او بمحض خود نمائی است

دگر مشعر بر اخلاص و ریانیست

شود ور نفس یکجا مطمئنه

یقینش فارغ از وهم و مظنه

ز اخلاق ذمیمه خلع و معذور

باوصاف حمیده جمع و معمور

توجه جمله باشد سوی قلبش

که بر خود روح قدسی کرده جلبش

کند تشییع قلب اندر ترقی

سوی اقلیم قدس و کون حقی

دو اسبه تازد او تا مالک الله

تو گورو دست مولایت بهمراه

صفی هم هست چشمش در رهی باز

تو دانی ایکه دانایی بهر راز

تو می‌دانی که علام الغیوبی

پناه و خالق هر زشت و خوبی

دعا ما بین رب و عبد غیر است

بهر حالم تو داری باز خیر است

بخش ۴۶۰ - النفس المطمئنه و اوصافها

شنو باز از صفات مطمئنه

ز سمع عقل نی گوش مظنه

هم آنرا هست اوصافی معین

خلاف نفس اماره بهر فن

بخش ۴۶۱ - العفه

بضد شهوت او را هست عفت

ز عفت هم حیا وحجب و غیرت

گذشت و بذل و استغنا و ایمان

وفا و صدق و پاس عهد و احسان

سکوت وستر و هم حفظ امانات

سلوک و سازش و تقوی و طاعات

بخش ۴۶۲ - الحلم

سکون و حلم جز ضد غضب نیست

غضبها از حرام است و عجب نیست

کند قوت حلال از غیب یاری

تو را در علم و عقل و بردباری

تو آنرارکن اخلاق و عمل دان

محاسن از حلالت ما حصل دان

حرامت مایه ظلم و شرور است

حلالت منشأ خیر الامور است

نشان خیر باشد عدل و انصاف

توان از عدل کردن جمع اطراف

شجاعت دست عدل اندر فنونست

از آن بینی که هر ظالم جبونست

چو عدل آمد رود ظلم و خیانت

فزاید مر تو را وزن و متانت

نترسی گر جهان جنبد بجنگت

نغلطد از هزاران سیل سنگت

ز طوفانها نلرزد شاخ بیدت

که نبود جز بعون حق امیدت

به ننشیند ز کس گردت بدامان

نباشد هم نبردت کس بمیدان

بود پس حلم معیار شجاعت

وقار از حلم و صبر است از قناعت

بخش ۴۶۳ - القناعه

قناعت باز ضد حرص و آزاست

ز خلقان مرد قانع بی‌نیاز است

قناعت را مده از کف که این باد

کند از عادیان فتنه بنیاد

بسختیها بیفزا بر قناعت

بچشم خصم کن خار از مجاعت

تو هر اندیشه در این پیشه کن گرد

شد استاد آنکه او را گشت شاگرد

ز حرص است آنچه داری بیحفاظی

قناعت کن تو بر وجه تراضی

مگر زین کیمیا خاکت شود زر

به این آبت ز دریاهای گوهر

قناعت منبع هر خلق نیک است

خوشا جانی که با این نان شریکست

تضرع را قناعت گردد اسباب

خمش نار قساوت گشت ازین آب

زهی چشمی که دایم اشکبار است

خوشا قلبی که آن رقت شعار است

قناعت شکر منعم را نشان است

حریص از ناسپاسی تیره جانست

یقین و عزم و توحید و توکل

رضا و حزم و تسلیم و توسل

بود این جمله را مبنا قناعت

چنان کز حلم ظاهر شد شجاعت

بخش ۴۶۴ - الشفقه

دگر ضد حسدها شد شفقت

نشان آن شفقت رحم و رفت

گرفتن دست هر افتاده باری

شدن هم پای هر نااستواری

بگیرش دست از رحمی که بودت

هم از جود جبلی و سجودت

که گر برخیزد و یابد نوائی

نپنداری که با او آشنائی

و گر افتادی و او دید پستت

نخواهی گیرد از پاداش دستت

بگیر ار باز هم افتاد بالش

محب یا خصم مپسند اختلالش

شفقت از خصال مطمئنه است

اگر نبود چنین و هم و مظنه است

ز شفقت خیزد افضال و مروت

و دادو رفق و اکرام و فتوت

نظر کردن بخلق از چشم خالص

ندیدن هیچکس را جز موافق

تلطف هم باعدا هم با حباب

رضاجوئی ز هر شیخ و زهر شاب

نباشد دشمنی عالم بود دوست

چو نفسی مطمئن شد عالم از اوست

در این حالت عدو نبود بکونین

بود اعداد عدویت بین جنبین

گر او شد کشته عالم با تو یارند

تو مهره مهر جو خلق ار چه مارند

نکوتربین که بد در این ورق نیست

بعالم فاش و پنهان غیر حق نیست

کسی کو آفریدت خصم چون شد

مشو خونی مکن خصمی تو با خود

غرض باشد شفقت راست دیدن

جهان انسان که حق آراست دیدن

بخش ۴۶۵ - التواضع

تواضع ضد کبرت بی‌مظنه است

که آن ز اوصاف نفس مطمئنه است

بیک معنی تواضع با خشوع است

ولیکن در دو حال او را وقوع است

خشوع است انقیاد اندر ریاضات

تواضع ترک کل اعتراضات

بود گر انقیادت را کمالی

نباشد اعتراضت هم بحالی

ولیکن این تواضع وین تخشع

بود مخصوص خاصان در ترفع

تواضع را بود اعلی مراتب

صفتها را مراتب بس مناسب

ز ممکن رفته رفته تا بواجب

که وصف حق بخلق آنجاست غالب

در آنجا کبر رفت و کبریا گشت

کجا ماند تواضع یا تکبر

در آنمرجع که کثرت ریخت از هم

صفات عبد جز رب نیست فافهم

بخش ۴۶۶ - الجود

بضد بخل هم جود است و ایثار

نه ایثاری که از عجب است و پندار

صفاتی چند بر جودت منوط است

نه جود است آنکه خالی زین شروطست

علو همت است اول که عالم

بچشمت قدرش آید کمتر از کم

اگر ملکی دهی بر ناتوانی

بود پیشت اقل از نیم نانی

دگر باشد تو را از داد حق یاد

که نمعت داد و منت هیچ ننهاد

دگر امرت بشکر و حمد فرمود

خود آنهم بهر اتمام نعم بود

که یاد منعم از هر نعمیت به

ز حق بر عبد نی زین رحمیت به

شود نعمت ز شکر نعمت افزون

بنفع عید گفت او باش ممنوع

و گر نه حق بود معطی بالذات

نخواهد سودی از عبد و عبادات

جهان را خلق محض موهبت کرد

نه بهر اتجار و منفعت کرد

غرض منت بجود است از لئامت

ز دو نان نه کرم جو نه کرامت

دگر شرط کرم باشد تواضع

بهر کو دارد از جودت تمتع

دگر شرط کرم باشد که پستش

نبینی و نخواهی زیر دستش

نه خدمت خواهی از وی نی تملق

نه تعریف و دعا و نی ترفق

دگر شرط کرم انس است و الفت

که جود از میل باشد نی زکلفت

دگر اغماض و عفو و پرده‌پوشی

هم از گفتار لایعنی خموشی

دگر در بذل دیدن خویش را پست

نه صحب مال و ذی جود و زبردست

کسی جز ذات حق ذیجود نبود

نه صاحب جود بل موجود نبود

بخش ۴۶۷ - الاخلاص

دگر ضد ریا صدق است و اخلاص

که ملحوظت نباشد عام یا خاص

سخن بر میل نااهلان نگفتن

گهر بر طبع بوجهلان نسفتن

خلوصت خلق باشد نی تخلق

بیانت صدق باشد نی تملق

نگوئی مدح دیاری بسالوس

نجوئی ذم موجودی بافسوس

نه در رأیت اسف باشد نه اعراض

نه در حالت طرف باشد نه اغماض

نه تهمت بر کسی بندی نه تعریف

نه تعظیم از کسی خواهی نه تشریف

چو نفسی گردد اینسان مطمئنه

بدون و هم و تخییل و مظنه

شنید از جان خطاب ارجعی را

بداد از سر جواب ارجعی را

ز موضوعات اعراضیه برگشت

برب مرضیه و راضیه برگشت

بخش ۴۶۸ - مراتب النفس

تو را شرح دگر باشد مناسب

هم از نفس و شئونش درمراتب

نباتی نفس کان رسم طبیعی است

کمال اول از جسم طبیعی است

بسوی آنچه زو گردد تولد

نماید تغذیه یابد تزاید

بپرس از نفس حیوانی که آن چیست

کمال اول از جسم طبیعی است

ز حیث درک جزئیات وارد

تحرک بالاراده در موارد

بفهم نفس انسانی بجا ایست

کمال اول از جسم طبیعی است

بسوی آن جهت کش در ظهورات

بود ادراک کلی در امورات

در آن افعال فکریه تدبر

بود او را بتکمیل تفکر

ز نفس ناطقه بشنو مجدد

که آنهم جوهری باشد مجرد

ز حیث ماده نسبت بذاتش

مجرد خوانده‌اند او را ثقاتش

تعلق باز او را اندر افعال

فلک را خود نفوس است این بمنوال

پس ارشد نفس تحت‌الامرسا کن

وز او دور اضطرابات معاین

شود زایل بکلی اضطرابش

که از شهوات بود آن انقلابش

خود آن بر مطمئنه گشت موسوم

که هم بر اهل تحقیق است معلوم

نشد ور بر سکون تام فایض

ولی با نفس شهوانی معارض

بود یعنی بدفع آن مصمم

تعرض باشدش بروی دمادم

باین معنی یقین لوامه باشد

پی دفع سواد جامعه باشد

نماید صاحب خود را ملامت

ز تقصیری که رفتش در اقامت

وگر یکباره ترک اعتراضش

بود از جرم و نبود انقباضش

سوی شیطان و شهوات و دواعی

بود بی‌مانعی پیوسته ساعی

مسمی دان که بر اماره گردید

دل اندر دفع او بیچاره گردید

بخش ۴۶۹ - النفس القدسی

دگر نفسی است قدسی در متانت

با علی قوت و دس و فطانت

کمالاتی که بهر نوع انسان

بود ممکن بجمله حاضر آسان

بود عملش یقینی نی قیاسی

بود حدسش الهی نی حواسی

منور باشد از نور الهی

مؤید در صفات از حق کماهی

ز تأییدی که باشد از الهش

ملک دارد ز لغزشها نگاهش

ز فیض نفس قدسی دان ادب را

تو «لولا أن رأی برهان رب» را

بخش ۴۷۰ - النفس الرحمانی

دگر نفسی است رحمانی زرحمان

وجود منبسط یعنی بر اعیان

وجود منبسط کو عام باشد

بر اعیانش بعین اتمام باشد

دگر هم از هیولا کوست حامل

بصورتهای موجودات قابل

مرتب اولین بر ثانی آمد

شبیه او را دم انسانی آمد

که آن باشد هوای صاف ساذج

حروفش مختلف سازد بخارج

حکیم از وجه عقل و نور حکمت

کند تعبیر از وی بر طبیعت

بالفاضی بود تشبیه اعیان

که واقع بر نفس باشد در انسان

دلیل الفاظ باشد بر معانی

دلیل اعیان بموجد هم عیانی

همه اعیان موجودات شاهد

بود اندر عیان از ذات موجود

هم از افعال واسماء و صفاتش

کمالاتی که ثابت شد بذاتش

دگر هر یک ز موجودات اعیان

شدند از لفظ کن موجود در آن

کلمه شد بیان اندر مقامش

ببین در شرح اگر خواهی تمامش

بیان از نفس رحمانی بد اینجا

که از وی ما سوی اللهند احیا

بهر جا رتبه‌ئی دارد مناسب

همان نفس است ثابت در مراتب

ز عرش و فرش و افلاک و عناصر

ازو دارند تأثیر و تأثر

بخش ۴۷۱ - ارشاد

بس این نفس را شأنی عظیم است

تو نشناسی که نفست بس سقیم است

خود او را با چنان لطف و شرأفت

عجین داری باقسام کثافت

اگر پاکش ز قاذورات سازی

باو بینی که می‌شاید بنازی

در آر از منجلاب این در صافی

بظلمی کش نمودی کن تلافی

مهل معشوق خود را نزد اوباش

مده کالای خود بر دزد و قلاش

بکام اژدها بینی دل آرام

عجب از غیرتت گرمانی آرام

اعلنت از خدا و اولیا جوی

که آری بر نجات نفس خودروی

بتأیید حق است این گرچه موقوف

ولی اوقات باید داشت مصروف

بکوشش آب خود را کن تو صافی

که نبود موهبت راهم منافی

رسد گر موهبت نعم المراد است

وگرنه بر عمل هم اعتماد است

بود در کار امیدت فزونتر

بسا نادر که ماند کشت بی‌بر

صفی نبود امید و اعتمادش

بجز برلطف حق در هر مرادش

تو دانی حال محتاجان مسکین

اغثنی یا غیاب‌المستغیثین

بخش ۴۷۲ - النقباء

نقیبانند ارباب سرائر

که آگاهند ز اسرار و ضمایر

مصادق شد بر ایشان اسم باطن

از آن وجهند مشرف بر بواطن

خفایائی که واجب کشف آنهاست

نمایند آشکارا وین هویداست

جز اینشان نیست کاری هیچ در حد

خود آن قومند می‌گویند سیصد

بخش ۴۷۳ - النکاح الساری فی جمیع الذراری

شنو باز ازنکاخی کوست ساری

ز حیث اصطلاح اندر ذراری

شد آن ار رتبه حبی عبارت

که شد در «کنت کنز» از وی اشارت

ز حبی کو عیان بر ذات خود داشت

بنای جلوه در مرآت خود داشت

خود از «احببت أن أعرف» عیانست

که عنوان ظهورش ازنهانست

عیان زان حب ذاتی از خفا شد

بیان «احببت أن اعرف» بجا شد

خود این معنی اگر فهمی عبارت

ز سبق ذاتی آمد استعارت

از آن وصلت بود بین خفایش

دگر بین ظهور و جلوه‌هایش

خود این وصلت نکاحی گشت ساری

بتفصیلات در کل ذراری

چو وحدت مقتضی شد کز کمونش

بحبی سازد اظهار شئونش

بر تبت ساری‌اندر کثرت آمد

و زان اندر ذراری وصلت آمد

اشارت «کنت کنز» از وحدت اوست

هم «اعرف» در ذراری وصلت اوست

تو گو اجمالی کلی یافت تفصیل

و زان وصلت مراتب یافت تکمیل

بحیثی کز ظهور اتصالی

ز خود یک شیئی را نگذاشت خالی

نخستین وصلت از غیب هویت

بود اندر مقام واحدیت

وزاو اندر مراتب گشت جاری

هویت این بود در جمله ساری

بهر جائی بنوعی یافت صورت

ز وحدت حافظ او بر شمل کثرت

بنسبت جمله در اسماء و اکوان

بود وضع نکاح ساری اینسان

بهم باشند یعنی جمله مربوط

بهم دارند حب و وصل مضبوط

زمین و آسمان همچو دو دلبر

چنین دارند وصلی نیز در خور

بهر معنی کنی فرض این مسلم

بود در کل موجودات عالم

بدور این زمین گردد سموات

چو عاشق دو ریارش در مقامات

زمین هم فعل او را سخت قابل

خلایق ز امتزاج این دو حاصل

توان از سیر افلاک و عناصر

نمود اشیاءء کلی را تصور

ز شیئیت نتیجه باز در کون

بجزئی شد هویدا لون در لون

چنین دان جمله موجودات عالم

ز جزء و کل و فوق و تحت فافهم

بخش ۴۷۴ - نهایه‌الاسفار

دگر گویم تو را ز اسفار اربع

نهایت چیست هر یک را بموقع

بخش ۴۷۵ - نهایه‌السفرالاول

بود اول سفر را خود نهایت

یقین رفع حجاب از وجه وحدت

حجاب کثرت از وحدت چه برخاست

نهایت این سفر را در تقاضاست

تعینهای اکوانی یکایک

شود در این سفر منفی و مندک

بخش ۴۷۶ - نهایه‌السفر الثانی

بود ثانی سفر را این نهایت

که گردد مرتفع آثار وحدت

ز وجه کثرت علمیه و اعیان

که اندر واحدیت ثابت است آن

حجاب وحدت از رخسار کثرت

در اعیان مرتفع شد بی‌درئیت

نیابد اشتباهی تا بخاطر

کنم توضیح این معنی مکرر

در اول رفع کثرت بود لایق

بثانی رفع وحدت از حقایق

در اول گرد کثرت خاست ز اکوان

بثانی رفع وحدت گشت زاعیان

بخش ۴۷۷ - نهایه السفر الثالث

نهایت را چه در سیم سفر بد

ز ضدینت مگر سلب تقید

که آن ضدین ظاهر بود و باطن

زوال قید از آنت بس معاین

تو را جمع‌الاحد گر حاصل آید

زوال قید ضدین از تو شاید

بوجهی کز ظهور و از بطونت

برد جمع‌الاحد یکجا برونت

بخش ۴۷۸ - نهایه السفر الرابع

تو را رابع سفر چبود نهایت

رجوع از حق بخلق است آن لغایت

خود اضمحلال خلق آن در حق آمد

مقید مضمحل در مطلق آمد

ببیند عین وحدت تامشاهد

یکی در صورت کثرت بلاضد

دگر هم صورت کثرت برجعت

موحد بیند اندر عین وحدت

مرا یا در سرائی بیعدد شد

عیان یک زین کرور روالف و صد شد

مکمل کو ز چشم بی‌رمد دید

هم او آئینه هم وجه الاحد دید

نماند بی‌خبر از جمع و فرقش

ببیند گاه شمس و گاه برقش

شناسد ازکمال اعتدالش

بجائی بدر و در جائی هلالش

هلالش را مبین کم، کین قصور است

چه نورش بالتوالی در ظهور است

بهر جا نور او بیقرب و بعد است

مساوی با ظهورش قبل و بعد است

مگو جائی که جا هم غیر او نیست

بحیطه او مجال گفتگو نیست

نه هم جز نطق و سمعش نطق و سمعی

به هم جز فرق و جمعش فرق و جمعش فرق و جمعی

یکی نور است و ضوئش بالتوالی

کشیده هم بدانی هم بعالی

خود این دون و علو هم وصف نسبی است

و گرنه با وجودش هستییی نیست

بود اول سفر پس رفع کثرت

دویم در سیر اعیان رفع وحدت

سیم آزادی از تقیید ضدین

چهارم رتبها دیدن بیک عین

بخش ۴۷۹ - النوال

نوال آن خاص اهل قرب و حال است

و ز آنها خاص افراد رجال است

بمعنی از رضا دان خلعت او را

که بخشد ذوالجلال از رحمت او را

بخلعتها که بر هر فرد خاصش

دهد او بر نوال است اختصاصش

بخش ۴۸۰ - النور

بود نور اسمی از اسماء یزدان

که بر این اسم ظاهر شد در اکوان

پس اکوان با صور اندر مظاهر

وجود حق بود از حیث ظاهر

بود یعنی وجود ظاهر حق

بصورتهای اکوانی محقق

شد اطلاقش بکشف هر چه مستور

بود در علم ذاتی و اینست مشهور

دگر هم واردات حق که از قلب

نماید کون و مافی الکون را سلب

بخش ۴۸۱ - نورالانوار

چه باشد نورالانوار این هویداست

بود ذاتی که اسماء را مسماست

چو اسماء جمله اندر رتبه نورند

زغیب مطلق آثار ظهورند

نخستین کان هویت پرده در شد

در اسماء و صفاتش جلوه‌گر شد

پس اسماء جمله انوار وجودند

که از ذاتش هر آن یک در نمودند

از آن خوانیم او را نورالانوار

که اسماء را مسما شد در آثار

بخش ۴۸۲ - حرف الواو

مراد از واو باشد وجه مطلق

که درکل است و هر کل ز اوست مشتق

بخش ۴۸۳ - الواحدیه

شنو باز از نشان واحدیت

که هست آن اعتبار ذات حضرت

ز حیث انتشاء کل اسماء

از او گر باز دانی سر انشاء

تجلی حضرت آمد واحدیت

در اسماء و صفات او بر تبت

بصورتهای اسماء کوست اعیان

که لازم شد باسماء و صفات آن

لزومش بی‌تأخر در وجود است

بنز در هر وی کاهل شهود است

خود او موجود بر هستی اسماست

که موجود آن بهستی مسمی است

خود این را واحدیت خواند عارف

تجلی دگر نزد مکاشف

که شد بی‌اسم و رسم از ذات بر ذات

احدیت شد آن بروجه اثبات

تجلییی که از ذات وجود است

در افعالش که در غیب و شهود است

وجود انبساطی شد نشان را

تو میدان رحمت فعلیه آنرا

مراد از واحدیت بود واحد

مناسب شرح آن در مطلب آمد

بود آن واحدیت وصف ذاتش

تکثر یافت از حیث صفاتش

دگر واحد که اسماء را مدارا است

هم اسم ذات بر این اعتبار است

بخش ۴۸۴ - الواردات

شنو از واردات ار مرد راهی

بدل آماده الطاف شاهی

بود آن هر چه بر قلب از معانی

شود وارد بر هرو ناگهانی

بدون انتظار و اختیاری

که آید بهر عبد از فعل و کاری

ورودی کان بغیر التفات است

ز الطاف و معانی واردات است

بخش ۴۸۵ - الواقعه

شنو از واقعه باز از دم غیب

بقلب آن وارد است از عالم غیب

بهر وجهی که باشد یا طریقی

نهانست آن ز هر فهم عمیقی

جز آن فهمی که خود شمس‌الشموس است

بسیر راه غالب بر نفوس است

بخش ۴۸۶ - واسطه الفیض و المدد

شنو از واسطه فیض و مدد باز

بود انسان کامل با سند باز

بود او واسطه بر خلق از حق

که نسبت بر دو سو دارد محقق

بر بط معنوی ذوجنبتین است

میانجی بین وجهین او بعین است

یک از وجهی که مطلق از دو کونست

قریب‌الربط با سلطان عون است

دگر وجهش که با خلق اشتراکست

مقید در لباس آب و خاک است

رساند فیض عالی را بسافل

کشاند فلک دانی را بساحل

تو گو خطی است بین‌النقطتین او

ز هر یک دارد آثاری بعین او

یک آثارش وجود علم و نور است

یک آثارش همه فقد و فتور است

ز آثار وجودی شاه مطلق

بگفتا «من رآنی قدرأی الحق»

ز حیث ممکنیت گفت بر دل

غباری گرد دم پیوسته حایل

دهم دل را باستغفار رجعت

ز مرآت آن زداید زنگ غفلت

باین معنی «عصی آدم» صریح است

که عصیان بهر ممکن بس صحیحست

خود امکانیت آدم راست عصیان

وجوب آمد نشانش عفو و غفران

نبی معصوم از وجه وجوب است

ز ممکن دزد غفلت خانه روب است

بود هر غفلتی بر قدر ادراک

حضور آنهم بقدر عقل چالاک

صفی یا رب ز عصیان رو سیاهست

ز آدم یادگار اند گناه است

ز ضعف او راست لغزشها پیاپی

ببخش او را که بالاصل است لاشیئی

باصل او محض فقدان و عدم بود

وجود ارشد ز فصل ذوالکرم بود

کرم گر باز فرمائی عجب نیست

بمعدومی که در فعلش ادب نیست

ابا این جمله فقدان و قصورم

مدار از رحمت ذاتیه دو رم

مرا ذاتیست ضعف و ظلم و ذلت

تو را ذاتیست عفو وجود و رحمت

بخود من ظلم کردم تو کرم کن

نظر آنسان که کردی باز هم کن

همه عمرم بغفلت رفت و بر سهو

تو بخشاینده‌ئی العفو العفو

بخش ۴۸۷ - الوتر

بود وترت اشارت باز بر ذات

بعنوان سقوط اعتبارات

احد را سوی شیئی نسبتی نیست

باو هم نسبت هر شیئ منفی است

در این حضرت ز شیئی اعتباری

نباشد برخلاف شفع آری

چو باشد شفع را اندر تمکن

ز اسمائی و اعیانی تعین

از این معنی بوجه استعارت

بشفع و وتر فرماید اشارت

عبارت شفع از اعیان و اسماست

اشارت وتر بر ذات مسماست

ز شفعش نور وصفی آشکار است

ز و ترس سر ذاتی برقرار است

ز شفع احببت ان اعرف بجا گفت

ز وتر از کنت کنزش رازها گفت

خوداین از فهم اهل حسن نهانست

کسی فهمد نکو کاسرار دانست

بخش ۴۸۸ - الوجود

ز معنای وجود آرم سند را

که وجدان حقست آن ذات خود را

بذات خویش خود را محض خود یافت

بصرف ذت خود را هر چه بد یافت

از آن خوانند ارباب شهودش

خود این را حضرت جمع و وجودش

چو او خود را ذات خویشتن یافت

بجمع خویش دور از انجمن یافت

مراد از انجمن اینجا صفات است

که لازم حضرت او را بذاتست

از آن دانیم اندر صرف ذاتش

منزه ز اعتبارات صفاتش

در آنجا نه صفت نه اسم گنجد

نه در معنای عقلی جسم گنجد

خود اینهم محض مفهومست و ادراک

وگر نه او بود ز ادراکها پاک

چه نسبت قطره را با بحر عمان

چه نسبت ذره را با مهر تابان

غرض وجدان او خود را وجود است

هر آن موجودی از بودش نمود است

بخش ۴۸۹ - وجهالاعنایه

دو وجهی کز عنایت بی‌شکوک است

یکی جذبست و آندیگر سلوکست

بود این هر دو از بهر هدایت

شد آسان کار سالک از عنایت

بعرف ما عنایت انجذابست

سلوک از وی هم اما در حسابست

نماید از عنایت ره بسالک

رهاند هم بجذبش از مهالک

ز جذبه ره بآسانی شود طی

بهر گامی رسد هم جذبه از پی

سلوک و جذب پس با هم دو یارند

معین یکدیگر بر رهسپارند

نیاید جذبه تا ره طی نگردد

رهی هم طی بدون وی نگردد

از آن عارف ز سلطان هدایت

سلوک و جذب را خواند عنایت

بخش ۴۹۰ - وجها الاطلاق والتقیید

شنو باز از دو وجه قید و اطلاق

که لایح گشت صوفی را باشراق

در آن وجهش که اطلاقست در ذات

بود کلی سقوط اعتبارات

دگر وجهش که تقیید است اثبات

شود در وی جمیع اعتبارات

چو ذات حقتعالی خود وجود است

هم از حیث وجودش صرف جود است

از این حیثش توان دانست مطلق

نه بر قیدی مقید هستی حق

حقیقت اوست مع با کل ممکن

بدون آنکه شد با او مقارن

چو جز بحث وجوالاعدم نیست

عدم را آن حضرت قدم نیست

مقارن کسی بچیزی شد بمعلوم

کز و موجود و بی‌او هست معدوم

بود هر غیر کل شیئی بالکل

ولیکن از تنزه نه از تزایل

چو عین شئی در اعیان عدم بود

هم اعیان کون معدوم الرقم بود

محقق گشت کو غیر از وجود است

جدا از حیز بود و نمود است

شوی گر فارق او هیچ شیئی نیست

رود چون شمس آثاری زفیئ نیست

باو پس کل موجود است موجود

ولی موجود بر خود ذات او بود

پس ار گردد مقید او باطلاق

که بی‌شرطی شود شرطش در اشراق

که نبود هیچ با او ممکناتش

احد باشد که بی‌غیر است ذاتش

هم الانست ذات او کماکان

نباشد هیچ با او فاش و پنهان

مقید ور شود بر قید تقیید

که با او باشد اشیاءئی ز تردید

پس او باشد یقین عین مقید

نه ناقص گردد از قیدی نه زاید

همان باشد که بد در عین اطلاق

بود در عین قید از قیدها طاق

چه آن شیئی که شد قیدش بمفهوم

با و موجود و بی او بود معدوم

تجلی کرد حق بر صورت شیئی

عیان از نور شد ماهیت فیی

اضافه سوی شیئی آمد وجودی

چو ساقط شد اضافه نیست بودی

چو اسقاط اضافت شد محقق

شود خود عین شیی معدوم مطلق

اضافت گر که ساقط در شهود است

بماند هر چه باقی آن وجود است

بتحقیق وجود آمد مناسب

که هست آن بالحقیقه عین واجب

بغیر آن حقیقت کو معین

وجودش زاید است این نیز بین

چو بر ماهیت و بر عین ممکن

بود اندر وجود از بهر ممکن

مثل باشد سیاهی سیاهی

هم انسانیت انسان کماهی

بود غیر وجود او بمعلوم

بدون هستی او شیئی معدوم

بخش ۴۹۱ - وجه‌الحق

زوجه‌الحق اگر پرسی که آن چیست

قوم شیئی جز بر وجه حق نیست

باو شاهد بود شیئیت شیئی

چنان کز شمس شاهد رؤیت فیئ

«تولوا اینما» بی‌اشتباهست

که هر سوروکنی وجه اله است

چو عین حق مقیم کل اشیاءست

بهر وجهی که بینی او هویداست

هر آنکو وجه قیومیتش دید

در اشیاء هم بوجهش یافت توحید

بهر سور کند وجه الله آنسوست

مگر آنسو که روی و سو همه اوست

در این معنی مجال لفظ تنگ است

شنا در بحر دستور نهنگ است

بصیرت هر که در قلبش تمام است

نکوداند که وجه حق کدام است

در اشیاءگر بینی وجه حق را

بشوئی از سواد و خط ورق را

بخش ۴۹۲ - وجهه جمیع العابدین

جمیع عابدین را چیست وجهت

همان باب الوهیت بنسبت

بهر نطقش بخوانی اوست سامع

بهر وصفتش بداین اوست جامع

روی بر هر طریقی اوست مقصود

کنی هر گونه طاعت اوست معبود

جز او مقصودی از دیر و حرم نیست

جز او معبود در بیت‌الصنم نیست

بذکر اوست جاری هر زبانی

بنام اوست گویا هر بیانی

یهود و گبر و ترسا و مسلمان

ثنای حضرتش گویند از جان

بهر نطق و زبانند این خلایق

بتوحید الهی جمله ناطق

نه آدم خاصه کاشیاء در نمایش

کند هر شیئی از و نوعی ستایش

به تسبیحش بپا ارض و سموات

به تهلیلش جمادات و نباتات

فلک را پشت طاعت بر درش خم

زمین را روی خدمت بر رهش هم

بجند برگها از جنبش باد

بود یعنی که از باد آفرین باد

تو هر جنبنده را بین کو خداگوست

یقین داند که جنباننده با اوست

شجر بینی که چون می‌جنبد از ریح

مشو غافل که در ذکر است و تسبیح

بدن بینی بجنبش باشد از روح

بود در بحر کشتی شاهد از نوح

بتن هم روح را نبود قراری

ز خود یعنی ندارد اختیاری

اسیر قبضه ذوالاقتداریست

که پیوندش بتن جز ز امر او نیست

نفس هر دم که دارد رفت و آمد

تو را بر قلب ترویحی است زاید

اگر غافل نباشی ز انتظامش

نفس بی‌لفظ باشد نقش نامش

نه محتاج است بر لفظ و بیانی

که گردد مختلف در هر زبانی

نه محتاج است هم بر انتقالی

که مانده چون زبان باز از مقالی

اگر تو غافلی اعضا بکارند

همه در حمد و نعت کردگارند

بظاهر گر که اعضا ناسپاسند

بباطن حق گزار و حق شناسند

تو را گر شرک باشد پیشه و خو

نفس دارد بتوحیدش هیاهو

زبان بر شرک باری گر که جنبید

بود خود جنبش او عین توحید

بدینسان دان همه اعضای خود را

بذکرند و ثنا مولای خود را

موافق با حق با تو منافق

مگر گردی تو هم با حق موافق

اگر هم با تو یکچندی براهند

مشو ایمن که جاسوسان شاهند

بحضرت چون تو خفتی بار جویند

همه اعمالت آنجا باز گویند

از آنفرمود در محشر شهادت

دهندت دست و پا بر فعل و عادت

خود این محض مثال اندر مقال است

وگر نه شاهد او بر کل حال است

غرض روئی نباشد جز بسویش

دلی هم بی‌نشان از جستجویش

کلامت گر تو را باشد وقوفی

بود ناجار مأخوذ از حروفی

هر آن حرفت اشارت سوی نامیست

که از نام آفرینت در مقامی است

شود هر حرف معلوم از تنفس

نفس هم کاشف از هو در تفرس

اشارت هو باجماع ثقات است

بذاتی کو مذوت بر ذوات است

بود پس مندرج در هو حروفات

که هریک کاشف از اسمی است بالذات

بمانند الف کو در اشارت

بود از اول الاشیاء عبارت

بدینسان هم چنین تا یا مسلم

حروفاتند هر یک اسم اعظم

چو شد ناطق پس انسان سخن گو

خدا را خوانده بر هر وصف و نام او

در اینصورت عجب گر مرد عاقل

بود در نطق خود از حرف غافل

کلام خود کند در موردی صرف

که باشد خارج از تعظیم آنحرف

ازین عارف بود همواره خاموش

به بندد هم ز حرف غافلان گوش

که داند حرفراشأنی عظیم است

بنا موقع شد ار صرف آن ظلیم است

هر آنکو هر زه لاف و یاوه‌گو گشت

ز حق «بلهم اضل» تعریف او گشت

چو حیوان بی‌زبان و بی‌خلافست

بذکر حق و دور از انحراف است

بود ذکرش بتکرار نفس هو

تو انسانی و غافل زین تکاپو

نما پس صرف در موقع سخن را

به بند از حرف بی‌معنی دهن را

که گفتار تو خیزد از حروفی

که اسم اعظمند ار باوقوفی

پس ار هر کس بهر لفظ و بیانی

سخن گوید ازو دارد نشانی

بهر وصفی و نامی خوانده او را

چه حاضر یا چه غافل گفته هورا

اگر حاضر بود تعظیم نام است

و گر دایم شود ذکرش مقام است

بدینسانست حال اهل انفاس

ز انسان و ز حیوان کوست حساس

نبات آنهم بهنگام تحرک

بذکر و ورد حق جوید تبرک

همان جنبیدنش ذکر است و تسبیح

بجنبش باشدش امداد از ریح

همین معنی که در بودش نمو است

دلیل حمد و نعمت بی‌غلو است

بود هر لحظه تجدید حیاتش

نشان ذکری از سلطان ذاتش

بهر برگی ز اشجار ار بری پی

رقم کرد او «انا الا علی انا الحی»

که ز اشیاء غیر من پاینده نیست

همه میرند و جز من زنده نیست

بخش ۴۹۳ - ذکر القلب

بهر وصفی که باشد زنده هر شیئ

در او دارد تجلی اسم الحی

کنی گر نقش قلب این نام نیکو

ز گلزار حیات حق بری بو

در آن حبس نفس شرطیست وارد

دگر ضبط حواس و هم واحد

هم اینسان ذکر سر و ذکر اعلی

ولی با فکر کان شرطیست اجلی

دگر ذکری که باشد نفی و اثبات

بذات اشیاءست زان منفی بالذات

طریق نقش هر یک را بتفصیل

ز صاحب سینه جو بهر تکمیل

که بر تلقین اذکار است مأمور

اگر مأمور نبود نیست دستور

اگر مأمور نبود او بذکرش

بدل ثابت نگردد هیچ فکرش

بخش ۴۹۴ - ورود الفکر علی‌القلب

بود فکر تو از وجهی عبارت

کزان بر نفس قدسی شد اشارت

تو گو باد بهشت است آن که آسان

بقلب آید بوجهی همچو انسان

هم اینسان شد مجسم بهر مریم

که او را آدمی پنداشت فافهم

گر این فکر آیدت میدان غنیمت

مگر بردی ز میدان گوی دولت

چو این باشد خود آثار قبولش

تو را نبود وصولی بیحصولش

رسد وقتی گرت مهمانی از غیب

گرامی دارو از ریبش مجوعیب

حبیب حق بود اینگونه مهمان

که همراه آورد نعمت فراوان

خوشا وقتش که با وقت خوش یافت

دو صد گفتار از آن لعل خمش یافت

شبان تیره با او بی‌لب و کام

سخن گفت و شنید و یافت آرام

گرش جستی و گفت او با تو رازی

بپوش آنرا که باشد امتیازی

گرفتاران صورت رامنه عیب

مدارش گرچه بر ظن است و بر ریب

مزن بر قشریان خام تسخر

که داری تو خزف ما راست گوهر

خزف هم اندرین مخزن بکار است

بجای خود بسی کامل عیار است

بخلقان بین بلطف و رفق و حرمت

نه با خود بینی و عجب و منیت

ببین هر چیزی اندر جای خود نیک

بهر دوری تو خود را دار نزدیک

یقینت چون شود کامل بتوحید

مزن طعنه باهل ظن و تقلید

که هر کس را بود نوعی عبادت

یکی از عشق و آن دیگر ز عادت

چو تکوینی و توظیفی است طاعات

نماید هر دو را صوفی مراعات

بجای خویش هر یک را بجا آر

که هر یک را بجا دیدند اخیار

بخش ۴۹۵ - الورقاء

ز ورقا نفس کلی گشت ملحوظ

که قلب عالم است و لوح محفوظ

کتاب جمع معلوم مبین است

معانی جمله از وی مستبین است

بخش ۴۹۶ - وراء‌اللبس

وراءاللبس عین حق تعالی است

که در جمع الاحد در عین اخفاست

چو او در حضرت ثانی ز اخفا

ملبس شد بمعنیهای اسما

دگر هم بر حقیقتهای اعیان

بصورتهای اعیانی پس از آن

دگر هم بر صورهای مثالی

بحسیات دیگر بالتوالی

وراء‌اللبس گر داری تفطن

اشارت دان بذات لاتعین

بری ز اندیشه و هم و قیاس است

مثال است اینکه عاری از لباس است

مثال است اینکه اسماء و حقایق

لباس اوست بیقید و علایق

لباس آثار وحدانیت اوست

عیان از حسن او انیت اوست

بخش ۴۹۷ - الوصف الذی للحق

ز وصفی باز بشنو کوست للحق

نه لایق جز ذات حق مطلق

یکی جمع الاحد کاصل صفات است

وجوب ذاتیش هم وصف ذاتست

غنای ذاتیش هم بالیقین است

بذات خود غنی از عالمین است

بهر وصفی است گرچه ذو صفات او

غنی است و احد واجب بذات او

بخش ۴۹۸ - الوصف الذی للخلق

دگر وصفی که للخلق است خود آن

بر تبت فقر ذاتی دان و امکان

چو آن در هستی خود مستقل نیست

ورا جز احتیاج متصل نیست

بخش ۴۹۹ - الوصل

تووصل آنوحدتی دان کو حقیقی است

بسویش انفصالی مطلقا نیست

از آن باشد مگر پیوند محکم

میان ظاهر و باطن مسلم

شود تعبیر هم از سبق رحمت

نبود آن سبق رحمت جز محبت

بآن «احببت ان اعرف» اشاره است

ظهورش را بعلت استعاره است

دگر تعبیر شد این وصل عظما

ز قیومت حق بهر اشیاء

باو شد متحد اوضاع کثرت

ببعضی متصل بعضی ز وحدت

شد آن مجمل بکثرتها مفصل

هم آخر متحد با اصل اول

ز حیث اتصال کل کثرت

که بعضی را به بعضی شد به نسبت

بکثرت اتحادی آمد از وصل

تفرق وحدتش هم یافت از فصل

تعدد یافت آن کو ببعدد بود

تفرق جست جمعی کو احد بود

شناسد گفت جعفر هر که از اصل

حرکت از سکون و فصل از وصل

رسد در حال توحیدش قراری

شود در معرفت کامل عیاری

بتعبیر دگر کانهم خطا نیست

مراد از وصل مطلق جز فنانیست

فنا عبدی در اوصافت یکتا

که آن باشد تحقق خود باسما

هم آن تعبیر بر احصای اسماست

که محصی را تحقق زان بمعناست

رسید اندر خبر کاحصای اسما

کند هر کس بود جنّت مرا ورا

نه هر محصی بجنت گشت داخل

مگر کورا معانی گشت حاصل

بخش ۵۰۰ - وصل‌الفصل

ز وصل الفصل بشنو گر برانی

که جمع‌الفرق باشد بیگمانی

ظهور وحدت آمد آن بکثرت

ز وحدت فصلها را هست وصلت

بمعنی اتحاد کثرت آمد

تشتت را باو جمعیت آمد

هزاران گونه گل در گلستانند

که با هم مختلف اندر عیانند

بکشل و رنگ و فعل و طبع و تأثیر

نماید مختلف هر یک بتصویر

ولیکن متحد در انتسابند

از آن نسبت که مستظهر بآبند

کجایی آب بر جا باغ و ورودیست

نشان از اختلاف زوج و فردیست

به صورت گرچه با هم در تضادند

بمعنی در کمال اتحادند

مثال است این نه مثل ارناقص آمد

مثال نادر بجائی خالص آمد

بود پس وصل فصلی سر وحدت

که بر وی متحد شد حیث کثرت

بدینسان نیز فصل الوصل یکرو

ظهور کثرت اندر وحدتست او

چو کثرت فاصله اندر تقاضاست

ز بهر و صل وحدت وین هویداست

تکثر گشت در کل مراتب

بآثار تعینها مناسب

که موجب مر تنوع را بحاصل

ظهور وحدت آمد در قوابل

یکی دان وجه وحدت را که یکتا

نماید مختلف اندر مرایا

بهر جائیست مرآتی معین

ز جمله گر یک وجه احسن

بخش ۵۰۱ - وصل‌الوصل

ز وصل‌الوصل گویم با تو حالی

شنو از جان گر اهل اتصالی

تو را آنعود از بعد ذهاب است

نزولت را عروج مستطاب است

چه نازل شد ز ما هر یک بمشهود

ز اعلی رتبه کان جمع‌الاحد بود

بسوی عالم پست عناصر

بفرق از وصل کلی گشت در خور

هر آن کو در حضیضش شد اقامت

ز وصل کل جدا ماند از لئامت

هر آن کرد از علو طبع و طینت

سوی قرب و مقام جمع رجعت

از او اوصاف سجین گشت زایل

شدش وصل حقیقی باز حاصل

چنان کاندر ازل این صول بودش

باصلی شد که هم در اصل بودش

صفی را باز هم تحقیق خاصیست

بر آن کو را بتوحید اختصاصی است

ز وصل‌الوصل مقصود آن شهودیست

کهم بعد از بقا او را صعودیست

باین معنی که چون گردید و اصل

ببحر جمع و وصلش گشت حاصل

از آن پس بازگردد جانب فرق

بود روحی ولی در قالب فرق

بفرقش با وجود قید کثرت

بود وصلی که بود او را بوحدت

نباشد فرق مانع جمع او را

نسازد تیره شیئی شمع او را

بر آنعارف که از اصل است واقف

خود این باشد ز وصل الوصل کاشف

از آنعارف بهر جا جای خود دید

خلایق را همه اعضای خود دید

که ز اشیاء بیند او بی‌انفصالی

خود آنکور است با وی اتصالی

بمعنی متصل با ممکنات است

چه هر ممکن بهستی ظل ذات است

بهر آنی بود او را صعودی

بعین هر صعودی هم شهودی

شهودش در سراپای وجود است

زهی آنرا که این وصل و شهود است

بخش ۵۰۲ - الوفاء بالعهد

وفا بالعهد آن باشد که عاشق

برون آید ز عهده عهد سابق

با قراری که کرد او در بدایت

بتعظیم روبیت بغایت

الست ربکم را او بلی گفت

بآخر گوید آنرا کابتدا گفت:

ز عامه از بیم و امید است

عبادت از ره وعد و عید است

ولی مر خاصگانرا از غرض نیست

عبودیت بآمال و عوض نیست

وقوف او را باعمال و اوامر

مع‌الامر است و محض حب آمر

بود از بهر خاص الخاص در کیش

برون رفتن ز حول و قوه خویش

محب را گشت صون قلب مرغوب

که ره دروی نیابد غیرمحبوب

بنزد آنکه در عهد است جازم

وفا بر عهد را هست از لوازم

که بینداز خودار نقس و وبالی است

هم از رب باز هر حسن و کمالی است

نقایص راز خود داند که با اوست

کمالی هم نبیند جز که از دوست

بخش ۵۰۳ - الوفاء بحفظ عهد التصرف

وفا بر حفظ آن عهد تصرف

چه باشد در مقامات تصوف

که بر عجز و عبودیت اعادت

بود او را بگاه خرق عادت

شود ز او هر چه ظاهر در علامات

تصرفها و اعجاز و کرامات

فزاید هر زمان بر انکسارش

بعجز و بندگی و اضطرارش

تجاوز ورز حد خود نماید

خود او اصلا کرامت را نشاید

چه حد عبد عجز و انکسار است

برون رفت ارز حد مطرو دو خوار است

همه افعال مطرود است مطرود

بود نقص و کمالش جمله نابود

ز هم دورست فقر و خود نمائی

عبودیت کجا و کبریائی

ز فقر باطل این باشد علامت

که دارد خودنمائی در کرامت

از آن غافل که چشمش و خدا بست

خیال فاسدش بر ادعا بست

که تا دانند اهل فهم و هوشش

در این ره خود نما و دین فروشش

اناالحق گفت فرعون و ریا بود

و گر منصور می‌گفت از فنا بود

اناالحق گفتن از عمدت بود دام

خود این دعوی در انسان دارد اقسام

سخن گر بشمرم بسیار گردد

ولی تا خفته‌ئی بیدار گردد

نشانی وانمایم بهر عاقل

همین کافیست اندر حق و باطل

هر آن نفیی که از خود باشد اثبات

اناالحق گفتن از ژاژ است و طامات

فلانی پا بود یعنی سرم من

ازو پیدا و پنهان بهترم من

کلام بهترم ماند از عزازیل

صفی از خاک و من زاتش بتکمیل

انا گفت او که دانند اهل افلاک

خود او را چیست قدر و وزن و ادراک

کسی کاندر وجود او مستقل نیست

عجب دان کز نمود خود خجل نیست

بنزد آنکه او را داده هستی

أنا گوید ز کبر و خودپرستی

خود اعجاز انبیارانه از أنا بود

بد او فانی وز او ناطق خدا بود

دعاوی کز نمود و خودنمائی است

بشیطان روئی اظهار خدائیست

کراماتی کز او اندر نمود است

ز بهر و زن و معیار وجود است

کزان گردد عیان اندیشه او

که بر شیداست دانی پیشه او

بعهد ما که حاجت بر کرامات

نباشد اندر اظهار مقامات

کند هر کس بر نطق و زبانی

هر آندعوی که آید در گمانی

گذشته است آنکه در دعوی و حالی

بود لازم کرامت یا کمالی

ز دعویها غرض فقر و فنا به

ز اعجاز و کرامتها صفا به

گریزان نی ز دیو و اژدها باش

بدو راز داعیان خودنما باش

که دعوی ضد فقر است و تصوف

خلاف حفظ آن عهد تصرف

وفا بر حفظ آن عهد انکسار است

یکی ز اوصاف صوفی افتقار است

بخش ۵۰۴ - الوقت

شنو از وقت گر خود ره نوردی

شناسی گر که قدر وقت مردی

مشو تو ماضی و مستقبل اندیش

مکن غفلت ز وقت حاضر خویش

چو ماضی و مضارع نیست چیزی

نباشد بین اعدامت تمیزی

بماضی چیزی ارشد فوت سهل است

گذشته رفت و افسوسش ز جهل است

و گر بیم و امید است از مضارع

بود آن هر دو بر وقت تو مانع

گر از مکروه مستقبل بود بیم

علاج آن نباشد غیرتسلیم

نگردد رفع ز اندوهت شداید

شود ور خیر باشد بر تو عاید

تو اکنون وقت خود را مغتنم دار

که باشد محتمل آن نفع و اضرار

بسا باشد که برعکس آیدت پیش

ز هر چه باشدت امید و تشویش

امید سودبودت آن زیان شد

و زان چیزی که اندیشی امان شد

بود ممکن که از گل خار بینی

بعکسش یا که گل از خار چینی

ز دشمن ترسی او شاید شود دوست

شود دشمن کسی کت یارو یکروست

ندیدی یا نماندت یاد از پیش

شدی مأیوس از بیگانه و خویش

و زان راهی که بس بود از نظر دور

تو را حاصل بنا گه گشت منظور

نباشی تا که بر آینده ناظر

بدست آری زمام وقت حاضر

پس آمد حفظ وقت اندر مراتب

بحال عارف و عامی مناسب

بود هم وقت دائم آن دائم

که صوفی را بود سامان دائم

نه اینجا وقت گنجد نه زمانی

بود ماضی و مستقبل بآنی

نباشد صوفی الا ابن اینوقت

نیابد غیرصوفی همچنین وقت

در اینحالست گر باشی هم احوال

مساوی ماضی و مستقبل و حال

بخش ۵۰۵ - الوقفیه

بود وقفیتت دور از تکلف

بما بین مقامینت توقف

خوداز بهر قضای حق اول

که باقی مانده بر وی اندر اسفل

تهیا بر ترقی هم که دانی

بسوی پیشه و آداب ثانی

بوقفیت عمل کردن رشاد است

نشان مرد با حزم و جهاد است

بخش ۵۰۶ - الوقوف الصادق

وقوف صادقت آنست و لایق

که باشد با مراد حق مطابق

بحال فقر و اعمال تصوف

نباشد جز بوفق حق توقف

نشانی وانمایم زین مقامت

بود تا در وقوفش اهتمامت

بود ایثار در جایش مناسب

ولی ترکش بجائی هست واجب

غرض هر نیتی لله باشد

مراد حق باو همراه باشد

مراد حق عموما ترک کام است

خصوصا لیک حفظ هر مقام است

باین معنی که بر وضع مناسب

بود بر جای خود حفظ مراتب

وقوف صادقت حفظ حدود است

مراعات مقامات وجود است

بد این سر رشته از بهر احباب

تو باقی را بذوق خویش دریاب

بخش ۵۰۷ - الولی

مهیا بهر تحقیق ولی باش

ز معنای تولی ممتلی باش

کسی باشد که کارش با خدا شد

بهر خیری الهش رهنما شد

مهمش را بخود سازد کفایت

بمحض فضل و احسان و عنایت

بود خود حافظش از هر خطائی

کز او صادر نگردد ناروائی

بلغزد ناگه ار پای ثباتش

نگه دارد بعون از سیئاتش

رساند تا بجائی در وصولش

که مردانرا رسانید از قبولش

خود او فرموده گر فهمی بیان را

که دارم دوست بیشک صالحانرا

صلاحیت بغیر از موهبت نیست

نگویم موهبت را هم جهت نیست

جهت راز آنکه فرموده صلاح است

در این پس زاید امید فلاح است

بکف گنج ار چه کس را نارد افتاد

ولی زآنجا طلب کو خود نشانداد

چو هر کس هم بدست آورد گنجی

بد از جای نشانی بی‌زرنجی

بسی هم تا بقعر آنرا بریدند

بغیر از رنج و تشویشی ندیدند

مگر کز چشم بندیهای رب بود

که آنرا گنج و اینرا رنج و تب بود

نگه دارد یکی را از رذایل

یکی افتد زره با صد فضائل

نداند غیر ذات بی‌روالش

کسی اسرار خلقت یار جالش

خود او داند که علام‌الغیوب است

بحکمت صانع هر زشت و خوبست

بسا باشد که آنرا هم که گنجش

نداد از بعد صد تشویش و رنجش

همان منعش که از وی ماند مهجور

ز حکمتها که در غیب است و مستور

یکی گنجیست مالامال گوهر

دهد وقتی که بهر اوست بهتر

همان کوشش بجز توفیق حق نیست

دلیل است اینکه او باطل ورق نیست

توالی الصالحینت جای گنج است

بکوب اینخانه را تا تاب رنج است

بزغم ما محلا است اینکه محروم

کسی گردد ز جای گنج معلوم

اگر ناید بدست از ضعف حال است

در آن آلات و اسباب اختلالست

و گر نه وعده حق راست باشد

ز بهر هر که او را خواست باشد

نبیند مر مقام جستجو را

بجز یوسف رخی برهان او را

که از برهان رب بیند اثرها

مگر برهاند او را از خطرها

ببندندش باغلال و بزنجیر

کز او صادر نگردد ذنب و تقصیر

بود اغلال و زنجیرش تولی

ولای عبد یعنی حفظ مولی

بود فرض محبت هم واحد

بقلبی گر شود از غیب وارد

چو هم واحد آمد غیر محبوب

نماید در نظر مطرود و معیوب

نیاید هیچ در چشمش بدو نیک

نماید آفتابش قرص تاریک

بود برهان رب پس حب ساطع

که باشد میلها را جمله قاطع

هر آن میلی که ترک از خود محب کرد

بخود محبوب بازش منجذب کرد

از آن جذبش دگر عشقی فزون گشت

ز عشقش باز جذبی رهنمون گشت

بدینسان تا بکلی منجذب شد

یکی خود حب و محبوب و محب شد

چنین شخصی ولی الله باشد

در آنجا مقصد اینجا راه باشد

خود او هادی و خود مقصود و خود راه

بصورت بنده و در معنی الله

ولی هم در مراتب دارد اقسام

بود در هر مقام او را یکی نام

رجال و غوث و قطب، ابدال و اوتاد

نجیبان و نقیبان و هم افراد

که ذکر جمله بالطف و دقایق

بود مضبوط در بحرالحقایق

بخش ۵۰۸ - الولایه

پس از ذکر ولی اندر ولایت

بیان آموزدم حق از عنایت

قیام عبدبالحق از ولا دان

ز نفس خویش گردد چون فنا آن

رساند از تولایش بتعیین

مگر حق بر کمال قرب و تمکین

سه قسم ایدون ولایت نزد داناست

خود آن صغری و هم کبری و علیاست

بخش ۵۰۹ - الولایه الصغری

عبارت باشد از صغری با کمال

خود از سیر تجلیهای افعال

دگر سیر ظلالی کش ثبات است

چه منسوب آن باسماء و صفاتست

ز اسماء و صفات ایدون ظلالش

بدان چون دایره نزد رجالش

بود آن دایره اندر تمکن

بممکن جمله مبدای تعین

بغیر از انبیا و هم ملایک

که از این دایره فردند هر یک

رسد بر هر یک از افراد عالم

فیوض از این صفات و ظل اقدم

چو باشد واسطه ضل و صفاتش

میان ذات او با ممکناتش

نمی‌بود ار که این اوصاف و اسماء

نمیفرمود حق ایجاد اشیاءء

کجا ایجاد عالم در قلم بود

که آن در عین خود محض عدم بود

حق اندر ذات خود دارای محض است

کمال تام و استغنای محض است

ز عالم بی‌نیاز او بالیقین است

بذات خود غنی از عالمین است

بهر شخصی پس از افراد عالم

رسد با واسطه فیضش دمادم

چو باشد واسطه فیض و کمالش

صافت او و اسماء و ظلالش

بگفتند اینکه سوی حق بلایق

بود ره قدر انفاس خلایق

بسوی این ضلال آمد اشارت

اگر باشد تو را فهم عبارت

چو داخل این لطیفه از عنایت

شود در دایره صغری ولایت

شوی در اصل اصل او تو فانی

پس اندر عین او باقی بمانی

لطیفه قلب پس باشد فنایش

در آن فعلی تجلی از ولایش

ز چشم سالک اینوقت اختفا یافت

فعال خلق و خود چون اصطفا یافت

بچشمش ناید الافعل فاعل

ولایت ز آدم این باشد بحاصل

فنای آن لطیفه روح مطلق

در اوصاف ثبوتیه است للحق

که بیند سالک اندر وصف محبوب

صفات خلق و خود بالمره مسلوب

چنان کز بهر ممکن هستیی نیست

صفات او را بود کو صرف هستی است

وجود اصل جامع در صافت است

وز او ظاهر وجود ممکنات است

چو سالک هستی ممکن فنا دید

صفاتی بهر ممکن کی بجا دید

بنفی ممکنش اثبات حق شد

بتوحید وجودی مستحق شد

ولایت این ز ابراهیم و نوح است

فقیر اینجا براهیمی فتوح است

فنای آن لطیفه سر در این راه

بوداندر شئون ذات‌الله

که سالک ذات حق را مستقل یافت

بذاتش ذات خود را مضمحل یافت

لطیفه این ولایت خود ز موسی است

مشاهد موسوی المشرب اینجاست

فنای آن خفایت در لطیفه

بود ز اوصاف سلبیه وظیفه

در اینجا فرد بیند مرد سایر

جناب کبریا را از مظاهر

بکلی منفرد از خلق و یکتا

منزه ذاتش از امکان و اشیاء

لطیفه اینولایت از مسیح است

بعیسی مشرب این معنی صریح است

مسیح از این ولایت باولا شد

باهل این ولایت مقتدا شد

لطیفه ز این ولایت داشت کو خود

بخلق از خلق عالم منفرد بد

ز عالم سالک اینجا منقطع گشت

که از عیسی بمشرب منتقع گشت

محقق خواند زی رو خلق و خو را

بمعنی عیسوی المشرب او را

فنای آن لطیفه کوست اخفی

بنزد ره نوردی کوست اصفی

بود در رتبه شأن الهی

که جامع در مراتب بد کماهی

مگر سالک در اینجا شد کماهی

متخلق با خلاق الهی

تو میگو کاحمدی المشرب آمد

که او در خلق کامل منصب آمد

از اینرو گفت هر کس مرتضی را

ببیند دیده شش تن ز انبیا را

علی چون در ولایتها ولی بود

از آن با ره نبیی هم علی بود

ولایتهای این جمله لطایف

که شد مذکور گوید مرد عارف

بود در دایره صغری ولایت

مراقب راست کشف آن هدایت

معیت در عمل باشد مناسب

که حق را بیند او مع با مراتب

عمل باشد در این معنی به نیت

مراعات لطائف با معیت

به «معکم اینما کنتم» تدبر

مراقب را بود شرط تفکر

بود یعنی مواظب مرد عارف

باسرار معیت در لطائف

که با خود بلکه با ذرات عالم

به بیند مع بمعنی ذات اقدم

بدون آنکه او را مثل و مانند

بود یا او بکس ماند به پیوند

مراقب باش او را در معیت

ولیکن دان تو بی‌مثلش به نیت

به لامثلیت و مثلیست موصوف

ولی مع بالطایف نزد معروف

به لامثلی محیط او برجهاتست

بلا مانند مع با ممکنات است

تو از وجه معیت رو باو کن

فرو در بحر دل شو جستجو کن

مراقب گر تو را اینگونه دل گشت

خودیت در ظهورش مضمحل گشت

شد این صغری ولایت را نهایت

بود اول هم از کبری ولایت

بخش ۵۱۰ - الولایه الکبری

عبارت آن بسیرت گر ثباتست

ز دور کل اسماء وصفاتست

دگر هم از شئون ذات واجب

شد این کبری ولایت بر مراقب

چو شد وارد بسلاک صعودی

خود آن اسرار توحید وجودی

دگر هم بالعیان سرمعیت

بدون مثل و تشبیه و دوئیت

ز فوق عرض بیند او بوجدان

الی تحت‌الثری نوری سیه‌سان

محیط آن نور و مستولی کماهی

بر اشیاء جمله از مه تا بماهی

ندارد رنگی ار باشد سیه‌فام

بمحض نسبت است این لیک نی تام

باین معنی که گر خوانندش اسود

سواد از بهر مفهوم است یا حد

بآن مصداق کالله در عما بود

عما را گر سیه گفتم بجا بود

عما را گر مثل خواهی سواد است

سواد از بهر تعیین مراد است

عما شرطش بتحقیق اربری پی

بود أن لایکون معه شیئی

عما باشد بمعنی آن سیه خم

که رنگ ماسوا گردد در او گم

غرض نور سیه آثار ذاتست

در او مخفی و مندک ممکنات است

به بیند پس مثال شمس نوری

شود طالع ز مطلع در ظهوری

خود آن ماحی آن نور سیاه است

که پنداری همان ذات اله است

نماند باقی او را هم اثر باز

کند عود آنزمان اشیاء دگر باز

وجود ممکنات آید بجا خود

که در نور سیاه آن مضمحل بد

بمانند وجودات کواکب

شعاع شمس را اندر جوانب

بصر را چون بحدی نیست حدت

که اندر سیر قلبی گاه رؤیت

دهد با شمس تمییز کواکب

بمعنی فرق ممکن را از واجب

چنان داند که هست این هر دو یک نور

ز توحیدی که او را گشت منظور

در اینحالش رسد از حق عنایت

که خود در سیر این کبری ولایت

که باشد این ولایت از نبیین

مقام صحو کلی هم بتعیین

وجود ممکنات از دون و والا

ببیند مستقر و ثابت آنجا

ولیکن بالتبع یعنی که ظلی است

بدون نور ظل بر جای خود نیست

بر اعدام است واقع کون اضلال

چون نور آمد شد او موجود فی‌الحال

نباشد هستی اشیاء کماهی

جز آثاری ز هستی الهی

بدینسان باز هم اوصاف اشیاء

صافت حق بود نه عین یکتا

خود این گویند توحید شهودیست

عیان جز در لطیفه نفس هم نیست

بتوحید شهودی سالک راه

ز سر اقربیت گردد آگاه

میان اقربیت با معیت

تمیز اینجاست گرداری به نیت

نهایت در معیت اتحاد است

ز کتمان دوئیت آن مراد است

معیت گر تو را در نیت آمد

یقین کتمان اثنینیت آمد

وجود ممکن از حق مستفاد است

حقیقت بر عدم او را نهاد است

نه سوی او توان کردی اشارت

که این باشد ز معدوم استعارت

از این تحقیق وجه اقربیت

بود مقصود در کشف حقیقت

وجود اصل نسبت بروجودی

که آن ظل است و از اصلش نمودی

بود البته بر ظل اقرب از وی

که ظل بی او بود نابود و لاشیئ

کنی چون بر وجود ظل نظر باز

به بینی ز اصلش اوصاف و اثر باز

شود بر اقربیت اعترأفت

نماید اصل اقرب بیخلافت

ازین افزون ز بهر لفظ جانیست

خرد هم بلکه آنجا آشنانیست

عمل اینجا ورای طور عقل است

برون از قیل و قال علم و نقل است

بجز کشف اندر آنجا نیست راهی

براهین ظلمت است و کشف ماهی

ز نو تحقیقی از کبری ولایت

شنو گر باشد از غیبت عنایت

بود آن دایره دور از مغایر

متضمن بقوس و سه دوایر

ز نصف دایره اولی بمعنی

بود از آنولایت کوست کبری

از آن سه نصف یعنی در روایت

بود از بهر آن کبری ولایت

در او شد کشف سراقربیت

بتوحید شهودی یافت نسبت

دگر هم نصف سافل بهر اسماست

هم اوصافی که زاید نزد داناست

دگر هم مشتمل شد نصف عالی

شئون ذات را عندالموالی

سوی آن دایره کو را لطائف

بود مر پنجگانه در مواقف

محل و مورد فیض فراوان

لطیفه نفس در این دایره دان

بشرکت بالطائف کان بمشهور

بوصف پنجگانه گشت مذکور

شد اندر دایره صغری بیانش

ز قلب و روح و سر آمد نشانش

چو واقع شد عروج از اقربیت

بسوی دایره اصل از مزیت

و زان بر اصل اصلش ارتقا یافت

و زان بر اصل ثالث اجتبا یافت

فنا اینجا حقیقت بر کمال است

که با محبوب اصلی اتصال است

فنای قبل آثار فنا بد

در اینجا معنی آن جلوه‌گر شد

در اول حب بنده بر احد شد

در اینجا حب حق بر ذات خود شد

در اول عبد در حب حق نسق گشت

در اینجا حب عبدی حب حق گشت

دگر بشنو بوجه استقامت

ز قطع دایره کبری علامت

که دانی دوره سیرت تمام است

و یا باقی ز وی اندر مقام است

نمانده چیزی ار باقی ز طمست

نماید دایره چون قرص شمست

بسیر دایره گردی چو باریک

نباشد جائی از وی هیچ تاریک

و گر ناقص بود سیر از وقوف

نماید آفتابی با کسوفت

بآن قدری که سیرت ناتمام است

همان از دایره تاریک فام است

چو در وقت کسوف از قرص خورشید

نماید تیره و بی‌نور در دید

هم آثارش بظاهر شرح صدر است

زرب نورت هلالی یا که بدر است

بهر اندازه شرح صدر باشد

در اسلام حقیقی قدر باشد

نشان شرح صدرت گر برانی

بود ترک تعرض بیگمانی

وسیع‌القلب دور از انقباض است

بر احکام قضا بی‌اعتراض است

ولیکن این مقام است و کمال است

نه محض فرض و وهم و احتمال است

که کس خود را تواند بر رضا داشت

بعنف و جبر راضی بر قضا داشت

محال است این مگر کز اهتمامت

بود سیری و آن گردد مقامت

بخش ۵۱۱ - الولایه العلیا

کنم بر عارفی چالاک و بینا

بیان آن ولایت کوست علیا

تو را گفتم گرت یاد آن مقال است

مبادی تعینها ظلال است

ظلالی کان مگر ز اوصاف و اسماست

مبادی تعینهای اشیاءست

بتعیین سیر این حال از هدایت

مسما گشت بر صغری ولایت

مبادی تعیین انبیا را

خود اسماء و صفاتست اعتلا را

مسما سیر این حال از عنایت

بتحقیق است بر کبری ولایت

ملایک را مبادی تعین

بود علیا ولایت در تفطن

دگر سیر عناصر جز ترابی

سه باقی ناری و بادی و آبی

باین سه عنصرش عارف کماهی

نماید درک جذبات الهی

شود واقع پس از جذبش عروجی

بهر آنش هم از مادون خروجی

لطیفه لونی او را هم بر احوال

شود وارد ز جذبش بهر اکمال

فناها پس شود او را میسر

پیاپی لیک هر دم نوع دیگر

بذات آن مسمائین که باطن

بود اسم وی از اسماء کامن

ز بعد از هر فنائی هم بقائی

شود او را میسر ز ارتقائی

بود در دایره علیا معاین

همه سیر وی اندر اسم باطن

نگر تا با ملایک زین تحاسب

کند پیدا باوصافی تناسب

ولایت کوست کبری در مظاهر

بود سیرش همه در اسم ظاهر

در آن علیا ولایت سیر سالک

بود در اسم باطن چون ملایک

ز سیر اسم ظهر وارداتت

بود یعنی تجلی از صفاتت

بدون آنکه ملحوظ آیدت ذات

صفاتت شد ز اسم ظاهر اثبات

ز سیر اسم باطن بر مشاهد

تجلی صفاتست ار چه وارد

ولی او را بود هو ذات ملحوظ

شد از جلوه صافت و ذات محفوظ

بود دراین ولایت بر مشاهد

عناصر فیض باطن را موارد

سه عنصر یعنی الاعنصر خاک

بسایط را نما زین هر سه ادراک

بارواح آنچه نسبت را کند بیش

بود تحصیل آن واجب بدرویش

در اینمعنی صفی داد سخن داد

که نازد کس بتحقیق این چنین یاد

تو هم ده داد ذوق و فهم خود را

بگیر از خوان صفوت سهم خود را

بخش ۵۱۲ - حرف الهاء

عبارت هاء ز ذات شاه جود است

وی از حیث ظهور است و وجود است

بخش ۵۱۳ - الهو

بود هو اعتبار از ذات حضرت

ز حیث اختفا و فقد غیبت

از آن وضع نفس مانند هوشد

که روح اندر تن از پیوند هوشد

تو را هستی دلیل تام ذات است

نفس هم دمبدم پیغام ذاتست

ز نام خود فرستد بر تو پیغام

که یادآور ز جود صاحب اکرام

تصور کن تو کی ذی روح بودی

کجا بودت نمودی یا که بودی

تو را حق در وجود آورد و شئی کرد

بهار این گلشنت را بعد دی کرد

غنای حق و فقر خود بیاد آر

ز نام هو که دارد در تو تکرار

ودیعه هستی است این داری ار هوش

کجا آدم کند ایندم فراموش

غرض هو رتبه غیب‌الغیوبست

نفس نقش وی از بهر وجوبست

بخش ۵۱۴ - الهبا

هبا آنرتبه‌ئی باشد که عنقا

باو گویند و هم قومی هیولا

گشاید صورت عالم در او خاص

وز او بنمود صورتهای اشخاص

شد اندر معنی عنقا بیانش

بجو ز آنجا اگر خواهی نشانش

بخش ۵۱۵ - همه‌الافاقه و همه‌الانفه و همهه الغالیه

ز همتها یکی باشد افاقت

که اول همت است اندر لیاقت

بود آن باعث ارجوئی نشانی

بکسب باقی و هم ترک فانی

تو ثانی همت آنرا آنفه دان

درجه ثانی از همت بود آن

کراهت باشد آنرا زاجر اعمال

توقع نبودش پاداش افعال

نخواهد در عمل از حق جزائی

ندارد در نظر خوف و رجائی

سیم همت بود اندر توالی

خود آن زارباب همتهای عالی

که ایشانرا تعلق جز بحق نیست

نظر هیچ از رهی بر ما خلق نیست

نه هرگز ملتفت بر ممکناتند

نه واقف هم در اسماء و صفاتند

نه از مستقبل آگه نی زماضی

نه از حال و مقامی شاد و راضی

همه مقصودشان تعظیم ذاتست

فراغت همشانرا از جهاتست

بخش ۵۱۶ - الهوا و الهواجس

هوا میل است سوی مقتضیات

که باشد از طبیعت‌اند اوقات

بود اعراضش از حالات علوی

بسوی کون و کونیات سفلی

هوا حبس خطره‌های نفس دونست

که هر دم بر طبیعت رهنمونست

بمعنی دعوتی باشد هوا را

نماید تا که حاصل مدعا را

بخش ۵۱۷ - الهواجم

هوا جم واردات ناگهانیست

بدل از قوه وقت آن نشانیست

ورودش را بدل نبود قراری

رسد دون عمل یا اختیاری

شده اندر بوادر ز او اشارت

نباشد فرض تکرار عبارت

بخش ۵۱۸ - الهیولی

هیولی باشد آن شیئ که صورت

ازو ظاهر شود در وقت نسبت

بدون صورتش شیئیتی نیست

بشیئش جز بصورت نسبتی نیست

بود آن ماده یعنی که هر شیئی

کند بیشک قبول صورت از وی

هر آن شیئی بود قبل از نمودش

مر اورا رتبه‌ئی کآرد ببودش

هیولی گوید آنرا مرد عارف

که از سر صور گردیده واقف

ندارد حاجت شرح و بیانی

بفهم آنرا تو خود گر نکته‌دانی

بخش ۵۱۹ - حرف الیاء یاقوته الحمراء

دگر یاقوته الحمرا کدام است

مراد از نفس کلی در کلام است

چو نورانیتش ممزوج ظلمت

شد از حیث تعلق با طبیعت

تعلق یافت با جسم و کدر شد

ز بیرنگی برنگی منغمر شد

بعکس دره البیضا که لایق

بود تعبیرش از عقل مفارق

بخش ۵۲۰ - الیدان

یدان دو اسم را دان بالتقابل

بود فعل و قبولت گر تعقل

یکی اندر مقام فاعلیت

دگر باشد بوصف قابلیت

یکی باشد از آن دو اسم فاعل

دگر اندر مقابل باز قابل

یک اندر وجوب آمد بمیزان

دگر هم در مقابل حیث امکان

بامکان و وجوب اندر تقابل

شد اسماء حضرت او مجمع کل

بشیطان شد ز حق توبیخ هم ذم

که در سجده چه منعت داشت ز آدم

چو دیدی کامتحان خلق و خورا

بدست خود نمودم خلق او را

چو دانستی که جز حق نیست فاعل

هم آدم از قبول ماست قابل

غرض اسمیست اندر فاعلیت

مقابل باز هم در قابلیت

هر آن اسمیست ثابت بهر فاعل

بود هم بهر قابل در مقابل

ممیت و محیی اندر فاعلیت

حیات و موت اندر قابلیت

بنافع منتفع را دان مقابل

متضرر باسم ضار قابل

جهان بر پا از این فعل و قبولست

که واضح بالتقابل بر عقولست

تقابل را توان هم عام کردن

بفاعل منتسب در نام کردن

مقابل هم چنانکه نافع و ضار

بود دیگر لطیف و باز قهار

بقابل در تقابل دان مرادف

انیس و هائب و راجی و خائف

بخش ۵۲۱ - یوم الجمعه

تو یوم الجمعه دان وقت لقایت

پس از جمله فناها در بقایت

مراد از یوم جمعه در حصولت

بسوی عن جمع آمد وصولت

مراقب باش وقت جمعه بر جمع

خطاب جمع او را قلب کن سمع

پریشانی بهل جمعی آور

بگیر ار جمعه شد جمعیت از سر

همه ایام خود را جمعه پندار

بجمعه وقت خود پس مغتنم دار

که یوم‌الجمعه یوم‌التصال است

بعارف وصل بعد از انفصالست

صفی در جمعه روشن گشت شمعش

نمودند از تفرق جمله جمعش

مر او را فیض قدسی موهبت بود

نه اسبابی که پنداری جهت بود

نه تحصیلی است علمش نی کتابی

نه تعلیمی و خلقی و اکتسابی

بخوانی جمله گر بحرالحقایق

لدنی علم را یابی دقایق

شود این معنی ارخوانی یقینت

بدانش ره دهد روح‌الامینت

هم ار منکر شوی نبود عجب آن

چه فهم خویش میسنجی بمیزان

هر آن کوتاه سیر و تنگ چشم است

بنفی اهل حق از روی خشم است

حجاب خلق هر عصری حسد بود

بنادر دیده پاک از رمد بود

هر آن صاحب کتابی را بهر طور

ز حقد انکار کردند اهل هر دور

چه قرآنرا که دو نان دون شمردند

جهان عقل را مجنون شمردند

بود ژاژ این سخنهاور که برخیز

بود حرفی از آن می‌باشد از غیر

نه من صاحب کتابم این مثل بود

مثل نادر بجائی بیخلل بود

تو را گویم کلامی بی زتشویش

جهان یکسر بود دیوان درویش

هر آن رازیست ماند از وی نهفته

هر آن حرفی که هست او جمله گفته

بخش ۵۲۲ - خاتمه‌الکتاب

هزاران شکر کین پاکیزه دیوان

رسید از عون ذوالطولم بپایان

ز حق می‌خواستم عمر و عنایت

که این منظومه آید بر نهایت

تفصل کرد و توفیق بیان داد

حیات و صحت و رزق و امان داد

بدینسان دفتری تا با نکاتش

بپایان آوردم در وصف ذاتش

نیاید گرچه ذاتش در ثنایی

به (لااحصی) ستودش مصطفائی

کجا خاکی تواند کرد ادراک

ثنای آنکه ریزد طرح افلاک

ثنای ممکن از واجب سپاس است

مر او را تا که ادراک و حواس است

سپاس او کنم هر دم هزاران

بنعمتهای بیش از برگ و باران

نمایم اندکی زان تا شماره

بباید عمر و ایامی دوباره

گشایم تا نظر بر رحمت اوست

بچشمم هر چه آید نعمت اوست

یکی زان جمله توفیق بیانست

بجان زین نعمتم بی امتنانست

بیانی خاصه کان باشد بتوحید

بدینسان حق کند بر بنده تایید

صفی نگذاشت باقی در و گوهر

برون از بحر معنی ریخت یکسر

در این دفتر مراعات قوافی

نشد کان بود با مطلب منافی

چه بد مقصود تحقیق معانی

نه شعر و شاعری و نکته دانی

تو دانی ایکه ذکر تست کارم

ز عجز و افتقار وانکسارم

از آنم ناتوان تر کز مذلت

کنم اظهار عجز و فقر و ذلت

چه جای آنکه با صد بینوائی

در آیم در مقام خودنمائی

توتلقین هر چه کردی گفتم آنرا

نجنبانم بمیل خود زبانرا

کیم من تا ز خود جنبد زبانم

تو جنباننده‌ئی من ناتوانم

نه انسان ناتوانی کو بنادر

بجنبانیدن موئیست قادر

زبان من بجنبش چون قلم بود

اسیر دست کاتب در رقم بود

قلم پس گر خطا رفت او ز مقصود

کند صاحب قلم اصلاح آن زود

بهر طوری که خواهی می‌دهی سیر

بهر حال امر ما کن ختم بر خیر

ز مولی بر دعا شد عبد مأمور

وگر نه بنده را هست از ادب دور

چه حق است اولی و آخر بلاغیر

نگردد ختم امری جز که بر خیر

نباشد باطن و ظاهر بجز او

هو الاول هوالآخر هوالهو

صفی علیشاه

دیوان اشعار

بحرالحقایق